·॥ अहम् ॥ उपाध्यायश्रीक्षमाकल्याणगणिविरचितम् श्रीप्रश्नोत्तरसार्धशतकम्। जैनाचार्यश्रीमत्कृपाचन्द्रसूरीणां शिष्येण मुनिसुखसागरेण संशोधितम् । इदं पुस्तकं सौर्यपुरनिवासि जव्हेरी फकीरचन्द्र घेलाभाईना मोहमय्यां निर्णयसागर' मुद्रणालये कोलभाटवीथ्यां २३ तमे गृहे रामचन्द्र येसु शेडगेद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । विक्रमसंवत् १९५३, ईसु १९१६. - ·प्रश्नोत्तर० ४२ सूचि० ४२ ... १९ ४२ ॥३॥ RU १०२ अध्यादौ साधुभिः कमनुज्ञाप्य वृक्षाद्यधः स्थीयते... १०३ संयतीनां वसतौ रात्रौ चौरादिप्रवेशे कि ताभिर्वाच्यम् १०४ यदि कश्चित्साधु: परलोकं यायात्तदा को विधि. कार्यः १०५ साधुभिर्विहारादौ चन्द्रबलाद्यालोकनीयं न वा १०६ जिनकल्पिकशब्दे जिनपदेन के ग्राह्यास्तथा जिनकल्पिकसाधव- स्तद्भवे मुक्ति यान्ति न वा... १०७ छद्मस्थेन गुरुणा केवलज्ञानवती साध्वी वन्द्या न वा १०८ साध्वीभिग्रीमान् बाहिरूलबाह्वादिधारणेन चातापना कार्यान वा १०९ सप्तदशभेद. संयमोऽसंयमश्च,कथमस्ति दूप्यपञ्चकविचारश्च १५० कालातिकान्ताध्वातिक्रान्तादिपदचतुष्टयस्य कोर्थ. १११ अतिक्रमव्यतिक्रमादिपदचतुष्टयस्य कि स्वरूपम् ११२ स्वदारसंतोपिपरदारवर्जकश्राद्धयो. पञ्चातिचारास्तुल्या एवान्य- ४५ . ... ५१ ४५ ११५ देवसिकादिप्रतिक्रमणपञ्चके कियन्तो गमाः ११६ कायोत्सर्गे उच्छ्वासादिकं केन विधिना कार्यम् ११७ पारिद्वावणियागारेणमित्यस्य कोर्थ. तथा पारिष्टावणिक कस्मै देयम् ५० ११८ साधुश्राद्धादिभिः कियत्साक्षिकं प्रत्याख्यानं कार्यम् ११९ केवलिन. प्रतिलेखनां कुर्वन्ति न वा १२० केचित्सर्वदा दवरकेण मुखवस्त्रिका मुखे बध्वैव रक्षन्ति तद्यु- कमयुक्तम्बा १२१ रजोहरणे केचिदौर्णिकनिपद्यां सदैव वध्वा रक्षन्ति तदागमात् रूढ्या वा १२२ रजोहरणस्य दण्डिका सदशिका कार्या किवा केवला तथा रजो हरणप्रमाण १२३ साधूनां दिवाशयनरात्रिगोचर्यातिचारप्रतिक्रमणं कथं संभवेत् ५३ १२४ मुक्ति गच्छता मुनिनांत्यसमये त्यक्ता. कर्माणवः कियत् क्षेत्रं स्पृशन्ति १२५ आदर्श प्रेक्ष्यमाणो मनुष्य. कि प्रेक्षते ४५ ४६ ४६ था वा... ४७ ॥३॥ ४८ ११३ चतुर्थभक्तादितपस्सु आद्यन्तदिनयोरेकाशनकनियमोऽस्ति न वा ११४ श्राद्धस्य सर्वथा रात्रिभोजनत्याग. कदा भवति ·५ .. ९० बादः कतिचिव स च साधुभि. केन साध कत्तव्य केन च न ९५ समर्थसाधुना आपढ़तसाबुपार्श्वस्थादेः साहाय्यं क्रियते न वा च्चत्यानिमित्तमपूर्वद्रव्यमुत्पाद्यते न वा २ चैत्यव्यापहारकाय शिक्षा दीयते न वा ३ ९२ ताहक श्रादायभावे सायुना स्वयं जिनप्रतिमासातना निवाऱ्या . Lal नवा ३८ ... ७६ प्रयाजनादिविधा भगवयिन्येषु धारक्षेपः साधूनां योग्यो- ऽयोग्यो चा ४७ जनाचारणाया वीपान्तरगन्तो लवणशिखां कयमतिकामन्ति ३० ७८ यदि हिन बरा न प्राप्यते ताद साधुस्वयं लिन्यानवेत्यादि ७९ साध्य. वधमेव वखाणि याचन्ते उत्त साधरम्ताम्यो ददति ८० साचूनां खपरक्षेत्रयोश्चतुर्मास्या अनन्तर क्रियाकालनपखादि ग्रहणं ३२ ( ८१ साधनां पूर्वकृतमासकरपादिस्याने क्रियाकालात्पुनरागमनम् ८२ साधूना यथा नन करिपबिहारलया सा-चीनां भवति न या ३२ ८३ धचित् स्थितानां साचूनां प्रापूर्णपाध्यागमने को विधिः ८४ सायुमायो रात्री वसति द्वार स्थगयन्ति न वा ८५ साक्यो बहुदिनलचनीये पथि किमपिपायेय सार्वे गृहन्ति न वा ८६ गोचरचर्याटी साधवो गृहस्थल द्वारम् उद्घाटयेयु न वा ८७ साधूनां प्रश्रयणेन पात्रादिप्रक्षालनं युक्तमयुक्त वा ८८ साधुसाध्वीनां के वन्द्याः के च न बन्धाः ८९ साबुसाध्वीगृहस्थादीना परस्पर वस्त्रादिदानगृह्णव्यवहारः कयमति ... . ५३ साबुभिः वस्त्राणि का प्रक्षालनीयानि १६ वनेषु यदि यूकाः समुत्पद्यन्ते तहि तत्र क्षालने को विधिः ९५ स्थापिटलं यान्त कियजलं गृहीत्वा कियन्तः साधवो यान्ति ९६ साधवः परस्परं कियदन्तरिता:खपन्ति... ९७ पपि गच्छता साबुना कसै मार्ग, प्रष्टव्यः १८ ग्लानसाधुप्रतिचरण कियान लाभ: ९. सुमाधुना ग्लानपार्श्वस्थादे. प्रतिचरणं कर्तव्य न वा ५०० ग्लानस्तत्प्रतिचारकाधान्यसाधूना भोजमण्डली प्रविशन्ति न वा १०१ वर्षाकालं विना साध्वादयः पीठादिकं गृह्णन्ति न वा न ·प्रश्नोत्तर० ॥२॥ १९ . २० २० २० २१ . २० ४७ परमा धार्मिका देवा भव्या एवेति उक्तिः सत्या असत्या वा .. ४८ प्रथमचरमतीर्थकृतो छद्मस्थत्वे प्रमादकालः कियान् ४९ शाश्वत् जिनप्रतिमानां किमासनम् ५० चतुर्विशतिजिनाः केनाशनेन केन चासनेन सिद्धाः ५१ अष्टापदगिरेत्तत्रस्थजिनचैत्यस्य च कि प्रमाणम् ५२ अष्टापदादेरप्टौ सोपानानि केन कारितानि ५३ अष्टापदचैत्ये पूर्वादौ द्विचतुरादिजिनस्थापने को हेतुः ५४ अष्टापदचैत्यम् अद्यतन कालं यावत् कथं स्थितम् ... ५५ द्वादशचतुर्दशगुणस्थानयोश्चरमसमये केवलमुक्ती उत तदनन्तर- समये . ૨૨ ५६ केवलिसमुद्घातं के कुर्वन्ति के च न कुर्वन्ति २२ ५७ केवलिसमुद्घातं कृत्वा भगवान् कियत्कालेन सिध्यति ५८ अप्रतिपतितसम्यक्त्वादय एकसमये कियन्त. सिध्यन्ति २३ ५९ सिद्धशिलावाहल्ये कियती कियती प्रदेशहानिः ६० तीर्थकरगणधरसुरादिरूपेषु कियत् गुणा हानिः ६१ देवानाम् उत्तरक्रियशरीर सालङ्कारम् एवोत्पद्यते उत तद्वहितम् २४ सचिः . २१ २४ २१ २५ . २१ २५ ६२ मनुष्यादीनाम् आगमे पटपर्याप्तय उक्ता देवानां ताःपञ्च कथम् ६३ मानसं सरः कि प्रमाणं कस्सिश्च द्वीपे अस्ति ६४ हसो जलमिश्रित दुग्धं कथं पृथक् करोति ६५ देवानाम् असातावेदना कियत्कालं भवति ६६ तिर्यग्जृम्भका देवाः क्व वसन्ति ६७ वासुदेवानां कति देवा सेवां कुर्वन्ति ६८ चतुर्दशपूर्ववित्साधुदेवत्वं प्राप्तः कियत् श्रुतं स्मरति ६९ देवा नारकाश्च स्वाहारपुद्गलान् कार्मणशरीरपुद्गलांश्चावधिज्ञाना- दिना जानन्ति पश्यन्ति किम्वा नहि ७० अभव्या. कियत् श्रुतं लभन्ते कियत् दूरं चोर्ध्व यान्ति ७१ अभव्या भव्यपुरुपस्त्रीणां कियन्तो लब्धयः स्युः ७२ अणिमाद्यष्टसिद्धयः कस्यां लब्धौ अन्तर्भवन्ति ७३ तेजोलेश्याया कियत् क्षेत्रस्थवस्तुदहनसामर्थ्यम् .. ७४ शीतलेश्या कुतो निर्गच्छति . ७५ विद्याधराद्याः स्वशक्त्या तिर्यगृधं च कियत् दूरं यान्ति २५ .. २५ २२ २६ . .. २३ २७ २८ २८ ॥ २॥ . २८ २८ ·९ 10 २२ यतनायुक्तसाधोदेवचलना भवति नवा ... २३ श्राद्ध एकादशमतिमोद्वहनं कृत्वा गृहे तिष्ठति न वा २४ समये समयेऽनन्तहानिरिति घोषः सत्योऽसत्यो वा २५ कात्तिकश्रेष्टियष्टौ तापसेन स्थालस्थापनम् असत्य सत्यं वा २६ देवासुरयुद्धे तेपाम् आयुधानि कीदृशानि भवन्ति... २७ महद्धिको देवः कियतो द्वीपसमुहान् समततः परिश्रमेत् २८ लवणसमुद्रस्था. कियत्प्रमाणा मत्स्या जम्बूद्वीपे प्रविशन्ति २९ युगलिनां जघन्या स्थितिः फियती विद्यते ... ३० निर्भाग्यसंयोगाद् भाग्यवताम् अपि पुण्योदयविधातः ३१ गृहस्थेन तीर्थंकरनिमित्तं तत्प्रतिमानिमित्तं वा कृतं पकासादि साधूनां ग्रहीतुं कल्पते न वा ३२ महर्द्धिका देवा वादापुद्गलग्रहणं विना गमनादि कतं क्षमा न वा ३३ परमाणवस्तत्पर्यायाश्च नित्या अनित्या वा पुनरेकसिन् पर- माणौ कति पर्यायाः ३४ इन्द्रियाणां विस्तारावगाहबाहल्यादिप्रश्नः १४ ११ १५ ३५ कल्पवृक्षाः सचित्ता अचित्ता वा वनस्पतिविशेषाः पृथ्वीमया विश्रसापरिणता देवाविष्टिता वा ३६ कुघुटमयूरयोः शिखा सचित्ता अचित्ता वा ३७ ज्योतिप्काणां शरीर किं वर्ण कि च मुकटेपु चिह्नम्... ३८ ताराविमानानां सर्वेपामपि एक एव प्रमाणम् उत कोपि भेद ३९ नरक्षेत्राद् यविर्तिचन्द्रादीनां कि प्रमाणम् आयुः ४. नरक्षेत्रवत्तिसर्वेऽपि चन्द्रादय, सुदर्शनमेकम् एव प्रदक्षिणयन्ति उतान्यमपि केचित् ४१ नरक्षेत्राद् वहिश्चन्द्रादयः कयारीत्याऽवस्थिताः ४२ भरतविदेहादिपु ग्रीष्मादिकाले दिनरात्रिमानं कया रीत्या ४३ चतुः पष्टीन्द्राणा घण्टानां तद्वादकदेवानां च कानि नामानि ४४ चतुःपष्टीन्द्राणां विमानकारकदेवनामानि कानि किश्च विमानध्व- .. ५ ११ १२ १२ 2 जयोः प्रमाणम् G GM १३ ४५ इन्द्राणां पालकादिविमानानि अचित्तानि सचित्तानि वा ४६ इन्द्रसामानिकाना भिन्नानि विमानानि उत इन्द्रविमानेषु एव तत्स्थानानि 1 १९ - ·प्रश्नोत्तर० सुचि० ... ६७ ॥४॥ ३४८ शय्यम्भवसूरिभिर्मनकनामकपुन्ने परभवं गतेऽश्रुपातः कृतः स शोकतो हर्षतो वा १४९ द्रव्यक्षेत्रकालभावानां मध्ये कः कस्मात् सूक्ष्मतरः... १५० सयोगिकेवल्यादीनामन्ते शुक्लध्यानं शास्त्रपूक्तं तत्कथं संगच्छते तेषां भावमनस एवाभावात् १५१ अव्यभिचारिसम्यक्त्वस्य लक्षणं किं? तथा जैनानामपि स्वम- तपक्षपातित्वात् कथं नाभिग्रहिकमिथ्यात्वं २ तथा क्षायिकादि- त्रिविधं सम्यक्त्वं चतसृप्वपि गति प्राप्यते नवा ३ तथा निश्च- यतो जीवस्य कदा धर्मप्राप्तिः ॥ इति सूचिपत्रम् ॥ ७० ... ६९ ॥४॥ ॥

·१२६ वेष्टितविरलीकृतकम्बलादेस्तुत्यमेवाकाशप्रदेशस्पर्शः किं या न्यूनाधिकम् १२७ देवनारकयोनेरचित्तत्वं कथं १२८ जीवादीनामष्टो मध्यप्रदेशाः छ सन्ति तथा केवलिसमुद्घात- काले जीवस्य कावतिष्टन्ते १ तथा कतिप्वाकाशनदेशेववगा- हन्ते २ तथा ते कर्मलिला भवन्ति न वा ५२९ नवतत्वेषु कानि जीवरूपाणि.कानि चालीवरूपाणि १३० विग्रहरात्यादौ अचक्षुर्दर्शनं गास्नपूक्त तत्कयम् १३१ युगलिनां पृष्टिकरण्डकशन्देन कि ग्राह्यम् १३२ युगलिनां कियदायुपि अवशिष्टे अपत्यजन्म स्यात्... :३३ पश्चिमविदेहभूमेरतिनिम्नत्वात् शीतोदा नदी अत्युच्चे समुद्रे कथ प्रविशति १३४ पुप्फरार्धे नद्यः छ प्रविशन्ति परतः समुद्राभावात् १३५ इन्द्रत्वशुद्धसाधुत्ववक्रित्वादिभावा जीवे. कतिवारं प्राप्ताः १३६ द्रव्यभावमनसोः किं स्वरूपं तथा एक विना अन्यद्भवति न वा १३७ अक्खरस्स अणंतो भागो नियुग्याडिओ इत्यक्षरशब्देन कि ग्राह्य १३८ केवलज्ञानस्यैक एव स्वभाव उतानेके स्वभावाः १३९ विजयादिविमानचतुष्टयात च्युतो जीवः कदाचिन्नरकादिप्वपि गच्छति न वा १४० भरतश्चक्री कतिभिर्भवैर्मुक्तिं गतस्तथाऽप्रतिपतितसम्यक्त्वस्य कति भवाः १४१ सूक्ष्मवादरनिगोदादी जीवा. कियत्कालमवतिष्टन्ते ५४२ अनी मूपिकोत्पत्तिः शास्त्रोक्ता नवा तथोदरे गृहकोकिलोत्पत्ते. ६२ ६२ को हेतुः ... २ ५७ ६२ ५४३ आर्द्रकुमारः कि दृष्ट्वा प्रतिबुद्धः १४४ गृहस्थान् प्रति लिद्धान्तपाठन युक्तमयुक्तम्वा १४५ अम्बटश्रावकस्य कि जात्यादिकम् अभूत् १४६ नवपापनिदानानि कानि तथा किमपि निदानं कर्त्तव्य नवा १४७ भगवतो गुह्माप्रदेशो दृष्टिपथम् आयाति नवाऽतथा प्रकटगुह्य प्रदेशाः प्रतिमा वन्द्या नवा २ निवकृतस्तुतिग्रन्थादिग्रामं नवा ६६ .. ६० ६५

·प्रश्नोत्तर-
॥२॥
क्रम्याऽपापापुर्याः, समीपे महसेनवनं प्राप्त इत्यादि, श्रीमदाचाराङ्गाद्वितीयश्रुतस्कन्धे पष्ठाध्ययने, पुनरयं पाठः, तओणं समणे
भगवं महावीरे उप्पन्न नाणदंसणधरे० पुव्वं देवाणं धम्ममाइक्खइ तओ पच्छा मणुस्साणं तओणंगोयमाईणं
समणाणं इत्यादि । तत्वं पुनर्विशिष्टश्रुतधराः । केवलिनो वा विदन्तीति, अत्राह प्रेरको, यदि देवा एवाजग्मुस्तहि किमा-
चर्य, मनुष्याद्यभावे को विरतिं प्रतिपद्यतेति । तत्रोच्यते, अहो केवलं देवागमनेऽपि आचर्य युक्तमेव, यतो देवेषु अपि मिथ्यात्व-
विरतिरूपसम्यक्त्वप्राप्तिर्भवत्येव, तदानीं तु सापि न जाता इति आश्चर्य, यदुक्तमावश्यकहवृत्तौ ॥ भगवति धर्मम् कथयति
सति मनुप्यः सर्व विरति देशविरति सम्यक्त्वश्रुतसामायिकानां चतुर्णामन्यतमत्प्रतिपद्यते तिर्यचस्त्रीणि सर्वविरतिवानि द्वे
वा सम्यक्त्वश्रुतसामायिके प्रतिपद्यन्ते यदि नास्ति मनुष्यतिरथा कश्चित्प्रतिपत्ता ततो नियमत एव सुरेपु सम्यक्त्वप्रतिपत्ति-
र्भवतीत्यादि, इति वीरपभोराघदेशनायां मनुष्याद्यागमाऽनागमविचारः ॥ ४ ॥
ननु समवसरणे भगवद्वन्दनार्थ समागतानां देवानां वाहनानि तृतीयप्राकारभूमौ, अलग्नानि स्युर्लग्नानि वा, उच्यते । अल-
मानि एव स्युर्यदुक्तम् , श्रीभगवतीवृत्तौ तृतीयशतके प्रथमोद्देशके तामल्यधिकारे ॥ समवसरणे देवयानानि भूमावलग्नानि
स्युरित्यादि, इति पञ्चमो विचारः ॥ ५॥
ननु समवसरणे केवलिनो भगवन्तं त्रिप्रदक्षिणीकृत्य, नमस्तीर्थायेत्युक्त्वा, उपविशन्ति, तत्र तीर्थशब्देन प्रथमो गणधर
उच्यते किं वा चतुर्विधसंघादिरिति चेच्छृणु प्रथमगणधर एव तत्र बोध्यो, नत्वन्यः कश्चित् श्रीमलयगिरिसूरिभि-
साधशत-
कम्
॥२॥

·ननु भगवान् दीक्षाग्रह्णसमये कसै नमस्करोतीति चेदुच्यते, सिद्धेभ्यः, तेपामेव तदानीं तदर्हत्वात् , उक्तं चैतदाचारागसूत्रे द्वितीयश्रुतस्कन्धे पष्ठाध्ययने, तओणं से समणे भगवं महावीरे पंचमुट्टियं लोयंकरेत्ता सिद्धाणं नमोकारं करेइ इत्यादि । इति भगवतो दीक्षासमये सिद्धनमस्कारविचारः ॥३॥ ननु वीरप्रभोः प्रथमदेशनायां कोऽपि न प्रतिबुद्धस्तत्र किं चतुर्विधा देवा एवाजग्मुः किम्वा मनुष्यादयोऽपि, इति चेदुच्यते, कल्पवृत्तिस्थानाङ्ग वृत्तिप्रवचनसारोद्धारहवृत्त्याद्यभिप्रायेण तु सर्वेऽप्याजग्मुर्न केवलं देवा एव, तथा च तद्वृत्तिपाठोष्टत्रिंशद- धिकशततमे ॥ १३८ ॥ दशाश्चर्यद्वारे, श्रूयते हि भगवतः श्रीवर्द्धमानस्वामिनो जृम्भिकग्रामादहिः समुत्पन्ननिस्सपत्नकेवलालो- कस्य तत्कालसमायात संख्याऽतीतसुरविरचितचारुसमवसरणस्य भूरिभक्तिकुतूहलाकुलितमिलिताऽपरिमिताऽमरनरतिरश्चां स्वस्थ भापानुसारिणा महाध्वनिना धर्मकथां कुर्वाणखापि न केनचिद्विरतिः प्रतिपन्ना केवलं स्थितिपरिपालनायैव धर्मकथाऽभूदित्यादि इत्थमेव श्रीमदभयदेवमूरिकृतस्थानावृत्तिपाठोपि बोध्या, श्रीहरिभद्रमरिकृताऽवश्यकवृहद्वृत्त्यभिप्रायेण तु तदा देवा एवाजग्मुने तु मनुष्यादयस्तथा च संक्षेपतस्तत्पाठः, भगवतो ज्ञानरत्नोत्पत्तिसमनन्तरमेव देवाश्चतुर्विधा उपागता आसन् तत्र प्रव्रज्यादि- प्रतिपत्ता न कश्चिद् विद्यते, इति भगवान् विज्ञाय विशिष्टधर्मकथनाय न प्रत्तवान् , इत्यादि यावत् , ततो ज्ञानोत्पत्तिस्थाने मुहूर्त्तमात्रं देवपूजां जीतमिति कृत्वाऽनुभूय देशनामात्रं कृत्वा, असंख्यदेवकोटिपरिवृतो रात्रौ एव विहत्य द्वादशयोजनान्यति- - ·प्रश्नोत्तर- सार्धशत कम् ॥१॥ पीठे पादौ संस्थाप्य सिंहासने निपण्णः सन् योगमुद्रया करौ धृत्वा देशनां करोति, अत एव तत् प्रतिरूपत्वादाचार्या अपि प्रायोऽनया मुद्रयैव व्याख्यानं कुर्वन्ति, केवलं तेषां मुखवस्त्रिकाधारणमेव विशेषः, यदुक्तं चैत्यवन्दनवृहद्भाप्ये ॥ जं पुण भणंति केई ओसरणे जिणसरूवमेयं तु । जणववहारो एसो परमत्थो एरिसो एत्थ ॥५३॥ सिंहासणे निसन्नो पाए ठविऊण पायपीढंमि ॥ करधरिय जोगमुद्दो जिणनाहो देसणं कुणइ ॥ ५४॥ तेणं चियसरिवरा कुणंति वक्खाणमेयमुद्दाए । जं ते जिणपडिरूवा धरंति मुहपोत्तियं नवरं ॥ ५५॥ इति समवसरणे भगवदासनविचारः ॥ १॥ ननु भगवान् देशनारम्भे कं प्रणमतीति, चेदुच्यते, चतुर्विधसंघरूपं तीर्थ प्रणमति, यदुक्तमावश्यकनियुक्तिबृहद्वृत्त्योः ॥ तित्थपणामं काउं कहेइ साहारणेण सद्देणं । सव्वेसिं सण्णीणं जोयणणीहारिणा भगवं ॥ इत्यादि एवं तीर्थोद्वारप्रकीर्णकेपि बोध्यम् । तथा चैत्यवन्दन बृहद् भाष्येऽपि प्रोक्तम् ।। संघोमहाणुभावो अमरिंद नरिंद्वदिओ एसो। तित्थयरे हिंवि नियमा पणमिजइ देसणारंभे ॥१॥ इति भगवानपि देशनारम्भे संघ प्रणमतीति विचारः ॥२॥ १ गायानां पञ्चशते २ नमोतित्थस्सत्तिवचनात् ·श्रीसिद्धेभ्यो नमः । श्रीक्षमाकल्याणोपाध्यायविरचितम् प्रश्नोत्तरसार्धशतकम् । श्रीसर्वज्ञं नत्वा स्मृत्वा पञ्चमगणेशितुर्वाचः । प्रश्नोत्तरसार्धशतं वक्ष्ये सिद्धान्तसंबद्धम् ॥१॥ प्राचीनेषु प्रायः शंतकादिषु सन्ति केऽपि ये नार्थाः । सद्यः स्वपरस्मृतये संगृह्यन्तेऽत्र ते लेशात् ॥२॥ इमे दे आर्ये । प्रसन्नाः सन्तु गुरवो वुद्धिं दिशतु भारती । येन सम्यक प्रजायेत प्रयास सफलो मम ॥३॥ ननु समवसरणस्थो भगवान् केनाऽऽसनेनोपविश्य देशनां दत्ते, पद्मासनेन किंवा अन्येन केनचिदासनेनेति, उच्यते, अत्र केचिदाचार्या, एतचैत्यगृहादिपु दृश्यमानमेव जिनासनस्वरूपं वदन्ति, परमेप लोकव्यवहारोति, निश्चयतस्तु भगवान् पाद- १ श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचितविशेपशतकविशेपसग्रहसमाचारीशतकादिषु ।

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्
॥४॥
भावतश्च तत्र द्रव्यतः शरीरेण भावतो ज्ञानादिभिस्तत्र स्त्रियः समवसरणस्था उभयथाप्युत्थिताः शृण्वन्ति पुरुषास्तु द्रव्यतो भाज्या
भावोत्थितानां तु धर्ममावेदयत्युत्तिष्ठासूनां च देवानां तिरथां च येऽपि कौतुकादिना शृण्वन्ति तेभ्योऽप्याचष्टे, इत्यादि, इति
समवसरणे गणधरकेवल्यादीनामुपवेशनादिविचारः ॥ ७ ॥
ननु समवसरणे द्वितीयपौरुष्यां भगवति देवछन्दके गते सति कः कुत्रोपविश्य धर्म कथयतीति, उच्यते, ज्येष्ठो गणधरोऽन्यो
वा राज्ञा समानीते सिंहासने भगवतः पादपीठे वोपविश्य धर्ममाचष्टे, यदुक्तं वृहत्कल्पवृत्तौ प्रथमखण्डे, इत्थं वलौ प्रक्षिप्ते भगवा-
नुत्थाय प्रथमप्राकारान्तरादुत्तरद्वारेण निर्गत्य पूर्वस्यां दिशि स्फटिकमये देवछन्दके यथासुखं समाधिना व्यवतिष्ठते । अथोपरि
तीर्थमितिद्वारं भगवत्युत्थिते उपरि द्वितीयपौरुष्यां तीर्थ प्रथमगणधरोऽपरो वा धर्ममाचष्टे ॥ आह, भगवानेव किमिति नाऽऽचष्टे
किं तत्कथने केऽपि गुणाः सन्ति, उच्यते सन्ति इति ब्रूमः के पुनस्ते इत्याह ।
खेयविणोओ सीसगुणादीवणा पचओ उभयओ वि सीसायरियकमो वि य गणहरकहणे गुणा होति ॥
भगवतः खेदविनोदो भवतीत्यादि आह, स गणधरः क निषण्णः कथयति, उच्यते ॥
राओवणीय सीहासणो बनिविडो व पायवीडंलि जिट्ठो अन्नयरो वा गणहारि कहा बीयाए ।
राज्ञोपनीते ढोकिते सिंहासने वा तदभावे भगवतः पादपीठे वा, उपविष्ठो ज्येष्ठो प्रथमो गौतमखाम्यादिस्तदभावे अन्यतरो
वा गणधारी कथयति, द्वितीयायां पौरुप्यामिति, इति द्वितीयपौरुष्यां कः कुत्रोपविष्टो धर्ममाचष्ट इत्यादि विचारः ॥८॥
॥४॥

·mahir लिभ्यो नमोऽतिशयज्ञानिभ्यः इति भणित्वा अतिशयिनां पृष्टतो निपीदन्ति एवं मनःपर्यायज्ञान्यादयोऽपि नमन्तः सन्तः ब्रजन्ति स्वं खं स्थानमिति, तथा वैमानिकानां देव्यः पूर्वद्वारेण प्रविश्य भुवनवान्धवं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य नत्वा च नमस्तीर्थाय नमः सर्वसाधुभ्यः इत्यभिधाय निरतिशयसाधूनां पृष्ठतस्तिष्ठन्ति न निपीदन्ति श्रमण्योऽपि पौरस्त्यद्वारेण प्रविश्य तीर्थकृतं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च तीर्थस्य साधूनां च नमस्कारम् विधाय वैमानिकदेवीनां पृष्ठतस्तिष्ठन्ति न निपीदन्ति भवनपतिदेव्यो ज्योतिप्कदेव्यो व्यन्तरदेव्यश्च दाक्षिणात्य द्वारेण प्रविश्य तीर्थकरादीनभिवन्ध दक्षिणपश्चिमदिग्भागे यथाक्रममेव तिष्ठन्ति । भवणवई जोइसिया बोद्धव्या वाणमंतरसुरा य । वेमाणिया य मणुया पयाहिणं जं च निस्साए ॥ भवनपतयो ज्योतिप्का वानव्यन्तर सुराश्च एते भगवन्तमभिवन्द्य यथोपन्यासमेव पृष्ठत उत्तरपश्चिमे दिविभागे तिष्ठन्तीति बोद्धव्याः वैमानिकदेवा मनुप्याश्च च शब्दाद् मनुप्यस्त्रियश्च प्रदक्षिणां कृत्वा तीर्थकरादीनभिवन्द्योत्तरपूर्व दिग्भागे यथाक्रममेव तिष्ठन्तीति । जं च निस्साएत्ति य परिवारो यं देवं मनुजं वा निश्राय नियां कृत्वा, आगतः स तस्यैव पार्थे तिष्ठतीत्यादि एवमावश्यकवृहद्वृत्तावपि वोध्यं परं तत्रैतावान् विशेषपाठः । तथाहि, अत्र च मूलटीकाकारेण भवनपतिज्योति- कव्यन्तरदेवीनां भवनपति ज्योतिप्कव्यन्तरवैमानिकदेवानां मनुष्याणां मनुप्यस्त्रीणाञ्च स्थान निपीदनं वा स्पष्टाक्षरैनॊक्तमेव स्थानमात्रमेव प्रतिपादितं पूर्वाचार्योपदेशलिखितपट्टिकादिचित्रकर्मवलेन तु सर्वा एव देव्यो न निपीदन्ति देवाः पुरुषाःस्त्रियश्च निषीदन्तीति प्रतिपादयन्ति केचनेति श्रीमदाचाराङ्गवृत्तो पष्ठाध्ययने प्रथमोद्देशकेपि लेशतोऽयमधिकारो यथा उत्थिता द्रव्यतो

·प्रश्नोत्तर-
॥३॥
.
सार्धशत-
जे ते देवेहिं कया तिदिसिं पडिरूवगा जिणवरस्स तेसि पि तप्पभावा तयाणुरूवं हवइ स्वं ॥
यानि तानि देवैः कृतानि तिसृषु दिक्षु जिनवरस्य, प्रतिरूपकाणि तेपामपि तत्प्रभावात् तीर्थकरप्रभावात् तदनुरूपं तीर्थ-
कररूपानुरूपं रूपं भवति ।। अथ ये यथा भगवतः समवसरणे निपीदन्ति तिष्ठन्ति वा तानभिधित्सुः संग्रहगाथामाह ॥
तित्थाइ से स संजय देवी वेमाणियाण समणीओ भवणवइवाणमंतर जोइसियाणं च देवीओ।
तीर्थ गणधरस्तसिन्नुपविष्टे सति अतिशयिनः संयता, उपविशन्ति ततो देव्यो वैमानिकानाम् ततः श्रमण्यः तथा भवनपति
व्यन्तरज्योतिष्काणां च देव्य इति अथ, एतदेव विवृणोति ।
केवलिणो तिउणं जिणं तित्थपणामं च मग्गतो तस्स । मणमादीवि णमंता वयंति सहाणसवाणं,
केवलिनः पूर्वद्वारेण प्रविश्य जिनं त्रिगुणं त्रिःप्रदक्षिणीकृत्य नमस्तीर्थायेति वचसा तीर्थप्रणामं च कृत्वा तस्य तीर्थस्य
प्रथमगणधररूपस्य शेषगणधराणां च मार्गतः पृष्टतो दक्षिणपूवस्यां निपीदन्ति तथा । मणमादीवित्ति । मनःपर्यायज्ञानिन
आदिशब्दात् अवधिज्ञानिनः चतुर्दशपूर्विणो दशपूर्विणो नवपूर्विण आमौंपध्यादिविविधलब्धिमन्तश्च प्राच्यद्वारेण प्रविश्य
भगवन्तं त्रिप्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य च नमस्तीर्थाय नमो गणधरेभ्यो । नमः केवलिभ्य इत्यभिधाय केवलिनां पृष्ठत उपवि-
शन्ति शेषसंयता अपि प्राचीनद्वारेणैव प्रविश्य भुवनगुरुं प्रदक्षिणीकृत्य वन्दित्वा च नमस्तीर्थाय नमो गणभृद्भ्यो नमः केव-
१ साधव. सर्वेऽपि उत्कटिकासनाः शृण्वन्ति, इत्युक्तमावश्यकचूणौ ।
कम्
-
॥३॥

·। हत्कल्पवृत्ती, इत्थमेवोक्तत्वात् तदक्षराणि तु अग्रेतनप्रश्नोत्तरादुांनि, इति केवलिनोऽपि प्रथमगणधरं वचसा नमस्कुवान्त इतिविचारः ॥६॥ ननु समवसरणे गणभृत्केवलिप्रभृतयः कया परिपाट्या, उपविशन्ति, के पुनरुत्थिता एव शृण्वन्तीति, उच्यते, श्रीबृहत्कल्प- घृत्तौ ग्रथमखण्डे समवसरणाधिकारे विस्तरत एतत्स्वरूपं जानीहि, तथा च तत्पाठः। आयाहिण पुब्वमुहो तिदिसि पडिरूवगा उ देवकया। जेट्टगणी अपणो वा दाहिणपुब्वे अदूरंमि ॥ आयाहिण त्ति, भगवान् चैत्यदुमय प्रदक्षिणां विधाय पूर्वमुखः सिंहासनमध्ये आस्ते, यासु च दिक्षु भगवतो मुखं न भवति, तासु तिसृप्वपि तीर्थकराकारधारकाणि सिंहासनचामरछत्रधर्मचक्रालङ्कतानि प्रतिरूपकाणि देवकृतानि भवन्ति, तथा सर्वोऽपि लोको जानीते भगवानसाकं पुरतः कथयति, भगवतश्च पादमूलं जघन्यत एकेन गणिना गणधेरणाऽविरहितं भवति स च ज्येष्ठोऽन्यो वा भवेत् , प्रायो ज्येष्ठ एव, स च ज्येष्ठगणिरन्यो वा पूर्वद्वारेण प्रविश्य दक्षिणपूर्व दिग्भागे अदूरे प्रत्यासन्न एव भगवतो भगवन्तं प्रणिपत्स निपीदति, शेपा अपि गणधरा एवमभिवन्ध ज्येष्ठगणधरस्य मार्गतः पार्श्वतश्च निपीदन्ति इति । आह, भुवनगुरुरूपस्य सकलत्रिभुवनातिशायित्वात् त्रिदशकृतानां प्रतिरूपकाणां तेन सह साम्यमसाम्यं वा इत्याशङ्का निरा- सार्थमाह ॥ १ सप्तमादृष्टमाच।

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्.
॥६॥
+
ननु केवलिनां यदू वेदनीयादिकर्मचतुष्टयं शेष स्थितं, तत् किं स्वरूपमिति, उच्यते । जरद्वस्त्रप्रायं तजानीहि, गुणस्थानक्र-
मारोहवृत्तौ तथैवोक्तत्वात् , यत्तु केचिदज्ञानिनो दग्धरज्जुतुल्यं तद्वदन्ति, तदागमविरुद्धत्वादयुक्तत्वाच, मिथ्याभूतमवगन्तव्यं
यदुक्तं सूत्रकृदङ्गवृत्तौ द्वितीयश्रुतस्कन्धे, आहारपरिज्ञाख्य तृतीयाध्ययने बोटकमतनिराकरणेन केवलिनो भुक्तिस्थापनाधिकारे,
यदपि दग्धरज्जुस्थानिकत्वमुच्यते, वेदनीयस्य, तदप्यनागमिकमयुक्तिसंगतं चागमे हत्यन्तोदयःसातस्य केव-
लिनि, अभिधीयते, इत्यादि, नवरं, केवलिसमुद्घातानन्तरं, वेदनीयस्य, दग्धरज्जुतुल्यमस्ति, यदुक्तमाचाराङ्गवृत्तौ प्रथमश्रुतस्क-
न्धस्थोपधानश्रुताध्ययनस्य पीठिकायां नियुक्तिगाथाव्याख्याने, तथा दहनं केवलिसमुद्घातध्यानाग्निना वेदनीयस्य भससात्करणं
शेषस्य च दग्धरजुतुल्यत्वापादनमित्यादि । यत्पुनरावश्यकहतौ द्वितीयखण्डे कायोत्सर्गाधिकारे, उक्तं, दग्धरज्जुकल्पेन
भवोपग्राहिणा कर्मणाऽल्पेनापि सता, केवलिनोऽपि न मुक्तिमासदयन्तीत्यादि ॥ तदपि, अल्पेनेति पदोपादानात् केवलिसमुद्-
घातानन्तरकालं चतुर्दशगुणस्थानकालं वाश्रित्योक्तं संभाव्यते । इति, केवलिनो न सर्वदा दग्धरज्जुतुल्यं वेदनीयादिकमें-
त्यधिकारः ॥ ११ ॥
ननु एकाऽवतारिदेवानां च्यवनचिह्नानि प्रादुर्भवन्ति नवा, उच्यते न भवन्त्येव । तीर्थकृजीवस तु प्रत्युताऽत्यन्तं सातोदय
एव सात् , यदुक्तं, परिशिष्टपर्वणि श्रीहेमाचायः,
राजन्नेकावताराणामन्तकालेऽपि नाकिनां तेजः क्षयादिच्यवनलिङ्गान्याविर्भवन्ति न ॥ २६६ ॥
॥६॥

·यन्ति, तदुक्तिः परास्ता, शास्त्रे हि चैत्यान्तः स्वजनानां जोत्कारस्यैव निषिद्धत्वात् । इति समवसरणादौ श्राद्धादीनां परस्परविन- यकरणादिविचारः ॥९॥ ननु सांप्रतं दीक्षाद्यवसरे आचार्यादिभिरुत्थाय शिष्यशिरसि यदासक्षेपः क्रियते । तद् भगवदाज्ञानुसारि किं वा तदाज्ञा- विरुद्धमिति, चेदुच्यते ।। जिनाज्ञानुसार्येवेदं, श्रीमद्वीरस्वामिनाऽपि गौतमादिशिरस्सु तद्विहितत्वात् । यदुक्तमावश्यकवृहद्वृत्तौ नि- युक्तिगाधाव्याख्याने भगवन्मुखात् । त्रिपदीश्रवणात् गणभृतामुत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदिति प्रतीतिरुपजायते अन्यथा सत्तायोगात ततश्च ते पूर्वभवभावितमतयो द्वादशाङ्गमुपरचयन्ति, ततो॥ भगवं अणुण्णं करेति सको य दिव्वं वइरमयं थालं दिव्य चुण्णाणं भरेजण सामिमुवगच्छति ताहे सामी सीहासणाओ उद्देत्ता पडिपुण्णं मुहि केसराणगेण्हति ताहे गौतमसामिप्पमुहाइकारस वि गणधरा इसिं ओणया परिवाडीए ठायति ताहे देवा आउजगीत सई निरंभंति ताहे सामी पुवं तित्थं गोतमसामिस्सद्व्वेहिं गुणेहिं पज्जवेहिते अणुजाणामि त्ति भणति चुण्णाणियसे सीसेच्छुहति ततो देवा वि चुण्णवासं पुप्फवासं च उवार वासंति गणं च सुधम्मसामिस्सधुरे ठवित्ता अणु- जाणति एवं सामाइयस्स अत्थो भगवतो निग्गओ सुत्तं गणहरे हिं तो णिग्गतम् ॥ इत्यलं विस्तरेणेतिगाथार्थः । इति गौतमादिशिरस्सु भगवद्, वासक्षेपादिविचारः ॥ १०॥ १ जुहारइतिप्रतिद्धं ।

·प्रश्नोत्तर- सार्धशत कम् तत्राऽऽगाडहरो नाम श्रमणोपासक प्रगे। वन्दनाय महर्षीणां हर्षेणोत्फुल्ललोचनः ॥ ६॥ स त्रिनैषधिकी कुर्वन् प्रविवेश प्रतिश्रयम् । अथैर्यापथिकी प्रत्य कामदुच्चैस्तरखरम् ॥ ६१ ॥ तदनन्तरमा यान् साधूनपि यथाविधि । वन्दित्वा निषसादाऽग्रे विष्टरं प्रतिलिख्य सः ॥ १२ ॥ अप्यायरक्षितो धीमांस्तेन साई प्रविश्य सः । वन्दनापथिक्थादि तस्माच्छ्रुतमधारयत् ॥ ६३ ॥ तद्दर्शितविधिं चाभिनयन् पठनपूर्वकम् । अवन्दताऽऽचार्यपादान साधूनप्यायरक्षितः ॥ ६४ ॥ ढड्डरश्रावकं त्वार्यरक्षितो नह्यवन्दत । सुधीरपि निराम्नायं कियद् विज्ञातुमीश्वरः ॥ ६५ ॥ निषण्णं सोमतनयं तमवन्दितढड्डरम् । आचार्या विविदुः कोऽपि श्राद्धोऽयं नूतनः खलु ॥ ६६ ॥ धर्मलाभाशिषं दत्त्वा शरदम्भोऽमलाशयाः। पृच्छन्ति स्म तमाचार्याः कुतो धर्मागमस्तव ॥ ६७ ॥ एवमावश्यकबृहदुतावपि बोध्यम् , पौषधविधिप्रकरणवृतौ, पुनर्वृहचैत्यवन्दनाधिकारे चैत्यवन्दनार्थमागतान् गुरूनपि वन्दते इत्यादि पाठो योगशास्त्रतौ च विस्तरविधिना चैत्ये साधुवन्दनाधिकारो ज्ञातव्यः, पुनः सिद्धान्ते श्रीकृष्णवासुदेवः श्रीनेमिजिनसमक्षं, सव्वेसाहू वारसावत्त वंदणेण वन्दत्युक्तमस्ति, तथा चैत्यवन्दनभाष्यादौ, क्षमाश्रमणपूर्वकं, जावंति के वि साहू, इत्यादि गाथाभणनमुक्तमस्तीत्यतश्चैत्ये साध्वादिवन्दनं युक्तमेवेति । एतेन ये केचिदाधुनिकपण्डितमन्याश्चैत्ये साध्वादिवन्दनं निपेद- ॥ ५॥ 38

·ननु समवसरणे भगवत्पुरोऽल्पर्द्धयो देवमनुप्या महर्द्धिकं देवादिकं प्रणामादिना सत्कारविपयं कुर्वन्ति नवा ? उच्यते, कुर्व-
न्त्येव अन्यथा, आज्ञाभङ्गदोपप्रसङ्गः, यदुक्तं वृहत्कल्पभाप्ये आवश्यकनियुक्तिवृहत्योश्च तेषां च इत्थं स्थितानां देवनराणां
स्थिति प्रतिपादयन्नाह ।।
एतं महड्डियं पणिवयंति ठियमवि वयंति पणमंता ण वि जंतणा ण विकहा ण परोप्पर मच्छरोण भयं,
व्याख्या, ये अल्पर्द्धयः पूर्व भगवतः समवसरणे स्थितारते आगच्छन्तं महर्दिकं प्रणिपतन्ति नमस्कुर्वन्ति । अथ महर्द्धिक:
प्रथमस्थितस्ततो येऽल्पर्द्धयः पश्चादागच्छन्ति ते पूर्व स्थितमपि महद्धिकं प्रणमन्तो ब्रजन्ति खस्थानमित्यादि, एवं चैत्यगृहसाधु-
प्रतिश्रयादावपि, विवेकिना ऽल्पद्धिकेन महर्द्धिकस्य विनयप्रतिपत्तिः कर्त्तव्यैव । विनयमूलत्वात, श्रीजिनधर्मस्पेति, अन्यथा विद्व-
सभायामार्यरक्षितस्येव, तस्याज्ञत्वं प्रादुर्भवेदिति, तथा चार्य श्रीहेमाचार्यकृतपरिशिष्टपर्वग्रन्थे आर्यरक्षितसंवन्धः, इत्यादि
गत्वा चेक्षुगृहद्वारे स्थिरधीरायरक्षितः। अचिन्तयविज्ञातः कथमन्तर्विशाम्यहम् ॥ ५५ ॥
राज्ञामिक गुरूणां हि संनिधाने यतस्ततः। विदितोऽपि नोपस दहं तु विदितोऽपि न ॥५६॥
तत्रैव क्षणं स्थित्वा वसत्यन्तर्विशाम्यहम् । प्रातचन्दनकायात श्रमणोपासकैः सह ॥ ५७ ॥
इत्यार्यरक्षितस्तस्थौ द्वारेऽपि द्वारपालवत् । विदुपां रभसारम्भे विवेको ह्यर्गलायते ॥ ५८॥
मालक कौशिकी मुख्य ग्रामरागपरिस्पृशा । स्वाध्यायेनापि साधूनां स ययौ लयमेणवत् ॥ ५९ ॥

·प्रश्नोत्तर-
साधशत-
कम्
॥८॥
,
सांप्रतं, तस्य तदलं प्रथमसंहनिन एव तदुक्तत्वात्, सांप्रतं तु सामान्यलोकवलाद् द्विगुणं त्रिगुणं चतुर्गुणं वा तस्य बलं भवति
नाधिकमिति, यदुक्तं निशीथचूणौँ पीठिकायां, थीणद्धीबल परूवणा कजइ केसव अद्धगाहा, केसवो वासुदेवो जं
तस्स बलं तब्बलाओ अवलं थीणद्धिणो भवति तं च पढमसंघयणिणो, इयाणि पुण सामन्नबलाद्गुणं
चउगुणं या भवति, सो एवं बलजुत्तो, मागच्छं रूसितो विणासेज तम्हा सो लिंगपारंची कायव्वो सोय
साणुण तं भन्नई" मुय लिंगं णत्थि तुह चरणं जइ एवं गुरुणा भणितो सुकं तोसोहणं अह न मुयइ ता संघो
समुदितो हरति न एको मा एगस्स पदो संगभिस्सति' दुट्टोय बावादेस्सति लिंगावहारणिय मणत्वं भण्णइ
"अविकेवलगाहा" अवि संभावणे किं संभावयति इमं जतिवि तेणेव भवग्गणेण केबलमुप्पाडेइ तहवि
से लिंगं ण दिज्जइ तस्स वा अन्नस्स चा एसनियमो अणतिसइणो जो पुण अवहिणाणातिसती सो जाणइ
णपुण एयरस थीणद्धी निद्दोदओ भवति देइ से लिंगं इतरहा न देइ लिंगावहारेणं पुण कजमाणे अयमुप-
देशो, देसवओत्ति सावगो होहि थूलग पाणादिवायादिनियत्तो पंचाणुव्वयधारी ताणि वा ण तरसि दंल-
णं गेण्ह दसणसावगो भवाहित्ति भणितं भवइ अह एवं पि अणुणेजमाणो नेच्छइ लिंग मोत्तुं ताहे रातो
सत्तुं मोतुं पलायन्ति देशान्तरं गच्छन्तीत्यर्थः पमादपडिसेवणत्ति दारंगतमिति ॥ एवं बृहत्कल्पतृतीयखण्डेऽपि बोध्यं
जीतकल्पवृत्तौ तु यदुदयेऽतिसंक्लिष्टपरिणामाद् दिनदृष्टमर्थमुत्थाय प्रसादयति केशवार्द्धवलश्च जायते तदनुदयेऽपि च स शेपपुरु-
॥८॥

·t इत्यादि, चैत्यवन्दनवृहद्भाप्ये । इति पुरुषापेक्षया स्त्रीणां प्रायो विशेपतो धर्मे सामर्थ्यमित्यधिकारः ॥ १६ ॥ ननु सेवासंहननी जघन्यवलो जीव ऊर्ध्वगतौ अधोगतौ च कियद् दूरम् उत्पद्यते, इति, उच्यते, ऊर्य, कल्पचतुष्टयं यावत् अधश्च नरकद्वयं यावदुत्पद्यते, यदुक्तं वृहत्कल्पवृत्तौ द्वितीये खण्डे, यः सेवासंहननी जघन्यवलो जीवस्तस्य परिणामोऽपि शुभो- ऽशुभो वा मन्द एव भवति, न तीव्रः, ततः शुभाशुभकर्मवन्धोऽपि तस्य स्वल्पतर एव, अत एव अस्य ऊर्ध्वगतौ कल्पचतुष्टयाद् ऊर्ध्वम् अधोगतौ नरकपृथ्वीयाद् अध उपपातो न भवतीति प्रवचने प्रतिपाद्यते, एवं कीलिकादिसंहननेष्वपि भावना कार्या इति एवमन्यत्रापि दृश्यम् इति सेवासंहननिन ऊर्ध्वाऽधोगतिसप्तदशतमो विचारः ॥१७॥ ननु शरीरत्यागसमये जीवः केन केन मार्गेण निर्गच्छन् कां कां गतिं यातीति, उच्यते, पादाभ्यां निर्गच्छन्, नरकं याति ऊरुभ्यां तिर्यगगति, हृदयेन मनुप्यगति, शिरसा देवगति, सर्वाङ्गेभ्यश्च निर्गच्छन् सिद्धिगतिं याति ॥ यदुक्तं, स्थानाङ्गे पञ्चमाध्य- यने तृतीयोदेशके" पंचविहे जीवनिजाणमग्गे, पं० तं० पायेहिं ऊरुहिं उरेणं सिरेणं सव्वंगेहिं ५ पाएहिं निजाय- माणे निरयगामी, भवति, ऊरुहिं निजायमाणे तिरियगामी भवइ, उरेणं निज्जायमाणे मणुयगामी भवति सिरेणं, निजायमाणे देवगामी भवति, सवंगेहिं निजायमाणे सिद्धिगति पजवसाणे, पन्नत्ते इति, इति पा- दादिभ्यो निर्गच्छतो जीवस्य गतिभेद अष्टादशो विचारः॥ १८ ॥ ननु स्त्यानद्धिनिद्रावतो जीवस्य यद्वासुदेववलादर्द्धवलं शास्त्रे उक्तमस्ति तदसिन् काले विद्यते न वा, उच्यते, नास्तीह क्षेत्रे ,

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्,
॥७॥
ननु काचित् संयमवती स्त्री पञ्चानुत्तरविमानेष्वपि, गच्छति न वा, उच्यते, गच्छति, तथाविधाऽध्यवसायसद्भावात् , उक्तञ्च-
प्रज्ञापनावृत्तौ कर्मप्रकृत्याख्यत्रयोविंशतितमपदपर्यन्ते, मानुषी तु सप्तमनरकपृथिवीयोग्यमायुर्न बध्नाति, अनुत्तरसु-
रायुस्तु बध्नाति, इति न चात्र दृष्टान्तः प्रसिद्धो नास्तीति, वाच्यं तत्सद्भावात, यदुक्तमुत्तराध्ययनवृत्तौ नेमिराजीमतीपूर्व-
भवाधिकारे, ततोऽपराजिताभिख्ये विमाने त्रिदशोधनः यशोमत्यपि चारित्रं चरित्वा तत्र सोऽभवत् २६ इत्यादि, तथा विजय-
चन्द्रचरित्रेऽपि प्रदीपपूजाधिकारे उक्तं ।
"सा सग्गाओ चविऊं एत्थ वि जम्मंमि तुहसही होइ।तत्तो मरिउं तुम्भे सबढे दोवि देवत्ति ॥ ५५ ॥"
इत्यादि, इति स्त्रीपञ्चानुत्तरगतिगमनपञ्चदशो विचारः ॥ १५ ॥
ननु लोके धर्मे च पुरुषाणां प्राधान्येऽपि यत् पुरुषापेक्षया स्त्रीणां प्रायः तपःप्रभृतिधर्मकार्येषु विशेषतः सामोद्यमौ दृश्येते,
तत्र को हेतुः, उच्यते, तथाविधशुभाध्यवसायसंमिलितस्तत्स्वभाव एव तत्र हेतुतया ज्ञायते नान्यत्किमपि, अत एव चागमे
तासां मुक्तिगमनमुक्तं, सप्तमनरकपृथ्वीगमनं च निषिद्धमिति उक्तञ्च,
तद विहु जुत्तामुत्ती जम्हा दीसइ अणुत्तरं विरियं । धम्मविसयंमि तासिं तहा तहा उज्जुमंतीणं ॥१२॥
किं बहुणा सिद्धमिणं लोए लोउत्तरे वि नारीणं । नियनियधम्मायरणं पुरिसेहितो विसेसेणं ॥ ६३ ।।
सुहभावसालिणीओ दाणयासील संजमधरीओ। सुत्तस्स पमाणत्ता लहंति मुत्तिं सुनारीओ ।। ६४॥
+
॥७॥

·. इति श्रीशीलाङ्काचार्यश्चोक्तं, सूत्रकृदङ्गवृत्तौ, केवलिनो भुक्त्यधिकारे विपच्यमानतीर्थकरनाम्नो देवस्य च्यवनकाले पण्मासकालं या- वदत्यन्तं सातोदय एव, इत्यसौ, अपि, यदि सान्न नो वाधायै । इत्यादि, इत्येकाऽवतारिदेवानां च्यवनचिह्ननिषेधविचारः ॥१२॥ ननु, उपशान्तमोहादिगुणस्थानत्रय ११।१२।१३ वर्तिनो मुनयः प्रकृतिस्थितिरसप्रदेशैः कीदृशं कर्म बनन्तीति, उच्यते, उपशान्तमोहादिगुणस्थानेषु प्रकृतितः सातावेदनीयं अकपायत्वात् , स्थित्यभावेन वध्यमानमेव परिशटति, अनुभावतोऽनुत्तरोप- पातिकसुखातिशायि, प्रदेशतः स्थूलरूक्षशुक्लादिबहुप्रदेशमिति, उक्तं च, अप्पं वादमउअं पहुं च लुक्खं च सुकिलं चेव । मंदं मवयंति य साताबहुलं च तं कम्मं ॥१॥ अल्पं स्थितेरेवाभावात् , बादरम् परिणामतः, मृदुकं अनुभावतः बहु च प्रदेशः, रूक्षंच स्पर्शतः, शुक्लं च वर्णतः, मन्द लेपतः स्थूलचूर्णमुष्टिसृष्टकुड्यापतितलेपवत् महाव्ययमिति, एकसमयेनैव सर्वांपगमात् साताबहुलं च अनुत्तरसुरसुखाधिकमित्याद्याचा- झवृत्तौ द्वितीयाध्ययने प्रथमोद्देशके, इत्येकादशादिगुणस्थानत्रये वध्यमानकर्मखरूपविचारः ॥ १३ ॥ ननु यो जीवो भवे भ्रमन् वारचतुष्टयमाहारकशरीरं कृतवान् स पुनरपि कदाचिन् नरकादिगतिगामी भवेत् किं वा तद्- भवे एव मुक्तिं गच्छेदिति, उच्यते, स हि, अवश्यं तद्भवे मुक्तिमेव गच्छेन् नान्यगतिः, यदुक्तं, प्रज्ञापनावृत्तौ पत्रिंशत्तमे समु- द्धातपदे, चतुःकृत्वः कृताहारकशरीरस्य नरकगमनाभावात् इत्यादि, पुनश्च तत् ऊर्ध्वमवश्यं गत्यन्तराऽसंक्रमेणाहारकसमुद्घात- मन्तरेण च सिद्धिगमनभावादिति । इति वारचतुष्टयं कृताहारकशरीरो मुनिस्तद्भवे, एव सिद्धिगामीतिविचारः ॥ १४ ॥ २

·-
प्रश्नोत्तर-
सार्धशत--
कम्
॥१०॥
दूसम अणुभावेणं साहूजोगा तु दुल्लभा खेत्ता" । काले वि य दुम्भक्खा अभिक्खणं हंति डमरा य ॥३॥
दूसणअणुभावेण य परिहाणी होति ओसहबलाणं । तेणं मणुयाणं पि उ आउगमेहादिपरिहाणी ॥४॥
इत्यादि नचात्रैवं शयं यदुत, एकैकसिन् वस्तुनि प्रतिसम्यानन्तपर्यायनाशे तत्कालमेव सर्वखापि वस्तुनो नाशप्रसङ्ग इति
प्रतिवस्तुवर्णादिपर्यायानन्तकस्साऽतिमहत्त्वेन प्रतिसमयं हीयमानानन्तकस्य चाल्पीयत्वेन अवसर्पिणीसमयानां पुनरसंख्येय-
त्वेन उक्तदोषाप्रसक्तेः, एतेन एकसिन् समये प्रतिद्रव्यमेकैकपर्यायनाशे सर्वद्रव्यापेक्षयाऽन्तपर्यायनाश इति भ्रमोऽपि
निरस्तः, विस्तारार्थिना पुनः, जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिसूत्रवृत्त्यादयो विलोक्याः । इति समये समयेऽनन्तहानिरिति घोषस्य शास्त्रसम्म-
तत्वविचारः ॥२४॥
ननु कार्तिकश्रेष्ठिगैरिकतापससम्बन्धे, गैरिकेण प्रद्वेषात् कार्तिकपृष्ठौ स्थालं संस्थाप्य भुक्तमिति श्रूयते तत् कचित् शास्त्रे-
ऽपि दृष्टं न वा १ उच्यते, भ्रान्तिमूलकमेवैतत् संभाव्यते, यतः सनत्कुमारचक्रिणः प्राक्तने तृतीये भवे जिनधर्मनामश्रावकस्य पृष्ठे
क्षरेयी स्थालं धृत्वा अग्निशर्मा तापसो भुक्तवान् ततस्तौ शऊरावणौ जातो, इत्यादि कियत् सम्बन्धसादृश्येन, भ्रान्तितोवापि क-
स्यांचिदाधुनिककल्पवृत्तौ एतत्कथनं, दृश्यते परमावश्यकवृहद्वृत्ति १ पञ्चाशकविवरण २ पिमण्डलवृत्ति ३ प्रमुखप्राक्तनग्रन्थेषु
नैवं दृष्टं । तेषु तु कार्तिकेन नृपादेशात् स्वहस्तेन गैरिको भोजितस्तेन च प्रदे॒पात् तर्जन्यमुलीचालनेन तर्जित इत्यादि कथनमस्ति
१ नासिकोपर्यडुलीचालनेन वा ।
॥१०॥

·लेजा इत्यादि महामहेसुत्ति, इन्द्रमहोत्सवादिपु इत्यर्थः । इति यतनायुक्तसाधोरपि देवविशेपछलनाविचारः ॥ २२ ॥ ननु खकीयैकादशप्रतिमाप्रतिपत्ता, श्रावकः, सम्यक् प्रतिमोवहन, कृत्वा, पश्चाद् गृहमप्यायाति न वा १ उच्यते, आयाति कश्चित् , तथा चोक्तं निशीथचूर्णौ द्वितीयखण्डे पोडशोद्देशके, साधोः पानगवेपणाधिकारे ॥ इदाणिं आगारे त्ति दारं अहाकडं कहिं मग्गियव्वं, अत उच्यते कोत्तियगाहा ॥ कोत्तियावणे लब्भति, सिद्धत्ति सिद्धपुत्तो जो पव्वति उकामो कते उवकरणे वाघातो से उपन्नो ताहे तं पडिग्गहमादिसाहणं देज नियस्स वा पवं च समणस्स वा पासे लब्भति,समणो वासगोवा पडिमं करेउं घरं पच्छागतो तं पडिग्गहगं साधूणं दिज्जअहाकडं इत्यादि एवं वृहत्कल्पवृत्तावपि द्वितीयखण्डे, उपासकप्रतिमापञ्चाशकसूत्रवृत्त्योरपि च बोध्यम् । इति प्रतिमावहनानन्तरं कश्चित् श्राद्धो गृहमप्यायातीतिविचारः ॥ २३ ॥ ननु अस्मिन् काले समये समये अनन्तहानिरस्तीति घोपो बहुलोकप्रसिद्धः श्रूयते, स च शास्त्रानुसारी किं वा लोकोक्तिमा- त्रमेवेति, १ उच्यते, सांप्रतं प्रतिद्व्यं प्रतिसमयमनन्तपर्यायहानेरागमोक्तत्वात् शास्त्रानुसारी एवायं न तु यत् किंचित्; यदुक्तं पञ्चकल्पभाप्ये" भणियं च दूसमाए गामा होहिंति तु मसाणसमा" । इयखेत्त गुणाहाणी काले वि उ होति माहाणी ॥२॥ समये समये पंता परिहायंते उ वण्णमाईया । व्वाइपजाया अहोरत्तं तत्तियं चेव ॥ २॥ ।

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्
॥ ९॥
सवसणं पजणणं छिन्नं ततो उंनिक्खंतो, सोनिक्खंतो, एगाए जन गणियाए संगहितो तस्स य तत्थ तइओ
नपुंसगवेदो उदिन्नो तओ इत्थिवेदो तंमिय वसणप्पदेसे अहोडो भगोजातो तीए गणियाए इत्थिवेसेण सो
ठवितो संववहरितुमाढत्तो इति ॥ तस्य एकसिन् जन्मनि त्रयो वेदाः प्रतिपाद्यन्ते, अनेन च क्रमेणादौ पुमं ततो अपुमं
छिड्डे जाते इत्थिवेदेसमुदिन्ने ततियवेद इत्यर्थः इत्येकसिन्नपि भवे वेदत्रयोदय एकविंशति विचारः ॥ २१॥
ननु प्रमादयुक्तं सरागसंयतं अल्पर्घिकापि प्रत्यनीकदेवता छलयेदिति शास्त्रे श्रूयते, परं यतनायुक्तं सरागसंयतं कोऽपि छल-
येन्नवा, उच्यते, यो हि अल्पर्द्धिको अर्द्धसागरोपमात न्यूनस्थितिको देवो भवेत् स तु यतनायुक्तं साधं छलयितुं न शकुयात् , यः
पुनरर्द्धसागरोपमादिस्थितिकः स प्राग्भववैरसरणात् यतनायुक्तमपि छलयेत् तस्य सामर्थ्यसद्भावाद् , यदुक्तं निशीथचूर्णी एको-
न विंशतितमोद्देशे" पडिसिद्धकाले सज्झायं करें तस्स इमे दोसा, अन्नतरगाहा सरागसंयतो सरागत्त णतो इंदि-
यविसयादि अन्नतरपमादजुत्तो हवेज विसेसतो महामहेसु तं पमादजुत्तं पडिणीयदेवता अप्पड्डिया खि-
त्तादि छलणं करेजा, जयणाजुत्तं पुण साहुं जो अप्पड्डितो देवो अद्धोदहीतो ऊणहिती सो न सक्केति छलितुं
अद्धसागरोवमट्ठितितो पुण जयणाजुत्तं पिछलेति, अस्थि से सामत्थ तं पि पुव्ववेरसंबंधसरणतो कोत्ति छ-
१ यतनायुक्त घटगुणस्थानवर्ती एवात्र गाह्यो नतु अप्रमत्तस् तस्य संहरणमपि कर्तुं न कोऽपि शक्नोति, यदुक्तं समणीमवगयवेय परिहारपुलायमप्पमत्तं च
चउदसपुव्वि आहारगं च नयकोइसंहरइत्ति भगवतीवृत्तौ ।
॥ ९॥

·.. पेभ्यस्त्रिचतुर्गुणवलो भवति, इयं च प्रथमसंहनिन एव भवतीत्युक्तमस्ति" इति स्त्यानद्धिनिद्रावतो वलभेदादिविचारः १९ ननु स्त्यान ित्रिकोदये सति जीवस्य सम्यक्त्वप्राप्तिर्भवति नवा १ उच्यते, न भवत्येव, यदुक्तमाचाराङ्गवृत्तौ तृतीयाध्ययने प्रथमोद्देशके, स्त्यानद्धित्रिकोदये सम्यक्त्वावाप्तिर्भवसिद्धिकस्यापि न भवतीति । किं च यदि स्त्यानर्द्धिनिद्रावतः कदाचिदज्ञान- तश्चारित्रं दत्तं भवेत्तर्हि तस्य शास्त्रोक्तविधिना लिङ्गं परित्याज्यं । तद् विधिस्तु प्राक्तनप्रश्नोत्तरादवसेयः कथं तर्हि कर्मग्रन्थादौ पष्ठं प्रमत्तगुणस्थानं यावत् स्त्यानचित्रिकोदयः प्रतिपाद्यते, उच्यते, मतान्तरमेतदिति संभाव्यते, यद्वा पूर्वप्राप्तसम्यक्त्वादेः स्त्या- नद्धिनिद्रोदयरतत्र प्रतिपादितोऽस्ति, इति न कश्चिद् विरोधः, तत्वं तु ज्ञानिगम्यमिति विंशतितमोविचारः २० ननु एकसिन् भवे एकजीवस्य कियतां चेदानामुदयो भवति १ उच्यते, कस्यचिद् जन्तोः कर्मगतैवैचित्र्यात् त्रयाणामप्युदयः संपद्यते, यथा कपिलनानो लघुशिष्यस्य शय्यातरसुतायामासक्तस्य तत्पित्रा परशुछिन्नसपणपुंश्चिदस्खेति, यदुक्तं निशीथचूर्णौ पीठि- कायां ॥ कंमिय णिओए आयरिया बहुसिस्सपरिवारा वसंति, तंमिय गच्छे कविलो नाम खुड्डगो अत्थिं, सो से जायरधूयाए अज्झोववन्नो सो तं पत्थयति, सा नेच्छइ अन्नया सा कन्चट्ठी दहिनिमित्तेण गोउलं गता सो वि कविलगो तं चेवं गोउलं भिक्खायरियाए पट्टितो, सा तेण खुडगेण गामगोउलाण अंतरा दिहा उप्पायणि- स्थगाहा सा तेणं तरा भारिताभावेणुप्पादिता, अणिच्छमाणी उप्पातियं वा रुहिरं अणिच्छमाणी योनिभे- देत्यर्थः । तीए रेणु गुंडितगत्ताए गंतूण पिउणो अक्खायं, सो परसुकुहाडं गहाय निग्गतो दिहो यणेण M ·प्रश्नोत्तर- . सार्धशत- कम्, , । ॥१२॥ 1 दुग्गतिगमाई भेदे पडइ तहिं जत्थ सो नत्थि कोइ किर पंचसइओ सत्यो अडविं पवन्नो, तत्थ य एगो रत्त- पडो निन्भग्गसिरसेहरो पंचण्हवि सयाणं पुण्णो उवहणइ, सो असत्थो तहाए पारडो दूरेअ अन्भव- हलयं वासइ, तेसिं उवरिं ण पडइ, ते दुहा भिन्ना इयरो रत्तपडो पुव्विल्लाणं मज्झे मिलिओ सव्वत्थ पडइ, जत्थ सो तत्थ न पडइ, जाव निव्वेडिओ एकओ जाओ जत्थ सो तत्थ न पडइ, एवं एयारिसा परस्स पुण्णे उवहणंति ॥ अथ गाथाऽक्षरार्थः भिक्षुरेकः सार्थेन सार्द्ध विहं अध्वानं प्रविष्ट इति शेपः । ततः तृष्णा- यासार्थः प्रारब्धः। वार्दलं च वर्षितुमारब्धं यत्र येषां मध्ये सोऽभागधेयो भिक्षुस्तत्र वर्ष न पतति, ततो, द्विकत्रिकादिना द्विधा- त्रिधादिना प्रकारेण सार्थस्य भेदः कृतस्तसिंश्च कृते यत्र स भिक्षुर्नास्ति तत्र सर्वत्र वर्ष पतति, तस्योपरि न पततीत्ययं दृष्टान्तः अथ अर्थोपनयः, यथा स भिक्षुः पञ्चशतकसापि सार्थस्य पुण्यान्युपहतवानेवमन्येऽपि, एवंविधाः परेपां लब्धिमतामपि स्वस्व- कर्मक्षयोपशमसमुत्थां लब्धिमुपन्नन्ति, न चैतद् दृष्टान्ते नोच्यते कर्मक्षयोपशमादीनाम् द्रव्यदेशकालभावसव्यपेक्षया तत्र तत्र प्रदेशे प्रतिपादनादित्यादि, इति निर्भाग्यसंयोगाद् भाग्यवतामपि पुण्योदयविघातविचारः ॥ ३० ॥ ननु गृहस्थेन भावतीर्थकरनिमित्तं कृतं यद् अशनादि तथा तीर्थकरप्रतिमायाः पुरोढौकनार्थ कृतं यत् पक्वान्नादि तत् किं साधूनां कल्पते न वा १ उच्यते कल्पते एव, यदुक्तं, साक्षेपपरिहारं श्रीबृहत्कल्पमाप्यवृत्त्योः प्रथमखण्डे, अथ तीर्थकरमतिमार्थ यन्निवर्तितं तत् साधूनां किं कल्पते न वा' इत्याशङ्कानिरासार्थमाह ॥ ॥१२॥ 1 --- ~~ ·? तथा एकगव्यूत्युच्छ्रितानां स्थितिर्जघन्यतो देशोनं पल्यम्, उत्कर्पतः पूर्ण पल्योपममिति । इति युगलिनां जघन्योत्कृष्टायुर्वि- चारः ॥ २९॥ ननु कस्यापि निर्भाग्यस्य पुंसः संसर्गेण बहूनां भाग्यवतामपि पुण्योदय उपहन्यते न वा ? उच्यते, प्रायस्तु उपहन्यत एव यदुक्तं वृहत्कल्पवृत्तौ प्रथमखण्डे कस्याप्याचार्यस्य गच्छ: सर्वोऽपि वस्त्रपात्रशय्योत्पादने अलब्धिकः, तत्र च क्षेत्रे स्वपक्षतः परपक्षतो वा अवमानं विद्यते, ते च साधयोऽनधिसहाः शीतादिपरीपहान् सोडमसमर्थाः, गृहस्थाश्च मन्दधर्माणस्तुच्छधर्मश्रद्धाका 3 अप्रज्ञापिताः सन्तो न वस्त्रादि प्रयच्छन्ति, शुद्धं चोपधिं साधवो गवेपयेयुरिति भगवतामुपदेशः। स च दुर्लभत्वात् यादृशेन तादृशेन साधुना न लभ्यते, अत ईदृशे कार्ये लब्धिमान दुर्मेधा अप्युत्सारकल्पं कृत्वा वस्त्रैपणाद्यध्ययनमुद्दिश्य कल्पिकः क्रियते ततश्च कल्पिकीकृतः सन् किं करोति इत्याह" हिण्डउ गीयसहाओ स लद्धि अहते हणंति से लद्धिं । तो एकओ वि हिण्डइ आयारुस्सारियसुयत्थो । गीतसहायो गीतार्थसाधुसहितो वस्त्राधुत्पादार्थ हिण्डतां अथ ते गीतार्थास्तस्य लब्धिमुपनन्ति तत एककोऽपि असहायोऽपि सवाटकमन्तरेणापि इत्यर्थः । कथंभूतः सन् नित्यत आह आचारोत्सारितः सूत्रार्थ आचारान्तर्गतवस्त्रैपणा पात्रैपणाद्यध्ययनसू- त्रार्थमुत्सारकल्पकरणेन लेशोद्देशतो ग्राहितः सन् हिण्डते। ननु च किं कोपि कस्यापि लाभान्तरायकर्मक्षयोपशमसमुत्था लब्धिमुप- हन्ति, येनैवमुच्यते गीतार्थास्तस्य लब्धिमुपनन्तीत्यत आह "भिक्खु विह तण्ह वद्दलअभागधेजो जहिं तहिं न पडे" ।

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्,
॥११॥
भंते महडिए एवं धायई संडं दीवं जाव हंता पभू एवं जाव रुयगवरं दीवं जाव हंतापभूतेण परं वीतीव तेजा
नो चेवणं अणुपरियहेजा इति वीतीवतेजत्ति, एकया दिशा व्यतिक्रामेत् नो चेवेत्यादि नैव सर्वतः परिभ्रमेत् तथा-
विधप्रयोजनाभावादिति संभाव्यते इतिवृत्तिः, इति महर्द्धिकदेवस्यापि रुचकद्वीपं यावत् सर्वतः परिभ्रमण विचारः ॥७॥
ननु लवणसमुद्रसंवन्धिनः कियत्प्रमाणा मत्स्या जम्बूद्वीपे जगतीरन्ध्रण प्रविशन्ति, उच्यते, नवयोजनप्रमाणा एव
तथाचोक्तं, समवायाङ्गसूत्रवृत्त्योनवमस्थाने ॥ नवजोयणियामच्छा ॥ इत्यादि जम्बूद्वीपे नवयोजनायामा एवं प्रविशन्ति
लवणसमुद्रे यद्यपि पञ्चयोजनशतिका मत्स्याः संभवन्ति, तथापि नदीमुखेषु जगतीरंध्रौचित्येन एतावतामेव प्रवेशः । इति जम्बू-
द्वीपप्रविशन्मत्स्यानां देहप्रमाणविचारः ॥ २८ ॥
ननु युगलिनां पल्योपमत्रयाधिका उत्कृष्टस्थितिहुशास्त्रेषु श्रूयते परं जघन्यापि कचिदस्ति न वा १ उच्यते आगमे उभय-
थाप्यस्ति, तथाहि उत्कृष्टावगाहना हि मनुष्याः त्रिगन्यूतोच्छ्रयास् त्रिगव्यूतोच्छ्रितानां स्थितिर्जघन्यतः पल्योपमाऽसंख्येयभाग-
हीनानि त्रीणि पल्योपमानि, उत्कृष्टतस्तान्येव परिपूर्णानि त्रीणि पल्योपमानि, उक्तञ्च, जीवाभिगमे । उत्तरकुरु देवकुराए
मणुस्साणं भंते केवइयं कालं ठिई पन्नता गोयमा० जहन्नेणं तिषिणपलिओवमाइं पलिओवमा संखेजभागहीणाई
उकोसेणं तिषिणपलिओवमाई ॥ पल्योपमाऽसंख्येयभागश्च त्रयाणां पल्योपमानामसंख्येयतमो भागः । इति प्रज्ञापना-
वृत्तौ पञ्चमे ५ पदे, एवं द्विगव्यूत्युच्छूितानां स्थितिर्जघन्यतः पल्योपमाऽसंख्येयभागहीने द्वे पल्योपमे उत्कर्पतः पूर्णे द्वे
॥११॥

·तथा च आवश्यकवृहबृत्तिपाठलेशः ॥ तो पच्छाणेण परिवेसियं सो परिवसिजते अंगुलिं चालेति किहते इत्यादिः एवमन्यग्रन्थपाठोऽपि वोध्यः ॥ इति कार्तिकश्रेष्ठिपृष्टौ तापसस्थालस्थापनं न प्रायः प्राक्तनग्रन्थेषु दृष्टमिति विचारः ॥२५॥ ननु देवा असुराश्च यदा परस्परं युध्यन्ते तदा किं विधानि तेपाम् शस्त्राणि भवन्ति" उच्यते, देवास्तु यानि तृणकाष्ठादीनि स्पृशन्ति तान्येव तेपां शस्त्रतया परिणमन्ति अचिन्त्यपुण्यप्रभावाद्, असुराणां पुनर्नित्यं विकुर्वितानि आयुधरत्नानि भवन्ति, देवा- पेक्षया तेपां मन्दतरपुण्यत्वात्, नतु तृणादीनि स्पृष्टमात्राणि शस्त्रतया परिणमन्तीति । यदुक्तं श्रीमदभगवत्यामष्टादशे शते सप्तमो- द्देशके, ॥ देवासुरेसुणं भंते संग्गामेसु वद्दमाणेसु किं णं तेसिं देवाणं पहरणरयणत्ताए परिणमंति, गोयमा० जपणं ते देवा तणं वा कटुं वा पत्तं वा सकरं वा परामुसंति तणं तेसिं देवाणं पहरणरयणत्ताए परिणमंति, जहेव दे- वाणं तहेव असुरकुमाराणं नो ति णडे समढे असुरकुमाराणं देवाणं णिचं विउविया पहरणरयणा पण्णत्ता ॥ इति देवासुरयुद्धे आयुधविशेपविचारः ॥ २६ ॥ ननु महर्द्धिको देवः कियतो द्वीपसमुद्रान् समन्तात्परिभ्रम्य सद्यः पश्चादागन्तुं समर्थः । इति चेदुच्यते, रुचकवरद्वीपं यावत् अनुपर्यटितुं समर्थः, ततः परंतु एकया कयाचिद् दिशा गच्छेत्, नतु सर्वतः परिभ्रमेत्, यदुक्तं भगवत्यङ्गे, अष्टादशशतके सप्तमो- देशे “देवेणं भंते महड्डिए जाव महेसक्वे पभूलवणसमुद्धं अणुपरियहित्ताणं हव्वमा गच्छित्तए” हंता पभू देवेणं १ एवं कल्पलतायामपि । .

·-
साधशत-
कम्
प्रश्नोत्तर पदे प्रथमोद्देशे । यत्तु भगवतीवृत्तौ द्वितीयशतके चतुर्थोद्देशके, सर्वस्तोकं चक्षुरवगाहतः ततः श्रोत्रघ्राणरसनेन्द्रियाणि क्रमेण संख्यात-
गुणानि स्पर्शनं त्वसंख्येयगुणमिति उक्तं तत्र लेखकभ्रमः संभाव्यते अतएवोक्तं प्रज्ञापनावृत्तौ, यस्तु दृश्यते पुस्तकेपु पाठो
॥ १४ ॥ जिद्वेन्द्रियं संख्येयगुणमित्यादिः सोऽपपाठो युक्त्यनुपपन्नत्वादित्यादि, विस्तारार्थिना तु सैव विलोक्या अङ्गुलशब्देन तु प्रायोऽत्र
आत्माङ्गुलमेव ग्राह्यम् , यदुक्तं प्रज्ञापनावृत्तावेव "सोइंदिएणमित्यादि" इह पृथुत्वं स्पर्शनेन्द्रियव्यतिरेकेण शेपाणामिन्द्रियाणा-
मात्माङलेन प्रतिपत्तव्यम् स्पर्शनेन्द्रियस्य तदुच्छ्याङ्गुलेनेत्यादि अत्राक्षेपपरिहारविस्तारस्तु तत एवावसेयः, बृहत्कल्पवृत्तावप्युक्तं
श्रोत्रादीन्द्रियप्रमाणं श्रोत्रादीन्द्रियप्रमाणंचात्माकुलत इत्यादि । इति इन्द्रियाणां विस्तारादिप्रमाणविचारः ।। ३४ ॥
ननु मनुष्यलोके कल्पवृक्षाः सचित्ता अचित्ता वा ? वनस्पतिविशेषाः पृथ्वीमया वा २ विस्रसापरिणामपरिणता देवाधि-
ष्ठिता वा ३ इति, चेदुच्यते । कल्पवृक्षा हि सचित्ता वनस्पतिविशेषा युगलिनां पुण्यप्राग्भारोदयात् स्वभावेनैव तथाविधपरि-
णामपरिणताश्च सन्ति ।
नतु तद्विपरीता इति ज्ञायते, आचाराङ्गवृत्त्यादौ तथैव दर्शनात् तथा च तत्पाठः । तत्र प्रधानाग्रे सचित्तादि त्रिधा सचित्त-
मपि द्विपदादिभेदात् त्रिधैव तत्र द्विपदेषु तीर्थकरश्चतुष्पदेषु सिंहः, अपदेषु कल्पवृक्षः, अचित्तं वैडूर्यादि, मिश्रं तीर्थकर एवालं-
कृतः इत्याचारागयत्तौ द्वितीयश्रुतस्कन्धपीठिकायां' तथा जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिसूत्रवृत्त्योवृक्षाधिकारे खभावतः फलपुष्पशालिनः
कल्पवृक्षाः प्रोक्ताः सन्ति तथा च तत्पाठलेशः ॥
?
॥१४॥

·? मपि लभन्ते तथा एकस्मिन् परमाणो कति पर्याया भवन्ति १ उच्यते द्रव्यतः परमाणुनित्यः, पर्यायतस्तु अनित्योऽस्ति, अत एव तद्गता वर्णादिपर्याया अपि स्वयमेव एके नश्यन्ति अन्ये चोत्पद्यन्ते, यदुक्तं श्रीभगवत्यङ्गे ॥ परमाणुपुग्गलेणं भंते सासए असासए गोयमा सिअ सासए सिअ असासए से केणठेणं भंते एवं वुचति गोयमा, दबयाए सासए पज्जवड्याए असासए इत्यादि । यत्तु केचिद् परमाणोनित्यत्वेन तत्पर्यवाणाम नित्यत्वं मन्यन्ते, तदसत् पञ्चमाझे स्पष्टम् अनित्योक्तेः, उक्तञ्च, अस्स शा- श्वतभावेन केचित् पर्यवनित्यताम् मन्यन्ते तद् असद् यस्मात् पञ्चमाने स्फुटं श्रुतं ? तथा एकैकस्मिन् परमाणौ अनन्ताः पर्यवा भवन्ति, श्रीप्रज्ञापनासूत्रवृत्त्योः पञ्चमे विशेषाख्ये पदे तथैवोक्तत्वात् तत्पाठस्तु तत एवावसेयः। इति परमाणुस्थवर्णादिपर्यायपरा- वादिविचारः ॥ ३३ ॥ ननु सर्वाणि इन्द्रियाणि अनन्तप्रदेशनिप्पन्नानि अङ्गुलासंख्येयभागवाहल्यानि असंख्येयप्रदेशावगाढानि उक्तानि विस्तारस्तु श्रोत्रचक्षुणानाम् अङ्गुलासंख्येयभागो जिवेन्द्रियस्याङ्गुलपृथक्त्वं स्पर्शनेन्द्रियस्य च शरीरमान उक्तस्तत्र श्रोत्रादीनाम् त्रयाणां विस्तारस्तुल्य एव किंवा एकैकसादल्पो बहुर्वा इति ? चेदुच्यते सर्वस्तोकप्रदेशावमाढं चक्षु स्ततः श्रोत्रं संख्येयगुणमवगाहतः प्रभूतेषु प्रदेशेषु तस्यावगाहनोपपत्तेः, ततो घ्राणं संख्येयगुणं, ततोऽपि जिहेन्द्रियमसंख्येयगुणं तस्यागुलपृथक्त्व विस्तारात्मकत्वात् ततः स्पर्शनेन्द्रियं संख्येयगुणं नतु असंख्येयगुणमुत्कर्पतोऽपि लक्षयोजनप्रमाणत्वादित्यादि प्रज्ञापनावृत्तौ पञ्चदशे इन्द्रियाख्ये १ उत्कर्पत. परमाण्वादीना स्थिति. असंख्यया उत्सपिण्यो अवसप्पिण्यश्च भवति २ चतुर्दशशते चतुयाँद्देशके .

·८
प्रश्नोत्तर-
-
सार्धशत-
॥१३॥
कम्.
इच्चाइ कप्प भणियाणुसारओ तत्थ दाउमु वओगं गिर्हति मुणी किंचिवि तेसिं सुहभावबुडित्थं ॥ २० ॥
पूयादाणफलेणं तेणं तिहपि तेसिं संजायं राय कुले भोगफलं जम्ममहोपूयमाहप्पं ॥ २१ ॥
इत्यादि इति तीर्थकरतत्प्रतिमानिमित्तकृतपक्कान्नादि साधूनां कल्प्यमिति विचारः ॥३१॥
ननु महर्द्धिका देवाः बाह्यपुद्गलान् गृहीत्वैव गमनागमनभाषणव्याकरणोन्मेपनिमेपाकुञ्चनप्रसारणस्थानशर्यननिषदनविकुर्वा-
णाः परिचारणादिक्रियाः कुर्वन्ति किम्बा महर्द्धिकत्वादेव वायपुद्गलग्रहणं विनापि कुर्वन्तीति १ उच्यते देवादयः सर्वेऽपि
संसारिणो बाह्यपुगलान् गृहीत्वा एव गमनादिकं कर्तुं समर्थाः स्युः, न पुनस्तद् ग्रहणं विनेति, यदुक्तं भगवत्यां पोडशशते चतुर्थो-
देशके ॥ देवेणं भंते महिड्डिए जाव महे सक्खे बाहिरए पोग्गले परियादित्ता पभूआगमित्तए हंतापभू देवेणं
भंते महिड्डिए एवं एतेणं अभिलावेणं गमित्तए २एवं भासित्तए वा वागरेत्तए वा ३ ओमिसावित्तए वा नि-
मिसावित्तए वा ४ आउंटावेत्तए वा पसारेत्तए वा ५ ठाणं वासेज वा निसीहियं वा चेयत्तए ६ एवं विउ-
वित्तए, एवं परियारेत्तए ८ जावहंता पभू इत्यादि । अत्र वृत्तिः, इह सर्वोऽपि संसारी बाह्यान् पुद्गलान् अनुपादाय न
काञ्चित् क्रियां करोतीति सिद्धमेव, किन्तु देवः किल महर्द्धिको महर्द्धिकत्वादेव च गमनादिक्रियां मा कदाचित्कारप्यतीति
संभावनायां शक्रः प्रश्नं चकारेत्यादि, इति देवादीनां वाह्यपुद्गलग्रहणं विना न गमनादि क्रियेति विचारः ॥३२॥
ननु परमाणुपुद्गलो नित्योऽनित्यो वा पुनः परिमाणुस्था वर्णादिपर्यवाः सदा स्वभावेनैवावतिष्ठन्ते किं वा कदापि विपर्यय-
,
॥१३॥

·SO १ . संवट्टमेहपुप्फा सत्यनिमित्तं कया जइ जईणं । नहु लब्भा पडिसिद्धं किं पुण पडिमट्ठमारद्धं शास्ता तीर्थकरस्तस्य निमित्तं यानि देवैः संवर्तकमेघपुष्पाणि, समवसरणभूमौ कृतानि तानि यतीनाम् यदि प्रतिपेढे न लभ्यानि तेषां तत्रावस्थातुं यदि कल्पते इति भावः । तर्हि किं पुनः प्रतिमार्थम्, अजीवानां प्रतिमानां हेतोरारब्धं तत् सुतरां न प्रतिषेधमहतीत्यभिप्रायः इत्यादि । आह भवत्येवं परं तीर्थकरस्य तत्प्रतिमाया वा निमित्तं यत् कृतं तत्केन कारणेन यतीनां कल्पते? उच्यते. साहमिओ न सत्था तस्स कयं तेण कप्पइ जईणं । जं पुण पडिमाण कयं तस्स कहा का अजीवत्ता। शास्ता तीर्थकरः स साधर्मिको लिंगतः प्रवचनतोऽपि न भवति, तथा हि लिङ्गतः साधर्मिकः स उच्यते, यो रजोहरणादिलि- गधारी भवति तच लिङ्गमस्य भगवतो नास्ति तथा कल्पत्वात्, अतो न लिङ्गतः साधर्मिकः, प्रवचनतोऽपि साधर्मिकः सोभि- धीयते यश्चतुर्वर्णसंघाभ्यन्तरवर्ती भवति “पवयणसंघोगयरे” इति वचनात् भगवांश्च तत् प्रवर्तकतया न तदभ्यन्तरवर्ती किन्तु चतुर्वर्णस्याधिपतिः, ततः प्रवचनतोऽपि न साधर्मिकस्ततस् तीर्थकरस्यार्थाय कृतं यतीनां कल्पते चेत्पुनः प्रतिमानामर्थाय यत्कृतं तस्य का कथा का वार्ता मुतरां तत् कल्पते कुत इत्याह अजीवत्वात् , जीवमुद्दिश्य हि यत्कृतं तदाधाकर्मकं भवति । जीवं उद्दिस्सकडं इति प्रागेवोक्तत्वात् , तच्च जीवत्वमेव प्रतिमानां नास्तीति, तथा चैत्यवन्दनभाष्यस्य संघाचारवृत्तावपि उक्तं साहंमिओ न सत्था०१८ संवट्टमेहपुप्फा० १९ 4

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
॥१६॥
कम्
सूरंतरिया चंदा चंदतरिया य दिणायरा दित्ता । इत्यादि रूपं तत्कथं संगच्छते युक्त्ययोगात् ततश्च तथा तेपाम्
अवस्थितिर्वक्तव्या यथाऽनन्तरोक्तमन्तरं सम्यक् संजाघटीति, इति चेच्छृणु, मनुष्यक्षेत्राद् बहिश्चन्द्रार्काः कथं व्यवस्थिता इति
चन्द्रप्रज्ञप्त्यादौ नोक्तं किन्तु अन्तरमात्रमुक्तं ततो नैतदस्मादृशैनिश्चेतुं शक्यते, संग्रहिणीवृत्यादावपि इत्थमेव उक्तत्वात्
लोकप्रकाशकारेणापि एवमेवोक्तम् तथाहि
अनन्तरनरक्षेत्रात् सूर्यचन्द्राः कथं स्थिताः । तदागमेषु गदितं सांप्रतं नोपलभ्यते ॥ २२ ।।
केवलं चन्द्रसूर्याणां यत् प्राक् कथितम् अन्तरं । तदेव सांप्रतं चन्द्रप्रज्ञस्यादिषु दृश्यते ॥ २३ ॥
एषां संभाव्यते चन्द्रप्रज्ञप्त्याद्यनुसारतः सूचीश्रेण्या स्थिति व श्रेण्या परिरथाख्यया, ॥ २४ ॥
यथाऽऽगमं भावनीयम् अन्यथा वा बहुश्रुतैः श्रेयसेऽभिनिवेशोऽर्थेन ह्यागमादिनिश्चितेः ॥ २५ ॥
इत्यादि चतुर्विशतिसर्गे ।। २४ ।। केचित्तु आर्चाया अत्र परिरयश्रेणीमेव अङ्गी कुर्वन्ति तन्मतप्रतिपादकं च चउयाल-
सयंपढमिल्लुयाए इत्यादि गाथाद्वयं, पुनरत्र भूयान् विस्तारोऽस्ति तदर्थिना तु संग्रहिणीवृत्तिः लोकप्रकाशो वा विलोकनीयः
किञ्च श्रीहेमाचार्यैरपि योगशास्त्रचतुर्थप्रकाशवृत्तौ परिरयश्रेण्यभिप्रायेणैव उक्तम् तथाहि, मानुषोत्तरात् परतः पञ्चाशतयोजन-
सहस्रैः परस्परम् अन्तरिताः चन्द्रान्तरिताः सूर्याः सूर्यान्तरिताश्चन्द्राः मनुष्यक्षेत्रीयचन्द्रसूर्यप्रमाणात् यथोत्तरं क्षेत्रपरिधेर्च्या
.
॥१६॥

·ननु जम्बूद्वीपलवणसमुद्रगताः चन्द्रादयो यथा जम्बूद्वीपस्थ मेरुं प्रदक्षिणयन्तश्चरन्ति तथा धातकीखण्डादिद्वीपसमुद्रवत्ति- नोऽपि चन्द्रादयस्तमेव मेरुं प्रदक्षिणी कुर्वन्तो भ्रमन्ति किंवा खखद्वीपगतं मेरुमिति, चेदुच्यते! मनुष्यक्षेत्रवर्तिनः सर्वेऽपि चन्द्रादयो जम्बूद्वीपस्थमेव मेरुं प्रदक्षिणयन्तः परिभ्रमन्ति न तु खं खमेव, यदुक्तं संग्रहिणीवृत्तौ । दोससीत्यादि । द्वे चन्द्रपसी द्वे च सूर्यपद्धी यथाक्रममेकया सूर्यपतथा चन्द्रपक्षया चान्तरिते प्रत्येकं पट्पष्ठिचन्द्रसंख्ये पट्पष्ठिरविसंख्ये च जम्बूद्वी- पगतं मेरुं प्रदक्षिणयन्तौ परिसमन्तादटतो भ्रमतः इत्यादि ॥ इति मनुष्यक्षेत्रवर्तिचन्द्रादीनां सुदर्शनमेरुप्रदक्षिणापरिभ्रमण विचारः॥४०॥ ननु मनुष्यक्षेत्राद् बहिःस्थितानां चन्द्रार्काणां कया व्यवस्थया अवस्थितिः, सूचीश्रेण्या परिरयश्रेण्या वा इति, चेदुच्यते ? चन्द्रप्रज्ञप्तिजीवाभिगमसंग्रहिणीसूत्राघनुसारतस्तु सूचीश्रेण्या एषां स्थितिः संभाव्यते, न परिरयश्रेण्या इति, यदुक्तं, जीवाभिग- मवृत्तौ सूर्यसूर्यान्तरसूत्रव्याख्याने ? एतचैवमन्तरपरिमाणं सूचीश्रेण्या प्रतिपत्तव्यं, न वलयाकारश्रेण्येति, एवं संग्रहिणीवृत्त्या- दावपि बोध्यम् , एवं तर्हि मनुप्यक्षेत्राद् वहिरष्टलक्षयोजनप्रमिते पुष्करार्धे चतुर्दिा पशिचतुष्टये स्थितानां द्वासप्ततेश्चन्द्राणां द्वासप्ततेश्च सूर्याणां, यदुक्तं, चन्द्रप्रज्ञप्त्यादावन्तरं, चंदाओ सूरस्स य सूरा चंदस्स अंतरं होइ । पन्नाससहस्साई जोअणाणं अण्णूणाई ?। सूरस्स य सरस्स य ससिणो ससिणो य अंतरं दिढ । बहिया माणुस नगस्स जोयणाणं सयसहस्सं ॥२॥ -

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्।
॥१५॥
चिह्न, एवं सूर्यग्रहनक्षत्रताराणामपि स्वस्त्रमण्डलाकारं चिह्न वाच्यं तथाच तत्त्वार्थभाष्य, मुकुटेषु शिरोमुकुटोपगहिभिः प्रभामण्डल-
कल्पैरुज्ज्वलैः सूर्यचन्द्रग्रहनक्षत्रतारामण्डलैः यथा स्खचिह्नः विराजमाना द्युतिमन्तो ज्योतिप्काः भवन्तीति" अत्र शिरोमुकुटो-
पगृहिभिरिति, मुकुटाग्रभागवर्तिभिरित्यर्थः । इति संग्रहिणीवृत्तौ, जीवाभिगमवृत्तौ पुनरयं विशेषः, चन्द्रस्य मुकुटे चन्द्रमण्डलं-
लाञ्छनं स्वनामाङ्कप्रकटितम् , एवं सूर्यादेरपि इत्यादि, एवं प्रज्ञापनायामपि ज्ञेयम् , इति ज्योतिष्काणां वर्णचिह्नविचारः॥३७॥
ननु “जोयणिगसहि भागा" इत्यादि संग्रहिणीगाथायां ताराविमानानां क्रोशार्द्धमायामविस्तारावुक्तौ क्रोशचतुर्भागश्वोच्चत्वं
तत्किमेतत् प्रमाणतो न्यूनप्रमाणं ताराविमानं न भवति, इति चेत् शृणु' इदं चेह ताराणां विमानेषु आयामविष्कम्भोचत्वं
मानमुत्कृष्टस्थितीनाम् उक्तमस्ति जघन्यस्थितीनां त्वायामविष्कम्भमानं पञ्चधनुःशतानि, उच्चत्वं त्व तृतीयानि धनुः शतानि
तथाचोक्तम् , तत्त्वार्थभाष्ये सर्वोत्कृष्टाया स्ताराया अर्द्धकोशः, जघन्यायाः पञ्चधनुःशतानि विष्कम्भार्द्धवाहल्याश्च भवन्ति, सर्वे
सूर्यादयो नृलोके इत्यादि ॥ इति ताराविमानप्रमाणद्वैविध्यविचारः ॥ ३८ ॥
ननु मनुष्यक्षेत्राद् बहिर्वतिनां चन्द्रादीनां विमानानि मध्यगेभ्योऽर्द्धप्रमाणानि उक्तानि परं तदायुः किं प्रमाणमिति चेत् ,
शृणु, आयुस्तेषां मध्यगैस्तुल्यमेव, न तु किंचिदपि न्यूनं, यदुक्तं संग्रहिणीवृत्तौ पञ्चमगाथाव्याख्याने अशेषासंख्येयद्वीपसमुद्र-
वर्तिचन्द्रविमानवासिदेवानाम् वर्षाणां लक्षणाधिकं पल्योपमम् उत्कृष्टमायुरित्यादि, इति चरस्थिरचन्द्रादीनां तुल्यायुष्क-
ताविचारः ॥ ३९॥
॥ १५॥

·1 मत्तंगया विदुमगणा अणेगवहुविविह वीससा। परिणयाए मजविहीए उववेयाफलहिं पुन्ना विसहतीत्यादि तेषां फलानि परिपाकागतमद्यविधिभिः पूर्णानि स्फुटित्वा स्फुटित्वा तान् मद्यविधीन् मुञ्चन्तीत्यादिवृत्तिः, विस्तरार्थना पुनर्जीवाभिगमप्रवचनसारोद्धारवृत्यादयो विलोक्या, योगशास्त्रवृत्तौ चतुर्थप्रकाशेऽप्युक्तं, धर्मप्रभावतः कल्पद्रुमाद्या ददति इप्सि- तमित्यादि, कल्पद्रुमः कल्पवृक्षः आदि शब्दात् चिन्तामण्यादयः परिगृह्यन्ते ते वनस्पतिरूपा उपलरूपाश्च इत्यादि, जम्बूधातकी- शाल्मलीप्रमुखाः कुरुवृक्षास्तु रत्नादिपृथ्वीमया ज्ञेयाः, इति कल्पवृक्षा वनस्पतिमया विस्रसापरिणता नतु देवाधिष्ठिता इत्यादि विचारः ॥ ३५॥ ननु कुक्कुटमयूरयोः शिरःस्था शिखा सचित्ता अचित्ता मिश्रा वा इति, चेदुच्यते, कुछुटस्य शिखा सचित्ता, मयूरस्य तु मिश्रा इति जानीहि यदुक्तं श्रीमदाचाराङ्गवृत्तौ द्वितीयश्रुतस्कन्धपीठिकायां तत्र चूडाया निक्षेपो नामादिः पविधः नामस्थापने क्षुण्णे, द्रव्यचूडाव्यतिरिक्ता सचित्ता कुकुटस्य, अचित्ता मुकुटस्स चूडामणिर्मिश्रा मयूरस्य, क्षेत्रचूडालोकनिष्कुटरूपा काल चूडाधिकमासस्वभावा इत्यादि, इतिकुक्कुटमयूरयोः शिखायाः सचित्तत्वादिविचारः ॥ ३६॥ ननु असुरादीनान्तु वर्णचिह्नादिवरूपं संग्रहिण्यादौ स्पष्टमेव निर्दिष्टमस्ति परं ज्योतिप्काणां शरीरं किं वर्ण किश्चैतेषां मुकुटेषु चिह्नमिति ? चेदुच्यते चन्द्रसूर्यग्रहनक्षत्रतारारूपाः पञ्चज्योतिष्काः एतेषु च तारकाः पञ्चवर्णाः शेपाः पुनरुत्तप्तकनकवर्णाः सर्वेऽपि चैते विशिष्टवस्त्राभरणभूषणाः, मुकुटमण्डितमोलयः केवलं चन्द्राणां मुकुटाग्रभागे प्रभामण्डलस्थानीयम् चन्द्रमण्डलाकारं ·प्रश्नोत्तर- सार्धशत- कम्. - ॥ १८॥ उत्तराणं मंजुघोसा इत्यादि बहुसूत्रं तच तत एव अवसेयम् , कचित् तु चतुर्विधदेवानां भिन्नमेव चतुर्विधं वादित्रम् उक्तमस्ति तथा च तत् प्रतिपादिका अदृष्टमूला इयं गाथा । सुणिऊण संखसई मिलति भवणाय वंतरा पडहं । जोइसियसिंहनादं घंटा वेमाणिया देवा। इति अस्या मूलमन्वेष्यमिति चतुः षष्ठेरिन्द्राणां घण्टा तद्वादकदेवनामादिविचारः ॥ ४३ ॥ ननु एवं देवान् संमील्य चतुःषष्ठिरिन्द्रा यानि विमानान्यारुह्य इह आगच्छन्ति तद् विमानकारका देवाः किं नामन:- किञ्च विमानप्रमाणं किं प्रमाणश्च महेन्द्रध्वजोऽग्रे चलतीति १ चेदुच्यते दशानां वैमानिकेन्द्राणाम् यानविमानकारकास्तु देवा अमी, पालकः १ पुप्पकः २ सौमनसः ३ श्रीवत्सः ४ नन्दावतः ५ कामगमः ६ प्रीतिगमो, मनोरमो ८ विमलः ९ सर्व तोभद्रश्चेति १० भवनपतिव्यन्तरज्योतिप्केन्द्राणां तु सर्वेषाम् . विमानकारिणोऽनियतनामानः स्वाम्यादिष्टा आभियोगिका देवा ज्ञातव्याः, तथा वैमानिकेन्द्राणां दशानामपि यानविमानानि आयामविस्ताराभ्यां लक्षयोजनप्रमाणानि उच्चैस्त्वेन खविमानप्रमा- णानि महेन्द्रध्वजाश्चासीपाम् उच्चैस्त्वेन एकयोजनसहस्रप्रमाणाः, तथा असुरेन्द्रयोर्यानविमानम् पञ्चाशद्योजनसहस्राणि विस्तीर्ण महेन्द्रध्वजश्च पञ्चयोजनशतोचः शेषाणां धरणाद्यष्टादशेन्द्राणां विमानानि पञ्चविंशति योजनसहस्रविस्तीर्णानि महेन्द्रध्व- जाश्च अर्धतृतीययोजनशतोचाः, तथा व्यन्तरज्योतिप्केन्द्राणां विमानानि एकयोजनसहस्रविस्तीर्णानि महेन्द्रध्वजाश्च पञ्चविंश- १ दिगवर मतोता इयं गाया ॥१८॥ . - ·पराक्रमं नाम पदात्यनीकाधिपति देवम् आज्ञाप्य खां खां महाघोपानामघण्टां वादयन्ति, एवम् असुरेन्द्रयोः चमरवलिनाम्नोः क्रमेण दुममहागुमौ पदात्यनीकाधिपती, ओघवरामहौघस्वराख्यम् घण्टाद्वयं तथा, नागेन्द्रयोः मेघस्वरा घण्टा, सुपर्णेन्द्रयो- हँसखरा, विद्युत्कुमारेन्द्रयोः क्रौञ्चवरा, अग्निकुमारेन्द्रयोमजुखरा, दिक्कुमारेन्द्रयोः मञ्जुघोपा, उदधिकुमारेन्द्रयोः सुखरा, द्वीपकुमारेन्द्रयोर्मधुरवरा, वायुकुमारेन्द्रयोर्नन्दिस्वरा, स्तनितकुमारेन्द्रयोनन्दिधोपा घण्टा ज्ञातव्या ? तथा दाक्षिणात्यानां नवा- नामपि धरणेन्द्रादीनां पदात्यनीकाधिपतिर्भद्रसेनः, उत्तराहाणाम् च भूतानन्दादीनां नवानां दक्षनामा स बोध्यः, तथा व्यन्तरेन्द्रा द्वात्रिंशत् तेषु दाक्षिणात्यानां पोडशेन्द्राणां मञ्जखरा घण्टा, उत्तराहाणां तु मजुघोपा, पदात्यनीकाधिपतयश्चामीपाम् अनियतनामन आभियोगिका देवाः, ज्योतिप्केन्द्रयोः सुखरासुखरनिर्घोपे घण्टे क्रमेण ज्ञातव्ये पदात्यनीकाधिपती प्राग्वत् तथाच उक्तं जम्बूद्वीपप्रज्ञप्युपाङ्गे प्रथमजिनजन्माधिकारे । सोहम्मगाणं सणंकुमारगाणं वंमलोयगाणं महासुक्याणं पाणयगाणं इंदाणं सुघोसा घंटा हरिणेगमेसीपायत्ताणीआहिबई उत्तरिल्लाणिजाणभूमी दाहिण पुरछिमिल्ले- रइकरगपव्वए ईसाणगाणं माहिंद लंतग सहस्सार अञ्चुअगाण य इंदाणं महाघोसा घंटा लहुपरकमो पायत्ताणीआहिवई दाहिणिल्लेणिज्जाणमग्गो उत्तरपुरिच्छिमिल्ले रइकरगपव्वए इत्यादि, असुराणं ओघस्सरा घंटा णागाणं मेघस्सरा सुवण्णाणं हंसस्सरा विजणं कोंचस्सरा अग्गीणं मंजुस्सरा दिसाणं मंजुघोसा उदहीणं सुस्सरा दीवाणं महुरस्सरा वाऊणं णंदिस्सरा थणिआणं नंदिरोसा इत्यादि वाणमंतराणं दाहिणाणं मंजुस्सराः -- ·- प्रश्नोत्तर- सार्धशत- कम्. ॥१७॥ वसो भवति, एवं जम्बूद्वीपे शीतत्तौं यदा सर्वोत्कृष्टाऽष्टादशमुहूर्त्ता रात्रि भवति तदा भरतादौ अन्यतरस्मिन् क्षेत्रे रजन्या मुहर्त- त्रिके अतिक्रान्ते सति विदेहादौ सूर्य उदयं याति, तथा रात्रे मुहूर्त्तत्रिके शेषे सति अस्तं याति १ एवं च सर्वत्र तुल्या रात्रिभ- वति, एतावता ग्रीष्मत्तौ सर्वोत्कृष्टदिने आधन्तमुहूर्तपट्के सर्वक्षेत्रेषु दिनं भवति सूर्यस्य सर्वाभ्यन्तरमण्डलवतित्वात् , तथा शीतत्तौं सर्वोत्कृष्टरात्रौ आद्यन्तमुहूर्त्तपट्के सर्वत्र रात्रिर्भवति, सूर्यस्य सर्ववाह्यमण्डलवर्तित्वादिति, नात्र कश्चिद् विरोधः यदुक्तमागमे ॥ पुव्वविदेहे सेसे मुहुत्ततिगे वासरे निरक्खंति । भरहनरा उदयंतं सूरं ककस्स पढमदिणे ॥१॥ भरहे वि मुहुत्ततिगे सेसे पच्छिमविदेहमणुआ वि । एरवए वि अ एवं तेण दिणं सव्वओ तुल्लं ॥२॥ जंबुद्दीवे नयरे रयणीइ मुहुत्त तिगे अइकंते । उद्ये तहेव सूरो मुहुत्ततिगे सेसे अत्थमओ ॥ ३ ॥ इत्यादि, इति विदेहभरतादौ दिनरात्रिविचारः ॥ ४२ ॥ ननु यदा सौधर्मेन्द्रो जिनजन्मादिषु इह आगच्छति तदा स्वपदात्यनीकाधिपतिम् आज्ञाप्य सुघोषाघण्टावादनेन स्वदेव- लोकवासिदेवान् आकारयतीति प्रसिद्धमेव, परमन्ये त्रिपष्टिरिन्द्राः कं देवम् आज्ञाप्य किं नामकं च वादित्रं वादयित्वा खस्वस्था- नवासिदेवान् आकारयन्ति ? इतिचेद् ? उच्यते, सौधर्मसनत्कुमारब्रह्ममहाशुक्रमाणतेन्द्राः स्वस्वपदात्यनीकाधिपति हरिणैगमेपि- देवम् आज्ञाप्य खां खां सुघोपां घण्टां वादयन्ति, तथा ईशान २ माहेन्द्र ४ लान्तक ६ सहस्रारा ५ ऽच्युतेन्द्राः १२ खस्खलघु- ॥१७॥ ? है ·संख्येया वर्द्धमानाः शुभलेश्या ग्रहनक्षत्रतारापरिवारा घण्टाकारा असंख्येया आवयंभूरमणात् लक्षयोजनान्तरिताभिः, पंक्तिभिः, तिष्ठन्तीति तथा तैरेव कृते परिशिष्टपर्वण्यपि यथा, तत्र राजतसौवर्णैः प्रकारः कपिशीर्षकैः । भाति चन्द्रांशुमद्विस्वैर्मोत्तर इवाचलः ॥ २० ॥ इति राजगृहवर्णने एवमत्र बहूनि मतान्तराणि सन्ति, तत्र तत्वं तु केवलिगम्यम् , इति मनुष्यक्षेत्रात् बहिश्चन्द्रसूर्याणाम् अव- स्थितिविचारः ॥४१॥ ननु यदा भरतैरावतक्षेत्रयोर्दिनं भवति तदा महाविदेहक्षेत्रे रात्रिः स्यात् यदा च तयो रात्रिस्तदा विदेहे दिनमिति सर्वत्र प्रसिद्धमेव, पुनर्यसिन् दिने भरतादौ वर्षादय ऋतवः प्रादुर्भवन्ति तसिन् एव दिने विदेहेऽपि, श्रीभगवत्यां भरताद्यपेक्षया सम- यानन्तरं विदेहे वर्षाऋतुयोगस्य उक्तत्वात् , ततश्च यदा भरतादौ सर्वोत्कृष्टोऽष्टादशमुहूर्तो दिवसो भवति, तदा विदेहे एतत्प्र- माणा रात्रिः प्रसज्येत तथा ऋतुभेदात् कथं नागमविरोधः, इति चेन्मैवं वद, कर्कसंक्रान्तेः प्रथमदिने पूर्वमहाविदेहे क्षेत्रे मुहूर्त्तत्रिकप्रमाणे दिवसे शेपे सति भरतक्षेत्रनरा, उदयन्तं सूर्य पश्यन्ति, भरतेऽपि मुहूर्त्तत्रिके दिवसे शेपे सति पश्चिममहावि- देहमनुष्या अपि उदयन्तं सूर्य पश्यन्ति । एवं तदैव पश्चिममहाविदेह मुहूर्त्तत्रिके दिने शेपे सति ऐरावतक्षेत्रनरा उदयन्तं सूर्य पश्यन्ति, ऐरावतेऽपि मुहूर्त्तत्रिके दिने शेपे सति पूर्व विदेहनरा उदयन्तं सूर्य पश्यन्ति, तेन सर्वक्षेत्रेषु तुल्यप्रमाण एव दि- ग्रीमतों. २ अष्टादशमुहूर्ते दिने इत्यर्थ.. , .

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्.
॥ २० ॥
सव्वे सव्वद्वाए सव्वन्नू सव्वकम्मभूमीषु । सव्वगुरू सव्वमहिया सव्वमेरुमि अभिसित्ता॥१॥
सव्वाहि वि लहीहिं सव्वे वि परीसहे पराइत्ता । सव्वे वि य तित्थयरा पाओवगयाउ सिद्धिगया ॥२॥
अवसेसा अणगारा तीयपटुप्पन्नणागया सब्वे । केई पाओवगया पञ्चक्खाणेगिर्णि केई॥३॥
सव्वाओ अजाओ सव्वे वि य पढम संघयणवज्जा । सव्वे य देसविरया पञ्चक्खाणेण उमरंती ॥४॥
तथाऽस्यां चतुर्विशतिकायां श्रीऋषभो १ नेमि २ वीरश्चेति ३ त्रयो जिनाः पर्यङ्काऽऽसनस्थिता मुक्तिं गता अवशेपास्तु जिनाः
कायोत्सर्गस्था एव मुक्तिं गता, यदुक्तं, सप्ततिशतस्थानके ?
वीरोसहनेमीणं पलिअंक सेसयाण उसग्गो। पलियंकासणमाणं सदेहमाणातिभागूणंति ॥१॥
ननु श्रीवीरो देशनां ददान एव सिद्धस्ततः कथं तस्य पादपोपगमनं संगच्छते, इति चेदुच्यते, भगवान् पादपोपगमनमगी-
कृत्य निश्चलीकृतसर्वाङ्गोपाङ्गः प्रत्याख्यातचतुर्विधाऽऽहारः षोडशप्रहारान् अस्खलितदेशनां दत्त्वा सिद्ध इति, न कापि असं-
गतिः, इति तीर्थकरादीनामनशनासनादिविचारः॥ ५० ॥
ननु अष्टापदगिरेस्तदुपरिस्थजिनचैत्यस्य च किं प्रमाणमिति चेदू 'उच्यते' अष्टयोजनोच्चश्चतुर्योजनविस्तीर्णो अष्टापदाद्रिस्तत्र
एकयोजनदीर्घम् अर्धयोजनविस्तीर्ण त्रिगव्यूत्युन्नतं चतुरं चैत्यं भरतचक्रिणा कारितं 'यदुक्तं' योगशास्त्रे श्रीहेमाचार्यः,
तमष्टयोजनोच्छ्रायं चतुर्योजनविस्तृतं । आरोहत् सह सौदर्यै हुर्मितपरिच्छदः ॥ १० ॥
॥२०॥

·ननु श्रीप्रथमचरमतीर्थकृतोः, छद्मस्थकाले सर्वोऽपि प्रमादकालः कियान् अभूत् ? उच्यते, श्रीऋपभखामिनो वर्पसहस्रप्रमा- णम् । छनस्थकालं यावद्' उग्र तपश्चरतः संकलितः प्रमादोऽहोरात्रमेव, तथा श्रीवीरप्रभोरपि 'द्वादशवर्षाणि साधिकानि तपश्चरतः प्रमादकालो अन्तर्मुहर्तमेवेत्यादि, उत्तराध्ययनवृत्तौ कमलसंयम्यां द्वात्रिंशत्तमाध्ययने शास्त्रान्तरेऽपि उक्तं च ? वीरुसहाण पमाओ अंतमुहुत्तं तहेव होरत्तं । उवसग्गा पासस्स य वीरस्स य नउण सेसाणं ॥१॥ त्ति इति प्रथमचरमतीर्थकृतोः प्रमादकालप्रमाणविचारः ॥ ४८ ॥ ननु 'शाश्वतजिनप्रतिमाः केनाऽऽसनेनोपविष्टाः सन्तीति'चेदुच्यते, पर्यङ्कासनेनेत्यवेहि (यदुक्तम्) योगशास्त्रवृत्तौ चतुर्थ- प्रकाशे ॥ स्याजघयोरधोभागे पादोपरिकृते सति । पाणिद्वयं नाभ्यासन्नमुत्तानं दक्षिणोत्तरं ॥२॥ यत्र तत्पर्यको नाम शाश्वतप्रतिमानां श्रीमहावीरस्य च निर्वाणकाले आसनमित्यादि १ इति शाश्वतजिनप्रतिमाऽऽस- नविचारः ॥ ४९ ॥ ननु चतुर्विशतितीर्थकराः किमनशनम् अङ्गीकृत्य केनाऽऽसनेन चावस्थिता मुक्तिं गताः ? उच्यते, सर्वेऽपि तीर्थंकराः पाद- पोपगमनेनाऽनशनेन सिद्धाः सेत्स्यन्ति चागामिकालेऽपि, यदुक्तं प्रवचनसारोद्धारवृत्तौ पञ्चाशकविवरणे च ॥ १ पर्यश्कोनाभिगोत्तानदक्षिणोत्तरपाणिक इति पाठान्तरम् । २ अन्यदाऽपि भगवतः पर्यश्वासनं बभूव औपपातिकादौ पलियकसनिसने इत्युक्त्वात् । -

·सार्धशत-
कम् -
।
"
प्रश्नोत्तर एवं तर्हि एकसिन् विमाने ते महर्दिका देवाः कया स्थित्या निवसन्तीति 'चेदुच्यते' देशकल्पे देवलोके ग्रामनगरादिकल्पेषु
विमानेषु महर्द्धिकानाम् निवासभूमयो हि पाटककल्पा विज्ञेयाः, यद्येवं तर्हि भगवती तृतीयशतकप्रथमोद्देशके तिष्यकसाधोः
॥१९॥ सम्बन्धे “सोहम्मे कप्पे सयंसि विमाणंसि ति" पाठः कथं संगच्छते 'उच्यते' एतत् सूत्रेण एकमिन्नेव निजखामिविमाने
यस्य देवादेर्यावान् प्रदेशो विमानैकदेशभूतः स्वाधीनस्तस्य तावान् स प्रदेशो निजनिजविमानतया भण्यते, अत एव कालीदेव्या-
श्चमरचञ्चाराजधान्येकदेशोपि निजभवनतया उक्तः, एवं चन्द्रप्रभासूर्यप्रभादिदेवीनामपि चन्द्रादिविमानैकदेश एव निज-
विमानतया उक्तो ज्ञातव्यः, प्रवचनेऽपरिगृहीतदेवीनामेव पृथक् पृथक विमानानामुक्तत्वाद् । इत्यलं विस्तरेण सर्वोऽपि
अयमधिकारो जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिवृत्यादौ द्रष्टव्यः, इति सामानिकदेवादीनाम् न पृथग् विमानानीति विचारः ॥ ४६॥
ननु परमाऽधार्मिका देवा भव्या एवेति प्रघोपः सत्योऽसत्यो वा उच्यते, सत्य एवेति ज्ञायते, अभव्यकुलके, 'तायत्तिस-
सुरत्तं परमाहम्मियत्त जुयलमणुअत्तं' इत्यादिवचनेन 'अभव्यानां परमाधार्मिकत्वादिभावस्य निपिद्धत्वात् । जन्मान्तरक-
तदुष्कृतोक्तिपूर्वकं ते नारकान् कदर्थयन्ति, अभव्यानां च तन्न संगच्छते इत्यादि, युक्तिमप्यत्र वदन्ति वृद्धाः तथा च सति
श्रीहीरेविजयसूरिभिहीरप्रश्ने यदुक्तं परमा धार्मिका भव्या एवेति प्रधोपोऽसत्य एवेत्यादि तच् चिन्त्यं, इति परमाऽधार्मिका
देवा भव्या एवेति सप्तचत्वारिंशद् विचारः ॥४७॥
१ इन्द्रसामानिकत्वेनोत्पन्नस्य. २ तपागच्छिय एव.
.
॥१९॥

·स - - त्यधिकयोजनशतोचा विज्ञेयाः, अयं सर्वोऽपि अधिकारो जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिसूत्रवृत्त्योः प्रागुक्ताधिकारे एवास्तीति तत्रैव द्रष्टव्यो बहुत्वादत्र न लिख्यते । इति चतुःपष्टीन्द्राणां यानविमानकारकदेवनाम १ विमानप्रमाण२ महेन्द्रध्वजोच्चत्व३ विचारः॥४४॥ ननु इन्द्राणां ये पालकादयो विमानकारका देवास्ते स्वप्रदेशाधिष्ठितानि विमानानि रचयन्ति किंवा तद् रहितानि अचित्तपुद्गलरूपाण्येव 'उच्यते' पालकादयो देवा एव विमानरूपेण भवन्ति इत्यतो न अचित्तानीति संभाव्यते यदुक्तं' स्थानाङ्गवृत्तौ दशमस्थानके" पालक इत्यादीनि शक्रादीनां क्रमेणाऽवगन्तव्यानि इत्यादि, आभियोगिकाश्चैते देवा विमानी- भवन्तीति, अत एव विमाननामान्यपि पालकादीन्येव बोध्यानि, इति यानविमानानां सचित्तादिविचारः॥ ४५ ॥ ननु यथा लोकपालादीनां भिन्नानि विमानानि तथा इन्द्रसामानिकदेवानामपि महर्द्धिकत्वाद् भिन्नान्येव विमानानि भविष्यन्तीति चेन्नैवम् असंभवात् , असंभवश्च उपरितनदेवलोकेषु सहस्रारादिषु सामानिकदेवापेक्षया विमानानाम् अल्पसंख्या- कत्वाद् बोध्यः, यतः सहस्रारे सर्वाण्यपि पट्सहस्रविमानानि, सामानिकास्तु त्रिंशत् सहस्राः, आनतमाणतयोः समुदितयो- श्चत्वारि शतानि विमानानि सामानिकास्तु विंशतिसहस्रा एव, आरणाच्युतयोस्त्रीणि शतानि विमानानि सामानिकास्तु दश- सहस्राः, इत्यादि । अन्यच्च यदि सामानिकानां पृथक् विमानानि रयुस्तहि कस्यचिदभव्यस्यापि विमानाधिपतित्वप्रसङ्गः, श्रूयते चागमे अभव्यशकसामानिकः संगमको देवः, विमानाधिपतित्वं तु अभव्यस्साऽसंगतम् । अभव्यकुलके, चउदसरयणत्तं पि य पत्तःण पुणो विमाणसामित्तं ॥ इत्यादि वचनेन तनिषेधात् ततश्च खखेन्द्रविमानेष्वेव सामानिकदेवनिवासो बोध्यः । 1 .

·सार्धशत- कम् . - प्रश्नोत्तरom ॥२२॥ केवलिसमुद्घातं न कुर्वन्ति एव, येषां पुनरायुःस्वल्पं शेषकर्मत्रयं च प्रचुर स्यात् ते कर्मचतुष्टयसमीकरणार्थ कुर्वन्तीत्यादिप्रज्ञा- पनायां समुद्धातपंदे । अत्र पुनर्गुणस्थानक्रमारोहे अयं विशेषः, यः षण्मासाधिकाऽऽयुष्को लभते केवलोद्गमं करोत्यसौ समुद्घातं, शेषाः कुर्वन्ति वा न वा" उक्तं च ॥ छम्मासाऊ सेसे उप्पन्नं जेसिं केवलंणाणं । ते नियमा समुगघाई य सेसा समुग्धाय भजयत्ति ? छम्मासाउ त्ति षण्मासाधिकाऽऽयुरित्यर्थः, आवश्यकचूर्णौ तु नैवं तथा च तत् पाठः ये केवलिनः समुद्घातं कुर्वन्ति तत्प्र- क्रियाविष्करणार्थमिदं प्रक्रियते । ये अन्तर्मुहर्तमादिं कृत्वोत्कर्षेण आमासेभ्यः षड्भ्यः आयुषोऽवशिष्टेभ्यो अभ्यन्तरे आवि- भूतकेवलज्ञानास्ते समुद्धाताद् वाह्याः ते समुद्घातं न कुर्वन्तीत्यर्थः, शेषाः समुद्घातं प्रति भाज्याः कस्मात् यसात् पण्मासाऽव- शिष्टे आयुपि आविर्भूतकेवलज्ञानपर्यायेभ्यः केवलिभ्यः सकाशात् पड्भ्यो मासेभ्यो ये उपरिसमयोत्तरवृद्ध्याऽऽवशिष्टे आयुषि शेपे आविर्भूतज्ञानाः केवलिनस्ते शेषाः समुद्घातप्रतिभाज्याः, केचित् समुद्घातं कुर्वन्ति केचिन्नेति, नमो सिद्धाणमिति पदव्या- ख्याने अयं पाठः तत्वं तु बहुश्रुतगम्यम् , इति केवलिसमुद्घातं ये कुर्वन्ति तद्विचारः ॥ ५६ ॥ ननु केवलिसमुद्घातं कृत्वा भगवान् तत्कालमेव मुक्तिं याति किं वा अन्तर्मुहूर्ताऽनन्तरम् , उत पण्मासानन्तरमिति चेद् ? उच्यते, अन्तर्मुहूर्त्तानन्तरमेव मुक्तिं याति प्रज्ञापनायां तथैवोक्तत्वात् तथा च लेशतस्तद्वृत्तिपाठः, सेणमित्यादि" सोधिकृतसमुद्घा- ॥ २२॥ १ उक्तमिति शेप --- - ·णिवेइयं ततो अमचं ते लवंति केवइयं पुणकालं आययणं अविसज्जिस्सइ ततो तेण अमच्चेण भणियं जाव इमाओसप्पिणित्ति इति मे केवलिजिणाणं अंतिए सुयंति ॥ अत्रार्थे सिद्धान्ताक्षराणि कानीति कश्चिद् वदति चेत् तं प्रति जम्बूद्वीपप्रज्ञाप्यादौ सुपमसुपमारकादिवर्णके वापीदीर्घकादिकृत्रिमपदार्थसद्भावो दर्शनीयः, हीरपश्नेऽपि एतत् प्रश्नस इत्थमेव समाधानं कृतमस्तीति ज्ञेयम् , इत्यष्टापदस्थचैत्यादिस्थितिविचारः ॥ ५४ ॥ ननु क्षीणमोहनामकद्वादशगुणस्थानस्य चरमसमये निशेपेण ज्ञानावरणादिकर्मक्षयः, ततस्तमिन्नेव समये केवलज्ञानोत्पत्ति- युक्ता, तथा चतुर्दशगुणस्थानस्य चरमसमये शेपसर्वकर्मक्षयस्ततश्च तसिन्नेव समये सिद्धत्वं युक्तं नतु अनन्तरसमये, शास्त्रे तु तयो- रनन्तरसमये एव केवलोत्पत्तिसिद्धत्वे श्रूयेते ततः किमत्र श्रद्धेयं" उच्यते अन जिनप्रवचने निश्चयव्यवहारात्मके नयद्वये विद्यते तत्र निश्चयनयमतेन द्वादशचतुर्दशगुणस्थानयोरन्त्यसमये एव केवलोत्पत्तिसिद्धत्वे भवतो, व्यवहारनयमतेन तु तदनन्तरसमये इत्युभयमपि श्रद्धेयं तथाचोक्तं भाप्ये ॥ आवरणक्खयसमए निच्छइयनयस्स केवलुप्पत्ती । तत्तो णंतरसमए ववहारो केवलं भणइ ?त्ति इति द्वादशचतुर्दशगुणस्थानयोश्चरमसमयादौ केवलोत्पत्त्यादिविचारः ॥ ५५ ॥ ननु केवलिसमुद्घातं के कुर्वन्ति के च नेति 'चेदुच्यते' येपामायुःकर्मणां तुल्यं प्रमाणं वेदनीयादिकर्मक्षयं भवेत् ते तु १ कर्मनन्थे उक्त.

·सार्धशत कम् प्रश्नोत्तर- ॥२१॥ इत्युक्तमस्ति, इत्यष्टापदाद्रेः सोपानाष्टकं केन कृतमिति विचारः ॥ ५२ ॥ ननु अष्टापदोपरि सिंहनिषद्या प्रसादे चतुर्दिक्षु स्वस्खवर्णप्रमाणाद्युपेताश्चतुर्विंशतिजिनप्रतिमा भरतेन स्थापिताः सन्ति, तत्र पूर्वस्यां दिशि ऋषभाजितौ द्वावेव, दक्षिणस्यां संभवाद्याश्चत्वारः, पश्चिमायां सुपार्थाद्या अष्टौ, उत्तरखां धर्माद्या दश, एतत् संख्यया स्थापने को हेतुरिति चेद् उच्यते, आद्ययोर्देहमानस्य महत्त्वेन एकस्यां दिशि द्वयोरेव 'स्थापनं संगच्छते ततः परं क्रमेण देहमानस्य लघुलघुतरत्वेन चतुरादिसंख्यया स्थापनं युक्तियुक्तमेव, अतो देहमानस्य अल्पबहुत्वमेव अत्र हेतुः संभाव्यते पुनर्यद् बहुश्रुता वदन्ति तत् प्रमाणम्, इति अष्टापदचैत्ये द्विचतुरादिजिनस्थापनहेतुविचारः ॥ ५३ ॥ ननु श्रीभगवत्यामष्टमशतकनवमोद्देशके कृत्रिमवस्तुनः स्थितिः संख्यातं कालं यावदेव उक्ताऽस्ति । ततः कथम् अद्यतनं कालं यावदष्टापदाद्रौ भरतकारितचैत्यविम्बसद्भावो, अन्तराचतुर्थारकस्य असंख्यातकोटिकोटीवर्षप्रमाणत्वात् । तथा शत्रु- जयेऽपि भरतकारितान्येव प्रसादबिम्बानि अद्यतनकालं यावत् कथं न स्थितानि, यतस्तत्र असंख्याता उद्धारा जाताः श्रूयन्ते इति चेद् १ उच्यते अष्टापदे स्थानस्य निरपायत्वात् देवादिसांनिध्यात् । जाव इमा ओसप्पिणित्ति वसुदेव हिण्डौ उक्तत्वाच चैत्यानामियत् कालं स्थितियुक्तैव शत्रुञ्जये तु स्थानस्य सापायत्वाद् भवितव्यतावशेन 'तथाविधदेवसांनिध्याभावाच्च भरत- कारितचैत्यादीनाम् इयत्कालमवस्थानाऽभावः इति संभाव्यते, तत्त्वं तु तत्वविद् वेद्यमिति वसुदेवहिण्डिपाठस्तु, अयं ततो ते जण्हुपभइया कुमारा पुरिसे आणवेति गवेसह अट्ठावयतुलं। पव्वयं ति ततो तेहिं तत्तुल्लो पव्वओ ण दिट्ठो त्ति ॥ २१॥ .

·+
,
तत्रैकयोजनायाममईयोजनविस्तृतं । निगव्यूत्युन्नतं चैत्यं चतुर्दारं विवेश सः ॥ ११ ॥
इत्यादि लोकप्रकाशे तु गव्यूतत्रितयोच्छ्रितमिति पाठो ऽस्ति ततश्च योगशास्त्रेऽपि त्रयाणां गव्यूतानां समाहारस्त्रिगव्यू-
तीत्येवं समासेन स एवार्थो ज्ञेयः न तु गव्यूतिः क्रोशयुगमिति । इत्यष्टापदगिरेस्तगतचैत्यस्य च प्रमाणविचारः ॥५१॥
ननु अष्टापदाद्रेरष्टौ सोपानानि श्रूयन्ते तानि किं भरतचक्रिणैव कारितानि अन्येन वा केनचित् कृतानि, इति चेदू
'उच्यते' भरतकाले किल तानि नासन् किन्तु चतुर्थारके अर्द्ध व्यतीते सति अजितजिनः समुत्पन्नस्तद्वारके सगरचक्रिसुतेन
जमुकुमारेण दण्डरत्नेन अष्टापदादेरष्टौ सोपानानि कृतानि यदुक्तम् उत्तराध्ययनवृत्ती,
इति श्रुत्वाऽथ दण्डेन पातयित्वाऽस्य भूभृतः । नितम्बदन्तशृङ्गाद्यम् अष्टसोपानताकृताः ॥१॥
इत्यादि द्वितीयचयधिकारे लोकप्रकाशे तु भरताधिकारे
संतक्ष्य दण्डरत्नेन परितोऽष्टापदं गिरिम् । अष्टौ योजनमाना स्तन्मेखलाः स व्यरीरचत् ॥ २॥
इत्युक्तत्वाद् भरतेनैव तानि कारितानीति ज्ञायते, शत्रुञ्जयमाहात्म्ये च अष्टमसर्गे
अष्टाभिः पदिकाभिस्ते तमारुह्यातिहर्षतः। प्रासादान् जगदीशस्य त्रिःप्रदक्षिणयन् क्षणात् ॥५२॥
इत्येतावदेवोक्तमस्ति, सगरपुत्राधिकारे पष्ठसर्गे भरताधिकारे पुनः
योजनान्ते योजनान्ते दण्डरत्नेन चक्रिराट् । चकाराऽष्टौपदान्यस्मात् ख्यातः सोऽष्टापदो गिरिः॥ ८२ ॥

·सार्धशत- कम् - प्रश्नोत्तर- ॥ २४ ॥ इति लोकप्रकाशेऽपि बोध्यम्" इति देवानामुत्तरवैक्रियवस्वालङ्कारयुक्तमेवोत्पद्यते इति विचारः ६१ ननु गर्भजमनुष्यादीनामागमे पट् पर्याप्तय उक्ता देवानां भगवत्यादौ पञ्च, विहाए पजत्तीए पजत्तिभावं गच्छतीति वचनेन पञ्चैव कथमिति चेद् 'उच्यते, भाषामनःपर्याप्त्योः समाप्तौ अन्तरस्य स्तोकत्वादेकत्वेन विवक्षणात् पञ्चैवोक्ता इति, यदुक्तं राजप्रश्नी- यवृत्तौ भाषामनःपर्याप्स्योः समाप्तिकालान्तरस्य प्रायः शेषपर्याप्तिसमाप्तिकालान्तराऽपेक्षया स्तोकत्वादेकत्वेन विवक्षणमिति" भगवतीवृत्तौ तु तृतीयशतकस्य प्रथमोद्देशके पश्च विहाए पजत्तीएत्ति" पर्याप्तिराहारशरीरादीनामभिनिवृत्तिः सा च अन्यत्र पोढोक्ता इह तु पञ्चधा भाषामनःपर्याप्योबहुश्रुताभिमतेन केनापि कारणेनैकत्वविवक्षणादित्युक्तमस्ति" प्रवचनसारो- द्धारसूत्रेऽपि २३२ द्वात्रिंशदधिकद्विशततमे द्वारे, समगंपि हुंति नवरं पञ्चमछट्ठीउ अमराणमिति वचनात् समकालं पर्या प्तिद्वयम् उक्तमस्ति इति देवानां पञ्चपर्याप्तिविचारः ॥ ६२॥ ननु शास्त्रेषु उत्तरस्यां दिशि मानसाऽऽख्यं सरः श्रूयते तज् जम्बूद्वीपेऽस्ति किंवा अन्यत्र कसिंश्चिद् द्वीपे किं पुनस्तत् प्रमाण- मिति चेद् १ उच्यते,उदीच्यां हि दिशि संख्येययोजनेषु द्वीपेषु मध्ये कसिंश्चिद् द्वीपे आयामविष्कम्भाभ्यां संख्येययोजनकोटाकोटी- प्रमाणं मानसं नाम सरः समस्तीत्यादिप्रज्ञापनावृत्तौ तृतीयेऽल्पवहुत्वाऽऽख्ये पदे,इति मानससरसःस्थानप्रमाणयोर्विचारः ॥६३॥ ननु हंसः क्षीरमुदकमिश्रितमपि कथं विभक्तीकरोति येन क्षीरमेव केवलम् पिवति नतु उदकमिति १ उच्यते तज् जिताया अमलत्वेन क्षीरस्य कूर्चिकीभूय पृथक् भवनात् उक्तं च ॥ 1 ॥२४॥ in- -- ·, + 1 साधूनां किम्वा देवेन्द्रचक्रवादीनामिति चेद् 'उच्यते' गणधरेभ्योऽनन्तगुणहीन रूपमाहारकलब्धिमत्साधुकृताऽऽहारक- देहानां, तेभ्योऽनन्तगुणहीनमनुत्तरसुराणां, तेभ्यो ग्रैचेयकदेवानां । तेभ्योऽच्युतादीनां क्रमेण प्रत्येकमनन्तगुणहीनं ज्ञेयम् । आवश्यकबृहवृत्तौ तथैवोक्तत्वात् , तथा च संक्षेपतस्तत् पाठः, श्रीतीर्थकरगणधराहारकशरीराऽनुत्तरौवेयकाऽच्युतारणप्राणतो- नेतसहस्रारशुक्रलान्तकब्रह्मलोकमाहेन्द्रसनत्कुमारेशानसौधर्मभवनवासिज्योतिष्कव्यन्तरचक्रवर्तिवासुदेवबलदेवमहामाण्डलिकानां रूपेषु क्रमेण प्रत्येकमनन्तगुणहानिः द्रष्टव्या, शेपा राजानो जनपदलोकाच पट्स्थानगता भवन्तीत्यादि, इति तीर्थकरादीनां रूपाधिक्यादिविचारः ॥ ६० ॥ ननु देवानां भवधारणीयशरीरम् उत्पत्तिसमये वस्खालक्षारवर्जितं खाभाविकाऽद्भुतरूपयुक्तं भवेत् , तत स्तैस्तस्मिन् यथाऽवसरं वस्त्रालङ्कारा धार्यन्ते, उत्तरवैक्रियमपि शरीरं तथैव भवेत् किंवा वस्त्रादियुक्तमेव तद् विरच्यते इति चेद् 'उच्यते' उत्तरवैक्रिय हि वस्त्रालङ्कारयुक्तमेव चिरच्यते । नतु तत्र पश्चाद् वस्त्रादिकं धार्यते, यदुक्तं जीवाभिगमसूत्रे" सोहम्मीसाणदेवा केरिसया- विभूसाए पण्णत्ता-गोयमा दुविहा पण्णत्ता तं वेवियशरीरा य अवेउब्वियसरीरा य तत्थणं जे ते वेउव्वि- यसरीरा ते हारविराइयवत्था जाव दसदिसाओ उजोएमाणा इत्यादि तत्थणं जे ते अवेउब्वियसरीरा तेणं आभरणवसणरहिया पगतित्थाविभूसाए पपणत्ता । इति विरच्यन्ते पुनर्ये तु सुरैरुत्तरवैक्रियाः ते स्युः समसमुत्पन्नवस्त्रालङ्कारभासुराः , . .

·ला प्रश्नोत्तर- सार्धशत- कम् ॥२३॥ | येषां सम्यक्त्वपरिभ्रष्टानाम् अनन्तः कालोऽगमत् तेषामष्टशतं १०८ संख्यातकालपतितानाम् , असंख्यातकालपतितानाश्च दशकं दशकं अप्रतिपतितसम्यक्त्वानाम् चतुष्टयमेकसमयेन उत्कर्षतः सिध्यति उक्तं च । "जेसि मणंतो कालो पडिवाओ तेसिं होइ अट्ठसयं” अप्पडिवडिए चउरो दसगं दसगं च सेसाणं ॥१॥ इति नन्दीवृत्तौ, इति अप्रतिपतितसम्यक्त्वादयः कियन्तः सिध्यन्तीत्यादिविचारः ॥ ५८ ॥ ननु सर्वार्थसिद्धविमानोपरि द्वादशयोजनातिक्रमे सिद्धिशिलाऽस्ति सा च मध्यभागे अष्टौ योजनानि यावदष्टयोजनवाहल्या ततः परं कियत्या हान्या हीयमाना प्रान्तेषु अतितन्वी जाता अस्ति 'उच्यते' श्रीप्रज्ञापनासूत्रवृत्त्योस्तु तदनन्तरं सर्वासु दिक्षु विदिक्षु च मात्रया स्तोकया स्तोकया प्रदेशहान्या परिहीयमाणा सर्वेषु चरमान्तेषु मक्षिका पत्रतोऽप्यतितन्वी अङ्गुलाऽसंख्येय- भागं वाहल्येन प्रज्ञप्ता, इति सामान्येनैवोक्तमस्ति नतु विशेषतः । उत्तराध्ययनस्य कमलसंयमीवृत्तौ पुनरेवमुक्तमस्ति" सिद्धिशि- लामध्यभागे अष्टयोजनवाहल्या चरमान्तेषु तनुतरा क्रमेण हीयमानत्वात् हानिश्चात्र विशेषाऽनभिधानेन प्रतियोजनमङ्गुलपृथक्त्वं द्रष्टव्येति, एतच्चावश्यकनियुक्त्यभिप्रायेण उक्तम् तथा च तत्पाठः गंतूण जोयणं जोयणं तु परिहाइ अंगुलपहुत्तं तीसेव य पेरंता मच्छीपत्ताड तणुयअरा ५८ इति सिद्धिशिलावाहल्ये कियत् प्रदेशहानि विचारः ५९ ननु जगत्त्रयेऽपि सर्वोत्कृष्टं रूपं तीर्थकराणां तेभ्योऽनन्तगुणहीनं तद्गणधराणां तेभ्योऽनन्तगुणहीनं रूपं केपांचित् ॥२३" ·, तगतो णमिति वाक्यालकारे ततः समुद्घातात् प्रतिनिवर्त्तते निवर्त्य च ततः प्रतिनिवर्त्तनात् पश्चाद् अनन्तरं मनोयोगमपि वाग्- योगमपि काययोगमपि युनक्ति व्यापारयति यतः स भगवान् भवधारणीयकर्मसु नामगोत्रवेदनीयेषु, अचिन्त्यमाहात्म्यसमुद्घात- वशतः प्रभूतेष्वायुपा सह समीकृतेपुः, अपि अन्तर्मुहूर्तभाविपरमपदः, तसिन् काले यधनुत्तरोपपातिकादिनादेवेन मनसा पृच्छयते, तर्हि व्याकरणाय मनःपुद्गलान् गृहीत्वा मनोयोगं युनक्ति, तमपि सत्यम्, असत्यामृपारूपं वा मनुप्यादिना पृष्टस्सन् नपृष्टो चा कार्यवशतो वाग्पुद्गलान् गृहीत्वा वाग्योगंतमपि प्राग्वद् आगमनादौ च काययोगम् " तथाहि भगवान् कार्यवशतः कुतश्चित् स्थानात् विवक्षिते स्थाने आगच्छेत् एवं गच्छेत् तिष्ठेत् निपीदेत् वा तथाविधश्रमापगमाय त्वग्वर्त्तनं वा कुर्यात् इत्यादि, यदि वा प्रातिहारिकं पीठफलकशय्यासंस्तारकं प्रत्यर्पयेत्, यसादानीतं तस्मै समर्पयेद्, इह भगवता आर्यस्खामेन प्रातिहारिकपी- ठफलकादीनां प्रत्यर्पणमेवोक्तं, ततोऽवसीयत्ते नियमादन्तर्मुहूर्ताऽवशेपाऽऽयुष्क एव आवर्जीकरणादिकम् आरभते न ततो विशेषा- ऽऽयुप्कोऽन्यथा ग्रहणस्यापि संभवात्, तदपि उपादीयेत" एतेन यदाहुरेके जघन्यतोऽतर्मुहूर्ते शेपे समुद्घातमारभते उत्कर्षतः पट्पु मासेषु शेपेप्विति तदपास्तम् द्रष्टव्यमित्यादि" समुद्घातान् निवृत्तश्च अन्तर्मुहूर्तेन योगनिरोधं करोतीति, औपपातिकोपाङ्ग- वृत्तौ अपि ज्ञेयम् इति केवलिसमुद्याताऽनन्तरम् , अन्तर्मुहूर्तेन मुक्तिरितिविचारः ॥१॥ ननु असिन् संसारे केचिद् जीवाः सम्यक्त्वपरिभ्रष्टाः पुनरपि संख्यातेनाऽसंख्यातेनाऽनन्तेन वा कालेन सम्यक्त्वं प्राप्य सिध्यन्ति केचित् तु अप्रतिपतितसम्यक्त्वा एव सिध्यन्ति, ते सर्वेऽपि उत्कर्पत एकसिन् समये कियन्तः सिध्यन्ति इति ? चेदुच्यते ·प्रश्नोत्तर- साधशत कम् ॥२६॥ ननु अभव्या अपि केचिद् यथाप्रवृत्तिकरणेन ग्रन्थिदेशे स्थिता द्रव्यलिङ्गं प्राप्य श्रुताऽभ्यासं चेत् कुर्वन्ति तर्हि कियत् श्रुतं लभन्ते, तथा क्रियावलात् स्वर्ग यान्ति चेद् कियत् दूरं व्रजन्ति १ उच्यते, अभव्या उत्कृष्टत एकादशाङ्गानि श्रुतं लभन्ते, यदुक्तं विशेषावश्यकसूत्रवृत्तौ ।। तित्थंकराइपूअं दुई अण्णेण वा वि कज्जेण।सुअसामाइयलाभो होइ अभव्वस्स गंठिम्मि ॥१५॥ अहंदादिविभूतिम् अतिशयवतीं दृष्ट्वा धर्माद् एवं विधः सत्कारो देवत्वराज्यादयो वा प्राप्यन्ते इत्येवम् उत्पन्नवुद्धेरभव्य- स्यापि ग्रन्थिस्थान प्राप्तस्य तद्विभूतिनिमित्तमितिशेषः देवत्वनरेन्द्रत्वसौभाग्यवलादिलक्षणेनाऽन्येन वा प्रयोजनेन सर्वथा निर्वाणश्रद्धानरहितस्याऽभव्यस्यापि कष्टानुष्ठानं किंचिदङ्गीकुर्वतो ज्ञानरूपस्य श्रुतसामायिकमात्रय लाभो भवेत्, तस्यापि एकादशाङ्गपाठानुज्ञानादिति, तथा अभव्या उत्कर्षत उपरिमग्रैवेयकाणि यावद् गच्छन्ति, यदुक्तं भगवतीवृत्तौ प्रथमशते द्वितीयोद्देशके "मिथ्यादृष्टय एव अभव्या भव्या वा असंयतभव्यद्रव्यदेवाः श्रमणगुणधारिणो निखिलसमाचार्यनुष्ठानयुक्ता द्रव्यलिङ्गधारिणो गृह्यन्ते, तेहि अखिलकेवलक्रियाप्रभावत एव उपरिमौवेयकेषु उत्पद्यन्ते, इति असंयताश्च ते सत्यपि अनुष्ठाने चारित्रपरिणामशून्यत्वादित्यादि" एवं प्रवचनसारोद्धारसूत्रवृत्त्योरपि नवत्यधिकशततम् १९० द्वारे बोध्यम्, यत्तु क्वचिन् नव- पूर्वान्तं श्रुतम् अभव्यानाम् अङ्गारमर्दकाचार्यादीनाम् श्रूयते, तत् सूत्रपाठमात्रमवसीयते तेषां पूर्वलब्धेरभावात्, यद् वा नवपू, वाणि पूर्वधरलब्धि विनाऽपि भवन्ति, इत्यभव्यानां कियत् श्रुतलाभः कियद् दूरं चोर्ध्वगतिरिति विचारः ॥ ७० ॥ 1 ·--- , ननु देवा नारकाच यान् पुद्गलान् आहारतया गृहन्ति तान् तथा कार्मणशरीरपुद्गलान् किम् अवधिज्ञानादिना जानन्ति पश्यन्ति उत नेति चेद् १ उच्यते, नारकास्तु न जानन्ति न पश्यन्ति, देवास्तु केचिद् जानन्ति केचिन्नेति, श्रीसमवायाङ्गसूत्र- वृत्त्यादौ तथैव उक्तत्वात् तथा च संक्षेपतस्तत् पाठः “पोग्गलानेव जाणंति त्ति," अयमर्थः, नारका यान् पुग्लान् आहारयन्ति तानवधिनापि न जानन्ति अविषयत्वात् तदवधेस्तेपां, न पश्यन्ति चक्षुपाऽपि लोमाहारत्वात् तेषां, एवम् असुरा व्यन्तरज्योतिष्काश्च, वैमानिकास्तु ये सम्यग्दृष्टयस्ते जानन्ति विशिष्टाऽवधित्वात् पश्यन्ति चक्षुपोऽपि विशिष्टत्वात्, मिथ्यादृष्टयस्तु न जानन्ति न पश्यन्ति प्रत्यक्षपरोक्षज्ञानयोस्तेपाम् अस्पष्टत्वादित्यादिः, संग्रहिणीवृत्तौ तु देवानां मनसा परिकल्पिता: शुभाः पुद्गलाः सर्वेणैव कायेन आहारतया परिणमन्ति, नारकाणां तु अशुभाः तांश्च आहार्यमाणपुद्गलान् विशुद्धावधिचक्षुर्भावाद् अनुत्तरसुरा एव जानन्ति पश्यन्ति, न पुनर्नारकौवेयकान्तदेवा इत्युक्तमस्ति, प्रज्ञानावृत्तावपि एप एवाभिप्रायोऽस्ति तत्त्वं तु ज्ञानिगम्यं, तथा कार्मणशरीरपुद्गलानपि अनुत्तरसुरा एव जानन्ति पश्यन्ति, नतु ग्रैवेयकान्तदेवाः तदवधेरगोचरत्वात', यदुक्तं प्रज्ञापनावृत्तौ, इन्द्रियपदे प्रथमोद्देशके यदपि आरातीयेष्वपि कल्पेषु ग्रैवेयकेषु च सम्यग् दृष्टयो देवाः सन्ति तथापि तेपामवधिर्न कार्मणशरीरपुद्गलविषय इत्यादि, इति देवनारकाणामाहारादिपुद्गलज्ञानाज्ञानविचारः ॥ ६९ ॥ १ इन्द्रियपदे।

·प्रश्नोत्तर- सार्धशत- कम् ॥ २५॥ . ननु चक्रवर्तिनां यथा पोडशसहस्रव्यन्तरदेवाः सेवां कुर्वन्ति तथाऽर्धचक्रिणां वासुदेवानाम् अष्टसहस्रदेवाः सेवां कुर्वन्ति नवा, उच्यते, कुर्वन्ति मनुष्यान् अपि चक्रवर्तिवासुदेवमभृतीन् भृत्यवद् उपचरन्ति केचिद् व्यन्तराः,, इति प्रज्ञापनावृत्तौ प्रथम- पदे उक्तत्वात् "अट्ठय देवसहस्सा अभिओगा सव्वकज्जेसु' इत्यादि तीर्थोद्गारप्रकीर्णके उक्तत्वात् चेति, इति वासुदेवानाम् अष्टसहस्रदेवाः सेवका इतिविचारः ॥ ६७ ॥ ननु चतुर्दशपूर्वधरः साधुर्देवत्वं प्राप्तः सन् किं तत् पूर्वाधीतं श्रुतं सर्व सरति उत तद्देशमिति चेद् उच्यते, प्रायेण तु तद्देशमेव सरति नतु सर्व, यदुक्तं वृहत्कल्पवृत्तौ पीठिकायां । चउद्सपुव्वी मणुओ देवत्ते तं ण संभरइ सव्वं । देसंमि होइ अयणा सहाणभवे वि भयणा उ ॥१॥ व्याख्या, चतुर्दशपूर्वी मनुजो देवत्वे प्राप्ते सति तत् श्रुतं सर्व न संसरति विषयममादतस्तथाविधोपयोगाऽभावात् , देशे भवति भजना विकल्पना, सा तु एवं, कश्चिद् देशं सरति, कश्चिद् देशसाऽपि देश, कश्चित् पुनरेकादशस्खपि अङ्गेषु सर्व सरति, कश्चित् तेषामपि देशमिति, स्वस्थानभवे मनुष्यभवेऽपि विष्ठतो भजना, तत्र श्रुतज्ञाननाशकारणानि अमूनि “मिच्छभवंतर- केवलगेलन्नपमायमाइणा नासो त्ति” एवं विशेषाऽऽवश्यकेऽपि बोध्यम् , षष्ठाङ्गचतुर्दशाध्ययने तु तेतलिमन्त्रिणः पूर्वा- धीतचतुर्दशपूर्वसरणमुक्तम् अस्तीति ज्ञेयम् , इति देवत्वप्राप्तस्य साधोः पूर्वाधीतश्रुतस्मरणादिविचारः॥ ६८ ॥ ॥ २५ ॥ .

·,
अंवत्तणेण जीहाए कूचिया होइ खीरमुद्यम्मिा हंसो मुत्तूण जलं आवियइ पयं तह सुसीसो॥१॥
इति नन्दीवृत्ती, इति हंसस्य क्षीरनीरपृथक्करणहेतुविचारः ॥ ६ ॥
ननु असुरकुमारदेवाः कदाचिद् वैमानिकानां रतानि चोरयित्वा एकान्तं ब्रजन्ति तदा ते वैमानिकां देवाः महारैस्तान
पीडयन्ति, तदा वा ऽन्यदा वा तेपामसातवेदना कियत् कालं भवति, उच्यते, जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्तम् , उत्कर्पतः पण्मासान्
यावद् भवति ॥ यदुक्तं भगवतीवृत्तौ तृतीयशतके द्वितीयोदेशके, एषां रत्नादातॄणामसुराणां कायं देहं प्रव्यथन्ते प्रहारैर्मश्नन्ति
वैमानिका देवाः तेषां च प्रव्यथितानां वेदना भवति जघन्ये नाऽन्तर्मुहूर्तमुत्कृष्टतः पण्मासान् यावदिति,, योगशास्त्रवृत्तौ तु देवाश्च
सवेंदना एवं प्रायेण भवन्ति, यदि च असद् वेदना भवन्ति ततोऽन्तर्मुहूर्तमेव न परत इत्युक्तमस्ति, इति देवानां यावत्
कालमसातवेदना भवति तद्विचारः ॥ ६५ ॥
ननु तिर्यग् जुम्भका देवा क वसन्ति १ उच्यते, तिर्यगम्भका व्यन्तरविशेपाः दीर्घवैताढ्येपु काञ्चनगिरिषु चित्रविचित्र-
पर्वतयोः यमकपर्वतयोश्च वसन्ति, श्रीभगवत्सां चतुर्दशशते अष्टमोद्देशके तथैव उक्तत्वात् अन्यत्रापि उक्तञ्च ॥
कञ्चणगिरिकूडेसु चित्तविचित्ते य जमगसमगे य। एएसु हाणे वसंति तिरिअजंभगा देवा ॥१॥
इति तिर्यग् जृम्भकदेवानां निवासस्थानविचारः ॥ ६६ ॥

·। प्रश्नोत्तर- ॥२८॥ समणे णिग्गंथे आमंतेत्ता एवं वयासि जावतिएणं अजो गोसालेणं मंखलिपुत्तेणं ममबहाए सरीरगंसि तेयं णिसट्टे सेणं अलाहिपजते सोलसण्हं जणवयाणं तं० अंगाणं वंगाणं कलिंगाणं मगहाणं मलयाणं मालव- गाणं अच्छाणं वच्छाणं कच्छाणं पाढाणं लाढाणं वजीणं मोलीणं कोसलगाणं आवाहाणं संभुत्तराणं घाताए बहाए उच्छादणयाए भासीकरणयाए त्ति” न हि एतत् सामान्यतः सामर्थ्यमुक्तम् किन्तु विशेषविवक्षयेति ज्ञायते जावतिएणमित्यादि पदोपादानात, इति तेजोलेश्या सामर्थ्य विचारः ।। ७३ ।। ननु-सव्वस्स उपहसिद्धं रसाइ आहारपागजणगं च । तेयगलद्धिनिमित्तं च तेयगं होइ नायव्वं ॥ इति जीवाभिगमवृत्तायुक्तत्वात् तेजोलेश्या तु तैजसशरीरात् निर्गच्छतीति ज्ञातं, परं शीतलेश्या कुतो निर्गच्छति चेद् ? उच्यते, तैजसशरीरादेव साऽपि प्रभवति, यदुक्तं तत्त्वार्थवृत्तौ, यदा उत्तरगुणप्रत्यया लब्धिरुत्पन्ना भवति तदा परं प्रतिदाहाय विसृजति रोपविषाध्मातो गोशालादिवत् प्रसन्नस्तु शीततेजसा अनुगृह्णातीति, लोकप्रकाशे ऽपि उक्तं च अस्मादेव भवत्येवं शीतलेश्याविनिर्गतिः। स्यातां च रोषतोषाभ्यां निग्रहानुग्रहावितः॥१॥ इत्यादि, इति शीतलेश्या कुतो निर्गच्छतीति विचारः ॥ ७४ ॥ ननु आहारकादिलब्धिभृतो विद्याधरादयश्च स्खलब्ध्यादिना उत्कृष्टतः कियत् दूरं तिर्यग् गच्छन्तीति चेद् ? उच्यते, आहारकशरीरिणः उत्कृष्टतो महाविदेहान् यावद् गच्छन्ति, विद्याचारणमुनयो विद्याधराश्च नन्दीश्वरद्वीपं यावद् गच्छन्ति- ॥ २८॥ TV ·ननु अणिमावष्टसिद्धयः कस्यां लब्धौ अन्तर्भवन्ति ? उच्यते, वैक्रियलब्धावासाम् अन्तर्भावो ज्ञायते, यत उक्तं योगशास्त्र- वृत्तौ श्रीहेमचन्द्रमुरिभिः “वैक्रिया लब्धयोऽनेकधा" अणुत्वमहत्वलघुत्वगुरुत्वप्राप्तिप्राकाम्येशित्ववशित्वाऽप्रतिघातित्वान्तर्धानत्वकामरूपित्वादिभेदात्, अणुत्वमनुशरीरविकरणं येन विसच्छिद्रमपि प्रविश्य तत्र चक्रवर्तिभोगानपि भुते १ महत्त्वं मेरोरपि महत्तरशरीरकरण- सामर्थ्य २ लघुत्वं वायोरपि लघुतरशरीरता ३ गुरुत्वं बज्रादपि गुरुतरशरीरतया इन्द्रादिभिरपि प्रकृष्टवलैर्दुःसहता ४ प्राप्तिभूमिष्ठस्य अङ्गुल्यग्रेण मेरुपर्वतानप्रभाकरादिस्पर्शसामर्थ्यम् ५ प्राकाम्यम् अप्सु भूमौ इवाऽप्रविशतो गमनशक्तिः तथा अप्सु इव भूमावुन्मजननिमज्जने ६ ईशित्वं त्रैलोक्यस्य प्रभुता तीर्थंकरत्रिदशेश्वर ऋद्धिविकरणं ७ वशित्वं सर्वजीववशी- करणलब्धिः ८ अप्रतिघातित्वम् अद्रिमध्येऽपि निःसङ्गगमनं ९ अन्तर्धानमदृश्यरूपता १० कामरूपित्वं युगपदेव नानाऽऽ- काररूपविकरणशक्तिः ११ इत्येवमादयो महर्द्धय इति, एवं प्रवचनसारोद्धारवृत्तावपि वोध्यम् । नवरं तत्र एता लब्धयः “एमाईत्ति" आदिशब्देन संगृहीताः सन्ति इत्यणिमाद्यष्टसिद्धिविचारः॥ ७२ ॥ ननु तेजोलेश्यायाः कियत् क्षेत्राश्रितवस्तुदहनसामर्थ्यम् ? उच्यते, श्रीभगवतीवृत्तौ श्रीगौतमवर्णके अनेकयोजनप्रमाणक्षे- त्राऽऽश्रितवस्तुदहनसामर्थ्यमुक्तमस्ति, एवं प्रवचनसारोद्धारवृत्तावपि बोध्यम् । यत् पुनः कचित् तेजोलेश्यायाः पोडशदेशदह- नसामर्थ्यम् , उच्यते, तदपि श्रीभगवतीसूत्रे पञ्चदशशतकानुसारतः, तत्पाठस्तु एवम्,, अजोत्ति सभणे भगवं महावीरे 1 ·प्रश्नोत्तर- सार्धशत- कम् ॥ २७॥ भवसिद्धियपुरिसाणं एयाओ हुँति भणियलद्धीओ। भवसिद्धियमहिलाण वि जत्तिय जायंति तं वोठं ॥१॥ अरिहंतचकिकेसव बलसंभिन्ने य चारणा पुव्वा । गणहर पुलाय आहारगं च न हु भवियमहिलाणं ॥२॥ अभवियपुरिसाणं पुण दसपुब्बिल्लाउ केवलित्तं च । उज्जुमई विउलमई तेरस एयाउ नहु हुँति ॥ ३ ॥ अभवियमहिलाणं पि हु एयाउ ण हुंति भणियलद्धीओ। महुक्खीरा सव्वलद्धी वि नेय सेसा उ अविरुद्धा ४ इति यस्तु प्रज्ञापनावृत्तौ स्त्रीणां मुक्तिस्थापनाधिकारे उपन्यस्तया वादविकुर्वणत्वादि लब्धिविरहे श्रुते कनीयसि च जिनकल्पमनःपर्यव विरहेऽपि न सिद्धिविरहोऽस्ति ? इति ग्रन्थान्तरीयाय॑या स्त्रीणां वैक्रियलब्ध्याघभावः उक्तः स तु परपक्षीयसतम् अनूधैव अभिहितो ज्ञायते, अन्यथा प्रज्ञापनावृत्तावेवाल्पबहुत्वपदे मानुषीणाम् वैक्रियसमुद्घातकथनम् असङ्गतं स्यादिति, अन्यथा वा बहुश्रुतैः परिभाव्यम् ननु अष्टाविंशतिव्यतिरिक्ता अन्या अपि काश्चिल्लब्धयः सन्ति न वा ? उच्यते, सन्त्येव प्रवचनसारोद्धारसूत्रवृत्त्योस्तथै- वोक्तत्वात् तथा च तत्पाठः “एमाई हुंति लद्धीओ ति," एवमेता अष्टाविंशतिसंख्याका आदिशब्दादन्याश्च जीवानां शुभशुभतर शुभतमपरिणामवशाद् । असाधारणतपाप्रभावाच नानाविधा लब्धय ऋद्धिविशेपा भवन्तीति, इति भव्याऽभव्यपुरुपस्त्रीणां यावन्त्यो लब्धयस्तद्विचारः।। ७१।। ॥ २७॥ ~ ·ननु आमीपधि-विग्रुडौषधि-खेलौषधि-जल्लौपंधि-सर्वोपैधि-संर्भिन्नश्रोतो-ऽवध्य जुर्मति-विपुलंमति-चारिणाऽऽशीविष- केवल-गणधर-पूर्वधरै-तीर्थकर-चक्रवर्ति-वासुदेव-बलदेव-क्षीरमधुसर्पिरावे-कोष्टकवुद्धि-पादानुसारि चीजेंबुद्धि-तेजोले- श्याँऽऽहारक-शीतलेश्या-वैक्रियशरीराऽक्षीणमहानसी-पुलौंकलब्धि-संज्ञिका अष्टाविंशतिर्लब्धयो भव्यपुरुषाणां भवन्ति, परं भव्यमानुपीणाम् अभव्यपुरुषाणामभव्यस्त्रीणां च कति लब्धयः स्युरिति चेद् ? उच्यते, आसां मध्याद्, अर्हचक्रि वासुदेव बलदेव-संभिन्नश्रोतश्चारणपूर्वधर-गणधर-पुलाकाऽऽहारक-लक्षणा दशलब्धयो भव्यस्त्रीणां न भवन्ति, शेपा अष्टादश भवन्ति, यच मल्लिस्वामिनः स्त्रीत्वेऽपि तीर्थकरत्वम् अभूत् , तदाश्चर्यभूतत्वान गणनीयं, तथा केवलित्वर्जुमति विपुलमति लक्षणलन्धित्रययुताः पूर्वोक्ता दशलब्धयोऽर्थात् त्रयोदशलब्धयोऽभव्यपुरुषाणां न भवन्ति, शेषाः पञ्चदश भवन्ति, तथा अभव्यस्त्रीणामपि एताः पूर्वोक्तास्त्रयोदश लब्धयो न भवन्ति, चतुर्दशी मधुक्षीरास्रवलब्धिरपि तासां न भवति, शेषाः चतुर्दशलब्धयो भवन्ति अपीति, यदुक्तं प्रवचनसारोद्धारसूत्रे "आमो सहीत्यादिगाथा चतुष्टयं तथा" 2 - दश चतुर्दशपूर्वविदः इति आवश्यकवृत्तौ । १ आमोसही। १ विप्पोसही २ खेलोसही ३ जल्लोसही चेव ४ सयोसही ५ समिने ६ ओही ७ रिउ ८ विउलमइ. लद्धी ९ ॥ ६॥ चारण १० आसीविस ११ केवलिय १२ गणहारिणो य १३ पुव्वधरा १४ अरहंत १५ चकवडी १६ बलदेवा १७ वासुदेवा १८ य ॥ ७ ॥ खीरमहुसप्पि आसव १९ कोट्टयबुद्धी २० पयाणुसारी २१ य तह बीयबुद्धी २२ तेयग २३ आहारग २४ सीयलेसा २५ य ॥ ८॥ वेउव्विदेहलद्धी २६ अक्खी- णमहाणसी २७ पुलाया २८ य परिणामतववसेणं एमाइ हुंति लद्धीओ ॥ ९ ॥ - ८ ·इति प्रश्नोत्तरसार्धशतकपूर्वाऽर्धम् ।

·जवाचारणास्तु रुचकद्वीपं यावत् गच्छन्ति, यदुक्तं, संग्रहिणीवृत्तौ औदारिकस्य तिर्यगुत्कृष्टो विषयो विद्याधरान् आश्रित्या, ऽऽनन्दीश्वरात् , जवाचारणात् प्रत्यारुचकपर्वतात् ऊर्ध्वम् उभयान् प्रत्यापण्डुकवनात् । वैक्रियस्याऽसंख्येया द्वीपसमुद्राः, आहार- कस्य महाविदेहः, तैजसकार्मणयोः सर्वलोकः, इत्यादि, इति विद्याधरादीनां तिर्यगूर्ध्वगमनप्रमाणविचारः॥ ७५ ।। श्रीजिनलाभसूर्यादि सद्गुरूणामनुग्रहात् । क्षमाकल्याणगणिना निर्मिते स्मृतिहेतवे ॥१॥ प्रश्नोत्तरसार्धशते पूर्वार्धं परिपूर्णताम् । गतं स्यात्र यः कश्चिद् दोषः शोध्यः स कोविदैः ॥२॥ युग्मम्॥

·सार्धशत- , प्रश्नोत्तर- कम्. ॥३०॥ तिरिअं गई पवत्तइत्ति सूत्रं चारणाणंति, जङ्घाचारणानां विद्याचारणानां, तिरिअंति, तिर्यग्रचिकादिद्वीपगमनाय इति तवृत्तिः, इति जधाचारणादीनां लवणशिखालधनविचारः ॥ ७७ ॥ ननु साधूनां गृहस्थपार्थात् छिन्नमेव वस्त्रं याचित्वा धारयितुं युक्तं, परं यदि छिन्नं वस्त्रं न प्राप्यते तर्हि स्वयं छिन्द्यान् नवा ? उच्यते, यदि प्रमाणोपेतं छिन्नं वस्त्रं न लभ्यते, तर्हि खयमपि छिन्द्यात् “बृहत्कल्पवृत्तौ द्वितीयखण्डे साक्षेपपरिहारं तथैव उक्तत्वात् , तथा च संक्षेपतस्तत्पाठः, “नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा अभिन्नाई वत्थाई धारित्तए २ इति सूत्रं," नो कल्पते निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनामभिन्नानि अच्छिन्नानि वस्त्राणि धारयितुं वा परिहत्तुं वेत्यादि । तसा भिन्नसैव वस्त्रस्य ग्रहणं कर्त्तव्यम् , अथ भिन्नं न प्राप्यते, ततः स्वयमणि भिन्द्याद्, यावता प्रमाणेनातिरिक्तं तावच् छित्त्वा प्रमाणयुक्तं कुर्यादिति भावः, अत्र केचिन् नोदकाः प्रेरयन्ति, ननु वस्त्रे छिद्यमाने शब्दः समुत्पद्यते, सूक्ष्मपक्ष्मावयवा उड्डीयन्ते, एते च द्वये ऽपि निर्गता लोकान्तं यावत् प्राप्नुवन्ति, अथवा एतत् प्रेरिताश्चालिताः सन्तो ऽपरे पुद्गला लोकान्तं व्रजन्ति, तथा तस्य देहस्स चलनात् विनिर्गता वातादयः प्रसरन्तः सकलमपि लोकं व्याप्नुवन्ति, ततश्च सूक्ष्मजीवविराधना सात् , तसादिमम् आरम्भं सावधं विज्ञाय यथा लब्धं वस्त्रमू अधितिष्ठेत्, न छेदनादिकं कुर्याद, श्रीभगवत्यामपि सकम्पस्य चेष्टावतो जीवस्य भवान्तकरणत्वनिषेधात् , संयमसाधनस्य देहस्य निर्वाहार्थ भिक्षाभ्रमणभोजनशयनादिचेष्टास्तु न निपेडुं शक्या, अतो वस्त्रछे- +- ·प्रणम्य परमानन्दसंपन्नं नाभिनन्दनं । संग्रहेऽथोत्तरार्धस्य यते सद्बोधवृद्धये ॥१॥ ननु सांप्रतं यः शिष्यादेः प्रजाजनादिविधौ गुरुभिर्भगवद् विम्वेषु वासक्षेपः क्रियते, स द्रव्यस्तवत्वेन साधूनां कर्तुं योग्यो- ऽयोग्यो वा ? उच्यते, योग्य एव, प्रबाजनादिविधौ भगवद् विम्वेषु वासक्षेपस्स द्रव्यस्तवत्वेऽपि भगवतां यतीनां विधेयतया अभ्यनुज्ञानात् न तेषां सर्वथा तन्निपेधः, यदाहुः, पञ्चवस्तुके दीक्षाविधौ श्रीहरिभद्रसूरयः, तत्तो य गुरू वासे गिहिय लोगुत्तमाण पाएसु । देइय तओ कमेणं सव्वेसिं साहुमाईणं ॥१॥ खयं निर्ग्रन्थतया श्राद्धोपनीतानामेव वासानां यतिभिः क्षेपो विधेय इत्यादि, इति प्रबाजनादिविधौ साधूनां भगवद् बिम्वेषु वासक्षेपकरणविचारः ॥ ७६ ॥ ननु जम्बूद्वीपस्थजवाचारणादिसाधवो यदा चैत्यवन्दनार्थ रुचकद्वीपादौ गच्छन्ति तदा अन्तराले लवणसमुद्रान्तर्वर्तिपो- डशसहस्रयोजनोच्चलवणशिखां कथमतिकामन्ति, सचित्तोदकस्पर्शसंभवादिति चेद् ? उच्यते, न हि ते आदित एव तिर्यग् गच्छन्ति, किन्तु पूर्व साधिकसप्तदशसहस्रयोजनानि ऊर्ध्व गत्वा पश्चात् तिर्यग् गच्छन्तीति, नोदकस्पर्शसद्भावः, यदुक्तं समवायाङ्गसूत्रवृत्त्योः, लवणेणं समुद्दे सत्तरसजोयणसहस्साइं सव्वग्गेणं पण्णत्ते इमीसेणं रयणप्पभाए पुढवीए वहुसम रमणिजाओ भूमिभागाओ सातिरेगाई सत्तरसजोयणसहस्साई उड़े उप्पइत्ता तत्तो पच्छा चारणाणं ८ .

·प्रश्नोत्तर- सार्धशत-- कम्. ॥३२॥ भवति, इत्यतः तनावस्थातुं न कल्पते इत्यादि, इति साधूनां पूर्वकृतमासकल्पादिस्थाने कियत् कालात् पुनरागमनमिति विचारः ॥ ८१॥ ननु साधूनां यथा नवकल्पी विहारस्तथैव साध्वीनामपि भवति उत अन्यथा, इति चेद् ? उच्यते, साधूनाम् अष्टौ मास- कल्पा नवमो वर्षा कल्पः, साध्वीनाम् तु एको वर्षाकल्पः चत्वारो मासकल्पाः स्युर्यतस्तासां द्विमाया मासकल्पो भवेत् । यदुक्तं “पञ्चकल्पचूणौँ" साहहिं नव वसही ओ घेतव्वाओ अट्ठ उउबढे एगा वासाणं वसही इत्यादि अजाणं पुण पंच वसही ओ घेतव्वाओ कम्हा जम्हा तासिं दुमासं कप्पो इत्यादि एवं बृहत्कल्पेऽपि बोध्यम् , किञ्च विहारकर्तुकामाः साधुसाध्व्यः पूर्व वसतिं प्रमार्य ततो विहारं कुर्वन्ति, यदु- क्तम् ओघनियुक्तौ "संमज्जिअपडिस्सया पुवंति" संमार्जितप्रतिश्रयाः पूर्व प्रथममेव इत्यर्थः, तत उपधिं गृहीत्वा सञ्जातरं संभाष्य विहारं कुर्वन्तीत्यादि, इति साधुसाध्वीनां मासकल्पकरणभेदादिविचारः ॥ ८२ ॥ ननु क्वचित् क्षेत्रे स्थितानां साधूनां प्राघूर्णकसाध्वागमने को विधिरिति चेद् ? उच्यते, यदा साधूनां भोजनकाले अन्ये साधवः प्राप्तास्तदा वास्तव्यसाधवो निषेधिकाश्रवणानन्तरमेव मुखे क्षिप्तं कवलं भुक्त्वा भाजनगतं तं मुञ्चन्ति, ततस्ते प्राघूर्णकाः संक्षेपेण आलोचनां दत्त्वा मण्डल्यां भुञ्जते, एवमपि यदि तेषाम् आत्मनश्च पूर्वानीतं भक्तं पर्याप्यते ततः साधु एव, अथ न ॥३२॥ -- ·55 ननु साधवो यत्र खयं चतुर्मासी स्थिता, यत्र च क्षेत्रेऽन्ये संविनाश्चतुर्मासीस्थितास्तत्र चेद् वस्त्रादिकं गृह्णन्ति तर्हि किया कालाऽनन्तरं गृह्णन्ति ? उच्यते, मासद्वयं परिहत्य पश्चात् गृहन्ति, कारणे तु तन्मध्येऽपि गृह्णीयुरिति “यदुक्तं" बृहत्कल्प- वृत्तौ द्वितीयखण्डे "सक्खेत्ते परक्खेत्ते वा दोमासे परिहरितु गेण्हंति” जं कारणेण णिग्गयं तं पि वहिज्झोमियं जाणे ॥१॥ खक्षेत्रं यत्र आत्मना वर्षाकल्पः कृतः, परक्षेत्रं यत्र अपरे संविना वर्पाकल्पं स्थितास्तत्र, खक्षेत्रे परक्षेत्रे वा द्वौ मासौ परिहत्य तृतीयेमासि वस्त्रादिकं गृहन्तीत्यादि "कारणे तु मासद्वयमध्येऽपि गृह्णीयादिति" इति साधूनां चतुर्मास्या अनन्तरं यावत् कालेन वस्त्रादिग्रहणं तद्विचारः ॥ ८०॥ ननु साधवो यत्राश्रये चातुर्मास्यादिकं स्थितास्तत्र कियत् मासाऽनन्तरं तेषां पुनरवस्थानं कल्पते ? उच्यते, द्विवान् मासा- नतिक्रम्य पुनस्तत्रावस्थानं कल्पते, नार्वाक्, यदुक्तम् आचारागसूत्रवृत्योः द्वितीयश्रुतस्कन्धद्वितीयाऽध्ययनद्वितीयोद्देशके “से इत्यादि" ये भगवन्तः साधव आगन्तार आगारादिषु ऋतुबद्धं वर्षा वाऽतिवाह्य अन्यत्र मासमेकं स्थित्वा द्विगुणत्रिगुणादिना मासकल्पेन अपरिहत्य द्विासै व्यवधानम् , अकृत्वा पुनस्तत्रैव वसन्ति, अयम् एवं भूतः प्रतिश्रय उपस्थानक्रियादोषदुष्टो १ से 'आगंतारे सु वा ४ जे भवंतारो उउवाहियं वा वासावासियं वा कप्पं उ वातिणा वेत्ता तं दुगुणा दुगुणेण अपरिहरित्ता तत्थेव भुजोसवसंति त्ति

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम् .
॥३१॥
,
साधुर्विभूषार्थ यदि वस्त्रं क्षालयति, वारयति, वा घर्षति, वा संप्रमाष्टिं वा, तदा प्रायश्चित्तं भवति, तथा मूर्छया यदि वस्त्रं न
परिभुते तदापि प्रायश्चित्तमित्यादि, विस्तरार्थिना तु सैव वृत्तिः विलोकनीया इति साधुभिश्छिन्नं वस्त्रं ग्राह्यम् इत्यादि विचारः ७८
ननु साध्व्यः स्वयमेव वस्त्राणि याचन्ते किम्वा साधवो गृहस्थेभ्यो गृहीत्वा ताभ्यो ददति ? उच्यते, नहि ता उत्सर्गतः
स्वयं गृह्णन्ति, किन्तु गुरुभिस्ताभ्यो दातव्यानि, यदि साधवो न भवन्ति, तदा स्वयमपि यतनया याचन्ते, यदुक्तं बृहत्कल्प-
वृत्तौ द्वितीयखण्डे "निर्ग्रन्थीभिरात्मना गृहस्थेभ्यो वस्त्राणि न ग्राह्याणि, किन्तु गणधरेण तासां दातव्यानि, तत्र विधिमाह"
सत्तदिवसे ठवित्ता थेरंपरिच्छाऽपरिच्छणे गुरुगा। देइ गणी गणिणीए गुरुगा सयदाण अहाणे ॥१॥
इत्यादिः साध्वभावे साध्व्यः स्वयम् वस्त्रमुत्पाद्य इदं कुर्वन्ति
सत्तदिवसे ठवित्ता कप्पेते थेरिया परिच्छंति । सुद्धस्स होइ धरणा असुद्धए छेत्तु परिहवणा ॥१॥
व्याख्या सप्तदिवसान वस्त्रं स्थापयन्ति, यदि अस्थापयित्वा परिभुञ्जते तदा चत्वारो गुरवः आज्ञादयश्च दोपाः, यत एवं
ततः स्थापयित्वा कल्पं प्रक्षालनं कुर्वन्ति, कृते च कल्पे स्थविरास्तद् वस्त्रं प्रावृत्य परीक्षन्ते यदि शुद्धं ततस्तस्य धारणं,
अथाऽशुद्धम् अशुद्धभावोत्पादकं तद्वस्त्रं ततस्तच् छित्त्वा परिष्ठापनं कर्तव्यमित्यादिः, परिभुक्तानां प्रक्षालनम् अपरिमुक्तानामपि
गन्धाढ्यानां प्रक्षालनमित्यर्थः, इह विस्तारार्थिना स एव ग्रन्थो विलोक्यः, इति साध्वीनां वस्त्रग्रहणविचारः ॥ ७९ ॥
१ स्थविरा वस्त्रपरीक्षा कुर्वन्ति
॥३१॥

·दनादिव्यापारो न विधेयः" इत्थं परेण स्वपक्षे स्थापिते सूरिराह "आरम्भमिहो जई" इत्यादि, किञ्च भो नोदक वस्त्रं छिन्दत एकवारम् इपद् दोपो भवति, अच्छिद्यमाने तु वस्त्रे प्रमाणातिरिक्तं तत् प्रत्युपेक्षमाणस्य ये भूमिलोलनादयः प्रत्युपेक्षणा दोषा दिने दिने भवन्ति, ये च तद् वस्त्रं संप्रावृण्वतो विभूपादयो बहवो दोपास्तान् अपि विबुध्यस्व “अथ पुनः प्रेरक आह" यदि वस्त्रच्छेदने युष्मन्मतेऽपि सकृद् दोपः संभवति, ततः परिहियताम् असौ, गृहस्वैः स्खयोगेनैव यद्भिन्न वस्त्रं तदेव गृह्यताम् १ उच्यते, “घेतव्वगं" इत्यादि यावत् तद्भिन्नं मार्गयति, तावत् तस्य सूत्रार्थपौरुप्यादौ हानिर्भवति, तथा य एष वस्त्रच्छेदन- लक्षणो दोपः स प्रत्युपेक्षणाशुधादिबहुगुणकलितोऽस्ति, यतः प्रमाणमेव वस्त्रस्य तदानीं साधवः कुर्वन्ति, न पुनस्तत्राधिक किमपि सूत्रार्थव्याघातादिकं दूषणमस्तीति" किञ्च, यथा प्रयत्नपरस्य साधोराहारनीहारादिविधिविषयः सर्वोऽपि योगो भव- न्मतेनापि अदुष्टस्तथा उपकरणच्छेदनादिकमपि यतनया क्रियमाणं निर्दोपं द्रष्टव्यम् “यतो द्रव्येण भावेन च चत्वारो भङ्गा हिंसकत्वे भवन्ति, तथा हि, द्रव्यतो नामैका हिंसा न भावतः ?, भावतो नामैका हिंसा न द्रव्यत: २१ एका द्रव्यतोऽपि भावतोपि ३, एका न द्रव्यतो नापि भावतः ४, अत्र च आधभङ्गके भगवद्भिरहिंसक एव उक्त इत्यादि" तथा उभयपार्श्व- च्छिन्नं वस्त्रम् अलक्षणं भवति, मध्ये ऊर्ध्वस्फाटितमपि वस्त्रमलक्षणमेव उपजायते, तद्वस्त्रग्रहणे च प्रत्युतज्ञानादीनाम् उपघातो भवति, न पुनः कोऽपि गुणोऽतो न तद्ग्रहीतुम् उचितं, किन्तु प्रशस्तवर्णसंस्थानादिलक्षणयुक्त एव उपधिः साधूनां ज्ञानद- र्शनचारित्रवृद्धिजनकत्वात् वारयितव्यः, ततश्च स्थितम् एतद् विधिनैव तथा वस्त्रं छेदनीयं यथा प्रमाणयुक्तं भवति, अन्यच्च -

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्.
॥३४॥
"
अभावे अशुद्धमपि यावत् , आधाकर्मेति । प्रमाणतः पुनरध्वानं स्तोकं पहुं वा ज्ञात्वा तदनुसारेण ग्राह्यम् इत्यादि, एवं यतनया
यतित्वा यदा अध्वनो निर्गतास्तदा तमध्वकल्पम् अभुक्तं भुक्तोद्धरितं वा परिष्ठापयन्ति, शिष्यः पृच्छति, योऽध्वकल्प आधा-
कम्मिकः परिवासितश्च स तावद् आधार्मिकत्वेन उत्तरगुणोपघाती, परिवासितत्वेन तु मूलगुणोपघाती, ततः किम् एप भुज्य-
तां उत प्रतिदिवसं लभ्यमानम् आधाकर्म, अनोच्यते, अध्वकल्पो भुज्यतां न आधाकर्म, ननु दोषद्वयदुष्टोऽसौ, सूरिराह कामम्
इत्यादि, कामम् अनुमतं यदि सोऽध्वकल्प एकं तावद् आधाकर्म अपरं च निशि रात्रौ परिवासितः तथापि खलु निश्चितं स
एव अध्वकल्पः श्रेयान् , नच आधाकर्म दिने दिने लभ्यमानं वरं, कुत इति चेद् उच्यते, "आधाकम्मेत्यादि", यदा आधाकर्म
दिने दिने लभ्यते तदू असकृद् अनेकवारं जीवोपघातः, अध्वकल्पे तु यदा आधाकर्म तत्र सकृतम् एकमेव वारं जीवोपघातः,
पूर्वहताश्च ते जीवा न दिने दिने हन्यन्ते,ऽतोऽध्वकल्प एव वरं न आधाकर्म, ये पुनः अविदितप्रवचनरहस्या अध्वकल्पं मूलो-
त्तरगुणोपघातिनं मत्वा न भुञ्जते, आधाकर्म तु केवलोत्तरगुणोपघातिकम् इति मत्वा दिने दिने भोक्तुमिच्छन्ति, ते अत्यन्त-
निघृणाः सत्त्वेषु, अत एव न ते मम संमता इति, इत्यपवादतः साधूनां पथि पाथेयरक्षणादिविचारः ॥८५ ।।
ननु गोचर्यादौ साधवो गृहस्थस्य गृहद्वारम् उद्घाटयेयुः नवा ? उच्यते, उत्सर्गतस्तु न उद्घाटयेयुः कारणे पुनरुद्घाट-
येयुरपि, यदुक्तम् आचाराङ्गसूत्रवृत्त्योर्द्वितीयश्रुतस्कन्धे प्रथमाध्ययनपञ्चमोद्देशके उत्सर्गतः साधुहद्वारं नोद्घाटयेत् सति
करणे अपवादम्, आह, स भिक्षुर्येषां तद्गृहं तेषां सम्बन्धिनम् अवग्रहमनुज्ञाप्य याचित्वा प्रत्युपेक्ष्य प्रमृज्य च गृहोद्घाटनादि,
॥३४॥

·, इत्यादिः द्वितीयखण्डे, इति साध्व्यादीनां रात्रौ द्वारपिधानादिविचारः॥ ८४ ॥ . ननु साधवो बहुदिनलधनीये पथि किमपि पाथेयं भोज्यं सार्थे गृह्णन्ति नवा ? उच्यते, उत्सर्गतो न गृह्णन्ति एव, अप- वादतस्तु गृह्णन्ति, अन्यथा प्रायश्चित्ताऽऽपत्तेः “यदुक्तं बृहत्कल्पभाष्यवृत्त्योर्द्वितीयखण्डे" अग्गहणे, कप्पस्स उ "इत्यादि" छिन्ने अच्छिन्ने वा पथि यदि अध्वकल्प न गृह्णन्ति तदा चतुर्गुरवः, द्विधा च आत्मसंयमभेदाद् विराधना, तत्राऽऽत्मविराधना भक्ताधलाभे क्षुधार्तस्य परितापनादिना, संयमविराधना तु क्षुधातः सन् नध्वकल्पं विना कन्दादिग्रहणं कुर्यात् , अतो गृहीत- व्योऽध्वकल्पः, एभिः कारणैः “न गृहीगादपि यदि पुरुषाः सर्वेऽपि संहननधृतिबलवन्तः, अध्वाऽपि एकदैवसिको वा ? सार्थेऽपि प्रभूतं भैक्षम् अवाप्यते तदपि ध्रुवलाभं सार्थश्च भद्रकः कालभोजी कालस्थायी च, एवमादीनि कारणानि ज्ञात्वा छिन्नपथे न गृह्णीयात् , स पुनरध्वकल्पः कीदृशो ग्रहीतव्य इत्युच्यते "सकरघयेत्यादि" शर्करया घृतेन च मिश्राणि कदलीफलानि खण्डा- खण्डीकृतानि गृह्यन्ते शर्कराऽभावे गुडेन तद् अप्राप्तौ सक्तुकान् घृतगुडमिश्रान् इत्यादि, एतानि स्तोकानि अपि क्षुधां प्रन्ति" न च तृपां कुर्वन्ति अतस्तद् ग्रहणम् उचितं, तद् अलाभे शुष्कोदनशुष्कमण्डकतन्दुलचूर्णादिकं घृतगुडेन मिश्रयित्वा स्थाप्य, यदि शुद्धं भक्तं लभन्ते ततो नाऽध्वकल्पं भुखते, यावत् मात्रेण वा न्यून शुद्धं लभन्ते तावन् मात्रमध्वकल्पं परिभुञ्जते, अनुप- स्थापितेभ्यो वा प्रयच्छन्ति, तथा तादृशे मार्गे औषधानि अपि साथै ग्राह्याणि, सर्वमपि एतदध्वकल्पादिकं प्रथमतः शुद्धं तद् १ उपवासविशेष इत्यर्थः, n

·MA
प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्.
॥३३॥
ननु साधुसाध्व्यो रात्रौ वसतिद्वारं स्थगयन्ति नवा ? उच्यते, साध्व्योऽवश्यं द्वारं स्थगयन्ति, जिनकल्पिकसाधवस्तु सर्वथा
द्वारं नैव स्थगयन्ति, स्थविरकल्पिकाः पुनः कारणे यतनया स्थगयन्ति, यतो बृहत्कल्पभाष्यवृत्त्योरित्थमेव उक्त-
मस्ति, तथा च संक्षेपतस्तत्पाठः “साध्वीभिः निशि अवश्यं कपाटादिना वसतिद्वारं स्थगनीयम् , अन्यथा प्रायश्चित्ताऽऽपत्तेः"
जिनकल्पिकास्तु सर्वथा द्वारं नैव स्थगयन्ति निरपवादानुष्ठानपरत्वात् तेषां, तथा च जिनानां भगवतां इयम् आज्ञाऽस्ति यत्
स्थविरकल्पिकाः कारणे यतनया द्वारं स्थगयन्ति, आह किं तत् कारणं येन द्वारं पिधीयते, उच्यते
पडिणीअ तेण सावय उभामगगोण साणणप्पज । सीयं व दुरहियासं दीहा पक्खी वा सागरिए ॥१॥
व्याख्या उद्घाटिते द्वारे प्रत्यनीकः प्रविश्य हननम् अपद्रावणं वा कुर्याद् , उपधिस्तेनाः शरीरस्तेना चा प्रविशेयुः, एवं
वापदाः सिंहव्याघ्रादयः, उद्भ्रामकाः पारदारिकाः, गौः वलीवर्दः, श्वानः प्रतीताः, एते वा प्रविशेयुः "अणप्पजत्ति"
अनात्मवशः क्षिप्तचित्तादिः, स द्वारेऽपिहिते सति निर्गच्छेत्, शीतं वा दुरधिसहं हिमकणानुषक्तं निपतेत् , दीर्घा वा सर्पाः,
पक्षिणो वा काककपोतप्रभृतयः प्रविशेयुः, सागारिको वा कश्चित् प्रतिश्रयम् उद्घाटद्वारं दृष्ट्वा तत्र प्रविश्य शयीत वा विश्राम
वा गृह्णीयात्
"एक्के कम्मि उ ठाणे चउरो मासा हवंति उग्घाया"। आणाइणो य दोसा विराहणा संजमायाए ॥१॥
१ उद्घातो भागपातः प्रायश्चित्तम् भवति.
॥३३॥

·... 2 पर्याप्यते ततः सर्व तेभ्यः प्राघूर्णकेभ्यो दत्त्वा भक्तम् , अन्यद् गृहं पर्यटन्ति वास्तव्यभिक्षवः, एवमानीय कति दिनानि भक्तं प्राधूर्णकेभ्यो दीयते इत्यत आह तिन्नि दिणे पाहुण्णं सव्वेसिं असहबालवुढ्ढाणं । जे तरुणा सग्गामे वत्थव्वा बाहिं हिंडंति ॥ २२ ॥ त्रीणि दिनानि प्राधूर्णकत्वं सर्वेषां असहवालवृद्धानां कर्तव्यं, ततश्च ये प्राधूर्णकास्ते स्वग्रामे एव भिक्षाम् अटन्ति, वास्त- व्यास्तु बहिनामे हिण्डन्ति, अथ ते प्राघूर्णकाः केवला हिण्डितुं न जानन्ति, ततः संघाटकसंयोगः क्रियते, एको वास्तव्य एकच प्रांपूर्णक इत्यादिः "अन्यच्च" संभोइआ ते चेवत्ति, अथ साम्भोगिकास्तत्र ग्रामे भवन्ति ततस्ते "चेवत्ति"त एव वास्तव्याः साधवो भैक्ष्यम् आनयन्ति, अथ तत्र साम्भोगिकसमीपे प्राप्तमात्राणां कश्चित् श्रावक आयातः स च प्राघूर्णकवत्सल एवं भणति, यद् उत मदीये गृहे भिक्षार्थ साधुः प्रहेतव्यः, तत्र उच्यते वास्तव्या एवागमिष्यन्ति अथैवमुक्तेऽपि निवन्धन्ति निर्वन्धं करोति आग्रह करोति असौ श्रावकस्ततः "वत्थव्वेण" वास्तव्येन सहकेन गन्तव्यं, यतः स एव वास्तव्यः प्राघूर्णकानां प्रमाणम् अल्पाधिक- वस्तुग्रहणे इत्यादिः, 'ओपनियुक्तिसूत्रवृत्तिपाठः संक्षेपेण अत्र लिखितोऽस्ति तं पर्यालोच्य प्राघूर्णकविधिः ज्ञेयः, किञ्च' एकसा- माचारीकान् साधून आश्रित्याऽयं विधिरुक्तो भिन्नसमाचारीकांस्तु पीठफलकादिना निमन्त्रयेत् न अशनादिना, यदुक्तमाचारा- सूत्रत्योतिीयश्रुतस्य सप्तमाऽध्ययनप्रथमोदेशके "से इत्यादि" पूर्वसूत्रवत् सर्व, नवरम् , असांभोगिकान् पीठफलकादिना उपनि- मत्रयेत् यतस्तेषां तदेव पीठफलकादि संभोग्यं नाऽशनादिकमिति । इति साधूनां प्राघूर्णकसाध्वागमने यो विधिस्तद् विचारः॥८३॥ - .

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्.
॥३६॥
,
इयाहिं वंदिअव्वा जइ न बंदंति पायच्छित्तं विसंभोगो वा, पासत्थाइ यचउक्केसु जइ वंदति तो पायच्छित्तं
विसंभोगो वा, जइ संजई अन्नसंभोइअसंविग्गं न वंदइ॥४॥ पायच्छित्तं विसंभोगो वा संजईण सट्टाणे
तदेव “वचसा नमस्कारो वन्दनमित्यर्थः” एवं संभोइअस्स पणामं करेइ, संभोगो जहेव वंदणे तहेव पणामे
सिरेण पणामं करेइ संजओ संभोइओ संभोइअस्स अंजलिपरगहं करेइ संभोगो जहेव वंदणे तहेव अंजलि
पग्गहे हत्थेण, संजईहिं पुण संजयाण अंजलिपग्गहो न कायव्वो, जइ करेइ पंच्छित्तं ४ विसंभोगो वा ण
वरि जाहे संजयपासे कारणे पढइ ताहे अंतो संघाडीए अंजलिं काऊण पढिज्जइ, जइ बाहिं करेंति पाय-
च्छित्तं, विसंभोगो वा जइ गुरूण चक्खु आलोए पणामं न करेइ पायच्छित्तं "इत्यादिः" इति साधुसाध्वीनां ये
वन्द्या ये च न वन्द्यास्तद्विचारः ॥८८॥
ननु साधुसाध्वीगृहस्थादीनां परस्परं वस्त्रादिदानग्रहणव्यवहारः कथम् अस्तीति चेद् ? उच्यते, उत्सर्गतः साधुभिरेकसामाचा-
रीकसाध्वीभ्यो वस्त्रपात्राणि दातव्यानि, कसिंश्चित् कारणे सति आहारोऽपि दातव्यः, परं तासां समीपे न किमपि ग्राह्यं, तथा
गृहस्थादिभ्यो ग्रहीतव्यं न पुनस्तेभ्यः किमपि दातव्यं, निष्कारणे यदि ददाति तदा प्रायश्चित्तम् तथा । सांभोगिकसाधुभ्यो
दातव्यं ग्रहीतव्यं च तत्सकाशात् , तथा पार्श्वस्थादिभ्यो न दातव्यं न पुनस्तेभ्यः किमपि ग्रहीतव्यं, यदुक्तं पञ्च कल्पचूर्णी"
१ प्रायश्चित्तम्
॥३६॥

·4 + प्रायश्चित्तं चतुर्लघुकमित्यादिः "अन्यच चरणकरणहीने केवलद्रव्यलिङ्गयुक्ते यत् यादृशं वन्दनं क्रियते तादृशम् अहं वक्ष्ये" वायाइ नमोकारो हत्थुस्सेहो य सीसनमणं च "संपुच्छणछणं त्योभवंदणं चंदणं वा वि" बहिरागमनपधादिषु दृष्टस्य पार्श्वस्थादेः वाचा नमस्कारः क्रियते "वन्दामहे भवन्तं वयमित्येवम् उच्चार्यते इत्यर्थः" अथाऽसौ विशिष्टतर उग्रतरस्वभावो वा ततो वाचा नमस्कृत्य हस्तोत्सेधम् अञ्जलिं कुर्यात् , ततोऽपि विशिष्टतरे अत्युग्रस्वभावे वा द्वावपि वागनमस्कारहस्तोत्सेधौ कृत्वा तृतीयं शिरःप्रणामं करोति "संपुच्छणंति" पुरतःस्थित्वा भक्तिम् अवदर्शयता शरीरवार्तायाः संप्रच्छनं कर्तव्यम् कुशलं भवतां वर्चते इति" अच्छणंति “शरीरवार्ता प्रच्छयित्वा क्षणमात्रं पर्युपासनम् , अथवा पुरुषविशेष ज्ञात्वा तदीयप्रतिश्रयम् अपि गत्वा स्तोभवन्दनं संपूर्ण वा वन्दनं दातन्यम् इत्यादि, यतः पार्थस्थादेवन्दनके क्रियमाणे संयमा- त्मविराधनादिकं पश्यति तं प्रति वाचा कायक्रियया वा तथा चेष्टते, यथा तस्य स्वल्पमपि अग्रीतिकं न भवति, अथ अवन्दनेऽपि कोऽप्यपायो न भवति ततो दूरतस्तं वर्जयेत् , इत्यादिः तृतीयखण्डे" तथा पञ्चकल्पचूर्णी पुनरयं पाठः “जइ संभोइओ संभोइयं न वंदइ पायच्छित्तं विसंभोगो वा, संभोइओ संविग्गमन्नसंभोइअं वंदइ संभोगो न बंदइ पायच्छित्तं विसंभोगो वा, इयरेसिं पासत्थाईणं जइ वंदणं करेइ पायच्छित्तं विसंभोगो वा संभो- इओ संजओ संभोइयाओ संजइए पुव्वं वंदद '४ अन्न संभोइयाण वि एमेव संजइओ एमेव ताहिं संभो- १ चतुर्लघुप्रायश्चित्तम् ·-- प्रश्नोत्तर- सार्धशत- कम्. ॥३५॥ वन्द्या एव, अपवादपदे पुनर्वन्दनीया अपि बृहत्कल्पभाष्यादौ एवमेव उक्तत्वात् , तथा च संक्षेपतस्तत्पाठः "अंतो इत्यादिः" अन्तरपि श्रेणेरभ्यन्तरतः स्थितानामपि वन्दनकं प्रतीत्य भजना भवति, कथम् इत्याह "ओमिति" योऽवमरानिकः स आलोचनादौ कार्ये वन्द्यते अन्यदा तु नेति "आवन्निति" आपन्नपरिहारिको न वन्द्यते, स पुनराचार्यान् वन्दते, संयत्योऽपि उत्सर्गतो न वन्यन्ते, अपवादपदे तु यदि बहुश्रुता महत्तरा काचिद् अपूर्व श्रुतस्कन्धं धारयति ततस्तस्याः सकाशात् तत्र ग्रही- तव्ये उद्देशसमुद्देशादिषु साफेटावन्दनकेन वन्दनीया, न केवलम् अन्तः, किन्तु श्रेणेवहिरपि स्थितानां कृतिकर्मणि भजना मन्तव्या कारणे तेषामपि कृतिकर्मविधेयमिति भावः, अथ न कुर्वन्ति ततो महान् दोपो भवति, यथा अजापालकवाचकम् अवन्दमाना अगीतार्थाः शिष्या दोषं प्राप्तवन्त इति वाक्यशेषः "इत्यादिः" अथ अजापालकदृष्टान्तमाह "केनचिद् आचार्येण गीतार्थाभावे अगीतार्थाः साधवः प्रत्यन्तपल्या क्षेत्रमत्युपेक्षकाः प्रेषिताः, तत्र च भ्रष्टवृत एको वाचको राजकुले यत् कृतप्रमाणः परिवसति, ते च प्रत्युपेक्षितक्षेत्राः साधव स्तं वाचकं लोकस्य समीपे पृच्छन्ति, कुत्राऽसौ तिष्ठति लोकेनोक्तम् अरण्ये, ततस्तेऽपि तत्र गतास्तं च अजारक्षणप्रवृत्तं भ्रष्टवतं दृष्ट्वाऽद्रष्टव्योऽयम् इति विमृश्याऽगीतार्थत्वेन शनैः शनैः अवष्वप्कन्ते, तांश्च तथा दृष्ट्वा वाचकस्य शङ्का, किमेते अपसर्पन्तीति "नूनं मां भ्रष्टवतं ज्ञात्वा, ततः शहाच्छेदी स वाचकः कुपितः सन् पल्लीपतेः कथयित्वा तेषाम् अगीतार्थानां रुम्भणं गुप्तौ प्रक्षेपणं कृतवान् , ततस्तदन्वेषणार्थ गुरूणां तत्रागमनं ते च तं वाचकं वन्दित्वाऽशैक्षका अगीगार्था एते इत्यादि उक्त्वा स्खशिष्यान् मोचितवन्तः" एवं श्रेणियाह्यानामपि वन्दनकं कर्त्तव्यम् , अथ यो न करोति तस्य ॥३५॥ 4- ·कुर्यादिति एतदुक्तं भवति, खतो द्वारम् उद्घाट्य न प्रवेष्टव्यमेव यदि पुनर्लानाचार्यादिनायोग्यं तत्र लभ्यते, वैद्यो वा तत्राऽऽस्ते, दुर्लभं वा द्रव्यं तत्र भविष्यति, अवमोदर्ये वा सति, एभिः कारणैरुपस्थितैः स्थगितद्वारव्यवस्थितः सन् शब्दं कुर्यात्, वयं वा यथाविधि उद्घाट्य प्रवेष्टव्यमिति" इत्यपवादतः साधुभिर्गोचर्यादौ गृहस्थस्य गृहद्वारमुद्घाटनीयमितिविचार ।। ८६ ॥ ननु केचिद् आधुनिका निहवा पाखण्डिनः स्वभोजनपात्रे एव मूत्रं विधाय तेन तत्पात्रं मुखवस्त्रादिकं च प्रक्षालयन्ति, तद् युक्तम् अयुक्तम् वा ? उच्यते अयुक्तमेव इदमिति संभाव्यते बृहत्कल्पभाष्यवृत्त्यादौ एतत्करणे प्रायश्चित्तस्य उक्तत्वात् “तथा च संक्षेपतस्तत्पाठः “वडगा अद्धाणे वा" इत्यादिः, यश्च मोकेन पात्रकम् आचामति तस्यापि चतुर्गुरवः प्रायश्चित्तं, कुत इत्याह" यदि मोकेन धावति तदाऽशैक्षाणामन्यथा भावो विपरिणमनं भवेत् , विपरिणताश्च प्रतिगमनादीनि कुर्युः ॥ द्वितीये च दिवसे भिक्षार्थ पात्रके प्रसारिते सति कायिक्याः कुथितो गन्धः समायाति, ततो लोकः प्रवचनावर्णवादं कुर्याद्, अहो अमीभि- रस्थिकापालिका अपि निर्जिता यदेवं पात्रकं प्रश्रवणेन आचामन्ति इति, आदिग्रहणेन श्रावकाणां विपरिणामो भवतीत्यादि- परिग्रहः, यत्तु आचाराङ्गादौ मोकप्रतिमा श्रूयते तद् अभिग्रहरूपत्वेन कादाचित्कत्वात् न प्रवाहपथम् अवतरतीति न कश्चिद् विरोधः, इति साधूनां प्रश्रवणेन पात्रादिक्षालनमयुक्तमितिविचारः ॥८७॥ ननु वृद्धसाधुभिर्ल घुसाधवो वन्द्यन्ते न वा, तथा साधुभिः साध्व्यः पार्श्वस्थादयश्च वन्द्या न वा ? उच्यते, उत्सर्गतस्तु न १ स्थूलभद्रमुनेर्वेश्यागृहनिवासादिवत् . 7

·सार्धशत-
कम्.
-
प्रश्नोत्तर-
सणचरित्तमनोकरणाइञ्चातिकरणसोही न भवइ "गाहा खेत्तहिरणं जया पुण पुचपत्ताणि खेत्तहिर-
ण्णदुपयचउप्पयाई जया भंडं वा चेइयाणं लिंगत्था वा चेइअव्वं राउलबलेणं खायंति रायभडाई वा
॥३८॥ अच्छिदेजा तया तवनियमसंपउत्तो वि साहू जइ न मोएइ वा वारं वा न करेइ तया तस्स नाणाइसुद्धी
भवइ असायणा य भवइ एवं समुप्पण्णे कजे रायाईणं पुव्वं अणुसिट्ठी कीरइ, धम्मो वा से कहिजइ, अणि-
च्छंतस्स अंतहाणेण वा अवहरंति, उसोवेउं पासायं वा कंपेति” किमिदम् इत्यादिः जेसलमेरुस्थताडपत्रपुस्तकस्य
त्रिपथ्यधिकशततम १६३ पत्रे, तथा
कुलगणसंघचेइयविणासाईसु कारणेसु नाणदरिसणचरित्ताइयं पडिसेवमाणो सुद्धो जयणाए ॥१९८॥ त्तिपाठः
अष्टनवत्यधिकैकशते पत्रे, इति समर्थसाधोरापद्गतसाधुपार्श्वस्थादिसाहाय्यकरण १ चैत्यनिमित्ताऽपूर्वद्रव्याऽनुत्पादन २
चैत्यद्रव्यापहारकादिदुष्टजनशिक्षादानादि ३ विचारः ॥ ९१ ॥
ननु चैत्यगृहे जिनप्रतिमोपरिभ्रमरीगृहादिकं चेद् भवेत् तर्हि तादृग् उपयुक्तश्राद्धाद्यभावे सुसाधुना स्वयं तदपनयन कार्य
न वा, उच्यते, अल्पदोषत्वात् कर्त्तव्यमेव, अन्यथा.गुरुप्रायश्चित्ताऽऽपत्तेः, यदुक्तम् वृहत्कल्पभाप्यादौ ॥
लूआकोलिगजालिगकोत्थलहारी अ उवरिंगेहे अ साडितमसाड़िते लहुगा गुरुगा य भत्तीए ॥१॥त्ति
अयमर्थः कोऽपि महात्मा काऽपि नामादौ जिनमसादं दृष्ट्वा चैत्य नमस्कर्तुं मध्ये गतः, तत्र कथंचिद् असंमाय॑माणे चैसे
॥३८॥

·T चैत्यनिमित्तम् अपूर्व रूप्यस्वर्णादिद्रव्यम् उत्पाद्यते नवा ॥३॥ 'उच्यते' चारित्रवतः साधोः सर्वप्रयत्नेन साहाय्यं कर्तव्यं चारित्रहीनस तु एकवारं कृत्वा उपालम्भो देयः, यदि पुनरेतादृग् अकार्य करिष्यसि तर्हि त्वां न मोचयिष्याम इति, मर्यादान- तिपन्नः साधुर्मोचितः सन् यदि पुनरपि गृह्यते तर्हि शतवारान् अपि मोचनीयः “पञ्चकल्पचूर्णी इत्थमेव उक्तत्वात् तथा च संक्षेपतस्तत्पाठः" समत्थेण साहुणा लिंगत्थाणं वि साहजं कीरइ "तत्र" चारित्रस्थितस्य सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्यं “यः पुनश्चारित्रही- नस्तस्य सकृत् कार्य" तस्स पुणो काउं उवालब्भइ जइ पुणो एरिसं करेसि तो ते ण मोएमो, लिंगं अणुमुयंतस्स जीविया पोढस्स अपुट्टधम्मस्स वि कीरइ जहेव संविग्गस्स "इत्यादिः" कयाइ मोइओ संतो पुणोवि घेपिंजा किं मोएयव्यो न मोएअव्वो" उच्यते "सयं पि वारा मोएयचो मजायापडिवन्नो" इत्यादिः? "तथा चैत्यनिमित्त नवीनं रूप्यस्ववर्णादिद्रव्यं साधुना नोत्पादनीयं गृहस्थकृत्यत्वात् तस्येति, यदि उत्पादयति तर्हि तस्य ज्ञानदर्शनचारित्रादिशुद्धिर्न भवति, पञ्चकल्पचूर्णौ निषिद्धत्वात् , तत्पाठस्तु अग्रे दर्शयिप्यते" २ तथा पूर्वप्रवृत्तानि चैत्यसम्बन्धिक्षेत्रहिरण्यभाण्डादीनि, यदि लिङ्गस्था राजवलेन अपहरन्ति, राजभटादिर्वा अपहरेत् , तर्हि तपोनियमसंप्रवृत्तोऽपि साधुर्यदि न मोचयति उद्यमं वा न करोति तदा तस्य ज्ञानादिशुद्धिर्न भवति, अशातना च भवति, कथं मोचयति तत्र उच्यते, एवं कार्ये समुत्पन्ने सति राजादी- नाम् पूर्व मधुरवाक्यैरनुशिष्टिः क्रियते, धर्मो वा कथ्यते, तद् अनिच्छतां च प्रासादकम्पनादिना भयपीडादिकं समुत्पाद्य शिक्षा कर्तव्या “यदुक्तं पञ्चकल्पमाप्यचूयादौ" चेइअ निमित्तं रुप्पहिरपणसुवणं अपुव्वं उप्पाएइ तस्स नाणदं- । 1

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत
कम् -
॥३७॥
विजयोत्र सन्नीत्या दुर्लभस्तत्त्ववादिनः । तद्भावेऽप्यन्तरायादिदोषोऽदृष्टविघातकृत् ॥ १३ ॥
परलोकप्रधानेन मध्यस्थेन तु धीमता । स्वशास्त्रज्ञाततत्त्वेन धर्मवाद उदाहृतः ॥ १४ ॥
विजयेऽस्य फलं धर्मप्रतिपत्त्याद्यनिन्दितम् । आत्मनो मोहनाशश्च नियमात् तत्पराजयात् ॥ १५ ॥
इति तत्र साधुभिर्धर्मवाद एव कारणे सति कर्त्तव्यो नाऽन्यौ द्वौ, सोऽपि साध्वीभिः सह न कर्त्तव्य एव, ताभिरपि तैः सह
नैव कर्त्तव्यः प्रायश्चित्तापत्तः, एवम् एकसामाचारीकसाधुभिः सह पार्श्वस्थादिभिश्च सह निष्कारणे वादो न कर्त्तव्य एव, कारणे
तु करणीयोऽपीति “यदुक्तं पञ्चकल्पचूर्णी"
संभोइओ संभोइएण समं वायं करेइ कारणे । परिक्खणानिमित्तं संभोगो सो पुण ॥
छलजातिहेत्वाभासविवर्जितः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः संभोइओ संभोइएण समं निकारणे वादं करेइ पाय-
च्छित्तं विसंभोगो वा, एवं पासत्थाईहिं वि कारणे पुण जइ न करेइ पायच्छित्तं विसंभोगो वा, संजईहिं
संभोइयो संभोइयाहिं कारणे निकारणे वा वायं करेइ पायच्छित्तं विसंभोगो वा एवमेव "संजईण वा"
इत्यादि ॥ इति त्रिविधवाखरूपकथनपूर्वकं साधूनां वादकरणाऽकरणविचारः ॥ ९०॥
ननु समर्थेन सुसाधुना दुष्टनुपादिभिर्वाध्यमानानां सुसाधूनां यथा साहाय्यं क्रियते तथा चारित्रहीनानां लिङ्गस्थानामपि
क्रियते नवा ॥१॥ तथा चैत्यद्रव्यापहारिणां चैत्यादि चिनाशकारिणां वा दुष्टनृपादीनां शिक्षादि क्रियते नवा ॥२॥ तथा
,
॥३७॥

·स । दाणग्गहण संभोगे चउभंगो दानसंभोगो नामेगो नो गहणसंभोगो॥१॥ दाणसंभोगो उस्सग्गेण संजईण संजएहिं वत्थपत्ताई दायव्वाणि कारणम्मि य आहारो ताणंतिगे न किचि घेत्तव्वं गहणसंभोगो॥२॥ निहत्थन्नतिथिपहिं तो तेसिं न किंचि दिजइ जइ तेसिं निकारणे देइ पायच्छित्तं विसंभोगो वा, दाणसं- भोगो गहणसंभोगोय ॥३॥ संभोइआणं दिजइ घेप्पइ य पासस्थाईणं ण दिजइ नय घेप्पड़ ॥४॥ किंचि जइ तेसिं देइ गिण्हइ वा किंचि निकारणे पायच्छित्तं विसंभोगो वा "इत्यादि" इति साध्वादीनां परस्परं वस्त्रा- दिदानग्रहणचतुर्भङ्गिकाविचारः ॥ ८९ ॥ ननु कति विधो वादः, स पुनः केन सार्द्ध साधुभिः कर्त्तव्यः केन च नेति चेद् ? उच्यते, विविधो वादः शुष्कवादो ? विवादो २ धर्मवादश्चेति ३ तेषां लक्षणानि तु उत्तराध्ययनवृत्तौ पोडशाध्ययने उक्तानि अमूनि ।। शुष्कवादो विवादश्च धर्मवादस्तथापरः । “राजन् नेप विधावादः कीर्तितः परमर्षिभिः" ॥९॥ अत्यन्तमानिना साधु क्रूरचित्तेन वा दृढं । धर्महिप्टेन भूढेन शुष्कवादः प्रकीर्तितः ॥ १० ॥ विजयेऽस्यातिपातादि लाघवं तत्पराजयात् । धम्मस्येति द्विधाऽप्येषः तत्वतोऽनर्थवर्धनः ॥११॥ लैन्धिख्यात्यर्थिना तु स्याद् दुःस्थितेनाऽमहात्मना । छलजातिप्रधानो यः स विवाद इति स्मृतः ॥ १२ ॥ १ लाभार्थिना दुःस्थितेन ख्यात्यार्थिना अमहात्मना इति सम्बन्ध. 1 -

·प्रश्नोत्तर-
सार्घशत-
कम्
.
॥४०॥
R
है
ननु ग्लानसाधोः प्रतिचरणे यथा ऐहिको गुणः साधुकारप्राप्त्यादिस्तथा पारलौकिकोऽपि कश्चिद् गुणो विद्यते नवा, उच्यते,
अस्ति एव, आगमे तस्य तीर्थकरभक्तितुल्यत्वेन अभिधानात् अर्हद्भक्तेस्तु परत्र स्वर्गापवर्गहेतुत्वाद् इति “यदुक्तम् ओपनियुक्ति
वृत्तौ "गिलाणत्ति" साधुः कदाचित् तत्र ग्रामे प्रविष्ट इदं शृणुयाद् यद् उत अत्र ग्लान आस्ते, ततश्च तत्परिपालनं कार्य
परिपालने च कथं न पारलौकिका गुणा इति ॥
जो गिलाणं पडियरइ सो मं पडियरइ जो मं पडियरइ सो गिलाणं पडियरइ ति"
वचनप्रामाण्यादित्यादि, तथा वृहत्कल्पवृत्तौ प्रथमखण्डेऽपि उक्तं ॥
जो गिलाणं पडियरह से ममं नाणेणं दसणेणं चरित्तेणं पडिवजइ "इत्यादि भगवदाज्ञाऽऽराधनादिति" इति
ग्लानसाधुप्रतिचरणं भगवद्भक्तिवन् महाफलमितिविचारः ॥ ९८ ॥
ननु सुसाधुना ग्लानस्य पार्श्वस्थादेः प्रतिचरणं कर्त्तव्यं नवा, उच्यते, जनापवादवारणार्थ सन्मार्गावतारणार्थं च खोचित
कर्म कर्तव्यमेव
यदुक्तम्
ओघनियुक्ती
"एस गमो पंचण्ह वि नीयाईणं गिलाणपडियरणे"। फासुअकरणनिकायण कहणपडिक्कामणागमणं ॥२२॥
संभावणे वि सद्दो देउलियखरंटजयणउवएसो अविसेसे निन्हमाण विन एस अम्हं तओ गमणं ॥२३॥ .
तारेहि जयणाकरणं अमुगं आणेहऽकप्पजणपुरओ नवि एरिसिया समणा जणपाए तो अवक्कमणं ॥ २४ ॥
॥४०॥

·इत्यादिरत्र वहुविस्तारः स ओपनियुक्तेरवगन्तव्यः, इति साधूनां शयनसमये परस्परान्तरविचारः ॥ ९६ ॥ ननु पथि गच्छता साधुना कमै मार्गः प्रष्टव्यः, उच्यते, बालाय स्थविराय च पुंस्त्रीनपुंसकरूपाय न प्रष्टव्यः, किन्तु मध्यमवयस्कपुरुपद्वयाय प्रष्टव्यस्तत्रापि सामिकगृहस्थद्वयाय तदभावे अन्यधार्मिकमध्यमपुरुपद्वयाय धर्मलाभपुरस्सरं प्रियपूर्वक प्रच्छनीयम् , शेपेषु अष्टसु भेदेषु दोपा भवन्ति, पृच्छतः ते एव दोपाः समधिकाः, संयतीवर्गे संयतीविषये पृच्छतः सतः, केच ते दोषा इत्याह ॥ थेरो पहं न जाणइ बालपवंचे न जाणइ वा वि ॥ पंडिस्थिमज्झिसंका इयरे न जाणंति संकाय ॥४९॥ क तर्हि व्यवस्थितेन प्रच्छनीयम् इत्याह ॥ पासहिओ पुच्छिज्जा बंदभाणं अवंदमाणं वा अणुवइऊण व पुच्छेजा तुहिक नेय पुच्छेजा ॥५०॥ पार्थे स्थितः समीपे व्यवस्थितः पृच्छेत् , कि विशिष्टं सन्तं पृच्छेत् वन्दनं कुर्वाणम् अकुर्वाणं वा अथ असौ समीपम् अति- क्रम्य यात्येव ततोऽनुव्रजनं वा कृत्वा कतिचित् पदानि गत्वा प्रष्टव्यः, अथाऽसौ पृच्छचमानोऽपि न किंचिद् वक्ति तूप्णी ब्रजति ततो नैव प्रच्छनीय इति, यदा तु तादृग् पुरुपद्वयं नास्ति तदा दृढस्मृतिवृद्धादिरपि यतनया पृच्छयः "इत्यादि ओघनि- युक्तौ" इति साधूनां पथि मार्गप्रश्नविचारः ॥ ९७ ॥ १ स्थविरादिपु पृच्छत. २ वालो हास्यादिना प्रपचं करोति अथवा पयं न जानाति --

·रघ
प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्.
॥३९॥
.
सचित्ततां न यातीत्यादि, वस्त्रप्रक्षालनानन्तरं,, कल्लाणन्ति,, पश्चात् तस्य प्रक्षालनमत्ययं एककल्याणकं प्रायश्चित्तं दीयते, उपवा-
सद्यरूपम् इत्यर्थः, इत्यादिः सर्वोऽपि अधिकारस्तत्रैव वोध्यो यस्तु आचाराङ्गे “न धोइज इत्यादिपाठः स तु पायो जिनक-
ल्पिकाऽपेक्ष इति ज्ञेयम्, इति साधूनां वस्त्रप्रक्षालनविचारः ॥ ९३ ॥
ननु यदि वस्त्रेषु यूकाः समुत्पद्यन्ते तर्हि प्रक्षालनसमये को विधिः, उच्यते, वस्त्रान्तरितहस्तेन अन्यसिन् वस्त्रे षट्पदीसंक्रा-
मणं कृत्वा पश्चात् तत्प्रक्षालन कार्यमिति “यदुक्तम् , ओपनियुक्तिसूत्रवृत्योः" तत्र च षट्पदीसंक्रामणं कथमित्याह ॥ "जयणा
संकामणा" यतनया वस्त्रान्तरितहस्तेन अन्यस्मिन् वस्त्रे पट्पदीः संक्रामयन्ति ततो धावन्ति, इत्यादि, इति साधूनां वस्त्रान्तरे
यूकासंक्रमणविधेर्विचारः ॥ ९४ ॥
ननु स्थण्डिलं वजन्तः कियन्तः साधवः संभूय गच्छन्ति कियद् उदकं च सार्थे गृह्णन्तीति चेद् ? उच्यते, ओघनियुक्त्युक्तम्
इदमुत्तरम् "दोदो गच्छंति" द्वौ द्वौ गच्छतो न एकैको गच्छति, तत्र च "तिण्हवं तु घेत्तूण" त्रयाणां साधूनाम् अर्थे यावद्
उदकं भवति तावन् मात्रं तौ गृहीत्वा व्रजतः परं न युगलितौ समश्रेणिस्थौ" इत्यादि "विस्तरार्थिना तु सैव विलोक्या, पुनस्तदा
इष्टका चीरादिमयानि डगलानि पुतप्रोञ्छनार्थ गृह्यन्ते, इति बृहत्कल्पवृत्तौ" इति साधूनां स्थण्डिलगमन विधेर्विचारः ॥ ९५ ॥
ननु साधवः परस्परं कियत् अन्तरिताः खपन्ति पात्रेभ्यश्च कियद् दूरं स्वपन्ति "उच्यते" उत्सर्गतः परस्परं हस्तद्वयाऽन्त-
रिताः खपन्ति अन्यथा अनेकविधदोषसंभवात् , तथा पात्रेभ्यो विंशत्यङ्गुलानि दूरे स्वपन्ति नाऽधिकं मूपिकादिनिवारणार्थम्
॥३९॥

·भगवत्प्रतिमाया उपरिष्टात् लूताकौलिक जालिकभ्रमरीगृहादिकं दृष्ट्वा च यदि उपेक्षां कुर्वीत, कोऽर्थो यदि स्वयं तन् न दूरीकु र्यात तदा गुरुपायश्चित्तं माग्नोति, तत्करणे तु लघुमायश्चित्तमिति, एवं जिनप्रतिमोपरि आशातनाहेतुवृक्षादीन् अपि आश्रित्य बोध्यम्, इति सुसाधूनां जिनप्रतिमाऽऽशातनानिवारणविचारः ॥ ९२ ॥ ननु साधुभिर्वस्त्राणि कदा प्रक्षालनीयानि, अप्रक्षालने च को दोपः, उच्यते, वस्त्राणि वर्षाकालाद् अागेव प्रक्षाल्यानि, अथ न प्रक्षाल्यन्ते तत एते दोषा भवन्ति । अइभारवुडणपणए सीयलपावरणजीरगेलन्ने । ओभावण कायबहो वासासु अधावणे दोसा ।। मलेन अतिगुरूणि भवन्ति, तथा, बुडणत्ति, जीयन्ते पनकश्च तत्र लगति, (पनका ) (फुल्ली ) शीतलमावरणे चाऽजीर्ण भवति, ततश्च ग्लानता भवति, तथा “ओहावणेति" परिभवो भवति कायवधश्च भवति, तानि हि आणि श्योतन्ति सन्ति अप्कायादीन् विनाशयन्ति, एते वर्षासु अप्रक्षालने दोषाः, कदा प्रक्षालन कार्यमित्याह ॥ अप्पत्ते चिअ वासे सव्वं उवहिं धुवंति जयणाए । असईए व्वस्स उ जहणओ पायनिजोगो॥ अप्रासे एव वर्षाकाले अर्धमासमात्रेण सर्वम् उपधि प्रक्षालयन्ति यतनया “दव्वस्सत्ति" उष्णोदकस्य अल्पत्वे जघन्यतोऽपि पात्रपरिकरः प्रक्षाल्यः, येन गृहस्था भिक्षां प्रयच्छन्तो न जुगुप्सन्ते "इत्यादि" ओपनियुक्तिसूत्रवृत्त्योः, किंच चीरप्रक्षालनार्थ गृहस्थभाजनेषु कुण्डादिषु निम्बोदकग्रहणं कुर्वन्ति, कदा मेघे प्रवर्ण्य स्थिते सति ग्रहीते च क्षारः प्रक्षेपणीयो येन -

·सार्धशत-
कम्.
प्रश्नोत्तर-
॥४२॥
यद्वाच्यं तद् विचारः ॥१०३ ॥
ननु कश्चित् साधुः परलोकें प्राप्नुयात् तदा को विधिः कार्यः, इति चेद्; उच्यते, अत्र बृहत्कल्पभाष्यवृत्यादिषु उक्तमेव
उत्तरम् , तथा च संक्षेपतस्तत्पाठः ।।
"जें बेलं कालगओ निकारणे कारणे भवे निरहो" जग्गणवंधणछेयणएतं तु विहिं तहि कुज्जा ॥१॥
व्याख्या ? दिवा रजन्यों वा यस्यां वेलायां कालगतस्तस्थामेव वेलायां निष्काशनीयः केनचिद् वैयावृत्यकरण भिक्षुणा
एकान्ते बहुप्रासुकमदेशे परिष्ठापनीयः, एकस्याऽशक्तौ बहुभिरुत्पाटनीयः एवं निष्कारणे, उक्तं कारणे तु निरोधो नाम किय-
न्तमपि कालं प्रतिक्षाप्यते, तत्र च जागरणं, बन्धनं, छेदनम् , एतम् , एवमादिकं विधि वक्ष्यमाणनीत्या कुर्यात्, कैः पुनः
कारणैः स प्रतिक्षाप्यते इत्याह
"हिमतेणसादयभयापिहितादारा महाणिणादो वा” ठवणा णियगा व तहिं आयरियमहातवस्सी वा ॥२॥
रात्रौ दुरधिसहं हिमं पतति, स्तेनभयात् , श्वापदभयाद् वा, न निर्गन्तुं शक्यते, नगरद्वाराणि, वा तदानीं पिहितानि महा-
निनादो वा, महाजनज्ञातः स तत्र ग्रामे नगरे वा स्थापना वा, तत्र ग्रामादौ ईदृशी व्यवस्था यथा रात्रौ मृतकं न निष्काशनीयं,
१ निशि कालगते यदि नक्षत्रं न विलोकयति तदा चतुर्गुरव २ इह पूर्व दृढतर वंशादिमयं काष्टं कालगतस्य वहनाथ गवेषणीयम् , तथा महास्थण्डिलं प्रत्युपे-
क्षणीयम् , तथा ग्रामादे रासन्ने मध्ये च दूरे व त्रीणि स्थण्डिलानि प्रत्युपेक्षन्ते सार्थोत्तार नस संसक्ततादिव्याघात. कदाचिद् भवेत् तदर्थम्
॥४२॥

·यथा कारणे देशादिलक्षणे ऋतुबद्धे काले तृणानि गृहीतानि भवन्ति, तथा ऋतुबद्धे एव काले चिक्खिल्लादिभिः कारणे रादि शब्दात् प्राणसंसक्तिहरितकायादिकारणैश्च फलकानि अपि गृह्यन्ते इत्यादि, इति कारणे वर्षाकालं विनाऽपि पीठफलकादि- ग्रहणविचारः ॥ १०१॥ ननु साधुभिरध्वादिपु वृक्षावधः स्थातुकामैः कस्य आज्ञया तत्र स्थीयते इति चेद् , उच्यते, "अणु जाणहजस्सुग्गहो" इत्यादिवचनेन वृक्षादीन् अपि अनुज्ञाप्य तत्र स्थेयम् , आवश्यकबृहद्वृत्तौ एवमेव उक्तत्वात् तथा च संक्षेपतस्तत्पाठः" साधूनाम् इयं सामाचारी, सर्वत्रैव अध्वादिषु वृक्षाद्यपि अनुज्ञाप्य स्थातव्यं तृतीयत्रतरक्षणार्थम् , एवं भिक्षाऽटनादावपि व्याघातसंभवे कचित् स्थातुकामेन स्वामिनं तद् अभावे तदवग्रहदेवतां वा अनुज्ञाप्य स्थेयम् , इति साधूनाम् अध्वनि वृक्षायनुज्ञापनविचारः ॥१०२॥ ननु यदि संयतीनां वसतौ रात्रौ चौरादिः प्रविशति तर्हि तामिः किं वाच्यम् “इति चेद्, उच्यते, संयतीनाम् उपाश्रये यदि रात्रौ चौरो व्यवचारी वा कश्चित्प्रविशति तदा द्वारस्थया साध्व्या क इति न वाच्यं प्रतिवेश्मिकादीनां शङ्कादिदोपोत्पत्तेः, किन्तु "छुछुरितं वाहडिरिति" वा वक्तव्यम् , यद्वा हे अनाथ किं ते नास्ति माता वा पिता वा यदेवम् अस्याम् वेलायां पर्यटसीति, तथा भञ्जन्ति अस्माकम् उपाश्रयं छिन्नाला जरद्गवाः, हे निर्भाग्य नास्ति अत्र त्वद्योग्यश्चारः पलायव किमत्र खादिष्यसि "इत्यन्योक्त्या वाच्यम्" इत्यादि बृहत्कल्पवृत्तौ द्वितीयखण्डे, इति संयतीनां वसतौ रात्रौ चौरादिप्रवेशे १ दुष्टजातियाः

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्
॥४१॥
3
ननु ग्लानस्तत्पतिचारकाश्च साधवो अन्यसाधूनां भोजनादिमण्डलीम् प्रविशन्ति नवा "उच्यते" प्रायश्चित्तम् अङ्गीकृत्य
तन्निर्वाह्य च पश्चाद् मण्डली प्रविशन्ति, प्रायश्चित्तं तु ग्लानस्य दशोपवासाः, प्रतिचारकवर्गस तु उपवासद्वयं मतान्तरेण तु
द्वयोरपि दशोपवासा बोध्याः यदुक्तं बृहत्कल्पवृत्ती,.
ग्लाने प्रगुणीभूते सति ग्लानस्य पञ्चकल्याणकं प्रायश्चित्तं प्रतिचारकानां तु एककल्याणकं देयम्,
आदेशान्तरेण वा द्वयोरपि पञ्चकल्याणकं मन्तव्यं, ततो व्यूढे प्रायश्चित्ते द्वावपि ग्लानप्रतिचारकवौं भोजनादिमण्डली
प्रविशत इत्यादि, इति ग्लानादिसाधूनां प्रायश्चित्तप्रतिपत्त्यादिपूर्वक भोजनादिमण्डलीप्रवेशविचारः ॥१०॥
ननु वर्षाकालं विना शेपे मासाष्टकरूपे ऋतुबद्धकाले साधवः पौपधिश्रावकाच पीठफलकादि गृह्णन्ति नवा, उच्यते, उत्स-
तस्तु न गृह्णन्ति एव, यदि गृह्णन्ति तर्हि ते अवसन्ना उच्यन्ते, यदुक्तं ज्ञाताऽध्ययने शेलकज्ञाते
"तएणं से सेलए उउबद्धपीढफलगसेवी सज्जा संथारए ओसन्ने जाएत्ति"
तथाऽऽवश्यकनियुक्तौ अप्युक्तं च ॥
ओसन्नो वि य दुविहो सब्वे देसे य तत्थ सव्वम्भि । उउबद्धपीढफलगो ठवियगभोई य नायव्वो ॥१॥ त्ति
अपवादतः पुनर्गृहन्ति अपि यदुक्तमागमे
जह कारणे तणाई उउबद्धम्मि य हवन्ति गहियाई। तह फलगाणि वि गिण्हइ चिक्खिल्लाईहि कजेहिं॥१॥
.
॥४१॥

·आसाम् अर्थलेशस्तु अयं "नीयाईणंति" आदिशब्दात् पार्थस्थावसन्नकुशीलसंसक्ता गृह्यन्ते नित्यवासिमभृतीनाम् पञ्चानाम् अपि ग्लानप्रतिचरणे एप गम एप विधिमन्तव्यः "तथाहि मासुकभक्तादिनाप्रतिचरणं कर्तव्यं, तथाहि दृढीभूतेन त्वया यदहं ब्रवीमि तत्कर्त्तव्यम् इति निकाचनं, तथा धर्मकथायाः कथनं, तथा स यदि ततः स्थानानिवर्त्तते ततस्तं ग्लानं गृहीत्वा गमनं करोति२२ पंचन्हवीत्यत्रापि शब्दः संभावने देवकुलपरिपालका वेपमात्रधारिणरतेऽपि ग्लानाः सन्तः परिचरणीयाः "खरण्टत्ति" तेषां खिंसनं करोति यद् उत धर्मे उद्यम कुरुत "जयणत्ति" यतनया कर्त्तव्यं यथा संयमलाञ्छना न सात् , उपदेशं च क्रियाविषयं ददाति, तथा यस्मिन् देशे साधुनिह्नवकभेदो न ज्ञायते तसिन् निह्नवकानाम् अपि यतनया परिचरणं करोति, यदि स ग्लान एवं ब्रूयात् एपोऽस्माकं पक्षवती नेति ततो गमनं करोति ॥ २३ ।। यदि स एवं ब्रूयात् मां मान्धात् तारय तर्हि यतनया तत्प्र- तिचारकरणं, अमुकम् आनय इति तेनोक्ते अकल्प्यमेतद् जनपुरतो न इदृशाः श्रमणा भवन्तीति वक्तव्यम्, जनेन भेदे ज्ञाते सति ततो गमनं कर्त्तव्यम् इत्यादि २४ एवम् उपदेशमालायामपि पार्थस्थादेः वैयाकृत्यादिकं कर्तव्यमिति उक्तं बोध्यम् , नवरं तत्र आपद्गतस्य सुश्रावकस्यापि कर्त्तव्यमिति उक्तम् अस्ति, तथा च तत्रत्वं गाथाद्वयम् "हीणस्स वि सुद्धपरूवगस्स नाणाहियस्सं कायव्वं"। जणचित्तग्गहणत्थं करेंति लिंगावसेसेऽवि ॥३४६॥ ओसन्नस्स गिहिस्स व जिणपवयणतिब्वभावियमइस्स । कीरइ जं अणवजं ढसम्मत्तस्सऽवत्थासु ॥३५॥ इति साधूनां ग्लानपार्थस्थादेरपि प्रतिचरणविचारः ॥ ९९ ॥ -

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत
कम्,
1॥४४॥
-
वेदो वा भवेत् , तत्र जिनकल्पिकस्य तद्भवे केवलोत्पत्तिप्रतिषेधात् उपशमश्रेण्यां वेदे उपशमिते सति अवेदकत्वम् , तदुक्तम्
उवसमसेढीए खल वेदे उवसामियम्मि उ अवेदो। नवि खविए तज्जम्मे केवलपडिसेहभावाओ॥१॥
शेषकालं तु स वेद इति “अत्राहुः केचिदाधुनिकाः; जिनकल्पिकसाधूनां हठगर्भ आचारो, यतस्ते सिंहादिकमपि सम्मुखम्
आगच्छन्तं वीक्ष्य तेनैव पथा व्रजन्ति नान्येनेति न तेषां तद्भवे मुक्तिरिति “तदयुक्तं भगवदुक्तनिरपवादानुष्ठानपरत्वात्
तेषां भगवतां नहि हठलेशोऽपि आचारगोचरस्तेषां च ईदृशी एव भगवदाज्ञा अस्ति भगवदाज्ञायां तु सर्वथा हठगर्भवाभाव एव,
अत एव श्रीमदाचाराङ्गेऽपि षष्ठाध्ययने तृतीयोद्देशके जिनकल्पिकस्थविरकल्पिकादयः सर्वेऽपि साधवो जिनाऽऽज्ञानुसारिणः
सम्यक्त्वदर्शिन उक्तास्तथाहि" जिनकल्पिकः कश्चिदेककल्पधारी द्वौ त्रीन् वा विभर्ति, स्थविरकल्पिको वा मासार्द्धमासक्षप-
कस्तथा विकृष्टाऽविकृष्टतपश्चारी प्रत्यहभोजी कूरगड्डुको वा एते सर्वेऽपि तीर्थकद्वचनानुसारतः परस्पराऽनिन्दया सम्यक्त्व-
दर्शिनः इति उक्तं च ॥
जो वि दुवत्थ तिवत्थो एगेण अचेलगो व संथरइ । नहु ते हीलंति परं सव्वे वि हु ते जिणाणाए
तथा जिनकल्पिकः प्रतिमाप्रतिपन्नो वा कश्चित्कदाचित् घडपि मासान् आत्मकल्पेन भिक्षा न लभेत, तथाऽपि असौ कूर-
गड्डकमपि यथौदनमुण्डस्त्वम् इत्येवं न हीलयति, इत्यादि “जो वि दुबत्थेत्यादि गाथाभावार्थो," वृहत्कल्पे द्वितीयखण्डे
| तथाहि, योऽपि साधुत्रिवस्त्रो द्विवस्त्रो वा संस्तरति त्रिभिाभ्यां वा कल्पैरित्यर्थः, स त्रीन् द्वौ वा कल्पान् परिभुते, योऽपि
।
॥४४॥

·, पसत्थेसु निमित्तेसु पसत्याणि सयारभे । अप्पसत्थनिमित्तेतु सब्बकजाणि वजए ॥ ८२ ॥ दिवसाउ तिही बलिओ तिहीउ बलियं तु सुब्बई रिक्खं । नक्खत्ताकरणमासु करणा गहदिणो वली ॥३॥ गहदिणाओ मुहुत्तो मुहुत्ता सउणो वली सउणाउ बलं वि लग्गं तओ निमित्तं पहाणं तु ॥ ८४ ॥ विलग्गाओ निमित्ताओ निमित्तं बलमुत्तमं । न त संविजए लोए निमित्ता जं वलं भवे ॥ ८५ ॥ इत्यादि इति साधूनामपि विहारादौ चन्द्रवलादिविलोकन विचारः ॥१०५ ॥ ननु जिनकल्पशब्द जिनपदेन तीर्थकराः सामान्यकेवलिनो वा गृह्यन्ते, उत अन्ये केचित् , तथा जिनकल्पिकसाधवस्तद्भवे मुक्ति यान्ति नवा, न यान्ति चेत् केन हेतुना इति चेद्, उच्यते, जिनशब्देन अत्र तीर्थकराः सामान्यकेवलिनो वा न गृह्यन्ते, तेषां हि स्थविरकल्पिकजिनकल्पिकव्यतिरिक्तत्वेन कल्पातीतशब्दोऽभिधेयत्वात् , किन्तु गच्छविनिर्गतसाधुविशेषा गृह्यन्ते, यदुक्तं प्रवचनसारोद्धारवृत्तौ त्रिपष्टितमद्वारे, जिना गच्छनिर्गतसाधुविशेषाः तेषां कल्पः समाचारस्तेन चरन्तीति जिनकल्पिका इत्यादि "तथा जिनकल्पिकास्तद्भवे मुक्तिं न यान्ति, आगमे तेषां केवलोत्पत्तेः प्रतिपेधात् , यदुक्तं बृहत्कल्प- वृत्तौ" वेदमङ्गीकृत्य प्रतिपत्तिकाले स्त्रीवयं एकतरः पुरुषवेदो नपुंसकवेदो वा असंक्लिष्टस्तस्य भवेत् , पूर्वप्रतिपन्नः पुनः सवेदो १ एकादशादिगुणस्थानचतुष्टयवत्तिनो जीवा न जिनकल्पिका नाऽपि स्थविरकल्पिकाः किन्तु कल्पातीता एवेत्यादिविचारो भगवत्या पञ्चविंशतिशतके षष्ठोद्देशके पञ्च निर्ग्रन्याधिकारे। ,

·प्रश्नोत्तर-
॥४३॥
सार्धशत-
कम्.
चेइअघरुवस्सए वा हायंतीओ थुईउ तो विते । सारवणं वसहीए करेइ सव्वं वसइपालो ॥१॥
ततश्चैत्यगृहे उपाश्रये वाऽऽगत्य परिहीयमानाः स्तुतीर्घवते यावच्च ते अद्यापि नागच्छन्ति तावद् वसतिपालो वसतेः प्र-
मार्जनादि सर्व कृत्यं करोति इत्यादि, अब विशेषचूर्णिपाठः पुनरित्थं "तओ आगम्म चेइयघरं गच्छंति चेइयाणि
वंदित्ता, संतिनिमित्तं अजियसंति स्थवो परिकहिज्जइ तिनि थुईओ परिहायंतीओ. कड्डिजति तओ
आगंतु अविहिपरिठ्ठावणियाए काउस्सग्गो कीरइ त्ति” तथा व्यवहारवशात् चेयं गतिः प्रतिपत्तव्या"
थलकरणे वेमाणिओ जोइसिओ वाणमंतरो समम्मि । गड्डाइ भवणवासी एस गती से समासेण" यदि तस्य
शरीरकं स्थले कृतं शिवादिभिरारोपितं तदा वैमानिकः संजातः इति मन्तव्यम् , समभूमिभागे नीतस्य ज्योतिष्केपु व्यन्तरेषु वा
उपपातो ज्ञेयः, गर्तायां नीतेन भवनवासिषु गत इत्यवगन्तव्यम् “एषा गतिः समासेन तस्याभिहिता इत्यादिस्तृतीयखण्डे" इति
परलोकं प्राप्तस्य साधोनिष्काशनादिविधिविचारः ॥ १०४ ॥
ननु आचार्यादिभिर्विहारादिक कामैः चन्द्रतारावलादिकं निमित्तम् आलोकनीयं नवा,उच्यते, आलोकनीयमेव प्रायः, यदुक्तं
वृहत्कल्पवृत्तौ द्वितीयखण्डे "अणुकुलेत्यादि" अनुकूलं चन्द्रबलं तारावलं वा यदा सूरीणां भवति, तदा निर्गमका प्रस्थानं क्रियते,
निर्गताश्थोपाश्रयाद् यावत् सार्थं न प्राप्नुवन्ति तावद् आत्मनैव शकुनं गृहन्ति, सार्थ प्राप्तास्तु सार्थसत्केन शकुनेन गच्छन्ती
त्यादि, तथा "गणिविजापइन्नग सूत्रेऽपि" उक्तं च
॥४३॥

·. F निजका वा वज्ञातिकास्तत्र सन्ति ते भणन्ति अमाकम् अनाच्छया न निष्काशनीयः, आचार्यों वा स तत्र नगरे अतीवलो- कविख्यातः, महातपस्वी वा प्रभूतकालपालिताऽनशनो मासादिक्षपको वा, एतैः कारणै रजन्यां प्रतिक्षाप्यते, दिवा पुनरेभिः कारणैः प्रति क्षाप्ययेत् । मृतकाऽऽच्छादनाय शुचिश्वेतवस्त्राणाम् अभावे दिवा न निष्काश्यते, राजादौ वा पुरं प्रविशति पुरान् निर्गच्छति चा, द्वाररोधसंभवात् निशि न निष्काश्यते, इत्यादि "अथ शीर्पद्वारमाह" 'जत्तो दिसाइ गामो तत्तो सीसं तु होइ कायव्वं । उठेतरक्खणहा अमंगलं लोगगरहा य' यस्यां दिशि ग्रामस्ततः शीर्ष शवस्य प्रतिश्रयान् नीयमानस्य परिष्ठाप्यमानस्य च कर्तव्यं किमर्थम् इत्याह, उत्तिष्ठतो रक्षणार्थ, यदि नाम कथंचिद् उत्तिष्ठति तथापि प्रतिश्याभिमुखं न आगच्छतीति भावः" अपि च यस्यां दिशि ग्रामस्तदभिमुखं पादयोः क्रियमाणयोरमङ्गलं भवति लोकश्च गर्दा कुर्यात् , अहो अमी श्रमणका एतदपि न जानन्ति यद् ग्रामाभिमुखं शवं न क्रियते इति, तथा तस्मिन् परिष्ठाप्यमाने चिह्नार्थ यथा जातम् उपकरणम् - पार्थे स्थापनीयं, तद् यथा रजोहरणं मुखपोत्तिका चोलपट्टकः, यदि एतत् न स्थापयन्ति ततश्चतुर्गुरु प्रायश्चित्तम् आज्ञादयश्च दोषाः चिह्नस अकरणे भवन्ति, स च काल- गतो मिथ्यात्वं गच्छेत् , यतोऽसौ देवलोकगतः प्रयुक्तावधिरुपकरणमदृष्ट्वा अनेन गृहिलिङ्गेन वाऽहं देवो जातः, इति मि- थ्यात्वं गच्छेत् , राजा वा जनपरंपरया तं ज्ञात्वा कश्चित् मनुष्योऽमीभिरपद्रावित इति युधा कुपितः प्रत्यासन्नवर्तिनां द्वि- त्रादीनां ग्रामाणां-बन्धं कुर्यादित्यादि अथ कायोत्सर्गद्वारमाह- - , .

·प्रश्नोत्तर- सार्धशत- कम् ॥४६॥ ननु कालातिकान्तम् अध्यातिक्रान्तं क्षेत्रातिकान्तं प्रमाणातिक्रान्तं च अशनादि साधूनांन कल्पते, परं कालातिक्रान्तादिपदानां कोऽर्थः, उच्यते, प्रहरत्रयादूर्ध्व ध्रियमाणं कालातिक्रान्तम् , अर्धयोजनातिरेकाद् आनीतं नीतं वा अध्वातिक्रान्तं, तच साधूनाम् अपरिभोग्यं विवेकाऽहम् इत्यर्थः इति जीतकल्पवृत्तौ, तथा क्षेत्रं सूर्यसम्बन्धितापक्षेत्रं दिनमित्यर्थः, तदतिक्रान्तं यत् तत् क्षेत्रातिक्रान्तम् , अनुद्गते एव सूर्ये अशनादिकं गृहीत्वा सूर्ये उगते आहारयन्ति तत् क्षेत्रातिक्रान्तमिति भावः, तथा द्वात्रिंशत् कवललक्षणप्रमाणम् अतिक्रान्तम् प्रमाणातिक्रान्तमुच्यते, यदुक्तं भगवत्यङ्गे सप्तमशतके प्रथमोद्देशे “जो णं निग्गंधो वा नि- ग्गंधी वा फासुएसणिज्ज असणं पाणं खाइमं साइमं अणुग्गए सूरिए पडिग्गहित्ता उग्गए सूरिए आहार आहारेइ एस णं गोयमा खित्तातिकते पाणभोयणे” इत्यादिः सर्वोऽपि पाठस्तत एव अवगन्तव्यः, इति कालातिक्रा- न्तादिपदचतुष्टयविचारः।।११०॥ ननु प्रतिक्रमणसूत्रे अतिक्रमव्यतिक्रमाऽतिचाराऽनाचारा उक्तास्तेषां किं स्वरूपम्, इति चेद् , उच्यते, आवश्यकबृहद्- वृत्त्युक्तम् एव उत्तरम् अत्र जानीहि "तथाच तत्पाठ:" "अतिक्रमादीनां स्वरूपम् उच्यते" आहाकम्मणिमंतणे पडिसुणमाणे अइक्कमो होइ । पभेदादि वइकमो गहिते तइओ तरो गिलिते ॥१॥ आधाकर्मनिमन्त्रणे ग्रहीये, एवं प्रतिशृण्वति सति साधौ अतिक्रमः साधुक्रियोल्लङ्घनरूपो भवति, यत एवंभूतं वचः श्रोतु- मपि न कल्पते, किं पुनः प्रतिपत्तुं, ततः प्रभृतिभाजनोग्राहणादौ तावद् अतिक्रमः यावद् उपयोगकरणं, ततः कृते उपयोगे । ॥४६॥ - -

·---
--
-
+
उपेक्षासंयमो द्वादशः, तत्र उपेक्षा द्विविधा संयतव्यापारोपेक्षा गृहस्थव्यापारोपेक्षा च तत्र साधु विपीदन्तं दृष्ट्वा संयमच्यापारेषु
नोदयतः प्रथमा, गृहस्थम् अधिकरणव्यापारेषु प्रवृत्तं दृष्ट्वा अनोदयतो द्वितीया, ईक्ष दर्शने उपसामीप्येन ईक्षा उपेक्षा १२
अतिरिक्तं वस्त्रभक्तपानकादिक विधिना परिष्ठापयतः परित्यजतोऽपि संयमः १३ "सागारिय पमजणसंजमो" सागारिकाणाम
अग्रतो यत् पादाप्रमार्जनम् असौ एव संयमः" "सेसे पमजणयत्ति" शेषे सागारिकाद्यभावे प्रमार्जनेनैव संयमः १४ एवम् एते
चतुर्दश मनोवाक्कायसंयमाश्च त्रिविधाः, एवं सप्तदशेति १७ समवायाङ्गवृत्तौ पुनरयमर्थो विशेषः, तथाहि "अजीवकायाऽसंयमो
विकटसुवर्णबहुमूल्यवस्त्रपात्रपुस्तकादिग्रहणं, तदग्रहणं तु अजीवसंयम इत्यर्थः, उपेक्षा असंयमो असंयमयोगेषु व्यापारणं
संयमयोगेषु अव्यापारणं, तद्विपरीतस्तु उपेक्षासंयमस्तथा प्रमार्जनाऽसंयमः पात्रादेरप्रमार्जनया अविधिप्रमार्जनया वेति, तद्वि
परीतस्तु प्रमार्जनासंयम इत्यर्थः" इत्यादिः "प्रागुक्तपाठे यदुक्तम् अग्राह्यं" दूसपणगमित्यादि तखायमर्थः, तूलकादिदूष्यपञ्चकम्
अप्रतिलेखितम् उच्यते सर्वथा अन्तश्चक्षुरविषयमित्यर्थः, “कुञ्चिकादिकं तु दुष्प्रतिलेखितष्यपञ्चकं, तथाहि कुश्विका १ पूरि-
का २ प्रावार ३ दाढिकालि ४ जयनानि ५, तत्र रूतपूरितपटादिः कुञ्चिका इत्युच्यते लोके माणिकी इति प्रसिद्धा १ पूरिका
स्थूलशणगुणमयपटात्मिका २ मावारो बृहत्कम्बलः ३ दाढिकालियमलिततन्तुद्वयव्यूतापटी एवं विरलिका नाम द्विसूत्रपद्यपि,
और्णिकी सौत्रिकी वा ४, जयनानि जीन इति प्रसिद्धानि ५ इत्यादि बृहत्कल्पे द्वितीयखण्डे, एवं शुपितृणादिकम् सलो-
मचर्मादिकं चापि अग्राह्यम् इति सप्तदश विधसंयमाऽसंयमादिविचारः ॥ १०९ ॥

·प्रश्नोत्तर- सार्धशत- कम् ॥४५॥ तथा च संक्षेपतस्तत्पाठः "नो कप्पईत्यादिः" आर्याया ग्रामाद् बहिरूप्रमुखौ वाहू कृत्वा एकं पादम् ऊर्ध्वमाकुश्य आतापना- भूमौ आतापयितुं न कल्पते, किन्तु उपाश्रयमध्ये संघाटीप्रतिबद्धायाः प्रलम्बितबाहायाः समतलपादिकायाः स्थित्वा आता- पयितुं कल्पते, यदवाङ्मुख निपत्य आतापना क्रियते सा उत्कृष्टोत्कृष्टा इत्यादिः, इति साध्वीनां ग्रामाद् बहिरातापनाकरण- निषेधादिविचारः॥ १०८ ॥ ननु पञ्चाऽऽश्रवाद् विरमणमित्यादिकः सप्तदशभेदसंयमस्तु प्रसिद्ध एव, परं प्रकारान्तरेणापि सप्तदशभेदः संयमोऽसंयमश्च शास्त्रे श्रूयते स कथमिति चेद्, 'उच्यते' पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतिद्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियपञ्चेन्द्रियेषु नवविधजीवेषु यतनया प्रवृत्तिर्नवविधः संयमः ॥ ९॥ तथा अजीवसंयमः ॥ १०॥ प्रेक्षासंयमः ॥११॥ उपेक्षासंयमः ॥१२॥ परिष्ठाप- नासंयमः १३ प्रमार्जनासंयमः १४ तथा मनोवाक्कायानां कुशलकर्मणि व्यापारणम् अकुशलान् निवर्त्तनमिति त्रिविधो मनोवाक्कायसंयमश्चेति १७ सप्तदशविधः संयमः, एतद् विपरीतस्तु असंयमः, अजीव संयमादीनां पञ्चानाम् अर्थस्तु ओघनि- युक्त्यादिभ्यो ज्ञेयस्तत्पाठस्तु अयम् "संयमः सप्तदशप्रकारः" "पुढवीत्यादि" पुढवि द्ग अगणि मारुअ वणस्सई वेइंदिय तेइंदिय चउरिदिय पंचेंदिया “तथा अजीवत्ति" अजीवेषु पनक- संसक्तपुस्तकादिषु गृहीतेषु असंयमो भवति येन तद् न ग्राह्यम् , आदिशब्दात् “दूसपणगं तणपणगं चम्मपणगं च" एतेषु परिगृहीतेषु असंयमः, परिहृतेषु संयमः, १० प्रेक्षासंयमः पूर्व चक्षुषा भूमिं निरीक्ष्य ततः कायोत्सर्गशयनादिकरणम् ११ ॥४५॥ "१- ·एकेन कल्पेन संस्तरति स एकमेव परिभुले । यो वा जिनकल्पिकादिरचेलः संस्तरति स एकमपि कल्प मा गृह्णातु, परं नहि ते स्वल्पतरवस्त्रा अचेलका वा परम् अन्यम् अधिकतरवस्त्रं खिंसन्ति कुत इति चेद् उच्यते, सर्वेणापि स्थविरकल्पिकेन त्रयः कल्पा नियमात् ग्रहीतव्याः; यदि एकेनैव शीतपरीपहं सोढुं शक्नोति, तथापि त्रयाणां ग्रहणमियं भागवती आज्ञाऽस्ति इत्यादि "अन्ये तु आचक्षते जिनकल्पिकानाम् उत्कृष्टतरसदनुष्ठानसमाचरणात् अत्युत्कृष्टपुण्यसंचयः संपद्यते तच् च पुण्यं न विशिष्ट- खर्गादिसुखभुक्तिमन्तरेण निष्ठामुपयाति इत्यतो न तद्भवे तेषां मुक्तिरिति" अत्र तत्त्वं तु तत्त्ववेदिवेद्यम् इति जिनकल्पिकानां नामार्थतद्भवमुक्तिगमननिपेधादिविचारः॥१०६॥ ननु अनिकासुताचार्यैः स्वान्ते वासिन्या आर्यायाः केवलज्ञानोत्पत्तौ ज्ञातायां तद्वन्दनं कृतं न वा 'उच्यते' न कृतमिति ज्ञायते "जाणामि कहं अतिसएण केण केवलेण खामिओ केवलि आसाइओत्ति" आवश्यकबृहद्वृत्तौ एतावत एव पाठस्य सद्भावात् इति छद्मस्थेनाऽपि गुरुणा केवलज्ञानवती अपि साध्वी न वन्येति विचारः ॥ १०७॥ ननु यथा केचित् साधवो ग्रामाद् बहिःप्रलम्बितबाहब आतापनां कुर्वन्ति, केचित् पुनरूज़ बाहू कृत्वा एकम् पादमूर्ध्वम् आकुञ्चय आतापनां कुर्वन्ति, एवं साध्व्योऽपि कुर्वन्ति नवा, उच्यते, न कुर्वन्ति एव, किन्तु बृहत्कल्पोक्तविधिना कुर्वन्ति,

·सार्धशत-
कम्.
प्रश्नोत्तर-
॥४८॥
ननु परविवाहवत् खापत्यविवाहनेऽपि समान एव अयं दोपः, सत्यम् एतत् परं यदि स्वकन्यादीनां विवाहो न कार्यते
तदा स्वच्छन्दचारित्वं भवेत् , ततः शासनोपघातः सात् विहिते तु विवाहे पत्यादिनियन्त्रितत्वेन न तथा भवतीति “यस्तु
यादवशिरोमणेः कृष्णस्य चेटकराजस्य च निजापत्येषु अपि विवाहनियमः श्रूयते स चिन्तकान्तरसद्भावे सति द्रष्टव्य
इत्यादि" एवं योगशास्त्रवृत्त्यादौ अपि बोध्यम् । इति चतुर्थाणुव्रतधारिश्राद्धय अतिचारविशेषविचारः, तदन्तर्गत एव भद्रक-
मिथ्यादृष्टेः सम्यक्त्वं विनापि व्रतदानविचारः ॥ ११२ ।।
ननु साधुश्राद्धादिभिर्यत् चतुर्थपष्टाष्टमादितपः क्रियते तस्य आद्यन्तदिनयोरेकाशनकप्रत्याख्यानकरणनियमो विद्यते न वा,
उच्यते, "नायं नियम इति ज्ञायते, चतुर्थ भक्तं यावद् यत्र भक्तं त्यज्यते तत् चतुर्थमित्यादि तचतुर्थशास्त्रोक्तत्वात् " कथं न
नियम इति चेच्छृणु, व्युत्पत्तिमात्रमेवैतत्, गच्छतीति गौरित्यादिवत् , तात्पर्य तु चतुर्थमिति उपवासस्य संज्ञा इत्यादि,
यदुक्तं श्रीमद्भगवत्यङ्गवृत्तौ द्वितीयशते चतुर्थोद्देशके "चउत्थं चउत्थेणंति" चतुर्थ भक्तं यावद् भक्तं त्यज्यते यत्र तत् चतुर्थ-
मियं चोपवासस्य संज्ञा, एवं पष्ठादिकमुपवासयादेरिति “अन्तकृद्दशावृत्तौ अप्युक्तं रत्नावलीतपोधिकारे, चतुर्थमेकेन उपवासेन
षष्ठं द्वाभ्याम्, अष्टमं त्रिभिरिति" किञ्च यदि चतुर्थादेराद्यन्तदिनयोरेकाशनकनियमो भवेत् तर्हि
"वासावासं पज्जोसवियाणं छट्टभत्तियस्स कप्पति दोगोअरकाला"
॥४८॥

·स्त्रीपुंनपुंसकसेवनेच्छा हस्तकर्मादीच्छा वा तेन तसिन् वा क्रीडा रमणम् दन्तनखकदर्थनादिप्रकारैः प्रबलरागोत्पत्तिकारणैः क्रीडनमित्यर्थः, यद्वा अॉ देहावयवो मैथुनाऽपेक्षया योनिर्मेहनं वा तद् व्यतिरिक्तानि अनङ्गानि कुचकक्षोख्वदनादीनि तेषु क्रीडा" इह च श्रावकोऽत्यन्तपापभीरुतया ब्रह्मचर्य चिकीर्षुरपि यदा वेदोदयाऽसहिष्णुतया तत्कर्तुं न शक्नोति तदा यापना- मात्रार्थ खदारसंतोषादि प्रतिपद्यते, मैथुनमात्रेणैव च यापनायां संभवत्यां कामतीव्राभिलापाऽनङ्गक्रीडे अर्थतः प्रतिषिद्धे तत् सेवने च न कश्चिद् गुणः, प्रत्युत राजयक्ष्मादयो दोपा एव भवन्ति “एवं प्रतिषिद्धाचरणाद् भङ्गो निजनियमाज्याधनाच् च अभङ्ग इति, एतौ अतिचारौ" अन्ये तु अन्यथा अतिचारद्वयमपि भावयन्ति, स हि स्वदारसंतोषी निधुवनमेव मया प्रत्याख्यातमिति, खकल्पनया वेश्यादौ तत् परिहरति न आलिङ्गनादि परदारवर्जिनोऽपि परदारेषु निधुवनं परिहरन्ति न आलिङ्गनादीनि कथंचिद् व्रतसापेक्षत्वाद् अतिचाराविति "तथा अपरेपाम्" अन्येषां स्वस्खापत्यव्यतिरिक्तानां विवाहकरणं कन्याफललिप्सया स्नेहसंवन्धादिना वा परिणयनविधानमिदं च स्वकलत्रसंतोपवता खकलत्रत्वात् परदारवर्जकेन तु स्वकलत्रवेश्याभ्यामन्यत्र मनोवाक्कायमैथुनं न कार्य, न च कारणीयमिति, यदा प्रतिपन्नं व्रतं भवति तदा परविवाहकरणं मैथुनकारणम् , अर्थतः प्रतिषिद्धमेव भवति, मैथुनव्रतकारी च मन्यते मया विवाह एव अयं विधीयते, न तु मैथुनं कार्यते इति, व्रतसापेक्षत्वात् अतिचारः" कन्याफललिप्सा च सम्यकदृष्टेरव्युत्पन्नाऽवस्थायां संभवति, मिथ्यादृष्टेश्च भद्रकावस्थायाम् अनुग्रहार्थं व्रतदाने सा संभवति + - .

·- प्रश्नोत्तर- सार्धशत- कम्. ॥४७॥ सदारसंतोसस्स इमे पंच अइयारा जाणिअव्वा न समाअरियव्वा त्ति ॥१॥ अन्ये तु आहुरित्वरपरिगृहीता खदारसंतोषिणोऽतिचारः प्राग्वदेव अपरिग्रहाऽऽसेवनं तु परदारवर्जिनो अतिचारो यतो- ऽपरिग्रहा वेश्या तां च गृहीताऽन्यसत्कभाटिकां यदि अभिगच्छति तदा परदारगमनदोषसंभवात् , कथंचित् परदारत्वाच्च, भङ्गत्वेन वेश्यात्वाचाऽभङ्गत्वेन भङ्गाऽभङ्गरूपोऽतिचारः इति द्वितीयः २ अपरे पुनरन्यथा पाहुः परदारवजिणो पंच हुँति तिन्नि उ सदारसंतुढे । इत्थीइ तिन्नि पंच व भंगविगप्पेहिं अइयारा ॥१॥ इयम् अत्र भावना इत्वरकालं या परेण भाट्यादिना गृहीता वेश्या तां गच्छतः परदारवर्जिनो भङ्गः कथंचित् परदारत्वात तस्याः, लोके तु परदारत्वाऽरूढेन भङ्गः, इति भङ्गाभङ्गरूपोऽतिचारः तथा अपरिगृहीतायाम् अनाथकुलाङ्गनायां यद् गमनं परदारवर्जिनः सोऽपि अतिचारः, तत्कल्पनया तु परस्य भर्तुरभावेन अपरदारत्वाद् अभङ्गः, लोके च परदारतया रूढेः भङ्गः इति पूर्ववद् अतिचारः, शेषास्तु त्रयोऽतिचारा द्वयोरपि भवेयुः स्त्रियास्तु स्वपुरुषसंतोषपरपुरुषवर्जनयोन भेदः, स्वपुरुषव्यतिरेकेण अन्येषां परपुरुषत्वात् , परविवाहनादयस्तु त्रयः स्वदारसंतोषिण इव स्वपुरुपविषयाः स्युरिति पञ्च वा, कथं आधास्तावद् यदा स्वकीयपतिवारकदिने सपत्या गृहीतो भवति, तदा सपत्नीवारकं विलुप्य परिभुनानाया अतिचारः? द्वितीयस्तु अतिकमा- दिना परपुरुषमभिसरन्त्या अतिचारः, ब्रह्मचारिण्या वा स्वपतिम् अतिक्रमादिना अभिसरन्या अतिचारः, शेपास्त्रयः स्त्रियाः पूर्ववदिति । तथा तीव्रः कामाभिलापः कामभोगेषु अतृप्तता तृतीयोऽतिचारः "तथा अनङ्गः कामः स्त्रियाः पुंसः क्लीवस्य वा भ ॥४७॥ " ·- गच्छतः पदभेदादिव्यतिक्रमस्तावद् यावद् उत्क्षिप्त भोजनं दात्रेति, "ततो गृहीते सति तस्मिन् तृतीयो अतिचार इत्यर्थः तावद् यावद् वसतिं गत्वा ईर्यापथप्रतिक्रमणाद्युत्तरकालं लम्बनोत्क्षेपः, तत उत्तरकालम् अनाचारः, तथा चाह "तरोगिलितेत्ति" प्रक्षिप्ते सति कवले अनाचार इति गाथार्थः "इदं च आधाकर्मोदाहरणेन तेषां स्वरूपमुक्तमेवम् अन्यत्रापि ज्ञेयम्" इति अतिक्रमादिपदचतुष्टयस्वरूपविचारः ॥१११ ॥ ननु स्थूलब्रह्मव्रतधारी श्रावको द्विधा खदारसंतोषी परदारवर्जकश्च, तयोरित्वरपरिग्रहगमनादयः पञ्चातिचारा उकास्ते च उभयोस्तुल्या एव, किंवा कस्यचित् न्यूना अपीति चेद्, उच्यते, प्रवचनसारोद्धारवृहद्वृत्तौ, अत्र मतत्रयं लिखितमस्ति "तथाहि भाटिप्रदानादिना इत्वरकालखीकारेण खकलत्रीकृत्य वेश्यां सेवमानस्य स्वमतिकल्पनया खदारत्वेन व्रतसापेक्षचित्तत्वात् न भङ्गो अल्पकालपरिग्रहात् च, वस्तुतोऽन्यकलत्रत्वात् भङ्गः, इति भङ्गाऽभङ्गरूपोऽतिचारः प्रथमः, तथा अपरिगृहीता अगृहीताऽन्यसत्का भाटिवेश्या प्रोपितभर्तृका खैरिणी कुलाङ्गना वा अनाथा तां स्त्रियं सेवमानस्य द्वितीयोऽतिचारः" अयं च अनाभोगादिना अतिक्रमादिना वा अतिचारः, अतिक्रमाद्यर्थस्तु प्राग् उक्त एव, मैथुनम् आश्रित्य अत्रापि आयोज्यस्ततोऽत्र अयं परमार्थों, यावत् स्वाङ्गेन तदङ्गसंस्पर्शस्तावद् अतिचारः “तदवाच्यप्रदेशे स्वाऽवाच्यप्रक्षेपे तु अनाचार एवेति" एतौ च द्वावपि अतिचारौ खदारसंतोषिण एव, नतु परदारवर्जकस्स, इत्वरपरिग्रहाया वेश्यात्वेन अपरिग्रहायास्तु अनाथतया एव परदारत्वाऽभावात् , शेषास्तु अतिचारा द्वयोरपि, इति हरिभद्रमूरिमतम् , एतदेव च सूत्रानुपाति “यदाह" 7 - , ।

·प्रश्नोत्तर- सार्धशत- कम्, ॥ ५० ॥ केरिसयस्स साहुस्स पारिद्वावणियं दायब्वं न दायव्वं चा, आयरिओ भणइ आयंबिलमणायंविले गाहा व्याख्या-पारिद्वावणियभुंजणे जोग्गा साधूदुविहा आयंबिलग्गा अणायं विलग्गा, अणायंविलग्गा आयं पिलविरहिया, एक्कासणेकट्ठाणचउत्थछट्टहमनिविगइयपजवसाणा दसमभत्तियादीणं मंडलीए उव्वरियं पारिद्वावणियं न कप्पति दाउं, तेसिं पेज उण्यं वा दिजइ अविय तेसिं देवया वि होजा "इत्यादिः" इति पारिद्यावणियागारेणम् इत्याकारकस्यार्थादिविचारः॥ ११७ ॥ ननु साधुश्राद्धादिभिः कियत् साक्षिकं प्रत्याख्यानं कर्तव्यमिति चेद्, उच्यते, आत्मदेवगुरुलक्षणत्रिसाक्षिकं तत्कार्य, पूर्वम् आत्मसाक्षिकं तत् विधाय. पश्चात् क्रमेण देवसाक्षिकं गुरुसाक्षिकं च विधेयमित्यर्थः ॥ यदुक्तं योगशास्त्रवृत्तौ तृतीयप्रकाशे "ततो गुरूणाम् अभ्यणे प्रतिपत्तिपुरस्सरम्।” विद्धीत विशुद्धात्मा प्रत्याख्यानप्रकाशनम् (२४) ततोऽनन्तरं गुरूणां धर्माचार्याणां देववन्दनार्थम् आगतानां स्नानादिदर्शनधर्मकथाद्यर्थं तत्रैव स्थितानाम् अभ्यर्णे उचितप्र- देशे उचितत्वं च अर्धचतुर्थहस्तप्रमाणात् क्षेत्रात् वहिरवस्थानं प्रतिपत्तिाख्यास्यमाना वन्दनकादि वा तत्पुरस्सरं तत्पूर्वक विदधीत .कुर्यात् विशुद्धात्मा . निर्मलचित्तो न तु दम्भादियुक्तः, प्रत्याख्यानस्य देवसमीपे कृतस्य प्रकाशनं गुरोः पुरतः प्रकटनं, त्रिविधं हि प्रत्याख्यानविधानं आत्मसाक्षिकं देवसाक्षिकं गुरुसाक्षिकं च (१२४ ) इति त्रिसाक्षिकप्रत्याख्यान- करणविचारः ॥ ११८ ॥ ॥५० ·त्सर्गे उच्छ्वासादियतनाविधिविचारः ॥ ११६ ॥ ननु एकाशनादिप्रत्याख्यानेषु “पारिठावणियागारेणम् इत्याकारस्य कोऽर्थः" तथा पारिष्ठापनिकं कसै देयमिति चेद् उच्यते, परिष्ठापनं सर्वथा त्यजनं प्रत्याख्यातविकृत्यादेस्तत् प्रयोजनम् अस्येति पारिष्ठापनिकं तदेव आकारोऽपवादविशेषः पारिष्ठापनिकाऽऽकारः, तसाद् अन्यत्र तत्र हि त्यज्यमाने बहुदोपसंभवात् आश्रीयमाणे चागमिकन्यायेन गुणसंभवात् गुर्वाज्ञया पुनर्भुजानस्यापि न भङ्ग इत्यर्थः "प्रवचनसारोद्धारवृत्त्यादौ" अथ पारिष्ठापनिकं यसै देयं स उच्यते, एक आचाम्लवान् अपरश्चतुर्थभक्तिकस्तदा चतुर्थभक्तिकस्य देयं, सोऽपि द्विधा वालो वृद्धश्च, बालस्य देयं, सोऽपि सहोऽसहच असहस्य देयं, सोऽपि हिण्डको हिण्डकश्च हिण्डकस्य देयं, सोऽपि प्राघूर्णको वास्तव्यश्च प्राघूर्णकस्य देयं, तदभावे वास्तव्यस्य, एवं चतुर्भिः पदैः षोडश भङ्गाः, (१६) चरमभङ्गस्तु एवं वृद्धसहाऽहिण्डकवास्तव्यस्य तत्र आधभङ्गगतस्य देयं तदभावे द्वितीयभङ्गगतस्य एवं यावत् चरमभङ्गगतस्य देयम् , एवम् आचम्लवत् षष्ठभक्तिकयोः पोडशभङ्गाः (१६) "आचम्लवदष्टमवतोरपि षोडशः (१६) आचाम्लनिर्विकृतिकयोरपि पोडशः, (१६) नवरम् आचाम्लवतो देयं सर्वत्र गुरुप्रत्याख्यानवतो देयं दशमभक्तिकादीनां तु न देयम् , अयं च आकारः साधोरेव श्राद्धस्तु अखण्डसूत्रत्वादेव उच्चरति" इति आवश्यकलघुवृत्तौ बृहद्वृत्तिपाठस्तु अयम् "अत्र शिष्यः पृच्छति" १ उष्णं पानीयम् चेद् वर्तते तर्हि तत् तेभ्योऽपि देयं तेषा शरीर प्रायो देवाधिष्टितमपि भवेत् , ·प्रश्नोत्तर- ॥४९॥ सार्धशत- कम्, इत्यादिभणनं स द्वितीयो गमः (२) तथा पञ्चमै आवश्यके यत् "करेमिभंते" इत्याधुक्तिपूर्व "इच्छामि ठामिउं काउस्सग्गं" इत्यादि पठनं स तृतीयो गमः ३ इति" तथा दैवसिकस्याऽऽदौ गणना तु दिवसस प्रधानत्वादिहेतुना बोध्या “यदुक्तम् आवश्यकनियुक्तिबृहद्वत्त्योः "देवसियराइयपक्खियचाउम्मासे तहेव वरिसे य इकेके तिन्नि गमा नायव्वा पंचसुएतेसु" दिवसेन निर्वृत्तं देवसिकं तसिन् नेवं रात्रिके पाक्षिके चातुर्मासिके वार्षिके च एकैकसिन् प्रतिक्रमणे देवसिकादौ त्रयो गमा ज्ञातव्याः, पञ्चसु एतेषु दैवसिकादिषु कथं त्रयो गमाः, सामायिकं कृत्वा कायोत्सर्गकरणं, सामायिकमेव कृत्वा प्रतिक्रम- णकरणं, सामायिकमेव कृत्वा पुनः कायोत्सर्गकरणम् इह च यमाद् दिवसादि तीर्थ दिक्सः प्रधानं च तसाद् दैवसिकम् आदाविति गाथार्थः, इति प्रतिक्रमणेषु गमत्रयादिविचारः ।। ११५॥ ननु कायोत्सर्गे उच्छ्वासादिकं केन विधिना कार्यमिति चेद्, उच्यते "सम्यग् यतनया कार्य यतना च आवश्यकवृहद् त्याधुक्ता ज्ञेया, तथा च संक्षेपतस्तत्पाठ:" ऊसासं न पिरंभइ इत्यादिः कायोत्सर्गे उच्छ्वास न निरुणद्धि, किन्तु सूक्ष्मो- च्छासमेव यतनया मुश्चति नोवणं, मा भूत सत्त्वविघात इति, एवं कासातादीनि अपि कायोत्सर्गे अग्रतो हस्तदानेन यतनया क्रियन्ते न निरुध्यन्ते, वातनिसर्गे च शब्दख यतना क्रियते न निसृष्टं मुच्यते इत्यादिः" इह जीवकल्पवृत्तौ पुनरयं विशेषः, अधो वातनिर्गमे च करेण एकपुताकर्षणं कार्य येन महान् कुत्सितः शब्दो न भवति, अन्यथा तु अविधिरिति “इति कायो- । भ ॥४९॥ ६ ·sa इत्यादिः कल्पसूत्रोक्तपाठो विरुध्येत तत्र षष्ठभक्तपारणके वारद्वयम् आहारनिमित्तगमनसोक्तत्वाद् इत्यलं विस्तरेण ॥ इति चतुर्थभक्तादिकमुपवासादेः संज्ञा न तु आद्यन्तैकाशनकनियम इति विचारः ॥ ११३ ॥ ननु श्राद्धन रात्रिभोजनत्यागस्तु भोगोपभोगपरिमाणाख्ये सप्तमत्रते एव अभक्ष्यवर्जनावसरे कृत आसीत् ततः श्राद्धस्य एकादशप्रतिमासु पञ्चम्याम् प्रतिमायां कथं तत् त्याग उक्त इति चेद्, उच्यते "प्रायः पूर्वमशनखादिमयोः त्यागः कृत आसीत् पानवादिमयोस्तु परतत्रतया मुत्कलत्वम् अभूत् पञ्चम्यां प्रतिमायां तु तयोरपि त्यागः कृतः" इति श्राद्धदिनकृत्यादौ उक्तत्वात न कश्चिद् दोषः, इति श्राद्धस्य सर्वथा रात्रिभोजनत्यागः प्रायः पञ्चम्यां प्रतिमायामितिविचारः ॥ ११४ ॥ ननु दैवसिकादिप्रतिक्रमणपञ्चके कियन्तो गमा अर्थात् सदृशपाठाः सन्ति तथा आवश्यकनियुक्त्यादौ सर्वेषां प्रतिक्रमणा- नाम् आदौ दैवसिकप्रतिक्रमणगणना किमर्थं कृता इति चेद्, उच्यते, त्रयो गमाः सन्ति "तथाहि देवान् अभिवन्ध चतुर्भिः क्षमाश्रमणैराचार्यादिगुरूंश्च वन्दित्वा" सबस्सवि "इत्यादि उक्त्वा यत्" करेमि भंते "इत्याद्युक्तिपूर्व" इच्छामि ठामिङ काउ- स्सग्गं "इत्यादिभणनं स प्रथमो गमः ? तथा चतुर्थे आवश्यके" करेमि भंते "इत्याधुक्तिपूर्व यद्" इच्छामिपडिक्कमिडं १ श्रीस्थानाजवृत्तावपि त्रिस्थानकाधिकारे यथा एकं पूर्वदिने द्वे उपवासदिने चतुर्थं पारणकदिने भक्तं भोजनं परिहरतो यत्र तपसि तच् चतुर्थभक्तं तद् यस्यास्ति स चतुर्थभक्तिकस्तस्य, एवमन्यत्रापि शब्दव्युत्पत्तिमात्रमेतत् प्रवृत्तिस्तु चतुर्थभक्तादिशब्दानाम् एकाद्युपवासादिषु इत्यर्थ. २ अन्यच यस्य यदा ,चतुर्थभक्तनियमोऽ- स्ति तस्यापि द्वयोश्चतुर्थयोरन्तराले एकम् एव एकाशनकमागतम् एकस्य तु न्यूनतमेव स्थितम् इत्यादि । 2 III - ·प्रश्नोत्तर- - -- " सार्धशत- कम् . ॥५२॥ अग्रहस्तत्रिभागायामा दशिकाः संवध्यन्ते एपा च निषद्या दण्डिका कलिता अत्र रजोहरणशब्देन गृह्यते, उक्तं च "एगनिसर्ज च रयहरणं" इति, द्वितीया तु एनामेव निपद्यां तिर्यग् बहुभिर्वेष्टकैरावेष्टयन्ति किंचिदधिकहस्तप्रमाणमात्रपृथुला वस्त्रमयी निपद्या सा अभ्यन्तरनिषद्या, इयं च क्षौमिकनिषद्याग्रहणेनाऽत्र गृह्यते, तृतीया तु तस्या एव अभ्यन्तरनिषद्यायास्तिर्यग् वेष्टकान् बहून् कुर्वती चतुरङ्गुलाधिकैकहस्तमाना चतुरस्रा कम्बलमयी भवति, सा च उपवेशनोपकारित्वाद् अधुना पादप्रोज्छनकमिति रूढा इयं वाह्या निषद्या इत्यभिधीयते, अस्सा-श्वेह और्णिकनिषद्याग्रहणेन ग्रहणमिति प्रवचनसारोद्धारवृत्तौ "इत्थमेव पिण्डनियुक्ति- पाठोऽपि बोध्यः प्रायः समानरूपत्वात् न लिखितः" इदमत्रतात्पर्यम् एतच्छाखद्वयेऽपि वृत्तिकृद्भ्यां संपतिदशिकाभिः सह या च दण्डिका क्रियते इत्युक्तत्वात् तत्पूर्वजैरपि एपा आचरणाङ्गीकृता इति ज्ञायते, तथाहि नवाङ्गीवृत्तिकारकश्रीमदभयदेवा- चार्यसन्तानीयखरतरगच्छीया वृहद्दच्छीयाश्च मुनयोऽधुनाऽपि रजोहरणे सदशिकामेव दण्डिकां विभ्राणा दृश्यन्ते ततश्च "आय- रणाविहुआणा" इति वचनाद् युक्तमेव दण्डिकायां दशावन्धनमिति ज्ञायते,, ननु यदि एवं तर्हि तपागच्छीयास्तु बृहद्गच्छप्रभवा एव कथं ते सदशिकां दण्डिकां न कुर्वन्ति, इति चेद् अत्रार्थे ते एव प्रष्टव्या वयं तु तदभिप्रायं न विनः "इह रजोहरणप्रमाणं चौधनियुक्तिसूत्रोक्तमिदम्" वत्तीसंगुलदीहं चउवीसं अंगुलाइ दंडो से अटुंगुलादसीओ एगयरं हीणमहियं वा ॥१॥ इति “एतत्प्रमाणान् न्यूनातिरिक्तप्रमाणं तु रजोहरणं सूत्रविरुद्धं मन्तव्यम्" किं च ओपनियुक्तिसूत्रवृत्योरेव विशेषतो ॥५२॥ - ·वृत्तावपि च बोध्यं, तत्पाठस्तु अग्रेतनप्रश्नोत्तरे दर्शयिष्यते" इति रजोहरणोपरि केषांचित् सर्वदा औणिकनिषद्यावन्धनं रूढ्यैवेतिविचारः॥ १२१॥ ननु सांप्रतं केचित् साधवो रजोहरणस दण्डिका सदशिकां कुर्वन्ति केचित्तु केवलामेव तां विभ्रति तत्र किम् युक्तमिति चेद्, उच्यते, पूर्व तु सर्वेषां रजोहरणस्य दण्डिका सूत्रोक्तनीत्या केवला एव आसीत् नतु सदशिका, पश्चात्पुनमहोपयोगिभिः पूर्वाचार्यैराचरणया सदशिका कृतास्ति तत्कारणं च रुद्रपल्लीयगच्छीयश्रीवर्द्धमानसूरिकृताचारदिनकरग्रन्थोक्तम् इदं "पूर्व कस्यचित् साधोरनुपयोगात् रजोहरणदण्डिका कचित् निपतिता सा च केनचिद् अश्ववारेण गृहीत्वा कशात्वं नीता ततश्च ज्ञातैतद्वृत्तान्तः गुरुभिः सर्वेषां रजोहरणस्य दण्डिकायां दशावन्धनम् अकारि इत्यादि" एवं हि यदा इयम् आचरणा कृता तदानीं तु प्रायः सर्वैरपि सुविहिताऽऽचार्यैः प्रमाणीकृता आसीत् इति संभाव्यते, अन्यथा श्रीसिद्धसेनरिश्रीमलयगिर्यादिकृतप्रवचन- सारोद्धारपिण्डनियुक्तिवृत्त्यादिपाठाऽसंगतिः स्यात् , तथा च तत्पाठः "बाह्याभ्यन्तरनिषद्याविरहितम् एकनिषद्य सदशं रजोहरणम्" इह किल संपति दशिकाभिः सह या च दण्डिका क्रियते सा सूत्रनीत्या केवला एव भवति न सदशिका तस्याश्च निषद्या त्रयं, तत्र या दण्डिकाया उपरि तिर्यग्वेष्टकत्रयप्रमाणपृथुला एकहस्तायामा कम्बलीखण्डरूपा सा आद्या निषद्या, तस्याश्च १ एवं च कृते'प्रायो न पतति, पतति चेत् साधूपकरणं ज्ञात्वा कश्चित् पश्चात् समानीय ददाति खस्यापि वा पतनसमये उपयोगः स्यादिति. - --

·सार्धशत-
कम्.
प्रश्नोत्तर "एवं वयासी तुन्भेविणं भंते मुहपोत्तियाए मुहं बंधह तएणं से भगवं गोयमा मियादेवीए एवं वुत्ते
समाणे मुहपोत्तियाए मुहं बंधइ त्ति” एतेन सर्वदा मुखवस्त्रिकया मुखं वनन्तो लिङ्गिनः सूत्रोत्थापकत्वेन महामिथ्या-
॥५१॥ष्टित्वात् सम्यक्त्विनाम् अद्रष्टव्यमुखा ज्ञातव्याः “यदुक्तम् आगमे"
जे जिणवयणुत्तिण्णं वयणं भासंति अहव मन्नति । सम्मट्टिीणं तहसणं पि संसारवुहिकरं ॥१॥
इत्यादि इति दवरकेण सर्वदा मुखे मुखवस्त्रिकावन्धनं सूत्रविरुद्धमितिविचारः ॥ १२० ।।
ननु सांप्रत केचिद् रजोहरणोपरि और्णिकनिषद्यां सर्वदा बध्वा एव रक्षन्ति तत्किम् आगमानुसारि उत रुढिमात्रमेव इति
चेद्, उच्यते, रूढिमात्रमेवेदम् इति ज्ञायते, आगमे यथाऽवसरम् उपवेशनार्थ तथा उपदिष्टत्वाद्, यदुक्तं बृहत्कल्पवृत्तौ द्वितीये
खण्डे "पाणिदय इत्यादि" गाथायाम् “निसिजित्ति" रजोहरणस्य निषद्याद्वयं निपदनार्थम् आदीयते इति, अत्र यद्यपि निपद्या
द्वयमुक्तम् अस्ति परमिहैवशास्त्रे उत्तरत्र एकैव उक्तास्ति तथाच तत्पाठः "औपग्रहिक्यां निषद्यायामुपविष्टश्चार्थ शृणोतीति"
एवं योगशास्त्रवृत्तावपि प्रथमप्रकाशे चारित्राधिकारे प्रोक्तं च, आसनम् उपवेशनं तद्यत्र प्रदेशे चिकीर्पितं तं चक्षुषा निरीक्ष्य
प्रमृज्य च रजोहरणेन बहि र्निपद्याम् आस्तीर्य उपविशेदिनि “एवं प्रवचनसारोद्धारबृहद्वृत्तौ श्रीमलयगिरिकृतपिण्डनियुक्ति-
१ आवश्यकनियुक्तावपि कायोत्सर्गाध्ययनस्य पञ्चमाध्ययने दक्षिणहस्ते मुखवस्त्रिकाधारणम् उक्तम् "तथाहि" चउरगुलमुहपोत्ति उज्जुए डव्वहत्थिरयहरण
वोसहचत्तदेहो काउसग्गं करेजाहि
॥५१॥

·, ननु छझस्थसाधवस्तु प्रतिलेखनां कुर्वन्त्येव परं केवलिनः कुर्वन्ति नवा, 'उच्यते, यदि वस्त्रादिकं जीवसंसक्तं भवेत् तदा केवलिनः प्रतिलेखनां कुर्वन्ति न अन्यथा, छमस्थानां तु जीवसंसक्तं भवतु वा मा भवतु प्रतिलेखना कर्त्तव्या एव “यदुक्तं श्रीभद्रबाहुस्वामिभिरोधनियुक्तो" पाणीहिं संसत्ता पडिलेहा हुति केवलीणं तु । संसत्तमसंसत्ता छउमत्थाणं तु पडिलेहा ॥१॥ संसज्जइ धुवमेयं अपेहियं तेण पुवपडिलेहा । पडिलेहियम्मि संसज्जइ त्ति संसत्तमेव जिणा ॥२॥ इति केवलिनामपि प्रतिलेखनाधिकारः ॥ ११९ ॥ . ननु आधुनिकाः केचित् लिङ्गिनो निह्नवाः सर्वदा दवरकेण मुखवस्त्रिका मुखे बद्धा एव रक्षन्ति तजिनाज्ञानुसारि उत तविरुद्धम् , उच्यते, जिनाऽऽज्ञाविरुद्धमेव इदम् इति ज्ञायते, काऽपि सूत्रे ईदृग् विधेरनुक्तत्वात्, किंच शास्त्रेषु यत्र मुखवस्त्रि- काधिकारोऽस्ति तत्र कापि दवरकस्य तु नामाऽपि नास्ति तथा श्रीसुधर्मखामिन आरभ्याविच्छिन्नवृद्धपरंपरयाऽपि कापि धर्म गच्छे दवरकेण मुखवत्रिकाबन्धनं.न दृश्यते, इत्यतो जिनागमसुविहिताचरणाभ्यां विरुद्धमेव तावद् दवरकवन्धनम् "अन्यच गणधरादिभिरपि यथावसरम् एव मुखे मुखवस्त्रिका बद्धा आसीत् न सर्वदा, यदि सर्वदा बद्धा भवेत् तर्हि विपाकसूत्रपाठाs- सङ्गतिः स्यात् , तथा च एकादशाङ्गस्य विपाकसूत्रस्य प्रथमाध्ययनपाठः" तएणं सा मियादेवी तं- कट्ठसगडियं अणु- कड्डमाणी जेणेव भूमिघरए तेणेव उवागच्छइ उवागच्छइत्ता चउप्पुडेणं वत्थेणं मुहं बंधमाणी, भगवं, गोयमा . । । --

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्
-
किमादर्श प्रेक्षते आहोखिद् आत्मानम् अत्र आत्मशब्देन शरीरम् अभिगृह्यते उत “पलिभागमिति" प्रतिभागं प्रतिबिम्ब
"भगवान्" आह "आदर्श तावत् प्रेक्षते एव तस्य स्फुटरूपस्य यथाऽवस्थिततया तेनोपलम्भात् , आत्मानम् आत्मशरीरं पुनर्न
पश्यति तस्य तत्राभावात् स्वशरीरं हि खात्मनि व्यवस्थितं न आदर्श ततः कथम् आत्मशरीरं च तत्र पश्येदिति, प्रतिभागं
खशरीरस्य प्रतिविम्बं पश्यति" अथ किमात्मक प्रतिविम्बम् "उच्यते" छायापुद्गलात्मकं" तथाहि सर्वम् ऐन्द्रियक वस्तु
स्थूलं चयापचयधर्मकं रश्मिवच्च रश्मयः "इति छायापुद्गला व्यवह्रियन्ते ते च छायापुद्गलाः प्रत्यक्षत एव सिद्धाः सर्वस्यापि
स्थूलवस्तुनः छायाया अध्यक्षतः प्रतिप्राणिप्रतीरित्यादि" इत्यादर्श प्रेक्षमाणो मनुष्यः किं वस्तु प्रेक्षते इति विचारः ॥१२५॥
ननु कम्बलादिवस्त्रं गाढतरं वेष्टितं सत् यावद् आकाशप्रदेशान् अवगाहते विरलीकृतमपि तत् तावत् एव आकाशप्रदेशान्
अवगाहते किंवा न्यूनाधिकान् , उच्यते, उभयथापि तुल्याकाशप्रदेशान् एव अवगाहते नतु न्यूनाधिकान्, यदुक्तं, प्रज्ञापना-
सूत्रवृत्त्योरिन्द्रियपदे प्रथमोद्देशके "कंबल साडएणं भते" इत्यादि कम्बलशाटकः आवेष्टितः परिवेष्टितो गाढतरं संवेल्लितः सन्
यावद् आकाशमदेशान् अवगाह्य तिष्ठति "विरल्लिएवीति" विरलितोऽपि विरलीकृतोऽपि तावदेव आकाशप्रदेशान् स्पृष्ट्वा
तिष्ठति "भगवान् आह" हंता गोयमा "इत्यादि, केवलं धन प्रत्तरमात्रकृतो विशेषः, प्रदेशसंख्या तु उभयत्रापि तुल्येत्यादि"
इति वेष्टितविरलीकृतकम्बलादेस्तुल्याकाशप्रदेशस्पर्शविचारः ।। १२६ ॥.
ननु “अचित्तजोणिसुरनिरय" इति वचनाद् देवनारकाणां सूने अचित्ता एव योनिरुक्ताऽस्ति, सा कथं संगच्छते
॥५४॥

·न्द्रियपदे प्रथमोद्देशके तथैवोक्तत्वात् तथा च तत्पाठः "अणगारस्स णं भंते भावियप्पणो मारणंतियसमुग्याएणं स- मोहयस्स जे चरिमा निजरा पोग्गला सुहुमा णं ते पोग्गला पण्णत्ता समणाउसोसव्वं लोगं पिय ते ओ ग्गाहित्ता णं चिट्ठति हंता गोयमा” इत्यादिः व्याख्या हे भदन्त अनगारस्य भावितात्मनो मारणान्तिकसमुद्घातेन समवहतस्य ये चरमाः शैलेशीकालान्त्यसमयभाविनो निर्जराः पुद्गला अपगतकर्मभावाः परमाणवो ॥ निश्चितम् एतत् सूक्ष्माश्चक्षुरा- दीन्द्रियपथम् अतिक्रान्तास्ते पुद्गलाः प्रज्ञप्ता भवद्भिः, हे श्रमण आयुष्मन् , तथा निश्चितमेतत् सर्वलोकमपि ते पुद्गलाः स्पृष्ट्वा तिष्ठन्ति “एवं गौतमेन प्रश्ने कृते भगवानाह" हंता गोयमा "हन्त इति प्रत्यवधारणे एवमेव एतद् गौतम इत्यादि." ननु एतान् पुद्गलान् छद्मस्थो जानाति पश्यति नवा, उच्यते, एतान् पुद्गलान् केवली सर्वैरात्मशरीरप्रदेशैः जानाति पश्यति च, विशिष्टाऽवधिज्ञानविकलच्छमस्थो न जानाति न पश्यति च, देवोऽपि कश्चिन् न जानाति न पश्यति वा किमुत मनुष्य इत्याद्यधिकारोऽपि तत्रैव चतुर्थोपाङ्गे बोध्याः, इति शैलेशीकालान्त्यसमयभाविनिर्जराः पुद्गलाः कियत् क्षेत्रं स्पृशन्तीति विचारः॥१२४ ॥ ननु आदर्श प्रेक्षमाणो मनुष्यः किम् आदर्श प्रेक्षते उत आत्मशरीरं किंवा स्वप्रतिविम्बमिति चेद्, शृणु, आदर्श तु प्रेक्षते एव तस स्फुटरूपेण पुरो वर्तित्वात्, आत्मशरीरं पुनर्न प्रेक्षते तस्य खात्मनि व्यवस्थितत्वेन तत्राभावाद, स्वशरीरस्य प्रतिबिम्ब पुनः पश्यति तस्य छायापुद्गलात्मकत्वात् , यदुक्तं प्रज्ञापनासूत्रवृत्त्योः “आयसो पहमाणो" इति आदर्श प्रेक्षमाणो मनुष्यः . -

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्-
॥५३॥
शक्यः" इति रजोहरणे चलवलिका धारणमाचरणयेति विचारस्तदन्तर्गत एव च रजोहरणखरूपविचारः ॥ १२२ ॥
ननु साधूनां दिवा शयनस शास्त्रे निषिद्धत्वाद् देवसिकप्रतिक्रमणे "इच्छामि पडिक्कमिउं पगामसिज्झाए" इत्यादिसूत्रेण
दिवाशयनातिचारमतिक्रमणं कथं संगच्छते, तथा रात्रौ गोचरचर्याया असंभवात् रात्रिकप्रतिक्रमणे “पडिकमामि गोयरच-
रियाए" इत्यादिसूत्रेण तद्विषयातिचारप्रतिक्रमणं कथं संजाघटीतीति चेद्', उच्यते” उत्सर्गतो दिवा शयननिषेधेऽपि
अपवादतो ऽध्वखेदादौ तस्य अनिषेधात् न दोषः, इदमेव च सूत्रमत्रार्थे ज्ञापकं बोध्यम्, यदुक्तं साधुप्रतिक्रमणसूत्रावचूर्णी
"आह, दिवा शयनस्य निपिद्धत्वादसंभव एव अस्यातिचारस्य, न अपवादविषयत्वादस्य तथाहि, अपवादतः सुप्यते एव
अध्वखेदादौ इदमेव ज्ञापकमिति “एवम् आवश्यकबृहद्वृत्तावपि ज्ञेयम्" तथा रात्रौ गोचरचर्याया असंभवेऽपि खनादौ तत्सं-
भवात् रात्रिकमतिक्रमणेऽपि गोचरचर्यातिचारप्रतिक्रमणं युक्तमेवेति, न कश्चिद् दोषः, यदुक्तम् प्रतिक्रमणसूत्रावचूर्णौ ॥
ननु रात्रिकप्रतिक्रमणे "इच्छामि पडिक्कमिउं गोयरचरियाए" इत्यादिसूत्रमनर्थकम् रात्रौ अया. असंभवात् , उच्यते,
खनादौ संभवादित्यदोषः" इतिचूर्णिप्रान्ते, इति साधूनां दिवाशयनरात्रिगोचरचर्यातिचाराशङ्का निराकरणविचारः ॥ १२३ ।।
ननु केवलज्ञानी साधुर्मुक्तिम् गच्छन् चतुर्दशगुणस्थानचरमसमये यान् कर्मपुद्गलान् निर्जरयति, ते परमाणुपुद्गलाः
परित्यक्तकर्मस्वभावाः सन्तः कियत् क्षेत्रं स्पृशन्तीति चेत्, उच्यते, ते पुद्गलाः सर्वलोकमपि स्पृशन्ति, श्रीप्रज्ञापनासूत्रवृत्त्योरि-
१ आचारदिनकरे आचरणया अधस्तनदवरकवन्धनाधिकारोपि अस्ति
॥ ५३॥

·1 रजोहरणखरूपमुक्तम् अस्ति तथाहि "घणं मूले थिरं मज्झे अग्गे मद्दव जुत्तयं । एगंगियं अज्जुसिरं पोरायाम तिपासियं ॥१॥ व्याख्या मूले दण्डपर्यन्ते धनं निविडं मध्ये मध्यप्रदेशे स्थिरं अग्रे दशिकापर्यन्ते मार्दवयुक्तं मृदुकर्तव्यम् इत्यर्थः “एकाङ्गिक" तजातदशिकं सदशिककम्बलीखण्डनिष्पादितम् इत्यर्थः “अजुसिर" अग्रन्थिला दशिका निपद्या च यस्य तत्" पोरायामंति "अंगुष्ठपर्वणि प्रतिष्ठितायाः प्रदेशिन्या यावन् मात्रं शुषिरं भवति तदा पूरकं कर्तव्यम्" दण्डिकायुक्ता निपद्या यथा तावन् मानं पूरयति तथा कर्त्तव्यमित्यर्थः "त्रिपाशितं" त्रीणि वेष्टनानि दवरकेण दत्त्वा पासितं पाशवन्धनेन, एवं विधं रजोहरणं कर्तव्यमिति “अमुम् एव श्लोकं भाष्यकारोपि आचष्टे" अप्पोल्लं मिउपम्हं च पडिपुण्णं हत्थपूरिमं । रयणी पमाणमत्तं कुजापोरपरिग्गहं ॥ १०३४ ॥ व्याख्या-"अप्पोलं" दृढवेष्टनकरणात् , मृदुपक्ष्म च कर्त्तव्यं मृदूनि दशिका पक्ष्माणि क्रियन्ते, प्रतिपूर्ण, सबाह्येन निष- द्याद्वयेन युक्तं सत् हस्तं पूरयति यथा तथा कर्त्तव्यम् , तथा रलिप्रमाणमात्रं यथा दण्डो हस्तममाणो भवति तथा कर्त्तव्यम् "कुजापोरपरिग्गहति" पोरम् अङ्गुष्ठपर्व तस्मिन् नङ्गुष्ठपर्वणि लग्नया प्रदेशिन्या यद् भवति छिद्रं तद् यथा पूर्यते तेन दण्डकेन बाह्यनिषद्याद्वयरहितेन तथा कर्त्तव्यम् , अत एवं विधं पोरपरिग्रहम् अङ्गुष्ठपर्वप्रदेशिनी कुण्डलिकापूरणं कर्त्तव्यमिति “यद्यपि सूत्रे एकाङ्गिकमेवोक्तमस्ति, तथापि सांप्रतं तादृक् सदाशिककम्बलीखण्डस्य अप्राप्तेर्दशिकासंवन्धो विधीयते, इति न सूत्र विरोधः . wer .

·प्रश्नोत्तर- सार्धशत कम्, संसारकारणपरित्यागेन च एतयोः प्रवर्त्तते न अन्यथा, इत्यतः पद्कोपन्यासो मुखसाध्यख्यापनार्थम् च मोक्षस्य उपन्यासः कृत इति न कश्चिद् दोषः" अयमर्थः सर्वोऽपि स्थानावृत्तिमाश्रित्य इह दर्शितो विशेषार्थिना पुनः सैव विलोक्या इति नवतत्त्वेषु जीवाजीवभेदविचारः ॥ १२९ ॥ ननु पडशीतिककर्मग्रन्थे "मणणाण चक्खुवजा अणाहारे" इति गाथायां मनःपर्यवज्ञानचक्षुर्दर्शनवर्जाः शेपा दशोपयोगा। अनाहारके भवन्तीति वदता आचार्येण विग्रहगत्यादौ चक्षुर्दर्शनं निपिद्धम् अचक्षुर्दर्शनं च स्वीकृतं तत् कथं संगच्छते, तदव- स्थायाम् उभययोरपि असंभवात् तथाहि "चक्खुदिष्टि अचखुसेसिंदियेति" वचनात् यथा तत्र चक्षुरिन्द्रियोपयोगो नास्ति तथा शेषेन्द्रियोपयोगोऽपि नास्ति एकस्यापि इन्द्रियस्य तदानीमनिष्पत्तेरिति चेद्, उच्यते, इन्द्रियानाश्रितं सामान्योपयोगमा- त्रमपि अचक्षुर्दर्शनशब्देनाभिधीयते तस्य च तदानीमपि सत्त्वान् नोक्तदोपाऽवकाशः, यदुक्तं श्रीभगवतीसूत्रवृत्तौ त्रयोदशशतके प्रथमोद्देशके "चक्खुदंसणी न उववजंति ति" इन्द्रियत्यागेन तत्रोत्पत्तेरिति 'तर्हि अचक्षुर्दर्शनिनः कथम् उत्पद्यन्ते, उच्यते, इन्द्रियानाश्रितस्य सामान्योपयोगमात्रस्य अचक्षुर्दर्शनशब्दाभिधेयस्य उत्पादसमयेऽपि भावात् अचक्षुर्दर्शनिन उत्पद्यन्ते उत्युच्यते । इति विग्रहगत्यादावपि जीवस्याचक्षुर्दर्शनं यथास्ति तद्विचारः ।। १३० ।। ननु सर्वेपामपि युगलिकनराणां कियति आयुपि अवशिष्टे सति अपत्यप्रसवो जायते इति चेद्, उच्यते, पण्मासाऽबशेपे आयुषि तेपामपत्यजन्म भवति, तत एकोनाशीत्यादिदिनानि तेऽपत्यपालनं कुर्वन्ति, यदुक्तं प्रथमारकस्वरूपाधिकारे जम्बूद्वी- १ एकोनपञ्चाशत् चतु पष्टि एकोनाशीति दिनानि । ॥५६॥ -- ·अनवरतम् उद्वर्तनपरिवर्तनपराः तत्वभावत्वाद्, ये ते अमध्यप्रदेशा इति स्थानाङ्गसूत्रवृत्योः, तथा पञ्चदशविधेनाऽपि योगेन आत्माऽष्टौ प्रदेशान् विहाय उत्तप्तभाजनोदकवद् उद्वर्त्तमानैः सर्वैरेव आत्मप्रदेशैरात्मप्रदेशावष्टब्धाकाशदेशस्थं कार्मणश- रीरयोग्यं कर्मदलिकं यत् बध्नाति तत्प्रयोगकर्म इत्युच्यते "इत्याद्याचाराङ्गसूत्रवृत्तौ" लोकविजयाख्यद्वितीयाध्ययनप्रथमोद्देशके तत्र हि एतदर्थसंवादी श्रीभगवतीसूत्रपाठोऽपि लिखितोऽस्ति, स तत एव अवसेयः॥ तथा स्पृश्यन्ते कर्मणा तेऽपि प्रदेशा आत्मनो यदि । तदा जीवो जगत्यस्मिन् नजीवत्वमवाप्नुयाद् ॥ इति, ज्ञानदीपिकायामपि वोध्यम् , इति जीवादीनामष्टमध्यप्रदेशविचारः ॥ १२८ ॥ ननु जीवाऽजीवादीनि नवतत्त्वानि स्थानाङ्गादिशास्त्रेषतानि परं जीवाजीवव्यतिरिक्तानि पुण्यादीनि सप्ततत्त्वानि न सन्ति तथा युज्यमानत्वात् “तथाहि" पुण्यपापे कर्मणी बन्धोऽपि तदात्मक एव, कर्म च पुद्गलपरिणामः पुद्गलाथ अजीवा इति आश्रवस्तु मिथ्यादर्शनादिरूपः परिणामो जीवस्य स च आत्मानं पुद्गलांश्च विरहय्य को अन्यः, संवरोऽपि आश्रवनिरोध- लक्षणो देश सर्वभेदः, आत्मनः परिणामो निवृत्तिरूपो, निर्जरा तु कर्मपरिशाटो जीवः कर्मणां यत् पार्थक्यम् आपादयति खशक्त्या मोक्षो ऽपि आत्मा सर्वकर्मविरहित इति "तसाज जीवाजीवरूपे द्वे एव तच्चे स्तः इति चेद्, अत्रोच्यते, सत्यमेतत् सामान्यतो जीवाजीवपदार्थावेव सूत्रे उक्तौ स्तः, परं विशेषतस्तौ एव तत्र नवधोक्तौ सामान्यविशेषात्मकत्वात् वस्तुनः, स च एवं, यदुत आश्रवाद् बन्धो बन्धद्वारा याते च पुण्यपापे एतानि तत्त्वानि संसारकारणानि संवरनिर्जरे च मोक्षस्य हेतू ·प्रश्नोत्तर- सार्धशत- कम्, * (२),तथा तेऽष्टौ जीवप्रदेशा जघन्यत एकसिन् नाकाशप्रदेशे अवगाहन्ते, द्वयोर्वा त्रिषु वा चतुर्पु वा पञ्चसु वा पट्सु वा अव- गाहन्ते, तेषां संकोचविकाशस्वभावत्वात् उत्कर्पतोऽष्टसु एकैकप्रदेशे अवगाहनात् , परं सप्तसु प्रदेशेषु नावगाहन्ते तथैव तत्स्वभावात् , (२) तथा पुनस्ते अष्टौ जीवप्रदेशाः कर्मलिप्ता न भवन्ति अविचलखभावत्वात् , सर्वदा निरावरणा एवाऽवतिष्ठन्ते शेपास्तु कर्मलिता भवन्ति एव आवर्तमानजलवत् निरन्तरम् उद्वर्तनपरिवर्तनपरत्वात् , (३) एते च सर्वेऽप्यर्थाः श्रीमद्भगव- तीस्थानाङ्गाचाराङ्गसूत्रवृत्त्यादौ प्रोक्ताः सन्ति, तथा च क्रमेण तत्पाठः “अधम्मत्थिकायस्स मज्झपएसेचि" एते च रुचक- प्रदेशाष्टकावगाहिनोऽवसेया इति चूर्णिकारः, इह च यद्यपि लोकप्रमाणत्वेन धर्मास्तिकायादेमध्यं रत्नप्रभावकाशान्तरे एव भवति न रुचके, तथापि दिशाम् अनुदिशां च तत्प्रभवत्वात् धर्मास्तिकायादिमध्यं तत्र विवक्षितमिति संभाव्यते “जीवत्थि- कायस्सत्ति" प्रत्येकं जीवानामित्यर्थः ते च सर्वसाम् अवगाहनायां मध्यभागे एव भवन्ति इति मध्यप्रदेशा उच्यन्ते “एएसिणं भंते अजीवत्थिकायस्स मज्झपदेसा कतिसु आगासपएसेसु ओगाते गोयमा० जहन्नेणं एकसि वा दोहिं वा तिहिं वा चउहिं वा पंचहिं वा छहिं वा उक्कोसेणं अहसु नो चेवणं सत्ततुति" संकोचविकाशधर्मत्वात् तेषां "उक्कोसेणं अहसुत्ति” एकैकसिंस्तेषाम् अवगाहनात् “नो चेव णं सत्तसु ति" वस्तुखभावादिति श्रीभगवतीसूत्र- वृत्त्योः पञ्चविंशतिशतके चतुर्थोद्देशक तथा “अदृधम्म” इत्यादि स्पष्टं नवरं धर्माधर्माकाशानां मध्यप्रदेशास्ते ये रुचकरूपा इति, जीवस्यापि केवलिसमुद्घाते रुचकस्था एव ते अन्यदा तु अष्टावविचला, एते मध्यप्रदेशाः, शेपास्तु आवर्तमानजलमिव ॥ ५५॥ 4 ·VA सूक्ष्मैकेन्द्रियाणां सर्वलोकव्यापकस सूत्रे उक्तत्वादिति चेद्, उच्यते, सूक्ष्मैकेन्द्रियाणां सर्वलोकव्यापित्वेऽपि तत्प्रदेशैर्देवना- रकोपपातस्थानपुद्गलाः परस्परानुगमेन न सम्बद्धाः सन्ति इत्यतरतेषाम् अचित्ता एव योनिरिति न कश्चिद् दोषः, यदुक्तं प्रज्ञापनावृत्तौ नवमपदे, यद्यपि च सूक्ष्मैकेन्द्रियाः सकललोकव्यापिनस्तथापि न तत् प्रदेशैरुपपातस्थानपुद्गला अन्योन्यानुगमेन सम्बद्धा, इति अचित्ता एव तेषां योनिरिति, एवं संग्रहणीवृत्तावपि बोध्यं, श्रीभगवतीवृत्तौ दशमशतके द्वितीयोद्देशकेऽप्युक्त- मस्ति, तथाहि "सत्यपि एकेन्द्रियमूक्ष्मजीवनिकायसंभवे नारकदेवानां यद् उपपातक्षेत्रं तन् न केनचिज् जीवेन परिगृहीत- मिति, अचित्ता तेषां योनिरिति" इति देवनारकयोनेरचित्तत्वे शङ्कानिराकरणविचारः ॥ १२७॥ ननु धर्मास्तिकायाऽधर्मास्तिकायाऽऽकाशास्तिकायजीवास्तिकायांनां चतुर्णामपि द्रव्याणां ये ये अष्टौ मध्यप्रदेशास्ते रुचक- प्रदेशा उच्यन्ते “तत्र आकाशस्याऽष्टौ मध्यप्रदेशास्तु समभूतलप्रदेशे मेरुमध्यस्था एवेति प्रसिद्धमेव, परं धर्माऽधर्मजीवास्ति- कायानां मध्यप्रदेशाः क सन्ति, तथा केवली समुद्घातकाले जीवस अष्टौ मध्यप्रदेशाः कावतिष्ठन्ते (१) तथा ते अष्टौ जीव- प्रदेशाः कतिषु आकाशप्रदेशेषु अवगाहन्ते (२) तथा पुनस्ते अष्टौ कर्मलिता भवन्ति नवा (३) इति चेच्छृणु" धर्माधर्मास्ति काययो-र्थे अष्टौ मध्यप्रदेशास्ते आकाशस्य रुचकप्रदेशाष्टके सर्वदा भवन्ति, तयोर्लोकाकाशतुल्यप्रमाणत्वात् खप्रदेशैलॊकाका- शप्रदेशान् अभिव्याप्य अविचलतया सर्वदा अवस्थानाच च, तथा जीवानाम् अष्टौ मध्यप्रदेशास्तु खस्वशरीरस्य मध्यभागे एव सर्वदा भवन्ति, केवलीसमुद्घातकाले तु मेरुमध्यस्थरुचकप्रदेशाऽष्टके एव तेऽपि अवतिष्ठन्ते, अन्यदा त्वविचला एवेति .

·Pr सार्धशव- प्रश्नोत्तर- ॥५८॥ न्तवचनानां परस्पराविरोधितया अत्र प्रकारान्तरेण अर्थयोजनाविधानात् , तथाहि अत्र आद्यपदे अणेगसो इति पदम् अध्याहार्य, ततश्च अयम् अन्वयोः देवेन्द्रचक्रवर्तित्वादिपदं मया अनेकशः प्राप्तं, तथा अन्ये राज्यादयो उत्तमा भोगा अनन्त- कृत्वो अनन्तवारान् मया प्राप्तास्तथापि अहं तैस्तृप्ति न गत इति । एवम् अर्थयोजनाभिधाने न कश्चिद् विरोधोऽन्यथा वा आप्तोक्तिवेत्तृभिः सुधीभिर्यथासंभवम् एतदर्थयोजना विधेया, पुनरत्र कश्चित् पृच्छति देवेन्द्रत्वादिभावा यदि अनन्तशो न प्राप्तास्तहि कतिवारान् प्राप्ता इति, तत्रोच्यते, तीर्थकरत्वं यदि कश्चिद् जीवः प्रामोति तर्हि एकश एव नतु पुनःपुनरिति प्रसि- मेव, तथा भावितात्माऽनगारत्वम् उत्कर्षतोऽष्टौ वारान् केचिद् जीवाः प्राप्नुवन्ति अष्टभवेष्वेव तत्प्राप्तेरभिहितत्वात्, यदुक्तं श्रीभगवतीसूत्रवृत्त्योः ॥ कति विहाणं भंते आराहणा पण्णत्ता गोयमा तिविहा आराहणा पण्णत्ता तं जहा णाणाराहणा "उपधानाद्युपचारकरण” दसणाराहणा निःशक्षितत्वादि तदाचारानुपालनं, चरिताराहणा, निरतिचारता, णाणाराहणाणं, भंते कइ विहा पण्णत्ता, गोयमा तिविहा पण्णत्ता तं जहा उकोसिया म- ज्झिमा जहण्णा, दसणाराहणाणं भंते कति विहा पण्णत्ता एवं चेव तिविहा वि एवं चेव चरित्ताराहणा वि, जस्स णं भंते उक्कोसिया णाणाराहणा तस्स उक्कोसिया दसणाराहणा, जस्ल उक्कोसिया दंसणाराणा १ यद्वा किमपि पदं न अध्याहार्य केवलमर्थयोजनैव एवं विवेया तथाहि देवेन्द्रचक्रवत्तिवादिपदं मया प्राप्तम् एकशो अनेक्शो वा लब्धम् इत्यर्थ ॥५८॥ अत्रे प्राग्वद् ।

·इति गाथा दृश्यते, परं मानुषोत्तरनगाद् वहिर्नयभावस्सोक्तत्वात् कथं पुष्करोदधिगमनं तासां संभवतीति चिन्त्यम्' एवं नरोत्तरनगाभिमुखाः सरितोऽखिलाः। विलीयन्त इह ततः परं तासामभावतः ॥ ७५७ ।। इति लोकप्रकाशेऽप्युक्तमस्ति "स्थानाङ्गसूत्रे सप्तमस्थाने पाठस्तु अयम्" पुक्खरवरदीवड्डपुरथिमद्धेणं सत्त वासा तहेव ६ नवरं पुरत्याभिमुहीओ पुक्खरोदसमुदं समुप्पेंति । पञ्चत्वाभि मुहीओ कालोदसमुदं इत्यादिः' इह साक्षात् पाठदर्शनात् तासां पुष्करोदधिगमनं युक्तमेवेति ज्ञायते "इति पुष्कराद्धे बहिर्मुखा नद्यः क्व प्रविशन्तीति विचारः ॥ १३४ ॥ ननु जीवैर्यथा देवत्वनृपत्वादयो भावा अनन्तशः प्राप्तास्तथा इन्द्रत्वतीर्थकरत्वभावितात्माऽनगारत्वचक्रित्वार्द्धचक्रित्वा- दयो भावा अनन्तशः प्राप्ता नवा, उच्यते, देवेन्द्रत्वादिभावा अनन्तशो न प्राप्ता एव, शेपास्तु सर्वेऽपि अनन्तशः प्राप्ताः । यदुक्तम् आचाराङ्गवृत्तौ प्रथमोद्देशके । देविंदचकवहित्तणाइ मोतुण तित्थयरभावं । अणगारभावियाप्पा विय सेसा य अणंतसो पत्ता ॥१॥ इति देवेन्द्रचक्रवर्तित्वादि तथा तीर्थकरत्वं पुनर्भावितात्माऽनगारत्वं मुक्त्वा परित्यज्य शेषाः सर्वेऽपि भावा अनन्तशः प्राप्ता इत्यर्थः । आदिपदादर्द्धचक्रित्वादिपरिग्रहः ननु यद्येवं तर्हि । देविंदचकवहित्तणाइ रजाइ उत्तमा भोगा। पत्ता अनन्तखुत्तो न य हं तित्तिं गओ तेहिं ॥ २५२ ॥ इति मरणविधिप्रकीर्णकोक्तं वचो विरुध्येत, अत्र देवेन्द्रत्वादिभावानामपि अनन्तशः प्राप्तेरभिहितत्वादिति चेन् न । सिद्धा- LA

·सार्धशत-
कम् .
प्रश्नोत्तर-
॥ ५७॥
ततश्च जगती कस्योपरिस्थिताऽस्ति, शीतोदाजलं च कथं समुद्रे प्रविशतीति चेद्, उच्यते, अधोग्रामाणाम् अन्ते सहस्त्रयोजनोचा
भूमिभित्तिर्विद्यते तदुपरि जयन्तद्वारयुक्ता जगतीभित्तिः स्थिताऽस्ति, तथा शीतोदा नद्यपि जगत्या अधस्तनभित्रि योजनानां सहस्रं
भित्त्वा समुद्रं प्रविशतीति न कापि अनुपपत्तिः । यदुक्तं लोकप्रकाशे सप्तदशतमे सर्गे
विजये नलिनावत्यां वप्राख्ये चान्तर्वर्तिनः । सहस्रयोजनान्युण्डा ग्रामा भवन्ति केचन ॥ २४ ॥
ततोऽधो लौकिकग्रामा इति ते ख्यातिमैयरुः । तेषामन्ते स्थिता भूमिभित्ती रोद्भुमिवार्णवम् ॥ २५ ॥
तत्रैव जगतीभित्तिजयन्तद्वारराजिता । ऊर्ध्व स्थिताऽधोग्रामाणां दिक्षुरिव कौतुकम् ॥ २६ ॥
शीतोदाऽपि स्त्रीखभावा दिवाऽधोगामिनी क्रमात् । योजनानां सहस्रेषु याति भित्त्वा जगत्यधः ॥२७॥
इत्यादि । इति शीतोदानदीसमुद्रप्रवेशादिविचारः ॥ १३३ ॥
ननु पुष्करार्धे या मानुषोत्तरपर्वताभिमुखा नद्यः तासां जलानि छ गच्छन्ति परतः समुद्राऽभावात् मानुषोत्तरनगस वलया-
कारतया सर्वतः स्थितत्वादिति चेच्छृणु “तासां नदीनां जलानि मानुषोत्तरपर्वतस अधःप्रदेशेषु गच्छन्ति, यदुक्तं, क्षेत्रसमास-
सूत्रवृत्योः" "तह इह वहिमुह सलिला पविसंति य नरनगस्स अहो ति" तथा इह पुष्करा! बहिर्मुखा नद्यः परतः समुद्राभावात्
नरनगस्याऽधास्थलविशेपेषु प्रविशन्तीति कचित्तु "ठाणंगे"
भणियमिणं पुक्खरवहिगामिणीउ सलिलाओ। भिंदित्तुं माणुसनगं पुक्खर उहि समल्लीणा ॥१॥
॥५७॥

·. पप्रज्ञप्तौ अन्तरद्वीपाधिकारे जीवाभिगमे च "छम्मासावसेसाउआ जुगलं पसवंति ति" युग्मं सुतसुतारूपं षण्मासशेषजीविताः। प्रसूय यान्ति त्रिविमेते मृत्वा समाधिना ॥ २० ॥ इत्यादि लोकप्रकाशेऽपि एतेन एकोनाशीत्यादिदिनानि अपत्यपालनं विधाय तत्कालं युगलिनो नियन्ते इति भ्रान्तिः परास्ता, इति सर्वेषां युगलिनां षण्मासावशेषे आयुषि अपत्यजन्मविचारः ॥ १३१ ॥ ननु त्रिपल्योपमायुष्कत्रिगव्यूतोच्छ्रितयुगलिनां द्वे शते पट्पञ्चाशच् च पृष्टिकरण्डका उक्ताः, द्विपल्योपमायुषां द्विगव्यूतो- च्छ्रितानां एक शतम् अष्टाविंशतिश्च ते उक्ताः, एकपल्योपमायुपाम् एकगव्यूतोच्छ्रितानां पल्योपमाऽसंख्येयभागायुषां चाष्टधनुःशतोच्छ्रितानां चतुःपष्टिः ते उक्तास्तत्र, पृष्टिकरण्डकशब्देन किं गृह्यते, उच्यते, पृष्टिवंशा गृह्यन्ते, यथा असदादीनां लघुप्रमाणानाम् एकः पृष्टिवंशस्तथा तेषां बृहत्प्रमाणानां तावन्तस्ते भवन्ति, यदुक्तं जीवाभिगमवृत्तौ आन्तरद्वीपका मनुष्या अष्टौ धनुःशतान्युच्छ्रिता वक्तव्याश्चतुःषष्टिः पृष्टिकरण्डकाः पृष्टिवंशाः बृहत्प्रमाणानां हि ते बहवो भवन्तीत्यादि "एवमुत्तरत्र युगलिकाधिकारेऽपि उक्तमस्ति" इति युगलिनां पृष्टिकरण्ड कशब्देन किं ग्राह्यमितिविचारः ॥ १३२ ॥ ननु मेरोः पश्चिमायां दिशि समभूतलाद् आरभ्य क्रमाद् हीयमाना पृथ्वीनलिनार्वतीवविजयक्षेत्रयोर्विपये सहस्रं योजनानि उण्डा जाता अस्ति, तत्र वर्त्तिनो ये केचिद् ग्रामास्ते अधोग्रामा उच्यन्ते, तत्र प्रदेशे शीतोदा पि नदी समभूतला- पेक्षया सहस्रयोजनाधः प्रवहति, जयन्तनाम्ना द्वारेण युक्ता जगती समुद्रश्च इत्युभयमपि नद्यपेक्षया सहस्रयोजनोपरि वर्तते ·सार्घशव कम्. MS प्रश्नोत्तर- ॥६॥ नोइन्द्रियोपयुक्ता उत्पद्यन्ते इत्युच्यते ॥ इति त्रयोदशशते प्रथमोद्देशके, इति द्रव्यभावमनःखरूपादिविचारः ॥ १३६ ।। ननु “सव्वजीवाणं पि यणं अक्सरस्स अणंतो भागो निचुग्याडिओ" इति वचनात् सिद्धान्ते सर्वेषामपि जीवानामक्षरस अनन्ततमो भागो नित्योद्घाटितः सर्वदेवानाच्छादित उक्तस्तत्राक्षरशब्देन किं गृह्यते 'उच्यते, मुख्यवृत्त्या तु अक्षरशब्देनात्र केवल- ज्ञानं गृह्यते प्रसङ्गात्पुनर्मतिश्रुतज्ञाने अपि गृह्यते, वृहत्कल्पवृत्तौ अक्षरश्रुताधिकारे नन्दीवृत्तौ श्रुतज्ञानाधिकारे च इत्थमेव उक्त- त्वात् , तथा च तावद् बृहत्कल्पवृत्तिपाठ उक्तं सर्वाऽऽकाशमदेशेभ्योऽनन्तगुणं ज्ञानमिदानीं यथा तदक्षरमुच्यते तथा भावयति । "णाणं तु अक्षरं जेण खरति न कयाइ तं तु जीवा। तो तस्स उ अणंतभागो न वरिजति सव्वजीवाणं" येन कारणेन न कदाचिदपि तज् ज्ञानं जीवात् क्षरति भ्रंशमुपयाति, तेन कारणेन ज्ञानमक्षरमुच्यते "कथमेतदवसीयते न कदाचिदपि ज्ञानं जीवात् क्षरति, इत्यत आह तस्याऽक्षरस्य अनन्तभागो अतिप्रवलेनाऽपि ज्ञानावरणोदयेन संसारस्थानां सर्वजी- वानां न आत्रियते, उक्तं च “सवजीवाणं पि यणं अक्खरस्स अणंतो भागो निञ्चुग्याडिओ" इति नित्योद्घाटो नाम नित्या- प्रावृत्तः केन पुनराच्छाद्यते येन ज्ञानसाऽनन्तभागो नित्याप्रात इत्याह । इक्केको जियदेसो नाणावरणस्स हुंतणं तेहिं । अविभागेहि आवरितो सव्वजियाणं जिणे मोत्तुं ॥ जिनान् केवलज्ञानिनो मुक्त्वा शेषाणां सर्वजीवानामेकैको जीवप्रदेशो ज्ञानावरणीयस्य कर्मणोऽनन्तरविभागैरविभागपरिच्छेदैः, येषां ततोऽपि अधो विभागः कर्तुं न शक्यते, ते अविभागपरिच्छेदास्तैरावृतो, यदि एवं कथम् अनन्तभागो ज्ञानस्य नित्या ॥६॥ .

·ननु द्रव्यभावमनसोः किं स्वरूपं तथा द्रव्यमनो विना भावमनो भवति नवा, पुनर्भावमनो विना द्रव्यमनो भवति नवा, उच्यते, संज्ञिपञ्चेन्दियैर्मनःपर्याप्तिनामकर्मोदयतो मनोयोग्यपुद्गलद्रव्याणि आदाय तानि मनस्त्वेन परिणामितानि द्रव्यमन उच्यते, अथ तानि मनोद्रव्याणि आलम्ब्य जीवस्य यो मननव्यापारस्तत् भावमन उच्यते, यदाह नन्धध्ययनचूर्णिकृत "मणपजत्ति नाम कम्मोदयतो जोगो मणो व्चे घेत्तुं मणत्तेण परणामिया व्वा व्वमणो भण्ण" जीवो पुण मणणपरिणामकिरियावंतो भावमणो किं भणियं होइ मणद्व्वालंबणो जीवस्स मणणवावारो भावमणो भन्नइत्ति "तथा द्रव्यमनो विनाभावमनो न भवति असंज्ञिवत् , द्रव्यमनस्तु भावमनो विनाऽपि स्यात् भवस्थकेव- लिवत्, यदुक्तं लोकप्रकाशे" द्रव्यचित्तं विना भावचित्तं न स्यादसंज्ञिवत् । विनापि भावचित्तं तु द्रव्यतो जिनवद् भवेत् ॥११॥ इति भावमनो विनापि द्रव्यमनो भवति, यथा भवस्थकेवलिन इति प्रोक्तम् प्रज्ञापनावृत्तावपीति, एतेन एकेन्द्रियाणां सर्वे- षामपि असंज्ञिजीवानां द्रव्यमनोऽभावात् भावमनोऽपि नास्ति । इत्यावेदितम् ॥ किञ्च यदा तु भावमनःशब्देन चैतन्यमानं विवक्ष्यते तदा तु द्रव्यमनो विनापि भावमनः स्यादेव तच असंज्ञिनामपि अस्ति एव, 'अनेनैव चाभिप्रायेण श्रीभगवतीसूत्रवृ. क्योरपि भावमन उपयुक्तानां जीवानां परभवे उत्पत्ति रुक्ताऽस्ति तथा च तत्पाठः ॥ नोइंदिओ उवउत्ता उववअंति, नोइन्द्रियं मनः तत्र च यद्यपि मनः पर्याप्त्यभावे द्रव्यमनो नास्ति तथापि भावमनसश्च चैतन्यरूपस्य सदा भावात्, तेनोपयुक्तानामुत्पत्ते,

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्.
॥ ५९॥
आराहेत्ता कतिहिं भवग्णहणेहिं एवं चेव । उक्कोसियेणं भंते चरित्ताराहणं आराहेत्ता एवं चेव, नवरं
अत्थे गइए कप्पातीतएसु उववज्झति" उत्कृष्टचारित्राराधनावतः सौधर्मादिकल्पेष्वगमनात्, मज्झिमियाणं भंते
णाणाराहणं आराहेत्ता कतिहिं भवग्गहणेहिं सिज्झइ जाव अंतं करेति, गोयमा अत्ये गतिए दोचणं
भवग्गहणेणं सिज्झति जाव अंतं करेति “अधिकृतमनुष्यभवापेक्षया द्वितीयेन मनुष्यभवेनेति" तचं पुण भवग्गहणं
णातिकमति" एताश्च चारित्राराधनाः संवलिता ज्ञानाधाराधना इह विवक्षिताः कथमन्यथा जघन्यज्ञानाराधनाम् आश्रित्य
वक्ष्यति “सत्त? भवग्गहणाई पुण णाइक्कमति ति" यतश्चारित्राराधनाया एवेदं फलम् उक्तं, यदाह "अभवाउ चरत्तेत्ति"
श्रुतसम्यक्त्वदेशविरतिभवास्तु असंख्येया उक्तास्ततः चरणाराधनारहितज्ञानदर्शनाराधना असंख्येयभविका अपि भवन्ति
नतु अष्टभविका एवेति “मज्झिमियंणं भंते दंसणाराहणं आराहेत्ता एवं चेच, एवं मज्झिमियं चरित्ताराहणं पि
जहणियं णं भंते णाणाराहणं आराहेत्ता कतिहिं भवग्गणेहिं सिज्झति, जाय अंतं करेति, गोयमा अत्यंग
इए तच्चेणं भवग्गणेणं सिज्झति जाव अंतं करेति, सत्तभवग्गहणाई पुण णाइक्कमति एवं दसणाराहणं
पि एवं चरित्ताराहणं पि” इति भगवत्यष्टमशते दशमोद्देशके विशेपार्थस्तु एतद्वृत्तेज्ञेयः' तथा इन्द्रत्वचक्रित्ववासुदेवत्वा-
दिभावान् जीवः संसारे वसन् कति वारान् प्रामोतीति तु कापि शास्त्रे दृष्टं नास्तीति न लिख्यते, हीरप्रश्नेऽपि एतत्मनस इदमेव
उत्तरं प्रोक्तमस्ति । इति । इन्द्रत्वचक्रित्वादिभावा जीवैरनन्तशो न प्राप्ता इति विचारः॥ १३५॥
॥ ५९॥

·. तस्स उकोसिया णाणाराहणा, गोयमा, जस्स उक्कोसिया णाणाराहणा तस्स दसणाराहणा उक्कोसा वा अज हण्णुकोसा वा॥"उत्कृष्टज्ञानाराधनावतो हि आये द्वे दर्शनाराधने भवतो न पुनस्तृतीया तथा खभावत्वात् तस्येति" जस्स पुण उक्कोसिया दसणाराणा तस्स गाणाराहणा उक्कोसा वा जहण्णा वा अजहण्णमणुकोसा वा, जस्स णं भंते उक्कोसिया णाणाराहणा तस्सुक्कोसिया चरित्ताराहणा जस्सुक्कोसिया चरित्ता राहणा तस्स उक्कोसिया जाणा- राहणा जहा उक्कोसिया जाणाराहणाय दंसणाराहणाय भणिया, तहा उक्कोसियाणाणाराहणाय चरित्ताराहणा य भाणियव्वा" उत्कृष्टज्ञानाराधनावतो हि चारित्रं प्रति नाऽल्पतमप्रयत्नता स्यात् तत्स्वभावत्वात् तस्येति "जस्स णं भंते उ- कोसिया दंसणाराहणा तस्सुक्कोसिया चरित्ताराहणा जस्सुकोसिया चरित्ताराहणा तस्सुक्कोसिया दंसणाराहणा, गोयमा जस्सुक्कोसिया दंसणाराहणा तस्स चरित्ताराहणा उक्कोसिया वा जहण्णा वा अजहण्णमणुकोसा वा, जस्स पुण उक्कोसिया चारित्ताराहणा तस्स दसणाराहणा नियमा उक्कोसा उकोसियाणं भंते णाणाराहणं आराहेत्ता कतिहिं भवग्गहणेहिं सिज्झइ जाच अंतं करेइ गोयमा; अत्थेगइए तेणेव भवग्गहणेणं सिज्झइ जाव अंतं करेइ अत्थे गइए दोचेणं भवग्गहणेणं सिज्झइ जाव अंतं करेइ "उत्कृष्ट चारित्राराधनासदूभावे" अत्थे गइए कप्पोवएसु "कल्पोपगेषुसौधर्मादिदेवलोकोपगेषु देवेषु मध्ये उपपद्यते मध्यमचारित्राराधनासद्भावे" कप्पातीतएसु वा तित्रैवेयकादिदेवेषु उववञ्जइ उपपद्यते मध्यमोत्कृष्टचारित्राराधनासद्भावे "उकोसियाणं भंते दंसणाराहणं ·प्रावृत्त इत्याह, जइ पुण सो विवरेजइ तेणं जीवो अजीवयं गच्छे । सुडवि मेहसमुये होइ पहा चंदसूराणं ॥ यथा सुष्टु अपि अतिशयेनाऽपि मेघसमुदये जाते तथा खभावत्वात् चन्द्रसूर्याणां प्रभा भवति, तथा प्रत्यक्षत उपलब्धे- रेवम् एकैकस्य जीवप्रदेशस्य अनन्तैर्ज्ञानावरणाविभागपरिच्छेदैरावरणेऽपि तथा खभावत्वात् ज्ञानस्य अनन्तभागो नित्योद्- घाटित एव, यदि पुनः सोऽपि आत्रियते तत एकान्ततो निश्चेतनत्वात् जीवोऽजीवताम् गच्छेत् अजीवो भवेत् घटवत् ॥ ननु कथम् उच्यते अनन्तभागो नित्योद्घाटो यावता समस्ति पृथिव्यादीनां सर्वथा ज्ञानम् आवृतमत आह ॥ अव्वत्तमक्खरं पुण पंचण्ह वि थीणगिद्धिसहिएणं । नाणावरणुदएणं बिंदिय माईकमविसोही ।। पश्चानामपि पृथिवीकायिकादीनां वनस्पतिकायपर्यन्तानां स्त्यानगृद्धिनिद्रासहितेन ज्ञानावरणोदयेन अक्षरं ज्ञानमव्यक्तं सुप्तमत्तमूञ्छितादेरिवाऽस्फुटम् अतो न तत्रापि सर्वथा ज्ञानमावृत्तं तत्रापि पृथिवीकायिकानाम् अत्यस्फुटं ततो अप्कायिक- तेजस्कायिकवायुकायिकवनस्पतिकायिकानां क्रमेण विशुद्धतरम् , इदं चूर्णिकारवचनात् लिखितं, ततः क्रमेण द्वीन्द्रियादौ अक्ष- रस्य विशुद्धिस्तावत् द्रष्टव्या यावद् अनुत्तरोपपातिनां, ततोऽपि चतुर्दशपूर्विणाम् उक्तं च । तं चिय विसुज्झमाणं बिंदियमादिक्कमेण विन्नेयं । जा होंति गुत्तरसुरा सव्वविशुद्धं तु पुब्वधरे ॥१॥ इह यद्यपि प्रागक्षरं सर्वाऽऽकाशप्रदेशेभ्यो अनन्तगुणं केवलम् अभिप्रेतं नित्यानाहतोऽपि अनन्तभागस्तस्य एव, तथापि

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्.
॥६२॥
यपरिच्छेदनखभावं यद् ज्ञानं तद् यदा पटपर्यायं परिच्छेत्तुम् अलं तदा पटपर्य्यायस्यापि घटपर्यायरूपतापत्तिरन्यथा तस्य तत्प-
रिछेदकत्वाऽनुपपत्तेः, तथा रूपखभावात्, ततो यावन्तः परिछेयाः पर्यायास्तावन्तः परिछेदकास्तस्य केवलज्ञानस स्वभावा
वेदितव्या, स्वभावाच पर्यायास्ततः पर्यायान् अधिकृत्य सर्वद्रव्यपर्यायपरिमाणं केवलज्ञानम् उपपद्यते इत्यादि ।
ननु अकारादिश्रुतकेवलज्ञानयोः पर्यायपरिमाणं तुल्यमेव किंवा न्यूनाधिकम् “उच्यते" तुल्यमेव, केवलं स्वपरपायकृतो
विशेषः “यदुक्तं" नन्दीवृत्तौ पर्यायपरिमाणचिन्तायां परमार्थतो न कश्चिद् अकारादिश्रुतकेवलज्ञानयोर्विशेषः" अयं तु विशेषः,
केवलज्ञानं खपर्यायैरपि सर्वद्रव्यपर्यायपरिमाणतुल्यम् अकारादि तु खपरपर्य्यायैरेवेत्यादि "इति केवलज्ञानस्य स्वभावभे-
दादिविचार" ॥ १३८ ।।
ननु विजयादिषु चतुर्पु विमानेषु उत्पन्नो जीवस्ततच्युत्वा मनुष्यभवं प्राप्य कदाचिदपि नैरयिकेषु भवनपत्तिषु तिर्यक्षु
व्यन्तरेषु ज्योतिष्केषु च समागच्छति नवा 'उच्यते' नैरयिकादिषु नाऽऽगच्छति मनुष्यभवे सौधर्मादिषु चाऽगच्छति यदुक्तं
प्रज्ञापनावृत्तौ पञ्चदशे इन्द्रियाख्ये पदे "इह विजयादिषु चतुर्पु विमानेषु गतो जीवो नियमात् तत उद्वृत्तो न जातु कदाचि-
दपि नैरयिकादिषु पञ्चेन्द्रियतिर्यपर्यवसानेषु तथा व्यन्तरज्योतिष्केषु च मध्ये समांगमिष्यति, मनुष्येषु सौधर्मादिषु चागमि-
ष्यतीति" इति विजयादिविमानगतस्य नरकादिगतिगमननिषेधविचारः ॥ १३९ ॥
ननु भरतचक्री निगोदादेनिःसत्य कतिभिर्भवैर्मुक्तिं गतः, तथा सम्यक्त्वं प्राप्य यः कदाचिदपि न तद्वमनं कुर्यात् स कति-
॥६२॥

·सार्धशत- कम् . प्रश्नोत्तर- ॥६४॥ रुद्धम् 'उच्यते' जिनाऽऽज्ञाविरुद्धमेवेदं कृत्यम् इति जानीहि, निशीथसूत्रे एकोनविंशतितमोद्देशके गृहस्थानां सूत्रवाचनाया निपि- द्धत्वात् , तथा च तत्पाठः। "जेअण्णउत्थियं वागारधियं वा वाएति वायं तं वासाइजति से आवजति चाउम्मासियं परिहारहाणं उग्घाइयं" इत्यादिः अत एव भगवद्पादावपि श्रावकवर्णके प्रतिपदं “लद्धडा गहिया" इत्यादिपाठ एव दृश्यते, न तु सूत्राध्ययनपाठः, एवं तर्हि किं दशवकालिकसूत्रमपि श्रावकाय न अध्याप्यं तत्रोच्यते दशवकालिकस्य चतुर्थमध्ययनं पड्जीवनिकायमात्रमेवा- ध्याप्य नतु शेपं, यदुक्तम् आवश्यकचूर्णी श्रावकाणां "जहन्नेणं अट्ठप्रवयणमायाओ उक्कोसेणं छज्जीवणिया सुत्तओ अत्थओ वि पिंडेसणं न सुत्तओ अत्थओ पुण उल्लावेणं सुणइ ति” एवमावश्यकनियुक्त्यादिपठननिषेधालापको ऽपि तत्र ज्ञेयः, अन्यत्रापि उक्तं च दशवकालिकं पड् जीवनिकायतः पूर्व पश्चाद्वा यः श्रावकान् पाठयति स तन्मनः कल्पितकदाचरण इत्यादि" इति श्रावकाणां पड़्जीवनिकायाध्ययनव्यतिरिक्तसूत्रपठननिषेधविचारः ॥ १४४ ॥ अम्बडो नाम यः श्रीवीरस्वामिनः श्रावकोऽभूत्, स जात्या ब्राह्मणो वा क्षत्रियो वा, तथा तस्य यद् विविधरूपकरणादि- सामर्थ्य तत्कि तपोजन्यवैक्रियलब्ध्यादिवलेन उत परितुष्टदेवतादत्तविद्यावलेन, तथा आगामि चतुर्विशतिकायां यस्तीर्थकरो भावी सोऽम्बडः क इति चेच्छृणु, इह शास्त्रदृष्ट्या चिन्त्यमानं तु.श्रीवीरोपासकमम्बडद्वयं जातमिति संभाव्यते, तथाहि औपपातिको- पाङ्गे हि श्रीवीरश्रावको अम्बडः परिवाः जात्या ब्राह्मण उक्तस्तथा भूयिष्ठपष्ठभक्तादितपोजन्यमवधिज्ञानवैक्रियलब्ध्यादिकं तस्योक्त- ॥६४॥ ननु . M ·ननु आधुनिकाः केचित् पाखण्डिनो निह्नवा आर्द्रकुमारो ऽभयकुमारप्रेपितरजोहरणादिदर्शनेन प्रतिबुद्ध इत्याहुः तदागमा- नुसारि उत तद्विरुद्धमितिचेद्, उच्यते, आगमविरुद्धमेवेदं वचो जानाहि, उत्सूत्रभाषकमन्तरेण को ऽन्य ईदृक् खकपोलकल्पितं सूत्रविरुद्धं वचो भापितुमुत्सहते, यतः सूत्रे साक्षादेकान्ते जिनप्रतिमां दृष्ट्वा आर्द्रकुमारः प्रतिबुद्ध इत्युक्तमस्ति, तथा च सूत्रक- ताङ्गसत्कार्द्रकीयाध्ययननियुक्तिपाठः । संवेगसमावन्नो मायी भत्तं चइत्तु दियलोए। चइऊणं अद्दउरे अद्दसुओ अद्दओ जाओ॥ ९३ ॥ पीतीदोण्हउ दूओ पुच्छण अभयस्स पट्टवे सो वि । तेण वि सम्मद्दिहि त्ति होज पडिमारहस्सगयं ॥ ९४ ॥ दर्दु संबुद्धो रक्खिओ य आसाणवाहणपलाओ। पव्वइयं तो धरिओ रजं न करेइ को अपणो ॥९५ ॥ इति न च वाच्यं नेदं सूत्रवच इति, श्रुतकेवलिश्रीभद्रबाहुप्रणीतत्वेन नियुक्तीनामपि सूत्रतुल्यत्वाभिधानात् “सुयकेवलिणा रइयमिति" वचनात् किंच श्रीभगवतीसूत्रानुयोगद्वारादावपि ॥ "सुत्तत्थो खलु पढमो बीओ निज्जुत्ति मीसिओ भणिओ। तइओ य निरवसेसो एस विही होइ अणुओगे" इत्यादि वचनानियुक्तिभाष्यचूादयः प्रमाणीकृताः सन्ति, अतस्तद्वचनं ये न मन्यन्ते ते सूत्रोत्थापका ज्ञेयाः, इत्याईकु- मारप्रतिबोधहेतुविचारः ॥ १४३ ॥ ननु आधुनिकाः केचित्पाखण्डिनो गृहस्थान् अपि अङ्गोपाङ्गादिसिद्धान्तान् पाठयन्ति तज् जिनाऽऽज्ञानुसारि उत तद्वि- 1 ·प्रश्नोत्तर- सार्धशत- ॥६३ ॥ वर्तान् यावदवतिष्ठन्ते, ते च पुद्गलपरावर्त्ता आवलिकाया असंख्येयभागे यावन्तः समयास्तत् तुल्या मन्तव्याः, इयं च सर्वाऽपि स्थितिः सांव्यवहारिकान् आश्रित्योक्ता अस्ति, ततो न मरुदेव्यादिभिर्व्यभिचारः (४) यदाह आगमः-सुहुम निगोए णं भंते, सुहुम निगोए त्ति कालओ किय चिरं होइ, गोयमा जहण्णेणं अंतो मुहुत्तं उक्कोसेणं असंखेनं कालं, असंखिज्जाओ उस्सप्पिणिओसप्पिणीओ, इत्यादिः "गोला य असंखेजा" इत्यादि संग्रहणीगाथावृत्तावपि अयमों वोध्यः, इति सूक्ष्मवादरनिगोदादौ जीवानां स्थितिमानविचारः ॥ १४१ ॥ ननु येपां रोमभी रत्नकम्बलवस्त्रम् उत्पद्यते, ते मूषिका अग्नौ समुत्पद्यन्ते अत एव तद्वस्त्रमालिन्यम् अग्निप्रक्षेपेण शुध्यति, इत्युक्तिःश्रूयते तत्राग्नौ मूपिकोत्पत्तिः वापि शास्त्रे उक्ता अस्ति नवा, तथा कस्यचिद् उदरे गृहकोकिला समुत्पद्यते इति श्रूयते तत्र किं कारणमिति चेद् उच्यते, अनुयोगद्वारवृत्तौ आवश्यकनिक्षेपाधिकारे अग्नौ मूषिकोत्पत्तिरुक्ता ऽस्ति, तथा च तत्पाठः “इष्ट- कापाकाद्याग्निपिकावास इत्युच्यते तत्रहि अग्नौ किल मूषिकाः सम्मूर्च्छन्तीति" तथा उदरे गृहकोकिलोत्पत्तेः कारणं तु उक्तम् निशीथचूणों, तथा च तत्पाठः ॥ "गिहकोइल अवयवसंमिस्सेण भुत्तेण पोट्टे किल गिहकोइला संमुच्छंति त्ति" इत्यग्नौ मूषिकोत्पत्तेरुदरे गृहकोकिलोत्पत्तेश्च विचारः ॥ १४२ ॥ १ सामान्येन पञ्चेंद्रियकायस्थितिः सातिरेकं सागरोपमं सहस्र तच चतुर्गतिभ्रमणतो बोध्यम् सामान्यतस्तु नसकायस्थितिः “दोसागरोवमसहस्साइ संसिन वास भहियाई" इत्याद्यर्थोऽपि सग्रहणीवृत्तावुक्तो ऽस्ति ·N भिर्भवैर्मुक्ति थातीति चेद् 'उच्यते' भरतस्तावत् सप्तभिरष्टभिर्वा भवैर्मुक्तिं गत इति संभाव्यते, यदुक्तम् आचाराङ्गवृत्तौ लोक- साराध्ययने तृतीयोद्देशके "भावयुद् वाह शरीरं लब्ध्वा कश्चित् तेनैव-भवेन अशेषकर्मक्षयं विधत्ते, मरुदेवी खामिनीवत् कश्चित् सप्तभिरष्टभिर्वा भवैभरतवत्, कश्चिद् अपार्द्धपुद्गलपरावर्तेन, अपरो न सेत्स्यति एवेति" तथा अप्रतिपतितसम्यक्त्वो जन्तुरुत्कर्पतः सप्ताऽष्टौ वा भवान् संसारे तिष्ठति ततः परमवश्यं मुक्तिं याति, यदुक्तं सूत्रकृताङ्गवृत्तौ चतुर्दशाध्ययने "अप्रति- पतितसम्यक्त्वो जीव उत्कृष्टतः सप्ताष्टौ वा भवान् म्रियते नोर्ध्वमिति" इति भरतचक्रिणो प्रतिपतितसम्यक्त्वजीवस्य च भव- संख्याविचारः॥१४॥ ननु सूक्ष्मनिगोदात् निःसृत्य केचिद् जीवाः कालान्तरे पुनरपि सूक्ष्मनिगोदे यान्ति तर्हि उत्कर्पतस्तत्र कियत् कालम् अव- तिष्ठन्ते (१) तथा केचित् सूक्ष्मनिगोदान् निःसृत्य वादरनिगोदे एव गत्यागतीकुर्वाणा उत्कर्षतः कियत् कालं तत्रावतिष्ठन्ते (२) तथा कदाचित् सूक्ष्मनिगोदे कदाचित् वादरनिगोदे एवं सामान्यनिगोदमाने उत्कर्पतः कियत् कालं तत्रावतिष्ठन्ते (३) तथा सूक्ष्मवादरसाधारणप्रत्येकरूपे वनस्पतिकायमात्रे जीवा उत्कर्पतः कियत्कालम् अवतिष्ठन्ते, इति चेद् छृणु, सांव्यवहारिका जीवाः सूक्ष्मनिगोदं गताः सन्तो ऽसंख्याता उत्सर्पिण्यवसर्पिणीर्यावद् उत्कर्षतस्तत्रावतिष्ठन्ते, पश्चादवश्यं वादरनिगोदादिषु आगच्छन्ति (१) तथा वादरनिगोदे उत्कर्षतः सप्ततिसागरोपमकोटाकोटी विदवतिष्ठन्ते न परतः (२) तथा सामान्यनि- गोदे साधों द्वौ पुद्गलपरावत्तौं यावदवतिष्ठन्ते, अनन्तकालमित्यर्थः (३) तथा वनस्पतिकायमात्रे असंख्येयान् पुद्गलपरा: .. । 1 .

·प्रश्नोत्तर-
॥६६॥
सार्धशत-
कम्
वेर्हि अहह्मामेहिं नामायरिय उवज्झायसाहुलिंगीहिं जिनघरमहआवासोपकप्पिओसायसीलेहिं" इत्यादि
महानिशीथाद्यागमवचनैश्चैत्यवासिप्रभृतीनां मिथ्याष्टित्वप्रतिपाद्नात् ।।
ननु तादृग् विम्बादिदर्शनादपि कस्यचिद् सम्यक्वाद्युत्पत्तिर्जायते ततस्तद्वन्दनार्थ गमने को दोप, इति चेच्छृणु, भवतु वा
लिङ्गिप्रभृतिभिरालिङ्गितेपु.चैत्येषु विम्बादिदर्शनात् कस्यचिद् कथंचित् सम्यक्त्वादिरलौत्पादस्तथापि "जइ वि हु सम्मुप्पाओ-
कस्स वि" इत्यादिना कल्पभाष्ये निववत् तचैत्यानां वर्जनीयत्वेनाभिधानात् न तत्र विवेकिनां गमनं संगच्छते, इत्यादिः
सर्वोप्ययमर्थः प्रचोधोदयात् संक्षिप्य इह लिखितः, श्रीबृहत्कल्पभाष्यचूादौ तु प्रथमखण्डे विस्तरेणायमों बोध्यः।
ननु निक्षवादिपरिगृहीताः प्रतिमा यथा अवन्द्यास्तथा तत्कृतस्तोत्रप्रकरणादिकमपि सम्यग् दृशाम् अग्राह्यमेव उत ग्राह्यमिति
'उच्यते' अग्राह्यमेव यदुक्तं श्रीमहानिशीथे चतुर्थाध्ययने “जे भिक्खुवा भिक्खुणी वा परपाखंडीणं पसंसं करेजा
जेआवि णिण्हगाणं पसंसं करेजा जेआवि निण्हगाणं अनुकूलं भासेजा जेआधि निण्हगाणं आययणं पवि-
सिज्जा जेणावि निण्हगाणं गंथं सत्यं पयक्खरं वा परवेजा जेणं निण्हगाणं संतिए कायकिलेसाइतवे वा
संजमेइ वा णाणेइ वा विणाणेइ वा सुए वा पंडिच्चेइ वा अभिमुहमुद्धपरिसा मज्झगए सिलाहेजासे विआणं
परिमाहम्मिएसु उववज्जेजा ? जहा सुमतीति" इति भगवतां गुह्यप्रदेशस्वातिगुप्तविचारस्तदन्तर्गत एव अशुद्धप्रति-
माऽवन्धत्वविचारो निहवाणीतग्रन्थादेरग्राह्यत्वविचारश्च ॥ १४७ ।।
॥६६॥

·. . "जयवीयराय” इत्यादि इदश्च प्रणिधानं न निदानरूपं प्रायेण निःसङ्गाभिलापरूपत्वात् एतच्च अप्रमत्तसंयतादाक् कर्त्तव्यम् अप्रमत्तादीनां मोक्षेऽपि अनभिलाषादित्यादि विस्तरार्थिना तु पूजापञ्चाशकवृत्तिर्विलोक्या, इति नवनिदानादिविचारः ॥१४६॥ ननु भगवतो मुष्कपुंश्चिह्नादिगुह्यप्रदेश इतरपुरुषवद् दृष्टिपथम् आयाति न वा “उच्यते" सुतरां गुप्तत्वेन प्रायशो गजजा- त्याश्वयोरिव दृष्टिपथं न आयात्येव, प्रायश इति कथनाद्: गृहस्थत्वे स्त्रीसंभोगकाले कथंचिद् दृष्टिपथागमनेऽपि न दोषः, यदुक्तं योगशास्त्रवृत्तौ प्रथमप्रकाशे खामिन कुञ्जरस्येव मुष्की गूढौ समस्थिती। अतिगूढं च पुंश्चिह कुलीनस्येव वाजिनः ॥ ३० ॥ इति ननु सिद्धान्तेऽपि अयमर्थः कापि अस्ति "उच्यते" औपपातिकोपाङ्गसूत्रवृत्त्योरस्ति तथाहि "वरतुरगसुजायगुझं देसेति" वरतुरगस्येव सुजातः सुगुप्तत्वेन सुनिष्पन्नो गुह्यदेशो यस्य स तथा, इति वीरप्रभुवर्णनाधिकारे" ननु एवं तर्हि केचित्प्रकटतरगुह्यप्रदेशा भगवत्प्रतिमाः कारयन्ति, ता वन्द्या नवा, उच्यते, ता हि तावद् भगवतः प्रतिमा एव न भवन्ति भगवत्प्रतिमानां भगवद्वद् गुह्यप्रदेशस्यापि अतिगुप्तत्वात्, तासां तु साक्षाद् दृश्यमानत्वात् , तथा च कथं तासां वन्द्यत्वं संजा- घटीति, किंच उत्सूत्रवादिप्रतिष्ठापितानि गृहस्थप्रतिष्ठापितान्यपि च चैत्यानि अवन्द्यान्येव, यदुक्तं श्रीजिनपतिमूरिभिः प्रबोधो- दये “पौर्णमासिकादिमतवर्तीनि चैत्यानि अवन्द्यान्येव अनधिकारिप्रतिष्ठापितत्वात् दिगम्बरादिपरिग्रहीतवद् इत्यादि" एवं स्वदर्शनमिथ्यादृष्टिभि श्चैत्यवासिप्रभृतिभिरपि परिगृहीताः प्रतिमा वर्जनीया एव "कूराभिग्गहियमहा मिच्छद्दिट्टीहि पा- ·प्रश्नोत्तर- सार्धशत- कम्. ॥६५॥ स्त्री स्यामितिप्रार्थनं तृतीयम् ॥ ३॥ स्त्रियाः पारवश्यादिकष्टं दृष्ट्वा अहं पुमान् स्यामिति प्रार्थनं चतुर्थम् ॥ ४॥ मनुष्यविपया- णाम् अशुचित्वाद् बहुरतदेवविषयं निदानं पञ्चम, ॥५॥ये देवाः स्वपरदेवदेवीसेवने स्वविकुर्वितदेवदेवीसेवने चाऽऽसक्तास्ते बहुरता उच्यन्ते" ये देवाः स्वयमेव देवत्वेन देवीत्वेन च विकुळ सेवन्ते नतु परं ते स्वरतास्तद्विपयं निदानं पष्ठम् ॥६॥ एते पनिदानकृतो भवान्तरे दुर्लभवोधिकाः स्युः अमैथुना ये सुरास्तेऽरतास्तद्विपयं निदानं सप्तमम् ॥७॥ एते त्रयो देवभेदाः, अहं साधुप्रतिलम्भकः श्राद्धः स्यामिति प्रार्थनमष्टमम् ॥ ८ ॥ व्रताऽऽकांक्षया दरिद्रः श्राद्धः स्यामिति प्रार्थनं नवमम् ॥९॥ एतानि पाश्चात्यानि त्रीणि निदानानि क्रमेण बोधिदेशसर्वविरतिदायकानि नतु सिद्धिदानीति, अयमर्थः सर्वोऽपि पाक्षिकसूत्रवृत्तावस्ति अन्यत्राप्युक्तं च निव-सिट्टि-इत्थि-पुरिसे-परपवियारे य-सपवियारे य । अप्पसुरय-सड्ड-दरिद्दे हुजा नवनियाणाइ त्ति ॥१॥ ननु तीर्थकरत्वचरमदेहत्वादि प्रार्थनमपि राज्यादिप्रार्थनवद् दुष्टं न वा "उच्यते" तीर्थकरत्वादावपि अप्रार्थनमेव भगवता श्रीवीरेण प्रशंसितम् इति, निदाने तु सद्वस्तुविषयिण्यपि अपवादपदं नास्ति निदानं साधूनां निषिद्धमेवेत्यर्थः, इति बृहत्कल्पवृत्ती उक्तत्वात्, तीर्थकरत्वादिप्रार्थनमपि साधूनां न युक्तमेव, किंच ननु कृत्स्नकर्मक्षयान् मोक्षो भवतु इतीदमपि निदानमेव, उच्यते सत्यमेतदपि निश्चयतः प्रतिपिद्धमेव "मोक्षे भवे च सर्वत्र निःस्पृहो मुनिसत्तमः " इत्याद्युक्तत्वात्, तथापि भावनायामपरिणत सचम् अङ्गीकृत्य व्यवहारत इदमदुष्टमेवेत्यादि आवश्यकबृहद्वृत्तौ ध्यानशतकाधिकार तथा योगशास्त्रवृत्तावपि उक्तं च ·M . सप्तशतानि च तस्य शिष्या उक्ताः, प्रान्ते च अनशनेन ब्रह्मलोकं गतो महाविदेहे सेत्स्यति इत्युक्तं" तत्थ खलु इमे अट्ट माहणपरिव्वायगा भवंति तं जहा कण्हे य १ करकंडेय २ अंबडे य ३ परासरे ४ कण्हे ५ दीवायणे ६ चेव देवगुत्ते य ७ नारए ८ इत्यादिसूत्रपाठस्तत एवावसेयो बहुत्वादन न लिख्यते, श्रीमुनिरत्नमरिकृताम्बडचरित्रे तु एवमुक्तमस्ति, अम्बडो नाम रथपुरनिवासी जात्या क्षत्रियः सांख्यमतस्थगोरखयोगिनी प्रदत्तदेशसप्तकप्रभावात् संप्राप्तद्वात्रिंशद् वररमणीयुक्तप्राज्यराज्यादिसमृ- द्धिसमुदायः परितुष्टसूर्यादिप्रदत्तविविधविद्याभरः कियत् कालानन्तरं श्रीकेशिगुरूपदेशात् अवाप्तसम्यक्त्वरत्नः तद्वचनादेव विहित- श्रीवीरप्रभुचरणसेव श्चित्तशैथिल्यादष्टादशवारान् गृहीतमुक्तसम्यक्त्वः श्रीवीरमभुदर्शितसुलसाश्राविकास्थैर्यावलोकनात् सुदृढी भूतसम्यग्दर्शनः प्रान्ते पुत्राय राज्यं प्रदाय स्वयमनशनेन कालं कृत्वा स्वर्ग जगामेति, अन्यसिन् अम्बडचरित्रे अयमेव अम्बडो राजा आगामिचतुर्विंशतिकायां तीर्थकरो भावीति उक्तमस्ति, स्थानाङ्गवृत्तावपि अम्बडद्वयसंभावना कृताऽस्ति, नवरं तत्राम्बडः परिव्राजक एव सुलसांपरीक्षक उक्तः, स एव च भावितीर्थकरजीवः प्रोक्तोऽस्ति, तत्वं पुनः केवलिनो बहुश्रुता वा विदन्ति यदस्ति तत्प्रामाण्यम्, इत्यम्बडश्रावकजात्यादिभेदविचारः ॥ १४५॥ • ननु शास्त्रेषु यानि नवपापनिदानानि उक्तानि तानि कानि "उच्यते" भवान्तरे अहं राजा भवेयमितिप्रार्थनं प्रथमं निदानम् ॥१॥ अलं मे बहुव्यापारेण राज्येन परं समृद्धिमान् गृही स्याम् इति प्रार्थनं द्वितीयम् ॥ २॥ पुरुषस्य विविध कष्टं दृष्ट्वा अहं --

·प्रश्नोत्तर-
--
॥६८॥
सार्वशव-
कम्.
भविक मनुष्यस्यैव तद्भवे क्षायिकसम्यक्त्वारम्भकत्वात्, औपशमिकं ताद्भविकमेव क्षायोपशमिकं पुनरुभयथाऽपि प्राप्यते शेष-
थ्वीचतुष्टयनारकाणां तु क्षायिकं सम्यक्त्वम् नास्त्येव तद्वतां तेषु अनुत्पत्तेः इतरे द्वे भवतस्ते च प्राग्वद् ॥१॥ देवगतौ वैमानिक-
देवानां तु त्रिविधमपि आद्यपृथ्वीत्रयनारकवद् एव, भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्काणां पुनः क्षायिकम् नास्त्येव तद्वतां तेषु अनुत्पत्तेः
अपरे द्वेप्राग्वत् ॥२॥ मनुष्यास्तु द्विविधाः संख्येयवर्षायुषो ऽसंख्येयवर्पायुपश्च तत्र आद्यानाम् औपशमिकं तु ताभविकमेव क्षायिक-
क्षायोपशमिके पुनस्ताभविके पारभविके च भवतः, असंख्येयवर्षायुषां पुनर्मनुष्याणाम् औपशमिकं क्षायिकं चाद्यपृथ्वीत्रयनारक-
वैमानिकदेववद् ज्ञेयम् , क्षायोपशमिकं तु ताभविकमेव कर्मग्रन्थिकाभिप्रायेण सैद्धान्तिकाभिप्रायेण तु पारभविकमपि लभ्यते
(३) पञ्चेन्द्रियतिर्यञ्चोऽपि मनुष्यवद् द्वेधा तत्र असंख्येयवर्षायुपां पञ्चेन्द्रियतिरश्चां त्रीणि अपि सम्यक्त्वानि मनुप्यवद् वा-
च्यानि, तथा संख्येयवर्षायुष्कसंज्ञिपञ्चेन्द्रियतिरश्चां तत् स्त्रीणां च क्षायिकसम्यक्त्वं नास्ति एव इतरे द्वे प्राग्वद्, अन्येषां
पुनर्जीवानाम् एकेन्द्रियादीनां त्रयाणां मध्ये एकमपि न संभवतीति (४) सर्वोप्ययमर्थः प्रवचनसारोद्धारगदैकोनपञ्चाशद-
धिकशततमद्वाराद् उद्धृत्य संक्षेपतो ऽत्र लिखितोस्ति विस्तरार्थिना तद् बृहवृत्तिर्विलोक्या ।।
ननु निश्चयनयमतेन लोके एको धर्मो ऽपरं तु सम्यक्वादिधर्मसाधनं तत्र धर्मप्राप्तिजीवस कदा भवति, उच्यते, धर्मसंग्र-
१ प्रज्ञापनावृत्तौ तु पञ्चमे विशेषपदे एवम् उकमस्ति "दो णाणा दो अन्नाणा" इति उत्कृष्टस्थितिका हि मनुष्यात्रिपल्योपमायुपस्तेपा च तावदज्ञाने नियमेन
पुनः यदा पण्मासावशेषायुपो वैमानिकेषु वद्धायुपस्तदा सम्यक्त्वलाभात् द्वे ज्ञाने लभ्येते अवधिविभौ चासंख्येयवर्षायुषां न स्त इत्यादि एवं विर्यगधिकारेपि ॥
॥ ६८॥

·13 . ननु तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यक्त्वम् उच्यते तत्र श्रद्धानं च तथेति प्रत्ययः स च मानसो ऽभिलापो न चायम् अपर्याप्तकाधव । स्थायाम् इष्यते, सम्यक्त्वं तु तस्यामपि इष्टं षट्षष्टिसागरोपमरूपायास्तस्य उत्कृष्टस्थितेः प्रतिपादनाद् ततः कथमिदं लक्षणम् उपपद्यते इति चेद् "उच्यते" तत्वार्थश्रद्धानं सम्यक्त्वस्य कार्य, सम्यक्त्वं तु मिथ्यात्वक्षयोपशमादिजन्यः शुभआत्मपरिणाम- विशेषः, इदं च लक्षणम् अमनस्केषु सिद्धादिषु अपि व्यापकम् इति नोक्तदोषः। ननु परपाखण्डिनां स्वशास्त्रोक्ततत्वार्थश्रद्धानभाजां यथाऽभिग्रहिक मिथ्यात्वं तथा जैनानामपि तथा विधत्वात् कथं तन्न- इति चेच्छृणु "पाखण्डिनामेव खशास्त्रनियन्त्रितविवेकालोकानां परपक्षप्रतिक्षेपदक्षाणाम् अभिग्रहिकं मिथ्यात्वं ज्ञेयं, जैनानां तु धर्माधर्मवादेन परीक्षापूर्वं तत्त्वम् आकलय्य स्वाऽभ्युपगतार्थ श्रद्दधानानां परपक्षप्रतिक्षेपदक्षत्वे ऽपि नाभिग्रहिकत्वं खशाखाऽनि- यत्रितत्वाद् विवेकालोकस्य यस्तु नाम्ना जैनो ऽपि खकुलाचारेणैव आगमपरीक्षा बाधते तस्याभिग्रहिकत्वमेव सम्यग्दृशो ऽप- रीक्षितपक्षपातित्वाऽयोगात्" तदुक्तं हरिभद्रसूरिभिः । पक्षपातो न मे वीरे न देषः कपिलादिषु । युक्तिमद् वचनं यस्य तस्य कार्यः परिग्रहः ॥१॥ इति एष सर्वोऽपि अर्थो धर्मसंग्रहप्रकरणानुसारेण बोध्यः ॥ एतेन जैनानाम् अभिग्रहिकत्वं निराकृत्य सम्यक्त्वं प्रतिपादितं परं तत् क्षायिकमौपशमिक क्षायोपशमिक चेति त्रिविधमपि चतसृषु अपि गतिषु प्राप्यते नवा तत्र उच्यते, प्राप्यते एव केषांचिल् लघुक- मणां, तथाहि नरकगतौ आद्यासु तिसृषु पृथ्वीषु त्रिविधमपि सम्यक्त्वं प्राप्यते, तत्र क्षायिकं तु पारभविक एव प्राप्यते न तु ताद्-

·प्रश्नोत्तर-
सार्धशत-
कम्.
॥६७॥
उत्सपिण्यवसपिण्यो ऽपक्रामन्ति, इत्यतः कालात् क्षेत्रं सूक्ष्मतरमिति द्वितीयोद्देशके । तथा ।
कालवृद्धौ द्रव्यभावक्षेत्रवृद्धिरसंशयम् । क्षेत्रवृद्धौ तु कालस्य भजना क्षेत्रसौक्ष्मतः ॥ १९ ॥
द्रव्यपव्ययोवृद्धिरवश्यं क्षेत्रवृद्धितः, अत्र शेषो विशेषश्च ज्ञेय आवश्यकादितः ॥२०॥
इति तृतीयसर्गेऽवधिज्ञानाधिकारे, इति द्रव्यक्षेत्रकालभावानां मध्ये कः कसात् सूक्ष्म इति विचारः ॥ १४८॥
ननु केवलिनामपि त्रयोदशगुणस्थानकान्ते सूक्ष्मक्रिया प्रतिपात्यादिशुक्लध्यानम् उक्तम्, ध्यानन्तु चिकाय्यम् उच्यते तच
केवलिनां न संभवति तेषां भावमनस एव अभावात् इति चेद् 'उच्यते' चित्तैकाग्र्यं ध्यानमिति तु छद्मस्थमाश्रित्य शास्त्रेषु
पठ्यते, केवलिनस्तु कायनिश्चलत्वमेव ध्यानम् अस्ति इत्यतो न कश्चिद्दोपः, यदुक्तं गुणस्थानक्रमारोहसूत्रवृत्योः ।
छद्मस्थस्य यथा ध्यानं मनसः स्थैर्यमुच्यते ॥ तथैव वपुषः स्थैर्य ध्यानं केवलिनो भवेत् ॥१०१॥
यथा येन प्रकारेण छनस्थस्य योगिनो मनसः स्थैर्य ध्यानमुच्यते, तथैव तेन प्रकारेण वपुषः स्थैर्य शरीरस्य निश्चलत्वं केव-
लिनो ध्यानं शैलेशीकरणं भवेत् , ततः स शीघ्रम् अयोगिगुणस्थानकं यातीत्यादि।
जह छउमत्थस्स मणो झाणं मन्नइ सुनिचलं संतं । तह केवलिणो काओ सुनिचलो भण्णइ झाणं ॥ ८४ ॥
इत्यावश्यकभाष्येऽपि ध्यानशतके चोध्यम्, इति सयोगिककेवल्यादीनामन्ते शरीरस्थैर्यमेव ध्यानमितिविचारः ॥१५० ।।
१ परयो. शुक्लभ्यानभेदयो. ध्यातार. केवलिनः सयोगिगुणस्थानवतिनो ऽयोगिगुणस्थानवर्तिनश्च ज्ञेया इत्यावश्यकलधुवृत्तौ ।
॥६७॥

·ननु श्रीशय्यम्भवसूरिभिः स्वपुत्रे मनकनामके देवभूयं गते सति अश्रुपातः कृतः स शोकतो हर्पतो वा 'उच्यते' केचित शो- कत इत्याहुः, तदयुक्तं युगप्रधानत्वेन महापुरुषाणां तेषां श्रुतकेवलिनां तादृक्शोकोत्पत्तेरसंभवात् , किन्तु हर्षत - एव, अहो खल्पेनैव कालेनानेन बालेन आराधितमिति विमर्श एव तत्र हर्पकारणमभूदिति, यदुक्तं श्रीदशवकालिकनियुक्तौ ॥ आणंद अंसुपायं काही सजंभवा तहि थेरा । जसभहस्स य पुच्छा कहणा य वियारणा संघे ॥१॥ अहो आराधितम् अनेनेति हर्षादश्रुमोक्षणम् अकापुरिति दशवैकालिकबृहद्वृत्ती, इति श्रीशय्यम्भवसूरीणां हांश्रुपात- विचारः ॥ १४८॥ ननु द्रव्य-क्षेत्र-काल भावानां मध्ये कः कसात् सूक्ष्मतम इति चेच्छृणु, समयात्मकः कालः सूक्ष्मः, एकसिंश्चक्षुनिमेषो- न्मेषे ऽसंख्यातसमयसद्भावात् , ततोऽपि क्षेत्रं सूक्ष्मतरम् अङ्गुलश्रेणिमात्रक्षेत्रप्रदेशानां प्रतिसमयमेकैकप्रदेशापहारेऽसंख्येयो- त्सर्पिण्यवसर्पिणीकालापक्रमणात् , ततोऽपि द्रव्याणि सूक्ष्मतमानि एकैकस्मिन् आकाशप्रदेशे अनन्तानन्तपरमाण्वादिषुद्गलद्र- व्यावगाहनात् , तेभ्योऽपि भावशब्दवाच्याः पर्याया अतिसूक्ष्मतमाः प्रतिपरमाण्वादिद्रव्येषु अनन्तानन्तपर्यायसद्भावात् , य- दुक्तम् आचाराङ्गनियुक्तिवृत्त्योर्लोकप्रकाशे च ॥ निउणो य हवइ कालो तत्तो निउणयरं अ हवा खित्तं । अंगुलसेढीमित्ते ओसप्पिणीओ असंखिजा ॥८९॥ निपुणः सूक्ष्मः कालः समयात्मकस्ततोऽपि सूक्ष्मतरं क्षेत्रं भवति यतो ऽङ्गुलश्रेणिमात्रक्षेत्रप्रदेशानां समयापहारेण असंख्येया -- . १ “१२

·हण्यां निश्चयनयमतेन शैलेशीचरमसमये एव धर्म उक्तः, तत्पूर्वसमयेषु तु तत्साधनस्यैव संभवः ।।
सो उ भवक्खयहेऊ सेलेसीचरमसमयभावी जो । सेसो पुण निच्छयओ तस्सेव पसाहगो भणिओ त्ति।
वचनात् “धर्मपदव्युत्पत्तिनिमित्तग्राहक एवंभूतरूपनिश्चयनयो व बोध्या" इत्यव्यभिचारिसम्यक्त्वलक्षणविचारस्तदन्तर्गत
एव जैनानामनभिग्रहिकत्वविचारस्तथा चतसृष्वपि गतिषु क्षायकादिसम्यक्त्वलक्षणविचारस्तथा निश्चयनयेन शैलेशीचरमसमये
एव धर्मप्राप्तिविचारः ॥ १५१ ॥
श्रीजिनलाभसूर्यादिसद्गुरूणामनुग्रहात् । क्षमाकल्याणगणिना निर्मित स्मृतिहेतवे ॥१॥
प्रश्नोत्तरसाशतेऽपराई परिपूर्णताम् । गतं स्याब यः कश्चिद् दोपः शोध्यः स धीधनैः ॥ २ ॥
युग्मम्,
इति श्रीप्रश्नोत्तरसाधशतके उत्तरार्धम् ॥
श्रीमन्तो जिनभक्तिसूरिगुरवश्चान्द्रे कुले जज्ञिरे । तच्छिष्या जिनलाभसूरिमुनिपाः श्रीग्रीतितःसागराः।
तच्छिष्यामृतधर्मवाचकवरास्तेषां विनेयेन सद् । दृब्धं शास्त्रमिदं ग्रहीतमनिशं प्रा श्चिरं नन्दतात् ॥ १ ॥
प्रारब्धं प्रवरे पुरे सुविदिते श्रीजेशलाद्रौ ततः । बीकानेरपुरे विरच्य बहुलं श्रीजेशलाद्रौ पुनः ।
नीतं तत्परिपूर्णतां विजयिनः सन्नीतिराज्ये मुदा । श्रीमद्याद्ववंशमण्डनमणेः श्रीमूलराजेशितुः ॥२॥

·Main ॥ इति श्रीप्रश्नोत्तरसार्धशतकम् ॥

·No text on this page.