·रिपसुजनोप्रेक्ष्यदृषणतन निविधिक्षमाणमानतमानमुपाजंयितुम- लम् । सुतरामीहग्जनसौकर्यायावश्यकप्रकाशनाया एतद्वत्तेजाते- ऽपि बहुवर्षपूर्व शिलाक्षरमुद्रणे शोधनामावादप्राह्यत्वेन विपश्चितां पुन प्रकाशनमभिलप्यता " चीनम्मासस्हवसीरीज " सम्पादकेन श्रीयुतवादरिदासगुप्तेन स्वकीयविद्याविलासाख्ययन्त्रालये मुद्र णमारिप्सता समोधनाय प्रार्थितोह स्वावश्यकशास्त्रसम्पादनादि- कार्यव्यापृत्यनयनिप्रीतत्समुचितप्रात्यहिकायसरोऽपि तदीयप्रार्थना- मात्रयशयद समायुपागममिमा सशुद्धये, विहिता च यथामतीय, ततोऽध्यवशिष्टा अशुद्धी शुद्धिपने न्यवी विशम् । स्थ तयानऽप्यन्त्र मन्ये मानुष्यकनान्तरीयफतया जायमान दोप सहन्तां सौजन्यधुरीणा गुणकगृह्या साधुवैपश्चितीका- 1 प्री- यतां चानेन व्यापारेण सर्वान्तयामी भगवान श्रीराधिकारमण इति । विज्ञापयति- फलियुगपावनायतारमगवत् श्री १०८ कृष्णचैतन्यचरणोपदि- टैकयीयीपयिक श्री ६ मधसप्रदायाचार्य सम्राट्समासादित साहित्याचार्यपदयीको- दामोदरलालगोस्वामी। स० ६० रथयात्रोत्सवे शुभम्।

·॥ श्रीः॥ वर्णानुक्रमसूत्रसूची। पृ०५० भ पा० सू ७९.१७ अतीतानागतं स्वरूपतो ऽस्त्यधभेदासर्माणाम् । ४१२ ११९ अथ योगानुशासनम् । २८ १९ भनित्याशुचिदुःखानात्मतु नित्यशुचिसुखारम- ख्यातिरविद्या। ६ २२ अनुभूतविषयासमप्रमोपः स्मृतिः । ११२ ४४ ३ अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासम्बोधः। २३९ ६ ११ अमावप्रत्ययालम्पना वृत्तिनिद्रा। ७ ९ मण्यासवैराग्याश्यां तनिरोधः। २८ २ अविद्याऽस्मितारागद्वेपाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः। २८ ६ अधिया क्षेत्रमुत्ररेषां प्रसुप्ततनुधिच्छिन्नोदाराणाम् । २४ ४३१८ अयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम्। ૨ રૂછ. ४३ ९ हिंसाप्रतिष्ठायां तत्संनिधौ पैरत्यागः । २३५ ४० २३ अहिंसासत्यास्तेयवाचर्यापरिग्रहा यमाः। २३० ई १२ ८ ईश्वरप्रणिधानाहा। १२३ ६६ १ उदानजयाजलपडफण्टकादिपसद्ध उत्क्रान्तिश्च। ३३९ ૪ ૨૦ २४ ६ ऋतम्भरा तत्र प्रहा। ए ८४११ एफसमये चोभयानवधारणम् । ২২ ২৩ লেয় পায় নিয়ে ৪ মুহিয়া व्याख्याता। ५४ १६ एरोन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणायसापरिणामा व्याख्याताः।

·३४२ (२) क ६३ ५ फराटापे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः। ७६ १६ कर्माशुल्लारणा योगिनखिविधमितरेषाम् । ६०१४ फायरूपसयमात्तनाशक्तिस्तम्भ चक्षु.. प्रकाशासम्प्रयोगे ऽन्तानम् । ६६२० कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमालधुतूलसमा पत्तेचाफाशगमनम्। ४५ ९ कायेन्द्रियसिद्धिरशुरिक्षयासपस.। २४३ ६३ ८ फर्मनाच्या स्थैर्यम् । ३६१९ शतार्थ प्रति नरमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्यात् । २२२ ५६ ४ ममान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः। १२ १४ लशफर्मविपाकाशयरपरामृप.पुरुषधिरोपईश्वर । १२४ ३१ १५ क्लेशमूल. फर्माशयो रटाइष्टजन्मवेदनीय.। २१२ ७१ १३ क्षणतरफमयो सयमाद्विवेफर्ज छानम् । ९१ ९ क्षणाप्रतियोगी परिणामापरान्तनि कम । ४३३ २० ७ क्षीणवृत्तरभिजातस्येष मणेहीतप्रणप्राधेषु १४१ तत्स्थतवजनतासमापत्तिः। ६८ १५ ग्रहणस्वरूपास्मितान्ययावत्यसयमादिन्द्रियजय ।३४७ ४२२ ६२१३ चन्द्रे तारान्यूहमानम् । ८५२० चितरप्रतिफसड्नमायास्तदाकारताऽऽपचा- सवुद्धिसवेदनम्। १५ चित्तान्तरदृश्यत्वे बुद्धिबुद्धरतिप्रसङ्ग स्मृतिसङ्करवा ४ ९ ७४१३ जन्मौपधिमत्रतप समाधिज्ञा सिक्ष्यः। ७७ १७ जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिस. स्कारयोरेकरूपत्वात् । ४० १० जातिदेयकालसमयानवच्छिन्ना सार्वभीमामहावतम् २ ३१ ७१ २२ जातिलक्षणदेशैरन्यताऽनवच्छरे तुल्ययोस्तत. प्रतिपत्ति । ७२ जात्यन्तरपरिणाम. प्रकृत्यापूरात ।

·૬ ૨૭ ४३२ त १८२१ तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः । १९१२ तजपातदर्थमायनम् । २५ ८ तजः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतियाधी। ५२१ तजयाप्रमालोकः। ६७ २२ तताऽणिमादिप्रादुर्भाव कायसम्पससम्मानभिघातश्च ३४५ ४६१९ ततो द्वन्द्वानमिघातः। २४८ ६९१ ततो मनांजवित्वं विकरणमावः प्रधानजयश्च । ३४८ ९०२४ ततः कृतार्यानां परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानाम् । ९० १ ततः क्लशफमनिवृत्तिः। ४८१५ ततःक्षीयते प्रकाशावरणम् । २५२ ४९१५ ततः परमा पश्यतेन्द्रियाणाम् । २५५ १५ २० ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च । ६४ १८ ततः प्रातिमश्रावणपंदनादास्वादवाती जायन्ते । ३३६ ८२० तत्पर पुरुषल्यातेगुणतण्यम् । १७ ९ तत्पतिधार्यमेकतत्वाश्यासः। ५२ २ तत्र प्रत्ययैफतानता ध्यानम् । ७६१२ तत्र ध्यानजमनाशयम्। २२२२७० परिशिप सर्वशदिर, २१ १ तत्र शब्दार्यशानविकल्पः सट्टीणां सवितर्का १४२ समापत्तिः। ७२७ तत्र स्थिती यशोभ्यासः। ७७ ७ ततत्तद्विपादानुगुणानामेवाभिव्यक्तिवासनानाम् ! ४८ ५२१९ तदपि पहिरङ्ग निर्णजस्य। ३८ ६ तदभावासंयोगाभायो हान तदूरशे फैग्ल्यम् । ३६ १३ तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा। ८७६ नदमरणेययासनामिचित्रमाप परायें महत्या रिवाद। ३१८ तदा द्रण्टु श्वरूपे ध्यस्यानम् । ८८ १२ तदा विवेकनिम्न फैवल्यमानगार चित्तम् । જ ૨૬ ९०४ नदासर्यावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानरयायमल्पम्।४ ३१ ८३ ३ तदुपरागापेशिवाशित्तस्य घस्नु भातामातम ५११० तदेवार्थमात्रनिर्भास स्वरूपशून्यमिव समाधिः। ६९ २३ तद्वैराग्यादपि दोपवीजक्षय कैवल्यम्। स २२५ ४२४ ·२७ ६ तपास्वाध्यायश्वरमणिधानानि क्रियायोगः । २१ ४६२२ तस्मिन् सतिभ्यासप्रश्वासयोर्गतिपिच्छंदः प्राणायाम २४९ ५६१८ तस्य प्रशान्तयाहिता संस्कारात । ३९० ५२ ६ तस्य भूमिपु विनियोगः । १४१७ तस्य घाघका प्रणयः। १२७ ३८ २२ तस्य समधा प्रान्तभूमिः प्रहा। २२७ ३७१८ तस्य हेतुरविद्या। २२४ २५ १९ तस्यापि निराधे सर्वनिरोधानिजः समाधिः । २३ १६ ता पय सीजः समाधिः । ११२४ तीयसंवेगानामासमः। १२१ ७२ १६ तारकं सर्पयिपयं संबंधाविषयमक्रम वेति विधक ज्ञानम् । ७८ १६ तासामनादित्वं चाशि नित्यत्वात ! ४१० ३१ १ ते प्रतिप्रसवहयाः सूक्ष्माः। २१० ३२ २० ते व्हादपरितापफलाः पुण्यापुण्य हेतुत्पात् । २१४ ८० ९ ते व्यक्तसूक्मा गुणात्मानः।. ६५ ५ ते समाधायुपसर्गान्युत्याने सिद्धयः। ५२ १३ घयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः । ५१२० प्रयमेका सयमः । ३४ द १६ २१ दुःखदौमनस्याङ्ग मेजयत्यश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः। २९ २३ दुःखानुशयी द्वषः। २८ २०.१२ दग्दर्शनरायोरेकात्मतेचास्मिता। ८ ७ दृष्टाभुविकविषयवितृष्णस्य घशीकारसंशा यैराग्यम।११५ ५० ८ देशयन्धाश्चत्तस्य धारणा। ३६ ७ द्रष्टा हरिमानः शुद्धोपि प्रत्ययानुपश्यः । ૨ ૨૯ ३४ १५ द्रष्टदश्ययोः सयोगो हेयहेतुः । ८६ ५ इष्टदृश्योपरक्तं चित्त सर्वस ४८ १९ धारणासु च योग्यता मनस । ३१६ च्यानयास्तदृत्तयः। ६२ १७ ध्रुवे तद्दतिशानम् । २११ ·५९.२२ न च तत्मालम्बन तस्याविषयीभूतत्वात् । ८२१४ न चैकचिचतन्त्र यस्तु तदप्रमाण तदापि स्यात् । ४१६ ८४ २ न तत्स्वाभासदृश्यत्वात् । ४१५ ६२.२१ नाभिचक्रं कायव्यूहशानम् । ३२९ ७५१० निमित्तमप्रयोजक प्रकृतीना वरणभेदस्तुत क्षेत्रिकवत् । ७६ १ निर्माणचित्तान्यस्मितामायात् । २३२३ निर्विचारवंशारद्यऽध्यात्मप्रसाद । प १९२१ परमाणुपरममहत्तत्त्वान्ताऽम्य यशीकार । १४० ३३ ४ परिणामतापसस्कार स्पेर्गुणवृत्तिविरोधाच दु ख २१५ मेय सधै बिफिन । ५७ ३ परिणामत्रयसयमादतीतानागतझानम । ८०२३ पारपामैकत्वाद्वस्तुततम् । ४१५ ९२१९ पुरुषार्थशून्यानां गुणाना प्रतिप्रसव केयल्प स्वरूप- ४३४ प्रतिष्ठा या चितिशक्तिरिति । १४ ११ पूपामपि गुरु फालेनानवच्छेदात । १२६ ३५ १ प्रफायनियोज्यितिशील भूनेन्द्रियात्मक भोगाप धाय दृश्यम् । १८ ५ प्रच्छर्दनविधारणाभ्यांचा प्राणस्य । १३४ ५९२० प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् । ५ ३ प्रत्यक्षानुमानागमा प्रमाणानि । ४२४ प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतय । ४६ १३ प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् । ७६ ६ प्रवृत्तिमद भयोजक चित्तमेकमनकेषाम् । ६२ १ प्रवृत्यालामन्यासात सुस्मन्यवहितविप्र ज्ञानम् । ३२५ ८९ १४ प्रसरयाने ऽव्ययुसीदस्य सस्था विवेकण्यातर्ध- ममेघ समाधि । ६३ १५ प्रतिगादा सर्वम् । ६५ १४ बन्धकारणशैथिल्यात्प्रचारसवेदनाच चित्तस्य परशरीरावेश।

·६१२१ पलेषु हस्नियलादीनि । ३२४ ६७ ४ यहिरफल्पिता वृत्तिमहाधिदेवासत:प्रकाशापरणक्षयः,३४३ ४८ ५ पायाभ्यन्तरविपयाक्षेपी चतुर्थः । २५१ ४७४ याघायस्तरस्तम्भवृत्तिदंशकालसंख्यामिः परिह- हो दीर्घसूक्ष्मः। ४३२१ प्रझवर्य प्रतिष्ठायां धीर्यलामः। भ १०१९ मधप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् । ६२ ९ भुषनहान सूर्य संवमात् । - ६३ ११ मूर्यज्योतिषि सिद्धदर्शनम् । १२ ३ मृयुमध्याधिमात्रस्वात्ततोऽपि विशेषः । १२२ १७ १७ मैत्रीकरणामुदितीपेक्षाणां सुग्पदुम्पपुण्यापुण्य- विषयाणां भावनातधितप्रसादनम् । ६१ १५ मैत्र्यादिषुषलानि । य १९१६ यथाऽभिमतध्यानाहा। ४०४ यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान २२९ समाधयो ऽष्टावनानि । २११ योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः। ३९ २२ पोगानानुष्ठानाइशुद्धिक्षये शानदीतिराधियेकल्याते।।२२८ र ६८१० रूपलावण्यवलवनसंहमनत्यानि कायसंपत् । व ८११७ वस्तुसाम्ये चितभेदात्तयोविभक्तः पन्याः । ४१२३ यिनकंयाधने प्रतिपक्षमावनम् । ९१३ वितर्कधिचारानन्दास्मितारूपानुगमात्सप्रशानः । ४२१० वितको हिंसाद्य कृतकारितानुमोदिता लोभनोध- २३५ मोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाचानानन्तफला ५१८ विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्पप्रतिष्ठम् । १०११ विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः सस्कारशेशेऽप.। ३८११ विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपाय । ૨૨૬ इति प्रतिपक्षभावनम्।

·८८३ विशेषदर्शिन प्रारममावभावनाचिनिवृत्तिः। ४२५ ३५ १५ विरोपाविशेपलिगमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि २१९ १८२२ विशोका पा ज्योतिष्मती। १८१४ विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः सितिनिषन्धनी । १३५ १९८ वीतरागविषयं या चित्तम् । ४६ वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्यक्तिधाः । ३२१ वृत्तिसारूप्यमितरत्र । १६ ७ व्याधिस्त्यानसंशयममादालस्याविरतिम्रान्तिद १३० श्रनालधभूमिफत्वानवस्थितत्यानि चित्तवि- क्षेपास्तगतराया। ५३ ६ व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिमवप्रादुर्भावी निरोध ३ ९ क्षणचितान्पयो निरोधपरिणामः। थ ६२ शब्दशानानुपाती यस्तुशून्यो विकल्पः । ५७ ९ शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्सङ्करस्मत्प्रवि- भागसंपमात्सर्वभूतस्तशानम् । ५५१३ शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी । ५४ ८ पन्तोदिती तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रता परिणामः । ३१२ ४११२ शौचसन्तोपतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः | २२२ ४४१३ .सीचात् स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः । २४० ११११ श्रद्धापीयस्मृतिसमाधिप्रशापूर्वक इतरेषाम् । १२० २४१० शुतानुमानप्राध्यामन्यविपया विशेषार्थत्यात् । ६६ १५ थोत्राकानयोः सम्पन्धसंयमाहिव्यं धोत्रम् । स ३२ ६ सनि मूले तद्विपाको जात्यायुगाः। २१३ ७ २३ स तु दीर्घकालनरन्तव्यंसरकारासेवितो हदभूमिः। ११४ ४३१३ सत्यप्रतिष्ठायां कियाफलाधयत्यम् । ७३ ४ सत्यपुरुपयोः शुदिसाम्य फेषल्यमिति । ६४ ५ सत्वपुरुषयोरस्यन्तासीर्णयोः प्रस्पयाधिशेयो भोगः परार्थयात्स्वार्थसंयमात्पुरुगनानम् । ६९ १४ सत्यपुराणान्यतास्यातिमात्रस्य सर्यभाषाधिष्ठाय ३४९ सर्पहार घा ·૨૬ર ४४ १९ मत्त्वशुद्धिसौमनस्येन्द्रियदर्शनयोग्यत्यानिन्छ । ८३ १३ सदाशातात्तिवृत्तयत्तत्प्रमोःपुस्पस्यापरिणामित्यातू४१८ ४५ ३ सन्तापादनुसमसुपलाभः । २७१६ समाधिमायनाऽर्थः शरातनूकरणार्थध । ४५ १५ समाधिसिद्धिरीश्वरमणिधानात् । ६६ ११ समानजयाज्ज्यलनम् । ५४ १ साधतयानतयानिराधक्षणचिचान्वयो निरो- धपरिणामः। २१. १९. सुखानुशयी रागः । २२ २३ सूक्ष्मपिपपत्यं चालिङ्गपर्यवसानम् । १४५ ६० २२ सोपक्रम निरपक्रमं च कर्म तत्संयमादपरान्तशान- ३२२ मरिछे यो वा। ५८२४ संस्कारसाक्षात्कारात्पूर्वजातिविज्ञानम् । ३१८ २१ १६ स्मृतिपरिशुद्धी स्वरूपशून्येयामाग्रनि १४३ मासा निर्विती। ७० ७ स्यान्युपनिमग्नये सगस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसवात्।३५१ ४६ ४ स्थिरसुखमासनम् । २४६ ६७ ५ स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवरयसंयमातजयः । ३४४ १९११ स्वमनिद्राक्षानालम्बनं घा। ३० ३ स्वरसयाहीविदुषोऽपि तथारुढोऽभिनिवेशः। ४९ ३ स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवे. न्द्रियाणां प्रत्याहार । ३७ ८ स्वस्वामिशक्त्या स्वरूपोपलब्धिहेतु संयोगः । ૨ ૨૨ ४५ १२ स्वाध्यायादिप्रदेवतासमयोगः । २४४ ૨ ૨૮ १९ ५ हाममेषां क्लेशयतुक्तम् । ६४ २ हृदये चित्तसंचित् । ७५ ५ हेतुफलाश्रयालम्बने. संगृहीतत्यादेपाम- भावे तदभाव । ३४ ११ हेयं दुःखमनागतम् । ४११ इति ।

·पातञ्जलदर्शनविषयसूची। २ ११ ३ २१ ४ ६ ६ ૨ ७ ९ योगशास्त्रारम्भः योगलक्षण निरोधकाले चितः स्वरूपमात्रायस्थानम् व्युत्थानकाले चितो वृत्तिसाकप्यम् वृत्तीनां पञ्चसंख्यात्वम् वृत्युदेशः प्रमाणविभागलक्षणे विपर्ययलक्षणम् विकल्पलक्षणम् निद्रालक्षणम् स्मृतिलक्षणम् निरोधोपायः अभ्यासलक्षणम अश्यासस्य भूमित्यफयनम वैराग्यलक्षणम् परवेराग्यलक्षणम् मंप्रमातसमाधिलक्षणयिमागी अमंप्रातसमाधिलक्षणम् निरोधसमाध्ययान्तरभेदमयमत्यपाधिकारिययनमा तदपान्तरभेदोपायमत्यपाधिपारिफपणम् उपायतारतम्यमयुनाफलतारतम्यम् রাখাযাদি বিষন্নময়ম वरलक्षणम् परम्प सत्यसाधन परम्प सर्पधेष्ठस्यम् श्वरपाययम्सएम याप्रणिधानरुपम ७ ८२० १० १९ . ११ २४ १२ રર ? १३ १७ ·७ १७ १७ ५ ७ २० २१ १ २२ १० ૨૨ ૨૩ ૨૪ ६ ইসঘাতকতা यन्तरायकथनम् अभ्यसनीयविषयकयनम् चित्तप्रसादनोपायः प्रसन्नचित्तस्योपायाः स्थिरचित्ततावान्तरफलम स्थिरचितस्य समापत्तिस्वरूपकथनम् सवितर्कासमापत्तिलक्षणम् निर्वितर्कासमापत्तिलक्षणम् सविचारानिर्विचारासमापसिलक्षणम् सूक्ष्मविपयत्यावधिकथनम् उक्तसमापत्तीनां सयोजत्वकथनम् निर्विचारोत्कर्षफलम तम्मराप्रज्ञाकथनम् ऋतम्भराया विशेषयिषयरवम् निर्विचारासमापत्तिजन्यसंस्काराणामितरस- स्कारप्रतिबन्धकरयम् निजिसमाधिदशाकाल: कियायोगस्वरूपकथनम् क्रियायोगफलम् क्लेशोदेश लेपानामनिधामूलफल्यम अघिद्यालक्षणम अस्मितालक्षणम् रागलक्षणम् ग्रेपलक्षणम् अभिनिवेग्रलक्षणम् प्लेगानां पञ्चमायस्थाकथनम् तद्धीनां ध्यानहेयत्वम् पाशयस्य ले रहेतुत्वम् यिपाकस्वरूपम् विपायफलकथनम् ૨૧ २५ १९ ६ २७ १६ ૨૮ ૨ . २९ २३ ३० ३ १ ३१ ६ ६ ३२ २० ·४ ३५ १ ३६ ६ ३८ ११ मुखस्यापि दुःखात्मकतया हेयत्वम् ছযয়বহু हेयहेतुस्वरूपम् दृश्यस्वरूपम् पृश्यावान्तरविभागः द्रष्ट्रस्वरूपम् दृश्यस्य द्रष्ट्रर्पत्यम् मुक्ततरसंपत्विाद् दृश्यस्यानादित्यम् संयोगवरूपफयनम् संयोगहेतुफयनम् दानस्वरूपम् हानोपायकथनम उत्पनधियेकमाया सावित्यम् वियेफण्यातिसाधनकथनम् योगाङ्गकपनम् यमस्वरूप यमविशेषस्यरूपम् मियमस्वरूपम् यमनियमप्रतियन्यायाधनम् पितर्फस्वरूपादिकथनम् हिंसाफलम् सत्यफलम् अयफलम प्रहाचर्यफलम् अपरिप्रहफलम् पोचफलम् सन्तोषफलम् ३९ २२ ४ ૪૦ ૨૨ ४० १० ४२ १२ ४१ २३ ४३ ९ ४३ १३ ४३ २२ ३ ४५ ३ ४२ ९ ४५ १२ स्थाध्यायफलम वरप्रणिधानफलम आसनस्वरूपम् आसनसाधनकायनम ४६ ४ ·( ४ ) ४६ २२ ४ ८ २ ५१. १० १ ५२ १९ ६ आसनफलम प्राणायामसामान्यस्वरूपम् प्राणायामविशेषस्वरूपम् प्राणायामायान्तरफलम प्रत्याहारस्वरूपम् प्रत्याहारफलम धारणालक्षण ध्यानलक्षणम् समाधिलक्षणम संयमपदार्थः संयमजयफलम् संयमसापेक्षता धारणादीनामन्तरङ्गत्वम् एषामेव निर्वीजवाहिरङ्गत्वम् निरोधपरिणामलक्षणम् चिचप्रशान्तवाहितोक्तिः समाधिपरिणामस्वरूपम् पफानतापरिणामलक्षणम् धर्मादिप्रयपरिणामकथनम् धर्मिलक्षणम् परिणामान्यत्वहेतूक्तिः परिणामप्रयसयमफलम शब्दार्थप्रत्ययविवेफसंयमफलम सरकारसाक्षारयतिफलम् प्रत्ययसाक्षारतिफलम प्रत्ययसाक्षासनी तद्विषयस्य साक्षाततिः फायरूपसंयमफलम कर्मसंयमफलम मैन्यादिमयमफलम पलसयमफलम प्रवृत्यासाफसपमपालम सूर्यसंयमफलम ५४ १ ३ ९. १९ २२ १२ १ ६२ ९ ·२ ५ ५ १ ६६ २१ चन्द्रसंयमफलम ध्रुवसंयमफलम नाभिचकसंयमफलम कण्ठकूपसयमफलम् फूर्मनाडीसंयमफलम मुर्धज्योतिःसंयमफलम प्रातिभसंयमफलम हृदयसंयमफलम पुरुषज्ञानसाधनसंयमकथनस प्रातिभादीनां खार्थसंयमफलत्यम् पूर्वोक्तसिद्धीनां समाधिप्रतिपक्षत्यस चित्तस्य परदेहाशोपायः उदानसंयमफलम समानसंयमफलम् धोनाफाशसंवन्धसंयमफलम् कायाकाशसंवन्धसंयमफलम् प्रकाशापरणक्षयभूतजयोपायो अणिमादिसिद्ध्याधुपाय. कायसपत्स्यरूपम् इन्द्रियजयोपाय. इन्द्रियजयफलम् सर्यज्ञातृत्वाद्युपायः घेवल्योपायः कैवल्यप्रत्यूहमशमोपायः क्षणतत्मसयमफलम् यियेकज्ञानविषयोक्ति वियेफशानलक्षणम् सत्यपुरुषान्यतारयातिफलम् सिलिकारणवैविध्यम् जास्यन्तरपरिणाममयोजकोतिः धर्मादेः प्रकृतिप्रयोजकत्याभाष: निर्माणविचमचनम् ६६ २० ६७ ४ ६७ २२ १ ७० ७१ २२ ७२ १६ ७३ ४ ૨ १ ·७६ १२ ७६ १६ ७७ ७ ७७ १७ ७९ ५ ७९ १७ ८० ९ ૮૦ ૨૨ ८२ १४ ૨ तत्प्रयोजकचित्तकथनम् निर्मितचित्तस्य वासनाशून्यत्वम् कर्मभेद: वासनानां कर्मानुगुणत्वम् व्यवहितवासनानामप्यव्यवधानोपपत्तिः पासनानामनादित्वम् अनादित्वेऽपि धासनानामुच्छेदः धर्माणामध्यभेदपरिणामः धर्माणां गुणत्यकस्यम् वस्तुगतैकत्वव्यवहारनिमित्तोक्तिः अर्थहानगेदसाधनम अर्थस्प ज्ञानसहभावित्वखण्डनम् चित्तपरिणामित्त्वव्यञ्जन पुरुषापरिणामित्वोक्ति चित्तस्य खयंप्रकारात्वाभाव. चित्तस्य स्वामासत्वे दोप. चिचान्तरसास्यत्वे च चित्तस्य, दोषः अपरिणामिन्या अपि चितितो बुद्धियेदनम् चित्ते साधरवस्पोपाधिकत्यम् चितिरिकचेतने त्वन्तरस आत्मशानाधिकारिपरिचयः आत्मज्ञानाधिकारिचितस्वरूपापत्तिः घिफिनो न्युरिपतचित्तत्वे हेतुः विषेफिनो न्युत्थितचिचत्यनिराकृतिप्रकार: प्रसख्याननिरोधोपायः धर्ममेघसमाधिफलम् धर्ममेघकाले विचावस्थाकथनस गुणपरिणामक्रमसमाप्तिः कमलक्षणम् केयस्यस्वरूपम् इति। ९ ८८ ३ ८९ १४ १ ४ ૨૦. ૨૪ ९१ ९ ·समणिप्रभपातञ्जलदर्शन- शुद्धिपत्रम्। १७२० काये अशुद्धिः पृ० पं० शुधिः अशुद्धिः पृ०६० विश्व विम्वः ५६ यमा: ३० महानतम ३१.४०,९ विम्वः जातिदेश- अहिंसास- शून्यो शृन्यो ६ २ फालसमयानव- त्यास्तेयब्रह्म- तोद तोह ८२ च्छिन्नाःसार्वभी- चर्यापरिमहा शानब ज्ञानव १३ ११ मा महानतम् ३१ यमा.३०.४०,२२ पादि यादि १७ १५ पैर वरै दिताम् दितम् त इति ते इति १८२ स्वाध्या स्वाऽध्या ४५ १२ लम्ब- १९ १४ | येरे ४५२१ ग्रही गृही २० ७/याग्नु यानु ग्रही २०१८ | याह्यो पायो २३ ४ फल कल ११२२ २४ २४ देशे देशे महामोहः मेहामाई: ३० व्यव बव्यव ३८ ७ स्य चित्त- स्थाचित्त ७५ १ लम्बन लम्वन वृत्यु ૬૨ ૨ अहिंसा- जातिदेशका- | एव सत्यास्यब्रह्म- लसमयानवच्छि- हा अना हाना चर्यापरिग्रहा भा. सार्वभौमा द्रूपता दूपता येरे .

·समणिप्रभं पातञ्जलदर्शनम्। श्रीगणेशाय नमः । वन्दे केशायसंसृष्टं पुराणपुरुपं हरिम् । प्रकृया सीतया जुष्टं योगेशं योगदायिनम् ॥ १॥ पताल सूत्रकृतं प्रणम्य व्यासं मुनि भाष्यकृतं च भक्त्या । भाप्यानुगां योगमणिप्रभाऽऽख्यां वीत विधास्यामि यथामतीव्याम् ॥२॥ इह खलु भगवान्पत्तमलि प्रेक्षावत्मवृत्य शास्त्रप्रतिपायं दर्शयति । अध योगानुशासनम् ॥ १॥ अत्र "म"शब्द भारम्भापः योगशास्त्रमारभ्यत इयर्थः । यद्यपि हिरण्यगर्भेण शास्त्र कृतं तथाऽपि तद्विस्तृतमिति पत्ता तदनुस्तं शास्त्रमारभ्यत रवि द्योतयति “अनुशासनमिति । अत्र सूने "योग" शास्त्रमतिपाय उक्तः अत्तिजिज्ञासुरधिकारी फलं तु योगस्य कैवल्पं पयायोगं तेषां सभ्यन्ध इसनुवन्यचतुष्टयं द्रष्टव्यम् । तत्र "योगो" द्विविधः समझातोऽसमझातश्चेति । स च चित्तस्यं धर्मः वृत्तीनां चित्तधर्मत्वेन तनिरोधरूपयोगस्यापि त- धर्मत्याद । तस्य चित्तस्य पश्च ममयः सिहं मूढ विसिप्तमे- काग्रं निरुद्धमिति । रजसाऽत्यन्तं च क्षिसं दैत्याना; तमसा निद्रादिमन्मृद रसा; सिमाद्विशिष्टं विक्षिप्तं देवादीनाम; अत्य- स्तचलचित्तस्य कादाचित्कं स्थिरत्वं विशेषः । तत्र सिप्तमूहयो- योगगन्धोऽपि नास्ति । विक्षिप्ते तु चिचे काशचित्को योगः प्र- ·1 मणिमभा। चुरविक्षेपवन्दिदायोऽप्रतिष्ठितो निष्फलो न योगपक्षे वर्तते । ए- काग्रे तु सत्त्वमधाने एकविषयस्थिते चित्ते रजस्तमोत्तिनिरोधः सास्त्रिकत्तिविशेपः संमज्ञासयोगो भवति । तेन शब्दातुमाना- पा परोक्षत्वेन ज्ञातार्थः साक्षाक्रियते साक्षात्कारादविणा- दिलेाक्षयः ततः पुण्यपापकर्मणा दाहः ततोऽसमझातो योगः सात्विकटपि निरोधः सस्कारमावशेपेनिरुद्ध चित्ते भवति । तदाह भाष्यकार: “ यस्त्वेकाग्रे चेतसि सद्भुतमर्थं प्रद्योतयति, क्षिणोति च क्लेशा,कर्मवन्धनानि ऋथयति, निरोधमभिमुख करोति, स संप्रज्ञातो योग इत्याख्यायत इति ॥१॥ अधुना विविधस्प योगस्य साधारणं लक्षणमाह । योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ २॥ चिचस्प रजस्तमोरत्तीनां निरोधो "योग" इत्यर्थः । अतः समझाते सात्त्विकष्टोत्तसत्त्वेऽपि नाव्याप्तिः। नन्वेकस्य चित्तस्य विप्नाधनेकभुमयः कुन इति चेत्, चित्तस्य त्रिगुणात्मकत्वाविति ग्रूमः । चित् हि ज्ञानमुखादिशीलत्वात्मत्तिगुणादिमत्त्वादाल- स्पंदैन्यादिमत्वाच सत्वरजस्तमोगुणकं भवति । तत्र सत्याकि- चिदने रजस्तमसी मिधः समे यदा भवतः तदा सत्त्याव तद्ध्या- नाभिमुखं मृत्वा तमसा तत्पिधाने सति रजसैश्वर्यं कामयमानं विपयमियं भवति विक्षिप्तम् । यदा तु तमामधानं चित्त मूह तवा- ऽश्रेयोऽधर्माज्ञानावरान्यानश्वर्यमुपगच्छति । अज्ञानमत्र भ्रमो नि. द्रा च । रजःप्रधान तु क्षिप्तमाइमे क्षिप्तमूढे सर्वसाधारणे भवतःवि क्षिप्तं तु प्रथमपोगिनः। सन्ति हिचतारो योगिनः,मयमकल्पिको, मधुभूमिकः, प्रज्ञाज्योतिः, प्रतिफ्रान्तभावनीय,श्चेति तेपां लक्षणं तु पक्षपतीयदि पुनः सचमधानं वित्तमस्क सरजस्क भाति तदैका- ·योगमत्तिः। ग्य संमहातपोगसिद्धपोर्मध्यमयोगिनोश्चित्तं धर्मज्ञानपैराग्यश्च- र्यवद्भवति ।यदा तु विधूतरजस्तमोमलं शुद्धसत्वं चित्तं तदानी चि- वेकख्याति कृत्वा पुरुषमानध्यान धर्ममेघाख्य करोति तत्परं प्र- सख्यानमियाचक्षते ध्यायनःचितिशक्तिरपरिणागिन्यप्रतिसं. क्रमा दशितविपया शुद्धा चानन्ता चेति" निश्चिस सत्त्वगुणविक- तो विवेकल्पातावपि विरक्त सचित्तं तां निरुथ्य संस्कारमान- शेपं भवति चतुर्थस्य योगिनः सोऽयमसंप्रज्ञातसमाधिः। अव हि न हि किश्चित्मज्ञायत इसलम् । चितिशक्तिरित्यापनन्ता चेसन्तं भाष्यम् । तत्रापतिमझमेयस्य पिले सर्पवद्यादौ पविश्य न सञ्चरतीत्यर्थः । बुद्धपा दर्शिता विपपा यस्याः सा दर्शितथि- पया मुखदुःखमोहशून्या शुद्धत्यर्थः ॥ २ ॥ ननु बुद्धिचिस्वभावस्य पुरुपस्य त्तिनिरोधे कथ स्थि- तिरिस्पत माह। तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥३॥ पदा चित्तस्य शान्तघोरमूढानां सर्वासां वृत्तीनां निरो- धस्तदा द्रष्टश्चिदात्मनः स्वाभाविक रूपे स्थितिः कुसुमापार्य पया स्फटिकस्य तयेत्यर्थः पुरुषस्य चैतन्यमात्र स्वभावो न वृत्तय इति भावः ॥३॥ ननु तो ध्युस्थाने पुरुपस्प स्वभावात्मच्युतिः स्पादि- स्याशङ्ख्याह। वृत्तिसारूप्यमितरत्र ॥ ४ ॥ इतरत्र निरोधाद् व्युस्थाने सति याश्चित्तस्य वृत्तपः शा- न्ताऽऽयाम्वत्साकप्यं दृचिमगुदयविवेकात्पुरुषस्य शान्तो दुःखी

·मणिप्रभा।
मूदोऽस्मीति वृत्तितादात्म्यभ्रम इत्यर्यः अतो न स्वभावा-
स्मच्युतिः । न हि लौहित्यभ्रमकाले स्फटिकस्य श्वेतस्वभावात
ज्युतिरस्तीति भावः । निरोधे मुक्तियुयाने वन्ध इति सूत्र
पत्तापर्यम् ॥ ४ ॥
इदानी निरोद्धव्यानां वृत्तीनामियत्तामाह ।
वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टा अक्लिष्टाः ॥ ५ ॥
राजवानिके "चित्तवृत्तिनिरोधान्व्याख्यातुकामेन सूत्रका-
रेण सूत्रद्वयेन यस्य निरोधव्युत्थानयोर्मुक्तिवन्धौ तचित्तमिति
व्याख्याय, "इत्तय" इत्यादिना वृत्तीाख्याय, अभ्यासवेरा-
ग्याभ्यामित्यादिना पादशेपेण निरोधो व्याख्यात" इति विशे-
प नक्तः । अवयवार्थस्तयप् ।वृत्तिशब्दो वृत्तिसामान्यपरः। चैत्र.
मैत्रादिचित्तभेदेन वृत्तिसामान्यानांवडुला वृत्तय" इति वहुवच-
नम् । भनियमूत्रोक्ताः प्रमाणादयः पञ्च विशेपा यत्तिसामान्य-
स्यावयवा इसर्थः । पञ्च अवयवा यासां ताः पञ्चतय्या तासां
हानोपादानसिद्धये भेदमाह "क्लिष्टा मक्लिष्टा" इति । रागद्वेपादि-
क्लेशानां हेतवः "क्लिष्टाः" वन्धफलाः। सर्यो हि जन्तुः ममाणादि-
दृतिभिर्मातेप्वर्थेषु रागादिना कर्म कृत्वा मुखादिना वध्यते ।
"अलिष्टालेशनाशिन्पो मुक्तिफला। सत्त्वपुरुपान्यतागोचराः
ताः खल्वभ्यासवैराग्याभ्यां क्लिष्टवृत्तिप्रवाहमध्ये जायमानाः
स्वजन्यालिष्टसंस्कारैः पुनःपुनरभ्यासेन प्रवृद्धैः किष्टसंस्कार-
निरोधेन कित्तिमवाहं निरुध्य परवैराग्येण स्वयं निरुध्यन्ते ।
ततः संस्कारशेपस्य चिचस्य प्रलयो मुक्तिर्भवतीति भावा।।
पञ्चत्तीरुद्दिशति ।
प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥ ६ ॥

·योगसूत्रवृतिः।
इतोऽन्या वृत्तिर्नास्तीत्युद्देशस्त्रस्य फलम् ॥६॥
तत्र प्रमाणवृत्ति विभजते।
प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ ७ ॥
त्रीण्येय ममाणानीति भावः।भत्र प्रमाकरणसं सामान्य-
लक्षणम् । मया चाज्ञाताविगाही पौरुषेयो योधो वृत्तौ प्रति-
विम्बः । तत्करणं इत्तिः । तत्रेन्द्रियसम्बन्धद्वारा चित्तस्य घटा-
दिसंबन्धे सति सामान्यविशेषात्मकेऽर्थे व्यक्तिरूपविशेषनिद्रा-
रणमपाना वृत्तिः मसक्षं प्रमाणम् । तवार्याकारायां वृत्तौ चि-
वात्मनो यः मतिविम्वः सोऽपि वृत्चिद्वारा अाकारः सन्फलं
भवति । एवं सामान्पतो ज्ञाते परोक्षार्थे समापिना विधमान-
विशेषवृत्तिः प्रसक्षप्रमाणमिति केयम् । अनुमानागमयोाति-
सतिग्रहापेक्षवादन्हित्वादिसामान्ये तगृहात्सामान्य विषय-
त्वमेव । तत्र व्याप्तिग्रहे सति पक्षवृत्सिलिङ्गमानात्साध्यताऽव-
छेवकसामान्यनिर्धारणवृत्तिरनुमानम् । प्राप्तेन दृष्टोऽनुमितो.
वाऽर्थो येन शब्देनोपदिश्यते तस्मान्दाच्छोतुस्तदर्थविषया बृ-
तिरागमः । वेदस्यालेश्वरमणीतत्वं नक्ष्यते ॥ ७॥
विपर्ययं लक्षयति ।
विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् ॥ ८॥
तत्तद्रूपे स्वविपये प्रतिष्ठाश्न्यं पापविरामीतिया
यावद् ।
विकल्पोऽपि बाधविरोधी तद्रूपामतिष्ठ श्यतिव्याप्तिनिरासाय
"मिथ्याज्ञान"पदं तेन स्वविषये वजन्पव्यवहारलोपिसर्वसंमत-
पापवत्त्वमुच्यते । न च विकल्पे साहशवाघोऽस्ति केपां चित्प-
ण्डितानां तत्र यायबुद्धावपि यथापूर्व व्यवहारालोपात। संशयस्तु
लक्ष्य एवेति नातिव्याप्तिरिति भावः । अस्यैव विपर्ययस्य
भेवाः पञ्च क्लेशा इति वक्ष्यते ॥८॥

·मणिमभा। विकल्प लक्षपति । शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशन्यो विकल्प ॥ ९॥ नरगृङ्गादिश्रवणानन्तरमवश्य भववेव निविषया वृत्ति सा विकल्प इसर्थः । अय विकल्पो वस्तुशून्यत्तान प्रमाण, वा- धेऽपवश्यभावित्वाद् व्यवहार हेतुत्वाचन विपर्ययः । यथा चै- तन्यमेव पुरुष इसभेदनिश्चपेऽपि पुरुषस्य चैतन्यभेदविकल्पः, भावातिरिक्ताभावो नास्तीति निश्चयेऽपि सर्वधर्माभाववान्पुरुष- इति विशेषणविशेष्यभावविकल्पः, । एव राहोः शिर इसावि- पिकल्पा उदाहार्याः ॥ ६॥ निद्रा लक्षयति । अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिनिद्रा ॥१०॥ कार्य प्रत्ययते गळतीति “प्रत्ययो" हेतुः। जाग्रत्स्वप्नवृत्तीना- मभाव हेतुस्तमः"पालम्पन" विषयो यस्याः सा "वृत्ति""निंद्रा"। वृत्तिपदस्यानुवर्तमानस्योच्चारण कानाभावो निद्रेति मतनिरा. सार्थम् । तथा हि उसितस्य मुखमहमस्वाप्ममिति स्मरण बु- द्धिमत्वसचिवतमोविषयं तदनुभव कल्पयति । दु.खमहमस्वा. समिति स्मरण रजस्तमोविषय तदनुभव कल्पयति । गाढमूह- महमस्वाप्समिति केवलतमोविषय स्मरण वदनुभव कल्पपति । स चानुभवो बुदिधर्मो निद्रा । सा चैकाग्रचिकल्पाऽपि ताम- सत्वापोगापिना निरोद्धव्येति भावः ॥ १० ॥ स्मृति लक्षपति। अनुभूतपिपयासप्रमोप स्मृति ॥ ११ ॥ प्रमाऽधनुभयो हि स्मृते. पिता तस्य विपयः मतेग-

·योगसूत्रवृत्ति।
त्मीयः। लोके पितुः स्वमिव पुवस्य । स्मृतेर्मूलानुभवाविषयस्तु
परस्वं तद्रहः संममोपः नेपा तथा चानुभूते विपये योऽय"म-
संममोप" अधिकाग्रहः अनुभूतमात्रग्रह इति पावत्सा स्मृति-
रित्यर्थः । वृत्तिस्थः पौरुपवोघोऽनुभवः स्वमकामा इति त-
नन्यसंस्कारादनुभवविषयाऽपि स्मृतिर्भवति । ननु स्त्रकाये
गजवैशिष्टयमननुभूतमपि स्वप्ने स्पर्यते इति चेन्न तस्य विपर्यय-
त्वादिति भावः ॥११॥
भासां वृत्तीनां निरोषोपायमाह ।
अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ १२॥
सर्वस्य जन्तोः स्वभावतश्चित्तवृत्तिनदी विषयभूमिगा सं-
सारसागराभिमुखी मवहति । तत्र विपये वैराग्येण तत्मवाहं
भङ्का सत्त्वपुरुषविवेकाभ्यासेन तस्या नद्याः प्रत्यक्मवाहः
क्रियते । भनभ्यासे हि लयविक्षेपस्वभावस्य चित्तस्य वैराग्या-
द्विक्षेपभङ्गे निद्रा स्यात्तस्मादभ्याप्तवैराग्ये लपविक्षेपनिवृत्ति-
रूपयोजनभेदेन निरोधे कार्य समुचीयेते ।। १२ ।।
अभ्यासस्वरूपमाह।
तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ॥ १३ ॥
"तत्र" तयोर्मध्ये रजस्तमोवृत्तिशून्यस्य चित्तस्यैकाग्रता
"स्थितिः" तस्यां कार्यायां यानि साधनानि यमनियमादीनि
तद्विपयः म पनो"ऽनुष्ठान"मभ्यास" इत्यर्थः ॥ १३ ॥
नवनाविभवलराजसतामसीनसंस्कारविरोधिभिः कु-
पिठतोऽभ्यासो न स्थित्पै कल्पत इत्पत माह ।
सतु दीर्घकालनरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः॥१४॥

·मणिमभा। "तु"शब्दः शङ्कानिरासार्थः । "सो"अभ्यासो दीर्घकासं तपोब्रह्मचर्यविपाश्रद्धारुपमत्कारेण नैरन्तण चासेवितोदृढसं- स्कारः स व्युत्पानसस्कारैनाभिभूयते कि तु स्थितिसमयों- भवतीत्पः। "अयोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्पण श्रदया विद्यया- ऽऽत्मानमन्यिप्पति" श्रुतिः सत्कार दर्शयति ॥१५॥ वैराग्यसरूपमा ! दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैरा- ग्यम् ॥ १५॥ यतमानव्यतिरेकैकेन्द्रियवशीकररसमाश्चतस्रः । तत्र रागा- दीनां चित्तस्यानां कपायाणां विपप्विन्द्रियमवर्तकानां पा- काप म्यवो यतमानसंज्ञा वैराग्पं, ततः पकानां केषां चित्कपा- याणा पक्ष्यमाणेभ्यो विभागावधारणं व्यतिरकसहा वैराग्यं, ततः पकानां सर्वेपामिन्द्रियमवर्तनाशक्तानां मनस्यौत्सुक्या- पेणावस्थानमेकेन्द्रियसंज्ञा वैराग्य, खिपोऽन्नपानमित्पादिपुर- ऐषु, गुरुच्चारणमनुश्रवः श्रवणं यस्य सोऽनुश्रवो वेदः त- दुक्तप्वानुषिकेषु, स्वर्गादिदिव्पादिव्यविपयेषु विनाशप- रितापसातिशयत्यास्यादिदोपाणामभ्यासेन साक्षात्कारा"द्वि- तृष्ण"स्योपेक्षाघुद्धि"वीकारसंझा" "वैराग्यमित्यर्थः ॥१६॥ अपरं वैराग्यमुक्त्वा पर वैराग्यमाह । तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥ १६ ॥ पूर्ववैराग्यमुत्तरवैराग्ये हेतुः । रया हि वक्ष्यमाणयोगाङ्गा- नुष्ठानादनतिशुद्धचित्तस्य विषयेषु दोपदर्शनादशीकारसं- शकवैराग्ये सति गुर्वागमाषगतस्य पुरुषस्य या ख्यातिस्त- ·- योगमूत्रवृत्तिः । दभ्यासाद्धर्ममेघाख्यम्यानरूपानितान्तविध्यस्ततमोरजोमल चि- त सत्त्वमात्रशेपमतिमसन्न भवति । सोऽयमतिशुद्धचित्तधर्मः प्रसादो धर्ममेघस्योनरावधिः तस्यैर फलीभूतः, परं गुणेभ्यो- वैतृष्ण्यं वैराग्यमुच्यते यं मुक्तिहेतुसाक्षात्कार वदन्ति मोक्षवि- दः यस्योदये पक्षीणसर्वक्लेशो विधूताशेषकर्माशयः कृतविवे. करूयातावप्युपेक्षकः कृत कृसं प्राप्त प्रापणीयमिति मन्यते पोगी। यदनन्तरमेव चित्तमसप्रज्ञातसस्कारमात्रशेपं भवति त- पर वैराग्यम् । अपरंतु वैराग्य वितमस्कस्य रजोलेशमलस्य चि- तस्य धर्मः यतः प्रकृतौ लीना ऐश्वर्य्यमनुभवन्ति । यथोक्तं "वैराग्यात्संकृतिलय" इति ॥ १६ ॥ एवमभ्यासवैराग्ये निरूप्य तत्साध्यं निरूपयन्नादौ संप्रज्ञातं चतुर्विधं दर्शयति । वितर्कविचारानन्दारिमतारूपानुगमासंप्रज्ञातः ॥१७॥ यथा लोके प्राथमिकथानुष्कः स्थूलयेत्र लक्ष्य विध्यति पश्चात्सूक्ष्म तथा प्राथमिको योगी स्थूलमेव शालग्रामादिकं ध्यानेन साक्षात्करोति स स्यूल साक्षात्कारो "वितर्कः" । तस्य स्थूलस्य कारण पञ्चतन्मानगदिक सूक्ष्म तस्य ध्यानेन साक्षात्का- रो"विचार" । इन्द्रियाणि स्यूलानि प्रकाशकत्वात्सत्वरूपाणि तेषाध्यानेन साक्षात्कार "आनन्दतेषां कारण बुद्धिः पुरुपेण, ग्रहीपैकीभूना सती अस्मिता तपाध्यानेन माक्षात्कारोऽ"प्य- स्मितो"च्यते । तत्र स्यूस च ग्रामिन्द्रियाणि ग्रहणानि अस्मि- तारुपो ग्रहीता तेपु ग्रहीतग्रहणमायेपु ध्यानपरिपाकः "स- मज्ञातो"योगः । स च वितविचारानन्दामिनास्वरूपैश्चतुर्भि- "रनुगमा"चतुर्विधः सवितकः, सविचारः, सानन्दः, सास्मित, ।

·१० - मणिमा इति । मत्र पपा घटकानं मृविषपं तादात्म्यात्तपा स्यूलयोगः स्यूलमेन्द्रिपाम्मिताविषपका, मक्ष्मयोगनपविषपका, अन्यो येकविषपा,विति विशेषो भाष्पकदापितः । तत्र मृगानं घटा- विषयं पथा तदनुस्मादियोगाः म्यूलाविपया इति मन्त. ध्यम् । भोजानौ तु इन्द्रियेषु सवितर्कमुक्का, तन्मात्रेषु स. विचारमुक्त्वा, हारे सानन्दो, महतत्वे सास्मित इत्युक्तम् ।त. प्राहमितिविपयग्राहकान्तःकरणमहङ्कारः । भन्त मुखं सत्तामात्रे महतत्व लीनं सनामात्रावभामकस्मितेति तयोर्भेदः । प्र- हीता पुरुषः ॥ १७ ॥ अधुना सोपायमसंमझातमाह। विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः ॥१८॥ हत्तीनामभावो "विराम" तस्य "प्रसयः" कारणं परवेराग्यं त"दभ्यासः" "पूर्व सपायो यस्य स तया। अनेन पदेनोपाय उक्तः "अन्यो"असंमज्ञातः "संस्कारयोः परं हि वैराग्यं सं- महातसंस्कारानप्पभिभूप स्वसंस्कारं शेपयति । स निर्वाज: समाधिः । निरालम्बनवारकर्मयीजाभावाचेयर्थः ॥ १८॥ अपमसंप्रजातो द्विविधः भवप्रत्यय, उपायपत्ययश्च त- बायो मुमुक्षुभियतमाह। भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ १९ ॥ भूतेन्द्रियाणामन्यतमस्मिन्विकारेऽनात्मन्यात्मत्वमावनया देहपातानन्तर मृतेन्द्रिपेषु लीनाः पादकौशिकदेहशून्या विदे- हा" भव्यक्तमहदहङ्कारपञ्चतन्मात्रेषु प्रकृतिप्वात्मत्वभावनया लीनाः"प्रकृतिलया"तेषां चिचं संस्कारमात्रशेपमिससंप्रज्ञातः। स तु भवप्रत्पपा । भवन्ति जायन्तेऽस्पां जन्तब इसविद्या

·योगसूत्रवृत्तिः।
"भव"अनात्मन्यात्मत्वबुद्धिः स प्रत्ययो हेतुरस्प स तथा । प्र-
विद्या मूलोऽयं योगोऽन्तवफलः । यदाह वायुः ।
बातमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः ।
भौतिकास्तु शतं पूर्ण सहस्त्रं वाभिमानिकाः ॥
चौद्धा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः ।
पूर्ण शतसहस्त्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः ।।
पुरुषं निर्गुणं प्राप्य कालसंख्या न विद्यते ।
इति येषां विवेकख्यातिनास्ति तेषां चित्तं लीनमप्युस्था
य संसारे पतति मुप्तचित्तवदिति भावः ॥ २९ ॥
अधुना द्वितीयमुपादेयमाह।
श्रहावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् ॥२०॥
पुरुपगोचरा साविकी श्रद्धा"तया वीर्य"मयको जायते
तेन यमनियमादिपरम्परया स्मृति"र्यानं तेन"तमाधि" तेन
"महा"पुरुषगोचरख्यासभ्यासः संमजातस्ततः परवैराग्याव-
प्रातः "इतरेषां मुमुक्षूणां योगिनां भवति ॥ २० ॥
श्रद्धाऽऽदयः मज्ञान्ता उपायास्तत्पूर्वकोऽयमुपायपत्ययः
ते चौपायाः प्राणिनां मांसंस्कारवलान्मृदुमध्याधिमात्रभेदा-
विविधास्तथा च योगिनत्रयो भवन्ति मृपायो, मध्योपायो,
ऽधिमात्रोपाय, इति । तब मृशास्त्रिविधः मृदुसंवेगो, मध्यम-
वेग, तीव्र संवेग, इति । एवमितरावपि त्रिविधी मरतः। एवं च नव
योगिनो भवन्ति । नेपा विरं चिरतरं शिक्षिमवरं सिद्धयो
भवन्ति उपायतारतम्पाद । तत्र केपां चित् क्षिमतरं सिदिरि-
स्पत माह।
तीवसंवेगानामासन्नः ॥ २१ ॥

·मणिमभा। संवेगो वैराग्यं येषां तीघ्रम्, उपायाश्चाधिमात्राम्नेषां यो- गिनामासन्नः समाधिरगंमज्ञातम्तनो मोक्ष इत्यर्थः ॥ २१ ॥ मृदुमध्याधिमावत्वाचतोऽपि विशेषः ॥ २२ ॥ तीवस्य संवेगस्यापि "मृदुमध्याधिमानत्वात्ततो" मृदुः तीवसंवेगस्य योगिन आसनारसमाधे,संध्यतीवमवेगम्पामन्नत- रा,दधिमात्रतीसगस्पासन्नतमः समाधिलाभ इति "विशेष" इसर्थः ॥ २२ ॥ ईश्वरप्रणिधानाहा ॥ २३ ॥ "ईश्वरे कायिकाद्वाचिकान्मानमा मणिधाना"दोक्तविशे- पादासन्नतमः समाधिलामः । “वाशब्दः" पूर्वोक्तोपायेनास्य भ- पत्युपायस्य विकल्पार्थः । भक्तेरन्यानपेक्षवादीश्वरो हि भ. स्याभिमुखः सन्निदमिष्टमस्यास्वित्यनुगृह्णातीति भावः ॥२३॥ ईश्वरस्वरूपनिम्पपति । क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः॥२४॥ "क्लेशाः" अविद्यादयः पञ्च । “कर्म" धर्माधर्मी । तयोः फल "विपाकः । फलानुकूलाः संस्कारा "भाशयाः । मनस्याशेरत इति व्युत्पत्तेः । यथा नरस्य करिजन्मनि काष्ठ- भोगसंस्कारा उद्भवम्ति अन्यथा जीवनामंभवात्तैः फ्लेशादिमि- श्चित्तस्यैः "परामुष्टः" सांसारिकः पुरुश्चित्ताविवेकन भोक्त- खादा तैः कालत्रयेऽप्यसंबद्धः पुरुष"ईश्वरः 'विशेष'पदेन का- लत्रयासंबन्धवाचिना मुक्तनीयेभ्यो व्याचिः कृता । तेषां पू- चैकाले बन्धत्रयसंबन्धात्मकृतौ लीनानां प्राकृतो बन्धः, भूते- न्द्रियेषु विकारेपु लीनानां विदेहानां वैकारिक , अन्येषां दे.

·योगसूत्रवृत्तिः। वनरादीनां दक्षिणायन्धः, चित्ताधीनकर्मफलतादिनि भेदः । ननु मानक्रियाशक्तिमत्त्वं परमैश्वर्य पुरुषस्यापरिणामिनः कथ- मिति। उच्यते । अस्ति ईश्वरस्यानादिसिद्धं शुद्धसत्वात्मकं चित्तं प्रधानजं निरतिशयज्ञानक्रियाशक्तिमरस हि भगवान्संसारा- पंचाजन्नामुद्धरणेच्छया तचित्तमुपादने तद्विना मानधोप- देशभक्तानुग्रहायोगाद । न च कथं चित्तोपादानात्यागिच्छा- धुदेतीति वाच्यम् । बीजाकुरवदनादिलात्सर्गप्रलयमवाहस्य यदा सर्वकार्यस्य प्रलयस्तदा भविष्यत्करपे लोकानुग्रहार्थमिदं चित्तमुपादेयामति भगवता सङ्कल्प्यते तत्सङ्कल्पवासितं प्रधाने लीनं सत्सर्गादौ चित्तमुद्भवति तेन चेश्वरोऽनुगृह्णातीत्यनवयम् । ननु ताशचित्तसत्वे कि मानमिति चेत् "स्वाभाविकी शानव- लक्रिया च एप सर्वेश्वर"इत्यादिवेदवाक्यमिति क्रमः । - दो नितिशयज्ञानशक्तिविशिष्टेश्वरमणीतोऽतः प्रमाणमिति संक्षेपः॥ २४॥ एवं वेदमामारपासिद्धः सर्वज्ञ ईश्वरः तस्य सर्वज्ञत्वे- ऽनुमानमप्याह । तत्र निरतिशयं सर्वज्ञ जम् ॥ २५ ॥ अस्मदादीनां ज्ञानं, निरतिशयेन ज्ञानेनाविनाभूतं भ- वितुमर्हति, सातिशयत्तात, यत्सातिशयं तत्समानजातीयेन नि- रतिशयेन युक्तं, यथा कुम्भपरिमाणं विभुपरिमाणेन, तसिद्धं "निरतिशय" ज्ञानं "सर्वज्ञस्य” "वीज" ज्ञापकं यत्र निरतिशयं ज्ञान "तत्र" सर्वज्ञत्वं शायत इयर्थः। तस्य सामान्यन सिद्धस्य सर्वज्ञस्य श्रुसादिसिद्धाः शिवविष्णुनारायणमहेश्वरादिसंज्ञाः । तथा च वायुपुराणे।

·मणिप्रभा। सर्वज्ञता तृप्तिरनादिवोधः स्वतन्त्रता नियमलमक्तिः। मनन्तशक्तिश्च विभोविधिकाः पहाडुरङ्गानि महेश्वरस्य ।। ज्ञानवैराग्यपैश्वर्य तपः ससं समा धृतिः । स्रष्टत्वमात्मसम्बोधो अधिष्ठातृत्वमेव च ।। अव्ययानि दशैतानि नियं तिष्ठन्ति शङ्करे । इति । तथा महाभारते । अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् । लोकाध्यक्ष स्तुवनियं सर्वदुःखातिगो भने- ॥ दिसावि ॥ २५॥ तत्प भागवतो प्रमादिभ्यो विशेषमाह । पूर्वेपामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥ २६ ॥ "पूपां" सर्गादाचुत्पन्नानां कालपरिच्छिमाना "गुरुरी"वरः। कुतः "कालेनानवच्छेदात्"मनापन्तत्यादिसर्थः । तपाच श्रुतिः। "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वेदांश्च महिणोति तस्मै" इसाचा ॥ २६ ॥ एवमीश्वरं निरूप्य तत्मणिधानं वक्तुं तस्य रहस्यसंझामाह। तस्य वाचकः प्रणवः॥ २७ ॥ मुगमं सूत्रम् । ननुशदस्य वाचकत्वम् अभियाऽऽख्या शक्तिः शब्दार्थयोः सम्बन्ध इत्युच्युते । सा कि सङ्केत्तेन क्रियते,व्यज्यते, वा । नायः । प्रतिकल्प स्वतन्त्रेश्वरस्य सङ्केतभेदेन शब्दार्थाच्य- वस्थाप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । सूर्य्यादिशब्दानां पुत्रेषु पित्रास- ऐतवैफल्पात् । न हि तत्र सङ्केतव्यङ्ग्या शक्तिरस्ति । न चाप्तति व्याने व्याकमवत् तस्मादिद सङ्केतसूवं व्यर्थमिति चेद् -- ·योगसूत्रवृत्तिः। उच्यते । स्थितव शक्तिः सङ्कतेन व्यज्यते यथा स्थित एव पि- तृपुत्रभावो ममायं पुत्र इति वाक्येन व्यज्यते तद्वादिश- न्देषु मलये मानसाम्यं गतेषु सर्गादौ युनःशक्त्या सहोद्भूतेषु स्थितामेव तमच्छब्दस्य तत्तदर्थे शक्तिमीश्वरः सङ्केतन ज्ञाप- पति । जीवानां लुप्तसंस्कारत्वात् । अधुनातनपित्रादिसङ्केलस्तु शाक्तरुत्पादकः । के चित्तु सर्वशब्दानां सर्वार्थेषु शक्तिरस्तीति पित्रादिसङ्केतोऽपि व्पाका गवाविन्दानां तु वेदार्थव्यव- स्थाऽद्यमीश्वरसङ्केतनाथ विशेपे शक्तिनियम्पत इसाहुः । सर्व- थाऽपि वैदिकशब्दार्थसम्बन्धो व्यवस्थितव्यवहारतया निस इति सिद्धम् ॥ २७ ॥ एवं वाचकमुच्चा प्रणिधानमाह । तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥ २८॥ अस्प माष्यमेव लिख्यते । मणवस्य जपः मणवाभिधेयस्य घेश्वरस्प भावनं तदस्प योगिनः प्रणवं जपतः प्रणवार्य च भावयतः वित्तमेकानं सम्पयते । तथा चोक्तम् । स्वाध्यायायोगमासीत योगास्वाध्यायमामनेद । स्वाध्याययोगसम्पत्त्या परमात्मा प्रकाशते ॥२८॥ तस्येश्वरमणिधानस्पासन्नतमः समाधिलाभः फलमिति पूर्वमुक्तम् । अधुना फलान्तरमपि तदनुगुणमाह । ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥२९॥ मतीपं विपरीतमञ्चति जानातीति "प्रत्यग् आत्मा इत्यर्थः । अनेनेश्वरानेद उक्त बुद्धरप्यन्तरं वा । प्रत्यक् चासौ "चेतनश्च" तस्याधिगमः"साक्षात्कारः "ततः" मणिधानाद्भवति । अपि ·माणमभा। चा"न्तरापागामभावश्च भवति । ननु स्वभिन्नेश्वरमणिधानात्स्व- साक्षात्कारः कथं स्यात् अभ्यासतजन्यमानयोः परजादावेक- रिपपत्रर्दशनादिति चेद्। उच्यतेोपवेश्वरोऽमश्चिद्रूपः कूटस्थः शादिशून्यम्तथैव जीय इति सादृश्यादीश्वरध्यानं तदनुर- हद्वारा जीवस्वरूपलाक्षात्कारहेतुरित्यनवयम् ॥२६॥ अन्तरायानाह। व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्श- नालव्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चिवविक्षेपास्तेऽ- न्तरायाः ॥ ३० ॥ ये चित्तं योगाद्विक्षिपन्ति भ्रंशयन्ति"ते""चित्तविक्षेपाः" योग स्पान्तरायाविना नव । तत्र"च्याधि"तिपित्तश्लप्मणाम- बरसस्पन्द्रियाणां च धैपम्पं, त्यानं चितस्य लुब्धत्वेऽपि कर्मा- नहता, "संशयः" प्रसिद्धः, योगाङ्गाननुष्ठानं "प्रमादः,"आलस्य" चित्तस्य गुरुत्वादमीत्तः,"अविरति विपयतृष्णा, "भ्रान्तिदर्श- नमें"ककोटिको विपर्ययः, "अलब्धभुमिकत्व" समाधिभृम्पलामः, मघुपयादप. समाधिभूमयो वक्ष्यन्ते । “अनवस्थितत्वं” नाम ल- ब्यायां भूमौ चित्तस्यास्थिरत्वं, पूर्वभूमौ हि स्थितं चित्तम् उत्त- रभुमि जपेत् तस्मादस्थिरत्वं दोप इत्यर्थः ॥ ३०॥ न केवलमेते विशेपा योगनाशकाः किं तु दुःखादीनपि कुर्वन्तीत्याह । दुःखदौर्मनस्यागमेजयत्त्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसह- भुवः ॥ ३१ ॥ "दु.ख” व्याधिजं शारीर, कामादिजं मानस, नवयमाध्या.

·पोगमूत्रवृत्तिः। १७॥ त्मिकम् । व्याघ्रादिजमाधिभौतिकम् । ग्रहपीडादिनम् प्राधिदै- विकम् । दौमनस्यमिच्छाविघाताद क्षोभो मनसि । अङ्गमेजयतो- भावोऽनमेजयत्वमङ्गानां कम्पनमित्यर्थः । अनिच्छतः प्राणो यं बाशवायुमन्तःप्रवेशयति स श्वासः समाध्यङ्गोचकांवरोधीत्यर्थः। एवनिच्छतः कौप्यस्प वायोहिर्गमनं प्रवासः पूरक- विरोधी । एते विसपैः सह भवन्ति विक्षिप्तचित्तस्य भर- न्तीत्यर्थः ॥३१॥ ईश्वरमणिधानादेतेषामभावहरयुक्तमुपसंहरति । तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ॥ ३२ ॥ विक्षेपानां नाशार्थमेकतत्त्वस्पेश्वरस्या"भ्यासो"ध्यानं का- यमित्यर्थः । अत्र "भाष्यकारै स्थायि चित्तं स्यात्तस्यै काग्रता सम्पादनीति क्षणिकमतमाराम सोऽहमिति मत्पभिज्ञाना- दिना चित्तमेकमनेकार्थावगाहि स्थायि विद्यत इति सा- धितम् ॥ ३२॥ तस्प चित्तस्यास्यादिमलवतो योगायोगात्तन्मलनिरासो- पायानाह। मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यवि- पयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥ ३३ ॥ मुखिपु प्राणिषु "मैत्री"मित्रता, दुःखितेषु करुणां"दयां, पु- एगवतिपू"मुदितम्" हर्पम, अधुण्यशन्दितपापत्तिपु"उपेक्षा"म- ध्पस्थति, भावयेत् ।तया भावनया चिचस्प "प्रसादनं भवति। सुखादिपु यथाक्रममुक्तया भावनया साच्चिको धो जाय- तोतेष्वीयांपकारेच्छाऽम्पाद्वैपाणां चिचमलानां विनाशात्तेन ·१८ मणिप्रभा। च शुक्लेन धर्मेण चित्तं प्रसन्नं भवति । मसन्नं च वक्ष्यमाणेभ्य उपायेभ्य एकाग्रं स्थितिपदं लभते इति तात्पर्यम् ॥ ३३ ॥ इदानी मैयादिभावनया प्रसन्नस्य चित्तस्य स्थित्यु- पायानाह। प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ ३४ ॥ "प्रच्छर्दन"रेचन, रेचितस्य माणस्य बहिरेव विधारणं," यथाशक्ति ताभ्यां चित्तमेकत्र लक्ष्ये स्थिति लभते । प्राण- जये चिचस्य जपस्तयोरविभागात् प्राणायामस्य सर्वपापनि- वर्तकत्वात्पानिवृत्तौ चित्तं स्थिरं भवति । वाशब्दो वक्ष्यमा- णोपायान्तरापेक्षया विकल्यार्थो न तु मध्यादिभावनाऽपे- क्षपा । तद्भावनायाः सर्वोपायसहकारित्वेन समुच्चयादिति म. न्तव्यम् ॥ ३४॥ उपानान्तरमाह। विषयवती.वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनियन्धनी॥३५॥ नासाऽग्रेचित्तस्य संयमादिव्यगन्धसाक्षात्कारो भवति, जि- हाऽग्रे संयपादिव्यरसस्य सीवद्भवति, तालुनि रूपसंविद, जि. ह्यामध्ये स्पर्शसक्ति, जिह्वामूले शब्दसविद, एताः सविदो- गन्धादिविषयवसः महत्तयः शीघ्रमुत्पन्नाः ससो विश्वासमु- सानातिसूक्ष्मेश्वरादौ मनसास्थिति नियनन्तीसर्थः । शा- स्त्रोक्तविशेगस्य फस्य चिदनुभवे सतिसूक्ष्मेऽपि श्रद्धया सयमा योगो मवन्त इति भावः ॥ ३५॥ विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ ३६ ॥ अष्टदलं हत्पन रेचकेनोर्ध्वमुख ध्यात्वा तस्कणिका- ·योगसूत्रवृत्तिः। १९ स्थायाम् ऊर्चमुख्यां सुपुम्नाऽऽस्पनाड्यां संयमनान्मनसः सं. विद्भवति । तन्मनः सूर्येन्दुग्रहमणीना या या मभा तद्रूपेणाने- . कथा भवति तत्तालिकं ज्योतिर्मनः । तस्य कारण सात्विको- हङ्कारो निस्तरमहोदधिकल्पो व्यापी । तस्यापि ज्योति:- स्वरूपस्य सयमात्सविद्भवति । सैपा द्विविधा संविद । ज्योति- छपती मनोऽहङ्काराख्या ज्योतित्रिपया, विशोका दुःखशून्या, पतिरुत्पन्ना मनसः स्थितिहेतुरिसर्थः ॥ ३६ ॥ वीतरागविपयं वा चित्तम् ॥ ३७॥ च्यासशुकादीनां "वीतराग" यश्चित्त तद्विपय तत्र धार्य- माण योगिन"श्चित्तं" स्थितिपदं लभत इसर्थः ॥ ३७॥ स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ॥ ३८ ॥ "ज्ञान"शब्दो शेयपरः। स्वप्ने भगवतो मूर्तिमसन्तमनोहरा- माराधयन्नेव प्रबुद्धः तत्रैव चित्त धारयेत् । निद्राया सुपुसौ यत्सुखं जायते तत्र धारपेद । एक स्वप्ननिद्रा यालमन चित्त स्थिति लभते ॥ ३८॥ यथाऽभिमतध्यानाद्वा ॥ ३९॥ किंबहुना पदेवेष्ट शिवरामकृष्णाविरूप तदेव यायेव । तत्र लस्थितिकमन्यत्रापि स्थिति लभते । अमिमतमन- तिक्रम्य "यथाऽभिमत" तस्य " याना"दिति विग्रहः ॥३६॥ ननु चित्तस्थितिापत इयत्र कि झापकमिसबाह । परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥ १० ॥ "अस्प" चित्तस्य सूक्ष्मे निविशमानस्य यः परमाण्वन्तो ·ज्ञापकश्च वशीकार- २० मणिप्रभा। "वशीकार" अप्रतिघातः। तया स्यूले निविशमानस्य परपमह- वाकाशान्तोऽमतिधातः । तेन परेण वशीकारेण चित्तं ल. ब्धस्थितिकमिति ज्ञात्वा स्थित्युपायानुष्ठानादुपरमतीयर्थः ॥४०॥ एवं चित्तस्थितेरुपाया उक्ताः उक्तः। संप्रति लब्धस्थितिकस्य चितस्य किं विषयः किरूपश्च संप्रज्ञातो योगो भवसत उत्तरं पठति । क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेहीटग्रहणग्राह्येषु त- स्थतदानता समापचिः ॥४१॥ यथाऽ"भिजातस्य' कुलीनस्यातिस्वच्छस्य स्फटिक मण"- जपाकुसुमाग्रुपरक्तस्य स्वरूपाभिभवेन रक्ताचाकारता भ- घति, तथाऽभ्यासवैराग्याभ्यां क्षीणरजस्तमोवृत्तिकस्य चित्त- मणेः स्थूलसूक्ष्मभूतात्मकग्राोण ग्रहणैरिन्द्रियैहीत्रा पूर्वो- तास्मिताऽऽख्यपुरुषेण चोपरक्तस्य स्वरूपाभिभवेन या ग्राह्याकारताऽऽपत्तिः स संमज्ञातः। पूर्वोक्तवितर्कविचारान- न्दास्मिताऽनुगमाच्चतुर्विधश्चतुविषयकः प्रत्येतव्यः । अत्र सूत्रेऽर्यक्रमवलात्पाठं भडा ग्राह्यग्रहणगृहीतषु तदुपरक्तस्य चित्तस्य "तदानता" स्वरूपपरित्यागेन तद्रूपता तस्याः सम्य- गापचिरिति व्याख्येयम् ।स्थूलसूक्ष्मक्रमेणैव चित्तस्य गृहीत्रुप- रागात् । तत्स्थेति भिन्नं पदम् ।अविभक्तिकं स्यान्तं कृलाक्षी- णहत्तेः तत्स्यस्पोति योज्यम् । यदा "तवस्य च "तदान" च तस्य भावस्तत्ता । क्षीणरतेस्तया "समापत्ति रित्यर्थः ॥४१॥ सेयं संमज्ञाताख्या समापत्तिः पुनरवान्तरभेदाञ्चतुर्धा भवति । सवितर्का, निर्वितर्का, सविचारा, निविचारा, चेति । तत्र सवितर्कायाः स्वरूपमाह । + ·4 योगसूत्रवृत्तिः। तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः सङ्कीर्णा सवितर्का ॥४२॥ "तत्र तासु समापत्तिपु मध्ये सवितको समापत्तिरपा या। तथा हि । गौरित्युक्त शब्दार्थानानि त्रीपभिन्नानि भा- सन्ते । तत्र गौरिति शन्द इत्पेको विकल्पः, अयं हि गौरित्यु- पात्तयोरर्थज्ञानयोः शब्दाभेदविषयकः । तथा गौरित्पर्य इत्येको विकल्पः, तत्र गौरित्युपात्तयोः शब्दज्ञानयोराभेदविषयकः । एवं गौरिति ज्ञानमित्येको विकल्पः, अयं तु गौरित्युषात्तयोः शब्दार्थयोनाभेदगोचरः । त एते विकल्पाः, भसदभेदगो- चरत्वात् । एवं घटः पट इसादयो विकल्पा शेयाः । तत्र श- न्दवानाभ्यामभेदेन विकाल्पते स्यूले गवाधर्षे समाहित. चित्तस्प योगिनः समाधिजन्यसाक्षात्कारो यथा कल्पितार्य- मेव गृह्णाति तथा सा समाधिमज्ञा शब्दार्थज्ञानानां विकल्पैः "संकीर्णा" तैस्तुल्या भवति विकल्पत्वाविशेपात् सा सङ्कीर्ण "सवितको" समापत्तिरित्यर्थः ॥ ४२ ॥ निर्वितर्कामाह। स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का ।। ४३॥ गवादिशग्दाना शक्तिरूपः सजो विकल्पिताम्वे. व लोके गृह्यते तस्य स्मृत्या शाब्दमानं परानुपि. तिश्च विकल्प एव जायते । तथा च श्रुते वाऽनुमिते पाऽर्थे श्रुत्यनुमितिरूपविकल्पमूला समापतिः सवितर्का भ. पति "स्मृतिपरिशुद्धौं” सत्याप् अर्थमावतात्पर्यवता चिचना- धमात्राध्यासात्सङ्केतस्मृतस्त्यागे सति तस्कार्यस्प विकल्पस्य .

·२२
मणिप्रभा।
त्यागात्समाधिपमा स्वीयं ग्राहकत्वं प्रज्ञारूप सत्तेन "शून्येव"
भृत्वाऽर्थमावनिर्भासादविकस्थितार्थरूपं यदाय वरस्वरूपेणैव
निर्भास्यमाना "निर्वितर्का" समापचिरित्यर्थः । तत्र सवितर्क-
साक्षात्कारो यस्तदंपरं मत्यक्षं विकल्पवाद । निर्वितर्कप्रत्यक्षं
तु परं सत्यार्थविषयत्वात् । स च सत्यार्थो गोघटादिरवयवी
झेयः । अत्र परमाणुपुनातिरिक्तोऽवयवी नास्तीति वौद्धमतमा-
शमा महानेको घट इत्यवाधितानुभवादस्ति, स चास्माकं
मते भूतमूक्ष्मरूपाणां परमाणूनां परिणामः । तस्य च स्वोपा-
दानेन भेदाभेदात्मक तादात्म्पमिति "भाप्ये" साधितम् ॥४३॥
एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया
व्याख्याता ॥४४॥
स्थूलपरिणामघटादिषु उपादानत्वनानुगता ये परमा-
रणवः पञ्चतन्मात्राणां विकारा भृतरूपेण संस्थिताः सूक्ष्मा
स्तेपु विषयेषु स्वीयकार्यकारणदेशकालनानाविशेषणविशिष्टेषु
स्ववाचकशब्दज्ञानाभ्यामभेदेन विकल्पितेपु या समापत्तिः
सा "सविचारे"त्युच्यते । तेप्वेव सर्वविशेषणशून्येष्वर्थमात्रेषु
परमाणुपु या समापचिः सा "निर्चिचारा । सा सल्ल ससार्थ-
मात्रस्वरूपा समाधिमहा स्वरूपशून्येव निर्भासते । तया च
स्यूलगोचरया सवितर्कया निर्चितर्कया च व्याख्यातपा
मूक्ष्मविपपा "सविचारा" "निविचारा" च व्याख्याता भव-
तीत्यर्थः ॥४४॥
ननु किमस्याः ग्राहसमापत्तेः परमाणुप्चेवावसानं, नेसाह ।
सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ ४५ ॥

·योगात्रवृत्तिः। २३ अस्याः समापतेः "सूक्ष्मविषयत्व लिङ्गे प्रधाने पर्यव- स्पति । तथा हि । पार्थिवः परमाणुर्गन्यतन्मादादितरतन्मात्रा- काजायते । प्राप्यस्तु गन्थतन्मात्रवजिवादमतन्मात्रादितर- तन्मात्राङ्गकाद् । तैजसस्तु गन्धरसद्यजिताद्रपतन्मात्रादि- तरद्वयानकाद् । वायव्यस्तु पूर्वहीनास्पर्शतन्मात्राच्छन्द- तन्मात्राङ्गकादू । नभमः परमाणुस्त्वेकस्मादेव शब्द- तन्मावाजायत इति भक्रिया । अतो विकारेभ्यः परमाणुभ्य उपादानानि पञ्च तन्मात्राणि सूक्ष्माणि, तेभ्यो- ऽप्यहङ्कारः सूक्ष्मा, तस्मादपि महा,न्महतोऽपि प्रधान, तदि लयं न गच्छतीत्यलिङ्गमुच्यते । ततः पर सूक्ष्ममुपादानं नास्ति पुरुषस्य सत्त्वेऽप्यतुपादानस्वाद । पुरुषो हि भोगाप- वार्थी सन पुरुषार्थनिमित्तके सगे निमित्तमात्रं भवति । त- स्मात्सूक्ष्मग्राह्यसमापत्तिः प्रधानपर्यन्तेति सिद्धम् ॥ ४५ ॥ एवं स्यूले सूक्ष्मे च ग्राह्ये चतस्रः समापत्तय उकाः सं. प्रति तासां समज्ञातत्यमुपसंहरति । ता एव सवीजः समाधिः ॥ ४६॥ ग्रहणग्रहीनोरपि सविकल्पत्वनिर्विकल्पत्वभेदेन सान- न्दा, आनन्दमात्रा, सास्मिता, अस्मिता, चेति चतस्रः समाप. त्तयो भवन्ति उक्तन्यायप्ताम्याद । एवमाष्टसमापचयो या ता" "एक" "सवीजः" "समाधिः" समज्ञातः। विधकल्यासमावेन वन्धवीजसत्वात् सवीजत्वं द्रष्टव्यम् ॥ ४६ ॥ तत्र निर्विचारसमापत्तेः फलतोतियायमाह । निर्विचारवैशारयेऽध्यात्मप्रसादः ॥ ४ ॥ *

·मणिमभा।
.
न्यायेन निर्वाजा समाधिर्भवति । तदुक्तम् ।
भागमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च ।
विधा प्रकल्पयन् प्रज्ञा लभते योगमुत्तमम् ॥
इति । श्रवणेन, मननेन, पुरुषमाप्रध्यानाम्पासो धर्ममेघा-
। रुपा तद्रसेन पावैराग्येण प्रनामसादात्मना, पुरुष साक्षात्लु
निची योगं लभत इसर्थः । कालकमेण निर्वाजनिरोधर्म-
स्कारमचये सति स्वप्रकृती चित्तं झीयते हेत्वभावाद । कृष-
शेपलक्षणाधिकारो हि चिचस्प स्थितिहेतुः । न हि कृतभोग-
विवेकख्यातिनश्चित्तस्य कृतशेषोऽस्ति । तस्माचिचस्य प्रलये
पुरुषः स्वरूपमात्रप्रतिष्ठः केवलो मुक्त इति सिद्धम् ॥५१॥
इति समाधिपादः ॥ १ ॥

·योगसूत्रवृत्तिः ।
पूर्वस्मिन्पादे योगमुद्दिश्य लक्षणमुक्त्वा वृत्तीनिहाय त-
बिरोधोपायाभ्यासवैराग्ये मतिपाद्य चित्तस्थित्युपायान
काश्चिदुक्का द्विविधो योगः सावान्तरभेदः प्रतिपादितः । त-
धाभ्यासवैराग्ये चित्तशुद्धिसाध्ये इति मत्वा तस्य शुदिहे-
तुमादौ क्रियायोगमाह ।
तपास्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः॥१॥
पूर्वपादोक्तस्य योगस्यास्मिन्पादे साधनान्युच्यन्त इ.
त्पनपोः पादयोः सङ्गतिः । ब्रह्मचर्यगुरुसेवासयवचनकाg-
मौनाकारमौनस्वाश्रमधर्मद्वन्द्वसहनमिताशनादिक "तप:"। न
कायोपः। धातुषम्ये योगविधावाद । स्वाध्यायः"मणवश्री.
रुद्रपुरुषसूक्तादीना पवित्राणा जपो मोक्षशास्त्राध्पयन च । फ-
लाभिसन्धि विना कृताना कर्मणा परमगुरावीश्वरे समर्पण-
"पीश्वरमणिधान" तानि फ्रियारूपो योगो योगसाधनत्वा-
दिसर्थः ॥ १ ॥
क्रियायोगस्य फलमाह।
समाधिभावनाऽर्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥ २ ॥
।
निविडेपु क्लेशेषु सत्सु समाधिन सिध्यति । तस्मारिकया-
योगः शान सनकृत्य समाधि मावयति । तनूकरण शाना
सदोद्भवता कादाचित्कउद्भवः । भावन समारुत्पादनम् । तदर्थः
फल यस्य स तयोक्तः । क्रियायोगेन क्लेशच्छिपु लब्याव-
सरः समाधिः विवेकल्पातिमुत्पाद्य सवासनगान्दहतीति
भावः ॥२॥

·मणिप्रभा। अथ केशाः कीदशा कियन्तो वेसनभाइ । अविद्याऽस्मितारागढपाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः।।३॥ लिएपन्ति कर्मतरफलमवर्तकाः सन्तः पुरुपं दुःखाकु- पन्तीति"लगाते च"पञ्च"त्यर्थः॥३॥ तत्र चतुर्णामविद्याकार्यत्वेनाविद्याऽऽत्मत्त्रमाह। अविद्या क्षेत्रमुत्तरेप प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥४॥ उत्तरेपामस्मितादीना"मविद्या क्षेत्र"प्रसवभूमिः । तेषा- पवान्तरभेदमाह । ममुर्गेति । प्रमुप्ताः, तनयो, वि. छिन्ना, उदारा,श्च तेपाम् । तर रिदेहाकविलयानां योगिनां क्लेशाः ममुप्ताः विवेकख्यात्यभावेनादग्धतया शक्तिक- पेणानस्थानाद् अत एवान्ते पुनरुद्भवन्ति । क्रियायोगिनां तनवः। विपयसङ्गिनां विछिन्ना, उदारा,श्च भवन्तिायथा चैत्रस्य यस्यां रागस्तत्र फ्रोधो विच्छिन्नो रागः उदारः। एव पत्र क्रोध उदारस्तव रागो विच्छिन्नः, कालेनोदारो भूत्वा पुरुप- पशु क्लेशयति । एते क्लेशा अविद्यामूलाः। तस्याः पुरुषा- परोसरुपात्या निटत्तौ निवर्तन्ते । यथा जीवन्मुक्तस्य क्लेशाः । क्षीणा इति पञ्चमी क्लेशानामवस्था द्रष्टव्पा ॥ ४ ॥ तेप्वविद्यारूपमाह । अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्या- तिरविद्या ॥ ५॥ भतस्मिस्तद्बुद्धिरिसर्थः । अमरा देवा इत्मनिसेषु नित्य- सम्रान्सा देवत्वार्य कर्म कृत्वा वध्यन्ते । एवमथुची स्त्री-

·योगसूत्रवृतिः।
कार्य शुचित्वभ्रान्त्या वध्यन्ते । तदुक्तं भगवता वेदव्यासेन ।
स्थानादीजादुपष्टम्भान्निप्यन्दानिधनादपि ।
कायमाधेयशौचत्वात्पण्डिता ह्यच विदुः ॥
इति । विण्मूत्रसकुलं मातुरुदरं स्थान, शुक्रशोणितं वीजम्,
अन्नपरिणाम श्लेष्मादिरुपष्टम्भः, सर्वद्वारैर्मलानां. स्रवणं नि-
प्पन्द
निधनं मरणं, तेन हि श्रोत्रियकायोऽप्यस्यन्ताशुचिर्भ-
चति । आधेपशौचत्वं मानानुलेपनादिना शुचित्वापादनं,
तथा परिणामदुःखे भोगे मुखत्वभ्रान्तिः । अनात्मनि बुध्यादा-
वात्मत्वख्यातिः "अविद्या"तत्वविद्याविरोधिनीयर्थः । यद्यपि
शक्तिरूपाविद्याः सन्ति तथाऽपीयं चतुर्विधैवाविद्या ब-
न्धमूलीमति भावः ॥ ५॥
दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता ॥ ६ ॥
इशक्तिः पुरुषः, दृश्यत्त इति दर्शनं तच्छक्तिः बु-
दिः, शक्तिशब्दो योग्यताऽर्थकः भोक्तभोग्पत्वपोग्ययोर-
त्यन्तीवविक्तयोदृश्ययोरविद्याकृतकात्मता तादात्म्यम्, "इच".
शब्देनाइमस्मीतिभ्रान्तिकृतत्वं तादात्म्यस्य द्योतयति । सा-
"ऽस्मिते"सर्थः । अयं हृदयग्रन्धिरित्युच्यते ब्रह्मवादिभिः।।६।।
अस्मितायाः कार्य रागं निरूपयति ।
सुखानुशयी रागः ॥०७ ॥
सुखानुभवे सति स्मृत्या तजातीयसुस्वान्तर तत्साधने
वा या तृष्णा स "रागः" मुखमनुशेते विषयीकरोतीति "मु-
खानुशयीत्वपः ॥ ७॥
दुःखानुशयो द्वेषः ॥८॥

·३० मणिप्रभा । दुःखानुभवितुः स्मृसा दुःखतत्साधनयोर्यः क्रोध द्वेष इत्यर्थः ॥ ८॥ स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः ॥ ९ ॥ "विदुपो," मूर्खस्य, वा जन्तुमात्रस्य यो मरणवासः सो- "अभिनिवेश ५ यथा मूर्खस्याहं सदा स्यामिति रूढत्रासः तथा विदुपोऽपि रूढो दृश्यते । यतः"स्वरसवाही सः पूर्वजन्मस्वस- कृन्मरणदुःखानुभवजन्यवासनासवः स्वरसः । तेन वहति प्र. वहीति स्वरसवाही । अनेन भयेन देहातिरिक्तात्मा भाष्ये प्रसङ्गादशितः। दृश्यते हि जातमात्रस्प बालस्य मरणादयं तश्च पूर्वमरणस्मरणं विनाऽनुपपन्नमिति । एते चाविद्याऽऽदयः पश्च क्रमेण तमो, मोहो, मेहामाहः, तामिस्र, अन्धतामिस्र, इत्यु- ध्यन्ते । तत्राव्यक्तमहदहङ्कारपञ्चतन्मात्रेप्वष्टस्वनात्मस्वात्मबु- द्विरविद्या तमः, अणिमाद्यष्टैश्वर्येषु अणुरस्मि महानस्मीति तादात्म्यं मोहः, तेन दिव्यादिव्यभेदेन शब्दादिवशविपयेषु रागो महामोहः, कुतश्चिदैवर्यविधाते तन्निमित्तकदशविषयभो- गालामे सत्यष्टादशेष्टविघातके द्वेपस्तामिस्रः, एतेषामेवाष्टा- दशानामिष्टाना नाशाद्भयमन्धवामिस्र, इति । तथा च सां. ख्यकारिका। भेदस्तमसोऽष्टवियो मोहस्य च दशविधो महामोहः । तामिस्सोऽष्टादशधा तथा भवसन्धतामिस्र. ॥ इति ॥ ९॥ ते च पम क्लेशा द्विविधाः । पुरुपख्यासा दग्धाः संस्का- ररूपाः सूक्ष्माः, क्रियायोगेन मैयादिभावनापपरिकर्मणा च तनूकृताः स्यूला, इति । तत्र सूक्ष्माणां हानोपायमाह । " - ।

·योगसूत्रवृत्तिः। ३१ ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ॥ १० ॥ चित्तस्य कृतकृसस्यास्मितायां स्वप्रकृतौ मलयः "प्रतिम- सकतेन हया सूक्ष्माः"ते" क्लेशाःर्मिनाशादेव तदर्माणों संस्काराणां नाश इसर्थः ॥ १० ॥ स्थूलानां हानोपायमाह। ध्यानहेयास्तदृत्तयः ॥ ११ ॥ याः क्रिययोगेन विरलाः क्लेशदत्तयः स्यूलाः मुखदुःख- मोहात्मिकाः, ताः पुरुषध्याननैव हातव्या इयर्थः । यथा लोके बस्वस्यारिस्यूलो मलः मक्षालनेनैवादौ शोध्यते । पश्चाद्विरलः भारमंयोगादिना । मलवासना तु बननाशेनैव नश्यति । तथा क्रियायोगेनातिनिविडाः क्लेशा विरला भवन्ति । विरलास्तु ध्यानेन तनूकृताः । सूक्ष्मास्तु चित्तनाशेन नश्यन्तीति भावः॥११॥ क्लेशानिरूप्य, ननु कथं तेषां क्लेशत्वमित्याशा कर्म- तत्फलमूलत्वेन वन्धकत्वापां क्लेशत्वमिसाह । क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥ १२ ॥ अत्र त्रिभिः पदैः क्रमेण कर्मणो हेतुस्वरूपकार्याण्युच्यन्ते। आशेरते सांसारिकाः पुरुषा अस्मिन्निसाशपः कर्मणां, प. धिर्मरूपः संस्कारः । क्लेशाः कामक्रोधादयो मूलमस्पेति "क्लेशमूल"सच द्विविधादृष्टजन्मवेदनीयः,अदृष्टजन्मवेदनीप, श्चेति । येन देहेन कर्म कृतं सद् दृष्ट जन्म, तेनैव देहेन भोक्तव्य प्राधः। यथा नन्दीश्वरो वाल एव मनुष्यदेहेन तीवसंवेगेन मन्त्रतपासमाधिभिः ईश्वराराधनं कृत्वा संघ एव देवत्व- नासि, दीर्घमायुः, दिव्यभोगां,श्च लन्धवान् । तथा विश्वामित्रो.

·मणिमभा। जासायुपी लल्यवान् । तथा भीतव्याधित्तकृपणविश्वस्तमहाड- नुभावेषु कृतोऽपराधः सद्य एव पच्यते । यथा नहुपस्य मह- पपराधेन सद्यः सर्पत्वमभवत् । द्वितीयस्तु जन्मान्तरभो- ग्यस्वनरकादिहेतु: "कर्माशय" इयर्थः ॥ १२ ॥ अपं क्षीणक्लेशानां नास्तीति विशेपमाह । सति नूले तद्विपाको जात्यायुभॊगाः ॥ १३ ॥ केशरूपे "मूले""ससेव" कर्मयो “विपाक" फलं भवतिान हक्लेशो मुझेन ह्यकामस्य कचिदपि कर्मजे फले सुखबुद्धिस्ति । न धनुद्रेगः शोचति । अतो विवेकख्यासग्निदग्धेषु क्लेयोपु कर्म- वीज वितुपनीह्यादिवत् न फल मस्ते । स विपाकस्विविधः।जा- तिर्जन्म देववादिर्वा, आयुश्चिरकाल देहमाणयोर्योगः, इन्द्रियै- विपयानुभवो भोग, इति । तत्र भोगो मुरुगः, जासायुपी त- च्छेप, इति विभागः । तत्रकस्मिन् देहे विचित्रभोगदर्शनादने- कानि कर्माणि मरणकालाभिव्यक्तानि एक जन्मारमन्त इ- सेकविकः कर्माशय उच्यते । तस्य कचिजातिः, क चिदायुः, क चिद्रोगा, क चिद द्वयं, क चित्रप,मिति फलचिभ्य ज्ञेयम् । तदुक्तं भगवता "गहना कर्मणो गति"रिति । विस्तरस्तु "भाष्ये" द्रष्टव्यः ॥ १३ ॥ अधुना जायादीनां इयत्वार्थ फलमाह । ते ल्हादपरितापफला: पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥ १४ ॥ "ते"जन्मायु गा. । पुण्यहेतुका मुखफला.। अपुग्यं पापं तहेतुका दु खफला । अब मोगो विषयानुभव । “मिश्रा"स्तु मुखदु खानुभयो भोग तस्प कर्मतया साध्यत्त्वेन मुखदु खे ·योगसूत्रवृत्तिः। फले गमनस्येव ग्राम इत्याहुः ॥ १४ ॥ ननु ते दु:खफला हेया भवन्तु मुखफलास्तु कथं हेया इत्यताह। परिणामतापसंस्कारदु:खर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःख- मेव सर्व विवकिनः ॥ १५ ॥ "परिणामों"ऽन्यथाभावः । “तापा" वर्तमानः। संस्कारो". मृतः । एतान्येव दुःखानि तैरिति विग्रहः । तथा हि । विपय- मुखभोगारकामानलो वर्तते । वृद्धौ सत्यां काम्याला दुःख- मवश्यं भावि । लाभेऽपि कुतश्चिद्गोगसङ्कोचे दुःखम् । सङ्को- चके द्वेपः । तत्तः कामद्वेपाभ्यां पापोपचयाद् दुःखम् । अस- कोचे गाधिः पापञ्च । ततो दुःखमेवं भोगस्य परिणामदुःखता। तथा सुखभोगकाले विषयनाशभीत्या दुःखं वर्तते । नाशके द्वे- पाच तापोऽस्तीति तापदुःखता भोगस्य । तथा मुखभोगनाशे संस्कारो भवति तेन स्मृत्या रागे सति पुण्यापुण्योपच- यात्मुखदुःखभोगः पुन:संस्कार इत्यनन्ता दुःखसन्ततिः। यदि भोगनाशे संस्कारो न स्यात् तदा न दुःखसन्ततिः । भवसेव तु संस्कार इति संस्कारदुःखता । इमानि दुःखानि विवेकिनो- क्षिपावकल्पस्य योगिन उद्रेजकानि । न तु काउनचित्ताना कॉमणाम् । यथाऽक्षिपात्रं मृदुकल्पः कर्णातन्तुरपि उद्वेजयति नान्यमवयवम् । तस्माद्विवेकिनः सर्वमेव भौगसाधनं विपमिश्रा- नवदुःखमेव "परिणापतापमंस्कारदुःखैर्योगाद् "गुणनिवि- रोधाच"। गुणाश्चित्तात्मना परिणतानि सत्वरजस्तमांसि नेपा वृत्तयः मुखदुःखमोहानामां विरोधः परस्परमोभमाव्याभि- भावकत्वं तस्मादित्यर्थः । चलं हि गुणवत्तं तत्र चिचे या गु- N ५ ·मणिमभा। णचिराविर्भवति धर्मोद्भवात्सा पुनरधोनचादर्भाभिभवे सति तिरोभवति । दु.खत्वं स्वाभाविक स्वस्याः स्फुटयति स्व- भावतो दुखरूपैव सुखत्तिः दुःखात्मकरजोमिश्रसवपरिणा- मत्वाकि तु स्त्रकाले सत्वप्राधान्याचस्याः दु.खत्वमस्फुटं रजसः सत्त्वतिरोभावे सति स्फुटेर्यापति मुखदु खयोर्मेदव्यप- वेशः । एतेन मुखस्य मोहवं व्याख्यातम् । अतो गुणपरिणामा- स्मकं सर्वमेव जगद् दुःखमोहात्मकं हेयमिति सिद्धम ॥ १५ ॥ तब यथा चिकित्साशास्त्रे रोगो, रोगहेतुः, प्रारोग्यं, त- हेतु, रिति चतुष्टयं व्युत्पाद्यं तथाऽस्मिन्नपि शास्त्रे हेयं, हेय हेतु, मोक्ष,स्तद्धेतु रिति, चतुष्टपं व्युत्पादयितु विशिष्प हेयं दर्शयति । हेयं दुःखमनागतम् ॥ १६ ॥ भतीतस्य दुःखस्य भोगेन गतत्वावर्त्तमानदुःखस्य भो- गेनैव तया दनागत"मेव "दु.खे" "हेय"मित्यर्थः ।। १६ ॥ हेयहेतुमाह। द्रष्ट्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ॥ १७ ॥ द्रष्टा चिद्रपः पुरुपो बुद्धिस्थतच्छायाऽऽत्मकदर्शनवान् । दृश्यं बुद्धिमत्त्वम् । तयो. "संयोग" स्वस्वामिभावः । बुद्धिसत्त्वं हि विविधशब्दाद्याकारणेन्द्रियादिद्वारा परिणतं चिच्छायाऽऽप- त्या पुरुषाभेदेन दृश्यमान सन्निधिमात्रेणायस्कान्तमणिवदुप- कारकं स्वनिष्ठभोगापवर्गों पुरुष दर्शपत्स्वं भवति पुरुषस्य स्वामिनः । सोऽयमभेदभ्रान्तिरूपाविद्याकृतः पुरुषार्थाधीन- स्थितिका सयोगो हेयस्य दुःखस्य हेतुरिसर्थः ॥ १७ ॥ दृश्यं प्रपञ्चयति।

·योगसूत्रवृत्तिः । प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगा- पत्रार्थ दृश्यम् ॥ १८ ॥ मकामाशीलं सत्वम् । क्रियाशीलं रजः । स्थितिः प्रकाश- क्रिययोः प्रतिवन्यः तच्छीलं तमः । तत्र सत्वं मृदुत्वात्तप्यम् । तापकं रजः। एवं सत्त्वरजसोस्तुप्यतापकभावे सति मोहो भ- वति पुरुषस्य ममतयेति । तदिदं गुणत्रयं स्वस्त्रकायें मिथ:- सहायमविवेकि भोग्यं विवकिसाज्यं परस्पराभिभावकं प. रस्पराद्गानिभावं मुखमकाशलाघवदुःखक्रियोपष्टम्भमोहावर- णगौरवकार्यलक्षणनेयभेदं स्वतःपरस्पराविभागाद् दुनिभेदं प्रधानशब्दवाच्यं “भूतेन्द्रियात्मकम् । " भूतानि स्थूलानि तन्मात्राणि, इन्द्रियाणि ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि दश, बुद्धयहङ्का- रमनांसि त्रीण्यन्तःकरणानि, आत्मा स्वाभिन्नः परिणामो यस्य त"दोगापवर्गा"भोगमोक्षमयोजक दृश्य"मिसर्थः ॥ १८ ॥ एतेषां गुणानां परिणाम विभज्य दर्शयति । विशेषाविशेपलिङ्गमानालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥ १९॥ विशिष्यन्त इति विगेषा च्यात्ताः पोडशविकागः खवायुतेजोऽववनयः स्यूलभूतानि पश्च, ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि दश, मन,श्वेत्येते पोहराविकारा एवन तत्वान्तरमकृतपः। प्तेषां वि- काराणां प्रकृतयो बुदेविकृतपः पडविणेपाः पञ्चतन्मावा- हङ्काराः । अहङ्कारात्पमतम्मावाणीति “साहया" । अहवा- रस्पानुनानि बुद्धरपत्पानि तन्मात्राणी "पोगाः" । तर प. भतम्माप्राणि दस्पर्शरूपरमगन्धारुपानि स्यूलभूनाना प्रकृतपः। अहङ्कारः सवेन रजसा उमपेन मानकमन्दिपमन- ।

·मणिमभा। सां प्रकृतिः। लयं गच्छतीति लिङ्गं तन्मात्रं महत्तत्त्वं मात्रपदेन च विशेषाविशेषाभ्यां चलक्षय्य द्योत्यते । तदि निर्विकल्पका- ध्यवसायात्मकं प्रधानस्यायकार्यम् । अलिङ्ग गुणानां सा- म्यावस्थारूप प्रधानम् । एतानि चत्वारि गुणानां पर्वाणि प- रिणामाः गुणत्वं चेतनं प्रति शेपत्तं मन्तव्यम् ॥ १९ ॥ एवं दृश्य निरूप्य द्रष्टारं निरूपयति । द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥ २० ॥ "द्रष्टा"पुरुषो दृशिमात्र"श्चिन्मानो न ज्ञानादिधर्मकः। अतः "शुद्धो"ऽपरिणाम्यपि प्रययं बुद्धित्तिमनुसृत्य पश्यतीति"म- स्थयानुपश्यः" स्वस्य बुद्धयविवेकावृत्तिभिरेकीभूतः शब्दा- दीन पश्यतीत्यर्थः । तदुक्त"त्तिसारूप्यमितरत्रे"ति ॥ २० ॥ एव दृश्यद्रष्टारावुक्तौ तयोः शेपशपित्वमाह । तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥ २१॥ "दृश्यस्य" भोग्यस्य स्वरूपं द्रष्टुरर्थमेव न स्वार्थम् अचेतन- स्वादिसर्थः ॥ २१ ॥ ननु तहिं द्रष्टः मयोजने निष्पन्ने सक्ति कसाभावाददृश्यं प्रधान निर्यापारं स्यात् तथा चाधुना ससारो नोपलभ्ये- . तेसत आह। कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ॥२२॥ मधानमेकं .पुरुषा अनन्ता इति स्थितिः । अनामेकामिति "श्रुतः । तत्र प्रधान यं पुरुष मति भोगापपर्गों कृतवत् स - तार्थः स्वामित्वात् । यधा भृसेन कृतजयेन स्वामी कृतजय- ·योगात्रवृत्तिः। इस्युच्यते । तद्वत्त "कृतार्थ" मुक्तपुरुप "मति" नहमदर्शन गत- मपि तदृश्य"मनष्ट पुरुषान्तरसाधारणत्वात् । एतदुक्त भवति पुरपार्थों ह्यनागतावस्था प्रधानस्य प्रचिहेतुः । तत्र कु- तार्थं प्रति प्रवर्तकाभावात्पधानस्वापरतावपि अकृतार्थ प्रांत महदायाकारेण प्रतिघंटते । तथा चैकस्य मुक्तौ सर्वेपा मु- क्तिमसङ्गो नास्तीति ॥ २२॥ एव दृश्यद्रष्टारौ व्याख्याय हेयहेतु सयोग निरूपयति । स्वस्वामिदात्यो. स्वरूपोपलब्धिहेतुः सयोगः॥२३॥ स्व दृश्य तस्य शक्तिर्जडलेन दृश्यत्वयोग्यता । स्वामी तु पुरुषस्तस्य शक्तिश्चेतनत्वेन दृष्टत्वयोग्यता स्वरूपात्मिकव । तयोः स्वस्वामिस्वरूपयोः शस्योः विविधशब्दाधाकारदृश्यवु- द्धिस्वस्वरूपस्पोपलब्धिभोग.। स्वामिस्वरूपस्योपलाधरपवर्गः। तद्धतः 'सयोग." स्वस्वामिभावारूपः । स एव द्रष्ट्रदृश्यभावो भोक्तभोग्यभार इसाख्यायते । यस्याभाये हरियोः स्वरू- पोपलधिन भवति यद्भावे सा, भवति स सयोगः कार्येणैर मेय इत्युपदिष्ट भवति ॥ २३ ॥ पर सयोगस्य स्वरूप कार्य चोक्त्या कारणमाह । तस्य हेतुरविद्या ॥ २४ ॥ भ्रान्तिज्ञानवासना सयोगस्य कारणमिसपः । अहमिति दृग्दृश्ययोरभेदमययो भ्रान्ति । तद्वासनाराप्तित चित्त मलये लीन प्रधानभारमुपगत सर्गकाले पुरुष प्रति स्वत्तेनैव जायते । तेन सपोगेनापिवेकिनो बचो विवकिनो मोक्षश्र भवति ए- सया शनादिवासनाविचित्रया चित्तवतिन्पा अविद्यया समम् ।

·३८ , मणिमभा। ततो मत्स्पजालमिवानुविदं पुरुषपशु स्वकोपहितं दुःसमु- पाचं सजन्तं, सक्तमुपाददानं, हातव्य एवानात्मन्यहारम- मकारानुपातिनं जात जात वाद्याभ्यात्मिकोभयनिमिक्षा- विपणिस्तापा भनुप्लवन्ते ॥ २४ ॥ एव हेयं तदेव चोपपाय हेयस्य हानं मोक्षं व्युत्पादयति । तदभावारसंयोगाभावो हानं तद् दृशेः कैवल्यम् ॥२५॥ तस्या भविद्यायाः अभावाद्विधया नाशात्चत्कार्यस्य बु. दिपुरुषसंयोगस्य दुःखस्य हेयस्य हेतोरभावो विनाशो "हान" यत्तदेव "दृशे:" निसमुक्तस्य "केवल्य"मित्यर्थः ॥ २५ ॥ मोक्षमुक्वा तद्धेतुमाह। विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥ २६ ॥ दृश्ययो)दो विवेकस्तस्य ज्ञान ख्यातिः । विप्लवो मि- भ्याज्ञानम् । भादौ खवागमारसामान्यतो विकरूपातिरुदेति साऽनाविद्या न हन्ति परोपलाद । यदा सामननेन स्थापिता सत्ती सर्वको विरक्तन पुरुषाभिमुखेन चित्तेन निरन्तरमभ्य- स्पते तदा ध्यानमकपर्यन्तजा चित्पतिविम्बवती साक्षात्का- ररूपा. सवासनमिथ्याज्ञान निहन्य"विप्लवा" सती परवैराग्य- पूर्वकनिरोधेन संस्कारशेपस्य कृतकृतस्य मारब्धावमाने भासन्तिकनिवृत्चिद्वारा भाविदुःखदानस्य मोक्षस्योपाय इसर्थः ॥२६॥ स्थिराववेकख्याते यन्मुक्तस्य ज्ञानवैभवमाह । तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥ २७ ॥ प्रकृष्टोऽन्तोऽवसान फलवेन यासा वाः प्रान्ताश्वरमा ·योगप्रवृत्तिः। इति बारद । प्रान्ता भूमपोजस्सा पाया मा मझा "मान्त. भीमः" स्थिरानियात्मरुपानेपिदुपः मसपान्तरतिरस्कारेण सामकाराः मनायाधरमा भवन्ति । ज्ञातव्यमखिलंडा- तमतः परंन किमिमातव्यमम्तीत्यका । सर्वजिनामानिए- संकतादियं मान्ता न झीयगनात्मास्य सम्भवति ततम्तदा- लाबनममाधिना पानान्तमझायां स्थिरापागोप आत्म. निवासापाः . सत्तेन तमझापा भचरमत्वाद् । एमग्रिमा वस्थानां प्रान्ततं मन्तव्यम् । हातच्याः स बन्यदतमी हताः न किभिन्मम हेयमस्तीति द्वितीया । कल्पमाप्सा माप्तम्पय खिलं मातमतोऽन्यन्न किभिदपि मम माप्तम्पमस्तीति तृतीया । विवकरुपातिमपादनेन कन्यमारवनं कृतं न कि चित्कार्यपस्तीति चतुर्यो । एताश्चतस्रः काविमुक्तिसंहाः । चित्तविमुक्तिसंहाः तिसः । यथा कृतार्य मे बुद्धिसत्त्वमिसेका। बुद्धयादिका गुणा भपि गिसिंगापरच्युता इव ग्रावाणोनि- सस्थानाः स्वकारणे प्रलपाभिमुखाः संपातनास्तपात्य- न्तिकं गच्छन्ति तेषां नास्ति पुनः मरोहः भयोजनाभात्रा- दिति द्वितीया । तया गुणातीतः स्वरूपमावावस्थितश्चिदेक रस इति तृतीया । ममाऽवस्थेयर्थः । जिज्ञासाजिहासाप्रेप्साचि- कीशोकमयविकल्पान्तफलाः सम प्रक्षाभूमपः मान्ता म. न्तव्या इत्पर्यः ॥ २७॥ संमति महामाधनान्याह। योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षय ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातेः॥२८॥ योगाङ्गानां योगस्य घानुष्ठानादशुद्धः क्लेशकर्मरूपायाः क्रमेण लये जायमाने झानस्य दीप्तिविंशद्धिः प्रानिर्विकल्प ·मणिप्रभा । विवेकरूयातेर्भवतीत्यर्थः । साङ्गयोगानुष्ठानचद्धिद्वारा पत्रासा- धनमिति भावः ॥२८॥ कानि योगाङ्गानीत्यत आह । यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमा- धयोऽष्टावङ्गानि ॥ २९॥ ॥२९॥ । अन्यानपेक्षत्वेन सफलत्वाद् यमा प्रादावुच्यन्ते । प- श्वायमसापेक्षा नियमाः । एतदुभयाधीनशुद्धयपेक्षा आसना- दय उत्तरोत्तरहेतवः पश्चादुच्यन्ते । जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम्॥३॥ तत्राहिंसा नाम मनोवाकार्यः सर्वदा सर्वभूताना- मपीडनं परः शुरु एप धर्मः । अन्ये यमादयः एतस्या एव शुद्धयर्थाः । तथा चोक्तम् । स खल्लयं ना- मणो यथा यथा नतानि बहूनि समादित्सति तथा तथा प्रमाद- कृतेभ्यो हिंसानिदानेभ्यो निवर्तमानस्तामेवावदातरूपामहि- सां करोतीति । सत्यं परहितार्थ यथाऽर्थकथनम् । वलाद्रहास या परवित्तहरण स्तेयं तदभावोऽस्तेयं परद्रव्यास्पृहत्यर्थः । ब्रह्मचर्यम् उपस्थसंयमः । स्त्रियाः मेक्षणालापस्पर्शश्रवणध्यान- त्यागः तदद्गम् । अपरिग्रहो नाम देहयात्राजतरिक्तभोगमाधना. स्वीकारः । एते पञ्च यमाः योगस्प विरोधिदिसाऽनृतस्तेय- स्त्रीसङ्गपरिग्रहनिरासकवेनाङ्गत्वं भजन्ते ॥३०॥ एतेषां योगिभिरपादयविशेपमाह । अहिंसासत्यास्तैयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ३० ॥

·योगसूत्रवृत्तिः। जातिगोत्ववालणतादिः । देशस्तीर्यादिः । कालो नि. यतश्चतुर्दश्यादिः । नियतो प्राह्मणभोजनाचवसरः समयः । तत्र सदा गोब्राह्मणं न हनिप्यापीत्यहिमा जात्या परिच्छि- त्रा । कमपि तीर्थे वा चतुर्दश्यां या न हनिप्पामीति देशका. लाभ्यामच्छिन्ना । देवब्राह्मणाचर्यभोजनादिसमयातिरेकेण न हनिष्यामीति समयावच्छिन्ना । माणिमानक चिदाप कस्यापि कृतेऽहं न हनिप्यामीति जात्यादिभिश्चतुभिरन- बांच्छना । भवस्यहिंसा पुष्कला । एवं सत्पादयोऽपि मनव- छिन्ना ऊहनीयाः । एवं सर्वासु जात्यादिषु भूमिपु बलमा- व्यवस्था विदिताः सार्वभौमा महावतमित्युच्यन्त इयर्थः ॥३१॥ नियमानाह। शौचसन्तोपतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नि. यमाः ॥ ३२ ॥ शौचं सुजलादिकृतं गोमूत्रपावकादिमध्याहारकृतं च बाह्यम् । आन्तर मैञ्यादिभावनया चित्तस्यामुयाऽऽदिमलराहि- सम्। सन्तोपः सन्निहितमाणधारणमानहेतुना तुष्टिः। तपो द्वन्द्र सहनं यथायोगं कृच्छादिकं च । स्वाध्यायः प्रणवायभ्यासः । ज्ञानतोऽज्ञानतो वाऽपि यत्करोमि शुभाशुभम् । तत्सर्वं त्वपि संन्यस्त खमयुक्तः करोम्यहम् ॥ कर्मणा मनसा वाचा या चेष्टा मम नित्यशः। केशवाराधने सा स्याजन्मजन्मान्तरेष्वपि ॥ इति परमगुरौ सर्वपुण्यकर्मार्पणमीश्वरमणिधानमिसर्थः॥३२॥ वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३३ ॥ ६ ·माणमभा। एसपी यमनियमानां वितहिमाऽऽदिसल्पहनिष्याम्येनमप- कारिण,पनृतं वक्ष्यामि, परस्त्रमादास्प, इत्यादिभिपने मासे सति पमादिपरो ग्रामणः प्रतिपक्षमावनं कुर्याद घोरेषु संसा- राहारेषु पच्यमानेन मपा पारणमुपगताः सर्वभूताभयप्रदानेन पमादिधर्माः स खल्वहं त्यत्काऽहिंसाऽऽदीन् पुनस्तानाददा. नस्तुल्यः वदत्तेनेति। यथा श्वा बान्ताशी तथा सक्तस्य पुनरा- दातेति वितमतिपक्षान भावयेदियर्थः ॥ ३३॥ संप्रति विताणां स्वरूपप्रकारकारणावान्तरभेवफ- लानि पञ्चभिः पदैः क्रमेण वदन् प्रतिपक्षभावनं स्फुटयति । वितर्का हिंसाऽऽदयः कृतकारितानुमोदिता लोभको- धमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्त- फला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३४ ॥ वितर्यन्त इति"वितर्का "हिमाऽऽदप" इति स्वरूपोक्तिः। तत्र हिंसा त्रिपकारा । स्वयकता, कुर्वितिकारिता, साधु सावि- पनुमोदिना, चेति । तत्रैकैका पुस्विविधा भवति कारणभेदात् । मॉमचीदलोभेन, अपकृतमनेनेति क्रोधेन, धर्मों में भविष्य- तीति मोहेन । एव नवविधा जाता हिंसा । पुनः लोभक्रोधमो. हा प्रत्येकं विविधा भवन्ति मृदुमध्याधिमावत्वेन तत्पूर्वका हिंसादयोऽपि मृदो, मध्या, अधिमात्रा,श्च भवन्ति तथा कृता, कारिता, अनुमोदिता, च प्रत्येकं नवधा भवतीति हिंसायाः स- ताविंशतिभेदा भवन्ति । मृदुमध्याधिमात्रा अपि मसेक त्रिधा भ. वन्ति । मृदुमृदुः, मध्यमृदु,स्तीव्रमृदुः, मृदुमध्यो, मध्यमध्य,स्ती- ब्रमध्या, मृदुतीब्रो, मध्यतीव,स्तीवतीत्र, इति । एवं लोभो नव- विध. । एवं क्रोधमोहाविति । तत्पूर्वा कृता हिंसा सप्तविंशति- ·योगसूत्रवृत्तिः । ४३ भेवा भवति । तथा कारितानुमोदिता चेसेकाशीतिमेवा हि- सा भवति । एवमन्तादिषपि योज्यम् । एवंभूता विताः। दुःखं नरकादिक,मझानं स्थावरादिभावं भ्रान्तिसंशयरूपं, चानन्तं फलयतीति मतिपक्षाणां वितर्कशवूणां भावनमित्य- र्थः । तेन द्वेपचिन्तनेन वितर्का हेया इत्युपदिष्टं भवति । तद्भाने सति निर्विघ्ना यमनियमा दश सिध्यन्ति । तत्सिद्धौ चित्तशुद्धि- द्वारा कैवल्यम् । अतो योगः सिध्यतीति तात्पर्यम् ॥ ३४ ॥ संमति दशानां सिद्धिमचकमवान्तरफलं क्रमेण दर्शयति । अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥ ३५ ॥ अहिंसासिद्धी सत्यां तस्याहिसकस्य मुनिवर्यस्प सनिधौ स्वभावविरुद्धानामहिनकुलादीनामपि "वैरत्यागो" भ- वतीत्यर्थः ॥३५॥ सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम्॥ ३६ ।। "सत्यप्रतिष्ठायो" सत्यां किया धर्माधर्मरूपा, तत्फलं सर्गा- दिक, तयोराश्रयो वामात्रेण दाता तस्य भावः तत्सं भव- ति । यथा धार्मिको भूया इत्युक्ते भवति धार्मिकः स्वर्गमाप्नु- हीत्युक्तमात्रादामिकोऽपि तथैव भवतीयर्थः ॥ ६ ॥ अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥३७॥ अचौर्यदाये सति सर्वेषां दिव्यरत्रानामस्प संकल्पमा. श्रेण प्राप्तिर्भवतीयर्थः ॥ ३७॥ ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥ ३८ ॥ वीर्यनिरोधी हि ब्रह्मचर्य तत्सिद्धी निरतिशयं सामर्थ्य ·. मणिप्रभा। भवति । येनाणिमायुपस्थितिर्भवति । शिष्ये पूपदेशः सयः फ- इतीति भावः ॥ ३८॥ अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासम्बोधः ॥ ३९ ॥ अपरिग्रहशीलस्य तत्स्थैर्ये सति अतीतवर्तमानमाविज- न्मनां या कयन्ता किमकारता तस्याः सम्यग्बोधो जिज्ञासापू. धको भवतीसर्थः। किंरूपं, जन्म किंमकारकं, किहेतुकं, कि- फलकं, किमवप्तान,मिति गरीरपरिग्रहविरोधिनां जिज्ञासा भ- वति । ततः कार्यकारणसम्बन्धः पुरुषस्याजस्य जन्म,नरदेव- तिर्यकमकार, क्लेशकर्महेतुकं, दुःखैकफलकं, पुरुषतत्त्वसंवोधाच- सानमित्याचार्यागमतो निश्चित्याशरीरः सनपरिग्रहकाष्ठाम- नुभवतीति भावः ॥ ३६॥ उक्ता यसिद्धयः । अधुना नियमसिद्रय उच्यन्ते । शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥ ४० ॥ यो बाह्यशौचसिद्धः तस्य स्वाङ्गे काये शुद्धिमपश्यतो जुगुप्सा भवति । अशुचिस्वभावोऽयं कायः नावाहङ्कारः कार्य इति । शौचपरस्य मम कायो न शुद्धयति किमु प्रमत्तपरकाय इति दोपदर्शिनः परकायैरसंसर्गो भवतीसर्थः ॥ ४ ॥ एवं पाद्यशौचसिदिमुवाऽन्तःशौचसिद्धिमाह । सत्वशुद्धिसौमनस्पैकाग्रन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्य- लानि च ॥४॥ शौचादिसनुवर्तते । भवन्तीति वाक्यशेषः । बुद्धिसत्त्वस्य रजस्तमोमलादिमलध्वंसः शुदिः । ततः सवोत्कर्षः । ततः . C .

·योगसूत्रवृतिः। स्थैर्यम् । ततो वाहन्द्रियजयः। ततः पुरुषरूपास हसमिति वि. भागः ॥४१॥ सन्तोपादनुत्तमः सुखलाभः ॥ ४२ ॥ तृष्णाक्षयसिद्धा अवश्यं निष्कामस्य निरतिशयमुखा- नुभयो भवति शुद्धसत्वोत्कर्षात् । तथा च महाभारते ययातिगीता । पच काममुख लोके यच दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाशयमुखस्यैते नाहतः पोडशी कलामिति ॥ ४२ ॥ कायैन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयाचपसः ॥ १३ ॥ स्वधर्मकृच्छ्चान्द्रायणादिना क्लेशपापक्षयात कायस्यारिण- मादिसिद्धिरिन्द्रियाणां दरसूक्ष्माघग्राहलसिद्धिर्भवति ॥ ४३ ।। स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः ॥ ४४ ॥ . इष्टमन्त्राविजपात स्वेष्टदेवतायाः सम्भाषणादि सिध्यति॥४॥ समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ॥ ४५ ॥ ईश्वरापितसर्वभावस्य भत्त्यैर योगसिद्धिर्भवति । न चैवं सति यमादिसप्तागयय स्पाविति वाच्यम् । भनेंर्भस्या या योगसिद्धिरिति विकल्पाभ्युपगमाद । तदुक्तम् ।"ईश्वरमणिधाना- देति । न घा भक्तिपक्षेऽङ्गवैफल्यं घमादीनां भक्तावपावस- म्भवात् । तेपो भक्तियोगोभपार्थव दन इन्द्रपदभपाप- सदविरुद्धम् । न चाहानामावश्यकत्वे तेरेव सिः किं भराये- तिवाच्यम् । मक्तिहीनोपापैऽदरे योगसिदिः मत्स्यमृतवपिपि- रासनसमा योगसिद्धिरिति चिराचिरयोगरूपफलमासिसायन- ·४६ मणिप्रभा । तेन विकल्पोपपत्तेः। सा चेश्वरे भक्ति मसगात्मयोगविषय- भित्रविषयेति वहिरगलवाचोयुक्तिरियनवयम् ॥ ४५ ॥ एवं यनियमान सह सिदिभित्रिरूप्यासनस्वरूपमाह । स्थिरसुखमासनम् ॥ ४६॥ निश्चलं मुखावहं च यदाप्तनं तयोगाङ्गमिसर्थः । आ- स्यतेऽनेनेसामनम् । तद् द्विविध वाद्यं शारीरं च। तब चला जन- कुशोत्तरं वाह्य, शारीर, पयस्वस्तिकादीति विशेषः । तत्र पद्मा- सनं । सध्यमाकुश्चितचरणं दक्षिण नड्डान्तिर, दक्षिण च मध्यनबोवन्तरे निक्षिपेदिति स्वस्तिकासनम् । द्वे पादतले पणसमीपे सम्पुटीकृस संपुटोपरिपाणिसंपुटिकां न्यसेदिति भद्रासनं द्रष्टव्यम् ॥ ४६॥ संप्रत्यामनस्थोपायमाह। 'प्रयत्नशीथल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥ १७ ॥ स्वाभाविकः प्रयवश्वलत्पादासनविघातकः तस्योप- रमेणासन सिम्पति । येन नागमेजयो भवति । अनन्ने नागना- यके स्थिरतरफणासहसविधृतविश्वमण्डले चित्तस्य समा- पत्या देहाभिमानाभावेनासनदुःखास्फूर्नेरासनं सिध्यति ॥४७॥ तत्मिदिलिगमाइ । ततो द्वन्द्वानभिघातः ॥ ४८॥ आप्तनजयात शीतोष्णादिभिरताडन भवति ॥ ४८ ॥ संमत्यासनसाध्यं प्राणायाममाह । तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥१९॥ १ ·योगसूत्रवृत्तिः। आसन स्थैर्य सवि बाह्यकोष्ठधवायवोरन्तवहिगतिविच्छेवः माणायाम इत्यर्थः ॥ ४९॥ सामान्यलक्षणमुक्ता लक्ष्य प्राणायाम विभजते । बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो- दीर्घः सक्ष्मः ॥ ५० ॥ माणायामश्चतुर्विधः । बाह्यवृत्ति,र पन्तरवृत्ति,स्तम्भत्ति, स्तुरीय,श्चेति । तत्र कोष्टयस्य वायो रेचनेन बहिर्गतस्य वहि- रेप धारण वाद्यवृत्तिः स च रेचकः । बाह्यवायोः पूरणेनान्त- गंतस्थान्तरणमभ्यन्तरवृत्तिः स च पूरकः । रेचनपुरण- भयत्रं विना माणस्य केवल विधारकमयनेन गतिविच्छेदः स्वम्भत्तिः स च कुम्भकः । नायं रेचकः अन्तस्थत्वात् । नापि पूरकः तप्तशिलातलनिहितजलविन्दुवाछरीरे माणस्प संकु- चितत्वेन सूक्ष्मत्वात् । पो हि स्थूलोऽन्तनिरुदो देहं पूरपति स पूरकः । तस्माद्रेचकपूरकाभ्यासेन विना सकृत्मयतमात्रेण सूक्ष्ममाणस्य कुम्भकन्दितस्य घटजलवनिश्चलत्वेन देहेऽव- स्थानात्कुम्मकस्तृतीयः सिद्धः । त्रिविधोऽयं माणायामो देश- कालसंरूपाभिदीर्घः मूक्ष्म इति परिहः । तत्र रेचकस्प वा. यो देशो विषयः प्रादेशवितास्तहस्तादिपरिमितो निर्वाने ना. साने इपीकाव्लादिक्रियानुमितः । पृरकादेस्त्वान्तरो देश- आपादतलमस्तकं पिपीलिकास्पर्शतुल्पेन स्पर्शनानुमितः। क्ष- णगणनया या कालमानागणनया शेपा संख्या। स्वजा- नुमण्डल पाणिना त्रिपरामृश्य छोटिकावच्छिन्नः कालो- मात्रा । सा हि स्वस्यस्प पुंमः वामप्रवासाभ्यां मिता भ. वति । तत्र पाइंशतिमात्राभिरभ्यासक्रमेण दीपं इवि दृश्यते ।

·४८ यत्प मणिममा। ओधकदेशकालव्यापित प्राणानरोषस्य वीर्घतम् यथा यथा दीर्घ इति निपुणन दृश्यते तया तथा माणस्प हमसेन द. नाही एव सूक्ष्म इति परिदृष्टो भवतीत्पर्यः ॥ ५० ॥ तुरीयं प्राणापाम दर्शपति। बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ॥ ५ ॥ वक्तो यालो देशो विषयः, अभ्यन्तरविषयश्च हृदयना• भिचक्रादिः, तयोराक्षेपः सूक्ष्मदृष्टया पालोचनं पूर्वकालेऽस्ति स "चतुर्थः" स्तम्भत्तिः । तस्यापि दीर्घमूक्ष्मत्वं पूर्ववत् । न चास्य कुम्भकान्तर्भावः शङ्कनीयः। रेचकपूरकपोर- पासेन जितबाह्याभ्यन्तरोवपर्यानश्चयं विनै सकृतमयत्रमा- प्रेण स्तम्भत्तिः कुम्भकः । ननिश्चयपूर्वक स्तम्भचि बहु- प्रयवसाध्यस्तुरीप इति लसण्यादिति ॥ ५ ॥ संमति चतुविधस्य माणायामस्य योगानले द्वारभूतं फ- लमाह। ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ।। ५२ ॥ प्राणायापाभ्यासात्यकाशशीलस्य बुदिसमवस्य पिघानं क्लशपापरूप "क्षीयते । तदुक्तं मनुना सीन । "माणापामैर्द- हेदोपानिति ॥ ५२॥ धारणासु च योग्यता मनसः ॥ ५३॥ किं च । प्राणायामादावरणक्षये सति मनसः सूक्ष्मलक्ष्य- “यारणामु" "योग्यता" भवतीत्यर्थः।

·योगसूत्रवृतिः।
उक्तयमादिभिः सस्कृतविनस्प पत्पाहारो भवतीति म-
त्वा तं लक्षयति ।
स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवे.
न्द्रियाणां प्रत्याहारः ।। ५४ ॥
शुद्धचित्तस्य शम्दादिभिः स्वविषयैरसंप्रयोगे सति
वैराग्पाद्विषयेभ्यो वियुज्य तत्वाभिमुखे सतीति यावद् "इ.
न्द्रियाणा" चक्षुरादीना य"श्चित्तस्य स्वरूपानुकार" स्वविष-
पासप्रयोगेन तत्वाभिमुखरूप. स "मत्याहारः" इन्द्रियाणि
विषयेभ्यः प्रातिलोम्येनाहियन्ते ऽस्मिन्निति व्युत्पत्तेः । इन्द्रि-
पाणी विषयशूराणां चिचवत्तवाभिमुख्यं नास्तीति चोत.
नार्थ "इव"शब्दः । यया मक्षिका मधुकरराज चलन्तमनुच.
लन्ति स्थितमनुस्थिता भवन्ति तथा चित्तानुसारीणीन्द्रियाणि
चिचनिरोधेनैव निरुध्यन्ते न यनान्तरेणेति तात्पर्यम् ॥५४॥
प्रत्पाहारस्य योगद्वारभूत फलमाह ।
ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ १५ ॥
भानोपद्धविषयसेवाविषये तन्त्रत्वं विना स्वेच्छपा भोगः, राग-
द्वेषाभावे मुखदुःखानुत्पादकं शब्दादिदर्शनमिन्द्रियाणां "वश्यता
सान परमा विषयाशीविषयोगाव ।या तु विषपैःस्वामिमुर्खनी-
पमानानामपीन्द्रियावलाना तत्त्वपतिव्रतात्वेन विषयवसन्तमम-
तिपत्तिः, रावणेन स्वामिमुख्य नीयमानाया अपि श्रीसीतापाः
श्रीरामवतत्वेन राक्षसाधमामतिपत्तिवत्सा परमेतिजैगीपव्यः ।
प्रसाहारा दिन्द्रियाणां परमावश्यता" भवतीसर्थः ॥५॥
इति साधनपादः समाप्तः ॥२॥

·६० मणिप्रमा। एवं द्वितीयमा लेतनूकरणद्वारा योगसाधने-किया- योग निरूप्य, समपञ्च क्लेशकर्मविपाकानुत्ता, तेषां यतीर्थ दुःखत्व दर्शयित्वा, इयतद्धतुमोक्षनदेवनुमन्यस्य, योगस्य बहिरङ्गयमादिपञ्चकं सावान्तरफलं निरूपितम् । संप्रति धार- णाऽऽदित्रितयमन्तरगं संयमसंज्ञ वदन् संयमसाध्या विभूतपः श्रद्धाद्वारा कैवल्पफलकयोगपत्तिहेतमो वक्तव्या इति पा- दान्तरमारभमाणी धारणांमक्षयति । देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥ १ ॥ नामिचक्रहृदयनाताऽग्रादौ देशे संमलातयोगसिद्धये चित. स्य यो वन्धः स्थिरीकरण सा "धारणे"सर्थः।तदुक्तं विष्णुपुराण। भाणायामेन पवनं प्रसाहारेण चेन्द्रिपम् । चशीकृय ततः कुच्चित्तस्थानं शुभाश्रये ॥ मूत भगवतो रूपं सर्वोपाश्रयनिस्पृहम् । एपा चै धारणा झेया यश्चित्तं तत्र धार्यते ॥ सस हरे रूपं यारक चिन्स्य नराधिप । बच्छ्यसामनाधारे धारणा नोपपद्यते ॥ प्रसन्नवदन चारुपमपननिभेक्षणम् । सुकपीलं मुविस्तीर्णललाटफलकोज्ज्वलम् ॥ समकन्तविन्यस्तचारुकुण्डलभूषणम् । कम्युग्रीनं मुविस्तीर्णश्रीवत्साहितवक्षसम् ।। घलीनिङ्गिना मननामिना चोदरेण वै । प्रलम्याटभुजं विष्णुमय वाऽपि चतुर्भुजम् ॥ समस्थितोरुजड्ड च मूस्थिराइमिकराम्बुजम् । चिन्तयहाभूत तं पीतनिर्मलवासमिति ।।

·योगमूत्रतिः । धारणासाध्यं ध्यानं सवति । तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् ॥ २ ॥ यव धारणा विजातीयत्तिपरिहरि यापेक्षा भवात "त. व या प्रत्ययानां वृत्तीनामेकतानता पत्रमनपेक्ष्यैकविषयता त"दयान"मिसर्यः। तदूपमत्ययकानमन्ततिश्चान्यनिस्पृहा । तपानं मयमैरङ्गैः पइभिनिप्पायते नृप ॥ इति तत्रैवोक्तं "पाण्डिकजनकं" मति “केशिध्वजेन" ॥२॥ समाधि लायति । तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ॥ ३ ॥ भतिस्वचित्तवृत्तिमवाहरूपं ध्यानमेवार्थमात्रस्वरूपेण निर्माप्तमानं "समाधि:""मात्रचो"ऽर्थमाह। सम्पशून्यमिवे"- ति। ध्यानस्वरूपज्ञानशून्यम् । इवशब्देन ध्यानस्य सत्ताधोतय- ति। यया स्वच्छस्फटिकमणिः कुसुमरूपेणैव निर्भासते न स्वर- पेण तद्वदिसर्यः । विजातीयवृत्तिविच्छिन्ना धारणा। अविच्छिन्नं ध्यानम् । ध्येयध्यानध्यात्स्फूत्तिमद्धये ध्येयमात्रस्फूर्तिमान्समा- घिस एव दीर्घकालव्यापी सन् संप्रज्ञाताख्यो योग इत्युच्यते । ध्येयस्फूतिशून्योऽसंभात इति भेदः॥ ३ ॥ धारणाध्यानसमात्रियस्य व्यवहारलापवफा संयमतज्ञामाह । सयमेकत्र संयमः ॥४॥ एकविषयं "प्रयं” “संयम सझं भवतीसर्थः ॥ ४॥ संयमस्य फळमाइ। . , ·मणिप्रभा। ८ । तजयात्प्रज्ञाऽऽलोकः ॥५॥ तस्य संयपस्य जयात् स्थैर्यात्मज्ञायाः समाधिजापा मा. लोको नैर्मल्यं भवति । भ्रान्तिसंशयादिमलशून्या ध्येयतस्वस्फू- तिर्भवतीसर्थः ॥ ५॥ कपुननियुक्तस्य संयमस्येदं फलमिति प्रश्नस्योत्तरं पठति । तस्य भूमिषु विनियोगः ॥ ६ ॥ स्यूलसूक्ष्मादपूक्ताः सवितानिर्वितर्कासविचारानिवि- चाराऽऽदयो भूमयः । तामु संयमस्य "विनियोगः" । संयमेन भूमि जित्वा तदुतरां भूमि जिगीपेत् । न हि स्यूलमसाक्षा• स्कृय सूक्ष्म सालास्कर्तुं शक्यमिति भावः ॥ ६ ॥ ननु योगाङ्गानां मध्येऽङ्गपभकं पूर्वपादे निरुपितं प्रयमव निरुपितं तव को हेतुरित्पत्राह । अयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥ ७॥ पश्च यमादीनि संमझातसमा मतिमन्धकस्य चित्तकायपा. णेन्द्रियमलाप नितिद्वारा बहिरङ्गानि । धारणाऽऽदित्रयं त्व. गिनः समानविषयतया साक्षात्स्वरूपोपकारकता दन्तरङ्गम्। अतः "पूर्वेभ्यः पमभ्य इवमन्तरङ्गमिति कृता तत्तद्धमिविनि- योगोत्स्यर्थम निर्पितमिसर्पः॥७॥ तदपि बहिरङ्ग निर्बीजस्य ॥ ८॥ भसमझातस्प धारणाऽऽदिवयमपि "नोहरङ्गम् । अङ्गिन निविपपलेन त्रयस्य सविषपत्वेन समानावपयलामावाद । अतं ·योगसूत्रवृत्तिः। इयुत्थानरूपस्य अयस्य संमहातपरिपाकपडामसादरूपपरखैरा- ग्यद्वारा निरोधे सति संग्रहातस्यापि निरोधानिवजो भवति । पारम्पर्येणोपकारकत्वादाहिरङ्गमित्यर्थः ॥ ८॥ संपति मंयमाद्विभूतीर्वक्तुकामः संयमस्य लक्ष्यान् परि- सामान् दर्शयति । व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोध- क्षणचिचान्वयो निरोधपरिणामः ॥ ९ ॥ व्युत्थान संप्रातः 11 निरुभ्यते येन तत्पवैराग्यं निरोधः । तत्र यदा व्युस्थानसंस्कारस्पाभिभवो निरो- घसंस्कारस्य प्रादुर्भावश्च भवतस्तदा निरोधसंस्कारस्यासमझा- तस्य सोनवसरेण युक्तं चित्तं भवति । तस्य निरोधक्षयास्य चित्तस्य धर्मिणविगुणत्वेन चलस्य सदा परिणामशीलस्या- पिभूतप्रादुर्भूतयोः संस्कारयोमित्वेन योऽन्वयः स निरोधाख्यः परिणाम इसर्यः । परवैराग्यपत्या संप्रज्ञातहत्तेस्तत्संस्कारस्य चाभिभवे सति परवैराग्यसंस्कार एवाभिव्यक्तः सन्निन- "निरोधपरिणाम"इति भावः ॥ ६ ॥ सर्वात्मना व्युत्थानसंस्काराभिभवे सति निरोधस्थैर्यगाह । तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥ १० ॥ निरोधसंस्कारप्रचयानिरस्तममस्तव्युत्थानप्तस्कारमलस्प विसस्य निरोषसंस्कारपरम्परामात्रवाहिता भरति । ननु नाह- चलमेव तवाऽपि चित्त ससं तदाऽपि तादृशी परिणाममाला स्वैपीमस्युच्यत इति भावः ॥ १०॥ एवं निर्वीनावस्थामुरका संप्रशतपरिणाममाह ।

·६४ मणिप्रभा । सर्वातैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समा- धिपरिणामः ॥११॥ "चित्तस्य सर्वार्थतानानाऽर्थाकारलं विक्षिप्ततरूपो धर्मः। एकाग्रता वक्ष्यमाणो धर्मः । तयोर्यथाक्रम"क्षयोदयौ तिरोभाव- भादुर्भावौ, न सतो विनाशो नासत उत्पीत्तस्तौ"समाधिपरिणाम" इस अभ्यासेन विक्षेपाये सेसेकारकता स्थैय्यं समाधिरिति भावः ॥११॥ शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ वित्तस्यैकाग्रतापरिणामः।।१२॥ शान्तोऽतीतः, उदिवो वर्तमानः, तौ। एकविषयत्वेन तुल्यौ च तौ प्रत्ययौ च "तुल्यपयगौ"। "चित्तस्य" नैरन्तर्येण वृत्तिद्रयमे कविषयमेकाग्रताऽऽरूयः परिणाम इत्यर्थः । इयमेकाग्रता द्वाद- भागुणा, धारणा भवति । द्वादशगुणा धारणा, ध्यानम् । द्वादश- गुण पान, समाधिः । द्वादशगुणः समाधिः, समज्ञाताख्यो- योग इति भेदः ॥ १२ ॥ मनःपरिणामेषु निरोधसमाध्येकाग्रतामुक्तन्यायमन्यवातिदिशति । एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणाना व्या- ख्याताः ॥ १३ ॥ भूतेषु पृथिव्यादिषु पिपु चक्षुरादीन्द्रियेषु च । परि- गामत्रिविधः धर्मपरिणामी, लक्षणपरिणामो,ऽवस्थापरिणाम, श्वेति । एतेन" मनःपरिगामध्यास्यानेन च्याख्याता भवन्ति। तथा हि मृदः पिण्डरूपधर्माभिभवे सति घटरूपो धर्मः प्रा. दुर्भवति यथा । तथा चित्तस्य व्युस्थानात्यये निरोधोद्भवः सोऽयं धर्मपरिणामः । लापति कार्यकर्ष यमै व्यावर्तयतीति लक्षण ·योगसूत्रगृत्तिः । कालरयम् अनागतोऽध्या,वर्तमानोऽध्या,ऽतीतोऽये,ति कालत्र- यमेवाध्वत्रयमित्युच्यते । तत्र तद्धर्मस्य घटस्यानागतलं प्रथमोऽध्वा, वर्तमानलं द्वितीयोऽवा,ऽतीसत्वं तृतीयोऽध्या, सोऽयं लक्षणप- रिणामः । अनागतल हि धर्मों वर्तमानातीतधर्माभ्या व्यावत- यति । एवं वर्तमानसादिकमपि लक्षण मन्तव्यम् । एवं लक्षणप- रिणामस्य तदन्छिन्नस्य धर्मस्य वाऽवस्थापरिणामो द्रष्टव्यः । स यथा आगामिकल्पभावी अनागततमः, एतत्कल्पमाव्यना- गततरः, योभावी अनागतः, सद्यो जातो वर्तमानतम, इसा- हाम् । तया वर्तमानस्य नवत्वपुराणवादयोऽवस्थापरिणामाः। एव "प्रतिक्षणपरिणामिनः सर्वे भावा ऋते चितिक्तरि"ति सक्षेपः ॥ १३ ॥ यस्याय विविधः परिणामः त धमिणं दर्शयति । शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥ १४ ॥ शान्ताः कृतव्यापारा अनीताः । उदिता जलाहरणा- दिन्यापागविष्टा वर्तमानाः । अव्यपदेश्याः शक्तिरूपेण मृ- दादिपु धर्मिषु स्थिता अनागताः । ते हि मूक्ष्मतया धर्मिणो धर्मान्तराद्रा भेदेन व्यपदेशेन व्पपदेष्टु न शस्यन्त अत एव सर्व काय शक्तिरूपेणाव्यपदेश्य कारणमात्रसम्भावितमिवि सर्व कारण सर्वकार्यात्मक भवति । दृश्यते हि दादग्धोत्रपीजा- स्करलीखण्डोद्भवः । न हि तत्रासन इंगवः सम्भवति अभि- व्यक्षकाना देशकालकर्मादीना चौचम्पारक चिकि चिदे- वोद्भवतीति लोके कार्यकारणव्यवस्था । योगसिद्धाना देशा- विप्रतिवन्धाभावात्सर्वस्पा-सर्वमुद्रात तानेवान् शान्तोदि- वाव्यपदेश्यान् बदीयन्त्रवदनिकामावर्तमानान्योऽनुपतत्यन्वे- ·मणिमभा। ति सोऽनुपाती"धर्म" । यथा मृत्युरादिश्चूर्णपिण्डयटरुष- काधन्वयी धर्मात्पुच्यते ॥ १४ ॥ नन्वेकस्प धामणः परिणामबहुत्ते को हेरिसत पाइ । मान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ १५ ॥ मृदि चूर्णीपण्डयोः पिण्डयटयोर्यटकपालयोः पौर्वाप- रूपमस्यान्यत्वं दृश्यमानमेकस्या एवं मृदः परिणामान चूर्णादीनां धर्माणामन्पत्ते “हेतु सापकः । एवमनागतवर्त- मानातीताधनां फ्रमालाणपरिणामान्यत्वे धर्माणां नेयम् । तपा क्षणपरम्परया घटबीह्यादीनां दुर्लक्ष्यसूक्ष्मपरिणामक्रमेण न- वत्तपुराणलायवस्थापरिणामान्यत्वे बोध्यम् । दृश्यते हि कुस्- सरक्षिततीहीणां कालेन पाणिस्पर्शमात्रेण चूर्णावस्था । न हीयं क्षणिकपरिणामक्रम विना नवानां वा दृष्टा । नाप्यकस्मा- दति । तस्माद्धर्मिणः परिणामिनिसस्य धर्मा भिन्नाः, धर्माणां लक्षणानि, तेपामवस्था, इति स्थितम्।धर्म्यनन्यत्वान्नमाणकत. चाव इत्यनवयम् । तव के चित्परिणामाश्चित्तस्य प्रसक्षाः का- ममुखादयः । के चित्तागमानुमानगम्याः सप्त। तदुक्तं भाष्ये"। निरोधकर्मसंस्काराः परिणामोऽय जीवनम् । चेष्टा शक्तिश्च चित्तस्य धर्मा दर्शनवर्जिताः ॥ इति । परीक्षा इत्यर्थः। कर्म पुण्यापुण्यापूर्वम् । त्रिगुणत्वा- चित्तस्य मतिक्षणपरिणामोऽनुमेयः । जीवनं श्वासादिलिगगम्यं प्राणधारणम् । चेष्टा क्रिया चित्तस्था गावचेष्टगम्या। कार्याणां सूक्ष्मावस्था शक्तिः ॥१५॥ एवं संपमधर्मस्य विपया धर्मादयो निरूपिताः। संपत्या- ·योगसूत्रवृत्तिः। पावसमा संयमस्य तचद्विपये वशीकारलानाय विभूतय उ- ज्यन्ते। परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥ १६ ॥ चित्तसचं हि स्वतः सर्वमकाशस्त्रमा रजस्तमोमलप्र. तिवन्यस्य संयमेन निवृत्ती सत्यां प्रमाणमनपेक्ष्प सधै ना. नातीति स्थितिः। तवास्मिन् धर्मिण्यते धर्मा भनागतादप, एतेऽवान, एता भवस्था,इति धर्मलक्षणावस्थारूप परिणामत्र- यसंयमा योगिनोऽतीतानागतवस्तुसाक्षात्कारो भवतीपर्यः॥२६॥ शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात् संकरस्तत्प्रवि- भागसंयमात् सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥ १७ ॥ वर्णातिरिक्तो वणैर्व्यङ्ग्यो निसो निर्भागः शब्दः स्फोटः। स द्विविधः । गौरियेकं पदमिति श्रोत्रग्राह्यः पदस्फोटः, गा. मानयत्येक वाक्यमिति ग्राखो वाक्पस्फोटः । न च सणिका. नेकवर्णेष्वेकत्वमयाबुद्धि तथा हि । गौरिति त्रयो वांग- पाशौरिपयःपदेषु विद्यमान कारौकारविसर्जनीयविजातीय- स्फोटरयन्याः सदृशा भवन्ति तुल्यस्थानत्वात् । तदुक्तम् । भष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिव्हामूलं च दन्ताश्च नासिकौष्टी च तालु च ॥ इति । एवं स्पर्शानां स्पृष्टमयनः, सराणामूष्मणां 'च विकृतमि,आदि प्रयत्नसादृश्यं द्रष्टव्यम् । तथा च मयनविशेष- नुनस्पोदानवायोरएस्थानः संयोगे सत्यष्टस्थानस्थेन वांगि- न्द्रियेलोत्पद्यमाना गकारादयो वर्ण वन्यभेदेन श्रोत्रमय- सानुभववेद्या प्रत्येक गोपदस्फोटं व्यायन्तो गणादिस्फोटः ।

·मणिमभा। सदृशमव्यक्त व्यापन्ति सनिष्टमादृश्यानां स्वव्यध्ये समाल, रोपात् । पुनर्गकारादयस्त्रयः क्रमवन्तः स्वानुभव नतमस्कार- सहितश्रोत्रसन्धजन्मन्येफस्या बुद्धी भासमानत्वेन मिलिताः सस्फोटान्तराधात्त व्यत्यन्तर गोपदस्फोट निर्भागम- विस्वतादात्म्यनारापितसादृश्यात्मकभागवन्तमक्रम नियमपि सक्रमनियमिव व्यञ्जयन्ति । मलिनवक्रादर्शो निर्मलमजु मुख स्वसादृश्यमारोप्य मलिन चक्रपिव यथा व्यञ्जयति त- द्वत् । एव वगैरभिगक्तः स्फोटोऽर्थयोधकः । न च वगैरर्थस्यैव मसेकमव्यक्ता, मेलनेन व्यक्ततरा,ऽभिव्यक्तिरस्तु कि स्फोटे- नेति वाच्यम् । व्यक्ताव्यक्तत्वस्य प्रत्यक्षबानधर्मस्य परोक्षा- र्थज्ञानस्थत्वायोगाद् । एक पदमेक वाक्यमिति स्फोटवान श्रो- त्रजपसमिति तस्येन व्यक्ताव्यक्ततेसल विस्तरेण । अस्य शब्दस्य शब्दप्रत्यया-पामभेदेन विकल्पिते सङ्कीर्णेऽर्षे सङ्के- तग्रहो लोकस्येति पूर्व प्रतिपादितम् । तथा गौरिति शब्दो, गौ- रिसों, गोरिति प्रत्यय, इसावालपण्डित "शब्दार्थप्रत्ययाना- मि"तरेतराभेदाप्यासा सङ्कर." प्रसिद्धलेषा शास्त्रयुक्तिभ्या या प्रतिभागः मसिद्धः, वर्णव्यङ्गय पद पदव्यद्य वाक्य शु- क्यादित्या बोधकमिति शन्दतत्वम्, अर्थों द्रव्यगुणकर्मजा- सादिभिर्माच्यो लक्ष्यश्चेत्यर्थतत्व, शब्दजन्योऽर्थविपयो बुद्धि- स्थपत्यय इति ज्ञानतत्त्व,मिति गोशब्दवत् सर्वव विभागो. य' तस्मिन्निभागे सयमात्सर्वशब्दादिवशीकारसूचक स- भृताना पशुपक्ष्यादीना रुतज्ञान भवति । इममर्थमेते वदन्ती- ति सगमी जानातीपर्थः ॥ १७ ॥ मस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ॥ १८ ॥ अनुभवलेशनाः स्मृतिलेशहेतवा, कर्मजाः मुखदुःखहे.

·योगस्वतिः । वर, इतीमे मंस्काराः सन्ति चित्तस्य धाः पूर्वजन्मपर- परामश्चितास्तेषु श्रुतेप्वनुमितेषु च संयमेन साक्षात्कृतेषु त. देतुत्वेन स्वीयपरकीयपूर्वजन्मपरम्परायाः साक्षात्कारो भवती- त्पर्यः । अव भगवान् "जैगीपव्य"उदाहरणम् । तस्य किल यो- गिवर्यस्य प्रकृतिवशिनः सस्कारसासात्कारादशमु महाकल्पेषु देवतिरादियोनिपु जन्मपरम्परा साक्षात्कृतातो दिव्य- विवेकरूपातिश्च प्रादुरभवत् । त भगवान् "भावथ्यः" पमन्छ । भगवन्! त्वया दृष्टेषु दशकल्पेषु सुखदुःखयोः किमधिकमनुभूतम् । जैगीपच्य ाह । हन्त भो प्रायुष्मन् ! देवनरादिपु पुनःपुनह- स्पद्यमानेन यत्किञ्चिदनुमृतं यया तत्सर्व दुःखमेवेति । प्रायव्य आह । किंप्रकृतिवशिवमपि दुःखमेव येन दिव्या भोगा - भयाः सङ्कल्पमात्रेणोपतिष्ठन्त इति । स उवाच । सत्य, लौकि- कमुत्रापेक्षया प्रधानवशित्वमनुत्तम, परं कैवल्यापेक्षा दुःख- मेव यतस्तृष्णातन्तुरनुन्छिन्नः सर्वदुःखाकरः, तद्विन्छेदात्कैव- श्यमुख मसत्रमनुत्तममिति भाग्यस्थाऽऽख्यायिका । मनु यत्र सयमस्तस्य साक्षात्कार इति नियमात्कय मस्कारसंगमात्पू- जन्मज्ञानमिति चेत् । सत्यं, सानुवन्यप्तस्कारसयमादनुबन्ध- लेन पूर्वजन्मनो ज्ञानमुपपन्नमिति मन्तव्यम् ॥ १८॥ सिद्धयन्तरमाह । प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ १९॥ पचित्तस्य संयमात्तत्साक्षात्कारो भवतीत्यर्थः ॥१९॥ न च तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ॥ २० ॥ कि सस्कारसाक्षात्कारातदनुवन्धज्ञानवत्सरचित्तमाक्षात्कारा- ·मणिमभा। सदालम्पनं ज्ञानं भवति। "न"त्याह,परचित्तमात्रं साक्षात्कियते । "च"स्वर्थः। सालम्बन"सविपयं तु न साक्षाक्रियते तस्य सास- म्यनस्याशातत्वात् । लिङ्गादिना झाते हि सयमप्रतिनीमाते । तथा च यथा संस्काराणां संस्कारलालगन, जन्मान्तरे यदभ्यस्तं तदद्याप्युपपद्यते । हिंस्राहिसे मृदुकरे तस्मात्तत्तस्य रोचते ।। इत्पाद्यागमैन, च जन्मान्तरानुवन्धित्वं ज्ञातु शक्य तथा परस्य चित्तममुकविषयमिति ज्ञातुमशक्यं लिद्रायभा- पात् । चित्तमात्रं तु परस्य हर्षादिलिङ्गेन मुज्ञानम् । यदि पर- चित्तं ज्ञात्वा संयपेन साक्षात्कृसास्पेदानी किपालम्बनमिति स्वचित्तं प्रणिधत्ते तदा तत्कालीनमालम्बन जानाति । रागा- दिउत्तयस्तु चित्ताभेदासासात्क्रिपन्त इनि विशेषः ॥२०॥ सिद्धयन्तरमाह । कायरूपसंयमात् तग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुःप्रकाशा- संप्रयोगेऽन्तर्धानम् ॥२१॥ कायस्य यदृपं चानुपरवायोजकमस्ति तस्मिन्संयमात्तस्य रूपस्य परचक्षुधित्वानुफूलायाः शक्तः स्तम्भे मतिबन्धे सति परचाक्षुपज्ञानाविषपते जातेऽन्तर्दानं योगिदेहस्याचाक्षुपत्वं यथाकाम सिध्यतीसर्थः । एतेन स्त्रीयशन्दस्परितगन्धानां सं- यमाच्छ्रोबायग्राह्यवसिद्धिरुक्ता भवति ॥ २१ ॥ विभूत्यन्तरमाह। सोपक्रम निरुपक्रमं च कर्म नत्संयमादपरान्तज्ञा- नमरिष्टेभ्यो वा ॥ २२ ॥ पूर्वजन्मकृतमिदानी स्थित कर्म"द्विविधम्। सोपक्रम,"निरुप- ·तेरन्तो योगसूत्रवृत्तिः । क्रम,"" फलदानव्यापारयुक्तं शौमविपाकं च सोपक्रम; मा- तपदेशे प्रमारितेनावस्त्रेण शीघ्र शुप्यता तुल्यं, कालान्तरे फलमदमिदानीं निर्व्यापार चिरविषाकं निरुपक्रम; निरात- पदेशे पिण्डीकृतावखतुल्यम ।तत्र संयमेऽस्य साक्षात्कारातद्वि- पाकस्यायुपोऽत्रमान"मपरान्त"गन्दितं ज्ञायते । परस्य मनाप- महाप्रलयः । नरादीनां मरणमपरान्तः । तस्य ज्ञानमः मुधिमन्देऽशेमुककाले मम देहवियोग इति साक्षात्कारः । तत्र सोपक्रमकर्मसाक्षात्कारे तद्विपाकस्प झटिति भोगार्थ यहुश- रीराणि गृहीत्वा योगी स्वेच्छया म्रियते । एकन तत्र तद्भोगे मरणविलम्बः। प्रसङ्गादाह।"अरिष्टेभ्यो वेति । तत्राध्यात्मिका. रिष्टानि करपिहितकर्णपुटस्य माणघोपाश्रवणादीनि, आधि. भौतिकानि यमभटदर्शनादीनि, आधिदविकान्यकस्मात्स्वर्ग- दर्शनादीनि, एतान्यरिवत्रासयन्योटानि त्रिवियानि मर- गलिङ्गानि तेभ्यो वा मरणज्ञानं भवसयोगिनोऽपीयर्थः ॥२२॥ मैत्र्यादिषु बलानि ॥ २३ ॥ पूर्व मैत्री करुणामुदितामु संयमो विहिनस्तेन तासां "व- लानि" वीर्याणि भवन्ति । यैयोगी माणिमात्रस्य सुखकरः सु. हृद्भवनि, दुःखादुद्धर्ता भवति, अपक्षपाती भवति । उपे- क्षा सौदासीन्यमानं न तस्य बलं किंचिदस्ति संयगभावा- दिसर्थः ॥ २३ ॥ बलेषु हस्तिबलादीनि ॥ २४॥ हस्तिहनुमद्गरुडादि“वलेषु" तदायने संयमानानि पला- }नि योगिनः प्रादुर्भवन्ति । चित्तस्य स्वतः सर्वसामर्थ्यादि- स्यर्थः ॥ २४ ॥ 1 4 ·मणिमभा। प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम्॥२५॥ ज्योतिष्मवी प्रतिः प्रागुक्ता। तस्याः ज्योतिःसाक्षात्का- ररूपमचेर्य पालोक आस्पदं सर्वतो विममृतं निर्मलबुद्धि- सत्त्वं, तस्य सूक्ष्मे परमावादी, भूतव्यवहिते निध्यादौ, विभ- कृष्ट मर्वन्तरवतिरसायनादौ,"न्यासा"त्मक्षेपात्तपां ज्ञानं साक्षा- स्कारो भवति । सौरालोकसंयोगाद् घटादिज्ञानवदियर्थः॥२५॥ एवं संयमेन साक्षात्कृतबुद्धघालोकद्वारा मानमुक्त्वा भौ- तिके तद्रारा तदाह । भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥ २६ ॥ दिवि देदीप्यमानमार्तण्डमण्डले सुषुम्नाऽऽदिद्वारके सह- • सरश्मिमालिीन संयमाद्" दृश्याभिन्नं चित्तं चतुर्दशभुवनानि साक्षात्करोतीसर्थः ॥२६॥ चन्द्रे तारान्यूहज्ञानम् ॥ २७ ॥ "चन्द्रे" संयमानक्षत्राणां सन्निवेशविशेष साक्षात्करोति । सूर्यस्य नक्षत्रामिमावकत्वाचसंपमात्तज्ज्ञानं न भवतीति भावः ॥२७॥ ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥ २८ ॥ "ध्रुवे" संयमातीसान्ताराणां गति जानाति । इयं तारा. नेन ग्रहेण सहानेन पया एतावन्तं काल गच्छतीति ।। २८ ॥ एवं वाह्यसिद्धीसूक्त्त्वाऽऽध्यात्मिकसिद्धीराह । नाभिचक्र कायन्यूहज्ञानम् ॥ २९ ॥ कायस्य मध्यभागे यन्नाभिचक्रमाधारलिङ्गचक्राभ्या ·योगसूत्रवृत्तिः। चतुःपपत्राभ्यामुपरिस्थित दशपत्रम् । तस्मिन् संयमादेहस्य संनिवेश जानाति।वातपित्तश्लेप्माणत्रयो दोपाः। त्वमधिरा- सनायबस्थिमज्जाशुक्रानि सप्त धातवः । तेषां पूर्व पूर्व वामि- त्येष कायविन्यासः ॥ २२ ॥ कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥ ३० ॥ जिह्वातन्तोरसस्तात्कण्ठस्य कूपाकारः प्रदेशोऽस्ति । यत्रमा- गादेः सघपारसुत्पिपामे भवतः।तत्रसपमात्तन्नित्तिरिसर्थः॥३०॥ कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥३१॥ कुपादध उरमि कूर्माकारा नाड्यस्ति । तत्र संयमात- स्मविष्टस्य चित्तस्य स्थैर्य सिद्धयतीसर्थः ॥ ३ ॥ मूढज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥ ३२ ॥ शिर:कपाले यच्छिद्र ब्रह्मरन्ध्रारुपं मुषुम्नायोगाहृदय- स्थचित्तमणिप्रभायोगाच भातर मूर्द्धज्योतिः । तत्र संयमाव सिद्धानश्यानपि पश्यतीसर्थः ॥ ३२ ॥ प्रातिभादा सर्वम् ॥ ३३ ॥ विवेकख्यातिहि प्रसख्यानं सतारतारक तदर्थ सयमे क्रियमाणे प्रसख्यानोपसूचक प्रतिभया ऊहमात्रेण जातं मा- तिम ज्ञान भवति । तेन वा"योगी सवै"जानाति । यथा सूर्यो- दये सूचकारुणप्रयया लोकः पश्यति तद्वत् । “राजवातिक"तु सनिमित्तानपेक्षमनोमात्रजन्य यथाऽर्थ झटित्युत्पधमान ज्ञान प्रतिभा । तस्मा संयमात् मातिम विवेकख्यातेः पूर्वमावि ता.

·मात्रेण योगजशुलधर्मानुगृहीतेन जायते । दिल्यानां शन्दस्प- शरूपरमगन्धानां ग्राहकागि श्रोत्रत्वचनिहाप्राणानि क्र. मेण श्रावणवेदनादर्शास्वादवाना संज्ञानि "जायन्त" दिव्यय- मणिप्रभा । रकनुदेति । तेन सर्व योगी जानातीति व्याख्यातम् ॥ ३३ ॥ हृदये चित्तसंवित् ॥ ३॥ अधोमुखे हा चित्तस्प स्थाने संयमात्सवासनस्य चि. तस्य संविद्वतीयर्थः ॥ ३४ ॥ सन्त्वपुरुपयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः पारार्थ्यात्स्वार्थसंयमात्पुरुषज्ञानम् ॥ ३५ ॥ बुद्ध्यात्मनो ग्यभोक्तृतेनासन्तभिन्नयोर्यः "प्रत्ययावि- शेपो" बुद्धिपरिणाम: सुखदुःखमोहमत्ययः पुरुषस्य प्रतिबि- म्वग्राहिभिरविशेषः सारूप्यं मतिविम्यद्वारा मुखाचारोपः स "भोगो" बुद्धिस्थो दृश्यत्वात्परार्थः पुरुपस्प भोक्तः शेप- भूतस्तस्मात्परायगोगाश्चिमतिविम्योपसर्जनकासपम्पान्ज- डाद-पश्चिस्वभावः प्रतिविम्वः स्वार्थो नान्यशेपः । तब सं. यमारपुरुषस्य साक्षात्कारो भवति । सोऽपि स्वप्रकाशेन पुरु- पेण दृश्यो बुद्धिस्थो न पुरुपं विपयोकर्तुमीष्टे । कि खनात्मा- कारत्वशून्यस्वेनात्ययात्रमतिविम्वग्राहितात्पुरुपज्ञानमित्युच्यते। तथा च श्रुतिः । विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥ ३५ ॥ संमसस्य संयमस्य पुरुषप्तासात्कारात्माग्भवाः सिद्धीदर्शयति । ततः प्रातिभश्रावणद्वेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते ॥३६॥ "ततः"स्वार्थसंयमात्मातिभं पूर्वोक्तं सर्वगोचरं ज्ञानं मनो-

·पोगसूत्रवृत्तिः।
म्दग्राहक श्रोत्रं पदा योगिनो भवति तदा तस्य श्रोत्ररूप
श्रावणाम,ति तान्त्रिकी संज्ञा भवति तथा प्राणस्य वार्ता,
सं साहनीयम् ॥ ३६॥
ननु तयं योगी कृतकृत्य इसत आह ।
ते समाधाचुपतर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥ ३ ॥
"ते"प्रातिभाऽऽदयः"समाधौगनिःश्रेयसफले रतस्यो"पसर्गा"
विघ्ना भवन्ति । अतो मुत्त्यर्थी तानुपेक्षते । न ह्यात्मसम्बोधन
विना सिद्धिकोव्याऽपि कृतकृत्पता भवति । तदुक्तम् । परमगुरुणा
"श्रीकृष्णेन"।
पतद् बुवा बुद्धिमान स्यात्कृतकृत्यश्च भारतति ।
"व्युत्थाने रतस्य तु ताः सिद्धयो"भवन्तीसर्यः ॥ ३७॥
तदेवं संयमस्य ज्ञानरूपां विभूतिमात्मदर्शनान्तामुक्ता
क्रियारूपामाह।
बन्धकारणशैथिल्यात्प्रचारसंवेदनाच चित्तस्य पर-
शरीरावेशः ॥ ३८ ॥
सर्वत्र व्याप्तिशीलस्य चित्तस्य स्वशरीरमाने सङ्कोचेन
स्थितिबन्धः तस्य कारणं धर्माधर्मों तयोः संयमेन शैथिल्य
भवति । प्रचरत्पनेन चित्तमिति प्रचारो नाडीसद्धः तस्या-
पि रायमेन संवेदनमधुनाऽनया नाडया सञ्चरतीतिज्ञानं
भवति, तथा माणेन्द्रियगार्गनाडीज्ञानं भवति । तथा च बन्न-
करग्जुनाशे मार्गज्ञस्य स्वपरवेश्मप्रवेशव"चित्तस्य"परकाये
मृते जीवति वा प्रवेशो भवति चित्तमन्विन्द्रियाणि विशन्ति
मधुकरराजपिव मलिका इसर्थः ॥ ३८॥

·मणिमभा। - उदानजयाजलपङ्ककण्टकादिवसङ्ग उत्क्रान्तिश्च॥३९॥ द्वयी खल्विन्द्रियाणा प्रवृत्तिः । बाह्याऽऽद्याऽऽलोचनरूपा, आन्तरी जीवनयोनिमयनरूपा सर्वकरणसाधारणी, अस्या कार्याः पञ्च माणादयः। तत्र नासिकायादाहृदय स्थितः माणा, भाहृदयादानाभि स्थितः समानो मुक्त समं नयतीति, मा. नाभेरापादतलं स्थितोऽपानो मलमपनयतीति, पानासा- प्रादाशिरो वृत्तिरुदान उकान्तिहेतुः, सर्वदेहव्यापी व्याना, तेषु प्राणः श्रेष्ठः । तत्रोदानस्य सयमेन जयादन्धिपङ्ककण्ट- कादिष्वसक्तो योगी लघुत्वादुपरि गच्छति, स्वेच्छया मरण च लभत इत्यर्थः ॥ ३६॥ समानजयाज्ज्वलनम् ॥ १० ॥ नाभिनिकटस्थामिव्यापिना समानस्य वशीकारादग्ने "जननभवति, येन ज्वलन्निव दृश्यत इत्यर्थः । एवं माणा- विजयात्स्वेच्छया तक्रियासिद्धियोध्या ॥ ४० ॥ श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमादिन्यं श्रोत्रम् ॥११॥ माहारिकस्यापि श्रोत्रस्याकाशनाधाराधेयभावोऽस्ति । उपलक्षणमेतत् त्वग्वाय्वोः चक्षुस्तेनसो,रत्रसनयोः,घाणभूम्योः, सम्बन्धेषु संयमादिव्यानीन्द्रियाणि श्रावणवेदनाऽऽयुक्तसज्ञानि सम्भवन्ति, यदिव्यशदादीन्युगपजानातीयर्थः ॥४॥ कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमालपुतुलसमापत्ते याका- शगमनम् ॥ ४२ ॥ नयोः संपोगं नित्वा लघुनि लादौ पा सदावेन स-

·योगत्रवृत्तिः।
माधिना लघुकायो भूत्वाऽऽदी जले विहरति । तत ऊर्णनाभि-
तन्तुषु विहरति । पश्चात्सूर्यरश्मिषु । ततो यथेष्टमाकाये गय.
तीत्यर्पः ॥ ४२ ॥
बहिरकल्पितावृत्तिर्महाविदेहा ततःप्रकाशावरणक्षयः
स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाभूतजयः॥४३॥
देहेऽहंभावे ससेवा मे मनो बहिरस्विति कल्पनया मनतो
देहा"दहितलाभो भवति,सा काल्पता विदेहाऽऽख्याधारणा
सया देहेऽहभावत्यागे सति स्वत एव वहित्तिलाभो भवति
सेयमकल्पिता महाविदेहा"ऽऽख्या धारणा। तत:"प्रकाशस्व-
भावस्य चित्तस्य क्लेशकर्माघावरणक्षयो भवति । ततः सर्वज्ञत्त-
लाभ इसपः । पञ्चभूतानास्यूलं दृश्यमानमवयवसंस्थान पृथिवी-
वादिजातिमद कमेगकैकन्यूनैः शब्दादिभिः पञ्चगुणैः स्यूलैर्यु-
तमित्येक रूपम् । अथ द्वितीय तेपा स्वरूप क्रमेण काठिन्यस्नेही-
ण्यप्रेरणसर्वगतत्वलक्षण,मेरणा वायोस्तृणादिवाहकत्वम् । अथ
तृतीयं तेषां रूप सूक्ष्म कारण परमाणकः, तेपा सूक्ष्माणि प.
श्वतन्मावाणि । अथ चतुर्थ तेपा रूप गुणत्रय तद्धि स्वकार-
गतेनान्नेतीत्पन्नयः सामान्यम् । अथ पञ्चम तेषा भूतानां -
पपर्यवत्वं भोगापवर्गसामथ्र्य गुणनिष्ठ स्वेषु गुणान्वयादा-
गतम् । एवं भूतानां पचरूपेषु कार्यस्वरूपहतुषु स्थूलादिक्रमेण
सयमाद्भूतानि योगिसङ्कल्पानुसारीणि भवन्ति, वरसानुसारि-
प्प इव गाव इत्यर्थः ॥ ४३ ॥
ततोऽणिमादिप्रादुर्भाव कायसम्पत्तद्धर्मानभिघा-
तश्च ॥४४॥

·माणप्रमा। . - "तो"भूतजयायोगिनोऽणिमाषसिद्धपः प्रादुर्भवन्ति। रमाणुतुल्पत्वमणिमा, विभुत्वं महिमा, ठूलपिण्डवाल घुल ल. घिमा, मेरुवद् गुरुतं गरिमा, अगुल्या चन्द्रसंस्पर्शनं प्राप्ति, स. त्पसङ्कल्पत्वं प्राकाम्पम, भूतनियन्तृत्वं वशित्वं, भूतस्रष्टत्वमी- शित्वमि,सप्टैश्वर्याणिा प्रव प्राप्त्यन्तानि स्थूलसंयमासिद्धयन्ति स्वरूपसंयमात्माकाम्यम् । भाशिष्टं हेतुसंपमादिति विभागः । "कायसम्प"द्रक्ष्यते, तस्य कायस्य भूतधः काठिन्यादिभिरन- भिघातश्च भूतजयात्सिध्यति । येन शिलाऽन्तः प्रविशति, शी. तोष्णादपो न बाधन्त इत्यर्थः ।। ४४ ॥ रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत् ॥४५॥ चक्षुःप्रियं रूपं, लावण्य सर्वाङ्गसौन्दर्य, बलं वीर्य, वज्र- स्पेव संहनमवयवन्यूहे यस्प तद्भावो वज्रसंहननत्र, इनुमति पसिद्धम् ॥ ४५॥ भूनजयानन्तरमिन्द्रियजयोपायमाह । प्रहणस्वरूपास्मिताऽन्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः॥४६॥ शख्दा पइजादिः, स्पर्शः शीतादिः, रूपं पीतादिः, रसो मधुरादिः, गन्धः सुरभ्यादिरिति, सामान्यविशेषात्मकशब्दा- दिगोचराः पञ्च वृत्तयः कार्याः श्रोत्रादीन्द्रियाणां ग्रहणानि प्रथम कप, प्रकाशकत्वं स्वरूपं तेषां द्वितीय, अस्मितालक्षण- सास्विकाहङ्कारः कारणं तेषां तृतीयम्, । अन्वयार्थयत्त्वे चतुथ- पञ्चमे व्याख्याते । तेषु पञ्चास्यन्द्रियरूपेषु सयमा दिन्द्रिप- भयो भवति ॥ ४६॥ ततः कि तबाह । 1

·योगस्प्रवृतिः ।
६९
ततोमनोजवित्वं विकरणभावःप्रधानजयश्च ॥४७॥
मनोवस्कायस्यानुत्तमो गतिलाभो "मनोजनित, विदे.
हानपेक्षाणामिन्द्रियाणा दवायार्थज्ञाने विकरणस्व "विकर-
पभावः," मधानस्यान्वपस्स चतुर्थरुपस्प जयः सर्वजगहशि-
समिति सिद्धय इन्द्रियजयाद्वन्तीत्यर्थः । एता मणिमायाः
मधानजयान्ता: सिद्धयो ऽस्मिन् शास्त्रे"मधुमतीका"उच्यन्ते, म-
धुन एकदेशवदास्वाधन्त इति मधुमतीका मधुतुल्या इत्यर्थः ।
यदा । स्यूलादिमधानान्त पया योगजन्यर्तम्भरप्रज्ञा
मधु तत्सतीकं कारण साक्षात्कृत भूतेन्द्रियजयद्वारा यासी
ना मधुमतीका ४७॥
एवं सयमाज्ञाननियासिद्धयः साक्षाच्छुद्धाद्वारा प्रावि-
वैकल्यासर्या उपन्यस्ताः । संमति विवकख्यातेरवान्तरसि-
दिमाह ।
सन्चपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधि-
छातृत्वं सर्वज्ञातृत्व च ॥ १८ ॥
पूर्वोक्तस्वार्थसंयमेन निर्दूतरजस्तमोमलस्यान्तःकरण-
स्य जये वशीकारसंज्ञायामपरस्या विरक्तौ स्थितस्प बु-
द्विपत्वात्पनो दख्यातिर्जायते तन्मावस्प तदात्तपरस्य
योगिनः सर्वेमा भागना प्रधानततारिणामानामधिष्ठानल
नियन्तृत्व, सपा भूतभवद्भाविना ज्ञातृत्व, व सिद्धयति । एपा
"पिशोका"नाम सिद्धिः ॥ ४८ ॥
अधुना विवेकख्यातेर्मुख्यां सिदिमाह ।
तद्वैराग्यादपि दोपबीजक्षये कैवल्यम् ॥ ११ ॥

·मणिप्रमा। तस्यां विशोकायां सिद्धौ वैराग्यात्तद्धेती विवेकख्या- सावपि वैराग्य परं भवति । ततो दोपाणां क्लेशानां बीज भ्रा- न्तिसस्कारस्तस्य सये सर्वात्मना तिरोभावे सति चित्तस्य प. स्वैराग्यसंस्कारशेषतायां पुरुषस्य स्वरूपप्रतिष्ठत्वं कैवल्यं"मि- दयति । इप"संस्कारशेपा"ऽऽरूपा सिद्धिः ॥ १९ ॥ अत्र विघ्नोत्पत्ती निरामोपापमाह। स्थान्युपनिमन्त्रणे सद्भस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गा- त॥ ५० ॥ चत्वारः खल्बमी योगिनः । प्रथमकल्पिको. मधुभूमिका, प्रज्ञाज्योति,रतिक्रान्तभावनीय,श्च । तत्राद्यः संयमे प्रवृत्तमात्रो. न कि चित्परचित्तादिकं जानाति । द्वितीयः संमज्ञातयोगेन मधुमी चित्तभूमिमृतम्भरामज्ञाऽवस्था लब्ध्वा भूतन्द्रियाणि साक्षात्कृतानि विनिगीपते तज्जयद्वारा पूर्वोक्ताः क्रमेण मधु- प्रतीका विशोका संस्कारशेपा घेति तिस्रो भूपीलब्धुकामः । तृतीयस्तु जितभूतेन्द्रियत्वान्महेन्द्रादिभिरलोभ्यो लगभूमि- द्वयो विशोकाऽऽदिभूमिद्वयसिषाधयिषया स्वार्थसंयमयनवा- न् । चतुर्थस्तु भगवान्महाऽनुभावो लब्धविकान्तभूमित्रको विरक्तो विघ्नशङ्काशून्पो जीवन्मुक्तश्चतुर्षभूमौ वर्त्तने । पस्य म- सधा पान्तभूमिः मझा,व्याख्याता । तत्राघस्य योगिनो देव- निमन्त्रणयोग्यता नास्ति । अतः परिशेपान्मधुभूमिको योगी द्वि- तीयो यस्तस्प स्थानिभिः तत्तत्स्थानस्वामिभिर्महन्द्रादिभिरुप- निमन्त्रणं मार्यन क्रियते, भोः हास्यता स्वर्गादिस्थाने, रम्यता कमनीययं कन्या, दिच्योऽयं भोगो, रसायनमिदं जरामृत्युनि- वारकमिद कामगं पानमि,सेवप्रार्थने सङ्गः कामः, अहो -

·योगमूत्रवृत्तिः।
माय योगमभाव इति स्मय,श्च न कर्तव्यः। कि जिस तत्र दोष
भारपेद् घोरेषु संसारागारेषु पापच्यमानेन मया जन्ममृति-
मवन्धचक्रारदेन कय चिदापादितः लगकर्मान्धकारविश्वमि-
योगमदीपः, तस्य चते तृष्णायोनयो विपयवायवः प्रतिपक्षाः, स
खल्वह लब्यालोकः कथमनया मृगतृष्णया पञ्चितः, तस्यैत्र
पुनः पुनः प्रदीप्तस्य ससारामेरात्मानमिन्धनीकुर्यामि,ति स्व.
स्ति वः स्वप्नोपमेभ्यः कृपणप्रार्थनीयेभ्यो विपये प इसेव नि.
श्चिततिः, समाधि भावयेत् । सङ्गे पानिस, स्मये कृतकृसम्मन्य
स्य योगाप्तिदिः, ततो योगभ्रष्टस्य पुनः ससारस्यानिष्टस्य प्र-
सङ्गात सगस्मययोरकरण कैवल्पविघ्ननिरासोपाय इयर्थः॥५०॥
पूर्व बुद्धिमतिविम्बितपुरुषस्य स्वार्थसयमात्तारक विवे-
कहानमुक्त, तत्रोपायान्तरमाह ।
क्षणतक्रमयोः संयमाहिवेकज ज्ञानम् ॥ ५१ ।।
अभेद्यः कालभागः सत्यः क्षणः । अन्ये मुहूदियः का-
लभागाः क्षगासमूहरूपा असत्याः । न हि क्षणाना समूहो व-
स्तुमन् तत्रायमस्मारपूर्वक्षणोऽयमुत्तरमण इति क्षणाना,
तेषा क्रमस्य, पौर्वापर्यस्य सयमादतिसूक्ष्माणा भेदसाक्षात्का-
रो विवको भवति । तेन च युगपद्वियदादीना पुरुषान्ताना
मान साक्षात्कारात्मक जायत इयर्थः ॥५॥
इद क्षणसयमज ज्ञान सर्व विषयमिसने वक्ष्यते । सप्रति
सूक्ष्म तस्य विषयविशेषमाह ।
जातिलक्षणदेशैरन्यताऽनवच्छेदै तुल्ययोस्ततः प्र-
तिपत्ति. ॥ ५२ ॥

·७२ मणिप्रभा। अवच्छेदो निश्चयः । लोके हि भावानां त्रयो भेदनिश्चय- हेतवः । तत्र देशेन लक्षणेन च तुल्ययोगोंगवयपोर्जासा भेदधीः । देशजातिभ्यां तुल्ययोर्गवोः कृष्णाश्वेतादिलक्षणेन भेदधीः । जा- तिलक्षणाभ्यां तुल्पयोरामलकयोः पूर्वोत्तरादिदेशभेदारे- दनिश्चयः । यदा पुनर्योगिनो ज्ञानपरीक्षार्थ केन चित्पूर्वदेश. स्थमामलकमुत्तरामलकदेशे विन्यस्योत्तरामलकमन्यव्यासक्ते योगिन्यपहृतं, तदा तयोरामलकत्वजाविरूपपरिणामाविल. क्षणेन देशेन च "तुल्पयो"र्जात्यादिमिरन्यत्वनिश्चयासंभवाद "ततः"क्षणसयमजविवेकज्ञानादेवान्यत्वमतिपत्तियोंगिनो भ. बति । यस्मिन् क्षणे पूर्वामलकमुत्तरत्र विन्यस्तं, तस्मात्माचीन- क्षणेषु तस्मिन्पूर्वदेशस्थरूपपूर्वपरिणाममाला जाता नोचरा. मलके, तस्य तेषु क्षणेपूत्तरत्वपरिणाममालावत्वात. तथा च क्ष- याक्रमझो योगी तयोः पूर्वोत्तरस्त्रपरिणाममालाक्षणेभ्योऽस्य समस्यानन्तर्य जाननधुनेदमुत्तरीमतः प्राक् पूर्व नोत्तमिति भेदं निश्चिनोतीत्यर्थः ॥ ५२॥ तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥ ५३॥ तत्तत्संयमात्मज्ञतोक्ता, साप्रकारमात्रविषया यथा रसवत्पां निप्पन्नः सर्वैर्यअनैर्मुक्तमिति सर्वैर्यअनमकारैर्मुक्तमिति गम्यते । तयथा पुनः पात्रस्थैः सर्वैर्यअनैरुपनीतं सर्वमन्नं भुक्तीमत्युक्त सरूपतः प्रकारतश्च निशेपं मुक्तमिति गम्यते, तद्गदिदं क्षणसं. यमजं विवेकज्ञानं सर्ववस्तुस्वरूपविषय,"सर्वपाविषय"सर्वप्रका- रविपयं, पुरुपतत्त्वावगाहिलासंसारसागराचारयतीति "ता. रक"मा"मझम" युगपदेव करतलामलकपत्सर्वसमूहावलम्बन मिसः ।। ५३ ॥

·योगप्रवृत्तिः।
एवं विवेकख्यातिकाष्ठाऽवधिकान् तचद्विभूतिफलान सं.
पमानुपन्यस्य तादृशविवेकख्यातिकाष्ठाऽस्तु वा मा वा सत्त्वपु-
रुपान्यतासाक्षात्कारमावं मुक्तये कल्पत इसभिप्रेयाह ।
सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यमिति ॥ ५४ ॥
निरस्तसमस्तरजोमलस्य बुद्धिसत्वस्य विचेकख्यासा सं-
स्कारशेषस्य सर्वत्तिशून्पलं शुद्धिः, पुरुषस्यापि निसरद्ध-
पवदा काल्पवभोगगुन्यत्वं शुदिः, एवं तयोः "शुद्धिसाम्ये"
सति "कैवल्यम्।तत्ताद्वभूतयस्तु श्रद्धोत्पादनार्थमुपन्यस्ताः।कै-
पल्यं तु बुद्धिविलक्षणपुरुषसाक्षात्कारमात्रादविद्यानिटचा-
बनागतदुःखानुत्सादरूपं सिध्यतीसर्थः ॥ ५४ ॥
इति विभूतिपादः ॥३॥

·मणिमभा। संसाधनमिद्धीनां या स्यासिदिनुजमा । कैवस्वरूपा तन्मात्र सौतारायं नमाम्यहम् ॥ प्रथमद्वितीयपादयोपोगतमापने प्रतिपादित । तृनी सं- यमसंगमन्तात्रयं संयमस्य लक्ष्याः परिणाम दा सिद्धय- श्रोक्ताः। तव काश्चिदतीतानागतमानादिसिद्धयः श्रद्धाद्वारा कैवल्ययोगस्याङ्गम्। काश्चिदिन्द्रियजयादयः साक्षादगम्। तार कसझिविवेकज्ञानसिद्धिर्योगस्य फलमिति निरूपितम् । इदानीं कैवल्यस्वरूपं प्राधान्यन प्रतिपादनीय, तदर्थ कैवल्यभागी चित्तं प्रलोकः पणिकविज्ञानातिरिक्तात्मा चित्तविकारसु- खादिभोक्ता धर्ममेघश्च वक्तव्यः पासनिक चान्यद्वक्तव्यमिति चतुर्थः पाद आरभ्यते । तत्र प्रथमसिद्धचित्तेषु कैवल्ययोग्य चिचं वक्तुकामः पूर्वोक्तसिद्धीनां हेतुभेदारपञ्चविधत्वमाह । जन्मौषधिमन्चतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥ १ ॥ जन्मना यक्षादीनामाकाशगमनादिसिद्धिः कपिलादीनां च सांसिद्धिकीत्युच्यते । प्रोपििवशेषसेवया माण्डव्यादीनाम्। मन्त्रजपेन केषां चिणिमादिसिद्धिः । तपसा विश्वामित्रा- दीनां सिद्धिः । एताश्चतसः "सिद्धयः पूर्वजन्माभ्यस्तयोगजा एव जन्मादिनिमित्तेन व्यज्यन्ते । भूतु एव योगाभ्यासे वि- वासेन मत्तिरिह सिद्धयदर्शनेऽपि जन्मान्तरे साफल्पात् । "समाधिजास्तु" पूर्वपादे व्याख्याताः ॥2॥ ननु तपामभायादिहेव नन्दीश्वरस्य श्रीगौरीवल्लभकटा- क्षवीसणन देवशरीरपरिणामः श्रूयते । तत्र न तावदय नर- देहो देवादिदेहस्योपादानं तस्मिन् स्थिते परिणामान्तरायो- गानस्याहेतुत्वात् । नापि तदवयवा एवोपादानं नरदेहमान.

·पोगनवेचिः। इतोलिसाकार्षकारितायोगादियांशमाह । जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥ २ ॥ मंधानादयः पृथिव्यन्ताः प्रकृतयस्तासां सर्वत्र सवा- रादिदेहावयवेषु तासामापूराद्धर्मादिनिमितानुरोधनावय- वानुमवेशा"ज्जायन्तरपरिणामो" युज्यते यथाऽनिकणस्य मक- खनुग्रहाद्वनादौ बहुतृणादिमण्डलल्यापित्वं तद्वदियः ॥ २ ॥ ननु प्रकृसापूरो धर्मादिनिमित्वमपेक्षते न वा । न चेत्स- त्रापूरापतिः । नायः । धर्मादेः मवर्तकत्वे पुरुषार्थः प्रवर्तक इति सिद्धान्तविरोधादित्यत आह । निमित्तमप्रयोजक प्रकृतीनां बरणभेदस्तु ततः क्षत्रिकवत् ॥ ३॥ निरीश्वरसाख्ये हि पुरुषार्थ एवानागतः प्रकृतीना भवर्तकः । अस्माक तु सेश्वराणा तदुद्देशेनेश्वरः प्रवर्तक इत्यु- देश्यतया पुरुषार्थः प्रवर्तक इत्युच्यते । “निमि" तु तासां न प्रवर्तक तत्कार्यवाद । कि तु "तो" निमित्ताद्वरणस्य प्रतिव- चस्प बाधो भवति धर्मेणाधीनरासे प्रकृतयः स्वयमेव देवादिपरिणामे प्रवर्तन्ते पापातिशयेन पुण्यप्रतिवन्धे सति तिर्यगादिपरिणामी पया नंदुपस्य संपेपरिणाम: । "क्षेविक- चांद' ति यथा क्षत्रिका कृपीवलो जल योननदेशादिवरणभे- दनमाव करोति ततो जल स्वयमेव केदारान्तरे मवर्तते त- इदिसर्य ॥३॥ ननु यदा पोगी युगपदोगा बहकायान् निमिपीत तदा ते चित्तानि कुतो भवन्त्यत भाइ ।

·मणिप्रभा। निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥ १॥ योगप्रभावानिमीयन्त इति निर्माणानि चित्तानि योगिस. शल्पाधीनमकृपापूरात्कायवदहङ्कारात्मकृवर्जायन्त इत्यर्थः॥४॥ तहिं चित्तानां भिन्नभिन्नाभिप्रायत्वायोगिनो भोगासि- दिरित्यत पाह। प्रकृतिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥ ५ ॥ निर्मितचित्तानां योगी स्त्रभोगानुकूलमहत्तविशेषनिया- मकं चितं निमिमीते योगवलान"चित्त" तेषां नायक भवति तेन भोगस्तदनुसन्धान युज्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥ एवं जन्मादिभिः पञ्चविधानि सिद्धचित्चान्युक्तानि ते. प्वपवर्गभागीय चित्तं निारयति । तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥ ६ ॥ "तब" तेषु जन्मादिजेषु यत्समाधिजे त"दनाशयं ले- शवासनाशून्यं मोक्षयोग्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥ योगिनश्चित्तवत्कापि विलक्षणमित्याह । कर्मा शुक्लाकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेषाम् ॥ ७ ॥ चामनससाध्यं पुरकफलक शुक्ल कर्म स्वाध्यायतपाशी- लानां भवति । दुःखैकफलक कर्म कृष्णं दुरात्मना भवति । - खदुःखमिश्रफलक यांसाधनसाम्यं शुलकृष्णं सोमयागादि. रताना भवति । तत्र ब्रीह्यादिवन पिपीलिकाऽऽदिपरिपीडया वाराणादानादिपरानुग्रहेण च योगादिदं त्रिविध कौ"त.

·योगसूत्रवृत्तिः। पाम योगिनां भवति। "योगिनस्तु" मंन्यासिनो बायसापनसा- ध्यकर्मत्यागान शुक्लकृष्णं कर्म, क्षीणक्लेशत्वान कृष्णं, यो- गजधर्मस्य फलमनभिध्यायश्वरापितवान्न शुक्लं कर्मास्ति, भ. तश्चित्तशृद्धिविवेकख्यातिद्वारा मोलकफलक "मशुक्लाकृष्ण" "क"त्यर्थः ॥७॥ कर्मणः प्रसनाद्वासनाऽभिव्यक्तिफलमाह । ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥८॥ "तत"त्रिविधाकर्मणो मरणकालानन्तरं जात्यायु गरू- परिपाकदानायाभिव्यक्तौ तस्य विपाकस्यानुगुणानां "वा- सनानाम"भिव्यक्तिर्भवति न विरुद्धानामित्यर्थः । देवत्वमाप्ती चिचे प्रमुना एत्र नरकभोगवासना भवन्ति तासामभिव्यक्ती दिव्यभोगायोगादितिभावः ॥ ८ ॥ ननु स्वगंदेशे देवनन्मनि जातास्तदोगेभ्यो वासनाः कयं नरव्याघ्रादिजन्मतहसव्यवधानानन्तरं पुनर्देवजन्मन्यभि- व्यज्यन्ते । अनन्तरजन्मपूर्ववासना एवं पूर्गदनवासनावत्कृतो न पज्यन्त इत्पत माह। जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिसंस्का- रयोरेकरूपत्वात् ॥ ९॥ पपि गुप्लोस्थितस्यानन्तरपूर्वदिनानुभवजनासनाः मा. येणाभिव्यज्पन्तेऽव्यवधानाद तथाऽप्यनादिसंसारे येन- फर्मणा यजन्मनि भौगैर्वासनाः सञ्चिताः तासां जन्मको- व्या देशेन करपशतेन च व्यवहितानापपि तज्जातीयेन कर्म- णा वजन्मनि पुनः मासे सति वेनैव कर्मणा जन्मना वाभ- ·+ मणिप्रभा। व्यकानामानन्तर्यमव्यवहितवं स्मृतिद्वारा भोगादिहेतुस्त्र- मिति यावत् । विजातीयकरिधानन्तरपूर्वजन्मवासनानां ध्य- अकाभावात् प्राप्तिरेव व्यवहितानामपि कर्मजन्मनोरभिः व्याकयोः सत्वादभिव्यक्तिर्युक्ता । न च विजातीयत्वेऽप्य- बन्यवधानादनन्तरपूर्ववासना एव ताभ्यां स्मृखाद्यर्थम- भिन्यज्यन्तामिति वाच्यम् । स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपतादय- मर्थः क्रिया ज्ञानमन्यद्वा रागादिकं शत्रस्यात्मना स्थितः सं. स्कारः । स च स्वसमानविषयकक्रियास्मुसादिहेतुः । क्रियासं- स्कारः क्रियात्मना, ज्ञानसंस्कारः स्मृतात्मना,ऽन्यसंस्कारो- ज्यात्मना, परिणमत इति यावत् । एवं स्मृतिसंस्कारयोरभेदे- नैकविपयलेन चैकरूपत्वात् भानन्तर्यशब्दितः कार्यकारण- भावो न विजातीययोः। न हि व्यवधान संस्कारस्य विरूप. कार्यकारित्वमापादयति घटानुमत्रजसंस्कारादनन्तरमननुभू- तस्मृयापत्तरिति ॥९॥ ननु जन्मान्तीरतवासना न सन्तीति पदन्तं चावकि साह । तासामनादित्वं चशिपो नित्यत्वाद् ॥१०॥ न केवलं "तामा" वासनानामानन्तर्य किं लनादित. मपीति चार्थः । कुतः । सदाऽहं भूपासीमसाशिपो मरणा- सस्य निसत्तात्सर्वजनेप्वव्यभिचारादित्यर्थः । इदपत्राकूतम् । जातमात्रस्प कम्पायनुमितो मरणासो द्वेष्यदुःखस्मृतिमव्य- भिचारात्कल्पयति, सा वासना, साऽपि मरणजदुःखानुभव, सोऽस्मिान्मन्यसम्मान्धमानो जन्मान्तर, कल्पयतीसनादि- तसिद्धिरिति । ननु देहपानात्मत्वे कस्प जन्ममरणास: मात्मनोऽनायन्तस्योभयत्वादिति चेद, वित्तस्येति यः तस्पैर .

·पोगभूत्रवृत्तिः। अनाविनासनाऽनुपिदस्पाचित्तस्याहङ्गारिकत्वेन विभुनस्लत्त- देसङ्कोरिकासशीलचिलाभो जन्ममृत्युपरमो मरण तत्काले खमियादिमनमंसारः ॥१०॥ नन्दनादिवासनानां कथमुच्छेदस्तत्राह । हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वादेपामभा- वे तदभावः ॥११॥ नेताः पुरुषवदनादयः किं तु कार्या एव प्रवाहानादयः अतः कारणोच्छेदादुच्छेदसम्भवः । तथा हि पूर्वपूर्वभ्रमसंस्का- रलक्षणाविवाऽहमित्यास्मताहेतुः सा च नरोऽहं मपेदम- लिष्टमिति महेतुः सोऽपि रागद्वेपयोस्तौ च परनिग्रहादिद्वारा धमाधमयोती च भोगे सोऽपि वासनासु ताः पुनर्धमादि. पवनादिससारचक्रमनिशमावर्तते । तत्र वासनानां क्लेशकर्माणि फेवत्रः, वहायुभोंगाः फल, चित्तमाश्रयः, शब्दादिकमालम्बनम, एतः सगृहीतत्वा"दपा"क्रियायोगाइयोगजाविप्लववित्रेकरुया सा उच्छदे सति कारणानामभावादुच्छेदो भवतीयर्थः ॥१॥ ननु सता सस्काराणा कथमभाव इसत माह । अतीतानागतं सरूपतोऽस्त्यध्वभेदाधर्माणाम् ॥१२॥ नासतामुत्पादो न सता विनाशः "नामतो विद्यते भावोना- भावो विद्यते सत" इनि परमेश्वरगीताश्रुतेः। “दाई समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन भविष्याणि च भूतानीति वर्तमानप्रदतीता- नागतस्य प्रसक्षवेधत्वोक्तश्च न हसता मयसवेधल सम्भवत्ति तस्मादतीतानागन धर्मजात धर्मिणि शक्तिरूपेणास्सेव यत्प- रिणामपसयमादिना योगिनः साक्षात्कुन्ति कुलालादयश्च

·८०
मणिप्रमा।
बुदावालिख्य कुर्वन्ति यदाऽन्वयी धर्मी स्थिर एक उक्तः ।
ननुतहि वासनाऽऽदिबन्धसत्त्वात्तत्त्वज्ञानवैयमिति चेन्न । ध.
मर्माणामनागताधध्वनां भेदागर्तमानावनि हि दुःखादिवासना-
चित्र साधिकारमसंख्येपपरिणामशीलं चित्तं भोग्यताऽऽपवं
पन्ध उच्यते । तत्त्वज्ञाने सति निधिकारमतीताध्वनि प्रवेशिवं
प्रकृत्यात्मना सदपि पुनरुत्थानवीजस्य कर्तव्यपुरुषार्थस्य क-
तखान पुनरावर्तत इसः ॥ १२ ॥
भतीतानागा स्वरूपतोऽस्तीत्युक्तं तत्र कि स्वरूपमित्यत आह ।
ते
व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ॥ १३ ॥
व्यक्ता वर्तमानावाना, सूक्ष्मा अतीतानागतावानः, ते म-
हदादपो घटादिविशेषान्ताः गुणात्मानः सत्वरजस्तमःस्व-
कपा इत्यर्थः । सर्वे भावाः सुखदुःखमोहात्मकगुणान्वितत्वेन
तत्प्रकृतित्वात्तस्वरूपा एव यथा घटादयो मृवन्विताः भू-
स्वरूपाः प्रकृतिविकारयोर्भेदाभेदरूपतादात्म्यात्तत्र गुणाः
परिणामिनित्याः भन्ये सर्वे भावाः प्रतिक्षणपरिणामाः स-
णविध्वंसिनः । पुरुषस्तु कूटस्थः । तदुक्तं भाष्ये ।
गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति।
यत्तु दृष्टिपथं माप्त तन्मायैव मुतुच्छकमिति ।।
ऐन्द्रजालिकवत्सविम्वतीत्यर्थः ॥ १३ ॥
ननु यदि वयो गुणाः परिणामिनः नहिं परिणामाना
प्रत्येकमेकत्वं न स्यात् न हि मृत्तन्तुदुग्धानामेकः परियामो
घट इत्पत्त माह ।
परिणामैकल्याहस्तुतत्त्वम् ॥ १४ ॥

·८१ . योगसूत्रवृत्तिः। पाहूनामप्येकः परिगामो दृष्टः पयो रुमास्थले सिमाना गजाश्चादीनामेको लवणपरिणामः, बत्तितेलानीनामेको दीपप- रिणामः, मृदादीनावद्भागित्वाभावान्न परिणामकत्वम् ।गुणा- नौ तु परिणामस्याङ्गाडिमानस्पैकवादस्तुनो महदादेतित्वमे- कत युज्यते । तत्र सत्तस्याद्रिखे गुणत्रयादेको महान्, तस्मा- देकस्माद्रजाप्रधानादइङ्कार., तमामधानात्पश्च तन्मात्राणि मत्ये- कमेकत्ववन्ति भवन्ति, अहङ्कारात्मात्तिका द्वीन्द्रिपाणि, रा. जसास्कर्मेन्द्रियाणि, उभयात्मकान्मनः । एन शब्दतन्मात्रस्याङ्गि- ले ससाकाशः पञ्चतन्मात्राणामेकः परिणामः । एव स्पर्श- परसगन्धतन्मात्राणां क्रमेणागिले वावग्न्यम्बवनय म- सेक जायन्ते । एकस्मारदहका परिणामास्तु बहुपरिणामवासना- पशक्तिीचयादिसल विस्तरेण ॥१४॥ मनु क्षणिकविज्ञानात्मकचित्तातिरिक्त वस्तु नास्सेव य- स्त्रमेय तद्विज्ञानाभिन्न, यथा विज्ञान, प्रमेयाश्च घटादयोऽतः कस्पैकखनानालचिन्ता चित्तमेव ह्यनादि सपनन्तरमत्ययात्य- कवासनाविचित्र द्रव्यगुणात्मना मातीति वदन्त बौद्ध प्रत्याह । वस्तुसाम्येऽपि चित्तभेदात्तयोभिक्त पन्था ॥१५॥ तयोश्चित्तवस्तुनो विभक्तपन्या"भिन्नो मार्गः विज्ञाना- र्थयोर्भेद इति पायद । कुत्तो वस्तुनः स्त्रीपिण्डादे. साम्येऽपि चित्ताना भेदायदेकस्या नायाँ पत्यु' मुखविज्ञान, सपल्या दुःखविद्वान, तदलाभे कामुकल्प मोहो विपादस्तद्विज्ञान, नि- कापस्योपेक्षाविज्ञान, सर्वेपा या त्वया इटा सा मयाऽपि त्पबाधितमत्यभिज्ञानादेक वस्तनक विज्ञानमिति तयो- भंवः । यदक वदनेक-पो भिन्न, यथा नीलविज्ञान पीतवि- ..

·मणिप्रभा।
ज्ञानेभ्यः, एकं च वस्त्वतः स्वगोचरानेकविज्ञानेभ्यो भिन्नम् ।
न च प्रमेयस्य प्रमैक्यं युक्तम् । एकले विषयविपयितविरोधारा-
द्यार्थाभावे विज्ञानानां नीलपीताद्याकारत्वायोगाच्च । न च म-
मेयात्मकवासना तत्र हेतुरिति वाच्यम्। नष्टस्याहेतुत्वादान चै-
करूपादर्थात्तव कथं चित्तविपमिति वाच्यम् । अर्थस्य वि.
गुणत्वाद्धर्माधर्माविद्याऽपेक्षयाऽर्थगतानां सत्त्वरजस्तमसामुद्रेका-
मुखदुःखमोहविज्ञानहेतुत्वं तत्त्वज्ञानापेक्षया गुणानां साम्या-
दुपेक्षाहतुतमिति युक्तत्वात्तस्मादस्ति विज्ञानातिरिक्तोऽर्थः॥१५॥
यत्तु कश्चिदाह । प्रस्तु विज्ञानादन्योऽर्थः स तु जडला-
द्विज्ञानग्राणः मातिभासिको नाज्ञातोऽस्तीति । स वक्तव्यः कु-
तस्तस्योत्पत्तिरिति, ग्राहकविज्ञानाच्चित्तादिति चेत् किमेक-
चैत्रचिचस्य घटवस्तुकार्यम्, उत चैत्रमैत्रायनेकचित्ताना, नाद्य-
इसाह ।
न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा कि
स्यात् ॥ १६॥
यधेकचित्तस्य कार्य घटवस्तु तदा तस्मिश्चित्ते पटादिपु
व्यग्रे नदस्त्व"प्रमाणक""किन्न""स्या"दिसर्थः।न चेष्टापत्तिः।
पुनस्तदर्शने सोऽयमिसवावितमभिज्ञानादेकस्य व्यग्रतेऽप्य-
पन दृश्यमानताच तस्मान्नैकचित्ततन्त्र वस्तु नाप्पनेक-
चित्तान प्रातिमासिकस्य स्वप्नपदेकचित्ततन्त्रसनियमात्पूर्व-
केन दृश्यमाने घटे बहुचित्तः पश्चारसम्बन्धे विलक्षणपटा-
न्तरोत्पत्तिप्रसङ्गाच सामग्रीवलक्षण्यात् । किं चोढरदर्शनकाले
पृष्ठभागो नास्तीत्युदरमपि न स्यात् तस्मान्न मानिभामिक
वस्तु किं तु चिचाविरिक्त स्वतन्त्रमिति सिद्धम् ॥ १६॥

·योगसूत्रवृत्तिः। ८३ ननु सिद्धान्ते विभुनश्चित्तस्य सर्वसम्बन्धात् सदा सर्व ३ कायतेसत आह । " वस्तु तदुपरागापेक्षत्वाञ्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् ॥१७॥ यद्यप्याहङ्कारिकत्वाच्चिचेन्द्रियाणि विभूनि तथाऽपि तेपामहङ्कारे सुताना सम्बन्धो विपपस्य स्फूर्तावहेतुः कि तु कर्मणाऽभिव्यक्तानां देहस्थानां, तथा चेन्द्रियद्वारा येनार्थे- न"चित्तयो"परागः तस्मिन्नर्थे चित्तं स्वनिष्ठचित्मतिविम्वरूपां स्पत्ति धचे तमर्थ स्वाकारत्तिद्वारा बुद्धिस्यमत्तिबिम्बद्वारा पुरुषश्चेतयते नान्यमिति " जाताज्ञातं भवति । अत एव चित्तं तदर्थोपरागमपेक्ष्य कदा चिद्वस्तु जानाति कदा चिन्नेति ज्ञाताज्ञातविषपत्वात्परिणामीति भावः ॥ १७ ॥ तर्यात्मनः परिणामित्वमिसत प्राह । सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्या- परिणामित्वात् ॥ १८ ॥ पुरुषस्य हि क्षिप्तम्दादिसर्वत्तिकं चित्तं विषयः स याद चित्तेन स्वविपयशब्दादिवद पुरुषेण स्वसचाकाले न ज्ञायेत तदा चित्तवत्परिणामी स्यात्पुरुषः पृत्तिपरिणामं तत्तदाकार- मपेक्ष्य तज्ज्ञातत्तापाता सदा कि परिणापियेति चि. नादन्यः पुरुषो न स्यात् सदेव तु 'स्यसत्ताकाले मायमा- नाश्चित्तवृत्तयो भोग्याः शब्दाचाकाराः तस्य योग्पस्प प्रमो- मोक्तुरपरिणामित्वं ज्ञापयन्ति साक्षिणोऽपरिणामित्वादेव ज्ञाता" भवन्ति नान्यथेत्यर्थः ॥ १८॥ ननु चित्तमेव माणक समकागं स्वस्तार्ययोर्मासकम- हि स्वयं " सदा॥"

·माणमभा। स्तु कि साक्षिणेत्यत आह । न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥ १९ ॥ रूपी घट इतिवद मुख्यह, क्रुद्धोऽहं, शान्तं मे मन, इति "दृश्यला"श्चित्तं "स्वाभासं स्वप्रकाशन" भवतीत्यर्थः । अयं भावः। किमिद स्वप्रकाशत्वं न तावत्स्वामिन्नमकाशत्रिपाकर्मवं क्रियाकर्मणोरक्यायोगान हि गतिर्गम्यते; किं तु ग्रामः, नापि पुरुषवञ्चित्तस्य स्वभित्रप्रकाशाविषयत्वं क्रुद्ध मे मन इसतुभर- विषयत्वादतो दृश्यत्वात्स्वातिरिक्तद्रष्टकं चित्त सोऽहमिति- प्रयभितानान णिकमिति ॥ १९ ॥ किश्च । एकसमये चोभयानवधारणम् ॥ २० ॥ क्षणिकवादिन एकस्मिन्नेव सणे चित्तचैतन्ययोरु- भयोरवधारण न सम्भवतीत्यर्थः । तथा हि । घ. टमहमद्राक्षमिति चित्तार्ययोः स्मरण तयोरनुभवजन्यं तत्र चित्तक्षणे तयोः कथयनुभवः । न च चित्तमेवोभयानुभव- इति वाच्यमार्थस्य वित्तजन्पत्तेऽर्थक्षणे चित्तासत्वावजन्यले तत्समकालत्वेऽपि तदुत्पत्तितादात्म्ययोरभावेन तद्बाह्यत्वा- योगाद् असम्वद्धग्राहित्रे चित्तस्य सर्वहताऽऽपत्तिः । उक्त हि। "सौगतः प्रतदुत्पतिस्तदात्मा च तेन न गृह्यत इति । न वा चित्तं स्वानुभव दृश्यत्लादित्युक्तं, नापि चित्तं स्वस्वार्थयोरनु- भवदयम् । मोतक्षणिक स्योत्पतिव्यतिरिक्तव्यापाराभावाद । उक्तं हि ।"भूतियेषां क्रिया सैव कारक सैव चोच्यत"इतिान चैकस्मायापारभेदं बिना कार्यभेदो युक्तः । न वा सप्रेमान ·८५ योगसूत्रवृत्तिः। प्रय च युगपत्कर्तुं शक्यं तस्मात्साक्षिणैव चित्तचैतन्ययोरनु- भर इति सिद्धम् ॥ २० ॥ ननु माऽस्तु चित्तं स्वदृश्यं चित्तान्तरेण दृश्यतां कि सा- सियोयत पाह। चित्तान्तरदृश्यत्वे बुद्धिबुद्धरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंक- रश्च ॥ २१ ॥ यदि नीलाकारं चित्तं चिन्तान्तरेण दृश्यं तदा तदपि बुद्धिरूपं चित्तमन्यया बुया साऽप्यन्ययेसनवस्थापानात् । न द्विवाखिचतुराः पञ्चपा वा चिनात्मानो ग्राह्या इति नानव- स्थति वाच्यम् । ग्राहकचित्तस्यानिश्चये ग्राह्यचिन्तानिश्चयाद मेहे थटो दृष्टो न वेति संशये, न दृष्ट इति व्यतिरेकनिश्चये, चा. पनिश्चयादर्शनेन शानचित्तानिश्चयस्यानिश्चपाहेतुत्वाद त- तदनन्तचित्तानामनुभवे चानन्तचिन्तस्मृतीनां संकरश्च मा. मोति स्मृत्यानन्त्यादशक्यग्रहत्तात् ग्राहकापावाचेय नी. लोचन्तस्मृतिरियं पीसीच तस्मृतिरिति विभागो न स्यादि. सर्थः चिचानां समत्वाद् दीपानामिव ग्राहकलासंभवश्वा प्रत: साक्षिय नित्तमिति सिद्धम् ॥ २१॥ ननु कूटस्थस्य साक्षिणश्चिनेन फिपापूर्वकसम्बन्या- भावात्तचेन कय समित्यत आह । चितरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारताऽऽपत्तौ स्वबुद्धिसं- वेदनम् ॥ २२ ॥ यथा बुद्धः फियया घटादिमंश्लेषः प्रतिसंकयोऽस्ति प. रिणामित्लान तया चितबुद्धी मतिमनमोऽपरिणामित्ताद । ।

·मणिप्रभा। किं तु सूर्यस्य जले प्रतिविम्वचितेवुद्धौ प्रतिविम्चे सति बुद्धश्चिदाकारताऽऽपत्तौ स्वस्य भोग्याया बुद्धः सवेदन भवति चिच्छायाग्राह्यत्वसंवन्धेन चिदुपरक्तं चित्तं चिद्वेद्यमित्यर्थः । "अप्रतिसक्रमाया"श्चित्तेः सान्निध्यातस्याश्चितेराकारश्छाया पत्र तगावापत्तौ सत्पा सभोग्यबुद्धिसंवेदनमिति योजना ॥२२॥ ननु यदि चित्तातिरिक्त प्रात्माऽस्ति ताई कथ केपा चित्र चित्तमेवात्मति भ्रम इसाशय चित्तस्य सर्वार्थग्रहण- सामयं तेपा भ्रमवीजमाह । द्रष्टदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥ २३ ॥ द्रष्टा पुरुषश्चेतनः दृश्यं शब्दाद्यचेतनमिति तत्सर्व चे- सनाचेतनमर्थो विषयों यस्य तत्साध तत्र तत्सान्निध्याचि- द्रपतामिव प्राप्तं द्रष्टु चिदुपरक्त द्रविषयं भवति इन्द्रिया- दिद्वारा दृश्योपरक्तं तदाकार भवति । तथा च भोग्यशब्दावा- कारं मुखदुःखादिपरिणामलक्षणभोगात्मक दृश्यमपि चित्त चित्यत्तिविम्बाभेदादात्मेति भ्रमः सौगताना युक्तः । चि. त्तस्य जपाकुसुमाधाकारग्रहशीलाभिजातस्य स्फटिक- मणिकल्पस्य दृश्याकारग्राहित्वाच्चित्तातिरिक्ताओं ना- स्तीति विज्ञानवादिना भ्रमः । अत्रेयं विवेकचित्तस्य भो- ग्यवादोक्ताऽन्यः स्वीकर्तव्यः स निसोदिता चिच्छक्ति- रित्युच्यते । द्विधा चिच्छक्ति नियोदिता भिव्यङ्ग्या चेति । तब निसोदितायाः कूटस्थाचच्छतः चित्तसत्त्वाभिव्यङ्गया चित्मतिविम्यरूपा मुखादिसारूप्यमापन्ना चिच्छक्तिर्भोग इत्युच्यते । स द्विविधश्च भोगः चिदवसानतारूप एकः, परि- गणामलाणोऽपरः, तत्राभिव्पनथा चिच्छक्तिरायः पुरुषस्य ·योगसूत्रवृत्तिः। मोगः, अपरः मुखादिपरिणामो बुद्धेः प्राप्तचैतन्याया इति । इत्य बुद्धिपुरुपान्तरं विविच्य विश्वस्तुसमस्तमलजालं निश्चलपदी- पशिखाकारं समाहितं प्रशान्तवाहिचित्त पुरुषसत्तां निश्चि- नोतीति तात्पर्यम् ।। २३ ।। इतश्च चित्तादन्पो भोक्ताऽस्ती साह । तदसं त्येयवासनाभिश्चित्तमपि परार्थ संहत्य का- रित्वात् ॥ २४ ॥ यद्यपि क्लेशकर्मविपाकवासनाभिरनन्ताभिः मुखाद्याश्रय- तपा भोक्तृकल्प " चित्तं " तथाऽपि परस्य निरुपचरि- तचित्स्वभावस्यार्थी भोगापवर्गी साधयतीति “परार्थ " भोग्य- मेव न भोक्तेति यावत् । कुतः। संहस देहेन्द्रियादिसहकारि- भिमिलित्वा भोगादिकार्यकारित्वात, यन्मिलित्वा कार्यकारि तत्परार्थ, यथा गृहादि, न हि स्तम्भादिभिः संहस गृह स्वरूप वसति करोति कि तु परस्मै विष्णुमित्राय । एवं गुणा प्रोप बुद्धयादिकं परार्थ कुर्वन्तीति युक्तमत एत्र पुरुषशेषत्वाद् गुणा उच्यन्ते । तथा च सत्तादयः परार्थाः संहत्य कारि- खादहवदियस्य हेतोः पक्षधर्मतावलाद् गुणैरमहतः शुद्धो नि- प्कल: स्वार्थश्चिन्यावपरः सिध्यति । यो यस्य भोक्ता स ते- नासहनो यथा गृहस्वामीति व्याप्तेः गुणभोक्तुरपि परार्थ- स्वेऽनवस्थानात्पुरुपान्न पर कि चिदिति "श्रुते"श्च । तस्माद्यस्प भोगापन! गुगामयबुद्धधा कर्तव्यो मुम्बदुःखाभ्पा पो- उनुकुलनीयः प्रतिकूलनीपश्च स भोक्तास्तीति सिद्धम् ॥२४॥ इयता सूतजालेन जन्मादिसिद्धि, चित्तेषु मासयोग्यचित्त निर्ग, कर्मवामनामपश्चपूर्वक विज्ञानभिन्नार्थसाधनेन परलो- ·८८ . । मणिमभा। कादिप्रपञ्च परलोकिन च भोक्तारं निरधारपद् । अधुना कैवल्यं निरूपयितु योग्यमधिकारिण वर्शयति । विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः ॥ २५ ॥ पूर्वमुकृतबलात्कस्य चित्पुरुषधारेयस्यात्पभावे तसे भा- बना जिज्ञासा भवति काह कस्य कुनो वेति तस्याधिका- कारिणः पूर्वोक्तविवेकन बुद्धरन्याश्चिमात्रः पुरुषोऽहमिति "विशेपदर्शिनः" तत्वजिज्ञासा विनिवर्तते, इच्छायाः स्वविषय- लाभनिवपत्वात् । यस्य तु नास्तिकस्य देहाबुद्देर्वाऽन्यो भोक्ता नास्तीत्पनात्मन्यात्मभावना दाय सोऽनधिकारी, यस्तत्त्व- जिजामः सोऽधिकारीति भावः ॥ २५ ॥ ननु तत्वजिज्ञासोविशेषदर्शनानन्तर कीदृश चिचमिसत आह । तदा विवेकनिम्न कैवल्यप्राग्भार चित्तम् ॥ २६॥ पूर्व बुदयादावात्मभ्रमदशायां याच विषयनिम्न ससारमाग्भारमासीत् तदिदानी नित्तभ्रमस्य योगिन- "चित्त विवेकाननं" दृश्पयोर्भेदो विवेको निन्न पालम्बन भूमिर्यस्य तद्विवेकनिष्ठमिति यावद् मत एक कैवल्प मामा- रोऽवधिर्यस्य त स्कैवल्यपाग्भार" कैवल्यफलावसान धर्ममे- घाख्यध्यानरत भवतीसर्थः ॥ २५ ॥ ननीस्प चित्तस्याहममेतिन्युत्थानमसयाः कुतो भ- वन्तीसत आह। तन्छिद्रेपु प्रत्ययान्तराणि सस्कारेभ्यः ॥ २७ ॥ विवेकख्यातिरूपमसंख्यानपरस्पान्वह सीयमाणेभ्यो व्यु- ·८९ योगसूत्रवृत्तिः। स्थानसंस्कारभ्यः प्रसंख्यानच्छिद्रेवभिन्यक्तेभ्यः प्रत्ययान्त- राणि व्युत्थानरूपाणि भवन्तीत्यर्थः ।। २७ ।। ननु सत्यपि प्रसंख्याने व्युस्थानसंस्काराः कार्यायोत्ति- धन्ति चेत्, कस्तेषां हानोपाय इत्यत आह । हाननेपां क्लेशवदुक्तम् ॥ २८ ॥ भविद्यारागादिक्लेशाः क्रियायोगतनुकृताः तत्तदवसरल- धमसराः प्रसंख्यानदहनदग्धाः पुनश्चित्ते संस्कारं न ममुक्ते। एवं व्युत्थानसस्कारा अपि विवेकख्यासपरिपाकदशायां प्र- अपान्तराणि कुर्वाणाः परिपकप्रसख्यानदहनदग्धात्मवीजभावा न प्रसवधर्माणो भवन्तीति "क्लेशवदेषां " " हानमुक्तं" वदितव्यमित्यर्थः ॥२८॥ एव मसख्यानेन व्युत्थानस्य निरोधमुक्त्वा प्रसंख्यान- स्थापि निवजपागापेक्षया व्युत्थानरूपस्य निरोधोयायमाह । प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्ध- ममेघः समाधिः ॥ २९ ॥ पदिशतितत्त्वान्यालोचयतः सत्चपुरुपान्यताख्याति जा- पते सर्वाधिष्ठातृत्वाधवान्तरफला तत् प्रमख्यानम्, ताप- कुसीदस्य" कुत्सितेषु विषयेषु सीदतीति कुसीदो रागः तद्रह- तस्य सर्वात्मना विवेकल्पातिरेव सन्ततिरूपी "धर्ममेघमंज्ञ"स- माधिर्भवति । स च खस्वलकृष्ण धर्म कैवल्पफल मेहति सि- अतीति धर्ममेघ इत्युच्यते । पसंख्याने राम्पादममेये सति ए. वैराग्योदयात्ममख्यानस्य निरोधो भवतीति भावः ॥ २६ ॥ इस कप स्फुटपति । १२ ·१० मणिप्रभा। ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥ ३ ॥ "तो"धर्ममेघाव क्लेशानां पञ्चानां सवासनानां तन्मूलानां कर्मणां च निवृत्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज्ज्ञेयम- ल्पम् ॥ ३१ ॥ आनन्ति चितमिसावरणा रजम्तमोमयाः लशकर्मरूपा मला: सर्वे ते भावरणाश्च मलाश्च सर्वावरणमलाः तैर्धमेघध्यानेनाणे. तस्य"ज्ञानस्प"शुदबुदयालोकस्या"नन्सा" "ज्नेय चेतनाचेत. नात्मक सर्व "मल्पमेव भवति, यथा शराद अशेषपनादिमलाते नमसि समता प्रद्योतमानपचण्डमार्तण्डमकाशपटले घटादयः भकाश्या अल्पा भवन्ति तदत्यन्तनिर्मलस्य बुद्धिसत्वस्य म. काशस्य किक्षाम यत्र गोचर इति भावः । सेयं धर्ममेघस्य परा काष्ठा दर्शिता, अत एव धर्मा, न च धियन्त इति व्युत्पत्या । सर्वाना ज्ञेयान्मइति प्रकाशयत्पपि ममेघ इसाह, अयमेव हि धर्ममेघपरिपाको ज्ञानप्राप्तादः करतलीकृतामलकवत्पुरु- पं निर्दोषमपरोक्षीकुर्वन्निर्मलजलान्तर्मत्स्यानित्र जडाविशुद्ध- प्रकृतिविकारदृश्यविषयान्तर्गताशीविनाशादिदोषान् मकट- यन् चिचतपस्विनो निर्वाजयोगारूपनिधिमापादयन् परखैरा- ग्यमित्युच्यते ॥ ३१ ॥ नान्यदं परवैराग्य केशान्समूलकापं कपर कुभलाकुशलांश्च कर्माशयान समूनघात निहन्तुमुत्महता, नयाऽपि गुणानां स्वनः परिणामशीलवाद तादृशमपि पुरपं प्रति देहन्दि- याणि परिग्मागरमोऽनुवर्ततामिति तबाह । ततः कृतार्थानां परिणामसमसमाप्तिर्गणानाम् ॥३॥ - ·योगसूत्रवृत्तिः। "तो"धर्ममेघफलीभूतपरवैराग्यात्मकानन्तज्ञानानन्तर गु- पाना भोगविवेकरूयातिरूपपुरुषार्थकरणात्माम् यः परिणा- पानां महदादिघटान्तानां सृष्टावानुलोम्येन, मलये घटः पृ- पिव्या लीयते पृथिव्यप्मु आपस्तेजसीत्यादि प्रातिलोम्पेन, क्रम पासीत् तस्य परिसमाप्तिरेव त पुरुष मति "गुणाना,"पु- रुपार्थवादनागताध्वा हि पुरुषार्थों गुणाना प्रवर्तकस्तस्मिन् कवे गुणा न क्षणमपि स्थातुमुत्सहन्त इति भावः ॥ ३२ ॥ क्रमशब्दार्थमाह। क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिधः क्रमः ॥३३॥ क्षणाः कलांशास्तेषु समाहितबुद्धिना क्रमो ज्ञेयः । तब"प- णमतियोगी "क्रम"इति स्वरूपनिर्देशः। क्षणो प्रतियोगिनी नि- रुपको यस्य स क्षणमतियोगी एवं क्षणिकपरिणामक्रमो मन्त- व्यः। तव प्रमाणमाह । परिणामापरान्तनिर्माह्यगइति मृदि पि- ण्डपटकपालचूर्णकणानां प्रत्यक्षपरिणामानां पूर्वान्तः पिण्ड अपरान्तः कण, इति पूर्वोत्तरावधिग्रहणेन क्रमो निश्चिस ग्राह्यो भवति, पिण्डानन्तर घट इति क्रमोऽत्र मत्यक्षः। कचित्सुरक्षि. तववादी पुराणतादर्शनेन पूर्वान्तनवत्वपरिणाममारभ्य क्षणे आणे पुराणनायाः सूक्ष्मतमसूक्ष्मतरमूक्ष्मस्यूलतरस्यूलतमत्वेन जायमानापा भेद ज्ञात्वा नवत्यानन्तर मूक्ष्मतमपुराणता तदनन्तर सूक्ष्मतरपुराणतेति क्रमोऽनुष इयर्थः। नवप क्रमः किमनिरपे- प्वाम्म उत नित्येप्पपीति प्रश्नभेदम्ति नित्येप्पपीत वदामः। तर नित्या द्विविधाः । कुटस्यनित्पाः पुरुषाः, परिया- मिनिरपा गुण, यस्मिन् धामीण धर्मरक्षणावस्थाभिः प- रिणम्यमाने सरूप न विहन्यते तत्परिणामिनियता तरा.

·९२ मणिप्रभा। नित्येषु बुद्धधादिषु धर्मिषु रागादिपरिणामक्रमस्य पूर्वान्त. भावेऽप्यपरान्तः पुरुपसाक्षात्कारोऽस्तीति क्रमः तेषु सावधिका गुणेषु परिणामिनियेषु परिणामक्रमो निरवधिकः, मुक्तपुर- पान्मत्युपरमेऽपि वद्धान्मयविच्छेदात् । ननु सर्वे पुरुषा मुच्यन्ते न वा । आये, प्रधाने परिणामः सावधिकः। द्वितीय, तत्त्वज्ञाना- विश्रम्भ इति । तत्राहुः सावयाचार्याः। अस्ति त्रिविधा मनः। ए- कान्तवचनीपः,विभज्यवचनीयः,प्रवचनीयश्चेति । तत्राद्यो यथा। किमयं सर्वजातो मरिप्यतीति प्रश्नः, स एकान्तेन वक्तव्यः 4- रिप्यसेवेति। त्वया कृतस्तु द्वितीयः, स विभज्य वक्तव्या, यस्य तत्त्वख्यातिः स मुच्यते नान्य इति । एवं च जन्तूनामानन्सात्पुः राणादी सर्गपलयानन्सश्रवणाच न सर्वमुक्तिः । तृतीयस्तु म. धानपरिणामक्रमः समाप्यते नवेति मनः । अपमुत्तरानईः, भ. शक्याचधारणत्वात् । पद्वा, कुशलस्पान्तवान्संसारक्रमः अकुश- लस्य नेति व्याकरणीयोऽयं प्रश्न इति । तस्मात्सदा परिणा- मिपु निसेष गुणेषु क्रमवत्परिणामभेदादस्ति क्रमः, कूटस्थ- नित्येषु पुरुषेषु बुद्धधादिपरिणामभेदारोपाकल्पितः क्रो ग वास्तव इति सर्वमनदातम् ॥ ३३ ॥ अधुना शासमतिपाययोगफलं कैवल्यं दर्शयति । पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥ ३४ ॥ कृतभोगापवर्गाणां कृतकृयानां बुदयादि“गुणानां"पाति- लोम्येन प्रसवः व्युत्थानसमाधिपरवैराग्यसंस्कारा मनसि लीयन्ते, मनश्चास्मिताया नीयते, सा महोत, महत्तत्वं गुणातात अलपः । तत्मपानस्प"फेवल्यं"पुरुषविशेष उपचर्यते । यदा,"चि.

·योगसूत्रवृतिः। तिक्ति"श्चित्स्वभावा पुरुषव्यक्ति स्वरूपमात्रेगा प्रकर्षेण तिष्ठ. नीति "स्वरूपप्रतिष्ठा" पुनर्बुदयाघननात्यन्तिकवियोग इति यावद तदिदं पुरुषस्य नित्यस्य नित्यशुदासङ्गस्य प्रकाश- स्य कैवल्यमिति रमणीयम् । सौव इतिशब्दः शास्त्रपरिसमा- निदर्शनार्थः ॥ ३४ ॥ पदागमणवपत्चिदहनः सघोऽन्तरायाटवी दाध्या स्वात्मनि वोधदीपमचलं सूते तमःपाटनम् ॥ पत्र न्यस्तसमस्तकर्म जनयेद्योगं तदनं विना वन्दे सिद्धिभुवं तमीशमनिशं कैवल्यदं रायवम् ॥ १ ॥ यत्प्रसादलनः सूते मोक्षायाः सर्वसंपदः । उमाधवं महंशानं ते काशीनिलयं भजे ॥२॥ फणीन्द्रसूत्रसंवदा व्यासवाणिभूषिता । मद्राङ् मौक्तिकी माला स्यात् सदा रामपादयोः ॥३॥ काई प्रमादनिरतः क वात्सल्यं गुरोरिदम् । नूनं महात्मनां दीने स्वतश्चित्तं कृपाऽनितम् ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दानन्दमग- त्पूज्यपादशिप्यश्रीरामानन्दसरस्वतीकृती सांण्य- प्रवचने योगमणिममायां कैवल्यपा. दधतुर्थः समाः॥

·. ४. २ . . . *- ८ . . . . . २ . . सूचीपत्रम् । णपाठ: गोलप्रकाश गालहरी १ परसारणी ४ नातकतत्त्वम् त्त्विदीप कसंग्रहः त्तिकमीमांसा समर्मशास्त्रसंग्रहः घातुपाठः (शिला " वातुरूपावली वैषध चरित नारायणी टीका टाइप परिभाषापाठः पाणिनीयशिक्षा माग्यसहिता प्रथम परीक्षा भयमपुस्तक हिन्दी, प्रमभूषणम् (प्रभ विचार का बहुत उत्तम प्रन्थ बीजगणितम् (म०म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ ४ मट्टीकाब्य ५ सर्ग मनोरमा शब्दरत्नसहिता (टाइप) लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लक्षणावली लीलावती (म०म० पं० सुधाकरपतटिप्पणीसहित) १ बसिसिमान्तः बार्तिकपाठ विष्णुसहस्रनाम शब्दकपापली ६ . . २ ૨ . . . १ । . ४ D . . 0 ९ ० ४ २ D . O . . १ . ४० . . . . R ३० ८ . डार सप्तशती समासचक्रम् समासयन्द्रिका सरस्वतीकण्ठाभरणम् साहपचन्द्रिका टिप्पणीसहिता साइयतत्यफीमुदी सिद्धान्तकौमुदी सिमान्तमुक्तापली दिनकरीटिप्पणीमहिता पएसगरिः ३ O . ४ . . . .