·GAUTAMA-DHARMASŪTRA- PARIS'ISTA (SECOND PRASNA) EDITED BY A N KRISHNA AIYANGAR, M.A., L.T, Adyar Library ADYAR LIBRARY 1948 ·Printed by C Subbarayudu, at the Vasanta. Press, The Theosophical Society, Adyar, Madras

·TO THE MEMORY OF
HELENA PETROVNA BLAVATSKY
CO-FOUNDER OF THE THEOSOPHICAL SOCIETY
AND THE ADYAR LIBRARY

·FOREWORD THE Gautama-dharma-sūtra has already been published various editions, and in one of them, which appeared in the Mysore Sanskrit series, there is a Parisista portion, in one Pras'na The Parisista contains one more chapter, and this portion is now, for the first time, made available to scholars This is the second Prasna of the Paris'ista , the first has already appeared in the Mysore Sankrit Series This portion contains twenty Chapters with an Anukrainanka at the end. This Anukramanıkā gives the Pratīkas of the various Chapters in the reverse order, thus the first passage in the Anukramanıkā is the Pratika for the twentieth chapter, the next is for the nineteenth chapter, and so on This portion now published is a Paris'ista in the text, it is also a Parisista or supplement to the editions of the Gautama. dharma-sūtra and not a complete edition of a text. One may wonder why these old texts are being published, what purpose it serves to man in his life. If the difference had been merely that what was available only in manuscript is now made available in a printed edition and that in this way the text is also preserved from injuries to which a manuscript is exposed, perhaps it is not worth-while to undertake such an edition edition The real justification lies in the value of the content of the text to man in his life Much is being heard about India's contribution to the world But little is heard about the real nature of such a possible ·1111 GAUTAMA-DHARMISŪTRA-PARIS'IST 4 contribution The emphasis on the spiritual greatness of the wisdom of ancient India makes more a promise of escape from this world than a solution for the problems in this life So far as I am concerned, the true value of the wisdom of ancient India lies in its capacity to solve certain problems that face man at present Rationalism started in European thought in the eighteenth century and developed into immense proportions in the nineteenth century Religion has been discredited, God is condemned, faith has been displaced from community life But reason has not made man happier, ieason has not offered any solution to problems whose origin is attributed to religion and faith Man 15 faced only with more serious problems, reason has only proved the old Upanisadıc statement अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः । 55F7419T Rafa Hal yaaa 74191 29791: 11 It is worth while to inquire whether the social order in ancient India can offer any clue to modern problems It is not at all contended that one can iefer to an ancient text for a solution of any modern problem in the same way in which one can refer to an income-tax reckoner to find out the amount of tax one has to pay Ancient civilization is only a sign-post that guides us, it is not a rest-house where one can spend one's time during a journey If one clings to a sign-post on the road, one is missing the very purpose for which it is erected on the road-side In any progression, there must be a moving away from the previous positions, but that does not mean that there is a breaking away from the earlier positions There is a break from the former positions when one falls down and not when one proceeds along One can be said to be progressing or ·FOREWORD 1X simply rambling, only in relation to the starting point and the position at any particular time relative to the starting point, and not in itself When one returns to the position from which he has started or if one does not move much farther from that position though he is not exactly at that point, that is what is called a holiday stroll and not what is called a journey This is another great value of a knowledge of the past When Darwin piopounded his 'Theory of Evolution,' it is more a consolation than an explanation By saying that the origin of the world is to be traced to a certain power within the matter in its monistic,” undivided state, rather than to a God, one does not get an answer to the many new problems that are roused up by such a postulate , and the old problems remain in their position And by stating, or at least suggesting, that "life" is only an accident in this world, which may disappear, the entire structure of moral law has been pulled down Life is reduced to a mere chemical action like the effect of putting a piece of metal in an acid, and there can be no question of “moral order" in a system of chemical actions in matter If cutting a man's head has no more importance in this world than breaking a salt-cube in a laboratory, wbere is social order, and where is morality? Even among animals, one does not initiate a moral question regarding the conduct of the crows towards the owls by day time and regarding the retaliation by the owls at night. But when one community of man invades the habitat of another community and molests that latter community, we start considering the problem of international law Why? Darwinism cannot give any explanation for this question If the Church in Europe did not give satisfaction to the rationalists of those regions, the right path is not to denounce B ·GAUTAMA-DHARMI 1SŪTRA-PARIS'IST 4 or Church outrignt, what has to be done is to find out the mistake in the Church that has given rise to this dissatisfaction One does not kill a man who is ailing, the proper method is to treat him to prescribed medicines It is here that perhaps ancient Indian wisdom can give some help to modern man in his perplexities regarding the foundations of moral order in man's life The foundations of moral order in human society have been dealt with in the Dharmasāstras in India When it is said that such foundations are to be seen in the Vedas, it does not mean that nere is a doctrine of undiluted authoritarianism “ It is said so in a text, so it must be accepted This is not what is called the “Vedic authority” for Dharma “moral order" It is a rationally worked out doctrine, necessitated by the very nature of man's reason and satisfying reason to Its fullest extent Reason by its very nature establishes something that is not confined to reason like a small mirror that can reflect the whole vast heavenly regions Man's life is traced to a source and is projected to an ultimate objective, both transcending reason, but comprehended by reason, as in the case of a small mirror that reflects the vast heavens “Natural selection,' survival of the fittest” and such other postulates attain a wider meaning within the framework of the “Vedic authority for moral order" Life is made a fundamental instead of discarding it as an accident, in the scheme of this universe a life unconditioned by material transformations side by side with life confined to material transformations, and life ultimately re-assumes the unconditioned state The law governing this progression of conditioned life towards the unconditioned state is what is called the moral order. It is to be traced from the prior unconditioned state and is to be It is There is ·FOREWORD related to the ultimate unconditioned state The law within the material transformation may be a scientific law, but what is called “Vedic law" is the law comprehending the unconditioned state of life and the life in the conditioned state. It is man's reason that investigates this law, and reason is satisfied by the validity of this law It is not anti-rational, it may be super-rational Reason can comprehend what is super-rational, though reason cannot delimit what is superrational This is the great value of the Dharmasästras The different applications of the law may not have much of a practical value except as a guide for understanding the nature of the application of a law. But they have as much value to one who wishes to formulate moral law in a society under modern conditions as a textbook on medicine has to a medical practitioner to understand a certain case that he has to treat He will not find an answer to his difficulties in the text, but he can find a guide for such difficulties in it Similarly, in the specific laws, which had a validity at one time, one finds a guide in the mode of formulating laws to suit modern conditions. This is the true value of such a publication. It has a definite purpose in man's life in modern life It is far more than an antiquarian curiosity for an academic man. C. KUNHAN RAJA ·PREFACE In the course of preparing the Descriptive Catalogue for the Dharmastāstra section of the Sanskrit Manuscripts in the Adyar Library, I came across three manuscripts of the Gautama-dharmastītra-paris'ista, consisting of two pras'nas Of these, one manuscript contained only a portion of first prasna It was found that the second pras'na of the parisista was unpublished and it was accordingly pointed out to the Library authorities that the work might be published by the Adyar Library. Dr. G Srinivasa Murti, the Director of the Adyar Library was kind enough to include it in the programme for the Adyar Library Series in which the work is now given the Serial No 64 My thanks are due to the Director of the Adyar Library Dr. G. Srinivasa Murti for all the acts of kindness and encouragement which I have received in bringing out the work. Dr Kunhan Raja the Editor of the Adyar Library Bulletin not only furnished the space in the Bulletin for the publication of the work but has further placed me under a deep debt of gratitude by writing the 'Foreword' to the work Pandit V Krishnamacharya was kind enough to read through the press-copy of the work and suggest useful emendations I record with pleasure the help which I have received at every stage, in bringing out the work, from Pandit

·XIV
GAUTAMA-DHARMASŪTRA.PARIS'ISTA
N. Ramachandra Bhat of the Adyar Library The neat and
expeditious printing of the Vasanta Press has placed me
under a deep sense of obligation to the Superintendent,
Mr C Subbarayudu
A N. KRISHNA AIYANGAR
Adyar Library,
21 April 1948

·LIST OF ABBREVIATIONS OF WORKS CITED IN THE FOOTNOTES 1 394. Yājīlavalkyasmrtı, with the Commentary of Aparārka, Anandasrama Sanskrit Series, No 46, 2 Volumes, 1903-4 2 37T96afa: Āpastambadharmasītrani, with the Commentary Ujjvala, Edited by Pandit A Mahadeva Sastri and Panditaratnam K. Rangacharya, Government Oriental Library Series (Mysore), No 15, 1898. 3. $22. Manusmrti, with the Commentary of Kullūka Bhatta, Gujarati Press Edition, 1913 4. कृत्यकल्पतरु (HIFTOSH) Brahmacārıkānda of Krtyakalpataru, of Lakşmīdhara, Edited by Prof K V Rangaswami Anyangar, Gaek wad Oriental Series 5 stał: Gautamadharmasīitram, with the bhāsya of Maskarı, Edited by L Srinivasacharya, Government Oriental Library Series (Mysore), No 50, 1917 6. TRT, 97. AT 371 , qTT AT, ST, Parās'arasmrtı (Parās'ara Madhava), Asiatic Society of Bengal, Edited by Mahāmahopadhyāya Chandrakanta Tarkalankara, Volumes 1 and 2 (Acāra and Prāyascitta) 7. graferingatar Prāyascittendusekhara, Anandasrama Sanskrit Series, No 103, 1931. 8. aara. Bodhyanadharmasūtram, with the Commentary of Govindasvāmin, Edited by L Srinivasacharya, Government Oriental Library Series (Mysore), No 34, 1907 ·ху1 GAUTAMA-DHARMASŪTRA-PARIS'ISTA 9. agaágtuh Brahmavaivartapurānam, Anandasrama Sanskrit Series, No 102, 2 Volumes, 1935 10 9129977 Bhāvaprakās'a, Kashı Sanskrit Series (Haridas Sanskrit Granthamala), No 130, 2 Volumes, 1938 11 ACFE STOOTH Matsyapurānani, Anandasrama Sanskrit Series, No 54, 1907 12 FEITA. Madanaparigāta, Edited by Pandit Madhusudana Smrtiratna, Asiatic Society of Bengal, 1893 13 HO Manusurti, see under No 3 14 HEFT Maskarı, see under No 5 15. E ft., Mitāksara, see under Yājñavalkya, No 16 16. 1517647., TS, Yājñavalkyasmrti, with the Mitākşarā of Vijñānes'vara, Nirnayasagar Press, 1926 17 fazla Vijñānesvara, see Mitāksarā and Yājñavalkya, No 16, 18 facu Visnusmrti, Edited by J. Jolly, Asiatic Society of Bengal, 1881 Chowkhamba 19 at the Viramitrodaya, Suddhiprakāsa, Sanskrit Series, 1937 20. qeraie Vardyanātha, see No 21 21 FH 4., Smrtimuktāphalam, Edited by ) R Gharpure, Collection of Hindu Law Texts Series No 25 (5 and 6), 1940 22. स्मृतिरत्नाकर Smrtıratnākara, Fdited by Dharmādhıkārı Chakravartı Aiyangar (Telugu) 23 Smrtínāni Samuccayah, Anandasrama Sanskrit Series No 48, 1905 ·LIST OF ABBREVIATIONS XVII pp 35-45 pp 85-89 C References to the undermentioned works (with the abbreviation given against each) are given to the above collection a. अत्रि अत्रिसहिता pp 9.27. b. आपस्तम्बस्मृति आपस्तम्बमृतिः देवल देवलस्मृतिः d यमः यमस्मृति. pp 112-116 e वसिष्ठः वसिष्ठस्मृति pp 187-231 f. वृद्धहारीतस्मृति. वृद्धहारीतस्मृतिः pp 232-356 वेदव्यासस्मृति. वेदव्यासस्मृतिः pp 357-371 h शङ्ख शङ्खस्मृति- pp 374-395 सर्त संवर्तस्मृति pp 411-424. 24. Fag #119Svapnaprakāsıkā, (Manuscript) Transcript, Shelf No VIII I 25 Serial No 60593, pp 61-87, deposited in the Adyar Library 25. arta Hārītasmrti, Astādas'asmrtayah, Venkateshwar Press, Bombay, 1924, pp 56-77 26. हेमाद्रि, प्रा. का Caturvargacantanane, Vol IV (Prayascitta Kānda), Asiatic Society of Bengal, 1911.

·CONTENTS
PAGE
Dedication
V
Foreword
VI1
Preface
X111
List of Abbreviations
Introduction
XXI
Detailed Sanskrit Contents
XXXIX
.
Errata
xlvii
.
Text
1
Word Index of Sūtras
91
.
.
Index of Authors and works Cited in the Footnotes
126
Index of Vedic Citations
129

·INTRODUCTION THE word Dharma is one of the most comprehensive and important term in Sanskrit literature According to commentators it is explained as denoting an act which produces a result (to the soul) called apūrva, the cause of heavenly bliss and final liberation It has, however, been understood in ordinary usage to have a far wider meaning The term has been used in various contexts to signify a prescribed course of conduct, duty, ordinance, statute, law, usage, practice, custom, customary observances of castes, religion, piety, justice, equity, virtue, morality, nature, character, a characteristic quality or peculiarity etc Pūrvamımāmsā professes to teach Dharma exclusively The work of Manu which is the standard treatise on Dharmastāstra is the most familiar example specially devoted to the exposition of Dharma. The vedic meaning of the term--which is held to be derived from the root dhı (to uphold, to support, to nourish)-as sustainer included ordinances, and gradually extended its significance to include the meaning of fixed principles of conduct, and the whole body of dharma literature later on. All dharmasütras and the code of Manu describe the dharina of all the varnas and every dlarma work is intended to explain the duties and obligations of the varnas The fivefold classification of dharma adopted by Medhātithi is followed by Vijñānesvara in р 702 Encyclopaedia of Religion and Ethics, Vol IV, 2 Kane, History of Dharmasastra, Vol I, pp 1-3 ·XX11 GAUTAMA-DHARMASUTRA-PARIS'ISTA his Mrtāksarā, by Haradatta on Gautama and by Govindarāja on Manu' This fivefold classification under varna-dlarma, āsrama-dharma, varnāsrama-dharma, naimittika-dharma and guna-dharma is occasioned by the very first verse in the Yājñavalkyasmiti It is in this sense that the word dharma is understood in Dharmas'āstra. BACKGROUND OF DHARMAS'ASTRA The first and ultimate source of Dharma is the Veda or s'ruti To the Hindu the Veda is the source of all knowledge and religion It enjoins actions to be performed and enumerates actions which are inhibited The rules for the conduct of daily life are laid down according to the Veda. The entire Veda is the source of Dharma and no part of it can be rejected on the ground of being inconsistent in teaching. If there is is such a difference in the Veda itself, it is explained as giving permission to both the practices as in the case of udita and anudita homas Dhaimasāstra comes next and derives both its inspiration and matter from the s'rutr or Veda Those whose knowledge of the Veda was unquestioned could expound it without in any way conflicting with the vedic practices. As such, their exposition was authoritative Excepting the code of Manu which is attributed to the father of the race all other works have been composed by sages of approved merit and knowledge of the s'rutr. But a preeminence has been assigned to the code of Manu and any sinrtı which contradicts Manu is not considered as good for being followed in actual Kullūka on Manu, II, 25 I, 1 वर्णाश्रमेतराणा नो ब्रूहि धर्मानशेषत । Manu, II, 6 * Ibid , II, 15 3 ·INTRODUCTION XX111 2 life! Thus dharma literature dealing with the life of the people of the land, laying down the rules for the daily life and occupations of the people in the minutest details entered into all the aspects and spheres of human action such as economic, social or religious Its all-pervasive character has made it coextensive with the Veda in authority and spirit The smrtis therefore set forth the ideal of life both in this world and in the world above as obtained from a knowledge of the Veda Any lapses could not be condoned and had to be expiated Such expiation was through vedic rites in which vedic mantras were utilized for the purpose. One of the basic assumptions of the Hindu view of life is that life is eternal The soul or ātmā never perishes though the body or s'arīra which it occupies dies The soul is reborn several times through its own karma and continues to function birth after birth till it attains liberation or moksa The self is related to Paramātmā or Supreme Soul The good or bad actions of a soul follow it by an eternal and inexorable moral law of the universe The doer vanishes but the deed survives and adheres to the self or ātmā-the real doer. The important incidents in the life of a person good or bad are the result of the past actions of the individual which have moulded his destiny in the present life These go by the term pūrvajanmavāsanā recognized by vedāntins. One rises up or falls 1 Brhaspatısmrti, GOS LXXXV, P 338 : वेदार्थप्रतिबद्धत्वात् प्रामाण्य तु मनोः स्मृतम् । मन्वर्थविपरीता तु या स्मृति: सा न शस्यते ॥ 2 It is only during the days of the British administration that Dharmas'āstra has come to be looked down upon by the secular state and set aside Islands of territory have continued to exist administering dharma rules in various spheres of life in the states until very recent times Such a living s'āstra, in spite of the vicissitudes during foreign rule, furnished the standard code when the administration of the East India Company started on its administrative career ·XXIV GAUTAMA-DHARMASŪTRA-PARISISTA down in the ladder according to the good or bad actions that he performs in his lives. One has to work out his karma and the moral law is so inexorable that there is no escaping it Moksa' is the release from the cycle of births and deaths which result in rebirth Any one incarnation is only a hyphen in the long history of its existence, a short interval in the awesome prospect of viewing the past incarnations or the future ones that stretch forward and backward to eternity To be born is to court pain (duhkha) To be released from the cycle of births is therefore the object of a proper life lived by following the precepts of Dharmasāsti a which embody the vedic teachings Man is the only rational being among God's creations He alone has the capacity to lift himself to the position of the gods by his own effort But this goal is defective in as much as when the punya or merit which he has acquired through good actions is exhausted like oil in a lamp, he is sent back to the earth, to begin a new cycle of births and deaths. The highest bliss is not derived from residence in the Heaven of Indra For, the span of the life of an Indra is only one-fourteenth of the day of Brahma is to attain a position for the soul, after the weary march through several births, from which there is no return, which is commonly called Parama Padam Reincarnations can be accepted as good if they help in such an ascent The ascent to the Pitrloka is known by the name of Dhuna-yana and the path of the soul which does not return to the earth, Deva-yāna In the attempt to attain the object of liberation one has to prepare himself by living through a full life in this world according to the precepts taught by the Dharmasāstras This The aim 8 1 Introduction to the Moksakāņda of the Krtyakalpataru of Laksmidhara (Gaekwad's Oriental Series, No cu) 2 infra , pp. 3-%, sūtras 10-13 ·INTRODUCTION XXV brings us to a consideration of the varnāsrama scheme which is the special contribution of our literature to the world The first three varnas--the Brāhmana, the Ksatriya and the Vaisya form the bulk of the society The first varna (representing the intellect of the community) is devoted to a dedicated life of studying the vedas and mastering the entire literature and to act as the teachers of the community The second (iepresenting the strength of the community in its physical aspect) is entrusted with the duty of protecting the country and the people The third--the Vaisya-was economically the most affluent as it thrived on trade and agriculture and was the main stay of the social structure The fourth varna the Sūdra was to assist the first three in the discharge of their duties No special teaching or schooling was essential for his uplift He had no daily routine to attend to, the negligence of which entailed sin This aspect is figuratively explained in the Purusasūkta hymn where the origin of the castes is stated as emanating from the mouth, the arms, the thighs and the feet of the Purusa No one can stand or walk without the feet and the thighs, and to the community, the Vaisya and the S'ūdra are as important as the thighs and feet are to the human body A regulated life within the varnāsrama scheme, according to the principles laid down in the dharma works, gradually lifted itself up to the highest bliss by its own merits. The scheme of the isramas was no less important or significant To the first two varnas the first three äsramas were open? The fourth ásrama was open only to the Brāhmana To the Ksatriya the fourth, and to the Vaisya the third and fourth ásramas were barred as they would be diverted 1 Yogi-Yājñavalkya-cited in Parāsara Madhaviya, Vol 1, Part I, p 153. चत्वारो ब्राह्मणस्योक्ता आश्रमा श्रुतिचोदिता । क्षत्रियस्य त्रय प्रोक्ता. द्वावेको वैश्यशूद्रयो । D ·XXVI GAUTAMA-DHARMASŪTRA-PARIS'IST 4 1 from the most useful occupations of protection of the people (Prajāpālana yajña) and increasing the economic prosperity of the community, through trade and agriculture The rise of the new schools of thought opened the fourth ásraina to all the people by the spread of Buddhism and Jainism Consequently, the social equlibrium must have suffered from an unequal distribution of the population in the various economic spheres of activity The importance attached to the duty of plotection can be seen in the exemption given to war materials and Elephants which are made unpunishable for acts of trespass and are called prajāpālas The most important asrama common to all the varnas was the grhasthās'raina According to Manu the grhastha is the strestha and he alone supports the whole society The Brahmacarya ısrama is the period of preparation for life in the world The vâraprastha and the sanyāsın get out of the life of the grhastha and live in the forests or the outskirts. The householder lives in villages and towns, and as neither the Brahamacārın nor the sanyāsın has the right to cook food for himself the grhastha has to supply their food as well besides his own requirements He performs the sacrifices and srāddhas for the satisfaction of the gods He is competent to procreate children and it is part of his duty to continue the race Thus the grhasthās'raina is the only äsrama which is capable of discharging the three natal debts with which a person is born The doctrine of the purusārtha-Dharma, Artha, Kāma and Moksa apply to him with equal ease To the Brahmacāri, Dharma alone applies and to the last two ās'ramas the last purusārtha alone applies It is to the grhastha that all the four pususārthas can apply without infringing dharma rules The whole community depended on the grhastha (householder) BAGUSTT TETRIS ET SIIS a war | Naradasmrti, p 170 1 ·INTRODUCTION XXVII Liberation entails the observance of varnsārama iules scrupulously, and a householder who has led a disciplined life with special merit is assured liberation The path to liberation is provided by the varnāsrama scheme in easy stages for an upward march This is the reason for the praise bestowed on the second asrama' THREE DIVISIONS OF DHARMA LITERATURE Every dharma Samhita is divided into three sections for convenience into ācāra, vyavahāra and prāya3citta sections The Dharmasūtras and the metrical law books follow the scheme more or less though not exclusively But the digests of dharma have made the division a recognized one In some cases, works are attributed to the same author eg, Apastamba where a group of six chapters foi ming an independent work deals with daily rites and s'rāddha and another group of ten chapters deal with expiations or prāyas'citta The Smrti of Yājñavalkya is the standard 1 Compare Manu, III, 77, 78 यथा वायु समाश्रित्य वर्तन्ते सर्वजन्तवः । तथा गृहस्थमाश्रित्य वर्तन्ते सर्व आश्रमा ॥ यस्मात् त्रयोऽप्याश्रमिण. ज्ञानेनान्नेन चान्वहम् । गृहस्थेनैव धार्यन्ते तस्माज्ज्येष्ठाश्रमो गृही ॥ ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा । एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वार पृथगाश्रमाः ॥ सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशास्त्र निषेविता । यथोक्तकारिण वित्रं नयन्ति परमा गतिम् ।। सर्वेषामपि चैतेषा वेदस्मृतिविधानत । गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेतान् बिभर्ति हि ॥ यथा नदीनदा. सर्वे सागरे यान्ति सस्थितिम् । तथैवाश्रमिण: सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ।। 2 The six patalas of Apastamba on ācāra are being edited by me through the Adyar Library Bulletin and half of it is already published The ten ·XXV111 GAUTAMA-DHARMASŪTRA-PARISISTA 1 for this three-fold division In later metrical smitis this division has been consciously adopted. In the well ordered scheme of life through the asramas which take their roots in the Vedas, any dereliction of duty enjoined was a sin, as each one was a violation of Dharma either of omission or of commission The law of Karma being inexorable, such omissions had to be expiated either by other births or by penances in this very birth These sins may offend only Dharma or may be against other individuals In the latter case it offended both God and man Cıvıl as well as criminal offences have thus, apart from the cognizance which the courts take note of, a spiritual significance which could not be escaped One may hoodwink a human judge, but the ever-vigilant Dharma with his never failing witnesses can not be given the slip' The gravity of the offence will have to be taken into consideration and the more grave the offence the larger the number of births that one had to undergo Genuine repentence was recognized but any insincerity in the expiatory ceremony or pretence was not tolerated? Confession was one of the methods by which expiation was permitted. The Christians have been practising it for long chapters on Prāyas'citta by Apastamba, have been printed in the collections of Dharma-Sāstra Texts by Jivananda Vidya-sagara (Vol I, pp 567-584) and M N Dutt (Vol I, pp 405-423), and in the Anandasrama Collection (No. 48) with the title Smrtināmsanuccayah, (pp 35-45) 1 Mitāksakara commenting an Yājñavalkya II, 102, cites the ever-present witnesses in the following verse आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदय यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ 2 Manu, XI, 228, 229, 230 यथा यथा नोऽधर्म स्वयं कृत्वानुभाषते । तथा तथा त्वचेवाहिस्तेनाधर्मेण मुच्यते ॥ यथा यथा मनस्तस्य दुष्कृतं कर्म गर्हति ।

·INTRODUCTION XXIX In an age Of the several methods of expiation or prāyas'citta Manu has enumerated five as important such as confession, repentence, tapas (austerity) adhyayana (recitation of the veda), and dāna (charity)! These ultimately resolved themselves into the existing functions of the castes and hence prāyas'citta only meant a more zealous pursuit of the duty of each person in his own varna and asrarna Heavier penalties and prāyas'cittas are proposed for very serious sins and smaller penalties and prāyas'citta for the smaller offences Non-performance of prayāscitta entailed in certain cases loss of caste and reinitiation The function of the classification into ācāra, vyavahāla and prayascitta is not for the sake of convenience only There is a rationale behind it Many mistakes are committed in the course of our lives and some of them are very small or very big The law of Kai ma being inexorable, the bad effects of bad actions cling to the soul. when the belief in future lives was prominent and attempts were made to correct mistakes by undertaking penances for expiating sins, the attitude was one of faith in the efficacy of these expiatory rites, The belief was that there were two sides to every sin One was the punishment which had 10 be undergone for committing the sin This was physical In the case of theft the king's jurisdiction over the thief was physical and punishment purified the offender In cases where moral lapses of a serious nature were concerned or crimes which required both physical punishment and spiritual penance, to deprive the offender of the तथा तथा शरीर तत्तेनाधर्मेण मुच्यते ॥ कृत्वा पापं हि सतप्य तस्मात्पापात् प्रमुच्यते । नैव कुर्यो पुनरिति निवृत्या पूयते तु सः॥ Manu, XI, 222 infra , pp 39, 4-6, UC.

·XXX GAUTAMA-DHARMASTTRA-PARISISTA opportunity of correcting himself by denying him the right to perform expiatory ceremonies was a more serious punishment than the physical one For, it deprived him of the possibility at any stage of reclamation to society The outcaste was one who suffered from this disability Prayascitta had therefore an important part to play in the regulation of the life of the people. Prāvascitta enabled the moral offender who realized his mistake and was repentent to retrace his steps back to his original position and start afresh A denial of the opportunity would mean eternal damnation, and Hinduism was (in principle) against any person being shut out from legitimate opportunities of spiritual uplift, which alone mattered Every other thing was transient and Dharma alone remained to accompany the soul in its weary march The Gautamadharnia-stītra paris'istā which is now presented as edited from two manuscripts available in the Adyar Library Nos 8 D 55 and 24. G 18 presents the prāyascitta part of Gautama 1 GAUTAMA-DHARMA-SUTRA The dharma-stītra of Gautama is the earliest work known Unlike the dharma-sitra of Baudhāyana and Āpastamba it is wholly written in prose, Baudhāyana and Apastamba have verses interspersed in their works Gautama is ieferred to in the works of Baudhāyana, Āpastamba, Manu and YājñavalkyaThe antiquity of the work as the first dharma-sütra has not been in dispute though there has been differences of opinion as to the later revisions of the work. The view of Dr Batakrishna Ghose has been examined by MM Kane and as the arguments advanced by Dr Ghose are met by Prof. 1 See, Introduction to Krtyakalpataru, Mokşabānda ?SBE II, xlv and pp xlviu-l111 Dr Jayaswal places the work of Gautama between 350 and 200 BC See, Manu and Vājñavalkya, p 4 ·INTRODUCTION XXXI Kane, the antiquity of Gautama's work as the first dharmaslītra must pass muster' EVOLUTION OF DHARMASĀSTRA LITERATURE In the evolution of dharma literature a few well-marked stages of growth have been recognized The first stage coincided with the evolution of the Kalpa-sītras of Āpastamba and Baudhayana, ze, the manuals of Vedic ritual in complete sūtra form in its various sections of S'rauta, Gıhya, S'ulba, and Dharma At the time of composition, the last part was perhaps not so important We have Kalpa-stītras only for three schools eg, Āpastamba, Baudhāyana and Hiranyakes'in, belonging to the Kisnayajurveda The theory that specific dharma-sūtras belonged to specific vedas has been cited by the Carana-vyrīha but the theory that every dhar ma-sūtra forms part of a Kalpa-siitra has not been so favourably accepted The Gautama-dharma-sitra is assigned to the Rānāyanīya school of the Sama Veda and no Kalpa-stītra has so far been discovered to which it could be related Hence the theory has been discarded by Prof Kane The dharma. sūtras have to be interpreted as forming integral parts of dharma literature and came to be accepted as applicable to all The next stage is to be seen in the compilation of versified smrtis which amplify the sūtra literature and these do not belong to specific schools The topics dealt with in these supplement one another The third stage is that of commentators like Medhātithi, Asahāya, Visvarūpa and others who attempt to interpret the smrtis in a homogenous manner and avoiding any conflict of opinion in consonance with the rules of interpretation. The fourth and the fifth saw the emergence of the commentaries and the nibandhas and the Kane, History of Dharniasāstra, Vol I,P v 1 ·XXXII GAUTAMA-DHARMASŪTRA-PARIS'ISTA bhāsyas which by themselves can be regarded as digests eg Mitaksarā of Vijñānesvara ! In the process of such an evolution, each dharma-sūtra must have sought the help of others to fill up the gaps in its own literature The general principle of accepting rules as workable and applicable to all in cases where specific directions have not been laid down in their own dharma literature--anuktam anyato grāhyam-a principle which is accepted in other branches of literature, should have operated It is all the more important in cases where the dharma literature did not have other parts like the srauta, grhya or s'ulba parts as in the case of Gautama-dharma-stītia 2 EDITIONS OF GAUTAMA We have three editions of Gautaina-dharma-sitra (1) No 61 of the Anandasrama Series with the bhāsya of Haradatta, (2) of which there is also a Telugu edition, (3) and with the commentary of Maskarı in the Mysore Series. Editions of the stītras alone are many and have not been recounted here Of these, the Mysore edition contains, besides the text and commentary, a section-Kriyākānda-in eighteen chapters: The content of the Kriyūkānda is to treat about the acāru part as to the daily routine from getting up in the early morning, danta-dhāvana, snāna, japa, homa, pūjā etc This is also found in the Telugu edition (1927) The Kriyakānda is contained in the two manuscripts of the Adyar Library as the 1st prasna of the parisista The second prasna is the unprinted portion and is now published 1 Krtyakalpataru, Brahmacārıkāņda, Introduction, pp 6-8 (Edited by Prof K V Rangaswami Aiyangar) ? This principle is accepted in the case of Āgama literature for purposes of worship in the temples of South India 3 Gautama-dharma-sūtra, Edited by L Srinivasacharya, 1917 (Mysore), PP 457-475 Telugu edition, Madras, 1927, pp 489-514 ·INTRODUCTION XXX111 THE PRESENT EDITION The two manuscripts utilized for the present edition are described here (31)-8 D 55. Paper-country-made-38 folia~The first pras'na is numbered 1-16, and second numbered 1-22 Telugu script. Big handwriting 10 lines per page Size 93" X 5" Bound in book-form In good condition Complete (+)-24 G 18. Palm-leaf 11 folia , numbered 3 to 13 (First two folia lost) Grantha script Fair medium handwriting 9 to 11 lịnes per page. Size 191" X 15" Not inked Very damaged First pras'na incomplete and Second prasila complete The second pras'na deals with the prāyascitta part of the Gautama-dharma-siltra in detail. It is divided into twenty sections and contains 500 sūtras, The following is an analysis of the number of sūtias in the parisista 16-49 2-12 17-18 Chapt. 8-28 4-66 15-24 Total 500 (1-14 6-17 7-21 11-31 12-25 13-13 14-23 3-31 9-20 10-19 18-14 19-17 20-11) 5-47 The dharma-sūtra of Gautama contains sūtras which are relevant to the portion covered in the parisista but which are brief The explanation has to be sought here in the second pras'na for a fuller treatment The sūtras do not mention any names of writers On examination it is possible to find parallel passages in both Manu and Yājñavalkya, as also Vasistha and Visnu Such passages have been furnished as footnotes under the relevant sūtras in the text The work is quoted with approval by Vijñānesvara commenting on Yājñavalkyasmrtı in his Matāksarā (IJI, 216) and half of a section of the 1 | Vajñavalkyasmrti, Nirnayasagar edition, pp 370-371 ·XXXIV GAUTAMA-DHARMASUTRA-PARISISTA pp 514-8) - parisista is quoted with slight changes in the order of citation verbatiin Madhava commenting on Parāsara, quotes the same sutras under Gautama (Parāsara-Madhaviya, Vol II, Vaidvanātha in his Sinatz-muktāphala (Prāyascittakānda) quotes the same sūtras under Vrddha-Gautania (Ed by Gharpure, p 861)' though the two earlier writers quote them under Gautama and not Vrddha-Gautama But Mādhava quotes under Viddha-Gautama certain sūtras which are not found in the present manuscript (Parásara-Mādhavīya, II, pp 504-5) And none of the sutras or verses quoted under Vaddha-Gautama by the different writers of digests are traceable in the present work of Gautama-parisista 2 SOURCES OF THE PARISISTA The first prasna of the Parisista has been printed in the Mysore edition of the Gautama-dharma-stītra with the Sna tinuktāphala, Edited by J R Gharpure, p 861 The sūtras referred to are cited hereunder वृद्धगौतम देवद्रव्योपजीवी हृदोगी। प्रतिज्ञाय ब्राह्मणस्यादानादल्पायुः । पत्नी- वहुत्वे मत्येकाराम क्लीब । स्वामिना धर्मे नियुक्तस्तदनुष्ठानाशक्तो जलोदरी । दुर्बलबाधे बलवतामुपेक्षायामगहीन । व्यवहारपक्षपाते जिह्वारोगी। स्वय प्रवर्तित- धर्मानुष्ठानछेदने प्रतिपन्नेष्टवियोग । स्वयमग्रभुक् शूलरोगी। परिक्षीणमित्रबन्धुस्वामि- खजनावमन्ता परिभूतवृत्ति । अतिथि पश्यन्नश्नत कपालपट्टिका। सूर्यास्तकाले प्रति- श्रयादानादिष्टवियोग । छद्मना गुरुस्वामिमित्रमुपचरत प्राप्तार्थपरिभ्रशः। विश्रम्भाप- हारी सर्वदु खाश्रयः । गोदु खकारी गोनामहा। गोनिर्दयश्चिपिटनास. । यथानाशको निस्तेजस्क । सभायां गलग्रन्थी पुण्याक्षेपी वक्रणास । शिष्टचीर्णधर्मदूषक, केकराक्षः । साधुजनतपस्विदेवद्विजगुरुज्ञानयोगद्वेष्टा वक्रास्य । तटाकारामभेत्ता नेत्रागहीन । कृतघ्न सर्वारम्भविकलः । परस्वाभिलाषी क्षयरोगी स्यात् । चौररक्षक, "व्यवहारेष्वमध्यस्थश्चौरवृत्तिपरश्च यः । वाणिज्यलाभो नो तस्य देशान्तरगतस्य च ॥ व्याधि स्यात्प्राणसंदेहो मृतिस्तत्रैव पापिन ।” इति ।

·INTRODUCTION XXXV It opens bhäsya of Maskarı! It contains eighteen chapters with the pratijñā athācārān pravksyāmil and true to the proroise, describes the âhnika part Conduct is the key to the four purusārthas is the slogan. In the last sūtra of the first pras'na occurs the passage Evam Kriyākändam acai atah dhaiinärthakāmainoksantīm siddhir bhavatı sıddhir bhavatı ll The repetition of the last words is to denote the end of a section. The word Kriyākānda in the sūtra has been taken to be title of the portion by the editor of the Gautama-dharma sutra in the Mysore series But the editor of the work in the Telugu edition puts the following colophon It Gautama-dharma siitra Parisiste Kozyakanda namanı astādaso amsah Il and rightly regards the portion as part of the Paris'ista. The second prasna which is now presented for the first time, attempts to describe whatever has been left out in the dharmasutra to which it is attached It limits itself to the prāyas'citta portion which has not been elaborated in the Gautaina-dharma-sütia In the composition of the work, the Parisista has borrowed a great deal from the works of Manu and Yājñavalkya Other works on Dharmasästra have also been utilized such as Visnu, Vasistha, Paithīnası, Hārīta, Sankha, Baudhāyana etc. An entire section on 'Dreams' has been bodily taken from the Matsyapurāna The verses of the Matsyapurāna have been rendered into prose in sūtra style in the order in which the topics are cited in the verses." 1 pp 457 to 475 आचारालभते धर्ममाचारालभते धनमाचाराल्लभते सुखमाचारादेव मोक्षमाप्नुयात् । Ibid, p 457 3 See chapter 16, infra, pp VX-V6.

·XXXV1 GAUTAMA-DHARMASŪTRA-PARIS'ISTA MANU AND YĀJÑAVALKYA as The Paris'ista follows Yājñavalkya in the main, both the matter taken and the arrangment Beginning from verse 131 of the third chapter of Yājñavalkya the Parisista unfolds itself as it proceeds to deal with the various topics In many places in the first five chapters, and in other places, verbal identity of the stīti as to the verses of Yājñavalkya is clear In fact the many textual difficulties which the two manuscripts presented were overcome by a close study of the Parisista with the Mıtāksarā of Vijñanesvara, which had utilized the Paris'ista to the fullest extent The extent of borrow ing from Manu is also considerable. Manu has been accepted wherever Yājñavalkya has not touched the topic and laid down the rule (chap 2, siītras 9-12). A similar instance can be seen in chapter 6, stītras 3 to 6 where sins entailing loss of caste are enumerated Where there is a difference of opinion between Yājñavalkya and Manu, the Paris'istu follows the former! OTHER WORKS The same Apart from passages which have been cited for comparative study from Visnu in the footnotes, one passage of interest has to be noted. This occurs in chapter 6, sūtras 1 and 2 under the topic atipātaka and anupātaka topic is dealt with in chapter 5 under sütra 4 and the same view is cited by Yājñavalkya But the repetion of the same topic in chapter 6 is under a different classification which is supported by Visnu The Parisista has accepted both the views under different classifications 1 See footnote No 10 of p 95, infra

·INTRODUCTION
XXXVII
.
Remarkable identity of passages between the Paris'ista
and Vasistha are noticeable These can be seen under chapter
7, sütra 6, chapter 9, stītras 5-10, chapter 14, stītras 6-7,
chapter 20, sutra 9 etc Similarly, identity of passages
with Yama is found in p ६०, Sankha, pp १२-१४, ३२, ५१, ८६,
Harita, pp ३७-८, ७९-८०, Devala, p ६२. Two siti as have been
bodily borrowed from Āpastainbadharmasiitia (chapter 8, sūtra
1 and chapter 11, stītra 11) Other writers whose verses have
been rendered into prose or reproduced with slight variations
have been shown in the footnotes in the relevant places
The list given above is only illustrative but not exhaustive
The Gautaina-dharma-stītra contains an extra chapter
in the editions of both Jivananda and M. N Dutt This chapter
has been omitted in the standard editions of the work issued
from Mysore and Poona as neither Maskarı noi Haradatta has
commented on the chapter The Parisista contains several
of the sutras found in the extra chapter. Out of a total 31
sūtras only 13 svītras do not find their counterparts in the
Paris'ista. They are cited below
हिरण्यहारी दुर्दरी ।। ७ ॥ त्रपुचामरसीस विक्रयी मद्यपः ॥ १७ ॥
एकशफविक्रयी मृगव्याधः ॥ १८ ॥ नाक्षत्री चार्बुदी ॥ २० ॥ नास्तिको
रङ्गोपजीवी ॥ २१ ॥ ब्रह्मपुरुषतस्कराणां देशिकः पिण्डहरः ॥ २३ ॥
षण्डो महापथिकः ॥ २४ ॥ मध्वामेही हि धर्मपत्नीषु स्यान्मैथुन-
प्रवर्तकः ॥ २६ ॥ खाट सगोत्रसमवयःस्त्रयभिगामी ॥ २७ ॥ श्रीमती-
मातृभगिनीभ्रातृभगिनीप्वभिगम्याबीजिनः ॥ २८ ॥ तेषां कुब्जकुण्ड-
मण्डव्याधितव्यङ्गदरिद्राल्पायुषो ऽल्पबुद्धयः शठपण्डशैलूषतस्करपरपुरुषप्रेष्य-
परकर्मकराः खल्वाटनक्तंचरा नृशंससंकीर्णकूटकर्माणः क्रमतश्चान्त्याश्चोप-
पद्यन्ते ॥ २९ ॥ तस्मात्कर्तव्यमेवेह प्रायश्चित्तम् ॥ ३० ॥ विशुद्धैर्लक्षणे-
र्जायन्ते धर्मस्य धारणादिति धर्मस्य धारणादिति ॥ ३१ ॥

·XXXV111 GAUTAMA-DHARMASTTRA-PARIS'ISTA There are eleven manuscripts of the Gautama dharma-sūtra in the Adyar Library which contain this extra chapter and I have edited the chapter in the Adyar Library Bulletin (Vol X, PP 206 208 with the help of these manuscripts) DATE OF THE PARIS'ISTA There is no definite indication as to the date of the work Nor does the internal evidence furnish any further definite clue The fact that the Paris'ista has borrowed largely from other works on dhai mas'īstra definitely pushes back its date to the centuries after the Christian era. The chapter dealing with Svapna (dreams) which is definitely borrowed from the Matsyapurāna will bring it further down to the Gupta times when the purānas took their present shape The earliest work which cites the Paris'ista is the Mıtáksarā of Vijñānes vara In fact, it is not too much to say that in several cases the Mitāksarā, in commenting on Yājñavalkya has taken the clue from the Paris'usia Illustrative instances can be found in p 6, under sūtra 7, p. 9, sūtra 14, p 27, sitras 16 and 17, pp 32-33, sūtras 7-12, p 35, the last stītra of the 7th chapter and the first stītra of chapter 8, p 36, sutras 3 and 4, p 39, siitras 16 and 21 etc Commenting on Yājñavalkya III, 216, Vijñanes vara has quoted over half of a section of the Parisista The work had therefore attained to a position of authority by the time of Vijñānesvara Neither Medhātithi nor Visvarūpa has quoted this Parisista The argument of silence is at best only a partially correct view and cannot be pushed to the logical extreme Under the present state of our knowledge all that we can say is that about A D. 800 may be the latest date that can be assigned the Gautamadharma-sitra-parisista.

·विषयानुक्रमणी सूत्रसंख्या २ . + ६-९ १० ११ -१४ . . . विषयाः प्रथमोऽध्यायः प्रतिज्ञा भवप्राप्तिकारणानि । कर्मानुरूपशरीरग्रहणम् सत्त्वादिगुणपरिपाकः स्वर्गमार्ग: देवयानपितृयाने द्वितीयोऽध्यायः सत्त्वशुध्या मोक्षप्राप्तिः गृहस्थस्य मोक्षप्राप्त्युपायः कर्मविपाकः तत्राकामतो महापातकिना संसारप्राप्तिः कामतो महापातकिना ससारप्राप्तिः तृतीयोऽध्यायः महापातकिनां कर्मविपाक: पातकिनां कर्मविपाकः चतुर्थोऽध्यायः कर्मविपाकः १ व २ - ३ ८-१२ १-६ ३१ . १-६६ ·xl GAUTAMA-DHARMASŪTRA-PARIS'ISTA सूत्रसंख्या १-४ . A -- . ४५-४७ . om . २ विषयाः पञ्चमोऽध्यायः महापातकसमानि उपपातकानि उपपातकाद्यावृत्तौ फलविशेषः षष्ठोऽध्यायः अतिपातकानि अनुपातकानि जातिभ्रशकराणि संकरीकरणम् अपात्रीकरणम् मलिनीकरणम् प्रकीर्णकम् महापातकप्रायश्चित्तनिरूपणप्रतिज्ञा ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तम् . सप्तमोऽध्यायः सुरापप्रायश्चित्तम् ३ . . ४ . a . ६ ८ . ५-१७ R . १ . एकादश मद्यानि २ . ३. --- ४ ६ - ८ अकामतः सुरापाने प्रायश्चित्तान्तरम् रेतोविण्मूत्रप्राशने प्रायश्चित्तम् मद्यभाण्डस्थोदकपाने सुरापानसमे सुवर्णस्तेये कामाकामकृतपापाना प्रायश्चित्ते विशेषः त्रसरेण्वादिप्रमाणम् सुवर्णपरिमितसुवर्णस्तेये महापातकत्वम् " . . . ९--११ १२ १३ -२० २१ ·DETAILED SANSKRIT CONTENTS xli विषयाः सूत्रसंख्या प्रायश्चित्तम् . . . अष्टमोऽध्यायः गुरुतल्पे गुरुतल्पसमे धान्यादिहरणे ऋणानपाकरणे अनाहिताग्निताया लाक्षालवपादिविक्रये निन्दितार्थोपजीवने ८-१० ११ " . ११ . " १२-१३ १४ " भृतकाध्ययने . . " . . . जातिमात्रब्राह्मण्यादिगमने स्वैरिणीगमने बन्धकीगमने विधवागमने व्रतस्थागमने च गर्भकरणे १६-२१ २२-२३ २४-२६ २७ २८ " " . " . - . . . . . . नवमोऽध्यायः स्वैरिशूद्रादिगमने प्रायश्चित्तम् प्रतिलोमगमने भार्यामुखमैथुने निष्कृत्यभावः रजस्वलागमने प्रायश्चित्तम् श्वमार्जारादिवधे अस्थिमतामनस्थिमता च वधे आद्रुमछेदने काकादिभिर्दशे दशमोऽध्यायः श्वादिदष्टरजस्वलायाः प्रायश्चित्तम् ६-१० ११ १२-१३ १४ १५ १६-१७ १८-२० . . " " .

·xlii GAUTAMA-DHARMASŪTRA-PARIS'ISTA w . " ८ . " " . . " . . . विषयाः सूत्रसंख्या वेदोक्तकर्मपरित्यागे प्रायश्चित्तम् . कन्यादूषणे आत्मार्थ पाकक्रियाया मद्यपस्त्रीनिषेवणे च नारीणा विक्रये ब्रह्मसूत्र विना भोजनादौ ९ रजस्वलयोरन्योन्यस्पर्श १० तस्करराजभृत्यादीना ११ ब्रह्मोपजीविलक्षणम् १२ देवलकादीना प्रायश्चित्तम् १३ समुद्रयाने ब्राह्मणस्य १४ असत्प्रतिग्रहे १५-१६ सत्परिग्रहत्यागे १७ अदत्तादाने कर्मविपाकः १८ शाल्मलबहिर्वेदिपुरोडाशादिभक्षणे प्रायश्चित्तम् १९ एकादशोऽध्यायः अनिर्दशाहगवादिक्षीरपाने प्रायश्चित्तम १-२ अन्नस्य केशादिना दूषणे शुद्धिः . श्वाशुच्छिष्टभक्षणे प्रायश्चित्तम् ६-१४ दीपोच्छिष्टादिभोजने १५ पीतशेषपाने १६-१७ अमेध्यादिस्पृष्टभक्षणे १८-१९ कुत्सितान्नभोजने २० उत्थितादिभोजने २१ एकपड्क्तौ केनापि तत्त्यागे भोजने २२-२३ शवादिदूषितकूपस्थजलपाने २४-२५ चण्डालकूपभाण्डादिजलपाने २६-३१ . - . . " . " .

·DETAILED SANSKRIT CONTENTS xlu . or . . . . . . . . . विषया: सूत्रसख्या द्वादशोऽध्यायः म्लेच्छादिपुष्करणीशौचाशौचनिर्णयपूर्वकं तज्जलपाने प्राय- श्चित्तम् रजकादिभाण्डस्थजलपाने प्रायश्चित्तम् ५-६ अन्त्यजखानितकूपादौ स्नानकरणे -८ पर्युषितभोजने ९-१० सक्त्वादीना निशि वर्जनम् ; अवर्जने च ११-१२ अनाहुताद्यन्नभोजने १३-१५ भिन्नभाजनादिषु भोजने १६-१७ हस्तदत्तादिक्रियादुष्टाभोज्यभक्षणे १८-१९ मुरापानसमानि २० अभोज्यान्नाः गणिकालक्षणम् , तदन्नभोजने च प्रायश्चित्तम् २२-२४ गणलक्षणम् २५ त्रयोदशोऽध्यायः अभोज्यान्नाः कदर्यलक्षणम् षण्डलक्षणम् ३ मार्जारलक्षणम् ४ कुक्कुटलक्षणम् पतितलक्षणम् अपविद्धलक्षणम् चण्डाललक्षणम् एतेषामन्नभोजने प्रायश्चित्तम् ९-१० भ्रूणहालक्षणम् पुनरभोज्यान्नाः १२ . १ . . . . ६ ७ . . ८ . . . .

·xliv GAUTAMA-DHARMASTTRA-PARISISTA सूत्रसख्या १३ २-६ . . . or . . . . १२ १३-१६ १७-२१ २२-२३ . विषया: बलात्कारेणाभोज्यभोजने प्रायश्चित्तम् चतुर्दशोऽध्यायः अपुत्राद्यन्नभोजने प्रायश्चित्तम् अभोज्यानि, तद्भक्षणे च नखच्युतघृतादेर्गोमासतुल्यता, तद्भक्षणे च हस्तदत्तभोजननिषेधः पीतशेषपानादौ प्रायश्चित्तम् सुरापानसम जलम् चण्डालादिस्पृष्टवस्त्रशुद्धिः चण्डालादिस्पृष्टसुवर्णादिशुद्धिः चण्डालादिस्पृष्टधान्यशुद्धिः पञ्चदशोऽध्यायः गृहदाहे सति तत्रस्थधान्यशुद्धिः शाणादिप्रमाणानि अन्नशुद्धिः घृतगुडादिशुद्धिः बालाना शुद्धता शूर्पवस्त्रादिस्पर्शे दोषः दिवा मैथुने प्रायश्चित्तम् विप्रेण वादे तत्ताडनादौ च असंनिहितजलदेशादौ विण्मूत्रोत्सर्गे,, सूर्योदये स्वापे नित्यकर्मलोपे स्नातकव्रतलोपे ऋतौ भार्याया अगमने १-२ . . ३ . . ६-७ 9 . ८ . " . . १० ११-१२ १३-१७ १८-१९ २० २१ २२ २३ . . " " ·DETAILED SANSKRIT CONTENTS xly सूत्रसंख्या . . १ २ ३ . . " . ४ . . . . ७ . . . ८ . विषयाः कुलक्षयकर कर्म षोडशोऽध्यायः अस्नातभोजनादौ प्रायश्चित्तम् . पक्तौ वैषम्यकरणे अमेध्यगन्धाघ्राणे कुनैख्यादीना पतितादिपङ्क्तिभोजने नीलवस्त्रधारणे नीलवस्त्रधारणनिषेधापवादः पालाशकाष्ठकृतपादुकादिधारणे प्रायश्चित्तम् गुरुशिष्याद्यन्तरागमने दुःस्वप्नारिष्टदर्शने दुःस्वप्ननिरूपणम् , तत्प्रायश्चित्तं च सप्तदशोऽध्यायः निषिद्धदेशगमने प्रायश्चित्तम् स्वशकद्वीक्षणे अग्नेः खाद्यधःकरणे दभैः पादप्रमार्जने अनभिवाद्याभिवादने निषिद्धकालेऽभ्यगादौ अस्पृश्यस्पृष्टस्पर्श यूपचण्डालादिस्पर्श देवलकस्पर्शनिषेधः महापथिकलक्षणम् उपस्पर्शननिमित्तानि ९-१० ११ १२-४९ , . . . " " oc WWW " ४-१० " ११ . १२-१३ " " १५-१६ १७ . . .

·xlvi GAUTAMA-DHARMASTTRA-PARIS'ISTA सूत्रसख्या or . ६. " " . " ११ १२ १३ १४ . विषयाः अष्टादशोऽध्यायः भुञ्जानस्यास्पृश्यस्पर्शे प्रायश्चित्तम् असभाष्यसभाषणे विना यज्ञोपवीतेन भोजनादौ इन्द्रचापादिदर्शने अप्सु स्वप्रतिबिम्बदर्शने क्षुदादिषु प्रकीर्णकप्रायश्चित्तोपसहारः एकोनविशोऽध्यायः अथ रहस्यप्रायश्चित्तानि तत्र बहिःसध्यया शुद्धिः 'अग्नेमन्वे' इति सूक्तजपेन शुद्धि सर्वपापक्षयकरा मन्त्राः गायत्रीजपमहिमा रुद्रकादशिनीजपमहिमा विंशोऽध्यायः . १ . २-३ . . ८-१३ १४-१७ . . जपयज्ञप्रशसा रुद्रजपप्रशसा कृष्णाजिनदानप्रशंसा वेदाभ्यासः पञ्चधा . सर्वपापहरणोपायः ९ १० ·ERRATA PAGE LINE 11 for उच्चै स्वर 2 read उच्चै स्वरः 12 2 ब्रह्महा ब्रह्महा " 14 26 cites " " cite स्तेनः स्तेयाद 33 1 1 स्तनस्तेयाद " 36 20 उशना उशना. " 40 25 " " " 42 13 गच्छेच्छरपत्रैवैष्टयित्वा . गच्छेलोहितदभैर्वेष्टयित्वा ०स्याश्रद्दधानस्य 61 3 ०स्याश्रद्धधानस्य " 79 11 cites cite :

·॥ श्रीरस्तु॥ ॥ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् ॥ द्वितीयः प्रश्नः प्रथमोऽध्यायः अथातो धर्मशेषान् व्याख्यास्यामः ॥ १ ।। 'अन्त्यपक्षिस्थावरता दोषैर्मनोवाकायकर्मभिर्जीवोऽयं भवयोनिशतेषु प्रयाति ॥ २ ॥ परद्रव्याणि मनसा ध्यायंस्तथानिष्टानि चिन्तयन् वितथाभिनि- वेशी जायतेऽन्त्यासु योनिषु ॥ ३ ॥ The manuscript 37 begins with the following salutations श्रीगणेशाय नमः । श्रीदक्षिणामूर्तिगुरवे नम । हरि: ओम् । Parallel quotations from the standard works on dharmas'ästra such as Manu, Yājñavalkya, Visņu and Vasıştha have been cited under each sutra, wherever they have been traced Quotations from the Mrtāksarā of Vijñānes'vara, Parāsara-Madhaviya and some of the minor smrtis have also been added as they were found useful अदक्षिणस्थावरता-अ, अत्यन्तपक्षे स्थावरता-क 4 cf , अन्त्यपक्षिस्थावरतां मनोवाकायकर्मजे । दोषैः प्रयाति जीवोऽय भवयोनिशतेषु च ॥ याज्ञवल्क्यः, ३ १३१ 5 जायते आसुरयोनिषु-अ scf., परद्रव्याण्यभिध्यायस्तथानिष्टानि चिन्तयन् । वितथाभिनिवेशी च जायतेऽन्त्यासु योनिषु ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, १३४, 3 ·२ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् पिशुनोऽनृतवादी 'परुषोऽनिबद्धप्रलापी मृगपक्षिषु जायते ॥ ४ ॥ अदत्तादाननिरतः परदारगो हिसकश्चाविधानेन 'स्थावरेष्वभि- जायते ॥ ५ ॥ शौचवानात्मज्ञस्तपस्वी विजितेन्द्रियो दान्त 'कर्मकृद्वेदविद्यावित् सात्विको देवयोनिता याति' ॥ ६ ॥ विषयेष्वारम्भी व्यग्रोऽसत्कार्यनिरतो राजसो मनुष्येषु "मृतो जन्माधिगच्छति ॥ ७ ॥ 8 1 2 पुरुषो-क cf., पुरुषोऽनृतवादी च पिशुन परुषस्तथा । अनिबद्धप्रलापी च मृगपक्षिषु जायते ॥ याज्ञवल्क्य ; ३, १३५. 3 परदारणहिसकश्चाविधानेन-क. स्थावरेऽभिजायते--क. : cf , अदत्तादाननिरत: परदारोपसेवक । हिंसकश्चाविधानेन स्थावरेष्वभिजायते ॥ याज्ञवल्क्य , ३, १३६. Compare sūtras 3 to 5 with Manu, XII, 5-7 and 9 परद्रव्येष्वभिध्यान मनसानिष्टचिन्तनम् । वितथाभिनिवेशश्च त्रिविध कर्म मानसम् ॥ पारुष्यमनृतं चैव पैशुन्यं चापि सर्वश । असंबद्धप्रलापश्च वाड्मय स्याच्चतुर्विधम् ॥ अदत्तानामुपादानं हिसा चैवाविधानत.। परदारोपसेवा च शारीरं त्रिविध स्मृतम् ॥ शरीरजै. कर्मदोषैर्याति स्थावरता नरः । वाचिकै पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम् ॥ कर्मकृवेदविद्यासात्विको-अ, कर्मकृत् सात्विको-क 'cf , आत्मज्ञ शौचवान् दान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः । धर्मकृद्वेदविद्यावित् सात्विको देवयोनिताम् ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, १३७. विषयेष्वारम्भव्यग्रो-क मृगतो-अ. cf, असत्कार्यरतोऽधीर आरम्भी विषयी च यः। स राजसो मनुष्येषु मृतो जन्माधिगच्छति ॥ याज्ञवल्क्य , ३, १३८. 6 8 9 10 ·प्रथमोऽध्यायः ३ निद्रालुः क्रूरकृल्लुब्धो नास्तिको याचकः प्रमादवान् भिन्नवृत्तो भवेत्तामसस्तिर्यग्जन्तुषु' ॥ ८ ॥ रजसा तमसा चाविष्टश्चक्रवर्द्राम्यतेऽसौ ॥ ९ ॥ 'इहाग्निहोत्रिण• स्वर्ग गच्छन्ति* ॥ १० ॥ ये च दानपरा सत्यव्रतपरायणा दम्भरहिताः सम्यक् 'स्मार्त- कर्मानुष्ठानपरा दयाक्षान्त्यनसूयाशौचानायासमङ्गलाकार्पण्याम्पृहयुक्तास्तथा सगत्यागिनोऽर्चिरह शुक्लपक्षोत्तरायणसुरसद्मसूर्यवेधुनषु' मुक्तिमार्गेषु विश्रा- 1 cf , निद्रालु क्रूरकल्लुब्धो नास्तिको याचकस्तथा । प्रमादवान् भिन्नवृत्तो भवेत्तिर्यक्षु तामसः ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, १३९ Compare sūtras 6 to 8 with Manu XII, 31-33 and 40 वेदाभ्यासस्तपो दान शौचमिन्द्रियनिग्रह. । धर्मक्रियात्मचिन्ता च सात्त्विक गुणलक्षणम् ॥ आरम्भरुचिताधैर्यमसत्कार्यपरिग्रहः । विषयोपसेवा चाजलं राजसं गुणलक्षणम् ॥ लोभ स्वप्नोऽधृति क्रौर्य नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता । याचिष्णुता प्रमादश्च तामस गुणलक्षणम् ।। देवत्वं सात्त्विका यान्ति मनुष्यत्व च राजसा । तिर्यक्त्व तामसा नित्यमित्येषा त्रिविधा गति.॥ cf., सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणास्तस्यैव कीर्तिता. । रजस्तमोभ्यामाविष्टश्चक्रवर्द्राम्यते ह्यसौ ॥ रजसा तमसा चैव समाविष्टो भ्रमनिह । भावरनिष्टैः संयुक्त. संमार प्रतिपद्यते ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, १८२, १४०, भ्राम्यते चातिहाग्निहोत्रिण:--अ. cf , पितृयानोऽजवीथ्याश्च यदगस्त्यस्य चान्तरम् । तेनाग्निहोत्रिणो यान्ति स्वर्गकामा दिवं प्रति ॥ याज्ञवल्क्य., ३, १८४. स्मार्तानुष्ठानपरा दयाकाक्षानसूयाश्शौचानायास ०-अ. सगत्यागिनोस्पृहा: शुक्ल.-अ, सगत्याच॑ह शुक्ल०-क ऋतुमासपक्षसूर्यवैद्युतेषु for सुरसद्मसूर्यवैद्युतेषु-क ६ विविक्तमार्गेषु विश्रमिता: प्रस्थापिताः-अ. 3 6 7 ·3 गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम म्य तैः प्रस्थापिताः परमपदं प्राप्नुवन्ति' ॥ ११ ॥ पुनरावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते ॥ १२ ॥ धूमनिशाकृष्णपक्षदक्षिणायनपितृलोकचन्द्रमोऽभिमानिनीदेवताः प्राप्य पुनरेव वायुवृष्टिजलभूमी:* प्राप्य व्रीह्याद्यन्नरूपेण शुक्रत्वमवाप्य' यज्ञदानतपोयुक्ताः संसारिणो योनि व्रजन्ति ॥ १३ ॥ अचिरादिधूमादिमार्गद्वयं यः प्रमत्तो न विजानात्यसौ भुजङ्गः' शलभ कृमिः कीटो वा भवेत् ॥ १४ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः 1 2 3 cf., ये च दानपरा सम्यगष्टाभिश्च गुणैर्युता । तेऽपि तेनैव मार्गेण सत्यव्रतपरायणा ॥ क्रमात्ते संभवन्त्यचिरह शुक्ल तथोत्तरम् । अयन देवलोकं च सवितारं सवैद्युतम् ॥ ततस्तान् पुरुषोऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलौकिकान् । याज्ञवल्क्य , ३, १८५, १९३-१९४. cf , करोति पुनरावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते ॥ याज्ञवल्क्य , ३, १९४. धूमनिका कृष्ण-अ वायुवृष्टिजलभूमि-अ. व्रीह्याद्यन्नरूपशुक्लत्वमवाप्य--अ. cf., यझेन तपसा दान] हि स्वर्गजितो नराः । धूम निशा कृष्णपक्षं दक्षिणायनमेव च ॥ पितृलोकं चन्द्रमसं वायुं वृष्टि जल महीम् । क्रमात्ते सभवन्तीह पुनरेव व्रजन्ति च ॥ याज्ञवल्क्य., ३,१९५-१९६. भुजङ्गशलभः--क. s.cf , एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मवान् । दन्दशक. पतङ्गो वा भवेत् कीटोऽथवा कृमिः ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, १९७. 4 5 6 7 ·द्वितीयोऽध्यायः द्वितीयोऽध्यायः 1 3 'अथवा वेदमभ्यसन न्यस्तकर्मा वने वसन् 'मितभुगयाचिताशी च परा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १ ॥ "अप्रतिग्रहेणोपार्जितधन सत्यवादी श्राद्धानुष्ठाननिरत आत्म- तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियो गृहस्थो मुक्ति प्राप्नुयात् ॥ २ ॥ महापातकिनो दारुणान् तामिस्रादिनरकान् प्राप्य तत्र प्रचुरदु:- खमनुभूय पापशेषात् पुनरिह "संसारे दुःखबहुलश्वसृगालादितिर्यग्योनिषु भूयो भूयो जायन्ते ॥ ३ ॥ ब्रह्महा मृगश्वसूकरोष्ट्रयोनि' प्राप्नुयात् ॥ ४ ॥ अय पक्तौ वेदमभ्यसन्–अ , अथवा वेदमभ्यस्यन्–क. १ मितभुगयाचितां परा-अ. cf , अथवाप्यभ्यमन्वेद न्यस्तकर्मा वने वसन् । अयाचिताशी मितभुक् परा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ याज्ञवल्क्य , ३, २०४. एवं संन्यस्य कर्माणि स्वकार्यपरमोऽस्पृहः । संन्यासेनापहत्यैन प्राप्नोति परमा गतिम् ॥ मनुः, ६, ९६. प्रतिग्रहेण for अप्रतिग्रहेण-क श्रद्धानुष्ठान०-अ. 6 विधिप्रियो for अतिथिप्रियो-अ. cf., न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रिय । श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि हि मुच्यते ॥ याज्ञवल्क्य , ३, २०५ 8 महापातकिनोऽन्धतामिस्रादिनरकान् -अ 9 समारे श्वसृगालादि०-क. cf , महापातकजान् घोरान्नरकान् प्राप्य दारुणान् । कर्मक्षयात्प्रजायन्ते महापातकिनस्त्विह ॥ याज्ञवल्क्य , ३, २०६ बहून् वर्षगणान् घोरानरकान् प्राप्य तत्क्षयात् । संसारान् प्रतिपद्यन्ते महापातकिनस्त्विमान् ॥ मनुः, १२,५४. 11 मृगश्वसूकरयोनि-क. 1" cf , मृगश्वसूकरोष्ट्राणा ब्रह्महा योनिमृच्छति । याज्ञवल्क्यः, ३, २०७. 4 5 7 10 .

·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् सुरापः 'खरपुल्कसवेनयोनिम् ॥ ५ ॥ स्वर्णहारी कृमिकीटपतङ्गयोनिम् ॥ ६ ॥ गुरुतल्पगस्तृणगुल्मलतात्वं चाकामतः ॥ ७ ॥ कामतो दु.खबहुलयोनिषु ॥ ८ ॥ ब्रह्महा श्वसूकरखरोष्ट्रगोजाविमृगपक्षिचण्डाल पुल्कसानाम् ॥ ९ ॥ सुरापो 'विड्भुककृमिकीटपतङ्गपक्षिणां हिस्राणा च सत्त्वा- नाम् ॥ १० ॥ स्तेनस्तु विप्रो लूताहिसरटानां सरीसृपाणां ''तिरश्चामम्बुचारिणां हिंस्राणा च पिशाचानाम् ॥ ११ ॥ 1 खरपुल्कसवेनयोनिग -अ ; खलपुल्कसयवनयोनिम्-क. cf , खरपुल्कमवेणाना सुरापो नात्र संशय । याज्ञवल्क्य , ३, २०७. कृमिकीटकपतगयोनिम्-अ cf , कृमिकीटपतङ्गत्व स्वर्णहारी समाप्नुयात् । याज्ञवल्क्य , ३, २०८ cf , तृणगुल्मलतात्व च बहुशो गुरुतल्पग । याज्ञवल्क्यः, ३, २०८ cf , 'एतच्चाकामकृतविषयम् । कामकारकृते त्वन्यास्वपि दुःखबहुलयोनिषु ससरन्ति' ॥ याज्ञवल्क्यस्मृतिव्याख्या मिताक्षरा, ३, २०८ , पृष्ठम् ३६८. चाण्डाल for चण्डाल-अ. cf., श्वसूकरखरोष्ट्राणा गोजाविमृगपक्षिणाम् । चण्डालपुल्कसाना च ब्रह्महा योनिमृच्छति ॥ मनु , १२, ५५. विदशक्रिमिकीटपतङ्गपक्षिणां-अ. ct., कृमिकीटपतङ्गाना विड्भुजा वैव पक्षिणाम् । हिसाणा चैव सत्वाना सुरापो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥ मनु , १२, ५६ लूताहिसरीसृपाणा-अ, लूतसरटाना सरीसृपाणा-क. 12 तिरश्चाम्बुचारिणा-अ. cf., लूताहिसरटाना च तिरश्चा चाम्बुचारिणाम् । हिसाणा च पिशाचानां स्तेनो विप्रः सहस्रशः॥ मनुः, १२, ५७. 2 - 3 . 6 . 7 8 10 11 13 ·तृतीयोऽध्यायः गुरुतल्पगस्तु गुल्मलताना क्रव्यादानां च 'दंष्ट्रिणा क्रूरकर्मकृता चैव संसरन्ति ॥ १२ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः mommonwear तृतीयोऽध्यायः ब्रह्महा क्षयरोगी 'म्यात् ॥ १ ॥ श्यावदन्तकः सुरापः ॥ २ ॥ कुनखी हेमहारी ॥ ३ ॥ दुश्चर्मा गुरुतल्पगः ॥ ४ ॥ रौरवादिनरकेषु सूकरादियोनिषु च दारुणं दु:खमनुभूयानन्तरं दुरितशेषेण जननसमये क्षयरोगादियुक्ता भवन्ति ॥ ५ ॥ 1 3 5 दष्ट्राणा-अ. १ चैव संगतिः-अ. cf., तृणगुल्मलतात्वं च क्रव्यदा दष्ट्रिणामपि । क्रूरकर्मकृता चैव शतशो गुरुतल्पगः ॥ मनु , १२, ५८. स्यात्-omitted by अ. Compare sūtras 1 to 4 with the following ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात् सुराप श्यावदन्तक । हेमहारी तु कुनखी दुश्चर्मा गुरुतल्पगः ॥ याज्ञवल्क्य, ३, २०९ मुवर्णचौर कौनख्य सुराप श्यावदन्तताम् । ब्रह्महा क्षयरोगित्वं दौश्चर्य गुरुतल्पग ॥ मनु , ११, ४९. ब्रह्महा यक्ष्मी । सुराप श्वावदन्तकः । सुवर्णहारी कुनखी । गुरुतल्पगो दुश्चर्मा ॥ विष्णु , ४५, ३-६. , ·८ - गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम 'दुःखप्रचुरेषु मानुषशरीरेषु संसरन्ति ॥ ६ ॥ अन्नहर्ताऽजीर्णान्नः ॥ ७ ॥ 'पुस्तकहार्यननुज्ञाताध्यायी मूको भवति ॥ ८ ॥ धान्यमिश्र षडड्गुल स्यात् ॥ ९ ॥ पिशुनो दुर्गन्धनासिकः ॥ १० ॥ 'तैलहर्ता तैलपायी कीटविशेष. ॥ ११ ॥ असद्दोषसंकीर्तनो दुर्गन्धवदन ॥ १२ ॥ 1 2 5 6 8 दु:खप्रचुरमानुषशरीरेषु-अ. Compare sutras 5 and 6 with मिताक्षरा on याज्ञवल्क्य, III, 209 - "एवं रौरवादिनरकेषु श्वसूकरखरादियोनिषु च दारुण दुःखमनुभूयानन्तर दुरितशेषेण जननममय एव क्षयरोगादिलक्षणयुक्ता । प्रचुरेषु मानवशरीरेषु संमरन्ति" 3 अन्नहर्ताजीर्णनदी-अ * पुस्तकादिमहार्यननुज्ञातात्याशी मूको-अ. धान्यहर्ता-क दुर्गन्ध नास्तिक -क तिलहर्ता-क कफविशेषः-अ. Compare sūtras 7 to 12 with the following अन्नहर्तामयावी स्यान्मूको वागपहारकः ॥ धान्यमिश्रोऽतिरिक्ताङ्ग. पिशुनः पूतिनामिक. । तैलहृत्तैलपायी स्यात्पूतिवक्त्रस्तु सूचक ॥ याज्ञवल्क्य , ३, २१०-२११ अन्नहर्ताऽऽमयावित्व मौक्य वागपहारक. । पिशुनः पौतिनासिक्यं सूचकः पूतिवक्त्रताम् । धान्यचौरोऽङ्गहीनत्व]आतिरेक्यं तु मिश्रक ॥ मनुः, ११, ५१, ५०. [मांसं गृध्रो वां भद्गुः]तैलं तैलपकः खग ॥ मनुः, ११, १२, ६३. अन्नापहारकस्त्वामयावी। वागपहारको मूकः । मिश्रचोरोऽतिरिक्ताङ्गः । पूतिनासः पिशुन । तैल तैलपायिक । पूतिवक्त्रः सूचक. ॥ विष्णुः, ४५, ११-१२, १०, ७, ४४, २३, ४५, ८.

·तृतीयोऽध्यायः 'एतच्च तिर्यक्त्वप्राप्त्यनन्तरं मानुषशरीरप्राप्तौ द्रष्टव्यम् ॥ १३ ॥ यद्वा तद्वा परद्रव्यमपत्याहुतं च हविर्जग्ध्वा तिर्यक्त्वं याति ॥१४॥ परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्व' सुवर्णव्यतिरिक्तं हृत्वा बहु हिरण्यं प्रतिगृह्य चारण्य निर्जले देशे ब्रह्मराक्षसः स्यात् ॥ १५ ॥ पत्रशाकं हृत्वा मयूरः ॥ १६ ॥ शुभान् गन्धान् छुच्छुन्दरी नाम मूषिका जायते ॥ १७ ॥ धान्यहारी मषको 'भवति ।। १८ ।। यानमुष्टः ॥ १९ ॥ फलं वानरः ॥ २० ॥ जलं "प्लवः ॥ २१ ॥ प्रेतश्च तिर्यक्त्वं प्राप्यानन्तरं-अ. cf., एतच्च तिर्यक्त्वप्राप्त्युत्तरकाल मानुषशरीरप्राप्तौ द्रष्टव्यम् । 'यद्वा तद्वा हवि." इति मनुस्मरणात्-याज्ञ. मिता , ३, २१०-२११. अथ नरकाभिभूतदु खाना तिर्यक्त्वमुत्तीर्णाना मनुष्येषु लक्षणानि भवन्ति । विष्णुः, ४५, १. च-omitted by अ. *cf , यद्वा तद्वा परद्रव्यमपहृत्य बलानरः । अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः ॥ मनु , १२, ६८, विष्णुः, ४४, ४४. ब्रह्मस्वसुवर्णव्यतिरिक्त-अ. * cf , परस्य योषित हत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च । अरण्ये निर्जले देशे भवति ब्रह्मराक्षसः ॥ याज्ञवल्क्य , ३, २१२ संयोगं पतितैर्गत्वा परस्यैव च योषितम् । अपहृत्य च विप्रस्वं भवति ब्रह्मराक्षसः ॥ मनु , १२, ६० ["विप्रस्व'- ब्राह्मणसुवर्णादन्यदपहृत्य-कुल्लूक.] 'भवति-amitted by अ. 3 - 3 5 . 8 प्लवंग:-अ. 2 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम क्षीरं काकः ॥ २२ ॥ गृहोपस्करमुसलादि हृत्वा सरटाख्यः कीटविशेषो भवेत् ॥ २३ ॥ मधु हृत्वा दंशः ॥ २४ ॥ मासं हत्वा गृध्रः ॥ २५ ॥ प्राणिविशेषः ॥ २६ ॥ 'अग्नि पिकः ॥ २७ ॥ गा हृत्वा 'गोधाख्यः 2 , क्षीरकारो गृहोपस्कर०-क. Compare sūtras 16 to 23 with the following . पत्रशाक शिखी हृत्वा गन्धान् छुच्छन्दरी शुभान् ॥ मूषको धान्यहारी स्याद्यानमुष्ट्र: कपि फलम् । जलं प्लव: पय काको गृहकारी घुपस्करम् ॥ याज्ञवल्क्य ३, २१३-२१४. 'पत्रशाकं तु बहिणः १२, ६५, 'छुच्छुन्दरि शुभान् गन्धान्। १२, ६५; धान्यं हृत्वा भवत्याखु.' १२, ६२, ‘यानान्युष्ट्र ' १२, ६७; 'फलमूलं तु मर्कट १२, ६७; जलं प्लवः' १२, ६२, ‘पय. काकः' १२, ६२; 'गृहकारी घुपस्करम्' १२, ६६-मनुः पत्रशाकं वहीं। छुच्छन्दरिर्गन्धान् । आखुर्धान्यहारी। यानमुष्टः । फलं पुष्पं वा मर्कट. । जलं हृत्वाभिप्लवः । पयः काकः । गृहकार्युपस्करम् ॥-विष्णुः, ४४, ३२, ३१, १४, ४२, ४०, १६, १८, ३६. दयालो-क. गोदाख्य:-अ. 5 अन्नं पिक:-अ. Compare sūtras 24 to 27 with the following मधु दंशः पलं गृध्रो गा गोधाग्नि बकस्तथा ॥ याज्ञ , ३, २१५. मधु दश ' १२, ६२, 'मासं गृध्रः' १२, ६३; 'गोधा गाम् । १२, ६४; 'बको भवति हत्वामिम्' १२, ६६-मनु मधु दंश. । मांसं गृध्र. । गोधा गाम् । अग्नि बकः ॥ विष्णु:, ४४, १७, २१, - 3 मनुयाज्ञवल्क्यविष्ण्वादय. 'बको भवति हृत्वाग्निम् । १२, ६६, 'अमिं बकस्तथा' ३, २१५, 'अग्निं बकः' ४४, ३५, इत्यादिनाग्निहर्ता बकयोनि प्राप्नोतीत्याहुः । अत्र तु ·तृतीयोऽध्यायः ११ इक्ष्वादिरसं 'सारमेयः ॥ २८ ॥ लवणहारी 'चीर्याख्य उच्चैःस्वर कीटविशेष. ॥ २९ ॥ कास्यहारी हंसः ॥ ३० ॥ अश्वं पडगुर्भवेत् ॥ ३१ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः कसज्ञककोशे 'अग्निं पिक ' इत्येव पाठो दृश्यते । असंज्ञककोशे 'अन्न पिकः' इति पाठः। अन्नहरणे च 'कृतान्न सेधा' 'अकृतान्नं शल्यक ' ४४, ३३-३४, इत्येताभ्या सूत्राभ्यां जन्म विष्णुराह । 'श्वावित्कृतान्न विविधमकृतान्नं तु शल्यका' इति च मनुः, १२, ६५. अस्यैव परिशिष्टस्य चतुर्थाध्याये-'क्षीरहारी बकः' ५८ इत्यनेन सूत्रेण क्षीरहरणे बक- योनिप्राप्ति . अत्रैवाध्याये 'क्षीरं काकः' २२ इत्यनेन क्षीरहरणे काकयोनिप्राप्तिश्च प्रतिपाद्यते । कोशान्तरलामे समीचीनपाठप्राप्ति स्यादपि । 1 सारमेयी-क. १ चिल्याख्य-क. हसश्च पङ्गुभवेत्-अ Compare sutras 28 to 31 with the following. [वित्री वस्त्रं श्वा रस तु चीरी लवणहारक । याज्ञ , ३, २१५ यथा-कास्यहारी हंस: इति' 'यथा-पछुतामश्वापहारक इति' याज्ञ. मिता., 3 'रस श्वा' १२, ६२; 'चीरीवाकस्तु लवणम्' १२, ६३ ; 'हंस: कास्या- पहारी' १२, ६२-मनु.. रस श्वा । लवण चीरिवाक् । हंस. कांस्यापहारी । अश्वापहारकः पङ्घः ॥ विष्णुः, ४४, १९, २४, १५, ४५, १४ ·1 १० गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् चतुर्थोऽध्यायः 'ब्रह्महा कुष्ठी स्यात् ॥ १ ॥ 'तैजसापहारी मण्डली || २.॥ देवब्राह्मणाक्रोशक. खलतिः ॥ ३ ॥ गरदाग्निदावुन्मत्तौ ॥ ४ ॥ "गुरुं प्रतिहन्तापस्मारी ।। ५ ॥ 'गोध्नश्चान्ध:10 धर्मपत्नी मुक्त्वान्यत्र प्रवृत्तः 'शब्दभेदी प्राणिविशेषः ॥ ७ ॥ विज्ञानेश्वर attributes sutras 1 to 22 to शङ्ख and 23 to 66 to गौतम (cf याज्ञवल्क्यमिताक्षरा p. 370-371). माधव cites sutras 23 to 65 under गौतम (cf , पराशरमाधवीयम् , प्रायश्चित्तकाण्डम् , p. 514-515 and 518) वैद्यनाथ cites sātras 1 to 22 under शङ्ख and 23 to 65 under वृद्धगौतम (ct., स्मृतिमुक्ताफलम् , प्रायश्चित्तकाण्डम् , p 861-862). 2 cf , ततो मानुषता प्राप्य व्याधिभिस्तत्र पीड्यते । कुष्ठरोगेण घोरेण ब्रह्महत्या प्रयोजयेत् ॥ शिवधर्मोत्तरे, परा. मा.प्रा , पृ. ५०६. 3 तेजसोऽपहारी-अ. मण्डल.--क. cf., देवब्राह्मणाक्रोशको मूकः । विष्णुः, ४५, १५. गुरुस्वामिद्विजाक्रोश वेदनिन्दा तथैव च । कृत्वा (श्रुत्वा) भवति दुर्बुद्धिर्बधिरो वापि मानवः ॥ विष्णुधर्मोत्तरे, परा. मा. प्रा., पृ. ४९९. of , उन्मत्तोऽग्निदः । लोलजिह्वो गरद ॥ विष्णु., ४५, १७, १६.' गुरु त्वंकर्तापस्मारी-क. गुरुप्रतिहन्तापस्मारी-वैद्यनाथः, स्म मु., पृ. ८६१. s cf., गुरोः प्रतिकूलोऽपस्मारी । विष्णु., ४५, १८, प्रतिकूलं गुरोर्यस्तु सोऽप- स्मारी प्रजायते ॥ विष्णुधर्मोत्तरे, परा. मा. प्रा., पृ., ४९९ १ गोत्रश्चाण्डाल:-क. ct., गोवस्त्वन्धः। विष्णुः, ४५, १९. 11 शब्दवेधी-विज्ञानेश्वर , याज्ञ. मिता., पृ. ३७० ; धर्मपत्नीमृतौ त्यक्त्वान्यत्र प्रवृत्तः शब्दवेधी-वैद्यनाथः, स्मृ. मु., पृ. ८६१. - 4 , " b 7 10 ·चतुर्थोध्यायः १३ 'भगभक्षः कुण्डाशी ॥ ८ ॥ देवब्राह्मणस्वापहारी पाण्डुरोगी ॥ ९ ॥ "स्वापहारी काणः ॥ १० ॥ 'स्त्रीपण्योपजीवी षण्ढः ॥ ११ ॥ 'कौमारदारत्यागी दुर्भगः ॥ १२ ॥ मृष्टकाशी वातगुल्मी' ॥ १३ ॥ अभक्ष्यभक्षको गण्डमाली ॥ १४ ॥ 6 9 2 भगमक्ष:-omitted by क; विज्ञानेश्वर reads-'कुण्डाशी भगभक्षो देव- ब्रह्मस्वहारी (देवब्रह्मस्वहरः)। पाण्डुरोगी न्यासापहारी च काण ' for sutras 8, and 10, याज्ञ मिता., १ ३७० ; कुण्डाशी दंशभक्ष:-वैद्यनाथ , स्मृ.मु , पृ. ८६१; कुण्डाशी भगभक्तो देवब्राह्मणापहारी पाण्डुरोगी न्यासापहारी काण ---मदनपारिजात , पृ. ७०१. cf , भगभक्षस्तु कुण्डाशी [दीर्घरोगी च पीडक]-विष्णुधर्मोत्तरे, परा. मा प्रा., पृ. ४९९; कुण्डाशी भगास्यः--विष्णुः, ४५, २४ शङ्ख in परा मा प्रा , पृ. ६१७ . reads गृध्रो देवद्रव्योपजीवकः. नासापहारी काण:-अ, न्यासापहारी काण -विज्ञानेश्वरवैद्यनाथौ, The reading स्वापहारी काण. found in क MS seems better as there is another sutra 'न्यासापहार्यनपत्यः' ३७, in the same chapter 3 स्त्रैण्योपजीवी-अ; स्त्रीमण्युपजीवी-क. स्त्रीवश्योपजीवः-वैद्यनाथ 4 कौमारीदारत्यागी-अ. cf., ये त्यजन्ति स्वका भार्यो मूढाः पण्डितमानिन । दुष्कर्मा दुर्भगश्चैव दरिद्र सप्रजायते ॥ स्कान्दे, रेवाखण्डे, परा. मा प्रा., पृ. ४९८. अमृष्टाशी गुल्मी-क; मिष्टकाशी-विज्ञानेश्वरः cf., मृष्टाश्येकाकी वातगुल्मी । विष्णु., ४५, २७. मिष्टाश्येको महाभाग वातगुल्मी प्रजायते ॥ विष्णुधर्मोत्तरे, परा. मा. प्रा, . . 5 6 7 अभक्ष्यभक्षी-अ. Bef , 'अभक्ष्यभक्षी गण्डमाली' शिवधर्मोत्तरे, परा. मा. प्रा., पृ. ५११, ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् ब्राह्मणीगामी 'निर्बीजी ॥ १५ ॥ क्रूरकर्मा वामनः ॥ १६ ॥ वस्त्रापहारी पतङ्गः श्वित्री च ॥ १७ ॥ शय्यापहारी 'क्षपणकः ॥ १८ ॥ 'शङ्खशुक्त्यपहारी कपाली ॥ १९ ॥ दीपापहारी कौशिकः ॥ २० ॥ "मित्रध्रुक् क्षयी ॥ २१ ॥ मातापित्रोराक्रोशकः 'करभोदरः ॥ २२ ॥ अनृतवाद्यल्पबल:11 मुहुर्मुहुः संलग्नवाक् ।। २३ ॥ 10 1 2 - 3 7 . दुर्बीजी-अ श्वस्त्री-अ, श्वित्री च-omitted by वैद्यनाथ and मदनपारिजात. cf , वस्त्रापहारक, श्वित्री। विष्णु , ४५, १३; 'वित्री वस्त्रम् ' याज्ञवल्क्य , ३, २१५; 'वस्त्रापहारी श्वित्री स्यात् । विष्णुधर्मोत्तरे, परा मा. प्रा., पृ. ५१६. रुणक-अ. • शङ्खशुक्त्योरपहारी-अ. कपाली-omitted by क cf , [गोन्नस्त्वन्ध । दीपापहारकश्च ॥ विष्णुः, ४५, २०, अन्धो दीपापहारी स्यात् ' विष्णुधर्मोत्तरे, परा. मा. प्रा., पृ ५१६ ; but शङ्ख in page 517 reads पाण्डुरोगी दीपहारी पत्रहृत् क्षयीक खण्डनारकः-क , खञ्जकः, खण्डकार -इति च विज्ञानेश्वरपाठौ , कारण्डक:- वैद्यनाथः, खण्डनकारक: -मदनपारिजात.. 10 विज्ञानेश्वर cites sutras 23 to 66 under गौतम (See footnote 1,p 12 at the beginning of this chapter) cf , गौतमोऽपि क्वचिद्विशेषमाह-अमृत etc याज्ञ. मिता. (pp 370-371) माधव follows him वैद्यनाथ (pp 861-862) and मदनपारिजात (pp 701-702) cites under वृद्धगौतम. अनृतवाक् स्वल्पबल.-क; अनृतवागुल्बल:-विज्ञानेश्वरमाधवौ; अनृतवाक् खलः-वैद्यनाथ , अनृतवाक् मुहुर्मुहु. etc.-मदनपारिजातः. 8 ·चतुर्थोऽध्यायः १५ 'जलोदरो दारत्यागी ॥ २४ ॥ "कूटसाक्षी श्लिष्टपदुच्छ्रितजड्वाचरण ॥ २५ ॥ विवाहविघ्नकर्ता 'छिन्नोष्ठः ॥ २६ ॥ 'अवगोरणी छिन्नहस्तः ॥ २७ ॥ 'अयाज्ययाजको वराहः ॥ २८ ॥ अनिमन्त्रितभोजी वायसः ॥ २९ ॥ मृष्टैकभोजी वानरः ॥ ३० ॥ मातृघ्नोऽन्धः ॥ ३१ ॥ "स्नुषागामी वातवृषणः ॥ ३२ ॥ चतुष्पथे विण्मुत्रविसर्जनेन' मुत्रकृछी ॥ ३३ ॥ 9 कन्यादृषकः षण्ड 2 3 4 . - 1 अबलो दारत्यागी–क, दारत्यागी जलोदरी-विज्ञानेश्वरः. कूटसाक्षी नीपदुच्छ्रित-अ; कुटसाक्षी श्लीपदी उच्छिन्नजङ्घाचरण (अस्थूल- जवाचस्ण.)---विज्ञानेश्वर. ; कूटसाक्षी श्लीपदी उच्छूनजवाचरण.-माधवमदनपारिजातो; श्लीपदी कूटसाक्षी उच्छ्रितजड्डाचरण:-वैद्यनाथ भिन्नोष्ठ:--क. अपघोणाः-क; अवगूरण:-विज्ञानेश्वरमाधवौ; गोररक्षणे-वैद्यनाथः; अव- गोरणकर्ता-मदनपारिजात. Sutras 28, 29 and 30 are omitted here and cited after sūtra 42 by विज्ञानेश्वर, माधव, वैद्यनाथ and मदनपारिजात. 6 इष्टैरभोजी-क; मिटैकभोजी-मदनपारिजात. स्नुषाहा वृष-क विण्मूत्रविसर्जनी-अ, विज्ञानेश्वरमाधवमदनपारिजाता:; विण्मूत्रविसर्जनो-वैद्यनाथ:. cf, चाण्डाल्यवकीर्णी कन्यादृषी सगोत्रागाम्यबीजी । शङ्खलिखितौ, परा. मा- प्रा.पृ. ५२२. 7 ‘विण्मूत्रविसर्जने - ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम S 'ईष्यालुर्मशकः ॥ ३५ ॥ पित्रा' विवदमानोऽपस्मारी ॥ ३६ ॥ न्यासापहार्यनपत्यः ॥ ३७॥ बालघाती मृतापत्यः ॥ ३८ ॥ 'रत्नापहार्यतिदरिद्रः ॥ ३९ ॥ विद्याविक्रयी पुरुषमृगः ॥ ४० ॥ 'वेदविक्रयी द्वीपी ॥ ४१ ॥ बहुयाजको जलप्लवः ॥ ४२ ॥ यतस्ततोऽश्नन् ° मार्जारः ॥ ४३ ।। कक्षवनदाही11 खद्योत ॥ ४४ ॥ 1"वामाचारो मुखविगन्धि ॥ ४५ ॥ 1 हालुमशक --अ, माधव cites sutra 46 before this पित्रो'-माधव . Sutra 38 1s omitted by विज्ञानेश्वर, माधव, वैद्यनाथ and मदनपारिजात. + रत्नापहार्यप्यतिदरिद्र -अ, रत्नापहारी अत्यन्तदरिद्र -विज्ञानेश्वरमाधववैद्यनाथ- मदनपारिजाता. विद्याक्रयी--अ, वेदविक्रयी-माधव: पुरुषः मृग:--मदनपारिजात Sutra 41 is omitted by 4797. बहुवाचको-वैद्यनाथ . Sutras 28, 29 and 30 are cited after this sutra by विज्ञानेश्वर, वैद्यनाथ and मदनपारिजात 1° यस्ततोऽनन्-अ; यत्र तत्रानन्-मदनपारिजात. 11 कक्षवनदहनात्-विज्ञानेश्वरः , कक्षवनदाहक.-वैद्यनाथ:. 12 दालुकाचार्यों मुखविंगधः-अ, दारुकाचार्यों मुखविगन्धिः-विज्ञानेश्वरः; दारकाचार्यों मुखविगन्ध:-माधव , दारकाचार्यों मुखविट्गन्ध,-वैद्यनाथ ; दारिकाचार्यो मुखविगन्धः-मदनपारिजात; 2 3 5 6 7 9 माधव, .

·चतुर्थोऽध्यायः पर्युषितभोजी कृमिः ॥ ४६ ॥ अदत्तादायी बलीवर्दः ॥ ४७ ॥ मत्सरी भ्रमरः ॥ ४८ ॥ अग्न्युत्सादी मण्डलकुष्ठी ॥ ४९ ॥ शूद्राचार्यः श्वपाकः ॥ ५० ॥ गोहर्ता सर्पः ॥ ५१ ॥ स्नेहापहारी क्षयी* ॥ ५२ ।। 'चण्डालीपुल्कसीगाम्यजगरः ॥ ५३ ॥ प्रव्रजितागामी' मरुपिशाचः ।। ५४ ॥ शूद्रीगामी 'दीर्घकीटः ॥ ५५ ॥ सवर्णागामी दरिद्र 11 1 . 3 5 6 Sutra 46 1s omitted here and cited after sztra 34 by माधव. मन्दकुष्ठिः-अ, मण्डलकुक्षी-वैद्यनाथ शुद्राचार -अ विज्ञानेश्वर, माधव, वैद्यनाथ and मदनपारिजात cite two additional sutras after sutra 52-अन्नापहार्यजीर्णी । ज्ञानापहारी मूकः ॥ विज्ञानेश्वर reads आशापहारी for अन्नापहारी Atga omits sūtras 53 to 56 here and cites them in page 518 (Vol II) चाण्डालीपुल्कसी-अ; चाण्डालीपुल्कसीगमने अजगर----विज्ञानेश्वरमाधव- मदनपारिजाता ; चाण्डालीपुल्कसीगमक रजक:-वैद्यनाथ The order of citation by Arata is different Sutras 53 to 56 and 63 are omitted here and cited together in page 518 of (Vol II) प्रजितागमने-विज्ञानेश्वरमाधववैद्यनाथमदनपारिजाता शूद्रीगमने-विज्ञानेश्वर , शूद्रागमने-माधववैद्यनाथमदनपारिजाता दीपधट:-वैद्यनाथ . 10 सवर्णाभिगामी-विज्ञानेश्वरमाधववैद्यनाथमदनपारिजाताः माधव cites sutra 63 after sutra 56. See परा. मा. प्रा., पृ. ५१८. 7 8 9 11 3 ·१८ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम 8 जलहारी' मत्स्यः ॥ ५७ ।। क्षीरहारी 'बकः ॥ ५८ ॥ 'वाधुषिकोऽङ्गहीनः ॥ ५९ ।। अविक्रेयविक्रयी' गृध्रः ॥ ६० ॥ राजमहिषीगामी नपुसकः ॥ ६१ ॥ राजाक्रोशको गर्दभ. ॥ ६२ ॥ 1°गोगामी मण्डूकः ॥ ६३ ॥ अनध्यायेऽध्ययने11 12 सृगालः ॥ ६४ ॥ परद्रव्यापहारी परप्रेष्यो ॥ ६५ ॥ 18भवति 3 5 6 7 8 1 जलापहारी-माधव---1bid, p 515 derate cites one additional sutra after this-quentra मिथ्यः' क्षारहारी-वैद्यनाथः. भषक -क, बलाक:-विज्ञानेश्वरमाधववैद्यनाथमदनपारिजाता.. Sutras 59 to 64 are omitted by माधव. cf , वाधुषिको भ्रामरी । विष्णु , ४५, २६. विक्रेयक्रिया-अ cf., गत्वा तु राजमहिषीं षण्डो भवति मानव । वृद्धगौतमः, परा. मा. प्रा., पृ. ५२२. दुराकोशी- 101 omitted by 31 अनध्यायाध्ययने--विज्ञानेश्वर , अनध्यायाध्यायी-वैद्यनाथ . शृगाल -मदनपारिजात. भवति-omitted by विज्ञानेश्वर, माधव, वैद्यनाथ and मदनपारिजात cf , परद्रव्यापहारी च भृत्याना वृत्तिजीवक. । उमामहेश्वरसंवादे, परा. मा. प्रा., पृ.५१६. 9 वैद्यनाथ. 11 12 13 १ ·पञ्चमोऽध्यायः एताशै. पापैः स्त्रियोऽप्येतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुप- गच्छन्ति ॥ ६६ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने चतुर्थोऽध्याय: पञ्चमोऽध्यायः अथ ब्रह्महत्यासमं पातकं गुरूणामप्यधिक्षेपो वेदनिन्दा सुहृद्वघो- ऽधीतस्य च नाशनम् ॥ १ ॥ अथ सुरापानसमं 'मत्या लशुनछत्राकविडाह ग्रामकुक्कुटपलाण्डु- गृञ्जनभक्षणं कौटिल्यं रजस्वलामुखास्वादश्चतुर्वेदविदहमित्यनृतभाषणं च ॥ २ ॥ 10 2 1 विज्ञानेश्वर cites two additional sutras after sutra 65 मत्स्यवधे गर्भवासाः। इत्येतेऽनूर्ध्वगमना । याज्ञ. मिता., p 371, वैद्यनाथ adds only one मत्स्यवधे गर्दभ., p 862 , मदनपारिजात adds two sutras मत्स्यवधे गर्भवासी इत्येकऽनूर्ध्वगामिन., p 702 प्राप्ते--अ • cf , स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन हृत्वा दोषमवाप्नुयु । एतेषामेव जन्तूना भार्यात्वमुपयान्ति ता ॥ मनु. ; १२, ६९. पातक वक्ष्यामो गुरूणा-क च-omitted by क. cf , गुरूणामप्यधिक्षेपो वेदनिन्दा सुहृद्ध । ब्रह्महत्यासम ज्ञेयमधीतस्य च नाशनम् ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, २२८. मत्स्यलशुन •विड्राहकुक्कुट०-अ. चतुर्वेद एव चतुर्वेदोऽहमित्यनृतभाषण च-क, चतुर्थवेदविदोहमित्यनृतभाषणं 4 b 6 7 -क 8 9 - 10 cf , निषिद्धभक्षणं जैमयमुत्कर्षे च वचोऽनृतम् । रजस्वलामुखास्वादः सुरापानसमानि तु ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, २२९. १ ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् अथ सुवर्णस्तेयसमं मनुष्यस्त्रीभूधेनुनिक्षेपाश्वरत्नापहरणं सर्वम् ॥३॥ अथ 'गुरुतल्पसमं 'मित्रभार्याकुमारीभगिनीचण्डालीसमानगोत्रा- स्नुषागमनं प्रत्येकम् ॥ ४ ॥ छत्राकं विड्राहं च लशुन ग्रामकुक्कुटम् । पलाण्डु गृञ्जन चैव मत्या जग्ध्वा पतेन्नरः॥ मनु , ५, १९ Also compare sūtras 1 and 2 with the following अन्त च समुत्कर्षे राजगमि च पैशनम् । गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ।। ब्रह्मोझता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्य सुहृद्वधः । गर्हितानाद्ययोर्जग्धि. सुरापानसमानि षट् ॥ मनु , ११, ५५-५६. अत्र याज्ञवल्क्यमनुविष्णूना ब्रह्महत्यासमसुरापानसमपातकनिर्देशे व्यत्यासो दृश्यते 'वेदनिन्दा, सुहृद्वध , अधीतस्य च नाशनम्' इतीमानि ब्रह्महत्यासमान्याह याज्ञवल्क्य (३,२२८)। ‘ब्रह्मोज्झता, वेदनिन्दा, सुहृद्वध' इति तान्येव सुरापानसमान्याह मनुः (११, ५६) । 'उत्कर्षे च वचोऽनृतम्' इति सुरापानसममाह याज्ञवल्क्य (३,२२९)। अनृत च समुत्कर्षे' इति तदेव ब्रह्महत्यासममाह मनु. (११, ५५)। विष्णुरपि 'कौटसाक्ष्य सुहृवध एतौ सुरापानसमौ' (३६, २) इति सुहृद्धधस्य सुरापानसमत्वमभ्युपैति मनुरिव, ब्रह्महत्यासमत्वं च याज्ञवल्क्य. (३, २२८)। “अनृतवचनमुत्कर्षे। राजगामि च पैशुनम् । गुरोश्वालीकनिर्बन्ध । वेदनिन्दा। अधीतस्य च त्याग. । अभोज्यान्नभक्ष्य- भक्षणम् ।" (३७, १-५, ७) इत्येतान्युपपातकेषु पठति विष्णु.। सुरापानसमब्रह्म- हत्यासमेषु याज्ञवल्क्यमनू पठतः। विष्णुपठितानि ब्रह्महत्यासमानि त्वेतद्भिन्नान्येव । यागस्थस्य क्षत्रियस्य वैश्यस्य च रजस्वलायाश्चान्तर्वत्न्याश्चात्रिगोत्रायाश्चाविज्ञातस्य गर्भस्य शरणागतस्य च घातन ब्रह्महत्यासमानि' (३६, १) इति। अत्र च गौतम- धर्मसूत्रपरिशिष्टं याज्ञवल्क्यमतानुरोधि । 1 cf., अश्वरत्नमनुष्यस्त्रीभूधेनुहरण तथा। निक्षेपस्य च सर्व हि सुवर्णस्तेयसंमितम् ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, २३०. निक्षेपस्यापहरणं नराश्वरजतस्य च । भूमिवज्रमणीना च रुक्मस्तेयसम स्मृतम् ॥ मनु., ११, ५७. ब्राह्मणस्य भूम्यपहरण निक्षेपापहरण सुवर्णस्तेयसमम् । विष्णु., ३६, ३. * गुरुतल्पगतिसमं-क. ॐ मित्रभार्याकुमारीचाण्डालीभागिनीसमान-अ. 4 cf., सखिभार्याकुमारीषु स्वयोनिध्वन्त्यजासु च ।

·पञ्चमोऽध्यायः 3 अथोपपातकानि ॥ ५ ॥ कालेऽनुपनीतता ॥ ६ ॥ गोवधः ॥ ७ ॥ ऋणानामनपाकरणम् ॥ ८ ॥ तथा देवर्षिपितॄणा च ॥ ९ ॥ 'सत्यधिकारेऽनाहिताग्नित्वम् ॥ १० ॥ लवणादेर्विक्रयः ॥ ११ ॥ ज्येष्ठस्य तिष्ठतः ‘कनीयसो भ्रातुर्विवाहः ॥ १२ ॥ सगोत्रासु सुतस्त्रीषु गुरुतल्पसम स्मृतम् ॥ याज्ञवल्क्य , ३, २३ १. रेतःसेक स्वयोनीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च । सख्यु पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः ॥ मनु , ११, ५८. पितृव्यमातामहमातुलश्वशुरनृपपत्न्यभिगमनं गुरुदारगमनसमम् । पितृष्वसमातृष्व- सृस्वसृगमनं च । श्रोत्रियत्विगुपाध्यायमित्रपत्न्यभिगमन च । स्वसुः सख्याः सगोत्राया उत्तमवर्णाया कुमार्या अन्त्यजाया रजस्वलाया शरणागताया. प्रत्राजिताया निक्षिप्तायाश्च ॥ विष्णुः, ३६, ऋणानामपाकरणम्-अ. 2 सत्राधिकार्यनाहिताग्नित्वम्-अ. ३ लवणादिविक्रय-अ कनिष्ठभ्रातृविवाह-अ. Compare sūtras 6 to 12 with the following गोवधो व्रात्यता स्तेयमृणाना चानपाक्रिया। अनाहिताग्नितापण्यविक्रयः परिवेदनम् ॥ याज्ञवल्क्य. ३, २३४. व्रात्यता' ११, ६२; 'गोवध ' ११, ५९, 'ऋणानामनपाक्रिया' ११, ६५; 'अनाहितामिता' ११, ६५, 'अपण्याना च विक्रयः' ११, ६२, 'परिवित्ति- तानुजेऽनूढे परिवेदनमेव च' ११, ६०-मनु . व्रात्यता, ३७, १९, क्षत्रविट्शूद्रगोवधः, ३७, १३ ; देवर्षिपितृऋणानामनपा- क्रिया, ३७, १९; अनाहिताग्निता, ३७, २८ ; अविक्रेयविक्रयः, ३७, १४; परिवित्ति- तानुजेन ज्येष्ठस्य, ३७, १५-विष्णुः. . I 5 - . . - ·२२ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम 'पणपूर्वाध्यापकाध्ययनग्रहणम् ॥ १३ ॥ पणपूर्वाध्यापनं च ॥ १४ ॥ अधिकवृध्युपजीवित्वम् ॥ १५ ॥ लवणस्योत्पादनम् ॥ १६ ॥ स्त्रीशूद्रवधः ॥ १७ ॥ 'निन्दितार्थोपजीवनम् ॥ १८ ।। नास्तिक्यम् ॥ १९ ॥ अपत्याना विक्रयः ॥ २० ॥ धान्यत्रपुसीसपश्वपहरणम् ॥ २१ ॥ अयाज्याना च याजनम् ॥ २२ ॥ पितृमातृसुतत्यागः ॥ २३ ॥ 1 परपूर्वापकारोऽनध्ययनग्रहणम्-अ 2 वर्णपूर्वाध्यापनं-अ Compare sūtras 13 to 16 with the following भृतादध्ययनादानं भूतकाध्यापनं तथा । [पारदार्य पारिवित्यं] वाधुष्य लवणक्रिया ॥ याज्ञवल्क्य. ३, २३५ 'भृत्या चाध्ययनादानं भृत्याध्यापनमेव च ' ११, ६२, 'वाधुष्यं' ११, ६१- मनु. भृताचाध्ययनादानम् । ३७, २१; मृतकाध्यापनम् ३७, २०-विष्णु निन्दिता?पजीवनम्-अ, Compare sütras 17 to 20 with the following स्त्रीशूद्रविक्षत्रवधो निन्दितार्थोपजीवनम् । नास्तिक्य [व्रतलोपश्च] सुताना चैव विक्रय. ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, २३६ 'स्त्रीशूद्रविक्षत्रवधो' ११, ६६, 'निन्दितान्नादनं तथा' ११, ६४ , 'नास्ति- क्यं च' ११, ६६ ; 'अपत्यस्य च विक्रय-११, ६१-मनु.. क्षत्रविटशूद्रगोवध.। ३७, १३; विकर्मजीवनम् । ३७, ११, नास्तिकता । 3 १ - - ३५, ३१-विष्णु..

·पञ्चमोऽध्यायः 2 तटाकारामविक्रयः ॥ २४ ॥ कन्यादृषणम् ॥ २५ ॥ आत्मार्थ पाकक्रियारम्भः ॥ २६ ॥ मद्यपस्त्रीसंगमः ॥ २७ ॥ सुतस्य संस्काराकरणम् ॥ २८ ॥ आर्द्रद्रुमच्छेदनम् ॥ २९ ॥ स्त्रियं पण्यत्वेन प्रयोज्य तल्लब्धोपजीवनम् ॥ ३० ॥ स्त्रीधनोपजीवनं च ॥ ३१ ॥ प्राणिवधेन जीवनम् ॥ ३२ ॥ 1 . . Compare sūtras 21 to 24 with the following धान्यकुप्यपशुस्तेयमयाज्याना च याजनम् । पितृमातृसुतत्यागस्तडागारामविक्रय ॥ याज्ञवल्क्य ; ३, २३७ 'धान्यकुप्यपशुस्तेयम्' ११, ६६, [गोवधो]ऽयाज्यसयाज्य[पारदार्यात्मवि- क्रया ]' ११, ५९; 'गुरुमातृपितृत्यागः [स्वाध्यायाग्न्यो सुतस्य च' ११, ५९, तडागाराम[दाराणामपत्यस्य च विक्रय ' ११, ६१—मनु . परस्वापहरणम् । ३७, ८, अयाज्ययाजनम् । ३७, १०, अग्निपितृसुतदाराणा च । ३७, १४-विष्णुः. मद्यस्त्रीसंगम -अ. Compare sūtras 25 to 28 with the following कन्यासंदूषणं चैव [परिविन्दकयाजनम् । कन्याप्रदानं तस्यैव कौटिल्य व्रतलोपनम् ॥] आत्मनोऽर्थे क्रियारम्भो मद्यपत्रीनिषेवणम् । स्वाध्यायाग्निसुतत्यागो [बान्धवत्याग एव च ॥] याज्ञवल्क्य, ३, २३८- 2 3 'कन्याया दूषण चैव' ११, ६१; 'आत्मार्थ च क्रियारम्भ ११,६४; मद्यपस्त्रीनिषेवणम्' ११, ६६ ; 'सुतस्य च' ११, ५९-मनुः आत्मार्थे क्रियारम्भ । ३७, २७ , मद्यपस्त्रीनिषेवणम् । ३७, ३३ ; अग्निपितृ- मातृसुतदाराणा च । ३७, ६-विष्णुः, ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् औषधं दत्वा वशीकरणेन जीवनम् ॥ ३३ ॥ तिलेक्षुपीडाकरणस्य प्रवर्तनम् ॥ ३४ ॥ द्रव्यग्रहणेन 'परदासीकरणरूपात्मविक्रयः ॥ ३५ ॥ शूद्रसेवनम् ॥ ३६ ॥ हीनेषु मैत्रीकरणम् ॥ ३७ ॥ साधारणस्त्रीसंभोगः ॥ ३८ ॥ अगृहीताश्रमित्वम् ॥ ३९ ॥ 'परान्नपरिपुष्टता ॥ ४० ॥ असच्छास्त्राभिगमनम् ॥ ४१ ॥ आकरेप्वधिकारिता ॥ ४२ ॥ 'भार्याया विक्रयः ॥ ४३ ॥ 8 6 . - 1सी in परदासी omitted by क. Compare sūtras 29 to 35 with the following इन्धनार्थ द्रुमच्छेदः स्त्रीहिस्रौषधिजीवनम् । हिनयन्त्रविधान च व्यसनान्यात्मविक्रयः। याज्ञवल्क्यः, ३, २४०. 'इन्धनार्थमशुष्काणा द्रुमाणामवपातनम्' ११, ६४ , 'हिसौषधीना स्त्र्याजीवो- ऽभिचारो मूलकर्म च' ११, ६३ ; 'महायन्त्रप्रवर्तनम् ' ११, ६३ , “आत्मविक्रया.' ११, ५९~मनु. द्रुमगुल्मवल्लीलतौषधीना हिंसा। ३७, २४ , स्त्रिया जीवनम् । ३५, २५, अभि- चारबलकर्मसु प्रवृत्ति । ३७, २६ ; महायन्त्रप्रवर्तनम् । ३७, २३---विष्णुः. स्वय ,गृहीताश्रमित्वम्-क. परानपरिपुष्टदेह.-क Compare sūtras 36 to 40 with the following शूद्रप्रेष्य हीनसख्यं हीनयोनिनिषेवणम् । तथैवानाश्रमे वासः परान्नपरिपुष्टता ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, २४१ असच्छास्त्रादिगमनम्-क 7 भार्या विक्रय:-क, 3 . 6 ·पञ्चमोऽध्यायः २५ एकैकमुपपातकम् ॥ ४४ ॥ उपपातके तुरीयं पातके सहस्रं महापातके द्विगुणं नरकं वर्ष-. संख्यया ॥ ४५ ॥ महापातकतां प्राप्नोत्यावृत्तमुपपातकम् ॥ ४६ ॥ एवं 'जातिभ्रंशकरादिभिः ॥ ४७ ॥ 67 इति द्वितीयप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः 1 - . - Compare sūtras 41 to 44 with the following असच्छास्त्राधिगमनमाकरेष्वधिकारिता । भार्याया विक्रयश्चैषामेकैकमुपपातकम् ॥ याज्ञवल्क्य , ३, २४२. 'असच्छास्त्राधिगमनम्' ११, ६६ ; 'सर्वाकरेष्वधीकार.' ११, ६३ ; 'तडागा- रामदाराणामपत्यस्य च विक्रय ' ११, ६१; 'उपपातकम् ', ११, ६६-मनुः. अंसच्छास्त्राभिगमनम् । ३७, ३०; सर्वाकरेष्वधीकार । ३७, २२; अविक्रेय- विक्रयः । ३७, ३१, इत्युपपातकानि । ३७, ३४-विष्णु . 2 उपपातके-omitted by अ. पातकसहस्र-अ. cf , पातकेषु सहस्रं स्यान्महस्तु(स्सु) द्विगुणं तथा । उपपातके तुरीय स्यानरकं वर्षसख्यया ॥ अङ्गिराः, याज्ञ मिता., ३, २३३ पृ ३८४. “युक्तमुपपातकादेरभ्यासापेक्षया पतनहेतुत्वम्"-याज्ञ. मिता., ३, २३४-२४२. 3 4 5cf, 6 7 8 जातिभ्रशकरादि-क cf , " एवं गोवधादीना प्रत्येकमुपपातकसंज्ञा वेदितव्या। मनुना (११, ६७-७०) पुनरन्यान्यपि निमित्तानि जातिप्रशकरसंकरीकरणापात्रीकरणमलिनीकरणसंज्ञानि परिगणितानि ॥" याज्ञ. मिता , ३, २३४-२४२, पृ ३८३. .

·२६ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् षष्ठोऽध्यायः है मातृगमनदुहितृगमनस्नुषागमनानि 'प्रत्येकमतिपातकानि ॥ १ ॥ स्वसृसख्याः सगोत्राया उत्तमवर्णाया रजस्वलायाः प्रव्रजितायाः शरणागताया 'निक्षिप्तायाश्च गमनं प्रत्येकमनुपातकानि ॥ २ ॥ ब्राह्मणस्य रुजकरणमनेयमद्ययोद्मतिर्मत्या जैह्मयं "पशौ पुंसि च मैथुनकरणमित्येतानि जातिभ्रंशकराणि ॥ ३ ॥ मृगेभाजाविमीनाहि महिषीवधः 1 संकरीकरणम् ॥ ४ ॥ निन्दितेभ्यो धनादानं शूगसेवनं वाणिज्यं कुसीदजीवनमसभ्य- 2 3 . 5 . 6 1 प्रत्येकमतिपातकानि स्युः-क. cf , मातृगमनं दुहितृगमन स्नुषागमनमित्यतिपातकानि । विष्णु., ३४, १ स्वसूसख्याया:-अ%3; सख्याया-क 4 नि in निक्षिप्तायाश्च omitted by क. cf., स्वसुः सख्याः सगोत्राया उत्तमवर्णाया कुमार्या अन्त्यजाया रजस्वलाया: प्रव्रजिताया शरणागताया निक्षिप्तायाश्च । अनुपातकिनस्त्वेते etc -विष्णुः, ३६, ७-८. रज for रुजः--अ. 'पशुपुसि च-अ. scf . ब्राह्मणस्य रुज कृत्वा घ्रातिर यमद्ययो। जैह्मयं च मैथुन पुसि जातिभ्रंशकरं स्मृतम् ॥ मनुः, ११, ६७. ब्राह्मणस्य रुजस्करणम् । अयमद्ययोर्धाति । जैह्मयम् । पशुषु मैथुनाचरणम् । पुसि च । इति जातिभ्रंशकराणि ॥ विष्णुः, ३८, १-६ The portion from 2 to 4 omitted by to सकलीकरणम्-अ and क. cf., खराश्वोष्ट्रमृगेभानामजाविकवधस्तथा। सकरीकरणं ज्ञेयं मीनाहिमहिषस्य च ॥ मनुः, ११, ६८ ग्राम्यारण्यानां पशूनां हिसा सकरीकरणम् । विष्णुः, ३९, १. 9 10 11 ·षष्ठोऽध्यायः २७ म भाषणमपात्रीकरणम् ॥ ५ ॥ पक्षिजलचरकृमिकीटघातनं जलजसूदनं 'मद्यानुगतभोजनानि फलेन्धनकुसुमस्तेयमित्येतन्मलिनीकरणमुच्यते ॥ ६ ॥ 'अतोऽन्यदनुक्तं पापजातं प्रकीर्णकमिति कथ्यते ॥ ७ ॥ अथ महापातकादीना प्रायश्चित्तं संक्षेपेण' कथ्यते ॥ ८ ॥ ब्रह्महा शिरःकपाली ध्वजवानन्यच्छिरःकपालं दण्डाग्रसमारोपित कृत्वा भिक्षाशी कर्म वेदयन् स्वव्यापादितशिरःकपालात्मकध्वजवान् तदलाभेऽन्यस्य ब्राह्मणस्यैव" शिरःकपालं धृत्वा द्वादशाब्दानि कुटी 18 15 2 3 . 4 5 6 1 cf , निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् । अपात्रीकरण ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणम् ॥ मनु., ११, ६९. निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं कुसीदजीवनमसत्यभाषण शूद्रसेवनमित्यपात्रीकरणम् । विष्णुः, ४०,१ कुक्षि for पक्षि-अ. घातजलजनूदनं-अ. मद्यानुगतो भोजनानि-अ. फलैव कुसुम-क. cf., कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनम् । फलैधःकुसुमस्तेयमधैर्य च मलावहम् ॥ मनु., ११, ७०. पक्षिणा जलचराणां जलजाना च घातनम् । कृमिकीटाना च । मद्यानुगतभोजनम् । इति मलावहानि ॥ विष्णु., ४१, १-४. ' ततोऽन्यदनुक्तं-क पातकजातं-क. ° cf , यदनुक्त तत्प्रकीर्णकम् । विष्णुः, ४२, १ अथ-omitted by अ 11 साक्षेपेण-अ. 1" ध्वजवान् यच्छिर कपालंक 13 दण्डाग्रे समारोपित-क. ॥ वेदयन-omitted by अ. द्वयवान् for ध्वजवान-अ. 16 तदलाभेनास्य-अ 1 ब्राह्मणस्येव-अ. 8 10 15 ·२८ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् कृत्वा वने 'वसेत् ॥ ९ ॥ वालवासी जटी वृक्षमूले वसेत् ॥ १० ॥ लोहितकेन मृन्मयखण्डशरावेण भिक्षायै ग्राम प्रविशेत् ॥ ११ ॥ सप्तागाराण्येव द्वारि स्थितो भिक्षां याचेत' ॥ १२ ॥ 2 . 1 वसेद्वा-अ. cf , शिर:कपाली ध्वजवान् भिक्षाशी कर्म वेदयन् । ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक् शुद्धिमाप्नुयात् ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, २४३. ब्रह्महा द्वादश समा कुटी कृत्वा वने वसेत् । भैक्षाश्यात्मविशुध्यर्थ कृत्वा शवशिरोध्वजम् ॥ मनु , ११, ७२. अरण्ये कुटीं कृत्वा वाग्यत शवशिरोध्वजोऽर्धशाणीपक्षमधोनाभ्युपरिजान्वाच्छाद्य ।। आपस्तम्ब, १, २४, ११ कपाली खट्टाङ्गी गर्दभचर्मवासा अरण्यनिकेतनः श्मशाने ध्वज शवशिरः कृत्वा कुटी कारयेत् तामावसेत् स्वकर्माचक्षाण. ॥ बोधायन , २, १, ३. खट्वाङ्गकपालपाणिर्वा द्वादशसंवत्सरान् ब्रह्मचारी भैक्ष्याय ग्रामं प्रविशेत्कर्मा- चक्षाणः ॥ गौतम , २२ ३. आहवजटी for वालवासा जटी-अ. 4cf , कृतवापनो वा निवसेद्वामान्ते गोव्रजेऽपि वा। आश्रमे वृक्षमूले वा गोब्राह्मणहिते रतः ॥ मनुः, ११, ७८. कृतवापनो वेति विकल्पाजटी वेति लक्ष्यते । अत एव संवर्त: ब्रह्महा द्वादशाब्दानि वालवासा जटी ध्वजी ॥ इति"-याज्ञ. मिता., ३, ३४३ पृ ३८४. कपाली खटाङ्गी गर्दभचर्मवासा etc.-बोधायनः, २, १, ३. मृन्मयखण्डशरावेण भिक्षाचरणं ग्राम-क. यतवागरण्ये द्वारि--अ Compare sūtras 11 and 12 with the following खण्डेन लोहितकेन शरावेण ग्रामे प्रतितिष्ठेत । कोऽभिशस्ताय भिक्षामिति सप्ता- गारं चरेत् ॥ आपस्तम्ब , १, २४, १४-१५ सप्तागाराणि भैक्ष चरन् स्वकर्माचक्षाणस्तेन प्राणान् धारयेत् ॥ बोधायनः, २, १, ३. 5 6 7 ·षष्ठोऽध्यायः मितभुक् शुद्धिमाप्नुयात् ॥ १३ ॥ ततः सेतुस्नानं कुर्वीत ॥ १४ ॥ ब्राह्मणेभ्यो गोभूतिलहिरण्यादिकं दद्यात् ॥ १५ ॥ तत. पूतो भवत्यकामतः ॥ १६ ॥ कामतश्चेद्भग्वग्निपतनं निर्दिष्टम् ॥ १७ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने षष्ठोऽध्याय. 2 . 4 . 1cf , 'मितभुक् शुद्धिमाप्नुयात् । याज्ञवल्क्यः, ३, २४३ 'ब्रह्महत्यापनोदाय मितभुनियतेन्द्रिय ' मनु, ११, ७५ cf , रामचन्द्रसमादिष्ट नलसचयसंचितम् ॥ सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति । सेतुं दृष्ट्वा विशुद्धात्मा त्ववगाहेत सागरम् ॥ पराशरः, १२, ६९-७०. 3 ब्राह्मणेभ्यो-omitted by अ; ब्राह्मणे-क. cf., पात्रे धनं वा पर्याप्तं दत्वा शुद्धिमवाप्नुयात् । याज्ञवल्क्यः, ३, २५०. सर्वस्वं वेदविदुषे ब्राह्मणायोपपादयेत् । धन वा जीवनायाल गृह वा सपरिच्छदम् ॥ मनुः, ११, ७६ भवति । सकामतश्चेश्वग्नौ पतन नदीष्वपिन-अ. Compare sutras 16 and 17 with the following , प्रायश्चित्तैरपैत्येनो यदज्ञानकृतं भवेत् । कामतो व्यवहार्यस्तु वचनादिह जायते ॥ याज्ञवल्क्य., ३, २२६. इयं विशुद्धिरुदिता प्रकाम्याकामतो द्विजम् । कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिन विधीयते ॥ मनु , ११, प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्शिरा ॥ मनु , ११, ७३ प्रायश्चित्तमग्नौ सक्तिब्रह्मघ्नस्त्रिरवच्छातस्य ॥ गौतमः, २२, १. न कामतो महापापं नरः कुर्यात्कथंचन । न तस्य निष्कृतिष्टा भृग्वग्निपतनाहते ॥ अङ्गिरा, याज्ञ. मिता, ३, २४७पृ. ३९२. 6 - ·३० गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् सप्तमोऽध्यायः सुरापः सुराम्बुघृतगोमूत्रपयसामन्यतममनिस्पर्शाद्दाहशक्तिकं कृत्वा' पीत्वा मरणाच्छुद्धिमाप्नुयात् ॥ १ ॥ ब्राह्मणस्य माधूकमैक्षवं तालं खार्जूरं पानसं द्राक्षं मधूत्थं सैर- मारिष्टं मैरेयं नारिकेलजमेकादशमद्यानि निषिद्धानि 'कामतः ॥२॥ 'अकामतश्चेद्वालवासा जटी वृक्षमले ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ॥ ३ ॥ .. 3 1 ०पयसामन्यतममग्नेः स्पर्शादाहशक्तेः पक्क कृत्वा-अ. cf , सुराम्बुधृतगोमूत्रपयसामग्निसनिभम् । सुरापोऽन्यतम पीत्वा मरणाच्छुद्धिमाप्नुयात् ॥ याज्ञवल्क्य , ३, २५३. सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णो सुरा पिबेत् । तया स काये निर्दग्धे मुच्यते किल्बिषात्तत. ॥ गोमूत्रमग्निवर्ण वा पिबेदुदकमेव वा। पयो घृत वामरणागोशकृद्रसमेव वा ॥ मनुः, ११, ९०-९१. मधूकमैक्षवं-क 4 सैरमारिष्टं-omitted by क. 5 सैरमादिष्टमेरेयं- 6 नारिकेलमजमेकादशमद्यानिक कामतश्चेद्वा-अ. cf , पानस द्राक्षं माधुकं खाजूंरं तालमैक्षवम् । मधूत्थ सैरमारिष्टं मैरेयं नारिकेलजम् ॥ समानानि विजानीयान्मधान्येकादशैव तु ॥ पुलस्त्यः, याज्ञ. मिता., ३, २५३, पृ. ३९७. यक्षरक्ष:पिशाचान्नं मद्य मास सुरासवम् । तब्राह्मणेन नात्तव्य देवानामनता हविः ॥ मनुः, ११, ९५. वासोपजीवितब्रह्महत्याव्रतं-अ. -अ 7 8 .

·सप्तमोऽध्यायः ३१ पिण्याकं तण्डुलावयवान्वा' त्रिवर्ष निशि भक्षयेत् ॥ ४ ॥ त्रयो वर्णा अज्ञानात्तु रेतोविण्मुत्रं सुरा पीत्वा पुन संस्कार- मर्हन्ति ॥ ५॥ मद्यभाण्डस्थितं. तोयमज्ञानाद्यदि कश्चिद्द्विजः पिबेत् पद्मोदुम्बर- बिल्व पलाशकुशोदकं पीत्वा त्रिरात्रेण शुध्यति ॥ ६ ॥ 1 तण्डुल वा-अ. 2 3 Compare sūtras 3 and 4 with the following वालवासा जटी वापि ब्रह्महत्याव्रत चरेत् । पिण्याक वा कणान्वापि भक्षयेत्रिसमा निशि ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, २५४ कणान्वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृनिशि । सुरापानापनुत्यर्थ वालवासा जटी ध्वजी ॥ मनुः, ११, ९२. cf , अज्ञानात्तु सुरा पीत्वा रेतोविण्मूत्रमेव च । पुन.सस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, २५५. अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्र सुरासंस्पृष्टमेव च । पुन संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातय ॥ मनु , ११, १५०. अज्ञानाद्वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुध्यति ॥ मनुः, ११, १४६. अमत्या पाने पयोधृतमुदकं वायु प्रतित्र्यह तप्तानि स तप्तकृच्छः । ततोऽस्य सस्कारः । मूत्रपुरीषरेतसा च प्राशने ॥ गौतम , २३, २-४ Also compare with वसिष्ठ , २०, २२-२३; and बोधायन:, २, १, २०, मद्यभाण्डान्वितं-अ. . 5 पालाश for पलाश-अ. 6 cf., मद्यभाण्डस्थितं तोय यदि कश्चिद्विजः पिबेत् । पद्मोदुम्बरबिल्वपलाशानामुदक पीत्वा त्रिरात्रेण विशुध्यति ॥ वसिष्ठः, २०, २४.

·३२ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् ज्ञानतः पञ्चरात्रं शङ्खपुष्पीशृतं पयः पिबेत् ॥ ७ ॥ सुरापानसमे लशुनादिभक्षणेऽर्धप्रायश्चित्तं चरेत् ॥ ८ ॥ सुवर्णस्तेनः प्रकीर्णकेश आर्द्रवासा आयसं मुसलं स्कन्धे निधाय राजानमुपतिष्ठेदिदं पापं मया कृतमनेन मुसलेन घातयस्वेति ॥९॥ स राज्ञा' सकृद्धननाच्छिक्षितः सन् पूतो भवतीत्येवं सकृत्ताडनेन हतो मृतः शुध्येत ॥ १० 6 .8 1 2 3 5 शङ्खपृष्ठतः पय:--अ; शपुष्पश्रितं पय:-क. cf., अप: सुराभाजनस्था मद्यभाण्डस्थितास्तथा । पञ्चरात्रं पिबेत्पीत्वा शङ्खपुष्पीश्रितं पयः ॥ मनुः, ११, १४७.' अपः सुराभाजनस्था: पीत्वा सप्तरात्रं शङ्खपुष्पीशृतं पयः पिबेत् । मद्यभाण्डस्थाश्च पञ्चरात्रम् ॥ विष्णुः, ५१, २३-२४; 'ज्ञानतः पाने तु विष्णूक्तम्-मद्यभाण्डस्थितं तोयं पीत्वा" etc. याज्ञ. मिता., ३, २५५ पृ. ४०१-४०२. सुरापानसम-अ and क. लशुनादिभक्षणेऽथ प्रायश्चित्तं चरेत्-अ. cf., छत्राकं विदुराहं च लशुनं ग्रामकुक्कुटम् । पलाण्डं गृञ्जनं चैव मत्या जग्ध्वा पतेद्विजः ॥ मनुः, ५, १९ गर्हितानाद्ययोर्जन्धिः सुरापानसमानि षट् । मनुः, ११, ५६. तत्र स्वभावदुष्टलशुनगृञ्जनछत्राकविड्राहग्रामकुक्कुटपलाण्डूनां प्रत्येकर्ममत्या सकृ- द्भक्षणे सांतपनम् । अभ्यासे यतिचान्द्रायणम् । मत्या सकृञ्चेच्चान्द्रम् । अभ्यासे तदावृत्तिः । अत्यन्ताभ्यासे सुरापानसमं प्रायश्चित्तम् । अन्ते पुनरुपनयनमेतेषु सर्वत्र । .... तत्कालछर्दितेऽर्धप्रायश्चित्तम् ॥ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः, पृ. ६१. 6 सुवर्णस्तेयेन-अ. प्रकीर्णन-अ. आर्द्रवाससा-अ. आयसमुसलं स्कन्धेनादाय राजानमवतिष्ठन्निदं-अ. .. सर्वत्र 8 9 10 -अः राज्ञ:-क.

·सप्तमोऽध्यायः मुक्तो वा जीवन्नपि स्तेनस्तेयाद्विमुच्यते ॥ ११ ॥ अकामेन कृतं यत्पापं तत्कामाद्विगुणं भवेत् ॥ १२ ॥ - 1Compare sutras 9 to 11 with the following ब्राह्मणस्वर्णहारी तु राज्ञे मुसलमर्पयेत् । स्वकर्म ख्यापयंस्तेन हतो मुक्तोऽपि वा शुचि ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, २५७. सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो राजानमभिगम्य तु । स्वकर्म ख्यापयन् ब्रूयान्मा भवाननुशास्त्विति ॥ गृहीत्वा मुसल राजा सकृद्धन्यात्तु तं स्वयम । वधेन शुध्यति स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव तु ॥ मनु , ११, ९९-१००. सुवर्णस्तेयकृदाज्ञे कर्माचक्षाणो मुसलमर्पयेत् । वधात्यागाद्वा पूतो भवति ॥ विष्णु ५२, १-२ स्तेन प्रकीर्णकेशोऽसे मुसलमाधाय राजान गत्वा कर्माचक्षीत तेनैन हन्यात् । वधे मोक्ष ॥ आपस्तम्ब, १,२५, ४ स्तेन प्रकीर्य केशान् सैध्रक मुसलमादाय स्कन्धेन राजानं गच्छेदनेन मा जहीति तेनैन हन्यात् । अथाप्युदाहरन्ति-स्कन्धेनादाय मुसल राजानमन्वियात् । अनेन शाधि मा राजन् क्षत्रधर्ममनुस्मरन् । शासने वा विसर्गे वा स्तेनो मुच्येत किल्बिषात् ॥ बोधायनः, २,१, १५-१६ सुवर्णस्तेन प्रकीर्णकेश आर्द्रवासा आयसं मुसलमादाय राजानमुपतिष्ठेदिदं पापं मया कृतमनेन मुसलेन मा घातयस्वेति स राज्ञा शिष्टः सन् पूतो भवति ॥ शङ्ख, याज्ञ मिता., ३, २५७, पृ. ४०३ एव सकृत्ताडनेन राज्ञा हतो मृतः शुध्येत् , मुक्तो वा मरणाज्जीवन्नपि विशुध्येदिति यावत् । याज्ञ. मिता , ३, २५७; पृ. ४०३. स्तेन प्रकीर्णकेशो मुसली राजानमियात्कर्माचक्षाण । पूतो वधमोक्षाभ्याम् ॥ गौतम , १२, ४०-४१. अकामनकृतं यत्पापं यत्-क. तत्कामादिद्विगुण-अ. * cf , विहित यदकामाना कामात्तद्विगुणं भवेत् ॥ 'देवलः, याज्ञ मिता., ३, २२६ , पृ. ३७५ ; अपरार्क, पृ १०५९. अज्ञानाकामकृते यदुक्तं ज्ञानकामकृते तद्विगुणम् । प्रायश्चित्तेन्दुशेखर , पृ. २. . . 2 3 . 5 ·३४ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम जालसूर्यमरीचिस्थं त्रसरेणु ॥ १३ ॥ रजांस्यष्टौ लिक्षा ॥ १४ ॥ तास्तिस्रो राजसर्षप ॥ १५ ॥ ने त्रयो गौरः ॥ १६ ॥ षटकं यवमध्यमः ॥ १७ ॥ ने त्रयः कृष्णलः ॥ १८ ॥ पञ्च ते माष ॥ १९ ॥ ते षोडश सुवर्ण इति ॥ २० ॥ 3 । 4 6 1 बालसूर्यमरीचिस्य-क वसरेणुरजोऽस्याष्टौ वा तिस्रो राजसर्षप-~-अ, त्रसरेणुरजास्यष्टौ तास्तिस्रो राजसर्षपः-क ते-omitted by अ षण्मयममध्यमः -क, षट्क यवमध्यस्थम्-अ. ते-omitted by अ. सुवर्ण-अ Compare sūtras 13 to 20 with the following जालसूर्यमरीचिस्थं त्रसरेणू रज- स्मृतम् । तेऽष्टौ लिक्षा तु तास्तिस्रो राजसर्षप उच्यते ॥ गौरस्तु ते त्रय षट् ते यवो मध्यस्तु ते त्रय । कृष्णल पञ्च ते माषस्ते सुवर्णस्तु षोडश ॥ याज्ञवल्क्यः, १, ३६२-३६३. जालान्तरगते भानौ यत्सूक्ष्मं दृश्यते रज. ! प्रथमं तत्प्रमाणाना त्रसरेणु प्रचक्षते ॥ त्रसरेणवोऽटौ विज्ञेया लिका परिमाणत । ता राजमर्षपस्तितस्ते त्रयो गौरसर्षप. ॥ सर्षपा- षट् यवो मध्यस्त्रियवं त्वेककृष्णलम् । पञ्चकृष्णलको माषस्ते सुवर्णस्तु षोडश ॥ मनु , ८, १३१-१३४. .

·अष्टमोऽध्यायः ३५ 1 तन्मात्रहरणं महापातकम् ॥ २१ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः अष्टमोऽध्यायः कामतो गुरुतल्पगामी सवृषणं शिश्नं परिवास्याञ्जलावाधाय दक्षिणा 'दिशमनावृत्ति व्रजेत् ॥ १ ॥ ज्वलिता वा सूमि परिप्वज्य समाप्नुयात् ॥ २ ॥ 1 4 J 1 तन्मात्रहरणं महापातकमिति-क, तस्मात्तस्य हरण महापातकम्-अ cf , अत षोडशमाषात्मकसुवर्णपरिमितहेमहरण एव महापातकित्व तन्निमित्तं मरणान्तिकादिप्रायश्चित्तविधाने च । द्वित्रिमाषात्मकहेमहरणं तु क्षत्रियादिहेमहरणवदुप- पातकमेवेति युक्तम् । कि च सुवर्णान्न्यूनपरिमाणहेमहरणे प्रायश्चित्तान्तरोपदेशात्तत्परिमाण- स्यैव हेनो हरणे मरणान्तिकादिप्रायश्चित्तमिति युक्तम् ॥ याज्ञ मिता., ३, २५७, ४०४. परिवास्याजलावादायक दिशमनावृत्तिव्रजेत्-अ Compare sütras 1 to 2 with the following. तप्तेऽय शयने सार्धमायस्या योषिता स्वपेत् । गृहीत्वोत्कृत्य वृषणौ नैर्ऋत्या चोत्सृजेत्तनुम् ॥ याज्ञवल्क्य., ३, २५९ गुरुतल्प्यभिभाष्यैनस्तप्ते स्वप्यादयोमये। सूर्मि ज्वलन्ती स्वाश्लिष्यन्मृत्युना स विशुध्यति ॥ स्वयं वा शिश्नवृषणावुत्कृत्याधाय चाललौ नैर्ऋती दिशमातिछेदानिपातादजिह्मग. ॥ मनुः, ११, १०३-१०४ गुरुतल्पगामी सवृषणं शिश्नं परिवास्याजलावाधाय दक्षिणा दिशमनावृत्ति व्रजेत् । ज्वलिता वा सूमि परिष्वज्य समाप्नुयात् ॥ आपस्तम्ब , १, २५, १-२ तप्ते लोहशयने गुरुतल्पग शयीत । सूमि वाश्लिष्येज्ज्वलन्तीम् । लिङ्गं वा सवृष- णमुत्कृत्याञ्जलावाधाय दक्षिणाप्रतीची व्रजेदजिह्ममाशरीरनिपातनात् । मृत. शुध्येत् ॥ गौतम , २३, ९-११. . । .

·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् अकामतः सापत्न्यमातृगमने द्वादशवार्षिकं चरेत् ॥ ३ ॥ गुरुतल्पसमे चण्डालादिगमने नववार्षिकं कामतः ॥ ४ ॥ अकामतश्वेच्चान्द्रायणद्वयम् ॥ ५ ॥ एतच्च सकृद्मने ॥ ६ ॥ 1 - तत्र चेदं 'तप्तेऽयःशयने सार्धमायस्या' इत्याधुक्तं मरणान्तिकं प्रायश्चित्तद्वयम् । तच्च जनन्यामकामकृते । तत्सपत्न्या तु सवर्णायामुत्तमवाया च कामकृते द्रष्टव्यम् ॥ पितृभाों तु विज्ञाय सवर्णो योऽधिगच्छति । जननी चाप्यविज्ञाय ना मृतः शुद्धिमाप्नुयात् ॥ इति षट्त्रिशन्मते ऽभिधानात् ॥ याज्ञ मिता , ३, २५९, पृ ४०८ cf., यत्तु शङ्खन द्वादशवार्षिकमुक्तम् । अधःशायी जटाधारी पर्णमूलफलाशनः । एककाल समश्नीत वर्षे तु द्वादशे गते ॥ रुक्मस्तयी सुरापश्च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । व्रतेनेतेन शुध्यन्ति महापातकिनस्त्विमे ॥ १७, १-३ इति, तत्समवर्गोत्तमवर्णपितृदारगमने, अकामकृते वा द्रष्टव्यम् ॥ याज्ञ मिता , ३, २५९, पृ. ४०९ गुरुतल्पसम-अ. cf , रेत सेक स्वयोनीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च । सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः ॥ मनु., ११, ५८. अतिदिष्टेषु सर्वत्र पादोनवतमाचरेत् ॥ उशना:,हेमाद्रि., प्रायश्चित्तकाण्डम्, पृ.९९६. cf , अज्ञानतश्चान्द्रायणद्वयं कुर्यात् ॥ विष्णु., ५३, ६. चण्डालपुल्कसाना च भुक्त्वा गत्वा च योषितम् । कृच्छ्राब्दमाचरेज्ज्ञानादज्ञानादैन्दवद्वयम् ॥ यमः, श्लो. २८. cf., यदा पुननितोऽज्ञानतो वा चण्डालाद्या. सकृद्गच्छति तदा- चण्डालपुल्कसानां तु भुक्त्वा गत्वा च योषितम् । कृच्छ्राब्दमाचरेज्ज्ञानादज्ञानादैन्दवद्वयम् ॥ इति यमायुक्त संवत्सर कृच्छानुष्ठानं चान्द्रायणद्वयं यथाक्रमेण द्रष्टव्यम् ॥ याज्ञ. मिता., ३, २६०, पृ. ४११-४१२. 2 ·अष्टमोऽध्यायः 2 अत्यन्ताभ्यासे त्वग्निप्रवेशः ॥ ७ ॥ धान्याना हरणे कृच्छम् ॥ ८ ॥ तिलानामैन्दवम् ॥ ९ ॥ रत्नाना चान्द्रायणम् ॥ १० ॥ ऋणानामनपाकरणे सति सामर्थेऽनाहिताग्निताया चान्द्रा- यणम् ॥ ११ ॥ 'लाक्षालवणमधुमासतैलक्षीरदधिघृततक्रचर्मगन्धवासोर्णाकेशकेसरि- भूधेनुवेश्माश्म शस्त्रविक्रये चान्द्रायणं धेनुचतुष्टयं च ॥ १२ ॥ 1 संतताभ्यासे-अ, त्वत्यन्ताभ्यासे-क cf , तथा--- चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च । पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात्साम्यं तु गच्छति ॥ ११, १७५. इति चण्डालादिसाम्यं प्रतिपादयता मनुनापि कामतोऽत्यन्ताभ्यासे मरणान्तिकं दर्शितम् । मरणान्तिक चात्रामिप्रवेशनम् । याज्ञ मिता., ३, २६०, पृ.४११,४१२. 3 cf., धान्यानधनचौर्याणि कृत्वा कामाद्विजोत्तमः । स्वजातीयगृहादेव कृच्छ्राब्देन विशुध्यति ॥ मनुः, ११, १६२. धान्यधनापहारी च कृच्छ्रमब्दम् । विष्णु., ५२, ५. ऋता मनसाकरणे-अ, मृन्मयानामनपाकरणे-क. Compare with sūtras 9 to 11 गोवधो व्रात्यता] स्तेयमृणाना चानपाक्रिया । याज्ञवल्क्य , ३, २३४. उपपातकशुद्धि स्यादेवं चान्द्रायणेन तु ॥ याज्ञवल्क्य., ३, २६५ कृतदारो गृहे ज्येष्ठो यो नादध्यादुपासनम् । चान्द्रायणं चरेद्वर्ष प्रतिमासमहोऽपि वा ॥ कार्णाजिनिः, याज्ञ. मिता., ३, २६५, पृ. ४२६. क्षार for लाक्षा-अ. वस्त्र for शस्त्र---अ. cf , सर्वान् रसानपोहेत कृतानं च तिलै. सह । अश्मनो लवण चैव पशवो ये च मानुषाः ॥ " , . 6 7 ·३८ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् 'अत्यन्ताभ्यासे 'चोपनयेत् ॥ १३ ॥ ये ब्राह्मणाधमा यद्रव्य' गर्हितेन कर्मणार्जयन्ति तद्व्योत्सर्गेण 'शुध्यन्ति ने जप्येन तपसा वा ॥ १४ ॥ भृतकाध्ययने' च त्रिरात्रं पयसा ब्राह्मीं 'सुवर्चला पिबेत् ॥ - + 4 6 अप. शस्त्र विषं मास सोमं गन्धाश्च सर्वशः। क्षीरं क्षौद्र दधि घृत तैल मधु गुड कुशान् ॥ मनु , १०, ८६ and ८८. मासलवणलाक्षाक्षीरविक्रयी चान्द्रायण कुर्यात् ॥ विष्णु , ५४, २१ लाक्षालवणमधुमासतैलक्षीरदधितक्रवृतगन्धचर्मवाससामन्यतमविक्रये चान्द्रायणम् । तथा-ऊर्णाकेशकेसरिभूधेनुवेश्माश्मशस्त्रविक्रये च ॥ हारीत , याज्ञ मिता., ३, २६५; पृ ४२६ अत्यन्ताभ्यासित चोपनयने-क. 2 चोपनयनम्-अ . cf , त च भूयश्चोपनयेत् ॥ विष्णुः, ५४, २२. इदं ब्राह्मणाधमाय द्रष्टव्यं-अ, ये ब्राह्मणाधमाय द्रव्य-क. कर्मणार्जयति-अ तव्यस्य उत्सर्गेण-क. 'शुध्यतिक. cf , यद्दर्हितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् । तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसैव च ॥ मनु , ११, १९३ ; विष्णु , ५४, २८. मृतकाध्ययनेन-क. ब्राह्मणी-अ, क. 11 सुवर्चला-omitted by क cf , तथा 'भृतकाध्यापकमृतकाध्यापितयोश्च पयसा ब्रह्मसुवर्चला पिबेत्' इत्यधिकृत्य विष्णुनोक्तम्- भृतकाध्यापन कृत्वा भूतकाध्यापितस्तथा । अनुयोगप्रदानेन त्रीन् पक्षानियत पिबेत् ॥ इति, याज्ञ. मिता., ३, २६५,पृ. ४२७ भृतकाध्ययनाध्यापितयोहारीत आह- भूतकाध्यापनं कृत्वा भृतकाध्यापितश्च य.। अनुयोगप्रदानेन त्रीन् पक्षानियतः पिबेत् ॥ परा. मा. प्रा, पृ. ४३४. । 12 ·अष्टमोऽध्यायः ३९ जातिमात्रब्राह्मणीगमने कामतो वार्षिकम् ॥ १६ ॥ श्रोत्रियभार्यागुणवतीगमने त्रैवार्षिकम् ॥ १७ ॥ एतत्सर्वमृतुकालविषयम् ॥ १८ ॥ अनृतौ तु त्रैमासिकमेव ॥ १९ ॥ द्वित्रिव्यभिचारिब्राह्मणीगमने प्राजापत्यद्वयम् ॥ २० ॥ अकामतस्त्वेक प्राजापत्यम् ॥ २१ ॥ 3 5 7 1 जातिमात्रब्राह्मण्या गमने-अ. 2 कामतो वा-अ cf , खटाङ्गी चीरवासा वा श्मश्रुलो विजने वने । प्राजापत्य चरेत्कृच्छ्रमब्दमेक समाहित ॥ मनुः, ११, १०५. शूद्रीयभार्यागुणवतीगमने-क cf., द्वे परदारे। त्रीणि श्रोत्रियस्य ॥ गौतम , २२, ३१-३२ Compare sutras 16 to 18 with the following तत्रेय व्यवस्था। ऋतुकाले कामतो जातिमात्रब्राह्मणीगमने वार्षिक प्राकृत ब्रह्मचर्यम् । तस्मिन्नेव काले कर्मसाधनत्वादिगुणशालिन्या ब्राह्मण्या गमने द्वे वर्षे प्राकृत ब्रह्मचर्यम् । तादृश्या एव श्रोत्रियभार्याया गमने त्रीणि वर्षाणि प्राकृतं ब्रह्मचर्यम् । यद्वा श्रोत्रियपत्न्या गुणवत्या ब्राह्मण्या त्रैवार्षिकम् ॥ याज्ञ मिता , ३, २६५ ; पृ. ४२७, cf , अनृतुकाले तु जातिमात्रब्राह्मण्या कामतो गमने मानवं त्रैमासिकम् ।। याज्ञ. मिता , ३, २६५, पृ. ४२७-४२८ चान्द्रायणं वा त्रीन् मासानभ्यसेन्नियतेन्द्रियः॥ मनु , ११, १०६ अकामकर्तृक-अ ; अमतस्यैक-क Compare sūtras 20 and 21 with the following 'ब्राह्मणश्चेद प्रेक्षापूर्वक ब्राह्मणदारानभिगच्छेत्तनिवत्तधर्मकर्मण कृच्छ्रो ऽनिवृत्तधर्म- कर्मणोऽतिकृच्छ्रः' इति तद्ब्राह्मणभाया शूद्राया द्रष्टव्यम् । द्विजातिस्त्रीषु वा विप्रोढासु द्विनिर्व्यभिचरितासु अबुद्धिपूर्वगमने वा। तथा च संवतः-'विप्रामस्वजना गत्वा प्राजा- पत्यं समाचरेत् ' (श्लो. १५५) इति । कामतस्तु- राजी प्रव्रजिता धात्री साध्वीं वर्णोत्तमामपि । कृच्छ्रद्वय प्रकुर्वांत सगोत्रामभिगम्य च ॥ (श्लो ३६) इति यमोक्त कृच्छ्रद्वयं द्रष्टव्यम् ।। याज्ञ, मिता., ३, २६५, पृ. ४२८. , १ ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् चतुर्व्यभिचारे' स्वैरिणी भवति ॥ २२ ॥ तद्गमने त्रिरात्रोपोषणं घृतपात्रदानं च ॥ २३ ॥ पञ्चव्यभिचारे' बन्धकी ॥ २४ ॥ तद्मने किचिद्दद्यात् ॥ २५ ॥ अष्टमुष्टि भवेत्किञ्चिदिति ॥ २६ ॥ विधवां व्रतस्थां गत्वा संवत्सरं चरेत् ॥ २७ ॥ गर्भकरणे द्विगुणम् ॥ २८ ॥ इति द्वितीयप्रश्रेऽष्टमोऽध्यायः 1 5 6 चतुर्व्यभिचारीक 2cf., चतुर्थे स्वैरिणी प्रोक्का पञ्चमे बन्धकी भवेत् ॥ स्मृत्यन्तरे, याज्ञ. मिता पृ. ४२८; परा. मा. प्रा, पृ २७०. ३च-omitted by क cf , स्वैरिण्या तु वृषल्यामवकीर्ण, सचेलस्नात उदकुम्भं दद्यात् ॥ शङ्खलिखितौ, याज्ञ. मिता, पृ. ४२८; परा मा प्रा , पृ. २६९; स्मृ. मु., पृ. ८८८. पञ्चव्यभिचारी-अ, पञ्चमव्यभिचारी-क. cf , चतुर्थे स्वैरिणी प्रोक्का पञ्चमे बन्धकी भवेत् ॥ स्मृत्यन्तरे, याज्ञ. मिता., ३, २६५, पृ. ४२८. cf., ब्राह्मणी बन्धकीं गत्वा किंचिद्दद्याद्विजातये ॥ षत्रिशन्मते, याज्ञ. मिता., ३, २६५; पृ ४२८ ; परा मा. प्रा, पृ २७८ ; षड्विशे, स्मृ. मु., पृ. ८८८ cf., अष्टमुष्टि भवेत्किचित् किंचिदष्टौ च पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि आढक परिकीर्तितः ॥ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः, पृ. ३९. s cf , विधवागमने कृच्छ्रमहोरात्रसमन्वितम् । व्रतस्थागमने कृच्छ्रे सपादं तु समाचरेत् ॥ चतुविशतिमते, परा मा प्रा, पृ. २७१, स्मृ.मु., पृ ८८८. cf., गमने तु ब्रत यत्स्याद्गर्भ तद्विगुणं भवेत् ॥ उशनाः, याज्ञ मिता., ३. २६५, पृ. ४२८; परा. मा. प्रा., पृ. २७० । स्मृ.मु., पृ. ८८८. 8 ·नवमोऽध्यायः ४१ नवमोऽध्यायः कामतः 'स्वैरिशूद्रागमने सचैलनात उदकुम्भं दद्यात् ॥ १ ॥ वैश्यागमने चतुर्थकालाहारों ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥ २ ॥ क्षत्रियागमने' त्रिदिनमुपोष्य "यवाढक दद्यात् ॥ ३ ॥ तत्र गर्भोत्पत्तौ द्विगुणं चरेत् ॥ ४ ॥ 'शूद्रश्चेद्राह्मणीमधिगच्छेद्वीरणपत्रैर्वेष्टयित्वा शूद्रममौ पातयेत् ॥५॥ ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं 'कारयित्वा सर्पिषाभ्यज्य नमा खरमारोप्य महापथमनुव्राजयेत् पूता भवतीति विज्ञायते ॥ ६ ॥ 3 4 5 6 १ स्वैरिशूयानुगमने-अ. 2 वेश्यागमने-क. चतुर्थकालहारो-अ ; चतुर्थकालापहारो-क. क्षत्रियानुगमने-अ, क्षत्र्यागमने-क. यवादिक-अ. Compare sūtras 1 to 3 with the following स्वैरिण्या वृषल्यामवकीर्ण: सचैलस्नात उदकुम्भ दद्यात् । वैश्यायां चतुर्थकाला. हारो ब्राह्मणान् भोजयेत् । क्षत्रियाया त्रिरात्रोपोषितो यवाढक दधात् ॥ शङ्खलिखितो, परा.मा. प्रा., पृ २६९; स्मृ.मु., पृ. ८८८; Vijhanesvara cites these sutras with some additions in his conimentary on याज्ञवल्क्य ३, २६५ (p. 428) and attributes them to शङ्ख and to शङ्खलिखित on p, 440 cf., गमने तु व्रत यत्स्याद्र्भ तद्विगुण भवेत् ॥ उशना, याज्ञ. मिता., ३, २६५, पृ. ४२८; परा. मा. प्रा., पृ. २७० ; स्मृ. मु., पृ. ८८८. शूद्रश्चेद्राह्मणीगमने वीरणपत्रर्वेष्टयित्वा-अ. कृत्वा सर्वेषामधिगच्छेदभ्यज्य नमाम्बरीमारोप्य महारथमनुव्राजयेत् पूतो-अ Compare sūtras 5 and 6 with the following शूद्रश्चेद्राह्मणीमभिगच्छेद्वीरणपत्रर्वेष्टयित्वा शूद्रमग्नौ प्रास्येत् । ब्राह्मण्या. शिरसि वपन कारयित्वा नमा कृष्णं खरमारोप्य महापथमनुसंवाजयेत् पूता भवतीति विज्ञायते ॥ वसिष्ठः, २१, १-२. 6 8 9 10 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् 'वैश्यश्चेदाह्मणीमधिगच्छेद्रोहितदभैर्वेष्टयित्वा वैश्यमग्नौ 'प्रास्येत् ॥ ब्राह्मण्या गौरखरारोहणम् ॥ ८ ॥ 'क्षत्रियश्चेद्राह्मणीमधिगच्छेच्छरपत्रैर्वेष्टयित्वा क्षत्रियमग्नौ प्रास्येत् ॥ ब्राह्मण्या: 'खरारोहणं पूर्ववत् ॥ १० ॥ 'पाणिधृतभार्याया मुख मैथुनं यश्चरेत् तस्येह निष्कृतिर्नास्तीत्येवं प्रजापतिराह ॥ ११ ॥ रजस्वलाया• कामत. सकृद्गमने सप्तरात्रव्रतम् ॥ १२ ॥ अभ्यासे त्वतिकृच्छं' तत्र धेनुद्वय च ॥ १३ ॥ 2 4 5 6 7 1 वैश्यश्च for वैश्यश्चेत्-अ. प्रास्य for प्रास्येत्-अ. गौरखरमारोहणम्-अ. क्षत्रियश्च for क्षत्रियश्चेत्-अ. प्रास्य for प्रास्येत्-अ. खरारोपणं-क. Compare sūtras 7 to 10 with the following वैश्यश्चेद्राह्मणीमभिगच्छेच्छरपत्रैष्टयित्वा वैश्यमग्नौ प्रास्येत् । ब्राह्मण्याः शिरसि वपन कारयित्वा नग्ना गौरखरमारोप्य महापथमनुमव्राजयेत् पूता भवतीति विज्ञायते । राजन्यश्चेद्राह्मणीमभिगच्छेच्छरपत्रैर्वेष्टयित्वा राजन्यमग्नौ प्रास्येत् ब्राह्मण्या. शिरसि वपन कारयित्वा सर्पिषा समभ्यज्य नग्ना श्वेत खरमारोप्य महापथमनुसंवाजयेत् पूता भवतीति विज्ञायते ॥ वसिष्ठः, २१, ३-५ पाणिगृहीताया भार्याया--क cf , यो विप्रः पुंसि ससर्ग स्वदारेषु रति मुखे। तस्येह निष्कृतिर्नास्ति पुन: सस्करण विना ॥ मार्कण्डेयः, हेमादिः, प्रा., पृ. ३५०. यस्तु ब्राह्मणो धर्मपत्नीमुखे मैथुन सेवेत स दुष्यति। प्राजापत्येन शुध्यति ॥ उशना, परा. मा. प्रा.,पृ. २७१; स्मृ मु,पृ. ८९१ cf., अमानुषीषु पुरुष उदक्यायामयोनिषु । रेत. सिक्त्वा जले चैव कृच्छं मांतपनं चरेत् ॥ मनुः, ११, १७३. ॥ अभ्यसेत्प्रतिकृच्छ्र-अ ; अभ्यसेत्त्वतिकृच्छं-क. cf., रजस्वला तु यो गच्छेन्द्रनर्मिी पतितां तथा । तस्य पापविशुध्यर्थमतिकृच्छ्रो विशोधकः ॥ सवर्तः, श्लो. १६५, 8 9 10 ·नवमोऽध्यायः 1 2 3 4 5 श्वमार्जार 'गोधामण्डूक नकुलसर्पछुच्छुन्दरीमूषकान्' हत्वा कृच्छ्रे द्वादशरात्रं* चरेत् किचिद्दद्यात्कामतः ॥ १४ ॥ अनुक्तनिष्कृतीनामस्थिमता कृकलामादीना सहस्रं हत्वानस्थिमता जलूकादीना शकटपूर्णपरिमितं हत्वा तप्तकृच्छाध धेनुद्वयं दद्यात् ॥१५॥ 1 मार्जाल for मार्जार-क. नकुल cited twice by क. मूषक्यो for मूषकान्-अ कृच्छ्रद्वादशरात्रं-क. cf , श्वमार्जारनकुलसर्पदहरमूषकान् हत्वा कृच्छू द्वादशरात्र चरेत् किचिद्दयात् ॥ वसिष्ठः, २१, २७. यत्पुनर्वसिष्टेनोक्तम्-'श्वमार्जार etc ' इति तत्कामतोऽभ्यासविषयम् ॥ याज्ञ. मिता., ३, २७०. मार्जारगोधानकुलमण्डूकाश्च पतत्रिणः । हत्वा यह पिबेन्क्षीर कृच्छू वा पादिकं चरेत् ॥ याज्ञवल्क्य., ३, २७०. इद च प्रत्येकवधविषयम् । समुदितवधे तु- मार्जारनकुलौ हत्वा चाषं मण्डूकमेव च । श्वगोधोलूककाकाश्च शूद्रहत्याव्रत चरेत् ॥ इति मनूक्त (११, १३१) पाण्मासिक द्रष्टव्यम् ।। याज्ञ. मिता. ३, २७०. मण्डूकनकुलकाकबिम्बदहरमूषकश्वहिसामु च । गौतम., २२, २१ तप्तकृच्छार्थ-क. cf , अस्थन्वता सहस्र हत्वा । अनस्थिमतामनडुद्भारे च ॥ गौतम.,२२,२२-२३. अत्र बुद्धिपूर्वे शूद्रहत्याप्रायश्चित्तम् । नेतरत्रैदिति द्रष्टव्यम् ॥ मस्करी. अस्थिमता सहस्रं तु तथानस्थिमतामन । याज्ञवल्क्यः, ३, २६९. अस्थिमता प्राणिना कृकलासप्रभृतीनामनुक्तनिष्कृतीना सहस्रं हत्वा अनस्थिमता च यूकमत्कुणदशमशकप्रभृतीनामनः शकट तत्परिपूर्णमात्रं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं पाण्मासिक प्राकृत ब्रह्मचर्य चरेश धेनूर्वा दद्यात् ॥ याज्ञ. मिता , ३, २६९ अस्थिमता तु सत्वाना सहस्रस्य प्रमापणे । पूर्णे चानस्यनस्था तु शुदहत्याव्रत चरेत् ॥ मनुः, ११, १४०, 6 . 7 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् वैदिककर्मार्थव्य तिरकेण 'वृक्षगुल्मलतादीना छेदने गायत्रीशतं जपेत् ॥ १६ ॥ कृष्यर्थ 'लाङ्गलार्थ छेदन न दोषः ॥ १७ ॥ काकगृध्रादिपक्षिभिर्दष्ट पुरुषो ऽन्तर्जले प्राणायामत्रयं कृत्वा धृतं प्राश्य विशुध्यति नाभेरधोदेशे ॥ १८ ॥ ऊर्ध्वदेशे तु द्विगुणं भवेत् ॥ १९ ॥ 1 वृक्षगुल्मलताना--अ. cf., वृक्षगुल्मलतावीरुच्छेदने जप्यमृक्शतम् । याज्ञवल्क्यः, ३, २७६. फलदाना तु वृक्षाणा छेदने जप्यमृक्शतम् । गुल्मवल्लीलताना च पुष्पिताना च वीरुधाम् ॥ मनुः, ११, १४२. फलदाना आम्रपनसादिवृक्षाणा गुल्मादीना च यज्ञाद्यदृष्टार्थ विना छेदने ऋचा गायत्र्यादीना शतं जप्तव्यम् ॥ याज्ञ. मिता, ३, २७६. ओषध्यः पशवो वृक्षास्तिर्यञ्च पक्षिणस्तथा । यज्ञार्थ निवन प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्युच्छ्रिती. पुन: ॥ विष्णु , ५१, ६३ लागलार्थछेदने दोष-अ * cf , फलपुष्पोपगान् पादपान्न हिस्यात् । कर्षणकरणार्थ चोपहन्यात् ॥ वसिष्ठ., १९,११-१२. काकगृध्रादिपक्षिभिर्दष्टपुरुषो-क. cf., पुंश्चलीवानरखरैर्दष्टश्चोष्ट्रादिवायसैः । प्राणायाम जले कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, २७७. श्वसृगालखरैर्दष्टो ग्राम्यैः कव्याद्भिरेव च । नराश्वोष्ट्रवराहेश्च प्राणायामेन शुध्यति ॥ मनुः, ११, १९९. Also compare वसिष्ठ, २३, २६, बोधायन, १, ५, १२६ and विष्णु, ५४, ११. 5 6 . .

·दशमोऽध्यायः मस्तके 'तु चतुर्गुणम् ॥ २० ॥ इति द्वितीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः दशमोऽध्यायः 2 श्वजम्बूकरासभैर्दष्टा रजस्वला 'पञ्चरात्रं निराहारा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥१॥ द्विगुणादि पूर्ववत् ॥ २ ॥ श्वादिभिर्गलितमवलीढं प्रदेशमद्भि प्रक्षाल्यानौ निष्टपनं कुर्यात्तेन शुद्धिर्भवति ॥ ३ ॥ तु-omitted by क. Compare sūtras 19 and 20 with the following नाभेरूज़ तु दष्टस्य तदेव द्विगुणं भवेत् । स्यादेतत्विगुणं वक्त्रे मस्तके तु चतुर्गुणम् ॥ अङ्गिराः, याज्ञ मिता., ३, २७७, पृ. ४३७; परा. मा. प्रा,पृ. ५५ पञ्चरात्रनिराहारा-अ. cf , रजस्वला यदा दष्टा शुना जम्बुकरासभैः । पञ्चरात्र निराहारा पञ्चगव्येन शुध्यति । पुलस्त्यः, याज्ञ. मिता, ३, २७७; पृ. ४३८; परा. मा. प्रा., पृ. ५५, व्यास., परा. मा. प्रा., पृ. १२६]. cf., ऊर्व तु द्विगुणं नाभेर्वक्त्रे तु त्रिगुणं तथा । चतुर्गुणं स्मृतं मूर्ध्नि दृष्टेऽन्यत्राप्लुतिर्भवेत् ॥ पुलस्त्यः, याज्ञ. मिता., ३, २७७% पृ. ४३८; परा. मा. प्रा.,पृ.५५-५६. श्वादिभिर्विगलितमपविद्ध प्रदेशमद्भिः सम्यक प्रक्षाल्यानौ-अ ' cf., शुना घ्रातावलीढस्य दन्तर्विदलितस्य च । अद्भिः प्रक्षालन प्रोक्तमाग्निना चोपचूलनम् ॥ मनुः, ११, १९९. शुना घ्रातावलीढस्य नखैर्विलिखितस्य च । अद्भिः प्रक्षालनं प्रोकममिना भूरि तापनम् ॥ पराशरः, ५, ६. 5 6 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम 1 वेदोक्तकर्मपरित्यागी चान्द्रायणं चरेत ॥ ४ ॥ संवत्सरपर्यन्तं ब्राह्मणगृहे भिक्षेत' ॥ ५ ॥ कन्यादूषणे चान्द्रायणम् ॥ ६ ॥ आत्मनोऽर्थे क्रियारम्भ मद्यपस्त्रीनिषेवणं तदेव ॥ ७ ॥ नारीणा विक्रयं कृत्वा चरच्चान्द्रायणव्रतम् ॥ ८ ॥ ब्रह्मसूत्रं विना भुक्त विण्मत्रं कुरुत गायत्र्यष्टसहस्रं प्राणायामेन शुध्यति ॥ ९ ॥ ब्राह्मणीशूद्रयो रजस्वलयोरन्योन्यम्पर्शे क्रमेण कृच्छेण दानेन शुद्धि ॥ १० ॥ Compare sūtras 4 and 5 with the following वेदाग्न्युत्सादी विषवणस्नाय्यधःशायी संवत्सर सकृद्भक्षेण वर्तेत ॥ विष्णु.,५४,१३. प्रमादाब्राह्मणो लोभाद्देशकालविपर्ययात् । अकृत्वैतानि कर्माणि प्राजापत्यं पृथक् चरेत् ॥ हारीत , हेमाद्रि , प्रा., पृ. ५३१. अग्निकार्य ब्रह्मयज्ञ देवर्षिपितृतर्पणम् । त्यक्त्वा व्रती यदा भुङ्क्ते ज्ञानाच्चान्द्रायण चरेत् ॥ गौतम , हेमाद्रि , प्रा., पृ. ५२५: 'नास्तिक्यं व्रतलोपश्च' याज्ञवल्क्य., ३, २३६, “उपपातकशुद्धिः स्यादेवं चान्द्रायणेन तु' याज्ञवल्क्यः, ३, २६५. Compare sūtras 6 and 7 with the following कन्यासंदूषणं चैव आत्मनोऽर्थे क्रियारम्भो मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ।" याज्ञवल्क्य:३,२३८,२३९. उपपातकशुद्धिः स्यादेव चान्द्रायणेन तु ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, २६५. 3 चरेचन्द्रव्रतम्-क cf , नारीणा विक्रयं कृत्वा चरेचान्द्रायणव्रतम् ॥ चतुर्विशतिमतम , याज्ञ. मिता., ३, २८७, पृ. ४४७. cf , ब्रह्मसूत्रं विना भुक्ते विण्मूत्र कुरुतेऽथवा । गायत्र्यष्टसहस्रेण प्राणायामेन शुध्यति ॥ मरीचि , याज्ञ. मिता., ३, २८१. • cf., सृष्टा रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मणी शूद्रजा तथा । कृच्छ्रेण शुध्यते पूर्वा शूदा दानेन शुध्यति ॥ पराशरः, ७, १४-१५. . ॥ 4 5 . .

·दशमोऽध्यायः तस्करराजभृत्यवृक्षारोहणवृत्तिकगरदामिदाश्व'गजारोहणवृत्तिकरङ्गोप- जीविगणान्नोपजीविशूद्रोपाध्यायनक्षत्रोपजीविब्रह्मोपजीविनाम् ॥ ११ ॥ द्विजाना कार्येषु मल्येन परिचारक स ब्रह्मोपजीवीत्युच्यते ॥१२॥ देवलकपुरोहितधूर्त कितवकूटकारापत्यमनुष्यपशुविक्रयिणा* सर्वस्व- त्यागानन्तरं वार्षिकं कृत्वा पितृतर्पणं कृत्वा धेनूर्दद्यात् ॥ १३ ॥ ब्राह्मणस्य समुद्रयाने त्रैवार्षिकम् ॥ १४ ॥ हिरण्यदानं च सहस्रसंख्याकं म्लेच्छादिभ्यो न गृह्णीयात ॥१५॥ गृह्णीयाच्चेबाह्मणेभ्यो दद्यात ॥ १६ ॥ 3 4 5 1 'गजारोहणवृत्तिकरकोपजीविशुद्रोपाध्याय -अ. 2cf., ब्रह्मजीवी ब्राह्मणकार्येषु (द्विजकार्येषु) मूल्येन परिचारक । याज्ञ. मिता., ३, २८८:४४९. कैतव for कितव-अ. विक्रयणं for विक्रयिणां-अ. Compare sūtras 11 and 13 with the following. अनृतवाक तस्करो राजभृत्यो वृक्षारोपकवृत्तिर्गरदोऽग्निदोऽश्वरथगजारोहणवृत्ती रजोप- जीवी श्वागणिकः शूद्रोपाध्यायो वृषलीपति ण्डिको नक्षत्रोपजीवी श्ववृत्तिब्रह्मजीवी चिकि- त्सको देवलकः पुरोहित: कितवो मद्यप• कटकारकोऽपत्यविक्रयी मनुष्यपशुविक्रेता चेति तानुद्धरेत् समेत्य न्यायतो ब्राह्मणव्यवस्थया सर्वव्यत्यागे चतुर्थकालाहाराः संवत्सरं त्रिष- वणमुपस्पृशेयुस्तस्यान्ते देवपितृतर्पण गवाह्निक चेत्येवं व्यवहार्याः ॥ प्रचेताः, याज्ञ. मिता., ३, २८८; पृ. ४४९. समुद्रयोनौ-अ cf , अथ पतनीयानि । समुद्रसयान ब्राह्मणस्य एषामन्यत- मत्कृत्वा मितभोजिनः स्युरपोऽभ्यवेयुः सवनानुकल्पम् । स्थानासनाभ्या विहरन्त एते त्रिभिर्वस्तदपहन्ति पापम् ॥ बोधायन:, २, १, ४०-४१. 8 म्लेच्छादिभोजन-अ. cf , यद्दर्हितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् । तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसैव च ॥ मनुः, ११, १९३ ; विष्णुः, ५४, २८. 6 7 . 9 ·४८ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम 'सत्परिग्रहपरित्यागी 'मर्कटः ॥ १७ ॥ अदत्तादाने जम्बूकः गृध्रो द्वादश जन्मानि दश जन्मानि सूकरः श्वानयोनिशतं गत्वा जायते चण्डालेषु ॥ १८ ॥ शाल्मलं 'शणपुप्पं करनिर्मथितं दधि बहिर्वेदि पुरोडाशं जग्ध्वा नाश्नीयादहर्निशम् ॥ १९ ॥ इति द्वितीयप्रश्नो दशमोऽध्यायः एकादशोऽध्यायः अनिर्दशाहगोमहिषीक्षीरपाने' षडात्रमभोजनम् ॥ १ ॥ सर्वासा 'द्विस्तनीनामजावमेतदेव ॥ २ ॥ 2 कर्मठ:-क. 3 4 5 6 सपरिग्रहपरित्यागी-अ श्मशाने-क. शणपुष्ट-क. करनिर्मथितदधि-अ. cf, शणपुष्प शाल्मलं च करनिर्मथितं दधि । बहिर्वेदि पुरोडाशं जग्ध्वा नाद्यादहर्निशम् ॥ विशन्मतम् , याज्ञ मिता, ३, २८९; पृ ४५२. प्राशने for पाने-अ. cf , अनिर्दशाया गो: भीरमौष्ट्रमेकशफ तथा । आविक संधिनीक्षीर विवत्सायाश्च गो पयः ॥ मनुः, ५, ८-९ गोजामहिषीवर्ज सर्वपयांसि । अनिर्दशाहानि तान्यपि ॥ विष्णुः, ५१, ३८-३९. द्विस्तनीनामेव वर्जयेत्तदेव-अ Compare sūtras 1 and 2 with the following अनिदशाहगोमहिषीक्षीरप्राशने षडात्रमभोजनम् । सर्वासा द्विस्तनीनां क्षीरपाने- ऽप्यजावर्जमेतदेव ॥ पैठीनसिः, याज्ञ. मिता., ३, २८९, पृ. ४५२. 8 9 10 ·एकादशोऽध्यायः ४९ 'यदा भाजनस्थमन्नं केशमक्षिकादिना दूषितं तद्वयुदम्याप उप- स्पृशेत् ॥ ३ ॥ 'तच्चान्नं भस्मना स्पृशेत् ॥ ४ ॥ शुनामुच्छिष्टं भुक्त्वा मासमेकं गवाघ्रातं काकोच्छिष्टं भुक्त्वा 'पक्षं व्रती भवेत् ॥ ५ ॥ ब्राह्मणः शूद्रोच्छिष्टाशने सप्तरात्रं पञ्चगव्यं पिबेत् ॥ ६ ॥ वैश्योच्छिष्टाशने पञ्चरात्रम् ॥ ७ ॥ राजन्योच्छिष्टाशने त्रिरात्रम् ॥ ८ ब्राह्मणोच्छिष्टाशने त्वेकाहम् ॥ ९ ॥ सर्वत्र सुवर्णपञ्चकं पञ्च धेनूर्दद्यात् ॥ १० ॥ 1 3 4 5 यथाभोजनस्थमन्न-अ केशमक्षिकादूषितं-क व्युदक्योप उपस्पृशेत्-अ. This sūtra is omitted by s. Compare sūtras 3 and 4 with the following यदा तु भाजनस्थमन्नं केशादिदूषितं भवति तदा- अन्ने भोजनकाले तु मक्षिकाकेशदूषिते । अनन्तर स्पृशेदापस्तच्चान्न भस्मना स्पृशेत् ॥ प्रचेता , याज्ञ. मिता , ३, २८९, पृ. ४५४. भुक्त्वा-omitted by क पक्षव्रती भवेत्-अ3; पक्षव्रत भवेत्-क. cf , शुनोच्छिष्टं तथा भुक्त्वा मासमेकं व्रती भवेत् । काकोच्छिष्ट गवाघ्रातं भुक्त्वा पक्षं व्रती भवेत् ॥ शङ्खः, १७, ४६. Compare sūtras 6 to 9 with the following ब्राह्मण. शूद्रोच्छिष्टाशने सप्तरात्रम् । वैश्योच्छिष्टाशने पञ्चरात्रम् । राजन्योच्छि- धाशने त्रिरात्रम् । ब्राह्मणोच्छिष्टाशने त्वेकाहम् ॥ विष्णु , ५१,५०-५३. 10 cf , हिरण्यं ब्राह्मणाय दद्याद्गा वाचार्याय ॥ गौतम., २०, १३. 6 7 ४ 9 7 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् पितुज्येष्ठस्य च भ्रातुरुच्छिष्टं भोक्तव्यम् ॥ ११ ॥ चण्डालपतितादीनामुच्छिष्टान्नभक्षणे' चान्द्रायणं विप्रः ॥ १२ ॥ क्षत्रियस्तु सातपनम् ।। १३ ॥ द्विगुणसुवर्णादि पूर्ववत् ॥ १४ ॥ दीपोच्छिष्टं रात्रौ रथ्याहृतमभ्यङ्गशिष्टं च तैलं भुक्त्वा नक्तेन शुध्यति ॥ १५ ॥ यत्किंचिद्भाजने पीतशेषं मुखनि:सृतं तदभोज्यम् ॥ १६ ॥ भोजने 1°चान्द्रायणमभ्यासे' ॥ १७ ॥ 1 . 3 4 5 6 7 cf , पितुज्येष्ठस्य च भ्रातुरुच्छिष्ट भोक्तव्यम् ॥ आपस्तम्ब , १, ४, ११ 2 भोजने for भक्षणे-क क्षत्रियस्य-अ. Compare sūtras 12 and 13 with the following चण्डालपतितादीनामुच्छिष्टान्नस्य भक्षणे । चान्द्रायणं चरेद्विप्रः क्षत्र सातपनं चरेत् ॥ अङ्गिराः, याज्ञ मिता., ३, २८९, पृ. ४५५. अन्त्याना भुक्तशेषं तु भक्षयित्वा द्विजातय । चान्द्रायण तदर्धार्ध ब्रह्मक्षत्रविशा विधिः ॥ आपस्तम्बस्मृतिः, ५,९-१०. द्विजोच्छिष्टं-अ%3: विप्रोच्छिष्टंक दध्याहृत-अ च-omitted by अ. cf , दीपोच्छिष्टं तु यत्तैल रात्रौ रथ्याहृतं च यत् । अभ्यशाच्चैव यच्छिष्ट भुक्त्वा नक्तेन शुध्यति ॥ षट्त्रिंशन्मतम् , याज्ञ. मिता , ३, २८९, पृ. ४५५. 9 यत्किचिद्भोजने पितृशेषं-अ. चान्द्रायणमभ्यसेत्-अ. 11 Compare sūtras 16 and 17 with the following पिबतः पतित तोय भोजने मुखनि सृतम् । अपेयं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ पराशरः, ११, ४०. पीतशेष तु यत्किचिद्भाजने मुखनि सृतम् । अभोज्यं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ (बृहच्छातातप इति तदभ्यासविषयम् ॥ याज्ञ. मिता., ३, २८९; पृ. ४५५. 8 10 .

·एकादशोऽध्यायः 3 1 3 4 अमेध्यपतित' चण्डालपुल्कसरजस्वलावधूतकुष्ठिकुनखिसंस्पृष्टानि 'भुक्त्वा कृच्छं चरेत् ॥ १८ ॥ अकामतोऽर्धम् ॥ १९ ॥ रण्डापुत्र भोजनं कुर्विति यत्रान्नं दद्युस्तत्राहोरात्रोपवास ॥२०॥ उत्थितस्तु यो' भुङ्क्ते वामकरनिर्मुक्तभाजने यो भुक्ते तस्य सांतपनम् ॥ २१ ॥ एकपड्क्त्युपविष्टाना ब्राह्मणाना सह भोजने योकोऽपि त्यजे- त्पात्रं शेषमन्नं न भोजयेत् ॥ २२ ॥ मोहाद्गुक्त्वा'' कृच्छ्रे सान्तपनं चरेत् ॥ २३ ॥ चाण्डाल for चण्डाल-अ भुक्त्वा कृच्छ्रे चरेत्-omitted by अ. This sūtra is omitted by 37. Compare sūtras 18 and 19 with the following अमेध्यपतितचण्डालपुल्कसरजस्वलावधूतकुणिकुष्ठिकुनखिसस्पृष्टानि भुक्त्वा कृच्छ्रे चरेत् ॥ शङ्ख, याज्ञ. मिता , ३, २८९ एतत्कामकारविषयम् । अकामतोऽर्धम् ॥ याज्ञ मिता , ३, २८९; पृ. ४५५. रात्र्यादौ पुत्रभोजनं वुक्तभोजनं कुर्वीत यत्तन्न-अ 6 cf , कुत्सित्वा वा यत्रानं दद्युस्तत्र प्रायश्चित्तमहोरात्रम् ॥ हारीतः, याज्ञ. मिता., ३, २८९, पृ ४५६ उत्थितस्तूभयो-अ. वाकरनिर्मुक्तभोजने-अ, वामकरभाजनेक cf , समुत्थितस्तु यो भुङ्क्ते यो भुक्के मुक्तभाजने । एवं वैवस्वत प्राह भुक्त्वा सान्तपनं चरेत् ॥ षट्त्रिंशन्मतम् , याज्ञ. मिता., ३, २८९, पृ. ४५६. 10 विप्राणां-क. 11 मोहाचेढुक्त्वा-अ. 1? Compare sūtras 22 and 23 with the following एकपड्क्तयुपविष्टाना विप्राणा सह भोजने। योकोऽपि त्यजेत्पात्र शेषमन्नं न भोजयेत् ॥ मोहादुञ्जीत यस्तत्र पक्कावुच्छिष्टभोजने । प्रायश्चित्त चरेद्विप्र कृच्छ्र सान्तपनं तया ॥ पराशरः, ११, ७-८. . 7 8 9 12 . .

·५२ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् क्लिन्नं भिन्नं शवं कूपस्थं यदि दृश्यते तज्जलं पीत्वा त्रिरात्रं पयः पिबेत् ॥ २४ ॥ मानुषे द्विगुणम्' ॥ २५ ॥ चण्डालकूपभाण्डस्थं जलं कामात् पिबेत् सातपनं विप्रः ॥ २६ ॥ प्राजापत्यं क्षत्रियः ॥ २७ ॥ तदर्धं वैश्यः ॥ २८ ॥ शूद्रः पादम् ॥ २९ ॥ अज्ञानात्तु व्यहेण शुध्येत् ॥ ३० ॥ 1 2 Compare sūtras 24 and 25 with the following क्लिनं भिन्न शवं चैव कूपस्थं यदि दृश्यते । पयः पिबेत्रिरात्रेण मानुषे द्विगुणं स्मृतम् ॥ देवलः, याज्ञ. मिता., ३, २८९.४५६. मृतपञ्चनखात्कूपादत्यन्तोपहताच्चोदक पीत्वा ब्राह्मणस्त्रिरात्रमुपवसेत् ॥ विष्णुः,५४, २. Compare sūtras 26 to 29 with the following चण्डालकूपभाण्डस्थं यो ज्ञानात्पिबते जलम् । प्रायश्चित्तं कथ तस्य वर्णे वर्णे विधीयते ॥ चरेत्सान्तपनं विप्र. प्राजापत्य तु भूमिपः । तदर्ध तु चरेद्वैश्यः पादं शूद्रस्य दापयेत् ॥ आपस्तम्बस्मृतिः, ४, १-२. A.S.S. edition of Apastamba reads 'योऽज्ञानात्पिबते जलम् ' for 'यो ज्ञानात्पिबते जलम्' But the better reading is 'यो ज्ञानात्पिबते जलम् ' and is supported by विज्ञानेश्वर who reads 'य. कामात्पिबते जलम् ' and comments इदं च कामकारविषयम्'. vide, याज्ञ मिता, ३, २८९, पृ. ४५६. प्राजापत्येन-क. cf , चण्डालकूपभाण्डस्थमज्ञानादुदकं पिबेत् । स तु त्र्यहेण शुध्येत शूद्रस्त्वेकेन शुध्यति ॥ देवलः, याज्ञ. मिता , ३, २८९; पृ. ४५६; परा. मा. प्रा., पृ. ८५. . . 4 ·द्वादशोऽध्यायः अन्त्यजसंबन्धादल्पजलाशये कूपवत् ॥ ३१ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने एकादशोऽध्यायः द्वादशोऽध्यायः 8 म्लेच्छादीना पुष्करिण्यां हृदे चैकदेशजलं पीत्वा जानुदन्नं 'चेच्छुचिः ॥ १ ॥ अधस्तादशुचिः ॥ २ ॥ कामतोऽहोरात्रम् ॥ ३ ॥ अकामान्नक्तभोजी ॥४॥ रजकादिभाण्डस्थं जलं दधि पयः पिबेविजातीनां ब्रह्मकू!पवासेन निष्कृतिः ॥ ५ ॥ 1 " 3 4 1 अन्य सम वाल्पजलाशयेक. cf , जलाशयेष्वथाल्पेषु स्थावरेषु वसुधरे। कूपवत्कथिता शुद्धिर्महत्सु न च दूषणम् ॥ विष्णु., २३, ४६. हादे च जल पीत्वा जानुदन्नं-क, हृदैकदेशजल पीत्वा जानुदन्न-अ. चेच्छुद्धि --अ. Compare sūtras 1 to 4 with the following म्लेच्छादीनां जलं पीत्वा पुष्करिण्या ह्रदेऽपि वा । जानुदन्नं शुचि ज्ञेयमधस्तादशुचि स्मृतम् ॥ तत्तोयं यः पिबेद्विप्रः कामतोऽकामतोऽपि वा। अकामानक्तभोजी स्यादहोरात्रं तु कामत. ॥ आपस्तम्ब., याज्ञ मिता , ३, २८९ पृ. ४५६. रजकादिभाण्डस्थजलं-क. : 6 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् 'शूद्रस्य दानेनोपवासेन ॥ ६ ॥ अन्त्यजैः खानितेषु तटाककूपादिषु सात्वाचम्य पीत्वा चाभ्यासे प्राजापत्यम् ॥ ७ ॥ अनभ्यासे पञ्चगव्यम् ॥ ८ ॥ कामतः केवलं पर्युषितं भुक्त्वा 'त्रिरात्रं व्रतं चरेत् ॥ ९ ॥ स्नेहाक्तं चेन्न दोषः ॥ १० ॥ 2 . 4 5 , 1 शुद्रस्योपवासेन-क. Compare sūtras 5 and 6 with the following भाण्डस्थमन्त्यजाना तु जलं दधि पय पिबेत् । ब्राह्मण क्षत्रियो वैश्यः शुदश्चैव प्रमादतः ॥ ब्रह्मकूर्च्छपवासेन द्विजातीना तु निष्कृति । शूदस्य चोपवासेन तथा दानेन शक्तितः ॥ पराशर , ६, ३०-३१ 3 खनितेषु-अ स्नात्वा च पीत्वा-क. cf , अन्त्यजैः खानिताः कूपास्तडागा वाप्य एव वा । एषु स्नात्वा च पीत्वा च प्राजापत्येन शुध्यति ॥ (आपस्तम्ब) इति आपस्तम्बोक्तमभ्यासविषयं वेदितव्यम् ॥ याज्ञ मिता , ३, २८९, पृ. ४५७ 6 cf., श्वपाकचाण्डालपरिग्रहेषु पीत्वा जलं पञ्चगव्येन शुद्धि । अन्त्यैस्तु खानिता कूपास्तडागानि तथैव च । येषु स्नात्वा च पीत्वा च पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ आपस्तम्बस्मृतिः, २, २ and ४. त्रिरात्रव्रतं-अ. s cf , केवलानि च शुक्तानि तथा पर्युषितं च यत् । गुडयुक्त तथा भुक्त्वा त्रिरात्रं तु व्रती भवेत् ॥ शङ्ख., १७, ३२ इद च कामतः' इति विज्ञानेश्वर. See याज्ञ मिता , ३, २८९, पृ ४५७ यवगोधूमविकार स्नेहाक्त खाण्डव च वर्जयित्वा पर्युषित तत्प्राश्योपवसेत् ॥ विष्णु,५१, ३५ cf , अन्नं पर्युषितं भोज्यं स्नेहाक्तं चिरसंस्थितम् । याज्ञवल्क्यः, १, १६९ गुडशुक्त तु भक्ष्यं स्यात्ससर्पिष्कमिति स्थितिः । शङ्खः, १७, ३३ . 9 ·द्वादशोऽध्यायः सक्तुधानादधितिलसंबद्धं भोजनं स्नानं च निशि वर्जयेत् ।। यदि स्यात् प्राणायामशतं कार्यम् ॥ १२ ॥ यस्याग्नौ न क्रियते यस्य चान्नं न दीयते तदभोज्यम् ॥ १३ ॥ भुक्त्वा तूपवसेदहः ॥ १४ ॥ अनिवेद्य देवपितृब्राह्मणेभ्यो वृथाकृसरपायसापूप शष्कुली क्त्वोप- वासः ॥ १५ ॥ 9 . 2 . 3 5 6 7 सक्तुधानादधितिलसबन्धं-अ, सक्तून् धाना दधितिलसबन्धं-क cf., न दिवा धाना । न रात्रौ तिलसंबन्धम् । न दधिसक्तून् । and [स्नानमा- चरेत् ] न रात्रौ ॥ विष्णु , ६८, २८-३०, ६४, ६. धाना दधि च सत्तश्च श्रीकामो वर्जयेन्निशि । भोजनं तिलसंबद्ध स्नान चैव विचक्षणः ॥ बृहच्छातातपः, याज्ञ मिता ३, २८९,४५८. यदि न स्यात्-अ. प्राणायामशतं कार्य सर्वपापापनुत्तये । उपपातकजातानामनादिष्टस्य चैव हि ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, ३०५ यस्य चान्न दीयते न तद्भोज्यम्-क; यस्य चाग्र-अ. cf., नादत्वा । नाहुत्वा ॥ विष्णु, ६८, ३२-३३. Compare sūtras 13 and 14 with the following यस्य चाग्नौ न क्रियते यस्य चान्नं न दीयते । न तद्भोज्य द्विजातीनां भुक्त्वा चोपवसेदह ॥ लिखितः, याज्ञ मिता., ३, २८९, ४५८. शष्कुल्यान् for शष्कुली:-अ. scf , [उपवसेत् ।] शालूकथाकृसरसयावपायसापूपशष्कुलीदेवान्नानि हवींषि च ॥ विष्णुः, ५१, ३७. वृथाकृमरसयावपायसापूपशष्कुली. । आहिताग्निर्द्विजो भुक्त्वा प्राजापत्य समाचरेत् ॥ लिखित. अनाहिताग्नेस्तु 'शेषेषूपक्सेदह ' (मनु , ५, २०.) इत्युपवासो द्रष्टव्यः-याज्ञ. मिता , ३, २८९, पृ ४५८ वृथा ' देवताधुद्देशमन्तरेण साधिता । याज्ञ. मिता, १,१७३. 8 - ·५६ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् शूदाणा भाजने' भिन्नभाजने च भुक्त्वाहोरात्रोपवासः पञ्च- गव्येन शुध्यति ॥ १६ ॥ 'वटाश्वित्थपर्णाना कुम्भीतिन्दुकपर्णयोः कोविदारकदम्ब पद्मप- लागपत्रेषु भुक्त्वैन्दवं चरेत् ॥ १७ ॥ माक्षिकं फाणितं शाकं गोरसं लवणं घृतं हस्तदत्तं भुक्त्वा दिन- मेकमभोजनम् ॥ १८ ॥ अभ्यक्तमंत्रपुरीषकरणे श्राद्धान्नभोजने मृतसूतकशूद्रान्नभोजने शूरैः 1 भोजने--अ and क 2 3 momitted by 37. भुक्त्वा सर्वत्रोपवासः-क. cf , शूद्राणा भाजने भुक्त्वा भुक्त्वा वा भिन्नभाजने । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ संवर्तः, याज्ञ. मिता., ३, २८९, 4 8 7 न भिन्नभाजने ॥ विष्णु , ६८, २०. 5 वटाश्वित्थकुम्भीतकोदुम्बरकोविदारकदम्बपद्मपलाशपत्रेषु-- पद्म-omitted by अ. cf , वटाश्वित्थपत्रेषु कुम्भीतिन्दुकपत्रयो.। कोविदारकदम्बेषु भुक्त्वा चान्द्रायण चरेत् ॥ पलाशपद्मपत्रेषु गृही भुक्त्वैन्दवं चरेत् ॥ स्मृत्यन्तरे, याज्ञ. मिता , ३, २८९, पृ ४५८. वटाश्वित्थपत्रेषु कुम्भीतेन्दुकपात्रके । कोविदारकदम्बेषु न भुञ्जीयात्कदाचन ॥ हारीत , ६, १६-१७. पाचितं-अ, फाणितं इक्षुरसविकारः । 9cf , माक्षिक फाणितं शाक गोरस लवण घृतम् । हस्तदत्तानि भुक्त्वा तु दिनमेकमभोजनम् ॥ पराशरः, याज्ञ. मिता., ३, २८९, पृ. ४५८. 1° अभ्यक्तमूत्रपुरीषौ विसृजतः शूद्रानभोजने-क.

·द्वादशोऽध्यायः 8 6 सह स्वप्ने त्रिरात्रमभोजनम् ॥ १९ ॥ क्षीरे लवणमुच्छिष्टे 'घृतं रजकतीर्थेषु स्नानं ताने गव्यं सुरापान- समम् ॥ २० ॥ गणान्नं गणिकान्नं विप्रप्रत्याख्यातान्नं स्तेनगायकवाधुषि कान्नं 11च 1°वर्जयेत् ॥ २१ ॥ 10 1 स्पर्शने-अ. - . 3 5 6 cf , अभ्यतमूत्रपुरीषकरणे मृतसूतकशूद्वान्नभोजने शरैः सह स्वप्ने त्रिरात्रम- भोजनम् ॥ हारीतः, याज्ञ मिता , ३, २८९, पृ ४५८ शूद्रान्न सूतकान्न च अभोज्यस्यान्नमेव च । पराशर , ११, ब्रह्मचर्याश्रमी श्राद्धभोजने त्रिरात्रमुपवसेत् ॥ विष्णु , ५१, ४३. क्षारलवणमुच्छिष्टे-अ च घृतं-क सुरासमम्-क cf , गव्य मूत्रं तथा तक नालिंकरोदक तथा । ताम्रपानस्थित पीत्वा पयो लवणसयुतम् ।। द्विजः कामात्सुरापी स्यादज्ञानाच्चान्द्रभक्षणम् ॥ मार्कण्डेय , हेमाद्रि, प्रा., पृ. ४१९. ताम्रपात्रे पय पानमुच्छिष्टे घृतभोजनम् । दुग्ध लवणसार्ध च सद्यो गोमामभक्षणम् ॥ ब्रह्मवैवर्तपुराणे ब्रह्मखण्डे २७ अध्याये-श्लो. २२. ताम्रपानस्थित गव्य क्षीर च लवणान्वितम् । कराग्रेणैव यत्त घृत लवणमम्बु च ॥ वृद्धहारीतस्मृतिः, ९, २६६ नोच्छिष्टश्च घृतमादद्यात् ॥ विष्णु , ६८, ३६. 7 गणिकान्न गणान्नं-क. विप्र-omitted by क. वेन for स्तेन-क. 10 वाधुष्यान्न for वाधुषिकान-अ. 11 च-omitted by अ 12 ये for वर्जयेत्-क 13 cf., गणान्नं गणिकान्नं च विदुषा च जुगुप्सितम् । स्तेनगायनयोश्चान्न तक्ष्णो वार्धषिकस्य च ॥ मनु , ४, २०९-२१० . 8 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् तथाप्युदाहरन्ति ॥ २२ ॥ मृतभर्ता च या नारी रहस्यं कुरुते पतिम् । 'पश्चात्प्रापयते गर्भान् सा नारी गणिका स्मृता ॥ २३ ॥ तस्या अन्नं न भोक्तव्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ २४ ॥ यस्तु जीवति चौर्येण गोसुवर्णापहारकः । परस्वं हरते नित्यं स विप्रो गण, उच्यत' इति ॥ २५ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने द्वादशोऽध्यायः त्रयोदशोऽध्यायः निगलेन बद्धस्य कदर्यस्य षण्डडाम्भिकचिकित्सककरमृगयुद्विष- त्पतितपिशुनक्तु विक्रयिशस्त्रविक्रय्यपविद्ध मार्जारकुक्कुटादीनाम् ॥ १ ॥ 2 . 3 1 पश्चात्प्रजायते-अ cf , अभिगच्छति या नारी बहुभि पुरुषैमिथ । व्यभिचारीति सा ज्ञेया प्रत्यक्षगणिकेति च ॥ परा मा. प्रा , पृ. २९०. cf , कदर्यस्य नृशंसस्य वेश्याया• कितवस्य च । गणान्नं भूमिपालान्नमन्न चैव श्वजीविनाम् ॥ मौखिकान्नं सूतिकान्न भुक्त्वा मासं व्रत चरेत् ॥ शङ्कः, १७, ३९-४० गणः-शठब्राह्मणसङ्घः--कुल्लूकः, मनु, ४, २०९ मारकुक्कुटानाम्-अ. cf , दीक्षितस्य कदर्यस्य बद्धस्य निगडस्य च ॥ ४, २१० अभिशस्तस्य षण्ढस्य पुंश्चल्या दाम्भिकस्य च ॥ ४, २११ चिकित्सकस्य मृगयो. क्रूरस्योच्छिटभोजिन । ४, २१२ द्विषदन्न नगर्यन्नं पतितान्नमवक्षुतम् ॥ ४, २१३ 4 . 5 .

·त्रयोदशोऽध्यायः यो लोभात् 'पितरौ भृत्यान् पुत्रदारानात्मान' धर्मकृत्यं च पीडयति स कदर्य इति ॥ २ ॥ यश्च न जुहोत्युचिते काले न स्वाति न ददाति 'पितृदेवतार्चनादि न करोति स षण्ड इति ॥ ३ ॥ यस्तु दम्भार्थ स्नाति जपति च स मार्जार इति ॥ ४ ॥ पिशुनातिनोश्वान्नं क्रतुविक्रयिणस्तथा । ४, २१४ सुवर्णकर्तुर्वेणस्य शस्त्रविक्रयिणस्तथा ॥ ४, २१५ मनुः कदर्यबद्धचौराणा क्लीबरनावतारिणाम् । वैणाभिशस्तवाधुष्यगणिकागणदीक्षिणाम् ॥ चिकित्सकातुरक्रुद्धपुश्चलीमत्तविद्विषाम् । क्रूरोग्रपतितव्रात्यदाम्भिकोच्छिष्टभोजिनाम् ॥ - शस्त्रविक्रयिकारतन्तुवायश्ववृत्तिनाम् ॥ नृशंसराजरजककृतनवधजीविनाम् । पिशुनानृतिनोश्चैव तथा चाक्रिकबन्दिनाम् ।। एषामन्न न भोक्तव्यं सोमविक्रयिणस्तथा ॥ याज्ञवल्क्यः, १, १६१-१६५. वाधुषिककदर्यदीक्षितबन्धनिकाभिशस्तषण्ढाना च। पुंश्चलीदाम्भिकचिकित्सकलु- ब्धकङ्करोग्रोच्छिष्टभोजिना च। पिशुनानृतवादिक्षतधर्मात्मरसविक्रयिणा च । कर्मकारनि- पादरगावतारिवणशस्त्रविक्रयिणा च ॥ विष्णु , ५१, ९-१०, १२, १४. उत्सृष्टपुश्चल्यभिशस्तानपदेश्यदाण्डिकतक्षकदर्यबन्धनिकचिकित्सकमृगय्वनिषुचार्यु - च्छिष्टभोजिगणविद्विषाणानाम् ॥ गौतम , १७, १५. पथिकान्-अ. पुत्रदारानात्मान च-अ. cf., आत्मान धर्मकृत्यं च पुत्रदाराश्च पीडयेत् । लोभायः पितरौ भृत्यान् स कदर्य इति स्मृतः ॥ याज्ञ. मिता., १, १६१. पितृदेवतार्चनार्थिनः स षण्ड -क, 5 डम्भार्थक धर्मध्वजी सदा लुब्धश्छामिको लोकदम्भकः । बैडालव्रतिको ज्ञेयो हिस्रः सर्वाभिसधकः ॥ मनु, ४, १९५. 2 3 4 6 cha ·. गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् यः सभागताना पक्षपातं समाश्रयेत्तमाहुः कुक्कुटं देवाः ॥ ५ ॥ यो वा स्वकर्म परित्यज्य परकर्म समाश्रयेदनापदि पतितः सः प्रकीर्तितः ॥ ६ ॥ पितृत्यागी देवत्यागी 'गुरूणामप्यपूजको गोब्राह्मणस्त्रीवधकृद- पविद्ध इति कीर्तितः ॥ ७ ॥ आशाकरस्त्वदाता दातुश्च प्रतिषेधक. शरणागतं यस्त्यजति स चण्डालः प्रकीर्तित.] || ८ ॥ 1 3 यस्य मृत्यस्य भागवताना--अ तमाहु कुक्कुटं देवा-~omitted by अ य for यो वा--क. 4 यो वा स्वकर्म परित्यज्य परकर्म समाश्रयेत्-~omitted by अ, अनापदि- omitted by en 5 सप्रकीर्तित --क. 6 . 7 9 cf , वरं स्वधर्मो विगुणः न पारक्य स्त्रनुष्ठितः । परधर्मेण जीवन् हि सद्य पतति जातित ॥ मनु, १०, ९७. सुराणा for गुरूणा-अ. 8 °कृदपविद्ध-~omitted by क Compare sūtras 3 to 8 with the following न जुहोत्युचिते काले न स्नाति न ददाति च । पितृदेवार्चनाद्धीन स षण्ड परिकीर्तित ॥ दम्भार्थ जपते नित्य तप्यते च तपस्तथा। न परत्रार्थमित्युक्तं स मार्जारः प्रकीर्तितः ॥ सभागताना य सभ्य पक्षपात समाचरेत् । तमाहु. कुक्कुटं देवास्तस्याप्यन्नं विवर्जयेत् ॥ स्वधर्म य. समुत्सृज्य परधर्म समाश्रयेत् ! अनापदि तु विद्वद्भि पतित. परिकीर्त्यते ॥ देवत्यागी पितृत्यागी गुरुणामप्यपूजकः। गोब्राह्मणस्त्रीवधकृदपविद्ध प्रकीर्तितः॥ आशाकरस्त्वदाता व दातुश्च प्रतिषेधक। शरणागतं यस्त्यजति स चण्डाल: प्रकीर्तितः ॥ यमः, स्मृ मु, पृ. ४४३. . .

·त्रयोदशोऽध्यायः ६१ एतेषामन्नमभोज्यम् ॥ ९॥ भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १० ॥ अवलिप्तस्य मूर्खस्य दुष्टवृत्तम्याश्रद्धधानम्यान्न यो भुङ्क्ते स भ्रूणहा भवति ॥ ११ ॥ 'यतिवानप्रस्थ पाशुपतानामन्नमभोज्यम् ॥ १२ ॥ 1 तेषां for एतेषा-क. Compare sūtras 1, 9 and 10 with the following चिकित्सकस्य क्रूरस्य तथा स्त्रीमृगजीविन । षण्डस्य कुलटायाश्च तथा बन्धनचारिण ॥ बद्धस्य चैव चोरस्य अवीराया. स्त्रियास्तथा । चर्मकारस्य वेणस्य क्लीबस्य पतितस्य च ॥ रुक्मकारस्य धूर्तस्य तथा वाधुषिकस्य च । कदर्यस्य नृशंसस्य वेश्याया कितवस्य च ॥ गणान्न भूमिपालानमन्न चैव श्वजीविनाम् । मौञ्जिकान्न सूतिकान्न भुक्त्वा मास व्रत चरेत् ॥ शङ्खः, १७, ३६-४०, मासव्रतस्य चान्द्रायणरूपत्वात् ॥ परा मा प्रा., पृ ३०८. शह्वेन त्वेतानेव किचिदधिकान् पठित्वा चान्द्रायणमुक्तम् ॥ याज्ञ मिता , ३, २८९; ४६०. यत्त्वभोज्यान्ने सुमन्तुनोत्तम्-अभिशस्तपतितपौनर्भवपुंश्चल्यशुचिशस्त्रकारतैलि कचाक्रिकध्वजिसुवर्णकारलेखकलैनिकषण्डबन्धकगणगणिकान्नानि चाभोज्यानि । सौनिकक- व्यादबुरुड चर्मकारा अभोज्याना अप्रतिग्राह्याश्च । अशनप्रतिग्रहयोश्चान्द्रायण चरेत् ॥ परा. मा. प्रा.,पृ ३०७ cf , अवलिप्तस्य मूर्खस्य दुष्टवत्तस्य दुर्मते. । अनमश्रद्दधानस्य यो भुक्ते भ्रूणहा स वै ॥ स्मृतिरत्नम् , स्मृ मु., पृ. ४४१ यदि for यति-अ पतिताना for पाशुपताना-क. cf., द्वावेवाश्रमिणौ भोज्यौ ब्रह्मचारी गृही तथा । मुनेरनमभोज्यं स्यात्सर्वेषा लिङ्गिनां तथा ॥ यतिशब्देन यतिवानप्रस्थौ। लिङ्गिशब्देन पाशुपतादयः ॥ परा मा. आ, पृ.७१६. साना 4 5 6 ·- ६० गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् ये बलाइन्दीकृता' म्लेच्छचण्डालदस्युभिरशुभं गवादिप्राणि- हिंसनरूपं कर्म 'कारितास्तदुच्छिष्टभोजनं खरोष्ट्रविड़राहामिषभक्षणं तत्स्त्रीणा 'तथा संगस्तत्स्त्रीभिश्च सह भोजनं तत्र मासोषिते द्विजातो 'प्राजापत्यं विशोधनम् ॥ १३ ॥ 6 इति द्वितीयप्रश्ने त्रयोदशोऽध्यायः चतुर्दशोऽध्यायः 9 अव्रतस्यान्नमपुत्रस्यान्नं भुक्त्वा त्रिरात्रमभोजनम् ॥ १ ॥ 1 6 7 8 . यत्तु बलोद्वन्दीकृत-क. ' म्लेच्छचण्डालदस्युभिः सह-अ. 3 चारिता. for कारिता:-क संगतः for सग-अ garat-omitted by Fr. प्राजापत्यविशोधनम्-अ cf , बलाहासीकृता ये च म्लेच्छचण्डालदस्युभि । अशुभं कारिता• कर्म गवादिप्राणिहिंसनम् ॥ उच्छिष्टमार्जनं चापि तथा तस्यैव भोजनम् । खरोष्ट्रविड्राहाणामामिषस्य च भक्षणम् ॥ तत्स्त्रीणा च तथा संगं ताभिश्च सह भोजनम् । मासोषिते द्विजातौ तु प्राजापत्य विशोधनम् ॥ देवल , १७-१९. Vijfianes'vara attributes these verses to आपस्तम्ब. See याज्ञ मिता., ३, २८९; पृ ४६०-४६१. तस्यान्न for अव्रतस्यान--क. cf , भुक्त्वा वार्धषिकस्यानमत्रतस्यासुतस्य च । शूद्रस्य च तथा भुक्त्वा त्रिरात्र स्यादभोजनम् ॥ लिखितः, याज्ञ. मिता., ३, २८९%, पृ. ४६१. 9 10 ·चतुर्दशोऽध्यायः अलाबुकुम्भीफलरक्तशिग्रुरक्तमुलकश्वेतवृन्ताकवन्यवृन्ताकोषरलवणं' हिड्गुकर्पूरवर्जितनिर्यासान्न भक्षयत् ॥ २ ॥ मतिपूर्वभक्षणाभ्यामे प्राजापत्यम् ॥ ३ ॥ अकामतः सकृद्भक्षणे चोपवास' ॥ ४ ॥ पशुपुरोडाशादेर्भक्षणेऽनात्विज्य एकोपवासः ॥ ५ ॥ घृतं वा यदि वा तैलं विप्रो नाद्यान्नखच्युतम् ॥ ६ ॥ 1 3 4 श्वेतवृन्ताकाद्यन्यवृन्ताककोषलवर्ण-अ भक्षणात्-अ cf , नालिकाशणछत्राककुमुम्भालाबुविड्भवान् । कुम्भीकन्दकवृन्ताककोविदाराश्च वर्जयेत् ॥ याज्ञ मिता , १, १७५. लोहितान् वृक्षनिर्यासान् वृश्चनप्रभवास्तथा। मनु , ५, ६ लोहितग्रहणात् हिडकर्पूरादीनामनिषेध । याज्ञ मिता., १, १७१ अलाबुशिग्रुकवकछत्राकलशुनानि च । फ्लाण्डुश्वेतवृन्ताकरक्तमूलकमेव च ॥ गृञ्जनारुणवृक्षासृग्जन्तुगर्भफलानि च । अकालकुसुमादीनि द्विजो जग्ध्वैन्दव चरेत् ॥ वेदव्यासस्मृतिः, ३, ६४-६५. cf , खटावार्ताककुम्भीकवृश्चनप्रभवाणि च । भूतृण शिग्रुक चैव सुखण्ड कवकानि च ॥ एतेषा भक्षणं कृत्वा प्राजापत्य समाचरेत् ॥ बृहद्यम तत्कामतोऽभ्यासविषयम् ।। याज्ञ. मिता , ३, २८९, पृ ४५२ bcf , अमत्यैतानि षट् जग्ध्वा कृच्छ्र सान्तपनं चरेत् । यतिचान्द्रायणं वापि शेषेधूपक्सेदह ॥ मनुः, ५, २० cf , अनुपाकृतमामानि देवान्नानि हवींषि च ॥ मनु , ५, ७ बहिर्वेदि पुरोडाशं जग्ध्वा नाद्यादहर्निशम् ॥ षट्त्रिंशन्मतम् , याज्ञ मिता., ३, २८९; पृ ४५२ च for वा-क वा-omitted by अ. Adds न before नाद्यात्-अ 6 7 8 9 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् अद्याच्चत्तल्यं गोमासभक्षणैः ॥ ७ ॥ पूर्ववत् प्रायश्चित्तम् ॥ ८॥ एकेन पाणिना दत्तं घृतं तैलं लवणं पानीयं पायसं च नाभी- यात् ॥ ९॥ पीतशेषं पानीयं पीत्वा 'ब्राह्मणस्त्रिरात्रं व्रतं कुर्यात् ॥ १० ॥ वामहस्तेन तथा ॥ ११ ॥ पादशेषं पीतशेषं शौचशेषं जलं 'सुरासमं पर्यग्निकरणं विना ॥१२॥ वस्त्राणामेका कपुरुषोद्वाह्यभाराधिकाना' स्थूलानामन्येषा च बहूना 1 ॥ 5 Compare sūtras 6 and 7 with the following घृतं वा यदि चा तैलं विप्रो नाद्यान्नखच्युतम् । यस्मादशुचि तत्प्राह तुल्य गोमांसभक्षणै ॥ वसिष्ठः, अपरार्क , पृ २४२. ' 'शेषेषूपवसेदह ' मनु , ५, २० s.cf , लवण व्यञ्जनं चैव धृतं तैल तथैव च । लेह्य पेय च विविध हस्तदत्तं न भक्षयेत् ॥ पैठीनसि., परा. मा. आ., पृ. ३७५. 4 ब्राह्मणस्त्रिदिनव्रत-क. न-omitted by अ. Compare sūtras 10 and 11 with the following पीतावशेष पानीयं पीत्वा तु ब्राह्मण कचित् । त्रिरात्र तु व्रतं कुर्याद्वामहस्तेन वा पुन ॥ शङ्खः, १७, ५६ सुरापानसम-अ. 8cf , विप्रस्य पीतशेषं यत्तोयमन्यः पिबेद्यदि । मद्यपानसम प्रोक्तं तत्तोय मुनिपुङ्गवै ॥ देवलः, स्मृ. मु., पृ. ८८१. पादप्रक्षालनोच्छेषणेन नाचामेत् ॥ बोधायनः, १, ५, १०. भाराणा for भाराधिकाना-अ. . 9 ·चतुर्दशोऽध्यायः 'चण्डलादिस्पृष्टाना वल्ककृता च 'प्रोक्षणाच्छुद्धि * ॥ १३ ॥ श्वेतसूक्ष्मवस्त्रेषु 'पण्येप्वनूतनेषु विशता बहुत्वम् ।। १४ ॥ "चित्रवस्त्रेष्वेकादशसु बहुत्वम् ॥ १५ ॥ पण्येषु' नूतनेषु ततो न्यूनत्वादपि बहुत्वम् ॥ १६ ॥ सौवर्णरजतयोश्चण्डालोदकीरजम्बलोच्छिष्टम्पर्श त्रिसप्तभस्मभिरुदकेन च शुद्धि. ॥ १७ ॥ कास्यादेरावर्तनम् ॥ १८ ॥ 1°ताम्रस्याम्लोदकाच्छुद्धि. ॥ १९ ॥ पित्तलस्यापि 11सौवर्णवत् ॥ २० ॥ 2 3 4 5 6 चिण्डालादिस्पृष्टयादीनांअ वल्क कृतांच-क शोषणाच्छुद्धिः-अ. cf., अद्भिस्तु प्रोक्षणं शौच बहूना धान्यवाससाम् । मनुः, ५, ११८. बहुत्वं च पुरुषभारहार्याधिकत्वमिति व्याचक्षते-कुल्लूक. ॥ प्रोक्षणं संहताना च बहूनां धान्यवाससाम् ॥ याज्ञवल्क्य , १, १८४. अनेकपुरुषैर्धार्यमाणाना तु धान्यवास.प्रभृतीना स्पृष्टानामस्पृष्टाना च प्रोक्षणमेवेति निबन्धकृत:n याज्ञ. मिता, १, १८४. पुण्येषु नूतनेषु-अ. This sūtra is omitted by 7. पुण्येषु-अ. 8 सौवर्णरजतयोश्च चण्डालशब्दरजस्वलाशब्दस्पर्श-अ. cf, तेजसाना मणीना च सर्वस्याश्ममयस्य च । भस्मनाद्भिर्मंदा चैव शुद्धिरुक्ता मनीषिभि. ॥ मनुः, ५, १११. तैजसानामुच्छिष्टानां गोशकृद्भस्मभिः परिमार्जनमन्यतमेन वा । मूत्रपुरीषासक्शुक्ल- कुणपस्पृष्टाना पूर्वोकानामन्यतमेन त्रिसप्तकृत्वः परिमार्जनम् ॥ बोधायनः, १, ५, २६ and ४२. तानं स्यादाम्लोदकाच्छुद्धि:-अ. 11 सौवर्णवग-क, 7 9 9 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् त्रपुसीसायसाना' भस्मजलाभ्याम् ॥ २१ ॥ 'धान्यमेकपुरुषोद्धरणभाराधिकं चण्डालादिस्पृष्टं 'प्रोक्षणाच्छु- ध्येत् ॥ २२ ॥ एकपुरुषमारं प्रक्षालनाच्छुध्येत् ॥ २३ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने चतुर्दशोऽध्यायः . . 1त्रपुसीसायसादौ-क. Compare sütras 18 to 21 with the following ताम्राय:कास्यरेत्याना अपुणः सीसकस्य च । शौच यथाई कर्तव्य क्षाराम्लोदकवारिभि ॥ मनु , ५, ११४. त्रपुसीसकताम्राणा क्षाराम्लोदकवारिभिः । भस्माद्भिः कास्यलोहानां शुद्धिः प्लावो द्रवस्य तु ॥ याज्ञवल्क्य , १, १९०. भस्मना शुध्यते कास्य ताम्रमम्लेन शुध्यति । पराशर., ७, ताम्ररीतिवपुसीसमयानामम्लोदकेन । भस्मना कास्यलोहयोः॥ विष्णु., २३, २५-२६. अम्भसा हेमरौप्याय: कास्य शुध्यति भस्मना । अम्लैस्तान व रैत्य च पुन:पाकेन मृन्मयम् ॥ बृहस्पतिः, कुल्लूकः, (मनुः, ५, ११४.) 3 धान्यमेकपुरुषाद्भरणभाराधिक-अ. *प्रोक्षणाच्छुद्धि----अ and क. पुरुषभारं-क. Compare sūtras 22 and 23 with the following अद्भिस्तु प्रोक्षणं शौच बहूना धान्यवाससाम् । प्रक्षालानेन त्वल्पानामद्भि. शौचं विधीयते ॥ मनुः, ५, ११८ प्रोक्षण संहतानां च बहूनां धान्यवाससाम् ॥ याज्ञवल्क्यः, १, १८४. बहुना च । धान्याजिनरज्जुतान्तववैदलसूत्रकार्पासवाससा च ॥ विष्णुः, २३, १३-१४. एतेषा प्रक्षालनेन । अल्पाना च ॥ विष्णुः, २३, १७-१८. 5 ·पञ्चदशोऽध्यायः पञ्चदशोऽध्यायः धान्ये गृहस्थित गृहदाहे 'सति 'दग्धे तत्र नरपशुमरणे तद्धान्यं त्याज्यम् ॥ १ ॥ कुसूलगर्भस्थं भूमिगर्भस्थमभ्युक्षणाच्छुध्यति ॥ २ ॥ शाणं' पाणितलं [पलमष्ट]मानं 'प्रस्थमाढकं द्रोणं द्रोणी] खारी चेति पूर्वपूर्वचतुर्गुणम् ॥ ३ ॥ 1 2 3 4 5 6 सति-omitted by अ. दग्धस्तत्र-अ. Compare sūtras 1 and 2 with the following गृहदाहे समुत्पन्ने विपन्ने पशुमानुषे । अभोज्यस्तगतो व्रीहितद्रव्यस्य संग्रहः ॥ मृन्मयेनावरुद्धानामधो भुवि च तिष्ठताम् । यवमाषतिलादीनां न दोष मनुरब्रवीत् ॥ आदिपुराणम् , अपरार्कः, पृ. २६०; परा. मा. प्रा., १३६. पाणि-अ. पाणितलं राजत प्रस्थं-अ%3; पाणितल मानं राजतं-क. प्रस्थं-omitted by क ' cf., माश्चतुर्भि शाणः स्याद्धरण: स निगद्यते ॥ टङ्कः स एव कथितस्तद्वयं कोल उच्यते। क्षुदको वटकश्चैव द्रक्षणः स निगद्यते ॥ कोलद्वयं तु कर्षः स्यात्स प्रोक्त. पाणिमानिका । अक्षः पिचुः पाणितलं किञ्चित्पाणिश्च तिन्दुकम् ॥ बिडालपदक चैव तथा षोडशिका मता। करमध्यो हंसपदं सुवर्ण कवलग्रहः ॥ उदुम्बर च पर्यायैः कर्षमेव निगद्यते । स्यात्कर्षाभ्यामर्धफल शुक्तिरष्टमिका तथा ॥ शुक्तिभ्यां च पल ज्ञेय मुष्टिरानं चतुर्थिका । प्रकुच्च: षोडशी बिल्व पलमेवात्र कीयते ॥

·. ६८ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् द्रोणप्रमाणनिर्मिते चान्ने 'श्वगोखरविडुराहग्रामकुक्कुटकाकादिस्पृष्टे स्पृष्टमात्रमुद्धृत्य शेषमन्नं 'पर्यमिकृत्वा 'सहस्रगायत्र्याभिमन्त्रितजलै: 'पव- पलाभ्या प्रसूतिया प्रसृतं च निगद्यते । प्रसूतिभ्यामञ्जलिः स्यात्कुडवोऽर्धशरावकः ॥ अष्टमानं च स ज्ञेयः कुडवाभ्या च मानिका । शरावोऽष्टपलं तद्वज्ज्ञेयमत्र विचक्षणैः ।। शरावाभ्या भवेत्प्रस्थश्चतुःप्रस्थस्तथाढकः । भाजन कास्यपात्र च चतुःषष्टिपलश्च स. ॥ चतुर्भिराडकैर्दोण कलशो नल्वणोऽर्मणः उन्मान च घटो राशिोणपर्यायसंज्ञितः॥ द्रोणाभ्या शूपकुम्भौ च चतु.षष्टिशरावक । शूर्पाभ्या च भवेहोणी वाहो गोणी च सा स्मृता ॥ द्रोणीचतुष्टयं खारी कथिता सूक्ष्मबुद्धिमि. । माषटकाक्षबिल्वानि कुडवप्रस्थमाढकम् । राशिर्गोणी खारिकेति यथोत्तरचतुर्गुणम् ॥ भावप्रकाशे पूर्वखण्डे द्वितीयभागे प्रथमे मानपरिभाषाप्रकरणे-लो. ६-१७, १९. ४ माषा.-१ शाणः, धरणः, टङ्कः. ४ शाणा.-१ पाणितलम् , कर्ष., अक्षः. ४ पाणितलानि =१ पलम् , मुष्टिः, बिल्वम् . ४ पलानि = १ अष्टमानम् , अञ्जलि., कुडवः. ४ अष्टमानानि%D१ प्रस्थ. ४ प्रस्था.-१ आढकमू . ४ आढकानि%3D१ द्रोणः, राशि.. ४ द्रोणा.-१ द्रोणी, गोणी ४ द्रोण्य.-खारी, खारिका. श्वगोचर for श्वगोखर---अ काकादीना स्पृष्टे for काकादिस्पृष्टे-क. पर्यनीकरणं कृत्वा-क. सहस्रगायत्र्या प्रोक्षितजलै:-क पवनः सुवर्जन इत्येनानुवाकेन-क. 1 2 4 5 ·पञ्चदशोऽध्यायः ६९ I . . 3 मानः सुवर्जन इत्यनुवाकेन सकृदभिमन्त्रितैर्वा 'जलैरभ्युक्ष्यैतदन्नं शुद्ध- मस्त्विति विप्रवचनं लब्ध्वा शुध्येत् ॥ ४ ॥ "एवमधिकान्नस्यापि ॥ ५ ॥ घृतदधिक्षीराणि शूद्रभाण्डस्थितानि द्विजमाण्डप्रक्षेपणाच्छुध्यन्ति । गुडलवणादीना पर्यग्निकरणम् ॥ ७ ॥ । जलैरभ्युक्षेत्तदन्नं-क एवं यतिकान्नस्यापि-~-अ; एवमधिकान्नस्यापि न दूष Compare sūtras 4 and 5 with the following. गोध्रातेऽने तथा केशमक्षिकाकीटदूषिते । सलिलं भस्म मृद्रापि प्रक्षेप्तव्यं विशुद्धये ॥ वाक्शस्तमम्बुनिर्णिक्तमज्ञातं च सदा शुचि । याज्ञवल्क्य., ३, १८९, १९१. काकश्वानावलीढं तु गवाघ्रातं खरेण वा । स्वल्पमन्न त्यजेद्विप्र शुद्धिर्दोणाढके भवेत् ॥ अन्नस्योद्धृत्य तन्मात्र यच्च लालाहतं भवेत् । सुवर्णोदकमभ्युक्ष्य हुताशेनैव तापयेत् ॥ हुताशनेन संस्पृष्ट सुवर्णसलिलेन च । विप्राणा ब्रह्मघोषेण भोज्य भवति तत्क्षणात् ॥ पराशरः, ६, ७१-७४. द्रोणाभ्यधिकं सिद्धमन्नमुपहतं न दुष्यति । तस्योपहतमात्रमपास्य गायत्र्याभि- मन्त्रित सुवर्णाम्भः प्रक्षिपेत् । बस्तस्य प्रदर्शयेदग्नेश्च ॥ विष्णु , २३, ३५-३७. महता श्ववायसप्रमृत्युपहताना तं देशं पुरुषानमुत्सृज्य पवमान. सुवर्जन इत्ये- तेनानुवाकेनाभ्युक्षणम् ॥ बोधायन., १, ६, ४६ 4 cf., मधूदके पयोविकारे पात्रात् पात्रान्तरानयने शौचम् ॥ बोधायनः, १, ६, ४७. घृतदधिपयस्तक्राणामाधारभाण्डे स्थितानामदोषः। आधारदोषे तु नयेत्पात्रात्पात्रा- न्तर द्रव्यम् । घृतं तु पायस क्षीर तथैवेक्षुरसो गुडः । शूद्रभाण्डस्थित तर्क तथा मधु न दुष्यति ॥ शङ्ख, परा मा प्रा., पृ. १११; अपरार्कः, पृ. २६९. cf., गुडादीनामिक्षुविकाराणा प्रभूतानां गृहनिहिताना वार्यनिदानेन । सर्वलव- णाना च ॥ विष्णु:, २३, ३१-३२. 5 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् बाला उपनयनादक शुद्धाः ॥ ८ ॥ शूर्पवस्त्रवायुस्पर्शनमनायुष्यमपुण्यं च ॥ ९ ॥ एवं वस्त्रकेशनखादिकम् ॥ १० ॥ दिवा स्वस्त्रियं गत्वा “मत्या सवस्त्रोऽपोऽवगाह्य प्राणायामेन शुध्येत् ॥ ११ ॥ अमत्या चेत् स्नानमात्रम् ॥ १२ ॥ विप्रं वादेन निर्जित्य त्रिरात्रोपवासः ॥ १३ ॥ 1 बालस्योपनयनादाक् शुद्धिः-अ. * cf., प्रागुपनयनात् कामचारवादभक्षः । न तदुपस्पर्शनादशौचम् ॥ गौतमः, २, १ and ७. 3 Compare sūtras 9 and 10 with the following: शूर्पवातनखाग्राम्बु स्नानवस्त्रपदोदकम् । मार्जनीरेणुकेशाम्बु हन्ति पुण्यं दिवाकृतम् ॥ अत्रिः, श्लो. ३१९. 4 मद्यपस्थ्यपोवगाह्य-अ. cf., प्राणायामी जले स्नात्वा खरयानोष्ट्रयानगः । नन: स्नात्वा च भुक्त्वा च गत्वा चैव दिवा स्त्रियम् ॥ याज्ञवल्क्यः, ३,२९०. इदं च कामकारविषयम् ॥ याज्ञ. मिता., ३, २९०. 6 cf., मैथुनं तु समासेव्य पुंसि योषिति वा द्विजः। गोयानेऽप्सु दिवा चैत्र सवासाः स्नानमाचरेत् ॥ मनुः, ११, १७४. स्नानमाचरेत्' इति मनुस्मरणादकामत: स्नानमात्रं कल्प्यम् ॥ याज्ञ. मिता., ३, २९०. cf., गुरुं हुंकृत्य त्वंकृत्य विप्रं निर्जित्य वादतः । बध्वा वा वाससा क्षिप्रं प्रसाद्योपवसेदिनम् ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, २९१. यत्तु यमेनोक्तम्- वादेन ब्राह्मणं जित्वा प्रायश्चित्तविधित्सया। त्रिरात्रोपोषित: स्नात्वा प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥ इति तदभ्यासविषयम् ॥ याज्ञ., मिता., ३, २९१. 'मैथुनं तु 7 ·पञ्चदशोऽध्यायः वित्रं हन्तुं दण्डोद्यमे कृच्छ्रम् ॥ १४ ॥ ताडने त्वतिकृच्छम् ॥ १५ ॥ असृक्पाते' कृच्छातिकृच्छे कृच्छातिकृच्छ्रे ॥ १६ ॥ प्रमादेन ब्राह्मणप्रहारे तूपोष्य स्नात्वा प्रसादयेत् ॥ १७ ॥ 'असंनिहितजलदेशेऽप्स्वनौ विण्मत्रमवशः करोति सचेलं स्नात्वा गा स्पृष्ट्वा शुध्यति ॥ १८ ॥ मत्योपवसेत् ॥ १९ ॥ 1 2 , अकृते-अ. Compare sūtras 14 to 16 with the following. विप्रदण्डोद्यमे कृच्छ्रस्त्वतिकृच्छ्रो निपातने । कृच्छातिकृच्छ्रोऽसृक्पाते कृच्छ्रोऽभ्यन्तरशोणिते ॥ याज्ञवल्क्यः, ३ २९२. अवगूर्य चरेत्कृच्छ्रमतिकृच्छू निपातने । कृच्छ्रातिकृच्छौ कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम् ॥ मनुः, ११, २०८ अवगूर्य चरेत्कृच्छ्रमतिकृच्छ् विपातने । कृच्छ्र चान्द्रायण चैव लोहितस्य प्रदर्शने ॥ बोधायन., २, १, ७ 3 प्रमादादेकब्राह्मप्रहरे-क , प्रमादेन ब्राह्मणं प्रहरे-अ 4 cf , ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठे वाबध्य वाससा । विवादे वा विनिर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥ मनुः, ११, २०५. गुरु हुकृत्य त्वंकृत्य विप्र निर्जित्य वादतः। बध्वा वा वाससा क्षिप्रं प्रसायोपवसेद्दिनम् ॥ याज्ञवल्क्यः, ३, २९१ 5 अतिसनिहित-अ. cf., विनाद्भिरप्सु वाप्यात शारीरं संनिवेश्य च । सचैलो बहिराप्लुत्य गामालभ्य विशुध्यति ॥ मनुः, ११, २०२ इदमकामविषयम् ॥ याज्ञ मिता , ३, २९२ 'cf., कामतस्तु- आपद्तो विना तोयं शारीर यो निषेवते । एकाह क्षपणं कृत्वा सचैलो जलमाविशेत् ॥ यमः, याज्ञ. मिता , ३, २९२. 6 ·७२ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् मत्या सूर्योदये स्वप्ने तिष्ठन् सावित्रीं' जपन्नुपवसेत् ॥ २० ॥ स्नानादिकर्मलोप उपवासः ॥ २१ ॥ अष्टशतजपो वा 'जीर्णमलवद्वाससो धारणे ॥ २२ ॥ ऋतौ भार्याया अगमनेऽर्धकृच्छ्रम् ॥ २३ ॥ दीपप्रशमनं पुंस. कूष्माण्डछेदनं स्त्रिय. कुलक्षयकरं भवेद्ध- वम् ॥ २४ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने पञ्चदशोऽध्यायः ३ 1सावित्रं-अ cf., तं चेदभ्युदियात्सूर्यः शयानं कामचारतः । निम्लोचेद्वाप्य विज्ञानाजपन्नुपवसे दिनम ॥ मनुः, २, २२०. सूर्याभ्युदितो ब्रह्मचारी तिष्ठेदहरभुञ्जानोऽभ्यस्तमितश्च रात्रि जपन् मावित्रीम् ॥ गौतमः, २३, २१ तत्र च सूर्याभ्युदित सन्नहस्तिष्ठेत् । सावित्री च जपेत ॥ वसिष्ठ , २०, ४-५. cf., वेदोदिताना नित्याना कर्मणां समतिकमे । स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ॥ मनु., ११, २०३. नित्य शुचि सुगन्धि. स्नानशील. ॥ गौतम., ९, २. 4 जीर्णमलवद्वासोधारणे--क. cf., एतेषामाचाराणामेकैकस्य व्यतिक्रमे गायत्र्यष्टशत जप्य कृत्वा पूतो भवति॥ [इति स्नातकवतमधिकृत्य] ऋतु , याज्ञ. मिता., ३, २९२ सति विभवे न जीर्णमलवद्वासाः स्यात् ॥ गौतम , ९, ३ cf , ऋतौ न गच्छेद्यो भार्यों सोऽपि कृच्छ्रार्धमाचरेत् ॥ बृहस्पतिः, याज्ञ मिता., ३, २९२. cf., सायणीये- पुसां दीपप्रशमनात् स्त्रीणा कूष्माण्डखण्डनात् । अचिरेणैव कालेन वंशच्छेदो भविष्यति ॥ स्मृतिरत्नाकरः, पृ. ३८१; स्मृ. मु., पृ ४६६. 5 6 ·षोडशोऽध्यायः षोडशोऽध्यायः अस्नात्वा भोजने रिक्तकमण्डलुवहने चोपवासः ॥ १ ॥ एकपक्तौ विषमेणान्नप्रदाने नदीप्रवाहबन्धनादौ विवाहविघ्न- करणे समेषु विषमपूजाकरणे च भैक्ष्यान्नेन प्राजापत्यं चरेत् ॥ २ ॥ अमेध्यगन्धाघ्राणे प्राणायामम् ॥ ३ ॥ कुनखी श्यावदन्तकश्च कृच्छू चरित्वा नखान्ताश्चोद्धरेत् ॥४॥ I 2 3 5 रिक्तकमण्डलुदाने-अ. cf., वहन् कमण्डलु रिक्तमस्नातोऽनश्च भोजनम् । अहोरात्रेण शुद्धि: स्याद्दिनजप्येन चैत्र हि ॥ हारीत , याज्ञ. मिता ३,२९२,पृ. ४६४. एकपडक्त्या-क. विषमेणान्नदाने-क नदीप्रवाहबन्धनात्तथा-क भिक्षानेन-अ. 'cf , न पड़क्तया विषम दद्यान्न याचेत न दापयेत् । याचको दापको दाता न वै स्वर्गस्य भागिन ॥ प्राजापत्येन कृच्छ्रेण मुच्यते कर्मणस्तत । नदीसक्रमहन्तुश्च कन्याविघ्नकरस्य च ॥ समे विषमकर्तुश्च निष्कृतिर्नोपपद्यते । त्रयाणामपि चैतेषां प्रत्यापत्तिं च मार्गताम् ॥ भैक्षलब्धेन चान्नेन द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ यम , याज्ञ. मिता., ३, २९२, पृ. ४६४. scf , यदुपस्थकृतं पाप पद्भया वा यत्कृतं भवेत् । बाहुभ्या मनसा वाचा श्रोत्रघ्राणेन चक्षुषा । सर्व दहति निःशेष प्राणायामेस्त्रिभि कृतः ॥ बोधायन, २, ४, १८, श्यावदन्तश्चक अ MS is corrupt It reads नखान्ततांश्चान्धस्तेन पतिता अपि चेद्धस्तेन पतिनापि पङ्क्तिभोजने etc. cf., कुनखी श्यावदन्तश्च कृच्छं द्वादशरात्रं चरित्वोद्धरेयाताम् ॥ वसिष्ठ., २०, ७ क 9 10 11 10 B ·1 अनभ्यासे तूपवास: 11 1 . गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् पतितादिपक्तिभोजन उपोष्य पञ्चगव्यम् ॥ ५ ॥ नीलवस्त्रधारणे चैवम् ॥ ६ ॥ कम्बले पट्टवस्त्रे च नैल्यं न दोषः ॥ ७ ॥ पालाशकाष्ठकृतपादुकापीठाधुपयोगे' त्रिरात्रम् ॥ ८ ॥ गुरुशिष्ययो. स्वाध्याये सानाय्यदोहनकाले 'विवाहे वरकन्ययो- रन्तरागमनेऽभ्यासे चान्द्रायणम् ॥ ९ ॥ ॥ १० ॥ दुःस्वप्नारिष्टदर्शनादौ घृतं हिरण्यं च दद्यात् ॥ ११ ॥ cf , अपाड्क्तेयस्य य कश्चित् पत्तौ भुक्ते द्विजोत्तम । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ मार्कण्डेयः, याज्ञ. मिता , ३, २९२, पृ ४६४ नीलीरक्तं यदा वस्त्रं ब्राह्मणोऽङ्गेषु धारयेत् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ आपस्तम्बस्मृति., ६, ४. च-omitted by क 4 नित्य-क cf , कम्बले पट्टवस्त्रे च नीलीरागो न दुष्यति ॥ भृगु , याज्ञ. मिता , ३, २९२ ; पृ.४६४ पलाश for पालाश-क 7 पित्राद्युपयोगे--अ cf , अध्यास्य शयन यानमासने पादुके तथा । द्विज पलाशवृक्षस्य त्रिरात्रं तु व्रती भवेत् ॥ शङ्कः, १७, ५१-५२. विवाहवर-अ. cf , होमकाले तथा दोहे स्वाध्याये दारसंग्रहे । अन्तरेण यदा गच्छेद्दिजश्चान्द्रायण चरेत् ॥ शङ्खः; एतच्चाभ्यासविषयम् ।। याज्ञ. मिता., ३, २९२; पृ. ४६५ in cf , 'शेषेषूपवसेदहः' मनुः, ५, २०. 12 cf., दु स्वप्नारिष्टदर्शनादौ घृतं हिरण्य च दद्यात् ॥ शङ्खः, याज्ञ. मिता., ३, २९२, पृ. ४६५, 3 5 0 8 9 10 ·षोडशोऽध्यायः 'नाभिं विनान्यगात्रेषु तृणवृक्षसमुद्भवः ॥ १२ ॥ मूर्ध्नि कास्याना चूर्णनम् ॥ १३ ॥ मुण्डनम् ॥ १४ ॥ नग्नता ॥ १५ ॥ मलिनाम्बरधारित्वम् ॥ १६ ॥ *अभ्यङ्गः ॥ १७ ॥ "उच्चात्प्रपतनम् ॥ १८ ॥ दोलारोहणम् ॥ १९ ॥ अर्जनं' पद्मलोहानाम् ॥ २० ॥ हयाना च मारणम् ॥ २१ ॥ 'रक्तपुष्पद्रुमचण्डालवराहभल्लूकखरोष्ट्राणामारोहणम् ॥ २२ ॥ पक्वमासतैलकृसराणा भक्षणम् ॥ २३ ॥ नर्तनहसनविवाहगीतगानानि" ॥ २४ ॥ तन्त्रीवाद्यव्यतिरिक्तवाद्यवादनम् ॥ २५ ॥ 1 स्रोतोऽवगाहनम् ॥ २६ ॥ गोमयवारिस्नानम् ॥ २७ ॥ पङ्कोदकमज्जनम् ॥ २८ ॥ "महीतोयस्नानम् ॥ २९ ॥ नगाग्रेषु वा तृण-अ, नाभौ वा गात्रेषु वा तृण-क. कास्यादीनांक. चूर्णम्-अ. अभ्यन्जनम्-क. दिव्यात्प्रपतनम्-अ. आन्दोलनारोहण-क. वर्जन-क; मज्जनं-अ. हरणम्-अ. रकपुष्पधृतं चण्डाल-अ. 10 चारोहणम् for आरोहणम्-क. 11 नर्तनहासनविवाहगतगानानि-अ. 1 प्रेतोपगूहगमनम्-अ. महिषीतोयस्नानम्-क. 3 2 5 4 7 6 9 8 . 23 ·७६ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् मातुर्जठरप्रवेशः ॥ ३० ॥ शक्रध्वजचन्द्रसूर्याणा पतनम् ॥ ३१ ॥ दिव्यान्तरिक्षभौमोत्पातः ।। ३२ ।। देवब्राह्मणभूपालप्रजाना प्रकोपनम् ॥ ३३ ॥ 'कुमार्यालिङ्गनम् ॥ ३४ ॥ पुरुषमैथुनम् ॥ ३५ ॥ स्वगात्राणा' हानिः ॥ ३६ ॥ दक्षिण दिग्गमनम् ॥ ३७ ॥ व्याधिपीडनम् ॥ ३८ ॥ 'फलापहरणम् ।। ३९ ।। शाङ्कलशोषणम् ॥ ४० ॥ गृहपतनम् ॥ ४१ ।। पिशाचक्रव्यादवानरैः क्रीडनम् ॥ ४२ ॥ परादभिभवः ॥ ४३ ॥ व्यसनम् ॥ ४४ ॥ काषायवस्त्रधारणम् ॥ ४५ ॥ 3 1 कुमार्या लिङ्गदर्शनम्-अ. स्वगोत्राणा-अ. पलाशहरणम्-क. Compare sūtras 33 to 40 with the following: देव द्विजादिभूपाना प्रजाना क्रोध एव च । आलिङ्गन कुमारीणां प्राणिना चैव मैथुनम् ॥ हानिश्चैव स्वगात्राणा वीरकण्ठमन:प्रियान् । दक्षिणाशाभिगमनं व्याधिनाभिभवस्तथा ॥ फलापहारश्च तथा तथा शाडुलशोषणम् ॥ इत्यशुभस्वप्नाधिकारे स्वप्नप्रकाशिका, पृ. ७५.

·पोडशोऽध्यायः काषायद्रव्यक्रीडनम् ॥ ४६ ।। 'स्नेहावगाहनम् ॥ ४७ ॥ 1 2 स्नानम् for स्नेहावगाहनम्-क. Compare sutras 45 to 47 with the following काषायवस्त्रधारित्व तद्वत्क्रीडनके तथा । स्नेहपानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥ स्वप्नप्रकाशिका, पृ. ७६. Compare sūtras 12 to 47 with the following इदानी कथयिष्यामि निमित्त स्वप्नदर्शने । नाभि विनान्यगात्रेषु तृणवृक्षसमुद्भव ॥ चूर्णनं मूर्ध्नि कास्याना मुण्डन नग्नता तथा । मलिनाम्बरधारित्वमभ्यङ्ग पड्कदिग्धता ।। उच्चात्प्रपतनं चैव दोलारोहणमेव च। अर्जनं पड्क(पद्म)लोहाना हयानामपि मारणम् ॥ रक्तपुष्पगुमाणा च मण्डलंस्य (चण्डालस्य) तथैव च । वराहक्षखरोष्ट्राणा तथा चारोहणक्रिया ॥ भक्षणं पक्षिमत्स्याना (पक्कमासाना) तैलस्य कृसरस्य च । नर्तन हसन चैव विवाहो गीतमेव च ॥ तन्त्रीवाद्यविहीनाना वाद्यानामभिवादनम् । स्रोतोऽवगाहगमनं स्नान गोमयवारिणा ॥ पड्बोदकेन च तथा महीतोयेन चाप्यथ । मातु प्रवेशो जठरे चितारोहणमेव च ॥ शक्रध्वजाभिपतनं पतनं शशिसूर्ययोः । दिव्यान्तरिक्षभौमानामुत्पाताना च दर्शनम् ॥ देवद्विजातिभूपालगुरूणा क्रोध एव च । आलिङ्गन कुमारीणा पुरुषाणा च मैथुनम् ॥ हानिश्चैव स्वगात्राणा विरेकवमनक्रिया । दक्षिणाशाभिगमनं व्याधिनाभिभवस्तथा ॥ फलापहानिश्च तथा पुष्पहानिस्तथैव च । गृहाणा चैत्र पातश्च गृहसंमार्जनं तथा ॥ क्रीडा पिशाचक्रव्यादवानरक्षनरैरपि । परादभिभवश्चैव तस्माच्च व्यसनोद्भवः ।

·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् एवमादिषु दुःस्वप्नेषु सहिरण्याज्यपात्रे यन्मे मन इति मुखमव- लोक्य' ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ ४८ ॥ अनुहवं परिहवमिति सहस्रकृत्वो वा जपेत् ॥ ४९ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने षोडशोऽध्यायः purna सप्तदशोऽध्यायः अङ्गवङ्गकलिङ्गदेशान् गत्वा पुनःसंस्कारमर्हति ॥ १ ॥ 1 2 3 . काषायवस्त्रधारित्व तद्वत्स्त्रीक्रीडनं तथा । स्नेहपानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥ एवमादीनि चान्यानि दु स्वप्नानि विनिर्दिशेत् ॥ मत्स्यपुराणम्, २४२, २-१५. मुखमवेक्ष्य-क. cf , दु स्वप्नारिष्टदर्शनादौ घृत सुवर्ण च दद्यात् ॥ शङ्खः, याज्ञ. मिता., ३, २९२ ४६५. Compare sūtras 48 and 49 with the following दु स्वप्नानेवमादीन्वे दृष्ट्वा ब्रूयान्न कस्यचित् । स्नान कुर्यादुषस्येव दद्याद्धेमतिलानि यः ॥ पठेत्स्तोत्राणि देवाना रात्रौ देवालये वसेत् । कृत्वैवं त्रिदिनं विप्रो दु स्वप्नात्परिमुच्यते ॥ स्वप्नप्रकाशिका, पृ. ७५. एवमादीनि चान्यानि दु स्वप्नानि विनिर्दिशेत् । तेषामकथनं धन्य भूयः प्रस्वापन तथा ।। कल्कनानं तिलहोमो ब्राह्मणानां च पूजनम् । स्तुतिश्च वासुदेवस्य तथा तस्यैव पूजनम् ।। नागेन्द्रमोक्षश्रवण ज्ञेयं दुःस्वप्ननाशनम् । मत्स्यपुराणम् , २४२, १५-१७. cf., सिन्धुसौवीरसौराष्ट्रान तथा प्रत्यन्तवासिन । अगवङ्गकलिङ्गांश्च गत्वा सस्कारमर्हति ॥ देवलः, श्लो. १६. 4 ·सप्तदशोऽध्यायः आत्मन: 'शकृतीक्षेत चेत् सूर्य ब्राह्मणं गां वा पश्येत ॥ २ ॥ अग्नि' खटादेरवः कृत्वा दर्भश्च पादौ संमृज्योपवसेत् ॥ ३ ॥ क्षत्रियवैश्ययोरभिवादने तूपवासः ॥ ४ ॥ शूद्राभिवादने तु त्रिरात्रम् ।। ५ ।। . 2 सकृद्रीक्षेत चेत्-अ; शकृद्विक्षेपश्चेत्-क cf., प्रत्यादित्य न मेहेत न वीक्षेदात्मन. शकृत् । दृष्ट्वा सूर्य निरीक्षेत गामग्नि ब्राह्मणं तथा ॥ यमः, याज्ञ मिता , ३, २९२, 3 - " The text is printed here as found in MS The MS 37 omits sutras 3 to 11 of this chapter here except the words 'अग्नि' (XVII, 3) and 'सावित्रीसहस्रमप्सु जपेत् ' (XVII, 11) and cite them between the words नद्या स्नात्वा' and 'प्राणायामत्रयम् ' of sutra 1 of chapter XVIII Sutras 12 to 17 of chapter XIX are cited here between the words 'अग्नि' (XVII, 3) and ' सावित्रीसहस्रमप्सु जपेत्' (XVII, 11). Only the word 'जप्यायुत ' (XIX, 12) 1s omitted here. Sutras 13 to 17 are repeated in chapter XIX Thus the MS अ reads as follows आत्मनः शकृद्धीक्षेत चेत् सूर्य ब्राह्मण गा वा । पश्येदग्नि तथा देवीं सर्वकल्मष- नाशिनीम् । लक्ष जत्वा तु ता देवी महापातकनाशनीम् ॥ सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो ब्रह्महा गुरुतल्पग । सुरापश्च विशुध्यन्ति लक्षं जहुर्न सशय. ॥ एकादशाना रुद्रानुवाकाना समूहो रुदैकादशिनी। सा च विशेषत. सर्वपापहरा। एकादश गुणान्वापि दानावत्य धर्मवित् । महद्भयश्च तु पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति । महापातकेष्वेकादशावृत्तिकथनादति- पातकादिषु चतुर्थाशो ह्रास. । सावित्रीसहस्रमप्सु जपेत् । चण्डालरजकादिस्पर्शे etc. cf , पादप्रतपनं कृत्वा कृत्वा वह्निमधस्तथा । कुशै प्रमृज्य पादौ तु दिनमेकं व्रती भवेत् ।। शङ्ख, १७, ४९-५०. नामध्यं प्रक्षिपेदग्नौ न च पादौ प्रतापयेत् ॥ अधस्तानोपदध्याच्च न चैनमभिलङ्घयेत् । मनु , ४, ५३-५४. स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ॥ मनु , ११, २०३. Compare sūtras 4 and 5 with the following क्षत्रियाभिवादनेऽहोरात्रमुपवसेत् । वैश्याभिवादने द्विरात्रम् । शूद्रस्याभिवादने त्रिरात्रमुपवासः ॥ हारीतः, याज्ञ. मिता., ३, २९२, पृ. ४६५ 5 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् शय्यारूढपादुकोपानहारोपितपादोच्छिष्टान्धकारस्थ श्राद्धकृज्जपहोम- देवता पूजानिरताज्यसमित्पुष्पकुशाग्न्यम्बुमृदन्नपाणिक 'विप्रसमइस्थ चाभि- वाद्य त्रिरात्रम् ॥ ६ ॥ एतत्प्रायश्चित्तमभिवाद्याभिवादकयोरपि समानम् ॥ ७ ॥ अशुचिर्नाभिवादयेत ॥ ८ ॥ पितृकार्याणि कुर्वन् ॥ ९ ॥ 6 शयानश्च ॥ १० ॥ 3 4 श्राद्ध-omitted by अ , श्राद्धकृतो जप-क पूजा-समित्पुष्प-अ ; पूजाज्यसमित्पुष्प-क. विप्रं समूहस्थंक cf , शय्यारूढे पादुकोपानहारोपितपादोच्छिष्टान्धकारस्थश्राद्धकृज्जपदेवपूजानिरता- भिवादने त्रिरात्रमुपवास स्यादन्यत्र निमन्त्रितेनान्यत्र भोजनेऽपि त्रिरात्रम् ॥ हारीत याज्ञ मिता , ३, २९२, पृ ४६५. समित्पुष्पकुशाज्याम्बुमृदन्नाक्षतपाणिकम् । जपं होम च कुर्वाण नाभिवादेत वै द्विजम् ॥ आपस्तम्ब', याज्ञ. मिता , ३, २९२; ४६५. जपयज्ञजलस्थश्च समित्पुष्पकुशानलान् । उदकुम्भं च भैक्ष च वहन्त नाभिवादयेत् ॥ हारीत , कृत्यकल्पतरौ ब्रह्मचारिकाण्डम् , पृ. १९५. अभिवादयोरपि for अभिवादकयोरपिक Compare sūtras 7 to 10 with the following सोपानत्कश्चाशनासनाभिवादननमस्कारान् वर्जयेत् ॥ गौतम., ९, ४७ चशब्दात् पादुकास्थश्च ॥ मस्करी अभिवादकस्यापीदमेव प्रायश्चित्तम् "नोदकुम्भहस्तोऽभिवादयेत् । न भैक्षं चरन् । न पुष्पाज्यादिहस्त । नाशुचि । न जपन् । न देवपितृकार्य कुर्वन् । न शयानः ॥" इति तस्यापि शकेन प्रतिषेधात् ॥ याज्ञ. मिता , ३, २९२, पृ. ४६५. 5 6 .

·सप्तदशोऽध्यायः संक्रान्त्यादिनिषिद्धकालेऽभ्यङ्गभोजनमैथुनादौ मावित्रीमहस्रमप्सु जपेत् ॥ ११ ॥ चण्डालरजकाढिस्पृष्टस्पर्शे' तूपवासः ॥ १२ ॥ अभ्यासे त्रिरात्रम् ॥ १३ ॥ यूपं चण्डालं देवलकं वित्तार्थ देवपूजकं ब्राह्मणं च स्पृष्ठा 'सचेलस्नानम् ॥ १४ ॥ एतद्विष्णवर्चकविषयम् ॥ १५ ॥ सूर्यचन्द्राद्यर्चकानां' सद्य:पतनम् ॥ १६ ॥ 1 8 3 4 5 cf , पक्रान्त्यादिनिमित्तेष्वस्नात्वा भोजनेऽष्टसहस्रं गायत्रीजप ॥ प्रायश्चित्तेन्दु- शेखर ,पृ २३ चण्डालरजकादिस्पर्शे-अ. cf , चण्डालरजकादिस्पृष्टस्पर्शनिमित्त त्वस्नात्वा भोजने तूपवास. ॥ प्रायश्चित्तेन्दु- शेखरः, पृ. २३. cf , यत्तु देवलेनोक्तम्- अशुद्धान् स्वयमप्येतानशुद्धश्च यदि स्पृशेत् । विशुध्यत्युपवासेन त्रिरात्रेण तत शुचिः ॥ इति, तत् सहोपवेशनशयनादिना चिरस्पर्शविषयम् ॥ परा मा. प्रा, पृ. ५३ चण्डालदेवलकं-अ सचेल स्नानम्-क. cf., चैत्यवृक्षश्चिति!पश्चण्डाल: सोमविक्रयी। एतांस्तु ब्राह्मण स्पृष्ट्वा सवासा जलमाविशेत् ॥ पराशर , १२, २७. चिति च चितिकाष्ठं च यूपं चण्डालमेव च । स्पृष्ट्वा देवलक चैव सवासा जलमाविशेत् ॥ चतुर्विशतिमतम् , परा. मा. प्रा., पृ.८३ देवार्चनपरो विप्रो वित्तार्थी वत्सरत्रयम् । असौ देवलको नाम हव्यकव्येषु गर्हितः ॥ स्मृत्यन्तरे, वीरमित्रोदये शुद्धि प्रकाश , पृ १४६ , 'आश्वमेधिके' इति स्मृतिरत्नाकर., पृ. ३१ एतद्विष्ण्वर्चनविषयम्-अ. सूर्यचन्द्रायर्चने-अ. 6 8 9 11 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम तीर्थयात्रां विना शतयोजनादधिकदृरदेशगो महापथिक' ।। १७ ॥ प्रहसनेऽनृतभाषणे ऽधोवायुसमुत्सर्गे' मार्जारस्पर्श कर्म कुर्वन्नप उपम्पृशेत् ॥ १८ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने सप्तदशोऽध्यायः अष्टादशोऽध्यायः भुञानस्य मम्तकेऽमेध्यपतने तदन्नं त्यक्त्वा नद्यां म्नात्वा प्राणा- यामत्रयम् ॥ १ ॥ 6 2 3 तीर्थयात्रामन्तरेण देशान्तरगमने देवल. प्रायश्चित्तमाह ॥ परा. मा. प्रा., पृ. ४४७. प्रहसेऽकृतभाषणे-क. अधोवायुविसर्जने-क cf., सुप्त्वा क्षुत्वा च भुक्त्वा च निष्ठीव्योक्त्वानृतानि च । पीत्वापोऽध्येध्यमाणश्च आचामेत्प्रयतोऽपि सन् ॥ मनुः, ५, १४५ अधोवायुसमुत्सर्गे त्वाकन्दे क्रोधसभवे । मार्जारमूषिकाम्पर्श प्रहासेऽनृतभाषणे ॥ निमित्तध्वेषु सर्वेषु कर्म कुर्वन्नप स्पृशेत् ॥ बृहस्पतिः, स्मृतिरत्नाकर ,पृ ६५ MS 37 reads thus नद्या स्नात्वा खसरीरथं कृत्वा दर्भश्च पादं समृज्योपवसेत । क्षत्रियवैश्ययोरभि- वादने तूपवासः । शूद्राभिवादने तु त्रिरात्रम् । शय्यारूढपादुकोपानहारोपितपादोच्छिष्टान्ध- कारस्थकृतो जपहोमदेवतापूजास्समित्पुष्पकुशाग्न्यम्बुमृदन्नपाणिकं विप्रसमूहस्थं चाभिवाद्य त्रिरात्रम् । एतत्प्रायश्चित्तमभिवाद्याभिवादकयोरपि समानम् । अशुचिर्नाभिवादयेत् । पितृ. कार्याणि कुर्वन् । शयानश्च । संक्रात्यादिनिषिद्धकालेऽभ्यङ्गभोजनसैथुनानि प्राणायामत्रयम्। भुञानस्यामगोत्रस्पर्शने etc See foot-note on XVII, 3, p 79 cf , भुञ्जानस्य तु विप्रस्य विष्ठा चेन्मस्तके पतत् । अन्नं त्यक्त्वा नदीस्नात. प्राणायाम विरभ्यसेत् ॥ वृद्धयाज्ञवल्क्य अपरार्कः, पृ ११५१.

·अष्टादशोऽध्यायः ८३ भुञ्जानस्यासगोत्रस्पर्शने तदन्न त्यक्त्वोदकं स्पृशेत् ॥ २ ॥ गोत्रस्पर्शे तु भोजनाद्विरम्य शुद्धिः ॥ ३ ॥ 'भुञ्जानमयोच्छिष्टस्पर्शने म्नानं जपं च कृत्वा दिनान्ने घृतप्रा- शनम् ॥ ४॥ चण्डालादिस्पर्श 'त्वस्नात्वा भोजने चान्द्रायणम् ॥ ५ ॥ असंभाष्यैः संभाषणे पुण्यकृतो मनसा ध्यायेत् ॥ ६ ॥ ब्राह्मणेन वा संभाषेत ॥ ७ ॥ विना यज्ञोपवीतेनामत्या भक्षणे प्राणायामत्रयम् ॥ ८ ॥ भोजने नक्तम् ॥ ९॥ भुक्त्वानाचम्योत्थाने सद्यःस्नानम् ॥ १० ॥ 2 2 3 5 6 Compare sūtras 2 and 3 with the following भुजानस्यानुच्छिटेन सगोत्रेणासगोत्रेण वा स्पर्शे भोजनाद्विरम्य शुद्धि ॥ प्रायश्चित्ते- न्दुशेखरः, पृ. २५. भुतानस्योच्छिष्टस्पर्शन जपं च-अ. cf., भुञानस्योच्छिष्टेन सवर्णेन स्पर्शे स्नानं जपो वा ॥ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः, पृ. २५. * त्वस्नानभोजने-अ, अस्नात्वा भोजने-क. cf., चण्डालादिस्पर्शनिमित्तेष्वस्नात्वा भुक्तौ त्रिरात्र काय वा। मत्या चान्द्र सकृत् ॥ प्रायश्चित्तेन्दुशेखर., पृ. २३. Compare sütras 6 and 7 with the following न म्लेच्छाशुच्यधार्मिकैः सह संभाषेत । सभाष्य पुण्यकृतो मनसा ध्यायेत् । ब्राह्मणेन वा सह सभाषेत ॥ गौतमः, ९, १५-१९, Compare sūtras 8 and 9 with the following पिबतो मेहतश्चैव भुजतोऽनुपवीतिनः। प्राणायामत्रिकं षट्कं नक्तं च त्रितयं क्रमात् ॥ स्मृत्यन्तरे, याज्ञ. मिता., ३, २९२. वा सद्यः स्नानम्-अ. cf., यद्युत्तिष्ठत्यनाचान्तो भुक्त्वा वानशनात्ततः । सद्य.स्नान प्रकुर्वीत सोऽन्यथा पतितो भवेत् ॥ स्मृत्यन्तरे, याज्ञ. मिता. ३, २९२० 7 8 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् इन्द्रचापं 'पलशामि परस्मै दर्शयित्वोपोष्य धनुर्दण्डं दक्षिणां च दद्यात् ॥ ११ ॥ अप्सु स्वप्रतिबिम्ब दृष्ट्वा मयि तेज इति जपेत् ॥ १२ ॥ क्षुत्वा भुक्त्वा "सुत्त्वानृतेऽपि चाचामेत् ॥ १३ ॥ इति 'प्रकीर्णकप्रायश्चित्तम् ॥ १४ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने ऽष्टादशोऽध्यायः - एकोनविंशोऽध्यायः 10 'अनृतं मद्यगन्धं "दिवा स्वापं दिवा मैथुनं 1 नग्नस्त्रीदर्शनं 3 1 पालाशानिअ. 'cf , इन्द्रचाप पलाशाग्नि यदन्यस्य प्रदर्शयेत् । प्रायश्चित्तमहोरात्रं धनुर्दण्डश्च दक्षिणा ॥ ऋष्यशृङ्ग , याज्ञ मिता., ३, २९२. जावा- cf , मयि तेज इति च्छाया स्वा दृष्ट्वाम्बुगता जपेत् ॥ याज्ञवल्क्य., ३, २७९. सुत्वा चानृतेऽपि-क. 'वाचामेतू-अ. cf , सुस्वा भुक्त्वा च क्षुत्वा च निष्ठीव्योक्त्वानृतानि च । पीत्वापोऽध्येष्यमाणश्व आचामेत्प्रयतोऽपि मन् ॥ मनु:, ५, १४५ इति-ommitted by क. विप्रकीर्णकप्रायश्चित्तम्-अ. अनृतममेध्यगन्ध-अ. 11 दिवा स्वापन-अ. 12 नमस्त्रीदर्शनं पश्वादिसंग दृष्ट्वा --omitted by क. 8 . 9 10 ·एकोनविंशोऽध्यायः पश्वादिसंगं दृष्ट्वा वृषलान्नं च 'पुनाति बहि संध्या ह्युपासिता' ॥ १ ॥ अग्नेमन्वेति सूक्तं जलमध्ये स्थितः सन् जपेत् ॥ २ ॥ "वितन्तुगमनदोषान्मुच्यते ॥ ३ ॥ अथ सर्वपापक्षयकरा मन्त्रा. ॥ ४ ॥ विश्वानि देव सवितरिति ॥ ५ ॥ आकृष्णेनेति ॥ ६ ॥ ऋचं वाचं प्रपद्ये मनो यजुः प्रपद्य 'ऋतं प्रपद्य इति ॥ ७ ॥ तथा गायत्रीसहस्रं महापातकेषु ॥ ८ ॥ 1 2 3 . भुनातिक बहि सध्यामुपासीत-अ cf , अमृत मद्यगन्ध च दिवा मैथुनमेव च । पुनाति वृषलस्यान्न बहि संध्या ह्युपासिता ॥ शातातप, याज्ञ. मिता, ३, ३०७. निशाया वा दिवा वापि यदज्ञानकृतं भवेत् । त्रैकाल्यसध्याकरणात्तत्सर्व विप्रणश्यति ॥ याज्ञवल्क्य , ३, ३०७. * वितन्तुगमने दोषान्मुच्यते--अ * Compare with sutras 2 and 3 अग्नेन्वेिऽनुवाक तु जपेदेनमनुत्तमम् । सिहेमे मन्युरित्येतमनुवाक जपेद्विजः ॥ जप्त्वा पापै प्रमुच्येत बौधायनवचो यथा । चतुर्विशतिमतम् , स्मृ. मु., पृ.३४८. 374-omitted by Fr. 'ऋतं प्रपद्ये-omitted by क. तदा-क. cf., सहस्रकृत्वस्त्वभ्यस्य बहिरेतत्त्रिक द्विज. । महतोऽप्येनसो मोहात्त्वचेवाहिर्विमुच्यते ॥ मनु., २, ७९. सावित्री वा सहस्रकृत्व आवर्तयेत्पुनीते हैवात्मानम् ॥ गौतमः, २४, १३. 6 8 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् 1 प्रकीर्णकादिषु 'शतम् ॥ ९ ॥ अथाप्युदाहरन्ति ॥ १० ॥ शतजप्या महादेवी सर्वपापप्रणाशनी । सहस्रजप्या च तथा उपपातकनाशनी ॥ ११ ॥ जप्यायुतं तथा दवी सर्वकल्मषनाशनी । लक्ष जप्या तु सा देवी महापातकनाशनी ॥ १२ ॥ सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो ब्रह्महा गुरुतल्पगः । सुरापश्च विशुध्यन्ति लक्षं जप्त्वा न संशय इति* ॥ १३ ॥ 'एकादशाना रुद्रानुवाकाना समूहो रुद्रैकादशिनी ॥ १४ ॥ From 14 to the end of sūtra 12 is omitted by 37. See footnote XVII, 3, p. 79 Compare sūtras 4 to 9 with the following शुक्रियारण्यकजपो गायत्र्याश्च विशेषतः। सर्वपापहरा ह्येते रुदैकादशिनी तथा ॥ याज्ञवल्क्य., ३, ३०८. शुक्रियं नाम आरण्यकविशेष. 'विश्वानि देव सवितः' इत्यादि वाजसनेयके पठ्यते। आरण्यक च यजु 'ऋचं वाच प्रपद्ये मनो यजु प्रपद्ये' इत्यादि तत्रैव पठ्यते तयोर्जप सकलमहापातकादिहरः । तथा गायत्र्याश्च महापातकेषु लक्षमतिपातकोपपातक- योर्दशसहस्रमुपपातकेषु सहस्र प्रकीर्णकेषु शतमित्येवं जप सर्वपापहरः ॥ याज्ञ. मिता., ३,३०८. जप्तुर्न-अ. Compare sūtras 10 to 13 with the following शतं जप्त्वा तु सा देवी दिनपापप्रणाशिनी। सहल जवा तु तथा पातकेभ्यः समुद्धरेत् ॥ दशसाहस्र जवा तु सर्वकल्मषनाशिनी । [लक्षं जप्ता तु सा देवी महापातकनाशिनी ॥] सुवर्णस्तेय कृद्विप्रो ब्रह्महा गुरुतल्पग । सुरापश्च विशुध्यन्ति लक्षजप्यान्न संशयः ॥ शङ्खः, १२, १५-१७. Also see याज्ञ. मिता., ३, ३०८. एकादशरुदानुवाकानां-क. 3 6 ·विशोऽध्यायः کام सा च विशेषतः सर्वपापहरा ॥ १५ ॥ एकादशगुणान्वापि रुद्रानावृत्य धर्मवित । महद्भय. 'स तु पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशय.' ॥ १६ ॥ महापातकेप्वेकादशावृत्तिकथनादतिपातकादिषु "चतुर्थाशो हास कल्प्यः ॥ १७ ॥ इति द्वितीयप्रश्न एकोनविशोऽध्याय. विशोऽध्यायः पाकयज्ञा विधियज्ञा सर्वे ते जपयज्ञस्य षोडशी कला नाहन्ति ॥ 4 च for स-अ 2 cf., एकादशगुणान्वापि रुद्रानावृत्य धर्मवित् । महापापैरुपस्पृष्टो मुच्यते नात्र संशयः॥ सुरापो यदि वा चोरो भ्रूणहा गुरुतल्पग । मुच्यते सर्वपापैस्तु रुद्रास्तु सतत जपन् ॥ अगिराः, अपरार्क., पृ १२१९ 3 महापातकेष्वेकादशकथना-क चतुर्थोशह्रासक.-क Compare sūtras 14 to 17 with the following तथा रुद्रेकादशिनी-एकादशाना रुदानुवाकाना समाहारो रुद्रकादशिनी। मा च विशेषतो जप्ता सर्वपापहरा । एकादशगुणान्वापि रुद्रानावृत्य धर्मवित् । महद्भय स तु पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ।। इति महापातकेष्वेकादशगुणावृत्तिदर्शनादतिपातकादिषु चतुर्थचतुर्थाशह्रासो योज- नीयः॥ याज्ञ मिता , ३, ३०८ cf , ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियजसमन्विता. । सर्वे ते जपयज्ञस्य कला नाहन्ति षोडशीम ॥ मनु', २, ८६ , विष्णु , ५५, २०, वसिष्ठः, २६, ११. 6 " ·८८ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् 1 1 2 3 सर्वेषा यज्ञानामुत्तमो जपयज्ञ ॥ २ ॥ "यक्षराक्षसपिशाचा अतिभीषणा ग्रहाश्च जपिन नोपसर्पन्ति ॥ ३ ॥ दूरादेव च प्रयान्ति ॥ ४ ॥ 'ससागरकाञ्चनसंपूर्णपृथिवीदानादधिक पुण्यं सकृद्रुद्रजपात ॥ ५ ॥ सहस्राब्दतपश्चर्याद धिकं पुण्यं सकृद्रुद्रजपाद्भवति ॥ ६ ॥ 'कोटिगोदानादधिकं पुण्यं सकृद्रुद्रजपात !॥ ७ ॥ सर्वयज्ञतपोदानतीर्थानि रुद्रजपम्य षोडशी कला नाहन्ति ॥८॥ cf , विधियज्ञाज्जपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणै ॥मनु , २, ८५; विष्णु , ५५, १९. आरम्भयज्ञाजपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणै ॥ वमिष्ठ , २६, १० यक्षरक्षःपिशाचा अतिभीषणग्रहाश्चक Compare sūtras 3 and 4 with the following यक्षरक्षःपिशाचाश्च ग्रहा सर्वे विभीषणा । जापिनं नोपसर्पन्ति दूरादेवापयान्ति ते ॥ हारीत , स्मृ मु., पृ. ३५२. मसागरसंपूर्णकाञ्चनपृथिवीदानादधिकं-क ससागरकाञ्चनसपूर्णवृद्धिविधानाद- धिक-अ सहस्रादि for सहस्राब्द-क कोटिदानादधिक-अ Compare sūtras 5 to 8 with the following पृथ्वी ससागरा यो हि कृत्नां शैलसमन्विताम । दद्यात्काञ्चनसपूर्णो हैमीमौषधिसंयुताम् ॥ तस्याधिकफलं नून रुद्रजापी सकृद्विज ॥ तपस्तप्यति वात्यर्थ सहस्राब्दानि संयमी । न स तत्फलमाप्नोति यत्सकृद्रजापक ॥ गवां कोटिप्रदान य. करोति विधिवद्गुरौ । न स तत्फलमाप्नोति यत्सकृद्रुद्रजापक ॥ यज्ञास्तपासि दानानि तीर्थानि विविधानि च । एतानि रुद्रजापस्य कलां नाहन्ति षोडशीम् ॥ व्यास., स्मृ. मु., पृ. ३४९, , 4 5 6 17 ·विंशोऽध्यायः ८९ कृष्णाजिने 'मर्पिर्मधुहिरण्य तिलान्निक्षिप्य यस्तु विप्राय ददाति स सर्व दुष्कृतं तरति ॥ ९ ॥ आदौ वेदस्वीकरणं विचारोऽभ्यसनं जपो दानं विप्रेभ्य इति वेदाभ्यासः पञ्चधा' ॥ १० ॥ ब्रह्माहमस्मीति लक्षणं यः कुर्यादात्मचिन्तनं सर्वपातकं हरति यथा तम• सूर्योदये सूर्योदये ॥ ११ ॥ इति द्वितीयप्रश्ने विशोऽध्यायः अनुक्रमणिका पाकयज्ञा विधियज्ञाः । अनृतं मद्यगन्धम् । भुञ्जानम्य मम्तकेडमे- ध्यपतने । अङ्गवङ्गकलिङ्गदेशान् गत्वा । अस्नात्वा भाजने । धान्ये गृहस्थिते 5 1 सर्पिर्मधु हिरण्य तिलानिक्षिप्य-अ 2 cf , कृष्णाजिने तिलान् कृत्वा हिरण्य मधुसर्पिषी । ददाति यस्तु विप्राय सर्व तरति दुष्कृतम् ॥ वसिष्ठ., २८, २२ 3.cf. वेदस्वीकरण पूर्व विचारोऽभ्यसन तन । तहान चैव शिष्येभ्यो वेदाभ्यासो हि पञ्चधा ॥ याज्ञ मिता , ३, ३१० * हन्ति for हरति-अ. cf , वेदाभ्यासरत क्षान्तं पञ्चयज्ञक्रियापरम् । न स्पृशन्तीह पापानि महापातकजान्यपि ॥ याज्ञवल्क्य , ३, ३१० यद्यकार्यशत सायं कृतं वेदश्च धार्यते । सर्व तत्तस्य वेदाग्निर्दहत्यनिरिवेन्धनम् ॥ वसिष्टः, २७, १. सर्वेषामपि चैतेषामात्मज्ञानं पर स्मृतम् । तयग्य सर्वविद्याना प्राप्यते ह्यमृतं ततः॥ मनु, १२, ८५. अन्तममध्यगन्धम्-अ. . . 6 12 ·९० -- गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् गृहदाहे । अव्रतस्यान्नम् । 'निगलेन बद्धस्य कदयस्य । म्लेच्छादीनां पुष्करिण्या 'हृदे । अनिर्दशाहगोमहिषीक्षीरपाने । श्वजम्बूकरासभैर्दष्टा । कामतः 'स्वैरिशूद्रागमने । कामतो गुरुतल्पगामी । सुरापः सुराम्बुघृतगो- मूत्रपयसाम् । 'मातृगमनदुहितृगमनम्नुषागमनानि । अथ 'ब्रह्महत्यासमम् । ब्रह्महा कुष्ठी स्यात् । ब्रह्महा क्षयरोगी। 'अथवा वेदमभ्यसन् । अथातो धर्मशेषान् व्याख्यास्यामः 12 13 ॥ इति गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टे द्वितीयः प्रश्न समाप्तः 1 2 4 5 b 7 8 १ गृहदाहे सतिक निगले निबद्धस्य-क. 3 कदर्यस्य-omitted by क हादे-क क्षीरपाने-omitted by अ दष्टा-~omitted by अ. स्वैरिशूद्या गमने-क, स्वैरियानुगमने-अ गोमूत्रपयसाम्-omitted by क मातृगमनदुहितृगमने । अथ-अ. ब्रह्महत्यासमं पातक वक्ष्यामः-क 11 क्षयरोगी स्यात्-क. अथ पड्तौ वेदमभ्यसन्-अ. व्याख्यास्यामः । हरिः ओम् । तत्सत् । गौतमसूत्रस्य द्वितीयः प्रश्न समाप्त । श्रीदक्षिणामूर्तिगुरुपरब्रह्मार्पणमस्तु । ओं तत्सत् । जाबालसुब्बावधानुलुगारि पुस्तुकम्-अ; व्याख्यास्याम, । हरिः ओम् । श्रीकृष्णार्पणमस्तु-क, 10 12 13 ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टस्थपदसूची १४, - १ अ अङ्गहीनः, ४, ५९ अकामत., २, ७, ४, ५, ६,१६, ७, अज, २,९,६,४ अजगर, ४, ५३ ३, ८, ३, ८, २०, ११, १९, अजावर्ज, ११,२ अजीर्णान्ना, ३,७ अकामात्, १२, ४ अकामेन, ७, १२ अज्ञानात् , ७, ५, ७,६,११,३. अकार्पण्य, १, ११ अञ्जलौ, ८, १ अगमने, १५, २३ अत, १,१७६,७ अगृहीताश्रमित्वम् , ५, ३९ अतिकृच्छ्रम् , ९, १३, १५, १५ अनि, ३, २७, १७, ३ अतिकृच्छे, १५, १६ अतिथिप्रिय , २, २ अग्नि, १७, ६ अतिदरिद्र , ४, ३९ अमिद, १०, ११ अग्निदौ, ४, ४ 'अतिपातकादिषु, १९, १७ अतिपातकानि, ६, १ अभिपतनं, ६, १७ अतिभीषणा , २०, ३ अग्निप्रवेश,८,७ अत्यन्ताभ्यासे, ८, ७, ८, १३ अग्निस्पर्शात, ७,१ अग्निहोत्रिण, १, १० अत्र, १९, १६ अग्नेमन्वे, १९,२ अथ, १, १, ५, १, ५, २, ५,३; ४; अग्नौ, ९, ५, ६, ७, ९, ९, १०, ३, १२, १३, १५, १८ अग्न्युत्सादी, ४, ४९ अथवा, २,१ अ यमद्ययोः, ६, ३ अदत्तादाननिरतः, १,५ अदत्तादाने, १०, १८ अञ्ज, १७,१ . 4 . , . . १९, ·९२ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् ८ १ . - . . अदत्तादायी, ४, ४७ अदाता, १३, अद्भिः, १०, ३ अद्यात् , १४, ६, १४, ७ अध.कृत्वा, १७,३ अधस्तात् , १२, २ अधिक, २०, ५, २०, ६, २०, ७ अधिक, ५, १५ अधिकदूरदेशगः, १७, १७ अधिकान्नस्य, १५, ५ अधिकारिता, ५, ४२ अधिकारे, ५, १० अधिक्षेप,५,१ अधिगच्छति, १, ७ अधिगच्छेत् , ९, ५, ९, ७, ९, ९ अधीतस्य, ५,१ अबोदेशे, ९, १८ अधोवायुसमुत्सर्गे, १७, १८ अध्ययनग्रहणम् , ५, १३ अध्ययने, ४, ६४. अध्यापक, ५, १३ अध्यापनं, ५, १४ अनध्याये, ४, ६४ अननुज्ञाताध्यायी, ३, ८ अनन्तरं, ३, ५ अनपत्य, अनपाकरणम् ,५,८ अनपाकरणे, ८, ११ अनभ्यासे, १२, ८, १६, १० अनसूया, १, ११ अनस्थिमता, ९, १५ अनाचम्य, १८, १० अनापदि, १३, ६ अनायास, १, ११ अनायुष्य, १५, ९ अनात्विज्य, १४, ५ अनावृत्तिं, ८,१ अनाहिताग्निताया, ८, ११ अनाहिताग्नित्वम्, ५, १० अनिबद्धप्रलापी, १,४ अनिमन्त्रितभोजी, ४, २९ अनिर्दशाह, ११, १ अनिवेद्य, १२, १५ अनिष्टानि, १,३ अनुक्त,६,७ अनुक्तनिष्कृतीना, ९, १५ अनुपनीतता, ५, ६ अनुपातकानि, ६, २ अनुभूय, २, ३, ३,५ अनुवाकेन, १५, ४ अनुवाजयेत् , ९,६ अनुहवं परिहवमिति, १६, ४९ अनूतनेषु, १४, १४ अनृतं, १९,१ अनृतभाषणं, ५, २ अनृतभाषणे, १७, १८ अनृतवादी, १, ४, ४, २३ अनृते, १८, १३ अनृतौ, ८, १९ अनेन, ७,९ १ . . . .

·पदसूची अन्त्यजे. १२,७ - अन्तरागमने, १६, ९ अपहृत्य, ३, १४ अन्तरिक्ष, १६, ३२ अपात्रीकरणम् , ६,५ अन्तर्जले, ९, १८ अपि, ४,६६, ५, १; ७, ११, ११, अन्त्य, १, २ २२; १२, २२; १३, ७; १४, अन्त्यजसबन्धात् , ११,३१ १६; १४, २०; १५, ५; १७, ७; १८, १३, १९, १०, १९, १६ अन्त्यासु, १,३ अपुण्य,१५, ९ अन्ध',४,६,४, अपुत्रस्य, १४,१ अन्धकारस्थ, १७, ६ अपूजक, १३,७ अन्न, ११, ३, ११,४; ११, २०, अपूप, १२, १५ ११, २२, १२, १३, १२, २४, अप्रतिग्रहेण, २, २ १३, ९, १३, ११, १३, १२, १४, अप्सु, १५, १८, १७, ११, १८, १२ १,१५, ४ अब्भक्षणे, १८,८ अन्नपाणिकं, १७, ६ अभक्ष्यभक्षक., ४, १४ अन्नप्रदाने, १६, २ अभिजायते, १,५ अन्नहर्ता, ३, ७ अभिभवः, १६, ४३ अन्ने, १५, ४ अभिमन्त्रितजले, १५, ४ अन्यगात्रेषु, १६, १२ अभिमन्त्रितैः, १५,४ अन्यत्, ६,७;६,९ अभिमानिनीः, १, १३ अन्यतम, ७,१ अभिवादकयोः, १५,७ अन्यत्र, ४,७ अभिवादने, १७,४,१५,५ अन्यस्य,६,९ अभिवादयेत्, १५, अन्येषा, १४, १३ अभिवाद्य, १७, ६; १७, ७ अन्योन्यस्पर्श, १०, १० अभोजनम् ; ११, १, १२, १८, १२, अपः, ११, ३, १५, ११, १७, १८ १९ १४,१ अपत्य, १०, १३ अभोज्यम् , ११, १६, १२, १३, १३, 'अपत्याना, ५, २० ९, १३, १२ अपविद्ध, १३,१; १३, ७ अभ्यक, १२, १९ अपस्मारी, ४, ५, ४, ३६ अभ्यङ्गः, १६, १७ अपहरणं, ५, ३, ५, २१ अभ्या, १७, ११ - १ ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् १ " . १ " अभ्यङ्गशिष्टं, ११, १५ अभ्यज्य, ९,६ अभ्यसन्, २,१ अभ्यसन, २०, १० अभ्यासे, ९, १३, ११, १७; १२, ७, १६, ९, १७, १३ अभ्युक्षणात् , १५, २ अभ्युक्ष्य, १५, ४ अमत्या, १५, १२, १८,८ अमेध्य, ११, १८ अमेध्यगन्धाघ्राणे, १६, ३ अमेध्यपतने, १८, १ अम्बु, ७, १, १७, ६ अम्बुचारिणा, २, ११ अम्लोदकात् , १४, १९ अयं, १, २ अयाचिताशी, २,१ अयाज्ययाजका, ४, २८ अयाज्याना, ५, २२ अयुतं, १९, १२ अरण्ये, ३, १५ अरिटदर्शनादौ, १६, ११ अर्क, १२, १७ अर्चिः, १, ११ अचिरादि, १, १४ अजनं, १६, २० अर्धकृच्छम् , १५, २३ अर्धप्रायश्चित्त, ७, ८ अर्धम् , ११, १९ अर्वाक , १५, ८ अर्हति, १७, १ अर्हन्ति, ७, ५, २०, १; २०, ८ अलाबु, १४, २ अल्पजलाशये, ११, ३१ अल्पबल:, ४, २३ अवगाह्य, १५, ११ अवगोरणी, ४, २७ अवधूत, ११, १८ अवलिप्तस्य, १३, ११ अवलीढं, १०,३ अवलोक्य, १६, ४८ अवशः, १५, १८ अवाप्नुयात्, २, १ अवाप्य, १, १३ अवि, २, ५, ६, ४ अविक्रेयविक्रयी, ४, ६ अविधानेन, १, ५ अव्रतस्य, १४,१ अशुचिः, १२, २, १७, ८ अशुभं, १३, १३ अनन्, ४, ४३ अश्नीयात् , १०, १९, १४, ९ अश्म, ८, १२ अश्रद्दधानस्य, १३, ११ अश्व, ३,३१ अश्व, ५,३; १०, ११ अश्वत्थपर्णाना, १२, १७ अष्टमानं, १५, ३ अष्टमुष्टि, ८, २६ अष्टशतजपः, १५, २२ " ·पदसूची ६ . . अष्टौ, ७, १४ असनिहितजलदेशे, १५, १८ असंभाष्यैः, १८, ६ असगोत्रस्पर्शने, १८, २ असच्छास्वाभिगमनम् , ५, ४१ असत्कार्यनिरतः, १,७ असद्दोषसंकीर्तनः, ३, १० असभ्यभाषणं, ६,५ असृक्पाते, १५, १६ असौ, १, ९, १, १४ अस्तु, १५, ४ अस्थिमतां, ९, १५ अस्नात्वा, १६, १,१८,५ अस्पृहैः, १, ११ अहं, ५, २ अहः, १, ११, १२, १४ अहर्निशम् , १०, १९ अहि, २, ११, ६,४ अहुतं, ३, १४ अहोरात्रं, ११, २० अहोरात्र, १२, १६ अहोरात्रम् , १२, ३ . . आत्मचिन्तनं, २०, आत्मज्ञ,१, आत्मतत्त्वज्ञाननिष्ठ , २, २ आत्मन', १७,२ आत्मनोऽर्थे, १०, ७ आत्मविक्रय., ५, ३५ आत्मानं, १३, २ आत्मार्थ, ५, २६ आदौ, २०, ११ आधाय, ८,१ आप्नुयात् , ६, १३, ७,१ आयसं, ७, ९ आयसाना, १४, २१ आरम्भी, १, ७ आराम, ५, २४ आरिष्ट, ७,२ आरोग्य, ९,६ आरोहणम् , १६, २२ आर्जयन्ति, ८, १४ आई, ५, २९ आईवासा , ७,९ आवर्तनम् , १४, १८ आविष्टः, १,९ आवृत्तं, ५, ४६ आवृत्य, १९, १६ आशाकरः, १३, ८ आह, ९, ११ आहुः, १३,५ - . . आकरेषु, ५, ४२ आ कृष्णेन, १९,६ आक्रोशकः, ४, ३, ४, २२ आचम्य, १२, ७ आचामेत् , १८, १३ आज्य, १७,६ आढकं, १५, ३ इ १ ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् . - - . . इद, ७, ९ . उन्मत्तौ, ४,४ इभ, ६, - . इक्ष्वादि, ३, २८ उत्थित , ११, २१ इति, ५, २, ६, ३, ६, ६, ६, ७, उत्पादनम् , ५, १६ ७, ९, ७, १०, ७, २०, ८,२६, उत्पात , १६, ३२ ९,६, ९, ११, १०, १२, ११, १०, १२, ११, उदकं, १८, २ २०, १२, २५, १३, २, १३, ३, १३, ३, उदकी, १४, १७ १३, ४, १३, ७, १५, ३, १५, ४, उदकुम्भ, ९,१ १६, ४९, १८, १४, १९, २, १९, उदकेन, १४, १७ ५; १९, ६, १९, ७, १९, १३, उदाहरन्ति, १२, २२ , १९, १० २०, १०, २०, ११ उदुम्बर, ७,६ उद्धरेत् , १६, ४ इन्द्रचापं, १८, ११ उद्धृत्य, १५, ४ इन्धन, ६,६ उपगच्छन्ति, ४, ६६ इह, १, १०, १, १२, २, ३, ९, ११ उपजीवनम् , ५, १८ उपतिष्ठेत् , ७, ९ ईर्ष्यालु., ४, ३५ उपनयनात्, १५, ८ उपनयेत् , ८, १३ उचिते, १३, ३ उपपातकनाशनी, १९, ११ उच्चात्, १६, १८ उपपातकम् , ५, ४४, ५, ४६ उच्चै.स्वर , ३, २९ उपपातकानि, ५,५ उच्छिष्टं, ११,५; ११, ११ उपपातके, ५, ४५ उच्छिष्ट, १५, ६ उपवसेत् , १२, १४, १५, १९, १५, उच्छिष्टस्पर्शने, १८, ४ २०; १७, ३ उच्छिष्टान्नभक्षणे, ११, १२ ११, २०, १२, १५, १२, उच्छिष्टे, १२, २० १६, १४, ४, १४,५; १५,१३; उच्यते, ६, ६, १०, १२; १२, २५ १५, २१, १६, १, १६,१०,१७, उत्तमः, २०,२ ४; १७, १२ उत्तमवर्णाया , ६, २ उपवासेन, १२, ५, १२, ६ उत्तरायण, १, ११ उपसर्पन्ति, २०, ३ उत्थाने, १८, १० उपस्पृशेत् , ११, ३; १७, १८ Char . thy - . उपवास, . . .

·पदसूची ९७ १ . S4 - . १७, ७ उपानहारोपितपाद, १७, ६ एकपुरुषोद्वाह्यभाराधिकाना, १४, १३ उपार्जितधन , २, २ एकादश, ७, २ उपासिता, १९, १ एकादशगुणान्, १९, १६ उपोषणं, ८, २३ एकादशसु, १४, १५ उपोष्य, ९, ३, १५, १७, १६, ५, एकादशाना, १९, १४ १८, ११ एकादशावृत्तिकथनात् , १९, १७ उष्ट्र:, ३, १९ एकाहम, ११,९ उष्ट्र, २, ९, १३, १३ एकेन, १४, ९ उष्ट्रयोनि, २, ४ एकैकं, ५, ४४ उष्ट्राणा, १६, २२ एकोपवास , १४, ५ एतत् , ३, १३, ६,६,८,६,८,१८; ऊर्णा, ८, १२ १७, १५ ऊर्ध्वदेशे, ९, १९ एतदन्न, १५, ४ ऊषरलवण, १४, २ एतदेव, ११, २ एतादृशैः, ४, ६६ ऋ एतानि, ६, ३ ऋचं वाच प्रपद्ये, १९, ७ एतेषां, ४, ६६ , १३, ९ ऋणाना, ५,८,८,११ एवं, ५, ४७, ७, १०, ९, ११, १५, ऋतं प्रपद्ये, १९, ७ ५, १५, १० ऋतुकालविषयम् , ८, १८ एव, १, १३, २, १२, ४, ६६; ६, ऋतौ, १५, २३ ९,६,१२, ८, १९, २०, ऋषि, ५, ९ एवम् , १६,६ ए एवमादिषु, १६, ४८ एक, ८, २१, ११, ५, १२, १८ एकः, ११, २२ ऐक्षवं, ७, २ एकदेशजल, १२, १ ऐन्दवं, १२, १७ एकपड्क्तौ, १६, २ ऐन्दवम् , ८, ९ एकपङ्क्तयुपविष्टाना, ११, २२ औ एकपुरुषभारं, १४, २३ एकपुरुषोद्धरणभाराधिकं, १४, २२ औषधं, ५, ३३ *13 - - - - - - ऐ ·९८ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् क काण., १० . . १ . १ . कक्षवनदाही, ४, ४४ कथ्यते, ६, ७, ६, ८ कदम्ब, १२, १७ कदर्य., १३, २ कदर्यस्य, १३, १ कनीयस , ५, १२ कन्यादूषकः, ४, ३४ कन्यादूषणम् , ५, २५ कन्यादूषणे, १०, ६ कपाली, ४, १९ कम्बले, १६, ७ करनिर्मयितं, १०, १९ करभोदर , ४, २२ करोति, १३, ३; १५, १८ कर्पूरवर्जित, १४, २ कर्म, ६, ९, १३, १३, १७, १८ कर्मकृत् , १, ६ कर्मणा, ८, १४ कला, २०, १,२०,८ कलिङ्गदेशान् , १७, १ कल्प्य, १९, १७ कश्चित् , ७, ६ कांस्यहारी, ३, ३० कास्यादेः, १४, १८ कास्याना, १६, १३ काकः, ३, २२ काक, ९, १८ काकादिस्पृष्टे, १५, ४ काकोच्छिष्टं, ११,५ ४, कामत, २, ८, ६, १७, ७, २, ८, १, ८, ४, ९,१, ९, १२, ९, १४, १२, ३, १२, कामात् , ७, १२, ११, २६ कायकर्मभि , १, २ कारयित्वा, ९,६ कारिता., १३, १३ कार्यम् , १२, १२ कार्येषु, १०, १२ काले, ५, ६; १३, ३ काषायद्रव्यक्रीडनम् , १६, ४६ काषायवस्त्रधारित्वम् , १६, ४५ किंचित् , ८, २५, ८, २६; ९, १४ कितव, १०, १३ कीट., १, १४ कीट, २, ६, २, १० कीटघातनं, ६, ६ कीटविशेषः. ३, ११; ३, २३; ३, २९ कीर्तितः, १३, ७ कुक्कुट, १३, ५ कुक्कुटादीनाम्, १३, १ कुटी, ६, ९ कुण्डाशी, ४,८ कुनखिसस्पृष्टानि, ११, १८ कुनखी, ३, ३, १६, ४ कुमारी, ५, ४ कुमार्यालिङ्गनम् , १६, ३४ कुम्भी, १२, १७ कुम्भीफल, १४, २ . , .

·पढसूची ९९ , - . . केवल, कुरु, ११,२० कृमि, ६, ६ कुरुते, १०, ९, १२, २३ कृष्णपक्ष, १, १३ कुर्यात् , १०, ३, १४, १०, २०, ११ कृष्णल, ७, १८ कुर्वन् , १७, ९, १७, १८ कृष्णाजिने, २०, ९ कुर्वीत, ६, १४ कृष्यर्थ, ९, १७ कुलक्षयकर, १५, २४ कृसर, १२, १५ कुश, १७,६ कृमराणा, १६, २३ कुशोदकं, ७, ६ १२,९ कुष्ठि, ११, १८ केश, ८, १२, ११, ३, १५, १० कुष्ठी, ४, १ केमरि, ८, १२ कुसीदजीवन, ६,५ कोटिगोदानात् , २०, ७ कुसुम, ६,६ कोविदार, १२, १७ कुसूलगर्भस्थं, १५, २ कौटिल्य, ५, २ कूटकार, १०, १३ कौमारदारत्यागी, ४, १२ कूटसाक्षी, ४, २५ कौशिकः, ४, २० कूप, ११, २६ क्रतुविक्रयि, १३, १ कूपवत् , ११, ३१ क्रमेण, १०, १० कूपस्थं, ११, २४ कव्याद, १६, ४२ कूपादिषु, १२, ७ क्रव्यादाना, २, १२ कूष्माण्डछेदनं, १५, २४ क्रियते, १२, १३ कृकलासादीनां, ९, १५ क्रियारम्भे, १०,७ कृच्छ्र, ९, १४, ११, १८; ११, २३; क्रीडनम् , १६, ४२ क्रूर, १३, १ कृच्छ्र, १५, १६ क्रूरकर्मकृता, २, १२ कृच्छ्रम्,८,८; १५, १४ क्रूरकर्मा, ४, १६ कृच्छ्रेण, १०, १० क्रूरकृत् , १,८ कृतं, ७, ९, ७, १२ क्लिन, ११, २४ कृत्वा, ६, ९; ७, १, ९, १८, १०, क्षत्रिय, ९, ९ ८; १०, १३, १८,४ क्षत्रिय., ९, ९, ११, १३, ११, २७ कृमिः, १, १४२, ६; २, १०४, ४६ क्षत्रिय, १७, ४ . . .

·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् - . . १ . ख क्षत्रियागमने, ', ३ गणानोपजीवि, १०, गणिका, १२, २३ क्षपणक., ४, १८ क्षयरोगादियुक्ता., ३, ५ गणिकान्नं, १२, २१ क्षयरोगी, ३, १ गण्डमाली, ४, १४ क्षयी, ४, २१, ४, ५२ गत्वा, ८, २७, १०, १८, १५, ११, क्षान्ति, १, ११ १७,१ क्षीरं, ३, २२ गन्ध,८,१२ क्षीर, ८, १२ गन्धान , ३, १७ क्षीरपाने, ११, १ गमन, ६, २ क्षीरहारी, ४, ५८ गमने, ८, ६, ९, १२ क्षीराणि, १५, ६ गरद, ४, ४, १०, ११ क्षीरे, १२, २० गर्दभः, ४, ६२ गर्भकरणे, ८, २० क्षुत्वा, १८, १३ गर्भान्, १२, २३ गर्भोत्पत्तौ, ९, ४ खटादेः, १७, गर्हितेन, ८, १४ खद्योत,४, ४४ गलितं, १०, ३ खर, ९,६ गवाघ्रात, ११, ५ खर, २, ५, २, ९, १३, १३, १५, गवादिप्राणिहिसनरूप, १३, १३ ४, १६, २२ गव्यं, १२, २० खरारोहणं, ९, १० गा, ३, २६, १५, १८, १७, २ खलतिः, ४, ३ गानानि, १६, २४ खानितेषु, १२, ७ गायक, १२, २१ खारी, १५, ३ गायत्र्यष्टसहन, १०,९ गायत्रीशत, ९, १६ गायत्रीसहस्र, १९, ८ गच्छन्ति, १, १० गीत, १६, २४ गजारोहणवृत्तिक, १०, ११ गुड, १५, ७ गण., १२, २५ गुणवतीगमने, ८, १७ गणान, १२, २१ गुरु, ४,५ ३ खाजूर, ७, २ ·१ पदसूची गुरुतल्पगः, २, ७, २, १२, ३, ४, गौर , ७, १६ गौरखरारोहणम् , ९,८ गुरुतल्पगामी, ८, १ ग्रहा,२०,३ गुरुतल्पसमं, ५, ४ ग्राम, ६, ११ गुरुतल्पसमे, ८, ४ ग्रामकुक्कुट, ५, २, १५, ४ गुरुशिष्ययो, १६, ९ घ गुरूणा, ५, १, १३, ७ गुल्म, २, ७, २, १२, ९, १६ घातयस्व, ७, ९ गृजनभक्षणं, ५,२ घृत, ९, १८, १२, १८, १२, २०; गृध्र, ३, २५, ४, ६०, १०, १८ १४,६; १४, ९, १६, ११ गृध्रादि, ९, १८ घृत, ७,१,८,१२; १५, ६ गृहदाहे, १५, १ घृतपात्रदानं, ८, २३ गृहपतनम्, १६, ४१ घृतप्राशनम्, १८,४ गृहस्थ., २,२ घ्रातिः, ६, ३ गृहस्थिते, १५, १ गृहोपस्करमुसलादि, ३, २३ गृह्णीयात् , १०, १५, १०, १६ १,५,१,९१, ११, २,१; गो, २, ९, ६, १५, ११, १, १२, २, ७, २,१०, २, ११, २,१२, २५, १३, ७, १५, ४ ३, ५,३, १३, ३, १४, ३, १५; गोगामी, ४, ६३ ४, ६, ४, १७, ५,१; ५, २, गोनः, ४, ६ ५, ९, ५, १४, ५, २२, ५, ३१; गोत्रस्पर्श, १८, ३ ६, ३, ८,६, ८, १२;८, १३3; गोधा, ९, १४ ८,१५, ८,२३, ९, १३, १०, गोधाख्य., ३, २६ १५,११,४,११,११,११, १५%, गोमयवारिस्नानम् , १६, २७ १२, १, १२, ७, १२, ११, १२, गोमासभक्षणे., १४, ७ १३, १२, १६, १२, २१, १२, गोमूत्र, ७,१ २३, १३, २; १३, ३, १३, ४; गोरसं, १२, १८ १३, ८, १३, १३, १४, ४; १४, गोवधः, ५, ७ ९; १४, १३, १४, १७; १५, ३; गोहर्ता, ४, ५१ १५, ४, १५, ९, १६, १७ १६, व, . . . . - . . क - १ . . - ·१०२ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम , . १ १६, - . . २, १६, ४; १६, ६; १६, ७, १०, ८, ११, १८; ११, २३, १२, १६, ११, १६, २१, १७, ३, ९, १२, १७, १२, २४; १३,१०; १७, ६, १७, १०, १७, १४, २ १८, ४; १८, ११, १८, १३, चर्म, ८, १२ १९, १७ १९, ११, १९, १३; चान्द्रायण, ८,१०, ८, ११, ८, १२; १९, १५, २०, ३, २०, ४ १०, ४, १०, ६, ११, १२, ११, चक्रवत्, १,९ १७; १२, २४, १३, १०, १६, चण्डालं, १७, १४ ९, १८,५ चण्डाल, १३, ८ चान्द्रायणद्वयम् , ८,५ चण्डाल, २, ९, ११, १२, ११, १८, चान्द्रायणव्रतम् , १०, ८ ११, २६; १३, १३, १४, १७, चिकित्मक, १३, १ १६, २२, १७, १२ चित्रवस्त्रेषु, १४, १५ चण्डालादिगमने, ८, ४ चिन्तयन् , १,३ चण्डालादिस्पर्श, १८, ५ चीर्याख्यः, ३, २९ चण्डालादिस्पृष्टं, १४, २२ चूर्णनम् , १६, १३ चण्डालादिस्पृष्टाना, १४, १३ चेत्, ६, १७, ७, ३; ९, ५, ९,७ चण्डाली, ४, ५३, ५, ४ ९, ९, १०, १६, १२, १; १२, चण्डालेषु, १०, १८ १०; १४, ७; १५, १२; १७, २ चतुर्गुणम् , ९, २० चतुर्थकालाहारः, ९, २ चतुर्थांशः, १९, १७ चतुर्वेदवित् , ५, २ छत्राक, ५,२ चतुर्व्यभिचारे, ८, २२ छिन्नहस्त , ४, २७ चतुष्पथे, ४, ३३ छिन्नोष्ठ., ४, २६ चन्द्र, १६, ३१ छुच्छुन्दरी, ३, १७, ९, १४ चन्द्रमा:, १, १३ छेदने, ९, १६, ९, १७ चन्द्राद्यर्चकानां, १७, १६ चरित्वा, १६,४ चरेत् , ७, ३, ७, ८,८,३; ८, २७; जग्ध्वा, ३, १४; १०, १९ ९, ४, ९, ११% ९, १४; १०,४; जटी, ६, १०, ३ . - चौर्यण, १२, २५ - ·पदसूची , . १ जठरप्रवेशः, १६, ३० जलै, १५, ४ जन्तूनां, ४, ६६ जलोदरः, ४, २४ जननसमये, ३, ५ जातिभ्रशकराणि, ६,३ जन्म, १,७ जातिभ्रंशकरादिभि , ५, ४७ जन्मानि, १०, १८ जातिमात्र, ८, १६ जपं, १८,४ जानुदन्न, १२, १ जपः, २०, १० जायते, १, ३, १, ४, ३, १७; १०, जप, १७,६ १८ जपति, १३, ४ जायन्ते, २, ३ जपन्, १५, २० जालसूर्यमरीचिस्थं, ७, १३ जपयज्ञः, २०, २ जीर्ण, १५, २२ जपयज्ञस्य, २०, १ जीव , १, २ जपिन, २०, ३ जीवति, १२, २५ जपेत् , ९, १६; १६, ४९, १७, ११, जीवन् , ७, ११ १८, १२, १९, २ जीवनम् , ५, ३२, ५, ३३ जप्त्वा, १९, १३ जुहोति, १३, ३ जप्या, १९, १२ जैह्मय, ६, ३ जप्येन, ८, १४ ज्ञानत., ७,७ जम्बूकः, १०, १८ ज्येष्ठस्य, ५, १२, ११, ११ जम्बूक, १०, १ ज्वलिता, ८,२ जलं, ३, २१, ११, २४ , ११, २६ , १२, ५, १४, १२ डाम्भिक , १३, १ जल, १,१३ त जलचर, ६,६ त, १३, ५ जलजसूदनं, ६, ६ तक, ८, १२ जलप्लव., ४,४२ तटाक, ५, २४, १२, ७ जलमध्ये, १९, २ तण्डुलावयवान्, ७.४ जलहारी, ४, ५७ तत् , ३, १४, ७, १२, ११, ३,११, जलाभ्याम् , १४, २१ ४, ११, १६; ११, २४, १२, जलूकादीनां, ९, १५ १३, १५, १ , . .

·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् . . . १ तामस ,१, . . . तत, ६, १४, ६, १६, १४, १६ ताडने, १५, १५ तत्र, २, ३, ९, ३, ९, १३, ९, १५; ताडनेन, ७, १० ११, २०; १३, १३, १५, १ तत्स्त्रीभि , १३, १३ तामित्रादि, २, ३ तत्स्त्रीणां, १३, १३ तानस्य, १४, १९ तथा, १, ३, १, ११, ५, ९, १२, ताने, १२, २२, १३, १३, १४, ११, १९, तालं, ७, २ ८, १९, ११, १९, १२ तिन्दुकपर्णयो., १२, १७ तदन्नं, १८, १, १८, २ तिरश्चा, २, ११ तदर्ध, ११, २८ तिर्यक्त्वं, ३, १४ तदलामे, ६, ९ तिर्यक्त्वप्राप्त्यनन्तरं, ३, १३ तदुच्छिष्टभोजनं, १३, १३ तिर्यग्जन्तुषु, १,८ तदेव, १०,७ तिर्यग्योनिषु, २, ३ तहमने, ८, २३, ८, २५ तिल, ५, ३४; ६, १५ तव्योत्सर्गेण, ८, १४ तिलसबद्ध, १२, ११ तन्त्रीवाद्यव्यतिरिक्त, १६, २५ तिलान् , २०,९ तन्मात्रहरणं, ७, २१ तिलाना, ८, ९ तप., २०,८ तिष्ठत., ५, १२ तपसा, ८, १४ तिष्ठन् , १५, २० तपस्वी, १,६ तित्र , ७, १५ तपोयुक्ता , १, १३ तीर्थयात्रां, १७, १७ तप्तकृच्छ्रार्ध, ९, १५ तीर्थानि, २०,८ तमः, २०, ११ तु, २, ११, २, १२, ७, ५, ८, ७, तमसा, १,९ ८, १९, ८, २१, ९, १३; ९, तरति, २०, ९ १९; ९, २०, ११, ९, ११, १३; तल्लब्धोपजीवनम् , ५, ३० ११, २१, ११, ३०, १२, १४, तस्य, ९, ११, ११, २१ १२, २५; १३, ४, १३, ८, १५, तस्या, १२, २४ १५, १५, १७; १६, १०, १७, तस्कर, १०, ११ ४, १७, ५, १७, १२, १८, ३; ताः, ७,१५ १८,५% १९, १२; १९,१६,२०,९ . . . . . . - ~ .

·पदसूची her , तुरीय, ५, ४५ त्रैमासिक, ८, १९ तुल्य, १४, ७ त्रैवार्षिकम् , ८, १७, १०, १३ तृण, २, ७, १६, १२ व्यहेण, ११, ३० ते, ७, १६, ७, १८; ७, १९; " २०,८,१४, २०, १ दंशः, ३, २४ तेन, १०, ३ दंष्ट्रिणा, २, १२ तेषा, १, १२ दक्षिणदिग्गमनम् , १६, ३७ तैः, १, ११ दक्षिणां, ८,११८, ११ तैजसापहारी, ४, २ दक्षिणायन, १, १३ तैल, ११, १५; १४, ६; १४, ९ दग्धे, १५,१ तैल, ८, १२, १६, २३ दण्डाग्रसमारोपितं, ६, ९ तैलपायी, ३, ११ दण्डोद्यमे, १५, १४ तैलहर्ता, ३, ११ दत्त, १४,९ तोयं, ७,६ दत्वा, ५,३३ त्यक्त्वा, १८,१; १८, २ ददाति, १३, ३, २०, ९ त्यजति, १३,८ दद्यात्, ६, १५, ८, २५, ९,१९, त्यजेत् , ११, २२ ३, ९, १४, ९, १५, १०, १३; त्याज्यम्, १५, १ १०, १६, ११,१०, १६, ११; त्रपु, ५, २१, १४, २१ १६, ४८; १८, ११ त्रयः, ७, ५, ७, १६, ७, १८ दधुः, ११, २० त्रसरेणुः, ७, १३ दधि, ८, १२; १०, १९, १२, ५ त्रिदिन, ९,३ १२, ११, १५, ६ ८, १५, ११, २४, १२, ९; दम्भरहिता, दम्भरहिता , १, ११ दम्भार्थ, १३, ४ १२, १९, १४, १, १४, त्रिरात्र, ८, २३, १५, १३ दया, १,११ त्रिरात्रम् , ११, ८, १६, ८, १७, ५; दरिद्रः, ४, ५६ दभैं, १७, ३ १७,६; १७, १३ त्रिरात्रेण, ७,६ दर्शयित्वा, १८, ११ १ . त्रिरात्रं, . त्रिवर्ष, ७,४ दश, १०, १८ दष्ट,९,१८ त्रिःसप्त, १४, १७ 14 ·- गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् दुर्भगः, ४, १२ दुश्चर्मा, ३, ४ दुष्कृतं, २०, ९ दुष्टवृत्तस्य, १३, ११ दुस्वप्न, १६, ११ दु स्वप्नेषु, १६, ४८ दुहितृगमन, ६,१ दूरात्, २०, ४ दूषितं, ११, ३ दृश्यते, ११, २४ दृष्ट्वा, १८, १२, १९, १ देव, ४, ३, ४, ९, ५, ९, १२, १५; . . on १६, . दष्टा, १०,१ दस्युभि., १३, १३ दातुः, १३,८ दानं, २०, १० दान, १, १३,२०,८ दानपरा, १, ११ दानेन, १०, १०, १२, ६ दान्तः, १,६ दारत्यागी, ४, २४ दारान, १३, २ दारुण, ३, ५ दारुणान् , २,३ दाहशक्तिकं, ७,१ दिनं, १२, १८ दिनान्ते, १८,४ दिवा, १५, ११; १९, दिव्य, १६, ३२ दिशं, ८, १ दीपप्रशमनं, १५, २४ दीपापहारी, ४, २० दीपोच्छिष्टं, ११, १५ दीयते, १२, १३ दीर्घकीट', ४, ५५ दुःखं, ३, ५ दुःखप्रचुरेषु, ३, ६ दुःखबहुल, २, ३ दु खबहुलयोनिषु, २, ८ दुरितशेषेण, ३, ५ दुर्गन्धनासिकः, ३, १० दुर्गन्धवदनः, ३, १२ देवताः, १, १३ देवतापूजानिरत, १७, ६ देवतार्चनादि, १३, ३ देवत्यागी, १३, ७ देवपूजकं, १७, १४ देवयोनितां, १,६ देवलकं, १७, १४ देवलक, १०, १३ देवाः, १३, ५ देवी, १९, १२ देशे, ३, १५ दोलारोहणम् , १६, १९ दोषः, ९, १७, १२, १०, १६, ७ दोषैः, १, २ द्रव्यं, ८, १४ द्रव्यग्रहणेन, ५, ३५ द्रष्टव्यम् , ३, १३ . १ ·पदसूची - १ द्राक्ष, ७,२ तुमछेदनम् , ५, २९ द्रोणं, १५, ३ द्रोणप्रमाणनिर्मिते, १५, ४ द्रोणी, १५, ३ द्वादश, १०, १८ द्वादशरात्रं, ९, १४ द्वादशवार्षिकं, ८,३ द्वादशाब्दानि, ६, ९ द्वारि, ६, १२ द्विगुण, ५, ४५, ७, १२, ९, ४ द्विगुणम् , ८, २८, ९, १९, ११, २५ द्विगुणसुवर्णादि, ११, १४ द्विगुणादि, १०, २ द्विज., ७,६ द्विजभाण्डप्रक्षेपणात् , १५, ६ द्विजातीनां, १२, ५ द्विजातौ, १३, १३ द्विजाना, १०, १२ द्वित्रिव्यभिचारि, ८, २० द्विषत् , १३, १ द्विस्तनीनां, ११,२ द्वीपी, ४, ४१ धाना, १२, ११ धान्यं, १४, २२; १५, १ धान्य, ५, २१ धान्यमिश्रः, ३, ९ धान्यहारी, ३, १८ धान्याना,८,८ धान्ये, १५, १ धारणे, १५, २२ धूमनिशा, १, १३ धूमादिमार्गद्वयं, १, १४ धूर्त, १०, १३ वृत्वा, ६,९ धेनु, ५, ३, ८, १२ धेनुचतुष्टय, ८, १२ धेनुद्वयं, ९, १३, ९, १५ धेनु, १०, १३, ११, १० ध्यायन्, १,३ ध्यायेत् , १८, ६ ध्रुवम्, १५, २४ ध्वजवान् , ६,९ १ . घ धनादानं, ६, ५ धनुर्दण्ड, १८, ११ धर्मकृत्य, १३, २ धर्मपत्नी, ४, धर्मवित् , १९, १६ धर्मशेषान्, १, १ न, १, १२, १, १४, ९, १७, १०, १५, १०, १९, ११, २२, १२, १०, १२, १३, १२, २४, १३, ३, १४, २, १४, ६, १४,९; १६, ७, १७, ८, १९, १३, १९, १६; २०, १,२०, ३, २०, ८ नकुल, ९, १४ नक्तभोजी, १२, ४ ·१०८ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् . . . नक्तम्, १८,९ नतेन, ११, १५ नक्षत्रोपजीवि, १०, ११ नखच्युतम् , १४, ६ नखादिकम् , १५, १० नखान्तान्, १६, ४ नग्नता, १६, १५ नमस्त्रीदर्शनं, १९, १ नग्मां, ९,६ नदीप्रवाहबन्धनादौ, १६, २ नद्या, १८, १ नपुंसकः, ४, ६१ नर, १५,१ नरकं, ४,४५ नरकान्, २, ३ नरकेषु, ३, ५ नर्तन, १६, २४ नववार्षिकं, ८, ४ नाभि, १६, १२ नाभेः, ९, १८ नाम, ३,१७ नारी, १२, २३ नारीणां, १०,८ नालिकेरजं, ७, २ नाशनं, ५, १ नास्ति, ९, ११ नास्तिकः, १,८ नास्तिक्यं, ५, १९ निक्षिप्तायाश्च, ६, २ निक्षिप्य, २०, ९ निक्षेप, ५,३ निगलेन, १३, १ नित्यं, १२, २५ निद्रालः, १,८ निधाय, ७, ९ निन्दितार्थ, ५, १८ निन्दितेभ्यः, ६,५ निराहारा, १०, १ निर्जले, ३, १५ निर्जित्य, १५, १३ निर्दिष्टम् , ६, १७ निर्बीजी, ४, १५ निर्यासान् , १४, २ निशि, ७, ४; १२, ११ निषिद्धानि, ७, २ निष्कृतिः, ९, ११, १२, ५ निष्टपवं, १०,३ नीलवस्त्रधारणे, १६, ६ नूतनेषु, १४, १६ नैल्यं, १६, ७ न्यस्तकर्मा, २,१ न्यासापहारी, ४, ३७ न्यूनत्वात् , १४, १६ . पक्वमांस, १६, २३ पक्षं, ११, ५ पक्षपातं, १३,५ पक्षि, १, २, २,९; ६, ६ पक्षिणां, २, १० ·पदसूची ७ - . . . पक्षिभिः, ९, १८ पक्षिषु, १,४ पोदकमजनम् , १६, २८ पङ्गुः,३, पञ्च, ७, १९, ११, १० पञ्चगव्यं, ११,६ पञ्चगव्यम्, १२,८,१६,५ पञ्चगव्येन, १०, १, १२, १६ पञ्चधा, २०, १० पञ्चरात्रं, ७, ७; १०, १ पञ्चरात्रम्, ११, ७ पञ्चव्यभिचारे, ८, २४ पट्टवस्त्रे, १६, ७ पणपूर्व, ५, १३, ५, १४ पण्यत्वेन, ५, ३० पण्येषु, १४, १४; १४, १६ पतङ्गः, ४, १७ पता, २, १० पतङ्गयोनिम् , २,६ पतनम्, १६, ३१ पतित., १३, ६ पतित, ११, १८; १३, १ पतितादिपड्क्तिभोजने, १६, ५ पतितादीनां, ११, १२ पतिम्, १२, २३ पत्रशाकं, ३, १६ पन, ७,६, १२, १७; १६, २० पयः, ७, ७; ११, २४; १२, ५ पयसा, ७,१ पयसा,८,१४ परकर्म, १३,.६ परदारगः, १,५ परदासीकरणरूप, ५, ३५ परद्रव्य, ३, १४ परद्रव्याणि, १, ३ परद्रव्यापहारी, ४, ६५ परप्रेष्यः, ४, ६५ परमपदं, १, ११ परस्मै, १८, ११ परस्य, ३, १५ परस्वं, १२, २५ परां, २, १ परात्, १६, ४३ परानपरिपुष्टता, ५, ४० परिचारकः, १०, १२ परित्यज्य, १३, ६ परिवास्य, ८, १ परिष्वज्य, ८, २ परुष., १,४ पर्यग्निकरण, १४, १२ पर्यग्निकरणम्, १५, ७ पर्यग्निकृत्वा, १५, ४ पर्युषितं, १२, ९ पर्युषितभोजी, ४, ४६ पलं, १५, ३ पलाण्डु, ५, २ पलाश, ७,६ पलाशपत्रेषु, १२, १७ पलाशानिं, १८, ११ पवमानः सुवर्जनः, १५, ४ १ - .

·११० गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् पाशुपतानां, १३, १२ पिकः, ३, २७ . पिण्याकं, ७, ४ . १ पितरौ, १३, २ पितुः, ११, ११ पितृ, ५, २३ , १२, १५; १३, ३ पितृकार्याणि, १७, ९ पितृतर्पण, १०, १३ पितृत्यागी, १३, ७ पितृलोक, १, १३ १ . पितॄणा, ५, ९ पशु, ५, २१; १०, १३, १४, ५ पशुमरणे, १५, १ पशौ, ६, ३ पश्चात्, १२, २३ पश्येत् , १७, २ पश्वादिसंग, १९, १ पाकक्रियारम्भः, ५, २६ पाकयज्ञाः, २०, पाणितल, १५, ३ पाणिधृतभार्याया., ९, ११ पाणिना, १४, ९ पाण्डुरोगी, ४, ९ पातकं, ५, १ पातके, ५, ४५ पातयेत्, ९, ५ पात्रं, ११, २२ पादम्, ११, २९ पादशेषं, १४, १२ पादुका, १६, ८, १७, ६ पादौ, १७, ३ पानसं, ७,२ पानीयं, १४, ९ पापं, ७, ९, ७, १२ पापजातं, ६,. पापशेषात् , २, ३ पापेभ्य., १६ पापैः, ४, ६६ पायसं, १४, ९ पायस, १२, १५ पालाशकाष्ठकृत, १६, पित्तलस्य, १४, २० पित्रा, ४, ३६ पिबेत् , ७, ६, ७, ७, ८, १५; ११, ६, ११, २४, ११, २६; १२, ५ पिशाच, १६, ४२ पिशाचाः, २०, ३ पिशाचानामू , २, ११ पिशुनः, १,४; ३, १० पिशुन, १३, १ पीठाधुपयोगे, १६, ८ पीडयति, १३, २ पीडाकरणस्य, ५, ३४ पीतशेष, ११, १६; १४, १०, १४, १२ पीत्वा, ७,१, ७,५,७,६; ११, २४; १२, १; १२, ७, १४, १० पुसः, १५, २४ पुंसि, ६,३ पुण्य, २०, ५, २०, ६, २०, ७ पुण्यकृतः, १८,६ . . . ., १९, ~ ८ १ ·पदसूची १११ . , पुत्र, १३, २ प्रक्षालनातू , १४, २३ पुनः, १, १३, २, ३ प्रक्षाल्य, १०,३ पुनरावृत्ति., १, १२ प्रचुरदु.ख, २,३ पुन.संस्कार, ७, ५, १७, १ प्रजाना, १६, ३३ पुनाति, १९, १ प्रजापति, ९, ११ पुरीषकरणे, १२, १९ प्रतिगृह्य, ३, १५ पुरुष, ९, १८ प्रतिषेधकः, १३, ८ पुरुषमृग,४, प्रतिहन्ता, ४, ५ पुरुषमैथुनम् , १६, ३५ प्रत्येक, ६, १, ६, २ पुरोडाशं, १०, १९ प्रत्येकम् , ५, ४ पुरोडाशादेः, १४, ५ प्रदेशम् , १०, ३ पुरोहित, १०, १३ प्रपतनम्, १६, १८ पुल्कस, २, ५, ११, १८ प्रमत्त, १,१४ पुल्कसानाम्, २,९ प्रमादवान्, १,८ पुल्कसीगामी, ४, ५३ प्रमादेन, १५, १७ पुष्करिण्या, १२, १ प्रयाति, १,२ पुष्प, १७,६ प्रयान्ति, २०, ४ पुस्तकहारी, ३, ८ प्रयोज्य, ५, ३० प्रवर्तनम् , ५, ३४ प्रविशेत् , ६, ११ पूर्वपूर्वचतुर्गुणम् , १५, ३ प्रवृत्त,४,७ पूर्ववत् , ९, १०; १०, २, ११, १४; प्रव्रजितागामी, ४, ५४ प्रव्रजितायाः, ६,२ पृथिवीदानात् , २०, ५ प्रसादयेत् , १५, १७ प्रकीर्णक, ६,७ प्रस्थं, १५, ३ प्रकीर्णकप्रायश्चित्तम् , १८, १४ प्रस्थापिता., १, ११ प्रकीर्णकादिषु, १९,९ प्रहसने, १७, १८ प्रकीर्णकेश:, ७, ९ प्राजापत्य, ११, २७, १३, १३, १६, २ प्रकीर्तितः, १३, ६ ; १३, ८ प्राजापत्यद्वयम् , ८,२० प्रकोपनम् , १६, ३३ प्राजापत्यम् , ८,२१, १२, ७; १४, ३ ॥ ७ , पूता, ९,६ १४,८ - ·११२ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् प्राणायामत्रयं, ९, १८ प्राणायामत्रयम्, १८,१; १८, ८ प्राणायामम्, १६,३ प्राणायामशत, १२, १२ प्राणायामेन, १०, ९, १५, ११ प्राणिवधेन, ५, ३२ प्राणिविशेषः, ३, २६ ; ४, ७ प्रापयते, १२, २३ प्राप्नुयात् , २, २, २, प्राप्नुवन्ति, १, ११ प्राप्नोति, ५, ४६ प्राप्य, १, १३, २, ३ प्रायश्चित्तं, ६, ८; १७, प्रायश्चित्तम् , १४, १ . प्राश्य, ९, १८ बलीवर्दः, ४, ४७ बहिर्वेदि, १०, १९ बहि:संध्या, १९, १ बहु, ३, १५ बहुत्वम् , १४, १४, १४, १५; १४,१६ बहुयाजक , ४, ४२ बहूनां, १४, १३ बालघाती, ४, ३८ बाला, १५, ८ बिल्व, ७,६ ब्रह्मकूर्च, १२, ५ ब्रह्मराक्षस:, ३, १५ ब्रह्मसूत्रं, १०,९ ब्रह्मस्वं, ३, १५ ब्रह्महत्याव्रत, ७,३ ब्रह्महत्यासम, ५,१ ब्रह्महा, २, ४, २,९३, १४, १७ ६,९,१९, १३ ब्रह्माहमस्मि, २०, ११ ब्रह्मोपजीविनाम् , १०, ११ ब्रह्मोपजीवी, १०, १२ ब्राह्मणं, १७, २, १७, १४ ब्राह्मणः, ११, ६; १४, १० ब्राह्मण, ४,३, १३, ७, १६, ३३ ब्राह्मणगृहे, १०,५ ब्राह्मणप्रहारे, १५, १७ ब्राह्मणस्य, ६, ३, ६, ९, ७,२; १०, १४ ब्राह्मणखापहारी, ४, ब्राह्मणाधमा:, ८, १४ ९ प्रास्येत् , ९, ७, ९, प्रोक्षणात् , १४, १३, १४, २२ प्लव, ३, २१ १ फलं, ३, २० फल, ६,६ फलापहरणम् , १६, ३९ फाणित, १२, १८ - , - - बकः, ४, ५८ बद्धस्य, १३,१ बन्दीकृताः, १३, १३ बन्धकी, ८, २४ बलात्, १३, १३ ·पदसूची ११३ . - . - . ब्राह्मणान् , ९, २ भस्मना, ११,४ प्राह्मणाना, ११, २२ भस्मभि., १४, ७ ब्राह्मणाय, १६, ४८ भाजनस्य, ११, ३ ब्राह्मणी, ९,५, ९, ७, ९, ९ भाजने, ११, १६ , १२, १६ ब्राह्मणीगमने, ८, १६, ८, २० भाण्डस्थं, ११, २६ ब्राह्मणीगामी, ४, १५ भार्यात्व, ४, ६६ ब्राह्मणीशयो , १०, १० भार्याया , ५, ४३, १५, २३ ब्राह्मणेन, १८, ७ भिक्षा, ६, १२ ब्राह्मणेभ्य , ६, १५, १०, १६, १२, भिक्षाये, ६, ११ भिक्षाशी, ६,९ ब्राह्मणोच्छिष्टाशने, ११, ९ भिक्षेत, १०,५ ब्राह्मण्या., ९,६,९,८,९,१० भिन्नं, ११, २४ ब्राह्मी, ८, १५ भिन्नभाजने, १२, १६ भिन्नवृत्त, १,८ भुक्त्वा, ११, ५, ११, १५, ११, १८, भक्षणम्, १६, २३ ११, २३, १२, १, १२, १४, १२, भक्षणे, १४, ४, १४, ५ १५, १२, १६, १२, १७, १२ भक्षयेत्, ७, ४, १४, २ १८, १२, २४, १३, १०, १४, भगमक्ष, ४, १,१८,१०, १८, १३ भगिनी, ५, ४ भुङ्क्ते, १०, ९, ११, २१, १३, ११ भल्लूक, १६, २२ भुजङ्ग , १, १४ भवति, ३, ८, ३, १८, ४, ६५, ६, भुञ्जानस्य, १८, १, १८, २, १८, ४ १६, ७, १०, ८, २२; ९,६; भू,५, ३, ६, १५, ८, १२ १०, ३, १३, ११, २०, ६ भूपाल, १६,३३ भवन्ति, ३, ५ भूमिगर्भस्थ, १५, २ भवयोनिशतेषु, १, २ भूमी , १, १३ भवेत् , १, ८, १, १४, ३, २३, ३, भूयोभूय., २, ३ ३१, ७, १२, ८, २६, ११,५ भृगु,६,१७ भूतकाध्ययने, ८, १५ १५, २४ भस्म, १४, २१ भृत्यान् , १३, २ - N . . . . - 15 ·११४ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम - . . . भैक्ष्यान्नेन, १६, २ मद्यभाण्डस्थित, ७, ६ भोक्तव्य, १२, २४ मद्यानि, ७, २ भोक्तव्यम् , ११, ११ मद्यानुगतभोजनानि, ६, ६ भोजन, ११, २०, १२, ११, १३, १३ मधु, ३, २४,८,१२, २०, ९ भोजन, १७, ११ मधूत्यं, ७, २ भोजनात् , १८, ३ मन., १,२ भोजने, ११, १७, ११, २२, १६, १, मनसा, १, ३,१८, ६ १८, ५, १८,९ मनुष्य, ५,३, १०, १३ भोजयेत् , ९, २, ११, २२ मनुष्येषु, १, ७ भौम, १६, ३२ मनो यजु प्रपद्ये, १९, ७ भ्रमर ,४, ४८ मन्त्राः, १९, ४ भ्रातुः, ५, १२, ११, ११ मया, ७, ९ भ्राम्यते, १, ९ मयि तेज इति, १८, १२ भ्रूणहा, १३, ११ मयूरः,३, १६ मरणात् , ७,१ मरुपिशाच , ४, ५४ मक्षिकादिना, ११,३ मर्कट , १०, १७ मङ्गल, १, ११ मलवद्वासमा, १५, २२ मण्डलकुष्ठो, ४, ४९ मलिनाम्बरधारित्वम् , १६, १६ २ मलिनीकरणम् , ६,६ मण्डूक,४,६३ मशक, ४, ३५ मण्डूक, ९, १४ मस्तके, ९, २०, १८, १ मतिपूर्वभक्षणाभ्यासे, १४, ३ महद्भय , १९, १६ मत्या, ५, २, ६, ३, १५, ११, १५, महादेवी, १९, ११ १९, १५, २० महापथं, ९,६ मत्सरी, ४, ४८ महापथिक , १७, मत्स्य, ४,५७ महापातकता, ५, ४६ मद्यगन्धं, १९, १ महापातकनाशनी, १९, १२ मद्यपस्त्रीनिषेवणे, १०, महापातकम् , ७, २१ मद्यपस्त्रीसगम , ५, २७ महापातकादीना, ६, ८ मण्डली, ४, - ७ . - ·पदसूची - . . " . - . . . महापातकिन , २, ३ महापातके, ५, ४५ महापातकेषु, १९, ८, १९, १७ महिषी, ११, १ महिषीवध, ६, ४ महीतोयस्नानम् , १६, २९ मास, ३, २५ मास, ८, १२ माक्षिकं, १२, १८ मातापित्रो, ४, २२ मातु ,१६,३०. मातृ, ५, २३ मातृगमन, ६, १ मातृघ्न, ४,३१ माधूक, ७, २ मानुषशरीरप्राप्तौ, ३, १३ मानुषशरीरेषु, ३, ६ मानुषे, ११, २५ मारणम् , १६, २१ मार्जार , ४, ४३, १३, ४ मार्जार, ९, १४, १३, १ मारिस्पर्श, १७, १८ माष, ७, १९ मासं, ११,५ मासोषिते, १३, १३ मितभुक्, २,१, ६, १३ मित्रध्रुक, ४, २१ मित्रभार्या, ५, ४ मीन, ६, ४ मुक्तिं, २, २ मुक्तिमार्गेषु, १, ११ मुक्त्वा, ४, ७ मुख, १६, ४८ मुखनिःमृतं, ११, १६ मुखविगन्धि , ४, ४५ मुखे, ९, ११ मुच्यते, १९, ३, १९, १६ मुण्डनम् , १६, १४ मुमलं, ७, ९ मुसलेन, ७, ९ मुहुर्मुहु सलग्नयाक्, ४, २३ मूक, ३,८ मूत्र, १२, १९ मूत्रकृच्छी, ४, ३३ मूर्खस्य, १३, ११ मूर्ध्नि, १६, १३ मूल्येन, १०, १२ मूषक, ३,१८ मूषकान् , ९, १४ मूषिका, ३, १७ मृग, १, ४, २, ४, २, ९,६,४ मृगयु, १३, १ मृत्, १७,६ मृत, १, ७, ७, १० मृत, १२, १९ मृतभा, १२, २३ मृतापत्य, ४,३८ मृन्मयखण्डशरावेण, ६, १२ मृष्टकभोजी, ४, ३० - . . मुक्त, ७, ११ ·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम . . य . . . . . - मृष्टकाशी, ४, १३ यस्य, १२, १३ मैत्रीकरणम् , ५, ३७ या, १२, २३ मैथुनं, ९, ११, १९, १ याचक, १, मैथुनकरण, ६, ३ याचेत, ६, १२ मैथुनादौ, १७, ११ याजनम् , ५, २२ मोहात् , ११, २३ याति, १, ६, ३, १४ म्लेच्छ, १३, १३ यानं, ३, १९ म्लेच्छादिभ्य , १०, १५ युक्ता, १,११ म्लेच्छादीना, १२, १ यूपं, १७, १४ ये, १, ११, ८, १४ , १३, १३ य, १, १४ , ९, ११, ११, २१, १२, योनि, १, १३ २५, १३, २, १३, ३, १३, ४, योनिषु, १, ३ १३, ५, १३, ६, १३, ८, १३, योषित, ३, १५ र ११, २०, ९, २०, ११ यक्ष, २०,३ रक्तपुष्पद्रुम, १६, २२ यज्ञ, १, १३, २०,८ रक्तमूलक, १४, २ यज्ञाना, २०, २ रक्तशिग्रु, १३, २ यज्ञोपवीतन, १८,८ रनोपजीवि, १०, ११ यत् , ३, १४, ७, १२, ८, १४ रजकतीर्थेषु, १२, २० यतस्तत.,४, ४६ रजकादिभाण्डस्थं, १२, ५ यति, १३, १२ रजकादिस्पृष्टस्पर्श, १७, १२ यत्किचित् , ११, १६ रजतयो , १४, १७ यत्र, ११, २० १, ९ यथा, २०, ११ रजस्वलयो:, १०, १० यदा, ११,३ रजस्वला, १०, १, ११, १८ यदि, ७, ६, ११, २२, ११, २४, रजस्वलामुखास्वाद , ५, २ १२, १२, १४,६ रजस्वलाया: ६, २, ९, १२ यन्मे मन इति, १६, ४८ रजस्वलोच्छिष्टस्पर्शे, १४, १७ यवमध्यम., ७, १७ रजांसि, ७, १४ यवाढकं, ९,३ रण्डापुत्र, ११, २० , रजसा, . .

·पदसूची रत्न, ५,३ रत्नाना, ८, १० रत्नापहारी, ४, ३९ रथ्याहृत, ११, १५ रसं, ३, २८ रहस्य, १२, २३ राक्षस, २०,३ राजन्योच्छिष्टाशने, ११,८ राजभृत्य, १०, ११ राजमहिषीगामी, ४, ६१ राजस, १, ७ राजसर्षप , ७, १५ राजाक्रोशक , ४, ६२ राजान, ७, ९ राज्ञा, ७, १० रात्रौ, ११, १५ रासभैः, १०, १ रिक्तकमण्डलुत्रहने, १६, १ रुजःकरणं, ६, रुद्रजपस्य, २०,८ रुद्रजपात्, २०, ५, २०, ६, २०, रुद्रान्, १९, १६ रुद्रानुवाकाना, १९, १४ सबैकादशिनी, १९, १४ रेत , ७,५ लतात्वं, २, ७ लतादीना, ९, १६ लनाना, २, १२ लब्ध्वा, १५, ४ लवण, १२, १८, १२,२०, १४, ९ लवण, ८, १२ लवणस्य, ५, १६ लवणहारी ३, २९ लवणादीना, १५, ७ लवणादे , ५, ११ लशुन, ५, २ लशुनादिभक्षणे, ७,८ लाक्षा, ८, १२ लागलार्थ, ९, १७ लिक्षा, ७, १४ लुब्ध १, लूत, २, ११ लोभात् , १३, २ लोहानाम् , १६, २० लोहितकेन, ६, ११ . १ . - ३ व . . रोहितदर्भ , ९, ७ रौरवादि, ३,५ वन, १७,१ वट, १२, १७ वने, २, १, ६,९ वन्यन्ताक, १४, २ वपन, ९,६ वरकन्ययोः, १६, ९ वराहः,४, २८ वराह, १६, २२ लक्ष, १९, १२, १९, १३ लक्षणं, २०, ११ ·. . - ~ . . . ११८ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् वर्जयेत् , १२, ११, १२, २१ वाधुषिक , ४, ५९ वर्णा , ७,५ वार्धषिकान्न, १२, २१ वर्षसख्यया, ४, ४५ वार्षिक, १०, १३ वल्ककृता, १४, १३ वालवासा.,७,३ वशीकरणेन, ५, ३३ वालवासी, ६, १० वसन् ,२,१ वास,८, १२ वसेत् , ६, ९, ६, १० विंशता, १४, १४ वस्त्र, १५, १० विक्रयं, १०, ८ वस्त्रवायुस्पर्शन, १५, ९ विक्रय , ५, ११, ५, २०, ५, २४, वस्त्राणा, १४, १३ वस्त्रापहारी, ४, १७ विक्रयिणा, १०, १३ वा, १, १४ ; ३, १४, ७, ४ , ७, ११, विक्रये, ५, १२ ८, २, ८, १४, १३, ६, १४, ६, विचारः, २०,१० १५, ४, १५, २२, १६, ४९, १७, विजानाति, १, १४ २, १८, ७, १९, १६ विजितेन्द्रियः, १, ६ वाक्, १,२ विज्ञायते, ९, ६ वाणिज्य, ६, ५ विड्भुक्, २, १० वातगुल्मी, ४, १३ विड्डराह, ५, २, १५, ४ वातवृषण,४,३२ विड्डाहामिषभक्षण, १३, १३ वादेन, १५, १३ विण्मूत्र, ७,५; १०, ९, १५, १८ वाद्यवादनम् , १६, २५ विण्मूत्रविसर्जनेन, ४, ३३ वानप्रस्थ, १३, १२ वितथाभिनिवेशी, १, ३ वानर , ३, २०, ४, ३० वितन्तुगमनदोषात् , १९, ३ वानरैः, १६, ४२ वित्तार्थ, १७, १४ वामकरनिर्मुक्तभाजने, ११, २१ विद्यते, १, १२ वामन , ४, १६ विद्याविक्रयी, ४, ४० वामहस्तेन, १४, ११ विधवा, ८, २७ वामाचार , ४, ४५ विधियज्ञा , २०,१ वायस, ४, २९ विना, १०, ९, १४, १२, १६, १२, वायु, १, १३ १७, १७, १८,८ . . ~ . . .

·पदसूची ११९ . . . - ६ - . . विप्र, १५, १३, १५, १४ वृक्षसमुद्भव, १६, १२ वित्र, २, ११, ११, १२, ११, २६, वृक्षारोहणवृत्तिक, १०, ११ १२, २५%, १४, ६, १९, १३ वृथा, १२, १५ विप्रप्रत्याख्यातान्न, १२, २१ वृध्युपजीवित्वम् , ५, १५ विप्रवचन, १५, ४ वृष्टि, १, १३ विप्रसमूहस्थ, १७, वृषलान्नं, १९, १ विप्राय, २०,९ वेदं, २,१ विप्रेभ्य , २०, १० वेदनिन्दा, ५, १ विमुच्यते, ७, ११ वेदयन् , ६,९ विरम्य, १८, ३ वेदविक्रयी, ४,४ विवदमान, ४, ३६ वेदविद्यावित् , १, ६ विवाह , ५, १२ वेदम्वीकरण, २०, १० विवाह, १६, २४ वेदाभ्यास , २० १० विवाहविघ्नकरणे, १६, २ वेदोक्तकर्मपरित्यागी, १०, विवाहविघ्नकर्ता, ४, २६ वेनयोनिम् , २,५ विवाहे, १६, ९ वेश्म, ८, १२ विशुध्यति, ९, १८ वेष्टयित्वा, ९, ५, ९, ७, ९, ९ विशुध्यन्ति, १९, १३ वैदिककर्मार्थव्यतिरेकेण, ९, १६ विशेषतः, १९, १५ वैद्युतेषु, १, ११ विशोधनम् , १३, १३ वैश्यं, ९, ७ विश्राम्य, १, ११ वैश्य , ९, ७; ११, २८ विश्वानि देव सवित , १९, ५ वैश्ययोः, १७, ४ विषमपूजाकरणे, १६, २ ९, विषमेण, १६, २ वैश्योच्छिष्टाशने, ११, ७ विषयेषु, १,७ व्यग्र, १,७ विष्ण्वर्चकविषयम, १७, १५ व्यसनम्, १६, ४४ वीक्षेत, १७, २ व्याख्यास्याम, १,१ वीरणपत्रै , ९,५ व्याधिपीडनम् , १६, ३८ व्युदस्य, ११,३ वृक्षमूले, ६, १०, ७, व्रजन्ति, १, १३ . . वैश्यागमने, २ . वृक्ष, ९, १६ १ ·१२० गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् ब्रजेत् , ८, १ व्रत, १२, ९, १४, १० व्रतस्था, ८,२७ व्रती, ११,५ व्रीह्याद्यन्नरूपेण, १, १३ ~ - शकटपूर्णपरिमितं, ९, ५५ शकृत् , १७,२ शक्रध्वज, १६, ३१ १ श,४, , शाङ्कलशोषणम् , १६, ४० शाल्मल, १०, १९ शिक्षितः, ७, शिर कपालं, ६, ९ शिर.कपालात्मकध्वजवान्, ६,९ शिर कपाली, ६, ९ शिरसि, ९, ६ शिश्नं, ८, १ शुक्त्यपहारी, ४, १९ शुक्रत्वं, १, १३ शुक्लगक्ष, १, ११ शुचि, १२, १ शुद्ध, १५, ४ शुद्धाः, १५,८ शुद्धि, ६, १३, ७, १ शुद्धि , १०, ३, १०, १०, १४, १३, १४, १७, १४, १९,१८,३ शुध्यति, ७, ६, १०, १; १०, ९, ११, १५, १२, १६, १५, २, १५, १८ शुध्यन्ति, ८, १४, १५, ६ शुध्येत् , ११, ३०, १४, २२, १४, २३; १५, ४, १५, ११ शुध्येत, ७, १० शुना, ११, ५ शुभान्, ३, १७ शुद्ध, ९,५ शूद्र , ९, ५, ११, २९ शुद्ध, १७, ५ शुदभाण्डस्थितानि, १५, ६ . - . . शङ्खपुष्पीगृत, ७,७ शणपुष्प, १०, १९ शतजप्या, १९, ११ शतम्, १९,९ शतयोजनात् , १७, १७ शब्दभेदी, ४, ७ शयान , १७, १० शय्यापहारी, ४, १८ शय्याख्ट, १७, ६ शरणागतं, शरणागताया,६,२ शरपत्रैः, ९, ९ शलभ, १, १४ शव, ११, २४ शष्फुली, १२, १५ शस्त्र,८,१२ शस्त्रविक्रयि, १३, १ शाकं, १२, १८ शाण, १५, ३ . १३,८ - ·पदसूची १२१ शूद्रवध, ष . ~ . ८ म ५, शूद्रसेवन, ६,५ षटक, ७, १७ शुद्रसेवनम् , ५, ३६ षडङ्गुलः,३,९ शूद्रस्य, १२,६ षड्रात्र, ११, १ शुद्धाचार्य , ४, ५० षण्ड, १३, १, १३, ३ शुदाणा, १२, १६ षण्ड , ४, ११, ४, ३४ शूद्रान्नभोजने, १२, १९ षोडश, ७, २० शूद्रीगामी, ४, ५५ षोडशी, २०, १, २०, शूद्रैः, १२, १९ शूद्रोच्छिष्टाशने, ११, ६ शूद्रोपाध्याय, १०, ११ संकरीकरणम् , ६, ४ शूर्प, १५, ९ सक्रान्त्यादिनिषिद्धकाले, १५, ११ शेष, ११, २२; १५, ४ सक्षेपेण, ६, ८ शौच, १, ११ संग , १३, १३ शौचवान् , १,६ सगत्यागिनः, १,११ शौचशेष, १४, १२ संभाषणे, १८, ६ श्यावदन्तक,३, २,१६, ४ सभाषेत, १८, ७ श्राद्धकृत्, १७,६ समृज्य, १७, ३ श्राद्धानुष्ठाननिरत , २, २ सवत्सर, ८, २७ श्राद्धान्नभोजने, १२, ९ संवत्सरपर्यन्तं, १०,५ श्रोत्रियभार्या, ८, १७ संशय , १९, १३, १९, १६ श्लिष्टपदुच्छ्रितजचाचरण , ४, २५ संसरन्ति, २, १२, ३, ६ श्व, २, ३, २, ४, २, ९, ९, १४, संसारिण , १, १३ १०,१; १५, ४ समारे, २, ३ सस्काराकरणम् , ५, २८ श्वपाक, ४, ५० श्वादिभिः, १०, ३ स, ७, १०, १०, १२, १२, २५%; श्वानयोनिशतं, १०, १८ १३,२; १३, ३,१३, ४, १३,६; १३, ८, १३.११; १९,१६, २०, ९ वित्री, ४, १७ श्वेत, १४, १४ सकृत् ,७,१०;८,६,९,१२,१४,३; श्वेतवृन्ताक, १४, १५, ४, २०,५; २०, ६, २०, . , २ - 16 ·१२२ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् . . . . . . सक्तु, १२, ११ सगोत्राया , ६, २ सचेल, १५, १८ सचेलस्नानम् , १७, १४ सबैलस्नातः, ९, १ सति, ५, १०, ८, ११, १५, १ सत्परिग्रहपरित्यागी, १०, १७ सत्यवाटी, २,२ सत्यव्रतपरायणा, १, ११ सत्वानाम् , २, १० सद्य पतनम् , १७, १६ सद्य स्नानम् , १८, १० सन् , ७, १०, १९, २ सप्तरात्र, ११,६ मप्तराजव्रतम् , ९, १२ सप्तागाराणि, ६, १२ सभागताना, १३, ५ समानगोत्रा, ५,४ समानम्, १७, ७ समानुयात्, ८, २ समाश्रयेत् , १३, ५, १३, ६ समित् , १७, ६ समुद्रयाने, १०, १४ समूह , १९, १४ समेषु, १६, २ सम्यक, १,११ सरटाख्यः, ३, २३ सरटाना, २, ११ सरीसृपाणा, २,११ सर्प , ४, ५१ सर्प, ९, १४ सर्पि, २०,९ सर्पिषा, ९,६ सर्व, ८, १८, २०, ९ सर्व, २०, ८ सर्वकल्मषनाशनी, १९,२ सर्वत्र, ११, १० सर्वपातकं, २०, ११ सर्वपापक्षयकरा , १९, ४ सर्वपापप्रणाशनी, १९, ११ सर्वपापहरा, १९, १५ सर्वम् , ५, ३ सर्वस्वत्यागानन्तर, १०, १३ सर्वासा, ११, २ सर्वे, २०,१ सर्वेषा, २०, २ सवर्णागामी, ४, ५६ सवस्त्र., १५, ११ सवृषण, ८, १ ससागरकाञ्चनसपूर्ण, २०,५ मह, ११, २२, १२, १९, १३, १३ सहस्र, ५, ४५, १, १५ सहस्रकृत्व, १६, ४९ सहस्रगायच्या, १५,४ सहस्रजप्या, १९, ११ सहस्रसंख्याक, १०, १५ सहस्राब्दतपश्चर्यात , २०, ६ सहिरण्याज्यपात्रे, १६, ४८ सातपन, ११, २३, ११, २६ सातपनम् , ११, १३, ११, २१ ~ - . . . .

·. . . . - - पदमूची १०३ सानाय्यदोहनकाले, १६, ९ सुवर्णस्तेयमम, ५, ३ मा, १२, २३, १९, १२, १९, १५ सुवर्णापहारकः, १२, २५ सात्विक, १, ६ सुहृदध, ५, १ साधारणस्त्रीसंभोग , ५, ३८ सूकर , १०, १८ सापत्न्यमातृगमने, ८, ३ सूकर, २, ४ सामर्थ्य, ८, ११ सूकरादियोनिघु, ३, ५ सारमेय , ३, २८ सूक्त, १९,२ सावित्रीं, १५, २० सूक्ष्मवस्त्रेषु, १४, १४ सावित्रीसहस्रं, १७, ११ सूतक, १२, १९ सिद्धि, २,१ सूर्मि, ८, २ सीस, ५, २१, १४, २१ सूर्य, १७, २ सुतत्याग, ५, २३ सूर्य, १, ११, १७, १६ सुतस्य, ५, २८ सूर्याणा, १६, ३१ सुवा, १८, १३ सूर्योदये, १५, २०, २०, ११ सुरसम, १, ११ सृगाल., ४, ६४ सुरा, ७,५ सृगालादि, २, ३ सुरा, ७,१ सेतुस्नानं, ६, १४ सुरापः, २. ५; २, १०, ३, २, ७, १; सैर, ७, २ मौवर्ण, १४, १७ १९, १३ सौवर्णवत् , १४, २० सुरापानसम,५, २ सुरापानसमम्, १२, २० स्कन्धे, ७, ९ सुरापानसमे, ७,८ स्तेनः, २, ११, ७, ११, १२, २१ सुरासमं, १४, १२ स्तेयं, ६,६ सुवर्चलां, ८, १५ स्तेयात् , ७, ११ सुवर्जन, १५, ४ स्त्रियं, ५, ३० सुवर्ण., ७, २० स्त्रिय., ४, ६६, १५, २४ सुवर्णपञ्चकं, ११, १० स्त्री, ५,३५, १७ सुवर्णव्यतिरिक्त, ३, १५ स्त्रीधनोपजीवनं, ५, ३१ सुवर्णस्तेन:, ७, ९ स्त्रीपण्योपजीवी, ४, ११ सुवर्णस्तेयकृत , १९, १३ स्त्रीवधकृत , १३, ७ . . - - ·१२४ गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् ९ . . . ho . . स्थावरता, १,२ स्वव्यापादित, ६, स्थावरेषु, १,५ स्वसूसख्या , ६, २ स्थित , ६, १२, १९, २ स्वस्त्रिय, १५, ११ स्थूलाना, १४, १३ स्वाध्याये, १६, ९ स्नाति, १३, ३, १३, ४ स्वापं, १९, १ स्नात्वा, १२, ७, १५, १७, १५, १८, स्वापहारी, ४, १० १८,१ स्वैरिणी, ८, २२ स्नानं, १२, ११, १२, २०, १८, ४ स्वैरिशुद्रागमने, ९, १ स्नानमात्रम्, १५, १२ स्नानादिकर्मलोपे, १५, स्नुषागमनं, ५, ४ हंस , ३, ३० स्नुषागमनानि, ६,१ हत., ७, १० स्नुषागामी, ४, ३२ हत्वा, ९, १४, ९, १५ स्नेहाक्त, १२, १० हननात् , ७, १० स्नेहापहारी, ४, ५२ हन्तु, १५, १४ स्नेहावगाहनम् , १६, ४७ हयाना, १६, २१ स्पृशेत् , ११, ४, १८, २ स्पृष्टमात्र, १५, ४ हरति, २०, ११ स्पृष्ट्वा, १५, १८; १७, १४ १२, २५ स्मार्तकर्मानुष्ठानपरा., १, ११ हविः, ३, १४ स्मृता, १२, २३ हसन, १६, २४ स्यात् , ३, १, ३, ९; ३, १५, ४, १, हस्तदत्तं, १२, १८ १२, १२ हानि., १६, ३६ स्रोतोऽवगाहनम् , १६, २६ हिसक., १,५ स्वकर्म, १३, ६ हिस्राणां, २, १०, २, ११ स्वगात्राणा, १६, ३६ हि, १९, १ स्वप्ने, १२, १९, १५, २० हिङ्गु, १४, २ स्वप्रतिबिम्ब, १८, १२ हिरण्यं, ३, १५, १६, ११ स्वर्ग, १, १० हिरण्य, २०,९ स्वर्णहारी, २,६ हिरण्यदानं, १०, १५ हरणे, ८,८ हरते, -

·पदसूची
हिरण्यादिक, ६, १५
हेमहारी, ३, ३
हीनेषु, ५, ३७
होम, १७,६
हृत्वा, ३, १५, ३, १६, ३, २३, ३, ह्रदे, १२, १
२४, ३, २५, ३, २६
ह्रास., १९.१७॥
.
-
1 The first number indicates the adhyāya and the second the
sutra.

·INDEX OF AUTHOURS AND WORKS CITED IN THE FOOTNOTES (The numbers indicate pages) . ८५ . . अङ्गिरा , २५, २९, ४५, ५०, ८७ गौतम (श्लोकगौतम )२० अत्रि , ७० गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् , ४६ अपरार्क , ३३, ६४, ६७, ६९, ८२, ८७ चतुर्विशतिमतम् , ४०, ४६, ८१, आदिपुराणम् , ६७ देवल, ३३,५२, ६२, ६४,७८, ८१, ८२ आपस्तम्ब , (धर्मसूत्रम् ) २८, ३३, पराशर , २९, ४५, ४६, ५०,५१,५४, ३५, ५० ५६, ५७, ६६, ६९, ८१ आपस्तम्ब, ५३,५४, ६२, ८० पराशरमाधवीयम् , १, १२, १३, १४, आपस्तम्बस्मृति., ५०, ५२, ५४, ७४ १५, १७, १८, ३८, ४०, ४१, उमामहेश्वरसंवाद , १८ ४२, ४५, ५२, ५८, ६१, ६४, उशना, ३६, ४०, ४१, ६७, ६९,८१, ८२ ऋष्यशृङ्ग,८४ पुलस्त्य , २०,४५ कार्णाजिनि , ३७ कुल्लूक , ९,५८, ६५, ६६ कृत्यकल्पतरु , (ब्रह्मचारिकाण्डम् ) ८० प्रायश्चित्तेन्दुशेखर , ३२, ३३, ४०, ८१, कतु, ७२ गौतमः (धर्मसूत्रम्) २८, २९, ३१, ३३, बृहच्छातातपः, ५०, ५५ ३५, ३९, ४३, ४९, ५९, ७०, बृहद्यम, ७२, ८०,८३, ८५ बृहस्पति., ६६, ७२, ८२ गौतम (गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम् ,) १२, बोधायन , २८, ३१, ३३, ४४, ४७, . पैठीनसि , ४८, ६४ प्रचेता , ४७, ४९ .

·~ ५ - . . . ग्रन्थकर्तृसूची १२७ ब्रह्मवैवर्तपुराणम् , ५७ यम भावप्रकाशः, ६८ भृगु., ७४ याज्ञवल्क्य , १, २, ३, ४, मत्स्यपुराणम् , ७८ ७, ८, ९, १०, ११, १४, १९, मदनपारिजात , १३, १४, १५, १६, २०, २१, २२, २३, २४, २५, १७, १८, १९ २८, २९, ३०, ३१, ३३, ३४, मनु, १, २, ३, ५, ६, ७,८,९,१०, ११, १९, २०, २१, २२, २३, ५५, ५९, ६५, ६६, ६९, ७०, २४, २५, २६, २७, २८, २९, ७१,८४, ८५,८६, ८९ ३०, ३१, ३२, ३३, ३४, ३५, लिखित , ५५, ६२ ३६, ३७, ३८, ३९, ४२, ४३, वसिष्ठ., १, ३१, ४१, ४२, ४३, ४४, ४४, ४५, ४७, ४८, ५५, ५७, ५८, ६४, ७२, ७३, ८७, ८८, ८९ ५९, ६०, ६३, ६४, ६५, ६६, विज्ञानेश्वरः, १, १२, १३, १४, १५, ७०, ७१, ७०, ७९, ८२, ८४, १६, १७, १८, १९, ४१, ५२, ५४ ८५,८७, ८८, ८९ विष्णु (स्मृति) १, ७, ८, ९, १०, मरीचि , ४६ ११, १२, १३, १४, १८, २०, मस्करी, ४३, ८० २१, २२, २३, २४, २५, २६, महाभारतम् (आश्वमेधिकपर्व), ८१ २७, ३२, ३३, ३६, ३७, ३८, माधव (पराशरमाधव), १२, १४, १५, ४४, ४६, ४७, ४८, ४९, ५२, १६, १७, १८ मार्कण्डेय , ४२, ५७, ७४ मिताक्षरा (याज्ञवल्क्यस्मृतिव्याख्या) १, विष्णुवर्मोत्तरम् , १२, १३, १४ ६, ८, ९, ११, १२, १३, १९, वीर मित्रोदयः (शुद्धिप्रकाश ), ८१ २५, २८, २९, ३०, ३२, ३३, वृद्धगौतम , १२, १४, १८ ३५, ३६, ३७, ३८, ३९, ४०, वृद्धयाज्ञवल्क्य., ८२ ४१, ४३, ४४, ४५, ४६, ४७, वृद्धहारीतस्मृति , ५७ ४८, ४९, ५०, ५१, ५२, ५३, ५४, वेदव्यासस्मृतिः, ६३ ५५, ५६, ५७, ५९, ६१, ६२, ६३, वैद्यनाथः (स्मृतिमुक्ताफलम्), १२, १३, ६५, ७०, ७१, ७२, ७३, ७४, ७९, १४, १५, १६, १७, १८, १९ ८०, ८३, ८४, ८५, ८६, ८७, ८९ व्यासः, ४५, ८८ - - , . -

·१२८
गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम्
.
शङ्ख, १२, १३, १४, ३३, ३६, ४१, स्कन्दपुराणम्, १३
४९, ५१, ५४, ५८, ६१, ६४, ६९, स्मृतिमुक्ताफलम् , १२, १३, ४०, ४१,
७४, ७८, ७९, ८०, ८६
४२, ६०, ६१, ६४, ७२, ८५, ८८
शङ्खलिखितौ, १५, ४०, ४१ स्मृतिरत्नम् , ६१
शातातप, ८५
स्मृतिरत्नाकरः, ७२, ८१, ८२
शिवधर्मोत्तरम् , १२, १३
स्मृत्यन्तरम् , ४०, ५६, ८१, ८३
त्रिशन्मतम् , ३६, ४०, ४८, ५०, खप्नप्रकाशिका, ७६, ७७, ७८
५१,६३
हारीत , ३८, ४६, ५१, ५६, ५७,
षड्विंश , ४०
७३, ७९, ८०, ८८
संवर्त २८, ३९, ४२, ५६
हेमादि (प्रायश्चित्तखण्ड ), ३६, ४२,
सुमन्तु, ६१
.
.
-
.

·INDEX OF VEDIC CITATIONS " , मान . . १ . - - . 'अग्नेमन्वे' १९, २-(प्रथमस्य प्रचेतस ) अ वे , ४, २, ३, १ , ते स., ४, १५, १, काठ स , २२, १५, तै ब्रा., ३, ९, १६, ४ , आप श्री, २०, २३, ४, वैतानसू., २, ११, मान श्रौ, १, ५, ५, ५, गृ, १, ५, ५, २३, १८, २, ६, ५, वृद्धहारी. स , ८, २३२, कौशिक 2 , ९, १, २७, ३४ , बो ध , ४, ७, ५, (प्रथम- स्थामृतानाम् ) मैत्रा स , ३, १६, ५ १९०, ६ अनुहवं परिहवम् ' १६, ४९-अ -अ वे , १९, ८, ४ , आप. मन्त्रपाठः, १, १३, ५, आप गृ, ३, ९, २, नक्ष. कल्प आकृष्णेन' १९,६-(रजसा वर्तमान ) ऋ वे , १, ३५, २, वाज स , ३३, ४३ , ३४, ३१ , मेत्रा स , ४, १२, ६ १९६, १६, याज्ञ ध , १, २९९, ६. परा. स , ९, २१४, ३०४, ऋ. विधा., १, १८, २-३, (आसत्येन रजसा वर्तमान:) तै स., ३, ४, ११, २, ४, १४, २२४, १ . . . . , " . , - मैत्रा. सं, . ६ . . ऋतं वाचं प्रपद्ये' १९, ७-वाज स , ३६, १ - - 'ऋतं प्रपद्ये' १९, ७-तै ब्रा., ३, ५, १, १; पार गृ, ३, ४, ६ 'पवमान सुवर्जन ' १५, ४--तै ब्रा , १, ४, ८, १, २, ६, ३, ४ ; आप. श्री, १७, १३, १४, ३०, १, हिर गृ, १, १०, २, ०१, ५, २, १८, ९, बौ ध, १, ६, १४, ५, २, ५, ८, ११, (पवमानः खर्जन.) मैत्रा सं., ३, ११, १० ११५, ११, काठ. सं , ३८, 'मनो यजु. प्रपद्ये' १९, ७-बाज. स., ३६, १, शाला. श्री, ६, २, २ २ 17

·गौतमधर्मसूत्रपरिशिष्टम्
-
.
,
.
.
.
-
'मयि तेज ' १८, १२-शत ब्रा., १४, ९, ४, ६ , बृह. उप., ६, ४, ६, हिर.
य, १, १३, १, याज्ञ ध, ३, २७९
यन्मे मन.' १६, ४८-(यन्मे मन परागत) ते सं., ६, ६, ७, २ ; आप.
श्री
१३, १४, ४, १९, ३, ७, हिर. गृ , १, ११, ६ , (यन्मे मनो यम
गतं) मैत्रा स , ४, ७, १ ९५, ७ ; काठ. सं , २९, २, पञ्च. ब्रा
१, १५, १७, जैमि ब्रा, १, १६७ , आश्व श्रौ , ५, १९, ५; मान
श्रौ , २, ५, २, ७
'विश्वानि देव सवित.' १९, ५--ऋ वे , ५, ८२, ५, वाज स., ३०, ३,
ब्रा , १३, ४, २, १०, ६, २, ९, ते. बा , २, ४, ६, ३,
२, ४, ६, ३ , तै आर ,
१०, १०, २, ४९, १, महाना. उप , ९, ७, १७, ७, शाङ्खा. श्री
१६, १, २१, आप श्रौ, ६, २३, १, २०, २४, ६
शत
.
-
.

·PUBLICATIONS OF THE ADYAR LIBRARY (The Theosophical Society, Adyar, Madras, 20, India) Rs A 1910-1 1912--2 A PRELIMINARY LIST OF THE SAMSKIT AND PRÄKNT MSS in the Adyar Library (Saņskrt-Des anagalı) Boards 1-8 Cloth A DESCRIPTIVE CATALOGUE OF THE SAVSK'T MISS in the Adyar Library By F O Schrader, Vol I, Upanışads Cloth THE MINOR UPANISADS (Samshit) critically edited for the Adyar Library By F O Schrader, Vol I --Samnyāsa Cloth 5 0 w 10 0 1916-4 10 0 30 1920-6 5 0 1921-7 5 0 1923-8 AHIRBUDHAYA-SAMHITA OF THE PAÑCARĀTRA AGAMA (Samskrt), 2 Vols Cloth INTRODUCTION (English) TO THE PAÑCARĀTRA AND THE AHIRBUDHNYA SAMHITĀ By F O Schrader Cloth YOGA UPANISADS-20_with the Commentary of S'ri Upanisad Brahma Yogin Edited by Pandit A Mahadeva Sastri SĀMĀNYA VEDĀNTA UPANISADS-24 with the Commentary of Sri Upanisad Brahma Yogin Edited by Papdıt A Mahadeva Sastri VAISNAVA UPANISADS--14--- with the Commentary of Sri Upanısad Brahma Yogin Edited by Pandit A Mahadeva Sastri S'AIVA UPANISADS-15_with the Commentary of Sri Upanisad Brahma Yogia Edited by Pandit A Mahadeva Sastri S'ĀKTA UPANIŞADS-8-with the Commentary of Sri Upanışad Brahma Yogin Edited by Pandit A Mahadera Sastri CATALOGUE OF SAMSKRT MSS in the Adyal Library (Revised) 2 Vols Each SAMNYASA UPANISADS-17-with the Commentary of Sri Upanisad Brahma Yogin Edited by T R Chintamani, and the Papdıts of the Adyar Library 4 0 1925-9 3 0 10 28 1926-11 3 12 1929-12 4 0 ·2 RS A. 13 1933-14 0 1936-15 4 1937--16 1938-17 18 19 RUKMINIKALYANA MAHĀKĀVYA by Rājacūdāmanı Dilsita Edited by the Pandits of the Adyar Library and T R Chintamani 2 0 UNPUBLISHED MINOR UPANISADS with the Commentary of Sri Upanisad Brahma Yogin Edited by the Pandits of the Adyar Library 50 TEN MAJOR UPANISADS with the Commentary of Sri Upanısad Brahma Yogin Edited by the Pandits of the Adyar Library Is'a to Aitareya, Vol I 8 Chāndogya and Brhadārapyaka Vol II 6 0 Vols 1 and 2, Boards 98 MELARĀGAMĀLIKĀ of Mahāvaidyanātha Sıvan Edited by Pandit S Subrahmanya Sastri 2 0 SAMGRAHACŪDĀMANI_Edited by Pandit S Subrahmanya Sastri 5 0 PRATYABHIJÑAHRDAYAM (The Secret of Recognition) with English Translation and Notes by K F Leidecker 3 0 BHAVASANKRĀNTI-SOTRA AND NĀGĀRJUNA'S BHAVAŞAM- KRĀNTI SĀSTRAWith the Commentary of Maitreyinātha -with English Translation by Pandit N Aiyaswami Sastri 2 4 YOGA UPANISADS Translated into English by T R Srinivasa Alyangar, and Pandit S Subrahmanya Sastrı 50 * WHERE THEOSOPHY AND SCIENCE MEET (in four Parts) by a body of experts--Edited by Professor D D Kanga Part 1 Nature-From Macrocosm to Microcosm 28 Part 2 Man-From Atom to Man 28 Part 3 God-From Humanity to Divinity 2 8 Part 4 Some Practical Applications 28 RGVEDAVYAKHYA, MADHAVAKRTĀ-Edited by Prof C Kunhan Raja Vol I 6 0 THE NUMBER OF RASAs by V Raghavan, Department of Samskrt, University of Madras 30 SĀMÂNYA VEDĀNTA UPANIŞADS-Translated into English by T R Srinivasa. Aiyangar and Pandit S Subrahmanya Sastri 5 0 BHAGAVADGITĀRTHAPRAKĀS’IKĀ of Upanisad Brahmayogin (Samskrt) Edited by the Pandits of the Adyar Library 40 20 21 1939-22 1940-23 1941-24 25 Published under the auspices of the Adyar Library Association ·3 RS A 26 6 0 27 38 28 SĀMAVEDA-SAMHITĀ-With the Commentaries of Māahava and Bharatasvāmın Edited by Prof C Kunhan Raja RĀJA DHARMA (Dewan Bahadur K Krishnaswami Rao Lectures, 1938, University of Madras) by Rao Bahadur K V Rangaswami Aiyangar VARIVASYARAHASYA of Bhāsurānandanātha (2nd Edition) by Pandit S Subrahmanya Sastrı (with English Translation) VYAVAHĀRANIRNAYA OF VARADARĀJA-Edited by Rao Bahadur K V Rangaswami Aiyangar and A N Krishna Aiyangar SAMGITARATNĀKARA-With the Commentaries of Catura Kallinātha and Simhabhūpāla Edited by Pandit S Subrahmanya Sastrı Vol I (Adhyâya 1) CATALOGUE OF THE ADYAR LIBRAR), Western Section 2 8 29 15 0 30 9 0 1942-31 part 1 50 32 38 33 34 2 1? 35 150 36 ĀLAMBANAPARIKSĀ AND VRTTI by Dinnāga with English translation, Tibetan text etc by Pandit N Aivaswami Sastri SOME CONCEPTS OF ALANKĀRA SĀSTRA by V Raghavan, University of Madras VEDĀNTAPARIBHĀSĀ—with English translation and Notes by Prof S S Suryanarayana Sastri A DESCRIPTIVE CATALOGUE of the Sanskrit Manuscripts in the Adyar Library by K Madhava Krishna Sarma Vol IVedic SRI PANCARĀTRA RAKSĀ of S'ri Vedānta Des'ika-Edited by Vaidvaratna Pandit M Duraiswami Aiyangar and Vedānta Siromani T Venugopalacharva CATALOGUE OF THE ADYAR LIBRARY, Western Section, part 2 CATURDAS ALAKSANI OF GADĀDHARA with three commentaries-Edited by Pandit N Santanam Aiyar Val I .. PHILOSOPHY OF VISISTĀDVAITA by Prof P N Srinivasachar VĀDĀVALI OF JAYATIRTHA with English translation and Notes by P Nagaraja Rao SPINOZIAN WISDOM OR NATURAL RELIGION by James Arther 4 S 37 60 38 4 8 1943-39 10 0 40 4 0 41 2 12 ·RS A 42 3 8 1944-43 90 14 6 4 45 10 0 46 70 47 8 0 1945-48 6 0 49 3 8 50 1 4 51 USĀNIRUDDHA of Rāmapānıvāda Edited by Pandit S Subrahmanya Sastri and Prof C Kunhan Raja SAMGITARATNĀKARA--With the Commentaries of Catura Kallinātha and Simhabbūpāla Edited by Pandit S Subrahmanya Sastrı Vol II (Adhyāyas 2-4) AS'VALĀIANAGRHYASŪTR4--With the Commentaries of Devasvāmin and Nārāyana Edited by Svamı Ravi Tirtha Vol I (Adhyâya 1) ALPHABETICAL INDEX OF SANSKRIT MANUSCRIPTS in the Adyar Library CATALOGUE OF THE ADYAR LIBRARY, Western Section, Part 3 ATMAN IN PRE-UPANISADIC VEDIC LITERATURE by H G Naraharı RĀGAVIBODHA OF SOMANĀTIIA with his own commentary Viveka Edited by Pandit S Subrahmanya Sastrı ACYUTARĀYĀBHYUDAYA OF RĀJANATHA DINDIMA-Sargas 7 to 12 Edited by A N Krishna Aiyangar ANCIENT WISDOM OF WALES by D Jeffrey Williams SAMGITARATNĀKARA OF S'ĀRNGADEVA-Vol I Chapter 1, English Translation by Prof C Kunhan Raja Cloth Rs 48 Boards VAISNAVA UPANISADS Translated into English by TR Srinivasa Aiyangar and G Srinivasa Murtı NYAYAKUSUMAÑJALI of Udayanācārya--Translated into English by Svamı Ravi Tirtha (Vol I- Books i and 11) PRĀKRTAPRAKĀS'A OF VARARUCI with the Commentary of Rāmapāņıvāda Edited by Prof C Kunhan Raja and Pandit K Ramachandra Sarma SPHOTAVĀDA OF NĀGES'A-Edited by Pandit V Krishnamacharya with his own Commentary THE CRADLE OF INDIAN HISTORY by C R Krishnamacharlu UNMATTARĀGHAVA OF VIROPĀKSA-Edited by Pandit V Krishnamacharya ORIGIN AND SPREAD OF THE TAMILS (Sankara-Parvati Lectures, 1940, University of Madras) by V R Ramachandra Dikshitar JĪVĀNANDANAM ANANDARĀYAMAKHIN Edited by Vaidyaratna Pandit M Duraiswami Aiyangar with his own Commentary 4 0 52 10 0 1946-53 4 0 54 4 of 55 3 12 1947-56 3 8 57 1 12 58 3 8 59 OF 200 ·5 60 in the 61 62 RS A A DESCRIPTIVE CATALOGUE of Sanskrit MSS Adyar Libiary, by Pandit V Krishnamacharya, Vol VI-Grammar, Prosody and Lexicography 25 0 RGVEDAVYĀKHYĀ of Madhava, Vol II, edited by Prof C Kunhan Raja 15 0 DESCRIPTIVE CATALOGUE OF PALI MSS in the Adyar Library, by Dr E W Adikaram 6 0 HARICARITA OF PARAMES'T ARA-Edited by Pandit V Krishnamachaiya with his own Commentary 5 0 GAUTAMA-DHARMASŪTRA-PARIS'ISTA (Second Pras'na) - Edited by A N Krishna Aiyangar 9 0 PAMPHLETS 1948-63 64 1939 A VARIANT VERSION OF THE ELĀGNIKĀNDA (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, October, 1939) Edited by K Madhava Krishna Sarma 03 1940 RĀJAMRGĀNKA OF BHOJA (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, October, 1940) Edited by K Madhava Krishna Sarma 0 4 1942 SATPAÑCĀSIKĀ, a Silpas'āstra manual (Reprinted from the Adyar Library Bulletin February, 1942) Edited by K Madhava Krishna Sarma 05 PRAMĀNAMAÑJARI OF SARVADEVA (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, May, 1942) Edited by K Madbara Krishna Sarma 06 A List of Manuscripts (Reprinted from the Adyar Librarv Bulletin, October, 1942) 1 0 THE PATH OF GREATNESS (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, December, 1942), by Dr G S Arundale 0 6 1943 VIS'ESĀMŔTA of Tryambaka Mıs'ra An orthographical lexicon Edited by H G Naraharı (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, May, 1943) 0 12 A SANSKRIT LETTER OF MOHAMAD DARA SHUKOH with English Translation and Notes by Prof C Kunhan Raja (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, October, 1940, May and October, 1943) O 12 1946 DHARMACAURYARASĀYANA-Edited by H G Naraharı (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, October and December, 1946) 1 12 1948 SAMSKRTAGRANTHIVIGHATANAM-by Prof C Kunhan Raja 08 ·in IN THE PRESS CATURDAS'ALAKSANI OF GADĀDHARA with three commentaries Vol II by Pandit N Santanam Aiyar ĀPASTAMBASMRTI-Edited by A N Krishna Aiyangai SAMGITARATNĀKARA-With the Commentaries of Catura Kallınātha and Simhabhūpāla Edited by Pandit S Subrahmanya Sastrı, Vol III HORĀSĀSTRA—with the commentary Apārvārthapradars'ıkā by A N Srinivasaraghava Aiyangar SĀLISTAMBHASUTRA Restored from Tibetan and Chinese Sources--by Pandit N Alyaswami Sastrı SAMGITARATNĀLARA, English Translation-Vol II, by Prof C Kunhan Raja SAMKALPASŪRYODAYA OF S'RI VENKATANATHA with the Commentaries Prabhāvılāsa and Prabhāralı Edited by Pa V Krishnamacharya A DESCRIPTIVE CATALOGUE of Sanskrit MSS the Adyar Library, by H G Naraharı, Vol V-Poetry, Drama and Poetics CANDRAVAKYAS OF VARARUCI-Edited by Prof C Kunhan Raja with Appendices ARISTOTLE'S KATHARSIS AND BHARATA'S STHAYIBHĀVAS-by Prof C Kunhan Raja READY FOR THE PRESS ASVALĀYANAGRHYASUTRA with the Commentaries of Devasvāmın and Nārāyana Vol II Edited by Swami Ravı Tırtha NYAYAKUSUMAÑALI or UDAYANA with the Commentary of Varadarāja Edited by Prof C Kunhan Raja CATURDAS'ALAKSANĪ OF GADĀDHARA-with Commentaries-Edited by Pandit N Santanam Aiyar, Vol III PAKSATĀ OF GADĀDHARA with four commentaries by Pandit N. Santanam Aiyar SIDDHANTALAKSANAM OF GADĀDHARA with commentaries Edited by Pandit N Santanam Aiyar AVAYAVA OF GADĀDHARA-with commentaries by Pandit N Santanam Aiyar SĀMĀNYANIRUKTI OF GADĀDHARA with commentaries Edited by Pandit N Santanam Aiyar VYUTPATTIVĀDA OF GADĀDHARA with commentaries Edited by Pandit N Santanam Aiyar SAIVA AND S'ĀKTA UPANISADS-Translated into English by T R Srinivasa Aiyangar and G Srinivasa Murti TEN MAJOR UPANISADS- English Translation by T. R Srinivasa Aiyangar and G Srinivasa Murti Agents for our publications THE THEOSOPHICAL PUBLISHING HOUSE Adyar, Madras, S. India