·No. 35 ] 3
[ Price Rupee one.
moove
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
COLLE TION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS.
IT:
ब्रह्मसूत्रभाष्यम् ।
(श्रीमहादरायणप्रणीतवेदान्तसूत्रस्य यतीन्द्रश्रीमदि-
जानभिक्षुविरचितम विज्ञानामृताख्यं व्याख्यानम् )
BRAHMA SUTRA
WITH ITS COMMENTARY VIGGYANAMRITA
SRI VIGGYANA BHIKSHU.
EDITED BY
PANDIT MUKUNDDA SHASTRI,
of the Government-Sanskrit College, Benares.
FASCICULAS IV.
PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY
GHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT:
BENARES.
AGENT :--OTTO HARSASSOWITZ, LEIPZIG:
Printed By Hari Das Gupta Proprietor
AT THE VIDYA VILASA PRESS,
BENARES.
(सन् १८०१)
1900
Trico:
Registered According to Act XXV. of 1897

·७००००००००००० आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्यामशतपत्तूपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबका-३५ Bea 000000 ·2204/26 २ अध्याये २ पादः। ३०१ प्रतिनियतदेशकालसंस्थानादिव्यवस्थितं विश्वनिर्मा- णं रचना तस्याः केवलादचेतनादनुपपत्तरित्यर्थः मृ. ताटूर्णनाभदेहात्तन्तूत्पत्तेरदर्शमादिति भावः । प्रवृत्तेश्च । प्रत्तेः रचनानुकूलस्य प्रधानन्यापारस्थाप्यमु- पपत्तेः लोक चेतनाधिष्ठानादेव प्रयत्नरूपादचेतनश- रोरादेः क्रियोत्पत्तिदर्शनादित्यर्थः । पयो ऽम्बुवञ्चेत्तत्रापि। ननु यथा पयः क्षीरं स्वयमेव प्रतिनियतावखे दधि रचयति बत्मविद्ध्यर्थं च स्वयमेव स्रवति यथा च अम्बु प्रतिनियतावखं करकादिकं रचयति निम्मदेशं च स्वयमेव गच्छति एवं प्रधानमपि स्यादिति चेत् तत्रापोश्वराङ्गीकारं विना रचनाप्रवृत्त्योरनुपपत्तिरेव तथा च पक्षसमत्वान्न तयोर्दृष्टान्ततेत्यर्थः इदानीं ब्रह्मा कारणत्व परैरुक्तानि दूषणानि उपसंहारदर्शना- न्नेत्यादौनि परेषां मते एव भवन्ति बलवत्तरश्रुतिप्रा- माण्यानभ्युपगमेन लौकिकतर्काविरोधादेव स्वतन्त्रस्य तर्कस्य स्वविषयसाधकत्वासम्भवादित्वाइ सूत्रः । व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षवात्। तवापि प्रधानव्यतिरेकेण कारणान्तरस्यानवस्थि- तेरनभ्युपगमाच्च अनेक कारणानपेचतया प्रधा- नस्य कारणत्वानुपपत्तिः लोके बाद्यानककारणोपसं- ·WREMAL ऋमि विभ ३०२ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये सू०१।१.३४/५६ हारणैव मृदादीनां घटादिकारणत्वोपलम्सादित्यर्थः ननु क्षौरवदिति भवदुत्तादृष्टान्तसत्त्वान्नैष दोष दूति चेन्न, तर्हि अस्मन्मतदूषणोपन्यासानौचित्यात्, चौरे- णापि बाद्यादृष्टादिसहकार्युपसंहाराच्च । ननु चेतने ध्वेव सहकार्यपेक्षा स्वतो ऽविकारित्वात् न त्वचेत- नकारणेष्वप्ययं नियमः गोभिरूपभुक्तानां टणादीनां स्वयमेव दुग्धादिरूपेण परिणामसंभवात् विकारि- स्वाभाव्यात् एवं क्षौरादीनामपौत्याशङ्कामपाकरोति। अन्यत्राभावाच्च न हणादिवत्। यदुक्तं वृणादिवल्यादिति तत्र दृष्टान्तासिद्धेः कुतः अन्यवाभावात् धेनूदरादिभ्यो ऽन्यत्न बलौवद्यु- दरे वृणादीनां दुग्धादिकारणत्वाभावादित्यर्थः, तथा च तृणादिष्वपि धेनदरस्थाग्न्यादिरूपवाद्यान नाक- रणापेक्षेति दृष्टान्तासिद्धिः, नन्वस्माभिः प्रधानस्य बा- याः सहकारिशक्तिभेदा अनेका ऽभ्युपगन्तव्या इति न व्यतिरेकानवस्थितिस्तत्राह । अभ्युपगमे ऽप्यर्थाभावात्। प्रधानव्यतिरिक्त कारणाभ्युपगमे ऽपि प्रधानका- रणतया न संभवति कुत: अर्थाभावात् भवद्भिरस्मा- सूपन्यस्ता)व्ययोजनाभावात् अचेतनस्य स्वयोजना- संभवादित्यर्थः । (२) अयं पा० २ पु० ना० ।

·र्थिव २ अध्याये पादः। पुरुषाश्मवच्चेत्तथापि । परुषाणां भोक्तृणामप्रमादिवहनादौ यथोष्ट्रादे: पराधैव प्रवृत्तिर्भवति तथैव पुरुषार्थे प्रधानस्यापि प्रवृत्तिः स्यादिति चेत्तथापि प्रकृतेः प्रष्टत्तिरनुपपन्ना दृष्टान्ते परार्थतावत् स्वार्थताया अषि दर्शनात् अव- इनननिमित्तकताडनादिजन्यदुःखनिटत्तरेवोष्ट्राद्यर्थ- वादित्यर्थः । (*यदि च नद्यादीनामिव केवलपरा प्रत्तिरिष्यते तदाऽस्मासु प्रवृत्त्यनुपपत्त्युपन्यासो नो- चित इतिभाव:) किं च । अङ्गित्वानुपपत्तेश्च । सत्वादिगुणवयमयुपगम्थापि तेषामनाङ्गीभाव- एव महदादिरूपविकारे कारवां वक्तव्यं तच्चाङ्गा गित्वं यदि स्वत एव भवेत् सर्वदा सर्वकार्यप्रसङ्गः परतश्चेत् सिद्धस्तहि तत्कर्ती परमेश्वर दूति अतो ऽङ्गित्वानुपपत्त्यापि स्वतन्त्र प्रधानवादो न संभवतो- त्यर्थः । ननु परतःपक्षे कालविशेष एव परो वक्तव्य ड्रत्याशङ्याह। अन्यथानुमितौ च जशक्तिवियोगात् अन्यथानुमितौ कालविशेषादिभ्य एवाङ्गित्वा- दिकं भवतीत्यलुमितावपि जशक्तिरूपसहकारिकार- (१) अयं पा० २ पु. ना० ।

·PRODE कर विर ३०४ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये सू०७८६।१० णाभावाप्रधान कारणत्वमसंभवीत्यर्थः जशक्तिनाने- च्छाकृत्यादिः एतेषां हि कार्यमाने कारणत्वेन क्ल- तानां वियोगे केवलस्योपादानस्य कार्यकारित्वं त- कविरुद्धमेवेति भावः । विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् । *असन्नेव स भवत्यसब्रह्मेति बेद चेत् । अस्ति ब्र- होति चेद्देद सन्नमेनं ततो विदुरित्यादिश्रुतिभिर्निरी- श्वरवादस्य निन्दितत्वादपि स्वतन्त्रप्रधानवादो ऽस- मञ्जस इत्यर्थः यहा स यस्तान्पुरुषान्निरुच्च प्रत्युद्या त्यकामतत्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छामि तं चेन्मे न वि- वक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति तदिह न मेने शा- कल्यस्तस्य ह मूर्धा विपपातेति श्रुत्या परमेश्वरप्रति- षेधावेतोरसमञ्जसमनर्थ उक्ता इत्यर्थ: एवमेवर) जगदा- हुरनीश्वरमपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहैतुकमिति गौतादिवाक्यैश्चासुरवादिना निरीश्वरस्वभाववादस्य प्रतिषिद्दत्वात् त्याज्यत्ववचनादपि तन्मतमसमञ्जस- मनुत्तममिति । कार्यकारणयो।लक्षण्यादपौदं म- तमसमञ्जसमिति दोषोऽपि समान इति दृष्टान्तेनाह महद्दीर्घवदा इस्वपरिमण्डलाभ्याम् । वाशब्दो ऽवाप्यर्थे परिमण्डल: सर्वतो मण्डला- कारः परमाणु: अयमर्थः यथा स्वादल्यपरिमाण- IT (१) अयं पा. २ पु० ना० । Life PHONERNAME ·२ अध्याये २ पादः। घणुकादेर्महतां च्यणुकादौनामुत्पत्तिबौद्धप्रभेदानां स्वतन्त्राणुशारणवादिनामसमञ्जसा यथा वा परि- मण्ड लात्परमाणोस्तदपेक्षया दौर्षस्थ घणुकस्योत्य- त्तिस्तेषामसमबसा कारणगुणविपरीतस्य कार्यगु- गास्य तर्कविरुदत्वात् तथैव स्वतन्त्र प्रधानवादिना- मपि वादो ऽसमासो व्यक्ताव्यक्तपरिच्छिन्नापरिच्छि- नत्ववैधात्कार्यकारगायोरित्यर्थः यथा च कार्यका- रणयोजडब्रह्मणोविरुद्धगुणकतया ब्रह्मपरिणामस्त- कविगड इति चेन्नास्माकमपि ब्रह्मोपादानतायां त- कबिरोधो न दृषणमिति श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वादित्य- त्रोक्तं परेषां तु केवलतग प्रत्यवतिष्ठमाणानां तर्क- विरोधः स्यादेब दूषणमिति तथैव श्रुतिप्रामाण्यम- भ्युपगच्छतो न्यायवैशेषिकयोः सांख्ये च यथोक्तकार्य- कारणभाववादिमत्वे ऽपि नोक्तदूषणावकाश: "एतस्य वै सोध्यैषोऽणिन एतावान्यग्रोधस्तिष्ठति" (यस्तन्तु- नाभ वतन्तुभिःप्रधानजेरित्यादिश्रुत्यनुसारित्वादिति मन्तव्यम्, प्रशूनां च सत्वादिशब्दैः शास्बे प्रसिद्धानां प्रकृतिरूपेणेश्वरशक्तिविधयैव कारणात्वमिति न न्या- यवैशेषिकयोर्वेदान्तविरोधाशङ्केति अनेन सूत्रेण दृ- टान्तमुद्रया खतन्त्राणुवादे ऽपि बौद्धानां वैलक्षण्य- दोषः समान इत्युक्तम् । दृष्टान्तविधयोत्थापितं खत- न्वाणुकारणतावादं तन्तिरविरोधेनापि प्रतिषेधति। (१) अयं पा. १ पु. ना० । h ·TUDIA क्र वि ३०६ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानाऽमृताख्ये [सू. १२ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः। उभयथापि प्रयत्नादभिधातादेश्च मर्गादौ प- रमाणूनां कर्म न संभवति ईश्वरानङ्गीकारेण प्रयत्नाभावात् अनवस्थातश्चाभिघाताद्यसंभवात् अ- तस्तदभावः (*स्वतन्त्रपरिमण्डलाभाव:) परमाणु खातन्याभाव इत्यर्थः । आधुनिकास्तु पूर्वसूत्रेण वेदान्तिनां स्वपक्षस्थापनमिदं च सूचमारभ्य सूत्र- जातैायवैशेषिकमतनिराकरण मिति वर्णयन्ति असू- बहथं चेत्थं व्याचक्षते यथाजस्वपरिमण्डलाम्यां ख- विलक्षणयोर्महहौधयोरुत्पत्तिः परैरिष्यते तथैव ब्रह्मा- चिन्माबादपि स्वबिलक्षणजगदुत्पत्तिरस्त्वित्यादिसू- नार्थः प्रयत्नादभिघाताच लोकसिद्धकारणहयात् पर- माणूनामाद्यं कर्म न संभवति प्रयत्नहेतुमन:संयोगा- द्यभावात् अनवस्थया चाभिधातासंभवात् अतस्तद- भावो अणु कारणत्वाभाव इति हितोयसूत्रार्थ इति तदसत्, समवायिकारणवैलक्षण्ये ऽपि कार्याणां तह- जात्यासिद्धेः न्यायवैशेषिकयोन्नित्यप्रयत्नाङ्गीकाराच्चर) तट्वेयम्, सूबकारणाणुवादिनं प्रत्युच्यमानानां दोषाणां वेदान्तिमते ऽपि तुल्यत्वाच्च, अथ श्रुतिस्मृतिसिद्धवाद- अकारणतायां तर्कविरोधो न दूषणमितिचेत् एतस्यै- वाणिम्न एतावान्यग्रोधस्तिष्ठति कालस्वभावो निय- (१) अयं पा० १ पु. ना.। (२) अयं पा. १ पु. ना. ।

·२ अध्याये २ पादः। तिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति यः कारणा- नि निखिलानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येक: अणो- मौत्राविनाशिन्यो दशार्दानान्तु याः स्मृता । नाभिः साई मिदं सर्व संभवत्वनुपर्वणं इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यां शक्तिविधया अणुकारणाताया अपि सिहत्वेन तन्म- तेऽपि तके विरोधस्थादूषणत्वादितिसमानम् विना- शिन्यो ऽनाशिन्यः दशाहानां यवभूतानां ताभिर्हेतु- भिः माई सहिताभिरिदं सर्व ब्रह्माण्डादिक क्रमेण भवतीत्यर्थः किं च स्वपक्षः पूर्वपाद एव व्यवस्थापित अतो दृश्यते वितिहेतुना पौनसत्यापत्तिः तथा वा शब्दार्थानुपपत्तिः परपक्षनिराकरणमध्ये स्वपक्षव्यव- स्थापनासामञ्जस्यं चेति । अवैव मते कारणेष्वणुषु कार्यस्य समवायो ऽभ्युपगम्यते न वेति विकल्प्य हि- तौयं पक्षं समुदाय उभयहेतुके पौत्यादिसूबैर्निराक- रिष्यति आद्यपक्षस्त्वादौ निराक्रियते । समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादन- वस्थितः। इतश्च तदभावो यदि कार्याणामणुषु समवायो ऽभ्युपगम्यते तदा नैयायिकवैशेषिकेषु भवद्भिरूपन्य- स्तया समवायपरम्परया ऽनवस्था तस्यां भवत्वपि- साम्यापत्तेरित्यर्थः । किं च । नित्यमेव च भावात्।

·न वि ३०८ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्येसू.१३।१४।१५।१६।१७ अणू नां नित्यमेव सत्त्वाच्च तत्वातन्च्यासंभवः स- वंदा सृष्टिप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु स्वमते न समवायो ऽस्ति न वेति चेत्काकदन्तान्वेषणवत् एतदन्वेषणे प्रयोजनाभावः अस्तु वा सांख्यानुसारेण स्वरूपसबन्ध एवात्र समवायस्थलाभिषिक्तः समवाये तस्यावश्यक- त्वादिति अणुनित्यत्वमप्ययुक्तमित्याह । रूपादिमत्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् । परमाणूनां रूपरसादिमत्वेन हेतुना घटादिव- नित्यत्वविपर्ययो युक्तः लोक तथा व्याप्तिदर्शनादित्यर्थः तथा च कारणानित्यत्वे कार्य्यस्य प्रवाहरूपणाना- दित्वं नोचितमिति अस्माकं श्रुतिबलात्परमाणूनां रूपादिशुन्यत्वेन न ह्यथोक्तानुमानं संभवतीति भावः ननु रूपादिमत्वमेव परमाणूनां न खोकायं तबाह। उभयथा च दोषात् । रूपादिमत्वे यथोक्तदोषान्नीरूपादित्वे च कार्य- स्यापि नीरूपादिताप्रसङ्गात्कार्यगतरूपादिनियाम- कतयैव परैः परमाणुषु रूपाद्यनुमानादित्यर्थः । अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा। खतन्त्रस्वभाववादो ऽभ्युपगमवादत्वात्मांख्यः शास्त्रेषु यथा कथंचिदक्षिणीयः अणुस्वातच्यं च कुवा यास्तिकशास्त्रेषु न परिगृह्यत इत्यतस्तत्रात्यन्त- मेवानपना मन्तव्या मोक्षादावित्यर्थः अतो यथा क- ·२ अध्याये २ पादः। ३०९ चित्तकविरोध परिहारे ऽपि शिष्टापरिग्रहातन्मत- मुपक्षणीयमेवेति । नन्वेवं मास्तु समवायो मास्तु च परमाणु नित्यत्वं क्षणिकवादस्तु स्थात्पुञ्जात्पुझोत्य- स्यैव धारावाहिकरूपेण सृष्टिनित्यत्वसम्भवादिति तत्वाह । समुदाय उभयहेतुकेऽपितदप्राप्तिः । एवमेके बौद्धा मन्यन्ते नास्त्यवयवी नाप्यात्मा स्थिरः किं तु पुञ्जात्मके समुदाये बाधाभ्यन्तरमैदेना- नात्मात्मविभागो ऽवयवित्वैकत्वादिनमश्च भवति स च पुनात्मकः समुदायो नेश्वर हेतुकः किं तु उभय हे- तुकः तच चतुर्विधाणु हेतुको बायो घटादिः रूपविता- नवेदनासंज्ञासंस्कारहेतु कश्च पञ्चस्कन्धाख्य आन्तर आत्माख्य इति, रूपं करचरणादिमत्संस्थानं विज्ञान जानमेव वेदना दुःखं संज्ञा देवदत्तादि संस्कारो वा- सना एतेषां राशिरीवात्मेति तेषां सिद्दान्तः तवेदं दूषणमुच्यते उभय हेतुकसमुदायमते ऽपि तदप्राप्तिः तस्य परस्परमेलनरूपसमुदायस्थाप्राप्तिरसिद्धिः मे- लनकत्तुं चेतनानङ्गोकारात् लोके चेतनस्यैव तत्त्वा- दिमेलकत्वदर्शनादित्यर्थः । इतरेतरप्रत्ययत्वादितिचन्नो त्पत्तिमानिमित्तत्वात्। प्रत्ययः कारणं नन्ववादीनां संयोगाख्यः समु- ·CHARSHAN ३१ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये[स०१८।१६।२०।२१ दायो ऽन्योन्यकारणकत्वादन्योन्यसाहाय्यादेव भवि- व्यतीति चेन्न, उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् उपादानता. माचे ऽण्वादीनां प्रयोजकत्वात्, नतु कट त्वे ऽपि ते षामचेतनत्वेन कर्ट त्वासम्भवात् कर्ता च कार्यमाचे कारणमित्यर्थः । न वा ऽवादीनां समुदायोभाव रूपपुजतायामपि हेतुत्वं सम्भवतीत्याह । उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात्। कायंसह भूतमेवोपादानकारणं पटादौ दृश्यते न च क्षणिकवादिनां त त्सम्भवति उत्तरस्य कार्यस्य समुदायीभावादेरुत्पत्तिकाले पूर्वस्य कारणस्य समु- दाव्यादेविनाशादित्यर्थः । अथैवमसत्यत्युपादाने का- यॊत्पत्तिरस्तु नानुपम्टद्य प्रादुर्भावादिति तबाह । असति प्रतिज्ञोपरोधो योगप- द्यमन्यथा। असत्येव हेतौ फलोत्पत्त्यङ्गीकारे सति उभयहे- तुकत्वप्रतिज्ञाया उपरोधो बाध: अन्यथा यदि सत्येव कारणेकार्योत्पत्तिरच्यते तदा क्षणिकवादिनां कार- णकार्य योर्योगपद्यमेव स्यात् न पौर्वापर्य तथा च कार्य कारणव्यवस्था नोपपद्येत नियामकाभावादि- त्यर्थः, ननु उपादानस्यापि पूर्वसत्तैवाय पगन्तव्येति सहभावाभावेऽपि न क्षतिरिति चेन्न, निमित्तकार- AMITRA ·२ अध्याये २ पादः । णोपादानयोरविशेषापत्तेरिति । असत्कारणपक्षे दू- षणान्तरमाहा प्रतिसंख्याऽप्रतिसंख्यानिरोधाप्रा- प्तिरविच्छेदात्। कारणसत्वे ऽपि कार्योत्पत्यङ्गीकारे भवदभ्यु- पगतयो: प्रतिसंख्या प्रतिसंख्यानिरोधयोरप्राप्तिरसि- दिः स्यात्कुत अविच्छेदात् असतः कारणात्काऱ्यां- पत्त्या सदैव कार्योत्यादेन कार्यपरम्पराया विच्छे- दासंभवादित्यर्थ: एवं हि तेषामभ्य पगमः वक्ष्यमाण- बयादन्यत्सवं बुद्धिबोध्यं क्षणिकं च त्रयं च प्रतिस- ख्यानिरोधो अप्रतिसंख्यानिरोधः अाकौशं चेति ए- तत्वयमपि वस्वभावमा निरुपाख्यं तत्र प्रतिस- ख्यानिरोधो बुद्धिपूर्वक: आत्यन्तिकः प्रलयः स च विदुषां तविपरीतश्चाप्रतिसंख्या निरोधः प्राकृतप्रल- यादिः स चाविदुषां आकाशस्त्वावरणाभावमाव- मिति तत्र कार्याणामविच्छेदे मति निरोध द्वये नो- पपद्यतेति । नन्वेवं यथोक्तनिरोधावपि नाङ्गीकार्या- वस्माभिरिति तबाह । उभयथाच दोषात्। निरोधहयानङ्गीकार च मरणभयादुहिग्नान् शिष्यान् प्रति भवतां मोक्षार्थकोपदेशस्य वैयर्थ्य दो- षापत्तेः मरणमोक्षरूपयोर्यथोक्तनिरोधयोरनङ्गीका- ·३१२ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानाताख्ये सू०२२।२३।२४।२५।२६।२७ रात्तदङ्गीकारे चासंभवस्योतीत्वात् इति । किं च । आकाशे चाविशेषात्। न केवलं निरोधयोरेवासिद्धिरपि त्वाकाशे प्य- सिद्धिः स्यात् कुत: अबिशेषात् कार्याविच्छेदरूपस्य हेतोरविशेषादित्यर्थः पाकस्मिककाय: सर्वदा स- वत्रावरणप्रसङ्गादिति भावः । दूतश्च नासट्टपे कारणे काय मुत्पद्यते। अनुस्मृतेश्च। कार्यकारणयोरुभयोरपि प्रत्यभिज्ञाबलेन स्थि- रतया ऽप्यसति कारणे कार्यस्यासिद्धिः अत्यन्तोच्छदे स एवायमिति प्रत्ययासंभवादित्यर्थः अज्माभिश्च प्र- लयमोनादौनामभावरूपत्वं नाभ्युपगम्यते नाश: का- रणलय इत्यादिसांख्यसत्रादिभि: कारणरूपेणावस्था- नस्यैव नाशशब्दार्थत्ववचनादिति । नासतो ऽदृष्टत्वात्। दूतश्च अत्यन्ताभावरूपादसत: कार्योत्पत्तिन संभवति शशशृङ्गादिभ्यः का-दर्शनादित्यर्थः । उदासीनामपि चैवं सिद्धिः । किं च एवं सत्यभावादावोत्पत्ती कष्यादिकर्म कुर्वतामपि तत्फलसिदिः स्यात् अभावस्य सर्वत्र स- APHET: April VRAY ·२ अध्याये २ पादः। वदा सुलभत्वादित्यर्थः । यदपि बौद्धः सर्वमेवास- दुच्यते तदपि नेत्याह। नाभाव उपलब्धः। अभावमावमत्यन्त तुच्छं जगन्न भवति उपलब्धः भावत्वे शशशृङ्गादिवदनुपलब्धिप्रसङ्गादित्यर्थः (*भू- मस्थले चास्मन्मते प्रकारतत्सबन्धी मनःपरिणामभू- तावनिर्वचनीयतया नाभावरूपौ ननु भवन्मते कथं घटाभावस्योपलब्धिरितिचेन्न, अस्माभिरधिकरणाद्य- तिरिक्तस्याभावस्यैवानङ्गीकाराबैशेषिकादिभिस्तु · प्र- तियोग्यधिकरणरूपसदुपरागणवाभावस्य ज्ञानमिष्य- ते न केवलस्य बौद्धानां तु प्रतियोग्यादौनामप्यभाव- रूपत्वात् नाभावोपलब्धिर्घटते केवलाभोवप्रतीतेरद- शनादिति भाव:) यदिचोपलव्ध्यर्थक्रियाकारित्वादि- सत्वे ऽप्यसत्वमुच्यते तदा परिभाषामात्रत्वेन तादृश- मसत्वं भवतु शशशृङ्गादिवलक्षण्यस्यैवास्माभिरिष्ट- त्वात्तावतेवेश्वर्यधर्माधर्मोपासनाबन्धमोक्षादिव्यव- स्थोपपत्तेरिति । अनुस्मृतेश्चेत्यादिना क्षणिकशून्य- वादौ निरस्खेदानों विज्ञानवादं निरस्यति ब्रह्मासा- धककार्यकारणभावोपपत्तये । वैधाच्च न स्वप्नादिवत्। सर्व कार्य कारणं च स्वप्नवद्वित्तानमात्रं न भवति (१) अयं पा० २ पु. ना. ।

·३१४ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानाऽमृतारये [सू.२८।२६ कुत: वैधात् अर्थक्रियाकारित्वाबाधितत्वादिलच- णवैधादित्यर्थः न च स्वप्ने ऽप्यर्थक्रियास्तीति वा- च्यं, तच्या जागरे बाधात्, न च प्रञ्चस्यापि श्रुत्या बाधो ऽस्त्विति वाच्यं, श्रुतौ प्रञ्चस्यात्यन्ततुच्छत्वा- प्रतिपादनस्थोक्तत्वात् तत्तुसमन्वयादित्यादिसूत्रेषु कार्यकारणभावादिप्रतिपादकश्रुतिविरोधात् श्रव- गोत्तरं मननादीनां विधेयत्वासम्भवाच्च न हि तुच्छ- तां प्रतिपाटा तत्र विधिचित इति अधिकं तत्रत- बोक्तं लौकिकंप्रमाणेन महाविरोधसंभवे श्रुत्या तबाधतानौचित्याचेति एतेन वेदान्तेषु प्रपञ्चस्था- व्यन्ततुच्छत्ववादोऽप्रामाणिक इति मन्तव्यम् पा- चायें: स्वप्नतुल्यतायाः प्रतिषेधात्, ननु तर्कमा- वावष्टम्भेगोत्तिष्ठतामेव मतं तर्केगा निराक्रियते न पुनरत्र शास्त्रार्थों ऽवधार्यते तथा सति प्रधा- नावादीनामपि पूर्वसूनिषेधापत्तेरिति चैन्न, ध- मधिर्म प्रवरादिव्यवस्थाविरोधिनां बौहमतानां नि: शेषोन्मूलनस्थाभिप्रेतत्त्वात्प्रधानावादीनां च स्व- रूपतः सूचकारेण वक्तव्यतया शिष्टपरिगृहीत तथा धर्माधर्मेश्वरादिव्यवस्थोपयोगितया च स्वातन्त्र्या- निरासमानाभिप्रायावधारणात् (*धाता यथा पू- मकल्ययत् कविमनीषौ परिभू स्वयंभूयथातथ्यतो ऽर्थान् व्यदधात्शाश्वतीभ्यः समाग्य इत्यादिश्रुतिभिः प्रपञ्चस्य स्वप्नव्याहत्तयाथार्थ्यसिद्धेश्चेति') यत्र शास्त्रेषु (१) अयं पा. २ पु. ना.।

·२ अध्याये २ पादः । विकाराणां सवप्रदृष्टान्नप्रदर्शनं तहेराग्यार्थक्षणभ- कुरत्वादिपरं न पुनर्बाद्यविषयामावपरम् अन्यथा । तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् । हि त्वामपि समाधत्व मनो महावभावितः ॥ इत्यादिवाक्येथु प्रपञ्चस्य स्वमतुल्यत्वज्ञानोत्तर परमेश्वर मनः समाधानस्य विधानानुपपत्तेः समा- धानस्यापि स्वप्रबदवस्तुत्वावगमादिति बोध्यम् । य- दपि तेषां मतं विना ऽप्यर्थभेदं जानवैचिच्य वास- नावैचित्र्यादेव भवतीति तदपि नेत्याह । न भावो ऽनुपलब्धः। भावो वासना सापि न संभवति उपलब्धि विने- त्यर्थः न च पूर्वपूर्वोपलब्धा उत्तरोत्तरवासनेति अ- नादिरेव प्रवाहोऽस्विति वाच्यम, अप्रामाणिकाऽन- वस्थाप्रसङ्गात्कर्माद्यनवस्था तु बोजाङ्गुरवत् श्रुत्यादि- प्रमागसिद्धैवेति भावः । क्षणिकलाच्च। किं च सर्ववस्तूनां क्षणिकवाहासनानामाशयो ऽपि भवदुतो न संभवति वासनाश्रयलेन कल्पिता- नामालयविज्ञानानां प्रतिविज्ञानवदेव क्षणिकत्वेन वासनाकाले तेषामसत्त्वादित्यर्थः । (*न चास्माकं के- बलतार्किकाणां नियामकाभावाबददूषितातिरिक्त प्रक्रियान्तरं रचयिष्यामस्तवाह ।

·३१६ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृता सू०३०.३१।३२।३३ सर्वथा ऽनुपपत्तेश्च । किं च यथायथा वैनाशिकसमयः परीक्ष्यते तथा तथा सिकताकूपवविदीयंत एव अत: सर्वथा ऽनु- पपत्ते(नाशिकमतमसमञ्जजमित्यर्थः सा च परीक्षा- परम्परा न्यायदर्शनादिष्वनुसन्धेया अत्र तु श्रवणशा- स्ने तर्कबाहुल्यानौचित्येन दिङ्माचं प्रदर्शितमि- ति भावः। नैकस्मिन्नसंभवात्। श्रपरे तु वेदबाह्यो दिगम्बरा एकस्मिन्नेव पदार्थे भावाभावौ मन्यन्ते तन्मतं निराक्रियते वेदान्नोतस्य सत्कार्य वादस्य ब्रह्मकारणतोपयोगिनः सिद्ध्यर्थ । तवैवं ते कल्पयन्ति सामान्यतः सदसतो हावेव पदार्थों आकाशादयो धर्मिणः एकत्वादयश्च धर्मा अनयोरेव विशेषा: तत्व सर्वेष्वेव पदार्थेषु सप्तभङ्गी- न्यायेन सदसत्त्वमनिर्वचनीयत्वं चास्ति तद्यथा सर्व वस्त्वव्यवस्थितमेव स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादवताव्य स्यान्नास्ति वा वक्तव्य: स्यादस्ति वा नास्ति वा स्याद- स्ति वा वक्तव्यः स्यान्नास्ति या वक्तव्यः स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चेति सर्वचैव स्थाच्छब्दी भवतीत्यर्थक तथा च अस्तौति भवतीत्यादिरर्थ इति । अत्रेदम- च्यते न एकस्मिन् वस्तुनि यथोक्तभावाभावादिरूपत्व- मपि कुतः असम्भवाव्यकारभेदं विना विरुद्धयोरेकदा ·। २ अध्याये २ पादः। महावस्थानसंस्थानासंभवात्यकारमेदाम्युपगमे वाम- न्मतप्रवेशेन सबैव व्यवस्थास्ति कथमव्यवस्थितं जग- दम्युपगम्यते भवद्भिरित्यर्थः । एवं चा ऽऽत्माकात्स्यम्। यथा चैकब सदसत्वादिकमसम्भवति एवमेव दि- गम्बराणामान्मकासन्यमात्मपरिच्छिन्नत्वमध्यसम्भ- वीत्यर्थः ते हि मन्यन्ते संसारदशायां परिच्छिन्न प्रात्मा मोक्षावस्थायां विभुर्भवतीति तदेतविरोधा- दसम्भवतीति । ननु विभुत्वाविमुत्वयोः कालभेदाद- विरोधः स्थादित्याशङ्कामपाकरोति । न च पायादप्यविरोधों विका- रादिभ्यः। न च पायानमात्कालभेदे वाप्यविरोधः सं- भवी कुतः, विकारादिभ्यः आत्मनो विकारित्वसावय- वत्वादिभिर्मोक्षस्यानित्यत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वाद- विशेषः। यदि चान्त्यस्य मोक्षावस्थपरिमाणस्यावस्थितिर- विनाशो भवद्भिः स्वसिद्धान्तमात्राभिनिवेशेनेष्यते तदा उभयोरेव वादिप्रतिवादिनोरावयोरात्मनित्य- त्वविभुत्वसिद्धेमद्देश्यांशे मताविशेषः किमर्थं पुन: सं- ·३१८ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये स०१४॥३५॥३६॥३७॥३८॥३६.. सारदशायां परिच्छिन्नत्वमुच्यते लाघवान्नित्यस्यैकप- रिमाणस्य विभुत्वस्यैव कल्पनाहत्वासम्भवादिति । तदे वमनौश्वरवादिनस्तार्किका निराकृताः । इदानी के- लेनानुमानेनेश्वरसाधनमपाकरोति ब्रह्मायुक्तस्य शा- स्वयोनित्वस्य सिद्ध्यर्थं तथा तकशास्वतो ब्रह्ममौमां- साया गतार्थत्वशङ्कामपनतुं च । पत्यरसामञ्जस्यात् । नानुमानमित्याद्यसूत्रादनुवर्तते तथा चासामञ्ज स्थावैषम्यनेघण्यापत्तन पत्रोखरस्यानुमानं संभव- नौत्यर्थः सांख्याद्युक्तेन विरोध्यनुमानेन सत्यतिपक्षित- त्वादिति भावः । संबन्धानुपपत्तेश्च। संबन्धी व्याप्तिः कार्य्यत्वसकर्तृकत्वयोरनुकूलत- काभावेन श्रुतिप्रवृत्तेः प्राग्व्याप्तिग्रहानुपपत्तेश्च ना- नुमानस्वातन्त्र्यमित्यर्थः । अधिष्ठानानुपपत्तेश्च । करणं विना कर्तृत्वासंभवाञ्चेत्यर्थः । ब्रह्म करण- वदेवेष्टव्यमित्याशङ्कायामाह । करणवच्चेन्न भीगादिभ्यः । ननु परमेश्वरस्थापि पातञ्जले विशुद्धसत्त्वाख्यं करणं स्वीकार्य वेदान्ते ऽपि च ब्रह्मणः करणं श्रूयते ।

·२ अध्याये २ पादः । "चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो:सूर्योऽजायते"त्यादिभ्यः अतस्ततोऽपि करणवदेवास्तु इति चेन्न, ब्रह्म करण- वन्न भवति कुतः, भोगादिप्रसङ्गात् जीववत्सुखदुःखादि- भोगस्य रागद्वेषादेच प्रसङ्गादित्यर्थः करणानां त्रिगु- णात्मकत्वेन दुःखादिस्वाभाव्यादित्याशयः अम्माकं तु केवलप्रकृतिसत्वस्यैवेश्वरोपाधित्वाकारादौश्व- रस्य दुःखाद्यभाव: नित्यानन्दस्तु श्रुतिप्रामाण्यादि- च्छादिवत्केवलप्रकृतेधर्म इत्युक्तं प्राक् प्रकृतेश्च क- टं त्वमेव न करणत्वम् आत्मनोऽकर्ट त्वेन कर्वन्तरी- संभवाज्जीवकोटाविच्छादिवत्कर्ट त्वमपि बुद्धेरेव क- रणत्वं तु मनादौनामिति ज्ञाने तु बुद्धेः करणत्वं न तु मनदीनामिति जाने तु बुद्धे: करणत्वं विष- यसमर्पकत्वेनेति वक्ष्यामः । न तस्य कार्य करणं च विद्यते कायोपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरोश्वर इतिश्रुतिविरोधात्तु चन्द्रमा मनसो जात इत्यादिश्रु- तीनां हिरण्यगर्भरूपण ब्रह्मोपासनायां तात्पर्य पा- तञ्चले च सत्त्वस्य वाभ्युपगमवाद (* उपाधितामाव- वाद') इतिभावः। अन्तवत्वमसर्वज्ञता वा। कि च करणाधीनज्ञानादिकत्व सतीश्वरस्य जीवनदेवान्तवत्वं विनाशित्वं प्राकृतप्रलये विलय (१) पयं पा. २ पु. ना. ।

·३२. ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये सू०४१।४२।४३।४४।४५. इति यावत् तथा सर्वजत्वं च स्या (*ल्करणजन्यतया ज्ञानेच्छाकृतीनाम् नित्यत्वप्रसङ्गात् क्रियायाः का- रणविशेषो हि करणमिति) तथा च नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानां नैवाह स्तस्य न निशा नित्यस्य परमा- त्मनः उपचारातथाप्येतत्तस्येशस्य हिजोच्यत इत्यादि श्रुतिस्मृतयः य: सर्वतः सर्वविदित्यादिश्रुतयश्च पौ- डोरन्नित्यर्थः वाशब्दो ऽत्र समुच्चये । इतश्च ब्रह्मणः करणं नास्ति। उत्पत्त्यसंभवात्। ब्रह्मणः करणानां कर्वभावनोत्पत्यसंभवादित्यर्थः । ननु स्वयमेव पर ब्रह्म स्वरूपकरणनिर्मात्त स्यादि- त्याशङ्कामपाकरोति । न च कर्तुः करणम्। न हि कर्तुः सकाशावकरणमुत्पत्तु महतोत्यर्थः । करणोत्पत्तेः प्राकरणाख्यसहकार्यभावेन कर्तृत्वासं- भवादित्यर्थः। विज्ञानादिभाव वा तदप्रतिषेधः । वाशब्दश्चाथै यदि च विज्ञानादिर्भाविज्ञानेच्छाहत्या- दिनित्यत्व एव मति सृष्टवादावीश्वरस्य करणं मन- आदिकमुच्यते तैरेव ब्रह्मणा विश्वनिर्माणात्तदा तादृशकरणस्य प्रतिषेधो न क्रियते मनादीनामी- (१) अयं पा. २ पु. ना. ।

·२ अध्याये ३ पादः। ३२१ शजानादौ करणत्वस्यैवास्माभिरनभ्युपगमादित्यर्थः । विप्रतिषेधाच्च। "न तस्य कार्य करणं च विद्यत" इत्यादिश्रुति- भिब्रह्मणः करणप्रतिषेधाच्च ब्रह्म न करणवदित्यर्थः इति ब्रह्ममौमांसायां विज्ञानयतिविरचिते वित्ता- नामृताख्यऋजुभाष्ये द्वितीयाध्ययस्य द्वितीयः पादः यथोक्तब्रह्मणि स्मृतिन्याययोर्विरोधः प्रथमपा- देन परिहृतः । द्वितीयपादेन च निरीश्वरा नास्तिक- वादा निराकृताः । तथा केवलानुमानिक ईश्वरवा- दश्चान्ताधिकरणे निराकृतः । इदानीं जन्माद्यस्य यत इति यब्रह्मणः आकाशादिसकलप्रपञ्चजन्मादिका- रणत्वं लक्षणमुखेनोक्तं सामान्यतश्च परीक्षितं तद- तिविशेषत: परीक्षणीयं तत्पसङ्गेनैव जीवस्य गौण्यु- त्यत्तिप्रतिपादनाय ब्रह्ममुख्यशक्त वस्य नित्यत्वांश- त्वचिन्मावखरूपत्वादिकं विस्तारतो विचारणीयं य- तदर्थं टतीयः पादः आरभ्यते । न वियदश्रुतेः। ननु जन्माद्यस्य यत इति यत्पतिज्ञातं तन्नोपप- दाते कुतः, वियदश्रुतेः वियति अथुते अर्थाज्जन्मा. दीनामित्यर्थः छान्दोग्ये तेजश्रादीनामिवाकाशस्य हि जन्मादि न श्रूयत इति भावः । अत्र सिद्धान्त माह । अस्ति तु। ४१ ·। ३२२ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये सू० ११२।३।४ यद्यपि छान्दोग्ये नास्ति तथापि तैतिरोयकादिषु श्रुतिरस्ति विधज्जन्मादिबोधिनी "एतस्मादात्मन पा- काशः संभूत" इत्यादिरित्यर्थः तदेकवाक्यतया च छान्दोग्योयसृष्टावपि वियत्सृष्टिः पूरणीया(*अथ वा जगत्कारणतया ब्रह्मप्रतिपादनस्यैव श्रुतिष्वभिप्रेततया सृष्टौ तात्पर्याभावेन तन्न्यूनतायामपि न चतिरिति भावः) । पुनः पूर्वपक्षौ सूत्रचतुष्टयेन खाभिप्रायं प्र- कटयति । गौग्यसंभवात्। सत्यं श्रुतिरस्ति तथापि सा गौणी कुतो संभ- वात्, निरवयवस्य नभसः प्रकृतिपुरुषवदेव समवाय्य- समवायिकारणयोरसंभवात् अत एव वियतो वि- नाशश्रुतिरपि गौणीत्यर्थः प्रकृतिपुरुषयोरिवाकाश ऽप्यभिव्यक्तिरेव कार्यगुण इति बोध्यं न तु युक्तिप्रा- बल्यादस्यैव सूत्रस्य सिद्धान्तत्वं कथं नेष्यत इति चेन्न, एतेन मातरिश्वा व्याख्यात इत्यागाम्यतिदेशस लानु- पपत्ते: वायूत्पत्तेरगौणत्वादिति । ननु थुतिबलाद्युक्ति- बोधनीया तबाह । शब्दाच्च। "वायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृतं आकाशवमर्वगतच नित्व" इत्यादिश्रुतेश्चाकाशजन्मादिश्रुतिौगीत्यर्थः तथा (२) अयं पा. १ पु. ना. ।

·२ अध्याये ३ पादः। ३२३ निरंशत्वादिभुत्वाच्च तथा नश्वरभावतः । ब्रह्म व्योसोन भेदोऽस्ति चैतन्यं ब्रह्मणोऽधिकम् ॥ इत्यादिस्मृतेश्चेति । नन्वेवं "एतस्मादात्मन आ- काश:संभूतःआकाशाद्वायुरि"त्यादितैतिरोयकश्रुता- वेकस्यैव संभवशब्दस्य वाय्वादिषु मुख्यत्वे वियति च गौणत्वे युगपद वृत्तिइयविरोधः स्यादित्याशङ्ख्य समाधत्ते। स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् यथैकस्मिन्नेव वाक्ये एकस्यैव ब्रह्मशब्दस्य तपो ऽन्नहिरण्यगर्भादिषु गौणत्वं परमात्मनि च मुख्यत्व तथैव संभवादिशब्दस्यापि स्यादित्यर्थः, ननु ब्रह्मशब्द व्यक्तिभेदान्न युगपत् वृत्तियविरोध इति चेत् संभवश- ब्दस्यापि वाग्वादिष्वनुषङ्गेन व्यक्तिभेदः समान इति भावः । ननु आकाशस्य नित्यत्वे "सदेव सोम्येदमग्र- आसौदेकमेवाद्वितीयमि"त्यादिप्रतिज्ञाया एकविता- नेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाश्च संकोच: स्यादाकाशेन बैतप्रसङ्गादित्याशङ्कां समाधत्ते । प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छन्देभ्यः । यथोक्तप्रतियोििनर्नास्ति कुतः शब्देश्यो ऽव्यतिरेकावगमात् अव्यतिरेकस्यानतिरेकस्यैवाबि- भागाख्यस्य श्रुतिभ्यो ऽवगमात् न तु प्रलये गग- नादीनामभावस्येत्यर्थः, तथा सतीदंशब्दवैयत्यि- ·३२४ ब्रह्मसूबभाष्ये विज्ञानामृताख्ये [म० ५।६ दसतोः केनापि प्रकारणाभेदानुपपत्त्यैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाः सुतरामनुपपत्तेश्च दूतो ऽपि उत्तप्रतिजे भवद्भिरप्यविभागलक्षणाईतपरे एवायुप- गन्तव्ये न पुनरखण्डाईतपर यथा मधुमधुकृतो नि- स्तिष्टन्ति नानात्ययानां वृक्षाणां रसान् समवहारमे- कतां रसं गमयन्ति ते यथा तन न विवेकं लभन्त इ- त्यादिदृष्टान्तप्रदर्शनैनाविभागलक्षणाद्वैत एव श्रुते- तात्पर्यावधारणात् तथा ऽस्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्म- नसि संपद्यत"इत्यादिश्रुतावपि संमिथणवाचकात्म- पत्तिशब्दात् अविभागस्यैवावगमात् एवं न तु तहि- तौयमस्ति ततो ऽन्यविभक्तमित्यादिश्रुतयो ऽप्यविभा- गलक्षणाव्यतिरेक प्रमाणानि, अत एव सूत्रकारो व- क्ष्यत्यविभागो वचनादिति, तथा सांख्यशास्त्रेऽप्यविभा गावेव प्रलयसर्गकालयोर्विश्वस्योत्तौ यथा कारणका- र्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्येति(*अन्यथा चाविद्या- ट्रष्ट्रादीनां प्रलये सत्ताभ्युपगमोऽपि भवर्ता नोपप- टोत तैरेवाखण्डताप्रच्यवादिति)एवं च सत्याकाशस्य नित्यत्वे पि प्रकृतिपुरुषयोरिव ब्रह्मण्यविभागनवेकत्व- प्रतिज्ञा ( तथा दुःग्धजानेन दुःग्धघटनि:चिप्तजलवि- न्दुत्तानवत् ब्रह्मज्ञानन ब्रह्मप्रलौनसर्वपदार्थतानं चो- पपद्यतइति) (तथैकबिज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा चोपपन्ना करणे कार्यस्याविभागेन दुग्धज्ञाना- (१) अर्य पा.१ पु. ना.। (२) पयं पा० १ पु. ना.।

·२ अध्याये ३ पादः । ३२५ तदनुगतजलज्ञानवत् ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञानाभि- ताकार्यावस्था तु न ब्रह्मज्ञानेन ज्ञातुं शक्यत इत्या- शयादेकवितानेन सर्ववित्तानोपपन्नमितिश्रुत्वा विका- रस्यासत्यत्वमुक्तं सत्यं वास्तवं नित्यमिति पर्यायः अविभागलक्षणाभेदस्यैव चानादितया अविनाशित- या च वास्तवस्य त्वविभागस्य चाल्यकाल स्थायितया मध्ये वाचारम्भणमात्रत्वं यदेव हि यदपेक्षया स्थिर भवति तदपेक्षया सत्यं भवति यथा देहायपेक्षया प्राणा: "प्राणा वै सत्यमि"तिश्रुतेः, तथा चाविभाग एव सत्य इति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपन्ने- ति । अनेनैव पूर्वपक्षसूत्रेण सर्वाः प्रलयाईतश्रुतयो व्या- ख्याता वेदितव्या इति) इदानौं चतुःसूच्यु के पूर्वपचे सिद्धान्तमाह। - यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् यदुक्तमाकाशस्योत्पत्तिरसंभवात् गौणौति तत्त- दा स्याद्यदि प्रकतिगुणात्मकस्य सूक्ष्माकाशस्योत्पत्तिः श्रुत्योच्येत पार्थिवादिपरमाणोरिव निरवयवत्वेन प- रमसूक्ष्माकाशस्य कार्यत्वासंभवात् नत्वेवं किं तु यावहिकारं विकारपर्यन्तमेव वियदादीनां विभाग: सृष्टिः थुतिषच्यते न तु ब्रह्म प्रलौनपरमसूक्षापर्यन्त- मपि तेषां ब्रह्मण्यन्तर्भूततया ब्रह्मरूपेगौव कथनालो- (१) पयंपा.२ पु. ना० ।

·ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये कवल्लोकव्यवहारानुसारेणीत्यर्थः यथा खोके दार्वादोप- वस्थितादेव सूक्ष्माग्न्यादेनिमन्यनादिनाऽभिव्यज्यमा- नानां विकाराणामेवोत्पत्तियंवड़ियते तथैव प्रकृत्येक- देशात्सूत्माकाशादभिव्यक्तस्य शब्दादिक्षमस्य कार्या- काशस्यैवोत्पत्तिः श्रुतिषु व्यवयिते न तु सूक्ष्माकाश- स्य दारुगतसूक्ष्माग्नेरिवेति । ननु सावयवत्वेनाग्निरू- त्पत्तुमर्हति न त्वाकाशं निरवयवत्वेनावयवसंयोगास्य- कारणाभावादिति चेन्न(*अहंकारस्य तदनुगतसक्ष्मा- काशस्य चावयवत्वात् सजातीयस्यैवारम्भकत्वमिति चे- न्न) नियामकाभावाद्देहादीनां पाञ्चभौतिकवाच्च (केवल विजातीयस्यैवारम्भकत्वानम्युपगमात् केवल- जलादिभ्यो घटाद्यनुत्पत्तेरिति एतेनाकाशात्तदनुगत- वाय्वंशाच्च वा जलादिभ्यो घटाद्युत्पत्तिरित्येवं क्रमेण पञ्चभूतोत्यत्तिरवगन्तव्येतिर) ननु तथा ऽपि पूर्वाव- स्थितस्यैवाकाशस्य(स्वकार्यजननाय प्रतिबन्धनिवृत्ति सहकारिसंपत्तिर्वा कल्प्यतार) (सहकारिमात्रत्वमेव शब्दाद्युत्पादने कल्प्यतामिति) आकाशान्तरकल्पने गौरवादितिमैवं । शब्दस्पर्शविहीनं च रूपादिभिरसंयुतं । विगुणन्तज्जगद्योनिरनादिप्रभावष्ययम् ॥ (१) अयं पा. २ पु. ना. । (२) ० पा० १ पु. ना० । (३) अयं पा० २ पु० ना० । (४) अयं पा० १ पु. ना. ।

·२ अध्याये ३ पादः । ३२७ इत्यादिवाक्यैन्यायवैशेषिकाद्यभ्युपगतेभ्यः शब्दा- दिलिङ्गकत्वेन व्यताख्य म्यः पाकाशादिभूतभ्यो ऽतिरेकेणाप्यव्यताख्यानामणू नामाकास्यश च सिद्धेः। अपि चैवं सति अवयविमात्रीच्छेदप्रसङ्गः भ- वयवानामेव जलद्याहरणादिकार्यजननाय स्खस- योगविशेषस्यैव सहकारित्वकल्पनौचित्यात् अव- यविकल्पने गौरवात्, अथैकत्वस्थूलत्वादिप्रत्ययानु- रोधनावयवी पृथक् सियतौति चेत्समानमाकाशे ऽपि (*घटाकाशगुहाकाशादीनां नानात्वोत्पत्तिप्रल- यानां प्रत्यक्षप्रत्ययस्य पिटवैरित्याभावात् तथा श्रुतिस्मृतिभ्यो ऽपिर) अाकाशं प्रतिमर्गमुत्पादविना- शशालितया नानात्वेनाऽवगम्यते तथा प्रकृतिगुणा- पेक्षया स्थूलत्वेन चेति प्रामाण्यं च प्रत्यक्षशब्दयोरुभ- योरेव समानमास्तिकानां प्रत्यक्षविरोधस्तु कारणव्यु- त्पादनेन निराकृत इति तस्मात्पृथिव्या वाकाश- स्यापि कारणसत्वेन प्रमाणसत्वेन वाक्यविरूपणोत्य- त्तिः समानति । नन्वेवमात्मनो ऽपि यावद्विकारं का- कार्यत्वं स्यादिति चेन्न, आत्मनोविकारित्वप्रतिषेधात् श्रात्मचैतन्यस्यानित्यत्वात्, प्रकृतेः कार्यत्वं ब्रूत्तरसूवे- ण निराकरिष्यति तदेवं पृथिव्यादिवदेवाकाशो ऽपि नित्यानित्योभयरूप इति सिद्ध न्यायवैशेषिकाभ्यां चालिङ्गमव्यक्तं नाम्य पगम्यते नित्येष्वेवाण्वादिषु ग- वादिलिङ्गाम्युपगमात् व्यक्तानां प्रत्यक्षप्रामाण्यादिति [१] अयं पा० २ पु. ना० ।

·३२८ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानाऽमृतास्ये [सू. दाद न्यायसूत्राच्च अतस्ताभ्यां नित्य एवाकाशे शब्दमभ्यु- पगम्या कोशस्यानित्यत्वं पृथिव्यादिवत् नेष्यत इति- असाधारण्येन वाय्वाकाशरयोमृतत्ववचनं च कार्याव- स्थामादायैवापिक्षिक देवादीनाममतत्ववचनवदिति सर्व समञ्जसम् । एतेन मातरिश्खा व्याख्यातः । एतेन वियदुत्पत्तिव्याख्यानेन वायुरप्युत्पन्नतया व्याख्यातः छान्दोग्ये वायत्त त्पत्तरश्रवणेऽपि तैत्तिरीयके तच्छवणात् आकाशाहायुरिति । असम्भवाशङ्का तु वायूत्पत्तौ नास्त्येव सावयवत्वे विवादाभावात् अ- मृतत्वश्रुतिश्चापेक्षिकौत्यूक्तम् । इतराकाशवन्नित्यत्व- श्रुतिर्नास्त्येव तत्मत्वे चाकाशवदेव व्यक्ताभेदेना- विरोधो बोध्यः वायुत्पत्तिश्चाकाशक्रमेणेत्यप्यनेनैव- सूत्रेण सिद्धमिति । ननु नित्यत्वेन श्रुतस्याप्याकाश- स्योत्पत्तिवाक्यादुत्पत्तिस्वीकारे प्रधानन्याप्युत्पत्तिरस्तु तस्मादव्यतामुत्पन्नमित्यादिवाक्येश्य इत्याशङ्ख्याह । असंभवस्तु सतो ऽनुपपत्ते। सदेव सोभ्येदमग्र आसौदित्यादिश्रुतिषु त- प्राय: पिगडवदीक्षिटब्रह्माभेदेनोपन्यस्तं सूक्ष्मं जगत् सत् तस्य सतो व्यत्तस्य परमसक्ष्माकाशादिरूपगु- गावयात्मकस्य प्रधानस्थ तु संभव उत्पत्तिर्नास्ति कुतः अनुपपत्तेः, तस्य कारणाभावेन विकाररूपत्वासंभवा- ·२ अध्याये ३ पादः। ३२६ कारण कल्पने वा नवस्थानादित्यर्थः अत एव पुरु- षस्येव प्रधानस्याप्युत्पत्तिर्गौणौत्युक्तं कौमें संयोगल- क्षणोत्पत्तिःकथ्यते कर्मजानयोरिति ।महदादिविका- ररूपगानित्यत्वं च प्रधानस्यापौष्यत एव"क्षरं प्रधा- नममृतताक्षरं हर"इतिश्रुते. । आधुनिकास्त्विदं सूर्य ब्रह्मण उत्पत्तिं प्रतिषेधतीत्याहुः तन्न, ब्रह्मण उत्पत्तेः श्रुत्यभावेनाप्रसक्तत्वात् अात्मनित्यत्वप्रतिपादनैव सुतरां ब्रह्मनित्यत्वस्य सेल्यमानत्वाच्च । छान्दोग्या- नुक्ते वियदायुसृष्टी पूरयित्वा छान्दोग्यसृष्टावन्यं वि- शेषमाह। तेजोऽतस्तथागाह। यद्यपि छान्दोग्ये सदाख्याब्रह्मणस्तेजः सृष्टि: सा- शादेव श्रूयते तथापि अतो बाबोस्तेजः संभवतीति नेयं कुतः, तथा हि तैत्तिरीयश्रुतिराह वायोरग्निरि- तीत्यर्थः छान्दोग्यश्रुतिश्च (*न क्रमपरा ब्रह्मप्रति- पादनमाचपरत्वादितिभावः) । आपः। अतस्तथात्याहेत्यनुवर्तते तथा च यद्यपि श्रु- त्यन्तरे "आप एवेदमग्र आसुरिति" जलस्यैव प्र- थमं सृष्टिः श्रूयते तथापि अतस्तेजस एव पापो जायन्त इति बोध्यं कुतः तथाद्याह तैत्तिरीयश्रु- (1) पाकाशवायुहारकबेनीपपादनौति भावः इत्यधिकम् १ पु.।

·३३. ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानाऽमृतास्यै सू.१०।११।१२ तिरग्ने राप इत्यर्थः उक्तव तौ च पृथिव्यादिव्यपे- क्षयवाग्रेशब्द उपपादनीय इति भावः एतेनाप एव ससर्जादौ तासु बौजमवामृजदितिमन्वादिस्मृतिध्व- प्यादावित्यादिशब्दः पृथिव्याद्यपेक्षयैव बोध्यः । पृथियधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः । अतस्तथाधाहेत्यनुवर्तते अतो जलात्टथिवी जा- यते तथा द्याह सैव श्रुतिः अभ्यः पृथिवौति"। ननु छान्दोग्ये 'ता आप ऐक्षत बव्यः स्याम प्रजायेमहिता अन्नमस जन्ते" त्यनेन जलाद्रोहियवादिरूपस्यान्नस्यो- त्पत्तिक्ता तदेकवाक्यतया च तैत्तिरीयके ऽपि पृथि- वौशब्दो ऽन्न पर एवोचितः सामान्यशब्दस्य विशेषप- रत्वे लक्षणाद्यभावादित्याशङ्ख्याह अधिकाररूपशब्दा- न्तरेभ्य इति सर्वश्र तिषु जलात्टथिव्य व बोध्या छा- न्दोग्ये अन्नशब्दस्य पृथिवीलक्षकत्वात् कुतः महाभू- ताधिकारात् तथा छान्दोग्ये 'यत्क्षणं तदन्तस्येति" सामान्यपृथिवीरूपस्य कथनात् अन्नरूपस्य शुक्लादेरपि दर्शनात् तथा तद्यदपां सर बासौत्तत्समहन्यत मा थिव्यभवदि"ति श्रुत्वन्तराचेत्यर्थः । एवं तैत्तिरीयक- शु तिमवलम्ब्य ब्रह्मणः सकाशात् क्रमेण पञ्चभूतोत्य- त्तिरवधारिता । तवायं संशयः किं परमेश्वर मा- काशमेव स्वयं सृजति वायवादीस्तु परत एव पि- तामहरुव पुत्रद्वारा पौवं किं वा वावादीनपि स्वयं ·२ अध्याये ३ पादः । सृजति यथा कुलालः स्वयं कपालं सृष्ट्रा तेनैव कपालेन स्वयं घटमपि सजति आकाशादि . दे- बानां च करचरणादिवदीश्वराधिष्ठिततया स्रष्टुत्वो पपत्तेः कर्षणादिकर्मसु गोहलिकाद्युभन्यकत्तू कत्वद- नादिति तत्रोत्तरं पदं सिद्धान्तयति। तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः। स प्रकृत: परमेश्वरस्सतपणावस्थित: सर्व मू- जति कुत: तदभिध्यानरूपातल्लिङ्गात् छान्दोग्यादी सेयं देवतेचत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जी- वेनात्मना ऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीत्यादिरूपं यदीश्वरस्थाभिध्यानं तदेव हि परेश्वरस्य स्वतः सर्व- स्रष्टत्व लिङ्गं, यदि चाकाशादयो देवाः स्वातन्च्ये- शैव खखकार्यस्रष्टारः स्युरीश्वरस्तु हेतुकत्तू माव- स्तर्हि न ब्रह्माण्डादिसृष्टये तत्तद्देवतान्तर्यामी भूत्वा खयं सृच्यामौति परमेश्वरस्थ संकल्पः स्यात् अपि तु सर्जयिष्यामौत्येव स्यात् अतो ऽवगम्यते देवादीना- मध्यस्मदादिवदेव पारतन्याहारवादिसृष्टावपि पर- मेश्वरशेषतैव न स्यात् गोगमनादिषु गोपालवशता- वदिति । अव तत्तेज ऐक्षते त्याद्यभिध्यानं परमेश्व- रस्य अष्टत्वे लिङ्गमिति केचित्, तत्र तादृशाभिध्या- नानां वेजमाद्याभिमानिदेवतास्वपि संभवात् "- भिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्यो"मिति सूदेव ·३३२ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताध्ये [सू०१३।१४ तादृशवाक्येष्वभिमानिव्यपदेशस्योक्तत्वाच्च । न च प्रक- रणात्तत्तज ऐक्षतेत्यादिष्वपि परमेश्वर एवाभिध्या- तेति वाच्यं,प्रकरणातजादिशब्दस्य बलवत्वादिति। वस्तुतस्तु सृजतीति क्रियापदाध्याहारं विनैवेदं सव- मित्थं व्याख्येयं, जन्मायस्य यत इति प्रतिज्ञातत्वा- हुमणी भूतजन्महेतुत्वं प्रतिपाद्यानेन सूत्रेणान्ता- मित्वादिभिः स्थितिहेतुत्वमाह तदपि ध्यानादित्या- दिना । तथा चायमर्थः तद्यथोक्तमाकाशादिभूतपञ्चक स एव परमेश्वर एव अन्तर्यामिरूपेण प्रविश्य श- क्तिशक्तिमन्न्यायेन देहदेहिवदविभागेन कार्यकारमा- विभागेन च स्थितः कुतः । प्रवेशाभिध्यानरूपादोश्वराभेदलिङ्गादिति । अतः सिद्धं सर्वान्तयामः सर्वाधारश्च सन्म एव सर्व धारयतीति तदेवं भूतपञ्चकसृष्टिस्थितिहेतुत्वं ब्रह्मणः प्रतिपाद्य तत्पलय हेतुत्वं प्रतिपादयति । विपर्ययेण तु क्रमो ऽव उपपद्यते च। क्रमणं क्रमो गमनं ब्रह्मण्यप्यय इति यावत्म च प्रलयो विपर्ययेण जन्मनो वैपरीत्येन भवति कुतः अत: शब्दात्। जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते। ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते वायी ज्योतिः प्रलोयते ॥ वायुः प्रलीयते व्यो नि तच्चाव्यतो प्रलोयते । अव्यक्त पुरुषे ब्रह्म निष्कले संप्रलीयते ।

·२ अध्याये ३ पादः । इत्यादि स्टत्यनुमितश्रु तेरित्यर्थः । युक्तिमप्या- उपपद्यते चेति उप्रपद्यते चार्थवैपरीत्येन क्रमः मृहटादो कारोवेव कार्याणां लयदर्शनादित्य- धः । ब्रह्मणि पञ्चभूतजन्मादिहेतुत्वं विचारितम् इदानी अन्तः करणजन्मादिहेतुत्वं विचारणीयं नत्र संशयः किं सांख्यानामिव भूतसृष्टेः पूर्व- मेव बुद्धहकारसृष्टिकत भूतसृष्टेः पश्चादिति तत्र सिद्धान्तमाह। अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण त- लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् । सदाकाशयोरन्तरा मध्ये विज्ञानमनसो जन्मा- दिप्रतिभवत: शङ्कानिराकरणमुखेनैवात्र हेतुं वच्य- ति विज्ञानं महदाख्याबुद्दिनिश्चयात्मकत्तिमती म- नश्च संकल्यादिवृत्तिमत् अनयोरेव चित्ताहंकारयो- निवेश: एकस्यैवान्तःकरणस्य वृत्तिमात्रभेदेन प्राणा- दिवच्चतुर्दा विभागात् अन्तःकरणस्यैकत्वं च पञ्च- त्तिमनोवदितिसूत्रात्वच्यते तचैव चेदं विचारयि- व्यामः । सांख्ययोगयोश्च महतो ऽहंकारः अहंकारा- नमन इति कार्यकारणभावी वृत्त्यभिप्रायेणैकस्सिन्ने- बान्तःकरणे प्रोतःधर्मिभेदे हि पातञ्चलभाष्ये व्यास- वाक्यं विरुध्येत यथा क्लेशभर्मविपाकाशया मनमि वर्त- मानाः पुरुष व्यपदिश्यन्त इति तव बुद्धिधर्माणां भो- ·ब्रह्ममूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये गादीनां मनोधर्मत्वोक्तरिति । अत्र शकते ननु क्रमे- गाकोशाधनन्तरमेव ते उत्पद्यन्ते कुत: तल्लिङ्गात्त- ते जो ऽसृजतेति तेजः सृष्टानन्तरमेव तत्तेज ऐक्ष- त बहुस्यामित्येवंरूपस्यान्तःकरगणव्यापारस्य श्रवणात् एवं भूतान्तरे ऽपि भूतसृष्टनन्तरमेव तदीक्षणस्य श्रवणादित्यर्थः । समाधत्त न अविशेषादिति अन्तरो- त्पत्तायपि लिङ्गानामविशेषात् अविशिष्टत्वात् ए- तस्माज्जायते प्राणो मन: सर्वेन्द्रियाणि च खं वायु- ज्योतिरापश्च पृथिवी विश्वस्य धारिणीत्यादिश्रु तो पाठक्रमस्यान्तरोत्यत्तिलिङ्गस्य सत्वादित्यर्थः । मन: शब्देनावान्तःकरणसामान्यमेवोक्त विशेषान्तराव- चनेन गोबलौवहन्यायानवकाशात्, नन्वेवं लिङ्गयो- रविशेषादन्तरैवान्तः करणोत्पत्तिरिति कथमवधार्य- मितिचेत् अन्तरोत्पत्ती यथोक्तलिङ्गदयस्येवोपपत्ते: पूर्वोत्पन्न स्थान्तःकरणास्य पश्चाइत्तिसम्भवात् पश्चादु- त्पत्तौ च पाठक्रमानुपपत्ते रिति अथ वा अन्त:क- रणस्य पूर्वोत्पन्नत्वे ऽपौक्षणोपपत्त्यविशेषाल्लक्षणं लि- गमित्यर्थः किं च बाधकश्रु त्यभावेन स्मृत्वा तद- नुमितश्रु त्या चान्तरे वान्तःकरणस्य जन्मादिकम- वधारणीयं, न चाकाशादिमष्टिव तिर्वाधिको भवति श्रुतिषु कुवापि समग्रसृष्टाकथनात् उपासनादि- परत्वेन श ते: सृष्टौ तत्क्रमे वा तात्पर्य्याभावाच्च स्म- तो बसमप्रलयप्रक्रियायाः स्वपरत्वेन क्रमपरत्वेन च प्रकते ममतत्व बलवत्वादिति । यत्न व स्मृत्योरेवा- ·२ अध्याये ३ पादः। ३३५ न्योन्यविरोध: सृष्टावंशतो दृश्यते तत्व कल्यभेदेन वि. रोधः परिहर्तव्य इति तस्मात्सिद्ध सदाकाशयोमध्ये ऽन्तःकरणसृष्टिरिति उत्तरपादे चापरेषां प्राणेन्द्रिय- सुक्ष्मभूतानामपि सदाकाशयोरन्तराल एवोत्पत्ति वक्ष्यति अत: श्रुतिस्मृत्योः सृष्टिप्रक्रिया विरुद्ध व मन्तव्या येत!मत्राणासवर्थ परित्यज्य स्मृतिविरुद्धा सृष्टिप्रक्रियां श्रौतत्वेन परिकल्प्य सर्वी मन्वादिस्म- तिमप्रमाणीकुर्वन्ति तैरिदं महाभारतवाक्यं न श्रुतम् । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपव्हयेत् ॥ विभेत्यल्पश्रु ताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यतीति । नन्वेवं सदाकाशयोर्मध्ये ऽन्तःकरणसृष्टागौ- कारे "उन्नमयं हि सोम्य मन"इत्यादिश्रुतिविरोध- स्तथा विराड्देहाधिरण्यगर्भस्य करणोत्पत्तिबोधकम- न्वादिविरोधश्च यथा विराड्देहाधिकारी मनौ। उदबत्मिनश्चैव मनः सदसदात्मकं । मनसश्चाप्यहंकारमभिमन्तारमीश्वरम् ।। इत्यादि तामिमामाशङ्कामपाकरोति । चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्ताप- देशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात् । चराचरं शरीरमाश्रित्यास्यान्त:करणजन्मादे- व्यपदेशस्तु भाक्तो गौणः स्यात् । कथं तद्भावभादि- स्वात् तेषां चराचरशरीराणां भावैध द्वि हासाटि- ·३३६ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये रुपै विस्वामित्वादविहासादिमत्वादित्यर्थः । तदे तत् श्रुत्या स्वयमेवोतं यथा एवं सोम्य ते षोडशा- नां कलानामेका कलाऽतिशिष्टाभूत् सान्नेनोपसमा- हिताप्रज्वालोत्तयैतहि वेदाननुभवस्यन्त्रमयं हिमो- म्य मन इत्यादि अव हि मनस एका कलावशिष्टा साधन्नेन प्राज्वालीदित्येवोतं न तूत्पन्न मिति तो ऽन्त्रनिमित्तकर याख्यविकारादन्नमयं मन इत्युक्तम् एवमेव"आपो मयः प्राणस्तेजोमयो वागि"त्यादिश्रु- तेरप्यर्थो ऽवधारणीयः यच्चोक्तं मनुवाक्यं तवापि उदबत्यनेन धात्वर्थमर्यादया संवर्छितवानित्येवा- वगम्यत इति यदि च विण्डदेहादेव हि हिरण्यगर्भ- बुद्ध्यादौनामुत्पत्तिर्मन्वभिप्रेता स्यात् तदा । मनः सृष्टिं विकुमते चोद्यमानं सिमुक्षया । श्राकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दं गुणं विदुः ।। इत्यादिक्रमेगा पञ्चभूतसृष्टयनन्तरमित्येषा स- ष्टिरादित इति वाक्यशेषो विरुध्येत आदितः सर्गा- दावित्यर्थः अती मनावादिसृष्टिरेवमुख्था विराड्देह करणा सृष्टिस्तु प्रत्याभिव्यक्तिमात्रेण गौणीति विवे- ताच्यम् । एवमन्येष्वपि पुराणेतिहासादिषु विधा श्र- यमाणा प्राणकरणसृष्टिविवक्तव्या इदं त्ववधेयम् अन्त:करणापरिमागास्याचार्याणानुक्तत्वादम्यहितेन योगशास्त्रेणोक्तं व्यामदेवैश्च पातञ्जलभाष्ये ऽनुमतं विभुपरिमाणमेवासाभिरण्यभुपगन्तव्यम् प्रणवश्चे- ·३ ३ अध्याये ३ पादः। त्यागामिसूत्रेण च तम्मावाणामेवोत्पत्तेर्वच्यमाण- त्वात् एवं च सति नित्यानित्योभयरूपमेव आकाश- जन्मनोऽपि भवति तत्र कोरणावाशवन्नित्यं विभुम- नः घटमाकाशं चिदाकाशमाकाशं च हतीयको दायां शून्यतमं विधि चिदाकाशं वरानने इत्यादिस्मृतेः, ई- शोपाधिदृष्टान्तेन सामान्यत आत्मोपाधित्वावच्छेदेनैव लाघवादिभुत्वकल्पनौचित्याच्च, तदेव च गुणान्तरसं- भेदेन दधिवत्कायं मनोरूपणापि परिणमत इति मन्तव्ये केवल कार्यत्वे यावदात्मभावित्वाच्च न दोषः पुंस्त्वादिषत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगादित्यागामिसूत्रह- यानुपपत्तेः केवलनित्यत्वे चैतस्माज्जायते प्राणो मन इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोध इति तच्च कार्य मनोऽह- ष्टादिवशादनियतपरिमाणं भवतीति मनसो विभुम- ध्यमाणुपरिमाणानि शास्त्रेषु अवगम्यमानान्युपपद्यन्ते। इदानी नौवस्थाप्यन्तराल एवान्तःकरणहारकाभिव्य- तिरूपा गौण्युत्पत्तिः परमेश्वरांशरूपेण विचाऱ्यां त- दर्थं पादसमाप्तिपर्यन्तं जीवप्रक्रिया तत्रादौ जीवस्य उत्पत्तिं निराकरोति अंशत्वोपपत्तये वक्ष्यमाणमो- चोपपत्तये च। नाल्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः । अवात्मशब्दो न परमात्मपरः अंशत्वस्य बच्य- माणत्वात् (*नैनं पर इतिवच्यमाणसूमाञ्च बथा च ·MAHANA ३३८ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये [सू०१४ अनेन जौवेनात्मना अनुप्रविश्येति श्रूयमाण) आत्मा जौवो नोत्पद्यते कुतः अश्रुतेः जीवोत्पत्तेरश्रवणात् अनेन जीवेनात्मना ऽनुप्रविश्येत्यादिश्रुतिषु जीवानां पूर्वसिद्धताया एवावगमात्, ननु छान्दोग्ये जीवस्य सि- दबन्निर्देश ऽपि यथाऽऽ"ग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्च- रन्ति एवमेवैतम्मादात्मन: सर्व एत श्रात्मनो व्य च्च- रन्ति बह्वीः प्रजाः पुरुषात् संप्रमूता"इत्यादिषु जी- वोत्यत्तिः श्रूयत इत्याशङ्याह नित्यत्वाच्च ताभ्य इति ताभ्य: श्रुतिभाो जीवस्य नित्यत्वाच्च जीवापतं वाव किलेदं मियते न जौवो म्रियत इत्यादिरूपाभ्य दू- त्यर्थः च शब्दात् श्रुत्युक्तवन्धमोवाद्यनुपपत्त्यादयो ग्राद्या उता चोत्पत्तिरौपाधिको अभिव्यक्त्या गौणी- वेति भावः । तो ऽत एव। अत एव नित्यत्वादेव जीवो ऽज्ञः पूर्वानुभूत- स्मर्ता भवति अनित्यत्वे हि पूर्वाननुभूतं सन- पानेष्टसाधनत्वादिकं जातमावः स्मर्तुं न शक्नोति जन्मन: पूर्वमसत्वात् ततश्च स्तनपानादिप्रत्त्यनुप- पत्तिरतो ऽजलानुपपत्तिरतोजत्वानुपपत्त्या ऽऽप्यात्मा नित्यः सिद्दातीत्यर्थः । यद्यपि कारस्मृत्यादीनां चितधर्मत्वमेव तथापि य एव चेतनो ऽनुभावा- ख्यबुद्धित्तिहारा यस्य विषयस्य ट्रष्टा भवति स एव (१) अयं पा. २ पु० मा० ।

·३ अध्याये ३ पादः। ३३६ स्मृतिहारा ऽपि तस्य द्रष्टा भवति नान्य इति नियमो ऽस्त्येवेति भावः । इदानों पितापुत्रवदंशांशिभावस्यो- पपादकं ब्रह्मसरूपत्वं प्रतिपादयितुं जीवस्य विभुत्व- कर्तृत्वादयो ऽशेषविशेषाः प्रतिपाद्यन्ते एवं ब्रह्माभि- न्वस्य जीवस्य नित्यो ऽपि ब्रह्मांशत्वेन पितापुचव - तुहेतुमडावसंभवाज्जम्माद्यस्य यत इति प्रतिता से- स्थति तथांशाण्यभेदेनाप्यात्मैक्यं सेत्यति सेत्स्यति च ब्रह्मात्मत्वम् पात्मेति तूपयन्ति चेत्य नेन वक्ष्यमाणं सेक्यति च साम्येनाप्युपासति सवा दो जीवस्थाणुत्वं निराकर्तव्यं तत्र च सूत्रबयात्मकमहावाक्येन जौ- वाणुत्वं शङ्कते। उत्क्रान्तिगत्यागतीनां। ताग्य इत्यनुवर्तते नाणुरिति च साध्यं हनीय- सूत्रे वक्ष्यति सुत्रदैये दुर्बोधता स्यात् इवाशयेन पृ- चक्मूचदयेनावादी हेतुइय निर्वचनमिति बोध्यं तथा चायमर्थः नापुरुषो जौव इति यावत्स अणु: कुतः उत्क्रातिगत्यागतीनां ताश्यः उत्क्रान्त्यादिश्रुतिभ्य इ- त्यर्थः न हि विभोरक्रमणं गमनमागमनं वा संभव- नीति भावः “स यदा अम्माच्छरौरादुत्क्रामति महै- के स.टकामतौ"त्यादिनानिश्रुति: "ये चैके वा उस्माल्लोकापयान्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ती"त्या- दिर्गतिश्रुतिः "तम्माल्लोकारपुनरेत्यस्मै लोकाय कर्म- ·३४० ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये सू०१६।२०।२१ ण"इत्यादिरागतिश्रुतिरिति नित्यत्वव्यवस्थापनात्तु निरवयवत्वेन न मध्यमपरिमाणसंभव इत्याशयः हे. त्वन्तरमाह। खात्मना चीत्तरयोः। ताभ्य इत्यत्राप्यनुवर्तते इतश्च जीवो ऽगुः स्वात्म- नोत्तरयोश्च ताम्यः श्रुतिभ्य इत्यन्वयः अयमर्थः खात्मना स्वस्थान्मना सदाख्येन विभुना विशिष्टयोः संबद्धयोः उतरयोगत्यागत्योः प्रतिपादिकाः श्रुतयः "सति स- ति संपद्य न विदुः सति संपद्यामह" इत्याद्या: "सत आगत्य न विदुः सतआगच्छामह" इत्याद्याच न हौदं ब्रह्मणि गमनागमनं विभुत्वे सति जीवस्य सं- भवति योविभुनो संयोगविभागासम्भवान्न चान्तः करणहारा भविष्यति अन्त:करणे प्रमाणाभावाद- न्यहारकत्वकल्पने गौरवाच्चेति । चेन्नेतराधि- कारात्। नाणुरिति साध्य पूर्वसत्रामा व्याख्यातं शेषा- थंचायं ननु जौवो पुणुर्न भवति अतच्छ्रुतेः धना- श्रुतेः “अस्खूलमनवहस्वमिति आकाशवत्सर्वगतच नित्य इति च श्रुतेरिति चेन, इतराधिकारात् तादृशशु तीनां परमात्माधिकारस्थत्वादिति दूतश्च विभुत्वश्रु तयः परमात्मपरा एव न जौवपरा इत्याह । नाणुरतछतेरिति ·३ अध्याये ३ पादः । ३४१ खशब्दोन्मानाभ्यां च । स्वस्य जीवस्याणुत्ववाचकशब्दात् एषो ऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्य इत्यादिरूपात्तथा स्वस्य उन्मानात् अणुव्यपरिमितत्वाच्चेत्यर्थः । बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च भागो जीवः स वित्नेय इत्या- दिश्रुतिभिरित्यर्थः । ननु जीवस्थाणुत्वे सति जला- वगाहादौ सर्वदेहावच्छेदेन शैत्योपलब्धि न स्या- दित्याशङ्कामपाकरोति । अविरोधश्चन्दनवत् । यथा हि चन्दनबिन्दुः शरीरैकदेशसंबद्धो ऽपि श- रोरव्यापिनमालादं करोति तथैव देहैकदेशस्थो ऽपि जौवः शरीरव्यापिनीमुपलब्धिं करिष्यति नास्त्यन विरोध इत्यर्थः । अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्यु- पगमावृदि हि। नन्ववस्थिती जीवचन्दनयोबैंशष्यं विशेषो वर्तते न्दनं हि प्रत्यक्षत एव ललाटाोकदेशे दृश्यत इत्य- त्या तत्र युक्तिविरुद्धमपि कल्प्यते आत्मा त्वतीन्द्रि- इत्यवस्थाने प्रत्यक्षा प्रत्यक्षत्वविशेषाज्जीवे युक्तिवि- घेन विभुत्वमेवोचितमिति चेन्न, आत्मनोऽपि स्था- वशेषस्य श्रुतित एव भवद्भिरभ्युपगमात् तत्रैकदे- ·३४२ ब्रह्मसू वभाष्ये विज्ञानामृताख्ये सू०२२।२३।२६।२५।२६) शमात्रेण श्रुतिं पठति हृदि हौति हृदि ह्येष आत्मा स वा एष आत्मा हृदौत्यादिहिं श्रुतिर्वर्तत इत्यर्थः ननु तथापि विषमो दृष्टान्तःचन्दनस्य सावयवत्वे- नावयवहारा सकलदेहसंबन्धः संभवेत् आत्मा च नि- रवयव इति शङ्कायां दृष्टान्तान्तरमाह। गुणादा लोकवत् । अविरोध इत्यनुवर्तते यथा प्रदीपादिरूप पा- लोको गेहैकदेशस्थो ऽपि प्रकाशाख्येन रुपगुणेन गेहं व्याप्नोति तथैव शरीरैकदेशस्थो गुर्जीबो ऽपि जानगुगीन देह व्यापिष्यति नास्त्यत्र विरोध इत्यर्थः ननु गुशानामाश्रयगमनं विना देशान्तरव्यापनं क्का- पि नष्टं स्वतोऽक्रियत्वादिति तबाह । व्यतिरेको गन्धवत्। यथा गन्धस्य केवलगुणस्यापि चम्पकादिभो व्यतिरेकः दूरदेशगमनाय विभाग एवं दीपाद्यालोक- स्यात्म चैतन्यस्य च स्यादित्यर्थः अनुभवबलाद् गुणा- नामपि क्रिया स्यादिति भावः । तथा च दर्शयति । तथा च स्मृतिरपि अनन्तारश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो दौत्याद्या एकदेशस्थितस्येन्दोचोत्सा सर्व- वगा यथेत्याद्या चेकदेशस्थितस्य चैतन्य गुमोन देह- 1 7 fi ·३ अध्याये ३ पादः। ३४३ व्याप्तिं दर्शयतीत्यर्थः तादणु|व इति सिञ्चतदे- वमात्माणुत्वे प्राप्ते सिद्धान्तमाह । पृथगुपदेशात् । जौवादणुरुपाधिभूतः पृथक् कुत: उपदेशात्स चानन्याय कल्पते सवाएष महानज प्रात्मा यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेष्वित्यादिश्रुतिभिर्जीवस्यानणुत्वो- पदेशादित्यर्थः एवं नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलो ऽयं सनातन इत्यादिस्मतयो ऽप्यात्मसामान्यस्यैव वि- भुत्वे प्रमाणानि बोयानि । नन्वेवमुक्रान्त्यादयो ऽणु- वोन्मानहृदयप्रवेशादयश्च श्रुतिस्मृतिषुच्यमानाः क- धमुपपद्यरंस्तवाह। तदगुणसारत्वात्तु तद्यपदेशःप्रा- ज्ञवत्। उपाधिभूतादणुगुणसारस्वात्तु अशुगुणव्य पदेशो जोवे यथा प्राज्ञ इत्यन्वयः अयमर्थः जौवोपाधिबु- हिरणुः कार्य्यावस्खया परिच्छिन्न परिमाणः तस्य चो- पाधेय गुणा उत्क्रान्त्यादयस्तत्सारमात्रगुणक एव जीवो लोकैर्दश्यते व्यवद्यिते च स्वतो निर्गुणत्वात् अलो लोकानुसारेण श्रु तावपि जीवस्योत्क्रान्त्यादि- व्यपदेशो न पुनर्जीवस्य स्वत उत्क्रान्त्यादिः श्रुत्या व्यपदिश्यते विभुत्वश्रुतिविरोधात्, ।

·३४४ ब्रह्मसूचभाष्ये विज्ञानामृताख्ये [सू० २८।२६ पुमान्सर्वगतो व्यापी द्याकाशवदयं स्थितः । कुत: कासि क गन्तासौत्येतदप्यर्थवत्कथम् ॥ इत्यादिस्मृतिविरोधाश्चेति अयं च विभागः श्र त्यैव स्पष्टीकत: “यथा कस्मिन्नहउत्क्रान्तो भ- विष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठित प्रतिष्ठास्यामोतिस प्राणमसृजतेति तथा बुड्डेर्गुणेनात्मगुणेन चैव धारा- ग्रमात्री ह्यवरो ऽपि दृष्टः बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च भागो जीव: स विजेयः स चानन्त्याय कल्पत इति अवाद्यार्धेन बुद्धिसंपर्काज्जीवस्य परिचि- न्नव्यवहारमुक्का पश्चाद्वितीयश्लोकचतुर्थपाटेन तस्य स्वत आनन्त्य प्रोक्तं तच्च स्वत श्रानन्त्यमोपाधि- कपरिच्छेदोपगममावम् । अथ वा उपाधिशुद्ध्या तस्य परिच्छिन्नविकारविगमे सत्यु पाधिनैव सह विभुत्ला- भिव्यक्तिः न पुनः साधनसाध्यं दिगम्बराणामिव मन्तव्यं सावयवत्वादिना विनाशित्वप्रसङ्गादिति प्रात्तवदि- ति यथा प्राज्ञ ईश्वरे माया परमाणवाद्युपाधिगुण- सारत्वेन मायादिगुणव्यपदेशः सो ऽकामयत अणो- रणीयान् तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् प्रान्जेनान्वारूढ- उत्सृज्य यातीत्यादिः तहदित्यर्थः तदेतज्जीवस्य ग- मनादेरौपाधिकत्वम् । घटसंतमाकाशं नौयमाने घट यथा । घटो नीयत नाकाशं तबज्जीवो नभोपमः ।। इति श्रुत्या गतिश्रु तिरप्यु पाधियोगादाकाशव- ·२ अध्याये ३ पादः । ३४५ दिति सांख्य सूत्रेण च स्पष्टमुक्तमत्र सूचे तद्गुणसार- त्ववचनाज्जीवस्य कर्तृत्वादिप्रमुख: संसारो ऽप्यौपा- धिक इत्यायातम् । नम्वेवं यदि बुद्धिगुणा एव जी- वस्य गुगाः न तु स्वतः सुखदुःखधर्माधर्मादिमत्वं तदा प्रलयादौ बुद्धेविनाशे सत्यात्मनो मोक्षापत्ति- स्तथा च प्राकृतप्रलयानन्तरं पुनः सृष्टिनं स्यात् मु- तस्य च पुनरुयाध्युत्पत्त्या संसाराभ्य पगमे ऽनिर्मो- चापत्तिरित्याशङ्कामपाकरोति । यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्त- दर्शनात्। नोक्त दोषः कुतः, तस्य पृथक्शब्देनोक्तस्योपाधे- योवदात्मभावित्वात्, उपाधेरन्तःकरणस्य यावदा- मावस्थित्यवस्थानात् नित्यत्वादिति यावत्, तद्दर्शनात् यावदात्मभावित्वश्रवणात, कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परे व्यये सर्व एकौ भवन्ति कतम आत्माऽयो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेष्वित्यादिष्वित्यर्थः, (विज्ञान- मयो बुयधौनाखिलव्यवहारः यतो वा यदात्मभावि- त्वमर्थच्छुत्योक्तम्, अदृष्टानाश्रयत्वेनानादेरनन्तत्वात्') विज्ञानशब्दश्च बुयाख्यकरणवाच्यपि भवति विज्ञा- नमयो मनोमयः प्राणमय इत्यादौ मनादिभिः सह पाठात्, उक्तवाक्य योश्च विज्ञानशब्दो न चैतन्य- - (२) अयं पा० १ पु. नार ।

·३४६ ब्रह्मसूत्रभाध्ये विज्ञानामताख्ये [सू० ३०३१ वाची, न वा कादाचित्क मंबन्धन विज्ञानमयत्वं विव- चितं परमात्मव्याहत्त्यसंभवादिति मोक्षधर्मादिस्म- त्यनुमितश्रुतिभ्य व बुद्दे नित्यत्वमवसेयं, यथा मोक्षधमें बुद्धिपुरुषो प्रकृत्य। सृजते च गुणानेक एको न सृजते गुणान् । पृथग्भूतौ प्रकृत्यैतौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ॥ इति प्रलवमोक्षादौ च नानादिहेतुः संयोग- विशेष एव नश्यति न तु संयोगमामान्यमतः सर्वदा संप्रयोग उक्तः । नम्वेवमन्तः करणस्य नित्यत्वे ऽनिर्मा- क्षः स्यातिदि चेन्न, कर्मादिरूपनिमित्तकारणनाशे द- ग्धबौजदवस्थितादन्तःकरण्यात्मारासंभवेन मोक्ष- सम्भवात्, अन्तःकरणस्य च सत्वादिगुणान्तःपातिन इतरगुणवत्प्रलये विलयान तेन ब्रह्माणो ऽद्वैतं तथा झुक्तं प्रतिज्ञाऽहानिरव्यतिरेकाच्छब्देश्य इतिसूत्रेणेति बोध्यम् । नन्वनमन्तःकरणस्य नित्य वे अन्तराविना- नमनसौ इत्यादिसूबोकें बुद्धिजन्मानुपपन्नं तथा"एत- स्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि"चेत्यादिश्रुतयः प्रकृतेर्महान् महतोहार इत्यादिस्मृतियथानुपप- न्ना इत्याशङ्कामपाकरोति । पुंस्त्वादिवत्वस्य सतोऽभिव्यक्ति योगात्। (१) महा. भी. अ० २४ ७ लो० २३ । (१) खखामिभावोऽपि इति । पु• पा० ।

·२ अध्याय ३ पादः। ३४० यावदात्मभाव्येवान्तःकरणं पुंस्त्वादीनामुपस्थे न्द्रियादीनामिवास्यान्तःकरणस्य सतो विद्यमानस्यै- वाभिव्यक्तेोगात् युक्तवादित्यर्थः । पुंस्त्वादिवदित्यनेन घटादिवेलचण्य मुक्त घटादीनां यतीतानागतावस्थया प्रलये सत्वम्, अन्त: करणस्य तु वर्तमानावस्थयैव सत्त्वं, यथा चक्षुरादिभि: मह बाल्ये ऽपि उपस्थेन्द्रिय तिष्ठति किं त्वनभिश्यकतया कार्यकरं न भवति, त- देव तु यौवने अन्नादिना द्यायविकारं गच्छदभि- त्याख्यकार्यतां प्राप्नोति एवमेवान्तःकरणं प्रलये विभुरूपेण विद्यमानमप्यनभिव्यक्त कार्यक्षम न भ- वति सर्गादौ तु गुणान्तरोपष्टम्मेन आकाशवदंशत: परिणामविशेषं गच्छदाँभव्यक्तयाख्यकार्यतां प्राप्नो- ति घटादिकं तु नैवम, अत एव जीवादपि वैलक्ष- ग्यम् । जीवस्य अंशतोऽपि वृद्ध्यादिविकाराभावेनैता- दृशाभिव्यक्तिरूपोत्पत्त्यभावात् अतो जीवोत्पत्तिौणी नान्तःकरणस्येति विभागः। नन्वेतादृश्युत्पत्तिष्टं दिल- क्षणा प्रकृतेरपि संभवतौति कथमसंभवस्तु मत इति सवेण प्रकृत्युत्पत्तिनिराकृतेति चेन्न, सदाख्यात्मूक्ष्मरु- पैगो व प्रकृतितद्गुणानामुत्पत्तेस्तेन मूत्रणा निराकृतत्वात् सूक्ष्मान्त:करणस्य च प्रकृतिगुणमध्ये प्रवेशाज्जन्मप्रति- षितमेव तेन सूत्रणेति मन्तव्यम् । कार्योपाधिरयं जीव इत्यादिश्रुतिस्तु जीवोपाधेरन्त:करणस्य कार्यकार- गोभयरूपत्वादुपपद्यते जोविषु कार्यावस्था पाधिधर्मा- णामेवदर्शनाच्च(प्रतिविम्वनन्तु कार्यमावापाधित्वव्य- ·३४८ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्थे [स० ३२ वहारः१) धर्माधर्माद्यत्रस्थानार्थ त्वव्यवहार्यो बोजव- कारणोपाधिरिष्यत एव, अन्यथा प्रलये जीवस्य ध- मधिर्मवासनानामाश्रयासंभवात् । न च प्रकृतिरेव तदाश्रयो ऽस्तु किं नित्यान्तःकरणखीकारेणेति वा- च्यम् । अन्त:करणादिसूक्ष्मावस्थाहपसत्वादिगुणेभ्यो ऽतिरिक्तायाः प्रकृतरनभ्युपगमाच्च । अतो बोजाङ्गुर- वज्जीवोपाधिनित्यकार्योभयरूप इति । नन्वात्मनी ऽन्तःकरणमेव कथं खौक्रियते तबाह । नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गो ऽन्यतरनियमो वा ऽऽन्यथा । अन्यथा ऽन्तत:कारणानङ्गीकारे खत एवात्मनः अर्थाकाररूपार्थग्रहणान्युपगमे नित्योपलब्धिप्रसङ्गः विभोः सदा सर्वसम्बन्धात् । तदनभ्युपगमे च नित्या- नुपलब्धिप्रसङ्गः । अथोच्यते आत्मनो विषयस्य वा ऽन्यतरस्य आकारजननशक्तिप्रतिवन्धान्नोपलब्धि नि- त्यता न वा ऽनुपलब्धिनित्यता प्रतिबन्धापगमे जा- नोत्पत्तेरिति । एवमपि अात्मविषयात्मत इति नियमः कल्प्य: स्यात् नियमनं नियमः शक्तोः प्रतिबन्ध इत्य- थः । तथा च प्रतिबन्धक कल्पनापिक्षया करण कल्पनैव लघीयसौति भावः । यद्यपि पुरुषस्य ज्ञानं नित्यं त- थापि चेतने प्रतिबिम्बरूपेण विषयाकारतारूपे वि- । (१) अयं पा० २ पु. ना० ।

·२ अध्याये ३ पादः । ३४६ षयसंबन्धे बुद्धेः करणत्वम् । गृहीतानीट्रियैरर्थानात्मने यः प्रयच्छति । अन्तःकरणरूपाय तस्मै विश्वात्मने नमः ॥ इतिस्मृतेरिति बोध्यम् । एवं ज्ञानाख्यभोगानित्य- त्वार्थ सुखदुःखानि, विविधरूपपरिणामाय च धर्मा- धर्मादिकमपि जीवस्यापेक्षितं तदाधारतयाऽप्य- न्त:करणं कल्पनीयमित्यपि बोध्यम्, एवं तावद- न्त:करणे युक्तिरुता श्रुतिश्चोच्यते "अन्यत्र मना- अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृ- गोति कामः संकल्यो विचिकित्सा श्रद्धा अश्रद्धा धृतिरतिन्ही रित्येतत्सर्वं मन एवे"ति । त- च्चान्तःकरणं स्वसाक्षिणि स्वामिनि केवलचिद्रूपे स्वसंसारसंक्रामकत्वेन स्फटिके जपावटुपाधिरित्यु- च्यते । तथा च कौम। यथा संलक्ष्यते रक्तः केवल: स्फाटिको जनः । रञ्जकादापधानेन तहत्परमपुरुषः ॥ यथा स्वप्रभया भाति केवलः स्फाटिको पलः । उपाधिहोनो विमलस्तथैवात्मा प्रकाशते ॥ इति इदानौं जीवः कर्ता भवति न वा क- टत्वे ऽपि तत्कट त्वं चैतन्यवत्वधर्म एव, उतोपा- धिकं ब्राह्मणत्वादिवत् औपाधिककर्ट त्वेऽपि त- किं स्वातन्त्र्येण पारतन्य ण वेति कर्ट त्वगोचरी (१) कू० पु.उ.०२ मी. २७।

·- ३५० ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामताख्थे सू०३३ विचारः क्रियते । कर्ट त्वं चात्र कार्यजनककृ- त्याश्रयत्वम् । ननु ब्रह्मविचारः प्रतित्तात: किमर्थं जीवस्यातिविशेषः परीक्ष्याप इति चेन्न, वक्ष्यमा- णब्रह्मांशत्वोपपादनाय ब्रह्मसारूप्यस्य प्रतिपिपा- दयिषितत्वात् सर्वकर्बीश्वराज्यपगमे जीवस्याऽक- टतापत्त्या विधिप्रतिषधशास्त्रानर्थक्यदोषस्य परि- हर्तव्यत्वाच्च । किं च सकल शत्यादिविशिष्टब्रह्म- विचार एवाभिप्रेत: प्रतित्तासत्रस्य शक्तिहारैव हि ब्रह्मण ऐश्वर्यादिकं चेतनाचेतनशक्तीनामन्योन्यसु- कर्षापकर्षाभ्यां तारतम्येनोपासनाभेदाश्च विवेच- यितुं शक्यन्ते अत: शतोनामप्यशेषविशेषो वि- चार्य इति । कर्ता शास्त्रार्थवत्वात्। अत्रायं संशयः "अनेन जीवेनात्मना ऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि स विश्वकृविश्वविदात्मयो- नित: कालकालो वशी सर्वविद्य" इत्यादिश्रुतिषु प- रमात्मन एव कर्ट त्वं श्रूयते जीवेन सहप्रवेशश्च जी- वस्य भोगसंपादनार्थ तथा स हि कर्तेत्यादिश्रुतौ च जोवस्य कर्ट त्वं श्रूयते तत्किं परमेश्वर एव का किं वा जीव एव आहोस्विदुभावेवेति । तत्रायं पूर्वपक्षः कट त्वं कर्मत फलादिषु ब्रह्मण एव जोवकृत्यभावे दैवमानादपि कार्यसिद्धेः ।

·२ अध्याये ३ पादः । ३५१ ज्ञानतो तानतो वापि यत्किंचित्कुरुते नरः । तत्सर्वे भगवानेव कुरुते योगमायया ॥ इत्यादिवाक्यशतेभ्यश्च (*तथा च न्यायस्य पूर्वपक्ष सूत्रम्, ईश्वरः कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्शनादिति स हि कतैत्यादिजीवप्रकरणस्थश्रुतिश्चर) कार्याणां पु- रुषार्थप्रयुक्ततया रथो गच्छतोत्यादिव होणत्वेनाप्यु- पपद्यत इति । तव गुणप्रधानरूपेगोभयोरेव कर्तृत्वं सिद्धान्तयितुं जौवस्यापि कर्तृत्व सिहान्तयति कर्ता शास्त्रार्थक्त्वात्, जीवोऽपि स्वव्यापार कर्ता भवति कुत: शास्त्रार्थवत्वात् विधिप्रतिषेधशास्वावैयाथे- त्यर्थः । जीवकर्मविना ऽपि ब्रह्मणः कर्तृत्वे विधीनां धननुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यं स्यात् । तथा ब्रह्मणो वैष- म्याद्यापत्तिश्चेति भावः । स्वर्गादिकर्तुत्वं नादृष्टहारा जीवस्य बोध्यम् । अत एव ऐहिककमभावस्थले प्राक्तनं कर्म कलायं, पुरुषव्यापारेऽपि फलानिष्पत्तिरीश्वरा- ख्य कर्वन्तराननुग्रहात् कर्मधैगुण्यादिम्यो बेति मन्त- व्यम् । अन्यथा हि स हि कत्त्यादिश्रुतौ गौणत्वम- प्यन्याश्यं स्यात्, ज्ञानतोऽज्ञानतो वापीत्यादिवाक्यानि च प्रकृष्टं स्वातन्त्र्यलक्षणमेव कर्तृत्वं प्रतिषेधन्ति, न तु पारतन्त्रण कर्ट त्वमपि त्वत्प्रयुक्तः करोम्यहमि- त्यादिस्मृतेः । तथा च न्यायस्य सिद्धान्त सूत्रं न पुरुष- कर्माभावे फलानिष्पत्तेरिति तत्कारित्वादहेतुरिति अहेतुरिति पुरुषकर्मनेष्फल्यं हेतुर्न भवतीत्यर्थः । ई- (१) अयं पा. १ पु. मा० ।

·३५२ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानास्ताख्ये [सू० ३४१३५
श्वरस्थ सर्व त्वं चात्मकृतेः परिणामादित्य नेनो-
तम्, अत उभयोरेव जीवेश्वरयोः कट त्वं विशेषस्त्वि-
यान् जीवो ऽदृष्टहारैव महदादिषु संयोगमात्रात् कर्ता
ईश्वरस्तु साक्षात्कृत्यैव सर्वकर्तेति । इतश्च जीवः कर्ता ।
विहारोपदेशात्।
विहारः क्रीडा स्वेच्छया चेष्टनं तस्योपदेशात्म
यदि पित्तलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः
समुत्तिष्ठन्तीत्यादिस्पादित्यर्थः । यैस्तु स्वाप्नो रथादि-
मष्टिरव विहारशब्देन व्याख्यायते तैरपि स्वानीसष्टि-
रदृष्टहारैव जीवकर्ट का वाच्या तच्च जाग्रत्सष्टावणि
समानमिति विशेषवचनं न युक्त, न च स्वापृष्टी
जीवमात्रकर्ट कत्वाहिशेष इति वाच्यम्, अपसिद्धान्ता-
त्सर्वकर्मत्यादिशतिभिरीश्वरस्य सर्वकट त्वसिडेरिति ।
इतश्च जोवाकर्ता।
।
उपादानात् ।
"तदैषां प्राणानां वित्तानेन विज्ञानमादायेति
प्राणान् गृहीत्वे"ति च श्रुतिभ्यां सिद्धात् जीवस्य सु-
षुप्तौ स्वेच्छया करणवर्गग्रहणाच्चेत्यर्थः । यद्यपि जौ-
वानां करणगोचरः साक्षात्कारो नास्तीति तगोचरा-
हतिन सम्भवति तथापि निद्रानिमित्तकारणचक्षुनि-
मौलमादिद्वारे निद्रायां कर्व त्वं वोध्यम् । किं च ।
।

·२ अध्याये ३ पादः। ३५३ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्नि?- शविपर्यययः। "मनसा संकल्पयति वाचा ऽभिलपति क- मणा चोपपादयति विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुते ऽपिचे"त्यादिषु शब्देनैव क्रियायां कट त्व- व्यपदेशाच्च । न चेज्जीवः कर्त्ता किं त्वीश्वरस्य क- रणमेव सः तदा संकल्पत इत्यादिरूपो निशस्य वि- पर्यय एव स्यात् युज्येतेत्यर्थः । एवं जीवस्थापि कर्तृत्वं मीमांसितम् । इदानीं तस्य कट त्वस्योपाधिकत्वं प्रतिपादयितुं चैतन्यवन्नित्यं न भवतीत्यवधारयति सूबवयेण। उपलब्धिवदनियमः। तस्य च कर्तृत्वस्योपलब्धिवनियमो नित्यता ना- स्ति यथा जीवस्याग्न्यौष्ण्यवच्चैतन्यं नियतं यावद् द्र- व्यभावि नैवं कर्तृत्त्वं भवतीत्यर्थः । ननु ज्ञानमप्या- त्मनो न नियतं सुषुत्यादावभावादिति चेन्न, तदापि जानस्य सत्त्वात् कूटस्थासङ्गस्यात्मनः करणखापन नाविरहेण च तद्धारकविषयाकारत्वाभावादेव होनौं विषयास्फुरणात् बुद्धिवृत्याख्यस्य तदानीम- विनैवास्फुरणात्, यथाग्नेरीष्ण्य सत्वेऽपि तृणादि- द्यासंबन्धाददाह इति असङ्गत्वं चात्मनः सयत्तत्र श्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो द्ययं पुरुष इत्या- ·१५४ ब्रासूपभाष्ये विज्ञानामृतास्थे सू० ३६।३७३८ दिश्रुतेः । न चात्मनि लेपाख्य एव संयोगः प्रतिषि- श्यत इत्युक्ती, सत्य, तथापि संयोगमा न जाननि- यामक प्रतिबिम्बस्यैव तन्नियामकत्वस्योत्तात्वात्, त- थापि तदानौं चैतन्यमस्तीत्यत्र किं प्रमाणमिति चेत् "न द्रष्टे विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात्" । नतु तहितीयमस्ति ततोऽन्यहिभक्तं यत् पश्येत् । यथा दीपः प्रकाशात्मा गस्वो वा यदिवामहान् । ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिथ्यः न तु तद्वितीयमस्ति संबद्ध- मित्यर्थः । तथा लाघवतर्कानुगृहीतमनुमानमपि चै- तन्यनित्यत्वे प्रमाणं बोध्यम्, अधिकं तु अाभास एव वेत्यत्र वच्यामः । ननु सुषुप्ते चैतन्यवदक- र व्यवहारदशायामप्यनभिव्यक्त कत्तु त्वं स्थात्, "न वक्तुर्वक्त विपरिलोपो विद्यत इत्यादिश्रुते र्लायवतर्कस्य च साज्यादित्याशङ्याह । शक्तिविपर्ययात्। भामवातजडोक्तस्य गमनादिशक्तिविपर्ययात् सामर्थ्यस्याप्यभावात्सामर्थ्यसत्वे हि कदाचिदभिव्य- तिरपि स्यात् इच्छादीनां साधनान्तराणां विद्यमा- नलात्, अतोऽवगम्यते चिच्छतिरिव कर्टत्वशक्तिन नियतेति(ननु कर्मेन्द्रियाणां कृतितक्षणा वृत्तिरेवा- त्म कृतिव्यञ्चितिवाच्यम्, अत आमवातस्य करण- षध ·२ अध्याय ३ पादः। ३५५ च्यनुत्पत्या आत्मकृत्वनभिव्यक्तिः स्वादिति मैवम्, कति- इयै कल्पनागौरवात् ज्ञानज्ञेयभावानुरोधेन तु जा- नस्य द्वैविध्यं कल्प्यते हत्तीनां स्वच्नेयत्वे कर्मकर्त विरो- धादिति) नवतरित्यादिश्रुतिस्तु योग्यतापति भावः (वक्तृत्वादियोग्यता च चिदपतयैव सान्निध्यमावेण वागिन्द्रियप्रेरकतादौनामेव चित्ते वक्त तादिरूप वात्किं चर) । समाध्यभावाच्च। आत्मनो नित्यकर्तृत्व समाधेापारीपरमस्था- भावग्रसङ्गाच न नियम इत्यर्थः । ज्ञानोपरमो हि वि- षयासंबन्धादेबोपपद्यते कर्तृत्वोपरमस्तु विषयसंबन्ध- काले ऽपि दृश्यमानो न कर्तृ स्वभावत्वे सत्युपपद्यत इति भावः । अभिव्यञ्जकान्तरकल्पने च तस्यैष स्वतः कर्तृत्वमुचितम् अहंकतेत्यादिप्रत्ययानां चाहं गौर दू- त्यादिधर (न्त:पातितया कर्तृत्वाभावबोधकश्रुतिस्मृ- तिम्यां बाधिततया च म खविषयव्यवस्थापनक्षम- तेति तस्मान्न जीवः कर्तृ स्वभावः । यदर्थं जीवस्य क- तत्वमनित्यमिति व्यवस्थापितम । तदिदानी प्रति- पादयति सिद्धे चैवं जीवस्य कर्त स्वभावत्वाभावे जीवः स्वतःपरतश्चाक कर्तृरूप एष्टव्यइति । (१) अयं पा० २ पु. ना.। (१) अयं पा. २ पु. ना. ।

·SKRIERMERATHA ३५६ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानास्ताख्ये [सू० ३६।४ यथा च तक्षीभयथा। यथैकरूप एव तक्षा वाश्याद्युत्कर्षादिभिरुत्कर्षा- दिमानुपाधिवशास्वतस्तु परमार्थतस्तदहित इत्युभ- यथा भवति एवं जीवो बुद्धिकर्तृत्वादेवीपाधिवशात् कर्ता स्वतस्तु परमार्थतो ऽकर्तेत्युभयथा मन्तव्यम्, अन्यथा अकर्ता चैतन्यं चिन्माचं सत्कामादिकं मन एवेत्यादिश्रुत्या। प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ इत्यादिस्मृत्या च कर्तृत्वप्रतिषेधानुपपत्ते- पाधिधर्मत्वप्रतिपादनानुपपत्तेश्चेत्यर्थः, एवं च सति तगुणसारत्वात्तद्यपदेश इति सूत्रानुसारेणैव कर्ता शास्त्रार्थवत्वादिति सूचे जीवस्य कर्तृवे व्यपदेशः कुत इति मतव्यम्, भोपाधिककट त्वेनापि शाखा- यवत्वोपपत्तेरिति । केचितु यथा च तच्योर्वास्या- दिनिमित्तं कर्तृत्वं तहियोगे वा ऽकर्तृत्वं तथो जौ- वस्थ बुद्धिनिमित्तं कर्तृत्वं तहियोगे वा कर्तृत्व- मिति सूत्रार्थः । यद्यपि दृष्टान्ते वाश्यादिनिमि- तेन तणः कर्तृत्वं स्वत एव भवति न त्वौपाधिक दान्तिके तु बुद्धेरेव कर्तृत्वं जौवे समारोपितमि- त्येवाभिप्रेतमतो वैषम्यं तथा ऽप्ययं न साश दृष्टान्तः किंतु उपाधिसंयोगवियोगाभ्यां कर्तृत्वाकर्तृत्वमा- ·. २ अध्याये ३ पादः । बांश दृष्टान्त इत्याहुः । अव कालादिभेदात् कर्यकर्व- भयरूपत्वं तु न सूत्रार्थ: कर्तृत्वप्रतिषेधकश्रुतिस्मृति- विरोधात् निर्विकारत्वश्रुतिविरोधाच्च । उपलब्धिवद- नियम इत्यनेनैव गतार्थतया सूत्रस्य मन्दप्रयोजनता- पत्तेश्च । ननु निर्विकारत्वश्रुतिर्जन्मादिविकारप्रतिष- धरलेनोपपादनौयेति चेन्न, (*म समानः सन्नुभौ लो- कावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीवेत्यादिः) अवि- नाशि वा परोऽयमात्माऽऽनुच्छिति धर्मेति श्रुत्याऽऽत्म- नः कूटस्थताया अपि वक्ष्यमाणत्वात्, आभास एव चेत्यत्र तथा कूटस्थनित्यताबोधकस्मृत्यनुमितश्रुतेरपि कूटस्थता जीवानां सिद्देति नात्मनः कर्तृत्वं तण इव वक्तुं शक्यत इति मन्तव्यम् । यदेतदुक्तं जीवस्यो- पाधिकं कर्तृत्वाऽणुत्वादिकं यच्चानौपाधिकं तत्वं तत्सर्वमौशपारतन्यणैव स्यान्न स्वातन्य गोत्यपर विशेषमाह। परात्तु तत् श्रुतेः। तज्जीवस्य कर्तृत्वोदिक परात्परमेश्वरादेव भ- वति न स्वातन्व्या अश्वस्य विविधसंचार इवाखा- रोहात्, कुतः श्रुतेः,“य आत्मानमन्तरोयमयति भ- नेन जीवेनात्मना नुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि एष होव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकम्य जनि- नौषते एष उ एवाऽऽसाधुकर्म कारयति तं यमधो नि- (२). पा.पु.ना।

·३५८ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये [स० ४१ नौषत" इत्यादिश्रुतेः, स पात्मानमभिध्यायन् बह्वीः प्रजा असृजत ता अश्मेवाप्रबुद्धा अप्राणा खाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्सोऽमन्यतैतासां प्रतिबोधनाया- भ्यन्तरं विशामौत्यादिश्रुतिभ्यश्च, तथा केनोपनिषहा- क्याच्चेत्यर्थः, यथा केनेषितोपनिषदि परमेश्वरपरी- क्षार्थमागतमग्निं शिवरूपी परमेश्वर आह को ऽसौति तदनन्तरमिदमानायते जातवेदा वा अहममोति तस्मिंस्त्वयि कि वीर्यमित्यपौदं सर्व दहेयमिति त- समै तृणं निदधावित दहेति तदुपयाय सर्वजवेन तं न शशाक दग्धुं स तत एव निवस्त्त इत्यादि अचा- ग्न्यादौनां ब्रह्मणा सह संवादे ऽग्न्यादीनां तत्यार- तन्य गोव दग्धत्वादि न स्वातच्येणेत्यवधारितुं तथा ईपवरः सर्वभूतानां हद्देशेन तिष्ठति । वामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ न केवलं मवृदयं स विष्णु राक्रम्य लोकानखिलानवस्थितः । स मां त्वदादींश्च पितः समस्तान् समस्तचेष्टासु युनक्ति सर्वगः ॥ इत्यादिस्मृतरपौत्यपि बोध्यम्, अनेन सूत्रेण का- रयितृत्वमेवोक्तं साक्षात्कत त्वं च व्याकरवाणीत्यादि- श्रुतिषु सिद्धम्, अत ईश्वरः कर्त्तापि कारयितापि भ- वतीति सिद्धम्, एतेन जीवस्याप्यात्मा परमेश्वर इत्य- प्युपपादितं भवति यथा देहेन्द्रियादीनामात्मा जौवः ·awalMSANYARHI २ अध्याय ३ पादः। ३५६ एवं जोवस्थापि चेतयितृकारथि तृतया तदध्यक्ष ईश्व- रस्तस्यात्मेति तथा च श्रुतिरष त आत्मा अन्ता- म्यमृत: तत्वमसीत्यादिः । स्मृतिश्च तवान्तरात्मा मम च सर्वेषामेव देहिनामित्यादिः, चेतयितृत्वं चे. त्थं परमेश्वरस्य मन्तव्यम्, सर्वे जीवाः चिच्छक्तिमन्ती ऽपि फलोपधानाभावात्प्रलये ऽचेतना एव मृतदेहव- त्तिष्ठन्ति तानौश्वरो देहवत्स्वसंकल्पेन योगीव प्रवि- शय बुद्धिसंयोगेन चेतनौकरोतीति प्रत्यहं चैतत्सुषु- सावनुमेयम्, अतः प्रबोधो अस्मादिति सूत्राच्च, तथा जीवगताशेषज्ञत्वादपीश्वरस्तस्यात्मा तथा च श्रुति- नन्यिो तो ऽस्ति द्रष्टेत्यादिः जीवे द्रष्टत्वफलोपधानस्य कादाचित्कतया वाचारम्भणमात्रत्वं स्वप्नवदित्य- तो नान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टेति पारमार्थिकात्माभिप्राये- णोक्तम् । ईश्वरस्य कारयितवैषम्यनेष्ट चयनिरासाय विशेषमाह। कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रति- षिद्धावयादिभ्यः । T कतप्रयत्नापेक्ष एव जीवात्मा घरमेश्वरात्का- दिरूपो भवति । ईश्वरी जीवक तशुभाशुभसा पक्ष एवान्यत् शुभाशुभं कारयतीति यावत् कुतः विहित- प्रतिषियो रवैयामि यर्थः स्वयं हि यहिहितमा- सप्तं वेदमुखन कर्म यहा प्रतिषिदन्तदननुसरणे व्यर्थमेव ·Color.20KHARA । ३६० ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानास्ताख्ये [सू०४२ तदुभयं कर्म स्यादिति । अनादित्वाच्च पूर्वपूर्वकर्मानु- सरणं सम्भवतीति भावः । आदिशब्देन चानिर्मोक्षा- दिप्रसङ्गादयो ग्राद्या: वैषम्यनेवण्येन सापेक्षत्वादि- तिसूत्रेण सुखदुःखादिभोजयितृतया वैषम्यादिप्रसङ्गो निराकृतः, अनेन च सूत्रेण सुखदुःखोदिसाधनकर्म- कारयितया वैषम्यादिक' निराक्रियत इति न पौन- सत्यं तदेवं जोवस्य नित्यत्वादयो विशेषाः प्रोक्ताः तब चेदमाशयते । ननु यदि जीवो नित्यः स्वीक त: कथं तहि एतस्मादात्मनः सर्व एत आत्मानो व्युच्च- रन्ति बह्वीः प्रजाः पुरुषात्संप्रसूता इत्यादिश्रुत्युक्ती ब्रह्मकार्यत्वं जीवानामुपपद्यत न चाकाशान्तः कर- णादिवरोजाङ्कटग्यायेन सतामपि विकारलक्षणोत्य- तिर्जीवानां वक्तव्येति वाच्च, चेतनानामविकारित्वा- दिति । किं च कर्तृत्वकारयितृत्ववैधघुण जौवे- शयो दसिद्धः स्थलस्थले भेदस्य प्रतिपादितत्वाच्च कथं स एव इह प्रविष्ट धानखाग्रेभ्यः स एव मायापरिमोहितात्सत्याद्या जीवेश्वराभेदप्रतिपादि- का श्रुतय उपपद्यन्त इति तामिमाशङ्का पितापु- बवदंशांशिभावेन समाधत्ते ( समाधातुमीश्वरस्यांशी जीव इति प्रतिपादयति तथा विभुत्वादिवदपरो ऽपि विशेषी जीवानां श्रूयते ब्रह्माभेदः स किमखण्ड- लारूप आहोस्विदंशतारूप इदं च निर्णीयते) । (१)प पा.पु. ना.i ·भास २ अध्याय ३ पादः। अंशो नानाव्यपदंशादन्यथा चा- पि दाशकितवादित्वमधीयत एके नित्यत्वादिना सजातीयत्वस्योपपादिततया जी- वो ब्रह्मणो अंश: पितुरिव पुत्रः तथा च पितापुत्त्रयो- रिवाग्निविस्फुलिङ्गयोरिव वाविभागेनाभिव्यक्तिलक्ष- ण: कार्यकारणभाव उपपद्यते । उत्पत्तिस्थित्यभिव्यक्तिविकारप्रत्ययाप्तयः । वियोगाम्यत्वकृतयः कारणं नवधा स्मृतम् ॥ इति पातञ्चलभाष्ये व्यासदेवैरभिव्यक्तिरूपाया अपि कार्यताया उक्तत्वादिति । अभिव्यक्तिचान स्व- व्यापारारूढता अंशत्वे श्रुत्यन्यथानुपपत्तिं प्रमाणय- ति। नानेत्यादिना । तत्रादौ अंशत्वं विना अत्यन्तम- भेदे भेदे वाऽऽभ्युपगम्यमाने भेदाभेदवाक्ययोरकतरव्या- घातः स्यादित्याह नानाव्यपदेशादन्यथा चैति दलहये- न तत्र चेतनानां नानाव्यपदेशो यथा"नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बइनां यो विदधाति कामान्" हासुपर्णेत्यादि अन्यथा चेति अनानात्वेन च व्यपदेशो यथा स ब्रह्मा स शिवः मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह ना- नास्ति किं चन । एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं ध्रुवं वि- रजः पर आकाशाट्ज आत्मा महान् ध्रुव इत्यादि- शतशः। ननु लाघवतर्कसहकारेण बलवत्यभेदश्रुति- मखण्डताबोधनेन बाध्यतां तत्कथं भेदाभेदी संभ- 40 ·३६२ ब्रह्मसूत्रभाध्ये विज्ञानासताले [सं० ४३ वेतामित्वाशयांशत्वं विना शुस्यन्तरानुपपत्तिमप्याह अपौत्खादिना एक शाखिनो दाकितवादिरूपत्वमपि ब्रह्मणो ऽधीयते च ब्रह्मदाशा ब्रह्मदासा ब्रह्ममे कि- सवा उत्त त्वं खौ त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कु- मारीत्वं जीर्णो दण्डेन वचसि त्वं जातो भवसि विश्वतो मुख इत्यादिभिरित्यर्थः दाशाः कैवताः दासाः भृत्या: कितवाः धुर्ता इति विशिष्य निकृष्टजीवाभेद- वाक्यानि सर्वत्र म सन्तीत्याशयेनैक इत्युक्तम् । एतदुक्ती भवति भेदाभेदाभ्यामंशत्वमेव शाखार्थो नाखण्डत्वं यत प्राथणिकानां प्रवेताश्वतराणां ब्रह्मस्तवो ब्र- झदाशा वृत्युदाहृतवाक्याइये प्रतीयते स वाऽऽयं स्तयः कैवर्तभृत्यधुर्ता पादिभिब्रह्मणो खण्डत्वेन नोपप- द्यते प्रत्युत निन्दैव स्थात् अतः स्तुतित्वोपपतये का- यकारणाय विभागलक्षणाभेदपरमेव यथोक्तं निक- ष्टजीवाभेदवाक्यम् । श्रात्मा जायत घुत्व इत्यादिवत् नाखण्डतापरमित्यभ्युपेय तदेकवाक्यतया च स ब्रह्मा स शिवः सेंद्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् स एव वि- ष्णुः स प्राण: स कालो ऽग्नि: स चन्द्रमा स एष दूह प्रविष्ट इत्यादीन्यपि वाक्यानि विभूतिभिः सह कार्य- कारणाद्यमेदमेव बोधयन्ति न स्वखण्डत्वमिति केचि- तु अन्यथा वापौत्यादिः जीवसामान्याभेदोपपादना- यैकएव हेतुरिति तत्र तदा हि दाशकितवादिविशे- घवचनं तदर्थ चैक इति शाखिविशेषोपादानं व्यर्थ स्यात् । सस्वेिष शाखासु सकलजोवाभदस्य ब्रह्मणि ·२ अध्याय ३ पादः। स्फुटं गीयमानत्वात् । ननु विरुवौ भेदाभेदो कथमे- कत्व संभवेतामिति चेन्न, अन्धोन्याभावलक्षणभेद- स्वाविभागलक्षणेनाभेदेनाविरोधात् । विभागाविभा- गरूपयोरपि भेदाभेदयोः कालभेदेन व्यवहारपरमा- थभेदेन चाविरोधाच्च। नचायमभेदो गौमा इति बाच्च लवणं जलमभृत् दुग्धं जलमभूत् यवत्वस्य सर्वमा- मैवाभूत् आप एवेदमय पासुः वायुभूत्वा धूमो भव- तीत्यादिलोकवेदयोः प्रयोगबाहुल्येनाबिभागस्यापि मुख्याभेदत्वात् भिदिर विदारण इत्यनुशासनाच । परमात्मा जगढूपी सर्वसाची निरञ्जनः । भिन्नाभिन्न स्वरूपिण स्थितोऽसी परमेश्वरः ॥ इत्यादिस्मृतिशतादपि भेदाभेदविरोधी मा- माणिक इति । ननु भवतु भेदाभेदयोरविरोध: बथा प्यंशत्वं न संभवति जीवे मुख्यं ब्रह्मणो निरवथवत्वादिति चेन्न, अंशत्वं हि मनातीय- स्खे सतिः कदाचिदविभतात्वमेव वाच्यम् । अन्यथा पुवचेतने पित्तचेतनायव्यवहारानुपपत्तेः विभाग लक्षणान्यत्वम्, अभिव्यक्तधर्मभेद इति यावत्, ईदृश- श्वांशो निरवयवश्थापि संभवति या च अंशो भाग: पाद इति पर्याय प्रसिदिस्तस्याप्ययमेवार्थ: यथोक्कम- शत्वमेव त्ववयवसाधारणमिति (यदि चावयवत्व- मेवांशत्वमिष्यते तथापि सजातीयाविभक्तत्वगुणेनैव १ विभागाविभागयोग्यत्वमि. २ पु. पा० ।

·६ ३६४ ब्रह्मसूचभाध्ये विज्ञानाताख्ये [सू०४३ जीवे अंशशब्दो गौणो युक्तो न तु घटाकाशादिवत् प्रकाशान्तरेगा गौण: भेदग्राहकश्रुत्यादिवलेनाग्नि- स्फुलिङ्गादिदृष्टान्तानामेवादत्त व्यत्वादिति?) अस्य च सूत्रस्य पितापुवाग्निविस्फुलिङ्गादिवदेवांशत्यमों न तु गौणं गगनस्य घटाकाश इवांशत्वमिति व्या- सशिष्यवैशंपायनवायादवधारणीयं मुमुक्षुभिः यथा मोक्षधमें। बहवः पुरुषा राजन्नुताहो एक एव तु । को शव पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिरिहोच्यते । इति प्रश्नत्रयस्य प्रत्युत्तरे वैशंपायनवाक्यम् । बहवः पुरुषा राजन्सांख्ययोगविचारिणाम् । नैवमिच्छन्ति पुरुषमेक कुरुकुलोदह || संक्षेपतस्तु यद्यासः पुरुषैकत्वमुक्तवान् । तबाह संग्रवच्यामि प्रसादादमितौजसः ॥ बहनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरिष्यते । तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम् ।। इति । अस्वार्थः विशेषविचारतः सांख्ययोग- योश्चेतनबहुत्वमेव सिद्धं यत्र व्यासो विशेषविचार विना संक्षेपतः समासतो जीवानां ब्रह्मणि प्रवेश- तश्चेतनैकत्वं प्रोक्तांस्तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य इत्यादी तत्तु यं तच्छिष्योऽहं वक्ष्यामि तदेव ब्या- ख्यायते यथा बहना पुत्वादिचेतनानामंशानामेकः [१] पयं पा. २ पु० ना० ।

·२ अध्याये ३ पादः । पिचेतनो अंशो योनिरेकैव भवति अविभागात् त- थैव तमेकमेव कारणं ब्रह्म पुरुषं पश्चादिवेचयि- ध्यामोति अनबहनामित्याद्यकश्लोकेनैव प्रश्नवयस्यो- त्तरं दत्तं ततश्च प्रकरणशेषे पुरुषबहुत्वमेवोपसंह- रता तदेव सिद्धान्तितम् । एवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथा क्रमम् । तव यः परमात्मा हि स नित्यं निर्गुणःस्मृतः इति(नन्वेवमखण्डकात्म्यश्रुतिस्मृतिविरोध इति चेन्न, तत्वतो जौवानामध्यात्मत्ववोधनेनैवाखण्डस्थै- कस्य ब्रह्मण अात्मतयो श्रुतिस्मृत्योरुतात्वात्) तथा चैतस्मादाक्यात्पितापुत्ववदंशांशिभाव एव व्यासाभिप्रेत इति स्पष्टम् । आधुनिकास्तु घटाकाशवदंशत्वं वदन्ति तन अंशशब्दस्य गौणत्वापत्तेः । न च विष्शवादिदेव- कृष्णावतारेष्वंशशब्दप्रयोगबाहुल्यादिदं गौणत्वं न दोषायेति वाच्यम् । तत्र बाधकाभावे- नात्माखण्डतायां लाघवेन च तत्मिघौ गौणांशताया ग्रहणात् । उपाध्योरशांशिभावनौपाधिकांशताया वा विवक्षितत्वात् ब्रह्मजीवयोस्तु भेदग्राहकश्रुतिविरोधे- नाखण्डताया एवासिद्धेरौपाधिकं गौणं चांशत्वम- न्याय्यमसम्भवि चेति (किं च । एकः शवो ऽक्षरो नित्यं सर्वव्यापि तथा पुमान्। सो ऽयं शःसर्वभूतस्य मैवेय परमात्मनः ॥ तायाः [१] अयं पा० १ पु० ना० ।

·। ३६६ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये इतिविष्णुपुराणे विभोरपि जीवस्थाकाशमण्डलक- ल्पब्रह्मांशत्वलाभात् । घटाकाशावच्छिन्नतामावणांश- त्वमिति) स्यादेतत् अविभागलक्षणाभेदाप्रतिपादने प्रयोजनाभावादखण्डताप्रतिपादने च जीवस्यासंसा- रित्वावगमसम्भवादखण्डतापराण्येवाभेदवाक्यानि भ- वन्ति प्रयोजनाभावेन भेदनिन्दाश्रवणेन च दुर्बलतया भेदवाक्यानामनुवादमानवान्न तहिरोधः । लाघवत- कौनुग्रहादपि च भेदवाक्यानामखण्डतापरत्वमेव न्याव्यमिति ततो न पितापुत्वव देनाशाशिभावोवेदा- न्तार्थ इति । अत्रोच्यते अविभागलक्षणाभेदप्रतिपा- दनमेव जौवपर्यन्ताभिमाननिवर्तकब्रह्मात्मताज्ञान- हेतुतया महाप्रयोजनं न त्वखण्डताप्रतिपादनं घ- टाकाशवदंशताप्रतिपादनं च अखण्डताजाने ऽप्य- वच्छेदभेदेन संसारासंसारयोः सम्भवनाभिमानानि- वर्तकत्वात् । ब्रह्मप्रकरणे जीवासंमारित्वप्रतिपादन- परत्वे वाकाभेदापतेश्च । नचोपासनार्थं तत्पति- पादनं स्यादिति वाच्यम् । एवं सति तात्पर्यविष- यस्योपासनास्यास्मदुक्ताशाश्यभेदेनबोपपत्तौ न श्रु- तिस्मृतिन्यायविरुद्धाखण्डतापरत्वं सम्भवति तदे- तविस्तारितं पञ्चसूच्यां । यच्चोक्तं भेदप्रतिपादनं निष्फलत्वादनवादमावमिति तदपि न, भेदधि- यो ब्रह्मण्योपाधिकसंसारित्वदुःखभोक्तत्वादिदोष- [१] अयं पा.२ पु. ना० ।

·३ ७ २ अध्याये ३ पादः। नित्यवगतिफलकत्वात् । ब्रह्मान्मताज्ञानहेतुत्वाच्च अत्यन्ताभेदे यात्मात्मौयभावासम्भवात् तस्य ख- स्वामिभावरूपत्वात् । यो हि यस्माभिन्नो भवति स एव तस्यात्मा लोके दृश्यते यथा बुद्धेः पुरुष इति कथं वा प्रमाणान्तरानधिगतस्य ब्रह्मागो जीवेन सह भेदो बेदान्तैरनूहोत । न च वेदान्ताधिगते सर्वज्ञादि- रूपे ब्रह्मणि विरुद्धधर्मासंबधाइदो ऽनुमातुं शक्यत इति वाच्यम् । अवच्छेदभेदेनाविरोधसम्भवाव्यत्युत लाघवतकेंगाभेदस्यैवानुमातुं योग्यत्वादिति। भेदनि- न्दावाक्यानि च प्रकरणभेदाहिभागवैधादिलक्षण- भेदपराण्येव पुर्वापरालोचनया तथैवावगमात् अवि- भागादिलक्षणाभेदस्यैव वेदान्तार्थतया तहिपरीतस्यैव निन्दाइत्वाच्च । भिदिरविदारण इत्यनुशासनेन विभा- गस्थापि मुख्यभेदत्वात् । यच्चोक्त लाघवादखण्डैका- व्यमिति तन्न, तयोरन्यः पिप्पलं स्वाइल्य ननबन्यो ऽभिचाकशीतौति श्रोतविभागानुपपत्त्या य एतविदु- रमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्तीत्यादिवौत- बन्धमोक्षव्यवस्थानुपपत्त्या चात्मभेदगौरवमेव द्याद- तव्यं बुधानां न तु लोधवमिति दिक् । एतदन्याच सर्वं पञ्चमूश्यामतिविस्तरेण करामलकवत्यतिपादि- तमस्माभिरिति । आकाशमेकं हि यथेत्येवं विधवा- क्यजातं च तवैव व्याख्यातं ग्रन्यवाहुल्यभयात् नेह पुनः प्रस्तूयते तस्मात्पितापुत्र वदग्निविस्फुलिङ्गसूर्य- तत्किरणादिवच्चैव ब्रह्मजीवयोरंशाशिभावो मन्तव्यः na ·३६८ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानास्ताख्ये सू० ४४ तथा च श्रुतिः यथासुदीप्तात् पाबकाहिस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभजन्ते सरूपास्तथाक्षराडिविधः सोम्यभा- वा: प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्तीत्योदिरिति तथाचा- शाशिभावेन ब्रह्मजीवथोतुहेतुमद्भावो जीवानामा- मा ब्रह्मेति च सिद्धं सूर्यांशानां चक्षुरादौना म- यदिकार्थत्वसूर्य्याद्यात्मकत्वयोः श्रुत्यादिषु दर्शना- दिति । न केवलं भेदाभेदान्यधानुपपत्त्यैवाशत्वं कलप्यते अपि तु साक्षात् श्रुतेरपौत्याह । मन्त्रवर्णात्। "तावानस्य महिमा ततो ज्यायाश्च पूरुषः । पादो ऽस्य सर्वाभूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि" माया तु प- कृति विद्यान्माधिनन्तु महेश्वरम् अश्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगदित्यादिमन्तवणेभ्यो ऽपि जीवो ब्रह्मांश इत्यर्थः । पादी भागो ऽवयवो अंश इत्येकप- व्यः तथा मैत्रेयोपनिषदि अंशशब्द एवास्ति यथा तत् सत्वमेवेरितं रसः सम्प्रास्त्रवत्तमांशो ऽयं यच- ता मात्रः प्रतिपुर क्षेवतः संकल्पाद्यवसायलिङ्गः प्रजापतिः तस्य प्रोता अग्रग्रास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो वि- ष्णुरित्यादिषु ईश्वरेण प्रेरितं योनिस्थानीयं सत्वं लौकत्य शुक्रस्थानौयो रसो जीवः क्षरित: तत्तस्सा- त्म रस ईश्वरांश इत्यर्थः (*सांश इति विसर्जनीयलोपे पुनः सन्धिश्चांदसः)। (१) अयं पा० २ पु० ना० ।

·२ २ अध्याये ३ पादः । अपि च स्मर्यते। स्मयंते ऽपि ब्रह्मांशो जीव इति । एक: शुद्धो ऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुमान् । सो ऽप्यंशःसर्वभूतस्य मैत्रेय परमात्मनः ।। ममैवांशी जीवलोके जीवभूतः सनातनः । अव्यक्तरूपो भगवान् शतशोऽथ सहस्रधा ॥ कोटिशश्च करोत्येव प्रत्यगात्मानमात्मना । यथा दीपसहस्राणि दीपान्माः प्रकुर्वते ।। प्रकृतिस्तथाविकुरुते पुरुषस्य गुणान् बहन् । इतिविष्यपुराणगौतामोक्षधर्मादिष्वित्यर्थ: । एक इति समष्टौ व्यष्टीनामविभागाबोध्यं गुणानंशानित्यर्थः नन्वेवमंशांशिनोरैकरुप्यस्य लोके दर्शनात्तस्मादेका- को विभेतीत्यादिश्रुत्या हिरण्यगर्भाशेषु भयेन हिर- ण्यगर्भस्य भयानुमापनाच्च परमात्मापि खांश जीवव- संसारी स्यादित्याशङ्कामपाकरोति । प्रकाशादिवन्नैवं परः। अंशित्वे ऽपि पर: कारणं ब्रह्म एवं जौववन्न भव- ति प्रकाशादिवत् यथा प्रकाशचालोक: आकाशवाय्वा- दयश्चशिनश्चक्षुःश्रोत्रत्वगादीनां स्वांशानामुपधातादि. दोषवत्वे ऽपि नोपहता: कदापि भवन्ति तथैवेत्यर्थः तदुक्तं श्रुत्या “सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुन लिप्यते १ हिरणगर्भवयादिश्रवणाचेति १ पु. पा० ।

·३०० ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृतास्थे सू०४५/४६।४७ चाक्षुषैर्वाचदोषैः । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्य" इति पितापुत्रयोहिरण्य- गर्भतदंशयोश्च योरेवोपाधिदोषमाम्यादीपाधिकदो- षादीनां साम्यं दृश्यते इश्वरोपाधस्तु निर्दोषत्वा- कथं दोषसाम्यं स्यात् यथा गोलकेषु तिमिरारिदोष ऽपि सूर्यादिरूपाणां प्रकाशादीनां मण्डलेषु नित्य- निर्दोषत्वाञ्चक्षुरादिभिर्नीपघातसाम्यमितिभावः । ये त्वखण्डै काल्येन घटाकाशवदंशत्वं मन्यन्त तेषामे- वायं दोषः स्यात् । उपाधिभेदे ऽपि कायव्यूहवत्सर्वो- पाधिभिरकवैवात्मनि विविधानामौपाधिकव्यावहा- रिकसंसाराणां ब्रह्मणापि दुष्परिहरत्वादिति । न च पृथगुपाधिविशिष्टयोर्जीवेश्वरत्वे शक्येते वक्तुम अंशां- शिभावानुपपत्तेलक्षणापत्तेर्वा') स्मरन्तिच परमात्मा नैवंरूप इति। स्मरन्ति च । व्यासादयो भारतादिषु । अशरीरः शरौरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ । वसन्नपि शरौरेषु न स लिप्यति कर्मभिः । कर्मात्मा पुरुषो यो ऽसौ बन्धमोक्षः स युज्यते । स सप्तदशकेनापि राशिना युज्यते पुनः ॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकलयमाविश्य विभयव्यय ईश्वरः ।। [१] अयं पा० २ पु० ना० ।

·३०१ २ अध्याये ३ पादः। इत्यादिना (*चकारेण । न तस्य कार्य करणं च विद्यते इत्यादिश्रुतयः समुच्चीयन्ते) । नन्वेवमंशांशिभावतो मा भवत्वी- वरे संसाराद्याशङ्का जीवस्य तु संसारी नोपपद्यते न हि महाराज पुत्रस्य दैन्यादिकं सूर्याशकिरणस्य वा शैत्यादिकं दृष्टम् अंशिसरूपताया एवांशस्यौचित्या- दित्याशङ्का समाधत्त। अनुजापरिहारौ देहसंबन्धाज्यो- तिरादिवत्। सत्यमंशिसपा एवांशा भवन्ति जीवे ऽपि क- तत्वादिप्रमुखसंसारथाभास एवेत्यादिमुनिराकरि- ष्यमाणत्वात्, यो पुनर्जीविष्वेवंरूपत्वस्य संसारस्था- नुजा अनुमतिरनुवाद इति यावत्, ब्रह्मणि च त- त्परिहारः श्रुतिषु वर्तते। न लिप्यते लोकदुःखेन बाध इत्यादिषु तावं- शिनो ब्रह्मणो अंशतो देहसंबंधादुपाधिसंबंधादेव ज्योतिरादिवत् यथा ज्योतिःसामान्यस्यांशतचन्द्र- मण्डलसंवन्धाच्छत्यानुज्ञामहाभूताख्येव कारणते- जसि तत्परिहारो यथा वा जलादौनामंशत: पृथि- व्यादिसंबन्धात्कडुत्वाद्यनुज्ञा महाजलादौ च कारणे तत्परिहार एव इत्यर्थः । ( नन्वेवमशिगतैश्वर्याभावेन (१) अयं पा० २ पु. ना० ।

·३०२ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये [सू० ४८१४६ न सारूप्यमिति चेन्न, "त में सत्याः कामा अनुता पिधाना" इत्यादिश्रुतिभिर्जीवे ऽप्यविद्याहत्तैश्वर्यव- चनात्, अन्यथा असदनुत्पत्त्या हिरण्यगर्भभावे ऽथैव- यसम्भवात्, वस्तुतस्तु') (*नन्वेवप्युपाधिविगमे मो- क्षदशायां जौवानामंशिभावादंशिगतैश्वर्यमेवाभिव्य- ज्येतेतिनात्यन्ति कलयः सम्भतोति चेन्नर) ऐश्व- यस्यौपाधिकतया अंशिकुक्षावप्रवेशात, चिन्मा- वरूपस्य हि जीवस्य ब्रह्मचिन्मानमेवांशी भ- वति चिति तन्मावेगा तदात्मकत्वादित्यौडुली- मिरितिवक्ष्यमाणसूत्रात्, तथा वांशिसारूप्यमैश्व- यसित्त्व एव जीवानां भवतीति नोक्तदोषावका- शः । तथा च सांख्यसूवं समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु ब्रह्म- रूपतेति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादिब्रह्मरूपता च सां- ख्यमते पूर्णता औपाधिकपरिच्छेदविगम इति या- वत् । अस्माकं तु ब्रह्मसारूप्यं केवलचिन्मावस्यैवैश्व- •पलक्षितस्य ब्रह्मशब्दार्थतेति जन्मादि मूबे प्रति- पादितत्वात् । इदानीमंशत्वबाधकस्य स्वाभाविकस्य ब्रह्मवैरूष्यस्य निराकरणाय जीवस्यापि ब्रह्मवदसङ्ग- त्वचिन्मावत्वं च क्रामेण सूबहयेनाह । असन्ततेश्चाव्यतिकरः। स च जीवो ऽव्यतिकरः नास्ति व्यतिकरो व्यति- (१) अयं पा० १ पु० ना० । (२) अयं पा० १ पु. ना | ·MOHairpaRAILERSTIMter २ अध्याये ३ पादः । ३७३ घङ्गः संबन्धविशेषो लेपाख्यो यत्त्यव्यतिकरोऽ सङ्ग इत्यर्थः । अथ व्यतिकरः पुंसि व्यसनव्यतिषङ्गयोरिति- कोषात् । असङ्गत्वे हेतुमाह अमन्ततेरिति सन्ततिः कार्य विकार इति अविकारित्वादित्यर्थः । सङ्गे हि विकारित्वं स्यादिति भावः।अविकारित्वं चं(*स समानः सन्नभौ लोकावनुसंचरति ध्यायती व लेलायतीवर) 'अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा इत्या- दिश्रुतेः । नास्त्युच्छित्तिर्यस्य सोऽनुच्छित्तिस्तादृशो धर्मों यस्य स अविनाशिधर्मेत्यर्थः । अन्यथा अविनाशीत्यनेन पौनरुत्यापत्ते: * यद्यपि संयोगादयो धर्मा जौवे ऽप्यनि- व्याः सामान्यगुणातिरिक्ताश्च धर्मा न सन्ति तथापि राहो: शिर इतिवत् चैतन्यस्यात्मधर्मत्वविवक्षयेदमुक्त म्) असङ्गत्वे ऽत्वियं श्रुतिः स यत्तत्र पश्यत्यनन्वाग- तस्तेन भवत्यसङ्गोऽयं पुरुष इति । अयं भावः आ- मा चैतन्य स्वरूप इत्युत्तरसूत्रेण वक्ष्यामः । तथा च यद्यात्मनि पदार्थसङ्गः स्यात् तदा सर्वपदार्था- नामात्मनि विभौ नित्यं सङ्गः सदा सर्व भासत अतः सङ्गानुपपत्ति: पदार्थभानं तूपाधिद्वारा प्र- तिबिम्बादित्युक्तं शालयोनित्वादित्यव । नन्वेवमा- मनोऽसङ्गत्वे कथं प्रकृतिपुरुषसंयोगात्स्मर्यमाणा सृ- ष्टिरुपपद्यतेति चेन्न, ज्ञानादिहेतोरेव संबन्धविशे- षस्यात्मनि सङ्गशब्देन प्रतिषेधात्, न तु गगन- [१] अयं पा० २ पु, ना० । [२] अयं पा० १ पु. ना. ।

·३७४ ब्रह्मसूत्रभाष्य विज्ञानामताये [सू०५० वाय्वादिवत्संयोगस्य विकाराजनकस्येतिविशेषादिति (अननु विभुनित्यादिरूपो जीवोऽपि चेदात्मा तईि नान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टा एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् त- मेव कं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चयेत्यादिश्रु- त्युक्तस्य परमात्मत्वस्य विरोध इत्याशङ्कां परिहरति। आभास एव च। अात्मेत्युपक्रान्तत्वात् आत्माभास एव च प्रकृत आत्मा जीव: हेत्वाभास इवेत्यर्थः । जीवानां च पर- मार्थिकात्मत्वाभावो जन्माद्यस्य यत इतिसूचे व्या- ख्यातः । अथ वा जीवस्य किं स्वरूपमित्याकाङ्क्षायामा- हर)। आभास एव च स च जीवो ब्रह्मवदाभासमान: प्रकाशमानश्चिन्मात्र इत्यर्थः । आभासशब्दश्च रूढिभ्यां प्रकाशशब्दतुल्यार्थः सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियवि- वर्जितमितिगीतादौ न तत्स्वाभासमितियोगसूत्रादौ च प्रकाशवाचित्वदर्शनादिति तथा च जौवो निर्विका- रत्वादसङ्गत्वाच्चिन्मावत्वाञ्च । निर्विकारासचिन्मा- वस्य ब्रह्मणो अंश: सूर्य्यादीनामिव किरणादाविति भावः । तत्र चिन्मान वे श्रुतयः स यथा सैंधवधनो ऽन- न्तरोबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अरेऽयमात्मान न्तरो ऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवं चेता मानः प्र- तिपुरुषं वक्षः संकल्पाध्यबसायलिङ्गः प्रत्वगसुलो [१] श्रयं पा. २ पु. ना. ।

·२ अध्याये ३ पादः । ३७५ चक्षुरमाणो ऽमना कर्ता चैतन्यं चिन्मा सदित्या- दयः । स्मृतयश्च। यथा दीपः प्रकाशात्मा इस्वो वा यदि वा महान्। ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं मर्वजन्तुषु ।। जानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते । ज्ञानात्मकमिदं विश्वं न ज्ञानाविद्यते परम् ।। इत्यादयः ज्ञानं बन्धाय वेष्यत इति ज्ञान- मेव जीव इत्यर्थः । सूत्राणि च वेदान्तसांख्य- योगेषु चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वात् । जडप्र- काशयोगात्प्रकाशः । ट्रष्टा द्दशिमात्र इति(*तथा कामादिकं मन एव सर्वेषां संकल्यानां म- नएकायनं अन्तःकरणजं दुःखं पारश्यं मम त- कथमितिश्रुतिस्मृतिभिः कामाद्यखिलविकारागा- सुपाधिधर्मत्वकथनेनाध्यात्मनो ज्ञानमत्रित्वं सिध्य- ति) तथा लाघवतर्कादमि ज्ञानस्वरूप एवात्मा अ- ग्न्योष्ण्यवाभिचारादर्शनादिति मन्तव्यम्। ननु जी- वानां ज्ञानस्य सुषुत्यादौ व्यभिचार व्यभिचार इति न च यह तन्न पश्यति पश्यन् वैतन्न पश्यति न हि ट्र- टुर टेबिपरिलोपो विद्यत इत्यादिश्रुतेः। सुषुप्तेऽपि स्व- रूपज्ञान सेत्स्यतीवि वाच्यम् । तदाक्यस्य शक्तिसत्ता- मानपरत्वात्, अन्यथा यह तन्न वदति वदन् वदति न हि वक्तर्षतविपरिलोपो विद्यत इत्यादिवाक्यै- पा o (१) अयं पा०२ पु० ना० ।

·Lyri Inst - ३७६ ब्रह्मसूत्रभाध्ये विज्ञानामृताख्ये [सू० ४३ स्तत्महपठितैर्वदनादीनामप्यात्मस्वरूपतापत्तेः । मु- षुप्त्यादौ वचनादिसत्तायाः केनाप्यनभ्युपगमादिति । मैवम् । एवमपि अविनाशी वारे ऽयमात्माऽनुच्छित्ति- धर्मत्यादिश्रुतिभिधर्मोच्छेदप्रतिषेधेन ज्ञाननित्यत्व- मिद्धेः । किं च बुद्धिवृत्त्यभावे चेतने सुषुत्यादौ विषय- संबन्धाभावादेव विषयातानोपपत्त्या तदानौं ज्ञाना- भावे प्रमाणाभावात् चैतन्यनित्यत्वमेव लाघवादनु- मौयते व्यभिचारसंशयस्य चनित्यत्वात्माभेदग्राहक- लाधवतर्कसत्वेनानवकाशात् । न च विषयवासनाव- त्वादिषवसबन्धस्तदानीमध्यस्तीतिवाच्यम्। स यत्र कि चि पश्यत्यनन्त्रागतस्तेन भवत्यसङ्गो चयं पुरुष इत्या दिश्रुत्यात्मनो वासनालेपादिपर्यायस्य सङ्गस्थ प्रतिषे- धात् । अन्तः करणस्य च वासनाधारस्य तदानीं विल- यात्, अथ व तानस्य नित्यत्वे घटज्ञानं नष्टं पटनानं जातं कुड्यज्ञानं भविष्यतीत्यादिषद्यमानोर प्रपोरन्नि- ति चेन्न । गुहाकूपशिख्यादीनां विनाशादिप्रत्ययवहि- शेषणनाशेनोपपत्तेः। विशेषणं च विषयतासंबन्धेन घ- टादी घटादौ च विषयता आत्मप्रतिविम्बितबुद्धिष्ट- त्तिव्याप्यत्वमिति अथ तथापि जानामौत्याधाराधे- यप्रत्ययानुपपत्तिानात्मनोर्भेदाभावादिति चेन्न । के- वलज्ञानस्य लौकिकप्रत्यक्षागोचरत्वात्, आकाश श्रो- त्रमित्यादि प्रत्य यवदात्मनि घटादित्ज्ञानमित्याधारा- - १ भविष्यतीतिप्रत्य यानीपपद्यरब्रिति १ पु. पा० । २ बुद्धितमः प्रतिबिम्वेनाहते इ० पु. पा. ।

·२ अध्याये ३ पादः। ३०७ धेयताप्रत्ययोपपत्तेः, अन्यथा श्रोत्राकाशस्यापि म- हाकाशादतिरिततापत्तेः । नन्वेवं कामसंकल्पादिक मन एवेति श्रवणादन्तः करणमपि कामादिस्वरूपमेव लाधवादस्तु न तु कामोदिधर्मकमिति चेन्न, कामक्रो- धादित्तीनां कालभेददर्श नादकात्मकतानुपपत्त्या तेषामन्योन्यं भिन्नानामेकान्तःकरणरूपतानुपपत्ते- रिति तस्मादखण्डं प्रतिपुरुषमेकैकमेव नित्यं वसु गगनस्य गुहा राहोः शिर इत्यादिवद्धर्मधर्मभावेन कल्प्यमानं जानमिति ज्ञातेति चोच्यते नास्त्यत्व गु- गगुणिभावो। जानं नैवात्मनो धर्मो न गुणो वा कथं चन । ज्ञानस्वरूप एवात्मा नित्यः सर्वगतः शिवः । इत्यादिस्यपुराणात् निर्गुणत्वाचन चिहर्मेति सां. ख्यसवात्, लाघवाच्च अग्न्यौष्ण्यदृष्टान्ताभावादेवोच्यते न पुनः सो ऽप्यत्र साश दृष्टान्तः चक्षुषा औष्ण्यग्र- हो ऽप्यग्निग्रहणेन तत्र भेदाभेदयोः सत्वात् जाना- मनोस्वखण्डत्वादिति निय्यायिकवैशेषिकौ तु यथो- तवस्तुनि विषयाकारवडवित्तिप्रतिविम्बमेवामदभि- प्रेतं ज्ञानशब्देन परिभाष्य तस्यात्मधर्मत्वमनित्यत्वं ब- हुवादिकं च हेतुरिति विवक्तव्यं प्रकृतिपुरुषयोर्भेदा- नौकाराच्च । कामादिविकाराणामप्यात्मधर्मत्वमभ्यु- पगच्छत इति मन्तव्यम् । ननु जाननित्यत्ववादिना जन्या बुत्तियः कल्पनौया इति कथं लाघवमिति उच्यते जाने जम्यत्वाभ्युपगमे ऽपि तदतिरिक्ता बु- ।

·TOREGIONALPARAN "STHA १५. ब्रह्मसूत्रभाष्ये बिज्ञानाताख्ये हित्तिरवश्यं करण्या स्वप्न मनोरथादौ बापटबद- न्तर्वटादीनां वासनानिर्मितानां दर्शनात्. त एव बा. तटादयो बुद्धिपरिणाम विशेषा विषयाकारबुद्धिष्ट- तय इत्युच्यन्ते । न च ता एवात्मधर्मत्वेन परिकल्प्य जानमिति वक्तुं शक्यन्ते तासां बायघटादिबदेव ह- श्यत्वेनात्मधर्मत्वाभावस्या'नुमानात् । (किं चान्तर- पत्तन्यमानानामखिलत्तीनामत्तानसत्वामाबेन ला- घबात्तासामेकमेव ज्ञानं कल्प्यते तदेव चात्मेति गौ- यते तथा च योगसिद्धान्तो बुद्धिवोधात्मा पुरुष इति वृत्तीनां च यत्वं ज्ञानेच्छादीननुभवामीत्यनुभवात्') रूपादिवदप्रकाशरूपत्वाच्च ज्ञानजेयविभागव्यवहा- रस्यान्तरसम्भवोपत्तश्च । अपि च कामादिकं सर्व मन एवेति श्रवणात्, सृजते च गुणानेकएको न सजते गुणान् कूटस्थो ऽक्षर उच्यत इत्यादिपरगाव । आ- मनो विषयाकारपरिणामकल्पनानौचित्यादिति श्रुतिन्मतिविरोधेनाहमिच्छामौत्यादिप्रत्ययानांत्वह गौर इत्यादि प्रत्ययवदप्रामाण्यमवसेयम् । श्रात्म- नशानन्दरूपत्वं परमप्रियत्वमेव सुखरूपत्वं तु ज- ब्यादिसूबे निराहातं सत्तावत् सप्रागभावाप्रति- १रूपादिदृष्टान्से नेत्यधिकं १ पु० । (२) पयं पा० २ पु. ना. । ३ असंभवाच यदि विषयामाकारवत्यादयश्चेतन धर्मा:स्य तदातनधी परामिसादृश्या. न स्यु : धर्मि भाने कर्म कर्ट विरोधात् तथात्मज्ञानमपि नोपपद्यत कर्म कट विरोधात वृत्ती. नामा मायाकाराणां द्धिनिष्ठत्वे तुयथानकर्म का विरोधस्तथाविवेचितम् ज्ञानोत्यः प्रक्रि- यायां भाखयोमित्यादित्यव तथानिहारामात्मजानऽपि तस्य स्वप्रका प्रादमनन्यौपाधिक- प्रभाव स्वयब चाशत मिनि तब विवेचितम् .. अधि. १ पु० ॥

·SAATION २ अध्याये ३ भादः । ३७६ योमित्वमबाधितत्वं वा उभयथैवामावरूपतया - धिकरणास्वपमेवेति न तयाऽऽत्मनश्चिन्मावत्वदति- रिति अत: सिद्धमाभास स्वरूप एवात्मा न तवा- परससंभेदोऽस्तीति तथा चोक्तं पराशरेण । निर्वाण मय एवायमान्मा ज्ञानमयो ऽमल: । दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तु नात्मनः ।। इति तदेतज्जीवतत्वं संक्षेपतो ब्रह्ममीमांसा- थामुक्तम् । अतिविशेषतस्तु सांख्ययोगयोर्जीवप्रधान- योरवगन्तव्यमितिदिक । ननु कामक्यश्रुत्यनुरोधेन सर्वात्मनामखण्डत्वमेवातु किमिति जीवानामात्मा- भामत्वमिष्यते तबाह । अष्टानियमात् । सर्वात्मनामखण्डत्वे अदृष्टव्यवस्थानुपपत्तरित्य- धः । म केवलमदृष्टाश्वधर्माधर्मयोरेवाव्यवस्था अपि तु संकल्यादीनामपोत्याह । अभिसंध्यादिष्वप्येवम्। स्पष्टं तदुर सांख्यसूत्रेण जन्मादिव्यवस्थात: पु- रुषबहुत्वमिति । प्रदेशादितिचेबान्तर्भावात्। ननु प्रदेशादरच्छेदभेदादौपाधिकधर्माणां भी- गपवर्गयोश्च व्यवस्था स्यादिति चेन्न । अन्तभी- १ प्रतिज्ञातं मीरस्वाभापमानस्थ सूत्र प्रदेशोषपावलि र.१• पा ।

·३८० ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये [सू०५११५२।५३ वात् नारकादिरूपेष्वयात्मप्रदेशेषु परमेश्वरादिरूपा- णामात्मप्रदेशानामन्तर्भावाड्वेदाभावादव्यवस्था स्या- दित्यर्थः । अन्यथा परमेश्वरादीनां जौवान्तर्यामि- त्वाद्यनुपपत्तिरिति भावः । एतच्च जन्मादिसूत्रे ऽस्मा- भिः प्रपञ्चितम् । धाभास एव चेति सूत्रस्य हि- तीयव्याख्याने चेयं त्रिसूचीत्वं व्याख्येया प्रतिज्ञातं जीवस्य चिन्मात्रत्वं सूबबयेणोपपादयति अदृष्टानि- यमात् अदृष्टानां धर्माधर्मविषयवासनादौनामती- न्द्रियाणां धर्माणामनियततयो ऽनित्यतया कूटस्था- त्मधर्मत्वासंभवाञ्चिन्मावरूप एवात्मेत्यर्थः । अभिसं- ध्यादिष्वप्येवं न केवलमतीन्द्रियेष्वेवानियतत्वान्नात्म- धर्मत्वम । अपि तु प्रत्यक्षेष्वभिसंध्यादिधर्मेष्वप्यनियत- त्वादनित्यत्वान्नात्मधर्मत्वमतो जीवश्चिन्मान एवेत्य- थः । श्रभिसंधिश्च इदमाप्नुयाम, इदं परिहराणोत्या. दिरूपः संकल्पः। प्रदेशादितिचन्नान्तर्भावात्। नन्वाभा- सरूपत्वमपि जीवस्य न संभवति शरीरप्रदेशमाचे जी- वस्य चैतन्यरूपप्रकाशात् अत याभासस्थाप्यात्मनि बहिरवच्छेदेनाभावानात्मस्वरूपत्वमिति चेन्न, अन्त- र्भावात् बहिरपि जीवे चैतन्यप्रकाशस्थान्त:सत्वादन- भिव्यक्तगूढभविन: सत्वादित्यर्थः । उपाधिगमनदशायां सर्वदेशेष्वेव चैतन्यप्रकाशदर्शनात नानाचैतन्योत्य- त्तिकल्पने च गौरवादिति भावः । तथा च श्रुतिः । घटमंहतमाकाश नीयमाने घटे यथा। घटो नौयेत नाकाशं तहज्जीवो नभोपमः ।। । ।

·- २ अध्याये ३ पादः । ३८१ इति । अाधुनिकास्तु आभास एव चेति सूत्रस्य जीवः परमात्मा प्रतिबिम्ब इत्यर्थः । तथा च बिम्ब प्रतिबिम्बरूपेण ब्रह्मा भिन्नजीवस्य जलसूर्यवत्परि- छिन्नतया च तत्कर्मादिभिः फलादिभिश्चेश्वरस्य न संकर इति । तत्र परिच्छिन्नप्रतिबिम्बकपतोपपाद- नाय जीवस्य विभुत्व निराकरोति परसूबनये ते- षामर्थश्च जीवानां विभुत्वे सति सर्वात्मनां सर्बदे- हेन्द्रियमनादिभिः सन्त्रिकर्षाविशेषात्मवेष्व वात्म- खविशेषतो धर्माधर्माभिसंध्याद्युत्पच्या संकरः स्यात् पूर्व पूर्वधर्मादीनां नियामकत्वे चानवस्था स्यात् अ- न्यथोपपल्या च तादृशानवस्थायां न बोजाङ्गुरव- यामाणिकत्वम् । अथ शरीरादिप्रदेशरूपावच्छेदभे- देन धर्माद्यसांकयं स्यादिति चेन्न, सर्वात्मनां सर्वशरीरान्तर्भावात्कस्य किमवच्छेदकमिति निया- मकाभावादित्याहुः । तत्तु कुतर्केण सूत्रप्रहारमाचं प्रतिविम्बे अंशत्वव्यवहाराभावनांशमबविरोधापत्त्या स्य सूत्रस्य प्रतिबिम्बार्थता ऽनौचित्यात् तेषामप्पं- शस्वस्थया घटाकाशदवदंशत्वव्याख्यया अवत्यप्रति- विम्बरूपत्वव्याख्यानस्य विरुद्धत्वाच्च । यदपि जीवः प- रिच्छिन्नो अविद्याकृतश्चेत्युक्तं तदतीवहेयम् । सबका- रेणेव नाणुरतच्छुतेरिस्यादिना जीवविभुत्वस्य प्रतिपा- दितत्वात् । परैरपि विभुत्वपरतयैव तत्सूत्रस्य व्याख्या- तत्वात्, अनिर्वचनीयस्थ जीवस्य ब्रह्माभेदायोगाच्च । य- दपि जीवानां विभुत्वे सर्वेषां सर्वशरीरसम्बन्धातु ध- ·३८२ ब्रह्म सूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये [सू० ५३ मौद्युत्पत्तौ मांकर्यमुक्तं तदपि बाल्यमात्रम् एवं भव- दीयकुतण ईश्वर व्यापक सर्वजीवादृष्टादिसङ्क- रप्रसङ्गात्, रावदात्मभावित्वाच्च न दोष इति सूत्रण प्रतिनियतनित्योपाधीनां प्रतिपुरुषं व्यवस्थापितत्या धर्माद्युत्पत्तिव्यवस्थाया सम्भवाच्च । अात्मनामुपाधीनां च नित्यात्ममनादिस्वस्वामिभावस्यैव भोग्य भोर तभा- पनियामकतया सांख्ये योगे चोतत्वात् । यसोतमन- वस्था अप्रामाणिकौति तदपि तुच्छं, तहजीवो न- भोपम यादिश्रुतिसिद्धजीवविभुत्वान्यथानुपपत्त्या यथोक्तानवस्थाया बीजाकरवत्प्रामाणिकत्वात्, यच्चो- तं जौवः परमात्मप्रतिबिम्ब मिति तब प्रमाणाभावात् अंशानां प्रतिबिम्बैरेव बुद्धिषु परमात्मप्रतिबिम्बश्रुति- स्मृत्युपपत्तेः । सूत्रकारश्च मायाद्युपाधिष्वंशांश्यविश- षेण ब्रह्मणः प्रतिबिम्बमेव वक्ष्यति पत एव चोपमा सूर्यकादिवत् दृधिहासभाक्तमन्तर्भावादुभयसामन- स्यादेवमिति सूत्राभ्यां न तु परमात्मनः प्रतिबिम्ब जीव इति जीवप्रकरणात् । प्रतिविश्वस्य बुच्छतया बन्धमोक्षभागित्वानौचित्याच्च । बन्धमोचाबपि तुच्छ:- वेवेति चेन्न, एवं सति वेदान्तत: मामान्यतस्तुच्छत्व- श्रवणमात्रेणाकृतसाक्षात्कारस्यापि मननादिकं तस्मा. त्पुरुषार्थनिश्चयासम्भवात् । किं च श्रुतिषु प्रतिबिम्बा- व छेदांशत्वादिषु दृष्टान्ता बहवः सन्ति तदनुसारे- ण विरुद्ध तत्तद्रूपत्वं ब्रह्मणाप्युपपादयितुं न शक्यते अतो ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन इत्या- ·२ अध्याये ३ पादः। ३८३ दिशाक्येषु दृष्टान्तभावं विना माक्षादेवांशताश्रवणात् युक्तिसिहत्वाच्चशिश्रुतिरेव मुख्या प्रतिपत्तव्या नाका- शमेकं हि यथा घटादिषु पृथग्भवेत् तथात्मैको ह्यने- कश्च जलाधारेष्विवांशुमानित्यादिवाक्येषु च पतिबि- म्बाबच्छदादीनां दृष्टान्तहारावगमेन दुर्बलतया युक्ति- विरुदतया च तत्श्रुतयः किं चित्किं चिदंशमात्रेणांश- त्वाद्युपपादिका एवेति निणे यम् । अन्यथा अंशसूत्रव्या- कोपात् युक्तिविरुद्धच्छायातपदृष्टान्तस्याप्यादरापत्तेश्च । तब जीवप्रकरणेष्वाकाशमेकं होत्यादुतावाक्यै रेकरूपयो जीवे प्रवरयोरंशांशिनौरोपाधिकपृथगूपत्वमाचे दृष्टा- न्तपदर्शनम, अन्यथा श्रुनि चैव ध्वपाके च पण्डिताः समदशिन इति भेदटितसाम्यवाक्यानुपपत्तेः । सर्वा- मना साम्यलक्ष गौकरूपताज्ञानादेव संसारनित्ति- संभवाच्च अखण्डताजाने ऽयवच्छेदभेदेन संसारा- संसारयोः सम्भवेनाखण्डताज्ञानस्याभिमाननिरत्त्या- दिफलासंभवात्परमेश्वरप्रकरणे त्वाकाशमेक होत्या- दिवाक्येविभागमिथ्यात्वमाचे दृष्टान्तप्रदर्शनम् । इ- श्वरमानस्यात्मत्वदर्शनायेत्यादिकं विस्तरेण प्रोक्त तव तवति अत एकताप्रतिपादकवाक्यानि नाखण्ड- तापराणि किं तु सामान्यात्मपकरणेष्वेकरूपतापरा- णि ब्रह्मपकरणेषु त्वविभागलक्षणाभेद पराणौति तस्माद्ब्रह्म यो ऽश एव जोवो न प्रतिबिम्वमिति जीव- स्य ब्रह्मपतिबिम्बताबोधकवाक्यमत्वे तु तहा व्यं पति- बिम्बसमाकान्तेतिवायवबोध्यं जीवस्य ब्रह्मानुसारि- ।

·३८४ ब्रह्मसूचभाष्ये विज्ञानामताख्ये सू. १ त्वात् छायातपौ ब्रह्मविदो बदन्तीत्या दिवच्छायाद- ष्टान्तेन ब्रह्मानुक रित्वस्य सिद्धेरिति दिक् । इति ब्रह्ममीमांसायां विज्ञानथतिविरचिते वि- ज्ञानामृताख्यटजुभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः पूर्वपादे पञ्चभूतोत्पत्तिप्रलयौ विचारिती ततश्च परमात्मवियतोरन्तराले ऽन्तःकरणस्यापि तौ विचा- रितौ ततश्चान्तराल एव जीवोत्पत्तिरंशरुपण गौणी- ति विचारिते तेनैव च परमेश्वरात्मकृत्युत्पत्तिरपि शास्त्रोक्ता गौणीत्युक्तप्रायमतःपरमन्तरालएवापरा सृष्टिविचारणीया । तथा प्राणाः। यथा विज्ञानमनसी सदाकाशयोरन्तगले जन्मा- दिमती तथैव प्राणाः दशेन्द्रियाण्यपि परमेश्वरात्त- योरन्तराल एव जायन्ते सृष्टिव्युत्क्रमेण प्रलीयन्ते प- रमेश्वराधिष्ठिताश्च तिष्ठन्ति कुत: अविशेषादित्युक्तहे- तोरेवेत्यर्थः । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च खं बायुज्योतिरापश्च पृथिवी विश्वस्य धारिणी- त्यादिश्रुतौ अन्तराले जन्मादिलिङ्गस्य पाठक्रमस्था विशेष इति भावः । श्रेष्ठशचे त्यागामिसबैण पञ्चष्टत्ति- प्राणस्योत्पत्त्यादिविचारणादस्य सूत्रस्येन्द्रियपरत्वमव- धार्यम् प्राणशब्दस्यन्द्रियमुख्यप्राणोभयबाचित्वात्, १ यदि च ब्रह्मण एवमुख्यात्म खाजीव आत्माभासी ब्राह्मणाभासवदिति सूत्रार्थ उच्यते. तदा संभवत्यपि तस्मिन्न अष्टानियमादित्याद्युत्तरसूत्राण कष्टार्थता स्थादिति १ पु. पा.

·२ अध्याय ४ पादः। ३८५ प्राणशब्दश्चेन्द्रियेषु प्रयुक्तस्ते ह प्राणा: प्रजापतिमेत्यो- चुरित्यादौ प्राणमनकामन्तं सर्वे पाणा अनूजामन्ती- त्यादौ च तेषां च पाणत्वं त एतस्यैव सर्वरूपमभ- वत् तस्मादेतएतेनाख्यायन्त इति श्रुतेः। अन्ये तु अने- नाधिकरणेनेन्द्रियाणामुत्पत्तिरस्ति न वेति विचारः क्रियत इत्याहुः, तब इन्द्रियोत्पत्तौ वादिविपतिपत्त्य- भावेनाञ्जस्यतः संशयासम्भवात् उत्पत्तिकाले च इ- न्द्रियभौतिकत्ववादिनैय्याकविपतिपत्तिसत्वात, उभ- यथा व्याख्यान संभवे ऽपि भूतसृष्टेः पाणिन्द्रियीव्यत्ति- बोधकस्मृत्यनुसारेण तन्निर्णयपरताया एबौवित्माच । ननु तेजोमयौ वागितिथवखातानन्तरमेवेन्द्रिवोत्य- त्तियु तोति तत्वाह । गौण्यसंभवात्। असंभवात्तु श्रुतिौँण्यपि भवतीत्यर्थः तथा च ते- जोमयी वागित्यादिशूतिौणी कुत: असंभवादिति- भावः । अब हि वाक्ये आपो मयः प्राण इत्यनन्तरं अपां सोय पोयमानानां यो ऽणि मा स जईः समुदी- यति स प्राणी भवतीति मुख्यप्राणस्याप्युत्पत्तिः शू- यते सा च मुख्या न संभवति प्राणसंबन्धात् प्राक पानाद्यसंभवाल्केवलस्याग्नेः सविशेषाजनकत्वाच्च । बा- द्याग्नौ तथा दर्शनाभावात् । तथा च सांख्यसूत्रं भोक्त- रधिष्ठानादीगायतननिर्माण मन्यथा प्रतिभावप्रसङ्गा- ·Ariyana -- ३८६ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामताख्ये सू०२:३४ दिति भोकरधिष्ठानाभोक्तः शुक्र प्रवेशात् अत्र भो- ता कर गाप्राणादिविशिष्ट एव भोगफालोपधानाभि- प्रायेद्योतः आमेन्द्रियमनोयुक्त भोक्तत्यामनीषिण इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्य इति अतः शरौरे प्राणोत्पत्ति- बत्तिलानमात्रेण गौगोति मिई तत्माहचर्याच्च तेजो- मथो वागित्यादिश्रुतिरपि वृत्तिलाभेन गौगो अ- न्नाद्यनुगतेहि करणादिसूक्ष्मांशैः करणादौन्युपची- यन्ते । इतश्चेन्द्रियाणां शरीरादुत्पत्तिौणीत्याह । तत्प्राक श्रुतेश्च। तेख्यः प्रकृतेभ्यो वियदादिभूतेभ्यः प्रागपि प्रा- गानां सत्ता थवगाच्च । यथा "असहा इदमग्र श्रा- सौत् तदाहः किं तदग्र आसीत् ऋषयो वा बत अग्रे सदासौरन्तदाहुः के ते ऋषय इति घन इदंशब्द- वाच्यानां भूतशरोरादौनामसत्ता काले ऽपि प्राणानां सत्ता ऽवगम्यत इत्यर्थः । सूवदयेन तेजोमयौ वागि- तिश्रुतर्गीयात्वं व्यवस्थाप्य इदानी येन गुणेन गौण- त्वं तमाह। तत्पूर्वकत्वाहाचः। वाचो वागिन्द्रियकार्य्यस्य शब्दस्य तत्पूर्वकत्वात् पूर्वपादोक्ततेजोरूपभूतपूर्वकवादित्यर्थः ।अग्निरूपा ते- जसा देवतथा ऽधिष्ठितं वागिन्द्रियं शब्दप्रयोगहेतुतया भिव्यज्यते अतो वृत्तिलाभगुणेन तेजोमयी वागिति ·३८७ २ अध्याये ४ पादः। गौण्युत्पत्तिश्रुतिरिति भावः । (*यच्चेन्द्रियाणां भौति- कत्वं न्यायाद्यभ्युपगतं तत्कल्पभेदेनार्थवादिकं स्थ- तिषु कुत्रचिदेव तद्दर्शनात् उत्सगतस्त्वभौतिकत्वमा कारिक वस्कृतिबाहुल्यादिति विभागः) इदानी करें- न्द्रियाणि व्यवस्थापयितुं सप्तेन्द्रियवादिनमुत्थाप्या- पाकरोति सूबइयन। सप्त गतेर्विशेषितत्वाच। ननु चक्षुरादिपञ्चकं बुद्धिमनसौ चेत्येवं सप्तैव प्राणा इन्द्रियाणि भवेयुः न वागादिकं कुतः गतेग- तिवाश्यात्सन्न इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहा- शया निहिताः सप्तसप्तेत्येवं रूपात् सप्तसप्तति वौ- साप्रतिपुरुषाभिप्रायेण । ननु ते सप्त प्राणा: किं - त्तिभेदान्मुख्यः प्राण एव किं वा इन्द्रियाणि इन्द्रि- यत्वेऽपि किं कर्मेन्द्रियाणि किं वा जानेन्द्रिबाणीति कथमवधारणीयं तवाह विशेषितत्वाच्चेति "तदेषां प्राणानां विज्ञानेन वित्तानमादाय य एषोऽन्तहृदय आकाशस्तस्मिन् शेत"इति श्रुतौ विज्ञानवत्वेन प्रा- गणानां विशेषितत्वादपि ज्ञानसाधनानि सातैव प्राणा- ख्या नौन्द्रियागौत्यर्थः । अपर त्वेवं व्याचक्षते सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा इति श्रुत्या शिरस्यत्वेन विशषित- त्वाच्चेन्द्रियाण्येव ग्राद्याणि न मुख्य प्राणाः शिरसि । [१] अयं पा० २ पु. ना.!.

·। ३८८ ब्रह्मसूचभाष्ये विज्ञानामृताख्ये सू०५६ हि चक्षुईये श्रोबइयं घ्राणयं रसना चेतीन्द्रियाण्येव सप्तप्रसिद्धान्युपपद्यन्ते च मुख्य प्राणपरिग्रहे मृईन्य- नाद्यादिनाधिक्यप्रसङ्गात् । ननु सप्त वै शीर्षण्या: प्राणा इत्यनन्तरं हावांचावितिश्रवणान्नवैव प्राणाचा- वगम्यन्ते तथा श्रुत्यन्तरेषुन वैव पुरुष प्राणाः नाभि- इंशमी दशेमें पुरुषे पाणा श्रात्मैकादश इत्यादिना नानाविधा: संख्या श्रूयन्ते तत्कथं मातैवेत्यवधार्यत इति चेन्न, लांघकानयूनसंख्यावधारणे सति वृत्तिभे- देनाधिकसंख्यानानुपपत्तेरिति तब शीर्षण्यसप्तप्रा- रावृत्तित्वस्याग्रे ऽस्माभिः प्रसाध्यत्वात् सिद्धान्तमाह। हस्तादयस्तु स्थिते ऽतो नैवम् । हस्तादयः स्त्वपरे सप्तभ्यो ऽतिरिक्ताः प्राणा: श्रूयन्ते हस्तौ वै ग्रहः स कर्मणा ऽतिग्राहेण गृहीतो हस्ताभ्यां हि कर्म करोतीत्यादिना ग्रहो जीवबन्धकः श्रुत्यन्तरे च सर्वेषां कर्मणा हस्तावेकायनमित्यादि- क्रमेण कर्मेन्द्रियपक्कं .समग्रमेव श्रूयत इति एवं स्थिते सिद्दे सति अतो हेतो.वें भवति यत्सप्तैवे- न्ट्रियाणि कृतीत्यर्थ: । प्राणानां सप्तत्वविज्ञानवत्वयो- वचनं तु प्राधान्याभिप्रायेण बोध्यं, सप्त वै शौर्षण्याः प्राणाः हाववाञ्चावितिश्रुतिश्च नबछिदहारा मुख्य- प्राणस्य नवहत्तौरव प्रतिपादयति न पुनरिन्ट्रिया- ख्यान्प्राणान् श्रुत्यन्तरे नवैव पुरुष प्राणा नाभिर्दशमी- ·३८६ २ अध्याये ४ पादः। तिवचनात्,नाभेरनिन्ट्रियस्थेन्द्रियदशमत्वानौचित्यात् नन्वेबमिन्द्रियाणां संख्या निर्णयः कथं स्थात, न च दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादश इतिवाक्यादात्मश- ब्दोक्ता मनसा सहैकादशसंख्यासिद्धिरिति वाच्यं,तत्रापि दशमध्ये ऽनिन्द्रियस्य नाभः पठितत्वेन मुख्यपागाट- चौनामेव दशत्वालाभात्,प्रात्मशब्द न च मुख्यपाणा- वचनात् प्राणस्य हि नवहारैनवत्तयः नाभिछिद्रे दशमौवृत्तिः सर्वनाडोषु रोमकूपादिषु च मुख्य प्राण- त्तिरित्युपपन्नमेकादशत्वमिति । अबोच्यते,दशैव ता- नकर्मभेदेनेन्द्रियाणि चावल्यमैत्रेयीसंवादे सर्वेषां स्पर्शानांत्वगेकायनमित्यादिक्रमेण दशेन्द्रियवचनात् । थच्च तत्र बुद्धिमनसोः पठनं तल्करणविधयैव न विन्ट्रि- यविधया श्रुत्यन्तरस्मृत्येकवाक्यत्वात्, बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च इन्द्रियाणि हयानाहुविष- यांस्तेषु गोचरान् इन्द्रियेभ्यः परं मन इत्यादिश्रुतिषु मनसञ्चेन्ट्रियाणां चैकाव्य परमं तपः । इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरित्यादिषु स्मृतिषु च इन्ट्रियाईदेन तयोः पाठात् काचित्कं च एकादशेन्द्रियवचनम्, इन्द्रियप्रव- तकतया मनसौन्द्रियत्वोपचारात् । नचैवमुक्तवाक्ये वे- व गोवलीवईन्यायेन पृथग्वचनं कथं नो व्यत इति वा- च्यम् । इन्द्रियलक्षणस्य बुद्ध्यादावसंभवात् इन्द्रियत्वं होकजातौयमावव्यापार करणत्वं वाच्यम्, अन्यथा श- रौरादीनामपौन्ट्रियत्वप्रसङ्गात्, अतः करणं च चाक्षु- पादिवचनादिरूपनानाजातीयज्ञानकर्मणोःकरणमि- ·३६० ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये ति । यत्तु सात्विकाहंकारोपादानकत्वमिति सांख्यो- तमिन्ट्रियलक्षणं तत्तदर्शनसिद्धान्तानुसारोव अत्र तु दर्शने दश वेन्ट्रियाणि न मन: आचार्यैः पूर्वपादे बुद्धिमनसी विचार्य पृथगन प्रागाख्यानामिन्द्रियाणां परीक्षितत्वात् । ननु बुद्धिमनसोरपि प्राणचिततया प्रागाशब्देनाबान्तः करणमपि कथे न गृह्यत इति चेन्न, अन्तः प्रागखचितत्वाभावात् बुद्धिमनमोः पृथ- विचारितत्वाच्च । इदानीं तन्मात्राणां सूक्ष्मभृताप- रनामामुत्पत्त्यादिकालमवतारयति । अणवश्च । तथेत्यनुवर्तते अण्वः सूहाभूतान्यपि तथा प- रमेवरात् सदाकाशयोरन्नराल एवोत्पद्यन्ते प्रली- यन्ते च परमेश्वराधिष्ठिताच तिष्ठन्ति लिङ्गाविशेषा- दित्युक्त हेतोरेवेत्यर्थः । अन्तरोत्पत्तिः लिङ्ग च पाठक्रमो यथा भूतानि पञ्चतन्मात्राणि पञ्चमहाभूतानि भूत- शब्देनोच्यन्त इति च मैत्रेयोपनिषदीति तथा मन्वा- दिस्मृतिमूलत्वेनानुमिताभ्यः श्रुतिभ्यः सानादपि क्रमः प्र येतव्य इति भावः । परे तु अनेन सूत्रेण दू- न्द्रियाणामणुत्वमुच्यत इत्याहुः । तन्न । इन्द्रियाणा- मणुत्वे सकलदे हव्यापिन्याः स्पर्शसंवित्तिरसंभवात् अथाणुशब्देन विभुत्वनिरासाय मध्यमपरिमाणं विव- १ वदविलक्षणं मनसि नास्ति अच:करण कतयोऽहंकारस्य मनीतिमावीपादान- त्वादिति १ पु. पा० ।

·२ अध्याये ४ पादः । क्षणीयमिति चेन्न, कार्यत्वादेव मध्यमपरिमाणत्वा- विभुत्वयोः सिद्धेः किं चैवमणुत्वे मूत्रकारस्य हत्वप्र- दर्शनन्यूनतापत्तिः तथा समग्रसृष्टाकल्पनन्यूनताप- त्तिः स्यादिति। श्रेष्ठश्च । तथेऽत्यत्राप्यनुवर्तते तथा श्रेष्ठः पञ्चष्टत्ति प्राणोऽपि परमेश्वरात् सदाकाशयोरन्त रैवोत्पद्यते प्रलीयते च परमेश्वराधिष्ठितश्च तिष्ठति लिङ्गाविशेषात् एतस्मा- ज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चेति पाठक्रमस्- पलिङ्गाविशेषात् ज्येष्ठत्वश्रवणाचेत्यर्थः । प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्चेति श्रुतेज्येष्ठत्वं श्रेष्ठत्वं च प्राणस्यावग- म्यते तत्र ज्येष्ठत्वं सर्वप्रथमोत्पन्नत्वात् । शरीरे प्रथम त्तिलाभाच्च । अन्यथा शुक्रस्य पूतिभावप्रसङ्गात् रस- संचारं विना बुधादिकरणवर्गस्य गोलकनिर्माणासं- भवाच्च, अत एव श्रेष्ठत्वमपि सर्वकरणादौनामाधार- त्वादिभिरात्मत्वाच्च प्राण एवैकधा भवति तेन यद- नाति यत्पिबति तेनेतरान् प्राणानवति यस्मिन्नु- क्रान्ते इदं शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्यते सवः श्रेष्ठ इति । प्राणेन रनन्नवरं कुलापं । तमुल्लामन्तं प्राणो उनूत्क्रामति पाणमनकामन्तं सर्वे पाणा अनुक्रामन्ति भा मोहमापद्यथा अहमेवैतत्पञ्चधा ऽत्मानं पविभज्यै- तहागुमवष्टभ्यामिधारयामीत्यादिश्रुतिशतभ्यः तदेवं ·३६२ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये [सू० ८६ भूतसृष्टेः पागेव बुद्ध्यादौनां प्राणान्तानामुत्पत्तिः श्रु- निस्मृत्यनुसारतो विचारिता अत्रावान्तरो यः क्रमः परिमाणभेदश्च स सत्रानुक्तोऽप्यम्माभिरणुश्चेत्यागामि- सूवे विवेचयिष्यत इति। ननु पाणस्य वायुरूपत्वादन पञ्चभूतेभ्यः पाक तस्य जन्मादि संभवति किं च मुख्य- पाण अर्ध्वाधोगमन प्राणापानादिनामो वायो:क्रिया विशेषावच्छिन्नपरिणामविशेष एव सच शरीर एव संभवतीति कथं शरीरात्याक् तस्योत्पत्तिः स्था- दिति तामिमामाशङ्कामपाकरोति । न वायुक्रिये पृथगुपदंशात् । मुख्यप्राणो न वायुः नापि शरीरस्योर्ध्वाधोगम- नलक्षणा वायुक्रिया धर्मधर्मिणोरभेदात्तदवच्छिन्नप- रिणाम इति यावत् कुतः, पृथगुपदेशात् प्राण एव ब्र- ह्मणश्चतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च त- पति चेत्यादिश्रुतौ स पाणमसृजत प्राणात् श्रद्धा खं वायु ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनोऽन्नमित्यादिश्रु- तौ च प्राणस्य वायुतः पृथगुपदेशात् तथा ऽहमेवैत- त्पञ्चधात्मानं प्रविभज्यतहाणुमवष्टथ्य विधारणमी- त्यादिश्रुतिषु शरीरतन्वाभ्यः पत्तिभ्यो अंशभ्यः पृथगंशिनः प्राणस्योपदेशादित्यर्थः । न चैवमपि वा- योविकारान्त पाणः स्यादिति वाच्यम, पाणात् थडा खं वायुरित्युक्तश्रुतौ वायोः प्राण कार्यत्वा बगमात् ।

·h ३ अध्याये ४ पादः । भन्वेवं यः पाणः स एव वायुः पञ्चविध इति श्रुति- विरोध इति तत्वाह । चक्षुरादिवत्तु तत्सह शिष्ट्यादिभ्यः । यथा चक्षुरादिरभौतिको ऽपि स्वाधिष्ठाटतेज आद्य भिन्नस्तथा श्रेठो ऽपि स्वाधिष्ठाढवायुदेवोभिन्न: तथा चोक्ता श्रुतिः शक्तिशक्तिमतोश्चक्षुःसूर्ययोरिवा- धिष्ठेयाधिष्ठानोरभेदं बोधयति प्राणनादित्तिपञ्च- कोत्पत्तौ प्राणस्य वावधिष्ठेयत्वात्, ननु विजातीय- योरधिष्ठेयाधिष्ठाटभावो न युक्ता इति चेन्न, खतः क्रियावत्वेनोभयोः प्राणवाय्वोः साजाव्यात, यथा च- चःसूययौरीजससात्विकाहङ्कारकार्ययोः परस्परवि- जातीयत्वे ऽपि भाखरवसाजात्येनाधिष्ठे याधिष्ठा- तृत्वमिति । चक्षुरादौनां सूर्यादिदेवताकत्ववत् प्राण- स्य वायुदेवताकत्वे हेतुमाह तत्मह शिष्ट्यादिभ्य इति, "सूर्यचक्षुर्वात: प्राण" इत्यादिश्रुतिषु सदैवैश्चक्षु- रादिभिः सहशासनात् आदिशब्दात् "प्राण एव ब्र- 'ह्मणश्चतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च त- पति चे"त्यादिश्रुत्यादयो ग्राहा इति । मन्वेवं चक्षु- रादिभिः सह पाठेन प्राणस्थाहतारिकत्वमपि स्यात् तथा च करण्जन्यत्वेन ज्येष्ठत्वश्रेष्ठत्वहानिरित्या- शङ्ख्याह। अकरणलाच न दोषस्तथा हि दर्शयति ।

·३९४ ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताख्ये [सू.१०।११ चशव्दादभूतत्वाच्चेत्यवगन्तव्यं तथा चाकरणत्वा- दभूतत्वाच्च नाहंकारजन्य इति न ज्येष्टत्वश्रेष्ठत्वयोहा- निरित्यर्थः । तथाहि दर्शयति श्रुतिः प्राणस्याकरणात्व- मपरिच्छिन्नसर्वाधिकारित्वेन यथा"साह वागुवाच यहा ऽहं वशिष्ठोऽस्मि । त्वंतहशिष्ठोऽसीति यहाऽहं प्रतिष्ठा ऽस्मि त्वं तत्प्रतिष्ठो ऽसौति चक्षुः"। यहा'हमायतन- मस्मि त्वं तदायतनममौ"ति मन इत्यादिना बाया- भ्यन्तरसर्वकरणाध्य क्षत्वात्प्राणस्याकरणत्वं दर्शयति । करणं हि परिच्छिन्नविषयकमेव राजादीनां दृश्यते अमात्यत्वमेव त्वपरिच्छिन्नविषयकमिति प्राणस्य च बुयादिसकलसानधारणादिलचणो ऽसाधारणो व्यापार इति मन्तव्यं "प्राला एव प्रत्तात्मेदं शरीरंप- रिगृह्योत्थापयति इति श्रुतेः । नन्वेवं प्राणस्य किं का- रणमिति चेत् प्रकृतिरेव महत्तत्वं ह्येकमेव प्रकृतेरुत्प- द्यमानं ज्ञानक्रियाशक्तिभ्यां बुद्धिप्राणशब्दाम्यामभि- लप्यत इति स्मृतिष्ववधारितं “यो वै प्राण: सा प्रज्ञा या प्रजा स प्राण" इत्यादिश्रुतिषु च । अत एव महत्तत्त्वदृष्टेः पृथक् प्राणसृष्टिः श्रुति- स्मृतिषु प्रायशो न श्रूयते आचार्यस्तु नित्यत्वादि- शङ्कानिरासाथ मनस इव प्राणस्यापि दृत्तिभेदेन पृ- थगुत्पत्तिमुक्तवान् अत एव सांख्यशास्त्र सामान्यकर- गत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्चेति । अस्यार्थः सामान्य- सर्वकार्यसाधारणं यत्करण महत्तत्त्वं तस्यैव दृत्तिभे- दा प्राणापानादयः पञ्च ते च वायुदेवताकत्वाहा- ·२ अध्याय ४ पादः ३६५ युतुल्यसंवाराहा वायव इति । ननु वायोः प्रागुत्पन्नस्य प्राणस्य कथं वायवता स्यादिति चेन्न, पाणस्थ प्रा- गानादिरूपपञ्चरत्तावत्र वायोः प्रेरकत्वेन देवता- त्वात् पूर्वोत्पन्न वस्तुनः कार्यविशेषप्रेरकं चेतरोत्पन्न- मपि सम्भवत्येवेति प्राणस्य सूत्राख्या च वृत्तियोः प्रागेव जायते तथा चोक्तं मत्वं रजस्तम इति विदे- कमादौ सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवमिति अत्र महतो बुद्धरपि पूर्वेन्द्रियाशक्त्या सबनाम्नः प्राणस्योत्य- त्तिमता प्राणात् श्रद्धा मित्युक्त श्रुत्यनुसारात् । धर्मधार्य- भेदेन बुद्ध रेव श्रद्धाशब देन तत्त्रोक्तत्वात् आकाशादि- दिव्यः महपाठात् जीवमिति जीवोपाधिमित्यर्थः । (सूत्राद्युपाधिविशिष्ट जीवा एव वा मूत्रदिशादिशब्दे नोक्ता इति बोध्यम्) इदानौं प्राणस्य संख्या विचार्यते तत्र संशयः किं पञ्चघटवदेकजातीयाः व्यक्तिभेदाः पञ्च प्राणाः माहोखिवृक्षवर्दकव्यक्तिरेव प्राय: शाखाभेद- तुल्यैरंशभेदैः पञ्च व्यपदिश्यत इति तनायं निर्णयः । पञ्चवत्तिमनीवडापदिश्यते। एकैव प्राणव्यक्तिः पञ्चत्तिका शास्त्रेषु व्यपदि- श्यते मनोवत् अन्तः करणवदित्यर्थः । यथा ये कै- वान्तःकरणव्यक्तिनिश्चयादिचतुष्टयत्तिका शास्त्रेषु व्यपदिश्यते तथैवैकैव प्राणव्यक्तिः प्राणापानसामानो- दानव्यानाख्यपञ्चरत्तिकोच्यत इति अत्र व्यपदिश्यत (२) अयं पा० २ पु. ना० ।

·m - ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामताख्ये सू०१२ इति व्यपदेश एव हेतुरभिप्रेत इति तदर्थं न भवति अयं भावः कुत्र चिहाक्ये ऽवान्तरभेदविवक्षया बुद्या- दिचतुष्टयस्य तिचतुष्टयं व्यपदिश्यते पृथक्पृथक् कुन- चिच्च भेदाविवक्षया अव्यवस्थातो त्तिसांकर्यमपि व्य- पदिश्यते यथा"ह्रौ(भीरित्येतत्सर्व मन एवे"त्यादौ अब हि धौशब्दवाच्या बुद्धिष्टत्तिः सर्वशब्दोक्तश्चाभिमान चिन्तादयो ऽपि त्तयो मनस्वीताः स चायं व्यपदेशो न व्यत्तिभेदे सम्भवति नाप्यत्यन्तमभेद इति तथा- सम्तावपि सङ्गरव्यपदेशो यथा वायो। मनो महान् मतिब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः । प्रज्ञा सम्बिञ्चितिश्चेति स्मृतिश्च परिपठ्यते ॥ इति तथा पातञ्जलभाष्ये ऽपि तशादौनां चित्त- धर्मत्वं मनोधर्मत्वं चोक्तं त एते तशादयो मनसि वर्तमानाः पुरुषे व्यपदिश्यन्त इति चतुर्विंशति तत्त्व- कथनं तु बीजाङ्करादीनामिवावस्थाबस्थिनोर्मेदविषक्ष- येति अत एकैकव्यक्तिरन्तःकरणं वक्तव्यम् एवमेव कुव चिहाक्ये ऽवान्तरभेदविवक्षया पञ्च प्राणा उच्य- न्ते कुत्र चिच्च भेदाविवक्षया अपानादयो प्राणस्यैक- स्यैव वृत्तित्वेनोच्यन्त इति अत एवैव व्यक्तिः प्रागो ऽपौति सिद्ध, यद्यपि प्राणान्तःकरणयोरप्येकव्यक्ति त्वमेव तथापि क्रियाशक्तरवान्तरभेदाः पञ्च,ज्ञानश- तरवान्तरभेदास्तु चत्वार भूति भावः सम्भवत्येवेति मन्तव्यं वृक्षशाखोपशाखादृष्टान्तेन चैतदवसथं HARSA ·२ अध्याये ४ पादः । तथा वान्तरकार्यकारणयोरपि बीजाङ्करमहारक्षा- दिदृष्टान्तेनावधारणीय इति अवान्तरविभागकार्य- कारणभावयो: शास्त्रेषु प्रतिपादनं च योगाभ्यास उ- पयुज्यते प्राणान्तःकरणयोरिति न तद्वयर्थम् एतेन वैशेषिकाणामेकान्तःकरणाभ्युपगमोऽपि लाघवतर्क- मूलको वेदाविरुद्ध इति द्रष्टव्यम् । तव प्राणस्य पञ्च वृत्तयः कश्यन्ते पाटत्तिर्नासाग्रसञ्चारी प्राणा: उच्छा- सादिकर्मा अवाग्मुत्तिरपानो अध: सञ्चारी पावादि- हारैर्मलाद्यवसारक: व्यानस्तयो:मंधिवौर्य बत्क महतुः उदान अईवृत्तिरुत्क्रान्त्यादिहेतुः समानः सर्वशरीर- त्तिरशितपीतादिसमौकरणहतुरिति एतेषु च प्राणी जौववन्मुख्यः सर्वेषां कारणं शाखादौनां मूलमेवेति बोद्धव्यम । अत एव प्राणशब्देनापानादयो बुयादय- चोच्यन्ते न त्वपानादिशब्देन प्राण इत्युपपद्यते अत एव च चक्षुरादयो ऽपि प्राणा इत्येवोच्यन्ते न त्वपा- नव्यानादयो वेति, यद्यप्यपरे ऽपि प्राणव्यापाराः कू- मादिरूपा अनन्ताः सन्ति तथापि तेषामप्राधान्या- न्नान गणनाकृतेति न न्यूनता, अपरे तु मनो ऽपि प- वत्तिकं प्रमाणविपर्यय विकल्पनिद्रास्मृतय इतिथी- गसूत्रानुसारेण मनोवदिति दृष्टान्तेनात्र प्रदश्यंत इत्याहुः । तन्न । तेन हि सूत्रेण साक्षादिरोश्या- नां वृत्तीनामेव पञ्चत्वमुक्तं न तु कामाद्यात्तयो अ- संख्याता निराकता इति ।

·३६८ ब्रह्मसूचभाष्ये विज्ञानाऽमृताण्यै [सू. १३ अणुश्च तथेत्यनुवर्तत एव तन्मात्र कार्य: स्थूलमहाभूता- गुरपि सदाकाशयोरन्तरैवोत्पद्यते प्रलीयते च पर- मेश्वराधिष्ठितच तिष्ठति लिङ्काविशेषादित्युक्तीतीरे- वेत्यर्थः "यं वै सौम्यैतमणिमानं न निभालयसे एतस्य वै मौम्यैषो ऽणिम्न एवं महान्यग्रोधस्तिष्ठतौ"त्यादि- श्रुतिः पार्थिवाणप्रतिपादिका सकलमहाभूतसच्चो तस्थान्तरालोत्पत्तौ च लिङ्ग तथा वोर्मावाविना- शिज्यो दर्शानां तु याः स्मृताः ताभिःसाईमिदं सर्व संभवत्यनुपुर्वश इतिमन्वादिबाक्यान्यपि तयोः प्रमा- णानि तथा पातञ्चलभाष्ये व्यामदेवैः पञ्चस्थूलभूता- णूत्पत्तिप्रक्रिया प्रोक्ता सैव इहापि ग्राद्या अन विशे- षतो ऽनुक्तात्वात्, तथा तद्भाष्यं शब्दादौनांमूर्तिसजा- तोयानामेकः परिणामः पृथिवीपरमाणुस्तन्मानाव- यवकः तेषां चैको ज्यं परिणामः पृथिवौ गोटन इत्यादि एवं भूतान्तरेष्वपि स्नेहोष्ण्यप्रसरमवकाशा- दानान्युपादाय विशेषविकारारम्भः समाधय इति अस्थार्थ: शान्दादितन्मात्राणां मध्ये मूर्तिसजातीयानां कठिनजातीयानां तन्मात्राणां वैशेषिकपार्थिवपर- माणुस्थानौयानां सूअभूतानामेक : परिणामः स्यू- लपृथिव्या अणुश्चरमावधिवैशेषिकच्यणुकस्थानी तेषां चैक: परिणामः इयं महापृथिवी एवं सहजातीया- ·२ अध्याये ४ पादः ३६६ नां रसतन्मात्राणामेकः परिणामो स्थूलजलाणुः त- थोष्णजातीयानां रूपतन्मात्राणामेक: परिणामः स्थू- लतेजोऽणुः तो सदागतिजातीयानां स्पर्शतन्मावा- णामेकः परिणामः स्थलवावणः तथा ऽवकाशप्रद- जातीयानां शब्दतन्मावाणामेक: परिणामः स्थलाका- शाणुरिति । न च तन्मात्रेभ्यः साक्षादेव महाभूतोत्य- त्तिसंभवे ऽणुकल्पनायां गौरवमिति वाच्यम्,शास्लसि- इत्वेनगौरवस्य प्रामाणिकत्वात् अन्यथा वैशेषिका- णां घणुकमपि म सिद्धोत् गौरवात् अध श्यणुकस्या- वयवा: सावयवा: महद्दव्यारम्भकत्वात् कपालवत् इत्याद्यनुमानात् चणुकावयवसिद्धिरिति चेत् एवम- नुमानमम्माकमपि समानं श्रुतीस्मृती चान उभाम्या- मेवानुबाहकती खौकार्याविति यच्चावाणनामे- कैक: परिणामो महापृथिव्यादिरित्युक्तं तत्रापि क्र. मविशेषो विष्णुपुराणादायुक्तः यथा विष्णौ । भूतादिस्तु विकुर्वाणः सर्ग तन्माविकं ततः । समगशब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम् ॥ शब्दमावं तदाकाशं भूतादिः स ममावृणोत् । आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शतन्मात्रलक्षणम् ॥ शब्दमा तदाकाशं भूतादिः स समारणोत् । आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमा ससर्ज ह ॥ बलवानभवायुस्तस्य स्पर्शी गुणो मतः। १ वि. पु. अं० १.२ मो. ३७ ।

·५०० ब्रह्मसूत्रभाष्ये विज्ञानामृताण्ये [स. १३ इत्यादि अस्यार्थः ततो ऽहंकारोत्पत्त्य नन्तरंभ- तादिस्तन्माविक तम्बावसमुदायात्मकं सगं ससर्ज अकरोत् तदनन्तरं शब्दतन्माबात्तत्महतो भूतादि- महाकाशं ससर्ज न वाकाशं वायुसृष्टये भूतादिः पु- नरापूरयदंशान्तरेण ततश्चाईकारी परित आकाश: पूर्वोत्पत्त्यनन्तरं स स्पर्शतन्माचं स्वावष्टम्भेनाणुरूपतया ससर्ज ततो अणुभ्यो महावायुरजायत एवं भूतान्त- रेष्वपि बोध्यमिति अत्र पञ्चखपि भूतेषु तन्मात्राणा- मेवोपादानत्वम् अहंकाराकाशादौनां त्वधिष्ठानकार- गतेति विशेषः । तथा सांख्ये ऽपि स्थूलभूताणुरुतो यथा सूक्ष्मा मातापिटजा सह प्रभूतैस्त्रिधा विशेषास्यु- रिति स्थूलभूतानि विशेषाखानि विविधानि भ- बन्ति प्रथमं मूक्ष्मा अणवः ततश्च भूतानि महाभूता- नि ततश्च मातापिटजा देहा इत्यर्थः । एतेषु मध्ये सूक्ष्माः संयुक्ताः पञ्चभूताणव: सप्तदशावयवकस्य स- प्राणस्य लिङ्गशरीरस्थाधारभूता इति सांखा व्यक्तम् । चिवं यथाश्रयमृते स्थावादिभ्यो विना यथा छाया ননিনাৰিয় সন নিনি নির্য লিলিনি लिङ्गशरीरं च तचैव संखबातम् । पूर्वोत्पन्नमसक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम् । संसरति निरुपभोगं भावैरधिवासित लिङ्गमिति अव सूक्ष्मभूतानां लिङ्गमध्ये गण नमाधारतयैव ( यच्च पु- राणादी सप्तदशावयवकं लिङ्गमुच्यते तन्महदहा- -