·No text on this page.

·केवलान्वयि अनुमानम्।
श्रीमगङ्गेशोपाध्यायविरचितम् ।
श्रीरघुनाथशिरोमणिभट्टाचार्यविरचितटोकासहितम् ।
श्रीजगदीश्तलिङ्कारकृत विवृत्त्या
समलढतम्
ACADEMY OF SANOIDESEARCH
LADER
14
Atm
पण्डितकुलपतिना, KARNATAKE A STATE)
।
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रौजौवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येचा
सङ्कलितवादार्थसमुद्भासितम्
तेनैव संस्कृतं प्रकाशितञ्च ।
हितीयसंस्करणम्।
AUR
कलिकातानगरे
कलिकातावन्ने
मुद्रितम् ।
१८९
92

·No text on this page.

·केवलान्वयि अनुमानम्।
whNDAmartGEEDHARA
श्रीमद्दशोपाध्यायविरचितम्
श्रीरघुनायशिरोमणिभट्टाचार्यविरचितटोकासहितम् ।
श्रीजगदीशतालझारकृत विवृत्त्या
समल जतम्।
पण्डितकुलपतिनी,
वि, ए, उपाधिधारिणा
भौजौवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्योग
सङ्कलितबादार्थसमुद्भासितम्।
तेनैव संहतं प्रकाशितञ्च ।
द्वितीयसंस्करणम्!
কালিৰালৰ
कलिकातायन्ले
मुद्रितम् ।

·पण्डितकुलपतिः
श्रीजीवानन्दविद्यासागर विं, ए,
PANDIT KULAPATI
JIBANANDA VIDYASAGARA, B. A.
Superintendent, Free Sanskrit College, Calcutta.

·केवलान्वयि अनुमानम्। तच्चानुमानं त्रिविधं केवलान्वयिकवल- व्यतिरेक्यन्वयव्यतिरीकिभेदात्। तत्रासहिपणे केवलान्वयि तथाहि केवलान्वयिनोऽभिधेयत्वस्य न विपक्ष: अभिधानेऽनभिधाने च विपचत्वव्या- घातात् । अथ यथा आकाशशब्दाच्छब्दाश्रय- त्वमनभिधेयमप्य पतिडते तथाभिधेयत्वविपक्ष- स्थानभिधेयत्वेऽपि पदादुपस्थिति: स्यात् एवञ्चा- भिधेयत्वं कुतोऽपि व्यावृत्तं धर्मत्वात् गोत्वव- दिति चेन्न व्यावृत्तत्वस्याव्यावृत्तवे व्यावृत्तत्वमेव केवलान्वयिव्यावृत्तत्वे यत एव व्यावृत्तं व्यावृत्तत्वं तदेव केवलान्वयौति धर्मत्वस्थानकान्तिकत्वात् एवमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यात्यन्ताभावाप्रति- योगिले अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वमेव केवलान्वयि अत्यन्ताभावप्रतियोगिवे यनिष्ठात्यन्ताभावप्रति- योग्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तदेव केवलानुयि न चात्यन्ताभावप्रतियोगित्व व्यावृत्तत्वच ना ·केवलान्वयि अनुमानम्। मेति वाच्यम्। अनुगतप्रतीतिबलेन गोत्ववत्तयोः सिद्धेः तत्र न तावदव्याप्यवृत्त्यत्यन्ताभावः केवला- नुयो तस्य प्रतियोग्यवच्छिन्नेऽप्यत्यन्ताभावात् अत्यन्ताभावप्रतियोगिनश्च केवलानृयित्वात् ना- प्याश्रयनाशजन्यः गुणनाशात्यन्ताभावः तस्य नाशस्य सर्ववात्यन्ताभावादिति वाच्यम् । यत्र हि प्रतियोगिप्रागभावो वर्तते तब न तदत्यन्ताभावो वर्तते तथाच नाशस्य प्रागभावो यत्र नाशप्रति- योगिसमानदेशे वर्तते तत्र कथं नाशात्यन्ता- भावो वर्त्ततां तर्हि नाशस्य तत्र वृत्तिः स्यादिति चेन्न। पूर्व तव नाशप्रागभावस्यैव सत्त्वादुत्तरकाले आश्रयस्यैवाभावात् । नाग्याकाशात्यन्ताभाव: केवलान्यो तस्यापि प्रतियोगिरूपात्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वात् अभावात्यन्ताभावस्य भावत्वात् । अथाभावात्यन्ताभावो न प्रतियोगिरूपस्तथा- सति अन्योन्याभावात्यन्ताभावः प्रतियोगिरूप इति प्रतियोगिसमानदेशोन्योऽन्याभावो न स्यादिति चेन्न। अत्यन्ताभावात्यन्तामावः प्रति- योग्येव अन्योन्याभावात्यन्तामावस्तु प्रतियोगि- त्तिरसाधारगो धर्म इति। उच्यते कृत्तिमद- चन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलानुयित्वं आकाशा ·केवलान्वयि अनुमानम् । १ त्वस्य त्यन्ताभावो यद्यपि प्रतियोगिरूपात्यन्ताभाव- प्रतियोगों तथापि स न वृत्तिमानित्याकाशा- त्यन्ताभाव एव केवलानयो तथा प्रमेयत्वा- भिधेयत्वादि केवलानुयि वृत्तिमतोऽत्यन्ता- भावस्याप्रतियोगित्वात्। न च प्रमेयत्वं प्रमा- विषयत्वं तच्च न केवलानयि प्रमाया विषय- चाननुगमादितिवाच्यं प्रमात्वमेव हि परम्परासम्बन्धात् घटादौ प्रमेयत्व- मनुगतं प्रमाजातीयविषयत्वं वा तथापि केव- लानयिनि संशयाभावात् कथमनुमितिः प्रमेय- त्वमत्र वर्तते न वेति संशयश्च न प्रमेयपक्षकः किन्तु प्रमेयत्वपक्षको भिन्नविषयकः । प्रमेयत्व- पक्षके चास्तित्वसाध्यस्यान्ववयव्यतिरेकित्वं तथा च घटः प्रमेयो न वेति संशयो मृग्यते स च नास्त्येव। अथ पक्षः साध्यवान्न वा पचे साध्य- मस्ति न वैति संशयी समानविषयकावेव तद- स्थास्तास्मिन्निति मतुपो विधानादिति चेन्न । विशे- षणविशेष्यभावभेदेनार्थभेदात्। मैवम् । य एव हि संशयः पक्षे साध्यसिद्धिविरोधी स एवानुमा- नाङ्गमावश्यकत्वात् लाघवाच्च न तु समान-- विषकत्वमपि तत्र तन्वं गोरवात्। प्रमेयत्वं घट- ·8 केवलान्वथि अनुमानम् । निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि न वेति संशयश्च घट: प्रमेय इति साध्यसिद्धिविरोधी भवत्येव । यहा संशययोग्यतेवानुमानाङ्गं संशयस्य तदानीं विना- शात् । न च सापि साधकबाधकप्रमाणामाव: प्रमेयस्वाभावासिञ्चौः तव्यमाणासिद्धेस्तदभावा- सिद्धिरिति वाच्यम्। पक्षनिष्ठात्यन्ताभावाप्रति- योगिवज्ञानस्यैव साध्यसाधकत्वेन तदभावस्यैव योग्यतात्वात् प्रमेयत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगीति भ्राम्यतः संशय दूत्यन्ये । नब्वेकरूपविकलमिदं कथं गमकं तत्त्वे वा व्यतिरेकविकलवत् रूपा- न्तरविकलमपि गमक स्वादिति चेन्न। अन्क्य- व्यतिरेकव्याप्योरन्यतरनिश्चयेनानुमित्यनुभवात् युगपटुभयव्याप्तापस्थितो विनिगमकाभावेन उभ- योरपि प्रयोजकले व्यतिरेकोपासना। व्यति- रेकश्च विपक्षत्तित्वशानिवृत्तिहारा व्यतिरेक- व्याप्तावुपयुज्यते अब तु विपक्षाभावेन शङ्कव नोदेति। इति श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायविरचितम् केवलान्वयि अनुमानम् समाप्तम् । Rampawar ·शिरीमणिकता टोका। ५ अथ शिरोमणिकृता केवलान्वय्यनुमानटीका। तत्र केवलान्वयोत्यादि केवलान्वयिसाध्यकादौत्यर्थः । लेषु मये असिद्धिपक्षम् अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यक केवलान्वयि एवमहौतान्वयव्यतिरीकिसाध्यकं केवलव्यति- रेकिटहोतान्वयव्यतिकिलाध्यकमन्वयव्यतिरकिव्याप्तिग्राहक- सहचाराभदाभेदे वन्वयसहचारमात्रटहीतव्यातिकत्व केव- लान्दयित्वं तच्च प्रक्षतव्याप्ति ग्राहकानानविषयसहचारत्व- व्यापाययराइचारखकत्व तादृशसहवारत्वव्यापकप्रकृत- व्यातिवटकसहचारत्वज्ञात्व वा रहोतव्यातिभेदा दे तु प्रतिहेतुकप्रकतसाध्यानुमितिहेतुज्ञानविषयव्याप्तित्वव्यापक- प्रशत साध्यव्याप्तिलकत्वं तत्त्वम् जलं निर्गन्ध पृथिवौत्व- व्यापकाभावप्रतियोगिमवादित्यादी हेतुतावच्छेदिका च व्याप्ति प्रकाव हाध्यानमित्योयविको तशिष्टपक्षधर्मताज्ञाने- ऽपि व्यायन्सरबोधं विना निर्गन्धवानुमित्यनुदयादिति ना- व्यातिः । वाभाववान् वहिव्यापकाभावप्रतियोगिमत्त्वादि- त्यादावन्वयबाप्तेश्वच्छेदिका व्यतिरेकव्यातिन तु सेवेति नाप्र- सङ्गः । अतएवेतरव्यापकाभावप्रतियोगित्वेनाभावप्रतियोगित्वेन वा यलिङ्गज्ञानं न प्रातसाध्यानुमितिहेतुस्तक वलान्षयौत्यपि वदन्ति एवं केवलव्यतिरेकित्वादिकमपि निर्वाच्यम् । अभिधे- यत्व शब्दशक्यत्ल विपक्षत्वव्याघातो विपक्षत्वासिद्धिः ननु व्यावृत्तवमन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकल' तच्च लघु- गुरुताधारणं गगनादिनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेद- कञ्चति न व्यभिचार इत्यत आह । एवमिति! प्रतियोगित्वादिकमभावादिव्यक्तिभेदान्नानैव अनुगतव्यवहा- रस्तु कथञ्चिविशेषणतावच्छे इकधर्मानुंगमादेवन नब्वभाव- लक्ष्या- ·केवलान्वयि अनुमानम्। प्रसिया लक्षणासम्भव इत्याशङ्कते तत्रेत्यादि। या होत्या- द्यभ्युपगमवादः वस्तुतो भूतलादिदेशे समये च तस्य वर्तमान- त्वादाकाशामावतुल्यवाच । प्रभावाभावस्यति सावधारणं भावत्वात् यदाहुराचार्य्याः स्वाभावविरहात्मत्व वस्तुनः प्रति- योगितेति । प्रतियोग्येवेति प्रागभावादेरत्यन्ताभावाभावरूप- वनयेऽपि न क्षतिः । तन्मतेऽत्यन्ताभावस्थापि तदभावरूपतया तस्यापि प्रतियोगित्वात् । असाधारण इति प्रतियोगिता- वच्छेदक इति तु तत्त्वम् । अथान्योन्यात्यन्ताभावसाधारण: प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्ध एवाभावाभावः । स च कचित्ता- दामा कचिञ्च संयोगादिरिति चेत् यहत्त्वे हि जात यहत्त्व न प्रतीयते तदभाववत्त्वञ्च व्यवयिते तस्यैव तदभावात्मकत्व- मुषेयते प्रतियोगितदभाववत्त्वबुद्धयोश्च मिथस्तथाबमानुभविक न च तत्सम्बन्धक्त्त्वञ्च तदिषय: सम्बन्धसम्बन्धव वाबुधिवत् कचित्सम्बन्धबुद्धिविशेषदर्शनतयोपयुज्यते न च खतो माना- भावात्। अथ सम्बन्धान्तरावच्छिवाभाववति सम्बन्धान्तरण प्रतियोगिनो इत्तेन सदभावविरोधित्वमिति चेत् प्रतियोगि- तावच्छेदकासम्बन्धस्याभाववति सम्बन्धान्तरेण वृत्तेन तथात्वम्। सम्बन्धविशेषेण च विरोधित्वं तुख्यमेव अनतिप्रसताये च स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वेनाभावत्वकल्पने कानुगम- सम्भावनापोति व्यविकरणसम्बन्ध स्थापि प्रतियोगितावच्छेद- कत्वात्तद्दति अत्यन्ताभावविलयप्रसङ्गो भवतां तदभावविलोप- प्रसङ्गो वेति। लक्षणं परिष्कुरुते हत्तिमदित्यादि। पाकाशस्थ तदभावाभावत्वमित्यभ्युपगममात्र भाववति तदभावासत्त्व- प्रतीत्या हि भावस्य खाभावाभावत्व कल्पात मचेह तथा। अभावप्रतियोगित्वं खरूपसम्बन्ध एवंयुक्तमधस्ताव प्रभाव- प्रतियोगित्वज्ञाप्रयोजकम् एवञ्च यत्सम्बन्धावच्छिवमतियोगि- ·মিলঘিনা তীক্ষা । জ ताकाभावाप्रतियोगित्वं यस्य तस्य तेन सम्वन्धेन केवलान्व- यित्वमिति सूचयितुं वृत्तिमादिति । মুন মাল মাল- ব্ৰয় পৰাষ্ট্ৰল মাৰিৰয়াস্থ জিম্বয়া- दिना सम्बन्धेनाभावप्रतियोगित्वेऽधि विषयतया परम्परा- सम्बन्धन खरूपसम्बन्धेन च केवलान्वयित्व संयोगाद्यभावोप- দয়ায় স্ব সনিয়ারল্লাাধিকাৰ ব্যক্ত নালী লিখা : স্মামামামীদ্বি যথা সনিয়া লালাগ্নিজগ্রাম- না শুনিনায়াশাৰদনিযালিলিনি মঞ্জ: হা- যনিক বিলাবমিলিযি জন্। না- কাল নামিয়ে আনলায়িনুহৰ জালিম- লালী । একানৗযান না নামলামনিমামলা- লৰ ৰূমঘ। মুম্ভ মনিীতিান ছা- নাম্বালানি বিনিময়। নল দু হওষ- हि त्वादिना न केवलान्वयित्वम् । नचैव विरुद्दयोर्धयोईि त्वं न বলিয়নি: না খ্রিযামমি অলিশ মনিঃীৰালালাধিক্যাম্পাস আত্ম। মামখাবিয়ি অর্জিাহিন সিনা মিনিলা স্ত্রবিসি নামাযষলানী হত্যায়- বাে। নিঃস্বার্থ হলে কি আমলান নঘানি। বিষয় প্রম্নপিনাগ্র স্বাভাৰিঙা অদিদ্ধিলিয়: যিয় ঘষিমঘাই বিধিবিহ- নামান্ত থ মনিলালুৰৰাষ্ট্ৰীযুন। লক্ষী কাম- वदन वा साध्यमित्य कतरनिक्षयेऽत्र साध्य न वा इदं বন্ধ নবি গান; এই নি। এমনিভারি অনিষ্টামামিযীলিৰিীঘিন্নাল বাঘাষন্ডল রূঘস্থিলাষিৰম্ভথকে ল এলামনিষীমিমালা- ।

·केवलान्वयि अनुमानम्। सम्बन्धेन भावस्य वा साध्यस्य साधकत्वेन तदभावस्य तस्य साध्ये पक्ष- निष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानस्य साध्ये पक्षनिहाभावप्रतियोगि- त्वावगाहिज्ञानवेन साध्यविशिष्टपक्ष ज्ञानविरोधित्वेन वा रूपेणाभावस्य योग्यतात्वात्। व्यतिरेकः विपक्षे हेतोरभावः व्यतिरेकव्याप्तौ साध्याभावहत्वभावयोी चलिरको साध्यहे- तू तयो ाप्तौ। अत्र वदन्ति साध्याभाववातित्वमेव व्याप्ति- লা সায়ম: ভালই ললি- साध्याभाववति हेतोरहत्तित्वं ग्रात मन दरबन्धन माध्यसिद्धिः फलम् । साध्याभाववति शोज हेतो- रत्तित्व रयते तेन एकाकारण- मिति नातिप्रप्तङ्गः आकाशादेस्तथालेऽपि पर पता- ज्ञानविरहान्नानुमिति: निविशतां वा। तल सानाधि- करण्यं इत्तिमत्त्व' वा अय साध्याआवदहरिब तालसिज- त्वादिरूपं व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञानविकका गलनीय নস্ত্র অবস্থা সালামিষাধাহয্যবিনি ন্ ত্রাৰ यदि व्यापकताजानं व्यभिचारबुद्धि विशळ्यात् । बजे वडा- भाववत्ति●म इति जाने हि वह्नित्व स्वरूपेण प्रतियोगित्वं तवच्छेदकत्वञ्च सम्बन्धमर्यादया भासते धूमसमानाधिकारणा- भावप्रतियोगितानवच्छेदकं वशित्वमित्यत्न व पशिल मन वहिवे प्रतियोगितात्वविशिष्टतदवच्छेदकावत्वविशिष्टाभाव इति विषयविरोधविरहात् विशिष्टस्य वशित्वस्यावच्छेदकत्वेन प्रकारान्तरानुसरणे च सुतरां मणिमन्त्रादिन्यायेन च प्रति- ব্ৰশ্বৰূনায় নানাভাৰা ঘাসনালালাকালুমিনিৰিনি च नानुभविकं न वा यौतितकं । ज्ञानत्वत्वादिना ज्ञानत्वादेाप- कतावच्छेदकत्वग्रहे ज्ञानादिमानित्यनुमितेरयोगात् अन्यथा जातित्वेनानुभवत्वव्यापकगुणत्वव्याप्य जातिवादिना वा तथा- ·शिरोमणिकता टोका। तत्प, सङ्गात् त्वंग्रहेऽपि एतेन केवलाम्वयिसाध्यकत्वज्ञानमेवा- नुमितिहेतुरित्यपि परास्तम्। सर्वजनानुभवसिद्धानुमिति- भावे धूमादिदर्शनानन्तरं जायमाने ग्रहमाणव्यतिरेकवया- दिवानेऽसम्भवाच प्रमेयत्वादेश घटादिवृत्तित्वं केवलान्वयित्वेन कथञ्चित्तवृत्तिधर्मव्यापकल्वेन बानुमयं न तु जेयत्वादिहेतु- का तदनुमितिरानुभविकौ । एवं साध्याभावव्यापकाभावप्रति- योगित्वमपि नानुमित्यौपयिकं गौरवात् व्यभिचारज्ञानावि- रोधित्वाच्च । वयाभावसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगी धूमा- भाव इति ज्ञानं धूमाभावाभावत्वेन तत्र वहाभावसामानाधि- करण्यवद्धि कदाचिदिरुन्ध्यात् न तु धूमलेन भिन्न प्रकारक- त्वात् व्यतिरकव्यातिग्रहाधौना च धी र्नानुमितिस्तत्त्वे नाननु भवात् सात कारणाभावात् सामग्रीभेदकल्पनायाश्चानुभवैका- धौनत्वात् किन्तु विजातीया तत्करणमपि प्रमाणान्तरमा- पत्तिरेव सतप्रमाणहयसमाहारसमशौलञ्च युगपदन्वयात- रेकिधमहय प्रतिसन्धानम् । अथ निर्णीते विना सिद्धोच्छामर्था- पत्तेरनुत्पादात् पक्षताजन्यत्वात् साम्य नामांतर्लाबेन पक्षता- जन्यत्वः वानामांतत्वे प्रयोजकत्वात् । नचैवं पक्षताप्रत्यक्ष- स्यापि तवावापत्तिारच्छासत्वेऽपि कालान्तर प्रदेशान्तरे वा तहिरहसत्त्व नककालोनत्वाद्यतीन्द्रियर्धाटतप्रतियोगित्वेन तस्या अतान्द्रियत्वादिति चेन्न। अनुमतावेव पक्षताया हेतु- त्वस्य निरस्तत्वात् साध्यादिभेदेनाननुगतत्वात् तज्जन्यत्वस्या- प्रयोजकखाच प्रयोजकत्वञ्च न जनकत्वमसम्भवात् न व्याप्यत्वं मानाभावादित्यादेसकदावेदितत्वाच एतेन व्याप्तिज्ञानादि- जन्यत्वमनुमितित्वे प्रयोजकमित्यपि परास्तम् । भावव्यापकाभावप्रतियोगिधर्मलेन साध्यव्याप्यत्वानुमानाद प्रसिद्धसाध्यकैवानुमितिरित्यपि केचित् । अथ वयाद्यभाव- साध्या- ·केवलान्वयि अनुमानम् । वति धूमादेः समवायेन तन्तुवाद्यभाववति च पटादेः संयो- मेन समवायादिना वर्तमानत्वस्य विशिष्यवाभावो वाच्यः । तथा च जलं जातिमत् गुणवत्त्वात् गुणवच घटादेरित्यादिकं विलीयेत जातिगुणाभाववतोः समवेतत्वसंयोगित्वयोरप्रसि- इरिति चेदुपदर्शयैनमपि केवलान्वयिन: सरणिं खौकुरु वा खाधिकरणात्तिसाध्याभावादिकत्वमेव व्याप्ति खत्वाननु- गमस्य प्रागेव वहस्तितत्वादिति । एतेन नौलेतररूपवान् नीलासमवेतले सति गोवादित्यादिकं विलीयेत। विशेषस्य व्यभिचारित्वात् विशिष्टस्य चानतिरित्रात्वादिति परास्त साध्याभावस्य विशिष्टहेत्वधिकरणात्तित्वात् परम्परासम्बन्धेन विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्यैव वा तत्र हेतुत्वादिति । • इति औरघुनाथशिरोमणिभट्टाचार्यविरचिना केवन्वय्यनुमानटीका समामा । अथ जागदौशौटौका। केवलान्वयितोस्तद्धर्मिकव्याप्तिज्ञानस्य বানিজৰ वायं घटत्वात् इत्यादौ घटत्वादिहेतोस्तज्ञानस्य वा असं. ग्रहापत्तिः अत आह केवलान्वयिसाध्यकेति । यद्यपि केवला- न्वयादिभेदादित्यत्र केवलान्वयितया अपरिभाषितत्व- रूपं केवलान्वयित्व वाच्यत्वादिसाध्यकघटत्वादेरपि अक्षतमेव अतः केवलान्वयिसाध्यकादीति व्याख्यानमफल तथापि हेतुनि- ठस्यैव केवलान्वयित्वपदार्थस्य प्रक्रान्तत्वे पश्चादुच्यत इत्यादिना साध्यनिष्ठस्य केवलान्वयित्वस्याभिधानं मूलकत: सन्दर्भवि- रुहं स्यात् अतः साध्यनिष्ठस्यैव केवलान्वयित्वस्य उपक्रमार्थम् इस्थ व्याख्यातमितिध्येयम् । तत्र केवलान्वयिनि इति योजनायां सप्तम्यर्थाधेयत्वस्य ·जागदीशौकता टोका। ११ बाधितत्वात् सप्तम्या निर्धारणार्थकत्वं व्यनक्ति तेविति । असहिपक्षमिति मूलं विपक्षस्य सिहासिद्धिभ्यां व्याहतम् अत प्राह असदिति अत्यन्तेति । अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्य- कानुमितिकरणमित्यर्थः । तेन लिङ्गस्य तज्ज्ञानस्य मनसो वा अनुमितिकरणलेऽपि न क्षतिः। केवलान्वयौतिपदन्तु मूलस्थमेव योजितं न तु खातन्त्रोणोक्तं मूलस्थस्य वैयापत्तेः । यद्यपि तत्र केवलान्वयिसाध्यके असहिपक्षम् अत्यन्ताभावा- प्रतियोगिकेवलान्वयौति व्याख्यानं सम्भवति নিৰিকা इवान्तर्गतत्वेऽपि सप्तमोप्रयोगात् तथापि इन्वस्थानाभकं परि- त्यज्य अपरस्य परामर्शकत्वं तदादिशब्दस्य अव्युत्पनमित्या- शयन एतत् परित्यक्तमिति ध्येयम् । न्यूनतां परिहरति एवमिति। प्रकतहेतुधर्मिकसाध्य- सहचारग्रहाजन्यव्याप्तिग्रहाजन्यायाः प्रकतहेतुकव्यतिकि- साध्वकानुमितेः करणत्वं प्रकृतहेतुसाध्यककेवलयतिरैकित्व- मित्यर्थः । न च साध्यविशेषणस्य व्यतिरकोत्वस्य वययम् अन्वयसहचाराग्रहदशायाम् इदं वाच्यम् ज्ञेयकात्. इत्यादी अतिव्याप्तेः तदानीमपि तस्य केवलान्वयित्वात् । व्यति- ইঙ্গিবন্ধু স্মল স্মরিলিন্ধায় নিয়ে মনিগ্রান্তি भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं वा नातः साध्यमहचाराग्रहद- शायां संयोगाभावादिसायकवाच्यत्वादिहेतुककेवलान्वयिनि अतिव्याप्तिः। एहोतेति प्रकतहेतुधर्मिकसाध्यसहचारग्रह- জন্মআরিয়ানসননিজিঞ্জালুন্সিনি- त्व प्रजत हेतुसाध्य कान्वयव्यानरेकिलमित्यर्थः । নৱাৰ বায়িনায় বিষকিনল স্বাস্থ বিম- षितं दशाविशेष वनिसाध्यकधूमादिहेतोरपि केवलान्वयित्व- मनोकुर्वसामाचार्याणां मतमाह प्रकलथालिग्राहकति।

·१२ केवलान्वयि अनुमानम् । . सहचारभेदादिति ल्यबलोपे पञ्चमौ। तेन तत्तगाप्तिग्रह जनकग्रहविषयसहचारभेदमन्तर्भाव्य भेदे विभजने इत्यर्थः । उभयसहचारग्टहोतळातिकस्य अन्वयव्यतिरैकिणो व्युदासाय मात्रपदम् । तथाच साध्याभावगोचरखाभावसहचारग्रहाजन्य प्रकृतसाध्याप्तिग्रहविशेष्यत्वमर्थः तेन इन्द्रियादेरपि व्याप्तिग्राहकत्वात् नाप्रविधिः न वा अन्यदीयव्यतिरकसह- चारविषयकप्रकृतसाध्यतावनान्वयसहचारप्टहौतव्याप्तिकेऽव्या प्तिः साध्यामाववादिका वैज्ञानिक प्राव नतु वास्तवम् तेन इदं वाच्यं च यत्वात् इत्यादी साध्यामावादेव प्रसिद्धावपि दशाविशेषे नाव्याप्तिः । ननु वशिलान् धूमात् इत्यादी अन्दयेन व्याप्तिग्रहस्यापि भागवतेनैव व्यतिरिकासम्हचारग्रहेण जननात्। ननु इदानी जलोपहित जन्मत्वं न निवेशितं अन्दया भागवतज्ञाननिरू- पिनफलोपन्हितजन्यत्वाप्रसिद्या भागवतव्यतिरकसहचारज्ञान जन्यत्वमादाय अयातिदानस्य अनौचित्यात् । एवञ्च प्रमेय- त्वादिलाध्य कसलेऽपि वमामकाव्यतिरेकमहचारज्ञानजन्य- प्रसादयोः सत्यव एव एव प्रसज्यते कथमव्याप्तिरिति चेन्न । खाव्यवहितपूर्वत्तिव्यतिरेमातहचारझानजन्यत्वरूपफलोपहि- सजन्यवाभावो विवक्षणीयः । एवञ्च यत्र केवलान्वयि- साध्यके व्यतिरकसहचारनमोऽप्रसिद्धः तत्र लक्षणगमनात् नासम्भव इति कश्चित्। तन्न। तादृशस्थलस्य प्रमाणवेऽपि व्यतिरकसहचारत्वस्य अव्यावर्तकतया प्रक्तसाध्याभावगोचर- खाभावसहचारग्रहाजन्यत्वस्यैव निवेशितत्वेन तादृशज्ञाना- प्रसिद्दद्या तत्रापि लक्षणसमन्वयासम्भवादव्याप्तिः । ताशसहचारग्रहत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यत्वाभा. वस्त्र प्रवेशे च व्यतिरेकसहचारग्टहीतव्याप्तिोऽतिव्याप्तिः।

·जागदीशीकता टोका। व्यभिचारवोबिरोधिज्ञानत्वादिनैव आचार्यमते अन्वयव्यति- रेकाहवारज्ञानयो ाप्तिधोजनकत्वात्। तत्पुरुषोयतादृश- व्यतिरेकातहवारग्रहाजन्यत्वस्य प्रकृतव्याप्तिज्ञानसमानाधि- करणव्यतिरेकसहचारग्रहाजन्यत्वस्य च यत्र केवलान्वयिनि साध्याभावादिग्रहोऽप्रसिद्धः सर्वत्र नमे मानाभावात् तत्रा- व्याप्तिरत आह तञ्चेति। इहापि प्रकृतत्व ग्रहविशेषणम् । तथा सजनकज्ञानविषयसहचारत्वव्यापकान्वयसहचारत्वक- प्रकृतव्याप्तिज्ञानविशेश्थत्वमित्यर्थः । तेन धूमादिनिष्ठवणयाद्य- न्वयव्यालेरेव कदाचिदुभयसहचारग्रहेणापि ग्रहात् अन्वय- सहचारत्वस्य व्याप्तिग्राहकसहचारत्वाव्यापकत्वेऽपि नासम्भवः । खपदेन विशेषतोऽवयसहचारमात्रग्रहकालौनव्याप्तिग्रहव्यती- नामेव फलतः सङ्ग्रहात् अन्वयव्यतिरीकिण्यपि तादृशसह- चारव समानाधिकरणमन्वयसहचारत्वं अतो व्यापकेति। यद्यपि प्रकतव्याप्तिग्राहकज्ञानविषयसहचारत्व घटादि- सहचारस्यापोति तत्र साध्यान्वयसहचारत्वाभावाद व्याप्तिः । सहचारपदेन अन्वयव्यतिरेकसहचारयोरन्यतरत्वेनोपादाने च वाच्यम् ज्ञेयत्वात् इत्यादावव्याप्तिः । तत्र व्यतिरकसहचारा- न च प्रकृतव्याप्तिग्राहकज्ञानविषयसहचारत्वस्य प्रकृतव्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतायां विष- यतावच्छेदकीभूतसहचारत्वमर्थः तच्च न घटादिसहचारेऽस्ती- त्यदोष इति वाच्यम्। सहचारविशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्नं 'प्रत्येव महचारज्ञानत्वेन हेतुतया व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति ताटू- प्येण हेतुत्वाभावात्। अन्यथा व्यतिरेकसहचारस्यापि तादृ- शत्वादमम्भवापत्तेः। गगनवान् धूमात् इत्यादी साध्यसहचार- धमाधौने अन्वय्यनुमाने अव्याप्तिप्रसङ्गात्। अन्वयंव्यतिरेक साधारणस्य सहचारत्वस्य दुर्वचत्वाञ्च । । प्रमिद्धेः। ग २ ·केवलान्वयि अनुमानम् । तथापि प्रकतहेतुधर्मिकप्रकृतसाध्यव्याप्यतावगाहियज्- ज्ञानजनकोभूतज्ञाननिष्ठप्रकृतहेतुधर्मि कसाध्यसामानाधिकर- ण्यावगाहित्वसाध्याभावर्मिकहेलभावसामानाधिकरण्यावगा- हित्वयोरन्यतरस्य तादात्मन व्यापकं हेतुधर्मिकप्रकृतसाध्य- सहचारविषयित्वं तज्ज्ञानत्वं तज्ज्ञानविषयत्वविशिष्ट प्रकृत- हेतुल वा प्रकृतहेतुसाध्यककेवलान्वय्यनुमानत्व विवक्षितम् । साध्याभाववादिकञ्च इह वैज्ञानिकं ग्राह्यम् । बेन वाच्य क्षेयत्वात् इत्यादी साध्याभावस्य अलीकत्वेऽपि दशाविशेषण तनाव्याप्तिः। न च अवगाहौत्यन्तदलवैयर्थं साध्यसामानाधिकरण्य- विशिष्टहेतुमत्तादिग्रहे अतिव्याप्त र्दुरिकत्वात् तादृशज्ञान- जनकत्वञ्च इह फलोपहितं ग्राह्यं तेन साध्याभावर्मिकहेत्व- भावसहचरितत्वज्ञानस्य व्याप्तिज्ञानसामान्य प्रत्येव विशेषेण- ज्ञानविधया खरूपयोग्यत्वेऽपि नासम्भवः । न च यत्त्वतत्त्वयो- विशेषत एव विश्रामादननुगमः । प्राचीनमते स्वत्वस्य व तयोरनुगमात्। प्रकृतव्यात्यवगाहिखजनकज्ञाननिष्ठतादृशा- ब्यतरविषयितालव्यापकान्वयसहचारविषयितालकप्रकृतव्या- विज्ञानत्वं तत्त्वमित्यस्यापि दुर्वचत्वाच्च । यदि च अनुमित्य- जनकव्याप्तिज्ञानस्य न लक्ष्यत्वं तदा प्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्य- कानुमितिफलोपहितकरणत्वेनापि तज्ज्ञानं विशेषणीयमिति संक्षेपः। ननु यत्र पूर्व साध्यसहचारस्य नोपस्थितिः किन्तु तद- घटकप्रत्ये कवस्तुपस्थित्यैव विशेष्ये विशेषणमित्यादिरील्या अन्वयव्याप्तिधीः, तत्र उक्तलक्षणाव्याप्तिः। अतः प्रकारान्तर- माह ताशसहचारवेति प्रकृतव्याप्तिग्रहानुकूलसहचारत्वे- त्यर्थः। तथाच उत्तस्थलेऽपि व्यापकताघटकमभावस्य हेतु- ·जागदीशौकता टोका। सहचरितवमवश्य प्रागग्राह्य इति तत्र लक्षणसमन्वयः । तत्रापि प्रखतहेतुसाध्यकान्वयव्यात्यवगाहियज्ज्ञानजनकज्ञान- वृत्तिविषयितात्वव्यापक व्यतिरेकसहचारावगाहितान्यत्वं तज्ज्ञानविषयताविशिष्ट प्रकृतहेतुलिङ्गत्वं केवलान्वयित्वमित्यत्र तात्पर्यम् । अतो न पूर्वलक्षणोक्तदोषाणामवकाश इति ध्येयम् । अन्वयव्यतिरेकव्याप्त्योई योरेव झानं अनुमितिहेतु नंतु व्यतिरेकसहचारान्वयसहचाराभ्यामेव अन्वयव्याप्तिमवगत्य - वानुमितिरिति चिन्तामणिकतां मतमालम्बबाह रहौतेति प्रकृतेत्यादि। प्रकृतहेतुप्रकारकनिश्चयोत्तरप्रकृतसाध्यकानु- मितित्वघटितधर्मावच्छिन्नखनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणताव- च्छेदकीभूतप्रकारितात्वव्यापकप्रकृतसाध्यान्वयव्याप्तिप्रकारि- तात्वकानुमितिकरणत्वमित्यर्थः। तेनोभयसाधारणस्य एकस्य व्याप्तित्वस्य अप्सत्त्वेऽपि न क्षतिः । नवा द्रव्यं सत्त्वात् इत्यादौ अखण्डाव्याप्तरप्रसिद्मा तादृशकेवलान्वय्य- नुमानेऽव्याप्तिः। व्याप्तिघटकानां परस्परोपाषेण प्रकारि- तायास्तत्र अनपायादिति ध्येयम् । अत्र च स्वपदं अनुमितिपरं तज्जनकत्वमिह स्वरूप- योग्यतामात्रं न तु फलोपहितं ग्राह्यं वैयर्थ्यात् खपदेन अन्वय- व्याप्तिज्ञानस्थलोयानुमितिव्यक्तीनामेव तत्वेन व्यतिरेक- परामर्शमादाय असम्भवायोगादिति ध्येयम्। व्यापकत्वोपा- पादानादन्वयव्यतिरेकिव्युदासः । अत्र वह्नौ साध्ये तडूम- त्वेन धूमहेतुकव्यतिरेकिण एव धूमत्वेन धूमहेतुककेवला- न्वयित्वात् तत्राव्याप्तिः। वहिसाध्यकधूमव्यक्तिहेतुकानुमित्यौ- पयिकव्यतिरेकव्याप्तः वहिसाध्यकान्वयव्याप्तित्वाभावात् । अतो हेतो प्रकृतपदम्। तथा च तमत्वावच्छिन्नव्यतिरेक- ·केवलान्वयि अनुमानम् । प्रकत- शाप्त धू मत्वावच्छिन्नप्रकारकनिश्चयोत्तरानुमितित्वघटित- धर्मावच्छिन्न प्रति अनुकूलत्वविरहात् नाव्याप्तिः । साध्यांश प्रकृतपदव्यावृत्तिस्तु ग्रन्थकतैव वक्ष्यमाणत्वात् । न च यत्र हेतुतावच्छेदकवहिर्भावेन वङ्गिमदन्याहत्ति- मान् पर्वत इति व्याप्तिज्ञानादेवानुमिति: तादृशान्वयिनि अव्याप्तिरिति वाच्यम् । खव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्य- रूपान्वयव्याप्तिज्ञानस्यैव अन्वय्यनुमितिहेतुत्वमिति प्राचा मतेनैव लक्षणकरणात्। ननु प्रकृतहेतुप्रकारकनिश्चयोत्तरा- नुमितित्वघटितधर्मावच्छिन्नकार्यता एव प्रवेश्यताम् । साध्य केति निवेशो व्यर्थ इत्यत आह जलं निर्गन्धम् इत्यादि न प्रकृतेति। न निर्गन्धलानुमितित्वावच्छित्रस्य प्रकार- विधया कारणतावच्छेदिकेत्यर्थः । विषयपदेन तादृशोपयि- कत्वस्य विवक्षितत्वादितिभावः । तदौपयिकत्वाभावमेव विवृणोति तहिशिष्टेति। पृधि- वौत्वव्यापकाभावप्रतियोगिमत्त्वनिश्चयोत्तरानुमितित्वघटितप- थिवीवाभावानुमितित्वावच्छिन्नस्य जनकतावच्छेदिकायाः पृथिवीत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपायाः पृथिवीत्वा- भावीयव्यतिरेकव्याप्त निर्गन्धवरूपप्रकृतसाध्यान्वयव्याप्तित्वाभा- वात् तनाव्याप्तारणार्थमेव प्रकृतसाध्यकत्वस्य प्रवेश इति भावः । इदमुपलक्षणं साध्यस्य प्रकृतत्वानुक्तौ वङ्गित्वेन बड़े साध्यतायां व्यतिरेकात्मके ट्रव्यत्वेन वझेः साध्यतायां अन्वयिनि धूमलिङ्गकानुमानेऽपि अव्याप्तिः स्यात्। प्रकतहेतुभूतधूम- प्रकारकनिश्चयोत्तरवङ्गिसाध्य कानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति अनु- कूलाया धूमनिष्ठवीयव्यतिरेकव्याप्तेः द्रव्यत्वावच्छिन्नसाध्य- कान्वयव्याप्तित्वाभावादिति द्रष्टव्यम् । ननु एवमपि वनयभाववान् वहिव्यापकीभूताभावप्रति- ·त्यर्थः। जागदोशौकता टोका। योगित्वात् इत्यन्वयिन्यव्याप्तिः । तत्र हेतुतावच्छेदकी- भूताया वङ्गाभावीयव्यतिरेकव्याप्त रपि वशिव्यापकाभावप्रति- योगिरूपप्रकृतहेतुप्रकारकनिश्चयोत्तरवजाभावरूपसाध्यानुमि- तित्वावच्छिन्नं प्रति अनुकूलत्वात् तस्यामेव वङ्गाभावीयान्वय- व्याप्तित्वाभावात् इत्याशय तत्रान्वयव्याप्त : प्रकृतसाध्यकप्रकत- हेतुकानुमित्यौपयिकत्वविरहात् लक्ष्यत्वमेव नास्ति, काव्याप्ति- प्रसङ्ग इत्याशयेन समाधत्ते वजाभाववानित्यादि। अन्वयव्याप्त रवच्छोदिका अन्वयव्याप्तिघटिका व्यतिरेक- व्याप्तिरित्यत्र प्रकृतसाध्यानुमित्यौपयिको इत्यनुषज्यते। नतु सैव न तु पुनरन्वयव्याप्तिरेव प्रकतसाध्यकानुमित्यौपयिकी- अयं भाव: वहिव्यापकौभूताभावप्रतियोगिमत्ता- निश्चयोत्तरवन्नाभावसाध्यकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति वद्धि- व्यापकाभावप्रतियोगिमत्तानिश्चयत्वे नैव हेतुत्वं लाघवात् । न तु खव्यापकवाभासमानाधिकरणतादृशप्रतियोगिमत्ता- निश्चयत्वेन गौरवादिति तादृशहेतुसाध्यकानुमानस्य केवल- व्यतिरेकितया न लक्ष्यत्वम् । यत्नानुमितौ अन्वयव्याप्तिप्रका- रकनिश्चयत्वेन हेतुत्वं तत्करणस्यैव केवलान्वयित्वात् नाम- सङ्ग इत्यस्य दूषणमितिशेषः । लक्ष्ये अप्रसङ्गो दूषणं भवेत् नचैतल्ल नामितिभावः । एहीतव्याप्तिभेदेन अनुमानभेदे प्राचा संवादमाह अत एवेति। लिङ्गतावच्छेदकस्य लिङ्गस्य यज्ञाने इतरव्यापकाभावप्रतियोगित्वप्रकारकत्वानवच्छिन्न प्रकृतहेतुसाध्यकानुमितिजनकत्वम्। यज्ञानीयेतरव्यापका- भावप्रतियोगित्वानवच्छिन्नलिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यता तादृशानुमितिजनकतावच्छेदिकेति यावत् तत् केवला- न्वयीत्यर्थः । तेन जलं निर्गन्धं पृथिवीत्वव्यापकाभावप्रतियोगिमत्त्वात ·केवलान्वयि अनुमानम् । इत्यादी अन्वयिनि नाव्याप्तिः। ननु इतरव्यापकाभाव इत्यन इतरत्वावच्छिन्नव्यापकत्वप्रवेशेऽप्रसिद्धिः । ग नाभावादी कथ- ञ्चित् तत्प्रसिद्धावपि केवलव्यतिरेकिणि अतिव्याप्तिः। तत्र वाभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वप्रकारेणैव धूमज्ञानस्य अनु- मितिहेतुतया इतरत्वावच्छिवष्यापकाभावप्रतियोगिमत्ताज्ञान- बेनैव अहेतुत्वात् इत्यतो लाघवाच आह अभावप्रतियोगित्वे. नेति। अत्रापि लिङ्गतावच्छेदकविशिष्टस्य यज्ज्ञानं प्रकृतानु- मिती अभावप्रतियोगित्वप्रकारकत्वानवच्छिन्न हेतुरित्यर्थः । नातः प्रागुक्तदोषः । एवमिति। सहचारभेदात् भेदव्यतिरेकसहचारमात्र- रहीतान्वयव्याप्तिकत्वं केवलव्यतिरेकित्व यत्नान्वयव्याप्ति- घटकप्रत्येकवस्तूनामुपस्थितौ सत्यां विशेथे विशेषणमिति न्यायेनैव अन्वयव्याप्तिधौः नतु साध्यसामानाधिकरण्यत्वप्रका- रकज्ञानमपि प्रागपेक्षितम् तत्रैव अन्वयसहचारजानाजन्यस्य व्यतिरेकसहचारधौजन्यान्वयव्याप्तिग्रहस्य सम्भवात्। एवमुभय- सहचारग्रहीतान्वयव्याप्तिकत्वम् अन्वयव्य तिरेकित्व बोध्यम् । गृहीतव्याप्तिभेदात् भेदे तु प्रकृतहेतुकप्रक्तसाध्वकानु- मित्यौपयिकव्याक्षित्वव्यापकव्यतिरेकव्याप्तिकत्वं प्रकतहेतुकसा- ध्यकान्वयपरामर्शाजन्यप्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्यकव्यतिरेकपराम- जन्यप्रकृतसाध्यकानुमितिकरणत्वं वा। यत्र स्थलविशेष साध्यसाधनयोरन्वयपरामर्थो न प्रसिद्धः तत्र तदजन्यत्व नोपा- देयम्। अन्वयव्यतिरेकित्वन्तु प्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्यकान्वय- व्यतिरेकोभयपरामर्शजन्यप्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्यकानुमितिकर- एवम्। न च यत्र वह्निव्याप्यधूमवान् वड्यभावव्यापकोभूताभाव- प्रतियोगिमांश्च पर्वत इति ज्ञानात् वह्नानुमिति: तत्रान्वय- ·जागदीशीकता टीका। व्यतिरेकणि धूमेऽव्याप्तिः । धूमत्वविशिष्ट व्यतिरेकच्याप्त - रपरामृष्टत्वे न तत्रानुमितेः प्रकृतहेतुकव्यतिरेकपरामर्शाजन्य- त्वात् व्यतिरेकपरामर्शदिशि हेतोः प्रकृतत्वाप्रवेशे च वह्नि- साध्यकाभ्यां धमस्यान्वयेन आलोकस्य च व्यतिरेकेण परा- माभ्यां यत्र वह्नानुमिति: तत्रापि धूमस्यान्वयव्यतिरेकित्वा- पत्तिरिति वाच्यम्। वहाभावव्यापकाभावप्रतियोगितामात्रस्य अतिप्रसक्तत्वात् तादृशप्रतियोगितावच्छेदकीभूतधूमलादेरेव व्यतिरेकव्याप्तितया तदवच्छिवस्य परामर्श प्रातहेतोरवश्य प्रविष्टत्वात् पक्षधांशे प्रकृतहेतुतावच्छेदकातिरिक्तानवच्छि- ৰিমনাৰূন্মনিৰূলাদিদাবিনামালি রানীৰ ৰা মনি- रेकपरामर्शपदेन विवक्षितत्वात्। तादृशौ हि प्रकारिता व्यतिरेकव्यात्यशे विशेष्यतावच्छेदकस्य विरहे हेतुताव- च्छेदकस्यैव वा तत्त्वे निर्वहतीति अत: सामञ्जस्यादिति ध्येयम् । अथाभिधेयत्वं यदि शब्दोपस्थाप्यत्वं तदा शब्दाश्रयत्वमन- भिधेयमपीति अग्रिममूलासङ्गतिः अतो व्याचष्टे शब्दशक्यत्व- अभिधेयत्वाभाववत्त्वरूपस्य तद्विपक्षत्वस्य व्याघाती विरहः स च प्रतियोग्यप्रसिद्धत्वात् दुर्घट इत्यत आह विपक्षत्वस्येति। ननु वृत्तिमत्त्वविशिष्टस्य अत्य- न्ताभावप्रतियोगित्वस्य व्यापकं यदव्याहत्तत्वं तदभावेनैव हत्तिमतोऽभिधेयत्वस्य अत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वरूपकेवला- न्वयित्व साधनीयमत एवाह मूले एवञ्चेति । तथाच अत्यन्ता- भावप्रतियोगित्वव्यापकस्य व्यावृत्तत्वस्य अभावोऽभिधेयत्वे स्वरूपासिद्ध एवेति भावः । यथाश्रुते अत्यन्ताभावाप्रतियो- गित्वरूपकेवलान्वयित्वाखण्डकत्वेन व्यावृत्तत्वानुमाने अर्था- न्तरत्वापत्तेः। गोत्ववदित्यन च गोत्व व्यतिरेकेण दृष्टान्तः । मिति।

·२ केवलान्वयि अनुमानम् । अन्यथा स्वरूपसम्बन्धन व्यावृत्तवस्यैव तत्सम्बन्धावच्छिन्न- केवलान्वयित्वखण्डकतया तस्य गोवजातो असत्त्वेन अन्वय- दृष्टान्तत्वासम्भवात् । वाक्यत्वं वा प्रकृते गोत्वं वाक्यस्यापि गोशब्दशक्यत्वादिति ध्येयम् । ननु धर्मवतोरनैकान्तिकवे कथितक्रमेण अभिधेयत्वस्य व्यात्तत्वस्यैव वा केवलान्वयित्वसम्भवात् अत्यन्ताभावप्रति- योगित्वादेर्लक्ष्यान्तरस्यानुसरणं मूलकतामयुक्तम् अतस्तदवतर- णिकामाह नन्विति। अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व- रूपं व्यावृत्तत्वं प्रमेयधूमवादौ नास्तीति। तत्रैव धर्मत्वं निरुताव्यावृत्तत्वव्यभिचारीत्यत आह तच्चेति। व्यावृत्तल यतो व्यावृत्त तत् केवलान्वयौति धर्मत्वं तत्रैव अनैकान्तिकम् इति यदुक्त तदपाकुर्वन्नाह गगनादौति । तथाच व्यावृत्तत्व गगनादिभ्य एव व्यावृत्तं भविष्यति तेषाञ्च धर्मवरूपहेत्वभावादेव न तत्र अनेकान्तिकत्वशङ्कापि स्थास्यतौति भावः। न व्यभिचार इति तथाच उत्तानुमानस्य अप्रत्यूहत्वात् नाभिधेयत्वव्यावृत्तत्वयोः केवलान्वयित्वं सम्भ- बतीति कलैव लक्ष्यान्तरमनुसृतमिति भावः । लक्ष्याप्रसिद्धया लक्षणासम्भवपरस्य न तावदित्यादिमूलस्थासङ्गतिः । अत्यन्ता- भावप्रतियोगित्वादेरेव लक्ष्यस्य व्यवस्थापितत्वात् अतस्तस्य लक्ष्यत्व विघटयन्नाह नन्विति । प्रतियोगित्वादिकमित्यादिना व्यावृत्तत्वस्योपग्रहः। प्रभा- वादीत्यादिना प्रतियोगिव्यक्तीनामुपग्रहः। तेन यावत्त्वा- वच्छिन्नाभावस्यैकत्वेऽपि तस्य प्रतियोगित्वं नैकं येन तत् केवलान्वयि स्यादिति ध्येयम्। अनुगतेति। अभावप्रति- योगीत्यादिव्यवहारो विशेषणतावच्छेदकस्य अभावत्वादेरनु- गमादित्यर्थः। अनुगतगोचरव्यवहार एव नास्ति। अभाव- ·जागदोशोलता टोका। २१ त्वादरपि तत्तत्खरूपसम्बन्धरूपत्वादित्याशयेनोक्त कथञ्चि- दिति। एवञ्चेति अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वादे नावे चेत्यर्थः । इत्याशङ्कत इति एवञ्च मूले तत्र इत्यस्य अत्यन्ताभावप्रति- योगित्वादीनां नानात्व इत्यर्थ इति ध्येयम् । अत्यन्ताभावस्य प्रागभावेन समं विरोधस्य नव्य रूप- क्षितत्वादाह यत्र होत्यादि। तत् किं तादृशनाशात्यन्ताभाव: केवलान्वयीत्यतः वयं दूषणमाह वस्तुत इति । तस्येति तादृश- गुण नाशस्येत्यर्थः। तथाच इह भूतले घटनाशाद् गुणो नष्ट इत्यादिप्रतीत्या भूतलादावेव तादृशगुणनाशात्यन्ताभावस्य असत्त्वात् कुतस्त स्य केवलान्वयित्वम् । वर्तमानवादित्यस्य नापि तादृशगुणनाशात्यन्ताभावः केवलान्वयीति मूले- नान्वयो नातः पञ्चम्य सङ्गतिः। ननु उत्तप्रतोतेरवच्छेदकत्वाख्य- परम्पराकालिक सम्बन्धाभ्यामेव देशकालयो शवत्त्वावगाहि- वेनोपपत्तौ दैशिकविशेषणतया देशकालयोस्तादृशगुणनाश- वव मानाभावः। दैशिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतादृशगुण- नाशस्य अत्यन्ताभावः स्थास्यत्येव अत आह आकाशति । तस्येत्यनुषज्यते तथाच आकाशात्यन्ताभाव इव प्रतियोगि- खरूपात्यन्ताभावस्यैव प्रतियोगित्वं तादृशगुणनाशात्यन्ता- भावेऽपि स्थास्यतीति तस्य केवलान्वयित्वं दुर्घटमिति भावः । यत्र यदभावस्य अभावत्व तव तदभावप्रतियोगित्वम् इत्येवं नियमात् नाकाशस्य स्वाभावाभावत्वसिद्धिरत अाह साव- धारणमिति। तथाच अभावाभावस्यैव भावत्वादित्यन्वयात् भावत्वान्यथानुपपत्त्यैव गगनस्य स्वाभावाभावत्वसिद्धिः । ननु अभावाभावस्यैवेति यथाश्रुतं प्रमेयत्वादी व्यभिचारी यो यदभावप्रतियोगी स तदभावाभाव इति भावत्वान्त- तथाच ।

·केवलान्वयि अनुमानम् । विण व्याप्तरप्रयोजकत्वं भावपदवैयर्थ्यच्च अतो व्याचष्टे प्रतियोगित्लादिति। प्रतियोगित्वेन व्यवनियमाणवादि. त्यर्थः । नातः साध्याविशेषः तदभावप्रतियोगित्वस्य तद- भावाभावत्वव्याप्यतायां मानसाह यदाहुरिति। प्रतियो- गिता प्रतियोगित्वव्यवहारप्रयोजकधर्मः । अथात्यन्ताभावा- त्यन्ताभाव: प्रतियोग्येव इससङ्गतम् प्रतियोगिभिन्नयोवंस- प्रागभावयोरपि अत्यन्ताभावाभावत्वस्य प्राचीनैः खौकारात् अत आह प्रागभावेति। तदभावरूपतया प्रागभावाद्यभावरूप- तया तस्यापि प्रागभावादेरपि प्रतियोगित्वादिति। तथाच प्रतियोगित्वरूपेणैव प्रागभावादेरपि उपग्रहात् नैवकारार्थबाध इति भावः। एवं सत्त्वानतिरिक्तविशिष्ट- सत्त्वस्यातिप्रसत्या द्रव्यत्वस्यैव विशिष्टसत्ताभावाभावत्व खौका- रेपि नैवकारार्थबाधः। विशिष्टसत्ताभावस्य व द्रव्यत्वाभाव- तया द्रव्यत्वस्यापि विशिष्टमत्ताभावप्रतियोगित्वादित्यप द्रष्ट- व्यम् । असाधारणस्यापि कम्ब ग्रोवादिमत्त्वप्रभृतवटादि- भेदात्यन्ताभावत्वविरहादाह प्रतियोगितावच्छेदकेति । यद्यपि सर्वत्र अभावस्थामावः प्रतियोग्येव तस्यापि प्रतियोगि- तावच्छेदकसम्बन्धेनैव अभावविरोधित्वात् घटान्योन्याभाव- वत्यपि संयोगादिसम्बवेन प्रतियोगिनो घटादेः सत्वे बाधका- भाव इत्यपि सुवचम् तथापि घटे घटभेदो नास्ति इत्याधारा- धेयप्रतीते: तादात्मासम्बन्धेन कत्तमशक्यत्वात् बहूनां प्रति- योगिनां अन्योन्याभावाभावत्वकल्पनमपेक्षा लाघवेन एकस्य प्रतियोगितावच्छेदकस्यैव तथात्वौचित्यात् नैष प्रकार: सम्भ- वतीतिभावः। मिश्रमतमाशङ्कते अथेति । सचेति प्रतियोगितावच्छेदक- श्वेत्यर्थः। क्वचिद्भेदस्थले कचिदत्यन्ताभावस्थले न प्रतीयते ·जागदौशौकता टौका। २३ इति तस्यैव इत्यग्रिमान्वयि। ननु तहत्ताप्रतीतिविराधिन एव तदभावाआमाले तयाप्यस्यापि तदभावाभावत्वापत्तिः अत आह तदभाववत्त्वञ्चेति। प्रतियोगितदभावयोरिति भेदप्रतियोगितावच्छेदकयोरपि उपलक्षणम् । तथा विरो- धित्वम् । तत्सम्बन्धवत्त्व प्रतियोगितावच्छेदकसम्वन्धवत्त्वम् ! तद्विषयः प्रतियोगिमत्ताबोधप्रकारः । तत्र सबन्धस्य संसर्ग- विधयैव भानादिति भावः । अथ अभावव्याहत्तत्वेन ज्ञातस्य प्रतियोगिसम्बन्धवत्वस्यापि अभाववत्ताबोधविरोधित्वमस्त्य व अत अाह सम्बन्धसम्वन्ध- वदिति। तथा च तद्यावृत्तवाद्यविषयकं यहोचरज्ञान अभाववत्तावोधप्रतिबन्धकं तस्यैव अभावविरहलं परेणापि वाच्यम्। अन्यथा तन्मतेनापि प्रतियोगिसम्बन्धीयसम्बन्धस्य अभावविरहवापत्तेः। नचेदं प्रतियोगिसम्बन्धेऽस्तौति भावः। उपयुज्यत इत्यस्य अभावधीप्रतिबन्ध इत्यादिः । सम्बन्धवत्ताबुद्धिवे न तस्य प्रतियोगिनः प्रतिबन्धिमुद्रया निराचष्टे प्रतियोगितेति। न तथात्वं नाभावविरोधित्वम् । घटाद्यभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतसंयोमादि- सम्बन्धस्य कालिकासम्बन्धेन स्पन्दादौ वर्तमानत्वात् संयोगादि- सम्बन्धावच्छिन्नघटाद्यभावोऽपि स्पन्दादौ न तिष्ठेदिति भावः । यदि च प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धस्य संसर्गतानियामक- सम्बन्धेन अभावविरोधित्वमुच्यते तदा मयापि प्रतियोगिता- वच्छेदकसम्बन्ध नैव प्रतियोगिनस्तथात्वमित्याह सम्बन्धविशे- अन्योन्याभावात्यन्ताभावसाधारणेत्युक्तिलब्धमनुग- तत्वं निरस्यति अनतीति। यथाकथञ्चित् प्रतियोगितावच्छ- दकसम्बन्धमात्रस्यैव तथात्वे संयोगेन घटायभावः कपालादौ प्रतियोगितावच्छेदकीभूतस्यैव घटसमवायस्य तथाच घेणेति। न स्यात्।

·२४ केवलान्वयि अनुमानम् । तत्र सत्त्वात् अतः खप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धस्यैव तथात्व वाच्यमिति। ननु प्राचां मते स्वत्वमनुगतमेव इत्य तावपि आह व्यधि- करणेति। संयोगमा बन्धावच्छिन्नघटाद्यभावस्थले प्रतियोगि- निरूपितस्य व संयोगस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वमाव- श्यकं न तु प्रतियोग्यनिरूपितस्य मानाभावादित्युक्ती नैष दोषः सम्भवतीति व्यधिकरणपय॑न्तानुसरणम्। तहतौति व्यधि- करणसंयोगवति। तत्सम्बन्धावच्छिन्नरूपाद्यमावस्य विलय- प्राप्तङ्ग इति भावः। अभावविरोधिनः प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धस्य तत्व सत्त्वादिति भावः । ननु प्रतियोगिनिरूपितस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकसम्ब- वस्य तथावं वाच्यम् । न तु प्रतियोगिनिरूपितो व्यधिकरण- सम्वन्धोऽस्तोति अतो न तदवच्छिन्नाभावस्य विलय इत्यत आह भवतामिति। तदभावति व्यधिकरणसम्वन्धावच्छिन्ना- भावस्थामाव: त्वन्मते न स्यात् प्रतियोगिनिरूपिततादृश- मम्वन्धस्य अप्रसिद्धत्वात् । अस्माकन्तु गगनस्थ स्वाभावविर- हत्ववत् प्रतियोगिन एव तादृशाभावविरहवं तथाविधाभावस्य अनभ्युपगम एव नेति भावः । न च प्रतियोगिनः खाभावविरहत्व न संयोगसम्वन्धाव- च्छिन्नघटाभाव: कपाले नास्तीति प्रमा स्यात् घटात्मकतादृश- घटामावविरहस्य समावायेनैव कपाले सवात् इति वाच्यम् । कपालस्य समवायेन घटत्वावच्छिन्नवत्वेऽपि समवायेन संयोग- मम्बन्धावच्छिन्नघटाभावाभावत्वावच्छिन्नवत्त्वाप्रसिद्धव ताद्रू- प्येण प्रमावासम्भवात् संयोगादिसम्बन्धेनैव तादृशघटाभावा- भावत्वावच्छिन्नाधिकरणताया: पारमार्थिकत्वात् तद्धर्मप्रका- रेण प्रमात्वस्य तधर्मावच्छिन्नवहिशेष्यकत्वघटितत्वात् । अन्यथा ·जागदौशी टोका। २५ ܀ विशिष्ट सत्तायाः सत्तानतिरितत्वेन गुणो विशिष्टसत्तावान् इत्यादिप्रतीतेः प्रमात्वापत्तिरिति ध्येयम्। परिष्क रुते इति लल्याप्रसिद्धिनिबन्धनस्य असम्भवस्य विशेषणान्तरप्रक्षेपण वारणमेवास्य परिष्कारः। न चेह तथेति । न चाकाशवति आकाशाभावस्य असत्त्वप्रतीतिराकाशवत एवाप्रसिद्धत्वा- दित्ययः। अन्यथा प्रमेयत्वाद्यभावत्वमपि गगनादेः स्याद- विशेषादिति भावः। ननु प्रतियोगित्वान्यथानुपपत्त्यैव गग- नस्य अभावाभावत्वं सत्यतीत्यत आह अभावप्रतियोगित्व- मिति। उक्तमिति अभावविव्हत्वस्य प्रतियोगितात्वे भेदप्रति- योगितत्त्वावच्छेदकयोरतिव्यास्यापत्तेरिति भावः । ननु यो यदत्यन्ताभावस्य प्रतियोगी सोऽवश्यं तदत्यन्ता- भावस्याभाव इति मामान्यव्याख्या गगनाभावप्रतियोगित्व- हेतुनैव गगनस्य लाभावाभावत्व साधनीयमत आह अभाव- प्रतियोगित्वमिति अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वमित्यर्थः । तेन भेदस्य प्रतियोगिनि न व्यभिचारः । अप्रयोजकमिति यत्त- व्ययोरननुगतत्वेन सामान्य व्याप्तेरसत्वादिति भावः। तत् कि बत्तिसत्पदमफलमेव इत्याशङ्कायामाह एवञ्चेति। तथाच उहतॊ हि अन्य इत्यादि न्यायात् सम्बन्धविशेषावच्छिन्नप्रति- योगितालाभार्थमेव वृत्तिमत्वदमिति भावः । नव्याः पुन- राकाशाभावो यद्यपि विशिष्ट स्वभावात्मकखप्रतियोगिखरूपा- भावस्य प्रतियोगी तथापि विशिष्टाभावात्मकस्वप्रतियोगिखरू- पाआवो न वृत्तिमान् न प्रतियोग्यनधिकरण वृत्तिमान् वृत्ति- मत्पदेन प्रतियोग्घनधिकरणत्तिमत्त्वस्यैव उतत्वात् इत्येवं क्रमेण मूलव्याख्याने गगनस्य स्वाभावाभावत्वविरहेऽपि न मुलासङ्गतिहिल्याहुः । सम्बन्धनिवेशस्य फलमाह अतएवेति । ज्ञानस्य समवाय- ३ ·२६ केवलान्वयि अनुमानम् । तत्तन्मात्र- सम्बन्धेन प्रभावप्रतियोगित्वेऽपि विषयतया केवलान्वयित्व- मिति योजना। अत्र ज्ञानं सर्वगोचरं ग्राह्यम् । विषयकज्ञानस्य विषयतासम्बन्धेन सर्वत्र असत्त्वात् तस्य अल- यत्वादिति ध्येयम् । साक्षात्सम्बन्धेन केवलान्वयित्वमुक्का परम्परासम्बन्धेन तमाह ज्ञानत्वस्येति। समवायेन अभावप्रतियोगित्वेऽपि खाश्रयविषयत्वरूपपरम्परासम्बन्धेन केवलान्वयित्वमित्यन्वयः । स्वाश्रयविषयत्वादिसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया तादृशसम्ब- धावच्छिन्न प्रतियोगित्वाप्रसिद्या तत्सम्बन्धेन जानत्वादेः केव- लान्वयित्वासम्भवमनुसृत्याह ज्ञानविषयत्वादेश्चेति। आदिना मगनाद्यभावस्य सङ्ग्रहः । तेन विषयभेदेन विषयताया अननु- गतत्वेन अलक्ष्यत्वेऽपि न क्षतिः। वक्ष्यमाणावच्छेदकगर्भलक्ष- णाभिप्रायेण ज्ञानविषयत्वस्य उपादानमित्यपि कश्चित् । व्यधिकरणेत्युपलक्षणम्। समानाधिकरणकालिकादिसम्बन्धे- नापि गगनादौ ज्ञानविषयत्वादेरभावसम्भवादिति ध्येयम् । संयोगाद्यभावेति। यद्यपि प्रमयत्वादेरपि वैशिध्याद्य- वच्छिन्नाभावाप्रतियोगित्वात् असम्भववारणाय इत्येव वक्तु- मुचितं तथापि विशेष्यादिमति विशिष्टाभावादे न विशे- थादिप्रतियोगित्वमिति प्राचां मतेन वैशिष्ट्याद्यनवच्छिन्न- प्रतियोगित्वनिवेशाभिप्रायेण वा संयोगाभावानुसरणम् । प्रतियोग्येति प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वेनेत्यर्थः । खावच्छेदकसम्बन्धेन वाश्रयानधिकरणवृत्त्यभावीयतत्सम्ब- धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाभाव एव तत्सम्बन्धेन केवलान्वयित्व- मिति फलितम् । तेन घटाद्यभावस्यैव घटादिविशिष्टवाच्य- वाद्यभावत्वमतेऽपि प्रतियोग्यनधिकरणकृत्त्यभावस्या- प्रसिद्धिः। स्वपदस्य अग्रिमप्रतियोगित्वपरत्वादिति ध्येयम् । तथा च ·जागदौशी टोका। ननु गगनस्याधिकरणस्य अप्रसिया तदभावस्य प्रतियोगि- वैयधिकरण्यविरहात् तादृशघटाद्यभावस्य अप्रतियोगित्वं गगनस्यापोति तत्रातिव्याप्तिः । खरूपसम्बन्धात्मनः प्रति- योगित्वस्य प्रतियोगिभेदेन भिन्नतया द्रव्यसामान्याभावीय- स्यापि गगननिष्ठप्रतियोगित्वस्य अतथात्वात् तदाश्रयस्य गगनस्याधिकरणस्य अप्रसिद्धः अभावविरहवरूपप्रतियोगि- त्वस्य लक्षणघटकल्वे द्रव्यसामान्याभावाभावत्वविरहण प्रति- योगित्वासम्भवाच इत्यत आह आकाशाभावोऽपीति। तथाच यादृशसम्बन्धसामान्ये यदयत्प्रतियोगिताश्रयप्रतियोगिकत्व- यत्किञ्चिदधिकरणानुयोगिकत्वोभयाभावः तत्तत्प्रतियोगित्वा- भावकूटवत्वं तादृशसम्बन्धेन केवलान्वयित्वं वाच्यम् । गगनस्य तादृशप्रतियोगितासत्त्वात् न केनापि सम्बन्धेन तस्य केवला- न्वयित्वमिति भावः। उभयाभावस्य अप्रवेशेन लाघवं वृत्ति- मत्यदस्य साथक्यञ्च कुर्ववाह कृत्तिमत इति । तादृशति। प्रतियोगिव्यधिकरण इत्यर्थः । यथा श्रुतमेव प्रतियोगिवैयधिकरण्यं निवेशनीयम् । वृत्तिमत्त्व- विरहात् गगनादौ नातिप्रसङ्गः । हत्तिमत्त्वञ्च केवलान्वयिता- घटकसम्बन्धेन ग्राह्यम् । तेन समवायेन वृत्तिमतोऽपि घट- त्वादः संयोगसम्बन्धावच्छिन्त्रप्रतियोगियधिकरणाभावाप्रति- योगित्वेऽपि न तस्य योगेन केवलान्वयित्वम्। यदि च ज्ञानवादेः खाश्रयविषयत्वादिसम्बन्धेन इव खत्तिप्रमेयत्व- वत्त्वादिसम्बन्धनापि केवलान्वयित्वम् एकशेषस्य दुःशक्यत्वात्। तथाच तादृशसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिधा तवाव्याप्तिरिति विभाव्यते तदा यत्सम्बन्धावच्छिन्नयहविष्ठ- प्रतियागियधिकरणाभावस्य प्रतियोगित्वाभाववत्वावच्छेदेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगित्वाभाववत्वं तत्सम्बन्धेन तथा च ·केवलान्वयि अनुमानम् । तत् केवलान्वयोति वाच्यम् । प्रतियोगिताहयञ्च तत्र विशे- षणताविशेषावच्छिन्नं ग्राह्यम् । अतों न कश्चिद् दोष इति ध्येयम् । । व्याप्यवृत्तित्वेति । तथा च गगनाद्यभावो व्याप्यवृत्तिरैवेति गगने नातिप्रसङ्गः। संयोगरूपश्च अभावो न तथेति तत- प्रतियोगित्वेऽपि संयोगाद्यसावन अप्रसङ्ग इति भावः। अत्र व्यायवृत्ति यदि अवच्छिन्नत्तिकान्यत्वं तदा संयोगस्य केव- लान्वयित्वापत्तिः तदभावस्य अवच्छिन्नत्तिकत्वात्। न च निर- वच्छिन्नवृत्तिकत्वमेव व्याप्यत्तित्वं वाचम् । अवच्छेदकत्वादि- सम्बन्धेनैव मूलादौ निरवच्छिन्नत्तिकस्य संयोगादेः प्रति- योगित्वेन संयोगाद्यभावाव्याप्तितादवथ्यात् । न च विशे- षणताविशेषण निरवच्छिन्नत्तिकत्वं तथा घटाद्यभावस्थापि केवलान्वयित्वापत्तेः घटादिरूपस्य तदभावस्य विशेषणतया दृत्तित्वविरहात्। एवं हित्वावच्छिन्नस्यैव प्रमेयत्वादेरमावस्य व्याप्यत्तित्वात् तत्प्रतियोगिवेन असम्भवश्च स्यात् इत्यस्वरसः कश्चिदित्युक्त्वा सूचितः। ननु वृत्त्यनियामकेन स्वविषयतादात्मान प्रतियोगिव्यधि- करणत्वाप्रसिद्ध्या तेन सम्बन्धेन नित्यज्ञानादेरभिधेयस्य कुतः केवलान्वयित्वमत आह तादात्मनेति स्वविषयतादात्मनेत्यर्थः । यथाश्रुते अभिधेयमात्रस्य एव तत्तह्यक्तित्वावच्छिन्नभेदप्रति- योगितया तादात्मेन कस्यापि अभिधेयस्य न यावद्दत्तित्व कुत्रापि अव्याप्तिशा स्यादिति ध्येयम् । नव्यास्तु तथाच इत्यग्रिमग्रन्योत्तरमेव अयं पाठः । तत्र अनवच्छेदकगर्भलक्षणे अभिधेयलादिप्रकारेण वस्तुमावस्यैव तादात्मेवन केवलावाय- त्वसम्भवादिति प्राहुः । अखिलमिति। प्रतियोग्यसमानाधिकरणेत्यत्र দুনি- ·जागंदोशी टीका। योग्य सम्वन्धित्वं वृत्तिमत इत्यत्र च समन्धितामात्र निवेश्यम् अत्यन्ताभाववादिकञ्च न प्रविश्यमिति भावः । मूले प्रमा- जातीयेति। घटत्वाद्येकलरप्रमामुपादाय नमसामान्यभिन्न- वेन तत्सजातीयस्य ज्ञानस्य विपयत्वमेव प्रमेयत्व' वाथ- मित्यर्थः । प्रमाजातीयत्वोत्यापि न प्रतियोगित्वगर्भलक्षणस्य प्रतीकारः विषयत्वस्य नानात्वात् । अत: प्रमाजातीयत्वेन अनुगमं कुर्वाण त्य मूलकतोऽनवच्छेदकत्वगर्भलक्षणे तात्पर्य अवधार्थ व्याचष्टे तथा चेति। अत्र गुरुधर्म स्थापि प्रतियोगितावच्छेदकत्वोपगमात् न प्रमेयधूमत्वादिप्रकारेण धूमादेः केवलान्वयित्व सिद्धान्तलक्ष- णोतरीत्या प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवत्तित्वमेव वा तद- वछेदकलं वाच्यम् । इत्थञ्चेति अवच्छेदकत्वनिवेश चेत्यर्थः । तेनेति । अन्यथा द्रव्यभेदगुणभेदोभयत्वावच्छिन्नामावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् तदसमानाधिकरणस्य अभावा- तरस्य प्रतियोगितानवच्छेदकमेव तादृशोभयत्व ताद्रूप्येणापि केवलान्वयित्व स्वात् इति भावः । वृत्तिमत इत्यादि द्वितीय- मतमालम्बा शङ्कत न चेति वामित्यग्रेऽन्वयः । एवमिति प्रतियोगितावच्छेदकाबच्छिन्नस्य असामानाधिकरण्यप्रवेश দুই:। यथाशुते तु विरुद्धयो ईयोरपि प्रतियोग्यनधिकरणकृत्ति प्रति एकाभावप्रतियोगित्वेनैव अतिव्यास्यसम्भवात् इति भावः । तादृशधर्मावच्छिन्नस्येति निरुक्तप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मा- यच्छिन्नस्येत्यर्थः । विवक्षितत्वादिकस्य वृत्तिमत्पपदेन इत्यादि। तस्येति विरुद्धगोवाश्खत्वाद्युभयत्वस्य अतथात्वात् यत्किञ्चि- यक्तिनिरूपितवृत्तिनानवच्छेदकत्वात् । वस्तुतः अत्रापि यत्सम्बन्धेन यद्रूपावच्छिन्नस्य अधिकरणे ·३० केवलान्वयि अनुमानम् । वर्तमानस्य अभावस्य दैशिकविशेषणतावच्छिन्नप्रतियोगिता- नवच्छेदकसामान्यं दैशिकविशेषणतावच्छिन्नप्रतियोगितानव- च्छेदकं तत्सम्बन्धेन तद्रूपावच्छिन्न केवलान्वयीत्येव वक्त- व्यम्। अन्यथा खत्तिप्रमेयवत्त्वादिसम्बन्धेन प्रतियोगिता- वच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिवैयधिकरण्याप्रसिद्धया सादृशसम्ब- न्धेन केवलान्वयिनि ज्ञानत्वादी उलक्षणस्य अव्याप्तिप्रसङ्गा- दित्यवधेयम्। ननु संशयस्य अनुमित्यनुपयुक्तात्वात् तथापी- त्यादिमूलासङ्गतिः। अत आह सन्दिग्धेति। तथाच सिद्दि- दशायामनुमिते रणाय पक्षताविधयैव संशयस्योपयोग इत्याशङ्कितुरभिप्रायः। कालसम्बन्धित्वरूपस्य अस्तित्वस्य केवलान्वयितया तत्साध्यकस्य अन्वयव्यतिरेकित्वं मूलोक्ता- मसङ्गतम्। अतो व्याचष्टे घटास्तित्वेति । घटहत्तितति तदर्थः। साध्यसंशयस्य निश्चयं प्रति अविरोधित्वात् व्याचष्टे साध्यसिद्धीति। तथाच मूले साध्यसिद्धया यो विरोधः तहा- नित्यन्वयः । न तु साध्यसिद्धि विरोधिनी यस्येति बहुव्रीहिः परपदे पुंस्त्वायोगात् नित्यं कप्रत्ययापाताच्च। साध्यसिद्धि- पदञ्च साध्यधर्मिकपक्षवृत्तित्वनिश्चयपरं नातः केवलान्वयिनि साध्याभावाप्रसिद्या साध्याभावाप्रकारकसाध्यप्रकारकज्ञान- पर्यवसितायाः साध्यसिद्धेः पुनरप्रसिद्धितादवस्थ्यमिति भावः । वस्तुत: साध्यनिष्ठप्रकारत्वान्यप्रकारत्वानिरूपितपक्षनिष्ठ- विशेष्यताकत्वमेव साध्यनिश्चयत्वं वाच्यम् । अन्यथा वाच्यं पक्षोकृत्य ज्ञेयस्य तादात्मोन साध्यतायां तादृशसम्बन्धेन वाथ- वृत्तिवाभावस्य अप्रसिद्ध्या कथितक्रमेण अप्रसिद्धितादवथ्यम् । ननु साध्य पक्षवृत्ति न वा इत्यादि संशयस्य असङ्ग्रहः भिन्न- प्रकारकतया तस्य साध्यवत्त्वनिश्चयानिवर्त्यत्वात् अतः प्राचां मवेनोपग्रहाति विशेषणेत्यादि । भेदेऽपौत्यपिना प्रमेयत्वं ·जागदीशौ टोका। पक्षवृत्त्यभावप्रतियोगि न वा इत्यादिमूलोक्तस्थले विषयभेद- स्यापि सङ्ग्रहः। विरोधोति विरोधिनी तत्तत्संशयानुपपत्ति- प्रयोजिका या विषयता तन्मात्रेणत्यर्थः । न तु विरोधिनी विषयतामात्रेणेत्यर्थः । तथा सति प्रमयत्व पक्षहत्ति न वा पक्षवृत्त्यभावप्रतियोगिन वा इत्यादिसंशयस्य पक्ष: प्रमेयत्ववान् इत्यादिनिश्चयानिवर्त्यत्वे प्रकृतासङ्गतिप्रसङ्गादिति ध्येयम् । पक्षनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वज्ञानं न साध्यसाधकं अबाधि- तत्वबुद्देरनुमित्यहेतुत्वात् हेतुत्वेऽपि तदभावो न योग्यता इत्युभयथापि पक्षनिठेत्यादिमूलासङ्गतिः । अतो व्याचष्टे पक्षेत्यादि। अग्रे तदभावस्य इत्यत्र तच्छब्देन पक्षवृत्त्यभाव- प्रतियोगित्वज्ञानस्यैव परामर्श सामञ्जस्यम् । अतो विरो- धित्वलक्षणं नअर्थमन्तर्भाव्य आह प्रतियोगित्वज्ञानविरोधि- ज्ञानस्येति । कथञ्चित् बाधापनयनहारा इदञ्च भावाभावक्षतं विरो- धित्वमनुसृत्य वस्तुत: साध्यधर्मिकपक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्व- ज्ञानविरोधिनः परामर्शस्यैव साध्यसाधकत्वसम्भवात् यथाश्रुत- मेव ज्यायः। साध्यसाधकत्वं यथाश्रुतमेव रिरक्षिषु विरो- धार्थकस्यापि नजो ज्ञानविरोधित्वप्रकारेण बोधकतायाम् आधुनिकलक्षणापत्तेः। पक्षान्तरमाह पक्षनिष्ठति। तथाच घटानधिकरणमित्यादिप्रयोग इव अप्रतियोगित्वज्ञामेत्यत्रापि नव्यत्यासात् ज्ञानपदेनान्वय इति भावः। द्वितीयक ल्ये तदात्मकस्य अभावस्य इत्यर्थसम्भवेऽपि उभयकल्पसाधारण्यार्थ प्रक्रान्तमेव। पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानं तच्छन्दन परामर्शयन्नाछ तस्येत्यादिना। धर्मान्तरे तादृशप्रतियोगित्वज्ञानदयायामपि साध्यानुमित्युत्पत्तेः साध्य इति पूरितम् तादृशप्रतियोगित्व- ·३२ केवलान्वयि अनुमानम् । क नेति। पन्तिः। ज्ञानप्रतियोगिताकाभावमात्रस्य নামাসনিমীল্পিাল- दशायामपि स वादाह तादृश प्रतियोगित्वावगाहिज्ञानत्वे- ताशनिश्चयत्वेनेत्यर्थः । तेन तादृशप्रतियोगित्व- सन्देहदशायां न योग्यताहानि: । ननु एवं पक्ष: साध्याभाववान् इत्यादिनिर्णयदशायामपि उसाभण संशययोग्यता स्यात् । तथाच तत्रापि अनुमित्या- अत आह साध्यविशिष्टेति । अभावमात्रात्मकस्य व्यतिरकस्य विपक्षगामित्वशङ्कनिवर्तकत्वास भवात् व्यति- रंजश्च इत्यादिमूलासङ्गतिः । अतो व्याचष्टे विपक्षे तोर- भाव इति । ननु कचित् विपक्षे हेतोरभावग्रहऽपि विपक्ष- हत्तित्वशङ्कोत्यादात् विपक्षत्वावच्छेदेन हेत्वभावत्वत्वं वाचम् । नञ्च व्यतिरेवाव्याप्तिपर्यवसितं न तु स्वात्मिकायां व्यतिरेक- व्यासो उपयुज्यते इति मूलासङ्गतिः। अतो ब्याचष्टे साध्या- भावहत्वभावयोरिति । तथाच व्यतिरेकव्याप्त: खस्मिन् अनुपयुक्त वेऽपि साध्यान्वयव्याप्ती व्यभिचारशङ्कानिरासहारा उपयोगः भित्रप्रकारकस्यापि ज्ञानस्य विरोधिलोपगमादिति भावः। कचित्तु व्यतिरको यदि अभावमात्रं व्यतिरेक व्याप्ति वा उभयथापि तबुद्धे न विपक्षत्तित्वशङ्कानिबर्तकत्वं भिन्न- प्रकारकत्वात् अती व्याख्यातं विपक्षे हेतोरभाव इति हेतो- विपत्तित्वाभाव इति तदर्थः। व्यभिचारशङ्काया न व्यति- कव्यातिविरोधित्वं सिन्नप्रकारकत्वात्। अतस्तन्निरासहारा विपक्षवृत्तिलामावस्य सुतरां व्यतिरकव्याप्ती उपयोगी न सम्भ- 'वति। अतो व्याचष्टे साध्याभावहत्वभावयोरितीत्याहुः । तञ्चिन्त्यम् । अत्रेति शङ्का इयं नव्यनेयायिकानां न तु गुरूणां तेरनौपाधिकत्वस्य व्याप्तित्वस्वीकारात् । अतएव गुरूणां ·जागदीशी टीका। ३ व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यैव अनुमितिहेतुतया प्रायशः साधनभेदेऽपि इत्याद्यग्रिमग्रन्यासङ्गतिरित्यपि परास्त मित्यपि ध्येयम् । साध्यति। अत्र साध्याभावस्य अधिकरणत्वं निरवच्छिन ग्राह्यन् । तेन कपिलंयोगादिसाध्यकस्य एतदृहत्वादे नी- सङ्ग्रहः। तदपि वा केवलान्वयिनां पथि प्रस्थाप्यं इत्यवधात- व्यम् । व्याप्तिरिति प्रकारतया अनुमितिजनकतावच्छेदक- मित्यर्थः। व्याप्तिाप्नोतेः शक्यं केवलान्वयिनि तु न व्याप्य- व्यवहारोऽपोत्यपि कश्चित् । लाघवादिति। पक्षधर्मिकसाध्याभाववदत्तिमत्तानिश्च- योत्तरानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति तादृशनिश्चयत्वेन हेतुतायाम् अवच्छेदकलाघवादित्यर्थः । पक्षधर्मिकस्खव्यापकसाध्यसमा- লাধিকাৰ বনালিঘ্যানালিনিক্ষুি प्रति तादृशहेतुमत्तानिश्चयलेन कारणतायान्तु पूर्वापक्ष्या अवच्छे- दकगौरवादिति भावः। साध्याभाववदहत्तित्वावच्छिन्नप्रका- रकनिश्यत्वेन एकरूपेण धमालोकादिनानालिङ्गकपरामर्श स्य तादृशनिश्चयोत्तरानुमितित्वावच्छिन्न प्रति हेतुत्वम्। अतः साधनविशेषाप्रवेशप्रयुक्तालाघवमप्यस्ति इत्याह प्रायश इति । साध्याभाववदत्तित्वं न साध्यामाववति सम्बन्धसामान्छन अवर्तमानलम् । तद्ग्रहेऽपि पक्षः साध्याभाववदसंयुक्तवान् माध्याभाववदसमेतवान् इत्यादिज्ञानादेव साध्यानुमित्रानु- भविकत्वात्। एवञ्च भिन्नसम्बन्धेन हेतुतास्थले साध्याभाव- बदत्तित्वस्थलमस्माकं नाना इत्याशयेन प्रायश इत्युक्तम् । न च साध्याभाववदत्तित्वज्ञानस्य साधनविशेषमन्तर्भाव्य अहे- तुत्वे वाभाववदसंयुक्तधूमवान् पर्वत इत्यादिपरामर्शस्य धूम- वत्त्वाद्यंशे चमत्वग्रहेऽपि पर्वतो बह्निमान् इत्यनुमिति:

·केवलान्वयि अनुमानम् । स्यादिति वाच्यम्। इष्टत्वात् यादृशवस्तुविषयकत्वेन अनु- मितिहेतुत्वं तदघटितभ्रमत्वग्रहस्यैव अनुमितिप्रतिकूलत्वात् । अन्यथा धूममामान्यव्यापकवङ्गिसमानाधिकरणनौलधमवान् पर्वत इत्यादिपरामर्शस्य नीलांशे भ्रमत्वग्रहदशायां तन्मतेऽपि तादृशपरामर्थात् अनुमित्यनुत्पत्तिप्रमङ्गात् । यादृशी विषयिताव्यक्तिः अनुमितिजनकतावच्छेदिका सद- घटकपदार्थगर्भाप्रामाण्यञानस्यैव उत्तेजकतया निकता- प्रामाण्य ज्ञानस्यापि अनुमितिविरोधित्वसम्भवाच नवत्यायाः माध्याभाववदत्तिधूमत्वावच्छिन्नविषयताया एव तादृशाति- त्वावच्छिन्नविषयतात्वादिति ध्येयम् । यद्यपि धूमलिङ्गक- वनानुमितित्वावच्छिन्न प्रति आलोकलिङ्गकानुमिमाया: प्रतिबन्धकतया तदभावदशायां वन्नाभाववदत्तिमान् पर्वत इत्येव निश्चयाप धूमलिङ्गकवनानुमितिप्रसङ्गः । पक्षधर्मि कसाध्याभाववदत्तिधूमवत्तानिश्चयोत्तरानुमिते- रेव धमलिङ्गकानुमितित्वेन तत्र तादृशानुमित्यनुत्पादस्य सर्व- सिदत्वात्। तथाच तद्दारणाय पक्षधर्मिकसाध्याभाववदहत्ति- धूमादिमत्तानिश्चयत्वेन तादृशनिश्चयोत्तरानुमितित्वावच्छिवं प्रति हेतुत्व वाचमिति । साध्याभाववदत्तित्वज्ञानस्य हेतु- त्वमतेऽपि साधनभेदेन भिन्न एव कार्यकारणभावः तथापि तल्लिनकानुमितौ तदन्यलिङ्गकानुमित्साया: कामिनौजिना सादिवत् स्वातन्त्राण प्रतिबन्धकत्वे मानाभाव इति मतेनेयं पक्षता च गुरूणामिव नव्यानां नानुमितिहेतुः । यवालोक- लिङ्गकेच्छासत्त्वेऽपि धूमालोकोभयपरामर्शदशायां धूलिङ्ग- कानुमितेरुत्पादात् पालोकलिङ्गकपरामर्शाभावविशिष्टाया एव भालोकलिङ्गकानुमिमाया धूमलिङ्गकामितिविरोधित्वं वायम्। पर्वतधर्मिकवानुमितिसामान्य प्रति तथाच ·जागदीशौ टोका। ३५ धूमालोकभस्मादिपरामर्थाभावविशिष्टधूमालोकममादिप्रत्येक- लिङ्गकानुमित्सात्वेन प्रतिबन्धकत्वमेव सम्यक् इति धूमलिङ्गक- त्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्वात् तदवच्छिन्नस्य आपादनमव दुर्घटमिति। तच्चिन्त्यम् । ननु व्यापकसामानाधिकरण्यव्याप्तेः प्रयोजकत्वे तत्र हेतो- र्यादृशः सम्बन्धः प्रविष्टः नेन पक्षधमताज्ञानात् तत्र साध्यस्य यादृशसम्बन्धो निविष्टः तेनैव पक्षे साध्यस्यानुमितिः, तथैव हेतुत्वकल्पनात् त्वन्मते बनियम: स्यात् अत आह यत्सम्ब- न्धेति नातिप्रसङ्गः। नैकसम्बन्धन निरुक्तव्यास्यादिग्रहात् अपरसम्बन्धेन साध्यानुमितिप्रसङ्गः । ननु यदि उक्त प्रकारि- कैव व्याप्तिः तदा गगनादौ तत्प्रमातोऽपि व्याप्ति- अहाधीनं फलं स्यात् इत्याशङ्काफलं यदि अनुमितिः तदा कारणान्तरविलम्बादेव न तत्सम्भव इत्याह आकाशादे- रिति। व्याप्यव्यवहारस्य पक्षधर्मतेति। तत्न आकाशस्य तत्त्वेन पक्षधर्मत्वाग्रह- ऽपि साध्याभाववदत्तिवेन पक्षधर्मत्वग्रहसम्भवात् अयुक्तमेतत् साधनविशेषान्तर्भावेण व्याप्तिग्रहस्य हेतुतायाः साधनभेदेऽपि इत्यादिना परित्यक्तत्वादिति चिन्त्यम् । फलत्वे तु आह निविशतामिति । तथाच साध्यसामानाधि- करण्यंविशिष्टमेव तद्याप्यताव्यवहारोपयिकम् । अतो न गगनादौ वयादिव्याप्यताव्यवहार इति भावः । लाघवाद- वृत्तिमख वेति। साध्याभाववति येन सम्बन्धेन अहत्तित्व तेनैव हत्तिमत्त्व बोध्यम् । तेन समवायादिना वृत्तिमति द्रव्यवादी संयोगादिना न वयादिव्याप्यत्वव्यवहारः । एवं सति घटत्वादेः साध्यतायां पर्याप्तिसम्बन्धेन घटपटोभय- वादे याप्यत्वं स्यात् । पूर्वकल्प तु तादृशसम्बन्धेन साध्य- ·३६ केवलावयि अनुमानम् । सामानाधिकरण्यविरहादेव व्याप्यत्वासम्भवात् तस्मात् वाका- रोऽनास्थायामिति तत्त्वम् । भिन्नत्वादीत्यादिना साध्याभाववदत्तित्वात्यन्ताभाव- सङ्ग्रहः। व्यभिचारति व्यभिचारधीविरोधितावच्छेदकधर्म- घटितत्वेनेत्यर्थः। तेन व्यापकताधियो विरोधिताखण्ड कस्य यदौत्यायुत्तर अन्यस्य नासङ्गतिः। अनुगमनीयमिति । यद्यपि तादृशभिन्नत्वादिप्रकारकनिश्चयस्य स्वखोत्तरानुमितिलाव- च्छिनं प्रत्येव हेतुत्वात् अननुगमेऽपि न क्षतिः, तथापि अत्य- न्तान्योन्यामावगर्भमन्तर्भाव्य कारणताहयकल्पनामपेक्ष्य लाघ- वात् साध्यव्यभिचारधौविरोधिधीविषयप्रकारकपक्षधर्मता- निश्चयत्वेन तादृशानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येकमेव कारणत्वं युक्तमित्याशयेनेदम् । तच्च तादृशज्ञानविषयत्वञ्च। नचैव- मिति छेदः। वहाभावत्यादिविषयविरोधविरहादित्यन्तम् अविरोधिवे हेतुः। स्वरूपेण धर्मान्तराविशेष्यत्वेन भासत इस्यन्वयः। तदवच्छेदकत्वञ्चेति। तस्य वशित्वस्य अवच्छेदकल्बञ्चे- निङ्गित्वबुद्धौ वशित्वाच्छिन्नप्रतियोगिताल्वेन मंमगतायां तेषामनुप्रवेशादिति भावः। तदवच्छेदकत्वत्वेति प्रतियोगितावच्छदकत्ववेत्यर्थः । विषयविरोधविरहादिति समानप्रकारताकबुधेरेव प्रतिबन्धकत्वादिति भावः । विशि- टस्य महानसीयत्वादिविशिष्टस्य । प्रकारान्तरेति हेतुमनिष्ठा- भावप्रतियोगितात्वावच्छेदन यादृशधविच्छेद्यत्वाभाव: तादृशधर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण व्याप्तिरित्यनुसरणे चेयर्थः, न तु हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छदकतापर्य्यात्यधिकर- रणान्यत्वानुसरणे इत्यर्थः । तथा सति महानसीयवङ्गिमान् धृमात् इत्यादी अतिव्याप्त:, महानसीयत्ववजित्योभयोरेव लार्थः ।

·जागदीशी टीका। पत्तेः । तादृशावच्छेदकत्वपर्यायधिकरणतया तदुभय भिन्नत्वेन महा- नसौयत्वविशिष्टवङ्गित्वप्रकारेण धूमादिव्यापकताया दुर्धरत्वा- महानसीयवङ्गित्वावच्छिन्नाभावस्यापि वशित्वाव- च्छिन्नाभावतया तत्तहत्तित्वज्ञानस्यापि व्यापकताज्ञानप्रति- बन्धकत्वापत्त्या वशित्वपर्याप्तावच्छेदकताकवनिनिष्ठप्रति- योगिताकामाववहत्तित्वस्यैव व्यभिचारतया तज्ज्ञानस्य विषय- विरोधसम्भवाचेति ध्येयम् । यहा प्रकारान्तरानुसरणे इत्यस्य साध्यतावच्छेदकतदि- नरोभयानवच्छेद्या या हेतुमविष्ठाभावप्रतियोगिता तदनव- च्छेदकत्वस्य निवेशे इत्यथैः । निर्वह्निवृत्ति— म इत्यादिव्यभिचा- रज्ञाने वह्नित्वान्यधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगितात्वेनैव प्रतियोगि- ताया: संसर्गतया भानसम्भवात् इति भावः । सुतरामिति विष- यविरोधविरहादिति पूर्वेणान्वयः । धूमवनिष्ठाभावप्रतियोगि- तात्वावच्छेदेन वशित्वावच्छेद्यत्वाभावबुद्धौ निरुक्तप्रतियोगिता- धर्मिकवङ्गित्वाद्यवच्छेद्यत्वग्रहस्येव विरोधित्वादिति भावः । केचित्तु प्रकारान्तरति हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे- दकतापर्यायधिकरणघटितान्यत्वाद्यनुसरण इत्यर्थः । सुतरा- मिति निर्ववित्तिई म इत्यादिप्रतीतौ वङ्गित्वान्यधर्मानव- च्छिनप्रतियोगितात्वेनैव संसर्गतया वङ्गित्वादी अवच्छेदकता- पर्याप्त रप्रवेशादित्यभिप्राय इत्याहुः । तच्चिन्त्यम् । मणि- मन्त्रादिन्यायः स्वातन्वा मानाभावादिति। इदमुपलक्षणम् । निरुतव्यभिचारधीविरोधिधीविषयत्वस्य साध्याभाववदत्ति- त्वविशिष्टहेतुकालीनत्वादी अतिप्रसक्तत्वात्। यत्प्रकारक- निश्चयत्वेन व्यभिचारधीविरोधित्व तत्प्रकारकपक्षधर्मता- निश्चयत्वे नैव हेतुत्व वाच्यम्। नचेदं व्यापकसामानाधिकर- एयेऽप्यस्ति । व्यभिचारबुद्धि प्रति व्यापकतानिश्चयत्वेन विरो- ४ ·केवलान्वयि अनुमानम् । धित्वस्य आवश्यकतया व्यापकसामानाधिकरण्यनिश्चयत्वेनापि तथात्वे मानाभावादित्यपि द्रष्टव्यम् । वस्तुतः साध्याभाववहत्तित्वात्यन्ताभावबोधस्य अनुमिति- हेतुत्वं न तु साध्याभाववहत्तिभिन्नत्वज्ञानस्य तथात्वम्। साध्या- भाववहत्तिलवतां धर्मिणां कारणतावच्छेदकेऽनुप्रवेशे गौर- वात्। अतएव साध्यवदन्यावत्तित्वस्यापि ज्ञानं न हेतुः । साध्यवतां धर्मिणां प्रवेशेन साध्याभाववत्तित्वाभावापेक्षया गुरुत्वात् इत्यनुगम एव नोचित इति ध्येयम् । यत्र साध्या- भावाद्यनुपस्थितावपि व्यापकतागोचरज्ञानादेवानुमिति: तत्र अभिचारात् साध्याभाववदहत्तित्वज्ञानस्य हेतुत्व सम्भवत्येव । नेत्यत आह व्यापकतेति। क्ल प्तकारणं विना कार्योत्पत्त्य- सम्भवात् एतादृशस्थल एव मानाभाव इति भावः । यत्तु ननु व्यापकसामानाधिकरण्यस्य गुरुत्वेऽपि लघो- पिकत्वधियः कारणतायां बाधकाभावात् केवलान्वयिखण्डनं टुघटमित्याशक्य व्यापकतेत्यादि ग्रन्थावतरणम् । तत्तुच्छम् । व्यापकत्वस्य साधनभेदात् नानात्वेन तदपेक्षया साध्याभाव- वदत्तिवे लाघवस्य प्रागैव दर्शितत्वेन सन्दर्भविरोधापत्तेः । ध्यापकतावगाहिज्ञानस्य हेतुत्वे साधकाभावमुक्त्वा बाधक- मण्याह न वा यौक्तिकमिति। अयोगादिति यद्पावच्छिन्न व्यापकतावच्छेदकत्वधीः तद्रूपावच्छिन्नप्रकारेणैव साध्यस्या- नुमितेस्त्वयापि वाच्यत्वादित्याशयः । अत एवाह अन्यथेति । यद्रूपावच्छिन्ने व्यापकतावच्छेद- कल रह्यते तद्रूपानच्छिन्नप्रकारेणापि साध्यस्थानुमितौ भाने इत्यर्थः । ननु तन्मात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नविशेष्यकव्यापकतावच्छेद- कत्वग्रहस्य खरूपतस्तद्रूपावच्छिन्नविधयताकानुमितिहेतुत्वात् जातित्वेन व्यापकतावच्छेदकत्वग्रहात न ज्ञानवान् इत्यनुमिति- ·जागदीशी टीका। । भैक्षिता जातित्वस्य ज्ञानत्वमावाहत्तित्वात्। किन्तु ज्ञानत्वं व्यापकतावच्छेदकम् इत्याकारक ग्रहादेव इत्यत आह अनु- भवबेति। अनुभवत्वव्यापकजातित्व सत्तादौ गुणत्वव्याप्य- जातित्वञ्च रूपत्वादी अतिप्रसक्तम् । अतो जातित्वस्य ज्ञान- त्वमात्रवृत्तित्वरक्षायें विशेषणहयम् । तथात्वग्रहे व्यापकता- वच्छेदकत्वग्रह तत्प्रसङ्गादिति ज्ञानवान् इत्यनुमितिप्रसङ्का- दित्यर्थः यद्यपि स्वरूपतस्तद्धर्मविशेष्यक व्यापकतावच्छेदकलज्ञानं स्वरूपतस्तद्धमावच्छिन्नविधेयकानुमिती कारणं ज्ञानत्वत्वाव- च्छिन्नधर्मिकञ्च व्यापकतावच्छेदकत्वज्ञानं ज्ञानत्वत्वविशि- ज्ञानत्वावच्छिन्नविधेयताकानुमिती हेतुरित्युक्तौ न दोषः । न च एवं ज्ञानत्वत्वेन व्यापकतानवच्छेदकत्वग्रहदशायामपि ज्ञानवान् इत्यनुमितिप्रसङ्गः स्वरूपतो ज्ञानत्वधर्मिकव्याप- कतावच्छेदकत्वग्रहस्य तदानीमपि सम्मवादिति वाचम् । त्वन्मते निवैङ्गिवत्ति धूम इत्याकारकव्यभिचारधियः सत्त्वेऽपि वाभाववंदवृत्तिमान् पर्वत इत्याकारकन्नानदशायामिव अस्माकमपि उक्तज्ञानदशायाम् अनुमितरिष्टत्वात् । ज्ञानत्व- वावच्छिन्नधर्मिकव्यापकतानवच्छेदकत्वग्रहस्य तु ज्ञानत्वत्ववि- शिष्टज्ञानत्वावच्छिन्नविधेयताकानुमितावेष विरोधित्वस भवात् तथापि व्यापकताज्ञानस्य हेतुले चैत्रीय ज्ञानवान् महान- सोयवगिमान् इत्याधनुमित्यनुपपत्तिः। चैत्रौयज्ञानत्वादे- रखण्ड त्वाभावेन खरूपतस्तहिशेष्यकव्यापकतावच्छेदकल- ज्ञानासम्भवात् चैत्रीयज्ञानत्वत्वेन व्यापकतावच्छेदकत्वग्रह चैत्रीयज्ञानत्ववत्वान् इत्येवानुमितिप्रसङ्गादिति ध्येयम् । यादृशरूपावच्छिन्नाधिकरणतात्वे हेतुव्यापकतावच्छेद- कत्वधीः तादृशरूपावच्छिन्नविधेयताकैव अनुमिति: फलम् ।

·केवलान्वयि अनुमानम्। इत्यर्थः। अतो न कोऽपि दोषः। प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य व्यापकतायां निवेशमपेक्ष्य साध्याधिकरणतायास्तहटितहेतुव्यापकत्वस्य व्याप्तौ प्रवेशेन लाघवादित्यपि वदन्ति। एतेनेति एकरूपण केवलान्वयित्वग्रहात् अन्यरूपेण अनुमित्युत्पत्तौ अतिप्रसङ्गेन ननु गगनाभावत्वत्वादिना केवलान्वयित्वग्रहः शुद्धगगनाभावत्वादिप्रकारेण अनुमितौ हेतुर्वाच्यः। गगनाभावत्वत्वविशिष्टगगनाभावत्वप्रकारेण अनुमिती गग- नाभावत्वत्वाश्रयत्वप्रकारेणैव केवलान्वयित्वग्रहस्य हेतुत्वात् नैकदा अवच्छिन्नानवच्छिन्नगगनाभावत्वप्रकारताकानुमिति- प्रसङ्ग इति यदि ब्रूयात् तदाप्याह सर्वजनेति। ग्राह्यमाणव्यतिरेकेति। तदानीं केवलाम्वयित्वाग्रहसम्प- त्तये अन्यथा तत एव तत्रानुमितिसम्भवादिति। ननु एवं प्रमेयत्वादेरभावाप्रतियोगित्वग्रहदशायां घटादौ तद्वैशिष्ट्याव- गाह्यनुमिति न स्यात् कारणबाधात् अत आह प्रमेयत्वा- देश्चेति। तथाच तदानीं प्रमेयत्वादिसाध्यकानुमितिरमिई - वेति भावः। ज्ञेयत्वादी घटादिवत्तित्वाग्रहदशायां सहचार- ग्रहासम्भवात् केवलान्वयित्वेन घटादित्तित्वानुमानासम्भवा- दाह कथञ्चिदिति। तथाच तहत्तियत्किञ्चिद्धर्मव्यापकत्वेन समं साध्यस्य सहचारो जात्यन्यत्वादावेव मूलत इति तहत्ति- धर्मवावच्छिन्नव्यापकत्वस्य हेतुत्वे तद्दोषतादवस्थ्यमत: कथ- ञ्चिदित्युक्तम् । केचित्तु तहत्तिधर्मव्यापकत्वं तन्मात्रवृत्तिधर्मव्यापकत्वम् अन्यथा केवलान्वय्यन्तरे घटादिवत्तित्वाग्रहदशायां सहचार- स्थलाभावात् तथाच हेतुग्रहदशायां साध्यस्यापि प्रायशो ग्रहसम्भवात् सिद्धसाधनम् । अतः कथञ्चिदित्यु तम् । तथाच तहत्तित्वाग्रहदशायामेव अनुमितिरिति भाव इत्याहुः । तद- ·जागंदौशी टीका। नुमितिः प्रमेयत्व साध्य कानुमितिः। अत्रे दमवधेयम् व्यापक- सामानाधिकरणस्य हेतुत्वेऽपि वाच्यत्वस्य व्यतिरैकित्वनम- दशायां तदभाववदहत्तित्वस्य ग्रहात् तत्साध्यकानुमितिसम्भ- वेन केवलान्वयिसाध्य कानुमितिखण्डनं दुर्घटं तार्किकैरन्यथा- ख्यात्यभ्युपगमात् । न च वाच्यत्वादः केवलावयित्वग्रहदशायां वाचत्वाभाव- वदवृत्तित्वग्रहासम्भवात् तदानों वाचत्वाद्यनुमित्यनुत्पाद एव केवलान्वयिखण्डन स्य नस्यार्थ इति वाच्यम् । भिन्न प्रकारकज्ञानस्य अविरोधितया साध्ये वृत्तिमदभावाप्रतियोगित्वरूपकेवला- न्वायत्वस्य ग्रहे सत्याप प्रतियोगितासंसर्गेण अभावे साध्य- वशिध्यावगाहिन: साध्याभाववदत्तिर्हेतुरित्याकारकज्ञानस्य उत्पत्तौ बाधकाभावात् । न च अभाव धर्मािण साध्यताव- च्छेदकावच्छिनप्रतियोगित्वसंसर्गण साध्यौयत्वाभावग्रहदशायां माध्याभाववदत्तिवग्रहासम्भवात् तदानीं वाच्यत्वाद्यनुमित्व- नुत्पाद एव केवला न्वयिखण्डनशब्दार्थ इति। साम्प्रतं अभा- वत्वसामानाधिकरण्यन तादृशाभावग्रहऽपि अभावधर्मिकस्य तादृशप्रतियोगितासम्बन्धेन साध्योयत्वग्रहस्य सम्भवात् अभा- वल्यावच्छेदेन तादृशसाध्यीयत्वाभावग्रहस्य दुघटत्वात् संयोगादिसम्बन्धेन वाच्यत्वाद्यभाव एव तादृश- साध्यीयत्वाभावस्य असत्त्वात् । वस्तुलस्तु अभावत्व विषयताम् अनन्तर्भाव्य साध्यतावच्छेदका- वच्छिनप्रतियोगितासंसर्गेण यः साध्यौयस्तइदहत्तित्वज्ञानमेव लाघवात् कारणम् इत्यभावत्वावच्छेदेन प्रतियोगितासम्बन्धेन साध्यौयत्वाभावनमे सत्यपि तादृशज्ञानोत्पत्तो बाधकाभावः धर्मितावच्छेदक विशेषान्तविणैव बाधबुद्धे विरोधित्वात् । यत्तु साध्यतावच्छे कवर्मण साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन च अवच्छिन्नं च प्रमात्मकस्य ·केवलान्वयि अनुमानम् । तथाच यत् प्रतियोगित्वम् अखण्ड तत्सम्बन्धेन अभावे साध्यवैशि- ध्यावगाहिन एव साध्याभाववदत्तित्वज्ञानस्य अनुमितिहेतुत्वं लाघवात् न तु साध्यतावच्छेदकधर्मावच्छे द्यत्वं प्रतियोगित्वञ्च विशेष्यविशेषणभावापन्नमवगाहमानस्य साध्याभाववदहत्तिख- ज्ञानस्य तथात्वं गौरवात् । खरूपसम्बन्धेन वाच्यत्ववाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताव्यतो रलोकलया तत्सम्बन्धेन अभाव वाचत्ववैशिष्ट्यावगाहिवाच्यत्वाद्यभाववदहत्तिज्ञेयत्व- मित्याकारकज्ञानस्यापि अलोकत्वम्। असत: संसर्गस्यापि अन्यथाख्यातिनिरासादिमतः कारणस्यैव बाधात् केवला- वयिसाध्यकानुमानस्य खण्डनमिति.। तन्न । घटादिपक्षकवाच्य वाद्य नुमितरानुभविकल्वे वाच्यत्ववाद्यवच्छिन्नत्वं प्रतियोगित्वे प्रतियोगित्वञ्च अभावांशे संसर्गमर्यादया विषयौकुर्वाण- स्यैव वाचत्वाभाववदत्तित्वज्ञानस्य अन्यथाख्यातिरूपस्य तन हेतुत्वसम्भवेन कारणबाधस्य असम्भवात् । साध्यादिभेदेन अनुमितिव्याप्तिज्ञानयोः कार्यकारणभावभेदात् वयाद्यनु- मिती वशित्वाद्यवच्छिन्नाखण्डप्रतियोगितासम्बन्धेन वहौया- भावदत्तित्वज्ञानलेनैव हेतुतालाघवस्य वाचत्वादिसाध्यक- स्थले अकिञ्चित्करत्वात् । तस्मात् केवलान्वयिनो वाच्यत्वादः साध्यविषयानुमित्यनुभवाभाव एव केवलान्वयिखण्डनपदार्थः । तदुक्तं दीधितिकारैः । नतु ज्ञेयत्वादिहेतुका तदनुमितिरानु- भविकौति । एतेन साध्यादिभेदेन व्याप्तिज्ञानानुमित्योः कार्य- कारणभावभेदात् वह्निविधेयकानुमितौ वनाभाववदत्तित्व- ज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि ज्ञेयत्वादिलिङ्गकवाच्यत्वादिसाध्य कानुमिती जेयत्वादिव्यापकवाच्चत्वादिसामानाधिकरस्य धियः कारणत्वे वाधकाभावः कार्यकारणभावान्तरापत्तिभिया तदुक्षणे द्रव्य- बादेरपि अनुमितिनं स्यात् । द्रव्यत्वादिविधेयकानुमिति प्रति ।

·जागदौशी टीका। ४३ द्रव्यत्वाद्यभावः वदत्तित्वज्ञानस्य कारणतान्तरकल्पनायां गौरवात् इत्यस्यापि सुवचत्वात् इत्यपि निरस्तम् । द्रव्यत्वादि- विधेयकानुमितरानुभविकत्वेन तत्र कारणान्तरकल्पनस्य प्रामा- णिकत्वात्। वाच्यत्वादिविधेयकानुमितस्तु निष्पामाणिकत्वात् । तत्र विशेषतोऽपि व्यापकसामानाधिकरण्यधियः कारणत्वस्य उन्मत्तमात्रकल्पात्वात्। अन्यथा निर्वनिधर्मिकवह्निविधेयकानु- मितिमपि अङ्गीकृत्य तत्रापि निङ्गिधर्मिकशिव्याप्यधूमव- तादिपरामर्शस्य हेतुतायाः कल्पनापत्तेरिति दिक् । केवलान्वयिनं निरस्य केवलव्यतिरीकिणं निरस्र्थात एक- मिति । गौरवादित्यस्य साध्याभाववदवृत्तित्वज्ञानापेक्षया इत्यादिः । ननु साध्यवदन्यावृत्तित्वज्ञानस्येव व्यतिरेकव्याप्ति- ग्रहस्यापि व्यभिचारधौविरोधित्वेन अनुमितिहेतुत्वं साधनौ- यम् अत आह व्यभिचारेति। अविरोधं व्युत्पादति वङ्गामावति । वाभाववति धूमाभावो नास्तौति धोः अभावे धूमाभावप्रतियोगिकल्वावगाहिनी धूमाभावेऽपि वनयभाववद- वृत्त्यभावप्रतियोगित्वमवगाहते इति तस्या एव विरोधिविष- यकत्वमात्रेण व्यतिरकव्याप्तिग्रहे कदाचित् प्रतिबन्धकत्वमु- चितम् । वस्तुतस्तु तदप्ययुक्तं संसर्गविधया प्रतियोगित्वग्रहे प्रति- योगित्वाभावप्रकारिकाया व्यतिरेकव्याप्तिधियो विरोधित्वास- म्भवात्। वहाभाववति धूम इत्येवं व्यभिचारग्रहे तु व्यतिरे- कव्याप्तिग्रहस्थ विस: पत्वं सुदूरपराहतम् । वस्तुगत्या धूमा- भावाभावात्मकस्य धूनस्य विषयत्वेऽपि धूमाभावाभावत्वेन अप्रकारवादित्यखण्डनार्थः । ननु व्यतिरेकव्याप्तिग्रहोत्तरं जाय- मानबुद्दे : प्रत्यक्षादिभिन्नानुभवत्वेन अनुमितित्वसिद्धौ अना- यत्या व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्व सेस्यतीति अतस्तत्रैव ·केवलान्वयि अनुमानम् । बाधकमाह व्यतिरेकेत्यादि। तत्त्वेन 'अनुमितित्वेन । क्रमि- कानुमितिव्यक्तिपूर्वपूर्वानुमितौ परमते स्वमतेऽपि प्रहत्तिजन- कानुमितौ च व्यभिचारात् हेत्वन्तरमाह लति । सामग्रीति क्वचित् व्यतिरेकव्याप्त निं हेतुरित्येवं कल्पनायाः फलीभूत- ज्ञानानुमितित्वानुभवाधीनत्वात् तस्य च प्रकते अभावादिति भावः। विजातीयेति धीरित्यनुषज्यते । वैजात्यम् अर्थापयामि नानुमिनोसि इत्यनुभवादेव सिद्धम् । व्यतिरकव्याप्तिग्रहस्य जन्वतावच्छेदकलेनेव तत्सिद्धिः । प्रत्यक्षादिभिन्नानुभवत्वस्य तथाल्वे गौरवादित्यपि वदन्ति । ननु एवं साध्याभाववदहत्ति- त्वस्थ व्यतिरेकव्याप्त च युगपत् परामर्श अनुमित्यर्थाए त्योः मकर: स्यात् अत आह लसप्रमाणेति। तथाच प्रत्यक्षानु- मिल्यो युगयत् सामग्रीसमवधाने यथानुभवसिद्धं तदेकतरसा- मग्रमा अपरप्रतिबन्धकत्वं तथैव प्रकृतेऽपि वाच्यम्। यदि अपरैः ज्ञानययोगपद्यस्य अङ्गीकारात् विजातीयज्ञानहयमेव तत्व उत्पबले इल्याशयः। नातः प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावान्तर- कल्पनागौरवमपोति भावः । अनुत्पादादिति। पक्षताजन्यत्वे हेतुः । सापि अर्थापत्ति- रपि। लाघवादिति अन्वयपरामर्शसहितपक्षताजन्य त्वाप- क्षया इत्यादिः । एवं पक्षताजन्यलमात्रस्य प्रयोजकले सम- বায়ালিয়ন এলাভলু प्रयोजकत्वोनया पक्षताप्रत्यक्षस्य वारणसम्भवेऽपि वस्तुगतिमनुरुध्य समाधत्ते इच्छासत्त्वेऽपौति। देशान्तरेति इच्छाशून्यात्मनि तस्याः पक्षताया निरस्तत्वादिति। प्रमाणाभावनेत्यादिः तथाच दृष्टान्तासिद्धिरिति भावः । ननु सिद्धिकालीनाया: प्रत्यक्षादि- सामग्रास्तत्ताक्तित्वेन अनुमितौ प्रतिबन्धकल्वकल्पनापेक्षया ·जागदौशी टीका। ४५ तथाच लाघवादेव सिद्धाभावरूपपक्षतायास्त तुल सेत्स्यतौति । अत आह साध्यादौति । आदिना सिषाधयिषोपग्रहः । साध्यादिभेदादिव अनुमितित्वार्थापत्तित्वादि- प्रकारकसिषाधयिषाया भेदादपि पक्षताभेदात् अनु- मितित्वादिप्रकारकेच्छाविरहघटितपक्षताजन्यत्वं यदि प्रयो- जकं तदा अर्थापत्तौ वरूपासिधिरात्तित्वादिप्रकारकेच्छा- विरहघटितजन्यत्वस्य प्रयोजकत्वेऽपि अनुमितो दृष्टान्तासिद्धि- रिति भावः । ननु प्रत्यक्षाद्यतिरिक्तसाध्यज्ञानत्वप्रकारकेच्छाविरह- विशिष्टसिद्धित्वघटितधर्मावच्छिन्नाभावत्वेन निरुक्तपक्षताइय- मनुगमय्य तज्जन्यत्वमेव अनुमितित्वे प्रयोजकं वाच्यम् । अतो नोक्तदोष इत्यतः प्रयोजकत्वपदार्थ वितयं दूषयति प्रयोजक- त्वञ्चेति । वस्तुतोऽर्थापत्तित्वावच्छेदेन तत्सामानाधिकरण्ये न वा अनुमितित्वस्य साधने पक्षताजन्यत्व' प्रयोजकम्। आये साध्यादौति तथाच भागासिद्धिरिति। हितीये तु आह प्रयो- जकञ्चेत्यादीति युक्तमुत्पश्यामः । प्राञ्चस्तु साध्यादौत्यादिपदेन पक्षाद्युपग्रहः । तेन साध्य- पक्षभेदात् पक्षताया नानात्वात् न तज्जन्यता अनुमितित्व- प्रयोजिका समव्याप्तस्यैव प्रयोजकत्वस्थितरित्याशयः । ननु व्याप्यमाने प्रयोजकत्वमास्थेयं तत्तत्पक्षसाध्यकानुमितित्वे वा तत्तत्पक्षसाध्यकपक्षताजन्यत्व प्रयोजकं वाच्यम् इत्यत उक्त प्रयोजकत्वञ्चेतीत्याहुः । असम्भवादिति अनुमितित्वजाते- नित्यत्वादिति भावः । इत्यादेरित्यादिपदेन व्यापकत्वमित्यादेः सूचनम्। एतेन उक्त दिशा प्रयोजकत्वस्य निरस्तत्वेन व्याप्ति- जानेत्यादिना पक्षधमताधीसङ्ग्रहः । अन्वयव्यतिरेकान्यतर- व्यात्यवगाहिज्ञानजन्य त्वमित्यर्थः ।

·केवलान्वयि अनुमानम् । तेन न व्यायननुगमनिबन्धन: स्वरूपासियादिः। अर्था- पयामौत्यनुभवस्य व्यतिरकिपरामर्शप्रयोज्यानुर्मितित्वावगाडि- त्वमङ्गौंकुर्वतां व्यतिरेकव्याप्तिस्थलेऽपि अनुमितिमव क्षणविल- बन कल्पयतां सिद्धान्तिकांनां मतमाह साध्याभावत्यादि। साध्यव्याप्य त्वंस्य वृत्तिमत्त्वगर्भवे गगनादौ व्यभिचारवारणार्थ धर्मपदम् अन्यथा तु उपरञ्जकं तबोध्यम् । जलादी धूमव्याप- काभावप्रतियोगिजलत्वादिपरामर्शात् अप्रसिद्धस्य धूमाद्यमा- वस्य अर्थापत्तो उक्तगत्यभावात् प्रसिद्धसाध्यकैव इत्युक्तम् । म एव केचिदित्यत्र अस्वरस:। समवायनेति वर्तमानत्वादित्य- न्वयिगुणवदिति। यद्यपि जातिसाध्यक एव संयोगेन घटादि- हेतौ अप्रसिद्धिः सम्भवति तथापि सम्बन्धविशेषेण वृत्तिमत्त्व- मात्राप्रसि विनिबन्धनानुमानविलयप्रदर्शनाय गुणवदिति साध्या- न्तरमित्य तम्। पूर्वत्र तु समवेतत्वापेक्षया जातित्वस्य गुरु- तया तदवच्छिवाभावस्य अप्रसिह्यापि विलयसम्भवादिति द्रष्टव्यम् । उपदर्शयति । तथाच तत्र जात्यादी जलादित्तित्वानु- मानमेव प्रमात्मकव्याप्तिज्ञानादिति भावः। खाधिकरणति। तथाच जात्यादिसामान्याभावस्थ हेतुभूतगुणादिमदत्तिवात् नोक्त दोष इति भावः। ननु स्वाधिकरणात्तिसाध्याभाव- कत्वव्याप्तौ खाधिकरणवृत्तित्वं न सम्बन्धसामान्येन वताव्यम्। जातिमान् ट्रव्यत्वात् इत्यादौ अव्याप्तेः ट्रव्यववति काले जात्य- भावस्य कालिकसम्बन्धन वृत्तः। नापि विशेषणतया घटभिन्न ट्रव्यत्वात् इत्यादौ अतिव्याप्तः। साध्याभावस्य घटत्वादे- विशेषणतया वृत्तित्वविरहात् अभावीयखरूपसम्बन्धेन भावस्य वृत्तौ मानाभावात् । घटनामावो घटे नास्ति इति बड़ेः ल प्त- समवायेनैव सम्भवात्। न चाभावत्वप्रतीतेः प्रमात्वानुरोधेन ·जागदोशौ टोका। खमते अभावाभावस्य अतिरिक्त त्वात् न दोष इति वाच्यम् । तथापि घटत्वाभावस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन्नाभावे साध्ये गगनत्वादिहेतौ अव्याप्तिप्रसङ्गात् । घटत्वाभावरूपस्य साध्याभावस्य विशेषणतया गगनत्तित्वात् अतएव न प्रकृत- साध्यवत्ताबोधविरोधिताघटकसम्बन्धेनापि अधिकरणवृत्तित्व- निवेशो युक्तः । कालिकसम्बन्धेन गगनत्तित्वाप्रसिया कथितस्थल एव अध्याप्तितादवस्थ्यात् खत्वाभाववत्ताबुद्दिविरो- धिताघटकसमवायसम्बन्धेन जातित्तित्वाप्रसिद्मा इदं सत्ता- शून्य जातित्वात् इत्यादौ अव्याप्तेश्च । किञ्च द्रव्यसामान्याभाववान् जातिसामान्याभाववान् वा घटसत्तान्यतरत्वात् इत्यादौ अतिव्याप्तिः । गगनावात्मकस्य साध्याभावस्य हेल धिकरणाहत्तित्वात् । न च साध्याभावत्वाव- च्छेदेन खाधिकरणहत्तित्वाभावो विवक्षितः। खाधिकरण- त्वावच्छेदेन साध्यवत्वलक्षणव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्य- मपेक्ष्यापि गुरुत्वादिति चेन्न। उत्तास्वरसेनैव साध्याभावकत्वा- दोत्यादिपदस्य उपन्यस्तत्वात्। तेन साध्याधिकरणल्वसामान्या- भावस्य साध्यसमानाधिकरणसामान्याभावस्य वा लाभः । तथाच स्वाधिकरणात्तिसाध्याधिकरणता सामान्याभावकत्वं खाधिकरणावृत्तिसाध्यसमानाधिकरणसामान्याभावकत्वं वा पर्यावसितम् । तत्र खाधिकरणवृत्तित्व साध्यसामानाधिकरण्य तदवच्छिन्नाभावश्च विशेषणताविशेषेणैव वाच्यम् । अतो न कश्चिद दोषः। साध्याभाववदहत्त्यधिकरणतावच्छेदकधर्मवत्त्वे तात्पर्यम् इत्यपि कश्चिदिति कृतं पल्लवितेन । ननु एवं खत्वप्रवेशे हेतुभेदात् अनन्तकार्यकारणभावा- पत्तिः। अत आह खत्त्वे ति । प्रागेव खव्यापकसाध्यसामा- जाधिकरण्यधियो हेतुत्वस्वीकारदशायामेव वहस्तित्वत्वादि- ।

·केवलान्वयि अनुमानम्। त्यस्य भवद्भिरित्यादिः अस्माभिस्तु हेतुमनन्तर्भाव्य साध्याभाव- वदत्तित्वज्ञानस्यैव हेतुत्वं स्वीक्रियते इति भावः। एतेन खाधिकरणावृत्तीत्यादिक्रमेणैव व्याप्त निर्वचनेन परास्तमित्यग्रे- ऽन्वयः। नौलरूपवान् नौलसमवेतत्वे सति गोत्वात् इत्यस्यैव सम्य के साध्यसाधनकोटौ अभावप्रवेशो विफल इति चिन्त- नौयम्। विशिष्टस्य गोलस्य व्यभिचारित्वात् नीलगवादी विशिष्ट- हेविति परमते । स्वमते तु विशिष्टगोत्वादेः केवलान्वयिनः पधि प्रस्थाय्यत्वमेव इत्याशयेनाह परस्परति। विशेष्यविशे. घणयोः प्रत्येकाधिकरणताइयमेव विशिष्टवत्त्वप्रतीते विषयः । अतएव प्रत्येकाधिकरणत्वस्य अभावनिश्चयेऽपि न विशिष्टवत्त्व- बुद्धिरिति प्राचां मते विशिष्टनिरूपिताधिकरणत्वाप्रमिद्धो पाह परम्परियादीत्यपि वन्ति । परम्परा च अत्र खाश्रयावि- करणत्वम् अवच्छेदकत्वाख्यस्वरूपसम्बन्धो वा बोध्यः। तत्रेति यत्र विशिष्टस्य व्याय्यत्वव्यवहारः तत्र विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्यैव व्याप्यत्वग्रहादनुमितिरिति । इति श्रोजगदीशतर्कालङ्कारकता टौका समाप्ता।

·केवलान्वयिनि अनुमाने जागदौशीटीकाया बादार्थः । অধীনায়অনিখিল জলন্সমিব্দি ঘুনি लक्षणे केवलान्वयिनः संयोगाभावादे यतिरेकित्वव्युदासाय व्यतिरेकित्वम् अवच्छिबत्तिकान्यव्यतिरेकप्रतियोगिन' भेद- प्रतियोगितावच्छेदकत्व वा इत्य तम् । अत्र तादृशप्रतियोगि- तावच्छेदकं भेदप्रतियोगिताबच्छेदकं वा यद्रूपं तेन व्यतिरेकित्वं वक्तव्यम् । अन्यथा विशिष्टाभावादिमादाय केवलान्वायनोऽपि व्यतिरेकित्वापत्तिरिति बोध्यम् । न च पूर्वकल्पे व्यतिरेकि- मात्राभावस्य व कालिकेन अवच्छिन्नत्तिकत्वात् असम्भवा- पत्तिरिति वाच्यम्। व्यतिरीकिताघटकसम्बन्धन खप्रतियोगि- मत्ताबुद्धिविरोधिताघटकसम्बन्धेन अवच्छिन्नत्तिकं यत् तद- न्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । अथ संयोगादे व्यं तिरकित्वानुपपत्तिः संयोगाभावादेद्रव्ये अवच्छिन्नत्तिकत्वादिति चेदित एव अखरसात् हितोयकल्म आहत इति वदन्ति । पर तु अवच्छिन्नत्तिकान्यपदेन निरवच्छिन्नत्तिकस्य विवक्षितत्वात् न संयोगादेव्य तिरकित्वानुपपत्तिः। संयोगा- भावादेगुणादौ निरवच्छिन्नत्तित्वात् अतएव गगनामावस्य व्यतिरीकित्वापत्ति: । गगनस्य अच्छिन्नत्तिकान्यत्वादिति पूर्वपक्षोऽपि निरस्तः । गगनस्य अत्तित्वेन निरवच्छिन्न- वृत्तिकत्वाभावात्। न च संयोगादेः समवेतत्वादिना निर- वच्छिन्नत्तित्वात् संयोगाभावादेरपि व्यतिरेकित्वापत्तिरिति वाच्यम्। व्यतिरेकिताघटकसम्बन्धेन स्वप्रतियोगिमत्ताबुद्धि- ५ ·केवलान्वयिनि अनुमान विरोधिताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्तितावच्छेदकानुयोगितानि- रूपितप्रतियोगितावच्छेदकं यत् तेन रूपेण व्यतिरेकित्वस्य विवक्षितत्वात् । न च एवं रीत्या पूर्वकल्पपरिष्कारे हितीय- कल्पानुसरणं कथमिति वाच्यम्। वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन व्यतिरीकितास्थले अव्याप्तिमाशयव तत्कल्पादरणादि- . अथ द्वितीयकल्प समवायादिना गगनादे व्यतिकित्वा- नुपपत्ति: तेन सम्बन्धेन गगनादिमत्ताप्रसिया तेषां भेदप्रति- योगितानवच्छेदकत्वात् इति चेत् अत्र केचित् व्यतिरेकिता- घटकसम्बन्धावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वशून्यत्व तत्सम्ब- यावच्छिात्तित्वोभयाभावस्य विवक्षितत्वात् नानुप- पत्तिरित्याहुः। वस्तुतस्तु प्रमाणविभजनप्रकरणे प्रमात्मकानु- मितिकरणस्यैव लच्यतया एव लक्ष्यता नास्ति इति यथाश्रुतमेव सम्यक् । न च परत्र गगनसाध्यकस्थले सहचाराप्रसिद्ध्या- शङ्खन विरुध्येत इति वाच्यम् । दशाविशेषे वक्ष्यतावादिना- माचार्याणां मत एव तदभिधानात् । मणिचन्मते उक्तव्या- ख्याने सन्दर्भविरोधाभावात् । अतएव अनुमितिग्रन्थे उपा- ध्यायमते प्रमाणनिरूपणप्रस्ताव प्रमैव लक्ष्या इति दीधिति- कत उत्तम् । अतएव भट्टाचार्येण एतद्ग्रन्थे ग्रहीतव्याप्तिभेदात् भेदकल्प प्रमामात्रस्य लक्ष्यत्वे अखण्डव्यक्तिरेव निवेश्या इत्य तामिति नव्याः । व्यभिचारधीविरोधिज्ञानत्वादिनैव अन्वयसहचारव्यति- रकसहचारज्ञानयो ाप्तिधौहेतुत्वादिति बा। अथ वति- धूमसमानाधिकरण इति ज्ञानसत्त्वेऽपि धूमाभाववहत्ति- बहिरिति ज्ञानोदयात् कथं व्यभिचारज्ञानविरोधित्वं सहचार- भानस्येति चेत् व्यभिचारज्ञानदशायां सहचारज्ञानाद् व्याप्ति- ·MEN 1180 00400002003erges44s opeace । Aren.No. नागदौथोटीकाया वादार्थः । ज्ञानवारणार्थं एकक्षणावच्छिबैकामहत्तित्वरूपं व्यभिचार- ज्ञानस्य यत् सामानाधिकरण्यं तदभावविशिष्टज्ञानवेनैव सहचारज्ञानस्य व्याप्तिज्ञानजनकत्वम् आचार्यस्याङ्गोकतम् । अब विरोधिपदस्यापि असामानाधिकरण्यार्थकत्वात् नानुप- पत्तिरिति। न च व्यभिचारजानाभावदशायां घटादिज्ञानादपि व्याप्ति- धानं स्यादिति वाच्यम्। विशेषणीभूतसहचारज्ञानविरहेण व्याप्तिज्ञानासम्भवात् । न च व्यतिरकसहचारग्रहमात्रात् कवं व्याप्तिग्रह इति वाच्यम्। तब अन्वयसहचारस्य अग्रहेऽपि तहटकप्रत्येकपदार्थानां विशकलितज्ञानाद् विशेषे विशेषण- मितिरोत्या व्याप्तिग्रहसम्भवात् । प्रकृतव्याप्तिग्राहकज्ञानविषय- सहचारवव्यापकान्वयसहचारत्वकत्वलक्षणे यथाश्रुतार्थ धूमा- दिनिष्ठवजयादिव्याप्त रपि कदाचित् व्यतिरेकसहचारग्रहेण अहात् असम्भवोऽभिहितः । अथ वाच्यत्वादिसाध्यके व्यतिरेक- सहचाराप्रसिया कथमसम्भव इति। न च समूहालम्बनज्ञान- विषयघटादिसहचारमादायैव असम्भवः सम्पादनीय इति वाच्यम् । यथाश्रुतार्थे परित्यज्य ज्ञानांश स्वत्वनिवेशकल्येऽपि तद्दोषस्य परं खयमाशतिवेन तदादाय एतद्दोषसङ्गमनस्य कदाचित् व्यतिरकसहचारग्रहेण ग्रहात् इति हेवभिधानस्य असत्यापत्तेरिति चेन। धूमादिनिष्ठवड्यादिव्याप्तेरिति विशेषोत्कीर्तनेन असम्भवपदस्य अव्याप्तिपरत्वात्। वस्तुतस्तु यत्र घटपटसहचार ज्ञेयत्वाभावो वायवाभावसमानाधिकरण इति धमविषयत्वम्। घटादिसहचारविषयकतादृशम्नमान्तरं जयत्वे वाच्यत्वव्याप्तिज्ञानञ्च तत्र घटादिसहचारस्यापि प्रकतव्याप्तिग्राहकज्ञानविषयसहचारत्वात् अन्वयसहचारत्वा- व्यापकत्वभङ्गेन केवलान्वयिसाध्यादिस्थलेऽपि भावाच HE ACADESY CY SANOTT PESEAR CE (KARNATAK STATE ·केवलान्वयिनि अनुमान प्रकत- लक्षणासम्भवतोऽसम्भवः सम्भवत्येव इति খুনি বিমান্য। प्रकृतहेतुधर्मिकप्रकृतसाध्यव्यात्यवगाहीत्यादि अन्न व्यापक- दिशि हेतुधर्मिकसाध्यसहचारविषयित्वम् इत्यस्य घटकीभूत- हेतुपदम् हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नार्थकम् अन्यथा संयोमाभाव- वान् संयोगात् इत्यादौ संयोगाभावाभावः संयोगामावसमा- नाधिकरण इति व्यतिरेकसहचारग्रहाधौनव्याप्तिज्ञाने व्यति- रेकिण्यतिव्याप्तः। हेतुतावच्छेदकप्रवेशे तु संयोगाभावाभाव- त्वेन धर्मिविषयासंयोगस्य भाने संयोगत्वेन अभानात् नाति- प्रसङ्गः। न च प्रकृतबददानेऽपि संयोमाभावाभावसंयोगः संयोगाभावसमानाधिकरण इत्यस्य सङ्घही दुर्वारः । हेतुधर्मिकसाध्यसहचाराबगाहितायास्तत्र सत्त्वादिति वाच्यम् । यज्ञानेत्यादिना यज्ञाननिष्ठविषयतायाः प्रयोजकलाव- च्छेदकरूपव्यापकत्वस्य साध्यान्वयसहचारावगाहितात्वे विक- क्षणीयत्वात्। न च एवमपि असम्भवः साध्यसमानाधिकरणले हेतुः साध्यवदधिकरणम् अधिकरणहनिर्हेतुरिलि ज्ञानदय- निष्ठकारण त्वस्य लाघवेन तादृशनिरूप्यनिरूपकमावापत्रविष- यत्वेन वाच्यतया यज्ञाननिष्ठविषयताप्रयोजकतावच्छदक रूपस्य साध्यवदधिकरणम् अधिकरणत्तिहेतुरिति ज्ञानौया- बगाहितायां सत्त्वेन न तब अन्वयसहचारावगाहितात्वस्य असत्त्वेन तादृशरूपव्यापकत्वभङ्गादिति वाच्यम् । सहचारज्ञानीयावगाहिताहत्तिविशिष्टतादृशरूपव्यापकत्वस्य विवक्षितत्वादिति ध्येयम् । इदन्तु चिन्त्यते व्यतिरकसह- चारावगाहितापदेन यदि साध्याभावधर्मिकहेत्वभावसामा- नाधिकरण्यावगाहित्वं परित्यज्य हेत्वभावसामानाधिकरण्या- वगाहितानिरूपितसाध्याभावविशेष्यत्व विवक्ष्यते तदा अन्वय- सहचारावगाहितायां नादात्मासम्बन्धेन नादृशसाध्याभार- ·जागदौशौटोकाया वादार्थः । विशेष्यतात्मकव्यतिरेकसहचारावगाहिताव्यापकत्वासम्भवात् प्रकृतपदं व्यर्थमेव । तत्र साध्यपदमपि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नपरम् । अन्यथा संयोगवान् संयोगाभावात् संयोगाभाववान् संयोगाभावा- भावात् इत्यादौ यथायथं संयोगाभाव: संयोगाभावाभावस- मानाधिकरण इति संयोगाभावाभावः संयोगाभावाभावसमा- नाधिकरण इति व्यतिरकसहचारग्रहाधौनव्याप्तिग्रहेति- व्याप्तिः । एवञ्च प्रकृतहेतुधर्मिकप्रकृतसाध्यव्यास्यवगाहीत्यत्र हेत्वंशे प्रकृतत्वानुतौ वह्निसमानाधिकरणधूमवत्तिट्रव्याभाव- समानाधिकरणो वजाभाव इति सहचारज्ञानजन्ये वडिव्याय- वह्निसमानाधिकरणधूमवत्तिव्यमिति ज्ञाने वनिसाध्यक- धूमहेतुककेवलान्वयित्वापत्तिः । अतः प्रकृतेति हेतुताव- च्छेदकावच्छिन्नार्थकम् । वह्निसमानाधिकरणधूमवहत्तिद्रव्या- भावो धूमाभावसमानाधिकरण इति ज्ञानाधौने वह्निसमा- नाधिकरणधूमवहत्तिद्रव्यव्याप्यो धूम इति ज्ञाने तहिशेष्यधूमे वा वह्विसाध्यकधूमहेतुककेवलान्वयित्वापत्तिः । तत्वं साध्यविशेषणम् । अथ प्रकृतहेतुधर्मिकसाध्यव्यात्यवगाहि- অলকানন্ধন অনুলিনিৰস্থাৰৰস্থি त्वमिति कृते नैव सामञ्जस्य उक्तगुरुतरप्रयासानौचित्यमिति चेत् । अत्र केचित् प्रकृतव्यास्थवगाहि यज्ज्ञानजनकज्ञान- विषयसहचारत्वव्यापकसाध्यान्वयसहचारत्वकत्वमिति दौधि- त्युक्तलक्षणस्य परिष्कारो जगदौन अवगाहितामन्तर्भाव्य कृतः। उक्तरूपस्य च अन्यविधत्वेन तडाख्यानासम्भवेन तस्य लघुत्वेऽपि तदर्थो न सतः । न च दोधितिकतैव कथं লাহ্মীনিনা হয় लक्षणान्तरादूषकत्वादि- । अत: प्रक- .

·५४ केवलान्वयिनि अनुमाने परे तु वनयभावो धूमाभावसमानाधिकरणो धूमो बङ्गि- समानाधिकरणश्च इति ज्ञाने घटकालोनवङ्गाभावो धूमाभाव- समानाधिकरण इति ज्ञानीयव्यतिरकसहचारावगाहित्वस्य अवर्तमानतया अन्वयव्यतिरेकिण्यतिव्याप्तिः। न च तथापि तादृशव्याप्त्यवगाहियज्ञानजनकोभूतज्ञाने व्यतिरेकसहचारा- वगाहित्वाभाव इति वक्तव्यमिति वाच्यम्। तथा सति यत्र एकम् अन्वयसहचारज्ञानम् अपरञ्च व्यतिरेकसहचारज्ञानम् अनन्तरञ्च व्याप्तिज्ञानम् तादृशान्वयव्यतिरेकिस्थले अति- व्याप्तिः। तज्ज्ञानजनकीभूतान्वयसहचारज्ञाने व्यतिरक- सहचारावगाहित्वाभावादिति । न च तादृशव्यतिरकसह- चारावगाहितात्वं तादृशज्ञानत्तितानवच्छेद गन् इति विव- क्षया तहारणं सम्भवतीति वाचम्। विशेषतिपदार्थस्य वैशिष्ट्यावच्छेदेन अभावाननुगमेन अवगाहितावे तहत्तिताव- च्छेदकल्लसत्त्वे व्यतिरकसहचारावगाहितावे तदभावासत्त्वेन असम्भवायत्तेः । न च तादृशावगाहितासामान्ये तादृशज्ञाना- वृत्तित्वविवक्षणात् न यथोलादोष इति वाच्यम् । सामान्य- पदस्य व्यापकतार्थकतया लाघवानवकाशात् । न च तादृश- गुरुतरस्य अनिवेशादेव लाधवमिति वाच्यम् । अवच्छेदकत्व- ग्रन्थे केचित्तु इति मते लिखितस्य अन्यतरत्वस्य अखण्डस्य प्रामाणिकत्वे प्रत्युत एव लाघवात्। अन्यतरत्वस्य भेदरूपत्वे- ऽपि प्रतियोगिविनाकृतस्य अखण्डभेदस्य निवेशेऽपि गौरवा- भावाच्च इत्याहुः ।। यत्र केवलान्वयिनि साध्याभावधर्मिकहेत्वभावसहचार- ग्रहोऽप्रसिद्धः तत्र अव्याप्तेरेव पूर्वकल्पत्यागवोजत्वमुक्तम् । न च परकल्पऽपि जनकज्ञाननिष्ठान्वयसहचारावगाहित्वयति- रकसहचारावगाहित्वयोरन्यतरस्योत्तस्थले अप्रसिधा उत्ताव्या- ·जागदीशोटोकाया वादार्थः प्रपरौहारादिति वच्यम् केवलान्वयि विषे अनाहार्यस्य व्यतिरकसहचारग्रहस्य अप्रसिद्धावपि आहार्य व्यतिरेक- सहचारज्ञानस्य प्रसिद्धत्वात् तत्र व्यतिरेकसहचारावगाहितायाः प्रसिद्धया अन्यतरप्रसिद्धेः । न च अवगाहितायाम् इच्छाऽप्रयो- ज्यत्वमवश्यं निवेश्यम् अन्यथा व्यतिरकसहचारांशे आहार्यात्मक यत् समूहालम्बनज्ञानं तदधौनव्याप्तिज्ञानस्य तहिषयहतो केवलान्वयितया तत्राव्याप्तिप्रसङ्गात्। एवञ्च कथमाहा-व- गाहिताया ग्रहणमिति वाच्यम् । अन्यतरांशे अनाहार्य वनि- विशेऽपि अन्यतरत्वप्रतियोगिकोटिप्रविष्टावगाहितायां प्रयोज- नविरहेण अनाहा-यत्वानिवेशात् । पूर्वकल्प स्वाश्रयानाहार्य ज्ञानजन्यत्वसम्बन्धेन व्यतिरेक- सहचारित्वाभावोऽपि निवेशयितुमशक्यः। वृत्त्यनियामक- तादृशसम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वात्। न च तादृश- सम्बन्धावच्छिन्नखनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्वसम्बन्धेन व्यति- रेकसहचारावगाहितावत्त्वस्य विवक्षणीयतया न तद्दोष इति वाच्यम् । तत्र तादृशसम्बन्टेन तादृशावगाहितावत्त्वाप्रसिद्ध्या तादृशभेदस्य अप्रसिद्दे !क्तप्रकार: साधुरिति चिन्त्यम् । 'प्रक- तानुमितिहेतुज्ञानविषयव्याप्तित्वव्यापकप्रकृतसाध्यान्वयव्याप्ति- त्वकत्वमिति लक्षणस्य प्रकृतहेतुमत्तानिश्चयोत्तरप्रकृतसाध्यका- नुमितित्वघटितेत्यादिना तात्पार्थो जगदीशेन हतः । नचात्र निश्चयदलं व्यर्थं हेतुप्रकारकन्नानाव्यवहितोत्तर- त्वादिकमेव उच्यतामिति वाच्यम् । तथा सति वाभावव्याप- कोभूताभावप्रतियोगिधूमवान् पर्वतः अभावव्यापकवह्निसमा- नाधिकरणाभाववांश्च पर्वत इत्याकारकसमूहालम्बनो यः परा- मर्श: धूमवेन धूमहेतुककेवलव्यतिरेको अभावत्वेन अभावहे- तुककेवलान्वयी च तवाव्याप्तेः । निश्चयत्वनिवेशे च तदुत्तरानु- ·कैवलान्वयिनि अनुमाने मितिनिष्ठजन्यताया व्यतिरेकव्यात्यंशे अभावरूपप्रक्षतहेतु प्रकारकनिश्चयधटितरूपानवच्छिन्नत्वात् नाव्याप्ति: विशेषणांशे संशयाकारमानानन्य पगमादित्याशयः । टितपदं पात्यनिवेशसूचनाय। पयाप्तिनिवेशे व्याप्तिविषयित्वामृक्षित ताशरूपे कार्यतावच्छेदकताया अपर्याप्तत्वेन असम्भवायत्तेः । अथ परामर्शनिष्ठायास्तादृशकारणताया अवच्छेदकप्रकारिता- त्वस्य धूमादिनानापदार्थप्रकारितायां सत्वेन तत्र व्याप्तिप्रका. रितात्वस्य असत्वेन च असम्भवापत्तिरिति चेन्न। प्रकृतपक्ष- विषयित्वावच्छिन्नप्रातहेतुतावच्छेदकावच्छिवहेतुविषयित्वा- वच्छिवप्रकारितात्वस्य विवक्षितत्वादिति वदन्ति । तन्न । जलं निर्गन्धमित्यादिग्रन्थविरोधापत्तेः । हेतुतावच्छेदकप्रकारिताया हेतुतावच्छेदकावच्छिनहेतुविषयित्वावच्छिन्नत्वाभावात् । वस्तुतस्तु परामर्शनिष्ठजनकता लक्षणे न निविष्टा किन्तु हेतुधर्मिकव्याप्तिज्ञानरूपकरणनिष्ठकरणतारूपजनकतैव प्रवि- टातथाच नोतापत्तिः । न च करणतारूपकारणताया ज्ञान- वादिनैव अवच्छेदात् कथं व्याप्तिप्रकारितायास्तदवच्छेद- कत्वमिति वाच्यम्। प्राचां मते हेतुर्मिकव्याप्तिज्ञानत्वेनैव करणत्वाभ्यु पगमात् । न च तादृशज्ञानत्वेन करणत्वमते तादृशज्ञानाव्यवहितोत्तरत्वघटितरूपस्यैव कार्यतावच्छेदक- त्वेन प्रातहेतुमत्तेत्यादिरूपस्य अतथात्वेन तथा निवेश असम्भव एद भवतीति वाच्यम् । करणव्यापारयोरेकधर्मावच्छिन्न प्रत्येव जनकत्वमिति प्राचां मतेनैव तदभिधानात्। न च तथापि हेतुतावच्छेदकप्रकारिताया अपि तादृशजनकताव- च्छेदकत्वेन असम्भवस्तदवस्थ इति वाच्यम्। प्रकारितात्वेन तादृशजनकतावच्छेदकताया विवक्षितत्वात्। न च जलं निर्गन्धम् इत्यादिग्रन्यविरोध इति वाच्यम् । तत्र पृथिवौत्वा- ·जागदोशोटोकाया वादार्थः । यभावानुमितौ पृथिवोत्वव्यापकाभावप्रतियोगित्वहेतुतावच्छे- दकविशिष्टवत्तावच्छेदेनैव हेतुतया तादृशहेतुतावच्छेदक म्या व्यास्यन्तरधर्मितानवच्छेदकत्वेन तत्प्रकारतायाः प्रकारिता- खेनैव अवच्छेदकत्वेन तद्ग्रन्थविरोधाभावात् । अत्र केचित् तादृशजनकतावच्छेदकीभूतप्रकारितालव्या- पकं प्रकृतसाध्यव्यतिरेकव्याप्तिप्रकारितान्यत्वं तदनुमितिकर- णत्वं केवलान्वय्यनुमानत्वम्। साध्यान्वयव्याप्तिप्रकारिताल्व- पदेन साध्यव्यतिरेकव्याप्तिप्रकारितान्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । तादृशप्रकारितान्यत्वस्य च हेतुप्रकारितादौ सत्त्वे न अब्यास्य- सम्भवात् । व्यतिरेकव्याप्तिप्रकारितायाञ्च अस खेन अति- व्यास्यसम्भवात्। न च एवमुदक्षरवमिति वाचम् । तादृश- सहचारत्वव्यापकप्रकतव्याप्तिघटकसहचारत्वकत्वमिलि लक्ष- स्थास्य पूर्वस्थितस्य जगदीशेन तत्रापि प्रक्कतहेतुसाध्य कान्व- यव्यास्यवगाहियज्ञानजनकीभूतज्ञानवृत्तिविषयितात्वव्यापक व्यतिरेकसहचारावगाहितान्यत्वं तज्ज्ञानविषयताविशिष्ट- प्रकृतहेतुत्वं केवलान्वयित्वम् इत्यर्थकतत्वेन ग्रन्थकतैव एकप- दस्य अन्यार्थकत्वं स्वीकतमिति वदन्ति । नव्यास्तु प्रकृतताध्यान्ववव्याप्तिविशिष्टपक्षविशिष्टबुद्धि- वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकप्रकारताया: प्र. कतसाध्यान्वयव्याप्तिप्रकारत्वावच्छिन्नजनकतावच्छेदकप्रकार तायाश्च प्रकृतसाध्यान्वयव्याप्तिप्रकारतापदेन विवक्षितत्वान न दोषः। अथवा मुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारतानिरूपित- धर्मितावच्छेदकतानात्मकतादृशजनकतावच्छेदकप्रकारताव- व्यापकप्रकतसाध्यान्वयव्याप्तिप्रकारतात्वस्य निवेशात् नानुप- पत्तिलेशोऽपि । एतेन तादृशजनकतापदेन परामर्शनिष्ठजन,- कताया ग्रहणेनापि न क्षतिरिति विभावनीयम् ।

·केवलान्वयिनि अनुमाने दकत्वानिरूपकत्वस्य हेतुतावच्छेदकनिष्ठप्रकारताभिन्नत्वे मति अन्वयव्याप्तिप्रकारताभिन्नत्वे सति व्यतिरकव्याप्तिप्रका- रताभिना या प्रकारता तदनिरूपितत्वस्य विवक्षितत्वात् अदोष इति वदन्ति । अथ तथापि व्याप्तिविशिष्टहेतुमत्तानिश्चयोत्तरानुमितित्व- घटितधर्मावच्छिन्नं प्रति व्याप्तिबिशिष्ट हेतुमत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्व न तु शुद्धहेतुप्रकारकनिश्चयोत्तरानुमितित्वावच्छिन्न प्रति तादृशनिश्चयत्वेन । एवञ्च व्याप्तिविशिष्टहेतुप्रकारक- निश्चयत्वाघटकस्य हेतुप्रकारत्वान्यत्वस्य हेतुप्रकारवान्यप्रका- रतानिरूपितत्वाभावस्य च अनुमितित्वावच्छिन्नजन्यतायाः परस्परावच्छेदकत्वाभावात् तत्र तत्र अवच्छेदकत्वघटितजन्य- ताया अप्रसिद्धत्वात् तत्र तत्र अवच्छेदकत्ववटितस्य निरुक्त- लक्षणस्य असम्भवापत्तिरिति चेत् अत्र समाधानम् । अत्रापि उत्तरोत्या हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिष्ठा- बच्छेदकतानिरूपिता या अन्यनिष्ठावच्छेदकता तन्निरूपित- प्रकारतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपितत्वनिष्ठावच्छेदक- तानिरूपिताभावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितपर्वतविशेष्यतानि- छावच्छेदकतानिरूपितजन्यतैव लक्षणे निवेशनीया। केव- लान्वयिस्थले अन्वयव्याप्तिविशिष्ट हेतुप्रकारतानिष्ठावच्छे- दकतान्यत्वनिष्ठावच्छेदकतां प्रग्यवि लक्षणसमन्वयः । अन्वय- व्यतिरेकिस्थले व्यतिरेकव्याप्तिविशिष्टहेतुप्रकारतानिष्ठावच्छ - दकतां प्रग्रोव अतिव्याप्तिवारणमिति न कुत्रापि दोषः । केचित्तु व्याप्तिविशिष्टहेतुप्रकारकनिश्चयोत्तरानुमितित्वा- वच्छिन्नजन्यतैव लक्षणघटिका इति न पूर्वपक्षावकाश इति वदन्ति । तन्न। अन्वयव्यतिरेकिस्थले अतिव्यास्यापत्ते: व्याप्तिपदेन अन्वयव्याप्तिरव वाया। अन्यथा केवलान्वयिनि ·जागदीशोटीकाया वादार्थः । अव्याप्त अन्वयव्यतिरेकव्याप्तिनिष्ठानुगतव्याप्तित्वाभावात् उभयसाधारणं न सन्भवति । अन्वयव्यतिरेकस्थले च अन्वय- व्याप्तिविशिष्टहेतुप्रकारकनिश्चयोत्तरानुमितित्वघटितधर्मावच्छि- नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकप्रकारतालस्य व्यतिरेक- व्याप्तिप्रकारतायामसत्त्वात् अतिव्याते टुरिकत्वात् । लिङ्गतावच्छेदकविशिष्टस्य लिङ्गस्य यज्ज्ञाने इतरव्यापका- भावप्रकारकत्वानवच्छिन्नं तादृशानुमितिजनकत्वं यज्ञानीये- तरव्यापकाभावप्रतियोगित्वप्रकारत्वानवच्छिन्नलिङ्गतावच्छेद- कावच्छिन्नविशेष्यता तादृशानुमितिजनकतावच्छेदिका तज्- ज्ञानमेव केवलान्वयि। तेन जलं निर्गन्धं पृथिवीत्वव्यापका- भावप्रतियोगिमसात् इत्यादी इतरव्यापकाभावप्रतियोगित्वप्र- कारतात्वेन इतरव्यापकाभावप्रतियोगित्वप्रकारत्वानिरूपितमेव तादृशलिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वम् । अतो गन्धाभाव- व्याप्यप्रथिवीत्वव्यापकाभावप्रतियोगिमज्जलमिति लिङ्गतावच्छेदकविशिष्टस्य लिङ्गस्य यज्ञाननिष्ठेतरव्याप- काभावप्रतियोगिल्वप्रकारवानवच्छिमतादृशानुमितिजनकत्वस्य असत्त्वेन केवलान्वयिवहानिरित्यनेनैव जगदीशेन निष्कर्षः ज्ञानस्य कृतः। ननु साध्वव्याप्य हेतुमान् साध्याभावव्यापकाभावप्रति- योगिमांच इत्यावारकज्ञानौरतरव्यापकाभावप्रति- শ্ৰীৰিসন্ধালানিকদিন যন্ স্বলজ্যাটিবিমিলিন- च्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वं तस्य तादृशानुभितिजनकतावच्छे- दकत्वेन अन्वयव्यतिरीणि अतिव्याप्तिरिति चेन्न। यज्- ज्ञानीयलिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यलावच्छिन्नप्रशतसाध्य- कानुमितिलघटितधर्मावच्छिनजन्दतानिरूपितजनकतासामा- है ·केवलान्वयिनि अनुमान न्यम् इतरव्यापकाभावप्रतियोगित्वप्रकारत्वानवच्छिन्नं तज्- ज्ञानमेव केवलान्वयि इत्यस्य विवक्षितत्वात् । तथाच तादृशस्थलीयतादृशानुमितिजनकतासामान्यान्त- मंतं यत् व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानीयजनकत्वं तस्य इतरव्यापका- भावप्रतियोगित्वप्रकारत्वावच्छिन्नत्वात् नातिव्याप्तिरिति। न च तथापि वाभावव्यापकोभूताभावप्रतियोगिमान् वह्नि- व्याप्यधूमवान् पर्वत इति असमूहालम्बनज्ञानमादाय अन्वय- व्यतिरेकिणि अतिव्याप्तिः। तत्र प्रत्येकज्ञानीयजनकतासामा- न्यान्तर्गतम् अन्वयव्याप्तिज्ञानौयतादृशानुमितिजनकत्वम् तस्य इतरव्यापकाभावप्रतियोगित्वप्रकारवानवच्छिन्नत्वादिति वाच्यम्। यज्ञानाव्यवहितोत्तरप्रक्तसाध्य कानुमितित्व- घटितधर्मावच्छिन्नजन्यतानिरूपितलिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्न- विशेष्यत्वावच्छिन्नजनकतासामान्यम् इतरव्यापकाभावप्रति- योगित्वप्रकारत्वानवच्छिन्नं तज्ज्ञानमेव केवलान्वयि इत्यनेन विवक्षितत्वात्। तथाच यज्ज्ञानपदेन तादृशोभयज्ञानस्य धर्त्तव्यत्वेन तदु- त्तरानुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणतासामान्यान्तर्गता या ब्यतिरेकव्याप्तिज्ञानीयजनकता तस्या इतरव्यापकाभावप्रति- योगित्वप्रकारत्वावच्छिन्नत्वात् न तत्रातिव्याप्तिरिति । यज्- ज्ञानपदेन तादृशानुमितिजनकतावच्छेदकतापर्यायधिकरणी- भूतविषयताशालियज्ञानाव्यवहितोत्तरत्वस्य विवक्षितत्वात् नोदासीनज्ञानादौ अलिव्याप्तिरिति ध्येयम् । गुरुचरणास्तु यज्ज्ञाननिष्ठतादृशानुमितिजनकत्वं लिङ्ग- तावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपिता या इतरव्यापकाभाव- प्रतियोगित्वप्रकारता तदवच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यता- शून्यानुमितिनिष्ठजन्यतानिरूपितं तज्ज्ञानमेव केवलान्वयि ।

·जागदौशौटोकाया वादार्थः । न च लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितत्वस्य इतरव्या- पकाभावप्रतियोगित्वप्रकारतायां विशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम्। निर्गन्ध पृथिवीत्वव्यापकाभावप्रतियोगिमत्त्वात् इत्यादी गन्धाभावान्वयव्याप्तिज्ञानस्य केवलान्वयितया तत्र अव्यात्यापत्तः। तादृशव्याप्तिज्ञाननिष्ठजनकतायां गन्धाभाव- व्याप्यपृथिवीत्वव्यापकाभावप्रतियोगिमत् जलम् इति ज्ञान- जन्यसमूहालम्बनानुमितो इतरव्यापकाभावप्रतियोगित्वप्रका- रत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यताशून्यत्वविरहेण तादृश- प्रकारत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यताशून्यानुमितिनिष्ठज- न्यतानिरूपितत्वाभावात्। अनयैव दिशा परलक्षणमपि परिष्कार्यम् । इति पण्डितकुलपतिना वि, ए, उपाधिधारिणाश्रीजीवानन्द- विद्यासागरभट्टाचार्योण सङ्कलित: केवलान्वय्यनुमानस्य जागदीशीटीकावादार्थः समाप्तः । Man . HE ACADEMY OF SANTSSEARCA maa TKARNATAKA STATE)

·No text on this page.

·No text on this page.

·है।
पण्डितकुलपतिः
श्रोजौवानन्दविद्यासागर वि, ए,
PANDITA KULAPATI
JIBANANDA VIDYASAGARA, B. A.
Superintendent, Free Sanskrit College, Calcuric.