·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ACADEMY- DS KIT HISLARI MELKOIL-571 434 BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS: EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENOE OF R. T. H.GRIFFITH, M. A., C. I. E. AND G. THIBAUT, Ph. D. No. 10. T!: CETTETRIEBradfafarjat वेदान्तदीपः। बादरायणसूत्राणां संग्रहव्याख्यारूपः । श्रीमदाचार्यभट्टनाथस्वामिना संशोधितः । VEDANTADLEPI. A GLOSS ON RAHJASUTRAS, BY SREE BILLO:VTRVÍNUJÎCHÂRYA. EDITED BY Sree NCHÂRYA BHATTANÂ THASWAMY. FASCICULUS II. BENARES. Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co. Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. AND SOLD BY H.D GUPTA, Printeil at the Vidya vilas Press, BEVARES. 1903, wadi L

·No text on this page.

·द्वितीयाध्यायस्यं प्रथमः पादः । ति। अविभागश्चतिराप नामरूपविभागाभाकादुपपद्यत इत्य- भिहितम् (१)॥ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ ३६ ॥ प्रधानपरमाण्वादिष्वनुपपन्नानाम् "स्वपक्षदोषात्" इत्या- दिषूक्तानां सर्वेषां धर्माणां कारणत्वोपपादका(२)नां ब्रह्मण्यु- पपत्तेश्च ब्रह्मैव कारणम् । प्रधानपरमावादीनां परिमि- तशक्तित्वाल्लोकदृष्टवस्तुसजातीयत्वाच्चानुपपत्तयः सहस्रशः सन्ति । ब्रह्मणः शास्त्रैकसमधिगम्यतया (३) सकलेतरविसजाती- पत्नाचिन्यशक्तित्वात्सर्वशक्तित्वश्रुतेश्च सर्वमुपपन्नमियर्थः। इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते वेदान्तदीपे द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः। (रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ।) रचनानुपपत्तेश्च नानुमानं प्रवृत्तेश्च ॥ १ ॥ सांख्यतन्त्रसिद्धः प्रधानकारणवादः किं समीचीनयुक्ति- सूल उत नेति संशयः ॥ समीचीनयुक्तिमूल इति पूर्वः पक्षः । घटादिवद्विचित्रसंनिवेशं जगत्कार्य तद्वदेव सरूपकारणविशे- पारब्धम् । मुखदुःखमोहरूपतया सत्त्वाद्यात्मकं जगत्सत्त्वरजस्त- मोमूलम्। तत्र महदादिपृथिव्यन्तानां घटादिवत्परिणामित्वावि- शेषात्ते जगदुत्पत्तौ कारणकाष्ठा न भवन्ति । तेषां परिमितत्वेना परिमितजगदुपादनाशक्तेरन्यूनातिरिक्तानि • साम्यावस्था- न्यपरिमितानि सत्वरजस्तमांस्यव्यक्तप्रधानादिशब्दाभिधेया- नि जगत्कारणम् राद्धान्तस्तु-रथप्रासादादिनिर्माण- (१) अभिप्रायः' मु० ग० (२)' त्वोपपादिता'क. (३) ब्रह्मकारणत्वे शास्त्रै समाधगम्यस्य ब्रह्मणः “पा० ·वेदान्तदीपे हेतुभूतदादिवदचेतनं प्रधानं स्वस्वभावाद्यभिज्ञचेतनानधि- ष्टितं विचित्रजगद्रचनासममिति केवलं प्रधानमकारणम् ॥ सूत्रार्थस्तु-अनुमीयत इत्यनुमानम् । तस्याचेतनस्य प्रा- ज्ञानाधिष्ठितस्य विचित्रमंनिवेशजगद्रचनानुपपत्तेस्तन्न कार- णम् । अचेतनस्य दादेस्तद्द्वानधिष्ठितस्य रथमासादादिरच- नानुपपत्तेदर्शनात्तदधिष्ठितस्य रचनाप्रवृत्तेर्दर्शनाच चकारात्सत्त्वादीनां द्रव्यगुणत्वेन शौक्ल्यादेरिवोपादा- नकारणत्वासंभवं समुच्चिनोति । सत्त्वादयो हि कार्य- गतलाघवप्रकाशादिहेतुभूताः कारणभूतपृथिव्यादिगतास्तत्त- स्वभावविशेषाः ॥ प्रवृत्तेश्च । अनुपपत्तरिति वर्तते । प्राज्ञानाधिष्ठितस्य प्रधानस्य विचित्रजगद्रचनानुगुणप- रिस्यन्दरूपप्रवृत्त्यनुपपत्तेश्च प्रधानमकारणम् ॥ (२) पयोऽम्बुवञ्चेत्तत्रापि ॥ २ ॥ पयसोऽम्बुनश्च यथा प्राज्ञानधिष्ठितस्यैव दधिभावेन नारि- केलरसादिविचित्ररूपेण च परिणामो दृश्यते तद्वत्प्रधानस्या- पि केवलस्य जगदाकारेण परिणाम उपपद्यत इति चेत्परि- हरात । तत्रापीति । तदाप पक्षीकृतमियर्थः । यत्र रथादा- वचेतनस्य प्राज्ञाधिष्ठितत्वं दृष्टं तद्व्यतिरिक्तं हि सर्व पक्षी- योऽप्सु तिष्ठन् " इत्यादिश्रुतेस्तदपि प्राज्ञाधिष्ठि- तम् ॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्वानपेक्षत्वात् ॥ ३ ॥ सर्गव्यतिरेकेण प्रतिसर्गावस्थाया अनवस्थितिप्रसङ्गाच्च (१) इयं पङ्किः क. पुस्तक एवास्ति । (२) प्रवृत्तेश्च ।' इत्यादिग्रन्थः क० पुस्तके नास्ति । कृतमेव . .

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। केवलं प्रधानमकारणम् । अन्यानपेक्षत्वात्प्रधानस्य सर्वदैव सृष्टिः प्रसज्यते ॥ अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ॥ ४ ॥ धेन्वादिनोपयुक्तं हि तृणोदकादि स्वयमेव क्षीराकारेण परिणमते (१) तत्पधानमपति च वक्तुं न शक्यते । धेन्वा- दिनोपयुक्तस्यापि तृणादेः क्षीराकारेण परिणामः प्राज्ञाधि- ष्ठितत्वादेव भवतीयभ्युपेत्यम् (२)। कुतः। अन्यत्राभावात् अनडुहाझुपयुक्तस्य महीणस्य वा तृणादेः क्षीराकारेण परि- गामाभावात् ॥ पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ॥ ५ ॥ प्राज्ञानधिष्ठितमाप प्रधानं चैतन्यमात्रवपुनिष्क्रियः पुरुषः स्वसंनिधिमात्रेण सर्गादौ प्रवर्तयति, यथा दृक्शक्तियुक्तो ग- मनशक्तिविकलःपगुः पुरुषोऽन्धं दृक्शक्तिविकलं मटत्ति शक्ति युक्तं स्वसंनिधानात्मवर्तयति यथा चायस्कान्ताश्मा स्वसंनिधा नादयः प्रवर्तयति तद्वदिति चेत्परिहरात । तथापीति तद्वदाप प्रधानस्य प्रत्तिनॊपपद्यते । तत्र हि पङ्गोः पुरुषस्य गम- नशक्तिविकलस्यापि मार्गोपदेशादिव्यापारः कादाचित्को दृश्यते।अन्धस्य चाक्षुषव्यापारविरहेऽपि पगूपदेशादिग्रहणा- दिश्चेतनधर्मोऽस्ति । अयस्कान्तमणेरप्यय प्रत्तो कादाचित्क- मयःसंनिधानं विद्यते । इह तु संन्निधिमात्रातिरेकी ता- दृशः कश्चिद्विशेष उभयत्रापि न विद्यते । पुरुषसंनिधा- (१) परिपूर्वान्नमेरात्मनपदं कथमिति न विद्मः । अस्ति तु शा- ङ्करादिभाष्येवप्येवं प्रयोगः । (२) 'पतिस्तु (३।१।१०९)' इति क्यपि तुक् (६।१। ७१)।' अभ्युपेतव्यम्' मु० ·वेदान्तदीपे नस्य निखत्वेन नित्यसर्गमसक्तिः । तथा सति प्रतिसर्गा- भावोऽ(१) पवर्गाभावश्च॥ आङ्गित्वानुपपत्तेश्च ॥ ६॥ इतश्च । गुणानामुत्कर्षापकर्षरूपाङ्गाङ्गिभावेन जगत्पत्ति- रनुमिता प्रतिसर्गावस्थायां साम्यावस्थानामेकस्योत्कर्षरूपा- ङ्गित्वानुपपत्चेश्च न संभवति । तत्राप्युत्कर्षोऽस्तीति चेत्सर्व- दासर्गप्रसगः॥ अन्यथाऽनुमित्तौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ ७॥ उक्तप्रकाराव्यतिरिक्तमकारान्तरेण प्रधानानुीमतौ च प्रधानस्य ज्ञातृत्वशक्तिवियोगाद्रचनानुपपत्त्यादयो दोषा- स्तदवस्थाः॥ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ ८ ॥ प्रधानानुमिसभ्युपगमेऽपि प्रधानेन प्रयोजनाभावान्न तदनुमेयम् । पुरुषस्य भोगापवर्गार्थतया हि प्रधानप्रवृत्तेः सप्र- योजनत्वम् । चैतन्यमाववपुषो निष्क्रियस्य निसं निर्विका- रस्येतरतराध्यासकृतमकृातदर्शनरूपभोगस्ताद्ववेकरूपोऽपवर्गश्च न संभवति । निर्विकारस्यैव प्रकृतिसंनिधानेन संभवतीति चेत् । उभयोनित्यत्वेन सर्वगतत्वेन संनिधानस्य निसत्वा- दपवर्गासिद्धिः । तथाविधसंनिधेरेवापवर्गत्वे भोगासिद्धिश्च ॥ विप्रतिषेधाच्चासमञ्चसम् ॥ ९ ॥ विप्रतिषिद्धं चेदं सांख्यानां दर्शनम् । प्रकृतेः परा- थतया पुरुषो द्रष्टा भोक्ताऽधिष्ठावत्याहुः । प्रकृतेश्च पुरु- षस्य भोगापवर्गार्थतया सप्रयोजनत्वं च (२) । प्रकृयैव साध- (१)प्रतिसर्गः प्रलयः। (२)' आहुः' इति सबन्धः।

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०१ नभूतया पुरुषो भोगमपवर्ग चाश्नुत इति चोक्त्वैव पुरुषश्चैतन्यमात्रवपुर्नित्योनिर्विकारो न द्रष्टा न भोक्ता न कर्तेति च (१)। अत एव पुरुषो न बध्यते न च मोक्ष- साधनमनुतिष्ठति न मुच्यत इति वदन्ति । प्रकृतिरचेतनभूतैव पुरुषसंनिधानात्पुरुषधर्म चैतन्यं स्वस्मिन्स्वधर्म कर्तृत्वं पु- रुषे चानुसंधाय बध्यते मोक्षसाधनमनुतिष्ठति मुच्यत इति चाहुः । अध्यासरूपमनुसन्धानं हि चेतनधर्मः । तथा प्रकृतिरनुपकारिणः पुरुषस्य भोगापवर्गरूपं प्रयोजनं सा- धयन्त्युपकारिणीति चाहुः । अध्यासरूपबन्धादयः पुरुष- स्यं न सन्ति चेत्कस्तस्योपकारः । एवमाद्यन्योन्यविरुद्धभा- षणादसमञ्जसम् ॥ (महद्दीर्घाधिकरणम् ।) महद्दीर्घवहा इस्वपरिमण्डलाभ्याम् (२)॥ १० ॥ कि काणादपरमाणुकारणवादः समीचीनयुक्तिमूल उत नेति संशयः ॥ समीचीनयुक्तिमूल इति पूर्वः पक्षः । अवयवसंयोगादवयव्युत्पत्तिदर्शनादवयवाल्पत्वप्राचुर्याभ्यां स- र्षमहीधरवैषम्पदर्शनाच्चावयवाल्पत्वकाष्ठाऽवश्याभ्युपगमनी- येति परमाणुसिद्धिः (३) ते कार्यानुगुण्येन चतुर्विधाः (४)प:-- (१)'आहुः' इतिसंबन्धः । (२ प्रधानकारणवादं निरस्य प्रसङ्गात्परमाणुकारणतां निरा-- चष्टे । अनुमानासिद्धत्वाविशेषादुभयोरेकज्ञानेऽपरस्मृति- निराबाधा। (३) अत्र परमाणुस्त्रसरेणोः षष्ठोऽवयवः । न च त्रसरेणावेवा- वयवधाराविश्रमोऽस्त्विति वाच्यम् । चाक्षुषद्रव्यत्वेन त्र- सरेणोः सवयवत्वात् । कपालवत्तद्वयवानामपि महदव- यवत्वेन सावयवत्वादित्याशयः ॥ (४) क्षित्यतेजोमरुत्संबन्धिन इति बोध्यम् ।

·वेदान्तदीपे रमाणवो विपाकदशापन्नक्षेत्रज्ञादृष्टसचिवाः (१) परमेश्वराधिष्ठि- ता (२) व्यणुकादिक्रमेण जगदारभन्त इति॥राद्धान्तस्तु-अव- यवाः स्वकीयैः षड्राभिः पावैः संयुज्यमानाः स्वस्मान्महान्त- मवयाविनमुत्पादयन्तीति परमाणूनामपि तथैवोत्पादकत्वमभ्युपे- त्यम्।तथा सति परभाणवोऽपि सांशाः स्वकीयैरवयवैस्ते च स्व कीरिति न कचित्कारणव्यवस्थितिः॥सूत्रार्थस्तु-महद्दीर्घव- द्वा इस्वपरिमण्डलाभ्याम् । असमअसमिति वर्तते । वाशब्द- श्चार्थे । इस्वपरिमण्डलाभ्यां द्वयणुकपरमाणुभ्यां महद्दी- घवत्यणुकव्यणुकोत्पत्तिवदन्यच्च तदभ्युपगतं सर्वमस- मञ्जसम् ॥ (३) यणुकादिक्रमेणारम्भकत्वं कारणानवस्थितेरसमजसं कि- मत्रान्यदसमञ्जसमिसत्राह- उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभावः ॥ ११ ॥ परमाणूनामाचं कर्मादृष्टकारितमित्यभ्युपगम्यते । तद- दृष्टं किमणुगतमुत क्षेत्रज्ञगतम् । उभयथाऽप्यदृष्टस्याकादाचि- कत्वेन सर्वदोत्पादकत्वप्रसङ्गात् कादाचित्कं कर्म न सं- (१) पतेन सर्गप्रवृत्तौ हेतुरुक्तः । (२) इत्थं च चेतनानधिष्ठानप्रयुक्तदोषाभावः सूचितः । (३) अयमत्र सिद्धान्तनिष्कर्षः। पूर्वोक्तपरमाणुसाधकानुमानद्व- यमप्रयोजकम् । अन्यथा षडवयवसंयोगं विनाऽवयव्युत्पादा- योगादवयवधाराऽनवस्थाप्रसङ्गः । इत्थं च त्रसरेणुपुजै- रेव निर्वाहे नातिरिक्तमवयविनमप्यभ्युपगच्छामः । नचैवं सति विशकलितेष्वपि घटावयवेषु घट इति प्रतीतिः स्या- दिति वाच्यम् । विलक्षणसंयोगविशिष्टस्यैव त्रुटिपुञ्जस्य घटादिप्रतीतिनिर्वाहकत्वाभ्युपगमात् । इत्थं च नास्माक- मतिरिक्तचित्ररूपाङ्गीकारनिर्बन्धोऽपीति ॥

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। . भवतीसतः कर्मणा परमाणुसंयोगाभावः । विपाकापेक्षत्वेऽपि नानाविधानन्तादृष्टानामेकदैकरूपविपाकश्च न संभवात अनुमानेनेश्वरासिद्धेरीश्वरेच्छयाऽपि नियमो न संभवति । समवायाम्युपगमाच्च साम्यादन- वस्थितेः ॥ १२ ॥ समवायाभ्युपगमाच्चासमञ्जसम्। समवायो हि जातिगुणा- दीनां द्रव्यविशेषान्प्रसपृथसिद्धिहेतुतयाऽभ्युपगम्यते । सम- वायस्यापि तथाभावे हेत्वपेक्षासाम्यादनवस्थितिः । समवा- यस्य तथाभावः स्वाभाविक इति चेत् । जातिगुणादीनामेवैष स्वभाव इति युक्तम् ॥ (१) नित्यमेव च भावात् ॥ १४ ॥ इतश्च(२) समवायसंवन्धस्य नित्यत्वाभ्युपगमात्संबन्धिनि- (१) समवायस्य वखरूपमेव संबन्ध इति न तत्र संवन्धान्तरा- पेक्षति शङ्काकाराशायः । तर्हि प्रथमं जात्यादीनां तत्त- स्वस्वरूपस्यैव संबन्धता कुतो नाभ्युपगम्यत इति सिद्धा- न्तिमतम् । इदं च समवायनानात्वमते । समवायस्यैक्ये पृथिव्यां गन्धसम्बन्धो न जल इति धीविराध्यति । (२) ननु समवायस्य स्वरूपसंबन्धेन गतार्थत्वस्वीकारेतत्तत्ख- रूपभेदेनानन्तानां सम्बन्धत्वकल्पने गौरवम्, नास्माकम, प्रत्येकजाति समवायस्यैक्यात्, एवं प्रत्येकजातीयगुणा- दि च समवायस्यैक्याभ्युपगमादिति चेन्न । प्रत्येकजाति च आधेयस्वरूपस्यैव संबन्धत्वस्य खीकारात् । गुणादिस्थले तु शुक्लं रूपं न नीलसमवेतम् तच्छुक्लं नैतच्छुक्लसंबन्धि इ- त्यादिप्रतीत्या प्रतिव्यक्ति सम्बन्धभेदोऽभ्युपगन्तव्यः । ए- वमभ्युपगमे नित्यत्वाभ्युपगमोऽपि न रुचिर इत्याह ॥ नि- त्यमेव च भावादित्यनेन ॥ LIBRARY IRANEMY CECOTIT RESEARCH ·१०४ चेदान्तदीपे खत्वमन्तरेण तदनुपपत्तेरवयवावयविनोरुभयोरपि नित्यमेव भावात्कार्यकारणभाव एव न सिद्धयति ॥ रूपादिसत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॥ १५ ॥ परमाणूनां नित्यत्वनिरवयवत्वादिविपर्ययश्च स्यात् । रूपादिमत्त्वात्तेषां घटादिषु रूपादिमत्सु तथा दर्शनात् । दर्श- नादेव हि भवदभिमतं परिकल्प्यते ॥ उभयथा च दोषात् ॥ १६ ॥ अनित्यत्वादिभयात्परमाणूनां रूपादिशून्यत्वे कार्यगुण- स्य कारणगुणपूर्वकत्वासिद्धिः । तत्सिद्धये रूपादिमत्त्वे चा- निसत्वादिप्रसक्तिरित्युभयथा च दोषादसमञ्जसमेव ॥ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ॥ १७ ॥ कापिलपक्षे हि श्रुतिन्यायविरुद्धेऽपि सत्कार्यवादादि कि- चिद्वदिकैः परिगृह्यते । काणादे तु कस्य चिदंशस्य वैदिकैः परिग्रहाभावादनुपपन्नत्वाच्च निःश्रेयसार्थिभिरसन्तमनपेक्षा कार्या ॥ (१) (समुदायाधिकरणम् ।) समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः (२)॥ १८ ॥ सौगताश्चतुर्विधाः। प्रत्यक्षसिद्धस्थूलद्रव्यवादिनः केचिद्वैभाषि- काः।अन्ये पृथिव्यादिविज्ञानानुमेयस्थूलद्रव्यवादिनः।ते च सौ- त्रान्तिकाः। अपरे निरालम्बनविज्ञानमात्रसद्भावं वदन्ति योगा- (१) इदं चातिभूमि गतेनाग्रहेण । (२) एवं सदातनपरमाणुकारणतावादिनं मूकीकृत्य क्षणिकपर- माणुकारणतावादिविध्वंसनाय प्रयतते ।

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । चाराः । त्रयोऽप्येते स्वाभ्युपगतवस्तुनः क्षणिकत्वं वदन्ति । अन्ये तु सर्वशून्यवादिनो माध्यमिकाः । तत्राद्ययोर्बाधार्थस- द्भावमभ्युपगच्छतोर्जगदुत्पत्तिप्रकारो लोकव्यवहारश्च किं सूप- पाद उत दुरुपपाद इति संशयः ॥ सूपपाद इति पूर्वः प- क्षः। तथा हि । पार्थिवाप्यतैजसवायवीया गन्धादियुक्ताः प- रमाणवः पृथिव्यादिरूपेण संहता भवन्ति । तेभ्यश्च श- रीरेन्द्रियविषयलक्षणसंघाताः । तत्रान्तरविज्ञानसंतानो ग्रा- हकाभिमानारूढ आत्मत्वेनावतिष्ठते । एषु क्षणिकेष्वपि स्थिरत्वादिगोचरबुद्धयाख्याविद्यया सर्वमुपपद्यत इति जग- दुत्पचिर्लोकव्यवहारश्च युज्यते ॥ राद्धान्तस्तु-क्षणध्वंसिनः परमाणवः कदा संहतो व्याप्रियन्ते । कदा संहन्यन्ते । संहतो व्याप्रियन्तस्तस्मिन्नेव क्षणे विनष्टाश्चेत्के पुनः संहन्यन्ते।कश्च वि- ज्ञानात्मा कदा कं विषयं स्पृशति। कश्च कदा कं जानाति । कश्च कदा कमर्थमुपादत्ते । स्पष्टा नष्टः स्पृश्यं च नष्टं वेदिता च नष्ठो वेद्यं च नष्टम् । कथमन्येन स्पृष्टमन्यो जानाति कथं वाऽन्येन विदितमन्य उपादत्ते । संतानैकत्वे सिद्धेऽपि संतानिभ्यः संतानस्य परमार्थतो वस्त्वन्तरत्वानभ्युपगमा- संतानैकत्वं परमार्थिकमकिंचित्करम् । स्थिरत्वाद्यविद्य- याऽपि संघातोत्पत्तिर्न संभवति । न हि शुक्तिकादिषु रज- ताद्यविद्यया शुक्तिकारजतायुत्पत्तिसंभवः । विदुषश्च पूर्वस्य न- ष्टत्वनोत्तरेणाविदुषा पूर्वविनष्टेन विदुषाऽनुसंहितार्थोपा- दानं न संभवति । संस्काराश्रयत्वेन चैकोऽर्थः स्थिरो नो- पगम्यते । अतो जगदुत्पत्तिर्लोकव्यवहारश्च दुरुपपाद एव ॥ सूत्रार्थस्तु-उभयहेतुकेऽपि समुदाये समुदायामाप्तिः। परमाणुहे- तुकः पृथिव्यादिसमुदायः, पृथिव्यादिहेतुकः शारीरेन्द्रियस- ·१०६ वेदान्तदीपे मुदाय इत्युभयहेतुंकोऽपि समुदायः क्षणिकत्वाभ्युपगमादुक्तेन न्यायेनं न सिध्यतीसर्थः ।। इतरेतरप्रत्ययत्वादुपपन्नमिति चेन्न संघात- भावानिमितत्वात् ॥ १९ ॥ यद्यपि क्षणिकाः सर्वे भावास्तथाप्यविद्यादीनामितरे- तरहेतुकत्वादुपपन्नं लोकव्यहारादिकम, अस्थिरेषु स्थिरत्वबु- द्धिरूपाविद्यया तत्र तत्र रागद्वेषादयो जायन्ते, इसेवमादि- परम्परया पुनरप्यविद्यति चक्रवत्परिवर्तत इति चेनैतदुपपद्यते । संघातभावानिमित्तत्वात् प्रविद्यायाः । यद्यप्यविद्याख्या विपरीतबुद्धिः क्षणिकं स्थिरत्वेन विषयीकराोत, तथापि तन्न वस्तुतः स्थिरं भवतीति वस्तुतः स्थिरकार्य न करो. ति अतः संघ.तभावो न सिध्यतीत्यर्थः । अस्थिरे स्थिरत्ववुद्धियुक्तस्य विज्ञानात्मनस्तदैव नष्टत्वात्कस्य रागद्वे- षादयो जायन्त इति रागद्वेषादिपरम्परा च न सिध्यतीस- भिप्रायः ॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २० ॥ इतश्च । उत्तरघटोत्पत्तिवेलायां पूर्वस्य विनष्टत्वादज्ञानस्यैव हेतुत्वेनाविशेषात्सर्वेषां सदोत्पत्तिः प्रसज्येत । पूर्वक्षणवर्तिनो देशस्य हेतुत्वोपगमेऽपि देशादोर्विशेषकस्य स्थिरस्यैकस्यानभ्यु- पगमा अविशेषेणोत्तरक्षणवर्तिनस्त्रैलोक्यगतस्य स- र्वस्य हेतुः स्यात् ॥ असति प्रतिज्ञोपरोधो योगपद्यमन्यथा ॥ २१ ॥ असत उत्पत्ती प्रतिज्ञाविरोधश्च भवताम् । अधिपतिसह- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । कार्यादीनां विज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वप्रतिज्ञानात् । अथैतत्परिजि- हीर्षया पूर्वघटक्षणस्तिष्ठतीत्युच्येत सदा युगपद्धटक्षणव्योप- लब्धिप्रसङ्गः । न चोपलभ्यते ॥ सतो निरन्वयाविनाशोऽपि न संभवतीत्याह- प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिर- विच्छेदात् ॥ २२ ॥ प्रतिसंख्यापतिसंख्यानिरोधयोः स्थूलमूक्ष्नविनाशयोर- प्राप्तिरिसर्थः । स्थूलविनाशो मुद्राभिघातायनन्तरभाव्यपल- ब्धियोग्यः । सूक्ष्मस्तु प्रतिक्षणभाव्युपलब्ध्यनहः । तौ निर- न्वयौ न संभवतः । उत्पत्तिविनाशधर्मभागिनो द्रव्यस्यावि- च्छेदात्तदनन्यत्वमिति सत्कार्यवादस्योपपादितत्वादिसभिप्रा- यः । घटादौ कपालादिरूपावस्थया निरन्वयविनाशादर्श- नात्प्रदीपनिर्वाणेऽपि मूक्ष्मावस्थाप्राप्तिरित्यविरोधः ॥ उभयथा च दोषात् ॥ २३ ॥ उत्पन्नस्य तुच्छत्वापत्तौ तुच्छादुत्पत्तौ चेत्युभयप्रकारे च दोषा- ते न संभवतः। उत्पन्नस्य तुच्छताऽऽपत्तौ पश्चात्तुच्छ दुत्पद्यमानं जगत्तुच्छात्मकमेव भवति । मृत्सुवर्णादेरुत्पद्यमानमृत्सु- वर्णाद्यात्मकघटमुकुटादिवत् । अतस्तुच्छताऽऽपत्तिस्तदुत्पत्तिश्च न संभवतः । आकाशे चाविशेषात् ॥ २४ ॥ आकाशे तुच्छस्वरूपता न संभवाते । अबाधितमतीति- सिद्धपृथिव्यादिवदाकाशेऽप्यबाधितप्रतीतेराविशेषात् । प्रती- ·वेदान्तदीपे . था यते शाकाशे "अत्र श्येनः पतति, अव गृध्रः” इति श्येनादेः पतनदेशत्वेन (२)॥ अनुस्मृतेश्च ॥ २५ ॥ प्रसभिज्ञानाच्च घटादेरक्षणिकत्वम् । “तदेवेदम्" इति हि प्रसभिज्ञायते । प्रसभिज्ञा हि नामातीतवर्तमानकालवत्येकव- स्तुविषयमकं प्रत्यक्षज्ञानम् । तस्य कालद्वयसंबन्धविशिष्टमेकमेव वस्तुविषयः न च तदित्यंशः स्मरणं इदमित्यंशश्च ग्रहणं अतीतकालसंबन्धिनीन्द्रियसंप्रयोगाभावादिति वाच्यम् । त- दिदमिति सामानाधिकरण्येन ग्रहणस्यैकत्वेन स्फुरणा- द। पूर्वानुभवजनितसंस्कारसचिवेन्द्रियसंप्रयोगयुक्तपुरुषस्य त- ग्रहणमुपपद्यत एक अन्वयव्यतिरेकाधीनं हि सर्वत्र सामग्रीपरिकल्पनम् । न च ज्वालादिवत्सादृश्यनिवन्ध- नमसाभिनेति त्वया शक्यते वक्तुम्।कालयवर्तिनोईयोः सा- दृश्यानुसंधातु तुरेकस्यानभ्युपगमात् ॥ पृथिव्यादिविज्ञानानुमेयवादी तु ज्ञाने नीलपीतादिविचि- त्राकारं दृष्ट्वा ज्ञानात्पूर्वक्षणवर्तिनं ज्ञाने स्वाकारं समर्प्य विनष्ट- मर्थमनुमिनोति तवोत्तरम्- नासतोऽदृष्टत्वात् ॥ २६ ॥ असतो धर्मिणो धर्मस्यान्यत्र संक्रमणं न संभवति । कुतः। अदृष्टत्वात्।न हि धर्मिणि विनष्टे तद्धर्मस्यान्यत्र संक्रमण कचिदृष्टम् ॥ (१) केचित्तु तादृशप्रतीतौ वायोरालोकस्य वा विषयत्वमित्या- हुः । तन्मतऽपि शब्दरूपगुणाश्रयस्य कथंतरामभावरूपत्व. मिति घोध्यामति दिक। - ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १०९ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ २७ ॥ बैभाषिकसौत्रान्तिकयोयोरपि साधारणमिदं दूषणम् । एवं सर्वभावानां क्षणिकत्वाभ्युपगमे सति उदासीनानां निष्प- यत्रानामप्यैहिकामुष्मिकसर्वार्थसिद्धिः स्यात् । प्रयत्नाद्य- नुतिष्ठतः तदानीमेव विनष्टत्वात् । संस्कारादेरपि कस्य चि- स्थिरस्यानुवर्तमानस्यानभ्युपगमात् । पश्चादागता सिदिर- हेतुकीति निष्पयनानामपि सर्वार्थसिद्धिः स्यात् ॥ (उपलब्ध्याधिकरणम् ।) नाभाव उपलब्धेः ॥ २८ ॥ योगाचाराभिमतो ज्ञानमात्रसद्भाववादः किं समीचीन- युक्तिमूल उत नेति संशयः ॥ समीचीनयुक्तिमूल इति पूर्वः पक्षः। बाह्यार्थसद्भाववादिनाऽपि तत्तदर्थज्ञानस्य प्रकाशमानत्व- मवश्याश्रयणीयम् । सर्वस्य वस्तुनः प्रकाशमानस्य स्वासाधार- णेनाकारेण प्रकाश इष्यते । तत्र घटपटादिज्ञानस्य घटपटा- द्याकार एवाकारः । अन्यथा घटायसाधारण्यं च तत्तज्ज्ञा- नस्य न संभवात । एकश्चायमाकार उपलभ्यते । स तु ज्ञानस्यैवेति तद्व्यतिरिक्तार्थसद्भावो न संभवति । तावतैव घटोऽयं ज्ञात इति व्यवहारश्चोपपद्यते । तस्य बहिरिवाव- भासो निर्मूलत्वाद्विभ्रमकृतः ॥ राद्धान्तस्तु-घटमहं जानामीति सकर्मकस्य सकर्तृकस्य ज्ञाधात्वर्थस्य छेदनादिवत्सर्वलोकसा- क्षिकमुपलभ्यमानस्य कर्तृकर्मव्यतिरेकेण केवलस्यैव सद्भावमा नुन्मत्ता को ब्रवीति । स्वासाधारणाकारश्च तत्तच्छेदनादिव- तत्तदर्थव्यवहारयोग्यताऽऽपादनाकारेणोपलभ्यते । एवं छेद- नावरप्याकारो. द्विधाभात्रनादिहेतुतयैव कर्तृगतश्चोपलभ्यते ।

·वेदान्तदीपे न ह्यमूर्तानां कर्तृकर्मनिरूपणीयस्वाकाराणां कर्माकारत्वमांश्री- यते ॥ सूत्रार्थस्तु-बानव्यतिरिक्तार्थाभावो न शक्यते व- तुम् । उपलब्धे घटमहं जानामांति जानाः कर्मतया कर्तृतया चोपलब्धेः॥ वैधाच्च न सादेत् ॥ २९ ॥ स्वमज्ञानादिवच्च जागरितज्ञानानां न मिथ्यात्वम् । तद्वैध- ात् । निद्रादिकारणदोषबाधकप्रसयरहितत्वादिसर्थः । च- काराचान्यपि यथार्थानीयभिप्रायः॥ न भावोऽनुपलब्धेः ॥ ३ ॥ न केवलस्यार्थशून्यज्ञानस्य भावः संभवति । कचिदप्यनुपल- धेः । अबाधितमतीतिसिद्धस्यासद्भावे सति ज्ञानमावस्था- प्यसद्भावो न शक्यो निवायितुमिसभिमायः॥ (सर्वथाऽनुपपत्यधिकरणम् ।) सर्वथाऽनुपपत्तेश्च ॥ ३१ ॥ माध्यमिकोक्तसर्वशून्यवादः संभवति नेति संशयः॥ संभ- वतीति पूर्वः पक्षः। विज्ञानं घटपटादयश्च सर्वे भावा न सन्ति । कुतः। उत्पत्त्यनिरूपणात् । घटादिभावानां भावातावदुत्पत्ति- में संभवति । घटादिरुत्पद्यमानो हि पिण्डादिकेऽनुपमृदिते नोत्पद्यते । पश्चादभावादुत्पधमानो घटाविरभावात्मक एवं स्यादिति सर्वशून्यत्वमेव युक्तम् ॥राद्धान्तस्तु-लोके भावा- भावशब्दयोस्तबुद्धयोश्च प्रमाणेनोपलभ्यमानस्यैव वस्तुनोऽव- स्थाविशेष एवं भावरूपो विषयः । वर्तमानतयापल- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । भ्यमानपृथुबुन्नोदरावस्थाविशेषो भावबुद्धिविषयः । तद्विरोध्य- स्थाविशेषोऽभावबुद्धिविषयः (१) । अतो न कुतश्चित्त्वद- भिप्रेतं तुच्छत्वं सिध्यति॥ मूत्रार्थ:-सर्वथानुपपत्तेश्च । सर्वशू- न्यवादी सदिति प्रतिज्ञाय स्वाभिप्रेतं साधयत्युतासादिति प्रतिज्ञायाथप्रकारान्तरेण । सर्वथा सर्वशून्यत्वानुपपत्तेः स्वा- भिमतासिद्धिः । सद्भावासद्भावयोर्विद्यमानवस्तुधर्मत्वोपपाद- नात् ॥ (एकस्मिन्नसंभवाधिकरणम् ।) नैकस्मिन्नसंभवात् ॥ ३२ ॥ जैनमतं युक्तिमदुत नेति संशयः ॥ युक्तिमदिति पूर्वः पक्षः । जीवाजीवशब्दाभिलपनीयभोक्तृभोग्यात्मकं जगत् । तच्च सत्त्वासत्त्वनिसत्यानित्यत्वभिन्नत्वाभिन्नत्वैरनैकान्तिकम् । षड्- द्रव्यतत्पर्यायात्मनावस्थितत्वात् । कृत्स्नस्य जगतो द्रव्यात्मना सत्त्वैकत्वनिसत्वान्युपपन्नानि । पर्यायात्मना च विपरीतानि । पर्यायाश्च घटत्वपटत्वाद्यवस्थाविशिष्टा द्रव्यविशेषाः। द्रव्य- स्वरूपस्यकत्वात्स्थिरत्वात्सद्बुद्धिबोद्धयत्वात्तेन रूपेणैकत्वा- दियुक्तं पर्यायशब्दाभिधेयावस्थाविशिष्टानामनेकत्वादस्थिर- त्वादसद्बुद्धिबोध्यत्वात्तेन रूपेणासत्त्वानियत्वनानात्वानि यु- तानि। प्रतातिव्यवस्थाप्यत्वात्सर्वस्य वस्तुन उभयाकारप्रती- तेरुभयमुपपन्नम् ॥ राद्धान्तस्तु -एकस्य द्रव्यस्यास्तित्वना- स्तित्वादिभिरनैकान्तिकत्वमयुक्तम् । एकस्मिन्वस्तुन्यस्तित्वा- देविरुद्धस्य छायातपवद्युगपदसंभवात् । । तथाहि । द्रव्य- (१) 'तद्विरोधिपिण्डाकारकपालाकारावस्थाविशेषः प्रागभावभ्वं- सवुद्धिविषयो'क० ·घेदान्तदीपे स्य तद्विशेषणभूतपर्यायशब्दा(१)भिधेयावस्थाविशेषस्य च “इद- मित्यम्" इति प्रतीतेः प्रकारिप्रकारतया पृथक्पदार्थत्वात् नै- कस्मिन्विरुदमकारभूतसत्त्वासत्त्वस्वरूपधर्मसमावेशो युगपत्सं- भवति उत्पत्तिविनाशाख्यपरिणामविशेषास्पदत्वं च द्र- व्यस्यानियत्वम् । तद्विपरीतं च नियत्वम् । तदेकस्मिन्कथं स- मवैबि । विरोधि धर्माश्रयत्वं च भिन्नत्वम् । तद्विरीतं चा- भिन्नत्वम् । कथं वा तदेकस्मिन्समवति । यथाऽश्वत्वम- हिषत्वयोर्युगपदेकस्मिन्नसंभवः । एकस्य पृथिवीद्रव्यस्य घटत्वा- श्रयत्वं शरावत्वाश्रयत्वं च प्रदेशभेदेन । न त्वेकेन प्रदेशेनोभया- श्रयत्वम्। यथैकस्य देवदत्तस्योत्पत्तिविनाशयोग्यत्वं कालभेदेन। न ह्येतावता यात्मकत्वमाप तु परिणामशक्तियोगमात्रम् । अ- तो न युक्तिमज्जैनमतम् ॥ सूत्रार्थस्तु-नैकस्मिन्नसंभवात् । न जैनमतं युक्तम् । कुतः। एकस्मिन्नुक्तरीसा युगपद्विरुद्धधर्मस- मावेशासंभवात् । अतः सूत्रविरुद्धं वेदान्तवादिभिराप भेदाभे- दसमाश्रयणम् (२)॥ एवं चात्माकान्य॑म् ॥ ३३ ॥ एव प्रात्मकात्स्न्यं चानुपपन्नं शरीरपरिमाणत्वे ह्यात्मनो बृहतः शरीरादल्पीयसि शरीरे प्रविशतोऽकात्स्न्य अपरिपू- र्णत्वं प्रसज्यते । तदानीमल्पपरिमाणत्वात् ॥ (१) 'पर्यायस्येत्थंशब्दा 'मु० (२) अयमर्थः । भट्टभास्करण हि जैनोक्तसत्त्वासत्त्यादि- समर्थनवदेव जगद्ब्रह्मणो दाभेदसाधनमिति सूत्रवि- रोधस्तन्मते । प्रकारान्तरेण भेदाभेदसाधनं निर्दुष्टं श्रीम- पितामहचरणैरार्षमतसंग्रहे संक्षेपतो निरूपितम् । केषु चित्पुस्तकेष्वियं पङ्क्तिास्ति ।

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥ ३३ ॥ तथाविधाल्पत्वावस्थायोगेनाप्यविरोधो न संभवति । घट- पटादोरव विकारतत्प्रयुक्तदोषास्पदत्वमसङ्गात् ॥ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वाद- विशेषः ॥ ३४ ॥ जीवस्य यदन्त्यं परिमाणं मोक्षस्थं तस्य पश्चादेकरूपेणा- वस्थितेस्तदेव स्वाभाविकपरिमाणमिति, प्रात्मनस्तत्परिमाण- स्य चोभयोर्नित्यत्वात्पूर्वमपि शरीरपरिमाणत्व- सिद्धिरित पूर्वावस्थायां न विशेषः । अतोऽसङ्गतमेवेदं जैन- मतम् ॥ (पशुपत्याधकरणम् ।) पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ ३५ ।। पशुपतिमतं निःश्रेयसाथिभिरादरणीयमुत नेति संशयः॥ आदरणीयमिाते पूर्वः पक्षः । सकलपुरुषार्थसाधनावबोधित्वेन निखिलवस्तुसाक्षात्कारसमर्थपशुपतिप्रणीतत्वात् ॥राद्धान्तस्तु- अनादिनिधनाविछिन्नपाठसंप्रदायनिरस्तप्रमादादिनिखिलदोष- गंधवेदसिद्धपरापरतत्त्वव्यत्ययप्रतिपादनानिमित्तोपादानभेदा- भिधानात्सुराकुम्भस्थापनतत्स्थदेवपूजामुद्रिकाषट्कविज्ञानत- द्धारणरूपविरुद्धाचारप्रतिपादनाच्चासामञ्जस्यादनादरणी- यमिति सूत्रार्थस्तु-पत्युरसामञ्जस्यात् । नैकस्मि- न संभवादित्यतो नेत्यनुवर्तते । पत्युः पशुपतर्मतं नादर- णीयम् । कुतः । वेदविरुद्धतत्त्वाचारावबोधित्वेनासामञ्ज- स्यात् ।।

·वेदान्तदीपे अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ ३६ ॥ अनुमेयेश्वराभ्युपगमेन हि प्रधानस्याधिष्ठानत्वमीश्वर- स्योच्यते । सशरीरस्यैव कुलालादेरधिष्ठानदर्शनादशरीरस्य प्रधानाधिष्ठानानुपपत्तेश्चासमञ्जसम् । सशरीरत्वाभ्युपगमेऽपि तच्छरीरस्य सावयवस्य नित्यत्वेऽनित्यत्वे च दोषः पूर्वोक्त इत्यभिमायः॥ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ॥ ३७ ॥ क्षेत्रज्ञस्य स्वकरणकलेबराधिष्ठानवदुपपद्यत इति चेन्न । पुण्यापुण्यरूपकर्मनिमित्तत्वात्क्षेत्रज्ञाधिष्ठानस्येश्वरस्यापि तद्वत्त- या तत्फलभोगादिनिखिलतत्स्वभावप्रसक्तः ॥ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥ ३८ ॥ वाशब्दश्चार्थे । तथा पुण्यापुण्यवत्वेऽन्तवत्वं सृष्टिसंहारा- स्पदत्वमसर्वज्ञता च प्रसज्यत इत्यसमजसमेवदम् ॥ (उत्पत्त्यसंभवाधिकरणम् ।) उत्पत्त्यसंभवात् ॥ ३९ ॥ सांख्यादिवत्पाश्चरात्रतन्त्रमप्यप्रमाणमुत नोत संशयः॥ अप्रमाणमिति पूर्वः पक्षः । “वासुदेवात्संकर्षणो नाम जीवो जाय- ते" इति श्रुतिविरुद्धजीवोत्पत्त्यादिप्रातपावनात् "चतुर्पु वेदेषु पुरुषार्थामलभमानः" इति वेदानादरश्रवणाच्च ॥ राद्धान्त- स्तु-सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धानां परब्रह्मभावानाम् “अजायमानो बहुधा विजायते " इति श्रुतिसिद्धेच्छावतारप्रतिपादनान क- चिच्छतिविरोधः । जीवाहङ्कारमनः शब्दाश्च तत्तच्छरीरकाणां सङ्कर्षणादीनामेवाभिधायकाः “तत्तेज ऐक्षत" इति तेजामभृ- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । तिशब्दवत् । “चतुर्पु वेदेषु पुरुषार्थमलभमानः" इति चानुदि- तहोमनिन्दावत् । “ऋग्वेदं भगवोऽध्योम " इत्यारभ्य "चतुर्यु वेदेषु इतिहासं पुराणं पञ्चमम्" इत्यादिना सर्वेषु विद्यास्थानेषु चात्मवदनाभाववचनं च वक्ष्यमाणप्रशंसार्थम् । तन्त्रेऽस्मिन्वेदा- न्तोदितब्रह्मोपासनविधानाद्वेदाविरुद्ध तदर्चनाविधानाच्चावग- म्यत इति प्रमाणमेव ॥ सूत्रार्थस्तु-" न जायते म्रियते " इत्यादिश्रुतेर्जीवस्योत्पत्त्यसंभवाज्जीवोत्पीत्तवचनाच माणम् ॥ न च कर्तुः करणम् ॥ ४० ॥ सङ्कर्षणात्प्रद्युम्नसंज्ञं मन उत्पद्यते " इति मनसः कर- णस्य कर्तुर्जीवादुत्पत्तिश्च श्रुतिविरुद्धत्वान्न संभवति। " तस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति मनसो ब्रह्मण उत्पत्तिः श्रूयते ॥ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥ ४१ ॥ वाशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते । विज्ञानं च तदादि च वि- ज्ञानादि ब्रह्म । सङ्कर्षणादीनां ब्रह्मभावे सति “अजायमानो इति श्रुतिसिद्धस्वेच्छावतारस्यैवात्रा- भिधानात्तदप्रतिषेधः प्रामाण्यापातिषेधः सङ्कर्षणां- दीनां जीवादिसामानाधिकरण्यनिर्देशस्तेषामाधष्ठातृतयोप- पद्यते । विप्रतिषेधाच्च ॥ ४२ ॥ अस्मिन्नपि तन्त्रे जीवोत्पत्तिविप्रतिषेधाच्चाविरुद्ध मिदं तन्त्रम् ॥ व्याप्तिरूपेण संबन्धस्तस्याश्च पुरुषस्य च । बहुधा विजायते"

·वेदान्तदीपे
स ह्यनादिरनन्तश्च परमार्थेन निश्चितः"॥
इति पुरुषोत्पत्तिः प्रतिषिध्यते ॥
इति श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचिते वेदान्तदीपे
द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥
.
(वियदधिकरणम् ।)
न वियदश्रुतेः ॥ १ ॥
वियदुत्पद्यते नेति संशयः ॥ नोत्पद्यत इति पूर्वः पक्षः ।
निरवयवस्य सर्वगतस्य तस्यात्मन इवोत्पत्त्यसंभवात् । असं-
भावनीयस्य श्रवणं च न संभवति । अतस्तदुत्पत्तिश्रुतिर्गौ-
णीति ॥राद्धान्तस्तु-वियदुत्पद्यत एवोत्पत्तिश्रुतेः । अती-
न्द्रियार्थविषयया श्रुसाऽभिहितेऽर्थे निरवयवत्वादिहेतुकं ना-
नुत्पत्त्यनुमानमुदेतुमलम् । आत्मनोऽप्यनुत्पत्तिश्रुतेरेव नित्य-
त्वम् । न निरवयवत्वादिना ॥ सूत्रार्थस्तु-वियन्नोत्पद्यते ।
कुतः । अश्रुतेः। श्रुतिः श्रवणम् । असंभावनीयस्य श्रव-
णाभवात् ॥
अस्ति तु ॥ २ ॥
अस्ति तु वियदुत्पत्तिः । “आत्मन आकाशः संभूतः"
इति श्रुतेः । अतीन्द्रियाविषयया श्रुत्या
श्रुत्या प्रमाणान्तरा-
प्रतिपन्नवियदुत्पत्तिपतिपादनं संभवयेव । न “अग्निना सिञ्चे-
त्" इतिवदयोग्यमित्यर्थः ॥
गौण्यसंभवाच्छब्दाच्च ॥ ३ ॥

·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
.
"तत्तेजोऽसृजत" इति प्रतिपन्नतेजःप्राथम्यविरोधान्मध्ये वि-
यदुत्पत्तिर्न संभवतीत्युत्पत्तिश्रुतिर्गौणी । वायुश्चन्तरिक्ष च-
तदमृतम्" इसमृतत्वश्रवणाच्च ॥
स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥ ४ ॥
"आत्मन आकाशः संभूतः, आकाशाद्वायुः, वायोरग्निः"
इयादिषु सर्ववानुषक्तस्यैकसंभूतशब्दस्य आकाशे गौणत्वं
वाय्वादिषु मुख्यत्वं च संभवति । ब्रह्मशब्दवत् यथै-
कस्य ब्रह्मशब्दस्यैकप्रकरणे श्रूयमाणस्य तस्मादतद्ब्रह्म
नाम रूपमन्नं च जायते " इति प्रधाने गौणत्वं " तपसा ची-
यते ब्रह्म" इति ब्रह्माणि मुख्यत्वं च । श्रवणावृत्ताविधानुष
ङ्गेऽप्यभिधानावृत्तेरनुषङ्गोऽपि तत्तुल्य इत्यभिप्रायः ।।
परिहरति-
प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकात् ॥ ५ ॥
"येनाश्रुतं श्रुतम्" इति ब्रह्मज्ञानेनाकाशादिसर्वविज्ञानप्र-
तिज्ञाया अहानिराकाशस्यापि ब्रह्मण उत्पत्त्या तदव्य-
तिरेकादेव भवति ॥
शब्देभ्यः ॥ ६ ॥
इतश्च। “ सदेव सोम्येदमग्र आसीत् । ऐतदात्म्यमिदम्"
इसादिभ्यो
प्राक्मृष्टेरे कत्वावधारणसर्वात्मत्व-
वादिभ्यः शब्देभ्यश्च वियदुत्पत्तिः प्रतीयते । “तत्तेजोऽसृजत"
इत्यस्मिन्वाक्ये. आकाशोत्पत्त्यवचनात्पतीयमानतेजःप्राथम्य
समानप्रकरणस्थैः प्रकरणांतरस्थैश्च शब्दैः प्रतीयमानामाका-
शोत्पत्ति न वारयतीत्यभिप्रायः ।।
यावहिकारं
तु
विभागो लोकवत् ॥ ७ ॥

·वेदान्तदीपे यद्यपि छान्दोग्ये “तत्तेजोऽसृजत" इतिवदाकाशोत्पत्तिः स्वरूपेण नाभिधीयते तथापि तस्मिन्नेव ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्"इत्याकाशादेः सर्वस्य वस्तुनो ब्रह्मविकारत्ववचानाद्या- वद्विकारं विभाग उत्पत्तिरुक्कैवेति गम्यते । लोकवत् यथा लोके सर्व एते देवदत्तपुत्रा इत्यभिधाय तेषु केषां चिदेवदत्ता- दुत्पत्तिवचनं सर्वेषां तत उत्पत्तिमदर्शनार्थमिति गम्यते । आ- काशस्यामृतत्वचनं देवादिवञ्चिरकालस्थायित्वविषयमित्य- भिप्रायः॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥८॥ अनेनैव न्यायेन मातरिश्वनोऽप्युत्पत्तिरुक्ता । नायं न्या- यातिदेशः । अधिकाशङ्काभावात् । तत् "तेजोऽतस्तथा ह्याह" इति वायोस्तेजस उत्पतिं वक्तुं पृथगुपादानम् ॥ असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥ ९ ॥ तुशब्दोऽवधारणार्थः । सतः परमकारणस्य परस्यैव ब्र- ह्मण उत्पत्त्यसंभवः । तद्वयतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य एकविज्ञा- नेन सविज्ञानप्रतिज्ञाद्यनुपपत्तेः संभव उक्त इसभिप्रायः ॥ (तेजोऽधिकरणाम् ।) तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥ १० ॥ आकाशाद्वायुरियादिव्यवहितकार्याणि किं स्वानन्त- रादाकाशादेः केवलादुत्पद्यन्त उत तच्छरीरात्परस्माब- ह्मण इति संशयः ॥ स्वानन्तरादेवेति पूर्वः पक्षः । “आकाशा- द्वायुयोरग्निः" इति तस्मात्केवलादेवोत्पत्तिश्रवणात् । “ए- तस्माज्जायते प्राणः" इति परस्माद्ब्रह्मणः सर्वस्योत्पत्तिवा- ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । दः परम्परयाऽप्युपपद्यते ॥ राद्धान्तस्तु-"तत्तेज ऐक्षत बहुस्या प्रजायेयेति ता आप ऐक्षन्त" इति बहुभवनसंकल्पपूर्वकसृष्टुय- पदेशात्केवलस्यैतादृशसङ्कल्पानुपपत्तेः " यस्तेजसि तिष्टन्यस्य- तेजः शरीरम्-यस्याकाशःशरीरम् " इति सर्वेषां परब्रह्मशरीर- त्वश्रवणाच्च तत्तच्छब्दवाच्यात्परस्माह्मण एव साक्षा- त्तेजःप्रभृतीनामपि सृष्टिः ॥ सूत्रार्थस्तु-अतो वायोरेव केव- लादुत्पद्यते तेजः । तथा ह्याह " वायोरग्निः" इति ॥ आपः ॥ ११ ॥ अतस्तथाह्याहेति वर्तते । अतस्तेजस एव केवलादाप उ- त्पद्यन्ते । “तदपोऽसृजत"इति ह्याह ॥ पृथिवी ॥ १२ ॥ एवं पृथिव्यद्गय उत्पद्यते। "ता अन्नममृजन्त" इति ह्याह। अन्नशब्देन कथं पृथिव्यभिधीयत इत्यत्राह- अधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥ १३ ॥ अन्नशब्देन पृथिव्युच्यते । महाभूत वृष्टयधिकारात्पश्चादपि महाभूतरूपकीर्तने “यत्कृष्ण तदन्नस्य" इति रूपकीर्तनात् । समानप्रकरणे “ अद्यः पृथिवी" इति पृथिवीशब्दस्य श्रव- णाच्च ॥ तदभिध्यानादेव तु तलिंगात्सः ॥ १४ ॥ तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । न तेजःमभृतयः केवलाः स्वा- नन्तराणां कार्याणां कारणानि । अपि तु तच्छरीरः परमात्मव । कुतः । परमात्मस्टष्टिलिङ्गात्तथाविधाभिध्यानात् । यथैव हि तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत "इति तथा “ त- ·वेदान्तदीपे तेज ऐक्षत बहुस्यां प्रजायेय "इति बहुभवनसङ्कल्परूपा- भिध्यानं दृश्यते । ईदृशमभिध्यानं परमात्मन एव हि सं- भवति ॥ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॥ १५ ॥ आकाशद्धायुः, वायोरग्निः" इति पारम्पर्यक्रमाद्विप- येण “ एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि" इति सर्वेषां ब्रह्मानन्तर्यरूपो यः क्रमः स चात एव तच्छरीराद्ब्रह्मणः सृष्टे- रुपपद्यते ॥ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् ॥ १६ ॥ विज्ञानसाधनत्वेनेन्द्रियाणि प्राणश्च विज्ञानामत्यु- च्यन्ते । " एतस्माज्जायते प्राण" इसेतद्वाक्यमाकाशतन्माव- पञ्चकयोरन्तराले विज्ञानमनसी क्रमेणोत्पद्यते इसेतत्परम् । विज्ञा- नमनसी इति प्राणस्यापि प्रदर्शनाथम् । “पृथिव्यप्सु प्रलीयते" इत्यारभ्य "वायुराकाशे प्रलीयते आकाश इन्द्रियेषु इन्द्रिया- णि तन्मात्रषु तन्मात्राणि भूतादौ" इति प्रलयक्रमप्रभि- ज्ञानात्तल्लिङ्गादतो न श्रुत्यन्तरविरुद्धत्वात्साक्षाह्मणः सर्वेषां सृष्टिपरामिदं वाक्यमपि तु श्रुत्यन्तराविरुद्धपारम्पर्यक्रमपरमि- तिचेत्परिहरति । नाविशेषात् । भूततन्मात्रान्तराले विज्ञानम नसोरुत्पत्तावपि तत्तच्छरीरकब्रह्माभिधायित्वाद्भतेन्द्रियमन: प्राणराब्दानां सर्वेषां साक्षादुत्पत्त्यविशेषात्तत्परमेवेदं वा- क्यम् ॥ लोके तत्तद्वस्तुवाचितया प्रसिद्धस्य शब्दजातस्य ब्रह्माण वृत्तिरमुख्येत्याशयाह- ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तन्यपदेशोऽभाक्त- स्तद्भावभावित्वात् ॥ १७ ॥ तुशब्दः शङ्कानिवृत्त्यर्थः । स्थावरजङ्गमवस्तुव्यपाश्रय- स्तव्यपदेशस्तद्वाचिशब्दो ब्रह्मण्यभाक्तो मुख्य एव । कुतः। तद्भा- वभावित्वात् तेजः प्रभृतिष्वात्मतया ब्रह्मभावावित्वेन तेजोऽ- बन्नादिशब्दानां वाचकभावस्य । “ अनेन जीवेनात्मनाऽनुप- विश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति ब्रह्मात्मकस्यैव तेजाम- भृतिरूपवत्त्वमभाक्तत्वं च । अतः सर्वेऽपि तस्यैव वाचकाः। श्रा- स्मतया ब्रह्मभावभावित्वेन तत्पकारत्वातद्वााचनां शब्दाना तवैव पर्यवसानात् । प्रकारवाचिनां हि शब्दानां प्रकारिणि पर्यवसायित्वेनाभाक्तत्वं गवादिशब्देषु सिद्धम् ॥ (आत्माधिकरणम्।) नात्मा श्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः ॥ १८ ॥ किमात्मोत्पद्यते नेति संशयः ॥ उत्पद्यत इति पूर्वः पक्षः। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानादेः । " तोयेन जीवान्व्यस- सर्ज भूभ्याम् । प्रजापतिःप्रजा असृजत" इयादिसृष्टिवचनाच्च । नित्यत्वादिश्रुतिराकाशाद्यमृतत्ववचनवन्नेया राद्धान्त- स्तु-नात्मोत्पद्यते । अनुत्पत्तिश्रुतेः “न जायते म्रियते वा वि- पश्चित् " इति जीवोत्पतिः प्रतिषिध्यते । अतो निसः । "नियो निसानां" इसादिश्रुतिभ्यो निसत्वावगमात् । जीवोत्पत्तिपक्षे- ऽकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गात् । वैषम्यनैपुण्यप्रसङ्गाच। जी- वस्य सृष्टिवचनं भोक्तृत्वानुगुणज्ञानप्रकाशाभिप्रायम् । सृष्टेः प्रागविभागवचनं नारूपविभागाभावादुपपद्यत एव ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥

·बेदान्तदीपे (शाधिकरणम् ।) ज्ञोऽत एव ॥ १९ ॥ किं जीवः चैतन्यमात्रवपुरुत जडस्वरूप एनागन्तुकर- तन्यगुण उत ज्ञातृत्वकस्वरूप इति संशयः॥ चैतन्यमात्रवपुरित प्रथमः पक्षः । “विज्ञानं यज्ञं तनुते । यो विज्ञाने तिष्टन् । ज्ञा- नस्वरूपमसन्तनिर्मलम् " इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥ द्वितीयस्तु- मुषुप्तिमूर्खादिषु सतोऽप्यात्मनश्चैतन्यानुपलब्धेर्जाग्रतोऽपीन्द्रिय- व्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाचैतन्यस्य "न प्रेस संज्ञा- ऽस्ति" इति मुक्तस्य चैतन्यप्रतिषेधाच्च पाषाणकल्प एवागन्तुक- चैतन्यगुणः । सर्वत्र कार्योपलब्धेः सर्वत्र सन्निधानाच्छरीरगम- नेनैव कार्यसंभवे गतिकल्पनायोगात्सर्वगतश्चेति ॥राद्धान्तस्तु- अथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स प्रात्मा मनसैतान्कामान्पश्य- न्रमते । न पश्यो मृत्यु पश्यति, सर्व ह पश्यः पश्यति । द्रष्टा श्रोताऽऽघ्राता रसायता" इसादिश्रुतिभ्यो बद्धमुक्तोभयावस्थो ज्ञातैवात्मा । ज्ञानमावव्यपदेशस्तु ज्ञानस्य प्रधानगुणत्वा- त्स्वरूपानुबन्धित्वेन स्वरूपनिरूपकगुणत्वाज्ज्ञानवत्स्वयं प्र- काशत्वाद्वोपपद्यते । सुषप्तिमूर्छादौ सदेव ज्ञानं कर्मणा संकु- चितमनभिव्यक्तमपि जागरादौ विकसितमाभिव्यज्यत इति न- विरोधः । “न प्रेस संज्ञाऽस्ति " इति सांसारिकभेदाद्यस्मर- णविषयम् । “ नोपजनं स्मरन्निदं शरीरम् " इसादिनैकार्थ्या- त् । सर्वगतत्वम् चाणुत्वादिश्रुतविरुद्धम् ॥ सूत्रार्थस्तु-शोऽत एव । अतः श्रुतेर्सातैव ॥ उक्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ २० ॥ श्रुतेरित. वर्तते । “ तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामाते । ये वैके चास्माल्लोकात्मयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति ।

·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
१२३
सवा एष
तस्माल्लोकात्पुनरेसस्मै लोकाय कर्मणे" इसाधुकान्तिगसाग
तीनां भुतेरणुर्जीवः ।।
स्वात्मना चेतरयोः ॥ २१ ॥
चशब्दोऽवधारणार्थः । यद्यप्युक्तान्तौ स्थितस्य शरीर-
विश्लेषणं कथं चित्सम्पाद्यस्ति । उत्तरयोर्गमनागमनयोः
स्वात्मनैव सम्पाद्यत्वमवश्याभ्युपेयम् ।।
नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ २२ ॥
# योऽयं विज्ञानमयः" इति जीवं प्रस्तुस
महानज प्रात्मा" इति महत्त्वश्रुतेर्नाणुर्जीव इति चेन्न । इतरा-
धिकारात् जीवेतरपरमात्माधिकारात् । यस्यानुवित्तः प्र-
तिबुद्ध आत्मा " इति हि मध्ये परमात्मा प्रस्तुतः ।।
स्वशब्दोन्मानाभ्यां च ॥ २३ ॥
" एषोऽणुरात्मा-यस्मिन्प्राणः पञ्चधा संविवेश"इति सा-
क्षादणुशब्दादुन्मानाच्चाणुरेव । उन्मानमुद्धृयमानम् । “आरा-
ग्रमात्रो ह्यवरोऽपि"इत्याराग्रमुद्धस तन्मानत्वं हि जीवस्य श्रूयते॥
आत्मनोऽणुपरिमाणत्वे सकलदेहव्यापवेदनाद्यनुभवः क-
थमित्यत्र मतान्तरेण परिहारमाह-
अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २४ ॥
यथा हरिचन्दनाबन्दुर्देहेकदेशवर्सपि सकलदेहवर्तिनमा-
हादं जनयति तद्वदविरोधः ॥
अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमा-
घृदि हि ॥ २५ ॥

·घेदान्तदीपे चन्दनविन्दोर्देहैकदेशविशेषस्थित्यपेक्षस्तथाभावः, आत्म- नस्तु न तथोत चेन्न । पात्मनोऽपि तथा भावाभ्युपगमात् । हदि अयमात्मा स्थित इति श्रूयते "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्य- न्तज्योतिः" इसादौ ॥ गुणाद्वाऽऽलोकवत् ॥ २६ ॥ वाशब्दो मतान्तरल्यावृत्त्यर्थः । आत्मा स्वगुणेन ज्ञानेन सकलदेहं व्याप्यावस्थितः । यथा शुमणिमाणिप्रभृतीनामेक- देशवर्तिनामालोकस्तद्गुणोऽनेकदेशव्यापी दृश्यते ॥ "विज्ञानं यज्ञं तनुते" इत्यादौ ज्ञानमेवात्मेति व्यपदिश्यते तत्परिहर्तव्यं तत्राह- व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ॥ २७ ॥ जानामीत्यात्मगुणत्वेन प्रतीतिव्यतिरेकोऽभ्युपगमनीयः । यथा गन्धवती पृथिवीत्युपलब्धौ गन्धस्तद्गुणस्तव्यतिरिक्तः । दर्शयति च श्रुतिः "जानासेवायं पुरुषः" इति । पृथगुपदेशात् ॥ २८ ॥ न केवलं जानामीति पृथगुपलब्धिमात्रम् । प्रात्मनः पृथ- क्त्वेनोपदिश्यते ज्ञानम् । “न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते " इति ॥ विज्ञानमात्मेति व्यपदेशः कथमुपपद्यत इत्यत्राह-- तद्गुणसारत्वात्तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् ॥ २९ ॥ ज्ञानगुणसारत्वादात्मनो ज्ञानमिति व्यपदेशः। यथा प्राज्ञः ब्रह्मणा विपश्चिता । यः सर्वज्ञः सर्ववित् " इति सर्वज्ञ एव ज्ञानगुणसारत्वात् “सत्यं ज्ञानम् " इति व्यपदिश्यते ॥ . ACADE + CEARCH , 18762 ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । - यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्तद- शनात् ॥ ३० ॥ ज्ञानस्य यावदात्मस्वरूपभावित्वाच्च तेन तद्वयपदेशो न दोषः। खण्डादिषु तथा दर्शनात् । खण्डादिषु यावत्स्वरूपभावि- धर्मत्वेऽपि हिगोत्वस्य गौरियेव व्यपदेशो दृश्यते । चकारादात्म- नोऽपि स्वप्रकाशत्वेन ज्ञानमिति व्यपदेशो न दोष इत्युच्यते ॥ मुषुप्तयादिषु ज्ञानस्यानुपत्नलब्धेन यावदात्मभावित्व- मिसाशंक्याह- पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतो हि व्यक्तियोगात् ॥ ३० ॥ तुशब्दः शङ्काव्यावृत्त्यर्थः । सुषुप्यादिष्वपि सतो ज्ञा- नस्यानभिव्यक्तस्य जागरादिष्वभिव्यक्तिसंभवाद्यावदात्मभावि ज्ञानम् । पुस्त्वादिवत् । पुंस्त्वमिति पुंस्त्वासाधारणधातुरुच्यते। यथा सप्तधातुत्वेन शरीरस्य वाल्येऽपि सतोऽनभिव्यक्तस्य स- समधातोर्युवत्वेऽभिव्यक्तिः ॥ एवमात्मनो ज्ञातृत्वमणुत्वं चोक्त्वा पक्षान्तरे दोषमाह- नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसंगान्यतरानयमो वाऽन्यथा ॥ ३२ ॥ अन्यथा ज्ञानात्मवादे सर्वगतात्मवादे चोपलब्भ्यनुपल- ब्धी नियवत्प्रसज्येयाताम् । उपब्ध्यनुपलब्ध्योरन्यतरनियमो वा । ज्ञानात्मवादे तावज्ज्ञानस्य स्वप्रकाशस्वभावत्वात्मका- शपर्यायोपलन्धेनिसवत्प्रसक्तिरनिवार्या । ज्ञाने विद्यमाने सति हेत्वन्तरेणानुपलब्धिजननायोगात् ज्ञानमेवानुपलब्धेरपि हेतुरियास्थ्यम् । ज्ञानस्य सर्वदा वर्तमानत्वात्सर्वदोभयप्र- ·१२६ वेदान्तदीपे सक्तिः । अथ युगपद्विरुद्धकार्यजननायोगात् ज्ञान उपलब्ध्य- नुपसन्ध्योरन्यतरहेतुरास्थीयते तदाऽऽन्यतरनियमः स्यात्। स- वंगतत्वपक्षे झानात्मवादिनस्तथैव हेतुः । जन्यज्ञानवादिनोऽपि सर्वेषामात्मनां सर्वगतत्वे सर्वस्यात्मनः संयोगादेहेतोः सर्वेषामु- तरीया तथैवप्रसक्तिः । अदृष्टोत्पत्तिहेतोरपि सर्वसाधारण- स्वाददृष्टेनामि नावस्था ॥ (कत्रधिकरणम् ।) कर्ता शास्त्रार्थवत्वात् ॥ ३३ ॥ आत्मनो ज्ञातृत्ववत्कर्तृत्वमप्यस्ति नेति संशयः । प्रधा- नस्यैव कर्तृत्वादात्मनो न कर्तृत्वमस्तीति पूर्वः पक्षः । “अहं- कारीवमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते । नान्यं गुणेभ्यः क- रिं" इसादिषु गुणानामेव कर्तृत्ववचनात् ॥ राद्धान्तस्तु- स्वर्गापवर्गसाधनानुष्ठानविधानशास्राणामर्थवत्त्वाय कतैवात्मा । बोद्धरेव हि शासनं नाचेतनस्य प्रधानस्य । “यजेत उपासी- त"इति कर्तरि लकारः । अतः कर्तारमेव बोधयति शास्त्रम् ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥ उपादानाद्विहारोपदेशाच्च ॥ ३४ ॥ उपादानादुपदिश्यमानाद्विहारोपदेशाच्च । उपदिश्यते सुपादानं विहारश्च “ एवमेष एतान्प्राणान्गृहीत्वा स्वेश- रीरे यथा कामं परिवर्तते" इति । उपादानविहारयोः कर्तृत्वोप- देशाच्च कर्ता ॥ व्यपदेशाच कियायां न चेन्निर्देशवि- पर्ययः ॥ ३५॥ "विज्ञानं यचं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च" इति यज्ञादि-

·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः।
१२७
कर्मस्वात्मनः कर्तृत्वव्यपदेशाच्च कर्ता । विज्ञानशब्देन ना-
स्मनो व्यपदेशोऽपि त्वन्तः करणरूपबुद्धरेवेति चेत्तथा सति
विज्ञानेनेति करणविभक्तिनिर्देशः स्यात् ।।
उपलब्धिवदनियमः ॥ ३६ ॥
प्रधानस्य कर्तृत्वेनात्मनो भोक्तृत्वमेवेति पक्षे पूर्वो-
तोपलब्ध्यनियमवत्प्रधानस्य सर्वसाधारणत्वाद्भोक्तृत्वानि-
यमः । अन्तःकरणभेदेऽपि सर्वेषामात्मनां सर्वगतत्वेन साधा-
रण्यमनिवार्यम् ॥
शक्तिविपर्ययात् ॥ ३७ ॥
बुद्धेः कर्तृत्वे कर्तुरन्यस्य भोक्तृत्वायोगाद्भोक्तृत्वशक्तिर-
पि बुद्धेरेवेसात्मनो भोक्तृत्वशक्तिविपर्ययो हानिरिसर्थः ॥
समाध्यभावाच्च ॥ ३८ ॥
प्रकृतेः कर्तृत्वे मोक्षसाधनभूतसमाध्यभावश्च स्यात् ।
प्रकृतेरन्योऽस्मीति समाधौ प्रकृतेः कर्तृत्वायोगात् ॥
यथा च तक्षोभयथा ॥ ३९ ॥
प्रात्मनः कर्तृत्वे हि भोगवाञ्छायां करोति अन्यथा न
करोतीत्युभयप्रकारव्यवस्थोपपद्यते । यथा तक्षा स्वकार्य इ-
छया व्यवस्थितः। बुद्धेः कर्तृत्वे तस्या इच्छाया अभावाव्य-
वस्था न सिध्यतीसभिप्रायः॥
(परायत्ताधिकरणम् ।)
परात्तु तच्छृतेः ॥ ४० ॥
कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषेधावैया
दिभ्यः ॥ ४१ ॥

·૨૨૮ वेदान्तदीपे जीवस्य कर्तृत्वं किं परमात्मायत्तमुत स्वायत्त मि- ति संशयः ॥ स्वायत्तमिति पूर्वः पक्षः। विधिनि- षेधशास्त्रानर्थक्यापसक्तेः। यः स्वबुद्धथैव प्रतिनित्ति- सक्तः स एव हि नियोज्यो निग्रहानुग्रहास्पदं च भवति ॥ राद्धातस्तु-“अन्तः प्रविष्टः शास्ता जननां सर्वात्मा। य पात्मा- नमन्तरो यमयात" इसादिश्रुतेः परमात्मायत्तमेव कर्तृत्वम् । तच्च जीवेन स्वबुद्ध्या कृतं प्रयत्नमपेक्ष्य तदनुमतिदानेनेति विधि- निषेधाद्यवैयर्थ्यम् । अत एव निग्रहानुग्रहास्पदं च जीव इति ॥ सूत्रद्वयमपि व्याख्यातम् ॥ अशाधिकरणम् ।) अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवा- दित्वमधीयते एके ॥ ४२ ॥ कि जीवः परमात्मनोऽसन्तभिन्नः उत परमात्मैवाज्ञः अथ परमात्मवोपाधिसंबद्धः परमात्मांशो वेति संशयः ॥ असन्त- भिन्न इति प्रथमः पक्षः। पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतिामनीश- श्चात्मा बध्यते भोक्तृभावात् । सर्वस्य. वशी सर्वस्येशा- नः" इत्यादिभेदश्रुतेर्जीवपरमात्मनोः कर्मपरतन्त्रतातद्विपरीतत्व- श्रुतेश्च । अभेदश्रुतयो नरपतिरेव सर्वलोक इतिवदौपचारि- इति ॥ भेदश्रुतीनामविद्याविषयतयापाधिसंबंधवि- षयतया वा मुख्यत्तिसंभवात् अभेदश्रुतिमुख्यत्वायाज्ञः प- रमात्मा उपाधिसंबद्धो वा जीव इति युक्तम् ॥राद्धान्तस्तु-ना- नात्वैकत्वव्यपदेशात्परमात्मनः सत्यसङ्कल्पत्वसर्वज्ञत्वनिरक- द्यत्वश्रुतेरज्ञत्वोपाधिसंबन्धाद्यनुपपत्तेर्जीवशब्दस्य जीवशरीरक- परमात्मवाचित्वन "तत्वमसि।अयमात्मा ब्रह्म" इति सामानाधि- का ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पाद: । करण्यस्य मुख्यत्वात्, शरीरशरीरिणोविशेषणविशेष्यभूत- योः स्वरूपस्वभावभेदेन च भेदश्रुतेश्च मुख्यत्वात् विशिष्ट- वस्त्वेकदेशतया च विशेषणस्य परमात्मांशो जीवः । नानाव्य- देशादभेदव्यपदेशादन्यथा च भेदव्यपदेशाच्च । उक्तरीसोभयमु- ख्यत्वमियभिप्रायः । "ब्रह्म दाशा ब्रह्म दासाः" इत्यादिदाश- कितवादित्वमप्यधीयत एके शाखिनः । सर्वजीवव्यापित्वाद- भेदोपदेशस्य तत्रात्यादरः प्रतीयत इसर्थः ॥ मन्त्रवर्णात् ॥ ४३ ॥ मन्त्रवाच्चांश एव जीवः “पादोऽस्य विश्वा भूतानि " इति । पादाशब्दोंऽशवाची । अपि स्मर्यते ॥४४॥ " ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः" इति जी- वस्य परमात्मांशत्वं स्मर्यते च ॥ एकद्रव्यैकदेशत्वं ह्यशत्वं, अतो जीवस्य ब्रह्मैकदेशत्वेन जीवदोषा ब्रह्मदोषा एवेसाशङ्ख्याह- प्रकाशादिवत्तु नैवं परः ॥ ४५ ॥ तुशब्दः शङ्कानिवृत्त्यर्थः । प्रकाशवतां मणिमणिप्रभृती नां विशिष्टानां विशेपणभूतः प्रकाशो यथांशः तद्वज्जीवशरी- रतया जीवविशिष्टस्य ब्रह्मणोंशो जीवः । विशिष्टवस्त्वेकदेश- तया विशेषणस्य विशेषणं विशिष्टांशः । प्रादिशब्दात् द्रव्य- विशेषणतैकस्वभावजातिगुणशरीराणि गृह्यन्ते । विशेषणविशे- ध्ययोः स्वरूपस्वभावभेदाद्विशेषणभूतो जीवो यत्स्वरूपो ·वेदान्तदीपे यत्स्वभावश्च नैवं परः सर्वज्ञः सर्वज्ञः सससङ्कल्पो निरवद्य- श्वेसर्थः ॥ स्मरन्ति च ॥ ४६ ॥ प्रकाशादिवजीवस्यांशत्वं पराशरादयः स्मरन्ति च- "एकदेशस्थितस्याग्नेज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा । परस्य ब्रह्मणः शक्तिस्तथेदमखिलं जगत् ।।" तथा परं प्रति शरीरत्वं च- यत्किचित्सृज्यते येन सत्त्वजातेन वै द्विज । तस्य सृज्यस्य संभूतौ तत्सर्वं वै हरेस्तनुः ॥” इति । ब्रह्मांशत्वन च सर्वेषामात्मनां समत्वाद्वेदाध्ययनादौ के- षांचिदनुज्ञा केषांचित्परिहारश्च कथमुपद्यते तवाह- अनुज्ञापरिहारौ देहसंबन्धाज्ज्योतिरा- दिवत् ॥ ४७ ॥ ब्राह्मणादिशुच्यशुचिदेहसंवन्धादनुज्ञापरिहारावुपपद्यते । यथा ज्योतिषोऽग्नेरन्नस्य च शुच्यशुचिदेहसंबन्धादनुज्ञापरिहा- रौ तद्वत् (यथा श्रोत्रियागारादग्निराहियते, श्मशानादेस्तु परि- हियते, यथा चान्नादिः श्रोत्रियादेरनुज्ञायते, अभिशस्तादेश्वपरि- हियते ॥ असन्ततेश्चाव्यतिकरः ॥ ४८ ॥ जीवात्मनः प्रतिशरीरं भिन्नत्वादणुत्वेन तत्र तत्रावच्छिन्न- त्वाच्च भोगाव्यतिकरः । अज्ञब्रह्मजीववादे उपाधिसंबन्धिब्रह्म- जीववादे चाज्ञानसंबन्ध्युपाधिसबन्धि च ब्रह्मैवेति भोगव्यव- स्था न सिध्यतीत्यभिप्रायः॥

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। आभासा एव च ॥ ४९ ॥ अज्ञब्रह्मजीववादे सर्वज्ञस्य ब्रह्मणोऽज्ञानकल्पनास्वरू- पतिरोधानकल्पनाहेतव प्राभासा एव । चकारान्निरवद्यत्वादि श्रुतिविरोधश्च ॥ पारमार्थिकोपाधिसंबन्धिब्रह्मजीववादे अनाद्यदृष्टप्रवाहे- णोपाधिप्रवाहानादित्वात्तत्संबन्धिान ये दोषा न ते ब्रह्माण- प्रसज्यन्त इसत ग्राह- अदृष्टानियमात् ॥ ५० ॥ अदृष्टैस्तत्कृतोपाधिभिश्च ब्रह्मणश्छेदासंभवात्तत्कृता दो. षा ब्रह्माणि भवेयुः ॥ अभिसंध्यादिष्वपि चैवम् ॥ ५१ ॥ अदृष्टहेतुभूताभिसंध्यादिष्वप्युपाधिब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वं- तराभावात्पूर्वोपाधियुक्तं ब्रह्मैवेति न कश्चिद्विशेषः ॥ प्रदेशभेदादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ ५२ ॥ उपाधिसंवन्धिब्रह्मप्रदेशादनुपहितब्रह्मप्रदेशो भिद्यतेऽतो व्यवस्थोति चेन्न। उपाधिषु गच्छत्सु पूर्वमनुपहितब्रह्मप्रदेशस्या- न्तर्भावात् ॥ इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते वेदान्तदीपे द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः । (प्राणोत्पत्यधिकरणम् ।) तथा प्राणाः ॥ १ ॥ किं जीववदिन्द्रियाण्यपि नोत्पद्यन्त उत वियदादिवदुत्प-

·वेदान्तदीपे
“
धन्त इति संशयः ॥ नोत्पद्यन्त इति पूर्वः पक्षः । प्रलय-
कालेऽवस्थानश्रुतेः।उत्पत्तिवादा जीवोत्पत्तिवादवनेयाः। “अ-
सद्रा इदमग्र आसीत्-ऋषयो वा व ते ऽग्रे सदासीत्-पाणा वा
ऋषयः" इति हीन्द्रियाणां तदानीं स्थितिःश्रूयते ॥राद्धान्तस्तु-
प्राक्सृष्टरकत्वावधारणात् इन्द्रियाणाम्" एतस्माज्जायते प्राणो
मनः सर्वेन्द्रियाणि च " इत्युत्पत्तिश्रुतेरुत्पत्तिनिषेधनियत्ववच-
नाभावाच्च वियदादिवदुत्पद्यन्ते। प्राणा वा ऋषयः" इति
प्राणशब्दनिर्दिष्टः परमात्माऽभिधीयते ॥ सूत्रार्थः-तथा प्राणाः।
यथा जीवा नोत्पद्यन्ते तथैवेन्द्रियाण्यपि ॥
गौण्यसंभवात्तत्प्राक्श्रुतेश्च ॥ २॥
चस्त्वर्थः। तुशब्दात्पक्षो व्यावृत्तः। इन्द्रियाण्युत्पद्यन्त एव।
कुतः। तत्प्राक्श्रुतेः । तस्य परमात्मन एव प्रागवस्थानश्रुतेः“स-
देव सोम्येदमग्र आसीत् । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ।
एको ह वै नारायणः आसीत्" इति। प्राणशब्दस्य "प्राणाम-
भिमविशति" इति परमात्मन्यपि प्रसिद्धेः । ऋषित्वं हि द्रष्ट-
त्वम् । तत्तु तस्यैव संभवति । बहुत्वासंभवाद्वहुवचनश्रुतिौणी।
एषां प्रागवस्थानासंभवात् ॥
तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॥ ३ ॥
इतश्च । वाचः परमात्मव्यतिरिक्तनामधेयस्य तत्पूर्वक-
त्वात् तत्तद्वस्तुसृष्टिपूर्वकत्वात्, "तद्धेदं त_व्याकृतमासीत्तन्नाम-
रूपाभ्याम्" इत्यादिश्रुतेः, परमात्मैव तदा प्राणशब्दनिर्दिष्टः ॥
(सप्तगत्यधिकरणम् ।)
सप्त गतेर्विशेषितत्वाच ॥४॥

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।
किमिन्द्रियाणि सप्तैवोत एकादशेति संशयः॥ सप्तवे-
ति पूर्वः पक्षः। “ सप्त प्राणाः प्रभवंति"इत्यादिषु सप्तानामव
जीवेन सह संचारश्रवणात् “यदा पञ्चावतिष्ठते ज्ञानानि
मनसा सह । बुद्धिश्च" इति सप्तानामेव योगकाले ज्ञानानीति
विशेषितत्वाच्च श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि मनो बुद्धि-
श्चेति सप्तव । राद्धांतस्तु-श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि वागा-
दीनि च कर्मोन्द्रयाणि मन इत्येकादश । वाग्घस्तादीनामपि
श्रोत्रादिवत्कार्यभेदेन जीवोपकरणत्वाविशेषात् । “दशेमे पुरुषे
प्राणा आत्मैकादशः । इन्द्रियाणि दशैकं च" इत्यादिश्रुतिस्मृति-
भ्यश्च । वागादीनां जीवेन सह गमनाभावात् सप्तानामेव गति-
श्रवणम् । योगकाले विशेषणं च ज्ञानेन्द्रियाणां मनमस्तद्-
वृत्तिरूपबुद्धश्च प्राधान्यात् ॥ सूत्रार्थ:--सप्तानामेव गतिश्रव-
णात् ज्ञानानि पंच मनो बुद्धिश्चेति विशेषितत्वाच्च तानि
सप्तैव ॥
हस्तादयस्तु
स्थितेऽतो नैवम् ॥ ५ ॥
नैवं न सप्तवेद्रियाणीयर्थः । श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि
पंच हस्तादीनि च कर्मोन्द्रियाणि पंच मन इसकादश। त-
त्र श्रोवादीनि जीवेन सह शरीरांतरगमनेऽपि गच्छंत । वाग्घ-
स्तादीनि कर्मेन्द्रियाणि तु स्थिते शरीरे तेनैव सहोत्पत्तिविना-
शयोगीन्युपकारीणि । अतो नैवमित्यन्वयः। जीवे देहान्तर-
वस्थित एषां जीवोपकारकत्वाविशेषात् “दशेमे पुरुषे प्राणा
आत्मैकादशः" इसादिवचनाच्चेयाभिप्रायः। आत्मशब्दो मनो
वाची । इतोऽधिकव्यपदेशो मनोवृत्तिभेदविषयः ॥
(प्राणाणुत्वाधिकरणम् ।)
अणवश्च ॥ ६ ॥

·वेदान्तदीपे . इन्द्रियाणि किं सर्वगतान्युताणुपरिमाणानीति संशयः ॥ सर्वगतानीति पूर्वः पक्षः त एते सर्व एव समाः सर्वेऽन- न्ताः" इति प्राणानामानन्त्यश्रवणात् ॥ राद्धान्तस्तु-"मा- णमनूकांमन्तं सर्वे प्राणा अनुक्कामन्ति " इति प्राणानामुक्का- न्तिश्रवणात्परिमितत्वे ससप्रत्यक्षत्वादणव: । आनन्सअ- तिस्तु अथ यो ह वे ताननन्तानुपास्ते " इत्युपासनविधा- नादुपासनफलबाहुल्यविषया ॥ श्रेष्टश्च ॥ ७ ॥ श्रेष्ठः प्राण उत्पद्यते । नात्र न्यायातिदेशः । अधिकाश- ङ्काभावात् । पृथग्योगकरणमुत्तरत्र चिन्तार्थ । श्रेष्टः पञ्च- वृत्तिः पाणः । श्रेष्टयं तु प्राणसंवादे तस्य श्रेष्टयाभि धानात् ॥ ( वायुक्रियाधिकरणम् ।) न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ८ ॥ किमयं श्रेष्टः प्राणो वायुमात्रमुत तत्क्रिया अथ वायुरेव कंचन विशेषमापन्न इति संशयः । वायुमात्रमिति पक्षः । “यः प्राणः स वायुः" इति व्यपदेशात् ।। वायुमावे प्राण- प्रसिद्धयभावादुच्छ्वासनिःश्वासरूपवायुक्रियायां प्राणप्रसिद्धेः वायोः क्रियाविशेष एव प्राण इति द्वितीयः॥राद्धान्तस्तु-नवा- युमा तक्रियामानं वा प्राणः । आप तु देहधारणयोग्यता- रूपविशेषमापन्नो एतस्माज्जायते प्राण:-खं वायुः" इति वायुप्राणयोः पृथगुत्पत्त्युपदेशात्।क्रियायाश्च पृथगुपदेशो न संभवति। तेजःप्रभृतिष्वदर्शनात्। चक्षुरादिकरणैः सह जीवोपक- रणतयोपदेशात देहेन्द्रियधारणरूपोपकाराधिक्यात् चक्षुरादि- मथमः वायुः।

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । भ्यः प्राधान्यवचनाच न क्रियामात्रम् ॥ सूत्रार्थः-वायुमात्रं तक्रिया वा न प्राणः । पृथगुपदेशात् । प्राणो जायते खं वायुः इति हि पृथगुत्पत्तिरुपदिश्यते ॥ वायोः पृथगुपदिष्टतया तस्मादन्योऽयं प्राणः किमग्न्या- दिवद्भूतान्तरमियाशङ्याह- चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिभ्यः ॥ ९ ॥ तुशब्दः शङ्कानिवृत्त्यर्थः । प्राणो न भूतान्तरमापे तु वा- युरेवावस्थान्तरमापन्नः । चक्षुरादिवज्जीवोपकरणम् । तच्चो- पकरणत्वमुपकरणभूतैरिन्द्रियैः सह शिष्टयादिभ्योऽवगम्यते । शिष्टिः शासनमुपदेशः। उपदिश्यते हि अयं प्राणश्चक्षुरादि- भिः सह प्राणसंवादादिषु । तत्सजातीयत्वे हि ताज्यते । प्रा- णशब्दगृहीतेषु करणेषु अस्य " अथ यो ऽयं अथ यो ऽयं मुख्यप्राणः " इति विशेष्याभिधानमादिशब्देनोक्तं। तदाप तत्सजातीयत्वे हि भवात॥ अकरणत्वाच्च न दोषस्तथा हि दर्शयति ॥ १० ॥ करणं क्रिया। प्रकरणत्वं क्रियारहितत्वम् । जीवोपकरणभू- तस्यास्य प्राणस्य जीवोपकारक्रियारहितत्वेऽपि न दोष उ- द्भावयितुं शक्यः । यतः श्रुतिरेव तथा दर्शयति उपकारप्रकारं दर्शयात । “यस्मिन्नुकान्त इदं शरीरं पापिष्ठतरं दर्शयते स वः श्रेष्टः" इति वागादिमुख्यप्राणपयन्तं करणानि प्रसेकमभिधाय माणोक्रमणे शरीरेन्द्रियशैथिल्याभिधानात् ॥ प्राणापानादिनामविभाग एक एव प्राण इत्याह- ·वेदान्तदीपे पञ्चवृत्तिर्मनोवढ्यपदिश्यते ॥ ११ ॥ माणापानादिवृत्तिभेदात्प्राण एव पञ्चधा व्यपदिश्यते । मनोवत् यथैकमेव मनः कामादित्तिभेदेन तेस्तैः शब्दरभिधीयत इति श्रुतिराह "कामः संकल्पः" इत्यारभ्य “ ही रित्येतत्सर्व मन एव" इति । एवं अपानादिसमानपर्यतान् व्यपदिश्य "एतत्सर्व प्राण एव" इति व्यपदेशात् प्राण एवं पञ्चवृत्तिरिति गम्यते ॥ (श्रेष्ठाणुत्वाधिकरणम् ।) अणुश्च ॥ १२ ॥ किमयं प्राणः सर्वगतोऽथाणुरिति संशयः ॥ सर्वगत इति पूर्वः पक्षः। स एभिस्त्रिीभोकैः समः " इसादिना प्राण- स्यानन्त्यव्यपदेशात् ।। राद्धान्तस्तु-“तमुक्तामन्तं प्राणोऽनूत्क्रा- माते " इत्युत्क्रान्तिवचनादिन्द्रियवत्प्राणश्चाणुः । एवमणुत्वे निश्चिते सर्वस्य प्राणायत्तस्थितित्वेन वैभववादः ॥ सूत्रमाप- व्याख्यातम ॥ ज्याोतराद्याधिष्टानं तु तदामननात्प्राणवता शब्दात् ॥ १३ ॥ अग्न्यादीनां जीवस्य चेन्द्रियाधिष्ठानं परमात्मायत्तमिति "परात्तु तच्छृतेः" इत्युक्तमेव स्मारयात विषयव्याप्तिज्ञापनाय। प्राणवता जीवे न सह ज्योतिरादेरग्न्यादागाद्यधिष्टानं तदा- मननाद्भवति । आमननं आभिमुख्येन मननम् । तत्संकल्पादेव भवतीयर्थः। “योऽग्नौ तिष्टन-अग्निमन्तरो यमयति" इत्यादि- बाब्दात् ॥

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । तस्य च नित्यत्वात् ॥ १४ ॥ सर्वेषामात्मतयाऽनुमावेश्य सर्वनियमनस्य निसत्वात्परमा- त्मनोऽवजनीयत्वादित्यर्थः। तत्सृष्ट्वा तदेवानुपाविशत्"इति श्रुतेः॥ (इन्द्रियाधिकरणम् ।) त इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ १५॥ किं प्राणशब्दनिर्दिष्टाः सर्वे एवेन्द्रियाणि उत श्रेष्ठव्यति- रिक्ताः प्राणा इति संशयः ॥ सर्वे एवोते पूर्वः पक्षः । सर्वे- षामावशेषेण प्राणशब्दनिर्देशात्करणत्वाच ॥ राद्धान्तस्तु-श्रेष्ठ- व्यतिरिक्ताः प्राणा इन्द्रियाणि । तेष्वेव इन्द्रियशब्दानर्दे- शात् “ इन्द्रियाणि दशैकं च " इसादौ । एषामाप प्राणशब्द- निर्देशः प्राणाधीनत्तित्वेन । तथा च श्रुतिः "त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् तस्मादेत एतेन व्याख्यायन्ते" इति । रूपमभवन तद- धीनवृत्तयोऽभवन् इत्यर्थः ॥ सूत्रार्थ:-श्रेष्ठावन्यन ये माणा- स्त इन्द्रियाणि तेष्वेव तव्यपदेशादिन्द्रियव्यपदेशात् ॥ भेदश्रुतेर्वैलक्षण्याच्च ॥ १६ ॥ "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति मनस इन्द्रियेभ्यो भेदेन प्राणस्योत्पत्तिश्रुतेः । इन्द्रियेषूपरतेष्व- पि प्राणवृत्तेर्दर्शनेन प्राणत्तिवैलक्षण्याच्च ॥ (संज्ञामूर्तिकलप्तचाधिकरणम् ।) संज्ञामूर्त्तिक्लूप्तिस्तु निवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥१७॥ किं प्रपञ्चव्यष्टिस्टष्टिर्जीवभूताच्चतुर्मुखातू उत तच्छरीर- ·वेदान्तदीपे कात्परमात्मन एवेति संशयः ॥ केवलात् चतुर्मुखादिति पूर्वः पक्षः । " अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति व्यतिरेकश्रुतेः । जीवस्य परमात्माशत्वेन "व्याकरवाणि " इत्युत्तमपुरुषनिर्देशोऽपि कथं चिदुपपद्यते ।। राद्धान्तस्तु-"नामरूपे व्याकरवाणि तासां त्रिवृतं त्रितमैके- कं करवाणि" इति त्रिवृत्करणं कुर्वत एव नामरूपव्याक्रि- योपदेशात्परमात्मन एव नामरूपव्याकरणरूपव्यष्टिमृष्टिः । त्रिकरणं तु न चतुर्मुखेन कर्तुं शक्यम्। अण्डमृष्ट्यत्तरकाल- भावित्वाच्चतुर्मुखोत्पत्तेः । त्रिवृत्कृतरेव तेजोऽवन्नैरंडसृष्टिसं- भवाच्च । “तदंडमभवद्वैम-तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा" इति हि स्मर्यते । "नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहिति विना । नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः ॥ समेसान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः। महदाद्या विशेषांता ह्यडमुत्पादयंतित ॥" इति । अतश्चतुर्मुखशरीरकात्परमात्मन एव व्यष्टि सृष्टिः। एवं सति व्याकरवाणीत्युत्तमपुरुषनिर्देशः संमंजसः। अनेन जीवेनेति व्य- तिरेकनिर्देशाऽपि जीवशरीरकेणात्मना इसन्वयात्समंजसः । जीवशब्दस्तेजःप्रभृतिशब्दवज्जीवशरीरक ब्रह्मवाचीति ह्यक्त- म् । जीवेनात्मनेति सामानाधिकरण्यं च मुख्यम् । "प्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति समानकर्तृकत्वनिर्देशश्च मुख्यः॥ सूत्रार्थः---तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । नामरूपक्लूप्तिः पर- मात्मन एव । कुतः । त्रिवृत्करणं कुर्वत एव नामरूप- व्याकरणापदेशात् । त्रिवृत्करणं तु परमात्मन एव क- मत्युक्तम् ॥

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
:
अन्नमशितं वेधा विधीयते " इत्यादिना चतुर्मुखसृष्टव-
स्तुषु त्रिवृत्करणप्रकारो हुपदिश्यते प्रतश्चतुर्मुखेन केवलेन
तच्छक्यमियाशक्याह-
मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ १८ ॥
तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि " इति निर्दिष्टं
त्रिवृत्करणं “अन्नमशितं त्रेधा विधीयते" इत्यादिना नोपादे-
श्यते । " तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं यो मध्यमस्तन्मासं
योऽणिष्ठस्तन्मनः" इति मांसाद्यपि हि भौममेवोपदिश्यते। "अ-
नमशितं त्रेधा" इति प्रक्रमात् “अन्नमयं हि सोम्य मनः" इति वा-
क्यशेषाच्च। तेजोऽबन्नानां त्रिवृत्करणप्रकारे झुपदिश्यमाने मांस-
मनसोःपुरीषागौमादणुत्वेनाणीयस्त्वनाप्यत्वं तैजसत्वं च प्रस-
ज्यत । तथेतरयोरपि पर्याययोः"आपः पीताःतेजोऽशितम्" इति
पर्याययोस्त्रयाणां त्रयाणां भागानां यथाशब्दमाप्यत्वं तैजसत्व
मेवोपदिश्यते। तत्रापि ह्यापः पतिाः। तेजोऽशितमिति हि प्रक्रमः।
पुरीषमांसमनांसि पृथिवा विकाराः, मूत्रलोहितप्राणा अधिका-
राः,अस्थिमज्जाबाचस्तेजाोविकारा इाते प्रतिपत्तव्यम्।वाक्य शेषो-
पि"आपोमयःप्राणः तेजोमयी वाक्" इति। प्रागुक्तत्रिवृत्करण-
प्रकारे हि मूत्रमाणयोः स्थविष्टत्वाणीयस्त्वाभ्यां भौमत्वतेज-
सत्वमसक्तिः। तेजोऽशितमित्यत्रापि पूर्वयोभौमत्वाप्यत्वापत्तिः।
अतोऽत्रप्रागेव त्रिवृत्कृतस्यान्नादेः तस्यैव त्रेधा परिणाम उपाद-
श्यते। "तस्य यः स्थविष्ठो भागस्तत्पुरीषमथ यो मध्यमस्तन्मां-
सं योऽणिष्टस्तन्मनः" इति मांसाद्यपि भौममेवोपदिश्यते ॥
प्रागेव त्रिवृत्कृतं चेत्कथं केवलान्नाादेशब्दरुच्यत इयत्राह-
वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः ॥ १९ ॥

·१४०
वेदान्तदीपे
वैशेष्यं विशेषभावः । विवृत्कृतेऽप्येकैकस्मिन् तत्र तत्राना-
याधिक्यरूपविशेषभावादनादिवादः । द्विरुक्तिरध्यायपरिसमा.
प्तिद्योतना ॥
इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते वेदान्तदीपे द्वितीयस्याध्या-
यस्य चतुर्थः पादः । समाप्तोऽध्यायः॥

·वेदान्तदीप तृतीयोऽध्यायः । (तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् ।) तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननि- रूपणाभ्याम् ॥ १ ॥ देही देहान्तरगमने देहकारणभुतर्भूतमूक्ष्मैः संयुक्तो ग- च्छति नेति संशयः ॥ न संयुक्तो गच्छतति पूर्वः पक्षः। देहा- रंभाय तत्र भूतसूक्ष्मणां मुलभत्वात् ॥ राद्धान्तस्तु-पञ्चाग्नि- विद्यायाम् "वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भव- न्ति । इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति" इति प्रश्नप्रतिवचनाभ्यामाद्भिर्भूतान्तरसंसृष्टाभिः सह जीवस्य गम- नं प्रतीयते इति भूतमूक्ष्मैः सहैव गच्छति ॥ सूत्रार्थस्तु-तदन्तर- प्रतिपत्तौ संज्ञामूर्तिक्लुप्तिरित्यत्र मूर्तिशब्दन देहः प्रस्तुत इति- तच्छब्देन देहः परामृश्यते । तदन्तरपतिपत्तौ देहान्तरगमने रह- ति संपरिष्ठक्तः जीवो भूतमूक्ष्मैः संपरिष्टक्तो गच्छति । कुतः। प्रश्ननिरूपणाभ्याम्"वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुपवचसो भवन्ति । इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति" हाते हि प्रश्नपतिवचने। देहारंभिका आपः त्रिवृत्करणेन भुतान्तर- संसृष्टा छुपर्जन्यपृथिवीपुरुषामिषु जीवेन सह प्रविष्टाः पञ्च- म्यामाहुतौ योषिदग्निमवेशवेलायां पुरुषशब्दाभिलपनीया भ- ·वेदान्तदीपे वन्ति । पुरुषाकारतां भजन्त इत्यर्थः । अतो जीवेन सह गमनं प्रतीयते ॥ कथमप्छब्देन सर्वेषामभिधानमिसाशयाह- व्यात्मकत्वात्तु भयस्त्वात् ॥ २ ॥ तुशब्दः शङ्काव्यावृत्यर्थः । अपां त्रिवृत्करणेन यात्मक- स्वादाप इति भूतान्तरसंसृष्टा अपोऽभिधीयन्ते । अपां भूयस्त्वा- दाधिक्यादप्छदेनाभिधानम् ॥ प्राणगतेश्च ॥ ३ ॥ इतश्च भूतमूक्ष्मैः संयुक्तो याति । “तमुक्तामन्तं प्राणोऽनू- स्क्रामति पाणमनूकामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति" इति प्राणानामिन्द्रियाणां जीवेन सह गमनश्रुतेः, इन्द्रियाणां देहा- श्रयत्वेन देहोऽपि मृक्ष्मरूपेण गच्छतीति गम्यते । स्मर्यते च मनः षष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि" इत्यादिना । न च निराश्रयाणां गतिरुपपद्यते इति तदाश्रयाणां भूतसूक्ष्मा- णां गतिरभ्युपगन्तव्या ॥ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ४ ॥ “यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्यति वातं प्राणश्चक्ष- रादिसम्" इति मरणवलायां वागादीनामग्न्यादिष्षप्ययश्रुते- जीवेन सह गमनश्रुतिरन्यथा नेयेति चेन्न । भाक्तत्वात् तत्र वागादिशब्दानाम्। वागाद्यभिमानिदेवतासु हि तत्र वगादयःश- ब्दाः । " ओषधीर्लोमानि वनस्पतीन्केशाः" इत्यनपियद्भिर्लो- मादिभिः सह पाठात् ॥

·ACADEMYCE
तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । MELKC571431
प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्यु-
पपत्ते : ॥ ५ ॥
प्रथमे झुलोकाग्निहोम अपामश्रवणादापो भूतान्तरसंसृष्टा
गच्छन्तीति वक्तुं न शक्यते, तब हि " तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ
देवाः श्रद्धां जुह्वति" इति श्रद्धैव होम्यत्वेन श्रूयते इति चेन्न ।
ता आप एव हि श्रद्धाशब्देनोच्यन्ते । प्रतिवचनस्य प्रश्नानुगु-
ण्योपपत्तेः। " वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भ-
वन्ति " इति अपां पुरुषवचस्त्वप्रकारे पृष्टे स एव हि प्रतिव-
क्तव्यः । अनः श्रद्धाशब्देन ता आप एवोच्यन्ते । " श्रद्धा वा
प्रापः" इति श्रूयते ॥
अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ ६ ॥
प्रापः पुरुषवचसो भवन्ति । श्रद्धां जुह्वात " इति यु-
लोकादिष्वाप एव गच्छन्तीति श्रूयते, न तत्पारष्वक्तो
जीवः, अतः प्रश्नपतिवचनयोर्जीवस्याश्रुतत्वात्तत्संयुक्तो जी-
वो गच्छनीति न शक्यं वक्तुमिति चेन्न । इष्टादिकारिणां
प्रतीतेः । उत्तरत्र “अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते
धूममाभिसंभवन्ति " इत्यादौ इष्टादिकारिणां जीवानां यु-
लोकादिगमनपुनरावृत्तिप्रकारवचने धुलोकाग्निसंबद्धस्याप्छन्द-
वाच्यस्य सोममापन्नस्य प्रसभिज्ञानादत्राप इति तत्संयुक्तो
जीव एवोच्यते ॥
प्राकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा-तं देवा भक्षयन्ति "
इति धूमादिना गतस्य देवैर्भक्ष्यमाणत्व पणात् जीवस्यान-
दनीयत्वाच न जीवस्तत्रोक्त इसाशङ्ख्याह-
भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात्तथा हि दर्शयति ॥ ७ ॥

·वेदान्तदीपे वाशब्दः शङ्काव्यावृत्त्यर्थः । “ तं देवा भक्षयन्ति " इति भक्ष्यत्ववचनं भाक्तं केवलष्टादिकारिणामनात्मवित्वादेवोप- करणत्वाभिप्रायम् । अनात्मविदः केवलेन्द्रादिदेवयाजिनो हि देवान् प्राप्य तदुपकरणं भवन्ति । तथाहि दर्शयति श्रु- तिः यथा पशुरेवं स देवानाम् " इति । अतो भूतसूक्ष्मैः संपरिष्वक्तो जीवो रहति ॥ (कृतात्ययाधिकरम् ।) कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतम- नेवं च ॥ ८ ॥ धूमादिना गतो निवर्तमानो जीवः सानुशयो निवर्तते उत नेति मंशयः ॥ नेति पूर्वः पक्षः । अनुशयो हि भुक्तशि- ष्ट्र कर्म। “यावत्संपातमुषित्वा । पाप्यान्तं कर्मणः " इसादिश्रु- तिभ्यः कृत्स्नस्य कर्मणोऽनुभूतताप्रतीते नुशयवानिवर्तते ॥ राद्धान्तस्तु-रमणीयचरणा ब्राह्मणादियोनि कपूयचरणा: कुत्सितकर्माणः श्वशूकरादियोनिं प्रतिपद्यन्त इति श्रुतेः, "प्राप्यान्तं कर्मणः" इसादिश्रुतिः फलदानप्रवृत्तकर्मविषयेति सानुशयो निवर्तते ॥ सूत्रार्थः-कृतात्यये कृतस्य पुण्यकर्मणोऽ- त्ययेऽनुशयवान् भुक्तशिष्टकर्मवान् निवर्तते।कुतः। दृष्टस्मृतिभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यामवगम्यते । इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापोरन्" इति श्चतिः । “त- तः परिवृत्तौ कर्मफलशेषेण जाति रूपम्" इसादिका स्मृतिः । यथेतमनेवं च प्रारोहणप्रकारेण प्रकारान्तरेण च निवर्तते । चन्द्रमसः स्थानादाकाशमियारोहणक्रमेणावरोहते। वायुधूमा- भ्रादिना प्रकारान्तरेणा च ॥ तद्य ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । चरणादिति चेन्न तदुपलक्षणार्थेति कार्णा- जिनिः ॥ ९ ॥ "रमणीयचरणा" इति रमणीयाचारस्य स्मृतिविहितस्य ब्राह्मणादिजन्ममाप्तिसाधनत्वस्मरणान्न कर्मवान्प्रत्यवरोहतीति चेन्न । चरणक्षतिः कर्मोपलक्षणाति कर्णाजिनिराचार्यों मन्यते । पुण्यस्यैव कर्मणः सुखप्राप्तिसाधनत्वात् ॥ आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥ १० ॥ स्मृतिविहितस्याचारस्याकिंचित्करत्वेनानर्थक्यं प्रसज्यत इति चेन्न । तदपेक्षत्वादाचारापेक्षत्वात् भुखसाधनभूतपुण्यकर्म- णः। " संध्याहीनोऽशुचिनियमनहः सर्वकर्मसु " इति सर्व हि पुण्यकर्माचारापेक्षमिति काजिनिमतम् ।। सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ॥ ११ ॥ तुशब्दः पूर्वमतव्यावृत्त्यर्थः । रमणीयचरणा:-कपृय- चरणाः" इति चरणशब्देन सुकृतदुष्कृते एव कर्मणी प्रतिपाद्यते। पुण्यं कर्माचरति" इति चरतेः कर्माण प्रसिद्धर्न ल. क्षणा न्याय्योत वादरिमन्यते । इदमेव सूत्रकाराभिप्रेतम् । तु- शब्देन पूर्वस्माद्यावृत्तेः । मुकदुष्कृते एचति व्यावर्तनात् । "आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात्" इति तु स्वीकृतम् ।। ('अनिष्टादिकार्यधिकरणम् । ) अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२ ॥ विहिताकरणप्रतिषिद्धसेवारताः पापकर्माणोऽपि धूमादिना चन्द्रमसं मत्वा निवर्तन्ते उत नेति संशयः ॥ गत्वैव निवर्तन्त ·घेदान्तदीपे इति पूर्वः पक्षः। " ये वैके चास्माल्लोकात्मयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति " इति सर्वेषामविशेषेण चन्द्रगमनश्श्रुतेः ॥ राद्धान्तस्तु-" अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममाभमभवन्ति" इति धूमादिना चन्द्रगमनस्य पुण्यकर्मफ- लत्वश्रवणात् तद्रहिताः पापकर्माणो न गच्छन्तीति “ये वैके च" इति बचनं सर्वेषां पुण्यकर्मणां चन्द्रगमन विषयम् ॥ सूत्रा- थ:-अनिष्टादिकारिणामपि इष्टापूर्ताद्यकुर्वा पापिनामपि चन्द्रगमनमस्ति “ ये वैके च" इति यतोऽविशेषेण श्रुतम् ॥ संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्गति- दर्शनात् ॥ १३॥ इयांस्तु विशेषः । संयमने यमशासने पापफलमनुभूयेत- रेषां पापिनां चन्द्ररोहावरोहौ। कुतः । तद्गतिदर्शनात् पापिनां यमसदनगतिदर्शनात् “वैवस्वतं संगमनं जनानाम्" इत्यादौ ॥ स्मरन्ति च ॥ १४ ॥ " सर्वे चैते वशं यान्ति यमस्य भगवन् किल" इति प- राशरादयः स्मरान्ति च ॥ अपि च सप्त ॥ १५ ॥ सप्तापि रौरवादयो लोकाः पापिनां गन्तव्यत्वेन स्म- यन्ते ॥ ननु सप्तसु लोकेषु गच्छतां कथं यमसदनमाप्तिरित्यत आह- तयापि च तद्व्यापारादाविरोधः ॥ १६ ॥ सप्तस्वाप रौरवादिलोकेषु यमव्यापारादेव गमनाचम- ·तृतीयाध्यापस्य प्रथमः पादः । वश्यताया अविरोधः । अतः पापिनामपि यमयातनामनुभूय चन्द्रारोहावरोहाववर्जनीयौ ॥ इति प्राप्त उच्यते- विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥ १७ ॥ तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । न पापकर्मणामार्चरादिना ब्र- ह्मगमनं धूमादिना चन्द्रगमनं च संभवति । तयार्विद्याकर्मणोः फलत्वात् । कथमवगम्यते तत्फलत्वामिति । इत्थं प्रकृतत्वाविद्या- कर्मणी हि प्रकृस तत्फलत्वेन गतिद्वयं प्रतिपाद्यते तद्य इत्थं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते तेऽचिषमभिसंभवन्ति " इति " अथ य इमे ग्राम इष्टापूत दत्तमित्युपासते ते धूममाभिसंभवन्ति " इति च । पापिनां विद्यारहितत्वेन ब्रह्मग- मनाभाववत् पुण्यकमरोहतत्वेन चन्द्रगमनमपि न संभवती- सर्थः ॥ "पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति" इति पञ्चमा- हुसा देहारंभश्रवणात् तस्याश्चन्द्रगमनपूर्वकत्वेन पापिनामपि देहारम्भाय चन्द्रगमनमवश्य भवतीयाशङ्ख्याह- न तृतीये तथोपलब्धेः ॥ १८ ॥ केवलपापकर्माणः तृतीयस्थानम्। न तृतीय स्थाने देहारम्भा- य पञ्चमाहुत्यपेक्षाऽस्ति । तथोपलब्धेः “ वेत्थ यथा केनासौ लोको न संपूर्यते" इति धुलोकस्याप्राप्ता क इति प्रश्नस्य प्रतिव- चने " अथैतयोः पथोर्न कतरेण च न तानीमानि क्षुद्राण्य- सकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येतत्नृतीय स्थानं तेनासौ लोको न संपूर्यते" इति तृतीयस्थानस्य द्युलोकामाप्ति- श्रवणात् तस्य देहारंभे पञ्चमाहुत्यनपेक्षत्वं छुपलभ्यते ॥

·चेदान्तदीप स्मयतेऽपि च लोके ॥ १९ ॥ पुण्यकर्मणामपि केषां चिद्रौपद्यादीनां देहारंभे पञ्चमा- हुसनपेक्षत्वं शिष्टलोकेऽपि स्मर्यते ॥ दर्शनाच्च ॥ २० ॥ श्रुतावाष दृश्यते केषाश्चिदेहारंभे पञ्चमाहुसनपेक्षत्वम् । " तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्यंड जीवजमुद्भिज च" इति स्वोदजोगिज्जयोहारंभे पश्चमाहुस- मपेक्षत्वम् ॥ अंडजं जीवजद्भिज्जम् " इसत्र स्वेदजस्य ग्रहां न विद्यत इत्याशझ्याह- तृतीयसब्दावरोधः संशोकजस्य ॥ २३ ॥ अंड जीवजमुद्भिज्जम् " इत्यत्र तृतीयेनों- द्भिज्जशब्दन संशोकजस्य स्वेदजस्यावरोधः संग्रह इत्यर्थः । ततः केवलपापकर्मणां चन्द्रारोहावरोहौ न सं- भवतः ॥ (सत्स्वाभाव्यापत्यधिकरणम् 4.) तत्स्वाभाव्यापत्तिरुषपत्तेः ॥ २२ ॥ घूमादिना चंद्रमसं प्राप्तस्य प्रत्यवरोहनकार आम्नायते "यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुर्यायुभूत्वा घूमो भवति धूमो भूत्यानं भवसन भृत्वा मेघो भवति मेधौ भूत्वा प्रवर्षति" इति । अत्री- काशादिभाव कि देवमनुष्यादिभाववदाकाशादिवशरीरस्वमुत तत्साहइयापत्तिरिति संशयः प्रकाशादिशासरस्वमिति पूर्व पक्षों श्रद्धाया सामरीजभाववर तंत्र हितच्छरीरवी- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । प्राका- वोच्यते ॥ राद्धान्तस्तु-आकाशादिप्राप्तौ सुखदुःखानुभवा- भावात् तत्मादृश्यापत्तिरेव । सुखदुःखानुभवाय हि सोमा- दिशरीरत्वम् ॥ सूत्रार्थ:-तत्स्वाभाव्यापत्तिः प्राकाशादि- सादृश्यापत्तिरुपपत्तेः सुखदुःखानुभवाभावाख्योपपत्तेः ॥ (नातिचिराधिकरणम् । ) नातिचिरेण विशेषात् ॥ २३ ॥ आकाशवायुधूमाभ्रमेघवर्षप्राप्तौ किं तत्र नातिचिरं तिष्ठ- ति उतानियम इति संशयः ॥ अनियम इति पूर्वपक्षः । ना- तिचिरेणेति विशेषवचनाभावात् ।। राद्धांतस्तु-उत्तरत्र त्री- ह्यादिभावे “अतो वै खलु दुनिष्पतरम्' इति विशिष्य चिरेण गमनवचनं ततः प्राचीनेष्वचिरगमनं द्योतयतीति शादियावद्वीह्यादि प्राप्तौ नातिचिरं तिष्ठति ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥ ( अन्याधिष्ठिताधिकरणम् ।) अन्याधिष्ठिते पर्ववदभिलापात् ॥ २४ ॥ अवरोहतो जीवा बीह्यादिभावेन जायंत इति श्रूयते " मेघो भूत्वा प्रवर्षतित इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयास्तल- माषा जयन्ते " इति । ते किं व्रीह्यादिशरीरा जायन्त उ- तान्यैः क्षेत्रज्ञैः व्रीह्यादिशरीरैरधिष्ठितान्त्रीह्यादीनाश्लिष्यन्तीति संशयः ॥ जायन्त इति वचनाद्वीह्यादिशरीरभोक्तारोजायन्त एवोत पूर्वः पक्षः ॥ सद्धान्तस्तु-ब्रह्मादिजन्महेतुभूतकर्मवि- शेषाश्रवणाद्रीह्यादिसंश्लेषमात्रमेव । जायन्त इति जन्मवचनं औ- पचारिकम् । ब्राह्मणादिशरीरभावे हि रमणीयचरणा इति जन्महेतुभूतं पुण्यपापरूपं कर्म श्रूयते ॥ सूत्रार्थस्तु-अन्याधि- ·वेदान्तदीपे ष्ठिते अन्यक्षेत्रज्ञाधिष्ठिते ब्रीह्यादौ संश्लेषमात्रं कुतः पूर्ववदभि- लापादाकाशादिभाववत्केवलवह्यिादिभावाभिलापात् । जन्म- हेतुकर्मानभिधानादिसर्थः ॥ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ २५ ॥ यद्यपि ब्रीह्यादिभावेन जायन्त इसत्र जन्महेतुकर्माश्रुतं त- थापि पूर्वश्रुतमिष्टादिकर्माग्नीषोमीयादिहिंसागर्भवेनाशुद्धं ब्री- ह्यादिजन्मनोऽपि हेतुर्भवतीत चेन्न। हिंसाभावशब्दात् । यूपे हि संज्ञप्तस्य स्वर्गावाप्तिमाधनभाववादिशब्दः श्रूयते "हिरण्यशरीर ऊर्द्धः स्वर्गलोकमेति । न वा उवेतन्नियसे न जरिष्यास" इसादि ॥ रेतःसिग्योगोऽथ ॥ २६॥ इतश्च व्रीह्यादिसंश्लेषमात्रम् । ब्रह्मादिभावानन्तरं रेतःसि- ग्योगः श्रूयते “ यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एवं भवति" इति। अत्र हि पुरुषसंश्लेषमात्रमेव श्रुतम् । एवं बाह्या- दिभावेऽपीत्याभिप्रायः ॥ योनेः शरीरम् ॥ २७ ॥ योषित्प्राप्तः पश्चादेवावरोहतो जीवस्य शरीरमाप्तिः तत्रै- व मुखदुःखोपभोगात् । ततः प्रागाकाशादिषु तत्तत्संश्लेषमात्र- मिसभिप्रायः॥ इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते वेदान्तदीपे तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः । ACADE... ME... Acc . .. EARCH 18762

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः।
(सन्ध्याधिकरणम् ।)
संध्ये सृष्टिराह हि ॥ १ ॥
स्वप्नमधिकृत्य श्रूयते " न तत्र रथा न रथयोगा न प-
न्थानो भवान्त । अथ रथान्रथयोगान्पथः सृजते "
इत्या-
रभ्य "अथ वेशन्तान् पुष्करिण्यः स्रवन्त्यः सृजते स हि क-
र्ता" इति। किं स्वाप्नानामर्थानां स्रष्टा जीव एव उत परमात्मे-
ति संशयः ॥ स्वप्नदृशो जीवस्य सन्निधानात्स हि कति स
एव हि परमामृश्यते । जीवस्यापि सस सङ्कल्पत्वं प्रजापतिवा-
क्याोदतामति स एव स्रष्टेति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-जीव-
स्य सत्यसंकल्पत्वादिकं स्वाभाविकमाप संसारदशायां परम-
पुरुषसंकल्पात्तिरोहितामात न जीवस्य संकल्पमात्रेण स्रष्टत्वमु-
पपद्यते । अनः पुरमपुरुष एव सकलेतरपुरुषानुभवाविषयांस्तत्त-
त्पुरुषमात्रानुभाव्यान्तत्तत्कालावसानान्स्वानार्थान्सृजति ॥ मू-
वार्थस्तु-सन्ध्ये स्वप्ने श्रुयमाणा रथादिसृष्टिः स्वप्नदशाजीवेन
कृता । कुतः । आह हि स हि कति तस्यैव परामर्शा-
दिसर्थः ॥
निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥ २ ॥
एनमेव जीवं निर्मातारं स्वाप्नानामानामेके शाखिनोऽधी-
यते य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्ममाणः"
इति । अत्र कामशब्दनिर्दिष्टाः काम्यमानतया पुत्रादय एव । चश-
ब्दोऽवधारणे । अत्र हि " सर्वान्कामान् ” इति कामशब्देन
प्रकृतान् शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व" इति विविनक्ति ॥
मायामानं तु कात्स्य॑नानभिव्यक्तस्वरू-
पत्वात् ॥ ३ ॥

·वेदान्तदीपे तुशब्दात्पक्षो निवर्तते । न जीवन सृष्टं स्वाममर्थजातमपि तु परमेश्वरमायामात्रम् । सकलेतरपुरुषानुभवाविषयं तदेकानु- भाव्यतत्कालावसानमाश्चर्यभूतमर्थजातमीश्वरः सृजतीत्यर्थः । जीवस्य स्वतः सत्यसंकल्पत्वादेः कृत्स्नस्य संसारदशायामन- भिव्यक्तस्वरूपत्वात् तस्य हि संकल्पमावेण स्रष्टत्वं नोप- पद्यते। “कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः" इति परमपुरुषमेव नि- र्मातारमाह । “य एषु सुप्तेषु जागर्ति । तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्योति कश्चन" इति उपक्रमोपसंहारयोः परमपुरुषा- साधारणधर्मपतीतेः। स हि कर्तेति च तेनैकार्थ्यात्परमपुरुष- मेवाहु ॥ जीवस्य स्वाभाविकं चेत्सत्यसंकल्पत्वादिकं कथं नाभि- व्यज्यते इत्याशङ्ग्याह- पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्ध- विपर्ययौ ॥ ४ ॥ तुशब्दः शङ्कानिवृत्त्यर्थः । परमपुरुषाभिध्यानादस्य स्वा- भाविक स्वरूपमनादिकर्मप्रवाहेण कृतापराधतया तिरोहितम् । ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ततः परमपुरुषसंकल्पादेवं ह्यस्य बन्ध- विपर्ययौ संमारमोक्षौ श्रूयेते " को खेवन्यात्कः प्राण्याद्यदेष प्राकाश श्रानन्दो न स्यात् एष ह्येवानन्दयाति । परं ज्योति- रुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते " इत्यादौ ॥ तिरोधानप्रकारमाह- देहयोगाहा सोऽपि ॥ ५ ॥ सोऽपि तिरोधानभावोऽपि देहयोगाद्वा भवति । वाशब्दो विकल्पार्थः । व्यवस्थितश्च विकल्पः । देवमनुष्यादिदेहाकारे- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । .. १५३ ण परिणताचिद्योगात्मृष्टिवेलायाम् नामरूपविभागानहसूक्ष्मद- शापनाचिद्योगेन प्रलयकाले ॥ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्धिदः ॥ ६ ॥ इतश्च स्वाप्नरथादयो न जीवसंकल्पकृताः। यतः स्वप्नःशु- भाशुभयोः सूचक इति श्रुतेरवगतम् । यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यात । समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने ।। यः स्वप्ने पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं च पश्यति । स एनं हन्ति " इत्यादिषु स्वप्नाध्यायविदश्चाचक्षते । जी. वसङ्कल्पकृतत्वे हि सूचकत्वं न संभवति । स्वसङ्कल्पकृतत्वे हि शुभानामेव सूचकानान्सृष्ट्वा तानेव पश्यति । अतः स्वानानां परमपुरुष एवं स्रष्टा ॥ (तदभावाविकरणम् ।) तभावो नाडीषु तच्छुतेरात्मनि च ॥ ७ ॥ नाड्यः पुरीतद्ब्रह्म च सुषुप्तिस्थानत्वेन श्रूयते । किमेषां विकल्प उत समुच्चय इति संशयः॥ विकल्प हात पूर्वः पक्षः। "आसु तदा नाडीषु मुप्तो भवति । ताभिः प्रसवसृप्य पुरीतति शेते । सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति" इति त्रयाणां नैरपे- क्ष्यप्रतीतेः॥ राद्धान्तस्तु-प्रासादखट्वापर्यंकवत्कार्यभेदेन समु- च्चये संभवति पाक्षिकबाधगर्भविकल्पो न युक्त इति समुच्चयो न्यायः । तत्र पर्यंकस्थानीयं ब्रह्म । यतः पर्यकवब्रह्म साक्षात्मु- षुप्तिस्थानम् ॥ मूवार्थ:-तदभावः स्वप्नाभावः सुषुप्तिरिसर्थः । भुपुप्ति डीवात्माने । चकारात्पुरीतति च। तच्छृते त्रयाणां मुषुप्तिस्थानत्वश्रुतेः । उक्तेन न्यायेन समुच्चयो न्याय्य इस- भिप्रायः ॥

·घेदान्तदीपे अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ ८ ॥ अस्माद्ब्रह्मणः प्रबोधश्चतिः अत एवोपपद्यते "सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामहे " इति श्रूयते ॥ (कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम् ।) स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥ ९ ॥ किं मुषुप्त एवं प्रबोधकाले उत्तिष्ठति उतान्य इति संश- यः ॥ सुषुप्तस्य सर्वोपाधिविनिर्मुक्तस्य ब्रह्माण सम्पन्नत्वेन मुक्तादविलक्षणत्वेन प्राचीनकर्मसंबन्धाभावादन्य इति पूर्वः पक्षः ॥ सुषुप्तस्य प्रारब्धकर्मासमापनाद्ब्रह्मज्ञानाभावेन पू- वकृतस्य कर्मणस्तेनैवोपभोक्तव्यत्वात् सोहामात प्रत्याभि- ज्ञानात् "त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा इसारभ्य यद्यद्भव- न्ति तदा भवन्ति " इति शब्दान्मोक्षसाधनाविध्यानर्थक्याच्च स एवोत्तिष्ठतीति राद्धान्तः । न चासौ शरीरेन्द्रियसंबन्धवि- निर्मुक्तः किं तु कलेवरप्रवर्तनायासादाश्वासनाय ब्रह्मण्य- पीतः पुनराश्वस्तः प्रवर्तनायोत्तिष्ठतीति ॥ सूत्रमपि व्या- ख्यातम् ॥ ( मुग्धाधिकरणम् ।) मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः परिशेषात् ॥ १० ॥ किं मूच्र्छा मरणादर्थान्तरमुत मरणमेवेति संशयः ॥ सर्वे- न्द्रियप्राणव्यापारोपरतर्मरणमेवोत पूर्वः पक्षः ॥ आकारवैरू- प्येण मूक्ष्मप्राणास्तित्वावगमरणायाधसम्पतिरिति राधा- न्तः॥ मूत्रार्थः मुग्धे मूच्छिते पुरुष याऽवस्था सा मूर्छा मरणा- यार्द्धमम्पत्तिः। कुतः । परिशेषात् प्राणादिसर्वव्यापारोपरतेन जागराद्यवस्था न च गतप्राणा तदाकारवैलक्ष्यण्येन मू- ·तनीयाध्यायस्य द्वितीयः पाद: । क्ष्ममाणास्तित्वावगतेः मूच्छितस्यैव कस्य चित्पुनजीवनदर्शनाच्च न मरणामिति परिशेषान्मरणार्धसम्पत्तिरित्यवगम्यते ॥ (उभयलिङ्गाधिकरणम् ) न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं स- र्वत्र हि ॥ ११ ॥ जीवस्येव तदन्तर्यामिणः परस्य ब्रह्मणोऽपि जागरादि- स्थानप्रयुक्ता दोषाः संभवंत्युत नेति संशयः ॥ “यः पृथिव्यां तिष्ठन् । य प्रात्मनि तिष्ठन् । यश्चक्षुषि तिष्ठन् । यो रेतास तिष्ठ- न्" इत्यादिना जीवस्येव सर्वावस्थास्थितिवचनाच्छन्दतोड- पि पूयशोणितादिमज्जनमपुरुषार्थ एवोति सर्वे दोषाः संभव- न्तीति पूर्व: पक्षः ॥ राधान्तस्तु-"अपहतपाप्मा विजरः । निर- वा निरञ्जनम् । सत्यकामः सत्यमङ्कल्पः । यः सर्वज्ञः सर्ववित् । यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यो नि- रस्तनिखिलदोषगन्धतासार्वझ्यसत्यसङ्कल्पत्वाद्युभयलक्षणस्वरू- पत्वावगतेः परस्य ब्रह्मणः सर्वत्रान्तर्यामितयाऽवस्थितस्यापि न दोषगन्धः संभवति । अपि तु सर्वनियमनरूपलीलारम ए. व ॥ सूवार्थस्तु-परस्य पृथिव्यात्मादिष्वन्तर्यामितयाऽवस्था- नतोऽपि परस्य ब्रह्मणो, जीवस्य तत्र तत्रावस्थितस्य ये दोषा उक्तास्त न संभवन्ति । उभलिङ्गं सर्वत्र हि। हि हेतौ । यतः सर्वत्र- श्रुतिस्मृतिषु निरस्तनिखिलदोषत्वसमस्तकल्याणगुणात्मक- त्वरूपोभयलिङ्गमुभयलक्षणं परं ब्रह्मावगतम् ।। भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॥ १२ ॥ यथा जीवस्य स्वतोऽपहतपाप्मत्वादियुक्तस्यापि देवादि- ·वेदान्तदीपे शरीरसंवन्धितयाऽवस्थाभेदादुक्तदोपसंवन्धित्वमेवं परस्यापि "यस्य पृथिवी शरीरम् ” इत्यादेशरीरसंवन्धित्वावस्थाभेदात्ते दोपाः स्युरित चेन्न । प्रत्येक प्रतिपर्यायं अतद्वचनादोषासंव- धित्ववचनात् “यस्य पृथिवी शरीरम् " इत्यादिषु " एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" इसन्तर्यामिणो हि निर्दोषत्वमुच्यते । जीवस्य तु पराभिध्यानात्तत्स्वरूपं तिराोहतमित्युक्तम् । अतः शरीरसंवन्धित्वेऽपि परस्यैते न दोषाः ॥ अपि चैवमेके ॥ १३ ॥ अपि च यदिदं जीवपरयोरेकस्मिन् शरीरित्वेनावस्थित- योर्दोषसंवन्धित्वं तद्विपरीतत्वं चोक्तम् एवमेके शाखिनः स्वशब्देनाधीयते "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्ष परिषस्वजाते, तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्ननन्योऽभिचाक- शीति" इति ॥ मनुष्यादिशरीरेषु शरीरित्वमेव जीवस्य नामरूपभाक्त्वन कर्मवश्यताहेतुः तत्परस्याऽपि अविशिष्टं चेत्कथं परस्य ब्रह्मणो- ऽकर्मवश्यत्वेन कर्मफलानशनमुच्यत इसत आह- अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ मनुष्यादिशरीरेषु शरीरित्वेऽप्य रूपवदेव हि तत्पर ब्रह्म । कुतः । प्रधानत्वात् निर्वाहकत्वात् । जीवस्य नामरूप- भाक्त्वेन कर्मफलाशनं निर्वोढुं परस्य तच्छरीरे शरीरि- त्वेनावस्थानम् । यथाह “यस्य पृथिवी शरीरम् । यस्यात्मा श. रीरम्-य आत्मानमतरो यमयति । अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा । आकाशो ह वै नामरूपयोनिहिता ते यदंतरा" इति । अत उभयलिंगमेव हि परं ब्रह्म ।

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ससं ज्ञानमतं ब्रह्म" इति प्रकाशकस्वरूपता ब्रह्मण उच्यते कथमुभयलिङ्गत्वमिसाशंक्याह प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात् ॥ १५ ॥ यथा “ससं ज्ञानम्" इति वाक्यावयात् प्रकाशो ब्र- ह्मणः स्वरूपमित्यवगम्यते तथा “य: सर्वज्ञः सर्ववित् । परा- स्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते " इयादिवाक्यावैयाकल्याण- गुणाकरत्वं च ब्रह्मणः स्वरूपमित्यवम्यते इत्युभयलिङ्गमेव॥ आह च तन्मात्रम् ॥ १६ ॥ “सयं ज्ञानम्" इति वाक्यं ब्रह्मणो झानं स्वरूपमित्येता- वन्मात्रमाह न पुनः गुणाकरत्वं निषेधति ॥ दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते ॥ १७ ॥ दर्शयति च वेदान्तवाक्यगणो निरस्तनिखिलदोपतां कल्याणगुणाकरत्वं च "निष्कलं निष्क्रियं शांतं निरवयं नि- रंजनम् । तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवनानां परमं च दै- वतम्" इसादिकः । स्मर्यते च " अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा । मत्तः परतरं नान्यत् " इत्यादिषु ॥ अत एव चोपमा सूर्याकाशादिवत् ॥ १८ ॥ यतो ब्रह्मणो निरस्तनिखिलदोषत्वकल्याणगुणकरत्वेन उभयलिंगत्वात् पृथिव्यादिस्थानतोऽपि न तत्तत्प्रयुक्तदोष- गंधसम्भवः अत एव शास्त्रेषु च जलमर्यादिवदित्युपमा क्रियते । " आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग्भवेत् । तथात्मैको ह्यनेकस्थो जलाधारेष्विवांशुमान्" इसादिषु ॥

·वेदान्तदीपे अंबुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ १९ ॥ तुशब्दश्चोयं द्योतयति । अंबुनीवाग्रहणात् । यथा अंबुनि सूर्यो गृह्यते तत्रानवस्थित एव भ्रांत्या तत्रस्थ इव, तथा प. रमात्मा पृथिव्यादौ न गृह्यते । “यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरः" इति परमार्थतः स्थितो गृह्यते। अतो न तथात्वं न सूर्य- स्येव तत्प्रयुक्तषगंधाभावः परमात्मनः। परमार्थतः स्थितत्वात् ॥ परिहरति- वृद्धिदासभाक्त्वमंतीवादुभयसामंजस्यादेवं दर्शनाच्च ॥ २० ॥ पृथिव्यादिषु विषमेषु स्थितस्यापि परमात्मनस्तदंतर्भा- वात्तत्र स्थानात्तत्प्रयुक्तद्धिहासभाक्त्वं जलाधारीष्वांशु- इति दृष्टांतन निवर्त्यते । कुतोऽवगम्यत एता- वन्मात्रमिति । उभयमामंजस्यादेवं उभयदृष्टान्तोपादान- सामंजस्यादेवमवगम्यते । “आकाशमेकं हि यथा" इति घटकरकादिषु विषमेष्ववस्थितमाकाशं “जलाधारेष्विवां- शुमान्" इति चांशुमंतं परमार्थतः स्थितमनवस्थितं चोभयं ह- शान्ततयोपादाय “तथात्मैकोऽप्यनेकस्थः" इति निगमनान् त- तत्स्थानमयुक्तवृद्धिहासभाक्त्वनिवर्तनमात्रं विवक्षितमिसवग- म्यते । अन्यत्रापि दृष्टांतदाष्टातिकयोः सर्वसाम्याभावेऽपि "सिंह इव माणवकः” इत्यादिषु दृष्टांतोपादानदर्शनाच्चैवम- वगम्यते ॥ "अथात प्रादेशो नेति नेति" इत्यादिना पूर्वप्रकृतस्य मू- मूर्तप्रपञ्चस्य ब्रह्मणो रूपत्वप्रतिषेधात् निष्प्रपञ्चसन्मात्र. मेव ब्रह्म न पुनरुक्तस्वरूपमुभयलिङ्गमित्याशयाह--- मान्" ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भयः ॥ २१ ॥ हितौ । “द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चामूर्तमेव च" इत्या- दिना स्थूलस्य सूक्ष्मस्य च प्रपंचस्य ब्रह्मणो रूपतया प्र- माणांतराप्रज्ञातस्यात्रैव रूपतयोपदिष्टस्य निषेधासंभवात् प्रकृतैतावत्त्वं हि ब्रह्मणः प्रतिषेधति । पूर्वप्रकृततावन्मानं न भवति ब्रह्मेति हि "अथात आदेशो नेति" इत्यत्र प्रतिपाद्यते इ- त्यर्थः । ततो ब्रवीति च भूयः । ततः पूर्वोक्ताद्भ्यस्त्वं ब्र- वीति च वाक्यशेषः "न ह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति भथ नामधेयं सत्यस्य सत्यामेति प्राणावै सत्यं तेषामेष सत्यम्" इति न इति निर्दिष्टादेतस्माद्ब्रह्मणोऽन्यन्न ह्यस्ति परम् ब्रह्मणोऽन्यत्स्व- रूपतो गुणैश्चोत्कृष्टं न ह्यस्तीत्यर्थः । “सत्यस्य सत्यम्" इति ब्रह्मणो नामधेयम् तस्य निर्वचनं "प्राणा वै सत्यं तेषामेष स- त्यम्" इति माणसाहचर्यात् जीवात्मानः प्राणाः। ते हि विय- दादिवदनुत्पाद्यत्वेन सत्याः। तेभ्योऽप्येष सत्यं ते हि कर्मानुगुण- देहयोगेन जन्मवन्तः तदप्यस्य नास्तीति तेषामेष सत्यं ज्ञानस- ङ्कोचविकासरूपावकारस्याप्यभावात् । अतः प्रमाणान्तरा- ज्ञातस्वरूपस्य ब्रह्मणो मूर्तामूर्तमपञ्चप्रकारतयोपदेशात् उमय- लिङ्गमेव । पुनरपि प्रकारविशेषोपदेशाच्च “ अथात आदेशो नति' इति पूर्वप्रकृतेयत्ता ब्रह्मणः प्रतिषिध्यत इत्यर्थः ॥ ननु च प्रत्यक्षेण निर्विशेषसन्मात्रमेव गृह्यते तदतिरिक्त सर्व भ्रान्सा प्रतीयमानं सविशेषमनूध नेति नेती निषि- ध्यत इत्यत्राह- तदव्यक्तमाह हि ॥ २२ ॥ प्रमाणान्तराज्ञाततां द्रढयति । तद्ब्रह्म न केनापि प्रमाणेन

·वेदान्तदीपे
व्यक्तम् । तथा हि श्रुतिः "न संडशे तिष्ठति रूपमस्य" इत्या.
दिका । प्रत्यक्षेण गृह्यमाणमास्तित्वं घटादेरेव न ब्रह्मण
इत्यर्थः ॥
अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २३ ॥
अपि च संराधन एवोपलभ्यते । संराधनं सम्यक्पीति-
करं प्रीतियुक्तभजनम् । उपासनमिति यावत् ।उपासनरूपप्रीणनेन
विना केनापि नोपलभ्यते इति श्रुतिस्मृतिभ्यामवगम्यते ।
नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो "न मेधया न वहुना श्रुतेन यमेवैष
वृणुते तेन लभ्यः। नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया-भ-
त्या त्वनन्यया शक्य अहम्" इति श्रुतिस्मृती। अतः केनापि
प्रमाणेनानभिव्यक्तरूपत्वाद्रह्मणो “द्वे वाव रूपे " इत्यादि-
ना ब्रह्मणः प्रकारतयोपदिष्टं जगदैश्वर्यं नेतीति न निषिध्यते
किं तु प्रकृतेयत्तामात्रं निषिध्यते
प्रकाशादिवच्चावैशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्य-
भ्यासात् ॥ २४ ॥
इतश्च ज्ञानानन्दवज्जगदैश्वर्यमपि ब्रह्मणो रूपम् । येर्पा
वामदेवादीनां संराधनरूपकर्मण्यभ्यासात्प्रकाशश्च सञ्जातः द-
र्शनं सञ्जातं तेषां दर्शने प्रकाशादिवत् ज्ञानादेरिव जग-
दैश्वर्यस्याप्यवैशेष्यं प्रतीयते। “तद्वैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रति-
येदे अहं मनुरभवं मूर्यश्च " इसादौ ।
अतोऽनंतेन तथाहि लिङ्गम् ॥ २५ ॥
अतोऽनन्तेन कल्याणगुणेन योगो ब्रह्मणः सिद्धः त.
था सत्युभयलिङ्गमेव ब्रह्म ।
उभयव्यपदेशात्त्वऽहिकुण्डलवत् ॥ २६ ॥

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। "द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे" इत्यादिनोपदिष्टमचिद्वस्तुनो ब्र- मरूपत्वं किं ब्रह्मस्वरूपस्यैवाचिद्रूपेण परिणामाद्भवति उत परास्मन् ब्रह्मण्यचिद्वस्तुान चैकजातियोगात् अथ जीववत् ब्रह्मशरीरतया ब्रह्माविशेषणत्वेनेति संशयः ॥ भिन्नाभिन्नत्व- रूपोभयव्यपदेशोपपत्तये ब्रह्मैवाचिद्रूपेण परिणमत इति प्रथ- मः पक्षः ॥ तथा तु सति ब्रह्मणो निर्दोषता वाध्येतयेकजा- तियोगेनेति द्वितीयपक्षः ॥ एवं सति “आत्मवेदं सर्वम् । ब्रह्मैवे- दं सर्वम् ” इति ब्रह्मस्वरूपस्यैव सर्वशब्दवाच्यत्वव्यपदेशबाध: न ह्येकैव गोव्यक्तिः खण्डो गौर्मुण्डो गौः पूर्णशृङ्गो गौरियादि सर्वगोव्यक्तिवाचिशब्दैरभिधीयते, अतो जीवस्येव शरीरतया ब्रह्मविशेषणत्वेनाचिद्वस्तुनोऽपि ब्रह्मांशत्वमिति रा- द्धान्तः ॥ सूत्रार्थ:-तुशब्दोऽवधारणे । अहे: कुण्डलभावादिवत् ब्रह्मस्वरूपस्यैवाचिद्रूपेणावस्थानम् । कुतः । नानात्वैकत्वरूपो- भयव्यपदेशात् ॥ प्रकाशाश्रयवहा तेजस्त्वात् ॥ २७ ।। वाशब्दोऽनन्तरोक्तव्यात्त्यर्थः । यथा प्रकाशतदाश्रय- योस्तजस्त्वेनैकजातियोगादभिन्नत्वं भिन्नत्वं च एवमाचिद्रह्म- णोरपि ।। पूर्ववद्वा ॥ २८ ॥ वाशब्दः पक्षद्वयव्यात्त्यर्थः । पूर्ववत् यथा पूर्वत्र "अंशो नानाव्यपदेशात् । प्रकाशादिवत्तु नैवं पर: इत्युभय- व्यपदेशोपपत्तये ब्रह्मणो निर्दोषत्वसिद्धये च प्रकाशजातिगुण- शरीरवत् पृथसिद्धयनहविशेषणतया जीवस्य ब्रह्मांशत्वमुक्तम् एवं अचिरस्तुनोऽपि।अचिद्वस्तुवाचिशब्देनापि अचिद्रस्तुविशिष्ट ब्रह्मैवाभिधेयामिति "आत्मवेदं सर्वम् ।ब्रह्मैवेदं सर्वम्” इत्यभेदव्य- २१ ·१६२ बेदान्तदीपे पदेशोपपत्तिः । विशेषणविशेष्ययोः स्वरूपस्वभावभेदज्ञापनाय विशेषणविशेष्ययोर्भेदेन व्यपदेशश्वोपपद्यते "क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस्तु सोन्यः" इत्यादिना। ब्रह्मणो निर्दोषत्वं च ॥ प्रतिषेधाच्च ॥ २९॥ स वा एष महानज प्रात्माऽजरोऽमरः।नास्य जरयैत- जीर्यति-विजरो विमृत्युः” इसादौ ब्रह्मणोऽचिद्धर्मप्रतिषेधाच्च विशेषणविशेष्यभावेनैवांशांशिभाव इत्यर्थः (पराधिकरणम् ।) परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यप- देशेभ्यः ॥ ३०॥ "यतो वा इमानि इसादिना जगज्जन्मादिकारणतया निर्दि- शात्परस्माद्ब्रह्मणोऽपि परं तत्त्वं किञ्चिदस्ति नेति संशयः॥ इतोऽ- पि परमस्तीति पूर्वः पक्षः । “अथ य आत्मा स सेतुः" इत्यस्य सेतुत्वव्यपदेशात् “एत सेतुन्ती|” इत्यस्य तरणीयत्वव्यपदेशाच्च इतोप्यन्यदस्तीति गम्यते । “चतुष्पाद्ब्रह्म । षोडशकलम्” इति पगिमितत्वव्यपदेशाच्च अपरिमितमन्यदस्तीति प्रतीयते। "अ- मृतस्यैष सेतुः" इति प्रापकत्वश्रुतेश्चानेन प्राप्यमन्यदस्तीति प्राप्यप्रापकत्वरूपसंबन्धात्मतीयते । तथा “ तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्व ततो यदुत्तरतरम्” इति पुरुषशब्दनिर्दिष्टाह्मण उत्तरत्वेन भेदव्यपदेशाच्चान्यत्परमस्तीति ॥ राद्धान्तस्तु-"न ह्येतस्मा- दिति नेसन्यत्परमस्ति" इति नेति निर्दिष्टान्मूर्तामूर्तरूपाइ- मणोऽन्यत्पर नास्तीति परत्वनिषेधात् कारणाह्मणोऽन्यत्परं ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १ ३ चतुष्पाब्रह्म षोड- माणः य- नास्ति। सेतुत्व व्यपदेशस्तु"एषां लोकानामभेदाय" इति स- वलोकासङ्करकरत्वकृतः । एवं “सेतुं तीवा" इति तरातराप वेदान्तं तरतीतिवत्प्राप्तिवचनः । शकलम् इत्युन्मानव्यपदेशोऽपि वाक्पादः पादश्चक्षुः पाद: इतिवदुपासनार्थः । संभवति चापरिमितस्यापि तत्तद्देशसंवन्धितयोन्मितत्वानुम- न्धानम्। " अमृतस्यैष सेतुः" इति स्वस्यैवामृतस्य स्वयमेवं प्रापकमित्युच्यते " यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः" इसादिश्रुतेः । "ततो यदुत्तरतरम्" इसपि "तेनेदं पूर्णम्" इति निर्दिष्टात्पुरु- षादन्यस्य न परत्वमाह । अपि तु “ तमेव विदित्वाऽतिमृत्यु- मेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति पूर्वप्रतिज्ञातं पुरुषवेद- नस्यामृतत्वहेतुत्वमन्यस्य चापथत्वं सहेतुकमुपसंहराति स्मात्परं नापरमास्ति किञ्चित् " इसारभ्य “ तेनेदं पूर्ण पुरु- षेण सर्वम्" इति परस्य च सर्वस्मात्परत्वमन्यस्य च परत्वाभा- वं प्रतिपाद्य ततो हेतोर्यदुत्तरतरं पुरुषतत्त्वं तदेवारूपमनामयं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति अथेतरे दुःखमेवापियन्ति " इति पूर्वप्रतिज्ञातमेवोपसंहृतम् ॥ सूत्रार्थः-परमतः "जन्माद्यस्य यतः" इसाधारभ्य “ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम्" इसन्तेन प्रति- पादितात् निखिलजगदेककारणात्सर्वान्तरात्मनो निरस्तनिखि- लदोषगन्धात् अनवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणगणात्पर- स्माद्ब्रह्मणः परमापे किञ्चिदस्तीति कश्चिन्मन्यते । कुतः । सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः । व्याख्याताश्चैते ॥ सामान्यात्तु ॥ ३१ ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । सेतुत्वव्यपदेशस्तावत् तस्मा- त्परं नावममयति । सेतुसामान्यात्सादृश्याजगद्विधृतिरूपात ब्रह्म- ·वेदान्तदीपे अथ य णस्तथा व्यपदेश इति श्रुतिरेव सेतुशब्दं व्याचष्टे " प्रात्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसंभेदाय" इति । यद्यत्स्व- भावा लोकाः सृष्टास्तत्तत्स्वभावाऽसङ्कराय सर्वान लोकानयमेव सेतुवाद्विभर्तीति सेतुरिसर्थः ॥ बुद्ध्यर्थः पादवत् ॥ ३२ ॥ "चतुष्पाद् ब्रह्म । पादोऽस्य विश्वा भूतानि" इत्युन्मान- व्यपदेशस्तथा तदुपासनार्थः । “यथा वाक्पादः" इत्यादिना ब्र- ह्मणो वागादिपादव्यपदेश उपासनार्थ एवमयमपि ॥ स्वयमपरिमितस्वरूपस्यानुसन्धानार्थतयाऽपि कथं परि- मितत्वमिसत पाह- स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ॥ ३३ ॥ प्रतिपनवागादिस्थानविशेषसंवन्धात्तत्तत्स्थानसंवन्धित्वे- नावच्छिद्यानुसन्धानं युज्यते । यथा प्रकाशादेविततस्यापि वातायनघटादौ ॥ उपपत्तेश्च ॥ ३४ ॥ " अमृतस्यैष सेतुः” इति स्वस्य स्वयमेव प्रापक इति सेतुव्यपदेशोपपत्तेश्चान्यत्परमस्तीति कल्पनं न युज्यते " नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यः—यमेवैप वृणुते तेन लभ्यः" इति श्रुतेः॥ तथान्यप्रतिषेधात् ॥ ३५ ॥ " तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्व ततो यदुत्तरतरम् " इति पुरुषादन्यस्य न परत्वमाह न तस्येशे कश्चन । न ह्येतस्मा- दिति नेसन्यत्परमस्ति । यस्मात्परं नापरमास्ति किञ्चित्" “ ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। “ (यस्मादपरं परं नास्ति किञ्चित् इयर्थः।) एवमादिपु पुरुषादन्य- स्य परत्वप्रतिषेधात् । “ततो यदुत्तरतरम्” इति तु व्याख्यातम् यतः पुरुषतत्त्वमेवोत्तरतरं ततो हेतोर्यदुत्तरतरं पुरुषतत्त्वम् त- देव "अरूपमनामयम्" इसादिना । “य एतद्विदुरमृनास्ते भव- न्ति अथेतरे दुःखमेवापियन्ति" इति "तमेवं विदित्वाऽति मृत्यु- मेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय” इति प्रतिज्ञातमेव स हेतुमु- पसंहरति। “न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः" इति च पुरुषतत्त्वमेव वदाते । अनन्तरम् अद्भयः संभूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ" इति पुरुषतत्ववाचिनैकवाक्यतावगमात् “अभस्यपारे। यमन्तः समुद्रे कवयोऽवयन्ति " इति च प्रक्रमात् ॥ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ ३६ ॥ अनेन ब्रह्मणा सर्वव्याप्तत्वं " तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । निसं विभुं सर्वगतं मुसूक्ष्म तदव्ययं यदूतयो- निं पारपश्यन्ति इसायामशब्देभ्यो व्याप्तिवा- चिशन्देभ्योऽवगम्यते । एवं गम्यमानं एतस्मात्परं वारयतीत्य- र्थः । आदिशब्दात् "आत्मैवेदं सर्वम्” इत्यादयो गृह्यते। अतो " यतो वा इमानि" इत्यादिनाऽवगताज्जगत्कारणाद्ब्रह्मणो- ऽन्यत्परं न विद्यते ॥ (फलाधिकरणम्) फलमत उपपत्तेः : ॥ ३७ ॥ किं वेदोदितं यागदानहोमादिकमुपासनाख्यं च यजेनो- पासीतति कामिनो मुमुक्षोश्च कर्तव्यतया श्रूयमाणं क- मैवापूर्वद्वारेण भोगापवर्गरूपफलदं उत तत्तदाराधनैः पतिः ·वेदान्तदीपे परमपुरुष एव फलद इति संशयः ॥ कमैवेति पूर्वः पक्षः । लोके मर्दनादेः कृष्यादेश्च कर्मण एव माक्षात्प- रंपरया वा फलप्रदत्वदर्शनात् । तथा वेदे च “यजेत स्वर्गका- मः। आत्मानमेव लोकमुपासीत" इति कामिनो मुबुक्षोश्च कर्त- व्यतया श्रूयमाणं कर्म तत्तत्फलमाधनतयाऽवगतं क्षणिकमप्यपू- द्विारेण भोगापर्वरूपसर्वफलदम् ॥ राद्धान्तस्तु-कर्तव्यत- याऽवगतस्य यागादेरुपासनस्य च “यज देवपूजायाम्” इत्या- दिनाऽवगतधात्वर्थस्वाभाव्यात् वायुमेव स्वेन भागधेयेनो- पधावाते स एवैनं भूतिं गमयति” इति वाक्यशेषाच्च"इष्टापूर्त बहुधा जातं जायमानं विश्वं विभर्ति भुवनस्य नाभिः तदेवा- ग्निस्तद्वायुम्तत्सूर्यस्तदु चन्द्रमाः । स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान्मयैव विहितान् हितान् ।। अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ॥ स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः ॥ तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्रास्यसि शाश्वतम् इसादिश्रीतस्मृतिभ्यश्च परमपुरुष एव कभिरूपासनेन चाराधितो भोगापवर्गरूपफलप्रदः । लोके च कृष्यादिकर्म- भिः सस्यादिकमुत्पाद्य तेन भृत्यद्वारेण साक्षाद्वा राजानमभ्यर्थ्य ततः स्वापेक्षितानि लभन्ते।अतः परमपुरुष एवं फलमदः॥मूत्रा- र्थस्तु-फलमत उपपत्तेः । अतः परमपुरुषाद्ब्रह्मण एवं कर्मभि- रुपासनेन चाराधितात् भोगापवर्गरूपं फलम् ।कुतः । उपपत्तेः। कर्मभिहि क्षणध्वांसभिर्न कालान्तरभावि फलम् । स हि सर्वज्ञः सर्वशक्तिः परमकारुणिको महोदारोऽनादिरनन्तश्च सर्वे- श्वरः स्वाराधनरूपेण कर्मणाऽऽराधितः फलमद इत्युपपद्यते । " ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । : " श्रुतत्वाच्च ॥ ३८ ॥ स वा एष महानज अात्माऽन्नादो वमुदानः । एष हो. वानन्दयाति इति भोगापवर्गरूपं फलमयमेव ददातीति श्रूयते ॥ धर्म जैमिनिरत एव ॥ ३९ ॥ यागादिकमुपासनात्मकं च धर्ममेव फलप्रदं जैमिनिराचार्यों मन्यते ।अत एवोपपत्तेः श्रुतत्वाच्चेत्यर्थः। लोके कृष्यादेर्मर्दनादे- श्च कर्मण एव साक्षात्परंपरया वा फलप्रदायित्वदर्शनात् वे- देऽपि तथैव युक्तमित्युपपत्तिः। उपपद्यते चापूर्वद्वारेण साध- नत्वम् । “यजेत स्वर्गकामः । ब्रह्मविदापोते परम्” इति कामिनः कर्तव्यतया कर्मविधानात्तदन्यथा ऽनुपपत्त्या कमैवापूर्वद्वारेण फलसाधनमिति गम्यते ॥ पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥ ४० ॥ तुशब्दः पक्षव्यात्त्यर्थः । पूर्वोक्तपरमपुरुषस्यैव फलप्रद- त्वं भगवान् वादरायणो मन्यते । कुतः । हेतुव्यपदेशात् “वा- युमेव स्वेन भागधेये नोपधावति स एवैनं भूतिं गमयाते ” इति वाय्वाद्यात्मनाऽवस्थितस्य परमपुरुपस्यैव फलप्रदत्वव्यपदेशात्। “यो वायौ तिष्ठन्” इति च वाय्वाद्यात्मना स एवावस्थित इति श्रूयते । तत्परित्यागेनापूर्वस्य फलसाधनत्वकल्पने श्रुतहान- मश्रुतकल्पनं च । विध्यपेक्षिते फलसाधनत्वप्रकारे वाक्यशे- घेणावगते सति न फलसाधनत्वप्रकारकल्पनं न्याय्यम् । यथैव हि रात्रिसवादिष्वधिकारी न कल्प्यते इसर्थः ॥ इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते वेदान्तदीपे तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।

·घेदान्तदीपे ( सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ।) सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥ १ ॥ कि सर्वेषु वेदान्तेषु श्रूयमाणा दहरादिविद्यैकैव उत वि- द्यान्तरामात संशयः॥ अविशेपेण पुनः श्रवणस्य प्रकरणान्त- रस्य च विद्याभेदहेतुत्वाद्विद्यान्तरमिति पूर्वः पक्षः ॥ चोदना- फलसंयोगरूपाख्यानामावशेषात् प्रतिपत्तभेदेन पुनः श्रवणो- पपत्तेः तत एव प्रकरणान्तरत्वाभावाच्च विद्यैक्यमिति राद्धान्तः । विद्यासु गुणोपसंहारादिचिन्तार्थ शाखान्तरा- धिकरणोक्तन्यायस्तत्फलं च स्थिरीकृतम् ॥ सूत्रार्थ:-स- र्ववेदान्तप्रत्ययं दहराद्युपासनमेकम् । कुतः । चोदनाद्य- विशेषात् ॥ भेदान्नतिचे देकस्यापि ॥ २ ॥ अविशेषपुनः श्रुत्या विद्यभेदावगमान्न विद्यैक्यामिति चेत्, एकस्यामपि विद्यायां शखान्तरे प्रतिपत्तृभेदात्पुनः श्र- वणमर्थवदिति न विद्याभेदः॥ "तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद्यैस्तु चीणम्" इति प्राथर्वणिकानां शिरोवतस्य विद्योपदेशाङ्गत्वनियमदर्शनं विद्याभदं द्योतयात विद्यैक्ये हि आथर्वणिकानामवेति नियमो नोपपद्यतेसाशङ्ख्याह- स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेऽधिका- राच्च ॥ ३ ॥ शिरोव्रतं न विद्याङ्गं अपि तु स्वाध्यायस्य तथात्वे हि स्वाध्यायस्य तज्जन्यसंस्कारभाक्त्व हि तन्नियमः"नैतदचर्णिव्रतो- धीयी”त इत्यध्ययनसंवन्धात् । समाचाराख्ये ग्रन्थे इदमपि वेदव- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । तत्वेन व्याख्यातमिति वेदव्रतत्वावगमाच्च । “ ब्रह्माविद्या वदेत ॥ वेदविद्यामित्यर्थः सववच्च तन्नियमः यथा हि सवहोमाः ससम्यादयः शतौदनपर्यन्ता प्राथ- वणिकैकाग्निसंबन्धिनस्तत्रैव भवन्ति तथैवेदमप्यथर्ववेदसंबन्धि- त्वेन तवैव ॥ दर्शयति च ॥ ४ ॥ दर्शयति च श्रुतिरुपासनस्य सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वम् । छा- न्दोग्ये दहरविद्यायाम् “तस्मिन् यदन्तः" इति विहितमपहतपा- प्मत्वादिगुणाष्टकं तैत्तिरीयके केवलं " तस्मिन् यदन्तस्तदुपा- सितव्यम् " इत्येवोक्तम् । तदुभयत्र विद्यैकत्वे संभवाते ॥ उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समाने च ॥ ५ ॥ तदेवं सर्ववेदान्तेषु दहराद्युपासने समाने एकस्मिन् सति तत्तदुपासने वेदान्तान्तरविहितस्य गुणस्य वेदान्तान्तरे चोप- संहारः कर्तव्यः । कुतः। अभेदात् तद्विद्याङ्गत्वेन तदुपका- राभेदात् । विधिशेषवत् यथैकस्मिन् वेदान्ते वैश्वानरविद्यादि- विधिशेषतया विहितस्य गुणस्य तदुपकारायोपसंहारः तथा वेदान्तान्तरेऽपि तद्विद्याङ्गत्वाविशेषादुपसंहारो न्याय्यः ।। (अन्यथात्वाधिकरणाम् ।) अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥ ६ ॥ अस्त्युद्गीथविद्या वाजिनां छन्दोगानां च । वाजिनां ता- वत् “ हन्तामुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययाम " इसारभ्य उद्गीथे प्राणदृष्टयोपासनं शत्रुपरिभवफलं विहितम् । छन्दोगानामपि तद्वदेव “ उद्गीथमाजहरनेनैनानभिहनिष्याम " इत्यारभ्य उद्गीथे प्राणदृष्टयोपासनमेव शवुपरिभवफलमुक्तम् । किमुभ- ACADEMY CES. KIT RESEARGN MELECT571431 ·१७० वेदान्तदीपे प्रथ यत्र विद्यै क्यमुत विद्याभेद इति संशयः॥ चोदनाद्यविशेषाद्विधै- क्यामिति पूर्वः पक्षः॥राद्धान्तस्तु-यद्यप्युभयत्रोद्गीथे माणदृष्टयो- पामनमविशिष्टं तथापि छन्दोगानाम् "प्रोमिसेतदक्षरमुद्गीथ- मुपामीत' इति प्रकृस "उद्गीथमाजहरनेनैनानभिहनिष्याम" इत्युद्गीथावयवे प्रणवे प्राणदृष्टयोपासनमुक्तम् । वाजिनां तु "हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेन " इत्युपक्रमात् अविशेषेण कु- स्नोद्गीथे माणदृष्टयोपासनमुक्तम् । “अथ हय एवायं मुख्यः माणस्तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे " इति छन्दोगानामुद्ानकर्म- एयुद्गीथावयवे प्रणवे प्राणदृष्टिविधानात् वाजिनां तु हेममासन्यं माणमूचुस्त्वन्न उद्गायति तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत्” इति कृत्स्नोद्गीथस्य करि प्राणदृष्टि- विधानाच्चोभयत्र रूपभेदाद्विद्याभेद इति ॥ सूत्रार्थस्तु-अन्यथा- त्वम् शब्दादिति चेदिति राद्धान्तच्छायया परिचोद्य नावि- शेषादिति पूर्वपक्षी परिहरति । “अथ ह य एवायं मुख्यःमाण- स्तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे । अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उ- गायेति तथेति तेभ्य एष माण उदगायत्" इसकत्रोद्गीथे मा. णदृष्टिशब्दादितरवोद्गातार प्राणदृष्टिशब्दाच्च रूपान्यथात्व- मिति चेत् । न रूपभेदः। कुतः। अविशेषात् उपक्रमेहविशेषेण " उद्गीथेनासयाम । उद्गीथमाजहरुरनेनैनानाभिहनिष्याम इत्युद्गीथस्यैव उपास्यत्वप्रतीतेः त्वं न उद्गायेति तथोत तभ्य एष उदगायत्” इति कर्मण्येवोद्गीथे कर्तृत्वमुपचर्यते इति युक्तम् । अन्यथोपक्रमविरोधः स्यात् ॥ न वा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिनन् ॥ ७॥ न वैतदस्ति यद्रूपैक्याद्विद्यैक्यमिति। कुतः। प्रकरणभेदान्। छन्दोग्ये हि " प्रोमिसेतदक्षरमुद्गीथमुपासीत " इति उद्गी-

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
१७१
थावयवभूतं प्रणवमुपास्यं प्रकृस उद्गीथमाजहरुः” इति
वचनादुद्गीथावयवभूतः प्रणव एवोद्गीथशब्देनाच्यत इति
गम्यते । वाजसनेयके त्वविशपेण "उद्गीथेनात्ययाम" इत्यु-
पक्रमात् कृत्स्नोद्गीथ उपास्यः प्रकृतः। अत उद्गीथे प्राणदृ-
ट्रयाविशेषेऽपि रूपभेदाद्विद्याभेदः। परोवरीयस्त्वादिवत् यथैक-
स्यामपि शाखायामुद्गीथावयवभूते मणवे परमात्माष्टविधान-
साम्येऽपि हिरण्मय पुरुषदृष्टिविधानात् परोवरीयस्त्वादिगु-
णविशिष्टदृष्टिविधानमन्तिरामात रूपभेदस्तद्रदत्रापि । एवं
प्रकरणभेदेन उपक्रम एवैकत्रोद्गीथावयव विषयत्वेन इतरत्र -
स्नोद्गीथविषयत्वेन चोपासनभदे मिद्धे माते उपसंहारस्थं
कर्मविषयं कतृविषयं च प्राणदृष्टिविधानं यथाश्रुतमेवावति-
कृत इसभिप्रायः ॥
संज्ञातश्चेत्तदुक्तमास्ति तु तदपि ॥ ८ ॥
उद्गीथावधेति संज्ञैक्यात् तद्विधेयविद्यैक्यमुक्तं चेत्तत्सझै
क्यं विधेयभेदेऽप्यस्ति तु अस्येवेसर्थः। यथा निसाग्निहोत्रे कु-
ण्डपायिनामयनाग्निहात्रे च । यथा च छान्दोग्ये प्रथमप्रपाठ-
कोदितासु वहीषु विद्यामुद्गीथविद्योते संज्ञेक्यम् ॥
व्याप्तेश्च समञ्जसम् ॥ ९ ॥
प्रथमप्रपाठके उपक्रमवदुत्तरास्वप्युद्गीथविद्यामूद्गीथाव-
यवस्य प्रणवस्यैवोपास्यत्वव्याप्तेमध्यगतस्य "तद्ध देवा उद्गी-
थमाजहरुः इत्युद्गीथशब्दस्यापि
प्रणवविषयत्वं समज-
"
सम् ॥
(सर्वाभदाधिकरणम् । )
सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥ १० ॥

·वेदान्तदीपे ॥ "यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भव- ति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च" इति छन्दोगानां वाजिनां कौषी- तकीनां च माणविद्याऽऽम्नाता । तत्र छान्दोग्यवाजसनेयकयोः सर्वस्य एकरूपत्वात् प्राणविद्येकैव । कौषतिकीमारणाविद्या- यास्तस्याश्च भेदोऽस्त्युत नेति संशयः अस्ति भेद इति पूर्व पक्षः । यद्यपि सर्वत्र ज्यैष्ठयश्रेष्ठयगुणक: माण एवोपा- स्यः तथापि छन्दोगवाजिनां ज्यैष्ठ्यश्रेष्ठयगुणकस्य वागादि- गतवशिष्ठत्वादिगुणसंबन्धित्वमाप शब्दादेव प्रतीयते । कौषीतकीनां तु न तथेति रूपभेदाद्विद्याभेदः ॥ राद्धान्तस्तु- यद्यपि कौपीतकीमाणविद्यायां वागादिगतवासष्ठत्वादिसंब- न्धित्वं प्राणस्य न शब्दाभिहितं तथापि तत्रापि पाणस्य ज्यैष्ठयत्रैष्टयोपपादनं वागादीनां स्थितेस्तत्तत्कार्यस्य च प्रा- णाधीनत्वेनेसेतदविशिष्टमिति वागादिगतवशिष्ठत्वादेरपि प्रा- णहेतुकत्वानुसन्धानेन विना माणस्य ज्यैष्ठ्यश्रेष्ठयानुसंधान- मनुपपन्नमिति कौषीतकीप्राणविद्यायामपि वागादिगतवसि- छत्वादिसंबन्ध्येव प्राण उपास्य इति रूपाभेदाद्विद्यैक्यम् ॥ सूत्रार्थः-अन्यत्र कौषीतकीमाणविद्यायामिमे वसिष्ठत्वा- दयः संसेव । कुतः । सर्वाभेदात् माणज्यैष्ठयत्रैष्ठ्योपपादनम- कारस्य तत्राप्यभेदात् । वागादीनां स्थितेः कार्यस्य च माणहेतुत्वेन हि माणस्य ज्यैष्ठ्यं श्रेष्ठ्यं चात्राप्युपपादितम् । अतो वागादिगतकार्यसामर्थ्यापादनरूपवसिष्ठत्वादिसंबन्धित्वं माणस्यात्राप्युक्तमेवेत्यर्थः॥ (आनन्दाद्यधिकरणम् ।) आनन्दादयः प्रधानस्य ॥ ११ ॥ ज्ञानानन्दामलत्वानन्तत्वरूपब्रह्मस्वरूपनिरूपकगुणाः सर्वामु

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
परविद्यासुपसंहर्तव्या उत नेति संशयः॥ नोपसंहर्तव्या इति पूर्व-
पक्षः।प्रकरणाधिकानामुपसंहारे प्रमाणाभावात् । ब्रह्मगुणानां
असंख्येयत्वेन उपसंहाराशक्तेश्च ।। राद्धान्तस्तु-ज्ञानानंदादी-
नां ब्रह्मस्वरूपनिरूपकगुणत्वेन तैविना ब्रह्मस्वरूपानुसंधाना-
नुपपत्तेश्च सर्वामुपसंहर्तव्या इति ॥ सूत्रार्थस्तु-"सर्वाभेदात्"
इसतोऽभेदादिति वर्तते । प्रानंदादयो गुणा: सर्वाम्-
पसंहर्तव्याः। प्रधानस्य गुणिनो ब्रह्मणः सर्वासु विद्यास्वभे-
दात् । सर्वासु परविद्यासु ब्रह्मैकमनुसंधेयं चेत् गुणविना
ब्रह्मस्वरूपानुसंधानमशक्यं ते च ज्ञानानंदादयोऽनुसन्धेया
इसर्थः ॥
प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १२ ॥
आनंदादीनां प्राप्तावपि "तस्य प्रियमेव शिरः मोदो
दक्षिणः पक्षः" इति प्रियशिरस्त्वादीनाममाप्तिः । ब्रह्मस्वरू-
पगुणत्वाभावात्तेषाम् । ब्रह्मणः शिरःपक्षादिभेदे स्वरूपे
सति ब्रह्मण उपचयापचयौ प्रलज्येयाताम् । ततश्च"ससं ज्ञा-
नमनंतम्। अनंतोऽजरः" इत्यादि विरुद्ध्यते ॥
प्रियशिरस्त्वादिभ्य अनंदादीनां विशेषमाह-
इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ १३ ॥
इतरे आनंदादयः अर्थसामान्यात् ब्रह्मस्वरूपसामा-
न्यात् ब्रह्मवत्सास्वनुवर्तते । ब्रह्मस्वरूपनिरूपणधर्मत्वेन ब्रह्म
स्वरूपसमाना हि ते ।।
प्रियशिरस्त्वादयो ब्रह्मस्वरूपनिरूपणधर्मा न भवति
चेत्तदभिधानं किमर्थमित्यत्राह-
अध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥

·वेदान्तदीपे
अनुचिन्तनाथ तदभिधानम्। प्रयोजनांतराभावात् । "त्र-
ह्मविदाप्नोति परम्" इति वेदितव्यतयोपदिष्टं ब्रह्मानंदमयं प्रि-
यमोदादिरूपेण विभज्य शिरःपक्षादित्वन रूपयित्वा बुद्धावा-
रोप्यत इत्यर्थः॥
आत्मशब्दाच्च ॥ १५ ॥
"अन्योंतर आत्माऽऽनन्दमयः" इसात्मशब्दाच्च पियशि-
रस्त्वादयो न ब्रह्मस्वरूपधर्माः । शिरःपक्षादयो हि ना-
स्मधर्माः ॥
आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६ ॥
"अन्योंतर आत्मा" इसात्मशब्देन परमात्मन एवं गृहीति-
ग्रहणम् । इतरवत् "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आमीत्" इत्या-
स्मशब्देन यथा परमात्मनो ग्रहणं तद्वत् । कथमवगम्यते । तदेका-
र्थादुत्तरात् " सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेय " इसादि-
वाक्यात् ॥
अन्वयादिति चेत्स्याद्वधारणात् ॥ १७ ॥
पूर्वेषु अन्योंतर आत्मा प्राणमयः" इत्यादिवाक्येष्वनात्म-
स्वात्मशब्दयोगात् कथमुत्तरवाक्यात्तन्निर्णय इति चेत् तस्माद्रा
एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः" इति प्रकृतस्यात्मन एव-
प्राणमयादिष्वानंदमयपर्यंतषु आत्मशब्दावधारणात्स्यादेव
नियमः। अतः पियशिरस्त्वादीनामनात्मधर्मत्वात् ज्ञाननंदादी-
नामात्मस्वरूपनिरूपणधर्मत्वाच्च तेषामेव सर्वतोपसंहारः ॥
(कार्याख्यानाधिकरणम् ।)
कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १८ ॥

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
छांदोग्यवाजसनेयकयोज्येष्ठं च श्रेष्ठं च प्राणमुपास्यं वि-
धाय"स होवाच किं मे वासो भविष्यसाप इति होचुः" इ-
त्यपां प्राणवासस्त्वमुक्त्वा " तस्माद्वा एतदशिष्यंतः पुरस्ता-
च्चोपरिष्टाच्चाद्भिः परिदधति लंभुको ह वासो भवत्यन-
ग्नो भवति"इति छान्दोग्ये, वाजसनेयके चापां प्राणवासस्त्व-
मुक्त्वा तस्मादेवं विदशिष्यन्नाचामेदाशित्वा चाचामेदेतमेव तद-
नमनग्नं कुरुत" इति (आचमनेन प्राणमनग्नं कुरुत इत्यर्थः।)
अत्राशनात्पुरस्तादुपारष्टाच्च क्रियमाणमाचमनं किं प्राणविद्याङ्गं
विधीयते उताचमनीयानामपां प्राणवासस्त्वानुसंधानं विधीयत
इति संशयः ॥ “आचामेत्"इति आचमने विधिप्रत्ययश्र-
वणात्स्मृत्याचारप्राप्तादाचमनादाचमनांतरं पाणविद्यांगं विधी-
यते इति पूर्वपक्षः॥राद्धान्तस्तु-"प्रांशत्वा चाचामेत्" इत्याचमनं
च प्रतीयते । आचमनीयानां चापां प्राणवासस्त्वानुसंधानं
"आपो वामः । अद्भिः परिदधति । एतमेव तदन्नमनग्नं
कुरुत" इति प्रतीयते । तत्राचमनं तावत्स्मृत्याचारप्राप्तम् ।
आपां वासस्त्वानुसंधानम् अप्राप्तम् "अनग्नं कुर्वतो मन्यते ।
अनग्नं कुरुन"इति अनुवादसरूपं प्रतीयते । तत्राचमनान्त-
रकल्पनादाचमनमनूद्य आचमनीयानामपां वासस्त्वानुसं-
धानं अप्राप्तं विधायत इति युक्तं "तदन्नमनग्नं कुरुत"इति "वच-
नानि त्वपूर्वत्वात्" इति न्यायन विधिवचनमेव भवति॥सूत्रार्थ:-
अपूर्वमपालमपां प्राणवासस्त्वानुसंधानं विधेयं न पुनः प्राप्त-
माचमनम्।कुतः कार्याख्यानात् । कार्यस्य अमाप्तस्याख्यानस्त्र-
भावत्वाच्छास्त्रस्येत्यर्थः ॥
(समानाधिकरणम् ।)
समान एवं चाभेदात् ॥ १९ ॥

·वेदान्तदीपे वाजमनेय के अग्निरहस्ये बृहदारण्यके च शांडिल्यविद्या- आम्नाना श्रीग्नरहस्ये तावत् "स आत्मानमुपासीत मनोमयं प्राणशरीरं भारूपं सत्यसङ्कल्पमाकाशात्मानम्" इति । बृहदार- रायके च" मनामेयोऽयं पुरुषो भाः सत्यं तस्मिन्नन्तहृदये यथा व्रीहिर्वा यवो वा स एष सर्वस्य वशी सर्वस्यशानः सर्वाधिप- तिः सर्वमिदं प्रशास्ति" इति। किमत्र विद्याभेद उत नेति सं- शयः ॥ एकत्र सत्यसङ्कल्पत्वमधिकं श्रुतं इतरत्र वशित्वादयोऽ- धिका इति रूपभेदाद्विद्याभेद इति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु- उभयत्र मनोमयत्रादिके समाने सति वशित्वादेः सत्यसङ्कल्प- त्वविततिरूपतया तेनाभदान्न रूपभेद इति विद्यैक्यम् ।। सूत्रार्थ:- मनोमयत्वादिके समाने सति विद्यैक्यम्।एवं चाभेदावशित्वादि- गुणेनाप्यभेदात् । वशित्वादिर्हि सयसङ्कल्पत्वविततिः ।। ( सम्बन्धाधिकरणम् ।) संबन्धादेवमन्यत्रापि ॥ २० ॥ बृहदारण्यके य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं द- झगोऽक्षिन्" इत्युपक्रम्य आदित्यमण्डलेऽक्षिाणि च सत्यस्य ब्र- झदो व्याहृांतशरीरत्वेन उपास्यत्वमुक्त्वा " तस्योपनिषदह- रियधिदैवतम् । तस्योपनिषदहमित्यध्यात्मम् " इति द्वे एतस्य नामनी उपासनशेषतयाऽऽन्नायते।किं यथाश्रुते स्थाननियते उतो- भयत्रोभे इति संशयः ।। उभयोः स्थानयोरेकरूपस्यैवोपस्यत्वा- द्विवैक्यमित्यनियते नामनी इति पूर्वः पक्षः ॥ अक्ष्यादिसस्था- नसंवन्धित्वाकारभेदाद्रूपभेद इति विद्याभेदाढे नामनी नियते इति राद्धान्तः ॥ मूत्रार्थ:-यथा मनोमयत्वादिगुणविशिष्टस्यैवो- पास्यत्वेन उभयत्र विद्यैक्यमेवमन्यत्राक्ष्यादित्याधारस्याप्येक- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । स्यैव ससस्य ब्रह्मणः स्थानद्वयसंवन्धान रूपभेद इति विथै- क्यात् द्वे नामनी अनियते ॥ न वा विशेषात् ॥ २१ ॥ न वैतदस्ति यद्विद्यैक्यादुभयत्रोभे नामनी इति । कुतः । वि- शेषात् उभयत्र हि रूपं विशिष्यते एकत्रादिसस्थानसंबन्धि ब्रह्म इतरत्राक्षिस्थानसंवन्धि ब्रह्मेति रूपभेद इति नियते नामनी ॥ दर्शयति च ॥ २२ ॥ दर्शयति च श्रुतिविद्याभेदेन गुणानुपसंहारं “ तस्यै- तस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपम् " इसादिना रूपाद्यतिदेशेन । स्वतो प्राप्तावतिदेशेन प्राप्यपेक्षा ॥ (सम्भृत्यधिकरणम् ।) संभृतिधुव्याप्त्यपि चातः ॥ २३ ॥ तैत्तिरीयके नरायणीयानां खिलेषु च "ब्रह्म ज्येष्ठा वीर्या संभृतानि ब्रह्माग्रे ज्येष्ठं दिवमाततान, ब्रह्म भूतानां प्रथमो- त जज्ञे तेनाहति ब्रह्मणा स्पधितुं कः" इति ब्रह्माण ज्येष्ठानां गुणानां संभृतिषुव्याप्तिश्चेत्यादि गुणजातमाम्नातम् । किमेषां सर्वासु विद्यासुपसंहारः उत स्थानविशेषोपासनेषु नियम इति संशयः ॥ अनारभ्याधीतत्वात् एषां सर्वामूपसंहार इति पूर्वः पक्षः ॥राद्धान्तस्तु-यद्यपि न स्थानविशेषसंबन्ध्युपासनमार- भ्याधीता एते तथापि धुव्याप्तिमामात् तस्य हृदयाघल्प- स्थानेषूपसंहारायोगात् तत्साहचर्याच्चेतरेषां अल्पस्थानविहि- तामु विद्याभु नोपसंहार इति ॥ सूत्रार्थः-संभाताव्याप्तीते । समाहारद्वन्द्वत्वेन एकवद्भावः । संभृतिप्रभृतिगुण जातमप्यत एव २३ ·वेदान्तदीपे स्थानविशेषसंवन्धनियमानियतं न सर्वत्रोपसंहार्यम् । धुव्याप्तिर्हि स्वसामर्थ्यादल्पस्थानानहतया तदितरस्थाननियता । संभृ- साद्याप तत्साहचर्यात्तथैव ॥ (पुरुषविद्याधिकरणम् ।) पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनाम्नानात् ॥ २४ ॥ तैत्तिरीयके पुरुषविद्याऽऽम्नाता "तस्यैवं विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी" इत्यादिका। छान्दोग्योप “पुरुषो वा व यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विशतिवर्षाणि" इत्यादिका।किमत्र वि- द्याभेद उत नेति संशयः ॥ पुरुषविद्योति संज्ञैक्यात् तैत्तिरीयके फलसंवन्धानाम्नानात् छान्दोग्यगत “ शतञ्जीवति " इत्यनेन एकफलत्वाच विद्यैक्यामिति पूर्वः पक्षः॥ राद्धान्तस्तु-पुरुषवि- धति संज्ञैक्येऽपि सवनत्रयकल्पनाकारभेदात् यजमानपत्ल्या- दिकल्पनप्रकारभेदाच्च रूपभेदात् तैत्तिरीयके पूर्वानुवाकगत- "ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति" इति ब्रह्मविद्याफलस्यैव सन्निधानात् अफलस्यास्य तदंगतया तत्फलत्वात्फलभेदाच्च विद्याभेदः ॥ मूत्रार्थ:--पुरुषविद्यायामप्युभयत्र रूपभेदा- द्विद्याभेदः । कुतः । इतरेषां अनाम्नानात् इतरशा- खोदितानामितरशाखायामनाम्नानात् । छान्दोग्ये तैत्तिरी- यकाम्नातानां यजमानपन्यादीनां सवनानामनाम्ना- नात् तैत्तिरोयके छांदोग्याम्नातानां यज्ञावयवाना- मनान्नानादियर्थः । तैत्तिरीयके हि " आत्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी" इति यजमानादिकल्पनं " यत्सायं प्रातमध्यंदिनं च तानि मवनानि " इति च सवनत्रयकल्पनम् छांदोग्ये चा- शिशिषादीनां दीक्षादित्वकल्पनं पुरुषायुषस्त्रेधा विभज्य सवन- कल्पनं चेति यज्ञावयवकल्पनप्रकारभेदादूपभेदः स्पष्टः। स्य ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । फलमपि तथैवेति इतरेषामिति फलस्यापि ग्रहणम् ॥ (वेधाद्यधिकरणम् ।) वेधाद्यर्थभेदात् ॥ २५ ॥ प्राथणिकास्तैत्तिरीयका एतरेयिण श्चेयेवमादयः उ- पनिषदारंभेषु "शुक्रं प्रविध्य हृदयं प्रविश्य । शं नो मित्रः शं वरुणः शन्नो भवत्वर्यमा। सह नाववतु" इत्यादिमंत्रान्महावता- दीनि च कर्माणि अधीयते । किमेपां विद्यांगत्वं उत नेति संशयः ॥ सन्निधिसमानानात् विद्यांगत्वमिति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धांतस्तु-"शुक्रं प्रविश्य हृदयं प्रविष्य" इसादिमंत्रमाम- र्थ्यान्महाव्रतादीनां च कर्मणां श्रुयादिभिश्चाभिचारद्वादशा- हादिषु विनियोगवत् "शन्नो मित्रः शं वरुणः । मह नाववतु" इत्यादिमंत्रस्य "ऋतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि । तेजस्वि- नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै" इति मंत्रसामर्थ्यात् अध्ययने वि- नियोग इति न विद्यांगत्वम् ॥ मूत्रार्थस्तु-वेधाद्यर्थभेदादित्यस्य वेधाद्यर्थभेदवत् “सत्यं वदिष्यामि । तेजस्वि नावधीतमास्तु"इति शन्नोमित्रादेमंत्रस्याप्यध्ययनसंबंधरूपार्थभेदान्न विद्यांगत्व- मित्यभिप्रायः । अतः शन्नोमित्रादिमंत्र एवाधिकरण- विषयः ।। (हान्यधिकरणम् ।) हानौ तपायनशब्दशेषत्वात् कुशाच्छंदःस्तु- त्युपगानवत्तदुक्तम् ॥ २६ ॥ विदुषो ब्रह्म प्राप्नुवतः पुण्यपापयोविमोचनं द्रयोः शा- खयोः श्रुतम् । विमुक्तयोः पुण्यपापयोरन्यत्र प्रवेश एकस्यां श्रुतः। विमोचनं प्रवेशश्चोभयमेकस्यां शाखायाम् । तदा विद्वान् ·वेदान्तदीपे पुण्यपापे विधूय निरंजनः परमं साम्यमुपैति । अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चंद्र इव राहोर्मुखात्प्रमुच्य-ब्रह्मलोकमभि- संभवामि" इति च केवलविमोचनम् । “तस्य पुवा दायमुपयंति मुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृयाम्" इति केवलप्रवेशः । “त- त्सुकृतदुष्कृते धूनुते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयंति अप्रिया दुष्कृतम्" इत्युभयम् । किं केवलहानिचिंतनं केवलोपायनचिं- तनमुभयचिंतनं सर्वासु विद्यासु विकल्पेनानुष्टेयं उत समुच्च- येनेति संशयः ॥ तथाम्नातस्यार्थवत्त्वाय विकल्प इति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धांतस्तु-पुण्यपापप्रवेशस्य विमोचनापेक्षत्वेन शा- खान्तरस्थस्यापि प्रवेशवाक्यस्य शाखान्तरस्थविमोचनवाक्यशे- पत्वात् वाक्यद्वयनैकाथीवधानात् समुच्चयः । एकस्यां शा- खायामुभयविधानं प्रतिपत्तृभेदन परिहियते ॥ सूत्रार्थ:-हानौ तु । तु शब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । हानाविति प्रदर्शनार्थः । केव- लविमोचने केवले चोपायने श्रूयमाणे तयोरितरेतरसमुच्चयोऽ- वश्यंभावी। कुतः। उपायनशब्दशेषत्वात् । उपायनशब्दस्य हा- निवाक्यशेषत्वादित्यर्थः । सक्तयोः पुण्यपापयोः प्रवेशस्थान- वाचित्वात् उपायनवाक्यस्य हानिवाक्यशेषत्वं अवगम्यते । प्रदे- शान्तराम्नातवाक्यस्य प्रदेशान्तरानातशेषत्वे दृष्टांतानाह कुशा- च्छन्दःस्तुत्युपगानवदिति। “वानस्पत्याः कुशाः" इति प्रदेशांत- राम्नातस्य वाक्यस्य यथा “औदुंवर्याः कुशाः" इति तद्विशेषवा- चिप्रदेशांतरस्थम् यथा च "देवासुराणां छदोभिः" इति प्रदेशांत- रस्थस्य तत्क्रमविशेषवाचि"देवच्छदांसि पूर्वम्"इति प्रदेशांतर- स्थम् यथा च " हिरण्येन षोडशिनः स्तोत्रमुपाकरोीत" इति प्रदेशांतरस्थस्य तत्कालविशेषवाचि "समयाविषिते सूर्ये पोड- शिनः स्तोत्रमुपाकरोति इति प्रदेशान्तरस्थम् यथा च ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १८१ ऋत्विज उपगायन्ति इति प्रदेशान्तरस्थस्य "ना- ध्चर्यरुपगायेत् इति तद पर्युदासरूपं प्रदेशांतर- स्थम् एवमुपायनवाक्यस्य हानिवाक्य शेषतया संभवत्या ग- तौ विकल्पोऽयुक्तः । सदुक्तं पूर्वस्मिन्काडे "अपि तु वाक्य- शेषः स्यादन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य"इत्यादिना il (सापरायाधिकरणम् ।) सांपराये ततव्याभावात्तथा ह्यन्ये ॥ २७ ॥ किमिदं मुकृतदुष्कृतयोहानिचिंतनं देहवियोगकाले एक- देशःक्षीयतेऽध्वनि शिष्टमित्युभयत्रकर्तव्यम् उत देहवियोगकाल एव सर्व क्षीयते इति संशयः॥ उभयत्र श्रुतेर्देवयानेन ५था गमनान्यथाऽनुपपत्त्या चोभय त्रेति पूर्वपतः । इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहो- मुखात्प्रमुच्य, धूत्वा शरीरमकृतम् " इति देहवियोगकाले "स मागच्छति विरजां नदी तत्सुकृतदुष्कृते धूनुने " इति अध्वन्यपि हानिः श्रुना । देहवियोगकाले सर्वकर्मक्षये हि देव- यानेन गमनसाधनं कर्म न सभवति ॥राद्धान्तस्तु-"तस्य ताव- देव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये" इति देहरियोगादर्दू ब्रह्मप्राप्तिव्यतिरेकेणानुभाव्यपुण्यपापफलाभावाद " अश्व इव रोमाणि विधूय पापम् ” इत्यादिनकादिध्वन्याम्नातमाप "तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते” इति वाक्यं देहवियोगकाले मङ्गमयि- तव्यमिति देहवियोगकाल एव हानिचिन्तनम् । सर्वकर्मक्षये हि विद्यासामर्थादेव देवयानेन पथा गमनं चोपपद्यत । विद्या हि स्वयं सूक्ष्मशरीरस्यानारंभिकापि प्रकृतसुखदुःखोपभोगसाध. नस्थूलशरीरस्य सर्वकर्मणां च निरवशेषक्षयेऽपि स्वफलभूतब- ममाप्तिमतिपादनाय देवयानेन पथा एनं गमायतुं सूक्ष्म- ·वेदान्तदीपे शरीरं स्थापयाति ॥ सूत्रार्थः-सांपराये देहवियोगकाले एन चि- न्तनीयम् । कुतः। तताभावात् देहवियोगाई ब्रह्मप्राप्तिव्यनि- रेकेण तरितव्यभोगाभावात् । तथा ह्यन्येऽधीयते "तस्य ताव- देव चिरं यावन्नविमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये” इति "अशरीरं वावसन्तं न मियाप्रिये स्पृशतः" इति च ॥ छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८ ॥ एवं अर्थस्वाभाव्यात देहवियोगकाले निरवशेषकर्मक्षयेऽव- धृते सति "तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते” इति वाक्यखण्ड उभयाविरो- धादुभयश्रुयविरोधात् छन्दतो नेयः "अश्व इव रोमाणि विधूय पापम्-धूत्वा शरीरम् । तस्य तावदेव चिरम् ” इति चोभ- यश्रुत्यविरोधाचरमश्रुतोऽपि तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते " इति वाक्यखण्डः "एतं देवयानं पन्थानमापद्यते” इति प्रथमश्रुत- खण्डात् प्रागनुगमयितव्य इत्यर्थः॥ अत्र चोदयति- गतेरर्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथा हि विरोधः ॥ २९ ॥ देवयानेन गतिश्रुतेरर्थवत्वं देहवियोगकालेऽध्वनि चेत्यु- भयथा कर्मक्षये सत्येव । अन्यथा देहवियोगकाले मर्वकर्मक्षये सति मूक्ष्मशरीरस्याप्यारंभकनाशेन स्थित्यनुपपत्तेर्देवयानग- तिश्रुतिविरुध्यते ॥ परिहरति- उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेलॊकवत् ॥ ३० ॥ भगवन्तमुपासीनानां देहवियोगकाले सर्वकर्मक्षयेऽप्युपप- न्नो देवयानः पन्थाः। कुतः । तल्लक्षणार्थोपलब्धेः तल्लक्षणार्थः तज्जातीयार्थः । अकर्मलभ्यार्थीपलब्धोरिसर्थः । उपलभ्यते ह्यक- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । मलभ्यार्थों ब्रह्मोपासीनानां " स स्वराड् भवाते तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति" इत्यादौ । लोकवत् यथा लोके राजानमुपासीनानां प्राकृतपुरुषासाधारणातिरमणीयानेकार्थ- सिद्धिः तत् सर्वज्ञं सत्यसंकल्पं महोदारं परं ब्रह्मोपासीना- नां सर्वमुपपन्नमित्यर्थः । परं ब्रह्मोपासीनानां देहपातसमये सर्वकर्मक्षया. देहपातादृर्द्ध कर्मफलानुभवो विद्यत इसेतन्न सं भवति वमिष्ठादीनां ज्ञानिनामपि कर्मफलरूपदेहान्तरसंयोगः पुत्रजन्मविपदादिसुखदुःखानुभवोऽपि दृश्यते इत्याशंक्याह- यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३१ ॥ येषां ज्ञानिनां देहपातादनंतरं अचिरादिका गतिः प्राप्ता तेषां देहपातादृर्द्ध तरितव्यकर्मफलभोगाभावात् देहपातसमये एव कर्मक्षय उक्तः । वसिष्ठादीनां त्वाधिकारिकाणां यावद- धिकारसमाप्ति नाचिरादिका गतिरस्ति । आप त्वधिकारे स्थितिरेव । अधिकारहेतुभूतकर्मणः फलदानायारब्धत्वात् । ज्ञानिनोऽप्यारब्धं हि कर्म फलानुभवेनैव क्षीयते ॥ ( अनियमाधिकरणम् ।) नयमः सर्वेषामविरोधः शब्दानुमा- नाभ्याम् ॥ ३२ ॥ येषूपासनेषूपकोसलाादेवार्चराादका गतिराम्नाता किं तनिष्ठानामेव तया ब्रह्मप्राप्तिः उत सर्वेषां ब्रह्मनिष्ठानामिति सं- शयः॥ तनिष्ठानामेवेति पूर्वः पक्षः । इतरेषां तया ब्रह्मप्राप्तौ प्र- माणाभावात् । यत्तु पञ्चाग्निविद्यायामसाधारणवचनम् । त- दप्युपकोशलादिविषयमिति निश्चीयते। अन्यथा उपकोशलादि- ·वेदान्तदीपे वाम्नानम नर्थकं स्यात् ॥ राद्धान्तस्तु-पश्चाग्निविद्यायां एव मनाद्रदुर्ये चमेऽरण्ये श्रद्धां ससमुपासते तेचषम- भिसंभवन्ति” इति सामान्येन सविषयगतिश्रवणं उपकोशला- दिष्याम्नानं न बाधितुं क्षमम् । संकोचकं च न संभवात । वि- द्यास्तुत्यर्थनयाऽनुवादनाप्युपपत्तेः । अतः सर्वेषां तयैव प्राप्तिः । सूत्रार्थः-आनयमः सर्वेषां सर्वेपामावशेषेण तयैव प्राप्तिः। कु. त । अविरोधः शब्दातुमानाभ्यां तथामत्येव श्रुतिस्मृतिभ्या- मविरोधः । श्रुतिः पञ्चाग्निविद्यायां निदर्शिता । स्मृतिः "म- ग्निज्योतिरहः शुक्लः” इत्यादिका ॥ ( अक्षरध्यधिकरणम् ।) अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्यतहावाभ्यामौपस- दवत्तदुक्तम् ॥ ३३ ॥ बृहदारण्यके " एतदै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति अस्थूलमानण्वहस्वम्” इत्यादि श्रूयते । तथाऽऽथर्वणे च “अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तददेश्यपग्राह्यम्” इयादि । किमेषा- मस्थूलत्वादीनां सर्वासु ब्रह्मविद्यासु उपसंहारः उत यत्र श्रुता- स्तत्रैवेति संशयः ॥ विद्याविशेषरूपतया श्रुनानां सर्वविद्यासा- धारणत्वाभावात् यत्र श्रुतास्तत्रैव नियता इति पूर्वः पक्षः।। राद्धान्तस्तु-अस्थूलत्वादीनामप्यानन्दादिवत् ब्रह्मस्वरूपानुस- न्धानान्तर्भावात् सत्रिोपसंहारः । न केवल मानन्दादिभिब्रह्म- स्वरूपं प्रत्यगात्मनो व्यावृत्तम् । तस्यापि हि तदेव स्वरूपम्।अस्थू- लत्वादिविशेषितमानन्दादि ब्रह्मणः प्रत्यगात्मनो व्यावृत्तं रूपम् । यद्यपि प्रत्यगात्मा स्वभावतः स्थूलत्वाद्यचेतनधर्मासंब- न्धी तथापि तत्संबन्धाहताऽस्त्येवातदईतयापि हि पूर्व तत्संबन्धः सातः। अतो ब्रह्मणस्तदनईस्वरूपानुसन्धानार्थतयाऽस्थूलत्वा- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । दयः सर्वत्रानुसन्धेयाः॥मूत्रार्थः-अक्षरधियां अक्षरसंवन्धिनीना- मस्थूलत्वादिधियां सर्वविद्यास्ववरोधः संग्रहणम् । कुतः। सामा- न्यतद्भावाभ्यां ब्रह्मणः सर्वत्र समानत्वात् ब्रह्मानुसन्धाना- न्तर्भावाच्च तासाम् । गुणवुद्धीनां हि प्रधानानुवर्तित्वं स्वभावः। औपसदवत् यथा जामदग्न्यचतूरात्रपुरोडाश्युपमदगुणभूतः "अग्निहोत्रं च" इति मन्त्रः सामवेदपठितत्वेन सामवेदस्वरानि- यतोऽपि प्रधानभूनोपसदनुवर्तित्वाधाजुर्वैदिकत्वाच्चोपसदो याजुबैदिकोपांशुत्वसंवन्धी तद्वत् अक्षरविद्यासंबन्धितया अ- धीतत्वेन तद्विद्यानियता अपि प्रधानानुवर्तित्वस्वाभाव्यात् सर्व- विद्यासंवन्धिनः । तदुक्तं प्रथमे काण्डे " गुण मुख्यव्यति- क्रमे तदर्थत्वात् " इयादिना ॥ एवं तहिं “सर्वकर्मा सर्वगन्धः " इयादीनामपि सर्वेपां ब्रह्मगुणत्वे न क्वचिद्रयवस्थेत्याशयाह- इयदामनात् ॥ ३४ ॥ इयदस्थूलत्वादिविशेषितमानन्दायेव सर्वत्रानुसन्धयेम् । कु- सः । आमननात् हेतोः। आमननं आभिमुख्येन मननं ब्रह्मानु- सन्धानम् । परब्रह्मस्वरूपानुसन्धानं येन विना नोपपद्यते तत्स- बवानुसन्धेयम् अन्यत्तत्र तत्र व्यवस्थितमित्यर्थः ॥ (अन्तरत्वाधिकरणम् ।) अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मानोऽन्यथा भेदानुप- पत्तिरिति चेन्नोपदेशवत् ॥ ३५ ॥ बृहदारण्यके उपस्तिप्रश्नपतिवचनं यः प्राणेन प्राणि- ति स त आत्मा सर्वान्तरः योऽपानेनापानिति स त आत्मा" इसादि " अतोऽन्यदार्तम् " इसन्तमानातम् । तथा तदन- ·वेदान्तदीपे न्तरं कहोलमश्नप्रतिवचनं “योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति एतं हैतमात्मानं विदित्वा" इति “ अतोऽन्यदा- तम्" इत्यन्तम् । किं उभयत्र विद्यैक्यमुत विद्याभेद इति संश- यः॥ पूर्वत्र प्राणनादिहेतुः प्रत्यगात्मा उत्तरत्राशनायाद्यती- तः परमात्मेत्युपास्यभेदाद्विद्याभेद इति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धा- न्तस्तु-" यत्साक्षादपरोक्षाब्रह्म य प्रात्मा सर्वान्तरः तन्मे व्याचक्ष्व " इत्युभयत्र प्रश्नस्य परमात्मविषयत्वादेकरूपत्वाच सर्वप्राणिप्राणनादिहेतुत्वस्याशनायाद्यतीतत्वस्य च प्रतिवच- नद्रयगतस्य परमात्मन्येकस्मिन्नेवोपास्ये संभवाच्च न विद्या- भेदः ॥ सूत्रार्थः-अन्तरा “य प्रात्मा सर्वान्तरः" इत्युषस्तिप्र- श्नो भूतग्रामवत्स्वात्मनः प्रयगात्मान इत्यभ्युपगन्तव्यः न्यथा प्रतिवचनभेदानुपपत्तिरिति चेत्,नात्र प्रत्यगात्मविषयं प्र- नद्वयम् प्रतिवचनद्यं च । परमात्मन्येकस्मिन्नेव संभवतीयर्थः । उपदेशवत् "स्तब्धोऽस्युत तमादेशमपाक्ष्यः" इति प्रक्रान्ताया- मेकस्यामेव स विद्यायां "भगवांस्त्वमेव मे तत् ब्रवीतु। भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु " इत्यादिका प्रश्नादृत्तिः प्रतिवचन- भेदश्वोपास्यमाहात्म्यप्रतिपादनपरत्वेन दृश्यते तद्वत् ।। प्रश्नभेदपूर्वकप्रतिवचनप्रकारभेदाद्विद्याभेदोऽवर्जनीय इ- साशच्याह- व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत् ॥ ३६ ॥ यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः" इति द्व- योः प्रयोः प्रश्नस्यैकरूपत्वेन एकविषयत्वे निश्चिते सति उप- स्तिकहोलयोः प्रतिवचनगतबुद्धिव्यतिहारः कार्यः । प्रा- णनादिहेतुत्वेन बुद्धिः सर्वान्तरात्मविषया कहोलेनापि का- । तथा भशनायाद्यतीतत्वबुद्धिरुषस्तिनापि कार्या । विशिषन्ति ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। हि उभयत्र याज्ञवल्क्यप्रतिवचनानि एकं सर्वान्तरमेवोपास्यम् । इतरवत् यथेतरत्र सद्रिद्यायां सर्वाणि प्रतिवचनानि परमकार- णं परं ब्रह्मैकमेव प्रतिपादयन्ति ॥ सद्विद्यायामप्युपास्यैक्यं प्रश्नप्रतिवचनात्तावसयां कथ- मवगम्यते इयत्राह- सैव हि सत्यादयः ॥ ३७ ॥ सेयं देवतैक्षत " इत्यादिषु सर्वत्र सैव परा देवताऽनुव- तते । “ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि" इति त एव सत्यादयः सर्वेषु प्रतिवचनेषु उपसंहियन्ते ॥ (कामाद्यधिकरणम् ।) कामादीतरत तत्र चायतनादिभ्यः ॥ ३८ ॥ छान्दोग्ये श्रूयते “अथ यादिदमस्मिन् ब्रह्म पुरे दहरं पु- एडरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्ट- व्यम्" इत्यादि प्रकृय "तद्य इहात्मानं अनुविद्य व्रजन्त्येता- श्च सत्यान्कामान् तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति " इति । वाजपनेयके च य एषोऽन्तहृदय आकाशस्तस्मिञ्छते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः" इति। किमुभयव विद्यैक्यं उत वि- द्याभेद इति संशयः ॥ रूपभेदाद्विद्याभेद इति पूर्व पक्षः यद्यप्युभयन परमात्मैवोपास्यस्तथाप्येकत्राकाशशब्दाभिधेयः परमात्मोपास्य इतरत्राकाशे शयानः परमात्मेति हि रूपं भि- द्यते ॥ राद्धान्तस्तु-हृदयायतनत्वसससंकल्पसत्यकामत्वादेर- भेद तद्विशिष्टः परमात्मैवोपस्य इति रूपाभेदाद्विद्यैक्यम् । छांदोग्ये हि "दहरोऽस्मिन्नंतर आकाशस्त- स्मिन् यदंतस्तदन्वेष्टव्यम्" इत्यारभ्य" किं तत्र विद्यते" इ- उभयत्र "

·૨૮૮
वेदान्तदीपे
त्यादिना परिचोद्य " तस्मिन्कामाः समाहिता एष आत्माs-
पहतपाप्मा विजरो विमृत्यु" इत्यारभ्य " सत्यकामः सत्यसं-
कल्प" इत्युक्त्वा “तद्य इहात्मानमनुविद्य व्रजेत्येतांश्च सत्यान्
कामान्"इत्याकाशशब्दनिर्दिष्टः परमात्मा तदन्तर्गताश्च स-
त्यकामत्वसत्यसंकल्पत्वापहतपाप्मत्वादयो गुणाः। अतः परमा-
स्मा हृदयायतनत्वसत्यकामत्वादिविशिष्ट उपास्य इति वाक्ये-
नैव निर्णीतम् । वाजसनेयके च “य एपोंऽतर्हृदय प्राकाश-
स्तस्मिन्शेते सर्वस्य वशी" इत्युक्ते मति वशित्वादेः सससंक-
ल्पत्वविशेषरूपतया स एव परमात्मा हृदयायतनः स-
त्यसंकल्प उपास्य इति प्रतीयते । अतो दहरविद्याप्रत्य-
भिज्ञानात्स एव परमात्मा सत्यकामादिगुणाष्टकविशिष्ट उपा-
स्य इति निधीयते । एवं निश्चिते सति आकाशे शयान
इति आकाशशब्दोऽपि हृदयपुंडरीकवय॑वकाशवाचीति विद्यै-
क्यमेव ॥ मूत्रार्थः-कामादीतरत्र तत्र च वाजसनेयके छां-
दोग्येऽपि च सत्यकामत्वाद्येव रूपम् । कुतः। आयतनादिभ्यः
हृदयायननत्वसत्यमंकल्पत्वविशेषरूपवशित्वादिभ्यः तत्सह-
चारिणः सत्यकामत्वादेः प्रत्यभिज्ञानात् । "परं ज्योतिरूपसंपद्य
स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । अभयं वै ब्रह्म भवति" इति
ब्रह्मप्राप्तिरूपं फलं चैकमिति विद्युक्यम् ॥
"मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किंचन” इत्यादेः प्र.
कृतत्वात् “स एप नेति नेत्यात्मा” इति च वक्ष्यमाणत्वात्
"सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः” इसादिविशेषाणां ब्रह्मस्वरूप-
पत्वाभावात् कथं सत्यकामत्वादेः मोक्षसाधनोपासनरूपत्व-
मित्यत्राह-
आदरादलोपः ॥ ३९ ॥

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । वशित्वादेः प्रमाणान्तराविदितस्य श्रुत्यैकसमधिगम्य- स्यादरेण प्रतिपादनादलोपः अप्रतिषेधः । तस्यापि ब्रह्मगुण- त्वमवश्याश्रयणीयम् । विशेषनिषेधास्तु सकले एवं प्राकृतवि- षयाः। नानात्वनिषेधस्तु सकलस्य ब्रह्मकार्यतया ब्रह्मात्मक- त्वाभिप्रायः॥ सगुणोपासनस्य “स यदि पितृलोककामो भवति" इति पितृलोकादिप्राप्तिवचनात्सांसारिकफलत्वेन न मोक्षफलत्व- मित्याशङ्याह- उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् ॥ ४० ॥ उपस्थितिरुपस्थानम् । ब्रह्मोपमंपत्तिः । उपस्थिते ब्रह्मो- पसंपन्ने अतो ब्रह्मोपसंपत्तरेव हेनोः तद्वचनात् पित- लोकादिप्राप्तिवचनान्न तत्मांसारिकफलम् अपि तु संसारान्मु- क्तस्यैव " अस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपमपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः । स स्वराड्भवतितस्य स- र्वेषु लोकेषु कामचारोभवति" इति च निहत्ताविद्यस्य हि स्वेन रूपेणाभिनिष्पन्नस्यैव " स तत्र पर्येति " इत्युच्य- ते । अतो ब्रह्मोपसंपत्तिहेतुकत्वं संक्रीडनादेरवगम्यते ॥ (तन्निर्धारणानियमाधिकरणम् ।) तन्निर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्ध्य- प्रतिबंधः फलम् ॥ ४१ ॥ छांदोग्ये “ ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" इति क- मांगाश्रयमुद्गीथायुपासनं श्रूयते । तत् किं तस्मिन्कर्मणि पर्णतादिवत् नियमेनोपादेयम् उत गोदोहनादिवत् अनियमेनेति संशयः ॥ कांगाश्रयत्वेन पर्णतादिवत् तद्वारेण निरूढकार्यत- ·बेदान्तदीपे या“यदेव विद्यया करोति-तदेव वीर्यवत्तरम् इति वर्तमाननिर्दे- भास्य पृथकफलप्रतिपादनायोगात् क्रत्वर्थतया नियमेनोपादे- यमिति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धांतस्तु-"तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद " इत्युद्गीथोपासनहितस्यापि क्रत्वनुष्ठान- दर्शनात् क्रतुफलात्स्वर्गादेः पृथग्भूतवीर्यवत्तरत्वफल- मिदमुपासनमिति गोदोहनादिवदनियमः । वर्तमाननिर्देशे ससधिकारांतरानश्चये सति रात्रिमत्रवत् क्रतोर्वीर्यवत्तरत्व- मस्योपासनस्य फलमिति कल्पनीयम् ॥ सूत्रार्थ:-तनिरिणा- नियमः। निद्धारणं निश्चयेन चेतसो धारणम् । उपासनमियर्थः। तस्योद्गीथोपासनस्यानियमः । कुतः । तदृष्टेः “तेनोभौ कु- रुतः" इत्यनियमदृष्टेः । पृथग्भुतं ह्युपासनस्य फलम् । तच्चाप्र- तिवन्धरूपम् । वीर्यवत्तरत्वं नाम प्रवलकतिरबलेन एतस्य कर्मणः फलस्याप्रतिवन्धः । अविलंवितत्वामित्यर्थः ।। (प्रदानाधिकरणम् ।) प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ ४२ ॥ दहरविद्यायां “तद्य इहात्मानमनुविद्य व्रजपतांश्च मत्या- कामान्" इति अपहतपाप्मत्वादिगुणानामाप परमात्मस्वरू- पचिन्तनवत् पृथकचिन्तनं विहितम् । किं गुणचिन्तने तत्त- द्गुणविशिष्टतया परमात्मानुचिन्तनमावर्तनीयं उत नेति संश- यः॥परमात्मन एकस्यैव सर्वेषां गुणानां गुणित्वेन सकृदेव त- चिन्तनोपपत्ते वर्तनीयमिति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु- गुणिनः स्वरूपैक्येऽपि तत्तद्गुणविशिष्टाकारादिभेदादावर्तनी- यमिति ॥ सूत्रार्थ:-प्रदानवदावर्तनीयमेव । यथा न्द्राय राज्ञे पुरोडाशमेकादशकपालमिन्द्रायाधिराजायन्द्राय स्वराज्ञ इतीन्द्रस्यैकत्वेऽपि राजत्वादिविशिष्टाकारभे- - " ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । दुक्तं संकर्षे । दाद्देवताभेद इति प्रदानावृत्तिः तद्वदेव नाना वा देवता पृथक्त्वात् ” इति ॥ (लिंगभूयस्त्वाधिकरणम् ।) लिङ्गभूयस्त्वाद्धि बलीयस्तदपि ॥ ४३ ॥ तैत्तिरीया अधीयते सहस्रशीर्ष देवं विश्वाक्षं विश्वशं- भुवम्, विश्वं नारायणम्” इत्यारभ्य “सोऽक्षरः परमः स्वराद" इत्यन्तम् । अस्मिन्ननुवाके नोपासनं विधीयते। किमयं पूर्वानुवा- कोदितदहरविद्योपास्यविशेषनिर्धारणार्थः उत सर्ववेदान्तो- दितसर्वपरविद्योपास्यविशेषनिर्दाणार्थ इति संशयः ॥ दहवि. द्याया अानन्तर्यात्तदुपास्यविशेषनिर्झरणार्थ इति पूर्वः पक्षः । "सहसूशीर्षम्" इति द्वितीयानिर्देशस्यानन्तरोदितोपसिना सं- बन्धस्यैव युक्तत्वाच्च राद्धान्तस्तु-परब्रह्मपरतत्त्व- परज्योतिःपरमात्माक्षराशवशंभुशब्दैः सर्वपरविद्योपास्यान- नूध वाक्येनैव तेषां नारायणत्वविधानात् तस्य , प्रकरणा- ल्लिङ्गबलीयस्त्वेन वलीयस्त्वात् परविद्योपास्मीनार- णमिति निश्चीयते । न च "सहस्रशीर्षम्" इति द्वितीयानिर्देशः पूर्वेणोपासिना संवध्यते । “तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यम्" इति पूर्वेण कृत्मययेन कर्माभिहितमिति तत्र द्वितीयानिर्देशायोगात् । नारायणः परः । व्याप्य नारायणः स्थितः । परमात्मा व्य- वस्थितः" इत्यादिभिरैकार्थ्यात्मथमार्थे द्वितीया ॥ सूत्रा- र्थः सर्वविद्योपास्यनिर्दोरणे लिङ्गभूयस्त्वात्तस्य चि- न्हभूतवाक्यभूयस्त्वादित्यर्थः तद्धि वाक्यं प्रकरणावलीयः । तदपि पूर्वस्मिन्काण्डे " श्रुतिलिङ्गवाक्यपकरणस्थानसमा- ख्यानां समवाये पारदोविल्यम्" इत्यादिनोक्तम् । एवं सर्वोपा- “ ·वेदान्तदीपे " स्यनिरिणे निश्चिते सति दहरविद्यायामपि अयमेवोपास्ट इति "पद्मकोशप्रतीकाशम् " इत्यादिना हृदयाघभिधानं च यु- ज्यत इसभिप्रायः ॥ ( पूर्वविकल्पाधिकरणम् ।) पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात् क्रिया मा- नसवत् ॥ ४४ ॥ वाजमनेयके अग्निरहस्ये " मनश्चितो वाक्चितः प्राण- चितश्चक्षुश्चितः ” इत्यादिना मनश्चितादयोऽग्नयो विद्यारूपाः श्रूयन्ते। किमेते क्रियामयक्रत्वङ्गभूता उत विद्यामयक्रत्वङ्गभूता इति संशयः ॥ अस्मिन्प्रकरणे विद्यामयक्रत्वनुवन्धिग्रहस्तो- त्रादिदर्शनेपि क्रतोविंधानाभावात् फलान्तरामतीतेश्च पूर्वत्र असता इदमग्र आसीतू इत्यादिना इष्टक- चितस्याग्नेः प्रकृतत्वान्मनश्चितादिषु च " तेपामेकैक एव तावान् यावानसी पूर्वः” इति तत्कातिदेशादिष्टकचितेनैपां विकल्प प्रतीतेश्च इष्टकाचताग्निशेषभूतक्रियामयक्रत्वनुप्रवेशेन तदङ्गभूता इति पूर्व: पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-" तेहैते विद्याचित एव विद्यया हैवैत एवं विदश्चिता भवन्ति” इति मनश्चितादी- नां सांपादिकाग्नित्वेन विद्यारूपत्वे सिद्धेऽपि "ते हैते विद्या- चित इति श्रुतिर्विद्यामयक्रत्वङ्गत्वनैषां विद्यारू- पतामरगमयतीति निश्चयात् सन्निहितानसैर्ग्रहस्तोत्रा- दिभिः क्रत्वनुबन्धैरनुवादवाक्यमरूपवाक्यप्रतिपादितैः क्रतु- दर्शने सति “ वचनानि त्वपूर्वत्वात् " इति न्यायेन मनश्चि- तादीनां शेषिभूतविद्यामयक्रतोविधिः परिकल्प्यते । "तेपामेकै- क एव तावान यावान तौ पूर्वः" इति मितिदेशेनेष्टकाचिताग्नेः एव ACADE:.. IMEL.. 1762 8.94.

·० ० १२ . ० . . . सूचौपचम् । गजपा: गोलप्रकाशः गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्त्वम् तत्त्वदीप तर्कसंग्रहः दत्तकमीमांसा धर्मशास्त्रसंप्रहः धातुपाठः ( शिला -) ) धातुरूपावली नेषध चरित नारायणा टीका टाइप रिभाषापाठः पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी प्रश्नभूषणम् ( प्रश्न विचार का बहुत उत्तम प्रन्थ ) बीजगणितम् (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) भट्टीकाव्य ५ सर्ग मनोरमा शब्दरत्नसहिता (टाइप) लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लक्षणावली लीलावती ( म. म. पं० सुधाकरकुतटिप्पणीसहित) १ वसिष्ठसिद्धान्तः वार्तिकपाट विष्णुसहस्रनाम शब्दरूपावली टार सप्तशती समासचक्रम् समासचन्द्रिका सरखतीकण्ठाभरणम् सासन्यचन्द्रिका टिप्पणीसहिता सान्यतत्त्वकौमुदी सिद्धान्तकौमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गत्तिः ००० ००००००० ०० . . orm ....poronvaror ov. ० - .

·विज्ञापनम् । बनारससंस्कृतसीरीजनानी वाराणसेयसंस्कृतपुरकावली । ६० भाक ५ ३ इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- निबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः कचिदालगाषानुवा- दहिताश्च प्रन्या मुद्रिता भवन्ति । तांश्च प्रन्यान् काशिकराजकी- यसंरकन शालीयपण्डिता अन्य ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । येन- हकमारायैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेवेन संग्राह्या तेलदे- कंकस्य खण्डस्य ) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशययुःकानिचित् खण्डानि संग्राह्यापि तैश्च प्रत्येक खण्डाना- ० मूल्य प्रापणव्ययश्च देय इति । तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। सिद्धान्ततत्त्वविवेकः सण्डानि ५ अर्थसहप्रह. भंग्रजीभाषानुवादसहितः मन्त्रवार्तिकम खण्डानि १२ १२ कात्यायनमहर्विप्रणीत शुरुयजुःप्रातिशास्यम् सभाग्य मांख्यकारिका चन्द्रित यसहिता वाक्यपदायम् वण्डानि ३ रसगङ्गाधरः खण्डानि परिभात्तिः खण्डं २ वैशेषिकदर्शनं किरणापलीदीकासंबलितप्रशस्तपादप्रणीन- भाग्यसहितम् खण्ड २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि कम्यसिद्धिः खण्डानि ३ मवार्षिकात्म मनप्रणानं शुक्लयजुस्लमां: क्रममत्रम् समान्य अग्यवीयशानकप्रानिशाक्यं सभाग्यम् खण्डानि ३ (वृहत) बेयावरणभूरणम् पढायंदीपिकासहितम विवरणोपन्यामः सदाकवाक्यमुधासहितः खण्डे २ २ तस्वदीपनम् (चपादिकाधिवरणग्य व्याख्यानम) वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्टे २२ बनारळानती (बजना) प्रजभूषण दाम पौर सम्पनी चांदनी चौक के उत्तर नई सड़क बनारस। २ ४

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.