·LIBRARI FOREWORD I feel greatly honoured by the request of Pandit Mahamahopadhyaya Ananta Krishna Sastri-at whose feet I learnt the little I know of the Vedanta to write a foreword to his new book "Vedanta Rakshamani". Mahamahopadhyaya: Ananta Krishna Sastri is so well known among scholars by his erudite works on Vedanta philosophy, that he does not require any introduction from me. He has devoted his energy on the profound study of, the "Advaita and is so convinced about its - philosophic", profoundity, and logical consistency " thát ''he enters in every work of his a vigourous defence in favour of it against the attacks that are being heaped upon it from many quarters. The world-negative charecter of the Advaita philosophy'-tickles us not a little, and we are ' presented with the world-affirmation theory of thought. Bhaskara and Ramanuja give the first philosophic challenge to the Advaita Vedanta: Madhva, Vallabha and others follow suit.. The controversy.'between the two schools of thought has been Cacute and is still being carried on with an amazing vigour. This- indeed. is well-come for the question touches us deeply. Marºs-thought determines his attitude towards life. The issue“ is. momentous, and, we shall be courageous enough to invite, a discussion of the basic problem of existence in order that the • mystery should be solved. Mahamahopadhyaya Ananta Krishna Sastri in his new work. has-given us some new points in favour of Advaita ; especially he has shown that the defects :as pointed by Ramanuja' are ; misconceived. They do not affect the Advaita. position at all: The book is philosophically interesting from start to finish and awakes neiv, interest in the study of Advaita Vedanta. The great perplexity which one experiences in follosving the Advaita Vedanta lies in its emphasis upon transcendence, and ·[ 2 ] sometimes too much is said against the sweeping negation it makes. But should we forget that the world negation is another way of positing truc Reality. This aspect is often ignored. Unless the concentration on philosophic and spiritual pragmatism which affiliates appearence to Reality is removed, it is indeed difficult to understand the meaning and implication of worldnegation. Advaita philosophy does not deny any kind of experience, but it seeks to cvaluate their significance and impor. tance and value in the Absolute. Art, science, religion, and philosophy have their own places in our experience. This cannot be denied and has not been denied. But when the question of ultimate Reality arises, things take different turn. The problem is: can appcarcncc be affiliated to Reality. This, indeed is a serious question and human ingenuity has almost been exhausted in giving a suitable answer to the same. That appearance has its locus in Reality is not denied anywhere, but differences arise when the question of relation between the two is raised. Ramanuja affiliates appearence 'to Reality. Sankara denies this affiliation. Naturally for Sankara Reality escapes all conceptional determination. Intellect is at a miss to conceive how appearence is linked up with Reality. To conceive any relation is to invite equal status of the both and of the third element. This cannot be integrated into a finer synthesis. The removal of the differences takes away from Reality its concreteness and opens it to the charge of psuedo Reality, Philosophers are so much possessed with the idea of concreteness that they often go to the extreme of holding that indeterminateness is another name for negation. This is the point where Sankara Vedanta has its uniqueness. The determinate universe presupposes an indeterminate Reality. For it is the same Reality reflected in this space-time-context. None would, except the creative and emergent evolutionist, seriously maintain that. Reality is to be traced either in a process in time or in a universe enclosed in spacetime. And naturally it is difficult to avoid the indetermimate charecter of Reality because it is beyond space-time. To ·[ 3 ] charaterise Reality as thought uniting the predicate to the subject is really a process either finished or unfinished in time. If it is unfinished Reality becomes a process ; if it is finished it loses its indeterminateness and becomes a determinate Reality. It is indeed difficult to conceive Reality as concrete and at the same time to conceive it as absolute. It is not clear how and why the Absolute determines itself. The only plausible answer to this question is offered in the principle of Individuation-Maya, which does justice to the determinate and the indeterminate aspects of existence and at the same time avoids the error of cither making the indeterminate determinate or installing the determinate as Reality. This is really the most appealing aspect of the Vedantic thought as it provides for all kinds of intellectual and spiritual expressions and at the same time envisages a transcendence over their limitation. To charecterise the indeterminate being as void is really to make a philosophic blunder and exhibits the temperamental incapacity to rise above the limitation of thinking. Padmapada rightly points out that even a false.projection is not possible without a background. The indeterminateness is not the primordial potentiality.either of existence or of conciousness which becomes determinate in creative expression. Such an indeterminate potentiality is really something inferior in expression, and content if. not in Reality to the determinate. The Vedantic indeterminate is not the potentiality of existence but fait accompli to which dynamic or static conception cannot bő" attributed. Void has an indeterminateness of negation, but it does not go far to indicate the indeterminateness of Reality. To fail to understand this distinction is the source of confusion of the Sunya of the Buddhist with the Brahma of the Vedantist. The recoil from Vedanta proceeds from the apprehension that it instead of widening activity and enriching life introduces us into a stillness which denies synthetic vision embracing. cxistance in its integrity and creative play. The Vedanta in emphasising transcendence points to a unique experience in Spi. ritual life, the esperience of Freedom. The valuc of this freedom ·IS [ 45. cannot be fully understood unless the enveloping aspect of Maya is recognised. The theistic Vedanta does not sec this aspect of Maya though they accept it as a principle of individuation. The acceptance and the denial of this has caused the divergence between the two schools in their thought and outlook. The conception of freedom as spiritual. Ideal is relative to this cnfolding character of Maya, and unless this is realised it is not casy to follow the spiritual Ideal of freedom which cssentially different from spiritual ideal as commonly understood. The ideal of freedom immediately brings a sharp distinction between the relative order and the Absolute Existence and no experience however clevating and luminous on the relative side can compare to the freedom from the entanglements, and mazes of pragmatic existence. There is no language which can give an adequate expression to this state of existence. The seer adopts an attitude of silence before the luminous. Silence here is more adequate expression that enforced utterence. Hence it is indicated in a negative form as freedom or emancipation. It is no absorption but the fullest awakening into the conciousness of Reality, an awakening that make us drop our individuality and enjoy the peace and the beautitude that passeth understanding. 9th April, 1937. Mahendtenath Setcat.

·ITT LIBRARYX INTRODUCTION * The Doctrine of Absolutistic Monism (Adraitarada) was first revealed in brief by Sri Gaudapadacharya. Afterwards it was formally propounded as a system of philosophy by Sri Sankaracharya. Thereafter it was fully expounded by his direct followers like Mandana. Suresvara, etc. Subsequently it was ably defended by Nrisimhasrama, Madhusudana Sarasvati. Brahmananda, etc.. against the vigorous attacks of the upholders of Dualism (Dvaita). Qualified Monism (Visishtadvaita). Pure monism (Suddhadvaita), etc. and finally it was popularised by such later celebrated Advaita teachers as Dharmarajadhvarindra, Appaya Dikshita ctc and from all these accounts, it is sure to be considered an interesting subject for study and research by all genuine lovers of philosophy. Mahamahopadhyaya Professor Vidhusekhara Bhattacharya, in course of his investigations on Gaudapada's Karikas, has opined that the doctrine . propounded in the body of the Karikas in general and in the section of Alatasanti in particular, does not represent the orthodox Advaita view; but in his opinion it is only the view of the Buddhists that covertly manifests itself in its apparent garb of Absolutism. The main causes for such a conclusion are these : (1) there is some similarity in a few of the expressions used by the Buddhists and by Gaudapada ; (2) the Alatosanti section propounds the theory of non-origin (Ajatarada), which is not in consistence with the Advaita view but corresponds with the peculiar viewpoint of the Buddhists. But mere similarity of expressions does not warrant the Buddhist teachers to claim all originality. Since the so-called original expressions of the Buddhists are found to occur in the Sruti also. Ajatavada-(or non-origin) of the Buddhists has absolutely no similarity with that of Gaudapada. The Buddhists explain the theory of Ajatarada as non-origin of the universe • I am indebted to my colleague Sriman Ashokanath Vedantatirtha M. A.P.R. S. for helping me to prepare this introduction. .

·( 6 ) occur , in its own naturc (srubharcna) i. c., by nature the universe is regarded to have no origin. Gaudapada, on the contrary, holds that his djatarada does not mean natural non-origin but non-origin of the effected universe in the form of its cause (sadbhatca). The effect. when viewed from the standpoint of its cause, will be found to have no origin : while vicwed in its own form as mere effect, it certainly possesses some kind of origin (i.e., vivarta or illusory appearance). Further, in the concluding lines of every doctrine, propounded by the Buddhists, statements to the effect- "This was spoken of by the Buddha"-are invariably found to But the conclusion of the Alatasanli section, contains an express statement-"This has nowhere been spoken of by the Buddha." This fact ought to be an eye-opener for all genuine students of comparative philosophy that phonetic similaritics between the works of Gaudapada on the one hand, and those of the Buddhists on the other, are nothing but mere accidental coincidences. Again, Prof. Bhattacharya has pointed out that in some verses Gaudapada seems to borrow the peculiar expressions of the Madhyamika Karikas while in some other verses, he is found to be influenced by such Yogachara works, as the Lankavatara Sutra, etc. This fact would make it apparent that Gaudapada. had surely no clear-cut idea about either of the two schools. But it, cannot be maintained with any degree of consistency that even after the composition the Aladhyamika- Karikas of Nagarjuna, such confusion between these two distinct and separate schools of thought, could have been possible at all. The main point of difference between Buddhistic Nihilism (Sunyavada) and Monistic Absolutism (Adraita-Brahmarada is this :--the Sunya of the Buddhists is something which is neither a positive,or real entity (bhara, sat), nor a negative or non-real entity (abhava or usat). The Brahman of the Advaitins, on the other hand, is distinct from non-existence. (asat) alone : but at the same time. It is not different from existence (sat) also. Ons very careful investigation it will be found that the conception of the Sunya of the Buddhists as the cessation of the universe (prapanchopasama) is not totally contradicted by the Advaitins also. In the } ·[ 7 ] peculiar Advaita theory of the cessation of Nescience which transcends all categorical assertions and is regarded to be of the fifth kind (panchamaprakar a aridyanıırıttı), all special characteris. tics of Sunya may be found to inhere in it, since the cessation of Nescience also is neither real, nor unreal, nor both nor neither But though the cessation of Nescience may be practically regarded as a parallel of Sunya, yet on a very carful and critical comparison of the two concepts, very subtle differences will be found to exist The cessation of Nescience, according to the Advaitıns, is regarded as Atman with Its true nature known But according to the Buddhists Sunya has no such definite, positive aspect Another fine point of difference between these too systems of thought is that the conception of Avidya (Nescience) of the Buddhists does not fully tally with that of the Advaiting The Avidya of the Buddhists is without any locus and object (nrra casyaya, nervishaya) i e Avıdya is not located in Sunya, nor does it cover up Sunya as its object But the Avidya of the Advaitins 19 neither nut asi aya nor ni vishaya Nescience is located in Atman and it conceals Atman also which thus becomes its object (vishaya) To take the practical position In the opinion of the Buddhists as also of the Advaitins, the universe is of empirical reality (samur ita satya) But this empirical reality (wluch is but another name of falsity of the Advástins) of the universe is to be realised merely by conceiving the universe to be unreal-such is the contention of the Buddhists The Advaitins on the other hand, emphasize that the falsity of the universe can never be comprehended by merely thinking (bhavna) it to be unreal but this unreality easily becomes apparent if a stable substratum of this transitory world is found out Such real sub stratum is Atman, and thus it is only the realization of Atman that is capable of producing a subsequent knowledge of the falsity ed universe We may cite the concrete stock example of rope snake in this A man erroneously takes a piece of rope to be a snake, and thereby gets frightened A friend of his who is aware of the real nature of the object of the superi connexion ·[ 8 ] which cxcites his friend's fear, comes forward to dispel his fright and says :-"Oh I do not be afraid, it is not a snake." And his friend in reply asks at once, "Then what is it, pray ?" This fact fully makes it clear to us that the removal of ignorance is not finally possible if the real nature of the substratum' (over which is seen the false appearence of a different object) is not known. To come to the.conclusion, we may point out that the Followers of the Buddha posit that error is without any basis at. all. This fact is contradicted by the Advaitins who uphold that tne erroneously perceived object must have some substratum on which to put forth its appearance. In this connexion, we may quote a very poignant remark of Kumarila Bhatta * who believes that the orthodox Buddhist teachers of old preached the falsity of the universe to inspire in the minds of the worldly-minded people a disgust for all worldly attachments. But in reality they did by no means intend to go to the extremne length of positing error as having no substratum In any case, the Buddhists and the Advaitins are found to agree in main with regard to the final conclusion: that the world is false. Ramanuja, the celebrated teacher of Qualified Monism, criticizes the doctrine of the falsity of the world adopted by the Buddhists. The Advaitins, being in agreement on this point with the Buddhists, are also condemned by him as atheists. In doing so, Ramanuja, has only, imitated the principle of destructive criticism adopted by Kumarila. * But really speaking, the Advaita doctrine of falsity has nothing to do with the parallel Buddhist view, based as the former is on the authority of the Sruti itself. Ramanuja admits the doctrine of Brahman being Arthanivrittyartham avadi Bauddhair Graham qatas "tatra kathanchidanye [Bhatta has denounced the Buddhistic doctrine of Non.violence (Ahimsa) as unauthoritative, being equivalent to violence (himsa)..simply because it was preached through the agency of the Buddha. Similarly, Ramanuja rejects the Advaita doctrine of falsity on the ground of itą similarity with an identical Buddhistic theory. 1 13 ·. [ 9 ] - the identity of efficient and material cause, on the authority of the Sruti alone, in the face of all opposition with perceptual and inferential evidences (Vide, Sastrayonitra section). Similarly the Advaitins, too, have adopted the doctrine of the falsity of the -world on the authority of Scriptures alone, in the absence of any perceptual or inferential evidence in support of it. Thus the respective positions of the two systems of philosophy finally. come to this; The Advaitins find it essential for them to establish the falsity of the world, while Ramanuja seems to be in duty bound to contradict the aforesaid position. It is apparent from the statement of the author of the Srutaprakasika, 'who. in course of commenting on the Sribhashya, interprets the expression “tatra" (the introductory word of the Mahapurvapoksha) as--prapanchasatyatvanirnaye sati (the rcality of the world being thus established). Sankaracharya, on the contrary, has introduced the Adhyasabhashya simply because is indispensable for an enquiry into the nature of Brahman and also because it supports the doctrine of the falsity of the world. Sankara's attempt to propound the doctrine of falsity of the world is inspired by the expression "brahma” occuring, in the very first Sutra of Badarayana and he has no other motive behind to lay so much emphasis on the point. But unlike him, Ramanuja is prompted by a spirit of rivalry alone to establish his doctrine of the reality of the universe ; since it is based a criticism of Sankara's views only and has no logical basis in the Sutras. Ramanuja, of course, tries to attribute the criticism of the Advaita doctrine of falsity also to Badarayana. But nowhere in the Sutras (not even in the second pada of the second chapter of the Brahmasutras, which is specially set apart for a criticism of rival views) is to be found such an attempt to throw overboard the authority of the Advaita view. The Suira " Bhedadyapadesat" does not 80 against the Advaita viewpoint, as claimed by the followers of the Ramanuja school (including even some modern thinkers like Thibaut and others): since the difference (theda) postulated in this aphorism does not represent the final position wherein there is no difference, on ·[ 10 ] Sankara and Madlıva, unlike other Bhashyakaras, have nowhere criticized rival vicws, which are not referred to by the Sutrakara himself; nor do they twist their texts to father such arbitrary criticisms on the shoulders of thc Sutrakara in course of commenting on the Sutras. But what Ramanuja has done in his commentary on the first Pada, criticizing in so many words the thcories of Sankara and Bhaskara, is absolutely an warranted procedurc. Below is given, for a clear understanding of a comparative estimate of both the Advaita and the Visishtadvaita theories, two · parallel tables containing the main topics of the two schools, running up to the fifth section (Ikshatyadhikarana) :- Advaita School Visishtadvaita School. un- 1. The import of the ex 1. The import of the expreșsion 'atha' (thereafter) in pression ‘atha' (thereafter) in the the first sulra is--after the first sutra is- after the enquiry acquisition of the four equip. into the nature of karman (as de. ments (Sadhana); and hence tailed in the Purra Himamsa): the two Alimamsas-Purra and hence the two Jimamsas are Uttara are separate Sastras. integral parts of one Sastra. 2. The intuitive knowledge, 2. Worship (Upasana ) springing from the sacred exleads to Emancipation. pressions of the Upanishads, is the cause of Emancipation. 3. Brahman (the Absolute) 3. Brahman (Personal God) is the only Reality, all else are and the Universe are both equfalse. ally real. 4. Perceptual evidence is 4. Perception (pratyaksha) of weaker authority than is stronger than Sruti, the Scriptures. 5. Some Upanishadıc sen- 5. Such sentences also, tences (like satyam, jnanani etc.) like all other ones, produce only generate only an indeterminate determinate knowledge. *Special attention is drawn to the Samskrit index wherein detailed parallel tables containing the topics of the two schools are given.

·[ 11 ] Advaita School. Visishtadvaida School: knowledge about the Absolute alone ( akhandartha-jnana.) 6. Perceptual evidence is 6. Perception is authoritaauthoritative only in so far as tive with regard to the world the Absolute Existence (Sat) is also. concerned. 7. The identity of Absolute 7. Existence and concious- Existence and Pure Concious ness are different aspects. ness. 8. The Self-luminous Pure 8. Consciousness is self Consciousness is non-different luminous ; but is an attribute from Alman. of the self. 9. Pure Consciousness is 9. Consciousness is noneternal, immutable, and is one eternal, changing and manifold. without-a-second. ..10. The I-sense (ahan) is 10. Ego-sense is, identica! not the self, and does not con with Atman, and is eternally tinue at the stages of deep existent in all stages including ..dreamless sleep (sushupti) and those of sushupti and Moksha, Emancipation. 11. Nescience (Aristys) has 11. Nesience (Prakriti) pas. troo functions of concealment sesses only, the power of pro- (avarana) and projection (vik ſection and is not anirvachaniya; shepa) and is beyond all categohence the seven antinomies rical assertions (anirrachaniya). (anupapattis ) levelled being neither a positive nor a against the Advaita conception negative entity, but is of a of Avidya third kind. 12. The Great Upanishadic 12. The Great Upanishadic Expression "Tat tran asi' (That Expression Tat tram asi (That thou art) establishes the idea thou art) establishes the idea of of identity of the individual self identity between Jika and with the Universal Soul, as the Brahman, on account of the loue knowledge of the substra invariable inseparable cxistence are ·[ 12 ] Advaita School. Visishtadvaita School. tum, negates the reality of all between the two, as in the superimposed entities (vadha. case of the body and the self yam samanadhikaranyam).. as in (sarirasarirvibhrena samaradhithe case of the shell-silver." karanyam). 13. Particular Upanishadic 13. The dualistic (saguna) sentences (such as Neha nanasti expressions control the Abso- . kinchana etc.) and Snirtivakyas lutistic (nirguna) vakyas, on the which unambiguously express basis of Upasamhara-nyaya(i.e., the idea of Unity, are given a the maxim of controlling the prominent position, and all general by the particular) and other apparently dualistic ex. by Virodhadhikarana-nyaya pressions are interpreted in the (i.e., the maxim of the promilight of these Absolutistic ones, nence of the antecedence). on the basis of Apachchedanyaya (1 e. the maxim of the prominence of the conseqence). 14. Determinate perception 14. Both determinate and indetermines a thing in relation to determinato perceptions appreits specific attributes, while in hend an object in relation to its indeterminate perception the specific attributes. The differthing-in-itself alone is perceived ence between these two is that to the exclusion of, all deter in indeterminate perception, we mining attributes. perceive the individual object in relation to its specific qualities for the first time, and though we become aware of its class.character, we are not aware that it pervades all individuals belonging to this class ; but in determinate perception we come to perceive the generic character as. common to the entire class, as we apprehend the object for the second or the third timc.

·possess practical • . [ 13 ] . Advaita School. Visishtadvaita 'School. 15. Even falsity has prac- -15, No false object is retical efficiency. garded. to efficiency. 16. The expressions, 'cow', 16. All such expressions 'carth' etc., primarily denote will primarily denote Brahman the objects as in the ordinary alone, in the capacity of being parlance of the terms. The the Self of the body (which is primary imports of all such constituted by the aggregate of terms, as given in the standard all objects, ordinarily denoted lexicons, are accepted as autho- by these terms). The ordinary ritative. imports of these terms are consequently regarded as secondary only. The only exception to this general rule, are the expressions 'Brahman' and its synonyms, which primarily denote the Brahman; and in this one respect alone both the Advaitins and the Pisisthadoaitins are unanimous. 17. Knowledge (jnana) is 17. The Knowledge vi trwandosial primary lwy ffotresnedsling in the writti, f. secondary. The first is of the the Advaitins) is of the nature of nature of Almur (Svarupa) the self, is an attribute of the which is the locus and object self, and is eternal. Only the of Nescience. The second, contraction and development of (Prillijnana) is the destroyer this knowledge have origin and of ignorance. It usually compre destruction. hends a subject-object relation, and is an attribute of the internal organ, but not of the self. It has its origin and destruction, and as such is non-eternal. 18. Ramanuja does not the technical procedure of ordinarily recognise any case of 18. In the case of error.

·. [ 14 ] Advaita School .. Visishtadvaita School. Anirvachaniyakhyati is ac error at all." His method is *cepted. known as Sat-khyati. If any case of error is to be admitted at all; he adopts anyatha-khyati of the Naiyayikas in explaining it. 19. Brahman, as the 19. Brahman, even though object of worship, is not the "the object of worship, is the ultimate Reality: and it is : Real One. Brahman, the object of intuitive realisation, thåt' is the ultimate Reality. *20. Brahman' is regarded": 20. Brahman is known as as the substantive cause, the Upadanc, because It is the (Upadana) inasmuch as It is - Self of Prakrti—the body of merely screened by the veiling Brahman--which constantly power of Nescience which alone changes itself in the form of undergoes a real transformation. the universe. All these topics have been 'fully discussed in the body of the present work with due regard to the proportionate importance attached to each topic. Special attention has, been devoted. to a detailed critical study of the philosophical passages of the Vishnupurana with reference to the context iti each particular point at issue. And all such investigations have invariably led us to the inevitable conclusion that the texts in question finally point towards an Absolutistic background. Both the "Antaryami Brahmanas". belonging to the third chapter of the Brihadaranyaka Upanishad; have, been shown to be consistent with the doctine of Absolutism alone, and cannot be legitimately construed to have any bearing on the peculiar Visishtadvaita doctrine of the self and the body, as claimed to exist between Brahman and the world. It has also been shown that the theory of Mandaná Misra etc..--that in perception merc being exclusive 1 ·BHAVAN + [ 15 ] of all predicates is apprehended-has been wrongly represented by Ramanuja. Ramanuja criticizes the above theory by arguing that it in every case of perception mere being is apprehended, then in the perception of a horse and a buffalo alıke only the being is cognised ; and in that case, a man, desirous of a horse, may easily find his desire fulfilled by the gaining of a buffalo as well ;-since by an analysis of the nature of the two both are ultimately found to be identical. But this is not the correct represention of Mandana's viewpoint; since what Mandana means to state in this connexion is that perceptual knowledge' is correct (prama) only in so far- as the substratum (pure being) is concerned, and the super-imposed object (horse or .buffalo) is merely an erroneous concept, and though of the nature of error, these superimposed objects in their respective individual forms are necessarily differentiated from one another. In the Advaita system of thought, there are three different thcories regarding the problem of existence .(salta) :- doctrine of threefold existence (Sattatraividhyara-da), (2) the doctrine of one'existence (Ekasatta-vada.) and (3) the doctrine of non-existence (Asatia-vada). , In the first view, the objects of illusory appearance, empirical objects, and the Absolute •have respectively three different degrees of reality, viz, lusory (Pratibhasika), empirical (Pyaraharika) and ultimate Reality (Paramarlhika). In the second view, Brahman alone has one ultimate Reality or Existence. It must have to be remembered in this connexion that this Ultimate Reality of Brahman serves only to distinguish the Absolute from the non-existent or apparently cxistent cntities. In the third view, any kind of existence, (as an attribute of Brahman), cannot be predicated of the Absolute. Or. in other words, Brahman is of the nature of unrestricted Existence (Sadrupam). The difference between the Brahman of the Advaitins, and thc sinya of Madhyamikas lies in the fact the Sunya also is mere unrestricted cxistcncc-"the essence of Being 'while Brahman is Absolute Bring.Consciousneer-Bling Tlus point of view in adopted by diandann; and the theory that in perception pure bring is apprehendedcpends on this view, (1) the ·or [ 16 ]. (Sat-chid-ananda). It is problematic whether this Sunya (as the * unrestricted existence) is of the nature of consciousness or bliss also. - Ramanuja, in course of refuting the Advaita view, has levelled his attacks mainly against this theory of Mandana, . thereby.making it clear that in his opinion Mandana (being the foremost of the direct disciples of Sankara) appears to be the chief representative thinker of. Sankara's school. It has also been shown in the body of our work that Ramanuja, in course of representing the Advaita viewpoint, does it with a very minute degree of precision; but while the turn comes to him for refutation," he invariably' misrepresents the Advaita theories takes to the cheap device of a good deal of text. torturing. For example, he attacks the Advaita doctrine of Hlaya 'on the ground that Maya or Ajnana cannot be located in Püre Consciousness,. since Consciousness (ie, Jnana) is by nature apposed to ignorance :r Ajnana). But as we have already pointed out, Nescience is not opposed to Pure Consciousness (Svarupajnana), but is antagonistic to the modalised form of knowledge (vritlijnana) only. In conclusion, it remains for the author to state the reasons which prompted him to undertake the composition of this work. In the first part of the year 1935, a book, named "Parapakshanirakrili” (Refutation of Rival Theories). composed by Tirupati Swamin, was sent to the author by Pandit Ragahva. charya of the Tirupati Sanskrit College, per Registered Post. At that time, as the author was engaged in a most important affair concerning the Tirupati Temple, it was not possible for him to devote his attention to anything else. "In next November, when he had some leisure, he turned towards the work for careful study, and found it to be a real storchouse of valuable informations. regarding the Ramanuja system. The work is very soberly written, in the old orthodox plan of writing standard sworks of philosophy, without indulging in the growing tendency of cavil and wrangling. as is abundantly manifest in the Sanskrit philosophical works written by modern scholars in general. Even Ramanuja himself cannot claim as much credit with regard to the patient and sober ·T!' VYA BUAT [ 17 ] mode of treatment, 'as has been exhibited by Tirupati Swamiji in the body of his work. The work contains a critical and comparative estimate of the Advaita and Visishtadvaita . theories regarding the Anandamayadhikarana alone, and finally lends its support to Ramanuja's conclusions, after showing numerous inconsistencies in the Advaita position. A study of the work convinced the auother that it was essential on the part of some Advaitins' to champion the causc of Advaita against these attacks by a thinker belonging to 'à rival school; and this idea has prompted the author to undertake the composition of this work, entitled the Vedantarakshamani":{The Jewel of Support of the Vedanta), in imitation of the non-violent, sober style of composition of Parapakshanirctkriti. By the first part of.1936, the author finished his investigations about the Anandamayadhikarand, and the manuscript was shown to His Holiness Sri Sankaracharya, the Great of Kanchi-Kama-Koti in Tatanagar, His Holiness at once suggested that the support of the Anandanayadhikarara alone is not sufficient, and finally favoured the auother with his command to complete the defence by giving suitable replies to the attack of Ranannja himself from the beginning of the Jijnasadhikarana down to the Anandamayadhikarana for the time being. Accordingly the remaining portion was got ready by the end of 1936. This work is extremely elaborate and as such is divided into two volumes. The first volume, ending with the Ikshatyadhikarana, is now being placed before the public for their kind consideration. The author hopes to bring out the second volume by the 9.4: 37 Ananta Krishna Sastre, Calentia. end of the present year. } ninis SV. LIBRARI ·विषयानुक्रमणिका ८ श्रीभाष्याशयः पृ० अद्वैतभाष्याशयः 'अविद्यायाः पारमार्थिकत्वम् - अविद्याया अपारमार्थिकत्वम् उपासनस्य पुरुषतन्त्रस्यैव मोक्षसा वाक्यजन्य वस्तुतन्त्रमेव ज्ञानं मोक्ष- . धनत्वम्, तन्न प्रमाणानि च ३ : साधनम् 'यमेवैप वृणुते' इति श्रुत्यर्थः ४ 'यमेवैपति श्रुत्यर्थः- भरेव मोक्षसाधनत्व प्रमाणानि ४ ज्ञानद्वारेच भक्तर्मोक्षसाधनत्वे प्रमाणानि ५ भेदवासनानिरासद्वारा ज्ञानोत्पत्ति भेदवासनानिरासेन: ज्ञानोत्पत्ति निरास: ६ समर्थनम् अथपदार्थनिर्णयोपयोगितया तृतीया तृतीयाध्यायस्वारस्यमथशब्देन सा- ध्यायसमालोचनम्, कर्मविचारपूर्व धनचतुष्टयसंपत्यानन्तर्यविवक्षाव्यव वृत्तताविचार ६ स्थाच "अमीन्धनांद्यनपेक्षा" सर्वापेक्षा व "अग्नीन्धनायनपेक्षा" इत्यादि सूत्रार्थ यदादिश्रुतेश्वंयन्” इति सूत्रार्थः १० व्यवस्था १० पूर्वोत्तरमीमांसयोरैकशास्त्ये युक्तयः १३ पूर्वोत्तरयोर्मीमांसयोर्भेदे प्रमाणानि १३ श्रीभाग्यमंतानुसारेणकशास्त्ये "उप 'उपदेशादथोक्तादिस्वारस्यादिति का- शादयोचादिस्वारस्यात् धर्मयोगतः । रिकायाः शास्सयपत्यप्रमाणप्रदर्शकत्वा- पूणार्पदशतश्चक्य पूर्वभागापेजावे भावः नादि' तिकारिकाभावसंकलनम् पूर्वमीमांसाया उत्तरमीमांसातृतीय पूर्वमीमांसाया उत्तरमीमांसातृतीय- चतुर्षपादशेपत्त्येनैक्यसाधनत्वम् । २५ चतुर्थपादशेपत्वनिरासः नित्यानित्यवस्तुविवेकपूर्वतनत्याक्षेपः- २८ नित्यानित्यवस्तुविवेकपदार्थनिर्णयः , तस्य विचारपूर्वत्वसमर्थनं च । महापुर्वपातिपाद्यासंफलनम् . २६ महापूर्वपक्षप्रतिपायार्थाः प्रभागानां . भविशेषरस्तुविषयकत्व- ममधनम्, स्वाभिमतनिर्विकल्पस शाब्दापरोक्षस्य तात्पांनुसारेण नि- रुपममर्थन प २६ विशेषविषयत्वं न दीपाय निर्गुणादियाश्यानां "विशोको विभू निपेपयोरपसंहारन्यायात्या गुण- स्" त्यादिवास्वैरपसारण इप सामान्यनिषेधपरत्वमेव निर्गुणवा- गनराहिलापरस्यम् ३१ मयानाम् २६ ·मर्थनं च घ्रमेव सत्यम्, । (२०) श्रीभाष्याशयः पृ० अद्वैतभाष्याशयः पृ० प्रत्यक्षस्य सन्मानविपयत्वनिरास: ३४ प्रत्यक्षस्य सन्मात्रविषयत्वम्, तत्स- ३३ सन्, परमार्थः, इत्यादेः-प्रव इतरदनित्यमित्यनु- सत्यमितरदनित्यमित्यत्रानुमानप्रमा- ३५ मानद्वारा समर्थनम् णस्य निरासः ३५ सन्मात्रस्याननुभूतित्वसमर्थनम् ३६ ‘सन्मात्रस्यानुभूतित्वसमर्थनम् अनुभूतिस्वरकाशत्वस्य.स्वाभिमतस्य अनुभूतिखप्रकाशत्वस्य स्वाभिमतस्य समर्थनं मतान्तरनिरासश्च ३७ समर्थनम् अनुभूतेप्नुभाव्यत्वम् ३७ अनुभूनेरननुभाव्यत्वम् ३७ अनुभूतिनित्यत्वनिरासः ३८ अनुभूतिनित्यत्वसमर्थनम् ३६ सुपुप्तावनुभूत्यभावसमर्थनम् ३६ सुपुप्तावनुभूतिप्रकाशसमर्थनम् ३६ अनुभूतेर्विकारान्तरसाधनम् ४२ अतुभूतेर्विकारान्तरायोगः अनुभूत्यनात्मत्वम् ४४ अनुभूत्यात्मत्वम् ४५ अमर्थानात्मत्वनिरासः; सुपुप्ति अहमर्थानात्मत्वसमर्थनम्, सुषुप्ति- मुक्त्योस्तदन्वयश्च ४६ मुक्योस्तदनन्वयश्च आत्मनो धर्मभूतज्ञानेन ज्ञातृत्वस्य आत्मन औपाधिकमेव ज्ञातृत्वम् , न पारमार्थिकस्य स्वीकारः, धर्मभूत पारमार्थिफम्, नित्यधर्मभूतज्ञाना- ज्ञानस्वरूपं च ५२ संभवव्यवस्थापनम् 'शोऽन ए'ति सूत्रार्थः, नित्यधर्म- 'ज्ञोऽन एवेति' सूत्रार्थः, अन्तःफरण- भूतज्ञानाश्रयत्वेन ज्ञातृत्वं च, अह वृत्त्याश्रयत्वेन फल्पितेन ज्ञातृत्वं च, मर्थपरीक्षा च ५५ अमर्थपरीक्षा च शास्त्रस्यापि दोपमूलत्वेन सदोप शास्त्रस्याविद्याजन्यत्वेऽपि वेदान्तेषु स्वान् अद्वेतिनां मते निर्दोपत्वेन प्रममानपरेणु तस्या न दोपत्वेन का- शास्त्रमावल्यासंभवः ७३ रणत्वमिति शाखायल्यम् ।प्रामाण्य- व्यदस्याच मिभ्याभूतत्वे शास्य, प्राणोऽपि मिथ्याभूनत्येऽपि शाखस्य न प्रमण- ५५ स्तद्विग्यस्यापि मिथ्यात्यापत्ति ४७ ५५ मिथ्यात्यापतिः प्रपश्यप प्रपधवेक्षग्या ·* ७४ ८० ८० स्यात् । ( २१ । श्रीमाष्याशयः पृ० अद्वैतभाप्याशयः मिथ्याभूतस्य नार्थनियाकारित्वम् , मिथ्याभूतस्याप्चर्यस्यार्थक्रियाकारि- सर्वत्र वातादिषु ज्ञानस्य सत्यस्यै त्वमस्त्येव सविषयज्ञानस्यैव कारण वार्थझियाकारित्वात् ७६ त्वेन ज्ञानमानस्याकारणत्वात् ब्रह्मणः शून्यज्ञानवाध्यत्वेन मिथ्या प्राणः शून्यज्ञानयाध्यत्वासंभवः त्वापत्तिः निविशेपपरत्तयाप्रतीयमानानोवस्तु निर्विशेषपरत्वं विनाऽनुपपद्यमानानां गत्या सविशेषपराणां वाक्यानां श्रुति वास्यानां श्रुति-स्मृति-विष्णुपुराण- स्मृति-पुराणगतानां संकलनम् ८३ गतानां संमहः सद्विद्यायाश्चिदचिद्विशिष्टरमण्येव ता सद्विद्याप्रकरणस्य- 'एकमेवाद्विती- त्पर्यम, "एकमेवाद्वितीयं याचारम्भ यम् 'वांचारम्भणमि' ति श्रुतिसह- णमि"त्यादिश्रुतीनामपि तत्रैव स्वार कृतस्याद्वैत एव स्वारस्यम् , प्रक्ष- ब्रह्मणोऽभिन्ननिमित्तोपादा णोऽभिन्ननिमित्तोपादानत्वस्य स्वमत सत्वस्य मतासरेऽसंभचात ८६ एवं संभवात् , वाचारम्भणश्रुत्य- र्थश्च परविद्याप्रकरणसंग्रहः, तस्य विशि परविद्याप्रकरणस्याप्यद्वैत एवं स्वा- टाद्वैतवाद एव स्वारस्य च ६३ रस्योपपादनम् सत्यं ज्ञानमिति वाक्यस्य विशिष्टा मत्यज्ञानादिवाक्याखण्डात्वेनाद्वैत- द्वैतमत एव स्वारस्थोपपादनम् ६८ समर्थनम् निर्गुणवास्यप्रावल्यमपच्छेदन्याग्रेन अपच्छेदन्यायस्यैव सगुण-निर्गुणवा- न भवति, अपच्छेदन्यायस्य पौर्वा क्यप्रावल्य-दौवल्यनिर्णय उपयोगः; पर्यानियमेन विरोधस्थल एव प्रवृत्तेः, अपच्छेदन्यायस्यापि पौर्यापर्यनियम नियमेन पौर्वापर्यस्थले विरोधाधि एव प्रवृत्तेः । प्रत्यक्षादीनामपि व्याच- करणस्यैव प्रवृत्तेश्च । प्रत्यक्षादिनमा- हारिकप्रामाण्येऽपि पारमार्थिकप्रामा- णावश्यकना, निर्गुणपदस्य सत्त्वा ण्यासंभवः, निर्गुणपदस्याद्वैतपरत्वं दिगुपपरादित्य एव तालच १८७ व "सोऽनुते सर्वान् कामान् सई" "यतो वाचो निवर्तन्ते इत्यस्य चूह- इत्यस्य विशिष्टाद्वैतमतानुगुगं योज दारण्यकगतानन्दमीमांसफवास्यतया नम् , मसङ्गाल-~"यतो वाचो निय पुच्चप्रापरत्वमेव, नानन्दमयपरत्वम्, तन्ते" इत्यस्यापिमवितोपानन्दमय तस्य जीवत्वात् , 'सोऽश्नुते' इत्य- परत्योपझेपश्च ११५ स्थापि खमत एव स्वारस्यम् ११६ ६४ -- ·१२० ८ त्वामावः म ( २२ ) श्रीभाष्याशयः पृ० अद्वैतभाष्याशयः पृ० "यस्यामतं तस्य मतम्" इति वा "यस्यामतमि त्यस्य विशिष्टाद्वैत क्यस्य स्वमतानुसारेण योजनम् ११६ मताननुसारित्वव्यवस्था "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्" इत्यस्य "आनन्दं ब्रह्मण." इत्यस्याप्यद्वैत एव स्वमत एव स्वारस्यम् १२२ स्वारस्यम् १२३ “यत्र हि द्वैतमिव भवति', 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति' इत्यादीनामद्वैतपर “यत्र हि द्वैतमिव भवति" इत्यादीना- १२३ मद्वैत एव तात्पर्यम् १२५ सामानाधिकरण्यस्य स्वमतानुगुणं सामानाधिकरण्यस्य मतान्तरानुसा- प्रकारद्वयावस्थितप्रकायेंक्यपरत्वम् १२६ रेण नयनासंभवः १२७ 'यदा ह्येवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते' 'यदा होप एतस्मिन्' इति वाक्य- इति वाक्यस्य स्वमतानुगुणं योजनम् १२६ स्याद्वैतानुगुणं योजनम् - १२३ 'न स्थानतोऽपि' इति सूत्रस्य खम 'न स्थानत.' इत्यस्य स्वमतानुगुणं तानुगुणं योजनम् १३० योजनम् १३० स्वाप्निकमिथ्यात्वपरीक्षणम् १३६ स्वाप्निकमिथ्यात्वव्यवस्थापनम् १४० भगवनीतायाः स्वमतानुगुण्यन्य- भगवद्गीतायाः स्वमतानुगुणमेव यो- १४४ जनं युक्तम् १४५ खमतानुगुणविष्णुपुराणवाक्यसंभइ., श्रीभाष्यकाराभिमतस्त्रानुगुणविष्णु- तेपा स्वमतानुगुण्यप्रक्रिया च १४७ पुराणवाक्यानामद्वैत एव खारस्यम् १५० अद्वैतानुगुणतया प्रतीयमानानां 'प्रत्यस्तमितभेदमि'त्यादीनां श्रीभा- विष्णुपुराणवाक्यानासंग्रहः, समता प्यामिमतयोजनासंभवः स्वमतानुगुणं नुगणं योजनं च १५६ योजनं च १६१ विष्णुपुराणोत्कर्ष., तस्य विशिष्टाद्वैत पुराणेषु प्रानल्य-दौर्बल्यविचारायोग., एव स्वारस्य च १६३ विष्णुपुराणस्याद्वैत एव स्वारस्यं च १६५ अविद्यायामापत्तिप्रमाणनिराप्त : अविद्यायामापत्तिप्रमाणसमर्थनम् , 'विभेदजनफेऽज्ञाने' इनि वाक्यस्य 'विभेदजनके इत्यस्य स्वमत एय स्वमत एवं स्वारस्यम् १७७ वारस्यम् गोवाक्यासंभवः १५६ जीवनाक्यसंभवः १७६ वस्था J १७८ ·१८७ . व श्रीभाप्याशयः -पृ० अद्वैतभाष्याशयः पू० 'निरुजनः परमं साम्यमुपैवी'त्यस्य स्वमत एव स्वारस्यम् १८२ परमसाम्यस्याद्वैतमत एव संभवः १८२ अज्ञाने सप्तानुपपत्तिसंप्रहः, जीवा जीवाज्ञानाश्रयतापक्षव्यवस्थापनम् । ज्ञानप्रयतापक्षनिरासश्च; ज्ञानरूप- द्वितीयाभावशानस्येवाज्ञानविरोधि- स्य जीवस्याज्ञानविरोधित्वात् १८६ त्वात् ब्रह्मणो ज्ञानरूपस्याज्ञानेन तिरोधा घृत्तेरेवाज्ञानविरोधित्वम् , नतु चैत- नासंभवः १६० न्यस्य, इति कल्पितानि रूपाणि गृहीत्वा प्रकाशाप्रकाशोपपत्तिसंभवः १६१ श्रीभाप्यामिमतात्मप्रकाशः धर्मभूत धर्मभूतज्ञानप्रसरादिनिरासः १६२ ज्ञानप्रसरः १६२ अविद्यान्तराभावेऽवियाया अपार अविद्याया अनादित्वात् नावियान्त- मार्थिकत्वासंभवः, अन्यथा शून्य रापेक्षा, नवा शून्यवाद प्रसङ्गः १६३ यादापत्तिश्च १६३ अविद्यादुर्घटत्मनिर्वचनासंभव. १६४ अविद्यानिर्दचनीयत्व-दुर्घटत्वादि - निर्वचनम् १६४ भावरूपाविद्याया प्रत्यक्षादिप्रमाणसं अयिाया प्रत्यक्षप्रमाणसमर्थनम् , प्रहः, तत्र प्रत्यक्षप्रमाणासंभवश्च १६६ ज्ञानाभावविपयत्वे विरोधात् १६६ भावरूपाज्ञानवादेऽपि विरोधसाम्या- पादनम् १६६ भावरूपाज्ञानवादे विरोधानवसरः १६७ अज्ञानस्य ज्ञानाभावत्वपक्ष आन- आश्रय-प्रतियोगिज्ञानस्याविशदस्य प- य-प्रतियोगिज्ञानमविशदं वर्तते १६८ रमतेऽभावः स्वमत आश्रय-प्रतियो- अविद्यायां विवरणानुमाननिर्देशस्त गिज्ञानानपेक्षा च १६६ २०१ अविद्यायां विवरणानुमानसमर्थनम् २०३ अन्यस्यान्यथा भानेन निर्वाहात २०७ अन्यस्यान्यथा भानासंभवात् भ्रमस्थलेऽन्यथाख्यातिः सख्याति भ्रमस्थलेऽन्यायाख्याति-सत्ख्यात्योर- नानिर्वचनीयल्यातिः २०७ सम्भवः, अनिर्वचनीयस्यातेरेव योगश्च २०६ अज्ञाने श्रुतिप्रमाणनिरासः २११ अज्ञाने श्रुतिप्रमाणसमर्थनम् २१२ "तत्त्वमसी"ति सामानाधिकरण्य "तत्त्वमसी"त्यस्य निर्विशेषपरस्यै- स्यैक्यपरत्वासम्भव. २१५ क्यपरत्वसमर्थनम् २२७ निरासश्च ·श्रीभाष्याशय: पृ० अद्वैतभाष्याशयः 'तत्त्वमसी'त्यत्र वाचायां सामानाधि 'तत्त्वमसी'त्यत्र वाघायां सामानाधि- फरण्यनिरासः २२० फरण्यसमर्थनम् २२१ "तत्वमसी"त्यन शरीर-शरीरिभाव 'तत्त्वमसी'त्यत्र न शरीर-शरीरिभा- स्यैव विवक्षा, नच तत्रोद्देश्य-विधेय वविवक्षासम्भवः, जीवोद्देशेन ब्रह्म- भावः २२१ भावविधानादू ऐक्यमेव २२२ "ज्योतीपि विष्णुरि"त्यादिविष्णुपु "ज्योतीपि विष्णुरि"त्यादावपि राणवाक्यानामपि शरीर-शरोरिभा घाधायामेव सामानाधिकरण्यम् २२६ घपरत्वम् २२५ निर्विशेषज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वायोगः २३२ निर्विशेषज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वम् २३२ शरीर-शरीरिमावेनैवगौरव इत्यादी कुत्रापि न शरीर-शरीरिभावप्रयुक्त सामानाधिकरण्यम्, न वाधायाम् ; सामानाधिकरपयम्, तादृशस्थलेषु शरीरवाचकानां पदानां शरीरिपर्य बाधायां सामानाधिकरण्यस्यैव स्वी- न्तत्वल्य मुख्यत्वान् २३३ फारात्, शरीरवाचकानां पदानां शरीरिपर्यन्तत्वाभावात् २३४ पुत्रचन विवेकप्रदर्शनार्थमेव केवल- विनिगमनाविरहात सर्वत्र शरीरवा- शरीरस्य शरीरिणो वा विवक्षा २३५ चकानां शरीरपरत्वमेव २३५ प्राण आत्मनः प्रकारतयेच चिद चिदचितोहण्यध्यस्ततयैव प्रतीतिः चितोःप्रनीति: , तत्र च "आत्मेति "आत्मेति तु" इत्यादीनामपि तव तूपगच्छन्ति" इति सूत्रादि प्रमाणम् २३६ प्रामाण्यम् चिदचितोः परमात्मशरीरत्वेऽन्तर्या- अन्तयामिनाक्षणादेरपि निर्विशेप- मायाणा दिपमाणसंग्रहः २३६ वाद एवं स्वारस्यम् २३६ निविशेषवाक्यानामप्युपसंहारन्यायेन निषेधस्यले उपसंहारायोगान, निर्वि- सविशेषपरत्वम् २४२ शेपराक्यानां न सचिशेपपरत्वम् सविशेषमझमानस्ययोपामनारन्यस्य वस्तुनन्वनिविशेषशानस्यैव मोक्षमा- मोशमाघनत्यम् २४६ घनत्यम् २४६ जन्माचाधिकरणस्य मविशेषमा- जन्माधिकरणस्य निर्विरोपासायद पाद एक बारम्यम् २५७ एवं स्वारस्यम् जन्माधिकरणशरीरम् २६२ अन्मायधिकरणशरीर मतमयमाम्ये- ऽपि निविशेषगद एव पयंदमानम् २६४ ममत्यपाधिकरणसमीक्षा २६८ ममन्यपाधिकरणममीता त्यधिकरणस्याटेनविरोधिन्यम् २१ सपापकरणस्या तापिरोधिन्यम् २१ प्रमोपादानस्वाभिमप्रति माप .

·VIDYA THANI ॐ SN........... वेदान्तरक्षामणिः LIBRARY TION ॥श्रीमाप्यसमालोचनात्मकः ॥ मातामहमहाशैलं महस्तदपितामहम् । कारणं जगतां वन्दे कण्ठादुपरि वारणम् ॥ शङ्करभगवत्पादानामद्वैतं तदभिप्रेताः सिद्धान्तविशेपाश्च लघु महापूर्वपक्षविधया श्रीमद्रामानुजाचार्यैर्यथोपक्षिसाः, खण्डि- ताश्च, न तथाऽन्यैर्भाप्यकारः, इति लघु-महापूर्वपक्षविषया श्री- भाष्यानूदितास्ते, लघु-महासिद्धान्तविधयोल्लिखितास्तन्निरसन- प्रकाराश्च कियद्वधि समादरणीया अदै तिनाम् ? कीदृशं च समावानम? तिनामत्र सम्भवदुक्तिकमिति प्रथम समालोचयामः । तत्र प्रथमं श्रीभाष्यकारा:-कर्मविचारानन्तर्यमेवा "थातो ब्रह्मजिज्ञासे” त्यत्रत्याधशब्दार्थः, न साधनचतुष्टयसम्पत्यानन्तर्यम् ; अन्योन्याश्रयापत्तरित्येतदुपपादकतथा प्रधानतः-मोक्षसाधनं ब्रह्म- ज्ञानं वाक्यार्थज्ञानादन्यदुपासनात्मकम् , तच ज्ञानं दर्शनसमाना- कारम्-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यत्र द्रष्टव्यपदेन विधीयते, तत्र चास्ति कर्मणामुपयोगः, इति विचारवयमवतारयन्त:-"ब्रह्म- स्वरूपाच्छादिकाऽविद्या, अपारमार्थिकभेदर्शनमेव च यन्धमूलम् । पन्धश्चापारमार्थिकः। स च समूलोऽपारमार्थिकत्वादेव ज्ञानेनैव निवर्त्यते। निवर्तकं च ज्ञानं तत्त्वमस्या दिवाक्यजन्यम् । तस्यैव वाक्यजन्यस्य ज्ञानस्य स्वरूपोत्पत्तो कार्य वा साक्षात् कर्मणां नोपयोगः, विविदिधायामेव तु कर्मणामुपयोगः, इति ब्रह्मज्ञाने ·श्रीभाष्यसमालोचनम् कर्मणामनुपयोगात् साधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्यमेवाथशब्दार्थ इति शङ्करभगवत्पादानां सिद्धान्तमनुवन्ति, निरस्यन्ति च सर्वमिदं विशदमेव लघु-सिद्धान्तग्रन्थजातेन ॥ अनाविद्यानिवृत्तिरेव मोक्षा, सा च ब्रह्मज्ञानादेवेति श्रीभाष्याकारा अपि मन्यन्ते, इदमेव तु विवादास्पदम्पद- विद्ययं नापारमार्थिकीतिश्रीभाष्यकारा मन्यन्ते, अपारमार्थिकीति स्वबैतिनः ॥ एतेन-ब्रह्मज्ञानस्वरूपमपि-व्याख्यातम् । यतः श्रीभाष्य- कारा उपासनात्मकमेव ब्रह्मज्ञानं भगवत्प्रसादद्वारा पारमार्थिकोद- दर्शनस्य विरोधि, नतु वाक्यजन्यमानं ब्रह्मसाक्षात्काररूपं यस्तु- तन्त्रमेव ज्ञानं भेददर्शन विरोधितयाऽत्र विवक्षितमिति मन्यन्ते ॥ श्रीभाष्यकाराणामयमाशय:-यत् परमार्थस्य ज्ञान निवर्त्यत्वं दृष्टद्वारा नोपपद्यते, अपित्वदृष्टद्वारा; यथासर्पदष्टविपस्योपासन- प्रीतगरुडप्रसादाद् निवृत्तिः, नतु मिथ्येति ज्ञानात्, इति परमा- त्वेऽपि पन्धस्य ब्रमोपसनात्मकज्ञानेन भगवत्प्रसाददारा निवृत्तिन विरुद्वा । तदुक्तं श्रीभाष्ये-"एवंरूपयन्धनिवृत्तिर्भक्तिरूपापन्नोपा- सनप्रीतपरमपुरुषप्रसादलभ्येति । अद्वैतिनामाशयस्तु-निवर्त्यस्य सत्यत्वे प्रमाणतन्त्रसाक्षात्काररूपज्ञान निवर्त्यत्वं न वयमपि मन्या- महे, किन्तु तत्सत्यत्वग्राहकप्रमाणाभावाद्, मिथ्याभूतत्वाच भेदानाम् , निर्विशेपब्रह्मसाक्षात्कारोऽपि पुरुपतन्त्रो दृष्टविधयैव पन्वनिवर्तकः, नादृष्टदारा; मिथ्यासर्पदष्ट विपस्य ज्ञानमात्र निवर्त्य- त्वस्य गरुडमसादानिवर्त्यत्वस्य च सर्वसम्मतत्वात् , इति ब्रह्मसा- क्षात्काररूपनामज्ञाने न साक्षात् कर्मणामुपयोगः-इति ॥ सति चैवं ज्ञाननिवर्त्यत्वं पन्धमिध्यात्यप्रयोजकं चा नवेति विचारः प्रथमं विचारास्पदम् ॥

·श्रीमान्यसमालोवनम् ३ अत्रेदं सर्वविदितम्-यदि वाक्यजन्यज्ञानमपुरुषतन्त्रं ब्रह्मसाक्षात्काररूपं मोक्षसाधनम् , तर्हि अदैतमतं वेदान्तार्थः । ययुपासनात्मकमेव तत्, तर्हि श्रीविशिष्टादेतमतं वेदान्तार्थ इति। अत्र वाक्यार्थज्ञानादन्यदेवोपासनादिशब्दयोध्यं ज्ञानं वेदान्त- वाक्यार्थ इति श्रीभाष्यमते-"विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत" "अनुविद्य विजानाति""ओमित्येवात्मानमनुध्यायीत" "आत्मा- नमेव लोकमुपासीत" "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्य" "सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासिंतव्यः" इत्यादिविधिवाक्यानि प्रमाणानि । अदैतमते त्वेतेपांज्ञानविधित्वाभाव इतिभामतीमतम्, विधित्वेऽपि द्रष्टव्य इत्यस्मिन्नंशेन विधित्वम्, किन्तु श्रवणादावेव। श्रवणादिजन्यं वाक्यार्थज्ञानं तु केवलं न फलम्, किन्तु साक्षात्कार- रूपमेव । तत्र भामतीमते-भावनाप्रकर्पसहकृतान्तःकरणरूपेन्द्रिय- जन्यत्वाद् आत्मज्ञानस्य साक्षात्कारत्वम्, द्वितीयमते तु ' शाब्दापरोक्षवादस्वीकारात् शब्दजन्यत्वेनैव। अयमपरो विशेष:-पत् श्रीभाष्यमते ध्यानस्यैव विधिः, "श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति नित्या- नुवादः। ध्यानं चेदं धुवानुस्मृतिरूपत्वाद् दर्शनसमानाकारतां प्राप्तं सद् द्रष्म्य इति विधीयते, अद्वैतमते तु-भुवरानुस्मृति- रूपाया दर्शनत्वासंभवेन, दर्शनसमानाकारत्वे द्रष्टव्यपदगौण- त्वापत्या. च दर्शनमेव मननादिना वाक्यजन्यं मोक्षसाधनमविद्या- निवृत्तिबारेति मन्यते."भिद्यते हृदयग्रन्थिच्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ।" इत्यादिवाक्ये- नैकार्थ्यात् । नहि. भावनाप्रकर्पजत्वेन स्मृतेः साक्षात्काररूपता दृष्टचरी; अन्यथा भावनाप्रकर्षजत्वेन योगिप्रत्यक्षं श्रीभाष्य- काराणामपि स्वीकर्तव्यं स्यात्, इत्युत्तरत्र शास्त्रयोनित्वाधिकरणे तन्निराकरणमसङ्गतं स्यात् । तथाच स्मृतिः प्रत्यक्षमिति च व्याहत- मिदम् । "नायमात्मा प्रषचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । - ।

·४ श्रीभाष्यसमालोचनम् यमेवैप घृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनूं खाम् ।" इति केवलश्रवणादीनामात्मप्राप्त्यनुपायत्ववर्णनेनात्मनैवात्मनः प्राप्यत्वम् , आत्मखरूपसाक्षात्कार एव हि तत्र कारणमिति प्रतिपादितमप्यत एवोपपद्यते ॥ अत्र श्रीभाष्यमत आत्मपदेन सगुणं ब्रह्म विवक्ष्यते; तस्यैव सर्वशरीरकस्य मुख्यात्मस्वरूपत्वात् , अद्वैतमते त्वन्तःकरणाद्यु- पाधिरहितं स्वरूपचैतन्यमेवात्मपदेन विवक्ष्यते। तथाच-"आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः" इति वाक्यमप्युपपन्नं भवति । यतो जीव एवोपाधिशवलितो यन्धाय, तद्विरहितो मोक्षाय भवति । तथाच प्राप्य-प्रापकयोरभेद्योधनमेवात्र विवक्ष्यते, नतु तद्भेदः, "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती"त्यादिनैकार्थ्यात् ॥ यम्=परमात्मानम् एप साधको वृणुते, तेन साधकेन अयम् परमात्मा लभ्यः, तस्य साधकस्य एष लभ्य आत्मा खांतनूम् स्वस्वरूपं प्रकाशयति, इत्यदैतमतरीत्या विवरणम्, श्रीभाष्यमतरीत्या तु तेन साधनायं परमात्मा लभ्यः, तस्य साधकस्य एप आत्मा परमात्मा खस्वरूपं प्रकाशयतीति विवरणम् । अत्र श्रीभाष्यमते वृणुतेपदस्य प्राप्यतया मन्यते इत्यर्थपरस्यार्थान्तरकल्पनम्, अद्वैतमते तु तदर्थ- स्वीकरणम्, एवं श्रीभाष्यमते-एपपदस्य मुख्यवृत्त्या प्रत्यक्षजीव- परामशिनः परोक्षेश्वरपरत्वाङ्गीकारः, अद्वैतमते तु एपपदमुख्यार्थ- स्वीकारः । तेनपदेन साधकस्यैव मतदयेऽपि परामर्श समानेऽपि साधक-प्राप्ययोरभेदविवक्षाऽद्वैतमते, इति यच्छब्दप्रतिदन्दिना तच्छब्देन साधकपरामर्शोऽपि न विरुद्धः ॥ वस्तुतस्तु-"मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ॥" इति सगुणभक्तेरपि निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारसाधनत्वस्यादै तिभिः स्वीकारात् “यमेव घृणुते" इत्यस्य मतान्तराभिमतव्याख्यानमपि ·श्रीभाप्यसमालोचनम् न विरुद्धमद्वैतमते; यतो हि-"तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीति- पूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ।" इति ज्ञान- योगप्राप्य एव परमात्मा, नतु भक्तिमात्रप्राप्य इति स्पष्टं प्रति- पाद्यते, इति कथं भक्तिरूपापन्नोपासनमात्रप्राप्यतापक्षो भगवद्गी- तादिसम्मतः? एतेन-"नाहं वेदैन तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवं- विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा । भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवं विधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेप्टुं च परन्तप ॥" इत्यादि- वाक्यान्यपि-व्याख्यातानि; एतैहि वचनने भक्तिमात्रलभ्यो भगवान , किन्तु भक्तिसाध्यसाक्षात्कारमात्रलभ्य इति घोध्यते । तथाच-"भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया" इति वाक्यमपि साक्षात्कार- दारा भक्तिलभ्यत्वमेव प्रतिपादयति, इति नोपासनामावसाध्यो मोक्षः, किन्तु ज्ञानमात्रसाध्य एव । वेदनपदवाच्योपासनासाधनत्वं हि कर्मणां किं दृष्टविधयोतादृष्टविधया, आये यदि शमादिवारे- ति विवक्ष्यते, तर्हि विविदिपार्थत्वमेव, नतु साक्षात् वेदनार्थत्वम् । यथाच-"सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्" "विहितत्वाच्चाश्रम- कर्मापि" "अग्निहोत्रादितुतत्कार्यायैव तदर्शनात्" इत्यादिसत्राण्य- द्वैतमत एव खरसानि, नतु श्रीभाष्यमते, तथा यथावसरं विवेच- यिष्यते। वस्तुतन्त्रं हि ज्ञानं प्रतिबन्धकनिरासमात्रमपेक्षते, नतु पुरुषन्तन्त्रम् , उपासनं तु पुरुपतन्त्रं पुरुषेच्छामात्रेण भवेत् , न खोत्पत्त्यर्थ कर्माण्यपेक्षते । एतेन तद्भ्यासोऽपि व्याख्यातः। तदुक्तं भामत्याम्-"न खलु ब्रह्मसाक्षात्कारो भावनाधेयः सम्भ- वति; तत्साक्षात्कारस्य तत्स्वाभाव्येन नित्यतयोत्पाद्यत्वानुपपत्तो, ततो भिन्नस्य भावनाधेयस्य साक्षात्कारस्य संशयाकान्ततया प्रामा- ण्यायोगात्"। अप्रमाणस्यैव तस्यादृष्टदारा भगवत्सावारा या पन्धनिवर्तकत्वात् तद्वारा मोक्षसाधनत्वमिति कल्पनायां तपा-.

·. , ६ श्रीमाप्यममालोचनम् सनाराधितगरुडप्रसादा विपनिवृत्तौ तस्य :... अनपेक्षितत्वाद विनाऽपि दर्शनसमानाकारतां सत्यस्य निवृत्तिसम्भवेन द्रष्टव्य इति दर्शनसमानाकारताविधान नहि भसाददारा ब्रममासिसाधनमुपासनं बन्धनिवृत्तिमपेक्षते, ब्राप्राप्तिसापनत्वमविद्यानिवर्तकत्वमुभयं च ब्रह्मज्ञानस्य तन्त्रस्य साक्षात्काररूपस्यैव भवितुमर्हति, नोपासनारूपस्य, .. पासनादेविपनिवृत्ताविव गरुडप्राप्तावपि साधनत्वाभावात् । चाविद्यानिवृत्तिपूर्वकब्रह्ममाप्यभिधानमविद्यायाः पारमार्थिकत्वे सङ्गच्छते, इति फलतोऽविद्यामिथ्यात्वमपि सूचितमायम् ॥ अयमाशय:--"अहं ब्रह्मास्मो"ति साक्षात्काररूपं ज्ञा, श्रवणादिनासंभावनाविपरीतवासनानिवृत्तौ तत्त्वमस्यादिवाक्ये नाविद्यानिवर्तकमुत्पद्यते । श्रवणमात्रेण तु मोक्तरूपं ब्रह्मसाक्षा काररूपं ज्ञानं सर्वस्य समुदेति। श्रवणाङ्गं हि मननादि, इति श्रवण मात्रेण ब्रह्मात्मतानवगमोऽपि यहूनां न दोपाय । तदुक्तमाकरे- "पस्य तु नाविद्यानिवृत्ति सायवगतब्रह्मात्मभाव" इति । तथाच युक्तमुक्तम्-"भेदवासनापामनिरस्तायां वाक्यमविद्यानिवर्तकं ज्ञानं जनयति, जातेऽपि सर्वस्य सहसैव भेदज्ञानानिवृत्तिर्न दोषाय; चन्द्रकत्वे ज्ञातेऽपि दिचन्द्राज्ञानानिवृत्तिवत्-इति ॥ एतेन-सत्यां ज्ञानसामग्यां शानानुत्पत्यनुपपत्तिः, सत्यामपि विपरीत- वासनायामाप्तोपदेशलिङ्गादिभिज्ञानोत्पत्तिदर्शनात्, सत्यपि वास्यार्थ- मानेऽनादिभेदवासनया मानया भेदज्ञानमनुवर्तत इति न सम्यते यस्तुप; भेदतानसामग्या अपि वासनाया मिथ्या- रूपत्येन सानोत्पत्त्यैव निवृत्तत्वात् , ज्ञानोत्पत्तावपि मिच्यारूपाया- सस्या अनिवृत्तो निवर्मकान्तराभावात् कदाचिदपि नास्या वासनाया निवृत्तिः। भेदशान चिन्नमूलमय चानुवर्नत इति बालिशभाषितम् । द्विचन्द्रशानादौ तु पाधापन्निधावपि मिश्याशानहेतोः परमार्थतिमिरादि- दोपस्य शानयाध्यत्वाभावेनाविनष्टत्वाद् मिथ्याज्ञानानिवृत्तिरविर মনৰ - ·श्रीभाष्यसमालोचनम् प्रबलप्रमाणबाधितत्वेन भयादिकार्य तु निवर्तते। अपिच भेदवासना- निरसनद्वारेण ज्ञानोत्पत्तिमभ्युपगच्छतां कदाचिदपि ज्ञानोत्पत्तिर्न सेत्स्यति; भेदवासनाया अनादिकालोपचितत्वेनापरिमितत्त्वात्, तद्विरो- धिभावनायाश्चाल्पत्वादनया तन्निरसनानुपपत्तेरित्यादि श्रीभाष्य- मपि-व्याख्यातम् ; भावानवबोधात् ।। , तथाहिब्रह्मसाक्षात्कारसाधनं हि मनन-निदिध्यासन-सह- कृतं वेदान्तश्रवणम्, नतु वेदान्तश्रवणमात्रम्, तथाच मनना- दिना भेदवासनायां निरस्तायामेव ब्रह्मसाक्षात्कारः, नतु ततः पूर्वम् ; विपरीतवासनाया ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वाद् । अपरोक्षभे- वासना घपरोक्षसाक्षात्कारेणैव निवर्तते, न परोक्षविवेकेन, इति यावद् नापरोक्षसाक्षात्कारः, तावद् न विपरीतवासनाया निवृत्तिः । तथाचाप्तोपदेशलिङ्गादिभिर्यथा विपरीतवासनायां सत्यां तन्नि- वर्तकं ज्ञानमुदेति, एवमत्रापि ब्रह्मसाक्षात्कारो वेदान्तश्रवणाद्य- धीनो विपरीतवासनानिवर्तको न विरुद्धः, नहि वयं वाक्यार्थज्ञान- मात्रेण समूलभेदवासनाया निवृत्तिरिति वदामः, किन्तु पटुतर- संस्कारसहितेन ब्रह्मसाक्षात्कारेणैव, इति मननाद्यनन्तरमपि संस्काररूपेण भेद्वासनाऽनुवृत्तौ न कोऽपि विरोधः; दिचन्द्रा- दिज्ञाने धाधज्ञानसन्निधावपि मिध्याज्ञानानुवृत्तेर्दर्शनात् । अस्ति- पत्रापि भेद्यासनामूलं मूलाविद्या विचन्द्रज्ञानादिस्थले तिमि- रादिवत्, इति न कोऽपि विशेषः। एतेन-भेदवासनानां पहु- त्वेऽपि तपिरोधिभावनया सल्पयाऽपि नियत्तिरपि-व्याख्याता; तन्मूलभूतमूलाविद्यामाननिवर्तकत्येन सर्वनिवर्नपत्योपपत्तः। सति चैवं पाक्यार्थज्ञानमेव सकलभेदवासनानिवर्तमः साक्षात्काररूपं मोक्षसाधनम्, नतृपासनारूपम्ः प्रोफविधया पर्णाश्रमधर्माणा पिविदिपादारा ग्रामज्ञानोपयोगए; अन्यथा "सर्वापेक्षा घे"त्यादि- ·८ श्रीभाष्यसमालोचनम् सूत्रवैयापातात् , इति कर्मविचारानन्तर्य नाथशब्दार्थः, किन्तु साधनचतुष्टयसंपत्त्यानन्तर्यमेवाथशब्दार्थः । ब्रह्मजिज्ञासापदसूचित- निर्विशेपब्रह्मज्ञाने विधुर-संन्यासि-देवता-गृहस्थादिसाधारण्यस्य साधनचतुष्टयसंपत्तावेव संभवात् । शम-दमादीनां खरूपत एव ब्रह्म- विचारोपयोगित्वम्, इति नित्यानित्यवस्तुविवेकादीनां ब्रह्मविचा- रात् पूर्वमेव सम्भवाद् नान्योन्याश्रयदोषोऽप्यदैतमते प्रसरति ॥ अयमाशयः-अथशब्दार्थो हि जिज्ञासासाधनं साधना- ध्यायापरनामतृतीयाध्यायप्रतिपादितमेव युक्तम् । तत्र श्रीभाष्य- काराः-तृतीयाध्याय उपायभूतोपासनाविपया चिन्ता वर्तते । उपासनान्यहितोपायश्च प्राप्यवस्तुव्यतिरिक्तवैतृष्ण्यं प्राप्यतृष्णा चेति तत्सिद्ध्यर्थं जीवस्य लोकान्तरे सञ्चरतो जाग्रतः सुपुप्तस्य च दोपाः, परस्य च ब्रह्मणस्तद्रहितता, कल्याणगुणाकरता च प्रथम- द्वितीयपादयोः प्रतिपाद्यते, इति प्रथमपादेनेहामुत्रार्थफलभोग- वैराग्यं मुमुक्षा चोपायः प्रतिपाद्यत इति मन्यन्ते । तत्र मतदयेऽपि लोकान्तरसञ्चारः वैराग्यातिशयसम्पादनार्थ एवेत्यत्र न विवादः । स्वप्नावस्थादिनिरूपणं तु जीवस्य स्थूल-सूक्ष्मशरीरसम्बन्धराहित्य- प्रतिपादकमिति त्वद्वैतमतम् । लोकान्तरसञ्चारः सूक्ष्मशरीरसम्ब- न्यप्रयुक्त इति "तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्तः' इत्यादि- सूत्रेण विवेचिते-वस्तुतस्तत्सम्यन्धराहित्यप्रतिपादनं हि सावसर- मेवेति सर्व एव संवदन्ते । अत एव हि स्वमाद्यवस्थाया लोकस- श्चारपादात् पादान्तरे विचारोऽपि उपपद्यते । तृतीयपादे तु . मतदयेऽपि साम्यमेव वर्तते, इति न तेन सूत्रकाराणां मनविशेपो निर्धारयितुं शक्यते । चतुर्धपादस्तु सूत्रकाराणामधशब्दार्थतया कर्मविचारस्याप्युपयोगो वर्तते या न येति स्वाशयविति मेयोपयुज्यते । अतोऽत्र प्रत्यधिकरणं यथासम्म " लोच्यन्ते ·8 । , श्रीभाष्यसमालोचनम् तत्र प्रथमाधिकरणे तावत् किं चिद्यातः पुरुषार्थः, उत विद्याङ्गकात् कर्मणः, इति चिन्ता मतद्वयेऽपि समानैव। यतो मतदयेऽपि कर्माङ्गत्वं ज्ञानस्य नोरीक्रियते ॥ इदमेवात्रालोचनीयम्-यद् जीव-ब्रह्मैक्यविवक्षायामीश्वर- पराणामपि जीवस्तावकतापूर्वपक्षः संभवदुक्तिका, उतेश्वरस्थ जीवात् पृथक्त्वेऽपीति । तत्र पूर्वतनेन प्रपञ्चेन जीवाव्यिावृत्तस्य परमात्मनः कारणस्य निरूपणानन्तरं तत्याप्यस्वरूपविवेचनानन्तरं च जीवेश्वरयो- रैक्येऽवगते तस्यैव कर्माधिकारित्वेन तत्स्तावकत्वपूर्वपक्षकल्पनमेव समुचितम् । एवं सति हि जीवस्य कर्माधिकारिण एकताहस्य च विशेषाज्ञानेन पूर्वपक्षः, "अधिकं तु भेदनिर्देशात्" इति तस्यैव जीवस्य कर्माधिकारिण एकभावार्हस्य च भेदनिरूपणपूर्वकमसङ्गजीव- परागामपि वाक्यानां जीवस्तावकतयोपयोगासंभवे किमु वक्तव्य-, मीश्वरस्वरूपप्रतिपादनपराणामिति समाधानमपि योग्यं प्रतीयते । श्रीभाष्यकारमते तु यत्र "अधिकं तु भेदनिर्देशादि' त्यत्र जीवाद- तिरिक्तस्य परमात्मनो निरूपणाद् नार्थवादत्वमिति सिद्धान्तसूत्रं योज्यते, तत्र जीवस्तायफनया पूर्वपक्षे परमात्मनिरूपणात् सिद्धान्तः, इति जीवपरताश्रयणेनैवार्थवादत्वपक्षानिरासात् "आम्रान् पृष्टः कोविदारानाचप्टें" इति न्याय एव पुरतः स्फुरति। अतो ज्ञायते जीव- परमात्मनोरात्यन्तिकाभेदसिद्धान्त एव प्रथम-दितीय-तृतीयपाद- रभिप्रेयन इति । अस्मिन् न्याये विद्यात एव न पुरुषार्थावाप्तिरिति पूर्वपक्षावसरे जनकादीनां ब्रह्मज्ञानित्वेन प्रसिद्वानामाचारादिकं पहिरमातमुपर्णितम्, तद्मिपि जीवो प्रस्मेति सिद्धान्त एच समुपपद्यते । अतमते हि जनकादीनां प्रत्मज्ञानिनामपि कर्मदर्श- नाद् वेदान्न विज्ञानात्मतत्वमपि कर्माधिकारयोग्यमिति पूर्व- पक्षस्पास्ति सुतरामवकाशः, श्रीमाप्यमते तु उक्तलिङ्गानां तिरितवामाडीफारेण योजन उपनिपदर्थवादत्योपपादकता .

·१० श्रीमाज्यसमालोचनम् तेषां न भविष्यतीति संसारिजीवातिरिक्तजीवस्वरूपानङ्गीकारेणैव प्रवृत्तिरिति कल्पनीयम्; एवं च सति अध्यायदयानन्तरमकस्मादस्य पूर्वपक्षस्य प्रवृत्तिस्तत्समाधानं च कथमुपपद्यते? यथाचाविरोधाध्या- येऽदैतमतस्यानालोचनात् सूत्रकारा न कुत्राप्यदैतमतं पूर्वपक्षितं मन्यन्ते, तथाऽन्यत्र व्यक्तम् , अतः प्रथमसूत्रमेकमेव तृतीय-चतुर्थ- गतमदैतपक्षपातमेव सूत्रकाराणां गमयति ॥ एतेन-"ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि" इति प्रथमाधिकरणा- न्तिमं सूत्रमपि व्याख्यातम् ; अस्मिन् हि सूत्रे श्रुत्यादिसिद्ध- तयोत्तराधिकरणस्थापयिष्यमाणोर्ध्वरेतसां ब्रह्मविद्याधिकारिणां विनाऽपि कर्म ब्रह्मविद्याधिकारो हि यो निरूप्यते, स हि ब्रह्म- विद्याधिकारं प्रति तत्तज्जन्मीयकर्मणां नोपयोग इति विशदयति; अन्यथोर्ध्वरेतसां ब्रह्मविचारकाले कर्मानुष्ठानासंभवात् कथं तेषां ब्रह्मविद्याधिकारः स्यात् ? अन यद्यपि विद्या न कर्माङ्गमित्येव योध्यते; तथापि तुल्यन्यायेन कर्मणोऽपि न विद्याङ्गत्वमित्यूरीक- तव्यम् । अतएव यदा कदाचिदनुष्ठितकर्ममात्रेण ब्रह्मविद्यानिर्वाहः । तथाचैकत्र चिनाऽपि कर्म ब्रह्मविद्यासिद्धिरपरत्र कर्मणैव ब्रह्म- विद्येति कल्पनायां प्रमाणाभावात् कर्मणां ब्रह्मविद्यानङ्गत्वखीकार एव समुचितः । अयमेवार्थः सूत्रकाराभिमतः ।। अत एव "अग्नीन्धनाद्यनपेक्षे" ति कर्मणां ब्रह्मविद्यायामनु- पयोगः साध्यमान उपपद्यते । यत्त्वत्र श्रीभाष्ये तेषु तु आश्रम- कर्मानपेक्षा विधति विवृतम्, तदिदम् ऊर्ध्वरेतसामाश्रमकर्मविचारा- नन्तरं ब्रह्मविचार इत्यर्थस्यैव स्वीकारापत्त्या सर्वानुगतस्यैकस्याधिका- रितावच्छेदकस्यानिरूपणाच चिन्त्योपपत्तिकं प्रतिभाति । तथाच "सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्" इत्यनेनैव यथायोगं तत्तत्कर्मोप- कारकताया निर्वाहसंभवात् "अग्नीन्धनाद्यनपेक्षे" ति सूत्रं श्रीभाप्य- मते वितथं संपद्यते, अद्वैतमते तु यज्ञादीनां फले नोपयोगः, किन्तु ।

·श्रोभाष्यसमालोचनम् ११ विविदिपायां ज्ञाने वेति सूत्रद्वयमपि सार्थकं भवति । "अग्नो- न्धनाद्यनपेक्षा" "सर्वापेक्षा चे" ति सूत्राभ्यामग्नीन्धनादीनां सर्वेपा- मपेक्षाऽनपेक्षा चांशभेदेन ज्ञाप्यत इति हि सूत्रस्वारस्यतोऽवगम्यते । तथाच एकत्र निरपेक्षस्यापि अन्यत्र सापेक्षत्वमित्येवाश्ववदिति दृष्टान्तेन ज्ञाप्यते । अश्वो हि गमनव्यापारांश एवोपयुज्यते, नतु ग्रामप्राप्तावपीति तत्वदीपनादी व्यक्तम् । तत्रा"नीन्धनाद्यनपेक्षे"ति सूत्रेऽग्नीन्धनपदप्रयोगेणात्र सर्वपदप्रयोगेण च सूत्रकाराः “यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेने" ति श्रुतिगतयज्ञ-दानयोरदृष्टविधया पाप- निरसनदारेण ज्ञानोत्पत्ती उपयोगात् तस्य जन्मान्तरीयकर्मणाऽपि सिद्धौ नाधिकारिणः खाधिकारस्तदानीन्तनकर्मणैवेति नियम इति सूचनेन-"धर्मजिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोप- पत्तेरि" ति शांकरभाष्याशयमेवोपबृंहयन्ति । तथाच सूत्रकारः "यज्ञेन दानेन"ति श्रुतिः स्वरूपयोग्यतया, नतु फलोपधानविध- येत्येवमभिप्रायतया-'अग्नीन्धनाद्यनपेक्षे"ति सूत्रेण योज्यते । "सर्वापेक्षे"ति सूत्रे तु मतदयेऽपि यज्ञ-दान-तपसां सर्वेषां विद्यो- पयोगयोधन एव तात्पर्यम्, इति ऊर्ध्वरेतस्सु अग्नीन्धनानपे- क्षाऽन्येषु सर्वापेक्षेति श्रीभाष्यरीत्या सूत्रकाराशयावगमाद् नियत- पूर्ववर्तित्वं शम-दमादीनामित्येव सूत्रद्वयेनापि गम्यते। अत एव "सर्वापेक्षा चे"ति सूत्रानन्तरं "शम-दमाद्युपेतः स्यादिति शम- दमादीनामेव ग्रहणमप्युपपद्यते, अन्यथा-'यज्ञाद्युपेतः' इति खलु सूत्रणीयं स्यात् ॥ अयं भाव-ऊर्ध्वरेतोविपयेऽसंभवेऽपि कुन चनाधिकारिणि संभवाभिप्रायेण यथा-"यज्ञेन दानेने"ति, एवं तपसाऽनाशकेने". त्यपि संभवाभिप्रायेण भवतु । तथाच तस्यानियताधिकारितावच्छे- दकत्वमिति शङ्कावारगं हि यज्ञ-दानाद्यंशेऽनुवादः तपसेत्यत्र तु विधि- रिति व्यवस्थापनेनैव भाति हा ·श्रीमाष्यसमालोचनम् तेषां न भविष्यतीति संसारिजीवातिरिक्तजीवस्वरूपानङ्गीकारेणैव प्रवृत्तिरिति कल्पनीयम्; एवं च सति अध्यायदयानन्तरमकस्मादस्य पूर्वपक्षस्य प्रवृत्तिस्तत्समाधानं च कथमुपपद्यते? यथाचाविरोधाध्या- येऽदैतमतस्यानालोचनात् सूत्रकारा न कुत्राप्यद्वैतमतं पूर्वपक्षितं मन्यन्ते, तथाऽन्यत्र व्यक्तम् , अतः प्रथमसूत्रमेकमेव तृतीय-चतुर्थ- गतमबैतपक्षपातमेव सूत्रकाराणां गमयति ॥ एतेन-"ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि" इति प्रथमाधिकरणा- न्तिमं सूत्रमपि-व्याख्यातम् ; अस्मिन् हि सूत्रे श्रुत्यादिसिद्ध- तयोत्तराधिकरणस्थापयिष्यमाणोर्ध्वरेतसां ब्रह्मविद्याधिकारिणां विनाऽपि कर्म ब्रमविद्याधिकारो हि यो निरूप्यते, स हि ब्रह्म- विद्याधिकारं प्रति तत्तज्जन्मीयकर्मणां नोपयोग इति विशदयति; अन्यथोर्ध्वरेतसां ब्रह्मविचारकाले कर्मानुष्ठानासंभवात् कथं तेषां ब्रह्मविद्याधिकारः स्यात् ? अत्र यद्यपि विद्या न कर्माङ्गमित्येव योध्यते; तथापि तुल्यन्यायेन कर्मणोऽपि न विद्याइत्वमित्यूरीक- तव्यम् । अतएव यदा कदाचिदनुष्ठितकर्ममात्रेण ब्रह्मविद्यानिर्वाहः । तथाचैकत्र चिनाऽपि कर्म ब्रह्मविद्यासिद्धिरपरन कर्मणैव ब्रह्म- विद्येति कल्पनायां प्रमाणाभावात् कर्मणां ब्रह्मविद्यानङ्गत्वस्वीकार एच समुचितः । अयमेवार्थः सूत्रकाराभिमतः॥ अत एव "अग्नीन्धनाद्यनपेक्षे" ति कर्मणां ब्रह्मविद्यायामनु- पयोगः साध्यमान उपपद्यते । यत्त्वत्र श्रीभाप्ये-तेपु तु आश्रम- फर्मानपेक्षा विद्येति विवृतम्, तदिदम् ऊर्ध्वरेतसामाश्रमकर्मविचारा- नन्तरं प्रत्यविचार इत्यर्थस्यैव स्वीकारापत्त्या सर्वानुगतस्यैकस्याधिका- रितावच्छेदकस्यानिरूपणाच चिन्त्योपपत्तिकं प्रतिभाति । तथाच "सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरम्ववत्" इत्यनेनैव यथायोगं तत्तत्कर्मोप- फारकताया निर्वाहसंभवात् अग्नीन्धनाद्यनपेक्षेति सूत्रं श्रीभाप्य. मते वितधं संपद्यते, अदैतमते तु यज्ञादीनां फले नोपयोगः, किन्तु ·श्रीभाष्यसमालोचनम् ११ विविदिपायां ज्ञाने वेति सूत्रद्वयमपि सार्थकं भवति । "अग्नो- न्धनाधनपेक्षा" "सर्वापेक्षा चे" ति सूत्राभ्यामग्नीन्धनादीनां सर्वेपा- मपेक्षाऽनपेक्षा चांशभेदेन ज्ञाप्यत इति हि सूत्रखारस्यतोऽवगम्यते । तथाच एकत्र निरपेक्षस्यापि अन्यत्र सापेक्षत्वमित्येवाश्ववदिति दृष्टान्तेन ज्ञाप्यते । अश्वो हि गमनव्यापारांश एवोपयुज्यते, नतु ग्रामप्राप्तावपीति तत्त्वदीपनादी व्यक्तम् । तत्राग्नीन्धनाद्यनपेक्षे"ति सूत्रेऽग्नीन्धनपदप्रयोगेणात्र सर्वपदप्रयोगेण च सूत्रकाराः “यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेने ति श्रुतिगतयजन्दानयोरदृष्टविधया पाप- निरसनद्वारेण ज्ञानोत्पत्ती उपयोगात् तस्य जन्मान्तरीयकर्मणाऽपि सिद्धौ नाधिकारिणः स्वाधिकारस्तदानीन्तनकर्मणैवेति नियम इति सूचनेन—“धर्मजिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य व्रत्मजिज्ञासोप- पत्तेरि" ति शांकरभाष्याशयमेवोपबृंहयन्ति । तथाच सूत्रकारः "यजेन दानेन" ति श्रुतिः स्वरूपयोग्यतया, नतु फलोपधान विध- येत्येवमभिप्रायतया-"अग्नीन्धनायनपेक्षे”ति सूत्रेण योज्यते । "सर्यापेक्षे"ति सूत्रे तु मतद्वयेऽपि यज्ञ-दान-तपसां सर्वेपां विद्यो- पयोगयोधन एव तात्पर्यम्, इति ऊर्ध्वरेतस्सु अग्नीन्धनानपे- क्षाऽन्येषु सर्वापेक्षेति श्रीभाष्यरीत्या सूत्रकाराशयावगमाद् नियत- पूर्ववर्तित्वं शम-दमादीनामित्येव सूत्रदयेनापि गम्यते। अत एव "सर्वापेक्षा चे"ति सूत्रानन्तरं "शम-दमाद्युपेतः स्यादिति शम- दमादीनामेव ग्रहणमप्युपपद्यते, अन्यथा-'यज्ञाद्युपेतः' इति खलु सूत्रणीयं स्यात् ॥ अयं भावः-ऊर्ध्वरेतोविपयेऽसंभवेऽपि कुत्र चनाधिकारिणि संभवाभिप्रायेण यथा-"यज्ञेन दानेने"ति,एवं "तपसाऽनाशकेने". त्यपि संभवाभिप्रायेण भवतु । तथाच तस्यानियताधिकारितावच्छे- दकत्यमिति शङ्कावारगं हि यज्ञ-दानाचंशेऽनुवादः तपसेत्यत्र तु विधि- रिति व्यवस्थापनेनैव भवति, इति शमदमादिसाधनचतुष्टयनिय- ·१२ . श्रीभाष्यसमालोचनम् तपूर्ववर्तित्वं कर्मणां कुत्र चनादृष्टविधयोपयोगमात्रं च व्यवस्थापयि- तुमेवेदं प्रकरणं प्रवृत्तम् । तथासति हि ऊर्ध्वरेतसां गृहस्थानां संन्यासिनां विधुराणां देवानां च सर्वेपामधिकारिणामेकमधिकारि- तावच्छेदकं शम-दमादिकं भवतीति न किञ्चिदनुपपन्नम् ॥ वस्तुतस्तु श्रीभाष्यकारा अपि-वाक्यजन्यज्ञाने न कर्मणा- मुपयोग "सर्वापेक्षा चे"ति सत्रेण मन्यन्ते, किन्तु ध्रुवानुस्मृतिपद- पाच्यश्रवण-मननाद्यनन्तरकालिकदर्शनसमानाकारविद्यायामेव । अत्र तु "अथातो ब्रह्मजिज्ञासे" तिसूत्रेऽथपदेन वाक्यार्थज्ञाने कर्मणा- मुपयोगो यदि तेपामप्यसम्मतः, तह-मेव विचारणीयम्-यत् "अथातो ब्रह्मजिज्ञासे"ति प्रतिज्ञातजिज्ञासापूर्वतनत्वं कर्मविचारस्य कथमुपपद्यते ? तदिदं सिद्धम् यत् कर्मणामनियतोपयोगस्य शम- दमादीनां नियतोपयोगस्य च निरूपणार्थमेवा"नीन्धनाद्यनपेक्षे" त्यादि "शम दमाद्युपेतः स्यादि'त्यन्तं प्रवृत्तमिति ।। अत्र सर्वेषु भाप्येषु विपयवाक्यतया-"यज्ञेन दानेने"ति वाक्यमेव विवक्षितम् । अनेन चेदं सिद्धं भवति-यद् गृहस्थ- विपये यज्ञादीनामुक्तवाक्येऽनुवादमहिना विविदिपोत्पत्त्यादौ उपयोग इति । एवं स्वीकारे छपरा शङ्का समुन्मिपति- यत् सर्वेपामाश्रमकर्मणामुक्तवाक्येऽननुवादात् गृहस्थाश्रमधर्मा अपरे न सम्पादनीया भविष्यतीति; तदर्थमिदं सूत्रम्-"विहितत्वाचा- श्रमकर्मापी"ति केचन मन्यन्ते। एतेषां मतरीत्या-"यज्ञेन दाने- "त्यवाश्रमकर्ममात्र विवक्षेति सूचनार्थमुक्तं सूत्रमिति न दोपः, परंतु-नेदं विचरण साम्प्रदायिकम् । अयमत्र मतदयसम्प्रदाय- सिद्धोऽधिकरणार्थ:-पद् मोक्षोपयोगिनामेपामाश्रमशेपत्वमपि विद्यत इति । सर्वथा तु अविरक्तविपयत्वाद् यज्ञादिविवीनां यावदुत्कटवैराग्यं गृहस्थैः शम-दमादिसम्पनरपि स्वस्वाश्रमकर्माण्य- प्यनुप्ठेयानीति मतदयेऽप्यचिशेपः । श्रीभाष्यकारा अपि- ·श्रीभाष्यसमालोचनम् "ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि" इति सूने यावजीवश्रुतिस्त्वविरक्तविष- येति विवरणेनोक्तमर्थमनुमन्यन्त एव ॥ ये तु पुनर्विधुरास्तेऽपि शमदमादिसम्पन्ना एवाधिकारिण इति "अन्तरा चापी'त्यधिकरणमपि व्याख्यातम् । तथाच कर्मा- धिकारं विनापि ब्रह्मविद्याऽधिकारो भवतीत्येव सूत्रकाराशयः । अत एव हि "तद्भूतस्य तु नातावः" इति-पतितानां ब्रह्म- विद्याधिकारसम्भवोऽस्ति वा नवेति विचार उपपद्यते; अन्यथा कर्मानधिकारिणां तेषां ब्रह्मविद्याधिकारः कथं सम्भवदुक्तिकः ? इत्यदैताचार्यसम्मत एव सूत्रार्थः सूत्रकारहृदयङ्गमः। अद्वैते हि शूद्राणामिव साधनचतुष्टयसम्पन्नानामधीतवेदानामपि पतितानां वचनयलान ब्रमविद्याधिकार इति सर्व सङ्गतम् । एतेन श्रीभा- प्यमतेऽपशद्राधिकरणासाङ्गत्यमपि देवताधिकरणवैयर्थ्यमिवापरि- हरणीयमेव । तथाहि- "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यारभ्य "अनावृत्तिः शब्दाद- नावृत्तिः शब्दात्" इत्यन्तं चतुर्लक्षणं व्रध्ममीमांसाशास्त्रम्- "अथातो धर्मजिज्ञासा" इत्यारभ्य प्रवृत्तायाः कर्म-देवतामीमांसायाः पृथग्भूतम्, न तयोरैक्यमिति शङ्करभगवत्पादानां राद्वान्तः । तदुक्तं भाष्ये-"एवंच सति "अथातो धर्मजिज्ञासा" इत्येवारब्धत्वाद् न पृथक् शास्त्रमारभ्येत, आरभ्यमाणं चैवमारभ्येत "अथातः परि- शिष्टधर्मजिज्ञासा" इति; "अथात: मात्वर्थ-पुरुपायोजिज्ञासा" इति यदि"ति। इयमत्र भामती-"ब्रह्मणः शास्त्रार्थस्य धर्मादन्यत्याद् भिन्न विपयत्वेन शास्त्रभेदात् “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यस्य शानान्तरत्वमित्याह-एवं चसनीति । इतरधातु धर्मजिज्ञासैवेति न शास्त्रान्तरमिति न शास्त्रारम्भत्यं स्यादित्याह-प्रतिपत्तिविधि- परत्वे हीति। न केवलं सिद्धरूपत्वाद् भ्रमात्मैक्यस्य धर्मादन्यत्यम् , किन्तु विरोधादपो"त्यादि। अगमत्र फल्पन:-"ननु यामाफिया- " ·, १४ श्रीभाष्यसमालोचनम् विधिः प्रथमकाण्डे गतः, मानसज्ञान विधिविचाराय पृथगारम्भ इति शङ्कापोहार्थमारभ्यमाणं चेति भाष्यम्" इति। एतैर्हि भाष्य-भामती- कल्पतरुवाक्यैः स्पष्टमिदमवगम्यते, यत्"अथातोधर्मजिज्ञासा" इति धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञया नन्नममीमांसापि गता, नवा धर्मशब्देन ब्रह्मापि तत्र विवक्ष्यत इति, न विंशतिलक्षणमेकं मीमांसाशास्त्रम्, किन्तु षोडशलणात् पृथगेव चतुर्लक्षणं ब्रह्ममीमांसाशास्त्रमिति । तदुक्तं परिमले-"टीकाकारैर्धर्मशब्दस्य वेदार्थमात्रोपलक्षणत्वं वद्भिर्धर्म- जिज्ञासासूत्रं वेदार्थ विचारप्रतिज्ञापरं विंशतिलक्षणीसाधारणमङ्गी- कृतमिति न मन्तव्यम्" इतिजिज्ञासासूत्रव्याख्यानोपसंहारे । एवं च धर्मशब्दस्य वेदार्थमात्रोपलक्षणत्वं वदतां भामतीकाराणां श्रोत- व्यादिवाक्याविधिपक्षपातिनां फलवाययोधार्थवेदान्ताध्ययनमपि खाध्यायविधिप्रयुक्तमित्येवाशयः, न तु धर्मजिज्ञासासूत्रेण ब्रह्म- ज्ञानेच्छाप्रदर्शनमुखेन ब्रह्ममीमांसाप्रतिज्ञापि सिद्धेति। तदुक्तं परिमले--"अन हि ब्रह्मजिज्ञासासूनं ब्रह्मज्ञानेच्छोपदर्शनमुखेन ब्रह्ममीमांसायां प्रवर्तनार्थम्, नतु वेदान्ताध्ययने प्रवर्तनार्थम्, वेदान्तानां विवक्षितार्थत्वोपपादनार्थ चा" इति। सति चैवं "स्वाध्यायानन्तर्य तु समानम्" इति भाष्येण ब्रह्म- जिज्ञासायामपि स्वाध्यायानन्तर्यस्य विवक्षितत्वे "अथातो ब्रह्म- जिज्ञासा" इति सूत्रमपि "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" इति विध्यर्थ- निर्गवार्थमित्येव स्यात्, सा तु "अधातो धर्मजिज्ञासा” इत्यनेनैव सिद्वा, इति पृथप्रतिज्ञा वितथा स्यादित्येवाभिप्रेतम्, नतु धर्मशब्देन ब्रह्मणोऽपि विवक्षितत्वाद् धर्मजिज्ञासेति साधारणी प्रतिज्ञा, ब्रह्मजिज्ञासेति विशिष्टा प्रतिज्ञेति । इदं हि सर्वसम्मतमेय-यत् साधारणप्रतिज्ञा यदनन्तरा, तदनन्तरा तवान्तराध्यायानन्तरैव वा तदन्तर्गता विशेषप्रतिज्ञेति । तत्र यदि भाष्यकारा धर्मजिज्ञासा साधारणप्रतिज्ञा, ग्रामजिज्ञासा तु विशेपप्रतिशेत्येवमा ·श्रीभाज्यसमालोचनम् तस्दमन स्वीकर्तव्यम्-यत् सिद्धान्तभाष्यमेवेदं "स्वाध्यायानन्तर्य तु" इति, नतु पूर्वपक्षभाष्यमपीति । भाष्यकारा हि-"स्वाध्या- यानन्तर्य तु समानम्" इत्यादिना खाध्यायाध्ययनस्य कर्मविचारस्य च ब्रह्मजिज्ञासापूर्ववृत्ततानिरासमुखेन साधनचतुष्टयसंपत्तेरेव तत्त्वं साधयन्तः "स्वाध्यायानन्तर्य तु समानम्" इति भाष्यमन्तीत- पूर्वपक्षनिरासपरमेवाशरत इति नेदं कस्यापि तिरोहितम् ॥ सत्यप्येवं "स्वाध्यायानन्तर्य तुसमानम्” इति भाष्यान्तीत- पूर्वपक्षभाष्य-भामत्यादिग्रन्थेन शंकरभगवत्पादानामपि पूर्वोत्तरमी- मांसयोरैकशान्यं सम्मतमिति यदैकशास्त्रयमीमांसायां प्रतिवादि- भयङ्करोपनामश्रीमदनन्ताचार्यस्वामिनोऽभिमन्यन्ते, तदिदं न केवलं सत्संप्रदायसंदर्भादिविरुद्धम्, 'किन्वसंभवदुक्तिकमपि ॥ इयमत्रैकशास्त्र्यमीमांसा- 'स्वाध्यायानन्तर्य तु समानमि" ति भाप्यगतसमानशब्दस्य तुल्यार्थ- फत्वपक्षे "अथातो धर्म जिज्ञासा" इति सूत्रगतस्य जिज्ञास्यसमकर्पस्य धर्मशब्दस्य वेदार्थमानपरताश्रयणे धर्ममीमांसायामिव ब्रह्ममीमांसाया- मप्यथशब्देन वेदाध्ययनानन्तर्यस्य तत्रैव बोधिततया न पुनर्ब्रह्म- मीमांसासूत्रगतेनाथशब्देन स्वाध्यायानन्तर्यमों वर्णनीय इत्येव तात्पर्य भाष्यकृतो वर्णनीयम् । तथैव वर्णितं च भामतीकारेण । समानशब्दस्य साधारणमित्यर्थमङ्गीकृत्य वेदाध्ययनानन्तर्य ब्रह्मविचारारम्भस्य पुष्कलं कारणमिति चदतामन्येषां टोकाकारणामाशायो यथा तथा वा भवतु, समानशब्दस्य लोकसिद्धतुल्यार्थकतामगीकृत्य व्याचक्षाणस्य भामती- फारस्य तु मते "अथातो धर्मजिशासा" इति सूत्रगतधर्मशब्दो वेदार्थ- मात्रपर इत्येव भाष्यकृदभिप्रायो भवितुमर्हति-इति ।" युक्तं चैतत्-यद् भामतीकाराः, किं पहुना ? तुल्यार्थता- पक्षपातिनः सर्वेऽपि टीकाकाराः भाष्यकाराश्च "स्वाध्यायानन्तर्य तु"इति भाप्पम् “अथातो धर्मजिज्ञासे"ति सूत्रगतस्य धर्मशब्दस्प आत्मसाधारण्योरीकरणेनेच प्रष्टत्तं मन्यन्ते । अयमेय च सांप्रदायिको:- ·, श्रीभाप्यसमालोचनम् पि भावोऽस्य भाष्यस्य । नात्रमात्रयापि त्रुर्तिकशास्त्रययमीमांसा काराणामपि समस्ति । परन्तु इदमेवाबालोचनीयम्-यदिदं भाष्यं किं पूर्वपक्षभाष्यम् ? उत सिद्धान्तभाष्यमेवेति । आये पूर्वपक्षिणां मतदृष्ट्या खलु धर्मपदस्य ब्रह्मसाधारण्यम्, न तु सिद्धान्तिनां दृष्ट्या। ततश्चेदमत्र सिद्धं भवति-यत् "खाध्यायानन्तर्य तु समानम्" इति भाष्यमैकशाख्यवादेन खाध्यायाध्ययनस्य पूर्वतन- त्वमाशङ्कय निराकरोति, इति कथं वा तत्रत्यपूर्वपक्षाशयनिरूपणपर- भामतीग्रन्थानुसारेण पूर्वोत्तरसन्दर्भविरुद्धमैकशाख्यकल्पनं सम्भ- वदुक्तिकमित्यलमनेनार्धजरतीयन्यायाश्रयणेन । वस्तुतस्तु-न केवलं खाध्यायाध्ययनस्य, किन्तु कर्मविचारस्यापि ब्रह्मविचारपूर्ववृत्तत्वं स्पष्टमेव भाष्यकाराः प्रतिक्षिपन्ति, इति पूर्वोत्तरमीमांसयोरैक- शाख्यं शाङ्करभाष्यस्यापि सम्मतमिति कल्पना निरस्यतया तत्सम्मतमित्येवमाशयैव योजनीया ॥ अपमाशयः-"स्वाध्यायानन्तर्य तु समानम्" इति हि भाप्यं स्वाध्यायाध्ययनस्य ब्रह्मविचारपूर्ववृत्ततानिरासपरमेव, न तु तत्समर्थनपरमित्यैकशाव्यमीमांसायां भामत्याद्याशय उपवर्णितः। इयमत्रैकशाख्यमीमांसा-"कर्म-ब्रह्मणोविंचारे वेदाध्ययनानन्तर्यस्य तत्रैव सूत्रे कथिततया गतार्थत्वेन "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्य- ब्राप्यथशब्दस्य वेदाध्ययनानन्तर्यार्थकत्याङ्गीकारे सूत्रमेवानारब्धव्यं भयनीति स्पष्टशब्दः कथयतो भामतीकारस्ये"ति । सति चैवं मात्र कस्यापि विप्रतिपत्तिः-यद् येषां मते पूर्वोत्तरमीमांसयोरेक- शास्त्रथम् , तेपो मते "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति सूत्रगतधर्म- जिज्ञासयैव ब्रामजिज्ञासापि गतेति। इदमेवात्र विरुद्वम्-यत् शाङ्करभाष्य-भामत्यादिसिद्धान्तेऽपि धर्मजिज्ञासया ब्रह्मजिज्ञासा गतेति । अन्यथा स्पष्टशन्दै प्य-भामत्यादिपु वेदाध्ययनस्य कर्म- विवारस्य च ब्रमविचारपूर्ववृत्ततानिरास ऐकशात्यमीमांसाया- ·१७ श्रीभाष्यसमालोचनम् मप्यनूदितः कथमुपपद्यते ? अनेन च पूर्वापरविरोधोऽप्येक ऐक- शास्त्र्यमीमांसायां सूच्यते ॥ एतेन-पूर्वोत्तरमीमांसयोरेकप्रवन्धत्वाङ्गीकारोऽद्वैतिनः के ? परिमल- काराः । समर्थितं च पूर्वोत्तरमोमांसयोरैकशास्त्र्यं नानाविधपूर्वपक्षयुक्तीनां समाधानपूर्वकं तत्रैवेति कल्पनापि-परास्ता । सत्यं परिमलकारैः-"तदपि सिद्धान्ते प्रौढ्याऽभ्युपगम्य मतान्त- रमिष्यत एव" इति प्रौढिवादेन पूर्वोत्तरमीमांसयोरैकशाख्यं व्यवस्थापितम् । परन्तु नेदं मुख्यम्, किन्तु वेदार्थविचारत्वोपाधि- कल्प्यं गौणमेव । अयं भावः-श्रीभाष्यमतावलम्विभिः पूर्वोत्तर- मीमांसयोरैकशास्त्र्यं कर्मविचारपूर्ववृत्ततानियामकं मुख्यं यदभि- मन्यते, तदेवान विप्रतिपत्तिविपयः, नतु गौणम् । तत्तु प्रौढ्यापि परिमलकारैर्न व्यवस्थापितम्, प्रत्युत प्रतिक्षिप्तमपि । स्पष्टं हि परिमलकाराः-"नचैवं कर्मब्रह्मविचारयोरैकशाख्याभ्युपगमे ब्रह्मजिज्ञासासूत्रगतस्यायशब्दस्य कर्मविचारानन्तर्यमर्थः स्यादिति वाच्यम् ; भाष्योक्तरीत्या ब्रह्मविचारे कर्मानुष्ठानस्यापेक्षानियमा- भावेन तदप्रसक्तः। न हि ज्वरादिवाजीकरणान्तचिकित्साप्रति- पादकानां वैद्यकसंहिताग्रन्थानामेकग्रन्थत्वमानण तत्तचिकित्सा- प्रकरणं विचारयिष्यता ज्वरप्रकरणमारभ्यैव विचारणीयम्"- इत्यादिना कर्मविचारपूर्ववृत्तत्वमैकशाख्याभ्युपगमेऽपि निरस्पन्ति । तथाच चन-सेनादीनामियोपाधिकमेवैकत्वं परिमलकारीः साध्यते, न तु मुख्यम् , इति परिमलगतैकशाख्यपदमात्रेण स्वविघातकेन फर्थ प्रतिवादिभयङ्करास्सन्तुष्यन्ति ? न हि चयमपि स्वतो भिन्नानां पटादिव्यक्तीनां जातितोऽप्यैश्यं नानुमन्यामहे । नापि या मीमांसात्वेन मीमांसयोर्मीमांसानां या पुराणत्वेन पुराणानामिव घयमप्यस्यं प्रतिक्षिपामः ॥

·न १८ श्रीभाष्यसमालोचनम् एतेन-"काण्डवयात्मकमेकं विचारशास्त्रं चतुर्दशविद्यास्थानेष्वन्य- मततया महापिभिः परिगणितमि" ति वाक्यमपि ऐकशास्त्र्यमीमांसागतं व्याख्यातम् ।। हि “पुराण-न्याय-मीमांसा-धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः। वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥” इति वाक्यगतानि पुराणपदवाच्यानि शैव-वैष्णवादीनि सर्वाणि पुराणान्येकः प्रबन्धः । सत्यपि तु रूपान्तरेण भेदे रूपान्तरेणाभेदो न कस्यापि विप्रतिपन्ना, इति सिद्धवेदार्थविचारत्वेन साध्यवेदार्थविचारत्वेन च पूर्वोत्तर मीमांसयोभिन्नशास्त्रत्वमेव, इति न ब्रह्मविचारे कर्मविचारापेक्षा, न वा कर्मविचारानन्तरो ब्रह्मविचार इत्यस्मिन्नंशे मात्रयापि परि- मलकाराणामनुमतिनते, इति नातिनां केषामपि सम्मतमिदम्- पूर्वोत्तरमीमांसे अधिकारितो विपयतः प्रयोजनतो वाऽपृथग्भूते इति । इदमेवाभिनेत्यास्माभिरस्मदीयशास्त्रदीपिकाभूमिकायामेवं विवेचितम्, यत्-"वेदार्थविचारत्योपाधिना समशास्त्रत्वे कल्प- गृह्यसूत्रादिभिरपि तदापत्तिः, युक्त्यात्मकविचारत्वाभावेन तत्र भेदसाधने, प्रकृतेऽपि साध्यवेदार्थविचारत्वाभावेन भेदसिद्विरिति निर्णयामः।" "भव्यश्च धर्मो जिज्ञास्यो न ज्ञानकालेऽस्ति, इह तु भूतं नित्यवृत्तं ब्रह्म जिज्ञास्य मि"ति प्रतिपाद्यवैलक्षण्यं निरूपयन्तो हि भगवत्पादा ब्रह्मणो धर्मशब्दानहतामपि योधयन्ति' इत्यादि। अन्न विचारपदेन निर्णयप्रयोजकग्रन्थमात्रविवक्षायामेवास्माभिध- सूत्रादिभिरभेद आपादितः, न तु तेपामपि युक्त्यात्मक विचार- त्वमपि स्वीकृत्य ।। एतेन कल्पसूत्र-गृह्यसूत्रादीनां वेदार्थविचारशास्त्रत्वाभावा- दित्यादि दूषणमनुक्कोपालम्भनमेवेति-सूचितम् ॥ धर्मशब्देन "जधातोधर्मजिज्ञासा" इति सूत्रगतेन ब्रह्मणो न ग्रहण भगवत्पाद- सिद्धान्तदृष्टवैच, न तु मतान्तरदृष्टया ।। , ·१६ श्रीभाष्यसमालोचनम् एतेन-कर्म-ब्रह्मणो व्यत्व-भूनत्वाभ्यां वैलक्षण्यमस्तु वा मा वा । धर्म- शब्दो प्रझापि बोधयितुं शक्नोत्येव ; तत्पदशक्यतावच्छेदकस्यालौकिक- श्रेयःसायनत्वस्योभयसाधारण्यादित्यादिकमपि-परास्तम् । अस्या- द्वैतसिद्धान्तविरुद्धत्वात् ।। अद्वैतमते हि निर्गुणमेव ब्रह्मा"थातो ब्रह्मजिज्ञासे"ति मुख्य जिज्ञास्यतया विवक्षितम्, न तु सगुणं ब्रह्मेति सर्वविदित- मिदम् । एतावन्मानमत्र निष्कृष्यते यद्वैतमतरीत्या न धर्म- शब्दो ब्रह्मणि प्रवर्तते, इति नातिसम्मतमिदं यत् पूर्वोत्तर- मीमांसयोरैकशाख्यं नाम ॥ अनेट समालोचनीयम्-यत् पूर्वोत्तरमीमांसपोरैक- शाख्यम्-किं पूर्वमीमांसकदृष्ट्या साध्यते, आहोखिद्वैतदृष्ट्या उताहो श्रीभाष्यसिद्वान्तदिशा । कर्मापेक्षितकर्तृस्तावकतयैव वेदान्तानां पर्यवसानोरीकरणेनोपनिपदा खातन्त्र्येणोपासनाविधि- पराणामप्यद्वितीये सिद्धे ब्रह्मण्यतात्पर्येण जिज्ञास्यब्रह्मसमर्प- कत्वानूरोकरगेन सिद-साध्यभेदेन धर्मदयानङ्गीकारेण च कर्म- मीमांसा दादशलक्षणी पोडशलक्षणीं वातिरिच्य ब्रह्ममीमांसव न वर्तते, इति न पूर्वमीमांसकदृष्ट्या तत्सम्भवः। इदमेव जैमिन्यभिमतमित्यत्र-"शेपत्वात्पुरुषार्थवादो यथाऽन्येविति जैमिनिः" इति यादरायणसूत्रम्, "एतेनोपनिपदो व्याख्याताः" इत्यर्थवादाधिकरणगतोपनिपदर्थवादत्वव्यवस्थापकं तन्त्रवार्तिकं च मूलम् । अत एव-"फलमत उपपत्तेः" "धर्म जैमिनिरत एवं" इतीश्वरस्यैव फलसाधनत्वम् , नतु कर्मणोऽपूर्वद्वारेतियादरायणमतस्य फर्मग एवापूर्वद्वारा फलसाघनत्वमिति जैमिनिमतस्य च निर्देश उपपद्यते । तत्र यदि पूर्वोत्तरमीमांसयोरैकशाख्यमभिसंहितं स्यात्, तर्हि विरुद्वयोः सिद्धान्तयोः पूर्वोत्तरपक्षरूपेण निर्देशोऽ- सात एव स्यात् ॥

·....... श्रीभाष्यसमालोचनम् एतेन- जैमिनिना कर्ममीमांसावद् ब्रह्ममीमांसापिन कुतः प्रणीता ? बादरायणेन वा कर्ममीमांसा कुतो न प्रणीतेति न शङ्कनीयम् ; उभयोरु- भयभागसामध्ये सत्यपि प्रमेयगौरवानुसारेणेफेकभागप्रणयनोपपत्तेः । यथोपकोसलायाग्नयो ब्रह्मस्वरूपमात्रं तदङ्गभूतामग्निविद्यां चोप- दिश्य प्रमेयगौरवं पश्यन्तः "आचार्यस्तु ते गति वक्ते" त्यवदन, तथै- वात्रापि जैमिनिरन्तेवासी बादरायणेन स्वाचार्येण तत्प्रणयनं युक्तमुत्प्रेक्ष- माणः सशेषमेव शास्त्रमस्थापयत । यथाच त्रिभिरग्निभिः सत्यकामेन च भागश उपदिष्टाया अप्युपकोसलविद्याया एकविद्यात्वम् , तथानापि जैमिनिना बादरायणेन च भागशः प्रणीतस्यापिशास्त्रस्यैक्यमुपपन्नतरमि" त्युचिरपि-परास्ता ; वैषम्यात् ।। , नहि जैमिनिमत निरसनपूर्वकं प्रवृत्तस्य ब्रह्ममीमांसा- शास्त्रस्य जैमिनीयेनैकत्वम् भिन्नकर्तृकयोविरुद्ध सिद्धान्त- परयोश्च शास्त्रयोरेकत्वे हि न किमप्युदाहरणं प्रदर्शयितुं शक्यते। सर्वथा जैमिनीयदृष्ट्या न पूर्वोत्तरमीमांसयोरेकशास्त्रत्वम् ; अन्यथा "एक या संयोग-रूप-चोदनाख्या विशेषात्" इति पूर्वतन्त्रसूत्रेणैव गतार्थत्वात् "सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषादि"ति सूत्रम्, पूर्वतन्त्रगतेन वेदापौरुषेयत्वाधिकरणेनैवेष्टसिद्ध्या "अत एव च नित्यत्यम्" इति सूत्रम्, पूर्वतन्त्रगतापशूद्राधिकरणैनैव कृतार्थ- त्वादपशूद्राधिकरणान्तरम्, चलायलाधिकरणेनैवाभीष्टलाभात् "श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न याधः" इति सूत्रम्, "चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म" इति सूत्रेणैकशास्यमीमांसोक्तरीत्या ब्रह्मजिज्ञासाया अपि प्रतिज्ञातत्वपक्षे तेनैव गतार्थत्वात् शास्त्रयोनित्वाधिक- रणादिकं च वितथं स्यात् । अतोऽवश्यमिदमूराकर्तव्यम्-यत् स्वतन्त्रमेय पूर्वमीमांसायामिवोत्तरमोमांसायामपि तानि तानि भेदादिनिमित्तन्यायशरीराणि पादरायणाचार्यल्लिख्यन्त इति । ध्यक्तं चैतत् परिमले फर्मविचारपूर्ववृत्ततानिरासावसर उत्तरमीमां- ·श्रीभाध्यसमालोचनम् २१ सानपेक्ष्यत्वं पूर्वमीमांसायां विवेचितमिति तत एवाधिकमव- गन्तव्यम् ॥ यथाचाद्वैतसिद्धान्तदृष्ट्या न पूर्वोत्तरमीमांसयोरेकप्रबन्ध- त्वम् , तथा सविस्तरं पूर्वमेव विवेचितम् । यानि पुनः "एक आत्मनः शरीरे भावात्" इति सूत्रगतान्यकशास्त्रचमीमांसासमु- दृतानि पूर्वतन्त्रण पौनरुक्तयशङ्कापराणि वाक्यानि, ततो ज्ञायते यथोत्तरमीमांसायाः कुत्रचन पूर्वमीमांसापेक्षा, एवं पूर्वमीमांसाया अपि समस्ति देहातिरिक्तात्मस्वरूपनिर्णयार्थमुत्तरमीमांसापेक्षेति, इति नोपजीव्योपजीवकभावनियन्धने पूर्वत्वोत्तरत्वे, किन्तु तत्त- दवसेयफलपूर्वत्वोत्तरत्वनिवन्धने एव ते इति । तथाच न पूर्वतन्त्रे- त्यादिव्यपदेशान्यथानुपपत्त्यैकप्रवन्धत्वाध्यवसाय: स्थाने ।। अयमाशयः-सत्यमस्ति पूर्वोत्तरमीमांसयोरकत्वव्यपदेशः, तत्र पूर्वमीमांसायाः प्राथम्यमुत्तरमीमांसाया उत्तरत्वमिति च, परन्तु स गौणः। तत्र कानिचन पूर्वोतरतन्त्रशेषाणिः, यथा वेदनित्यत्वा- दीनि, कानिचन तत्तदसाधारणानि । तत्र साधारणानां तन्त्रान्तर- निर्णोतानां सम्भवति ततोऽप्यनुसन्धानम् ; अनुक्तमविरुद्धमन्यतो ग्राह्यमिति न्यायात् । ततश्च स्वाविद्वानां तवान्तरनिदिधान व्यर्थं स्वस्मिन्नपि सङ्कलनमित्यभिप्रेत्यैव "एक आत्मनः शरीरे भावात्" इत्यादौ पौनरुक्तयमाशङ्कयते, नतु तदेकप्रवन्धत्वमभि- प्रेत्य । सति चैवं शाङ्करभाष्यानुसारेणापि पूर्वोत्तरमीमांसयोरेक- प्रवन्धत्वकल्पनमैकशास्त्रयमीमांसागतं छिन्नमूलमिति सिद्धम् ॥ अथेदानीमिदमेवावशिष्यते समालोचयितुम् यत् श्रीभा- प्यमतानुसारेण पूर्वोत्तरमीमांसयोरैकशाख्यं सांप्रतमुतासांपत- मिति। अत्र च- "उपदेशादयोगादिस्वारस्यादर्मयोगतः । पूर्णोपदेशतश्चैक्यं पूर्वमागोपजीवनात् ॥" --- ·२२ श्रीभाष्यसमालोचनम् इति प्राचां संग्रहकारिकैकैव समालोचनमर्हति। "संहितमेतच्छारीरक जैमिनीयेन पोडशलक्षणेन" इति सत्यमस्ति बोधायनाचार्याणामुपदेशः, परन्तु अनुपपन्न उपदेशो न वस्तुसाधनायालम्, इमेवादौ परीक्षितव्यम्-कथमुपपद्यतेऽय- माचार्याणामुपदेश इति । अत्र प्रथम "जैमिनीयेन पोडशलक्षणेन" इति जैमिनीयत्वं षोडशलक्षणस्य यदुल्लिखितम् , तदिदं न केवलम्-"कर्म-देवता-ब्रह्मगोचरा सोबभौ त्रिधा सूत्रकारतः । जैमिनेर्मुनेः काशकृत्स्नतो बादरायणादित्यतः क्रमात्" इति तत्त्व- टीकोद्धृततत्त्वरत्नाकरवचनविरुद्धम्, किन्तु- "देवताविचारपरो महर्पिणा काशकृत्स्नेन प्रणीतः" इत्येकशास्त्र्य- मीमांसावाक्येनापि विरुद्धम् । एतेन-"तत्र च पूर्वकाण्डं विवरीतुं प्रवृत्तेन महर्पिणा जैमिनिना कर्म-देवताकाण्डद्वयघटितं पूर्वमीमांसाख्य प्रणीतमि"ति भूमिकावाक्यस्य "देवताविचारंपरो महपिंगा काशफलस्नेन प्रणोतः" इत्यै काशास्त्र्यमीमांसाद्वितीयवाक्यस्य च परस्परविरोधोऽप्य- परः सूच्यते। वस्तुतस्तु न केवलं भूमिकावाक्येनैव, किन्तु "ततश्च जैमि- निना संकोन्ते सूत्रकदेशावृत्तिं कुर्वता" "एनां प्रक्रियां मनसि कलयता जैमिनिना संकोन्ते कृतो विशिष्टवाक्यैकदेशाभ्यास" "जैमिनिः का प्रक्रियामवलम्व्य संकर्षान्ते सूत्रैकदेशाभ्यासमकरोत्" इत्यादिस्ववाक्पैरपीति नेदं कस्यापि तिरोहितम् । ततश्च योधाय- नाचार्याणाम् येषां "जैमिनीयेन पोडशलक्षणेनेति' व्यपदेश ऐक- शास्त्रथमीमांसा-तत्वटोकाद्यनुसारेण प्रामादिक एवेति प्रतिवादि- भपरैरपि वक्तव्यम्, तेपामुपदेशमात्रं न तत्त्वनिर्णयाय पर्याप्त प्रमाणम् , इति कोवाऽयं योधायन इति न वयं जानीमः ॥ ऐकशाल्यं नामैकार्थगोचरशास्त्रत्वम्। तत्र कर्म-ब्रह्मभागयोः स्वतः सार्थपोधनसमाप्तयोरेकशास्त्रत्वं पर्दकवाक्यतानिवन्धनम- , ·प्रोभाग्यसमालोचनम् २३ सम्भवटुक्तिकम् । वाक्यैकवाक्यत्वं तु सर्वेषां वेदवाक्यानामदितीये ब्रह्मणि पर्यवसानस्यादै तिभिरपि स्वीकारात् तस्यैकविद्यास्थानत्व- प्रयोजकत्वेऽपि कर्मविचारे ब्रह्मविचारपूर्ववृत्ततानियामकमुख्पैक- शास्त्रत्वानियामकत्वान्नादै तिनामप्यनिष्टम् । “ऐकशास्त्रथमिह न केवलमेकविद्यास्थानत्वम्, किन्त्वैकप्रयन्धधमपीत्यभिप्रायेण संहित- त्वोक्तिः" इति वदन्तस्तत्त्वटीकाकारा अपि नैकविद्यास्थानत्वमात्र- मेकशास्त्रत्वमिति स्पष्टमेव निरूपयन्ति । अतो यावद् ब्रह्मविचा- रस्य कविचारानन्तरत्वं न साध्यते, तावदेकशास्त्रत्वं न क्षोदक्षम । भवति ॥ एतेन-“वेदे स्वर-वर्ण-पाद-गीतिविभागानुपूर्व्यादीनामुपदेशगम्यत्वं सर्वसंप्रतिपन्नम्, तथावाप्युपदेशगम्यत्वं वक्तृसंकल्पस्य नापनेयमि" त्यादि-परास्तम् ॥ नहि कर्मविचार-व्रत्मविचारयोः साध्य-साधनभावादिकं याग-स्वर्गादिसाध्य-साधनभावादिकमिवोपदेशमानगम्यम्, अन्वय- व्यतिरेकप्रमाणगम्यं तदिति खलु भवतां मतम् । यथाच विनापि कर्मविचारं ब्रह्मविचारः, नतु नियतानुपूर्वी रूपेणैव विचारः कर्तव्य इति च नियमः, तथा ज्वर-चिकित्सादिविचारनिदर्शनेन परिमला- नुसारेण पूर्वमेव विवेचितम् । एतेन—“द्वादशलक्षण्यभ्यासेन फर्मणामल्पास्थिरफलत्वं निश्चिनयता तत एव तज्जातीयाल्पास्थिरफलकर्मसु विरज्यमानस्य विचारितकर्मा- पेक्षया विलक्षणफलककर्मविचारस्य भावित्वेन सूचनं तनावश्यकमिति "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति शास्त्रारम्भः” इति समुल्लेखोऽपि- परास्तः; वाधिनत्वात् ॥ नहि दादशलक्षण्यां कुत्रापिकर्मफलास्थिरत्वं व्यवस्थापितम्, येन तदभ्यासेन कर्मणामल्पास्थिरफलत्वनिर्णयः, :तन्नियन्धनो वा विरागः स्यात् । ब्रममीमांसातृतीयाध्यायेन खल्वधीतेन चिराग- ·२४ श्रीभाष्यसमालोचनम् समुत्पत्तिः, नतु द्वादशलक्षण्यभ्यासेन । इदमेव खलु श्रीभाष्य- काराणामपि मतम् । तदुक्तम्-"तत्र कर्मविधिखरूपे निरूपिते" इति श्रीभाष्यव्याख्यावसरे श्रुतप्रकाशिकायाम्-"तत्र केवलं कर्म विधिस्वरूपं विचारितम्,अल्पास्थिरफलत्वज्ञानमावृत्तिविधानादिना फलितम्" इति। तथाच ब्रह्ममीमांसातृतीयाध्यायाध्ययनं विना द्वादशलक्षण्यभ्यासमात्रेण कर्मणामल्पास्थिरफलत्वनिर्णयासंभवाद द्वादशलक्षण्याख्यकर्मविचारनियमस्य ब्रह्मविचारपूर्ववृत्तताबाधितैव॥ एतेन-"अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यथशब्दस्वारस्यादपि पूर्वोत्तरमीमां- सयोरैकान्थ्य सिद्ध्यति । तथाहि अथशब्दस्य स्वपूर्ववाक्यस्थधातु- तात्पर्य विषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नक्रियानन्तयें शक्ति रति सर्वसम्प्रतिपन्नम् । प्रकृते च कर्ममीमांसारूपवाक्यघटककर्तव्येतिधातु- तात्पर्य विषयधर्मविचाररूपक्रियानन्तर्य ब्रह्ममोमांसायों बोध्यते" इत्युक्तिरपि-परास्ता ॥ सूत्रघटकस्याथशब्दस्यानन्तर्यार्थकस्य स्वविषयवाक्योपात्त- प्रयोजकानन्तर्यबोधकत्वं हि "अथातो धर्मजिज्ञासा' इति सूत्रे क्लप्सम् । - अत्र हि विचारप्रयोजकत्वं वेदाध्ययनस्य विचारविधि- गम्यस्यैव, इति तस्यैवानन्तर्यप्रतियोगित्वमुभयसम्प्रतिपन्नम् । सन्दि- ग्यवाक्यनिर्णयार्थेषु सूत्रेप्वेतादृशशैल्यादरणमेव हि साम्प्रतम् , इति ब्रह्मजिज्ञासाविधिपरेपु गुणोपसंहारन्यायेन सर्वेषु "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्यादिपु वाक्यशेपाम्नातसाधनचतुष्टयसम्पत्यानन्तर्य- मेवाथशब्दार्थ इति युक्तम्, नतु कर्मविचारानन्तर्यम् ॥ नहि "अथातो धर्मजिज्ञासे" त्यादिद्वादशलक्षण्यादिप्रणय- नानन्तरमेव यादरायणेन ब्रह्ममीमांसा प्रणीता, नतु ततः पूर्वमिति श्रीभाष्यानुसारिणो वर्णपतुमर्हन्ति, येन "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति प्रथमप्रतिज्ञा स्यात् । अस्मिन् प्रसङ्गे- "ननु यकशास्त्र्यं फर्म-प्रदाविचारयोः, सहि उपक्रमे साधारणोऽर्थः प्रतिज्ञापन-"अयातो येदाभिज्ञासा" इति; नचैवं प्रतिक्षातम्, किन्तु " ·- श्रीभाष्यसमालोचनम् पूर्वभागासाधारण एवं प्रतिक्षातः-"अथातो धर्मजिज्ञासा" इति; मत्र घूमः--"ब्रह्ममोमांसेत्येवाभयमागसाधारणार्थप्रतिज्ञा, फर्मविचारस्तु ब्रह्म- मीमांसातृतीयलक्षणचतुर्थपादेन सद्गतः। ब्रह्मविचारान्तर्भावेऽपि पृथफ- रणमुपपद्यते, यथा निमहान्त तहेत्वाभासानामध्यायमेदेन पृथगुक्तिः" इत्यादिश्रुतप्रकाशिकावाक्यान्यपि नानुल्लेखयोग्यानि ।। एतैहि वाक्यैरिदं स्पष्टमवगम्यते यत् "अथातो धर्म- जिज्ञासा" इति न प्रथमप्रतिज्ञा, न वा धर्मपदं धर्म-ब्रह्मोभय- साधारणम्, किन्तु “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्येव प्रथमप्रतिज्ञा, तथा द्वादशलक्षण्याः पोडशलक्षण्या वा ब्रह्ममीमांसाचतुर्थपादशेप- त्वेनैवैकशास्त्रयवाद इति॥ तथाच यावद् द्वादशलक्षण्याः पोडशलक्षण्या वा तृतीयाध्या- यचतुर्थपादशेपत्वे नोपक्षिप्यते किमपि प्रमाणम्, तावदैकशास्त्र्य- प्रतिज्ञा प्रतिज्ञैव केवलम्, न स्वार्थसाधिका । इदमेवात्र विवक्षितम् -यद्यशब्दवारस्याद् न कर्म-ब्रह्मविचारयोरेकप्रयन्धत्वमिति । इद- मेवाभिप्रेत्योक्तमस्माभिरस्मदीयशास्त्रदीपिकाभूमिकायाम्-"अ- थातो धर्मजिज्ञासे"ति धर्मविचारप्रतिज्ञानमपि ब्रह्माविपयकं पूर्वो- त्तरयोस्तन्त्रयोर्भेदमवगमयति" इति । अन्यथा हि "जन्माद्यस्य यतः" इति पृथग् ब्रह्मलक्षणं वितथमेव स्यात् । न केवलमियदेव, किन्तु शास्त्रयोनित्वाधिकरणापशूद्राधिकरणादिकं यहु पुनरुक्तं भवति॥ तयं निष्कर्षः-यद् न शाङ्करमतानुसारेण मीमांसकमतान सारेण श्रीभाष्यमतानुसारेण वा जैमिनीयकर्मविचारानन्तर्यम् "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा"इति सूत्रेऽथशब्दस्यार्थः । न हि श्रीभाष्य- सिद्धान्ते देवतानामपि जैमिनीयकर्मविचारानन्तरमेव ब्रह्मविचार इति कल्पना सम्भवति । यथाच देवतानां न स्वाध्यायाध्ययनाधि- कारिता, प्रामणत्वाद्यभावात् ; तथाऽन्यत्र व्यक्तम् ।। ४ ·- २६ श्रीमाप्यसमालोचनम् ततश्चाधिकारिभेदाद् विषयभेदात् प्रयोजनभेदाच भिन्न- शास्त्रत्वमेव तयो कशास्त्रत्वमिति सिद्धम् । सत्यप्येवं कुत्र कुत्र- चन मीमांसात्वेन विद्यास्थानत्वेन वा पुराणत्वेन शैव-वैष्णवपुराणा- दीनामिचौपाधिक एकत्वव्यपदेशस्तु नास्माभिरपि वार्यते । प्रति- पायैकत्वनिवन्धनः खल्वेकत्वव्यपदेशोऽस्माभिर्वार्यते। इदमेवाभिप्रेत्य शङ्करभगवत्पादाः सर्ववेदान्तसिद्धान्तसंग्रहे संगृह्णन्ति- "चतुर्दशसु विद्यासु मीमांसैका गरीयसी । विंशत्यध्याययुक्ता, सा प्रतिपाद्यार्थतो द्विधा ।" इति । अत्र हि स्पष्टं प्रतिपाद्यवैलक्षण्येनैव मीमांसयोलक्षण्यं सत्यपि मीमांसात्वेनैकत्व इति विवेचितम् । सति चैवं यदैक- शाख्यमीमांसायाम्- "भगवान् शङ्कराचार्यश्च सर्ववेदान्तसिद्धान्तसंप्रहे- "चतुर्दशसु विद्यासु मीमांसका गरीयसी । विंशत्यध्याययुक्ता, सा प्रतिपाद्यार्थतो द्विधा ॥" इति विंशत्यध्याययुक्ताया मीमांसाया एकत्वं कथयस्तन्मतावलम्बिनां मुखानि मुद्रयती" त्युक्तम्, तदिदम् "प्रतिपाद्यार्थतो द्विधा" इत्यत्र दृष्टि- पातनिवारणेन धूलिझेपणमेव, नतु वस्तुस्थितिकथनम् ।। अत्र प्रतिपादितः प्रतिपाद्यभेदो नावान्तरविपयभेदः, किन्तु स्वरूपतः प्रमाणप्रवृत्तिप्रकारतश्चात्यन्तविलक्षणविषयभेद् इति भग- वत्पादभाष्यदर्शिनां न परोक्षम् । तदुक्तं भाप्ये-"भव्यश्च धर्मो जिज्ञास्यो न ज्ञानकालेऽस्ति, इह तु भूनं ब्रह्म जिज्ञास्यं नित्यत्वान्न पुरुषव्यापारतन्त्रम् । चोदनाप्रवृत्तिभेदाच; या हि चोदना धर्मस्य लक्षणम् , सा खविपये नियुञ्जानैव पुरुषमवयोधयति, ब्रह्मचोदना तु पुरुषमक्योधयत्येव केवलम्" इत्यादि । तदिदं सिद्धम्-यदथ- शब्दस्वारस्यं शास्त्रभेद् एव न तदैक्य इति ।। यया 'तदुक्तमित्यादिनिर्देशः समान एव तन्ने न्यायविशे- पाणां शानभेद एवोपपन्नः, यथाच न पूर्वोत्तरयोस्तन्त्रयोनोपजी.

·श्रीभाष्यसमालोचनम् व्योपजीचकमायः, यथा वा पूर्वमीमांसायामेव पूर्णोपदेशः, तथा सर्वमिदमैकशास्त्र्यमीमांसादिगतानां सर्वासामापत्यादीनां समा- लोचनपूर्वकं व्यक्तमस्मदीयशास्त्रभेदमीमांसायां विशदीकृतं विस्तर- भयात्तु नात्र सर्वमनूद्यते ॥ यत्तु-"सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादि- वत्" इति सूत्रम्, अन श्रीभाष्यकाराः श्रवण-मननाभ्यामर्थान्तरभूतं मौनं नामोपासनावलम्बस्य पुनः पुनः संशीलनं विद्याहत्तया विधी- यते । याल्यं तु स्वभावानाविष्काररूपम्-"अनाविष्कुर्वन्नन्वयात्" इत्यनेन बोध्यते। पाण्डित्यं नाम श्रवण-मननाभ्यां ब्रह्मवरूपावगम इति-विवृण्वते । अद्वैतभाष्यकारा अपि नात्र विपरीताशयाः ॥ तदिदं सिद्धम्-यत् सर्वापेक्षायधिकरणानां शम-दमादि- नियतपूर्ववृत्तत्वनिरूपण एव तात्पर्यम्, नतु कर्म-तद्विचारपूर्ववृत्तत्व- निरूपण इत्येव सूत्राशयोऽवगन्तव्य:-इति। नहि श्रीभाष्यमतेऽपि कर्मणां वाक्यार्थज्ञान उपयोगः, किन्तुततोऽन्यत्रैव ध्रुवानुस्मृतौ इति वाक्यार्थविचाररूपव्रत्मविचारपूर्वतनत्वं कर्मविचारस्य, तत्रापि जैमिनीयकर्मविचारस्य न लेशतोऽपि वर्तते, इति “अथातो ब्रह्म- जिझाले" त्यभायशदयियरल -"ननु कर्मवयोवामन्तर्ष तु विशेषः, न; धर्मजिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञा- सोपपत्तेरि"त्यायाकारं शंकरभगवत्पादानामेव तृतीयाध्यायचतुर्थ- पादाद्यनुगुणं वर्तते ॥ अत्र ननु-"कर्मावबोधानन्तर्यम्" इति "यज्ञेन दानेने"ति वाक्यानुसारेण "सर्वापेक्षा चे"ति सूत्रानुसारेण च पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु-"अग्नीन्धनाद्यनपेक्षे"ति सूत्राद्यनुसारेण कर्मणां न सर्वाधिकारिसाधारण्येनोपयोग इति सूत्रकाराशयानुसारेणेति सुष्टु लगति । श्रीभाष्यविवरणं तु न केवलं सूत्राशयाननुगुणम्, किन्तु पूर्वोत्तरीत्या जैमिनीयकर्मविचारस्यापि श्रुतप्रकाशिकोक्तरीत्या ·२८ श्रीभाष्यसमालोचनम् ब्रममीमांसातृतीयलक्षणचतुर्थपादशेषत्वादिबहुकल्पनाभूयिष्ठमपि वर्तते ॥ यत्तु नित्यानित्यवस्तुविवेकादेर्विचारानन्तरस्य विचारपूर्व- तमत्वायोग इत्याक्षेपः, सोऽदैत्यभिमतस्य तत्पदार्थस्य सामान्यतो नित्यमस्तीतिज्ञानसहकृतस्य विशेषतोऽनित्यमिमिति निश्चया- भ्यासरूपस्य विज्ञाने सम्यक् संपादिते निरवसरो भविष्यतीति दृढोऽयमस्माकं विश्वासः। स्पष्टं चास्माभिरद्वैतदीपिकायामिदं विवेचितम् । एतावता विवक्षितः सारांशोऽयमेव-यत् अपशब्द- विवरणमप्यरैतिनामेव सूत्रकारहृदयस्पृक् , नतु श्रीभाष्यकाराणाम् , इति तन्मत एव कर्मविचारस्य तृतीयाध्यायतुरीयपादशेषत्वादन्यो- न्याश्रयः, यदि तृतीयाध्यायचतुर्थपादाध्यायनं विनान वैराग्यादिक- मिति स्यात् । वयं तु पश्यामः-प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव धर्मार्थ- कामानामनित्यत्वावगमात् तत्सिद्धार्थानुवादमानत्वात् साधना- ध्यायगतकर्मफलानित्यत्वादिविचारस्य ब्रह्मनित्यत्वनिर्णयस्यावश्य- कत्वेऽपितन्निविशेपत्वविवेकस्यानपेक्षणाचनान्योन्याश्रयशङ्काद्वैत- मते-इति॥ अथ महापूर्वपक्षप्रन्थेन संगृहीता अद्वैतसिद्धान्ता इम एव-(१) निर्वि- शेपनामात्रसत्यत्वम् , (२) प्रपञ्चमिथ्यात्वम्, (३) उभयत्र प्रमाणानि श्रुति-प्रासूत्र-विष्णुपुराणादिवचनानि, (४) मिथ्यात्वलक्षणम् , प्रपञ्चस्य शुद्धग्रह्मणि निर्विशेपे दोपकल्पितत्वोपपादनम्, (५) आवरण विक्षेप- शक्तिमदविद्याया दोपत्वेन निरूपणम् , (६) अविद्यायां श्रुतिप्रमाण- निर्देशः, (७) ब्रह्मण एव निर्विशेपस्याविद्यया तिरोहितस्वरूपस्य भ्रान्तत्वोपपादनम् , (८) तत्र विष्णुपुराणादिप्रमाणनिर्देशः, (६) अविद्याया निर्विशेपब्रह्मज्ञाननिवत्वम् , (१०) तत्र प्रमाणनिर्देशः, (११) आगमस्य प्रत्याविरोधेनाप्रामाण्यशदा तत्परिहारो,(१२) सगुण- वाफ्याद् निर्गुणवाक्यप्राबल्योपपादनम् , (१३) सत्यतानादिसा- मानाधिकरण्यस्याद्वैताभिमसनिर्विशेषात्मवाद एव स्वारस्योपपादनम् , ·રઈ श्रीभाप्यसमालोचनम् (१४) सर्वपदलाक्षणिकत्वसमर्थनम्, (१५) शास्त्र प्रत्यक्षयोः प्रपञ्च- मिथ्यात्वेऽन्यविरोधसमर्थनम्, (१६) सर्वस्य भेदव्यवहारस्य भ्रान्ति- मूलत्वव्यवस्थापनम्, (१७) ब्रह्मसत्यत्व-प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानद्वय- निदेशः, (१८) सदनुभूतित्वसमर्थनम् , (१६) अनुभूतिस्वप्रकाशत्व- समर्थनम्, (२०) भनुभूनिनित्यत्वसमर्थनम्, (२१) अनुभूतिनानात्व- निरास:, (२२) अनुभूत्यात्मत्वसमर्थनम् , (२३) ज्ञातुरनात्मत्वसम- थनम् , (२४) अहमर्यानात्मत्वव्यवस्थापनं च ॥ , तत्र प्रथमं श्रीभाष्यकारा:-निर्विशेपब्रह्मणोऽप्रामाणिकत्वं व्यवस्थापयितुं महासिद्धान्तोपफमे प्रमाणानांसविशेपवस्तुविषयकत्वं नियतं व्यवस्थापयन्ति ।। अयमेतेपामाशयः-प्रमाणानि हि वस्तुविषयाण्येवेति मत- दयसंमतिपन्नम् । वस्तु तु प्रामाणिकविशेपविशिष्टत्व एव सिद्धयति, नान्यथा । अत एव वस्तुमात्राभ्युपगमे सत्यपि विधाभेदर्शनमुप- पद्यते; "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति सत्यत्वादिविशेषप्रतिपत्तेः । नहि कदापि निर्वेशेषवस्त्वनुभवः प्रामाणिक, साप-मूर्छादिष्वपि सविशेष एवात्मा ज्ञातावभासते, इत्यहमर्थात्मत्वसमर्थनावसरेऽधिक- मुपपादयिष्यते । न केवल मियता, किन्तु परमात्मनो जीवात्मनो वा स्वप्रकाशत्वानुपपत्तिरपि सविशेषविषयत्वमेव सर्वेपामनुभवाना- मिति ख्यापयति । ज्ञातुर्विपयप्रकाशकत्वं हि धियः खप्रकाशत्वम् -अनुभवशायां ज्ञातुः सविशेषस्य विपयस्य भानं विना नोप- पद्यते । निर्विशेपत्वं हि सर्वविशेषराहित्येन वा ? कतिपयविशेषरा- हित्ये न वा ? आये तु याः; सत्यत्वादिविशेषाङ्गीकारात्, द्वितीये तु न निविशेपत्वम्, कतिपयविशेषवत्त्वेनैव सविशेषत्वोपपत्तः। नहि सर्वविशेपवरत्वं नाम सविशेपत्वं कुत्राप्यनुभवविपये सम्भ- चति । इद्महमदर्शमिति हि सर्वेपां सविशेषविपय एवानुभवः, अतः सर्वपा प्रमाणानां सविशेषविषयत्वं नियतम् ॥

·३० श्रीभाष्यसमालोचनम् शब्दप्रमाणस्य पदार्थद्वयसंसर्गावगाहिनः सविशेषविषयत्वं न कथमपि दुरपहवम् ; यतः प्रकृति-प्रत्यययोगेन पदत्वं पदसलात- रूपत्वेन वाक्यत्वं चार्थयोविशिष्टयोः प्रतिपादनमन्तरान सम्भवति, इति पदस्य वाक्यस्य वा निर्विशेषवस्तुमतिपादनसामर्थ्यासम्भवाद् न निर्विशेपे वस्तुनि शब्दः प्रमाणतामर्हति ॥ प्रत्यक्षं तु दिविधमपि सविकल्पक-निर्विकल्पकभेदेन विभिन्नं सविकल्पकस्य सविशेषविपयकत्वध्रौव्यात्, निर्वि- कल्पस्यापि प्रथमपिण्डग्रहणरूपस्य सर्वविशेषविरहितविपयकत्वा- सम्भवेन कथंचन सविशेषविषयत्व एव पर्यवसानाद् न निविशेपे वस्तुनि प्रमाणम् ॥ अयमाशय:-विशेपस्य पिण्डानुवृत्ततया प्रतीत्या सवि- शेषविषयत्वम् , नतु विशेषविषयीकरणमात्रेग, येन निविंकल्पा- सिद्धिः स्यात् । तथाच गोत्वाद्यनुवृत्ती प्रतीयमानायां द्वितीय- गोपिण्डग्रहणं सास्नादिमगोखरूपज्ञानं सविकल्पकम् , तस्यामप्र- तीयमानायांसास्नादिमद्दोव्यक्तिज्ञानं निर्विकल्पकमिति निर्विकल्पक- ज्ञानेऽपि विशेषप्रतिभानस्याविशेषाद् निर्विशेष कथं निर्विकल्पक- प्रत्यक्षेणावसेयम् ? संस्थान-संस्थानिनोरेकेन्द्रियग्राधत्वाविशेपे संस्थानेन विना संस्थानिमात्रग्रहपास्यासम्भवदुक्तिकत्वात्-इति ।। इदमत्रादैतिनो मन्यन्ते यत्र संस्थान-संस्थानिनोरेकप्रमाणविप- यत्वम्, तत्र तत्तत्प्रमायाः सविशेषविषयकत्वमास्ताम्, यत्र तुसंस्थान- संस्थानिनोमिनप्रमाणविषयत्वम्, तत्र संस्थानिविपयकेण प्रमाणेन संस्थानज्ञानमपि जन्यत इति नेदं सम्भवति । तथाच शान्दापरो- क्षवादिनामस्माकं तात्पर्यवृत्त्या स्वरूपमात्रपराणां वाक्यानां विशिष्य चास्थूलादिवाक्यानां विशेपसामान्यनिषेधपराणां कथं न निर्विशेष- प्रत्यक्षजनकत्वम् ? तथाच प्रत्यक्षस्य शाब्दस्य निर्विशेषवस्तुनिप्रामाण्यं न शक्यापहवम् । ऐन्द्रियकत्वमेव प्रत्यक्षस्येति मतेऽपि संस्थानि- ·श्रीभाज्यसमालोचनम् सन्निकर्पदशायां संस्थानसन्निकर्पोऽपिन नियत इति स्वीकर्तुं शक्यते; अन्यथा 'रूपी घटः' इति रूपप्रत्यक्षतादशायां तत्परिमाणादेरपि प्रत्यक्षत्वमापयेत ? तथाचैकेन्द्रियग्राह्यत्वाविशेपेऽपि यथा रूप- प्रत्यक्षतादशायां न परिमाणप्रत्यक्षनियमः, एवं संस्थानिप्रत्यक्षताद- शायां न संस्थानप्रत्यक्षनियमः, इति न प्रत्यक्षस्य सविशेपवस्तुविप- यत्वनियमः। घटमात्रं भासताम् , न घटत्वादिकम् , ज्ञानादिकं वेतीच्छायां सत्यां घटमात्रानुभवो हि प्रमाणासिद्धो न कथमपि याधमर्हति । तथाच तत्त्वमस्यादिवाक्यानि यदि तात्पर्यानुपपत्त्या स्वरूपचैतन्यमानं लक्षणया घोषयन्ति, तर्हि कथं नाम तेषां न निर्विशेपवस्तुविषयकत्वम् ? वस्तुतस्तु-प्रकारता-विशेष्यताद्यनगा- हित्वेनैव ज्ञानानां निर्विकल्पकत्वम् , इति हि सर्वदर्शनसिद्धान्तः, नतुधर्मानुवृत्त्यभावमात्रेण प्रथमपिण्डग्रहणेन । अयं हि श्रीभाष्यका- राणां स्वसिद्धान्तानुगुण्यार्थ कल्पनाविशेषः । तथाचोक्तविधनिर्विक- ल्पवादोऽयं नाद्वैतदर्शनमात्रविरुद्धः, किन्तु सर्वदर्शनविरुद्वः । वाल-मुग्धादिविज्ञानमपि प्रकारताविशेष्यताद्यनवगाहनेनैव निर्विक- ल्पकम् । तथाचानुमानादिजन्यानुभवानामदैत्यभिमतनिर्विकल्पक- त्वाभावेऽपि शाब्दानुभवस्य प्रत्यक्षस्य च न निर्विशेपवस्तुनि न प्रामाण्यम् । सन्ति हिसजातीय-विजातीय-स्वगतभेदरहितनिर्विशेप- योधकानि यहूनि प्रमाणानि । नहि कतिपयविशेपाभावपरतया तेपां नयनं सम्भवदुक्तिकम् । यथाच-निर्गुणवाक्यानां "विशोको विजरो विमृत्युरि" त्यादिविशेपनिपेधवाक्यैर्नोपसंहारः, "न हिंस्यात् सर्वा भूतानि" इत्यादिवाक्यानां "न ब्रामणं हन्यात्" नात्रेयं हन्यादि" त्यादिवाक्यैरिव, तथा स्वावसरे विशदमुपपादयिष्यामः । तथाच प्रामाणिकविशेषविशिष्टमेव यस्त्विति नेदं वस्तुलक्षगम् , किन्तु प्रामाणिकत्वम्, अबाधित. स्वरूपत्वं या वस्तुत्वम् अन्यथा विशेपाणामपि विशेषान्तर- ·३२ श्रीभाष्यसमालोचनम् कल्पनामसङ्गेनानवस्थाप्रसङ्गः। यथाच "सत्यं ज्ञान मि"त्यादि- वाक्यानि स्वरूपमात्रपराणि; असत्यादिव्यावृत्तरेव सत्यादिशब्दार्थ- त्वात्, कल्पितेन वा सत्यत्वादिना सत्यादिपदप्रवृत्तः, तथाऽन्यत्र व्यक्तम् । कल्पतेन विशेषेण सविशेषत्वमपि कल्पितमेव, इतिन पार- मार्थिकनिर्विशेषव्रह्मवादस्य सत्यादिवाक्यं विरुद्धम् । नहि निर्वि- शेषवस्त्वनुभवः कदापि नास्ति; स्वाप-मूर्छादिषु तत्सत्त्वात् । यथा चैतत् , तथोत्तरन स्पष्टीभविष्यति । वस्तुतस्तु स्वप्रकाशत्वादात्म- रूपस्य ज्ञानस्य नात्मज्ञानं प्रमाणजन्यम् । अविद्यानिवर्तकवृत्तिजनन- मात्रेण प्रमाणव्यापारस्योपक्षीणत्वेन चैतन्यप्रकाशस्य घटादिप्रका- शस्येव प्रमाणव्यापारानधीनत्वेन स्वप्रकाशचैतन्यं निर्विशेष खत एव सिद्धम्, इति कथं निर्विशेषखरूपचैतन्यासिद्धिः? खप्रकाशत्वं हि स्वव्यवहारे स्वेतरचिदनपेक्षत्वमेव, नतु स्वस्मै विषयप्रकाशत्वमि- त्यपि स्वप्रकाशताप्रस्तावे व्यक्तं भविष्यति । नहि कतिपयगुण- शून्यत्वेन कतिपयविशेपराहित्येन वा निर्गुणादिपदं प्रवर्तते, सर्वस्य निर्गुणादिपदयोध्यत्वापत्त्या निर्गुणपदस्यान्यावर्तकत्यापत्तेः। सति चैव विशेषसामान्याभावेनैव निर्विशेषत्वम्, नतु कतिपय- विशेपाभावेन, इति म पूर्वोक्तनिर्विशेषत्वविकल्पाद्यवसरः, इति निर्विशेषमेव वेदान्तप्रमाणगम्यम्, नतु सविशेपम् तस्योपास्यतया विवक्षितस्य पारमार्थिकत्वनैयत्याभावात, "एकमेवाद्वितीयमि" त्यादिना सविशेषब्रह्मणोऽपि जीवेश्वादिवद् बाध्यत्वावगमात् । निविशेपं तु ब्रम सर्वाधिष्ठानभूतं न केनापि ज्ञानेन याध्यतया फुतोऽपि वाक्यतोऽवगम्यते, इति तदेव पारमार्थिकम्, तदन्यत्तु सर्व मिथ्येत्पद्वैतसिद्धान्त एव खरसा, निर्विकल्पस्वरूपविशे- पादिखकपोलकल्पितकल्पनाविशेषाणामभावात् ॥ इदमित्येव हि निर्विकल्पज्ञानाकारः,नत्विदमित्यमिति प्रकार- विशेपविषयतापि। नहि सर्वं ज्ञानं "प्रथम सकलेसरच्याप्तमेव , ·श्रीभाष्यसमालोचनम् गोचरयतीति नियमः । नियमेऽपि व्यावृत्तरप्पनुयोगिस्वरूपत्वेन गोत्वादिसंस्थानविशेषस्यैव व्यावृत्तित्वमित्यनङ्गीकारात् सकलेतर- व्यावृत्तवस्तुविषयकं किमपि निर्विकल्पकज्ञानं नसंविशेपविपयकम् । अस्तु वा गोत्वादिसंस्थानविशेष एव व्यावृत्तिः, एवमपि तस्योप- लक्षणतयापि व्यवर्तकत्वसम्भवात्-सर्वत्र विशेषण-विशेष्यभाव- निवन्धनाया एव भेदप्रतीतेरनावश्यकत्वात् सकलेतरल्यावृत्तविषयक- मपि निर्विकल्पकज्ञानं न सविशेपविपयमित्यूरीकर्तव्यम् । यथाच -~-नैकस्मिन्नसंभवात्" इत्यस्य सूत्रस्येदमित्यमित्येव प्रतीत्याकार- समपर्कत्वं न सम्भवति, तथाऽन्यत्र व्यक्तम् । तथाच कल्पितानां विशेषाणामूरीकरणेऽपि इत्यमित्येव प्रतीत्याकारखीकारेऽपि च- "नेति ने"त्यादिवाक्याद् निर्विशेषसियां तु न कोऽपि विरोधो व्याहतिर्वा ॥ एतावता प्रपञ्चेन निर्विशेपस्यापि प्रामाणिकत्वं व्यवस्था- पितम् सांप्रतं निर्विशेपस्यैव प्रत्यक्षानुभवविपयत्वमिति व्यवस्थाप्यते॥ अयमाशय:-सन्मात्रग्राह्येव प्रत्यक्षम्, न भेदविपयं विशे- पविषयं वा; यतो विशेपो भेदो वा दुर्निरूपत्वादनिर्वचनीयत्वेन मित्थ्यात्वाद् अधिष्ठानसम्बन्धितयैव भनीयते, इति सर्व सविशेप- प्रत्यक्षमधिष्ठानांशे स्वतः प्रमात्वेऽपीदं रजतमित्यादिज्ञानवद् विशेपांशे भ्रमरूपमेव, इति प्रत्यक्षप्रमाया निर्विशेपचैतन्यमात्रमेव विषयः, न चिशेपः । सत्तादात्म्यमेव घटादीनां घटत्वादिजाति- र्नाम, इति जातिविशिष्टस्यैव प्रत्यक्षविषयत्वेऽपि न जात्याद्यशे प्रत्य- क्षस्य प्रामाण्यसंभवः । तदुक्तम्-सम्बन्धभेदात् सत्तव भिद्यमाना गवादिषु । जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दाः व्यवस्थिताः । सा जातिः सा परा सत्ता तामाहुस्त्वतलादयः।" इति ।। एतेन-जात्यादिविशिष्टस्यैव वस्तुनः प्रत्याविषयत्वाद् जात्यादरेव प्रतियोग्यपैश्या वस्तुनः स्वस्य च मेदन्यवहारदेतुत्वाद् न पचलं ५ ·३४ श्रीभाष्यसमालोचनम् भिन्नविषयत्वम् , किन्तु निर्विशेपवस्तुविषयकत्वाभावोऽपोति-- परास्तम् ॥ अनेन हि घट-पटादीनां कल्पितानां विभिन्नानां भेदव्यवहरहेतुरेव व्यवस्थाप्यते, नतु सद्रूपेयेकरूपे; तत्र भेदव्यवहारस्यैवाभावात् । घट-पटादिकं तु पूर्वोक्तप्रकारेण कल्पितत्वाद् भ्रमज्ञानस्यैव विषया; नतु प्रमाज्ञानस्य, इति प्रत्यक्षप्रमायाः सन्मात्रविषयत्वं जात्यादिवि- शिष्टतया घटादिभेदव्यवहारोपपादनेऽपि कथं विरुद्धं भवति ? अयमाशय:-कार्य-कारणपोरनन्यत्ववादिनो ह्यदैतिनः कार- णात्मनैव कार्याणामभेदं मन्यन्ते, ननु कार्यात्मनाऽपि । तदुक्तम्- "हेमात्मना यथाऽभेदः कुण्डलाद्यात्मना भिदा" इति । तथाच सदूपेणाभेदेऽपि सर्वेषां प्रपञ्चानां तत्तत्कार्यरूपेण भेदस्यापि विद्य- मानत्वाद् 'घटोऽस्ति' 'पटोऽस्तीति विशिष्टविपयापि प्रतीतिर्न विरुद्यते--'इदं रजतम्' 'अयं सर्पः' इति प्रतीतिरिव । इर्द- त्वं हि सामान्यं शुक्तिरज्ज्वनुगतमेकमेव, सर्प-रजते एव भिन्ने, इर्द- त्वेन रजत-सर्पयोरभेदे सत्यपि तु यथा-'इदं रजतमस्ति' 'अयं सोऽस्तीति भेदव्यवहारोऽपि न विरुद्धयते, एवमत्राप्यनुसन्धेयम् ।। एतेन-सन्मात्रविषयत्वे प्रत्यक्षस्य 'घटोऽस्ति' 'पटोऽस्तीति विशिष्ट- विषया प्रतीतिविरुद्धयोतीति परस्तम् । एतेन-सन्मानमाहित्येऽपि प्रत्य- क्षस्य, अश्वार्थिनो महिपादिदर्शने निवृत्तिरपि--व्याख्याता; भ्रान्तिगृही- ताश्व-महिपादिभेदस्याद्वैतिभिरपि स्वीकारेण सर्वदोपपरिहारात् ।। यथाच सन्मात्रस्य नीरूपस्य प्रतिनियतेन्द्रियाग्राह्यस्य सर्वेन्द्रियग्राह्यस्य सर्वप्रमाणविपयस्य वा चाक्षुपप्रत्यक्षविपयत्वम् , यथावा प्रत्यक्षगम्यत्वेऽपि सद्रूपस्यास्खण्डस्वरूपचैतन्यस्य सचिदानन्द- रूपेणावृतस्यासत्वाभानानानन्दापादकावरणशक्तित्रयनाशवाराऽ- ज्ञातार्थयोधकत्वेन चेदान्तानां प्रामाण्योपपत्तिः, तथाऽन्यत्र व्यक्तम् । तदुक्तं ब्रमसिद्धी-"सर्वपत्ययवेद्येऽस्मिन् व्रत्मरूपे व्यव- ·श्रीभाष्यसमालोचनम् स्थिते। प्रपञ्चस्य प्रविलयः शब्देन प्रतिपाद्यते । प्रविलीनप्रपञ्चेन तद्रूपेण न गोचरः। मानान्तरस्येति मतमाम्नायैकनियन्धनम् ।" इति। ततश्च सन्मात्रस्य प्रत्यक्षावगाद्यत्वेऽपि न श्रीभाष्योक्त- रीत्या वेदान्तानामनुवादकत्वम् । अधिकं च न्यायरत्नावलीतोऽधि- गन्तव्यम्-यत्र सत्यादिवाक्यतोऽनन्तरप्रवृत्तत्त्वेऽपि तत्वमस्यादि- वाक्यानां स्वरूपचैतन्यमात्रपर-तदाद्यनेकपद्घटितानांनानुवादकत्वम्, किन्त्वनधिगतार्थयोधकत्वमिति विशदीकृतम् ॥ सन्मानं च ब्रह्म वृत्तिव्याप्यमेव मन्यतेऽद्धतिभिः, नतु फल- व्याप्यम् , इति न घटादिवद् ब्रह्मणः प्रमेयत्वं जडत्वादिकं वा श्रीभाष्यापादितमन्त्रावसरति। तदेवं सन्मात्रावगाह्येव प्रत्यक्षम् , तच्चानुगतत्वात् सर्वप्रत्ययवेद्यत्वादा परमार्थम् । सन्, परमार्थः, अनुवर्तमानत्वात् , इति व्यवस्थापितम् , सांप्रतं तदतिरिक्तप्रपञ्च- मिथ्यात्वमुपपायामः ॥ अत्र श्रीभाष्यकाराः-घटादीनां व्यावर्तमानत्वेन मिथ्यात्वसाधनमिदं न संभवदुक्तिकम् । व्यावर्तमानत्वं हि न केवलमभावप्रतियोगित्वम् ; अभावप्रतियोगित्वस्य सत्यत्वाविरोधित्वेनाप्रयोजकत्वात् , किन्तु प्रति- पन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वम् ; तस्यैव सत्यत्वविरोधित्वात् । नहि घटादीनामुक्तविधमभावप्रतियोगित्वमुक्तानुमानतः पूर्व ज्ञातमस्ति, येन हेत्वसिद्धिर्वारियितुं शक्येत । रज्जुसादिस्थले तु सर्पस्य व्यवहार- दशयामेव रज्नावेव त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वस्यावगमाद् युक्तमप- रमार्थत्वमिति–मन्यन्ते ॥ इदमत्रादेतिनो मन्यन्ते-यद् व्यावर्तमानत्वं हि सदनुविद्ध- सर्वपतीत्यविषयत्वमेव । उक्तरूपमेव हि व्यावर्तमानत्वं "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वन- योस्तत्त्वदर्शिभिः" इति श्लोकव्याख्यावसरे गीताभाष्ये विश- दीकृतम् । तथाचरज्ज्वनुविद्धसर्वप्रतीत्यविषयः सर्पो रज्जुन इव सदनु- विदसर्वप्रतीत्यविषयः मोऽपि. प्रपञ्चस्सदिन्नः, इति च्यावर्त- ·श्रीभाप्यसमालोचनम् मानत्वस्योक्तरूपस्योक्तानुमानतः पूर्वममि ज्ञायमानत्वाद् न हेत्व- सिद्धिः, न वासाध्य-हेत्वोरैक्यम्, इति न विरोधः । नहि 'सन् घटः' इत्यत्रेच 'सन् पटः' इत्यत्रापि घटः प्रतीयते । तथाच प्रथमं सर्व वस्तु सकलेतरव्यावृत्ततयैव प्रतीयत इति मन्वानानां श्रीभाष्यकाराणां दृष्टया 'सन् पटः' इति ज्ञाने पटाभेद इव घटभेदोऽपि भासत इत्यङ्गीकारस्थावश्यकत्वाद् 'नायं सर्पः' इति ज्ञानं सर्पमिव 'सन् पट:' इति ज्ञानं घटं बाधत इत्यवश्यमेव स्वीकर्तव्यम् । तथाच वाध्य-याध- कभावज्ञानाधीन एवानुवर्तमान-च्यावर्तमानत्वनिर्णय इतिस्वीकारेऽपि 'सन् पटः' इत्यादीनामेव सति घटाभावविपयकाणां तस्मिन् देशे तस्मिन् काले तदभावाख्यमिथ्यात्वयोधकत्वस्यापि प्रकृतानुमानात् पूर्व संभवादन दोपलेशोऽपि। सन्मानं नु सर्वप्रतीतिविपयत्वाद् अनुवर्तमानत्वेन न मिथ्याभूतमिति निष्कर्षः ।। सन्मात्रमपि नानुभूतिस्वरूपम् , अनुभाव्यत्वात् , इत्यनुभूति- प्रतीतो व्यावर्तमानत्वाद् मिथ्याभूतमेव स्यात् , इति शङ्कावारणार्थं ह्यदै तिनः सन्मात्रस्य शुद्धचैतन्यरूपानुभूतिरूपत्वमपि स्वीकुर्वन्ति । तत्तु न युक्तम् । यदि सद्रूपं नानुभाव्यम् , तर्हि सर्वप्रत्ययवेद्यत्वासिद्धिः, यदि त्वनुभाव्यम् , तर्हि अनुभूतिभेदोऽवर्जनीयः, इति पूर्वोक्तविधया व्यावर्तमानत्वापत्तिरिति तु श्रीभाष्यकाराः॥ अद्वैतिनस्तु मन्यन्ते-अनुभूतिः सती; सत्ताऽनुभूतिपदेन शुद्धचैतन्यस्वरूपमेव विवक्ष्यते, नतु वृत्तिः, तथाच वृत्तिविषयत्वेन सर्वप्रत्ययवेद्यत्वेऽपि सदृपस्य घटादेरिव न तत्मतिफलितचैतन्य- विषयत्वं वर्तते, इति वृत्तिविषयत्वेन वृत्तितो भेदसिद्धावपि चैत- न्यतो भेदासिद्वथा न सद्रूपस्य चैतन्यव्यावृत्तत्वं कथमपि संभवति। नहि सन्मात्रस्य शुद्धचैतन्यस्वरूपत्वेन स्वयंप्रकाशस्य प्रकाशार्थ चिदन्तरमपेक्ष्यते, येन चैतन्यव्याप्यत्वेन सद्रूपस्यापि जइत्याख- , ·- श्रीभाज्यसमालोचनम् प्रकाशत्वादिकं कल्प्येत। तथाचानुभूतिपदस्यादैत्यनभिमतस्त्राभि- मतार्थविशेषावलम्बनेनाद्वैतमतदृपणमिदमनुक्तोपालम्भनमेव ॥ एतेन-वर्तमानतादशायां स्वस्मै प्रकाशमानत्वं हि स्वप्रकाशत्वमात्मनो यथा भवति, न तथानुभूतेः; परानुभवस्य हानोपादानादिङ्गिकानुमानज्ञानेन भानाद् न स्वप्रकाशत्वम् । खानुभवस्यापि वर्तमानतादशायां ज्ञातुरा- स्मनोऽनुभवान्तरानपेक्षायामप्यतीतादिदशायां स्मृत्यादिज्ञानापेक्षयव प्रकाशनाद् न स्वयंप्रकाशत्वम् । अतोऽनुभूतिश्चेत्, स्वप्रकाशेति वक्तुं न शक्यत इति श्रीभाष्यकारोक्तिरपि-व्याख्याता ॥ चैतन्यस्वप्रकाशतावादिनामदै तिनां घृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यरू- पानुभूतेरनुमानादिज्ञानविपयत्वाद्युपपादनेनावप्रकाशत्वोपपादनेना- विरोधात् । नहि वृत्तिवृत्त्यवच्छिन्नं वा चैतन्यं सर्वेषां सर्वदा प्रकाशत इत्यद्वैतिनो, मन्यन्ते, किन्तु शुद्धं चैतन्यम्, तत्तु सर्वदा. सर्वेषां प्रत्यक्षमेव "यत्साक्षादपरोक्षाव्रह्म"ति श्रुतेः,इति शुद्धचैत- न्यरूपज्ञानस्य स्वप्रकाशत्ववादः परानुभवस्य परकीयवृत्त्यवच्छिन्न- चैतन्यस्यानुमेयत्वादियुक्त्या कथं निरस्तो भवति? तथाचानुभूतिख- प्रकाशत्वनिरासोऽप्यनुक्तोपालम्भनमेव; यतो नातिनः शुद्धचैतन्य- रूपामनुभूतिमनुभाव्यां मन्यन्ते; अननुभूतित्वापत्तेः। अनुभूतित्वं ह्यद्वैताभिमतम्-स्वेतरचिदनपेक्षप्रकाशस्पत्यमेव, नतु वर्तमानताद्- शायां स्वसत्तयैव स्वाश्रयं प्रति प्रकाशमानत्वम् , येनानुभावान्तरा- नुभाव्यत्वेऽपि स्वप्रकाशत्वं न विरुद्धम्, शब्दार्थग्रहणोपयोगिपरा- नुभवादयो हि न स्वयंप्रकाशचैतन्यस्वरूपा इति पूर्वमेव तत्र वृत्त्यव. च्छिन्नचैतन्यस्पैच परानुभवादिपदार्थत्वोपपादनपूर्वक प्रतिपादितम्, इति नानुक्तोपालम्भनमिदं पुनरपि चळते; अन्यथा घनुभाव्यत्वे घटादेरिवाननुभूतित्यप्रसङ्गः॥ अन श्रीमाष्यकारा:-अननुभूतित्वं नानुभाव्यत्वप्रयुक्तम् । किन्तु वर्त. मानतादशायां स्वसत्तयैव स्वाअयं प्रति प्रकाशमानत्वरूपानुभूतिस्वरुपा- भावप्रयुक्तमेव । अननुभाव्यत्ययुपत्ये त्वनुभूवित्वस्य गगनकुसुमादेरन- ·३८ श्रीभाष्यसमालोचनम् भाज्यस्याप्यननुभूतित्वेन गगनकुमुमवदननुभाव्यत्वेनाननुभूतित्व- प्रसङ्गः। यदि गगनकुसुमादेरननुभूतित्वं नाननुभाव्यत्यनियन्धनम्, तहि घटादेरननुभूतित्वमपि नानुभाव्यत्वनिवन्धनम् , फिन्त्वज्ञानाविरो- धित्वनिवन्धनमेव । सति चैवं घट-गगनकुसुमयोरुभयोरप्यज्ञानाविरोधि- त्वादननुभूतित्वमुपपद्यते, मनुभूतेस्त्वज्ञानविरोधित्वादू नाननुभूतित्व- मिति सिद्धयति, इति नानुभूतेरनुभाव्यत्वेऽप्यननुभूतित्वप्रसङ्गः, इति अनुभूतिश्चेत्, नानुभाव्येति रिक्तमिदं वचनम् । अनुभाव्यमिवाननु- भाव्यं गगनकुसुमादिकमप्यज्ञानाविरोधि, इति मनुभाव्यत्वेनेवाननुभा- व्यत्वेनाप्यज्ञानाविरोधित्वकल्पनाप्रसङ्गादू अज्ञानाविरोधित्वमनुभूति- भिन्नस्यैच, नानुभूतेरिति स्वीफरणीयत्वादू नानुभूतेरनुभाव्यत्वेऽष्य- ननुभूतित्वापत्तिः, अज्ञानविरोधित्वात् । अतोऽनुभाव्यत्वेऽननुभूतित्व- मित्युपहास्यमिति-वदन्ति ।। अदै तिनस्तु-स्वाभिमताया अनुभूतेः शुद्धचैतन्यस्वरूपाया अज्ञानाविरोधित्वस्य वक्ष्यमाणप्रकारेण मन्वाना अज्ञानाविरोधित्वं यद्यननुभूतित्वप्रयोजकम्, तर्हि अनुभूतेरप्यननुभूतित्वप्रसङ्गो घटा- दिवदापयेत, इति नाज्ञानाविरोधित्वमननुभूतित्वप्रयोजकम्, किन्त्व- नुभाव्यत्वासत्त्वान्यतरवत्वमेव । इदं चानुभाव्यघटस्येवाननुभाव्यगग- कुसुमादेरप्यननुभूतित्वप्रयोजकम् । अतोऽनुभूतावनुभाव्यत्वाशी- कारेऽनुभूतेरप्यननुभूतित्वप्रसङ्गो दुर्वारः । अतोऽनुभूत्यनुभाव्य- त्वायोगाद् अनुभूतिखप्रकाशत्ववादस्य स्वेतरचिदनपेक्षखप्रकाशस्व- रूपस्यैव विवक्षणात् सन्मात्रानुभूतिभेदो न विकल्पसह इति- -मन्यन्ते। तथाचानुभूत्यननुभूतित्वप्रसङ्गपरिहारोऽद्वैतप्रक्रियाया अन्यथाग्रह नियन्धन एव॥ एतेनानुभूतिनित्यत्वमपि व्याख्यातम् ; स्वयंसिद्धायास्त- स्याः प्रागभावायभावादुत्पत्यनुपपत्तः। नहि संविदागभावग्राहक प्रमाणं किमपि वर्तते। अनुभूत्यैव तत्यागभावग्रहणसिति तु न युक्तम् ; प्रागभाव प्रतियोगिनोस्समकालिकत्वायोगेन संविदा ·श्रोभाष्यसमालोचनम् ३६ खपागभावग्रहणासंभवात् , अतीतानागतयोस्तु वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्ये- नैव प्रमाणजन्येन ग्रहणं संभवति, नतु केवलचैतन्येन; तस्य वर्तमान- मात्रग्राहकत्वात् । अतो यदि चैतन्यभास्यत्वं चैतन्यप्रागभावस्य स्वीकर्तव्यम् , तर्हि चैतन्यत्तत्मागभावयोः समकालनियमः स्वी- कर्तव्यः; प्रमाणाजन्यनित्यचैतन्येन तत्समकालाविद्यादिमात्रस्यैव भासकत्वस्य दर्शनात् । तथाचातीतस्य प्रागभावस्य ग्रहणासंभवात् समकालिकस्य च तस्योभयासम्मतत्वात् चैतन्यप्रागभावाभाव- सिद्धथा न चैतन्योत्पत्तिसिद्धिः॥ एतेन-स्मरणानुमानागम-योगिप्रत्यक्षादिपु कालान्तरवर्तिनोऽपि प्रहणं दृश्यते । प्रमाणस्य प्रमेयाविनाभाव एव हि नियतः, नतु स्वसमानकाल- वर्तिप्रयेयाविनाभावः, इति प्रमाणजन्यानुभूत्या तत्प्रागभावस्यातीतस्य साधनमपि श्रीभाष्यकाराणम्-व्याल्यातम् ; प्रमाणजन्यानुभूतिप्राग- भावसाधने सिद्धसाधनात , स्वप्रकाशशुद्धचैतन्यप्रागभावस्यवाद्वैतिभि- निरसनेनाविरोधाच्च । एतेन-संवित्प्रागभावे प्रमाणाभावात् तदभाव- साधने संविदः स्वयंप्रकाशत्वं परित्यक्तप्रायम् , इति संवित्यागभावेऽनुप- लब्धि. प्रमाण मन्यतामिति शङ्कापि—परास्ता; संविदः स्वयंप्रकाशायाः तत्यागभावग्रहणासंभवस्यासकदवेदितत्वात् ॥ घटादिज्ञानं हि वृत्त्यवच्छिन्नमेव कालावच्छिन्नं घटादि- कमवभासयति, नतु तदधिष्ठानचैतन्यमपि । तथाच वृत्त्यवच्छि- नस्य चैतन्यस्य कालावच्छिन्नतया प्रतीत्या शुद्धचैतन्यकालावच्छे- दमतीतिरपिन सेत्स्यति । घटाद्यनित्यत्वे हि तन्नाशदर्शनादिकमेव प्रमाणम्, इति कालानवच्छिन्नसंवेदनविपयत्वेऽपि न तन्नित्य- त्वापत्तिः । शुद्धचैतन्यनित्यत्वं हि न केवलं तदनित्यत्वतानाहकममा- णाभावादेव मन्यते, किंतु तन्नित्यत्यज्ञानेन । अस्ति च तन्नित्यत्व- ग्राहकम्-"आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः" "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रहये"त्यादिवाक्यजातं स्वतः सिद्धं नित्यं च संवेदनं योधयत् । तथाच निर्विपयाया एव संविदो नित्यत्वस्य विवक्षणात् सविषय- ·श्रीभाष्यसमालोचनम घृत्यवच्छिन्नचैतन्यप्रागभावसाधकयुक्तिभिः शुद्धचैतन्यप्रागभाव- साधनमसम्भवदुक्तिकमेव । सविपयत्वखाभाव्ये हि चैतन्यस्य सत्य- त्वानन्तत्वादिकमनुपपन्नं स्यात् । स्वयंप्रकाशत्वात्तु तस्य तदनु- पलब्धिरपि पाधितच । स्वयंप्रकाशत्वं चातिनामभिमतं निर्विपय- त्वेऽपि चैतन्यस्यायाधितमेव, इति विषयाप्रकाशेऽपि संवित्व. प्रकाशत्वाव्याघातः । एतेन-संविदस्तुच्छत्वापत्तिरनुभवान्तरा- ननुभाव्यत्य इति शङ्कापि-परास्ता; न घननुभाव्यत्वप्रयुक्ता तुच्छता, किन्त्वसत्वप्रयुक्तव; अन्यथानुभाव्यत्वेन जडत्वमप्यनुभूतेर- परिहरणीयं स्यात् ॥ अस्ति हि वाप-मूर्छादिपु सर्वविषयशून्या केकलैव संवित् परिस्फुरन्ती। 'सुखमहमखाप्समिति हि प्रबोधसमये प्रत्यवमर्शः चैतन्यांशमात्रस्यैव पूर्वतनमनुभवं विपयीकरोति, नत्वहमंशेऽपि; सुपुप्तौ जाग्रदादिष्विवाहमनुभवाभावात् । केवलचैतन्यस्यापि तदानीमप्रकाशे तु अनभिज्ञातार्थविषयकत्वात् 'सुखमहमिति'परा- मर्श एवानुपपन्नः स्यात् । तथाच चैतन्यांश एव स्मरणत्वमुक्तावग- मस्य, अहङ्कारांशे त्वनुभवत्वमेव ; सुपुप्तावहङ्कारपिलयात् तदनु- भावासम्भवेन तदंशे स्मरणायोगात् । उक्तं च न सुपुप्तिगविज्ञानं नाज्ञासिषमिति स्मृतिरि"ति। प्रत्यवमर्श चैतन्यमात्रतादात्म्यात्तु खविषयाहमर्धेऽपि स्मरणविभ्रम एवातिभिः स्वीक्रियते । एतेन- अनुभूयमानाहमर्थतादात्म्यात् चैतन्यस्याप्यनुभूयमानत्वभ्रमेणास्म- रणाभिमानात् केषाञ्चन प्रबोधसमये शुद्धनिर्विपयचैतन्यापति- सन्धानभ्रमोऽपि व्याख्यातः ।। अत एव-तास्वपि दशास्वनुभूतिरनुभूता चेत्, तस्याः प्रमोधसमयेऽनु- सन्धानं स्यात् , नतु तदस्तीति श्रीभाप्योतिरपि-व्याख्यावा ।। अस्तुवाऽस्मरणमेव निर्विषयायाः संविदा प्रबोधसमये, नच तावता तदप्रकाशः साधयितुं शक्यते। जन्यानुभवस्य हि - ·श्रीभाप्यसमालोचनम् " संस्कारदारा स्मृत्याधायकत्वम्, नतु नित्यस्वयंप्रकाशसंविदोऽपि । तथाच यदि सुपुप्ती न संविदाकारा घृत्तिरिति वार्तिकसिद्धान्त आलोच्यते, तर्हि संविदप्रतिसन्धान न कथमपि विरुद्धम् ।। वस्तुतस्तु-अनुभूतस्य पदार्थस्य स्मरण नियमो नास्ति; अनुभूतानां यहूनामस्मरणदर्शनात् । तथाच निर्विपयसंविदोऽस्मरणं कथं तदनुभवाभावं साधयेत् ? भवतु वाऽनुभूतस्य स्मरणानियमः, अस्मरणनियमे तु कारणं किमपि वक्तव्यम् । तत्तु निखिलसंस्कारतिरस्कृतिक्षमदेहविगमादिरेवान्यत्र दृश्यते, इत्यसत्यपि देहविगमादावस्मरणनियमोऽनुभवाभावं साधयतीति वक्तव्य- मिति श्रीभाष्यकारा:-मन्यन्ते ॥ वयं तु पश्यामः-अहङ्कारासम्बन्ध एव शुद्धचैतन्यास्मरण- कारणम्, इति प्रयोधसमये नियमेन तदभावाद् शुद्धचैतन्यवि- पयास्मरणनियम उपपद्यत इति । 'सत्यपि सुपुप्तौ केवलचैतन्यानुभवे सुप्तोत्थितस्य "न किश्चिदहमज्ञासिषमिति प्रत्यवमर्शाद् ज्ञायते-यत् सुषुप्ती नाहंपदार्थो नवा शुद्धचैतन्यातिरिक्तं किमपि प्रकाशमानमासीत् , इति प्रत्यवमर्शोऽयमपि चैतन्यमात्रप्रकाशमेव वृत्तिस्वीकारपक्षे सुपुती साधयति ।। एतेन न केवलमस्मरणनियमादनुभवाभावः, किन्तु सुप्तोत्थितस्य --"इयन्तं कालं न किश्चिदहमज्ञासिपम्"इति प्रत्यवमर्शेनैव सिद्धरित्यपि -प्रत्युक्तम् ; अहंपदार्थोल्लेखपूर्वकचैतन्यानुभवनिषेधपरत्वादुमत्यव- मर्शस्य ॥ तथाच सुपुप्तौ विपयावच्छेदाहित्यमहङ्कारविगमश्च वर्तते, इति तत्कालीनो निर्विशेपचैतन्यप्रकाशः कथं विपयावच्छेदेनाहकार- सम्बन्धेन च स्मर्तुं शक्यते, इत्यहङ्कारविगमकालिकशुद्धचैतन्य- रूपस्यैवात्मनो नियमेन जागरफलेऽभावेनास्मरणनियम उपपन्नः । उपलब्धृ-स्मारकत्वे हि स्मरणम्, नचात्र प्रकाशातिरिक्त उपलब्धा सुपुप्तो वर्तते, नया प्रकाशरूप एव स्मर्ता जागरकाले प्रतीयते ॥

·४२ श्रीमाप्यसमालोचनम् एतेन-अर्थान्तराननुभवस्यार्थान्तराभावस्य चानुभूतार्थान्तरास्मरण- हेतुत्वभाव इति श्रीभाव्यमपि-व्याख्यातम् ।। स्वीकृतं हि देहविगमेन नियमेनास्मरणं श्रीभाष्यकारैरपि; इतिजन्मान्तरीयदेहाभाव इयावापिसुपुप्त्यवस्थापन्नकेवलात्मस्वरूपा- प्रतिपत्तिरंहकारादितादात्यनियमश्च प्रयोधेऽस्मरणनियमं गमयतीति युक्तम् ॥ परमार्थतस्तु-सुपुप्तौ न सर्वात्मनाऽनुभवाभावः श्रीभाष्य- काराणामपि सम्मतः; आत्मानुभवस्य तदानीं तैरप्यङ्गीकारात् । इयान विशेषः-यत् सुपुप्तौ निर्विशेपचैतन्यस्वरूप एवात्मा प्रकाशत इत्यदैतमतम् , ज्ञानाश्रय आत्मा प्रतीयत इति श्रीभाष्यमतम् । पथाच न ज्ञाताऽत्मा, किन्त्वहमर्थः, सोनात्मैव, तथोत्तरत्र स्पष्टी- भविष्यति, इति निर्विशेषचैतन्यमानानुभवः सुषुप्तौ न कथमपि वारयितुं शक्यते॥ तदेवमनुभूतिः खयं सती स्वप्रागभावं न साधयति, अननु- भाव्यत्वादेव स्वयंप्रकाशेति, नित्येति च सिद्धम् , यतोऽनुत्पत्त्या विकारान्तरस्यापि ध्वंसादेस्तत्रासंभवः । न धनुत्पन्नं किमपि वस्तु नश्यति । मागभावस्तु नातिभिः स्वीक्रियते, खीमियमणत्वेऽप्यनु- त्पन्नस्य भावस्यैवाविनाशविवक्षणाद् न प्रागभावे व्यभिचारः । अद्वै तिनामविद्या तु भावाभावविलक्षणा तृतीयप्रकारैवेत्यद्वैतसिद्धी विवेचितम् । अत एव हि भावाभावयोरुभयोरप्यविद्यामूलत्वमुप- पद्यते । अतस्तत्रापि न व्यभिचारः॥ , एतेन–यदप्यस्या अनुभूतेरनुत्पत्त्या विकारान्तरनिरसनम्, तदप्यनुपप- नमः प्रागभावे व्यभिचारात् , भावेष्विति विशेषणे तु तर्ककुशलनाऽऽवि- कृता भवति । तथाच भवद्धिमताऽविद्याऽनुत्पन्नव विविधविकागस्पदा, सत्त्वज्ञानोदयादन्तवती चेति तस्यामनेकान्त्यमिति-परास्तम् ॥

·श्रोभाप्यसमालोचनम् ४३ न थविद्यायां भावत्वमूरी क्रियते । अविद्यानुमाने तु प्राग- भाकयतिरिक्तत्वमेव साध्यतेन भावत्वम् । तत्र तत्राविद्यालक्षणे भावत्वविशेषणस्यापि तत्रैव हि तात्पर्यम् । तथाचानुभूतिः, अनन्ता, अनुत्पद्यमानत्वात् , इत्पनुमानं न दुष्टम् ॥ वस्तुतस्तु-अनुभूतिः, अनन्ता, इत्यनुमाने कल्पितान्तव- वाभावमादाय सिद्धसाधनताऽऽपद्येत । सति चैवम्-अनुभूतिः, परमार्थविकाररहिता, अजत्वात् , इत्यनुमाने पराभ्युपगतात्मस्व- रूपम्, व्यतिरेके तु घटादिकं वा दृष्टान्त इति वर्णनसंभवादन दृष्टान्ते साध्याव्याप्यता श्रुतप्रकाशिकारीत्या, इति पारमार्थिकवि- कारान्तरशून्यत्वमेव साधनीयम् । पारमार्थिकत्वं च विकारे यद्यपि न सिद्धम् , तथापि त्रिकालाबाध्यत्वरूपस्य तस्य ब्रह्मणि प्रसिद्धि- मात्रेण विशिष्टाप्रसिद्धावपि पारमार्थिकविकारशून्यत्वानुमान न विरुद्धम् । परत्र प्रसिद्धिमात्रेण तु पारमार्थिकत्वविशेषणमुपपद्यते । तथाच पारमार्थिकत्वविशेषणस्य सिद्धसाधनार्थान्तरवारणेन चारितार्थ्याद् न व्यर्थविशेषणता । सति चैवमविद्याभावत्वपक्षेऽपि तस्यां साध्य हेत्वोरुभयोरपि सत्त्वाद् न व्यभिचारः ॥ एतेन- अविद्याविकाराः सर्वे मिथ्याभूता इति चेत्, किं भवतः परमार्थ- भूतोऽन्यस्ति विकार: ? येनैतद्विशेषणमर्थवद् भवति । न बसावभ्युप- गम्यत इति श्रीभाष्योक्तिरपि व्याख्याता ।। परानुद्दिश्य प्रयुज्यमाने ह्यनुमाने परमसिद्धिरेवापेक्षिता, न स्वप्रसिद्धिरिति तु बहुशो दृष्टम् । अत एवाजत्वहेतुनाऽनुभूतिनाना- त्वनिरासोऽपि नानुपपन्नः। अत्र स्वसजातीयप्रतियोगिकभेद एव निरस्यते, नतु विजातीयप्रतियोगिकभेदोऽपि । तथाचाजस्यैवा. स्मनो देहेन्द्रियादिभ्यो विभागेऽपि, अविद्याया अनादेरात्मभेदेऽपि वा स्वीक्रियमाणेऽपि न व्यभिचारः; पराभ्युपगतायाः प्रकृतेमणो या दृष्टान्तत्वसंभवात् । अस्तु वा भेदसामान्यनिरासानुमानमेवान ·पयत्वादित्यनुमानविवक्षायां शरीर व्यभिचारः। न केवलं व्यभि- श्रीभाष्यसमालोचनम् परस्परतादात्म्याध्यासनिवन्धनमेव; अन्यथा सुपुप्तावप्यहमनुभव आपद्येत । अत एवाहंकारात् पृथक् “अथात आत्मादेशः" इत्या- त्मोपदेश उपपद्यते ॥ "अहमों नचेदात्मा प्रत्यक्त्वं नात्मनो भवेत । अहंयुद्धया परागर्यात प्रत्यगर्थो हि भिद्यते ॥ निरस्तासिलदुःसोऽहमनन्तानन्दभार स्वयम् भवेयमिति मोक्षार्थी अवणादो प्रवर्तते । महमर्थविनाशश्चेद् मोक्ष इत्यध्यवस्याति । अपसदयं मोक्षफयाप्रस्तावगन्धतः ।। मयि नष्टेऽपि मत्तोऽन्या काचिद् ज्ञाप्तिरवस्थिता । इति तत्प्राप्तये यन्नः फस्यापि न भवि- प्यति ।। स्वसम्बन्धितया ह्यस्याः संविविज्ञप्तितादि च । स्वसम्बन्धवियोगे तु झप्तिरेव न सिद्ध्यति ॥ छेत्तुश्छेद्यस्य चाभावे छेदनादेरसिद्धिवत् । अतोऽहमर्थो ज्ञातैव प्रत्यगात्मेति निश्चितम् ।। 'विज्ञातारमरे केन जानामी' त्येव च श्रुतिः । एतयो वेत्ति तं प्रार्दुः क्षेत्रज्ञः' इति च स्मृतिः ।। "नात्मा श्रुतेरि"त्यारभ्य सूत्रकारोऽपि वक्ष्यति । "ज्ञोऽन एवे" त्यतो नात्मा ज्ञप्तिमात्रमिति स्थितम् ॥ इति श्रीभाष्यकारा महमर्थात्मतावादम् -उपक्षिपन्ति । इदमनेन ज्ञायते यद् अमर्थानात्मतासिद्धान्ते चैतन्य- मात्रात्मतावादो न दोपाय, तदात्मतावादे तु स न संभवतीति । तथाचाहमर्थानात्मवादस्यैवादैत्यभिमतत्वाद् अद्धतमतदृष्ट्या ज्ञानस्वप्रकाशता-तदात्मतादिवादास्सर्व एव न विरुद्धाः, अहमर्थ एवात्मेति श्रीभाष्यसिद्धान्तदृष्ट्या तु संविदात्मतादिवादा न संभवदुक्तिका इति। अतोऽत्रेदमेवप्रथमत आलोचनीनम्-अहमर्था- नात्मतावादः किं श्रुति-स्मृति सूत्र-युक्त्यादिसम्मतः ? उत तदात्म- तावादः ? वर्ष तु पश्यामः-अहमर्थानात्मतावाद एव प्रामाणिकः। आत्मनः प्रत्यक्त्वं हि खरकाशत्वेनैव, नाहंपत्ययविषयत्वेन; अन्यथा शरीरादेरपि प्रत्यक्त्वमापयेत। तथाचाहमर्थः, आत्मा, अहंप्रत्ययवि रायविषयत्वात्, शरीरव- चारः, किन्तु-अहमर्थः, अनात्मा, ·१७ श्रीभाष्यसमालोचनम् दिति विरोधोऽपि स्वतोऽन्यतोवा स्वस्मै प्रकाशमानत्वं न प्रत्यक्त्वम्, किन्तु स्वतः प्रकाशमानत्वमेव; लाघयात् । तादृशं च प्रत्यक्त्वं नाहंप्रत्ययविपयत्वप्रयुक्तम् , किन्तु स्वस्वरूपप्रयुक्तमेव । मुक्ति- दशायां शुद्धचैतन्यमात्रप्रकाशेऽहंप्रत्ययाभावादपि नात्मनोऽहंप्रत्यय- विपयत्वम् । कदाचिदहंप्रत्ययविषयत्वं तु 'अयो दहती' त्यादी कदाचिद् वहेरयःप्रत्ययविषयत्वं यहेरयस्त्वमिव नात्मनोऽहं- पदार्थत्वं गमयितुमर्हति । तथाच नियमेनाप्रत्ययविषयत्वस्याहंका- रसत्तायामेव जाग्नत्स्वप्नयोर्दर्शनात् स्वाप-मूर्छा मुफ्त्यादिप्वहंकार- नाशेऽहङ्कारप्रतीत्यभावाद आवापोदापाभ्यामहकार एव मुख्योऽह- र्थः, नत्वात्माऽपि, इति नाहंप्रत्ययविषयत्वमात्मत्वसाधनम्, इत्य- प्रयोजनकत्वमपि ॥ एतेन-"तस्मिन् :अहमुत्मान्त उत्क्रान्तो भविष्यामी"त्यादिश्रुतिरपि- व्याख्याता; रक्षणया तत्र निष्कृष्टाहंकारचैतन्यमानपरत्वेऽप्यदोपात् । अहंकारमात्रमिदं पदमुख्यार्थः, चैतन्यमात्रमधिष्ठानं प्रत्यगर्थ- स्तदात्मा दिपदमुख्यार्थः प्रत्यक्त्वं तु नियमेनाप्रत्ययार्थ इति तु निष्कर्षः। तथाच शरीरावच्छिन्नमिवाहंकारावच्छिन्नमपि न मुख्यात्मस्वरूपम् , इति-"अथातोऽहंकारादेशः "अथात आत्मा- देशः" इति पृथगहंकारात्मनोरुपदेशोऽप्युपपद्यते ॥ फलेच्छावस्थायां प्रतीयमानाः सर्वेऽप्याकाराः फलानुभवावस्था- यामपि प्रतीयन्त इति नायं नियमः, 'ब्राह्मणोऽहं स्वर्गी स्यामिति खगच्छाया अवसरे प्रतीयमानं हि ब्राह्मण्यं न स्वर्गानुभवावसरेड- प्यनुवर्तते, इति मुक्त्यवस्थायामहंकाराननुवृत्तावपि न-'अहं मुक्तः स्यामिती'च्छया मोक्षार्थिनां प्रवृत्तिरनुपपन्ना। अहंकार-मम- कारादय एव हि धन्धो नाम, इति कथं नाम मोक्षेऽप्यहंकारानुवृत्ती तत्र प्रवृत्तिरुपपद्यत ? ततश्चाहमर्थविनाशो मोक्ष इत्यध्यवसानमेव मोक्षप्रवृत्ती मुख्यं निदानम् , इति कथमिदम् - "अहमर्थविनाश- ·४८ . श्रीभाप्यसमालोचनम् श्चेत् मोक्ष इत्यध्यवस्यति । अपसर्पदयं मोक्षकथाप्रस्तावगन्यतः॥ इति विकल्पसहम् ? तथाच मोक्षार्थप्रवृत्यनुपपत्तिरप्यहमर्थानात्म- तावादमेव पोपयति, नतु तदात्मतावादम् । यद्धखरूपविनाशेन खस्त्र- रूपभाय एव हि मोक्षो नाम । तथाच पद्धे मयि नप्टेऽपि मत्तोऽन्या मत्खरूपरूपा या चित् , तद्भावो मम भवत्विति कथं सर्वस्य यनो न भविष्यति ? सचिदानन्दरूपस्य ब्रह्मणः कल्पितवन्धराहित्यमेव हि मोक्षः। स च वन्धराहित्यमेवापेक्षते, नतु स्वप्तम्यन्वन् । तस्य सचिदानन्दरूपतायाः खतः सिद्धत्वात् । तथाच नात्र कर्तृकर्मक्रिया- दिसम्बन्धः, “यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन के पश्येत्" इति श्रुतेः, इति न सङ्गत्तमिदम्-"स्वसम्बन्धवियोगे तुज्ञप्तिरेव न सिद्धयति । छेत्तुश्च्छेद्यस्य चाभावे छेदनादेरसिद्धिवत्" इति वर्ण- नम् । नित्यप्राप्तस्याप्राप्तत्वभ्रमनिवर्तनार्थं खलु ब्रह्मविद्या, नत्वप्राप्त- प्राप्तिव्यवस्थापनार्थम् ; "तत्त्वमसी" त्यादिश्रुतेः। तथाच नात्र प्राप्ता, प्राप्तिः, प्राप्तव्यं च वस्तुत्रयं परमार्थतोऽस्ति, किन्त्वेकमेव प्राप्ता प्राप्यं चेति चित्खरूपमेवात्मा, नतु ज्ञाता; अहमर्थस्यैव ज्ञातृत्वात्, इति 'अहं जानामी' त्यादिप्रत्ययाः न पारमाथिकात्मस्वरूप- गोचराः॥ "विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासना सा मैत्रेयी" इति वाक्यं हि-"स एप नेति नेत्यात्माऽगृह्यो नहि गृह्यतेऽशीर्यो नहि शीर्यतेऽसङ्गो नहि सजते" इति वाक्यशेषतयाश्रूयमाणमात्माने विज्ञातृतया प्रतीयमानस्यापि नाहमादिपदेन निर्देशः संभवति, किन्त्वाहंकारादिनिषेधमुखेनैवेति बोधयत् "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः, इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञापूर्वकं प्रक्रान्त आत्मा नाहमर्थः, नवा विज्ञातेत्येव बोधयति, नतु विज्ञातृत्वमप्यात्मनः । एक- ·. श्रीभाष्यसमालोचनम् . ४६ विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपत्तिहि "तत् केन के पश्येदि" त्यत्र कनिषेधमपि विना नोपपद्यते, इति विज्ञातृनिपेघस्याप्युपल- क्षणम् । तथाचात्मनो विज्ञातृत्वनिपेयोऽप्यत्र विवक्षणीयः। अत एव-“यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूदिति विज्ञातुरात्मनः सर्वतादा- त्म्यं मुक्तौ प्रतिपादितमुपपद्यते । नहि विज्ञातुरात्मनः सर्वतादात्म्य तस्य ब्रह्मभावं विनोपपद्यते। अत्रात्मा वाअरे द्रष्टव्यः इति द्रष्टव्यत- योपक्षिप्तः प्रत्यगर्थ एवेति श्रीभाष्यकारैरपि वक्तव्यम् । अन्यथाऽह- मर्थज्ञातृतायां "विज्ञातारमरे" इत्यस्य प्रमाणतयोपन्यासो न सङ्गतः स्यात् । सतिचैवं प्रत्यगर्थः केवलचैतन्यमेव ब्रह्मस्वरूपाभेदयो- ग्यमत्र विवक्षितमित्यकामेनापि स्वीकर्तव्यम् , इत्यहमर्थप्रत्यगात्म- तायां सर्वमिदं प्रकरणं प्रतिकूलमेव श्रीभाष्यकाराणाम् । एतेन-"प्रज्ञानधनः" "विज्ञानघनः" इत्यादिपरात्मनो निर्देशोऽपि श्रुतिगतो-व्याख्यातः; आत्मनो ज्ञानात्मताबोधन एव तस्य तात्प- र्यात् । अत्र विज्ञानघन एवेत्येवकाराद् जडाहंकारादिसंवन्धो व्यावय॑ते, इति नात्मनोऽहमर्थत्वमित्यत्रैवेयं श्रुतिः प्रमाणम् , नतु तस्य विज्ञातृत्वा- हमर्थत्वादिबोधने; विज्ञातृत्व-विनाशित्वादीनामात्मन औपाधिकत्व- स्थानव प्रतिपादनात् ॥ "अनायं पुरुपः स्वयंज्योतिरि"ति वाक्यं स्वामावस्थस्य जीवस्वरूपस्यादित्य-चन्द्रमोऽग्नि-वानिरपेक्षं खतः प्रकाशनयोधनात् स्वप्नावस्थायामात्मनो ज्ञातृत्वस्योभयसम्मतत्वात् तस्य च कल्पित- त्वेनाप्युपपत्तेः स्वाप-भूर्छादिषु विज्ञातृत्वयोधने न पर्याप्त प्रमाणम् ॥ "न विज्ञातुर्विज्ञातेरि"ति वाक्यं सौपुप्तमावस्थमेवात्मानम- घिकृत्य प्रवृत्तं सुषुप्त्यवस्थायां विज्ञातुर्विज्ञानरूपत्वमेवेत्येव योध- यति; सामानाधिकरण्येनान्वये संभवति वैयधिकरण्येनान्वयस्या- योगात् , विज्ञाते.पदवैयापाताच, नतु विज्ञातुर्विज्ञानस्य नित्य- ७ ·-- श्रीभाग्यसमालोचनम् त्वम् , तथाच सुषुप्त्यवस्थायामपि जीवस्य विज्ञातृत्वे नेयं श्रुतिः प्रमाणम् ॥ "अथ वो चेदं जिघाणिति स आत्मा गन्धाय घाणिति"इति पाक्यं तु मुक्तावस्थमात्मानं पोधयंद आत्मनो द्रष्टत्व-घातृत्व- श्रोतृत्वादिकं वकल्पितचक्षुरादितादात्म्याधीनम्, नतु वस्तुगल्येति पोधयच, अशरीरस्य तस्य घातृत्वादिकमिवाहत्व-विज्ञातृत्वादिक- मपि कल्पितमित्येव गमयति, नतु मुक्त्यवस्थायां जीवखरूपं पृथक् तस्य विज्ञातृत्वादिकं वा; यतः-"परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वे- न रूपेणाविर्भवति" इति ब्रह्मभावप्राप्त्यनन्तरमेव स्वरूपाविर्भावः प्रतिपाद्यमानो ब्रह्मभाव एव मोक्ष इति सूचयति। अथवाऽनेक- जीववादे यावत्सर्वमुक्ति ईश्वरभावस्योरीकाराद् ईश्वरभावापेक्षया चक्षुरादिसृष्ट्याम्नानम् , ज्ञातृत्वं च तत्तत्तादात्म्यापनचैतन्यरूपत्वेन वा, मायापरिणामात्मवृत्त्या वेति मायापरिणामाहमाकारवृत्त्या कल्पितमीश्वरसर्वज्ञत्वादिकमेवेदं वाक्यं गमयति, नतु जीवस्वरूप- पार्थक्य-तदहमर्थत्व-तद्विज्ञातृत्वादिकमपि । यथाच-"योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योति"रिति वाक्यं स्वानावस्थजीवमधिकृत्य प्रवृत्तत्वाद् न प्रकृतोपयुक्तम् , तथा पूर्वमेव सूचितम् ॥ "कस्मिन्नु सर्वे प्रतिष्ठिता भवन्ती"ति प्रश्नोत्तरत्वेन पृथि- व्यादिपञ्चभूत-तन्मात्र-चक्षुराद्यधिष्ठानमात्मरूपं प्रतिपाद्य प्रवृत्तम्- "एप हि द्रष्टा स्पष्टे"ति वाक्यं तु चक्षुराद्यविष्ठानं द्रष्टत्वादिना प्रतिपादयत्-"अहङ्कारश्चाहकर्तव्यं चे"त्यहङ्काराहंकर्तव्ययोरपि पर- मात्मनो ज्योतिःस्वरूपस्य प्रतिपादनाद् न केवलं द्रष्टत्वाद्यौपाधि- फत्वे, किन्त्वहंपदार्थानात्मतायामपि गमकम्, इत्यौतमतमेव पोषयति, न मतान्तरम् । एतेन-"न पश्यो मृत्यु पश्यति न रोगं नोत.दाखितमि"ति वाक्यमपि-व्याख्यातम् इदं ।

·ia श्रीभाष्यसमालोचनम् LIBRAS "स एवाधस्तादि"त्युपक्षितमात्मस्वरूपम्-- "अधातोऽहकारादेश एव । अहमेवावस्तादहमुपरिष्टादित्यादिनाऽहमर्थस्य सर्वतादात्म्य वर्णयित्वा-"अथात आत्मादेशः" इत्यहमीद भिन्नमेवात्मानं सर्वतादात्म्ययोग्यं प्रतिपाद्य तदात्मनया ज्ञानिन आत्मत एव प्राणादयो भवन्तीति प्रतिपादनानन्तरं च प्रवृत्तमहमर्थव्यतिरिक्त- मात्मानं प्रतिपादयति, इत्यहमर्थात्मतावादस्यात्यन्तं प्रतिकूलम् , सर्वद्रष्टत्ववचनंतु कल्पिताहकारसवन्वनिवन्धनं द्रष्टत्वाद्यनुवादपरम्, न पारमार्थिकविज्ञातृत्वादिनिरूपणपरम् ॥ "स उत्तमः पुरुषः" इति ब्रह्मभावापत्तिनिवन्धनमेवोत्तमत्वं योधयति, नतु विज्ञातृत्वादिनेति न प्रकृतोपयुक्तं वाक्यम् । अयमाशय:-सत्यमभेदपराण्यपि कानिचन वाक्यानि जीवात्मान: 'महमादिपदेन विज्ञानादिपदेन च व्यपदिशन्ति, परन्तु तानि व्याव- हारिकावस्थायां व्यवहारार्थमेव तथा व्यपदिशन्ति । विवक्षितार्थस्तु सर्वत्र लक्षणया चैतन्यस्वरूपमेव, नाहमाद्यर्थः, इति तत्र तत्र मुक्तिप्रकरणादौ द्रष्ट-विज्ञानादिपप्रयोगमात्रं वाच्यविधयाऽहमर्था- दिपरमपि तात्पर्यगत्या निष्कासिताहमर्थचैतन्यस्वरूपमात्रपरमेव, इति न तद्वैतवादस्य विरुद्धम् ॥ एतेन-"तस्मादा एतस्माद् मनोमयांदु । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमय इति वाक्यमपि-व्याख्यातम् ; तस्यापि स्वानावस्यजीवपरत्वात् । अयं भाव:--अन्नमयवाक्यं जागरणा- वस्थं जीवम्, प्राणमय-मनोमय विज्ञानमयवाक्यानि खानावस्थं जीवम् , आनन्दमयवाक्यं सुयुप्स्यवस्थापन्नं जीवं "ब्रह्म पुच्छं- प्रतिष्ठे"ति वाक्यं तुरीयचैतन्यं प्रतिपाद्यतीति माण्डूक्यश्रुत्येक- वाक्यतयाऽवगम्यते, इति सुपुप्ति-मुक्त्याद्यवस्थासु जीवस्य विज्ञा- तृत्वे नेदं वाक्यं प्रमाणम्। अधिकं वेदान्तसारादौ व्यक्तम् ।।

·- ५२ श्रीमाप्यसमालोचनम् इदमत्रालोचनीयम्-यद् विज्ञातृत्वमात्मनः स्वीकुर्वन्तः श्रीभाष्यकाराः कीदृशं तद विज्ञानम् ! यस्याश्रयः, कर्ना वा विज्ञाताऽऽत्मेति मन्यन्ते इति । पद्यात्मनः संयोगज आत्मधर्मो नैयायिकानामिव, तर्हि तन्मत इव प्रलयादावात्मनोऽचेतन- त्वापत्तिः। यदि मीमांसकमत इवात्मपरिणामो ज्ञानम्, तर्हि परिणामिनित्यत्वायोगेनात्मनोऽनित्यत्वापत्तिः,यदि सांख्य-पाताल- मतवदन्तःकरणपरिणामो वृत्तिविशेषो ज्ञानम्, तर्हि नात्मनो विज्ञा- तृत्वम्, अन्तःकरणस्यैव तदाश्रयत्वात्, अद्वैतमतप्रवेशापत्तेश्च । अतः किमिदं विज्ञानमिति?

·श्रीभाष्यसमालोचनम् ५३ विकासशालि तत्र स्वीक्रियत इति । तत्र 'निविडावयवं तेजो- द्रव्यंप्रदीपः, प्रविरलाययवं तेजोद्रव्यं प्रभे"ति श्रीभाष्यात् प्रभायाः प्रदीपफार्यद्रव्यान्तरत्वमित्येव खीकर्तुं युक्तम् , नहि प्रदीप एव प्रभा । तथाच स्वकार्यद्रव्यान्तरद्वारा प्रदीपस्यान्यप्रकाशकत्वेऽपि धर्मभूतस्य खरूपस्य नित्यस्य च द्वारेणात्मनो ज्ञातृत्वं नोपपादयितुं शक्यम् । धर्मभूतज्ञानमपि यदि प्रभावद् द्रव्यान्तरमेव, तर्हि ब्रह्म- प्रकृति-सूक्ष्मचित्-धर्मभूतज्ञानानां चतुर्णा पदार्थानामगीकारापल्या पदार्थत्रयवादायोगः । नहि द्रव्यं किमपि द्रव्यान्तराश्रयमेव कुत्रापि दृष्टम् , येन नित्यं जीवाश्रितंचधर्मभूतं ज्ञानं स्यात्।"गुणाद्वाऽऽलोक- वत्" इति चैतन्यगुणद्वाराऽणोरपि जीवस्य मर्वशरीरावयवव्याप्ति- वर्णनस्य धर्मभूतज्ञानस्य संकोच-विकासादिसाधनेऽपि न तात्पर्यम् । प्रविरलावयवप्रभाख्यतेजोगब्यस्य संकोच-विकासशालिन एकस्यैव 'स्वीकारे प्रमाणाभावात् , भिन्नभिन्नानि हि तेजोद्रव्याणि प्रभारूपाणि प्रमान्यूनत्वाधिक्यादावुत्पद्यन्ते स्वतन्त्राणि । तथाच वर्तिसङ्ख्यानुगुणं तेजोद्रव्याणि प्रदीपाश्च भिन्नभिन्ना एवोत्पद्यन्ते। अत एव 'सेयं दीपज्वाले ति सादृश्यनियन्धनमेव प्रत्यभिज्ञानम् , नत्वैक्यदर्शन मिति सर्वदर्शनसिद्धान्तः । अतश्चाणोरपि स्वदेश- 'वर्तिनो देशान्तरवर्तिवस्तुज्ञानमिन्द्रियसंप्रयोगादिजन्य भवितुमर्हति, 'इति ज्ञानजनकेन्द्रियसम्बद्ध-त्वगादिसम्बन्धेन परम्परया सर्वशरीरव्या- प्तिवर्णन एव तात्पर्यम् , नतु ज्ञानसंकोच-विकासादिकल्पनायाम् । अत एव-अविरोधश्चन्दनवत्" इति शरीरैकदेशसम्बन्धेन सकल- देहव्यापित्वोपपादनमुपपद्यते । नहि हरिचन्दनपिन्दुः स्वगुणद्वारा संकोच-विकासशालिगुणहारा वा सर्वशरीरव्यापी ॥ एतेन-"अविरोधश्चन्दनवत्" इति मतान्तरमिति- प्रत्युक्तम् ; मतान्तरत्वसाधकप्रमाणभावात् । यदि "गुणाढालो. फवत्" इति दृष्टान्तान्तरनिर्देशात् पूर्ववानास्थेति मन्यते, तह- ·" . श्रीभाध्यसमालोचनम् अनास्थाकारणं वक्तव्यम् । प्रदीपस्यापि स्वीयप्रभाद्वारा सम्बन्ध वर्णनेन संकोच-विकासशालित्वं कथं वोऽवगम्यते ? प्रभासंकोच- विकासयोरप्रामाणिकत्वात् ॥ "प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयती"ति सूत्रं हि प्रदीपस्यैकस्यैव प्रदीपान्तरेषु खोत्पादितेष्वावेशेनानेकभावः, एवं विदुष एकस्यैवा- नेकभाव इत्येव बोधयति, नतु प्रभादारकदेशान्तरसम्बन्धादिकमत्र विवक्षणीयम् । अन्यथा "तु गुणादाऽऽलोकवत्" इत्यनेनैव सिद्ध- त्वाद् व्यर्थमिदं सूत्रमापद्येत । अनेन तु ज्ञायते-"गुणाद्वाऽऽलो- कवत्" इति पूर्वपक्ष एव, न सिद्धान्तः, इति जीवाणुत्ववादसिद्धा- न्तपारमार्थिकतायां न सूत्रकाराणां तात्पर्यम् । तथाच स्वसंकल्प-- वशात् समनस्कानेकशरीरोत्पत्तिवर्णन एव तात्पर्यम् , नतु प्रेतकल्प- शरीरान्तरमात्रव्याप्तिकल्पनायाम् । किंच प्रदीपकार्यतेजोद्रव्यान्तरं प्रभा हि प्रदीपस्यैव परिणामविशेषः, इति धर्मभूतज्ञानस्यापि' तहदेवात्मपरिणामत्वमेव स्वीकर्तव्यम् । अत एव-धर्मभूतज्ञानस्य श्रीभाष्यमतरीत्याऽऽत्माभेदोऽपि "व्यतिरेको गन्धवत्" इति सूत्रेण प्रतिपादित उपपद्यते, इति प्रदीपप्रभादृष्टान्तेन धर्मभूतं ज्ञानं साधयद्भिरगत्या शरीरपरिमाण आत्मेति जैनमतमेव खीकर्तव्यं स्यात् ॥ तच-"एवं चात्माकायमि"ति सूत्रानुसारेण श्रीभा:: प्यकारा अपि निरस्यन्ति । तथाचात्मनोऽर्थान्तरस्य धर्मभूत- ज्ञानस्यापि संकुचित विकसितावस्थाविशेपापन्नात्मस्वरूपत्वं यदि स्वीमियेत, तर्हि दिगम्बरमतप्रवेशापत्तिः श्रीभाष्यकाराणाम् , यदि तु धर्मभूतं ज्ञानमात्मस्वरूपमेव संकोच-विकासशालि, नात्मनः संकोच-विकासौ, इति नात्मानित्यता, न घा धर्मभूतज्ञानानित्यता; घर्मिनाशस्यैव नित्यतदाश्रयधर्मनाशं प्रति कारणत्वेन संकोच-विका- तदनित्यत्यामसरादिति मन्यते, तहि स्वतन्त्रय- ·श्रीभाष्यसमालोचनम् मदृष्टान्तसिद्धा केनाप्यपरेण दार्शनिकेनानालोचिताऽस्त्रीकृता च कल्पना न प्रमाणपद्वीमधिरोहति। संकोच-विकासशालित्वेऽपि नित्यत्वे "एवं चात्माकासम्" इति सौत्रन्यायविरोधोऽप्यत्र मतेऽपरिहरणीय एव; अतो दर्शनान्तरसिद्धात्मपरिणामतादिवादो वा धर्मभूतज्ञानस्य स्वयमुत्पत्त्यादिविकाराङ्गीकारेण स्वीकर्तव्यः,अन्तः- करणपरिणामवादो वा, येन ज्ञानमुत्पन्नं विनष्ट मिति व्यपदेशस्य संकोच-विकासोत्पत्यादिपरतयाऽन्यथानयनक्लेशोऽपि न समा- पतति । तत्र च सर्व एव वेदान्तदर्शनभाष्यकाराः श्रीभाष्यकारान् विहाय विज्ञातृत्वं जन्यज्ञानमादायैव, नतु नित्यज्ञानमादायेति स्वी- कुर्वन्ति । तत्र केचन नैयायिकमतं स्वीकुर्वन्ति, केचन मीमांसकम- तम् ; केचन साख्य-पातञ्जलमतमिति त्वन्यदेतत्। ज्ञानरूपत्वमात्मनस्तु सर्व एव स्वीकुर्वन्ति । तथाच परिणामवादस्यानित्यत्वापत्त्या श्रीभाष्यकारैरपि निरसनात् , आरम्भवादस्य तु वेदान्तदर्शनेपु यहुशो निरासाद् गत्यन्तराभावात् साङ्ख्य-पातालप्रक्रियामादायैव ज्ञातृत्वमात्मनः समर्थनीयम् । तथाचान्तःकरण-चैतन्ययोः परस्पर- तादात्म्याध्यासेनाहमर्थस्यैव ज्ञातृत्वम् , नतु स्वरूपचैतन्यस्य, इति -स्वरूपतो ज्ञानरूपत्वम् , औपाधिकं ज्ञानाश्रयत्वमित्यङ्गीकारे नित्य- ज्ञानरूपत्वमनित्यज्ञानाश्रयत्वं चोपाध्यसम्बन्ध-सम्बन्धाधीनं निरूढ़ 'भवति । तथाचात्मन उपाधिसम्बन्धाधीनमनित्यत्वं स्वरूपतो नित्यत्वं चेव ज्ञानाश्रयत्व-ज्ञानत्वव्यपदेशावुभावप्युपपन्नी॥ एतेन-"जोऽन एवे"तिस्त्रमपि-व्याख्यातम् नित्यधर्म- भूतज्ञानाश्रयत्वप्रतिपादनासंभवात्। इदमत्रालोचनीयम्-पद् ब्रमणि श्रुतिविरोधपरिहारपरे द्वितीयाध्यायद्वितीयपादे जीव- नित्यत्व-तदणुत्व-तत्परापेक्षफर्तृत्वन्तदंशत्वादिविचारस्य को प्रसाः १ यदि जीवस्य घनशरीरत्वप्रतिपादनार्थम् , तर्हि व्यर्थमिदम्; अनित्यत्वेऽपि जीवस्य भगवच्छरीरत्वोपपत्तेः, पृथिव्यादिवत् , r वा ·. श्रीभाष्यसमालोचनम् आकाशाद्यनित्यत्वप्रतिपादनस्य वैयर्थ्याच। यदि कारणवाक्यानां सूक्ष्मचिदचिच्छरीरकपरमात्मपरत्वात् कारणावस्थायां चिच्छरीरक- त्वमपि वर्तत इति निरूपणार्थ तन्नित्यत्वसमर्थनम् , तर्हि प्रकृति- सत्यत्वासमर्थनाद् न्यूनता । अनित्यत्वशङ्का धुभयत्र समाना । अस्तु वा कथंचन तन्नित्यत्वसमर्थनस्य ब्रह्मखरूपप्रतिपत्तावुपयोगः, तज्- ज्ञानाश्रयत्व-ज्ञानरूपत्व-तदणुत्वादेश्च विचारः कथमुपयुज्यते ? नहि ज्ञानरूपत्वमानं शरीरत्वविरोधि, नवाऽणुत्वम् ; प्रकृतेर्व्यापिकाया अपि शरीरत्वस्वीकारात् , अतो ज्ञानाश्रयत्वादिसमर्थनं श्रीभाष्य- मते जीवस्य निष्प्रयोजनम् , अद्वैतमते तु ब्रह्मव्यतिरेकेणाकाशा- द्यभावनिरूपणार्थमाकाशाद्यनित्यत्वव्यवस्थापनम् , तथा ब्रह्मव्यति- रेकेण ज्ञानाश्रयज्ञानस्वरूपं नास्तीति चोधनेन जीवस्यैव ब्रह्मत्वमिति निर्णयाद्ब्रह्मविचार एवायं ज्ञोऽत एवे"त्यादिविचारातथाच जीवस्य शरीरसम्बन्धवियोगाद्यभिप्रायेणैवोत्पत्ति-मरणादिव्यपदेशः, नतु स्वरूपत इति मतदयेऽपि समानमेतत् । स्वरूप एव परं विप्रतिपत्तिः। तत्र यदि ज्ञानानपादिरूपः, ज्ञाज्ञावित्यादिश्रुत्यनुसारात्, तहिं । जीवविचारोऽयं न ब्रह्मविचारः, यदितु ज्ञानरूप एव जीव इति व्यवस्थाप्यते, तर्हि तु ब्रह्मविचारः । तथाच जीवः, शाज्ञानरूप, एव; अत एव श्रुतिभ्य एव"तत्त्वमसी"त्यादिवाक्येन सत्य-ज्ञाना- दिरूप-व्रत्मस्वरूपत्वावगमादित्येवान सूत्रार्थः । ज्ञानाश्रयत्वं जीवस्य प्रत्यक्षकगम्यमिति नात्र श्रुतिप्रमाणापेक्षा। श्रीभाष्यकारा अपि ज्ञानाश्रयत्वं ज्ञानरूपत्वमुभर्य चात्र साध्यं मन्यन्ते, इति झपदस्य भावार्थ-कप्रत्ययान्तत्वेन ज्ञानपरत्वं तेपामपि सम्मतमेव । ततश्च "ज्ञश्चात एव" इति चशब्दाश्रवणाद् नात्रोभयविवक्षायां तात्पर्य संभवति। सति चैवमुत्क्रान्ति-गत्यादिसूत्रमपि पृथग- धिकरणान्तरारम्भपरं सद् जीवाणुतानिरासपरं सुसङ्गतं भवति । तथासति घोपाधिकाणुत्वसमर्थनपूर्वकं स्वरूपतो विभुत्ववादस्य सम- नाद जीवनश्यमप्युपपादितमायम् । ततथ "शोऽत एवे"ति ·५७ श्रीभाप्यसमालोचनम् सूत्रमपि संविदात्मतापक्षस्यैवानुकूलम् , नतु ज्ञानात्मतापक्षस्य । 'संविदनुभूति-ज्ञानादिशब्दाः सम्बन्धिशब्दा इति तुजन्यज्ञानं वृत्त्य- वच्छिन्नचैतन्यमादायोपपद्यते । नहि वयं जानात्यादिपद्गम्यं नित्यां संविदं वदामः, किन्तु केवलचिदादिपद्गम्यम् । श्रीभाष्यकारा अप्या- मनश्चिद्रूपतां स्वीकुर्वन्तश्चिदादिपदयोध्यमात्मखरूपं नसकर्तृकं सक- मकं वा मन्यन्ते, इति चिदादिपदेन केवलात्मावयोघो न दुष्टः । स्वप्रकाशत्वं हि संविद् आत्मनश्च श्रीभाष्यकारा मन्यन्ते, परंतु भिन्नरूपं तत् संविद्यात्मनि च स्वीकुर्वन्ति । अदैतिनस्तु एकरूपमुभयोः स्वप्रकाशत्वमिति न स्वरूपभेदं मन्यन्ते ॥ तच स्वप्रकाशत्वमदैत्यभिमतम्-स्वेतरचिदनपेक्षप्रकाशत्व- मेव, र, नतु स्वसत्ताप्रयुक्तप्रकाशत्वम् , येन दीपेऽनैकान्त्यं स्यात् ।दीपो हि स्वप्रकाशार्थ दीपान्तरमनपेक्षमाणोऽपिचिदपेक्षणाद्न संविदिव स्वप्रकाशो विवक्ष्यते, किन्तु प्रकाशान्तरानपेक्षप्रकाशरूपत्वेनैव, इति नासिद्धिर्विरोधो वा; नवाऽव्यभिचरितप्रकाशसत्ताकत्वम् , सुखादिपु व्यभिचारः । तथाच-संवित्, आत्मा, स्वप्रकाशत्वात् , यन्नैवं तन्नैवमित्यनुमानात् संविदात्मत्वहेतुकं तद्दीपे सुखे वा नव्य- भिचरति: इत्यनुक्तोपालम्भनमेवेदं स्वप्रकाशत्वहेतुनिरसनमः सुखाः दीनां स्वव्यतिरिक्तचिदपेक्षप्रकाशकत्वेनाव्यभिचारात् । संवित्तु संविदात्मभेदस्येदानी सन्दिग्धत्वाद् न स्वातिरिक्तचिदपेक्षा, इति न हेस्वसिद्धिः ॥ एतेन-ज्ञानमपि हान्यस्यैवाहमर्थस्य ज्ञातुरवभासते, 'अहं सुखी'ति बदहं जानामीति । अतः स्वस्मै प्रकाशमानत्वरूपं स्वप्रकाशत्वं संविध- सिद्धम् । तस्मात् स्वात्मानं प्रति सत्तयैव सिद्धयन्नजडोऽहमर्थ एवात्मेति- परास्तम् ; अनुक्तोपालम्भनात ॥ नहि स्वस्मै प्रकाशमानत्वं स्वप्रकाशत्वमित्यतिनो मन्यन्ते। स्वात्मानं प्रति स्वसत्तयैव प्रकाशमानत्वं तु न स्वप्रकाशत्वं सं- ·श्रीभाष्यसमालोचनम् विदात्मसाधारणं श्रीभाष्यप्रक्रियायां स्वीक्रियमाणायां संभवति; स्वाश्रयं प्रत्येव संविदः स्वसत्तया प्रकाशमानत्वात् , आत्मनश्च स्वात्मानं प्रति स्वसत्तयाऽप्रकाशमानत्वात् , इत्यनुगतं स्वप्रकाश- त्वमेव श्रीमाष्यमते निर्वक्तुमशक्यम्, अतोऽद्वैताभिमतं स्वप्रकाश- त्वं सांप्रतम् । तच संविदतिरिक्तात्मसाधनं न भक्त्येव, संविदः स्वा- अयानपेक्षणात्। तथाच-संवित् , नात्मा, तत्सम्बन्धितया प्रकाशमानत्वरूपस्वप्रकाशत्वात्, इति विरोधस्यापि नावसरः ।। तथाच-"ज्ञानस्यापि प्रकाशता तत्सम्बन्धायत्ता, तत्कृ- तमेव हि ज्ञानस्य सुखादेरिव स्वाश्रयचेतनं प्रति प्रकटत्वमितरं प्रत्य प्रकटत्वं च अतो न ज्ञप्तिमानमात्मा, अपि तु ज्ञातैवेति श्रीभाष्यो- क्तिरपि न सावसरा। सुखादिसाधारणस्य विद्यमानतादशायर्या स्वसत्तयैव स्वाश्रयं प्रति प्रकाशमानत्वरूपस्य स्वप्रकाशत्वस्य धर्म- भूतज्ञानालक्षणत्वात् , नहि सुखमाप्यात्मनो धर्मभूतं ज्ञानमेव; सुखं जानामीति प्रत्यक्षानुपपत्तेः । एतेन स्वसत्तया स्वाश्रयं प्रति प्रकाश एवानुभूतिरित्यायपि-परास्तम् ; सुखानुभूत्योरविशेषा- पत्तेः ॥ तदिदं सिद्धम्-यत् संविदेवात्मा, तत्र ज्ञातताप्रत्ययस्त्वन्त:- करणतादात्म्याध्यासनियन्धन एव, नाहमर्थ आत्मा। अयमत्र प्रयोगः-अहमों नात्मा, स्वप्रकाशत्वात, धर्मभूतज्ञानवत्, सुखपच। अङ्गीकृतं हि श्रीभाष्यकारैरहमर्थन्तदतिरिक्तधर्मभूतज्ञान-सुखानां स्वमफाशत्यमिति न हेत्वसिद्धिः, दृष्टान्तासिद्धिर्वा । यत्तु-संविद एव भ्रान्त्या मातृतयाऽवमासेऽनुमवसामानाधिकरण्येनानु- भयिताइमर्थः प्रतीयेत-अनुभूठिरहमिति पत्र तु पृथावभासमानवानु- भूतिरन्तिरमदमर्थ विशिनष्टि दण्ड इव देवदत्तम्, तथाअनुभवाम्यहमिनि प्रतीतिरिति-श्रीमाप्यकारा वदन्ति ।। तदिदमहमर्थस्पामध्यस्तस्याधिष्ठानरूपस्या तिमिरनजीकारादू ·श्रीभाष्यसमालोचन ५६ अन्तःकरणचैतन्यतादात्म्याध्यासनिष्पन्नस्याहमर्थस्य तदेकदेशान्तः करणधर्मवृत्तेश्च चैतन्येऽध्यासेनायो दहतीतिवद् जानामीति प्रतीति- विशेष्यत्वे याकामावाद् दण्ड-देवदत्तयोरिव चैतन्यानुभवयोः पृथगवभासाभावाच नादैतमतदृपणायालम् । तथाच नान 'दण्डी देव- दत्तः,' इति ज्ञानतौल्यं समापतति, किन्तु दग्धृत्वाश्रयवह्नितादा- त्म्याध्यासाद् 'अयो दहती'ति व्यवहारतौल्यमेवेति न विरोधः । तथाचाहमर्थ इव तस्य ज्ञातृत्वमपि मिथ्यैव; देहात्माभिमानवत एव ज्ञातृत्वमत्ययात्, संचित्तु विनापि देहात्माभिमानं स्वाप मूर्छाऽसं. प्रज्ञातसमाधि-मुक्त्यादी भासमानत्वाद् अबाधाच न मिथ्या; अहं प्रत्यये त्वहङ्कारोपहितत्वेनैव भानात् तेन रूपेण मिथ्यात्वमदैतिनोऽ- पि मन्यन्ते । स्वरूपेण ज्ञातृत्वं तु चैतन्यस्यैकमेवेत्यादिश्रुत्या पाधि- तत्वाद् मिथ्येच; मिथ्याभूताहमर्थधर्मत्वात् , विक्रियात्मकमिथ्या- भूतजडान्तःकरणधर्मत्वादा। अत्र प्रथममतेऽहमर्थस्य विशिष्टस्य चेतनत्याद् ज्ञातृत्वस्य चेतनासाधारणधर्मत्वेऽपि न विरोधः। द्वितीयमते तु ज्ञानक्रियाश्रयत्वरूपकर्तृत्वस्य क्रियोपादाना- न्त:करणधर्मत्वमेव युक्तम् । एच-'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्वा धृतिरधृतिहीं रित्येतत् सर्व मन एवे"ति श्रुतिरुपपद्यते। देहादेस्तु ज्ञानात्मनाऽपरिणा- मित्वाद् दृश्यत्वादिनाऽन्तःकरणादिसाम्येऽपि न द्रष्टुत्वादिकं भवि- तुमर्हति । नियमेनाप्रतीतिविपयत्वमेव यदि प्रत्यक्त्वम्, तर्हि देहादेस्तदभावाद्न प्रत्यक्त्वप्रसङ्गः। एतेन-देहवत् दृश्यत्व-परा क्त्वादिभिर्हेतुभिरन्तःकरणरूपाहङ्कारोऽपि द्रष्टुत्व-प्रत्यक्त्वादिभि- विविच्यत इति-परास्तम्। अतो विरोधलेशस्याप्यभावाद् नाह- कारस्याज्ञातृत्वम् । नहि ज्ञातृत्वं दृशिधर्मः, किन्तु दृश्यधर्म एव, दृशित्वं था ज्ञानधर्मः, यतोऽहङ्कारस्य दृशित्यमिव ज्ञातृत्वमपि नास्तीति कल्पनाया अवकाशः स्यात् ॥ अत ·श्रीभाष्यसमालोचनम् एतेन-यथा रशित्वं तत्कर्मणोऽहङ्कारस्य नाभ्युपगम्यते, तथा ज्ञातृत्वमपि न तत्कर्मणोऽभ्युपगन्तव्यमिति–परास्तम् ; देवदत्त.आत्मानं जानाती- त्यादावेकस्यैव ज्ञान-क्रिया-कर्तृ-कर्मभावदर्शनेन तथाऽनभ्युपगमात् ।। किंच कीदृशं ज्ञातृत्वमहङ्कारस्य वार्यते ? यदि ज्ञानगुणाश्रय- त्वम् , तहि नैयायिकाभिमतगुणत्वे ज्ञानस्प ज्ञातृ-ज्ञेयादिविभागा- योगः, जानातेर्धातुलक्षणासम्भवेन जानात्यादिपदासाधुत्वापत्तिः, अथ ज्ञान कियाकर्तृत्वम् , तहिं न तन्निष्क्रियस्यात्मनः सम्भवति, किन्त्वहकारस्यैव सम्भवति ।। एतेन-न ज्ञातृत्वं विक्रियात्मकम् , ज्ञातृत्वं हि ज्ञानगुणाश्रयत्वम् , ज्ञानं चास्य नित्यस्य स्वाभाविकधर्मत्वेन नित्यमित्यादि-परास्तम्। "ज्ञोऽत एवे"तिसूत्रंतु ज्ञानस्वरूपत्वमेवात्मनो गमयति, नतु खाभा- विकज्ञानाश्रयत्वमिति हि पूर्वमेव विवेचितम् । नहि ज्ञानस्वरूपस्यैव नित्यधर्मभूतज्ञानाश्रयत्व उक्तं सूत्रं गमकम् । सत्यम् --"नात्मा श्रुतेः" इत्यनेन सूत्रेणात्मनो ज्ञानरूपस्य नित्यत्वं साधितम् , धर्म- भूतं ज्ञानं विज्ञानादिशब्दान्यथानुपपत्तिगन्यं धात्वर्थतया कर्तृ- जन्यतया वाऽनित्यतयैव प्रतीयमानं कथं नाम निप्प्रमाणमङ्गी- कर्तुं शक्यते? श्रुति-सूत्रादीनां केपामपि प्रमाणानामत्राप्रदर्शनात् । तथाचात्मनो जन्पज्ञानाश्रयत्वं वा नैयापिकादिवदङ्गीकर्तव्यम्, अथवा ज्ञानरूपत्वमेव न ज्ञातृत्वमिति वा स्पीकर्तव्यम्, नतु नित्य- धर्मभूतज्ञानाश्रयत्वममामाणिकम् ॥ प्रदीपप्रभादृष्टान्तेन हि नित्यं सहोचविकासशलि च ज्ञानं श्रीभाष्यका- रामन्यन्ते। इदमेयात्रालोचनीपम्-यद् अणोरात्मनः सावयवं धर्मभूतंच ज्ञानं द्रव्यस्वरूपं कथं वा धर्मः स्यात् ? नहि निरवयवस्य स्वाभा- विको धर्मस्तदकार्य: सावपयः कुत्रापि दृश्यते । धर्मभूतज्ञानस्यापि निरपपयत्वे तुसशोच-पिकासायोगः, इति कथं धा नित्यस्यात्मनो " ·श्रीभाष्यसमालोचनम् नित्यं धर्मभूतं ज्ञानं स्वाभाविको धर्मः स्यात् ? सङ्कोच-विकास- शालि साक्यवं च धर्मभूतं ज्ञानं नित्यमिति कथं न व्याहतिः? अन्यथा कि दिगम्बरैरेवापराद्धम् ? किश्च धर्मभूतं ज्ञानमिदं किमपरिच्छिन्नं कर्मतारतम्यात् संकुचितमिति मन्यते, उत परिच्छिन्नं स्वकर्मसङ्कल्पादिवशाद- परिच्छिन्नं भवतीति। अन्त्येऽपरिच्छेदस्य कर्मसाध्यत्वे तद- नित्यत्वापत्त्या मुक्तानां पुनर्यन्धापत्तिः, आद्ये तु प्रभादृष्टान्ता- योगः। नहि प्रभाऽपरिच्छिन्ना सङ्कोवमानं सामग्रीवशात् प्रामोति, किन्तु विकासमपि । यथाचात्र मते कर्मवशेनैव सङ्कोचव्यवस्था- यामिन्द्रियसृष्टिवैयर्थ्यम् , विनाऽपीन्द्रियं धर्मभूतज्ञानस्य कर्मणा सङ्कोचतारतम्येनैव विपयप्रकाशाप्रकाशव्यवस्थासिद्धः, तथाऽन्यत्र व्यक्तम् । स्वतन्त्रेकछो भगवानेव तन्त्र प्रमाणमिति हि श्रीभाप्या- नुयायिनां समाधानम्, इदं तु नामान्तरेणासमाधेयत्वमेव सूचयति ॥ स्यादेतत्-ज्ञानोत्पत्ति-नाशव्यपदेशः कथमुपपद्यते श्रीभाष्य- काराणां मते ? यदि ज्ञानसङ्कोचोत्पत्तौ तदुत्पत्तिः, तन्नाशे च तन्नाशो व्यपदिश्यते, तहिं जानात्यादिपदार्थः ज्ञानसकोचकर्तेति वक्तव्यम् । तत्र चेश्वरस्य सर्वदाऽपरिच्छिन्नधर्मभूतज्ञानस्य कर्मा- धीनस्येन्द्रियद्वारकस्य च सङ्कोचस्यानङ्गीकारात् "तदेक्षते"त्यादा- वीश्वर जानातिपदार्थसम्बन्धः कथं सङ्गच्छते? इति ब्रह्मसर्वज्ञ- त्यमपि दुरुपपादम् , तदेवं कृत्वाचिन्तयाऽहङ्कारस्यैव स्वाभाविक ज्ञातृत्वम् , नतु चेतनस्येति व्यवस्थापितम् ॥ वस्तुतस्तु-अहङ्कारस्यापि ज्ञातृत्वं चिच्छायापत्या, चित्सं- पर्फतः, चिभिव्यञ्जकत्वेन वा गौणमेव, न मुख्यम् । ज्ञातृत्वं हि ज्ञानाश्रयत्वम् । तचाहकारे चैतन्यप्रतिफलनेन-विनवायासं सिद्धयति । तथाच प्रतिपिस्थितचित्कत्वं ज्ञातृत्वमहङ्कारस्य दुरपहयम् । इयमेव चिच्यायापत्तिर्नाम-यत् चैतन्यप्रतिविम्य- ·भीभाष्यसमालोचनम् वत्त्वम् , इदं चाहंकारस्य चित्पतिविम्यात् पूर्व न स्वीक्रियते, नवा चिद्गतस्य ज्ञातृत्वस्याहंकारे समारोपः, इति नाहंकारे चिद्धर्मा- ध्यासेन चित्यहंकारधर्माध्यासेन वा ज्ञातृत्वमिति विकल्प-तत्परि- हारादिकं निरालम्यमेव । यथा चाचाक्षुपस्याचाक्षुपे प्रतिविम्यो न विरुद्धः , जल आकाशमतिबिम्वदर्शनात्, वर्णेपु हस्वत्व-दीर्घ- स्वादिध्वनिधर्मप्रतिविम्यदर्शनाच्च, तथा सिद्धान्तलेशसंग्रहादौ व्यक्तम् । एतेन-चित्सम्पर्काद् अहंकारज्ञातृत्वमपि व्याख्या- तम्: अध्यस्तचैतन्यतादात्म्यस्यैव ज्ञातृत्वरूपत्वात् । अयं च पक्षो नीरूपप्रतिविम्यायोगपक्षेण । अत्रापि-- ज्ञातृत्वमन्यधर्मोऽन्य- ब्राध्यस्थते, इति धर्माध्यासो न विवक्ष्यते, येन "संविदि वास्तव- ज्ञातृत्वानभ्युपगमादेव न तत्सम्पर्कादहंकारे ज्ञातृत्वम् , यहिगतस्ये- वौष्ण्यादेरयसि पहिसम्पर्कात् प्रतीतिः, अहंकारस्य त्ववेतनस्य ज्ञातृत्वासम्भवादेव सुतरां न तत्सम्पर्कादिह ज्ञातृत्वमित्यादिश्री- भाष्योक्तीनामुक्तपक्षनिरासपराणामवसरः स्यात्। एतेन-चिद्- भिव्यञ्जकत्वेनाहकारस्य ज्ञातृत्वमिति पक्षोऽपि-व्याख्यातः । चिदभिव्यञ्जकत्वं हि स्वान्तःस्थतया चिद्भासकत्वम् ; तच सत्यं चैतन्यस्याहंकारे प्रतिविम्बेनैव भवतीति प्रथमपक्षादविशेषः प्रति- भाति, तथापि विम्य-प्रतिविम्बपोर्भेद इति पक्षण प्रथमः पक्षा, तयोरभेद इति पक्षणायं पक्ष इति विशेपोऽनुसन्धेयः। प्रतिबिम्यो. पाधित्वं चाहंकारस्यादर्शादिवदतिस्वच्छत्वाद् उपपद्यते। स्वच्छत्वं हि प्रतिविम्यग्रहप्रयोजकम् , नाजडत्वम् । अन्यथाऽऽदर्शादेरपि जडत्वात् प्रतिबिम्बकथैवोच्छिद्यत । यद्यपि स्वयंप्रकाशा चित्, तथाप्यावृतत्वाद् अज्ञानेनाज्ञान निरासार्थमहंकारसम्बन्धमपेक्षते। यथाच स्वयंप्रकाशस्याप्यावरणाभिभवार्थमन्तःकरण-तवृत्तिसम्बन्धो निपतः, तथोपपादयिष्यते । इयान विशेष:--घटादिभानस्थले फादाचिस्को वृत्तिसम्बन्धः, फादाचित्कश्यावरणाभिभवः, ब्रामणस्तु ·श्रीभाष्यसमालोचनम् कादाचित्केन पृत्तिसम्बन्धेन मूलाविद्यानिवृत्त्या सार्वदिकावरणा- भिभवः। जीवचैतन्यस्य तु साक्षिरूपस्य यावदवह्मसाक्षात्कारं स्थूलरूपेण सूक्ष्मरूपेण वाहंकारोपहितत्वात् तत्प्रतिफलनाद्वा सार्व- दिक आवरणाभिभव इति। यद्यप्यहंकारसंविदोर्जडत्व-स्वप्रकाश- त्वादिना स्वभावविरोधो वर्तते, तथापि नायं विम्ब-प्रतिविम्वभावं विरुणद्धि; जलेऽपि सूर्यप्रतिबिम्यदर्शनान् । नहि जल-सूर्ययोः ख- भावैक्यम् ॥ एतेन-शान्तोऽङ्गार इवादित्यमहंकारो जडात्मफः । स्वयंज्योतिपमात्मानं व्यनक्तीति नयुक्तिमत्॥ व्यक्तृ-व्ययत्वमन्योन्यं न च स्यात् पातिफूल्यतः । व्यङ्ग्यत्वेऽननुभूतित्वमात्मनि स्याद् यथा घटे ॥ इति-प्रत्युक्तम् । रविकरनिकराणां स्वाभिव्यङ्ग्यकरतलाभिव्यङ्मयत्वदर्शनेन परस्पगभिव्य- ग्यत्याविरोधात् ॥ व्यक्तं चाधिक सिद्धान्तलेशसंग्रहे। आदित्याभिव्यङ्ग्य- जलाशय एवादित्यप्रतिविम्बदर्शनेन प्रकाशप्रतिविम्यस्थले सर्वस्त- दभ्युपगमात् । एतेन-करतलसन्निहिता आदित्यरश्मयो पहुलाः स्वयमेव स्फुटतरमुपलभ्यन्ते, इति करतलस्य तदाहुल्यमानहेतुत्वम् , नाभिव्यलकत्वमिति-परास्तम् ; वृक्षादिप्रतिहतादित्यरश्मीना याहु ल्येऽपि स्तुटतरमनुपलम्भेन करतलाद्यवच्छेदैनवादित्यरश्मीनां स्फुट- तरोपलम्भेन च करतलादीनामेवाभिव्यञ्जकत्वमित्यवश्यं स्वीकरणीय- त्वात्। यद्यपि-भाष्योक्तरीत्या नाहंकारेण संवित् संवित्म- फाशो पोत्पाद्यते; तदनुभवसाधनानुग्राहकत्वं तु वर्तत एच। सोऽप्यत्र यद्यपि नेन्द्रियसम्बन्धहेतुत्वेन, तथापि कल्मपापनयनेना- बिरुद्धः । कल्मषं चावावस्थाऽज्ञानमेव । अन्तःकरण-तत्परिणामान्य- सरापोषं झज्ञानं नाम, नतु केवलचैतन्यरूपज्ञाननिवर्त्यम् , येन संविदाश्रयत्वमज्ञानस्य विरुद्धम् । संभवति घन्तःकरण-ज्ञानान्यतरा- ज्ञानयोः चैतन्याश्रय-विषययोः समानाश्रयविषयकत्वम् ; उभयोरपि ·६४ श्रीमाध्यसमालोचनम् स्वोपहितान्यांविषयकत्वे सति स्वोपहितविपयत्वस्य तदनाश्रयत्वे सति तदाश्रयत्वस्य च सत्त्वात् ॥ एतेन-संविदाश्रयत्वं नाज्ञानस्य संभवति; ज्ञानसमानाश्रयत्वात, तत्समानविषयत्वाच्च । ज्ञातृभाव-ज्ञेयभावरहित ज्ञानम्। अतः साक्षिणि नाज्ञान भवितुमर्हति । यथाहि ज्ञानाप्रयत्वशून्यत्वेन घटादे ज्ञानाश्रय- त्वम, तथा ज्ञानेऽपि ज्ञानाश्रयत्वाभावेन नाज्ञानाअयत्वम् । संविदोऽज्ञाना- प्रयत्वाभ्युपगमेऽन्यात्मतयाऽभ्युपगतायास्तस्या ज्ञानविषयत्वामावेन ज्ञानेन न तद्गताज्ञाननिवृत्तिः । ज्ञानं हि स्वविषय एवाज्ञानं निवर्तयति, यथा रज्ज्यादौ । तथाच न केनचित् कदाचित संविदाभयमज्ञानमुच्छियते इत्यादि-परास्तम् ।। इयं पत्रादेतिनां प्रक्रिया-अन्तःकरणं तत्परिणामवृत्ति- विशेपो चाऽज्ञानविरोधि, नतु शुद्ध चैतन्यमज्ञानविरोधि । तथा- चान्तःकरणवृत्तेरन्तःकरणस्य वाऽज्ञानसमानाश्रयविपयकत्वमस्ति न- वेत्येतदृष्ट्याऽऽलोचनीयम् । तत्तु पूर्वोक्तप्रकारेण स्वोपहितान्या- विषयकत्ये सति स्वोपहितविषयकत्वं समानविषयकत्वम्,-विषय- पद आश्रयपद्प्रक्षेपेणोक्तमेव रूपं समानाश्रयत्वम्। यदा चैतन्या- फारा पृत्तिरुदेति चैतन्यदेशस्था च, तदा चैतन्यदेशस्थं चैतन्यविषयं चाज्ञानं निवर्त्यते, यदा तु न पृत्तिः, तदाऽज्ञानं चैतन्याश्रयविषयं वर्तते । अत्र सर्वत्र प्रत्यक्षस्थले विषयचैतन्य-अमातृचैतन्ययोवृत्तेरन्तः करणस्य वा पहिनिर्गमदारकलोलीभावेनान्तःकरण-विषय तदृत्तीनां समानाश्रयविषयत्वं तु सम्यगेमेव संभवति । तथाचान्तःकरणवृत्ति- यारा ज्ञातृभाषयोग्य एव चैतन्ये शूद्वेऽज्ञानं संमवति, घटादेस्तु चैतन्यावच्छेदकत्वाद् न ज्ञातृत्वं वर्तत इतिन दोपः । वस्तुतस्तु ज्ञाना- ज्ञानयोः समानविपयत्वमेवापेक्षितम्, नतु समानाश्रयत्वमपि । अन्यया घटादेर्शातृत्ववत् अज्ञातत्वमपि न स्यात् । साक्षिचैतन्य त्यन्तःकरणोपहितमेव, नतु शुद्धमिति सिद्धान्ते तस्याज्ञातत्वं नारैतिनोऽपि स्वीपर्यन्ति । एतेन--संविदोऽज्ञानानपत्वेनाभ्युपग- ·६५ . श्रीभाष्यसमालोचनम् ताया : ज्ञानविषयत्वाभावेन :- न तद्ताज्ञाननिवृत्तिरिति- निरस्तम्। न ह्यदैतिनः संचिद्रूपस्यात्मनो वृत्तिविषयत्वमपि न खी- कुर्वन्ति, किन्तु संविदिपयत्वम् । तदुक्तम्-"ब्रह्मण्यज्ञाननाशार्थ वृत्तिव्याप्यत्वमिष्यते" ॥ इति ॥ रज्ज्वादिस्थलेऽपि रज्ज्वायाकारा वृत्तिरेवाज्ञानविरोधिनी, नतु केवलं चैतन्यम् ; तत्तादात्म्यस्य या- वद्रज्जु सत्त्वेन सर्पभ्रमस्यैवाभावप्रसङ्गात्। तथाच सर्वत्र वृत्तेस्तद्- वच्छिन्नचैतन्यस्यैव वाऽज्ञाननिवर्तकत्वात् चैतन्यरूपज्ञानस्याज्ञाना- विरोधित्वाद् ज्ञानजन्यत्व-ज्ञातृत्व-ज्ञेयत्वादिव्यवहाराणां वृत्ति- तवच्छिन्नचैतन्यान्यतरविषयत्वेनैव निर्वाहात् संविदः संविधि- पयत्वाभावेन संविदाश्रयत्वाभावेन वाऽज्ञानाश्रयत्व-विपयत्वायोग- व्यवस्थापनमदैत्यभिमतवृत्तिपदार्थापरामर्श निवन्धनं नाद्वैतमतनि- रासायालम्॥ श्रीभाष्यकाराभिमतरीत्यैव यद्यद्वैतमतनिरासः, तर्हि नमस्ते- भ्यः विदुषां नोत्तरं वाच्यमिति। यथाचाज्ञानंसदसद्भधामनिर्वचनीयं ज्ञानप्रागभावव्यतिरिक्त भावरूपमेव किश्चिद् चैतन्याश्रय-विषयकम् , तथा-"आश्रयत्व-विपयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवला। पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः॥” इति संक्षेपशारीरकोक्त्यनुसारेण स्थापयिष्यते ॥ एतेन-ज्ञानप्रागभावरूपस्याज्ञानस्य ज्ञानोत्पत्तिविरोधि- त्वाभाव इत्यादि-परास्तम्। तदिदं सिंद्वं यदहंकाराभिव्यङ्ग्यत्वं न संविदो विरुद्धम् ; स्वात्मस्थतया तद्ग्राहकत्वात् । उपाधेः प्रति- विम्याभिव्यक्षकत्वं स्वात्मस्थतपा प्रतिविम्बग्राहकत्वेन, अन्यत्र तु न खात्मस्थतया। यथावस्थितपदार्थप्रतीत्यनुगुणस्वाभाव्यं हि ज्ञान- तत्साधनयोरनुग्राहकस्य । तथाच प्रदीपादिपु स्वाश्रयतयाऽभिव्यङ्- ग्याभिव्यजनाभावेऽपि नाहंकारस्प खात्मस्वतया संविदभिव्यञ्जकत्वं श्रीभाप्योक्तरीत्या विरुद्वम् । दर्पणादिपु तु न मुखादिव्यजकत्वमा- ६ ·१ ६६ श्रीभाष्यसमालोचनम् स्मस्थतया, "स्वात्मनि प्रतिविम्बमात्रग्राहित्वात् । अभिव्यनि- कास्त्वालोकादय एवेति युक्तम्, अत्र त्वावरणनिवृत्तिमात्रेणैवाभि- व्यञ्जकत्वव्यवहारात् स्वयंप्रकाशस्य चैतन्यस्य स्वत एवाभिव्यक्तन दर्पणादिसाम्यमिति न विरोधः ॥ एतेन-नचेह तथाऽहंकारेण संविदि तादृशदोपापादनं स्वयंप्रकाशायां सम्भवतीति-निरस्तम् ; दत्तोत्तरत्वात् ।। अतोऽन्तःकरणभूताहंकारस्थतया संचिद्रुपलब्धिस्संविदोऽन्तः- करणप्रतिविम्बभावेनैवावरणनिवृत्तिदारा सम्भवतीति नाहमर्थ- ज्ञातृत्वं कथमपि विरुद्धम् । इयमेव हि प्रणाली सांख्यैरपि मन्यते तत्त्वकौमुदीकारादिभिः, इति नेयमदै तिनामेवाद्वैतसमर्थनार्थमेव या कल्पना । सति चैवमहमर्थः खत एव न ज्ञाता, किन्तु ज्ञप्सितादा- त्म्यादिनैवेति ज्ञप्तिमात्रं प्रत्यगात्मा, न तु स्वतोऽहमर्थः एवेति सिद्धम् । प्रत्यक्त्वं हि स्वयंप्रकाशत्वमहंकारसत्त्व इव तमिंगमेऽपि ज्ञप्तिमात्रस्य न विरुद्धम् । एतेन-अहंभावविगमें तु"ज्ञप्तेरपि न प्रत्यक्त्वमित्युक्तमिति-परास्तम् ; ज्ञप्तिप्रत्यक्त्वं प्रत्यहङ्कारस्या- प्रयोजकत्वात्। आवृतं हि दीपादिकमन्यस्मा एव न प्रकाशते, नतु खस्मा अपि, इत्यहमर्थजीवदृष्ट्या प्रकाशार्थमेवावरणाभिभवापेक्षा॥ जीवस्त्वविद्याप्रतियिभ्यो वाऽन्तःकरणप्रतिविम्यो वेति यथायथं व्यवस्था। अस्ति हि सुपुप्त्याद्यवस्थायामहंभावापती- तावपि ज्ञप्तिमात्रप्रकाशेन ज्ञप्तिमात्रप्रत्यक्त्वम्। इयान् विशेषः- यत् सुपुप्त्यवस्थायामहंभावमात्रविगमः, नतु फारणशरीराज्ञान- विगमोऽपि, मुक्तौ तु कारणशरीरस्यापि विगम इति । सर्वथा तु ज्ञप्तिमात्रस्य प्रत्यक्त्वं ना?तिनां विरुद्धम् ॥ अत एच-"यदैतन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न यति" "न हि द्रष्टुईप्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात्" इत्यादौ दृङ्मा- प्रसत्यतावचनमुपपद्यते । अत्र द्रष्टुर्विज्ञानं न विपरिलुप्यत " , ·श्रीभाष्यसमालोचनम् इति श्रीभाष्यकाराणां मते सुपुप्त्यवस्थायां द्रष्ट्रादिभावेनाप्यात्मा वर्तत इति कल्पनायां "न याद्यं किञ्चन बेद नान्तरमि"त्यनुपपन्न स्यात् । अतश्च विज्ञातापि तत्र नास्ति, किन्तु द्रष्ट्रादिष्वनुवर्त- मानमेकरूपं चैतन्यमानं वर्तते, इति चैतन्यस्वरूपव्यतिरेकेण द्रष्ट्रादयो न वर्तन्त इत्येव खोकर्तव्यम् । तथाच"द्रष्टुर्दष्टेरि ति दृष्टिरूप- 2. द्रष्युरिति सामानाधिकरण्येनैवान्वेति। तथाच सुपुप्तौ विज्ञातृरूपं नास्तीति स्पष्टमवगम्यते। अत एव "सलिल एको द्रष्टे"ति वाक्यमप्यसङ्गचैतन्यमात्रमेव सुपुप्तौ वर्तत इति प्रतिपादयदुपपद्यते । श्रीभाप्यमते तु प्रकरणस्य प्रतीयमानार्थस्वारस्यभङ्गेनार्थान्तरं वक्त व्यम् । अस्तु वा कथंचनाहकारोऽपि सूक्ष्मरूपेण तदा, नतु तदा तद्रू- पेणात्मानुभवे प्रमाणमस्ति । 'मुखमहमखाप्सम्" इत्यादीनामुप- पत्तिस्तु.पूर्वमेव समालोचिता । एतेन तमोगुणाभिभवात् परागनुभवाभावाचाहमर्थस्य विविक्तस्फुट-- तप्रतिभासाभावेऽप्याप्रबोधादहमित्येकाकारेणात्मनः स्फुरणान् सुपुप्ता- वपि नाहंभावविगम इति-परास्तम् ; "प्राज्ञेनात्मना सम्परिप्वक्तो न ... बाय किचन वेद नान्तरमि"ति सुपुत्राविहंकारस्याप्यान्तरस्य भाननिपे- धेनाहंकारस्य सुपुमावस्फुटावभासकल्पनाया उक्तश्रुतिविरुद्धत्वात् ।। सुप्तोत्थितो : हि-"सुखमहमस्वाप्सम् देवदत्तः" इत्यहं- पदेन स्थूलशरीरमपि परामृशतीति तस्यापि हि सुपुप्तौ प्रकाश- कल्पनाप्रसङ्गः । तत्र यदि शरीरांशेऽनुभव एव, न स्मरणम् तहि अहङ्कारांशेऽपि न स्मरणम्, किन्त्वनुभव "एवेति सन्तुष्यताम् । सुप्तोत्थितो हि 'मामन्यं च नाज्ञासिपमि'त्यपि परामर्शादहंकार- मपि सुपुप्तौ नानुभवतीत्यवश्यमूरीकर्तव्यम् । तथाचेदानीमहन्तया प्रतीयमानोऽहं सुपुप्तावहंभावरहेऽपि प्रतीयत एव । तस्यैव तु सुखमस्त्राप्समित्यरंपदेन ग्रहणमपि न विरुद्धम् । उत्तमपुरुषप्रयोगो हि अहकार विशिष्टार्थविवक्षायामिव तदुपलक्षितार्थविवक्षायामपि सम्भवति-"अहं ब्रह्मास्मी" तिवत् ॥

·६८ श्रीभाष्यसमालोचनम् अङ्गीकृत हि श्रीभाष्यकारैरपि-मामिति वर्णाश्रमविशिष्टा-.. हमर्थप्रतिषेधो विवक्ष्यत इति । तथाच-प्रयोधावस्थायां प्रतीयमा- नोऽहमर्थः स्मर्ता सुषुप्तौ यदि नानुभूयते,.तर्हि किमित्यहङ्कारसम्ब- न्धशून्यरूपेणैव सुपुप्तो भासमान आसीत् , इदानीं तु स एवाह- रूपेण प्रतीयत इति कल्पनायामेव परमो विद्वेषः । प्रबोधकालीन- प्रत्यवमर्शस्य मतद्वयसाधारण्येऽपि ,विनैव प्रमाणं सुषप्तौ कथमहं- भावप्रतीतिः कल्प्यते । उपपादितं हि पूर्वम्-अहङ्कारोऽपि चैतन्ये कल्पित एवेति "अहङ्कारादेशात् पृथगारब्धात्मोपदेशप्रकरणार्थ- समालोचनेन । सुपुप्तौ चैतन्यमात्रव्यवस्थापका अदै तिनः सर्वथा नाज्ञातृत्वं चैतन्यस्य मन्यन्ते, . अविद्यापरिणामवृत्त्याश्रयत्वेन' ज्ञातृत्वं तु केचन मन्यन्त एव, केचन तु न मन्यन्ते। मतदयेऽपि नाहमर्थो ज्ञाता सुपुप्तौ भासत इति तु समानमेव । तथाच ज्ञान- साक्षित्वेनात्मा सुषुप्तावस्तीति स्वीकारेऽपि न विरोधः तत्र प्रथममते ज्ञातृत्वं वर्तत एवाविद्यावृत्त्या, द्वितीयमते त्वविद्याभासकत्वेनैव साक्षित्वं न ज्ञातृत्वेन। "साक्षाद् द्रष्टरि संज्ञायाम्" इति प्रथममत उपपन्नमेव, दितीयमते तु द्रष्टुपदेन दृग्रुपमेव विवक्ष्यते; प्रकाशकत्वसामान्यात् । साक्षी चार्य स्वयंप्रकाशमानो न. 'जाना- मोति प्रतीयते, येनाहमर्थ एव साक्षी स्यात् । नह्यात्मनेऽवभास- .मानत्वं स्वप्रकाशत्वमिति पूर्वमेवोक्तम् । तथाचाहंभावोऽप्या- त्मनोऽवस्थाविशेष एवं; धर्ममात्रं वा, नात्मस्वरूपम्, इति तदि- गमेऽपि मुक्तावविद्याया अपि निवृत्ती ज्ञानस्वरूपमात्रमात्माऽव. तिष्ठते, नतु ज्ञाताऽहमर्थोऽपि मोक्षे। यन्वनिवृत्तिरेव हि मोक्षो नाम, तत्र च यद्धस्प पन्धनिवृत्तीच्या प्रवृत्तिर्नानुपपना। अहं- फारोऽपि हि यन्ध एव, “भिद्यते हृदयग्रन्थिः" इत्यादिना तस्यापि निवृत्तिप्रतिपादनात् ॥ तयाचाहं मुक्तः स्यामितीच्छया मोक्षार्थप्रवृत्तिरपि कथं ·श्रीभाष्यसमालोचनम् ६६ -विरुद्वा ? मुक्तावप्यहंभावानुवृत्तौ तु मुक्तेः संसाराविशेषापत्तिः; मुक्तः, ' अज्ञत्व-संसारित्वादिविशिष्टः, अहंप्रतीतिविषयत्वात्, जागरिकादिजीववत्, इत्यनुमानप्रसङ्गात्। मुक्तावप्यहंप्रतीतेः सत्त्वाद् अस्यानुमानस्य विरोधस्तु न सम्भवति । अहंप्रतीतिविषयत्वं यज्ञ- स्वादी यथा प्रयोजकम्, न तथा तदभावे, इत्यप्रयोजकत्वशङ्काकल- कितत्वादिरुद्वानुमानस्य । : अज्ञत्वं हि स्वरूपाज्ञानम् , अन्यथा- ज्ञानं विपरीतज्ञानं वाऽहंप्रत्ययकाल एव जागरणे स्वप्ने च भवति, न सुषुप्ती, इति स्वरूपाज्ञानं, प्रत्यहंप्रत्ययो हेतुरेव । तथाच न प्रसञ्जकानुमानेऽप्रयोजकशङ्का समुन्मिपति । यथाच नाहंज्ञानमात्म रूपज्ञानम्, किन्तु ज्ञप्तिमात्रमेव प्रकाशमानम् , तथा पूर्वमेव निरू- पितम् , येन तद्विरुद्धत्वाद् अहंप्रत्ययेऽप्यज्ञत्वाद्यभावस्समापद्येत॥ बामदेवादीनामहंभावानुवृत्तिस्तु जीवन्मुक्तत्वात् तेषा- मिन्द्रादीनामिव प्रारब्धशेषतयाऽनुवर्तमान एवाहंभावेऽहङ्कारोपहित- चैतन्यस्य सर्वतादात्म्यमादायोपपद्यते, न त्वेतावताऽहमर्थएवात्मेति सिद्धधति। नहि वामदेवात्मनोऽहमर्थस्य सर्वतादात्म्यं सम्भवदु- क्तिकम् । कारणेन खलु कार्याणां तादात्म्यम् , इति सर्वोपादान- शुद्धचैतन्यस्यैव निष्कृष्टाहङ्कारस्याह मिति भानम् ; "शानदृष्ट्या 'तूपदेशो वामदेववत्" इति न्यायात् । तदुक्तम्-"अपिसंराधने सूत्रे शास्त्रार्थज्ञानजा प्रमा। शास्त्राप्टिमता नूनं वेत्ति पाचस्पतिः स्वयम् ।" इति ॥ श्रीभाष्यकाराणां मते हि शरीरवाचकानां पदानां शरीरिपर्यन्तत्वमिति सिद्धान्तानुसारेणारंपदेनाहंपदार्थ- वामदेव विशिष्टपरब्रह्मण एवाहंपदार्थत्वे 'मनुर्भवम्' इत्युत्तमपुरुष- प्रयोगो नोपपद्यते; क्रियाया अहह्मर्धासमानाधिकरण्यात् ।। वस्तुतस्तु-वामदेवेन मुक्तावस्थायां किमयं व्यवहारः कृतः, उत पद्धावस्यायाम् । मुक्तावस्थायां कर्मसम्यन्यत्तत्कृतशरीरा- भिमानादीनामभावाद् वामदेवात्मनो +- वामदेवपदेन ग्रहणा- ·म श्रीभाष्यसमालोचनम् सम्भवः, एवं मुक्तानां परमात्मस्वरूपसाक्षात्कारस्योपासनारूपस्य पुरुपकृतिसाध्यत्वेन केवलं. शास्त्रजन्यसाक्षात्कारस्य वामदेवीयस्य शास्त्रदृष्टित्वासम्भवः, - इति पुरुषकृत्यनपेक्षनिदिध्यासनाद्यङ्गक- श्रवणमात्रजन्यं ब्रह्मात्मभानमेव वामदेवादेः शास्त्रजन्यः साक्षात्कार इति वर्णनीयम् । सति चैवं स्वरूपचैतन्यमात्रस्याहारोपलक्षितस्या- विद्योपलक्षितस्य वा साक्षात्कारमभिप्रेत्यैव "अहंमनुरभवम्" इत्यादिवाक्यं प्रवृत्तम्, इति वामदेवादीनां ब्रह्मभावं प्राप्तानामपि माहम्भावसत्तायामियं श्रुतिः प्रमाणम् । यद्धावस्थायां तु न सार्वा- म्यज्ञानसम्भवः, नवा मुक्तावहम्भावानुवृत्तिसाधकता ॥ एतेन-"अहमेकः प्रथममासम्" इत्यादिवाक्यान्यपि- व्याख्यातानि शरीरविशेषणकतयाऽहंपदार्थप्रतीत्यामेव-अहं गच्छामीत्युत्तमपुरुपयोगः, नतु मद्विशिष्टं गच्छामीत्यह- मर्थविशेषणतायामपि, इति न त्वमहमादिपदैरहमर्थविशिष्टपरमा- त्मनो योघः संभवति । नहिसर्वदाऽऽत्माऽहंप्रत्ययेनैवविपयीफियते, जीवात्मादितत्पद्- सामानाधिकरण्ययोग्यैरपि. प्रथमपुरुषान्तक्रियासमानाधिकर- गैर्व्यवहारदर्शनात् । तथाचाहमर्थस्यैव जीवत्वे तस्य सुपुप्त्यादा वहंपदासंस्पर्शेनैवोपदेशोऽसङ्गतः स्यात् । ततश्चापदार्थस्यैव जीवस्यात्मचैतन्यादिरूपमहरूपमिति रूपये संसारावस्था- यामहरूपम्, तस्य सर्वैर्भेदप्रत्ययश्च, असंसारावस्थायां तु नाहं- रूपम्, सर्वतादात्म्यं च, इति वामदेवादीनां चैतन्यरूपेणैव सर्वता- दात्म्यम् , संसारावस्थायां चैतन्यांशमात्रमादायात्मशब्दवत्, इति असंसारावस्थायामहंपदेन चैतन्यांशमादाय व्यवहारोन विरुद्धः ।। एतेन-"हन्ताहमिमा:" "पतु स्यां प्रजायेय" "यस्मात् क्षरमतीतोशमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥" "अहमात्मा गुडाकेश" "नत्वेवाहं जातु , ·" . श्रीभाप्यसमालोचनम् नासम्". "अहं कृत्स्नस्य जगतः, प्रभवः प्रलयस्तथा।" "मत्तः सर्व प्रवर्तते।" "तेपामह समुद्धर्ता मृत्यु-संसारकारणात् ।" "अहं पीजप्रदः पिता" "वेदाह समतीतानि ।" इत्यादौ ब्रह्मण्य- हंशब्दप्रयोगस्तु "क्षेत्रज्ञ चापि मां विद्धि" इत्यादिवाक्यसिद्ध- जीवब्रह्माभेदप्रयोजकस्वरूपचैतन्यमानस्वरूपस्य स्वोपाधिसमष्टि- मायायुपहितस्येवेश्वरस्य व्यष्टिमायाद्युपहितस्यापि स्वीकाराद् अद्वैतमतदृष्टया । व्यष्टि-समष्टयोद्यप्टि-समष्टयुपहितयोश्चाभेद- स्थापि विद्यमानत्वाद् न विरुद्धः ॥ श्रीभाष्यमतेऽपि-चिदचिच्छरीरकत्वेनैव - ब्रह्मणोऽहंपदेन ग्रहणम् , नतु स्वरूपतः; तस्यान्तर्यामिणः चिचिच्छरीरकस्य स्वरूपतः पृथग् ग्रहणपरेपु वाक्येपु फुत्राप्यहंशब्देन व्यवहारा- दर्शनाद् .यावदहमर्थसम्बन्धमेवाहंत्वेन व्यवहारः, इंति सर्वदाऽहंमत्ययविपयतयैवेश्वरप्रतीतिः । न केवलम्-"अथात आत्मादेशः" इति प्रकरणसमालोचनेनाहंकारस्यानात्मत्वम्, किन्तुः “महाभूतान्यहंकारो युद्धिरव्यक्तमेव च।" इति स्मृतावपि भगवता क्षेत्रमध्येऽहंकारस्योपदेशसमालोचनेनापि। अहंखरूपमेवा- हंकारपदार्थः, न त्वहंवरूपातिरिक्तोऽहंकार इति हि-“अथातोs- हंकारादेशः" इति अहंकारशब्देनाहंकारोपदेशं प्रक्रम्य-"अह- मेवाऽधस्तादहं दक्षिणतोऽहमुत्तरतोऽहमेवेदं सर्वमि" त्यहंशब्देनैवा- हंकारोपदेशाद् अहंकारस्यैवाहरूपम्, नत्वात्मन इति स्पष्टमवगम्यते। अत एवा"थात आत्मादेशः" इति प्रकम्य-आत्मैवाधस्तादात्मैवो- परिष्टादि'त्युत्तरवाहमपरामर्शेनैवात्मशब्देनैवात्मोपदेश उपपद्यते॥ एतेन स्वरूपोपदेशेषु सर्वेष्वहमित्येवोपदेशात् तथैवात्मस्वरू- पप्रतिपत्तेश्चाहमित्येव प्रत्यगात्मन. स्वरूपम् , अव्यापरिणामभेदस्या- इंकारस्य क्षेत्रान्तर्भावो भगवतैवोपदिश्यते, स त्वनात्मनि देहेऽहंभाव- करणहेतुत्वेनाहंकार इत्युच्यते । मस्य स्वहंकारस्याभूततद्भावे विप्रत्यय- A ·श्रीभाष्यसमालोचनम् मुत्पाद्य व्युत्पत्तिद्रष्टव्या । अयमेवाईकार उत्कृष्ट मनावमानहेतुगर्वापर- नामा हेयतया शास्त्रेपु. प्रतिपाद्यत इत्यादि-परास्तम् ; अहम एवा- हंकारपदेनोपदेशस्योपपादनात् ।। तथाचानात्मन्यात्मबुद्धेरविद्यात्योक्तिरप्यत्रैवानुकूला; अ- हंकारात्मनोः . परपराध्यासेनात्मनोऽहमर्थत्वभ्रमस्यैवोक्तवाक्येना- विद्यात्वयोधनात्। एतेन-शरीराद्यध्यासोऽपि-व्याख्यातः: अहंकाराधारे चैतन्य एव शरीराध्यासेनैकचैतन्योपाधित्वेन शरीरेऽ- प्यहंमत्ययोपपत्तेः। एतेन तत्र ज्ञातृत्वाध्यासोऽपि व्याख्यातः । इति “ज्ञप्तिमात्रस्यात्मत्वे शरीरे ज्ञप्तिमात्रप्रतीतिः स्यादित्यपि -परास्तम् । तस्माद् ज्ञप्तिरात्मा, नाहमर्थो ज्ञाता॥ अंतः प्रत्यक्षसिद्धत्वादुक्तन्यायागमान्वयात् । 'अविद्यायोग- तश्वात्मा ज्ञाताऽइमिति निर्णयः ।" इति तु न विकल्पासहः । प्रत्यक्षा-' दीनां सांसारिकजीवगोचरत्वेन मुख्यात्मपरत्वाभावात् ।। तदेवमहं जानामीतिप्रत्ययस्य भ्रमात्मकत्वाद् न तत्मत्यय- चलेनाहमर्थात्मत्वं वक्तुं शक्यते, इति संविदेवात्मेति सिद्धम् ॥ युक्तं चैतत्-यतो दोपमूलत्वेनान्यथासिद्धिसंभावनया सकल- भेदावलम्बिप्रत्यक्ष शास्त्रयाध्यत्वाद् न प्रमाणम् । दोपश्चातानादि-. भेद्यासनैय। यथा काच कामलादीनां याधज्ञानान्यथानुपपत्त्या दोपत्वं निर्धायते, एवमत्रापि शास्त्रेण निविशेषवामप्रयोधनिश्चये तदनन्तरमननुवर्तमानत्वाद् दोपत्वं भेदवासनाया निश्चीयते । अत्र दोपाणां पाघज्ञानेनोत्पत्यनभ्युपगमाद् दोपजन्यत्वस्य निर्विशेष- पोचनिश्चयेऽभावाच नोत्पत्तावन्योन्याश्रयः । एवं निर्विशेषवस्तुबोध- निश्चयं प्रति भेदवासनाया दोपत्वनिश्चयस्यानपेक्षणात् शास्त्रस्य निविंशेपवस्तुयोधकत्यस्य स्वनः सिद्धत्याच नान्योन्याश्रयः । शास्त्र- . स्थापि भेदवासनामूलत्वं भेदपरशास्त्रांश एव, न निविशेष- शास्त्रांशेऽपि; निर्विशेषशास्त्रार्थस्यायाचितत्वेन तत्र स्वरूपतोऽविद्या- .

·-- भाप्यसमालोचनम् ७ मूलत्वेन मिथ्यात्वेऽपि विपयतोऽयाधितत्वेन भेदवासनामूलकत्वा- भावात् । प्रामाण्याप्रामाण्ये हि विपयतोऽबोध-याधावादायैव । पाधज्ञानेन हिंदोषमूलकत्वावधारणम्, न तु दोपमूलकत्वेन याधाव- धारणम् ।व्यक्तं चैतत्शायरे भाष्ये। अतोनान्योन्याश्रयगन्धोऽपि । तथाच ब्रह्मनिर्विशेषत्वस्य शास्त्रावगतस्य प्रमाणान्तरेणावापाद् न तदंशेऽपामाण्यम् । अत एव सचिशेपवाक्यान्यपि व्याख्यातानि%3B प्रमाणान्तरमाप्तविशेषांशानुवादेनोपक्रमायवगततात्पर्यवन्निविशेप- वाक्यप्रामाण्यवाधे तेपामसामर्थ्यात् । तथाचाविद्यामूलमपि शास्त्रं भेदाविषयक वस्तुगत्या भेदनिरासपरं वा भेदवासनामूल- मिति कल्पनं न संभवति; भेदावलम्पिज्ञानस्यैव भेदवासनामूल- स्वात् । सर्वेषां प्रमाणानां प्रमेयानां चाविद्यापरिणामत्वेन तन्नि- मित्तकत्वेन वाऽविद्यारूपदोषमूलत्वे समानेऽप्रामाण्यप्रयोजकं दोपत्वं भेद्वासनाया एवेति स्वीकाराद् भेदवासनारूपदोपमूलं प्रत्यक्षं तदमूलकशास्त्रापेक्षया दुर्घलमित्येवापच्छेदन्यायेन स्वीकर्तव्यम् । 'तदयं निष्कर्षः-पुरुषदोपमूलकत्वेनाप्रामाण्यम् , भेदवासवतु पुरुष- दोषः, नतु मूलावियेति। इदमेवाभिप्रेत्योक्तं भामत्यादौ-असं- भांवितपुरुपदोपं शास्त्रं प्रबलमिति ॥ - एतेन-दोपमूलत्यशाने सति परत्वमकिञ्चित्करम्; रज्जुसर्पादिज्ञान-- निमित्तभये भ्रान्तोऽयमिति परिज्ञानेन केनचिद् नायं सर्पो मा भैपीः इत्युक्तेऽपि हि भयानिवृत्तिदृश्यते । किं कारणम् ? तत्र दोपमूलत्वसं- शयात् , शास्त्रं तु अवणवेलायामेव दोपमूलमिति ज्ञातम्, इति फथं तस्य वाधकत्वमिति-परास्तम्॥ शास्त्रस्य निर्विशेषपरस्य भेदवासनामूलकत्वस्य श्रवणादिदशायां ज्ञानम्-किं श्रवणकाल एव सविशेपपरमिति ज्ञानाद् मन्यते ? उताविद्यामूलकत्वावगमात् ? आये याधः, द्वितीयेऽकिश्चित्करता। संभाव्यमानदोपं प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षान्तरसाम्येनानुमीयते, असं- १० F ·कालत्रयाबा भाष्यसमालोचनम् भाव्यमानदोपं शास्त्रमित्यपि संभावनामूलपुरुपतन्त्रत्वाभावेन तद्- र्थस्य शास्त्रान्तरेण तत्समानयोगक्षेममामाण्यकेन विषयावाधाद् निर्णीयते, 'इति प्रत्यक्षे संभावितदोपत्वादिग्राहकाभावशङ्कापि श्रीभाष्यकाराणां नात्रावसरति ।। तदयं निष्कपः प्रामाण्यं त्रिविधम् -प्रातिभासिकं व्यावहारिक पारमार्थिकमिति । यावत्यतिभासमयाधितार्थविषयकत्वेन प्रथमम् , व्यवहारकालाबाधितार्थविषयकत्वेन द्वितीयम् , पितार्थविषयकत्वेन तृतीयम् । आद्यं रज्जुसर्पादिज्ञानस्य, द्वितीय घटादिज्ञानस्य, तृतीयं ब्रह्मज्ञानस्य । मिथ्यात्वेनानिश्चीयमानार्थ- विषयकज्ञानत्वं साधारणं लक्षणम् । तत्राद्य द्वितीयौ वृत्त्यवच्छिन्न- चैतन्यानाम् , तृतीयं त्वखण्डाकारवृत्तिमात्रस्य । व्यवहारकालोनाम ब्रह्मसाक्षात्कारपूर्वक्षणः। तथाच शुक्तिज्ञानपूर्वक्षणपर्यन्तं शुक्ति- रजतज्ञानस्य, ब्रह्मसाक्षात्कारपूर्वक्षणपर्यन्तं घंटादिज्ञानस्य, ब्रह्म- साक्षात्कारक्षणे ब्रह्माकारवृत्तेश्च प्रामाण्यम् । तत्र प्रत्यक्षादीनां सविशेषवाक्यानां शब्दरूपाणामपि व्यावहारिकं प्रामाण्यं नादै- तिनोऽपि वारयन्ति, यतस्तेषां दोपमूलत्वम् । ब्रह्मसाक्षा- कारस्य दोपमूलत्वं तु ब्रह्मवाधकप्रमाणान्तराभावाद् न निर्धार्यते, इति विपयनो ज्ञानस्य वाध्यत्वं नास्ति। निर्विशेषज्ञानं तु ब्रह्म- साक्षात्कारेण तस्यापि पाधाद् मिथ्यैव । यत्र तु निर्दुष्टपुरुपान्तरा- गोचरगुहासु वसतस्तै मिरिकजनस्याज्ञातस्वतिमिरंदोपस्य सर्वस्य तिमिरदोपाविशेषेण विचन्द्रादिज्ञानमविशिष्टम्, तत्र पाधकज्ञानं ब्राह्मज्ञानमेव स्यात् । यावत्तु तद् न भवति, तावद् जलौष्ण्यज्ञानवद् व्यावहारिकमेव तत्र प्रामाण्यम् , अवस्थाज्ञानानामपि मूलाविद्या- परतन्त्रत्वाद् मूलाविद्यानिवृत्तौ निवृत्तिन विरुद्वा हयमेव नीतिब्रह्म- "साक्षात्कारपूर्वक्षगरज्जुसादिज्ञानविपयेऽपिसोझर्तव्या। तथाच- मममातिरिक्तममायाध्यत्वं प्रातिभासिकत्वम्, ब्रह्मप्रमामात्र- ·. भाष्यसमालोचनम् पाधितत्वं व्यावहारिकत्वम् , उभयावाध्यत्वं पारमार्थिकत्वं विषय- स्येति तत्त्वम् । इदमत्रालोचनीयम्-यद् मिथ्याभूतेन शास्त्रेण सत्यस्य ब्रह्मणो योधो भवति, नवेति ॥ तत्र श्रीभाष्यकारा अन्ये च द्वैतिनो मन्यन्ते यद् मिथ्याभूतात् शास्त्राद् न ब्रह्मणः सत्यस्य बोधः संभवति । अनधिगताबाधि- तार्थविषयक ज्ञानं खलु प्रमा । तत्र ज्ञानस्य भ्रमत्वं प्रमात्वं च वाधितविषयकत्वेनाबाधितविषयकत्वेन च भवति । बाधिनविपय- कत्वं च भ्रमस्य न केवलं विपयतः, किन्तु स्वरूपतोऽपि मिथ्यात्वेनैव भवति, अत एव रजतायाकाराविद्यकवृत्तिस्वीकार उपपद्यते । तथाच ज्ञानस्य समानसत्ताकार्थविषयकत्वमपेक्षितम् , इति यथा घटस्य व्या- वहारिकत्वे घटज्ञानस्य व्यावहारिकत्वम्, यथाच रजताकारवृत्तेराविद्य- कत्वेन प्रातिमासिकत्वे रजतस्य प्रातिभासिकत्वम् , एवं ब्रह्मज्ञानस्यापि व्यावहारिकत्वे ब्रह्मणोऽपि व्यावहारिकत्वमेव स्वीकर्तुमुचितम् । सति चैवम्-प्रमाणजन्यं ज्ञानं प्रमैव, दोपजन्यं तु भ्रम एवेति नियमोऽपि सुरक्षितो भवति । व्यावहारिकेण शास्त्रेण पारमार्थिकब्रह्मज्ञाने स्वीक्रिय- माणे ज्ञानं व्यावहारिकम् , प्रमेयं पारमार्थिकम् , इति पूर्वोक्तनियमभङ्गःसमा--...' पतति ॥ तथाच प्रयोगः-ब्रह्म, मिथ्या, अविद्यावत्सम्बन्धिज्ञानविषय- त्वात् , प्रपञ्चवत् ; ब्रह्म, मिथ्या, ज्ञानविषयत्वात् , प्रपञ्चवत्, प्रह्म, मिथ्या, असत्यहेतुजन्यज्ञानविपयत्वात्, प्रपञ्चवदेवेति ।। इदमत्र तत्त्वम्-नाये नियमः-यद् ज्ञान-तदिपययोः सम- सत्ताकत्वमिति । शशशृङ्गाद्याकारवृत्तेर्विकल्परूपाया व्यावहारि- कत्वेऽपि तद्विपयस्यासत्त्वेन समसत्ताकत्वाभावात् । यदि च विपयो दिविधः-फलव्याप्यो वृत्तिव्याप्यश्च । तत्र फलव्याप्यस्यैव विप- यस्य ज्ञानसमसत्ताकत्वम्, वृत्तिव्याप्यस्य तुं नायं नियमः, इति शशशृङ्गादीनां केवलवृत्तिव्याप्यत्वाद् नोक्तनियमभङ्ग इति मन्यते, तहिं ब्रह्मणोऽपि न फलव्याप्यत्वम्, किन्तु पृत्तिव्याप्यत्वमेव, इति केवलाखण्डाकारवृत्तावहारिकत्वेऽपि न ब्रह्मणोऽपि व्यावहा- रिकत्वमापयेत । भ्रम-प्रमान्यतरविपर्यस्यैव तत्समसत्ताकत्वात् शश- ·भाष्यसमालोचनम् शृङ्गादिज्ञानस्य च भ्रम-प्रमावहिभादि “नोक्तनियमङ्गः, ब्रह्मज्ञानं तु ममैव, अन्यथा ब्रह्मणोऽप्रामाणिकत्यापत्तः, इति तत्समसत्ताकत्वं ब्रह्मणः स्वीकर्तव्यमिति चेत्, नहि वयम्-शुद्धस्थ ब्रह्मणः प्रमेयत्वं खीकुर्मः ; उपहितस्यैव तदिपयत्वात् , शुद्धं तु स्वप्रकशत्वात् स्वत एच सिद्धम्, इति वेदान्तजन्याया वृत्तेरिवोपहितस्यापि व्यावहा- रिकत्वस्यैव स्वीकारात् पारमार्थिकत्वस्यास्वीकारात् शुद्धब्रह्म- मिथ्यात्वानुमानप्रयोगास्सर्व एवाप्रयोजकाः ॥ नहि शुद्ध ब्रह्माविद्यावQत्पन्नज्ञानविषयः. अखण्डाकारवृत्ति- क्षण एवाविद्याया नष्टत्वेनाविद्यांवनुत्पन्नज्ञानविषयत्वस्योपहितेऽ- प्यसंभवे का कथा शुद्धब्रह्मणोऽविद्यावदुत्पन्नज्ञानविषयत्वे ? तथाच प्रथमानुमाने हेत्वसिद्धिः, एवममिथ्याभूतशशशृङ्गादीनामविद्या- वदुत्पन्नज्ञान विषयत्वेनं तत्र व्यभिचारः, यदि ज्ञानाज्ञानयोः समान- विपयकत्वनियमात् स्वविपयाविद्यावदुत्पन्नज्ञान विषयत्वमेव हेतु-." तया विवक्ष्यते, शशशृङ्गादिविपयं त्वज्ञानमप्रसिद्धमिति न तत्र व्यभिचारपसक्तिरिति मन्यते, तर्हि-"आश्रयत्व-विषयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवले" तिवचनानुसारेण प्रपञ्चस्याप्यज्ञानवि- पयत्वोभावेन स्थविषयाज्ञानवदुत्पन्नज्ञानविपयत्वं न दृष्टान्तसाधा- रणम् , इति दृष्टान्ते हेत्वसिद्धिः।। वस्तुनस्तु-प्रपञ्चमिथ्यात्वे पाध्यत्वमेय तन्त्रम्, न त्ववि- धावत्पन्नज्ञानविषयत्वमित्यप्रयोजकत्वशङ्कापि दुरपहवैव। किं च ज्ञानविपयत्वपदेन किं केवलपृत्तिविषयत्वं मन्यते? उत वृत्त्यवच्छि- न्नचैतन्यविषयत्वम् । अधवा चैतन्यमात्रविपयत्यम् ? तनाये तुच्छे व्यभिचारः, दितीय-तृतीययोः पक्षेऽसिद्धिा, चैतन्यस्य वृत्तिमात्र- विषयत्वात्, चैतन्यस्प चैतन्यविषयत्वाभावाच ॥ पतेन-दितीयोऽपि हेतुाख्याता; ब्रमणो ज्ञानरूपत्वेन ज्ञान- पिपपत्यानङ्गीकारेण प्रपश्यस्याज्ञानाविपपस्य वृत्तिविपपत्यानगी- ·, भाष्यसमालोचनम् । कारेण च पक्ष-दृष्टान्तयोhत्वसिद्धः, अप्रयोजकत्वात्, शश- शृङ्गादौ व्यभिचारात्, “याध्यत्वेन सोपाधिकत्वात्, ब्रह्म, न मिथ्या, अविद्यापरिणामत्वाभावादिति सत्मतिपक्षानुमानात्, "सत्यं ज्ञानमि" ति श्रुतिवाधितत्वाच ॥ भत्रोद्भाविता उपाधि-सत्प्रतिपक्ष-याधा पूर्ववोत्तरत्रापि योज- नीयाः । असत्यहेतुजन्यज्ञानविषयत्वं तु न विषयमिथ्यात्वप्रयोज- कम्, धूलीपटले धूमभ्रमेण वहिप्रमाया दर्शनेनोक्तप्रमाविषये वह्नौ व्यभिचारात्, प्रतिविम्बेन ज्ञायमाने 'विम्बे,. आरोपितहस्व- दीर्घत्वादिविशिष्टवर्णज्ञानजन्यज्ञानविषयपारमार्थिकार्थे, खाप्नस्त्री- जन्यज्ञानविपयसमृद्धयादौ च व्यभिचारोऽनुसन्धेयः। सर्वेषु हेतुपु विषयत्वेनैव मिथ्यात्वनिर्वाहे व्यर्थविशेषणतापि, इति भामत्यनुया- " पिनः॥ विवरणानुसारिणस्तु-शुब्रह्मणोऽपि वृत्तिविषयत्वं वर्तत एव; तथापि केवलवृत्तिविपयत्वं पूर्वोक्तविधया तुच्छसाधारण्याद् न मिथ्यात्वप्रयोजकमित्यादि पूर्वोक्तमेवानुसन्धेयम् -इति ॥ इदमत्रालोचनीयम्-यत् कीदृशं मिथ्यात्वं प्रपञ्चदृष्टान्तेन साध्यते, ब्रह्मव्यतिरिक्तमपञ्चमिथ्यात्वमपि दृष्टान्तगतं केन वा हेतुना साध्यते चेति। यद्यदै तिनां दृश्यत्व-जडत्व-परिच्छिन्नांशित्वादिहेतु- भिरेव तन्मित्थ्यात्वानुमानम् , तर्हि ब्रह्मव्यतिरिक्तप्रपश्चमिथ्यात्वप्र- योजकत्वं तेपामेव; नोक्तानां हेतूनाम् । मित्थ्यात्वंतुखसमानाधिक- रणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् , अधिष्ठानज्ञाननिवर्त्यत्वम्, खात्य- न्ताभाववत्येव प्रतीयमानत्वं च ब्रह्माधिकरणाधिष्ठानयोरः प्रामाणिकत्वेनाप्रसिद्धचा ब्रमणि बाधितम् ; फचिदप्युपायौ सत्त्वेन प्रतीत्यनहत्वमसत्त्वम्, तद्भायः सत्वमिति हि सदसत्स्वरूपं सदसदिलक्षणत्वघटकं निरुच्यतेऽद्वैतिभिः । तथाचोक्तधिसत्त्वा- भावासत्त्वामावोभयरूपमिथ्यात्वसाधनं यदि ब्रह्मणि विवक्ष्यते,तहिं .

·भाष्यसमालोचनम् सद्रूपब्रह्मतादात्म्यमिव प्रपञ्चे ब्रह्मणि ब्रांतादात्म्यं साध्यत इति वक्तव्यम् । तत्रापि स्वस्यैव स्वाधिष्ठानत्वस्यासंभवाद् बाधः। सद्भिन्नत्वं तु प्रमाणसिद्धभिन्नत्वं शास्त्रममाणसिद्ध तत्र बाधितमिति सर्वसंप्रतिपन्नम् । तथाच दोषमूलत्वेऽपि शास्त्रस्य तज्जन्यज्ञानविषयो ब्रह्म मिथ्येति साधनं म क्षोदक्षमम् ।। परमार्थतस्तु-दोषतया दोषजन्यज्ञानविपयत्वमेव सर्वत्र मिथ्या- त्वप्रयोजकंदृष्टम्।सचदोषो यत्र तज्जन्यज्ञानस्य बाधितत्वम्, तत्रैव दोष इति मन्यते । नहि काच-कामलादिजन्यं काच-कामलादिज्ञान- मपि भ्रमः । तथाच वेदान्तजन्याखण्डाकारवृत्तेरप्यविद्याजन्यत्वेऽपि तद्विषयब्रह्मणोऽयाधाद् नाविद्या तत्र शास्त्रे वा दोपत्वेन हेतुः, किन्तु केवलमुपादानत्वेनैवीं यदपगमे पन्निमित्तं ज्ञानं वाध्यते, स एव दोपो नाम । ब्रह्मज्ञाननिमित्तापगमेऽपि नेदं ब्रह्मेति बाध- कज्ञानाभावाद् नाविया ब्रह्मज्ञानं प्रति दोपविधयाऽपि हेतुः । तथाचाविद्याया उपादानत्वं दोपविधया निमित्तत्वं च विपय- ज्ञानयोरुभयोरपि बाधितत्व एव, अन्यथा तु केवलनुपादानत्व- मात्रम् । तदुक्तं वेदान्तपरिभाषायाम्-"दोपसहकृताविद्या रजताकारेण तदाकारवृत्त्याकारेण च परिणमते' इति । विशेपग्रहपतिवन्धकत्वं हि दोपत्वंकाचादीनाम् ।अखण्डाकार- वृत्तिदशायां तु निविंशेपब्रह्मणो विशेपस्याप्रसिदया दोपविधया न तत्कारणत्वं सांप्रतम् ॥ सति चैवम् यथा दोपरहितपुरुषान्तरशून्यगुदासु बसतोऽज्ञातस्खति- मिरस्य सर्वस्य तिमिरदोषाविशेषेण जायमानद्विचन्द्रादिक्षानस्य वाधक- प्रत्ययाभावेऽपित्तद्शानं मिथ्यच,दोपो यथार्थज्ञानहेतुः, तथा ब्रह्मज्ञानमप्य- विद्यामूलत्वेन याधफज्ञानरहितमपि स्वविषयेण प्राणा महेव मिथ्येति- श्रीमाप्योतिरपि प्रमशानेऽप्यविद्याया दोपविधया कारणत्वमभिप्रयन्ती- निरस्ता; निमिरादौनामिव द्विचन्द्रादितानशायामसण्डाफारवृत्तिदशायाम- ·भाष्यसमालोचनम् ७६ विद्याया विशेषग्रहाप्रतिबन्धकत्वेन हि न दोपत्वम् । तिमिरापगमे तत्रे- वानाविद्यापगमे न हि बाधकप्रत्ययो विद्यते, घटादिज्ञानेपुत्वविद्याया दोपविधयाऽपि कारणत्वाद् न स्वरूपत; किन्तु विषयतोऽपि मिथ्यात्व. ' मिति त्वन्यदेतत् । इदं तु विवरणमतेन ।। भामतीमते तु यत्राविद्याया व्यावहारिकादिप्रपञ्चज्ञानेऽपि नि- मित्ततयैव कारणत्वं विशेषग्रहप्रतियन्धकत्वेन, तत्राखण्डाकारवृत्तः केवलमन्तःकरणपरिणामत्वेनाविद्याया निमित्ततया तत्र कारणत्वेऽपि शुद्धचैतन्याविषयत्वादुपहितविषयत्वस्यैव स्वीकाराच अविद्यारूप- दोपमूलत्वेऽपि न विरोध इति पूर्वमेव विवेचितम् । विषयरूपेणापरि- णम्य वृत्तिमात्ररूपेण परिणामोऽन्यत्र विकल्पाख्यवृत्तौ दृष्टः, इति नाविद्यापरिणामवृत्तिविपयत्वं विषयबांधं विनानोपपद्यत इति संभ- वति । तथाचासत्यशास्त्रजन्यज्ञानविपयत्वेऽपि ब्रह्मणो न मिथ्या- • त्वम्; शतशो व्यभिचारात् ॥ एतेन-असत्यहेतुजन्यज्ञानविपयत्वस्य न कुत्रापि व्यभिचारः सत्यस्य माया-विप-मन्त्रीपधिज्ञानस्यैव प्रोति-भयादिहेतुत्वात,सत्यस्य रज्जुसदि ज्ञानस्यैव भयादिहेतुत्वात् , शङ्काविपयुद्धरेव सत्याया मरणनिमित्तत्वात्, सत्यस्य प्रतिविम्बज्ञानस्य बिम्यमुखगतविशेषप्रतिपत्तिकारणत्वात्, रैसा- यां वर्णबुद्धेरेव सत्याया वर्णप्रतिपचिहेतुत्वात्, रेसागवयसाश्यस्यैव च सत्यस्य गवयवुद्धिप्रयोजकत्वाच । नहि कुत्रापि मिथ्याभूतस्यार्थक्रिया- फारित्वं दृष्टम् ; हस्त्यादीनामभावेऽपि सत्या युद्धयस्तु भवितुमर्हन्त्येव; घुद्धीनां सालम्बनत्यमावनियमात् । अर्थस्य प्रतिभासमानत्वमेव साल- म्वनत्वेऽपेक्षितम्, स तु याधितोऽमत्यबदवसीयते। अयाधिता हि बुद्धिः सत्यवेत्यादिश्रीभाष्योक्ति:-परास्ता ।। पाधितेनाप्पयन ज्ञानस्य सालम्पनत्वेऽपि ज्ञानत्वेनार्थ- मियाकारित्वे सर्वेषां भ्रमाणां ज्ञानत्वाविशेपेण सर्पज्ञानाद् रजताधिप्रवृत्तः, रजतज्ञानाद् भीत्यादेश्व फलस्यापत्या तत्तदिपय- फत्येन ज्ञानानां कारणत्वे वक्तव्ये विपयाणामपि कारणत्यावश्य- फत्वेनासत्यस्याप्यर्थ मियाकारित्वं नियतमूरीकर्तव्यम् । विपयाणां , ·८० भाष्यसमालोचनम् परिचायकत्वेनोपाधित्वमेव, नतु कारणत्वमितिं स्वीकारेऽपि ज्ञान- विषययोस्समसत्ताकत्वनियमः परित्यक्त एव श्रीभाष्यकारैरपि;यतो विपयवाघेऽपि ज्ञानसत्यता खोक्रियते । यदि त्वभ्युपगमवादेन विषयमिथ्यात्वम् ,"तहिं कथमविशेषात् तविषयज्ञानस्यापि न मिथ्यात्वमम्युपगम्यते; भ्रमस्थले .हि विषय इव तदाकारावृत्तिर- प्यविद्यापरिणामत्वाद् मिथ्यैवेति खल्वदै तिनां मतम् । विषयमा- प्रारोपवादिनोऽप्येकदेशिनो विपयस्यापि कारणत्वं तु मन्यन्त एवेति कथमभ्युपेत्यवादेऽप्यपुजरतपीन्यायाश्रयणम् ?. तथाचासत्यहेतुजन्य- ज्ञानविषयत्वं कथं 'ब्रह्मणो मिथ्यात्वं साधयिष्यति ? विषमसत्ता- केन सर्पादिना रज्जुसर्पज्ञानादेरिव पारमार्थिकन विपमसत्ताकेन च ब्रह्मणा ब्रह्मज्ञानस्यापि सालम्बनत्वसिद्धया तद्विषयत्वस्य मिथ्यात्वप्रयोजकत्वाभावात् । यथाच-ब्रह्मणो मिथ्यात्वे शून्य- वादापत्तिरूपप्रतिकूलतर्कस्य सत्त्वादप्रयोजकत्वम् , तथाऽदैतसिद्धौ व्यक्तम् । निरधिष्ठानभ्रमायोगात्, "कथमसतः सज्जायेते"ति 'श्रुत्यैवासत्कारणवादनिरासपूर्वकं सत्कारणवादस्य छन्दोग्ये व्यव- स्थापनाच।। एतेन-व्रम, शून्यम्, स्वयमविद्याऽपरिणामत्वे सति अधि- यापरिणामवृत्तिविषयत्वादिति-परास्तम् । शशशृङ्गादीमसत्त्वं हि नोक्तहेतुनिवन्धनम्, किन्तु निःस्वरूपत्वनिवन्धनमेवेत्यप्रयो. जकत्वशङ्कापि दुरपहवा ।। एतेन-प्रमाण पाश्चात्यमापदर्शनं चासिद्धम् ; 'शून्यमेव तत्त्वमिति वाक्येन तस्यापि पायदर्शनान् । तत्तु भ्रान्तिमूलमिति चेत् , एतदपि भ्रान्तिमूलमिति चयेयोपम् , पाश्चात्यवाधादर्शनं च तस्यैवेत्यलमाति- छिनातपरिहमनेनेति श्रीभात्यकाराणां परिहासोक्तिरपि-न्यारल्याता । पापदर्शनं नाम नेदं तत्, किन्तु अन्यदेवेति परीक्षितप्रमाण- जन्यं प्रातिमासिकपिपये व्यावहारिकाधिष्टानज्ञानम्, व्यापहा- --- ·श्रीभाष्यसमालोचनम् रिकविपये पारमार्थिका धिष्ठानज्ञानं प्रमाणमूर्धन्यवेदान्तवाक्यज- न्यम् , नतु पुरुषवुद्धिप्रभव-संभावितदोपवाक्यजन्यज्ञानम् ; तत्त्वा- प्रतिष्ठानापत्तः। श्रीभाष्याद्वैतभाष्यकारा हि वेदान्तप्रमाणयोध्यं वस्तु सविशेषम् , उत निर्विशेपमिति विचारार्थमेव प्रवृत्ता न वेदान्त- वाक्यसमानयोगक्षेमं यौद्धादिवाक्यं प्रमाणतया मन्यन्ते । तथाच प्रपञ्चवाधकं वेदान्तजन्यमद्वितीयत्वादिज्ञानं यदि वेदान्त एव, सोऽप्येकं ब्रह्म नास्ति, किन्तु शून्यमेव तत्त्वमिति वाक्यविशेष- जन्यज्ञानेन वाध्येत, तर्हि शून्यवाद् एव वेदान्तार्थ इति स्यात् ; अन्यथा तु नात्र शून्यवादस्यावसरलेशोऽपि । नहि निरविष्ठाने- भ्रमस्संभवति, इति कथं शून्यमेव तत्त्वं भवेत् ?' शून्यं तत्त्वमिति वदन्तोऽपि माध्यमिकाः प्रपञ्चमिथ्यात्वमेव -प्रतिपादयन्ति, न त्वधिष्ठानमित्थ्यात्वमपि । तन्मतरीत्या हि शून्य- 'मेवाधिष्ठानं प्रपञ्चस्य । तद्धि न सत्, नासत्, न सदसत्; नानुभयम्, किन्तु सत्तासामान्यं सद्रूपमिति नवीनाः । शून्यशब्द- व्यवहारयोग्यतापि तत्र नास्ति। तदुक्तम्-शून्यता सर्वयुद्धीनां प्रोक्ता निःसरणं बुधैः। येपां तु शून्यतावुद्धिस्तानसाध्यान् प्रचक्षते ।" इति । तथाच सतोऽप्यधिष्ठानमसद्रूपं शून्यमिति कथमपि न संभवति ॥ शून्यवाददृष्ट्या पौरुषेयवाक्यानामप्रामाण्ये नाविद्यामूलत्वमेव कारणम्, किन्त्यदैताभिमनाविद्यातिरिक्तभ्रान्तिज्ञानादिमूलंफत्व- मेव। तथाच चेदान्तवाक्यसमानयोगक्षेमत्वं पौरुषेयवाक्ये न संभवति। वस्तुनम्नु निर्विशेषवाक्यजन्यज्ञानस्य पूर्वोक्तविधया नाविद्यारूपदोपजन्याममपि वर्तते, इति भ्रान्तिमूलत्वेन साम्यकथा:- प्पनयसरैव । नहि माध्यमिफानां वाक्यजन्यज्ञानमेव सर्वपाश्चात्यम्, न पाक-नैयापिकादिवाक्यजन्यं सर्वतः पाश्चात्यमिति काचन • राजाज्ञाऽस्ति; तर्काप्रतिष्ठानात् पुरुपमतिवैश्वरूप्येणाव्यवस्था- ·. - श्रीमाप्यसमालोचनम् पत्तेः, इति निर्विशेपवाक्यजन्यज्ञानस्यापि यायकवदान्तवाक्य- जन्यज्ञानान्तराभावस्योभयसम्मतत्वे कथं पाश्चात्यवाधादर्शनं नासिद्धम् ? सर्वथा तु -निर्विशेषवाक्यस्योपक्रमाद्यनुसारेणारिती- यब्रह्मतत्त्ववोधन एव स्वारस्यात् तदविरोधेनैव प्रमाणान्तराणां नेयत्वाच निर्विशेपब्रह्मवादोश्यमेव मोक्षस्य प्रधानतमं द्वारमिति नियतं सर्वैरपि स्वीकर्तव्यम् ।।. अथेदानीमवसरप्राप्तम्-निविशेषपराणां वाक्यानां श्रुति- स्मृति-पुराणगानां ब्रह्मसूत्राणां च समालोचनं नाम । अवाति- नामत्यन्तसाधकतयाऽभिमतानि निर्विशेषत्रमपराणि वेदान्तादि- वाक्यानीमान्येव ॥ (१) "सदेव सौम्येदमन आसीत्" इत्येवमादीनि “तत्त्वमसी": त्यन्तानि, (२) "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते” इति प्रवृत्ता परविद्याऽक्षरब्रह्मनिरूपणपरा, (३) "सत्यं ज्ञानमनन्तं व्रत्म", (४) “निर्गुणं निरन्जनम्", (4) "निष्कलं निष्क्रिय शान्तम्", (६) "सोऽश्नुते सर्वान् कामान सह । ब्रह्मणा विपश्चिता" (७) “यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः", (८) "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति", (९) “यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् ! न विभेति कुतश्चनेति", (१०) "न दृष्टेप्टारं पश्यः न मतेमन्तारम्", (११) "आनन्दो ब्रह्म", (१२) "विज्ञानमानन्दं ब्रम", (१३) “यत्र हि दैतमिय भवति तदितर इतरं पश्यति', (१४) "नेह नानास्ति किञ्चन", (१५) "मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति", (१६) “यत्र त्यस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्”, (१७)"यदा ह्येवैप एत- स्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अध तस्य भयं भवति", (१८) "सर्व खल्विदं ब्रम", (१८) "यदा धेवैप एतस्मिन्नदृश्येऽनाम्येऽनिरुतेs- लियनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अब सोऽभयं गतोभवति", (२०) . , . .

·श्रीभाष्यसमालोचनम् ८३ "न स्थानतोऽपि, परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि", (२१) “माया- मानं तु कात्स्न्नानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्", (२२) “मत्स्थानि सर्व-. भूतानि नचाहं तेष्ववस्थितः । नचमत्स्थानि भूतानि पश्य मे योग- मैश्वरम् ।" (२३) भूतभृत् नच भूतस्थो भूतात्मा भूतभावनः ।" (२४) "अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा।" (२५) “यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः", (२६) "इदं सर्व यदयमात्मा", (२७) "चाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्", (२७) प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञि- तम् ।" "ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तदेवार्थखरूपेण . भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ॥" "परमार्थस्त्वमेवैको नान्योऽस्ति जगतः पते।" यदेतद् दृश्यते मूर्तमेतद् ज्ञानात्मनस्तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोनयः। ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे । ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेत- सस्तेऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर ।" "तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत् । विज्ञानं परमार्थो हि दैतिनोऽनथ्यदर्शिनः॥ यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिव- सत्तम.। तदेपोऽहमयं चान्यो वक्तुमेवमपीष्यते॥" "वेणुरन्धविभेदेन भेदः पड्जातिसंज्ञितः। अभेदव्यापिनो वायोस्तथाऽसौ पर- मात्मनः ॥” “सोऽहं स च त्वं सच सर्वमेतद् आत्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम् । इतीरितस्तेन स राजवर्यः तत्याजभेदं परमार्थदृष्टिः॥" विभेदजनकेऽजाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणो भेदम- सन्तं कः करिष्यति ॥" "अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः" क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ॥” “न तदस्ति विना यत् स्याद् मया भूतं चराचरम् ।" इत्यादीनि ॥ जगन्मिथ्यात्वप्रतिपादकान्यपि वाक्यान्यनिर्वचनीयाविद्यास्त्र- ·. श्रीभाष्यसमालोचनम् रूपयोधकान्यत्रानुसन्धेयानि-(१) "अनृतेन प्रत्यूढाः", (२) तेपां सत्यानां सतामन्तमपिधानम्" (३) "नासदासीद् नो सदासीत् तदानीम् । तम आसीत् तमसा गूढ़मग्रे प्रकेतम्", (2) "मायां तु प्रकृति विद्याद् मायिनं तुमहेश्वरम् ।" (4) "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते", (६) "मम माया दुरत्यया", (७) "अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्धयते", (८) "ज्ञानस्वरूपो भगवान् यतोऽसावशेप- मूर्तिनतु वस्तुभेदः । ततो हि शैलाधिधरादिभेदान जानीहि विज्ञा- नविजृम्भितानि । यदा तु शुद्धं निजरूपि सर्वकर्मक्षये ज्ञानमपास्त- दोपम् । तदा हि संकल्पतरोः फलानि भवन्ति नो वस्तुषु वस्तु- भेदाः॥ तस्माद् न विज्ञानमृतेऽस्ति किञ्चित् कचित् कदाचिद् दिज वस्तुजातम् । विज्ञानमेकं द्विजकर्मभेदविभिन्नचित्तैर्यहुधाऽभ्युपे- तम् ॥ ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम् । एकं सदैकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति ॥ सद्भाव एवं भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत्। एतत्तु यत् संव्यव- हारभूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते", (९) "भिद्यते हृदयग्रन्थि- श्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृप्टे परावरे।” (१०) "तमेवं विदित्वाऽतिमृत्युमेति । नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय", (११) "प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि सदाऽप्रमाद- ममृतत्वं ब्रवीमि ।" (१२) "अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसा- बन्योऽहपस्मीति न स वेद ।" १३) "अकृत्स्नो खेप आत्मेत्येवोपा- सीत", (१४) "तत्त्वमसि' (१२) "त्वं चा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसि भगवो देवते। तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽह- मस्मि।" (१६) "आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च।" इमानि हि प्रमाणवाक्यान्युभयेषां श्रीभाष्यकार-शङ्करभग- पत्पादानां किंश्रीभाष्याभिमनमर्थ योधयन्ति ? उत भगवत्पादाभि- मतमिति समालोचनीयम् ।।

·श्रीभाष्यसमालोचनम् अन्न प्रथमं छान्दोग्यगतसद्विद्याप्रकरणं श्रीभाष्यकाराः स्वम- तानुगुणं व्याचक्षते । इदं हि प्रकरणम्--"एकमेवाद्वितीयमि" त्युप- क्रम्य "तत्त्वमसी" ति वाक्येनोपसंहियते । मध्ये च "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमि" तिवाक्येन परामृश्यते, इत्येतत्प्रकरणसमालोचनेन त्रीणि प्रमाणवाक्यानि पूर्वसंगृहीतानि व्याख्यातानि भवन्ति । तेन चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाऽपि मतदयरीत्या समालोचितप्राया भविष्यति । सा हि न केवलं छान्दोग्य एव, किन्तु मुण्डक-बृहदारण्यकयोरपि श्रूयते--कस्मिन् नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" 'कस्मिन्नु खलु विदिते सर्वमिदं विदितं भवती" ति॥ "सदेव सौम्येमि" ति चाक्यं हि एक विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रति- 'ज्ञोपपादनमुखेन प्रवृत्तं तद्घटकेन सच्छब्देन परं ब्रह्म परामृशतीत्युभ- यसंप्रतिपन्नम् । तस्य सच्छब्दवाच्यस्य परमात्मन इदंतादात्म्या- नुवादात् तदुपादानत्वमप्युभयसंप्रतिपन्नम् । न केवल मिदंतादात्म्य- श्रवणमात्रेणोपादानत्वम्, किन्तु तत् "बहु स्यां प्रजायेये" ति पहु- भवनसंकल्पेनाप्यवगम्यत इत्यपि संप्रतिपन्नमेव । “तदैक्षते" ति तन्निमित्तत्वमपि सृच्यते, इत्यभिन्ननिमित्तोपादनतायामेव मत- द्वयेऽपि प्रकरणतात्पर्यम् । एतेन-सर्वज्ञत्व-सर्वशक्तित्वादिकमपि- व्याख्यातम्, "अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्ये" ति सर्वान्तर्यामित्वं तदाक्षिप्तसर्वनियन्तृत्वादिकमप्युभयसम्मतमेव । एतेन-"ऐत- दात्म्यमिदं सर्वमि" ति सर्वजगत्तादात्म्यं "तत्त्वमसी" ति ब्रह्मात्मतोपदेशश्च-व्याख्यातः । “वाचारम्भणमि" तिवाचारम्भ- णत्वं तु ब्रह्मण एकस्य विज्ञानेन सर्वस्य विज्ञानोपयोगितया कार्याणां कारणाभेदप्रतिपादनार्थमित्युभयसंप्रतिपन्नम् ॥ इदमेवात्रालोचनीयम्-कीदृशमिदमभिन्नोपादानत्वम् ? तस्य घाचारम्भणश्रुत्यादेश्च कथं "तत्त्वमसी" ति महावाक्यार्थविचार ·श्रीभाष्यसमालोचनम् उपयोगः ? किमिदं सगुणब्रह्मण एव पारमार्थिकतासिद्धान्तस्यानु- गुणम् ? उत्त निर्गुणब्रह्मण एव-पारमार्थिकतासिद्धान्तस्य ? "तदक्षत बहु स्यां प्रजायेयें" त्यादीनां कस्मिन् मते स्वारस्यम् ? एकविज्ञा- नेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपादनं केन मतेनोपपद्यते ? इति ॥ (१) चिचिद्विशिष्टं प्रदेव शास्त्रार्थः । तस्याचिद्विशिष्टत्वेनोपादा- नत्वम्, स्वरूपनो निमित्तकारणत्वम् । तत्र यद्यस्यचिदंशस्यैव परि- णामाः स्थूलभूनानि, चिदंशस्यैव धर्मभूतज्ञानसंकोच-विकासादिद्वारा स्थूलचितश्च परिणामाः; तथापि शरीर-शरीरिभावेनापृथसिद्धत्वाद् ब्रह्मगः पृथक् कारणस्वरूपल्य व्यवहारानहत्वाच ब्रह्मवाभिन्ननिमित्तो- पादानं मन्यते; कारणवाक्येषु सर्वेषु सूक्ष्मचिचिद्विशिष्टस्यैव प्रक्षणः परामर्शात्। तथाच सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म कारणम्, स्थूलचिदचिद्विशिष्टं प्रझ कार्यम, इति कार्यावस्थकारणावस्थजगद्रूपेण स एवावतिष्ठते, यः सर्वावस्थावस्थितचिदचिच्छरीरतया तत्प्रकारः, इति बोधयितुमेव- "सदेव सौम्यैदमप्र आसीत् एकमेवाद्वितीयम्" "तदक्षत बहु स्यां प्रजा- येय तत्तेजोऽसजत ।" "सन्मूलाः सौम्येमाः सदायतमाः सत्प्रतिष्ठाः" "ऐतहात्म्यमिदं सर्व तत् सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो" इत्यादिश्रुतयः प्रवृत्ताः । तथाच सदेवेत्यादिवाक्येषु सत्पदं सूक्ष्मचिदचि- छरीरकपरमात्मस्वरूपस्यैव बोधकम् नतु निर्विशेपस्य ब्रह्मणः। तथाच कारणवाक्येनोपक्रमः सगुणब्रह्मपारमार्थिकतावाद एव युज्यते, न फेव- लाद्वैतवादे । "एकमेवाद्वितीयम्" इति वाक्यस्य च तदनुगुण एवार्थों वर्गेनीयः । तत्रैकशब्देन प्राधान्यमद्वितीयपदेनासाहाय्यं च योध्यते ॥ एतेन-वाचारम्भणश्रुतिरपि-व्याख्याता; अनया श्रुत्या "मृत्ति- फेत्येय सत्यमि" ति मृदू घट इति ज्ञानस्य प्रमात्वयोधनेन कार्य-का- रणयोरेफद्रव्यत्वमेव योध्यते, नतु फारणव्यतिरेफेण कार्याभावोऽतिना- मभिमतः । तत्र वाफ्शब्दोऽजालझगया वापूर्वकव्यवहारपरः, चाचेति तृतीयया प्रयोजनवया हेतुत्वं विवक्षितम् । आरम्भणमिति फर्मणि ल्युत् । भारस्यने मृत्पिादेनेत्यर्थसिद्धम् । विकारः- व-द्रव्यत्वाच- यस्था । वामपूर्वकहानोपादानव्यवहाराचं मृत्पिण्डेन नामरूपे स्पृश्यते । मृत्पिादो नामरूपमाग भवनीत्यर्थः। कार्य-कारणयोरेकद्रव्यत्वे प्रमागमाह-"मृधिपत्येव मस्यमि" नि । मृदयं घट इनि प्रत्यभिशया :-घटत्य- ।

·N श्रीभाप्यसमालोचनम् 'मृन्मय घटादिकमपि मृद्दव्यत्वेन प्रामाणिकमित्यर्थः। बुद्धिशब्दादि- भेदा घटादिपु द्रव्यभेदेऽपि दृष्टाः । 'आस्ते'. 'शेते' 'सुख्यहम्' इत्यादिषु द्रव्यैक्येऽपि हि ते दृश्यन्ते । अतस्ते साधारणाः। तत्र-"आस्ते" 'शेते' इत्यादिपु द्रव्येक्यनियामिका या प्रत्यभिज्ञा, साऽत्रापि द्रव्यैक्यनिया- मिकाऽस्त्येव, इति द्रव्यैक्यमेव । मन मृत्तिकामात्रस्य सत्यत्वम्, विकारा- सत्यत्वं च विवक्षितं चेन्, इतिशब्दवैययम्; मृत्तिकैव सत्येति हि वाच्यम् । विकारानित्यत्वे दृष्टान्तः साध्यविकः; सत्यत्वप्रतिपत्तेः यादशं सत्यत्वं मृत्तिकायाः, तादृशं घटस्यापि वर्तत इति मृत्तिकामान- सत्यत्वासंभवश्च । तथाच जगद्-प्राणोरप्येकद्रव्यत्वेनै कविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपपादकता वाचारम्भणश्रुतेः। सति चैवम्-सूक्ष्मचिदचि- च्छरोरकप्रक्षण एव सर्वकारणस्य सर्वैः कार्यैः सन् घटः इत्यादिप्रत्य- भिज्ञयैक्याद् एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपपन्नमेव; "तत्त्वमसी"ति वाक्य- मपि जीव-प्राणोरपृथसिद्धिविवक्षाद्वारा स्थूलचिप्राणोरपि द्रव्य- क्यमेव बोधयति, तत्र च दृष्टान्तविधया वाचारम्भणश्रुतिः प्रवृत्तेति भावः ॥ इदं चाभिन्ननिमित्तोपादानत्वं चिदचिच्छरीरकतया ब्रह्म-जगतो- द्रव्यैक्यनिरूपणार्थ चिदचिद्विशिष्टस्यैव प्रागो भवति, न केवलस्य निविशेषस्य चैतन्यस्य, इति सगुणब्रह्मवाद एव योग्यः; ईक्षतिकर्तृ'- स्वादोनां निविशेपे ब्रह्मणि बाधादिति श्रीभाष्यानुयायिनो-मन्यन्ते । शङ्करभगवत्पादानुयायिनस्तु-सद्विद्याप्रकरणमिदं निर्विशेष- वादस्यैवानुगुणम्, नतु सगुणव्रत्मपारमार्थिकतावादस्य। सृष्टिप्रक- रणेषु सर्वेपु कारणं ब्रह्म यदि सूक्ष्मचिदचिदिशिष्टमुपात्तं स्याद् , तहि सूक्ष्मचिचिदिशिष्टब्रह्मकारणतावाद एव तस्य तात्पर्यमुन्नेतुं शक्येत, नतु तदस्ति; यतः "सदेव सौम्यमग्र आसीदि"ति सत्पदेन परमात्मस्वरूपमेव बोधयितुं शक्यम्, नतु चिचिदि- शिष्टम् । “नासदासीद् नो सदासीत् तदानीम् । तमः आसीत्" इत्यादिवाक्यानि सदृपं कारणं तमसाऽवृतमासीदिति योधयन्त्यपि चित्सम्यन्ध कारणावस्थायां न प्रतिपादयन्ति। एतेन-"मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तुमहेश्वरम्” इति श्रुतिरपि-व्याख्याता। - ·८८ श्रीभाप्यसमालोचनम् सति चैवमज्ञानेन तमाशब्दवाच्येनावृतं सद्रूपेण प्रकाशमानं ब्रह्मव' जगतः कारणम् । तचाब्रियमाणं सद्रूपमेव, नासद्रूपम् ; असतः सत्तादात्म्येन प्रतीयमानम्रपश्चोत्पत्यसंभवात् ,.. चिदिशिष्टत्वेऽपि ब्रह्मणस्तत्त्वमसीत्युपदेशवैयर्थ्यमपि; प्रथमवाक्येनैव ज्ञातत्वात्। चिद- चिद्विशिष्टत्मज्ञानस्यैव यदि मोक्षोपयोगित्वम्, तहि तत्त्वमसी"ति जीवशारीरकत्वमात्रोपदेशः कथं सदुपदेशः स्यात् ? अन्तर्यामि ब्राह्मणावगतं सर्वशरीरकत्वं तुस्थूलचिदचिदिशिष्टस्वरूपसाधारणम्, इति तहदेव सर्वशरीरकत्वेनोपसंहारे कर्तव्ये 'तत्त्वमसी'ति चिद- चच्छिरीरकत्वमात्रोपसंहारासाङ्गत्यापत्तिः । “सदेवेदमि"ति सर्व- तादात्म्येनोपक्रमेण सर्वशरीरकत्वेऽवगते “एकमेवाद्वितीयमि"ति द्वितीयप्रतिपेयोऽपि श्रीभाष्यमते वितथ एव; यतस्तस्य सर्वशरीर- कत्वेनैव सर्वप्राधान्यमवगम्यते, स्वशरीरप्रकृतिसाहाय्यस्य धर्मा- धर्मादिसापेक्षत्वस्य च श्रीभाष्यमतेऽपि स्वीकारात् सहायसामान्य- निषेधोऽसङ्गतः। “यदग्ने रोहितं रूपमित्यादिना "त्रीणि रूपा- णीत्येव सत्यमिति तन्मात्राणामेव हि सत्यत्वप्रतिज्ञा, न सूक्ष्मचितोऽपि, इति कारणमत्र सर्वशरीरकं न विवक्ष्यते । "सदेवेदमि"त्यवगतस्य सार्वात्म्यस्यैव पुनः परामर्शम्-“ऐतदा स्यमिदं सर्वमिति व्यत्ययेनानूय 'तत्सत्यमिति तच्छब्देनैतदाः म्यघटकैतत्पदार्थस्यैव परामर्शन 'इदं सर्वमि' ति तच्छरीराणां प्रथरणेन च खलैपचैतन्यांशमात्रमादाय सत्यत्वम्, तत एव ब्रह्म- जोरभेद इत्यपि ज्ञातत्वेन चिच्छरीरकब्रह्मोपदेशायोगः। किञ्च- "सदेव सौम्येदमन आसीत्" इत्यत्रापि तादात्म्यं कार्य-कारण- भावनियन्धनं वोत शरीर-शरीरिभावनियन्धनं चा? आये तत्त्व- मसी" त्युपसंहारस्य शरीर-शरीरिभायपरतया योजनायोगः । दितोये "सन्मूलाः सौम्येमाः सदायतनाः सत्यतिष्ठाः" इति सन्मू- लत्यनियन्यनं सर्वतादात्म्यम्, इति ऐतदात्म्पमि'त्युपसंहारायोगः ।। - * ·भाष्यसमालोचनम् ८६ सदायतनत्वादिकं हि सद्रूपे ब्रह्मण्यध्यस्तत्ववाद एव स्वरसम् । नहि शरीरं शरीरिणि प्रतिष्ठितमिति प्रसिद्धम् , नवा शरीरिमूलकत्वं शरीरस्य । शरीरिणः शरीरकारणत्वं हि तत्र शरीरस्याध्यस्तत्ववाद एवोपपद्यते, नान्यथा। तथाकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाऽपि कारणज्ञानेन कार्यज्ञानमादायैव, नतु विशिष्टशरीरिज्ञानम् ; अन्यथा "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति तदुप- पादकतया कार्य-कारणस्वरूपनिदर्शनमनुपपन्नं स्यात् ॥ अत्र कार्य-कारणयोरभिन्नतयाऽत्र प्रतीयमानयोः कारणरूपमेवा- नुवर्तमानत्वात् सत्यम् , नतु कार्यरूपं व्यावर्तमानमित्येव बोध्यते । अत्र मृत्तिकोदाहरणाद् ज्ञायते तादात्म्यप्रतीतियोग्यकार्य-कारण- भाव एव ब्रह्म-प्रपश्चयोर्विवक्ष्यते, इति साक्षादेव व्रत्मकार्यत्वं प्रपञ्च- स्येति सिद्धान्त एवोक्तवाक्यवारस्यम् । नहि श्रीभाष्यमते मृद्- घटयोरिव ब्रह्म-प्रपञ्चयोः साक्षानुपादानोपादेयभावो मन्यते । अदै- तमते तु नायं दोपः; साक्षादुपादानत्वस्य ब्रह्मणि स्वीकारात् । इयान् विशेप:-यद् मृत्तिका परिणामिकारणम् , ब्रह्म तु विवा- पादानम्, इति स्वाभिन्नकार्यजनकत्वरूपं परिणामि-विवर्तोपादान- साधारणमुपादानत्वमात्रमादाय प्रकृतिसत्यत्वयोधन एव तात्पर्यम्। तथाच-मृत्तिकापदेन प्रकतिमात्रसत्यत्वमेव विवक्षितं भवति । प्रकृतिश्चयं किं ब्रह्मशरीरं प्रकृतिः, उत ब्रह्मैवेति चर्चायां ब्रह्मरूपैय प्रकृतिरत्र मृत्तिकापदेन विवक्ष्यत इति ज्ञायते, यतः "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञा-इप्टान्तानुपरोधादि"ति वाचारम्भणसाहाय्येन ब्रह्मण एव प्रकृतित्वमुपादानत्वं सूत्रकारा "जन्माद्यस्य यतः" इत्युपकान्त- मुपसंहरन्ति । नच श्रीभाष्यमते साक्षात् परिणामित्वेन ब्रह्मण एवोपादानत्वं मन्यते । तथाच न केवलं प्रत्यभिज्ञानियन्धनद्रव्यैश्य- मेव पाचारम्भणश्रुत्यर्थः, किन्तु वन्यतिरेकेण कार्याभावरूप विव- ोपादानत्यमेव तदर्थः । एतेन-"तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" ·भाप्यसमालोचनम् इत्यपि व्याख्यातम् अधिकमद्वैतमार्तण्डे.व्यक्तम् । तथाच"मृत्ति- केत्येवं सत्यमित्यत्र परिणामिसाधारणप्रकृतिमात्रसत्यतायोधनेऽपि न दोपः। न धन ब्रह्मस्वरूपंसिसाधयिपितम् । तस्य स्वतःसिद्धत्वात्, किन्तु तत्कार्यमपञ्चमिथ्यात्वमेव । तच उपादानकारणव्यतिरेकेण कार्याभावानुमानसमर्पणेनाप्युपयुज्यत एव । अनेन-अयं पदा, एत- तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी, पटत्वात्, पटान्तरवत्, अथवा- अंशिनाखांशगास्यन्ताभावस्य प्रतियोगिता । अंशित्वादितरांशीच दिगेवैषा गुणादिषु ॥” इति मित्थ्यात्वानुमानप्रयोग एवं सूचितो भवति, इति "शुक्तिरित्येव सत्यं रज्जुरित्येव सत्यम्" इत्यादि- निदर्शनाद्न विशेषः॥ "मृत्तिकेत्येव सत्यमि"तीतिशब्दप्रयोगस्तु मृद्धटयोरभेदेन कदाचिद् मृत्तिकाशब्देन घटस्यापि ग्रहणेन घटसत्यत्वमेवात्र वणि- तमिति शङ्कापरिहारार्थम् , मृद्रूपं कारणरूपमेव सत्यम्, नतु कार्य- रूपमिति ज्ञापनार्थ च। श्रीभाष्यते तु घटरूपेणापि घटस्य सत्यत्वस्वीकारा मृत्तिकैव सत्यमित्यनेनापि नेष्टसिद्धिरिति वैय- र्थ्यमपरिहरणीयम् । किंच श्रीभाष्यदृष्टया प्रत्यभिज्ञानाद् द्रव्यैक्यो- पदेशोऽयं वितथोऽपि, यतो नहि मृद्घट्योः प्रत्यभिज्ञा; अन्यथा मृद्धटयोःप्रत्यभिज्ञावादिनामले तद्भेदशङ्काया एवाभावात् कथं मृत्ति- केत्येवसत्यमिति न वितथम् ? यदि दृष्टान्तस्थिरीकरणार्थमनुवाद- • मात्रम् , तर्हि शरीर-शरीरिणोरुभयोरपि प्रत्यभिज्ञानाभावाद् न द्रव्यैक्यसिद्धिा, अन्यथा देहात्मवादोऽपि प्रामाणिकः स्यात्, इति शरीरिज्ञानेन शरीरज्ञानमनुपपादितं स्यात् । नहि सूक्ष्मचिदचितो- सशरीरयोनित्ययोमकार्यत्वमपि, येन दृष्टान्तसिद्धकार्य-कारण- भावनियन्वनद्रव्यैक्यबुद्धिः स्यात् । ततश्च विवर्तोपादानत्वमेव ब्रमणो विवक्षितम् ॥ } तय मायोपहितस्यैवादेतिभिरपि स्त्रीमियते। इयान ·६१ - भाष्यसमालोचनम् विशेष:-येत कारणशरीरं प्रकृतिमात्रं मायाऽविद्यादिपदवाच्यम- दैतमते, श्रीभाष्यमते तु सूक्ष्मचिदपि। नहि कुत्रापि सृष्टः पूर्व मायाविशिष्ट रूपमिव जीवविशिष्टमपि रूपं ब्रह्मणः परामृश्यते । 'सत्यं जीवोऽप्यनादिरेव, तथापि नसोऽपि कारणतावच्छेदकः, अनु- पयोगात् । ईक्षितृत्वं च मायोपहितस्यापि मायिकवृत्तिमादायोपप- यते । एतेन सर्वज्ञत्वमपि व्याख्यातम्, न ह्यद्वतिनः सृष्टि- काले, ततः पूर्वमपि वा सर्वथा ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वं मन्यन्ते, कल्पितं सद्वितीयत्वं हि सृष्टिकाले खोकुर्वन्त्येव । अत एव-"सदेव सौ- म्येदमग्रे आसीत्" इति प्रपञ्चतादात्म्यम् , तस्मिन्नेव वाक्ये तदेव ब्रह्मोद्दिश्य "एकमेवाद्वितीयम्" इति सजातीय-विजातीय-स्वगत- भेदराहित्यप्रतिपादनं चोपपद्यते ॥ तथाच व्यवहारदृष्ट्या कारणत्वमुपादानत्वरूपमोक्षितृत्वेन निमित्तत्वरूपं चादै तिनोऽपि मन्यन्ते। सत्यकामत्वादिकल्याण- गुणा अपि व्यवहारदशायांनादै तिनां विरुद्वाः।वस्तुगत्या खलु द्विती- याभावो विवक्ष्यते । सृषि:प्रकरणान्नाता गुणाः सार्वदिकगुणवत्वे न प्रमाणं भवितुमर्हन्ति। सति चैवं सदेवेदमि'त्यनुवादः, "एकमेवा- द्वितीयमि"ति विधिः, इत्यद्वितीयस्यैव ब्रह्मण उपक्रमः, "तत्सत्यंस आत्मेति ब्रह्ममात्रसत्यत्वपूर्वकं ब्रह्मात्मभावोपदेशादुपसंहारोऽ- प्पदितीयस्यैव ब्रह्मणः अन्यथा-"तत्सत्यमिति ब्रह्मसत्यत्वोपदेशो वितथ एव स्यात् श्रीभाष्यमते। अनेन हि ब्रह्ममात्रसत्यत्वमेव विवक्ष्यते। सति चैवं “मृत्तिकेत्येव सत्यमि" त्यादीनामपि. ब्रह्ममात्रसत्यताज्ञापनार्थमेव प्रवृत्तिरित्यपि फलति, इति वाचार- म्भणश्रुत्यर्थोपयोगो जीवस्य ब्रह्मात्मभावोपदेश एव सुष्ठु भवति, अभिन्ननिमित्तोपादानत्वं च तदनुगुणमेव श्रुतिसम्मतमित्यदैता- भिमतमेवाभिन्ननिमित्तोपादानत्वं छान्दोग्यपष्टाध्यायार्थः। तत्रैव वाचारम्भणश्रुतेः “प्रकृतिश्च - प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्" इत्या- - ·१२ भाप्यसमालोचनम् दीनां च स्वारस्यम् । "आत्मा या अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः" इति विध्यनन्तरम्-"आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेन सर्वमिदं विदितं भवती"त्यात्ममात्रज्ञानमेव- सर्वविज्ञानसाधन- मिति प्रतिपादितम्, न चिचिदिशिष्टब्रह्मज्ञानम् । न खत्र सूक्ष्मचिदचिदुपस्थापकं किमपि लिङ्गमस्ति, प्रत्युत-"न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवति, आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति । नवा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवति, भात्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवती"ति शरीर्यात्मनोऽतिरिक्तमेवात्मस्वरूपम्, पदेवकत्र सदादिपदेन कुत्र चन-"आत्मैवेदमन आसीदिति च निर्दिश्यते , इति “सदेवे"त्यादौ सदादिपदार्थश्चैतन्य- मात्रमेव, नतु चिदचिच्छरीरकम् । न केवलं सृष्टिवाक्येषु, किन्तु "आत्मा वा अरे दृष्टव्यः" "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इत्यादावपि न चिचिच्छरीरकस्य परमात्मन उपदेशो दृश्यते । इदं च सर्व निर्विशेपव्रह्मवाद् एव युज्यते, इति-' सद्विद्याप्रकरणं सर्व निर्विशेपे ब्रह्मणि प्रमाणम् । तत्त्वमसि- महावाक्यार्थस्तु यथावसरं विचारयिष्यत उत्तरत्रेति संग्रहेणेताव- न्मानं सूच्यते यद् जीवशरीरकब्रह्मोपदेशविवक्षायां श्वेतकेतुमुद्दिश्य ब्रह्मखरूपविधानासंभवः, तत्र ब्रह्मशरीरत्वयोधनस्यैव विवक्षापत्तः, शरीरिपरस्य शरीरपरताकल्पनादिप्रसङ्गात् । उद्देश्य-विधेयभावा- विवक्षायां तु 'असि' पदप्रयोगानुपपत्तिः, शरीरवाचकानां पदानां -शरीरिपर्यन्तत्वस्य लोकासिद्धस्यकल्पनप्रसङ्गः, "तत्सत्यमितिब्रह्म- मात्रसत्यत्वोपदेशानुपपत्तिः, सद्विद्याप्रकरणस्य ब्रह्म-प्रपञ्चयोः कार्य- कारणभावयोधनेनाभेदयोधनपुरस्कारेण प्रवृत्तत्वात् शरीर-शरीरि- भावेन तभेदयोधनपुरस्कारेणाप्रवृत्तत्वात् शरीर-शरीरिभावेन तद्योजनस्याप्राप्तकालत्वम् , इत्यादि यहुदोपदुष्टत्वाद् न श्रीभाष्य- काराणां तत्वमसिमहावाक्यर्थवर्णनप्रकारः समादरमर्हति, किन्तु . , ·६३ भाप्यसमालोचनम् स्वरूपचैतन्यैक्यमादाय जीव-ब्रह्मैक्यपरतयाऽदैतिनां विवरणप्रकार एव॥ द्वितीयं तु प्रकरणमालोचितं श्रीभाष्यकारैर्मुण्डकोपनिपगतं परविद्याप्रकरणम् । इदमपि हि "कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इत्येकविज्ञानेन सर्व विज्ञानमुपजीव्यैव प्रवृत्तम्, इति परविद्याप्रकरणसमालोचनमपि सद्विद्याप्रकरणार्थनिर्णयस्योप- कारायैव स्यात् ॥ एवमत्राम्नायते-"वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद् ब्रह्मविदो वदन्तिं परा चैवापरा च"......"अथ परा यया तदक्षर-. मधिगम्यते यत्तदद्रेश्यमग्राह्यगोत्रमश्रवणमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विमुं सर्वगतं सुसूक्ष्म तव्ययं यद् भूतयोनि परिपश्यन्ति घोराः। यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात् केशालोमास्संभवन्ति तथाऽक्षरात् • संभवतीह विश्वम् । तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते। अन्ना- प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् । य सर्वज्ञः सर्ववित् । यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते"...... 'येनाक्षरं पुरुपं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् । तदेत- त्सत्यम्" "यथा सुदीप्तात् पावकाद् विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः, तथाऽक्षराद्विविधास्सौम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि- यन्ति । दिव्यो घमूर्तः पुरुषस्स पाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुम्रो यक्षरात् परतः परः। एतस्माद् जायते प्राणो मनः संर्वेन्द्रियाणि च ।"........."पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो प्रम परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्धि विकिरतीह सौम्य ।......“यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षं मनः सह प्राणश्च सर्वेः। तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चत । अमृस्यैष सेतुः।"..."ओमित्येवं जानथात्मानं खस्ति वः पाराय तमसः ·६४ भाष्यसमालोचनम् परस्तात्।"..."तमेव भान्तमनुभाति सर्वतस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति ॥ इदमत्र श्रीभाष्यकाराभिमतं विवरणम्-"अथ परा यया सदक्षरम्" इत्यवापि प्राकृतान् हेयगुणान् प्रतिपिद्वया नित्यत्व-विभुत्व सुपूक्ष्म- स्व-सर्वगतमययत्व-भूनयोनित्य-साश्यादिकल्याणगुणयोगः परस्य प्रतिपादित:- इति । अदृश्यत्वाप्राह्यत्वे प्रत्यक्षानुमानद्यगोचरत्यम्, अचक्षुःोत्रत्वम् इन्द्रियाधीनशानाभाव; मोत्रत्यावर्गत्वे-प्राकृतनाम- रूपाहित्ये। अपाणिपादत्यम्-इन्द्रिया, नचेष्टाभावः । सूक्ष्मत्त्व-सर्व- गतत्वे-सूक्ष्मतया सर्वव्यातिः । अव्ययत्वम्-एकरूपत्वम्, पूर्णत्वं वा । भूतयोनित्वम्-मन्यजग फारणत्वम् । नित्यत्वम्-काल परिच्छन्नत्यम् । साझ्या स्वरूप-प्रकाराम्यां सर्वरितृत्वम् । इमे हि गुगा निविशेष ब्रह्माणि न सङ्गता भवन्ति । अतः मगुगमेव ब्रह्म 'रविद्याप्रकरणा- इति॥ अद्वतिनस्तु मन्यन्ते-निर्विशेषपरमेव परविद्याप्रकरणम् , यतो भूतयोनित्वं “योनिश्च हि जायते" इति सूत्रप्रतिपाद्यमुपादानत्व- मेव । तचोपादानत्वं पूर्वोक्तप्रकारेण विवर्तीपादानत्वमेव, न धन्यथो- पक्रान्तकविज्ञाननियन्धनसर्वविज्ञानोपपत्तिः संभवति। नित्यत्व- विभुत्वादिकं तु मायोपहितस्य ब्रह्मणः सृष्टिक्षणादाक्दै तिनोऽपि नूनं स्वीकुर्वन्ति; तथापि तद् न पारमार्थिकमित्येव प्रकृतग्रन्थता- त्पर्यम् । अत एव-अद्वेश्यत्वादिनिर्देश उपपद्यते । अनेन हि सद्विद्याप्रकरण इव कारणस्यादितीयत्वमेव योध्यते। इयान विशेषः-सदिद्यायां कार्य-कारणभावेनोपक्रमोऽद्वितीयत्वस्योपसं- हारः, अब परविद्यायामद्वितीयत्वेनोपकमा, कारणत्वेनोपसंहार अनेन च ज्ञायते पारमार्थिकम दितीयत्वम्, सद्वितीयत्वं कल्पित- मिति । स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमिव स्वात्य- न्ताभावाधिकरणे प्रतीयमानत्वमपि मिथ्यात्वमदै तिनो मन्यन्ते, इति प्रपञ्चमित्थ्यात्वेन निर्विशेषस्यैवोपक्रम:-"ब्रह्म वेद् ब्रमेव ·भाप्यसमालोचनम् ६५ भवती"ति महावाक्यार्थस्य ब्रह्मभावस्यैवोपसंहारः, मध्ये च- तत्र वाचारम्भणादिवाक्येन कारणमात्रसत्यत्वमिवात्रापि कर्मफला- नित्यत्वविवेचनपूर्वकम् --"येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्" इति परविद्याप्राप्यस्य ब्राह्मणोऽक्षरशब्दार्थस्य कारपत्वेन -प्रस्तुतस्य सत्यत्ववर्णनं च, इति निर्विशेपमेव ब्रह्म पर- विद्याप्रकरणार्थः, नतु सूक्ष्मचिचिदिशिष्टमिति सिद्धम् । अत : एवात्र-"अक्षरात् परतः परः" इति प्रकृत्यतीतत्वं प्रतिपादित-. मुपपद्यते । नहि परस्मिन् ब्रह्मणि सूक्ष्मचिदचिदिशिष्टे प्रकृति- वशत्वशङ्काया अवसरलेशोऽपि, अतो लेशतोऽपि प्रकृतिसम्बन्ध- रहितमेव ब्रह्मेत्येवान वाक्यार्थः। अत एव-"पुरुप एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद् यो वेद निहितं गुहायां • सोऽविद्याग्रन्धि विकिरतीह सौम्य" इत्यक्षरब्रह्मणो गुहानिहित- जीवाभिन्नतया ज्ञानेनाविद्याग्रन्थिरूपमायापदवाच्यप्रकृतिविनाशः प्रतिपादित उपपद्यते ॥ तयं निष्कर्षः-एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञया, अदृश्य- त्वादिनाऽद्वितीयत्वेन च निर्विशेषोपक्रमः, तत्र एकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानोपपादककारणत्वेन समाप्तिश्च प्रथममुण्डप्रथमखण्डार्थः । अनोपपादित कारणत्वं सर्वविज्ञानप्रतिज्ञासोपानतया कल्पितत्वं च न सविशेषब्रह्मवादस्यानुकूलम् । द्वितीयखण्डस्तु कर्मफला- नित्यत्वव्यवस्थापनेन नित्यानित्यवस्तुविवेकेन चोपक्रम्य "येना- क्षरं पुरुपं वेद सत्यमिति ब्रह्ममात्रसत्यत्वेनोपसंहाराद् अद्वैत- *मतानुगुणसाधनचतुष्टयसंपत्तिरूपाधिकारप्रयोजकस्य संग्रहणाद् ब्रह्ममात्रसत्यत्वसिद्धान्तस्यैवावलम्बनाचाद्वैतवादस्यैव प्राणकल्पः ॥ एतेन-दितीयमुण्डकमपि खण्डव्यात्मकम्-व्याख्यातम् अत्र प्रथमखण्डो हि-"तदेतत्सत्यम्-यथा सुदीप्तात् पावकाद् विस्फु- लिङ्गास्सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः, तथाऽक्षरादिविधाः सौम्य भावाः ·- ६६ भाप्यसमालोचनम् मजायन्ते यत्र चैवापियन्ति" इत्यक्षरस्य पावकष्टान्तेन चिट्ठप- स्वापि कारणत्यम्, नतु प्रथमखण्डोक्तविषया "सदेवे" तिवाक्य- विधया वा सद्रूपमात्रस्य । तथाच न केवलमस्त्यशः, किन्तु भात्यं- शोऽप्युपादानतया नमानुकृत्यैव प्रपञ्चस्येत्युपगम्य "एतद् यो वेत्ति निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थि विकिरतीह सौम्ये"ति गुहानिहि- तात्माभेदेन तदिज्ञानेनाविद्यानिवृत्तिबोधनेनोपसंहृते:-"अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम् । आद्यं त्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं. ततो दयमि"ति श्लोकार्थमेवोक्ताखण्डतात्पर्यविषयं गमयति। "न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः। तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति द्वितीयमुण्डकोऽपसंहारोऽप्यत्रानुकूलः॥ अत्र गुहानिहिताभेदोक्त्या "तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः" इति तैत्तरीयोपनिपटुपदिष्टं गुह्यं ब्रह्मैवाज्ञानावस्थायां सद्रू- पेण चिद्रूपेण च कारणम् , ज्ञानावस्थायामानदांशस्याप्यभिव्यक्तत्वाद् सच्चिदानन्दरूपमित्यनापि व्यवस्थाप्यतयाभिमतमिति ज्ञायतेजत एवा "विद्याग्रन्धि विकिरती" त्युपसंहारः । अविद्याया अन्थित्वं हि सचिदानन्दरूपेषु कस्यचनांशस्यावारकत्वमेव, नतु सर्वात्मनाऽवार- कत्वम् । इदं चाविद्याया निवृत्ति विना न सम्भवतीत्यविद्याग्रन्थि- निवृत्त्युक्त्याऽखण्डरूपेण ब्रह्मभानमेवोपसंहृतं भवति, इति युक्तं तैत्तरीयश्रुत्येकवाक्यतैवायं खण्डः प्रवृत्त इति । यथाच तैत्तिरीयश्रु- "तेनिर्विशेपब्रह्मवाद एव स्वारस्यम्, न सविशेषब्रह्मवादे, तथानन्द- मयाधिकरणालोचनाप्रसङ्गे विशदीकरिष्यते ॥ द्वितीयखण्डस्तु-येन गुहानिहितेन कारणस्य ब्रह्मणः प्रथम- खण्डनाभेद उपसंहृतः, स किमहमर्थः, उत केवलं चैतन्यमेवेति शङ्का- वारणार्थ प्रवृत्त:-"आविसन्निहितं गुहाचरं नामे"त्यन्नमय-प्राण- मय-मनोमप-विज्ञानमयानन्दमयकोशतादात्म्यापन्नतयाऽहमादिरूपेण ·wat -- a श्रीभाष्यसमालोचनम् १७ तविपयतया प्रतीयमानमिदन्तया निर्देशानहमहंप्रतीत्यादि- समये वस्तुगत्या सन्निहितं च चैतन्यमानमेव गुहानिहितम् , नाह- मर्थों जीवो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थावान, इत्युपक्रम्य "न तत्र सूर्यो भाति" इत्युपसंहरन् कारणस्य ब्रह्मणो नान्यभास्यत्वम् । किन्तु तस्यैव सर्वभासकत्वमिति योधनेनाननुभाव्यसर्वाधिष्ठान- संविद्रूप एवात्मा, नतु सविशेषः, शरीर-शरीरिभाषयोग्यो वेति गमयति । "तदेतत् सत्यं तदमृतमि"ति तन्मात्रसत्यत्वोक्तिरप्य- त्रैवानुकूला। "तमेवैकं जानथात्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ" इति "तदेतत्सत्यममृतमि"ति वाक्यानन्तरमितरेषामज्ञेयत्वव्यवस्थापनेने- दमेव विशदीक्रियते-यत्-"वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्ति- फेत्येव सत्यम्" इति। सति चैवमक्षरविद्याया अपि सदिद्याया. इव निर्विशेपब्रह्मवाद एव स्वारस्यम् ॥ एतेन-तृतीयमुण्डकमपि-व्याख्यातम् ; तत्र प्रथमखण्डेन "आविः सन्निहितम्" इति पूर्वतनखण्डेन सन्निधानमानं कार- णस्य चिद्रूपस्य परमात्मनः, नतु भोक्तृत्वम् , न वाहंप्रत्ययगम्यत्व- - मित्युक्तम् , तदेव “दा सुर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्व- जाते। तयोरन्यः पिप्पलं खादत्ति अनइनन् अन्यो अभिचाक- शीति" इति प्रथमवाक्येनोपक्रम्य- समने वृक्षे पुरुषो निमनोऽ- नीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महि- मानमिति चीतशोकः' इति द्वितीयवाक्येन परमात्मतादात्म्या- पन्नस्य जीवस्याज्ञानवशात् तदप्रकाशेनैव शोकः, खतादात्म्यापन्न- स्वाधिष्ठानखाभिन्नचैतन्यस्वरूपज्ञानेन तु मुक्तिरित्युपपादितम् । अनान्यत्वोक्त्या जीवत्रत्मभेदो यःप्रतीयते,स घटादिजडवर्गब्रह्मणो- रिवाइंपदार्थस्यापिनमणो भेदः कल्पितोयो वर्तते,स एव। अतधा- देतिनोऽप्युपलक्षणेनाइंपदार्थ एव मुख्यात्मा, तस्यैव श्रवणादिकं विधीयत इति मन्यन्ते, इति कथं वायं मन्त्रोद्वैतवादविरोधी ? .

·EC -- श्रीभाष्यसमालोचनम् एतेन-"निरचनः परमं साम्यमुपैति" इति फलवाक्यमपि- व्याख्यातम् । अत्र परमविशेषणाद् भोगमात्रसाम्यं सूत्रकारोक्तं वार्यते । तथाच क्रममुक्कानामियोक्तचिद्रूपाहमर्थव्यतिरिक्तब्रह्म- खरूपज्ञानिनः न जगदयापारवय॑तदावा, किन्तु एकीभाव एव । तस्यैव शुत्तरत्र वितीयखण्टे--"गताः फलाः पञ्चदश प्रतिष्ठाः देवाश्च सर्व प्रतिदेवतासु। कर्माणि विज्ञानमयश्व आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति" इति विज्ञानमयस्यापि तिरोभावेनकीभाव एव ब्रह्मणा साकं मुक्तिरिति प्रतिपाद्यते । अनेन ज्ञायते- यदात्मनो विज्ञानमयत्वमपि सूक्ष्मशरीरसम्यन्धं यावदेव, तदनन्तरं तु नार्य विज्ञानमया, किन्तु विज्ञानरूपमेव । इयान् विशेपः- यत् सुप्तावज्ञायमानत्वाद् न ब्रह्मभावः, ज्ञानानन्तरं त्वज्ञाननिवृत्ते- ब्रमभाव इति । एकीभावोऽयं ब्रह्मभाव एव, नतु साम्पमात्रमिति श्रुतिरभ्यासेन योधयितुम्-"स यो ह वै तत् परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीति शब्दान्तरेणाभ्यासेन प्रवर्तते। तथाच-तत्त्वमसि- वाक्येन सदिद्यायामिव "एकोभवति' "ब्रह्मैव भवती"ति वाक्येन परविद्यायामपि ब्रह्मात्मभावस्याभ्यासेनैवोपसंहारः, कार्य कारणभा- वेनोपक्रमश्च वर्तते, इति न सविशेपब्रह्मवादस्य लेशतोऽप्यवसरः परविद्यायां सद्विद्यायां वा; उभयत्रापि शरीर-शरीरिभावेन ब्रह्म- णोऽनुपदेशात् . सूक्ष्मचिदच्छरीरकमवादो नोक्तविद्यादयस्यापि तात्पर्यविषय इति विशदं प्रतीयते ॥ तृतीयं तु वाक्यं श्रीभाष्यकारैरदैतमताननुकूलतया स्वमत- स्यैवानुकूलतया च समालोचितम् - "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति तैत्तरीयोपनिपद्वाक्यम्, यत्तु श्रीभाष्यकारदृष्ट्या चिदचिच्छ- रोरकतत्मपरम्, अद्वैतदृष्टया निविशेषब्रह्मपरम् ॥ इदमानायते--प्राविदामोति परम् । तदेपाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञान- मनन्तं मझे" ति !- 'प्रझविदापोतिपरम्' इति शेयतया प्राप्यतया च ·श्रीभाप्यसमालोचनम . विवक्षितं ब्रह्मस्वरूप किमिति जिज्ञासायां प्रवृत्ता ऋ"-"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति । अनेन वाक्येन सत्यत्वादिगुणविशिष्टं ब्रह्म प्रतिपाद्यते; नीलमुत्पलमित्यादाविव सामानाधिकरण्यप्रत्ययेन विशि- प्टेकार्थपरत्वावश्यकत्वात् , भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानामेकार्थवृत्तित्वस्यैव सामानाधिकरण्यरूपत्वात । न ह्येकार्थयोधकत्वमात्रेण सामानाधिकरण्य- निर्वाहः; सत्यादिपदानां व्यावृत्तिमानपरत्वेऽनेकार्थत्वापत्तेः, प्रवृत्तिनिमित्त- भेदाभावेन स्वरूपमानपरत्वे पर्यायत्वापत्तेः । एतेन–सत्यपदेन सत्ता । जातिः, ज्ञानपदेन ज्ञानत्वम्, आनन्दपदेनानन्दत्वं च विवक्ष्यते, इत्यु- तजातिवाचित्वादपर्यायतेति कल्पतरूक्तिरपि-परास्ता सत्त्वस्य जातिरूपत्वे ब्रह्मगः कालत्रयावाध्यत्वमेव सत्त्वमिति स्वसिद्धान्तभङ्गा- पत्तेः, औपाधिकमैदमात्रेण ज्ञानत्वानन्दत्वादेराकाशत्वादेरिव जाति- त्वायोगात्, लक्षणया शुद्धग्रह्ममात्रविवक्षायां उन सत्यत्वादीनामभावेन प्रवृत्तिनिमित्तभेदैनापर्यायत्वोपपदनासम्भवाच । एतेन-सत्यादिपदानां विरोधिव्यावृत्त्यवच्छिन्नस्वरूपपरत्वशवापि-परास्ता; एकोपलागेनैव • स्वरूपप्रतिपत्तावुपलक्षणान्तरानपेक्षया विरोधिन्यावृत्तेरनुपलक्षणत्वात् ।उप- लक्ष्यवहित उपलक्ष्यातीत्युपायो हिधर्म उपलक्षणं नाम । तथाच यदि विरो- धिन्यावृत्तेः ब्रह्मस्वरूपत्वं संभवति, तदैव हि व्यावृत्तेरनुयोगिस्वरूपत्वम्, यथा कार्यव्यावृत्तं शौष्ठ्यमित्यादौ, यत्रानुयोगिनो द्रव्यस्य द्रव्यान्तर- व्यावर्तकधर्मत्वम् . न तत्र वत् ब्रह्मणस्तु स्वरूपन्यावर्तकधर्मान्तरापेक्षा- स्त्येवेति न विरोधिन्यावृत्तिरूपता । ययाहि शौक्ल्यादिस्फुरणे तत्र कार्याध्यासासंभवः, नैवं ब्रह्मस्फुरणे तदितरधर्माध्यामासंभवः । अतो रजतादिव्यावर्तकाधिष्ठानस्वरूपातिरिक्तशुचित्वादिवद् ब्रह्मस्वरूपन्या- वर्तकधर्मविशेपो प्रमण्यवश्यमेव स्वीकर्तव्यः; अन्यथा त्वैकतमपदवैय- य॑म्, प्रवृत्तिनिमित्तभेदाभावेन सामानाधिकरण्यलक्षणहानिश्च । न छुपल- क्ष्यधर्ममेदं मिना यहूनामुपलक्षगानांप्रयोगः । तयाच जन्म-स्थिति-लयानां यहूनामुपगत्वं जगत्कारण उपलक्ष्ये धर्मभेदमत्त्वादस्मन्मत उपपयते, न स्वतमने । विरोधिव्यावृत्तीनां विशेषगत्ववादस्तु नासरडायत्ववा- दानुलः, किन्तु ससरहार्थवादस्यैवानुकूलः । देवदत्तः श्यामो युरेत्यादि- याक्ये विशेषणभेदेऽपि विशेष्यफ्यातिपत्तेः सत्यापनेकविशेषणेऽप्ये- फार्थयोधकत्यं न विरुद्धम : यत्रातीयविशेषगानां नियमन भिन्नाश्रयत्वं ·१०० . श्रोभाप्यसमालोचनम् नष्टम्, तज्जातीयविशेषणानां धमिवाचकशब्दक्ये समानविभक्ति- निर्देशे चेफविशेष्यनिष्कर्षफत्ये दोपाभावात् । तथाप-खण्डो मुण्डः पूर्णशृङ्गः" इत्यादौ विशेपणमेदेन विशेष्यमेदेऽपि न विरोधः । यदि सामानाधिकरण्यावगतैक्यविरोधाद् विशेपणांशत्यागः, तहिं प्राति- पदिकाभिहितविशेपणान्वयविरोधाद् ऐक्यस्यैव त्यागो वरीयान् । पदार्थ-संसर्गयोस्संसर्गस्योपसर्जनत्येन "गुणे त्वन्याय्यकल्पने"ति न्यायानुसारित्वात् तस्य । वस्तुतस्तु पूर्वोक्तविधया सत्यात्वादिवि. शेपणत्वस्य विशेष्येक्यप्रतीत्यविरोधित्वाद् व्यर्थोऽयं विशेपणान्वयपरि- त्यागः, अयुतश्च; अन्यथाऽनुपपत्त्यभावात् । विशेषणान्वयपरित्यागो हि विशेष्यमानाभिधानेन भवति, तच लक्षणयैव, इति लक्षणापत्तेश्च । एतेन-तात्पर्यानुपपत्त्या विशेष्यमात्रस्य शाब्दबोधेऽन्वया विशेष्यमा- प्रतिपादने लक्षणेति मतमपिपरास्तम् ; विशिष्टाभिधानस्वरसस्य शब्दस्य विशेष्यमात्रपरत्वे स्वारस्यहानेरवर्जनीयत्वात् , सर्वपदलाक्ष- णिकत्वापत्तेश्च । न हि सर्वपदलाक्षणिकत्वं फुत्रापि दृष्टचरम् । लक्षणा हि मुख्यार्थत्वे प्रमाणान्तरविरोधात् स्वीक्रियते, प्रकृते तु विरोधाभावाद् न सा युक्ता। एतेन-सत्यादिवाक्यम् , अखण्डार्थम् , समानाधिकरणवाक्यत्वादित्यनुमानमपि-परास्तम्; वाक्यमखण्डार्थ- मितिपदयोरर्थभेदसत्त्वे प्रतिज्ञावाक्य एव हेतोरनैकान्त्यम्, न चेत् , अखण्डार्थत्वं प्रतिज्ञातमेव न स्यात् । दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यमवर्ज- नीयम् , प्रकृतिप्रत्ययात्मकपदपुजत्वाद् वाक्यानाम् । तस्मात् सत्यादि- वाक्यं सत्यत्वादिविशिष्टब्रह्मपरमेव युक्तम् , इति निर्विशेषवादोऽयम्- "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति वाक्यस्यापि विरुद्ध इति श्रीभाष्यानुयायिनो मन्यन्ते ॥ अयमेतेषामशयः-कारणतयोलक्षितस्याद्वितीयस्य ब्रह्मण इदं लक्षणम्-"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे" त्युभयसम्मतमिदम् । अद्वितीयत्वं च कारण ईक्षेतृत्वायन्यथानुपपत्याऽधिष्ठावन्तरशून्यत्वेन विचित्रशक्ति- योगेन चैव युक्तम् ; नतु सर्वात्मना निर्गुणत्वादिना । उपादानत्व प्रक्षणो योधिते निमित्तान्तरमेव पुद्धिस्थं भवति, इति निमित्तान्तर- शून्यत्वमेवात्र प्राप्तकालम् , योग्यं च, नतु सामान्यतो निर्गुणत्यम्। उपादानत्वस्यापि निषेधापत्या फारणश्योपलक्षितत्वमेव ब्रह्मणो न स्यान्, ·LIBRARY श्रीभाष्यसमालोचना छानमि"ति वाक्यमपि व्यर्थ स्यात् । तथाच स्वसार्थक्यार्थमपि- "सत्यं ज्ञानमिति वाक्यं सत्यत्वादिविशिष्टप्रमनिरूपणपरम्, इति निर्विशेपवादोऽयं "सत्यं ज्ञानमिति वाक्यस्यापि विरुद्धः-इति । अद्वैतिनस्तु मन्यन्ते-"सत्यं ज्ञानमनन्तमिति लक्षण- वाक्यं निर्विशेपपरमेव, नतु सूक्ष्मचिचिदिशिष्टकारणस्वरूप. निरूपणपरम् । "ब्रह्मविदामोति परमि"ति निर्दिष्टब्रह्मणो ब्रह्मवल्ल्यां केनापि वाक्येन चिचिदिशिष्टताया अप्रतिपादनात्, चिदचिद्विशिष्टब्रह्मस्वरूपे ज्ञेयतया विवक्षितेऽसत्याज्ञानत्वान्त- वत्त्वादिशङ्काया अनुदयेन-सत्यत्वादिविशिष्टतया तल्लक्ष- णस्यामयोजनत्वात्, विशेषणभेदेन विशेष्यभेदस्य 'खण्डो मुण्डः पूर्णशृङ्गो गौरि'त्यादौ दर्शनेनात्रापि ब्रह्मभेदापत्या- "एकमेवाद्वितीयमि"ति श्रुतिविरोधापत्त्या च सत्यत्वादि- विशिष्टकार्थयोधकत्वेन सामानाधिकरण्यानिर्वाहाच । यथाहि खण्डत्वं पूर्णशृङ्गत्वं च नियमेन भिन्नाश्रयतया दृश्यते, एवमेव सत्यत्व-ज्ञानत्वानान्दानन्तत्वादयोऽपि भिन्नाश्रया एव दृश्यन्ते । लोके हि ज्ञानमन्तवदेव दृश्यते; नानन्तम्। पदार्थबोधमात्रेण वाक्या- थेयो विना निराकाङ्क्षत्वाद् अत एव पदाथैयोरेकवाक्यतया पदैकवाक्यता, इति वाक्यार्थ ऐक्यं न परित्यक्तुं योग्यम्, किन्तु विशेषणांश एव, पधा हि ज्ञानत्यानन्तत्वयोभिान्नाश्रयत्वनियमः, एवमानन्दत्वानन्तत्वयोरपि। एतेन-सत्यत्व-ज्ञानत्वयोरपि व्या- ख्यातम् । 'यथा हि 'देवदत्तो युवा श्यामः' इति सामानाधि- - करण्यव्यवहारोऽयाधितो दृश्यते, नतु तथा सत्यत्वादिविशिष्ट- सामानाधिकरण्यव्यवहारः कुत्रापि दृश्यते; श्रुतिप्रामाण्याद्, निर्णये तु ज्ञानत्वानन्तत्वयोभिमाश्रयत्वनियमः परित्यक्तव्यो भवति, अथवा विशेषणांशान्वयः परित्यक्तव्यो भवति। न धन्यये- ·- श्रीभाप्यसमालोचनम् कार्थयोधकत्वेन सामानाधिकरण्यनिर्वाहः संभवति, इत्यगत्या ज्ञानादिपदेन ज्ञानत्वादिविशेषणत्यागेन विशेष्यस्वरूपमात्रविवक्षायां कारणस्य सचिदानन्दरूपत्वं प्रतिपादितं भवति, इत्येकमेवाद्विती- यमित्यादिकारणवाक्यलक्षितं सत्वादिधर्मत्यागेन सचिदानन्द- योध्यं निर्विशेपस्वरूपमेवेति फलति,वाक्ये हि वाक्यार्थः प्रधानम् , पदार्था अप्रधानम् । ऐक्यं हि वाक्यार्थः समान विभक्तिनिर्देश- स्थले सर्वसंप्रतिपन्नम् । तच्चैक्यमर्थस्यैवति च । इयान् विशेष:- केचन मन्यन्ते विशिष्टाक्यम्, अन्ये तु विशेष्यस्वरूपमात्रैश्य- मिति । सति चैवमुभयाभीप्सितैक्यनिर्वाहः पूर्वोक्त विधया विशेष- णांशत्यागेनैव संभवति, नान्यथा,इति सत्यत्वाद्युपलक्षितनिर्विशेष- स्वरूपचैतन्यबोधनार्थमेव सत्यादिवाक्यम् । विशेष्यमात्रस्य वाक्या- र्थेऽन्वयस्तु विशेष्यस्यैव लक्षणया तात्पर्यानुसारेणोपस्थापनेन वा, शत्या विशिष्टोपस्थापनेऽपि तात्पर्यानुसारेण शाब्दबोधे विशेष्य- मात्रस्यान्वयस्वीकारेण वा भवितुमर्हति । 'घटोऽनित्यः' इत्यादी घटत्वरूपविशेपणस्यानित्यत्वेनान्वयस्प बाधितत्वादू विशेष्य- मात्रस्यानित्यत्वेनान्वयेऽपि विशिष्टवाचकस्य शब्दस्य विशेष्यमा- अपरत्वे न स्वारस्यहानिः, एवमत्रापि भवितुमर्हत्येव । इयान् विशेषः यत् पदेलोपस्थापितस्य विशिष्टस्य कुनयन विशेष्यमात्रे पर्यवसानं योग्यतानुसारेण, कुत्रचन तात्पर्यानुसारेण । विशेष्यमा- पर्यवसानं तु समानमेव । लक्षणया विशेष्यमात्रोपस्थापनपक्षोऽपि साधीयानेव । लक्षणा च फचित् पद्व्ये कचिद् यहुषु पदेष्विति , पहुशो दृष्टम् । यथा 'गङ्गायां घोपः, 'गम्भीयायां नद्यां घोषः-- "सीरोदीदि"त्यार्थवादेपु 1 तत्र 'गम्भीरायां नद्याम्' इत्यत्र पदयोः . सामानाधिकरण्यं कथं श्रीभाप्यकारैस्तदनुयायिभिर्वा मन्यत इति वक्तव्यम् । यदि लक्ष्यतावच्छेदकद्वयवत्वेन, तर्हि तत्र लक्ष्यार्थभेदाभवात्, यदि लक्ष्यार्थभेदाभावेऽ- , ·, श्रीभाष्यसमालोचनम् १०३ पि शक्यतावच्छेदकभेदमात्रेण, तर्हि- 'सत्यं ज्ञानमि' त्यत्रापि शक्यतावच्छेदकभेदः समान एव। तथाच "सत्यं ज्ञानमि" त्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तपदयोध्यशक्यतावच्छेदकभेदेनैव भिन्नप्रवृत्तिनिमि- त्तकत्वे सत्येकार्थयोधकत्वरूपसामानाधिकरण्यनिर्वाहात् पूर्वोक्त. विधया सत्यत्वादिविशेषणानां विवक्षायां विशेषणभेदेनार्थभेदा- पत्त्या सामानाधिकरण्यनिर्वाहासंभवाच विशेपणांशत्यागेन सचि- दानन्दनिर्विशेषपरमात्मस्वरूपयोधकत्वमेव सत्यादिवाक्यानां स्वी- कर्तव्यम् ॥ सर्वेपां स्वरूपचैतन्यपरत्वे पदवयवैयापत्तिस्तु व्यावर्त्यभेदा- ङ्गीकाराद्नावसरति । तद्यथा-सत्यपदेनासत्यव्यावृत्तिः, ज्ञानपदेन जडव्यावृत्तिः, अनन्तपदेन च परिच्छिन्नव्यावृत्तिः। व्यावृत्तिश्चेयं शौक्ल्यदिकं यथा काष्ण्पादिव्यावृत्तिः, तथा ब्रमस्वरूपमेव । शुक्तित्वज्ञानस्य रजताध्यासविरोधित्वात् शुक्तित्वं रजतव्यावर्तकं रजताध्यासाधिष्ठानधर्म इति युक्तम्, एवं सर्वप्रपश्चाधिष्ठाने ब्रह्म- ण्यपि सर्वप्रपञ्चव्यावर्तकस्य कस्यचन, ज्ञानात् सर्वप्रपञ्चाध्यासनिवृ- त्तिर्यदि स्यात्, तहिं तदङ्गीकारो युक्त एव । अखण्डब्रह्माकारवृत्त्या खलु समूलप्रपश्चाध्यासो निवर्तते। नच तत्र रजतनिवृत्त्यनन्तर- मप्ययाधिततया शुक्तित्वमिव कश्चन धर्मः प्रमाणतः सिद्धयति । यतः स्वरूपमेव सर्वव्यावर्तकत्वाद् न व्यावर्तकान्तरमपेक्षते । शैक्ल्यज्ञाने सति कााध्यास इवाखण्डब्रह्माकारकृत्यनन्तरं ब्रह्म- ण्यपरप्रपञ्चाध्यासोऽपि बाधित एव, इति कथं शौक्यादिवैषम्पम् ? नहि अखण्डब्रह्मापरोक्षसाक्षात्कारानन्तरम् तदसत्यं जडमात्र- वदिति कस्यापि ज्ञानं भवितुमर्हति । तथाच कारणवाक्यैरसत्त्वाचे- तनत्वयोरज्ञानं निरासे सत्त्वज्ञानत्वादिधर्मवत्त्वशङ्कावारणार्थं तदंश- स्यापित्यागेन स्वरूपमात्रनिरूपणमेवान क्रियते। यतः कारणवाक्या- नामदितीयब्रह्मयोधन एव तात्पर्यम्, नतु सद्वितीयब्रह्मयोधन इति ·१०४ श्रीभाष्यसमालोचनम् पतृशो निरूपितम् । अत एवादितीयतया कारणवाक्योपलक्षित- स्यैवेदं लक्षणं भवति। यथाचादितीयवाक्यं वाचारम्भणश्रुत्याद्य- विरोधार्थ दितीयसामान्यपरमेव स्वीकर्तव्यम्, तथा पूर्वमेव सूचि. तम्, इति कारणवाक्यतोऽदितीयतयोपलक्षतस्यैव सत्यत्व-ज्ञानत्वा- दिद्वितीयवत्त्वे योधिते तत्स्वरूपलक्षणत्वमेव न स्यात्, इति "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म तिवाक्यमामाण्यं निर्विशेपव्रह्मवाद एव, न सवि- शेपब्रह्मवादे । तदेवं विरोधिच्यावृत्तिरेव सत्यादिपदार्थ इति मतेन सामानाधिकरण्यमुपपादितम् ॥ व्यावृत्त्यवच्छिन्नं स्वरूपमेव सत्यादिपदार्थ इत्यपि नायुक्तम्, यतस्तत्र पक्षे व्यावृत्तेरुपलक्षणत्वमेव स्वीक्रियते । तथाच कारण- वाक्यैरवगतसत्यज्ञानत्वोपलक्षितं ब्रह्मैव सत्यादिवाक्यार्थः । उप- लक्षणेनाविवक्षितेनापि सामानाधिकरण्यं 'काकवदेवदत्तगृहम्' इत्यादी दृष्टम् । सत्यत्व-ज्ञानत्वादिकं च खविरोधिव्यावृत्तिरेव । तथाच कारणवाक्यावगतसत्त्वादिव्यावृत्तिरप्यद्वितीयवाक्येन बाध्य- मानत्वात् परमार्थतो ब्रह्मणि नास्तीति योधनेनाद्वितीयवाक्यार्थ एव पुनरपि विशदीक्रियते सत्यादिवाक्येन । तत्र चैकव्यावृत्ति- मात्रस्योपलक्षणतया प्रतिपादनेन न ज्ञानत्वादीनामप्युपलक्षणत्वं योधितं स्यात्, इति ज्ञानत्वादीनामपि विशेषणत्वव्यावर्तनेनोप- लक्षणविधया ब्रह्मलक्षणत्वं वक्तव्यम् , इति नान्यतरेणैव निर्वाह अन्यथा , कारणवाक्यावगतासत्त्वाचित्त्वादीनामपि तात्पर्यविषय- त्वात् तेन धर्मेण सद्वितीयत्वमिति शङ्का न वारिता स्यात् । तेपां तात्पर्याविषयत्वं चासत्कारणवाद निरासेन सत्कारणवाव्यवस्थाप- नाद् ईक्षितृत्वादिना प्रधानादिकारणवादनिरासाचावगम्यते । तत्र: प्रधानकारणवादनिरासस्पासत्कारणवादनिरासस्य कारणस्य चिद्रूपतासद्रूपतादावपि सम्भवात् 'एकमेवे' त्यादीनां सत्त्व-चित्वादि- निरासतात्पर्येऽप्यदोपादू अदितीयवाक्यस्य लेशतोऽपि सङ्कोच- 4 ·श्रीभाप्यसमालोचनम् मन्तरा कारणस्वरूपमवश्यमेव लक्षणीयम्, इति तदर्थमेव सत्यादि- वाक्यम्; अन्यथा कारणवाक्यैरेव-"सदेव" 'ऐक्षत' इत्यादिना सत्त्व-चित्त्वादीनामपि योधनाद् व्यर्थमेव सत्यादिवाक्येन पुनर्लक्षणा- न्तरसमर्पणम् । तथाच द्वितीयवाक्यस्य - निःसङ्कोचं प्रवृत्तिः, सत्यादिवाक्यस्य सार्थक्यम्, "सत्यं ज्ञानमनन्तमिति सामाना- धिकरण्यं च निर्विशेषब्रह्मप्रामाणिकतावाद एच स्वरसम्, नतु सविशेपत्रमप्रामाणिकतावादे । एतेन--निर्गुणवाक्यान्यपि- व्याख्यातानि॥ - . इदमत्र श्रीभाण्यानुयायिनो मन्यन्ते-श्रुतिपु कानिचन सगुण- वाक्यानि, कानिचन निर्गुणवाक्यानि च दृश्यन्ते । तत्रोभयोविरोधेऽन्य- तरस्याप्रामाण्यम्, अविरोधे तु नान्यतरस्य मिथ्यात्वाश्रयणशङ्केति स्थितौ सगुण-निर्गुणवाक्ययोविरोधाभावाद उभयप्रामाण्यमपि स्वीकर्त- व्यमेव । यदि तु अद्वेतिनां दृष्ट्योभयोविरोधादन्यतरस्याप्रामाण्यमवश्यं स्वीकर्तव्यम् , तर्हि तु सगुणवाक्याना नाप्रामाण्यफल्पनं युक्तम् । अद्वै- तिनो हि निर्गुणवाक्यानामेव प्रामाण्यम् , सगुणवाक्याना तु निर्गुण- वाक्यैरपच्छेदन्यायेन बाध एवेति मन्यमाना: अपच्छेदन्यायवैषम्य प्रकृते विषये न पश्यन्ति । - तथाहि-अपच्छेदन्यायो हि यत्र न नियमेन विरोध., नवा नियमेन पौर्वापर्यम्, तत्रैव प्रवर्तते । न केवलं नोद्गातृ-प्रतिहत्रपच्छेदयोनियमो वर्तते, किन्तु न पौर्यापर्यमपि नियतम् । न हि सर्वस्वदक्षिणाकत्वा- दक्षिणाकत्वयोर्विरोधनियम', उभयोरप्यपच्छेदे तस्य क्रमभावित्वेऽप्यु- दूगात्रपच्छेदः पूर्वभावी, इतरस्तु चरमभावीति वा, विपर्ययेणेति वा नियमोऽपि नास्ति । अतोऽपच्छेदन्यायविपयः प्रयोगावधिकविरोधः, सगुण-निर्गुणवाक्ययोस्त्वर्थस्वरूपकृतो विरोधः, विधि-निषेधरूपतया नियतपौवपियं च । अतो विरोधाभ्युपगमेऽप्यनियतपौर्वापर्यविषयोऽपच्छे- दन्यायो नात्र प्रवर्तते, किन्तु-"विरोघे त्वनपेझै स्यादसति हनुमानम् इति सूरसिद्धविरोधाधिकरणन्याय एव ।।

·११० श्रीमाप्यसमालोचनम् मान्तपुरुपविशेपमानानुभवगम्यम्, इति न व्यावहारिकत्वमेव मामाण्यशरीरघटकं मन्यते । अयं निष्कर्ष:-अबाधितविषयकत्वमेव प्रामाण्यम् , तच व्यवहारकालावच्छेदेनैव प्रमाणाप्रमाणव्यवहाराद् व्यवहारकालात्यये तदयवहारस्यैवाभावात् खरूपकथनार्थ व्यय- हारकालाबाधितेति विशेषणेन परिस्क्रियते । शुद्धचैतन्यं तु खतः प्रमा न प्रमाणजन्यम्, इति जन्यप्रमालक्षणेऽत्र व्यवहारकालप्रवेशः स्पष्टमतिपत्यर्थमेव,नतुव्यावर्तनार्थम् । तथाच निर्गुणवाक्यस्य यादृशं प्रामाण्यम् , तादृशमेव सगुणवाक्यस्यापि प्रामाण्यं स्वीक्रियते, मतु शुकिरजतादिज्ञानवदत्यन्ताप्रामाण्यं सगुणवाक्यानामदैतिनोऽपि मन्यन्ते । सति चैवम्-यावदुपासनव्यवहारं याचब्रह्मकारणत्वव्य- वहारं च ब्रह्मणः सगुणत्वम् , साक्षात्कारानन्तरं तु नोपास्यत्वम्, न वा कारणत्वम् , तदद्यवहारो वेत्येव फलितार्थः । इदं च प्रामाण्यं श्रीभाष्यानुयायिभिस्तेपां मुक्तिकालेऽपि प्रपञ्चसत्यत्वेन सविशेष- ब्रह्मसत्यत्वव्यवस्थापनार्थमेव यदि मन्यते, तर्हि तैस्साकमपि नाई- तिनां विरोधः, यतः सोऽप्पदै तिनां व्यवहारकाल एव । यदि त्वद्वितीयव्रह्मशशशृङ्गायमाणत्वव्यवस्थापनार्थम्, तर्हि किमिति निर्गुणवाक्यानामपि निःसङ्कोचं प्रवृत्तानामन्थथानयनेन निःस्वरूपत्वं सम्पाद्यते ? किं वा प्रयोजनं श्रीभाष्य-तदनुयायिमते सगुणवाक्य- शेष एव निर्गुणवाक्याम्नानस्य स्वतन्त्रतया वा प्रकरणान्तरे; पतश्चि- दबिच्छरारके परमात्मनि विशिष्य निर्दुष्टतया स्पष्टं प्रतिप्रकरणं प्रतिपादिते दोपगन्धस्याप्यनवसरे च दोपनिपेवस्याप्रसक्तमतिपेघ- त्वमापतति । यद्यदैतमतरीत्या भ्रान्तिप्रसक्तानां तेषां वारणार्थ 'निर्गुणवाक्यम्, तर्हि बाधितम् । भ्रमो हि विशेषरूपेणाज्ञाते वस्तुनि भवति, नतु तद्रूपेण ज्ञातेऽपि; ब्रह्मशब्दादिमहिम्ना तत्त- द्वाक्यविशेपैश्च विशिष्टतत्तद्दोपविशेषाहिततया चावगते दोप- प्रमो धनवसर एव । तथाच नामान्तरेण निर्विशेषत्रमशशशृङ्गाय- ·, श्रीमाष्यसमालोचनम् १११ माणत्यव्यवस्थापनार्थोऽयं प्रयतो निर्गुणवाक्यानामप्रामाण्यव्यव- स्थापनार्थ एव । छाग-पशुन्यायो हि भावरूपसामान्य-विशेषविषया, न त्वभावरूपसामान्यविपयः। अन्यथा-"अग्नीपोमीयं पशुमाल- भेते"त्यस्य छाग उपसंहारवत् "न हिंस्यात् सर्वा भूतीनी"त्यस्य "न ब्राह्मणं हन्यात्" इत्यनेनोपसंहरः, "न ब्रामणं हन्यादि"त्यस्य च "नानेयं हन्यादि"त्यनेन वोपसंहारः समापद्यत । तथाचापहत- पात्मत्वादिविशेषनिषेधैर्न निर्गुणवाक्यानामुपसंहारः ॥ वस्तुतस्तु-अपहत्तपाप्मत्वादिकमुपास्यगुणतया दहरविद्या- दावाम्नायते, निरञ्जनत्वं तु श्वेताश्वतरोपनिषदादी ज्ञेयस्यावगम्यते, इत्येकप्रधानेनासम्बन्धात् सामान्यगुणनिपेघस्य विशेषगुणनिपेधस्य च, नान छाग-पशुन्यायस्पावसरलेशोऽपि। छाग-पशुन्याये हि पशु- छागयोरेकप्रधानसाधनत्वं न कस्यापि चिप्रतिपन्नम् । किश्च छाग- पशुन्याये विशेपो व्यवस्थाप्यमान एक एव भवति, नतु यहवा, अत्र तु बहवो विशेषाभावा व्यवस्थाप्यतया मन्यन्ते, इति छाग- पशुन्यायविषयतायां निगुणवाक्यानाम्, न केवलं नतन्यायानुगण्यम् , किन्तु विशोकत्वमानं ब्रह्मणः स्यात्, नापहतपाप्मत्वादिकम् , अथवाऽपहत्तपाप्मत्वमानं स्यात्, नानाधत्वादिकमिति महतो विपत्तिरापद्येत, इति हेयगुणाभावपरतया ज्ञेयप्रकरणस्थनिर्गुण- वाक्यानां नयनं न न्यायानुगुणम् । अतोऽगत्या निर्गुण-सगुणवाक्य- योरन्यतराप्रामाण्यकल्पनमेव स्खीकर्तव्यम्, न त्वविरोधेन नयनम् । तत्र च सगुणवाक्यप्रामाण्येन निर्गुणवाक्याप्रामाण्यपक्ष एव तैर्मन्यत इति युक्तमुक्तम्-निर्गुणवाक्याप्रामाण्यव्यवस्थापनार्थ एवायं प्रयलः श्रीभाष्यकारादीनाम्-इति ।। वयं तु पश्यामः-यद्यन्यतरामामाण्यं समर्थनीयं स्यात्, तर्हि सगुणवाक्याप्रामाण्यमेव समापतेत्, नतु निर्गुणवाक्या- प्रामाण्यम्; अपच्छेदन्यायेन निर्गुणवाक्यानामेव प्रापल्यात् ।

·११२ श्रीमाप्यसमालोचनम् "पौर्याप पूर्वदौयल्यं प्रकृतिवत्" इति सूत्रेण विरुद्धयोः पौर्वा- पर्यमवोक्तन्यायमहत्तौ पोज मन्यते, नतु पौर्वापर्यानियमः, विरोधा. नियमो वा ॥ यत्तु-अपच्छेदन्यायों धनियतविरोध-पौर्वापर्यविषयः । उद्गातृ-प्रतिदोरुभयोरपच्छेद नियमा नास्ति, तत्रापि क्रमेणापच्छे- दोऽप्यनियत इति वर्णितम्, तत्र न्यायस्यानपच्छेदेऽप्रवृत्त्या युगपद- पच्छेदेऽपि न्यायान्तरेण विकल्पस्य व्यवस्थापनात् "पौर्वापर्ये पूर्व- दौर्बल्यमि"ति न्यायस्य फमेणापच्छेदमात्रविपयत्वात्, नियतपो- पर्यविषय एवायं न्यायः, नतु पौर्वापर्यानियमे । एतेन विरोध- नियमोऽपि व्याख्यातः। अविरोधो हि एकमात्रापच्छेदेन वा भवेत् , अनपच्छेदेन चा; उभयत्रापि नायं न्यायः प्रवर्तते; पौर्वापर्य- एव ह्ययं न्यायः, स च विरुद्वयोरेवेति नियते पौर्वापर्ये नियत एव च विरोधेऽयं न्यायः प्रवर्तत इति सिद्धम् ।। एतेन--विरोधाधिकरणन्यायस्पैवात्र प्रसङ्ग इत्यपि-परा- स्तम् ; श्रुति-स्मृत्योर्विरोघे फस्य प्रामाण्यमिति हि तत्र चर्चा । तत्र च श्रुतित्वेन स्मृतित्वेन च विरोवो हि न भवति, किन्तु विरुद्ध- विषयकश्रुतित्वेन स्मृतित्वेन च। तथाच सर्ववेष्टनस्मृतिमूलश्रुत्य- न्तरकल्पनं सम्भवति वा नबेति विचारे प्रत्यक्षश्रुत्यवगतार्थविरुद्ध- श्रुत्यन्तरासम्भवादप्रामाण्य मिति वा, अनुमानेऽपि श्रुतिनिश्चर्य यावदमननुष्ठापकत्वमिति वा सिद्वान्तस्तत्राधिकरणे व्यवस्थापितः, नतु स्मृतित्व-श्रुतित्वयोः पौर्वापर्यहेतुत्वेन तत्र स्मृत्यप्रामाण्यं व्यवस्थापितम्। अन्यया-पदार्थमायल्येन स्मृतिपयलतायो व्यवस्थापनमुत्तरत्रासङ्गत्तं स्यात् । अतोऽर्थ विरोधाविरोधयोरेव प्रामाण्याप्रामाण्यचर्चा । तत्र स्मृत्यप्रामाण्यकारणन्तु मूलश्रुत्यनु- मापनासम्भव एव । अत्र च स्मृतेरुत्तरत्वं न कारणम्, स्मृत्युत्तर- स्वस्य श्रुत्यनुमान आनुकूल्यात्, किन्तु अतिवाधितत्वमेव तत्र - , ·श्रीमाप्यसमालोचनम् कारणम्, श्रुतिप्रायल्ये श्रुतेः स्मृत्यनपक्षत्वमेव कारणम्, नतु पूर्वत्वम् । तथाच विरोधे श्रुति-स्मृत्योः श्रुतित्वमेव प्रापल्यप्रयोज- कम्, नतुपूर्वत्वम् ; "प्रावल्यमागमस्यैव जात्या तेपु त्रिपु स्मृतमि". त्युक्तः। तथाच पूर्वत्वस्यैव प्रायल्यप्रयोजकत्वेऽपच्छेदन्यायः "पौर्वा- पर्ये पूर्वदौर्बल्यमि"ति सूत्रमूलो निर्विपयः स्यात्, इति विषय- विवेके कर्तव्ये-"पूर्वात् परबलीयस्त्वं तन नाम प्रतीयताम् । भन्योन्यनिरपेक्षणां यत्र जन्म धियां भवेत् ॥” इत्यपच्छेदन्याय- विपयता, पूर्वापेक्षतायामुत्तरस्थोपक्रमन्यायविषयत्वमिति व्यवस्थैव स्वीकर्तव्या। सति चैवं निर्गुण-सगुणवाक्ययोनिर्गुणवाक्यप्रामाण्यं न सगुणवाक्यान्वयापेक्षम्, यथार्थवादान्वयापेक्षं विधिवाक्य- प्रामाण्यम्, इति सगुण-निर्गुणवाक्पयोरपच्छेदन्याय एव. प्रवर्तते, नोपकमन्यायः; अन्यथा भ्रमस्य पूर्वस्य पाश्चात्ययाघकज्ञानबाधक- त्वम्, अतिदेशवाफ्यानां विकृतिगतोपदेशिकंवाक्यबोधकत्वं च स्यात् । नहि सत्तयैवातिदेशवाक्यं प्रमाणम्, किन्तु योग्यताय- पेक्षयैव, इति सत्तया ज्ञापस्य प्रत्यक्षस्येव ज्ञायमानतया ज्ञापंकस्य वाक्यस्यापि पूर्वस्य स्खविरुद्धनोत्तरेण बाधोऽवश्यमेव स्त्रीकर्तव्यः अन्यथाऽतिदेशेनोपदेशवाधापत्तेः । अयमेवन्यायः "सगुण-निर्गण- • वाक्यविपयेऽपि । अतिदेशोपदेशयोहिं पौर्वापर्यनियमोऽपि वर्तते, पत्रोपदेशेनातिदेशस्य घायः, तत्र विरोधनियमोऽप्यस्तीति- "पौर्वापर्य पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत्" इति सूत्रे 'प्रकृतिवदिति दृष्टा- न्तस्वारस्यादपि गम्यते । प्रमाणान्तरप्राप्तोऽन्यत्र सावकाशधर्मो ह्यनिदेशविषयः, उपदेशविपयस्तु निरवकाशः । तथाचोपासनाद्य- इत्तया सावकाशानां सत्यकामत्वादीनां ज्ञानत्वसामान्येन वस्तुतन्त्र- ज्ञानेऽपि प्राप्तानां निर्गुणादिवाक्येन पापात् प्रत्याम्नानाद् अर्थ- लोपाच्चैव प्रतिपादपि वैकृतधर्मवाघदर्शनात् सत्यकामत्वादीनां , ·श्रीमाप्यसमालोचनम् शेयतमधर्मत्वं न युक्तमिति, योधनेन 'प्रकृतिवदि ति दृष्टान्तस्थलीय इवापच्छेदन्यापः कथं वारयितुं शक्यते ? श्रीभाष्यकारमते तूपासनान्तरेषु प्रतीतानां बमवर्मा मोक्षसाधनब्रह्मज्ञानेऽपि समन्वयस्य गुणोपसंहारविषया खोकारात् तत्र श्रुतविशोकत्यायपेक्षया नूतनो धर्मः को वा निर्गुगवाक्येनो- पदिश्यते ? इति निर्गुणवाक्यवैयर्यमपरिहरणीयमेव, इति साव- काश-निरवाकाशन्यायोऽपि निर्गणवाक्यानां निर्विशेपप्राधान्य- एव युज्यते । अत्र निर्गुणवाक्यपदेन गुणसामान्यनिषेधपराणि निष्कलं निष्क्रियं शान्त निरवद्यं निरञ्जनमि"त्यादीनि वाक्यानि निर्गुणशब्द्घटितान्यपि यदि कानिचन स्युः, तहिं तान्यपि गृह्यन्ते, इति निरञ्जनादिवाक्यमद्वितीयादिवाक्यं च निःसङ्कोचं प्रवृत्तं निविशेषपरं व्यवस्थापिम् ।। वस्तुतस्तु निर्गुणपद्घटितं ज्ञेयब्रह्मप्रकरणस्थमेकमपि वाक्य- मुक्तब्रह्मवरूपनिरूपणपरं नास्ति, इति निर्गुणश्रुतीनामिति व्यपदे- 'शोऽर्थतो. निर्गुणश्रुतीनामित्येव नेयम् । स्मृतिपुराणयोस्तु सत्त्वरज- स्तमोगुणाद्यसम्बन्धाभिप्रायेण निर्गुणपदं पहुशः श्रूयते, तब च निर्गुणपंदमिवाहितीयादिपदमपि वर्तते, इति सत्त्व-रजस्तमोगुणा- सम्पन्धो यथा निर्गुणपदेन योध्यते, तथा पदान्तरेण धर्मसामान्या- भावोऽपि प्रतिपाद्यते, इति निर्गुणपदं सत्त्वादिगुणराहित्यमेव बोधयति श्रुतिगतमिति शङ्कापि-निरयसरा; गुणशब्दो हि अध्यात्मविद्याप्रकरणेऽपि न केवलं सत्त्वादिगुणमेवाभिधत्तेः, किन्तु "समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसो" "विना हेर्गणादिभिः" इत्यादि- श्रीभाष्योदाहृतविष्णुपुराणवचनेषु धर्मपर्यायोऽपि दृश्यते । अनेनेदं ज्ञायते-चत् प्रकृतिसम्बन्धिकार्यविचारावासरे सत्वादिगुणपरत्वम्, अन्यथा तु धर्मसामान्यपरत्वम् । तत्र च गुणस्य हेयत्वमहेयत्वं च दर्तते, परंतु हेयगुणविवक्षा यत्र मन्यते, तत्र हेयविशेषणमपि - . , १ ·श्रीभाष्यसमालोचनम् दीयते, यथा-'हेयैर्गुणादिभिरि ति। तथाच हेयपदासमव्याहतं प्राकृतगुणविचारप्रकरणाभावे गुणपदं , धर्मसामान्यपरमित्येव गम्यते, इति केवल निर्गुणपदं ब्रह्मप्रकरणगतं धर्मसामान्यनिषेधपर- मित्येव स्वीकर्तव्यम् ॥... ज्ञानवरूपस्यैव ब्रह्मणो ज्ञातृत्वस्यापि स्वीकारात् "सत्यं ज्ञान मि"ति ज्ञानरूपत्वाभिमान न विरुद्वमिति श्रीभाष्यमतमेवा दैतिनामपि मतम् । इयान विशेषः यद् ज्ञातृत्वं मायातादात्म्य- . नियन्धनं काल्पनिकमित्यदैतमतम् , तदपि पारमाधिकमिति तु' श्रीभाष्यमतम् । अत्रालोचनीयं सर्वं पूर्वमेवालीचिंतम्, इति निविंशेपब्रह्मणो न सत्यज्ञानवाक्येनासिद्धिः, नवा निर्गुणवाक्येन॥ एतैन-निर्गुणवान्याना सगुणवाक्याना च विषयम् . अपहत- प्मेत्यपिपास इन्यन्तेन हेयगुणान् प्रतिपिध्य 'सत्यकामः सत्यसङ्कल्प' इति ब्रह्मग. कल्याणगुणान् विदधतीयं श्रुतिरेव विविनतीति श्रीभाग्यो- त्तिरपि-व्याख्याताया, सविशेषप्रकरणत्वाद् दहरविद्यायाः॥ तत्र सत्यकामत्वाद्य इवापढ़तपाप्मत्वादयोऽपि गुणा एवों- पासनार्थ विवक्ष्यन्ते, नतु हेयगुणनिषेधपूर्वककल्याणगुणविधिरिति पूर्वमेव सचिनम्, इति नात्र प्रकरणे निर्गुणवाक्यानामन्यथानयनेन विवरणकल्पनस्यावसरः । तदेवं निर्गुणवाक्यानां न सविशेपपरत्यम्, किन्तु निविशेषपरत्वमिति सिद्धम् ॥ अनन्तरं श्रीभाष्यकारैरालोचितमदै तिनामत्यन्तमनुकूलं च पाक्यम्-"यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्द ब्रमणो विद्वान्" इति वाक्यम्-"सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह । प्रमणा विपश्चितेति।" इति वाक्यं च समालोचयामः ॥ अव श्रीभाष्यकारा:- भीपाऽस्मादातः पवते इत्यादिना प्रमगुणानारभ्य ते ये शतमि'त्युपक्रमेण क्षेत्रज्ञानन्दातिशयमुत्त्वा "तो यांचो निवर्तन्ते" इति ब्रमणः फल्याणगुणानन्त्यमत्यादरेण - AM ·११६ श्रीमाप्यसमालोपनम् यद्तीयं श्रुतिः। "सोऽइनुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चि- ते"तिफलमवगमयद् वाक्य. परस्य ब्रह्मणो गुणानन्त्यं ब्रवीति; 'विपश्चिता ब्रमणा सह सर्वात्. कामान समश्नुते ।' काम्यन्त इति कामाः कल्याणगुणाः । ब्रह्मणा सह तद्गुणानश्नुत इत्यर्थः । दहर- विद्यायां"तस्मिन् यदन्तस्तदन्येष्टव्यम्” इतिवद् गुणप्राधान्यं वक्तुं सहशन्दः। फलोपासनपोः प्रकारक्यम्-"यथामतुरस्मिन् लोके भवति तथेत प्रेत्य भवती"ति श्रुत्यैव सिद्धमिति वाक्यद्यमिदं समंतानुगुणम्-विवृण्वते ॥ तंत्र "यतो वाचो निवर्तन्ते" इति “स एको ब्रह्मण आनन्दः" इति वास्यार्य प्रमानन्दमेव शतगुणोत्तरतयोपसंहृत स्तोति । तथाचानन्द-. मयमझतावाद एवोक्तवाक्यस्वारस्यम् । अत एव-"एतमानन्दमयमा- स्मानमुपसंक्रामती"ति वाक्यानन्तरम्-"तदप्येप श्लोको भवती"ति 'प्रकृत्यैव "यतो वाचो निवर्तन्ते"इति वाक्यप्रवृत्तिरुपपद्यते, न. त्वद्वैत्य- मिमतपुच्छब्रह्मवादे; "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति" - इति वाक्ये प्राण इति - पठीश्रुतिविरोधात् । तथाच "यतो वाचः" इति वाक्यं न निर्विशेषवादस्यानुकूलम् । “सोऽश्नुते” इति तु सहयोगे तृतीयाया एवं ब्रह्मणां विपश्चितेत्यत्र विवक्षणस्य युक्तत्वात् सहशब्दस्य युगपदित्यर्थवर्ण- नस्य तृतीयाया अर्थान्तरकल्पनस्य च गौरवप्रस्तत्वात् , प्राप्यवस्तुनों निरूपणस्यापेक्षितस्येवमेव निर्वाहाच स्वमत एवानुगुणं "सोऽश्नुते' इति । वाक्यमिति-मन्यन्ते ।। अंबैतिनस्तु मन्यन्ते-"स एको ब्रह्मण आनन्दः" इति आनन्दमयकोशमेवसुषुप्त्यवस्थोपहितमन्तर्याम्यभिन्नतया"ब्रमण" इति ब्रह्मपदं परामशति, न तु"ब्रह्मविदाप्नोति परमिति मकान्तं ब्रह्मखरूपम् ।। अत एव-"स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्यन्ये- पामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकै गैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम- शानन्दोऽथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितॄणां जित ·श्रीभाष्यसमालोचनम् ११७ लोकानामानन्दः, अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानामानन्दाः, सः एको गन्धर्वलोक आनन्दः", इत्याद्युपक्रम्य - "अथ ये 'शतमाजा- नजानां देवानामानन्दास्स एकः प्रजापतिलोकं आनन्दः" "स एको ब्रह्मलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः अधैप परमानन्दः । एष ब्रह्मलोकः सम्रांडिति होवाच याज्ञवल्क्यः" इति। "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती"ति प्रस्तुतेतर- भूतानन्दानुभवमध्य एवं “स एको ब्रह्मण-आनन्द:" इति ब्रह्मान- न्दोऽपि.वर्णित उपपद्यते । तथाच व्यष्टिकारणशरीरोपहिताभिन्नंसं-, मष्टिकारणशरीरोपहितानन्दमयो जीव एव माण्डूक्यश्रुत्युक्तस्तृतीय आनन्दमीमासायामुपसंहरे 'ब्रह्मण' इत्यनेन परामृश्यते, न तु तुरीयं माण्डूक्योक्तं "सलिल एको द्रष्टेति"तिप्रस्तुतं सर्वभूतानन्दानुभ- योपजीव्यानन्दरूपं "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठे"ति वाक्यप्रतिपादित ब्रह्मस्वरूपम् । अत एव वृहदारण्यके चतुर्थाध्याये ब्रह्मानन्देनौन्ति- मेन-यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः इति सौपुप्तव्यष्टिजीवा- नन्दोऽपि समष्टिजीवानन्देनाविविक्ततया प्रतिपद्यते ॥ "मेत ऊर्ध्व विमोक्षायैव ब्रूहि" इति प्रश्ने "अत्र हि याज्ञवल्क्यो विभयाञ्चकारे"ति वाक्यशेपो हि यस्यानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति वर्णितम्, तदानन्दस्वरूपवर्णनेऽशक्ति प्रतिपादयन्नपि- "स एको ब्रह्मण आनन्दः" इति वा- पाक्येनावगत आनन्दो न “यतो वाचो निवर्तन्ते" इति वाक्य- विपय इति गमयति । तथाच सौपुप्तपुरुपानन्द एव “स एको ब्रह्मण आनन्दः" इति वाक्येन वर्ण्यते। अत एव-"स वा एप एतस्मिन् स्वमान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्यं पुण्यं च पापं च पुनः प्रति- न्यायं प्रतियोन्याद्रवति युद्धान्तायैवे"ति पुनः स्वमदारा जागरणा- पवस्थासम्बन्धस्तस्य ब्रह्मणः प्रतिपाद्यमान उपपद्यते, इति "ते ये शतमि"त्यनुक्रमपरम्परायाः समाप्तिस्थानं ब्रह्म "यतो वाचो निव- . , ·११८ श्रीभाष्यसमालोचनम् तन्ते इतिवाक्ये निर्दिष्टं च ब्रह्म नैकम्"एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूनानि" इति एतद्रूपस्पैवानन्दस्येति सामानाधिकरण्येनान्वयस्यैव युक्तत्वात् अनन्दरूपब्रह्मांश एव वृत्यभिव्यक्तो विपयानन्दो नामेति पोधनद्वारा ब्रह्मरूपानन्दमाप्तिपर्यन्तमवकाशो' वर्तते। तथाच- "अत्र ह याज्ञवल्क्यो विभयाश्चकारे"तियादृशब्रह्मलोकानन्दप्राप्ता- यति भीतेरवकाशो वर्णितः, स ब्रह्मलोकानन्दः, "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानि"त्यत्र नविक्ष्यत इत्यकामेनापि स्वीकर्तव्यम्; यतः न विभेति कुतश्चने"ति भयाभावोऽत्र प्रतिपाद्यते, इत्यानन्दमय. मधिकृत्य नायं श्लोकः, किन्तु तस्याप्यधिष्ठानभूतं शुद्ध पुच्छ ब्रह्मवाधिकृत्य । एतेन-भोपाऽस्माद्वातः पवते इति प्रक्रमोऽपि "तस्यैष एव शारीर आत्मे"ति प्रस्तुतं पुच्छं ब्रह्मैव "यदेष आकाश, आनन्दों न स्यादि"त्यादिनाऽऽनन्दरूपेण प्रस्तुतं विपयीकरोति, 'नानन्द्रमयम् ; यतो नानन्दमयात् सौषुप्तात् व्यष्टिरूपात् समष्टि- रूपादाना भीतिरत्र वर्ण्यते, किन्तु पुच्छब्रह्मण एव । अधिकमुपरि स्पष्टीभविष्यति । “स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये। स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात् प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंका- मति। एतं प्राणमयमात्मानमुपसंकामति । एतं मनोमयमात्मान- मुपसंक्रोमति, एतमानन्दमयमात्मानमुरसंक्रामती"ति वाक्यजातेन हि पुच्छब्रह्मज्ञानिन आनन्दस्तु "स एको ब्रह्मण आनन्दः" इत्य- तसर्वानन्दोऽपि, इति योधित कियमयं सौपुतानन्द एवेति शङ्का- धारणेन, न ब्रह्मानन्द एतावान्, न चेतोऽपि शतगुण इत्येवं परि- च्छेदयोग्यः, किन्त्ववाड्मनसगोचरः इति प्रतिपादनार्थमेव- "यतो वाचो निवर्तन्ते" इति श्लोकः, इति सविशेषत्रापरो नायं श्लोकः, किन्तु निविंशेपत्रह्मपरः। अधिकं चावालोचनीयमानन्द- मयाधिकरणप्रस्ताव आलोचयिप्यते। यथाच "सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह । घ्रप्रणा विपश्चिता"इत्यस्य प्राप्यनमस्वरूपानुपपा- + - ·श्रीभाष्यसमालोचनम् ११६ दुकत्वात् , भिन्नपादस्थस्य सहशब्दस्य पादान्तरगतब्रह्मणापदेनान्वया. सम्भवादेश्च सविशेषब्रह्मवादे नानुकूल्यम्, तथाऽऽनन्दमयाधिकरणे परपक्षनिराकृतिग्रन्थसमालोचनपूर्वकं बहु विस्तरिष्यते, इति तत एवाधिकमवगन्तव्यम् ॥ दहरविद्यायामपि न गुणानां प्राधान्यम् , किन्तु गुणिन एव; अन्यथा हि ब्रह्मोपासनत्वमेव तस्य हीयेत, तदेवं वाक्यद्वयमपि पूर्वोक्तं निर्विशेषवादस्वानुकूल मिति सिद्धम् .. नहि-"ब्रह्म- विदामोति परमि"ति ब्रह्मोपासनाविधिपरम्, किन्तु' तज्ज्ञान- विधिपरमेवेति तत्क्रतुन्यायस्यापि नात्र प्रसङ्गः ॥ अनन्तरं श्रीभाष्यकारैरालोचितं तु-“यस्यामतं तस्य मतम् , मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमवि- जानतामि"ति वाक्यद्वयं केनोपनिषद्गतम् । “न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाक् न मनो न विद्मोन विजानीमो तथैतदनुशिष्यात् । अन्यदेव तदिदितादथो अविदितादधि । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तव्या- चचक्षिरे। यदाचानभ्युदितम् , येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते । यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मन्यते मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते।.........यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्यथ नु मोमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् । नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद चयो नस्तदेद वेदेतिनो न वेदेति वेद च।" इत्यनुकम्य श्रूयते-"यस्पामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविज्ञानताम्" इति ।। इदमत्र श्रीभाष्यकारागां विवरणम्-"यस्यामतं तस्य मतम्" "मवितात विजानतामि"ति प्रझगो ज्ञानाविषयत्वमुकं पेत् , "प्रा- विदाप्नोति परम्" "प्रदा वेद प्रसव भवति" इति ज्ञानाद् मोझोपदेशो न स्यात् । अतो प्रशविषयवेदनमेवापर्गाय सर्वाः श्रुतयो विदधति । ज्ञानं ·१२० श्रीभाज्यसमालोचनम् चोपासनात्मकम् । उपास्यं च ब्रह्म सगुणमित्युक्तम् । “यतो वाचो निवर्तन्ते” इति ब्रह्मणोऽनन्तस्यापरिच्छिन्नगुणस्य वाङ्मनसयोरेताव- दिति परिच्छेदायोग्यत्वश्रावणेन 'ब्रह्म एतावदिति परिच्छेदज्ञानवतां 'प्रसार्विज्ञातमित्युक्तम् ; अपरिच्छन्नत्वद् ब्रह्मणः, अन्यथा “यस्यामतं तस्य मतमि"ति मतत्वविज्ञातत्ववचन विरुद्ध येत-इति ।। अदै तिनस्तु-"नेदं. यदिदमुपासते "यन्मनसा न मनुते' "यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि नूनं त्वं ब्रह्मणो रूपं वेत्थ । “यदस्य देवेष्यथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम्' इत्यादिभिः खरूपतो. मनोवाचामगोरत्वेनानुपास्यत्वेन च प्रतिपादनपूर्वकं प्रवृत्तेन-“यस्थामतमिति वाक्येन परिच्छिन्नतया ब्रह्माज्ञानं ब्रह्माज्ञानमिति वर्णनमनवसरम्, यतः खरूपचैतन्यस्य स्वयंप्रकाशस्याह: मादिभानं न ब्रह्मज्ञानम् , किन्त्वखण्डाकारवृत्त्या स्वप्रकाश एव ब्रह्म- ज्ञानम् । तथाच-ज्ञानिनो यस्याह मिति मननं विज्ञानं वा स्वस्यन भवति जागरणावस्थायामपि स ब्रह्म मनुते, विजानाति वा यस्तु खखरूपमहमित्यमहमर्थतया मनुते, स नात्मानं जानाति; ब्रह्मणोऽ- नुभवरूपस्याननुभाव्यत्वेन स्वरकाशत्वादित्येव विवक्ष्यते । "ब्रह्म विदामोति परम्" इत्यादीनामपि ब्रह्माकारवृत्तरज्ञाननाशद्वारा स्वरूपप्रकाशमापिकाया अप्युपहितब्रह्मपर्यन्तं व्यापार एव तात्पर्यम् , नतु वाङ्मनोजन्यज्ञान विषयत्वयोधनेऽपि । अवगतिपर्यन्तं हि ज्ञानं ब्रह्मविदाप्नोतीत्यादी ज्ञानं नाम, नोपासनात्मकम्, "नेदं यदि- दमुपासते"इत्युपास्यत्वनिपेवाद् ब्रह्मणः ॥ यत्तु-यदिदं जगहुपासतेऽज्ञानिनः, नेदं ब्रह्म, किन्तु तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि यदाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते इत्येवोक्त- वाक्यार्य इति ध्यान विधिसमर्थनावसरगतं विवरणम् , येन ब्रह्मणो जगढेरूंप्यमेव प्रतिपाद्यत इति श्रीभाष्यकारा मन्यन्ते, तत्रापि यदिदमुपासते, नेदं ब्रह्मेति विवरणेनोपास्यवलक्षण्यं तु सिद्धमेव । इमान् विशेषः-यदिदं जगदिति श्रीभाष्पकाराणां विवरणम्, , ·. . , श्रीभाप्यसमालोचनम् १२१ अद्वैतिनां तुउपास्यमाववैलण्यस्य विवक्षणेन ब्रह्मण उपास्यत्वप्रति- घेवस्यैव विवक्षगात् यदिदं तत्र तत्र दहरविद्यादिषूपासते, नेदं ब्रह्म, किन्तु यद्वाचानभ्युदितमिति विवरणम् । तत्र प्रथममते-वागाद्यनभ्यु- दितमेव ब्रह्म, नेदं जगत्, यदिदं जगत् पाणिन उपासते इति योज- नया वागाद्यनभ्युपदितमेव ब्रह्म, उपास्यमानं जर्गद् न'ब्रह्मेति ब्रह्म- विधेयक एको योधो जगदुद्देश्यकश्चापरो बोधः, द्वितीयमते तु ब्रह्म, वागाद्यनभ्युदितमेवेत्यक एव ब्रह्मोद्देश्यको योधः,. "नेदं यदिदमुं- पासते” इति तु तदेवेत्येवकारव्यावर्त्यस्यैव-वागाद्यभ्युदितस्यैवो- पास्यत्वाद् उपास्यस्य वागाद्यभ्युदितस्य वा न ब्रह्मत्वमित्यंशस्या-५ नुवादमात्रम् । अत एव-यदाचाऽनभ्युदितम्" इत्यत्रेव 'यन्मनसे'- त्यादावपि नेदं यदिदमुपासत इत्याम्नानम् । अत्र प्रथममत एवकारवैय- र्थ्यम् , जगदैरूप्यं च नात्र वक्तव्यमपि। तथाच किमुपास्येनादि-- त्याद्यात्मना सर्व प्रेर्यते, उतान्येनेति प्रश्ने नोपास्येन, किन्तु :- वागाद्यविपयेणैव ब्रह्मणेति सुष्टु लगति। तथाच सर्वाधिष्ठानं सर्वभासकं या नोपास्यम्, किन्त्ववाङ्मनसगोचरमेव किंचिद् ब्रह्माख्यं वस्तु, इति प्रकरणार्थः। सति चैवं पूर्वोक्तप्रकारेण मत- त्वामतत्वादिकं सर्व यथाश्रुतमेवोपपद्यते, नतु परिच्छिन्नतया ज्ञानेऽज्ञानम्, अपरिच्छन्नतया ज्ञाने ज्ञानमित्येवं योजनमत्रा- पेक्षितम्, ज्ञानेऽज्ञानत्वकल्पनायोगात् ।। • वस्तुतस्तु-अतिनोऽपि परिच्छन्नतयाऽहमर्थरूपेणात्म- स्वरूपज्ञानं न ज्ञानम् , तथाऽहमिति परिच्छिन्नरूपेणात्मनः स्वयंप्रका- शस्याज्ञानमेव ज्ञानमित्येव मन्यन्ते, इति श्रीभाष्यकाराणां विवरण नादैतमतस्यापि विरुद्धम् , इति इदमपि वाक्यं निर्विशेषवाद- स्पानुकूलमेव ॥ नं दृष्टेप्टारं पश्येर्न मतेमन्तारम्" इतिवाक्यं तु दृष्टि- व्यतिरिक्तदष्टपतिपेघपरमिति मतदयसम्मतम्। इयान् विशेष:- ·१२२ श्रीमाप्यसमालोचनम् यधर्मभूतज्ञानाश्रयत्वं विहायागन्तुकचैतन्ययोगेन द्रष्टप्रतिषेध इति श्रीभाष्यमतम्, अद्वैतमतं तु आगन्तुकान्तःकरणधर्मवृत्यध्यासेना-. स्मनो ज्ञातृव्यम् , स्वरूपतस्तु ज्ञानरूपत्वमेव न ज्ञानाश्रयत्वमिति। वक्तव्यं चात्र सर्व पूर्वमेवोक्तमिति मतदयसाधारणी योजना ॥ द्वितीया तु योजना श्रीभाष्यकाराणामसाधारणी- दृष्टेष्टारं जीवात्मानं न जानीहि, किन्तु परमात्मानमिति । अन्यथा "विज्ञातारमरे केन विजानीयादि"ति श्रुतिविरोधापत्ते- रिति। आगन्तुकज्ञानेन ज्ञातृत्वे चेश्वरस्यापि विज्ञातुरागन्तुकं ज्ञानमङ्गीकर्तव्यं स्यात्, नचास्मदादेरपि ज्ञानस्यानित्यत्वमिति तदाशयः। अद्वैतिनस्तु ईश्वरस्यापि मायापरिणामागन्तुकज्ञानेनैव ज्ञातृत्वात् "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इति प्रस्तुतस्य साक्षात्करणी- “यस्यात्मनो-“यत्र हि दैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन के पश्येत्” इति दैतशून्यतया. स्वप्रकाशतया च प्रतिपादितस्य निर्विशेषचिन्मात्ररूपत्वाच नात्र •परमात्मोपासनविवक्षा; किन्तु दृष्टिव्यतिरिक्तद्रष्दनिषेध एवे- त्येवोरीकर्तव्यमिति-मन्यन्ते । अधिकं चानुभूत्यात्मताप्रकरणे व्यक्तम् ॥ "आनन्दो ब्रह्मेति भृगुवल्लीवाक्यमानन्दस्वरूपमात्रं ब्रह्म- ति बोधयबेतिनः स्वमतानुगुणमपरं वाक्यं मन्यन्ते । इदमपि सविशेपव्रत्मपरमेव, नतु निविंशेपब्रह्मपरमिति श्रीभाष्यकाराः ॥ अयमेतेपामाशयः-ज्ञानाश्रयस्य ब्रह्मणो ज्ञानमिवानन्दोऽपि स्वरू- पमेव, इति न विरोधः। अत्रमते--विज्ञानमानन्दं प्रीति वाम्यस्यानन्द- रूपमेव विज्ञानं ब्रह्मेत्यर्थः । तथाच ज्ञानस्यात्मनो ज्ञातृत्ववद् आनन्द- रूपस्यापि ब्रह्मणः कचिदानन्दं ग्रहण इत्यादावानन्दधर्मितया निर्देशोs- प्युपपन्नः। फेवलानन्दरूपत्वे तु ब्रह्मण:-"मानन्दं ब्रह्मणः" इति भेद- निर्देशानुपपतिः- इति ॥

·श्रीभाष्यसमालोचनम् अद्वै तिनस्तु मन्यन्ते-नानन्दोऽपि विज्ञानरूपः, "विज्ञान- मानन्दं ब्रह्मे"त्यादौ विज्ञानपदवैयर्यात्, भृगुवल्यामपि "विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानादि"त्यनेनैव ब्रह्मज्ञाने समापिते "तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वे"ति पुनर्विचारार्थ प्रेरणात् "आनन्दो ब्रह्मेति व्यज्ञानात्" इत्यनन्तरमेव-"सैपा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्योमन् प्रतिष्ठिते"ति विद्यासमाप्त्युपदेशायागाच । “आनन्दं ब्रह्मणः" इति राहोः शिर इतिवभेदेऽपि पष्ठीस्वीकारेणाप्युपपत्तेः न धर्म-धर्मिभावेन ब्रह्मव्यतिरेक आनन्दस्योक्तश्रुतिः प्रमाणम् ॥ परमार्थतस्तु-आनन्दं ब्रह्मण इत्यत्रानन्दशब्देन मानुषादि- हिरण्यगर्भान्तानन्दस्यैव परिच्छिन्नस्य ग्रहणात् “एतस्यैवानन्दस्या- न्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती"ति श्रुत्यनुसारेण सर्व भूतानन्द- जातं पूर्वोक्तं ब्रह्मण एवांश इति जानन् 'न विभेति कुतश्चन', यतोऽ; धिकानन्दादेव खल्पानन्दस्य भीतिर्भवति, नतु समानानन्दात् । ब्रह्म चात्र सर्वाधिष्ठानप्रत्यकचैतन्यमात्रमिति खस्वरूपज्ञाने हिरं- ण्यगर्भान्तस्य सर्वस्य स्वांशरूपत्वेन स्वस्मिन् कल्पितत्वेन वा स्वव्य- तिरेकेणाभावनिर्णये सति कुतोऽपि भीतेरनवसरात्, इति "आनन्दं ब्रह्मणः” इत्यत्र भेदपष्ठीपरतायामपि न विरोधः । अधिकमानन्दमयाधिकरणप्रस्तावे द्रष्टव्यम् ॥: "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति" "नेह नानास्ति किश्चन" "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति" "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत्” इति भेदनिषेधपराण्यपि वाक्यानि "कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मकार्यतया तदन्तर्यामिफतया च तदात्मकत्वेनैक्यात् तत्प्रत्यनीकनानात्वनिपेधपराणि, न पुनः-"बहु स्यां प्रजायेय" इति पहुभवनसङ्कल्पपूर्वकं ब्रह्मणो नानात्वं श्रुतिसिद्धं प्रतिपेढुं शक्नुवन्ति । नानात्वनिषेधादिकमपरमार्थभेदविषयमिति तु न युक्तम् , प्रत्यक्षादिसकल- प्रमाणानवगतं नानात्वं दुरारोहं ब्रह्मणः प्रतिपाद्य तदेव वाध्यत इति फल्पनाया अयोगात्॥

·१२४ श्रीभाप्यसमालोचनम् अयमाशयः-प्र-जगतोभदनिपेयो दि तयोरक्यविरोधेनैवेति मतद्वयसम्मतम् । तत्राद्वैतमतं जगतो प्रक्षकार्यत्वाद् उपादानोपादेय- योरभेदाद् ऐक्यमिति मन्यते । श्रीभाप्यमते "तु-निरस्तसमस्तहेय- प्रत्यनीफस्य प्राणो हेयेन जगतैक्यं व्याहतम् , किन्तु जगद्विशिष्टप्रमणे- व कार्य-कारणभावादिगम्यम् । कार्यकारणयोरेक्यं नाम -अवस्थाद्वया पनचिदचिद्विशिष्ट्रयस्त्वैक्यम् । तथाच प्रकार्यक्यमेव कार्य-कारणभाव- गम्यम्, न तु प्रकारि-प्रकारयोःप्रकाराणां वा परम्परम् । तथाच विशेषणां- शेक्याभावेऽपि न क्षतिः।। द्विविधं हि सामाधिकरण्यम्-यद् भिन्नझालीनावस्थारूपसद्वारवि- शेपणाश्रयधम्यक्यं कार्य-कारणभावस्थले, सर्वकालीनाद्वारकविशेषणात्र- यधम्यक्यम् -यथा--"अयं चेदविद् प्रक्षणः" इत्यादी कार्यकारणभावा; भावेऽपि। सति चैवम् प्रह्मणश्चिदचिदनुप्रवेशपूर्वकं नामरूपभाक्त्व- श्रवणाद् सद्वारकत्वसिद्धेः शरीरतया प्रकारभूतचिदचिनिन्नत्वं प्रकायैक्य- स्योपकारकमेव, नतु बाधकम् । तथाक्यविरोधी भेद एव "नेह नास्तीति" श्रुत्या निराक्रियते, नतु तदनुकूलोऽपीत्येव स्वीकर्तव्यम, अन्यथा-' घटौ, इति बुद्धौ सत्यां मृद् घट इति ज्ञानं न स्यात् , एको घट इति बुद्धौ च 'घटादि न रूपादि' इति च ज्ञानं न स्यात् । तथाच कार्यनानात्वं कार्य-कारणयोरभेदस्य कथमपि न विरोधी। तथा न केवलं कार्य-कारणभावमात्रेण ब्रह्मजगतोरमेदः, किन्तु तदन्तर्यामिकत्वेन "तदात्मकत्वादपि, इति प्रकार्येक्यमादायैव "सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीते"त्यादौ सामानाधिकरण्यम् । भत्र तैदनत्वं हि तत्स्थितिधारकत्वं तदन्तार्यामिकत्वमेवैत्यमैदश्रवणे सर्वत्र तदन्तर्यामिकत्वस्याप्यनुसन्धान कर्तव्यम् । अयं च भेदो न लोफ- सिद्धः, किन्तु श्रुतिसिद्धः, इति तनिषेधे श्रुनितात्पर्यकल्पनं न युक्तम् । भेदाभेदयोर्विरोध-पौर्यापर्यनियमेनापच्छेदन्यायाविषयत्वस्य पूर्वमेव विवे- चनाद् नामेदश्रुतीनां भेदश्रुतिबाधकत्वम्, किन्तु कुतर्कभ्रान्तिमूलभेद- विषयत्वमेवाभेदश्रुतीनाम् । तथाच ब्रह्म-प्रपञ्चयोरपि कार्य-कारणयो- आंदनिपेधे हि ब्रह्मकार्यत्वमेव जगतो न स्यात् , इति तदभेदपराणि वाक्यान्यपि वाधितानि स्युः । नहि जीव-ब्रह्मणोप्रा-जगतो भेदः प्रमाणान्तरसिद्धः, येनानूय निषिध्येत ।।

·१२५ " श्रीभाप्यसमालोचनम् तदन्न श्रीभाष्याभिमत उक्तश्रुत्यर्थः यत्र-यदा, द्वैतमिव भवति -स्वनिष्ठभेद इव भवति । इवशब्दः स्वनिष्ठभेदस्यातात्त्विकत्वद्योतकः । कथमिवेतिवदविवक्षितार्थो वा तत्-तदा, इतरः इतरम्-इतरेण पश्यति । केनेति वक्ष्यमाणत्वादितरेणेत्यच्याहारः, इतर:-स्वनिष्ठो दृष्टा, इतरम् स्वनिष्ठ द्रव्यम् , स्वनिष्ठदर्शनसाधनेन पश्यति'। यत्र तु-यदा तु, . अस्य उपासकस्य, सर्वमात्मैवाभूत्=परमात्मसामानाधिकण्येन सर्व साक्षात्कृतम् । नहि पूर्वमनात्मभूतं सर्वमिदानीमात्मा भवति, परमात्म- सामानाधिकरण्येन साक्षात्काराभिप्रायोऽभूदिति भावः । तत्=तदा, क इत्यध्याहारः ? इतर इत्युक्तत्वात् । स्वनिष्ठः को द्रष्टा स्वनिष्ठेन केन दर्शनसाधनेन स्वनिष्ठं कमर्थम् (द्रव्यम् ) पश्येत् । ज्ञातृ-ज्ञय-ज्ञान- साधनेषु स्वनिष्ठं किञ्चिदपि नास्तीत्यर्थः । अत्र प्रमितनिघायागाद् आपातप्रतीतिसिद्धस्यैव निपेध्यत्वाद् लौकिकप्रतीतेश्च स्वनिष्ठताविपय- त्वात् तेन रूपेग निषेधः। तथाच परमात्मसाक्षात्कारदशायां प्रकारिण आत्मनः प्रतीयमानत्वादहंशब्दवाच्यपरमात्मसामानाधिकरण्येन दृश्य- तत्साधनानां प्रतीतिः, संसारदशायां तु स्वनिष्ठतया प्रतीतिरिति निष्कर्षः । एतेन-"तद्वैतत् पश्यन् ऋपिर्वामदेवोऽहं मनुरभवं सूर्यश्थे"ति श्रुतिरपि–व्याख्याता, इति “यत्र हि द्वैतमिव भवती"त्यादिवाक्यार्थः । इह-प्रपन्चे दृष्टप्रकारेण नानाभूतं स्वनिष्ठतया किश्चिदपि नास्तीति "नेह नानास्ति किञ्चनेति श्रुत्यर्थः॥ मृत्योः अज्ञानात्, मृत्युम्-अज्ञानान्तरं प्राप्नोति, यः स्वनिष्ठमिव पश्यति समिति "मृत्योस्स मृत्युमाप्नोती"ति श्रुत्यर्थः-इति ।। , अदै तिनस्तु–सर्वत्र सामानाधिकरण्यप्रत्ययेषु यदि प्रपञ्चस्य तदात्मकत्वमपि निर्दिष्टं स्यात्, तहिं श्रीभाप्योक्तरीत्या सामाना- धिकरण्यं प्रकार्येक्यमादायैव, नतु केवलकार्य-कारणभावनिवन्धना- भेदमादायेति वक्तुं शक्यते । उपनिपत्सु हि-विनाऽपि नियन्यत्वं कार्याणां कारणाभेदपराणि चाक्यानिदृश्यन्ते, एवं नियम्यतया प्रपञ्चप्रतीतिस्थलेऽपि न सामानाधिकरण्यं दृश्यते, किन्तु भेद एव । तथाच ब्रह्मकार्यस्यैव प्रपञ्चस्य ब्रमनियम्यत्वाद् जगतो ब्रह्मणा तादात्म्यं जगदिशिष्टवस्मैक्यमादायैव, न जगद्ब्रह्मैक्यमादायेति + ·श्रीभाप्यसमालोचनम् वादोन क्षोदक्षमः; अन्यथा “यस्य पृथिवी शरीरमि"त्यादावपि पृथिव्यादीनां नियम्यतया प्रतीयमानानां तदिशिष्टब्रह्मपरत्वापत्त्या भेदव्यपदेशोऽनुपपन्नः स्यात् । एतेन-"ओमित्येतदक्षरमिदं सर्व- मि"त्यन्तर्यामितोपदेशं विना तादात्म्योपदेशोऽपियाख्यातः। तथाच "सदेवे"त्यादौ सद्रूपेण ब्रह्मणः प्रपञ्चतादात्म्यं श्रूयमाणमपि शरीर-शरीरभावानिवन्धनमेव सामानाधिकरण्यम्, नतु कार्य- कारणभावनिवन्धनमिति सिद्धान्तस्पाननुकूलमेव । यद्यपि सदा- यतनत्वेन तनियम्पत्यमपि वस्तुगत्या वर्तते; तथापि "मृत्तिकेत्येव सत्यमिति कार्य-कारणयोरेव द्रव्यैक्यस्य श्रीभाष्यकारैरपि विवक्षगात् शरीर-शरीरिभावस्य तदैक्यप्रयोजकत्वस्य तत्रानङ्गी- कारात् “यस्य पृथिवी शरीरमि"त्यादौ भेदस्यैव व्यपदेशाच कार्य- कारणभावनिवन्धनेऽभेदे खोक्रियमाणे कार्यकारणयोर्मेदोऽपि तत्र तत्र प्रतीयमानः कल्पित इत्येव स्वीकर्तव्यम् ; तदैक्यविरोधित्वात् ॥ एतेन-अवस्थादयापनचिदचिवस्तुविशिष्टवस्त्वेकत्वं का- र्यकारणभावनियन्धनं सामानाधिकरण्यमिति-प्रत्युक्तम् ; मृद एवास्थादयापनत्वेनावस्थायापन्नपदार्थान्तरविशिष्टवस्त्वैक्यस्य कुत्रा- पि कार्यकारणभावस्थलेऽदर्शनेनोक्तकल्पनाया अप्रामाणिकत्वात् । मृद एव ह्यवस्थाविशेषो घटो नाम, इति ब्रह्मण एवावस्था प्रपत्र इति स्यात् , यदि ब्रह्म कारणं प्रपञ्चस्योपादानताविधयेति खोकर्तव्यम्, इति परिणामवादो विवर्तवादो वा नियतमेव खो- कर्तव्यः। परिणामवादस्तु साक्षाद् ब्रह्मणो न श्रीभाष्यकाराणा- मपि सम्मतः, किन्तु शरीरदारकमेव ब्रह्मणो महदाद्युपादानत्वम् , ज्वालाव्यवहितस्य काष्ठस्य करणत्ववदिति हि तन्मतम् । अस्मिश्च पक्षे न मुख्यमुपादानत्वं ब्रह्मणः सम्भवति; यतो व्यापारव्यवहितस्य काष्ठादेर्मुख्यदाहकरणत्वव्यवहार इव नानाव्यापारशरीरबारकम- ज्योपादानत्वव्यपदेशो युक्तिसहः। सति चैवं चिदचिद्विशिष्ट- ·श्रीभाप्यसमालोचनम् *१२७ ब्रह्मकारणतावादोऽयं वस्तुगत्या ब्रह्माभिन्ननिमित्तोपादानतावा- - दस्य प्रतिकुल एव स्यात् , इत्यन्ततो गत्वा ब्रह्मकार्यत्वमेव प्रपञ्चस्य परित्यक्तव्यं स्याद् । सति चैवं ब्रह्मकार्यतया तदात्मकतया चैक्य- मिति न श्रीभाष्यमत उपपद्यते, इति यदि प्रपञ्च ब्रह्मणोस्तादात्म्यं सामानाधिकरण्यं वा खीकर्तव्यम् , तर्हि कार्य-कारणभावनिबन्धन- मेव तत् स्त्रीकर्तव्यम् ॥ एतेन रूपविशिष्टस्य पिण्डत्वावस्थापन्नस्य रूपस्पर्श विशिष्टेन घटत्वावस्थापन्नेनेवैक्यम् । अत्र घटगत रूप-स्पर्श- स्थाने चिचितौ पिण्डत्व-घटत्वस्थानेऽवस्थादयापन्नेति। इयान् विशेपः-यद् ब्रह्मणि चिदचिद्वाराऽवस्थायोगित्वम् , घटादिस्थले तु रूपस्पर्शादिवारेति। अत्र पालत्व-युवत्वावस्थादयापन्नशरीर- विशिष्टवस्त्वैक्यमनुरूपो दृष्टान्त इत्यादि-परास्तम् ; एकावस्था- यतोऽवस्थान्तरापत्तिर्हि परिणामि-परिणामभावेन भवति, नान्यथा। परिणामश्च सावयवस्यैव भवति, न निरवयवस्य । तथाच घटपिण्ड- गतरूपस्पर्शयोश्चिदचित्स्थानत्वं न सम्भवति । अवस्थादयं हि वस्तुगत्या चिचितोरेव,. न ब्रह्मणः । पिण्डत्वाद्यवस्थापि यदि रूपस्पर्शयोरेव स्वीक्रियते, तहिं बाधः; मृद् एव पिण्डत्व- घटत्वाद्यवस्थाया लोकसिद्धत्वात्, रूपरसयोस्तदर्शनात् । नहि रूपस्पर्शावेव पिण्ड-घटौ इति लौकिकाः प्रतियन्ति , इत्यलौकिक- तत्त्वगवेपणायां सुदरं गमनं श्रीभाष्यानुयायिनाम् ॥ "स एवायं तमणोऽभूदित्यादौ तु सत्यं यालत्व-युवत्वा- यस्थापनशरीरविशिष्टैकवस्तुपतीतिर्वर्तते, परं त्विमेवालोचनी- यम्-यत् कार्य-कारणभावः शरीरात्मनोस्तत्र वर्तते वा, न वेति । यदि वर्तते, तहिं विवर्तवादे पर्यवसानम्, यदि न वर्तते, तहि तत्रापि कथं सामानाधिकरण्यम् ? अदैतिनस्तु मन्यन्ते-तत्रापि शरीरस्यात्मन्यध्यासनिवन्धनमेव सामानाधिकरण्यमिति। यदि ·श्रीभाष्यसमालोचनम् च विनाऽपि कार्य-कारणभावं शरीरशरीरिभावमात्रेण सामानाधि- करण्यम् , तेहिं व्यर्थं ब्रह्मपपञ्चयोरपि कार्यकारणभावकल्पनं सामा- नाधिकरण्यप्रतीत्यर्थम् । तथाच केवलकार्यकारणभावस्थलेऽप्यभेद- प्रतीतिदर्शनात्, शरारात्मभावस्थलेऽप्यहं देवदत्त इत्यादिस्थले प्रकारवयमतिभानं विनापि प्रकारप्रकारिणोरप्यभेदप्रतीतिदर्शनाच ब्रह्म-प्रपञ्चयोः कार्य-कारणभावेनाप्ययं विनापि शरीर-शरीरिभावं सम्भवतीति कार्य-कारणयोर्भेदस्यैक्याविरोधार्थ मिथ्यात्वमव- श्यमेव स्वीकर्तव्यम् । दृष्टं हि वाध्य-वाधकभावनिवन्धनमपि सामा- नाधिकरण्यम्-'इदं रजतमि'त्यादौ । तथाच विविध सामानाधि- करण्यम्-विशेषण-विशेष्यभावनियन्धनम् , यथा वेदविद् ब्राह्मण- इत्यादौ, बाधायां सामानाधिकरण्यम्-स्थूलोऽहं कृशोऽहमि- त्यादी, 'इदं रजतमित्यादौ च । शरीर-शरीरिणोरपि याधायामेव सामानाधिकरण्यम् । स्थूलोऽहमित्यादौ हि नावस्थादयविशिष्ट- वस्त्वैक्यप्रतीतिःशरीरे। सूक्ष्माचिदिशिष्ट एवस्थूलचिद्विशिष्टोऽपि इत्यादौ तुन भिन्नकालीनावस्थादयविशिष्टवस्त्वैक्यपरत्वम् । तथाच न विशेपण-विशेष्यभावे सामानाधिकरण्यम्, इति स्वीकर्तव्यमेव । यथाच तन्नियम्यानां न तत्तादात्म्येन व्यवहारः, राज-प्रजयोः सामानाधिकरण्याभावात् , तथाऽन्यत्र व्यक्तम् । सति चैवम्- "सर्वं खल्विदं ब्रह्मे"त्यादिसामानाधिकरण्यमपि तनत्वादिनापि यदि स्वीक्रियते, तर्हि नियतं भेदमिथ्यत्वव्यवस्थानमपेक्ष्यते । ततश्राविद्यकोऽयं भेदो न प्रमाणसिद्धः, किन्तु भ्रान्तिमूल एव, इति भ्रान्तिसिद्धत्वं भेदत्य निरूपपितुमिदं वाक्यम्-"पत्र दि दैतमिव भवति, तदितर इतरं पश्यतीति । अत्रेवशब्दो भेदातो- विकताव्यवस्थापनार्थ इति मतक्ष्यसम्प्रतिपन्नम्, यदि इव शब्दार्थो विवत्यते । इयान् विशेष:-पत् खनिष्ठभेदातात्विकत्वं श्रीभाष्य- मते, अदैतमते तु भेदमात्रातात्त्विकत्वम् । अत्र स्वनिष्ठति ·- - श्रीभाप्यसमालोचनम् १२६ पदाध्याहारो निष्पमाण इति भेदसामान्यमिथ्यत्व एवं पर्यवसा- नम् । इवशब्दार्थाविवक्षापक्षस्तु निर्गतिको न स्वरसश्च । एतेन- “यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन के पश्येदिति वाक्यमपि- व्याख्यातम् । तत्र च-"अहं मनुरभवम्" इति ज्ञेय-तत्साधनाद्य- भेदानुसन्धानं यदि परमात्मशरीरकत्वात् सर्वेपामिति मन्यते, तर्हि मुक्तात्मनोऽपि मन्वादिसामानाधिकरण्यं मन्वादिशरीरि- भावेन मन्वादिकारणत्वेन च खीकर्तव्यम् । तत्र च कथं जगद्या- पारवर्जमेव परमात्मभावः ? नतु जगद्व्यापारेणापि साकम् ? ततश्च परमात्मशरीरत्वाद् मुक्तस्य परमात्मन इव तच्छशरीरमन्वादिभि- स्सामानाधिकरण्यं. न प्रकारिमात्रैक्यमादाय, किन्तु प्रकरयोरप्यै- क्यम् । सति चैवं भवदीयः पूर्वोक्को नियमो भवद्भिरेव परित्यक्तो भवति । एतेन-'नेह नानास्ति किम्चने" ति श्रुतिरपि-व्याख्याता; तस्या- अपि भेदसामान्यनिषेधपरायाः सङ्कोचे प्रमाणाभावेन स्वनिष्ठभेदातात्त्विकतामात्रयोधकत्वायोगात्। इहशब्दस्य प्रक्रान्त- ब्रह्मपरामांर्शित्वपरित्यागेनापकान्तप्रपञ्चपरत्वायोगात्, नानाकिञ्च- "नपवयवैयापाताच ॥ “यदा ह्येवैप एतस्मिन् उदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति" इति वाक्यं तुन प्रोण भेददर्शनानन्दापरम् , "जुष्टं यदा पश्यतिति तत्र नानात्वदर्शनस्य मुक्तिसाधनत्वावगमात् , किन्तु ध्यानविच्छेदस्यैव 'भयकारणताद्वारा निन्दापरम्, “यदा घेवैप एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरु- केऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते" इति प्रतिष्ठाशब्दवाच्याया निष्ठायाः प्रस्तुतत्वादिति श्रीभाष्यकाराः-बदन्ति ।। , , अदैतिनस्तु-"यदा घेवैप एतस्मिन्नदृश्ये" इत्यभय- फारणं प्रतिपाय भयकारणप्रतिपादनार्थं प्रवृत्ते-“यदा ह्येवैप एतस्मिन्नि" ति वाक्येऽपि एतस्मिन्पदेन पूर्वतनवाफ्यप्रक्रान्तब्रह्मण एव परामर्शी युक्तः, नतु प्रतिष्ठायाः परामर्शः; प्रक्रमस्वारस्यमहात्, ·: , १३० श्रीभाष्यसमालोचनम् एतस्मिन्पदेन नपुंसकेन प्रतिष्ठाया: परामर्शायोगाञ्चेति ब्रह्मणि भेददर्शन निन्दापरमेवेदं वाक्यमिति वदन्ति ॥ तदेवं सर्वाणि वाक्यानि श्रीभाष्यकारैरदैतमतप्रतिकूलतथा व्याख्यातान्यदै तिनामेव साधकानीति व्यास्थापितमिति निर्वि- -शेषब्रह्मवाद एव स्वारसिकः ।। इतः परम्-"नस्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्ग सर्वत्र ही"ति सूत्रमप्यरैतिनामेवानुकूल मिति निरूप्यते ॥ "न स्थानतोऽपि,परस्ये" ति सूत्रे हि नमः श्रवणात् सत्यं वयमपि पश्यामो भवन्त इव किश्चिद्र निषेध्यं सत्रकारा मन्यन्त इति । निषेध्यं च प्रसक्तमेव नामसक्तमिति, किं सूत्रोपत्तमेवोचित- मुताध्याहृतमिति तु विप्रतिपन्न मिदम् । अत्र स्थानतोऽपीत्यपि- शब्देन समुच्चयार्थेनान्वयाद् नमः , स्थानतः स्वरूपतश्चोभयलिङ्गन ब्रह्मति स्वरसमन्वयो भवति भगवत्पादमते । सत्यं प्रजापतिवाक्य- मात्रस्यात्र विचार्यत्वे स्थानप्रयुक्तदोपशङ्कामात्रं तद्वाक्यदृष्ट्या प्रसक्तमिति न स्थानतो दोप इति, दोषस्याध्याहार इति समस्त्य- घसरः कल्पनायाः, परन्तु नेदं संभवति, यतः सर्वत्रप_पर्य्यमत्र समापद्यत। 'सर्वत्र' पदप्रयोगेण हि सर्वेषां चेदान्तवाक्यानां विवक्षा, "सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशादि" त्यादौ फ्लृप्तेति, सर्ववेदान्त- तात्पर्य विषय एवात्र विचार्यतेः नतु वाक्यविशेषगृहीतापुरुषार्थगन्ध- शङ्कानिपेधादिकम् । स्पष्टं हि "मघवन्मयं वा इदं शरीरमात्तं मृत्युना तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानमायो चे, सशरीर प्रियाप्रिया भ्याम्, नह घे सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ती" ति पाक्यं शरारासम्बन्धेनैव ब्रह्मणोऽपुरुषार्थगन्धं निषेधति, नतु शरीर- सम्बन्धमपि सिद्धवत्कृत्येति, प्रजापतिवाक्यावगते स्वप्नायवस्था- दारेण निर्दिश्यमाने च नापुरुषार्थगन्धशवाया अवसरः । स्थानपदं हि-"स्थान'दिव्यपदेशोपपत्तेश्चे" त्यादाविव नियम्यस्थानमेवा- 1 ·श्रीमाष्यसमालोचनम् प्रापि परामृशतीति, स्पष्टमिदं विज्ञायते यत् सूत्रकारा अत्र स्थानसम्बन्धनिषेधेनाशरीरमेव ब्रह्म निर्देष्टुमिच्छन्ति सर्ववेदान्त- प्रतिपाद्यतया । तदिदं सिद्धम्-यत् "न स्थानतः" इति सूत्रगतस्य नमो नदोषेणाध्याहृतेनान्वयः । सम्बन्ध्याकांक्षा हि श्रुतेनोभयलिङ्ग- "पदेनैव समर्प्यते । नहि प्रजापतिवाक्यश्रवणानन्तरं कस्यापि ब्रह्मणि दोषशङ्का समापतति ।। "सर्वत्र ही" ति हेत्वंशे तु नाध्याहारदोषः, यतः-अनन्त- रसूत्रगतमनद्वचनपदमत्रानुपज्यते । अतदचनपदेन त्वनुभयलिङ्गवचनं विवक्ष्यते । तच निर्विशेषवचने पर्यवस्यतीति भगवत्पादमततात्प- यम् । एतेन हेतुदलस्य स्वेष्टानुसारेणामाहारो न न्याय्य इति शङ्कापि–परास्ता । नहि सूत्रानुपस्थितं किमप्यत्र योज्यतेऽस्माभिः, भवन्मते तु दोपादिपदस्य सूत्रानुपस्थितस्याध्याहारान्नानुपङ्गः। एत- • देवाभिप्रेत्यास्माभिरस्मदीयवेदान्तपरिभाषाभूमिकायाम्- "सर्वत्र ही"त्यत्र तु निर्विशेषमेवेत्यध्याहार इव भवतीतीवशब्दः प्रयुक्तः। सर्वप्रातद्वचनपदेन तात्पर्यतो निर्विशेषपरत्वमेव विवक्ष्यत इति न हेतोरसिद्धिः॥ तथाच सर्वाणि वेदान्तवाक्यानि, न सविशेषत्रमपराणि, निर्विशेपैकतात्पर्यकत्वादिति न्यायप्रयोगस्यैवात्र विवक्षितत्वान्न दोपः। भवन्मते तु ब्रह्म, निर्दोषम्, सर्वत्रोभयलिङ्गत्वादित्यत्र न केवलं सर्वत्रपदम्, किन्तुभयपद्मपि व्यर्थमिति, व्यर्थविशेषगत्वात् व्याप्यत्वासिद्धिः । सूचितं चैतत्परिभाषाभूमिकायामेव सत्यकाम- स्वादि लिङ्गान्तरसमर्थनस्य को वोपयोगः, यतो निरुस्तसमस्तदोप- स्वमेकमेव तत्र पर्याप्तमिति ग्रन्थेन ? "भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतवचनात्" इति सम्रान्तरं सत्पतिपक्षानुमानान्तरनिरासार्धमेव । “यथा हि निविंशेपवाक्य- गम्यत्वेनोभयलिङ्गत्वनिषेधेन निर्विशेषपरत्वं व्यवस्थाप्यते, एवं ·श्रीभाष्यसमालोचनम् सविशेषवाक्यप्रतिपाद्यत्वेनाप्युभयलिङ्गत्वनिषेधेन,सविशेषपरत्वमेव वेदान्तानां भवत्वि" ति शङ्का हि प्रत्युपाधि तदसम्बद्धस्वरूपप्रति- पादकत्वात् सविशेषवाक्यानां न परमतात्पर्यविपयत्वम्, किन्त्वनु वाद एवेति प्रतिपादनेन निरसनीयेति, भेदादिति सूत्रान्तरम् । पूर्वत्र केवलमदचनत्वं हेतुः अत्रतु प्रत्येकमतवचनत्वमिति निष्कर्षः। सति चैवनुभयलिङ्गत्वाभावमात्रत्य साक्षान्निषेधात् निर्विशेषमा- धान्यात् निर्विशेष एव वेदान्तानां पर्यवसानमिति सूचनार्थम्- "अरूपवदेव ही ति सूत्रमित्याद्युत्तरत्र स्पष्टीभविष्यति ॥ अथवा-"सर्वत्र हि" इति सर्वतादात्म्यमेव "सर्व खल्विदं ब्रह्म तजलानिति शान्त उपासीत" इति वाक्यसिद्धं सर्योपादा- नतामयुक्तं विनानुपङ्गमध्याहारं वा हेतुरत्र विवश्यते । सति चैवं पृथिव्यादिशरीरसम्बन्धो न पारमार्थिकः, यतो बाधायामेव सामा- नाधिकरण्यं सर्वत्र । न हि कुत्रापि ब्रह्म पृथिव्यादिशरीरसमानाधि- करणतया निर्दिष्टम् ॥ अन्तर्यामिव्राह्मणेऽपि हि “यस्य पृथिवी शरीरमित्यादिना भेदेनैवोपदेशो दृश्यते, इति न शरीरशरीरिभवादिकंवास्तवम्, इति नोभयलिङ्गं ब्रह्मति युक्तमिति सूत्रार्थः । तथाच ब्रम, न स्थानादि- मयुक्तसविशेषत्व-स्वरूपप्रयुक्तनिर्विशेपत्योभयवत्, सर्वतादात्म्ये- नाम्नायमानत्यात, इत्यनुमानप्रयोगोऽत्र विवक्षितः । यथाचोभय- लिङ्गत्वे सचिशेपत्वं नोपद्यते, तथा पूर्वमेव सूचितम् । अत्र पक्षे सर्वतादात्म्यं सविशेपस्यैव भवतु, इति शकावारणार्थम्-"भेदा- दिति चेन्ने" ति सूत्रम् । परिशेपानुमानपरम्-"अरूपयदि" ति संत्रमिति विवेकः । सगुणवाक्यानि हि सर्वाणि पहन्यपि वान तात्पर्यतः सगुणपराणोति घण्टाघोपोऽयमदै तिनामिति,-किमर्थ पा श्रीभाप्यानुपायिभिर्वारं वारं-पत् भूपत्यः सगुणभुतफा, सगुणचियापराणि च दृश्यन्ते सूत्राणि पहनीति व्यामुश्यते ? .

·श्रीभाप्यसमालोचनम् १३३ ततश्चायमेवार्थः सूत्रकाराभिमत इति विज्ञायते यदन्तर्या- 'मिब्राह्मणादिसगुणं वाक्यं सर्व निर्विशेपपरमिति । एवंच प्रथम- सूत्रोपात्तहेतुसमन्वयार्थ द्वितीयसूत्रमिति व्याख्यातं भवति । सति चैवमशरीरमेव ब्रह्म सर्वत्र विवक्षितमिति पर्यवसित एवार्थः स्पष्टमुपपाद्यते सूत्रकारैः-"अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात्" इति । न घुभयसम्मतेनैव हेतुना सूत्रकाराः सर्वत्र साध्यं साधयन्ति, किन्तु स्वासाधाणेन स्वयं साध्यमानेनापीत्यवश्यमिदमूरीकर्तव्यम्; अन्यथा मुख्यमीक्षितृत्वादिकं प्रधानवादादिनिरासार्थतया सूत्र- काराभिमतं न साङख्यानामपि साधारणमिति प्रधानकारणवाद- निरासाद्यसम्भवदुक्तिकं स्यात्। एतेन-हेतुनिर्देशश्च पक्षद्वय- साधारण इति चिन्त्यमिति-सूचितम् । वस्तुतस्तु-प्रतिपर्याय- मेकात्मप्रतिपादनम्, वाक्यविशेषेषु निर्गुणस्वरूपप्रतिपादनं च साधारणमेवात्र हेतुतया निर्दिश्यते। हेयगुणराहित्यादिपरतया संकोचे तु न प्रमाणम्, न वा कुत्रापि तथा सत्रकारैः सूचितम् ॥ सूत्राणां हि न्यायपराणां हेतुप्रधान्यमिति, सति सम्भवे हेतुघटकस्य तच्छब्दस्य नघटितस्य पूर्ववाक्योपात्तहेतुविपरीत- परत्वमेव युक्तम् । अतश्च "भेदादिति चेन्ने" ति सूत्रेऽतद्वचन- शब्दे तच्छब्देन भेदपरामर्श एव युक्तः, नतु साध्यपरामर्शः। अन्यथा-स्थानतो पो दोप आपादितः, स एव दोपोऽवस्थाभे- दादपि शझ्यत इति, सत्यकामत्वादिहेतुप्रतिक्षितस्य दोपस्य न फथमपि पुनरुत्थानमिति-भेदादिति सूत्रं वितथमेव स्यात् । निर- स्तसमस्तदोपत्वं सत्यकामत्वं च पूर्ववाक्योयात्तं नावस्थाभेदनिव- न्धनम्, किन्तु सार्वदिकमिति प्रकरणत एवावगम्यते । अयं भाव:- ग्राम, निर्दोपम्, उभयलिङ्गत्वात्, इत्यनुमानस्यावस्थाभेदमादाय सदोपे जीयेऽप्युभयलिहत्त्वस्प विद्यमानत्वाद् व्याभिचारशदावार- णार्थ "प्रत्येकमतदयनादि" ति भवन्मतम् । तत्र च प्रतिपर्याय.

·श्रीभाष्यसमालोचनम् मुभयलिङ्गत्वनवणादुभयलिङ्गत्वमनवस्थाभेदनियन्धनमत्र विवक्षिः तमिति खलु साधनीयम्, नतु प्रतिपर्यायमदोषत्ववचनात् । तेन हि स्वाभाविक निर्दोपत्वमुभयलिङ्गत्वेन साध्यत इति पुनरपि व्यभि- चाशङ्का तद्वस्थैव भवति । ब्रह्म, निर्दोषम्, निरस्तसमस्तदोषत्वा- दिति न्यायस्वरूपे हेतुसाध्ययोरेक्यमिति त्वन्यदेतत् । अत:- वेदान्तेषु बहुप स्थलेषु भेद्वाक्यानामपि विद्यमानत्वात् सविशेष- परमाशक्य तनिरासार्थमिदं स्त्रमित्येव विवरगं साधु ॥ "अरूपवदेव हि तत्मघनत्वादि" त्यादिसूबाणीदानी समालोचयामः । इदं हि सूत्रं श्रीभाष्यानुयायिभिः स्वमता- नुगुणतया विकृतम् । अयमेतेषामाशय:-"अरूपवदेव हि तत्यपानत्वात," "प्रकाशवचावैयात, "आह च तन्मात्रम् ।" "दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते" इति सूत्रचतुष्टयं हि न भगत्पाद- मतानुगुणम्। अरूपमैव हीति वक्तव्ये अरूपवदिति वतिप्रयोगो हि ब्रह्मणः शरीरितुल्यत्वं बोधयतीति । इमेवास्माकं वक्तव्यम्- -पत्र मते-तन्निर्वाहकत्वादित्यत्र न केवलं तत्पदेन शरीरग्रहणेन तन्नियामकत्वेन विवक्षा न संभवति, किन्तु भोक्नापत्तिसूत्रादि- सिद्धस्यैव पुनरपि "न स्थानतोऽपि" इति प्रथमसूत्रार्थसाधित- स्पैव वा तन्मत उपपादनाद् अरूपवत्सूत्रवैयर्यमपि समापतति । अरूपपदं यहुव्रीहिसमासेन निर्गुणं योधयति, अरूपवत्पदमपि तद्धितान्तस्य रूपवत्पदस्य नञ्तत्पुरुषेण निष्पन्नं तदेव तु पोधयति। सति चैवमरूपमित्येव वक्तव्ये 'अरूपवत्' इति प्रपोगः कथं श्रीभाध्यमतानुयायिनामेवानुकूलम् । मात्रालाघवं तु वैयाकरणानामेव पुत्रोत्सवाय, न घेयासिकानामपि। प्रल निगुणमिति पोधनं घवाड्मनसगोचरस्यैदन्तया निर्देशासंभवाद् ने संमयनीति, "अधात आदेशोनेति नेति" इति प्रक्रियया रूपवद् ·श्रीभाष्यसमालोचनम् १३५ ब्रह्मेत्यादिरूपेणैव हि ब्रह्म निरूपणीयमिति मतुप्सार्थक्यमदैत- मतेऽपि संभवत्येव । सत्यं श्रीभाष्यकारा अत्र तत्पदं व्यस्तमेव मन्यन्ते, परन्तु नैतद्युक्तम्, वैयर्थ्यात् । प्रकरणादेव हि तदर्थलाभ: संभवति, 'प्रधानत्वात् पद्मपितु श्रीभाष्यमते न स्वरसम् । प्रधान- 'त्वपदेन हि मुख्यात्वादित्येव स्वरसतोऽर्थः प्रतीयते, न नु निर्वाह- कत्वादिति । अनेन चेदं ज्ञायते-यत्सत्यं सगुणमपि वेदान्तेषु प्रतिपाद्यते, परन्तु न तन्मुख्यम्, किन्तु निर्गुणमेवेति । श्रुतौ हि उपासनाथै ब्रह्मणो यहनि रूपाणि कल्प्यन्त इति तु सत्यम्, तात्पर्य- विषयत्वं तु न तेषु गुणेपु; अन्यथा “मनो ब्रह्मेत्युपासीत" इत्यादी कल्पितं मनसो ब्रह्मत्वमपि पारमार्थिक स्यादिति । उपासनाविष- थास्तु अन्यत्र कल्पिता दृष्टाः, इति कथं ब्रह्मण्यप्युपास्ये सत्यका- मत्वादयो न कल्पिता भविष्यन्ति । श्रीभाष्यकारा हि पुरुपार्थ- त्वाद् ब्रह्मण उपास्यस्य पारमार्थिकं सगुणत्वमपि समन्वयसूत्रेण प्रतिपादयन्ति, परन्तु समन्वयशब्दस्य तात्पर्यविषयत्वादित्यस्मि- लेवार्थे स्वारस्यात्, पुरुषार्थतयाऽन्वयादिति विचरणं न सूत्राक्षरानु- गुणमिति सर्वविदितमिदम् । एतेन-न युपासनार्थानां परमार्थते- त्यस्ति नियमः, तथा सति "आत्मेत्येवोपासीते" त्युपास्यतया निर्दिष्टस्यात्मैक्यस्याप्यपारमार्यप्रसङ्गात्" इति मार्ताण्डोक्तिरपि- ध्याख्याता नहि भगवत्पदा अनोपासनां मन्यन्ते; इतिपदसमभि- व्याहारात्, किन्तु ज्ञानमेवेति वृहदारण्यकभाप्य एच व्यक्तम् ।। अत एव "प्रकाशवचावैयर्थ्य मि" ति सूत्रमपि सायसारं भवति । पतस्तात्पर्याविषयत्वे गुणानां ब्रमणि तत्कल्पनावैपर्थ्य- शका स्वरसन उदेतीति, तत्समर्थनमत्र काम्यते प्रकाशदृष्टान्तेन । अन्न प्रकाशपदेन लोकसिद्धप्रकाश एव दृष्टान्ततया विवक्षणमईति, नतु "सत्यं ज्ञान मि" ति वाक्पम् । न हि सूत्रकाराः कुत्रापि "सत्पं ज्ञानमनन्तं प्रमे, याक्यं निविंशेपप्रकाशस्वरूपव्रह्मपर ·श्रीभाष्यसमालोचनम् मन्यन्त इति श्रीभाष्यानुयायिनो वक्तुमर्हन्ति, येन-"सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्मे" त्यादिभिर्निविशेषप्रकाशैकस्वरूपं ब्रह्मावगम्यते, "यथा सत्यं ज्ञानमित्यादिवाक्याचैयर्थ्यात् प्रकाशखरूपत्वं ब्रह्मणोऽ- ङ्गीक्रियते," इत्यादिभाष्यमुपपन्नं भवति। यदि तु परमतरीत्या दृष्टान्तः, तर्हि तु परमते सगुणवाक्यानामप्यवान्तरप्रामाण्यवीकारा- नाशकया एवोथितिः । परे हि सत्यादिवाक्यं सगुणवाक्यं च सर्व निर्विशेषब्रह्मयोधकतयैव प्रमाणं मन्यन्ते । श्रीतज्ञानादिपदपरि- त्यागेन प्रकाशपदप्रयोगस्वारस्थमपि श्रीभाष्याभिमतं न सूत्रकारा- भिमतमिति ज्ञापयति । नहि प्रकाशपदेन सत्यज्ञानादिवाक्यमुप- स्थाप्यते ॥ श्रुतिप्रापितेषु गुणेषु केपुचित् सार्थक्यम्, केपुचित्तु वैय- यमिति शाङ्काया अकस्मात् गुणाविवक्षादीनां पूर्वसूत्रेष्वसूत्रणे कथामुत्थितिरपि समुदेति ? अतः ब्रह्म, सगुणम्, प्रकाशवत्, उपास- नार्थतया तु गुणानां सार्थक्यमित्येवान सूत्रार्थो वर्णनीयः । यथाच वियव्याप्यावतिष्ठमाना प्रकाशः अङ्गल्याद्युपाधियोगेनार्जवादिकं प्राप्नोति, विषयविशेषाणां सूक्ष्माणां ग्रहणार्थतया कल्पितवकादि- रूपोऽपि सपयोजना, एवमनापीति तु भगवत्पादाभिमतोऽर्थः। एवं चावयर्थ्य एव वस्तुगत्या प्रकाशदृष्टान्ततात्पर्य पर्यवस्पतीति न दोपः॥ एतेन-प्रकाशस्यावैयर्थे दृष्टान्ततयाऽन्वयः सूत्रवाक्यात् स्वरसतः प्रतीयते, परैस्तु-औपाधिकाकारायोगे दृष्टान्ततया योज- नात् स्वरससिद्वार्थत्याग इति व्याससिद्धान्तमार्ताण्डोक्तिरपि- व्याख्याता । यतो वयमपि यस्तुगत्याऽवैयर्थ्य एव प्रकाशदृष्टान्तताम- भिप्रेमः। दारंतु केवलमोपाधिकाकारापोगः । सूत्रकारा हि चैतन्य- मात्ररूपत्वस्य सत्यकामत्यादिभिर्यस्तुगत्या विरोधमेव मन्यन्ते नावि- रोधम् । व्यवहारदृष्टया तु अविरोधं मन्यन्त इति त्वन्यदेतत् ।

·" श्रीभाष्यसमालोचनम् अत एव-"एवमप्युपन्यासादविरोधं यादरायणः" इति सूत्रेऽपिशब्दस्वारस्यम् । अन्न हि सूत्रे विरोधेऽप्यविरोधो हि सून्यमाणः रूपान्तरेण विरोध:, रूपान्तरेणाविरोध इति कल्पनाया- मेव स्वरसो भवति। अन्यथाऽविरोधं यादरायण इत्यनेनैव गतार्थ- त्वात् व्यर्थमेवे "वमपी" तिपदम् । अनेन हीदं ज्ञायते-यत सत्य ज्ञानादियोध्यनिर्विशेषप्रकाशस्वरूपत्वं सत्यकामत्वं च विरुद्ध मिति, सति चैवं कथं वाऽविरोधसाधनात्पूर्वमेव-"प्रकाशवदि" ति सत्यज्ञानादिदृष्टान्ततासंभवः ? इदमत्रालोचनीयम्-यत् चतुर्था- ध्यायप्रतिपिपादयिपितमविरोधं गृहीत्वा किं "प्रकाशवच्चे"ति सूत्रस्य प्रवृत्तिः, उत "प्रकाशवच्चे" ति सूत्रसिद्धनौपाधिकं सत्य- कामत्यादिकं गृहीत्वा चतुर्थाध्यायेऽविरोधोपसंहरणमिति। तत्र प्रथमपक्षे विरोधशङ्काया एवानवसरः। नहि उभयलिङ्गत्वं प्रथम साधितं कल्पितमिति शङ्काया लेशतोऽप्युत्थितिरस्तीति व्यर्थम- प्राविरोधसमर्थनम् । द्वितीयपक्षे तु विरोधस्य निर्विशेषपारमार्थिक- तायां पुरःस्फूर्तिकत्वात् व्यवहारदृष्ट्याऽविरोधसमर्थनार्थमेव चतुर्था- ध्यायप्रवृत्तिः । “प्रकाशवच्चेति" तु सत्यकामात्वादिकल्पितत्व- ध्यवस्थानीकृत्य स्वरसत एवोपपद्यते ॥ यद्यप्येवमप्युपन्यासादिति सूत्राभिमतोऽविरोध एकस्य ध्यावहारिकत्वमपरस्प पारमार्थिकत्वमिति कल्पनया सम्भवति, परन्तु सूत्रकाराभिमतं पारमार्थिकत्वं चैतन्यमानस्य, व्यावहारि- कत्वं तु सत्यकामत्वादेरिति, न केवलं "प्रकाशवचावैयर्य मिति" सूत्रमाणावगम्यते, किन्तु-"आह च तन्मात्रम्" इति सूत्रस्यापि साहाय्येनेति, सूत्रदयसिदमेवार्थजातं पृथक् पृथक् जैमिन्यौडुलो- मिमनत्वेन संगृा निष्कृप्यानन्तरमेवै "वमप्युपन्यासादि"ति सूत्रेण प्रतिपादयतीति सिद्धयति । "चितितन्मात्रेणे, इति तन्मात्रपदेन पायमर्थः प्रत्यभिज्ञायते । एवं च-'आह च तन्मा- ·१३८ श्रीमाप्यसमालोचनम् प्रमि"ति सूत्रमप्यदैतमतमेवानुगृह्णाति । अत्र तन्मात्रपदेन तदि- तररूपवच्छेदः प्रतिपाद्यमानस्य गम्यते, तच निर्विशेषमात्रप्रतिपा. पताविवक्षायामेव स्वरसं भवति ॥ न फेयलं सगुणवाक्पशेपा एवं निर्गणयोधकाः, किन्तु खतन्त्राण्यपि श्रुति-स्मृति याक्पान्यत्र प्रमाणानीति प्रदर्शनार्थम्- "दर्शयति चाधो अपि स्मर्यते" इति सूत्रम् । अनेन हि स्पष्टमिदं प्रतिपाद्यते यत् माकाशदृष्टान्तो ब्रह्मणि गुणानामौपाधिकत्वेन सार्थक्यव्यवस्थापनार्थ एव, यतः सूत्रकारोक्तं निदर्शनमिदं न ख- तन्त्रम्, किन्तु श्रौतमपीति सूधयन्ति सूत्रकारा:--"अत एव चो- पमा सूर्यकादिवत्" इति। इदं हि सूत्रं सूर्योपमया ब्रह्मणो निदी- पत्वसमन्वयार्थमिति श्रीभाष्यकाराः । अदै तिनस्तु सगुणत्वत्यैपा- धिकत्वसमन्वयार्थमिति मतदयार्थनिष्कर्षः ॥ इद्मन श्रीभाष्यम्-"अत एव जलदर्पणादिप्रतिविम्वित- सूर्यादिवत् तत्र तत्रावस्थितोऽपि निर्दोषः" इति । प्रतिविम्बसूर्यका- दयोऽपि तु सदोषा एवेति निर्दोषत्वसाधने न तस्य दृष्टान्ततासम्भव इतिन सूत्रस्वारस्पम्, यतो धुपाधिदोषाः सर्वेऽपि प्रतिषिम्य- गता भवन्तीत्यनुभवसिद्धमिदम् । एतेन-घटाकाशादिदृष्टा- न्तोऽपि श्रीभाष्यगतो-व्याख्यातः । घटाकाशोऽपि हि घटोप- हितो घटवदनित्य एव विशिष्टः । अदैतमते तु प्रतिविम्यानामिव ब्रह्मणोऽप्युपाधिगुणैरेव सगुणत्वम्, नतु खत इति व्यवस्थापनान्त दृष्टान्तताऽसम्भवः । वस्तुतस्तु नाव घटाकाशादिदृष्टान्तता; उत्तर- सूनानुत्थानात् ॥ एतेन-"अम्बुवग्रहणात्तु न तथात्वमिति सूत्रमपि- व्याख्यातम् , इदं हि सूत्रं ब्रह्मणः प्रतिबिम्पत्याभावादुक्तव्यवस्था- नुपपत्तिशकापरमिति मतदयसम्मतमिदम् । अत्र च जलपिम्ययो- र्व्यवधानमिवोपधिबामणोर्व्यवधानाभावादु ने ब्रह्मप्रतिविम्यत्वमिति ·. श्रीभाष्यसमालोचनम् १३६ शङ्काहृदयम् । इदमेवान पृच्छ्यते यत् सर्वशरीरफब्राह्मवादे शरीर- शरीरिभावमयुक्तस्य सदोषत्वस्य प्रतिविम्वदृष्टान्तेन कथं परिहार- सम्भव इति ? "वृद्धिहासभाक्त्वमिति सूत्रंतु श्रीभाष्यमतेऽत्यन्तं प्रति- कूलम् । अत्र हि दृष्टान्तदाान्तिकभावविवक्षितं सारूप्यं न बिम्पप्रतिविम्यभावेन, किन्तु औपाधिकधर्मवत्वेने ति स्पष्टं प्रतीयते। श्रीभाष्यमते तु-वृद्धिहासादिभाक्त्वं निरस्यते, इति सूत्रपोजनमिदं सूत्राक्षराननुगुणम् , नजध्याहारापत्तिश्च । अत्र हि वृद्धिहासभाक्त्वं साध्यतया निर्दिश्यमानं निषेध्यतया साध्यमिति कथं सूत्रकारहृदयङ्गमं स्यादिति सर्व एव समालोचयन्तु । तदिदं सिद्धम्-यत्-"एवमप्युपन्यासादि"ति यादराय- णसूत्रेणाप्यद्वैतमतस्यैव परिपोषणाद् न "प्रकाशवत्" “आह च तन्मात्रमि” त्यादिसूत्राणां श्रीभाष्याभिमतं योजनं सम्भवदुक्ति- कम् । अद्वैतमते हि अनेकजीववादे यावत्सर्वमुक्ति ईश्वरभाव एव मुक्तिरित्येव सिद्वान्ताद् अपहतपाप्मत्वादिकमपि दहरविद्याप्रक- रणादावाविर्भूतजीवधर्मतया प्रतिपाद्यमानं मुक्तधर्म इति सिद्धान्त- लेशसंग्रहादी व्यक्तम् । एवं च "ब्राह्मण रूपेणे, त्यादिभिः स्रष्तृत्वादिकं मुक्तानां प्रतिपाद्यत इत्येव तत्त्वम् ॥ थादरायणाचार्या हि न केवलं "न स्थानतोऽपि" इत्यादि- सूत्रः, किन्तु मुक्ततिनिरपेक्षत्वव्यवस्थापकैः खामिकमायिफत्वव्य- वस्थापनपश्चान्यः सूत्रैरप्यदैतमतमेव खादरणीयं मन्यन्ते। योगा- चारमताद्वैतमतस्य महान विशेषः, इति न योगाचारमतनिरसन- मेवाद्वैतमतनिरसनम् ॥ "नाभाव उपलब्धः" इति अर्थानामभाव उपलभ्यमानत्वेन निरस्यते । इदं च येषां मतेऽर्थस्य नोपलब्धिरेव, तस्यैव मतस्य निर- सनं भवितुमर्हति । न हि योगाचारमत इवाद्वैतमतेऽर्थस्य ज्ञाना- ·१४० श्रीभाष्यसमालोचनम् तिरिक्ताकारवतो नोपलब्धिरेव खीक्रियते । उपलभ्यमानस्यार्थस्य पाधितत्वमात्रमेव हि भगवत्पादा मन्यन्ते । एतेन-"वैधाच न स्वमादिवत्' इति सूत्रमपि-व्याख्यातम् । इदं हि. सूत्रं स्वाम- वैधर्येण जाग्रहशायामर्थसत्त्वं साधयति । तच-"स्वाभिकस्यार्थस्य न प्रतीतिरेवेति तु सत्यम् । जाग्रति तु पृथगानामुपलभ्यमान- त्वात् न तदृष्टान्ततासम्भव:--'इत्युपपादनपरमेव । तत्र स्वाग्नि- कानामर्थानां प्रत्यहं वाध्यमानत्वात् स्वाधिष्ठानचैतन्यव्यतिरेकेणा- भावनिर्णयेन प्रातिभासिकत्वमदै तिनो मन्यन्ते-सूत्रकाराश्च "मायामात्र तु" इति सूत्रयन्तः । तत्र योगाचारमतेर्थानाम- प्रत्यक्षत्वाद् अनुमानेन ज्ञानाकारतयैव तेऽनुमोयन्ते, इति तदृष्टान्तेन जाग्रहशायामप्यर्थानामनुमेयतावादिनां तेषामेव निरास एवानेन सूत्रेण क्रियते। तथाचार्थानामुपलभ्यमानत्वेन प्रत्यक्षत्वाद् ज्ञाना- कारतानुमानं बाधितमित्येव तात्पर्यम्, नतु स्वमदृष्टान्तेनार्थ- मित्थ्यात्वनिरासपरमपीदं सूत्रम् ॥ अद्वैतमते हि स्वामिका अपि प्रत्यक्षा जाग्रत्कालिका अपि प्रत्यक्षा इति नानुमानसाध्यमर्थस्वरूपम् । सूत्रकारसाधितस्वामि- फरथाद्यभावेनैव यदि योगाचारमत इव ज्ञानाकारता साधिता स्यात्, तर्हि सत्यं स्वाप्निकदृष्टान्तेन मित्थ्यात्वनिरासेऽपि सूत्रस्य तात्पर्यमूरीकर्तुं शक्यते। न हीदं श्रीभाष्यकारानुयायिभिरपि स्वी- फर्तुं शक्यम्; अन्यथा स्वामिकानां तन्मतरीत्येश्वरसृष्टत्वात् तदैधये- णाकाशादीनामनीश्वरसृष्टत्वे सूत्रकारतात्पर्य तैरङ्गीकरणीयं स्यात् । सत्यमनेन सूत्रेण चैधर्म्य स्वामिकानां जागरिकाणां च सूत्रकारा मन्यन्ते । नधदैतमतेऽपि स्वामिकानां जागरिकानां च न चैधर्म्यम् । स्वामिका: व्यवहारदशायामेव पाध्याः, जागरिकास्तु न तथेति सर्वानुभवसिद्धमिदम् । श्रीभाप्पमते तु न किमपीश्वरसष्टत्वावि- स्वामिकानां जागरिकाणां चेति "वैधाच्चे" तिन , ·: श्रीभाष्यसमालोचनम् सङ्गतं भवति । अतोऽपि हेतोः सूत्रकाराः स्वामिकमायिकत्वमभि- प्रयन्ति। ज्ञानक्षणिकतावादो योगाचाराणां नातिनामिति विशेषोऽपि सर्वविदित एव । "क्षणिकत्वाच" इति सूत्रेण सूत्र- कारा अपीममर्थ सूत्रयन्त्येवेति, योगाचारमतनिरसनेनेवाद्वैतमत- निरासोऽपीति सिद्धान्तमार्ताण्डकाराणामन्येपां च कल्पना छिन्नमू- लैव। एतेन-"जगन्मिथ्यात्ववादी योगाचारः" इति-परास्तम् । मिथ्यात्वं धद्वैताभिमतं न निःस्वरूपत्वम्, किन्तु पारमार्थिकत्वे- नाभावः । अत एवाकाशादीनां सृष्टिरान्नायमानोपपद्यते । योगा- चरमते त्वर्था निःस्वरूपा इति कथं तत्साम्यमद्धतमतस्य ? एकसत्तावादः, स्वरूपेण कालिकनिषेधश्चादै तिनां यद्यपि कल्पितमेव स्वरूपं प्रपश्चानां गोचरयतीति सांघृतसत्यत्ववादियोगा- चारमतेन साकं प्रपञ्चमित्थ्यात्वे सत्यमस्ति साम्यम्; तथापि नेदं निःस्वरूपत्वं केवलानुमानगम्यम् , किन्तु श्रुतिमूलानुमानगम्यमिति श्रुत्यप्रामाण्येन केवलानुमानेन सांवृतसत्यत्वमर्थानां नसाधयितुमल- मित्येव "वैधाच नखमादिवत्" इति सूत्रतात्पर्यम् । न घदैतिनो योगाचारा इव केवलानुमानसाध्यं प्रपञ्चमित्थ्यात्वं मन्यन्ते । दिती- पाध्यायमितीयपाद्गतत्वाच्चैपां सूत्राणां श्रुत्यमूलानुमाननिरसन- परत्वमेव गम्यत इति "स्वरूपेण घेकालिकनिषधप्रतियोगित्वमि" त्यतिनां पक्षो नानेनाधिकरणेन निरस्यते । अत एव "क्षणिक- त्याच" इति ज्ञानक्षणिकत्वमप्यमामाण्यहेतुनयान निर्दिश्यते। न तिनो ज्ञानक्षणिकतावादिन इति न तिरोहितमिदं तत्वम् । स्वामिकानामुत्पत्तिवर्णनम् , तदनन्तरमेय "न तन रथा रथपोगा" इति निपेघवचनं चैव खलु मायिकत्वसाधकतया 'मायामाप्रमि'ति सूत्रेण प्रतिपाद्यते। न च योगाचारमते एकस्मात् चैनन्यादावि यः सर्वेपां सदैव पायचोरीफियते। मयाच निरपिष्ठानारोप- पाद निरासार्थमेव "क्षणिकन्याच्चे"ति समिति पतन्यम् ।

·१४२ श्रीभाष्यसमालोचनम् यथाच ज्ञानक्षणिकतावादपरित्यागे स्वरूपचैतन्यस्यैव सत्यस्याधि- छानतास्वीकारे च योगाचारमतस्यादैतमतादविशेषः, तथा बृहदार- ण्यकभाष्यादौ व्यक्तम् । तादृशस्तु योगाचारो नात्र निरस्य इति "क्षणिकत्वाच्चे" त्यादिनैवावगम्यते । सर्वथा तु नादैतमतनिरसनं सूत्राकाराभिमतम् , प्रत्युत तत्समर्थनमेव । अयं भावः-लोकसिद्ध स्वापिकानामभावं गृहीत्वा योगाचारैर्जागरिकार्थानामप्यभावो मन्यते । इदं च लोकानुभावो जागरिकाणां स्वामिकानां च विलक्षण एव वर्तत इत्युपपादनेन निरस्यत इति स्थितिः। शास्त्रसिद्धस्तु स्वामिकानामभावो न केवलमपलापरूपः, किन्तु स्वाधिकरणतया प्रतीयमाने स्वस्योपल- भ्यमानस्यैवाभावरूपः । इदमेव च मिथ्यात्वम् । अयं ह्यभावो- ऽर्थानां दृश्यत्वेन हेतुना, जडत्वेन हेतुनाऽन्येन वा साध्यते, "नाभाव उपलब्धेः” इति तु यो दृश्यत्वेनाभावनिषेधः साध्यते, स चापला- पात्मकाभावनिपेध एव भवितुमर्हति। यस्य यस्य दृश्यत्वम् , न तस्यापलापः-यथा ज्ञानस्येति हि वस्तुस्थितिः । यदि हि “नाभाव उपलब्धेरि" त्यादिकं प्रपञ्चसत्यत्वसाधकतयाऽत्र मन्यते, तहिं दृश्यत्वं सत्यत्वब्याप्पमिति वक्तव्यम् । इदं च स्वाप्निकेऽर्थे व्यभि- चरितम् । स्वामिकानामपि सत्यत्वविवक्षायां तु "वैधाय न स्वमादिवदि" त्यनन्तरसूत्रासङ्गतिः। अनेन हि सूत्रेण लोक- दृष्टया स्वामिकानामपलापः कथश्च कर्तुं शक्यते, नतु जागरिका- णामित्येव पोध्यते। ततश्च लोकसिद्धानुभवमूलकार्थ निषेधायोग- पराण्येवोक्तानि सूत्राणि। सति चैवं शास्त्रसिद्ध मिथ्यात्वांशेतु न स्वातजागरिकयोवैपम्यं सूत्रकारा मन्यन्ते । उत्पद्यमानस्य सतो मित्थ्यात्वं हि सूनकाराभिमतं स्वाप्त- जागरिकोभपसावारणं स्वामिफमादायापि समर्थयितुं शक्यम् , गरिक .पि, उभयमप्यादाय या; मीमांसाया न्यायप्रधान- ·श्रीभाज्यसमालोचनम् त्वात् समानन्यायविषयान्यतरभित्थ्यात्वव्यपस्थापनेनैवेष्टनिर्वाहात् स्वामिकमित्थ्यात्वसाधने क्लेशाभावं मत्वा “मायामात्रमिति? सूत्रम् । “सन्ध्ये सृष्टिराह ही" ति सृज्यमानत्वेन पूर्वपक्षा, सृज्य- मानत्वेऽपि मित्थ्यात्वोपपादनेन सिद्धान्त इति वस्तुस्थितिः । सति चैवं न्यायसाम्यात् आकाशादीनामपि सृज्यमानानां मित्थ्यात्वम- विरुद्ध मिति न्यायसिद्धमिदम् । मित्थ्यात्वे हि स्वाभिकानां स्वप्र- तोत्यनन्तरकालिकयाध्यत्वमेव प्रयोजकम् । तच जागरिकाणामपि वाचारम्भणश्रुत्या वाध्यतया श्रुतानामविशिष्टमेव । अतः स्वामि. कमायामात्रत्वोक्तरत्रापि तात्पर्येऽपि न क्षतिः ।। परेतु-"मायामानं तु" इति स्वाभिकमायामात्रत्वं यनि- रूपितम् , तत एव जागरिकमपश्चमित्थ्यात्वासिद्धिः, "वैधाचन स्वप्नादिवत्" इति हि विलक्षणस्वभावत्वमुभयोः प्रतिपाद्यते। प्रातिभासिकं हि खामिकम् , व्यावहारिकाच जागरिकाः । अत एव-अनभिव्यक्तखरूपत्वहेतुसमन्वयः । न हि खामिकेविव जागरिकेष्वपि ततदुत्पादकावयवादिपूर्णसामग्र्यभावो वर्तत इति जागरिकमित्थ्यात्वं सूत्रकारैरेव पृथक् सूत्रणीयम् । तच सूनितमेव सूत्र कारैः-"तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" इति। भगवत्पादा अपि-" च वियदादिसर्गस्याप्यात्यन्तिकं सत्यत्वमस्ति । प्रति- पादितं हि-"तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" इति समस्तस्य प्रपञ्चस्य मायामात्रत्वम्" इति वदन्तोऽत्रानुकूला इति वदन्ति । एतेन-खानप्रपञ्चानां मायिकत्वं सूत्रयन् सूत्रकारो जाग्रत्प्रपञ्चानां कथं न मायिकत्वं सूत्रयतीति शङ्कापि-परास्ता । मायापदं हि पद्मपुराणादिपु-मायावादमित्यादावविद्यायामेव यादरायणाचार्य: प्रयुक्तमिति सर्वसम्मतमिदम् । “मायांवादिनः" इति परैस्सर्वैर- प्पदै तिन एव व्यपदिश्यन्त इत्यपि न विप्रतिपन्नम् । “जनकस्य फुले जाता देवमायेव निर्मिता" इत्यादिवाक्येऽपि विनोत्पादक- ·१४४ श्रीभाष्यसमालोचनम् सामाग्रीमुत्पन्नानिर्वचनीयखरूपमेवेत्येव विवक्षितमिति मायामात्र- पदस्येश्वरसृष्टमित्यर्थवर्णनं श्रीभाष्यकाराणां कथं सूत्रारूढम् ? भगवद्गीताया श्रीभाष्यमत एवानुकूल्यम्, नादैतमत इति तु श्रीभाष्यकाराणाम् तदनन्तरो विचारः । अयमाशयः- भगवद्गीतादिसमालोचनप्रसङ्गे प्रथममद्वैतविरुद्धतया स्पष्ट-. तमानि स्वमतानुगुणानि च वाक्पानीमानि श्रीभाष्यकारा उपक्षिपन्ति-- “यो मामजमनादि च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असम्मूढस्स मत्र्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥" "मत्स्थानि सर्वभूतानि नचाहं तेष्ववस्थितः । नच मत्स्यानि भूतानि पश्य ये योगमैश्वरम् ॥" "अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा । मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति घनसय ।।" "मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ।" "विष्टभ्याहमिदं सर्वमेकांशेन स्थितो जगद् ॥" उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युझाहतः । यो लोकत्रयमाविश्य विमर्त्यव्ययः ईश्वरः ॥ यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।।" इति अत्र प्रथमलोकेन कर्मकृताचित्संसर्ग हेयगुणसम्बन्धानह- त्वपोधनदारा, निरस्तसमस्तदोपगन्यत्वं परमात्मनः प्रतिपाद्यते । अनन्तर लोकेन स्खनियम्यत्वेन प्रजानां स्वस्य शेपत्वम्, स्वस्य सर्वभूताधीनस्थितिकत्याभावात् स्वस्य सर्वभूताशेपत्यम्, खनिया भ्यानामपि भूतानां नखस्मात् पृथगवस्थितिरिति योधनदाराविचि- प्रशक्तियोगेन समस्तकल्याणगुणत्वम् , अनन्तरेण सार्धन परमात्मन एव सृष्टिलपकारणत्वेन शेषित्वेन सर्वतो ज्ञानवलादिगुणान्तरा- चिक्येन सर्यशरीरित्न च जगत्पत्तिस्थितिसंहारान्तःमवेशनिय- ·श्रीभाष्यसमालोचनम् मनादिलीलत्वम्, अनन्तरं श्लोकार्थेन चिदचिवस्तुनः सर्वावस्था- वस्थितस्य पारमार्थिकस्यैव परस्य ब्रह्मणः शरीरतया स्वरूपत्वम् , अनन्तरश्लोकदयेन च बद्धमुक्तजीवविलक्षणत्वप्रतिपादनद्वारा सर्व- भूतनियन्तृत्वं च प्रतिपाद्यते। इदं च सर्वं सविशेपव्रत्मवाद एव युज्यते ॥ अत्र "मत्स्थानि सर्वभूतानि नचाहं तेष्ववस्थितः । नच मत्स्यानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरमि"ति श्लोकां- शाभ्याम्-चैतन्ये सर्वप्रपञ्चाध्यासः, परमात्मनस्तु परस्पराध्यासेऽपि तत्र संसर्गमात्राध्यासः, अध्यस्तस्य सर्वस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मण्यभावश्च प्रतिपाद्यते इति निर्विशेषव्रत्मवाद एव स्वारस्यम् । नवमाध्यायो हि-"इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे । ज्ञानं विज्ञानसहितं यद् ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ।" इति ज्ञानयोगं प्रस्तुत्य तदृष्ट्या सर्वप्रपञ्चमिथ्यात्वेऽपि तज्ज्ञानप्राप्तिर्भक्तियोगाधीनेति ज्ञापयितुमेव प्रवृत्तः, इति ज्ञानयोगाङ्गतया प्रतिपाद्यमानसर्वप्रपञ्चमित्थ्यात्वं भगवद्गीतारूढं निर्विशेषवादस्यैवानुकूलम् । “मत्स्थानिसर्वभूतानि" "नच मत्स्थानि" "पश्य मे योगमैश्वरमि"ति पाक्यमयि अविद्य- मानानामपि मत्स्थत्वं मदीयैश्वरयोगसामाधीन मिति वर्णनेनेश्वरा- वस्थायामेव सर्वस्य परमात्मनि सत्त्वमिति पोधनद्वारा सर्वप्रपश्चा- ध्यासाधिष्ठानसकलजगत्कारणपरमात्मस्वरूपं सगुणस्वरूपमवलम्म्यैव भक्तियोग इति गम्यते, इति नवमाद्यध्यायेषु सगुणवंरूपं चोध्य- : मानमदतवादस्य न प्रतिकूलम् ॥ एतेन-"उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वरः। यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्ष- रादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुपोत्तमः" इति श्लोकद्रयमपि व्याख्यातम् । अत्र क्षरशब्दस्य जीवपरत्वे मत- , यस्यापि न विपतिपत्तिः, अक्षरशब्देन तु मुक्तो गृह्यत इति १६ ·१४६ श्रीभाष्यसमालोचनम् श्रीभाष्यमतम्:,. माया प्रकृतिर्वा गृह्यत इति त्वद्वैतमतम् । अत्र ९ च कारणं ते मन्यन्ते-"परमात्मेत्युदाहृतः" इत्यनेन "परमात्मा व्यवस्थितः" इति पुरुपसूक्तं स्मार्यते । तत्र-"अक्षरः.. परमः खराट्" इति मुक्तस्य ग्रहणाद् अक्षरशब्दो मुक्तपर इतिः॥. इदं च श्रीभाप्यानुयायिनाम्-"स ब्रह्म स शिवः स हरि सेन्द्रस्सोऽक्षरः परमः खराट्" इति वाक्येऽध्ययनपरम्परया गृह्यमाणे हरिपदपाठपरित्यागेन पाठमेव साधु मत्वैव विवरणम् ; अन्यथा शिवादिभिन्नत्वमिव विष्णुभिन्नत्वमपि भगवत आपद्यतेति तदीयं हृदयम् ॥ अतिनस्तु-अवाक्षरशब्देन परमात्मन एव पुरुषशब्देन प्रकान्तस्य ग्रहणात् तस्यैव खप्रकाशस्वरूपं स्वराटपदेन गृहीत्या शिव-विष्ण्वाद्यभेदः प्रतिपाद्यते, यतस्तस्यैव तुरीयस्पांशभूता ब्रह्म-विष्णु-रुदादय इति सुबालोपनिषदाद्यनुसारेण मन्यन्ते -"स ब्रह्म स शिवः स हरिः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः खराडि"ति पाठस्यैष साधुत्वं मन्वानाः । अत्र 'सोऽक्षरः' इति जगत्कारणतया प्रस्तुततुरीयपुरुपस्य साम्यावस्थापन्नसत्त्वरजस्तमोगुणात्मकप्रकृत्युप- हितस्य, स्वांशतया शिव-विष्ण्वायभेद् इय निर्विशेपचैतन्यांश- स्यात् स्वस्प ततोऽभेद इति प्रतिपादनार्थम्-"सोऽक्षरः परमः स्वराट्" इति वाक्यांशः । तथाच पुरुषापेक्षयाप्युत्तमं निर्षिशेष- मेव प्रामेति तनावः । अत एव-"परमः स्वराट् इति परमपदम्। पुरुपसूक्तं हि स्वप्रतिपाद्यं पुरुषशब्देनैव ध्यपदिशति, इति पुरुषा- दप्युत्तमत्वेन निर्विशेषमेव पुरुषोत्तमपदार्थ इति ज्ञाप्यते; परम- पदस्वारस्यात, इति "क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते" ' इत्पक्षरपदेन प्रकृतेरेव विवक्षा । तथाच चिचिदतीतः पुरुषोत्तमः। इति जीवाविद्यातीतत्यमेव पुरुषोत्तमत्वमत्र विवक्ष्यते, सर्वभूतमध्ये शियादीनामिय मुत्तानामपि ग्रहणसंभवेन तस्य पृथग्यहणस्यानपे ·१४७ श्रीभाष्यसमालोचनम् क्षितत्वात् । तथाच पोडशाध्यायगतौ ज्ञानयोगस्थाविमौ श्लोको निर्विशेषवादस्यैवानुकूलाविति सिद्धम् ॥ .'इतः परं विष्णुपुराणगता अपि केचन श्लोका श्रीभाष्यका-AVI रैरालोचिता आलोच्यन्ते। ते यथा- A BHARAT S.N...... TITION H LIBRAL wimm स सर्वभूतप्रकृति विकारान् गुणादिदोपांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद् भुवनान्तराले ॥ समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ स्वशक्तिदेशाद् धृतभूतसर्ग: इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेपजगद्वितोऽसौ॥ तेजोवलैश्वर्यमहावयोधसुवीर्यशक्त्यादिगुणेकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे ।। स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपः अव्यक्तरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः।। स ज्ञायते येन तदस्तदोपं शुद्धं परं निर्मलमेकरूपम् । संदृश्यते वाप्यधिगम्यते वा तद्द्वानमज्ञानमतोऽन्यदुराम् ॥" "शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि पठ्यते । मैत्रेय ! भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥ संभर्ते ति तथा भर्ता भकारोऽर्थद्वयान्वितः । नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस्तथा मुने ! ।। ऐश्वर्यस्य समप्रस्य यस्य यशसः श्रियः । -वैराग्ययोश्चैव पष्णां भग इतीरणा ।। वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्मन्यसिलात्मनि । स च भूतेष्वशेपेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥" "ज्ञानशक्तियलेश्वर्य वीर्यतेजांस्यशेपतः । भगवच्छन्दवाच्यानि विना हैयैर्गुणादिभिः ।।" "एवमेप महाशब्दो मैत्रेय ! भगवानिति । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ।। तत्र पूज्यपदार्थोक्ति परिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण हान्यत्र घुपचारतः ।।" ज्ञान- ·१४८ श्रीभाष्यसमालोचनम् "समस्ताः शक्तयश्चैता नृप,यत्र प्रतिष्ठिताः। तद्विश्वरूपवरूप्यम् रूपमन्यद्धरेमईत् ॥. समस्तशतिरूपाणि तत्करोति अनेश्वर । देवतिर्यड्मनुप्याख्या चेष्टावन्ति खलीलया ।। जगतामुपकाराय न सा फर्मनिमित्तजा। चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यव्याहतात्मिका ॥" "एवं प्रकारममलम् नित्यं व्यापकमक्षयम् । समस्तहेयरहितम् विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ।। •"परः पराणां परमः परमात्माऽत्मसंस्थितः । रूपवर्णादिनिर्देश विशेषणविवर्जितः ।। अपक्षय-विनाशाभ्यां परिणामधिजन्मभिः । वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदाऽस्तीति केवलम् ।। सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते ॥" "तदू ब्रहा परमं नित्यमजमक्षरमव्ययम् । एफस्वरूपं च तदा हेयाभावाच निर्मलम् ।। तदेव सर्वमेवैतदू व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् । तथा पुरुपरूपेण कालरूपेण च स्थितम् ॥" "प्रकृतिर्या मयाऽऽख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । पुरुषश्चाप्युभावतौ लीयेते परमात्मनि ।। परमात्मा च सर्वपामाधारः परमश्वरः । विष्णुनामा स येदेपु घेदान्तेषु च गीयते।" "द्वे रूपे अझणस्तस्य मूर्त चामूर्तमेव च। क्षराक्षरस्वरूपे ते सर्वभूतेषु च स्थिते ।। मक्षरं तत् परं ब्रह्म क्षरं सर्वमिदं जगत् । एफदेशस्थितस्याग्नेः ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा। परस्य ब्रह्मणः शतिस्तयेदमसिलं जगत् ।" "विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञास्या तथाऽपरा अविद्या कर्मसंज्ञाऽन्या तृतीया शक्तिरिप्यते ।। यया क्षेत्रमशक्तिः मा पेप्टिता नृप सर्वगा संसारतापानसिला नवामोत्यतिसन्तवान् ।।

·१४६. " श्रीभाष्यसमालोचनम् तया तिरोहितत्वाच्च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता। सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते ।।" "प्रधानं च पुमांश्चैव सर्वभूतात्मभूतया । विष्णुशक्त्या महाबुद्धे वृतौ संश्रयधर्मिणौ।। तयोः सैव पृथग्भावकारणं संश्रयस्य च । यथा सक्तं जले वातो विभर्ति कणिकाशतम् । शक्तिः सापि तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मनः "तदेतदक्षयं नित्यं जगद् मुनिवराखिलम् । अविर्भावतिरोभाव जन्मनाशविकल्पवत्" इति ।। अयमत्र श्रीभाष्यानुयायिनां व्याख्याप्रकार:-अत्र प्रथमश्लोफेन प्रधान-महदादि-सत्त्वरजस्तमोगुणप्रयुक्त क्लेश-ज्ञानसंफोचककर्मवास-- नादिहेयप्रत्यनीफत्वं निखिलव्याप्त्या निखिलात्मत्वं च प्रतिपाद्यते । द्वितीयश्लोफेन समस्तकल्याणगुणात्मत्वं दिव्यात्मस्वरूपत्वं वक्ष्यमाण, पाड्गुण्योपयोगितया दिव्यमङ्गलविग्रहवत्त्वं च बोध्यते । तृतीयश्लोफेन तेजो-बलैश्वर्य-महावबोध-सुवीर्य-शक्त्यादिपाड्गुण्यमू, क्लेशादिराहित्यं च प्रतिपाद्यते । तुरीयश्लोफेन पूर्वोतलक्षणसंपन्नस्य परमात्मनः सर्वेश्व- रादिशब्दवाच्यस्य योगसिद्धान्ताभिमतादीश्वराद् वैपम्यं निरूप्यते, यतो व्यष्टि-समष्टिशब्दाभ्यां कार्यकारणभावावस्यचेतनाचेतनवर्गस्य रूप- शब्देन तदात्मत्वस्य च वर्णनेनाभिन्ननिमित्तोपादानत्वं प्रतीयते । तच योगसिद्धान्ते फेवलनिमित्तकारणताया एव स्वीकारात् तत्सिद्धान्तप्रति- फूलमिति तु हृदयम् । पञ्चमेन श्लोकेनैवंविधेश्वरविषयज्ञानस्यैव मोक्ष- साधनत्वं प्रतिपाद्यते, यत एवंविधस्वरूपायोधकानामज्ञानत्वमेव मन्यते । तदेवं श्लोकपञ्चके सगुणब्रह्मज्ञानस्यव मोक्षसाधनत्वव्यवस्थापनात् सविशेपनावादस्यैव प्रामाणिकत्वमवगम्यते ।। अथैदानी भगवच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्तनिरूपणप्रकरणमपि ब्रह्मभावो न मुक्तिरिति सिद्धान्तानुगुणमिति योधनार्थम्-"शुद्धे महाविभूत्याख्ये" इत्यादयः श्लोकाः । अत्र- -"अशब्दगोचरस्ये" त्यादिके पूर्वरलोके मुक्ता- त्मनि भगवच्छन्द औपचारिफ इत्युक्तं कथमित्याफामायां मुक्तात्मन्या- वर्तकं भगवच्छन्दप्रतिनिमित्तम्-'शुद्धे महाविभूत्याल्ये' इत्यादिभिः- शब्दोऽयं नोपचारेण ह्यन्यत्रीपचारिफः' इत्यन्तैः विष्णुपुराणपष्टांश पञ्च- माध्यायगन-७२, ५३,७४,५,७६,७७ संख्या: श्लोकः प्रतिपाद्यते ।

·श्रीभाष्यसमालोचनम् 'इदमप्यद्वैतवादप्रतिकूलमेवेति ‘सविशेपवादस्यैवानुकूलम् । “समस्ताः शक्तयः इत्यादीनि"-"चेष्टा तस्याप्रमेयस्ये" त्यन्तानि तस्मिनेव प्रकरणे सविशेषपराण्येवोपसंहारेऽपि वाक्यानि वर्तन्ते, इति निरूपण- द्वारा “प्रत्यस्तमितभेदम्" इति विचारयिष्यमाणवाक्यस्याप्युपक्रमस्थस्य सविशेपपरत्वमेवेति वोधयन्ति ।। परमात्मवैलक्षण्येऽपि, मुक्कानां गुणाः सर्वे परमात्मनि वर्तन्त इति निरूपणार्थम्-एवंप्रकारममलमिति" श्लोकः ।। न फेवलं पष्ठांशमात्रपर्यालोचनेन, किन्तु प्रथमांशसमालोचनेनापि विष्णुपुराणस्य सविशेषविषयकत्वमिति निरूपणार्थम्---"परः पराणाम्" इत्यादयः–तथा पुरुषरूपेणे" त्यन्ताः प्रवृत्ताः । न केवलं विष्णुपुराणोप- क्रमे, किन्तु तदुपसंहारेऽपि सविशेषमेव विष्णुपदेन ब्रह्म चोध्यत इति प्रति- “पादनार्थम्, जीव-ब्रह्मणोः शरीर-शरीरिभावेनैवोपक्रमोऽपीति विवेचनार्थ चप्रकृतियं मयाऽऽख्याता" इत्यादि-"परस्य ब्रह्मणः शक्तिः" इत्यन्तं प्रवृत्तम् । विष्णुशक्ति: पराप्रोक्ता" इत्यादयः-"आविर्भावतिरोभावे" त्यन्ताः श्लोकाः परमात्मनोऽविद्यानाश्रयत्वम् , सदृष्टान्तं चिदचितोः परमात्मनियम्यत्वम् , सर्वस्य जगतः पारमार्थिकत्वं च विवेचय- न्ति, इति विष्णुपुराणवाक्यान्यपि सविशेपवादस्यैवानुगुणानि-इति ।। अदै तिनस्तु-प्रथमस्य श्लोकपश्चकस्य सविशेषविपयत्ये न विप्रतिपद्यन्ते, परन्तु तज्ज्ञानस्यैव मोक्षसाघनत्वमिति तुं न 'तत्मेकरणार्थः । पष्ठांशो हि विष्णुपुराणस्य नैमित्तक-प्राकृतात्यन्ति- कालयनिरूपणाय प्रवृत्तःप्रमाध्यायचतुष्टये नैमित्तिक-प्राकृतप्रलयौ विवेचयन् “सत्तामात्रात्मके तत्र ज्ञेयज्ञानात्मनः परे । न सन्ति सर्व- भूतेशे नामजात्यादिकल्पनाः। सब्रह्म परमंधाम परमात्मा सचेश्वरः। स विष्णुः सर्वमेवैतत् यतो नावर्तते मतिः । प्रकृतिर्या मया प्रोक्ता ध्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । पुरुपश्चाप्युभावेतौ लीयेते परमात्मनि।" इति सूक्ष्मचिदचितोरपि ब्रह्मणि लयं प्रतिपादयति । तथाचोधक- सिद्विसम्बन्धन प्रलयकाले न प्रकृति-जीवयोः परमात्मशरीरभावे- नावस्थानम् । ततश्च प्रकृतेः शरीरत्वं नैमित्तिकपलयपर्यन्तसेव, नतु प्राकृतप्रलय इति विशदीकृतमेव । यतो व्यक्तान्यक्त ततः परतने ·-ANE श्रीभाष्यसमालोचनम् स्वरूपसम्बन्धन दिवारानव्यवहारो भवति, नान्यथेति प्राकृते प्रलये दिवारानादिव्यपदेशोऽपि नास्ति। सति चैवं प्रकृतेः संस्कारा- त्मनाऽवस्थाने प्राकृतः प्रलयः, स्वरूपतस्समावस्थापन्नसत्त्व-रजस्तमोगु, "णात्मनाऽवस्थाने तु नैमित्तिकः प्रलयः। पञ्चमाध्यायस्त्वात्यन्तिक- प्रलयनिरूपणार्थं प्रवृत्तः संस्कारात्मनाऽपि प्रकृत्यनवस्थानलक्षणं : मुक्तिस्वरूपमेव प्रतिपाद्यतीति विशदमिदम्-"आत्यन्तिकमतो ब्रह्मन् नियोध प्रतिसञ्चरम् ।" इति चतुर्थाध्यायान्तिमश्लोकतः। ततस्तु-आत्यन्तिकप्रलयस्वरूपविवेचनप्रसङ्गेनाध्यात्मिकाधिभौति- काधिदैविकविविधदुःखस्वरूपं विविच्य-"निरस्तातिशयाना- दसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिरेकान्ताऽऽत्यन्तिकी मते" त्यात्यन्तिकालयस्वरूपं मुक्त्याख्यं प्रतिपादितम् । अन्न च अपरिच्छिन्नानन्दभाव एव ब्रह्मभावाख्यः "ब्रह्मविदामोति परम्" इत्यादी विवक्षिता ब्रह्ममाप्तिरिति स्पष्टीकरणाद् अौताभिमतैव मुक्तिर्विष्णुपुराणार्थ इति गम्यते । अत्र भगवत्प्राप्तिपदेन ब्रह्मप्राप्ति- विवक्षणाद, ब्रह्मणो निर्विशेषस्य भगवच्छन्दयोध्यत्वं कथं भवतीति शङ्कयां परविद्याप्रतिपाद्यं “यत्तद्व्यक्तमजरमचिन्त्यमजव्ययम् । अनिर्देश्यस्वरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम् । विभु सर्पगतं नित्यं भूत- योनिमकारणम्" इत्यादि वाक्यगम्यं च स्वरूपं वस्तुगत्या न भग- पच्छब्दवाच्यमेव; तथापि-"अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो दिज । पूजायां भगवच्छन्दः क्रियते द्यौपचारिकः॥" इति श्लोको- तविषयोपचाराद् भगवच्छन्दवाच्यमिति परिहारोऽपि विष्णु- पुराणत एवोक्तप्रकरणावगम्यते । अनेन च भगवच्छब्दयोध्य- त्वमपि लक्षणादिनय परस्य ब्रह्मण इत्यदैतसिद्धन्त एव विशदें प्रतीयते ॥ यत्तु श्रीभाष्यानुयायिनः-'अशन्दगोचरस्यापी'ति इलोकेन मुक्तस्यैवोपचराद् भगवच्छन्दवाच्यत्वं निरूप्यते, मुख्यार्थस्तु भगव- ·" २५२ - श्रीभाज्यसमालोचनम् च्छब्दस्य-"शुद्धे महाविभूयाख्ये.परे ब्रमणि वर्तते । मैत्रेय भग- वच्छन्दः सर्वकारणकारणे ॥” इतिवाक्यगम्यं सविशेषस्वरूपमेव । तत्रैव--"संभतेति तथा भर्ता इत्यादिश्लोकोक्तरपाङ्गण्यादीना- मपि संभवः, इतितदारभ्याध्यायसमातिपर्यन्तेन भागेनाप्यवगम्यते। इंति सविशेषत्रमण्येव विष्णुपुराणपष्ठांशस्य तात्पर्यम्-मन्यन्ते ॥ तत्रादै तिनोऽपि "शुद्धे महाविभूत्पाख्ये" इत्यादीनां श्लोकानां सविशेपब्रह्मपरत्वे, सविशेषब्रह्मयोपसंहारे च न विवदन्ते । इदमपि न विवादास्पदम्-यत् "अशब्दगोचरस्पापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज ! पूजापां भगवच्छब्दः क्रियते ह्योपचारिकः" इति मुक्का- त्मपरमिति । इदमेव तु विवादगोचरः-यत् मुक्तात्मायं ब्रह्मभूय- मात्यन्तिकं प्राप्तो विगलितान्तःकरणाधुपाधिकः स्वरूपतो ब्रह्मणः पृथगविद्यमान एवात्र ब्रह्मपदेन विवक्ष्यते,यतः-"निरस्तातिशाया- हादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्पातिरेकान्ताऽऽत्यन्तिकी मते"ति केवलानन्दभाव एवं भगवत्प्राप्तिरिति वर्णितम्, इति तदेकवाक्यतयाऽद्वैताभिमतस्यैवार्थस्य विवक्षणीयत्वे मुक्तस्य ज्ञेयस्य चोभयोरपि न भगवच्छब्दप्रतिपावत्वं मुख्यम्, किन्तु गौणमेवेति प्रकरणसमाप्ती सायाम्-भगवत्पदलक्ष्यार्थेनैव शास्त्रार्थसमाप्तावपि मुख्यार्थस्य सविशेषस्य तद्वाच्यार्थस्य श्रोतृजनसौकर्यार्थ तदुपास- नादीनामपि यावद्ग्रह्मसाक्षात्कारं तत्साधनतयानुष्ठानमुपयुक्त- मेवेति सूचनार्थ च सविशेषभगवच्छब्दवाच्यार्थेनाध्यायोपसंहारः । उपक्रमोपसंहारौ तु-"आत्यन्तिकमतो ब्रह्मन् नियोध प्रति- सबरम ॥" "निरस्तातिशपाहादसुखभावकरक्षणा। भेपजं भग- पत्मातिरेकान्तात्यन्तिको मते" इति वाक्याम्पामेव प्रधानतमौ । तदुपोपलंकी त्वपरावुपफमोपसंहारौ-“दे विद्ये वेदितव्ये वै इति पाथर्वगी श्रुतिः । परया त्वक्षरमाप्तिः ऋग्वेदादिमयाऽपरा""एवं नि ५ सतत्यं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत् ·न् श्रीमाष्यसमालोचनम् त्रयीमयम् । अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिक" ॥ इति श्लोका एव । एतै- हि श्लोकरक्षरविद्यार्थः सूच्यते। ययाचाक्षरविद्याया अद्वैत एवं "तात्पर्यम्, तथा पूर्वमेव विवेचितम् । “शुद्धे महाविभूत्याख्ये" इत्यादि तु भगवच्छब्दवाच्यार्थनिरूपणपरं विचारान्तरं प्रासङ्गिक-, मेव, नतु प्रकरणार्थोपसंहारः; प्रकरणात्यन्तिकप्रलयानुपपादक- त्वात् , सविशेषस्य भगवच्छन्दवाच्यार्थस्य "पूर्वोक्तात्यन्तिकालय. स्वरूपवहिर्भावाच । सति चैवम्-“स सर्वभूतपकृतिमि"त्यादि ."शब्दोऽयं नोपचारेण ह्यन्यत्र धुपचारतः।" इत्यन्तं विष्णुपुराण- पष्ठांशगतं ,वचनजातमदै तिनामपि सविशेषपरमपि नादैतवादो विष्णुपुराणपष्ठांशप्रकरणार्थ इति सिद्धान्तस्य प्रतिकूलम् । तदेवं पष्ठांशपञ्चमाध्यायो विष्णुपुराणस्यादै तिनामेवानुकूलो वस्तुगत्या। प्रासनिक विचारोऽपि सविशेषस्वरूपस्य नारैतिनां प्रतिकूल इति सिद्धम् ॥ एतेन-पष्ठांशसप्तमाध्यायोऽपि-व्याख्यातः । अयं हि- "श्रूयतां वाऽथ विद्यायाः खरूपं कुलनन्दन ! अनात्मन्यात्मयु- द्धियो त्वस्वे खमिति यामतिः ।............निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो यतः । दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तुनात्मनः । जलस्य नाग्निसंसर्गः स्यालीनिष्ठं तथापि हि । शब्दोद्रेकादिकान् धर्मास्त- करोति यथा मुने।तयात्मा प्रकृतेः सङ्गादहमानादिदूपितः। भजते प्राकृतान धर्मानन्यस्नेभ्योऽपि सोऽव्ययः ॥” इत्यादिना विद्याऽवि: स्वरूपं प्रतिपाद्य, ततः सागयोगस्वरूपमुपक्रम्य, तत्मसङ्गेन चित्तस्या- अयं मूर्तमपरं ब्रम, परममूर्त च ब्रह्म प्रस्तुत्य, तत्र व्यवहारदशायां "विश्वमेतत् परं चान्पद् भेभिन्नदृशां तृपे"त्यन्तेन कर्मभावनां प्रभावनां कर्मतमोभयभावनां च संगृह्य,-अरूपं ब्रह्म-"प्रत्यस्त- मिनभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरम् । घचसामात्मसंवेयं तज्ज्ञानं ·श्रीभाष्यसमालोचनम् ब्रह्मसंज्ञितम् । पत्र.विष्णोः परं रूपमरूपस्याजमक्षरम् । विश्व- स्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः । न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्त- यितुं यतः ॥” इति श्लोकैयोगायोग्यमुपक्षिप्य, प्रधानादिसर्वपञ्चं ब्रह्मणो रूपम् , यतः "यद्यत् विभूतिमत्सत्त्वं मम तेजोंऽशसम्भव- मि"तिन्यायेन भगवदंशत्वं सर्वस्येति निरूप्यं च, परमात्मनः- शक्तित्रयम्-"विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथाऽपरा । अविद्याकर्मसंज्ञाऽन्या तृतीया शक्तिरिप्यते ॥” इति निष्कृष्य, अविद्याकर्मशक्त्यावृतक्षेत्रज्ञशक्तौ-सरीमपादिहिरण्यगर्भान्तमन्त- र्भाव्य, ततो विष्णुशक्तिं योगिध्येयममूर्तं ब्रह्म-"द्वितीयं विष्णु- संज्ञस्य योगिध्येयं महामते” इति "तत्र मूर्ती हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप । तत् श्रूयतामनाधारे धारणा नोपपद्यते।" इति वक्ष्यमाणं संगृहेण प्रस्तुत्य, "अमूर्त ब्रह्मणो रूपं यत् सदित्युच्यते युधैः। समस्तशक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः।" इति योगिध्ये- यममूर्त विष्णो रूपमुमक्षिप्य, तेनैवामूर्तेन रूपेण योगिध्येयेन शुद्धाश्रयत्वेन मनसो धारणा भवतीति विवेचयति। अत्रच भावना- प्रययोग्यब्रह्मधारणामात्रेण न मोक्षः, मोक्षस्तु भावनात्रयात्ययेन स्वरूपमात्रप्रकाशावस्थायामित्यपि तत्रैव विवेचितम्-"त्रिभाव- भावनातीतो मुक्तये योगिनां नृपे"ति लोकेन । तथाच धारणा- यस्थायां परमात्मनो निर्विशेषस्य न प्रतीतिसम्भवः, इति सविशेप- स्वैव ब्रह्मणो धारणायोग्यतेति नायमदै तिनामपि प्रतिकूल:, इति-"अमूर्त ब्रह्मणो रूपमित्यादिकं समाधियोग्यमेव स्वरूपं प्रतिपादयति, यतः-"तस्यैव कल्पनाहीनखरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाचं समाधिः सोऽभिधीयते' इति प्रतिपाद्यते । मतच समाध्ययस्यायाममूर्त रूपे शक्तित्रयस्यापि लयेनामूर्तवन- भाय एवेति योधनार्थमेव-"समस्तशक्तपश्चैता" इत्यादिश्लोकाः प्रष्टत्ताः, इति नानेनापि सविशेषत्रमसिद्धि; "प्रत्पस्तमितभेदं यत् -- ·श्रीभाष्यसमालोचनम् सत्तामात्रमगोचरम्" इत्यनेनैकार्थ्यात्, “जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिवी" इत्यादौ प्रतिष्ठाशब्दस्य लये प्रयोगेणात्रापि तदर्थस्यैव युक्तत्वाच । सति चैवम् - "तद्विश्वरूपरूपं वै रूपमेतद्धेरेमम" इति सार्वात्म्यव्य-. पदेशोऽप्युपपद्यते। अत्र प्रलयनियन्धनमेव तादात्म्यं योध्यमानं शरीर शरीरिभावनियन्धनं तदप्रामाणिकं गमयति । सति चैवं सप्तमाध्यायोऽप्यद्वैतवाद एव विशेषतः स्वरसः, यतः-"तद्भावभाव- मापनस्ततोऽसौ परमात्मनः । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् । विभेदजनकेऽज्ञाने नांशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणा भेद्मसन्तं कः करिष्यति ॥” इत्युपसंहार उपपद्यते । अत्रा- ज्ञानकृतत्वं भेदस्य स्पष्टमवगतं न मतान्तर उपपद्यते। तदेवम्- "समस्ताः शक्तयश्चैताः" इत्यादयः "चेष्टा तस्याप्रमेयस्ये"त्यन्ताः श्लोकाः षष्टांशसप्तमाध्यायगता अप्यदैतवादस्यानुकूला एवेति सिद्धम् ॥ अत्र-"प्रसन्नचारुवनं पद्मपत्रोपमेक्षणम् सुकपोलं सुवि- स्तीर्णललाटफलकोज्वलम् ॥............चिन्तयेद् ब्रह्मभूतं तं पीत- निर्मलवाससम् ॥ किरीटचारुकेयूर कटकादिविभूपितम् । शाशिङ्ख- गदाखड्गचक्राक्षवलयान्वितम् ॥ चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधाया- त्ममानसम् । तावद् यावद् स्थिरीभूत्वा तत्रैव नृपधारणा ॥वदतस्ति- छतोऽन्यदा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तात् सिद्धां मन्येत तांसदा ॥ ततः शवगदाचकखड्गकै रहितं युधः । चिन्तयेद् भगवद्रूपं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥ सा यदा धारणा तदवस्थानवती ततः । किरीटकेयूरमुखै पणै रहितं स्मरेत् ।" इत्यादिकमेणैकैकांश- त्यागेन धारणायाः-"तस्यैव कल्पनाहीनस्वरूपग्रहणं हि यत्" इति स्वरूपमात्रसमाश्रयणेनैव समाधिनिष्पत्तिरिति विवेचनादं ज्ञायते -सविशेषस्य शवयकादिकं सर्व चापरं रूपं चारणार्थ कल्पितमेव, परमार्थतस्तु तद्रहितमेय .परमात्मनः पारमार्थिक स्वरूपम् , इति ·श्रीभाष्यसमालोचनम् सविशेषब्रह्मवादः सर्वोऽपि विष्णुपुराणगतः कल्पितं विशेषमा- दायैवेति विशदमिदं सर्वेषाम् । तथाच कुत्रचन प्रह्लादस्तुत्यादौ नृसिंहावतारस्य सविशेपत्वेन स्तुत्यादिकमपि नादैतवादस्य विरु द्धम् ॥ - एतेन-विष्णुपुराणप्रथमांशदार्षिशाध्यायोऽपि-व्याख्यातः, यतस्तत्रापि-"आत्मानमस्य जगतो निलेपमगुणामलम् । विभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान् हरिः॥ श्रीवत्ससंस्थानघरमनन्ते च समाश्रितम् । प्रघानं बुद्धिरप्यास्ते गदारूपेण माधवे ॥ भूतादि- "मिन्द्रियादिं च दिवाऽहंकारमीश्वरः॥ शङ्खरूपेण तथा शाङ्गरूपेण च स्थितम् ॥ बलस्वरूपमत्यन्तंजवनान्तरितानिलम् । चक्रस्वरूपं च मनो घत्ते विष्णुः करे स्थितम् ॥ पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः । साभूतहेतुसंघातभूतमात्रा चवै दिजायांनीन्द्रियाण्य- शेपाणि युद्धिकर्मात्मकानि वै। शररूपण्यशेषाणि तानिधत्तेजनार्दनः। विभर्ति यचासिरनमच्युतोऽत्यन्तनिर्मलम् । विद्यामयं नु तज्ज्ञान- मविद्या चर्म सस्थितम् ॥ इत्थं पुमान प्रधानं च युद्धथहंकारमेव च । भूतानि चं हपीकेशे मनः सर्वेन्द्रियाणि च । विद्या विद्ये च मैत्रेय सर्वमेतत् समाश्रितम् । अस्त्रभूषणसंस्थानस्वरूपं रूपवर्जितः । विभर्ति मायारूपोऽसौ श्रेयसे माणिनां हरिः ॥” इति भूपणास्त्रा- ण्यपि केवलमुपासना) रूपरहितस्यैव परमात्मनः फल्पितान्येव रूपाणीति प्रतिपाद्यते। सति चैवं परमार्थतः सविशेपत्वे प्रथमांश- दाविंशाध्यायोऽपि प्रतिकूल एव ।। एतेन-"एवंप्रकारममलं नित्यं ध्यापकमन्ययम् । समस्त- भेदरहितं विष्णयाख्यं परमं पदम् ॥” इति प्रधाशदाविंशाध्यगतो- ऽपि श्रीभाप्पोदाहृतः श्लोको व्याख्यातः । अत्र हि "समस्तहेयरहि- तमि" ति श्रीभाप्पफाराहतः पाठः मुद्रिते तु पुस्तक उपलभ्यमानः .-"ममस्तभेदरहितम्" इति। अतमनरीत्या तु समस्तस्य or ·श्रीभाष्यसमालोचनम् १५७ ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य हेयत्वेन "समस्तभेदरहितमिति पाठेनैककवाक्य- ता श्रीभाष्याहतपाठस्वीकारेऽपि न विरुद्धा । श्रीभाष्यकाराणां पर समस्तभेदरहितमिति पाठ स्वमतदृष्ट्या निःसंकोचं व्याख्यायमानः, तन्मतविरोधायैव स्यात् । सर्वथा तु नादैतविरुद्धोऽयमपि श्लोकः, प्रत्युत "समस्तभेदरहितमि” ति मुद्रितपुस्तकेषूपलभ्यमानपाठस्यैव सर्वत्रान्यत्रेव श्रीभाष्यानुयायिभिरपि स्वीकारे त्वदैतवादस्यैवानु- कूल्यम् ॥ तथाच-"प्रत्यस्तमितभेदं यत्" इत्यस्य कतिपयभेदरा हित्यपरतया विवरणं श्रीभाष्यानुयायिनामुक्तप्रकरणविरुद्धत्वादपि नादरणीयमिति सूचितम् ॥ "परः पराणां परमः परमात्माऽऽत्मसंस्थितः। रूपवर्णादि- निर्देशविशेषणविवर्जितः। अपक्षय-विनाशाभ्यां परिणामद्धिज- न्मभिः। वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदास्तीति केवलम् । सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परि- पश्यते । तद् ब्रह्म परमं नित्यमजमक्षरमव्ययम् । एकस्वरूपं च सदा हेयाभावाच निर्मलम् । तदेव सर्वमेवैतद् व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् । तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम् ।" इति प्रथमांशदितीयाध्याय- गताः श्लोकास्तु-पद्यपि प्रश्नोत्तरोपममश्लोकाः; तथापि-पर- मोपकमाणाम् -"अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । सदैक- रूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे । नमो हिरण्यगर्भाय हरये शङ्क- राय च। वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे ॥ एकानेकस्व- रूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः । अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्ति- हेतवे ॥ सर्ग-स्थिति-विनाशानां जगतो यो जगन्मयः । मूलभूतो नमस्तस्मै विष्णवे परमात्मने ॥ आधारभूतं विश्वस्याप्यणीयांसम- णीयसाम् । प्रणम्प सर्वभूतस्यमच्युतं पुरुषोत्तमम् ॥ ज्ञानस्वरूपम- स्यन्तनिर्मलं परमार्यतः । तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ।

·१५८ औमान्यसमालोचनम् ...कथयामि यथा पूर्व दक्षायैर्मुनिसत्तमैः । पृष्टः प्रोवाच भगवान- ब्जयोनिः पितामहः। तैश्चोक्तं पुरुकुत्साय भूभुजे नर्मदातटे । सारस्वताय तेनापि मम सारस्वतेन च।" इति लोकानामनन्तरं प्रवृत्तत्वाद् मङ्गलम्लोकेनैकवाक्यतामहन्ति । तेषां च सविशेषपरत्वा- देवेषामपि सविशेषपरत्वमेव युक्तमिति श्रीभाष्यानुयायिनां श्रुत- प्रकाशिकाकारादीनामाशयः । मङ्गलम्लोकानां सर्वेषां तदीयपरमोप- क्रमानुसारेण सविशेषपरत्वमेव युक्तम् , इति "ज्ञानस्वरूपमत्यन्त- निर्मलं परमार्थतः। तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनत स्थितमि" त्यस्यापि कथंचन सविशेषपरत्वमेवेत्यपि श्रुतप्रकाशिकायां व्यक्तम्।। ..' अदैतिनस्तु मन्यन्ते-"अविकाराय शुद्धाय नित्याय पर- मात्मने । सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे । नमो हिरण्यग- र्भाय हरये शङ्कराय च । वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे ॥ एकानेकस्वरूपाय" इति परमोपक्रमे प्रथमेन श्लोकेनाविकार-निरति- शर्य-सद्रूप-सर्वभासकस्वरूपाय सर्वदाऽध्यारोपानन्तरं कार्यभावान- न्तरमपि कल्पितेन धर्मेण वस्तुनोऽधिष्ठानस्य सधर्मकत्वस्य पारमा- र्थिकस्यासंभवात् सर्वदैकरूपाय च परोक्षरूपेणानुसन्धाय नमस्क- रकरणाद् निर्विशेषस्यैव ग्रहणम् । द्वितीयश्लोकस्तु हिरण्यगर्भ- हरि-शङ्करादिसविशेषरूपेण परमात्मखरूपानुसन्धानपरः कारणरूपे- गैव तं नमस्कार्यतया मन्यते, इति सत्यं सविशेषपरः; परंतु कारणरूपं न पारमार्थिकमिति बोधनार्थमेव-"एकानेकखरूपाये" ति तृतीयश्लोकारम्भः । तथाच कल्पितमनेकरूपत्वं पारमार्थिक- मेकरूपत्वमित्येकमेवादितोयमिति वाक्यार्थ एव संगृह्यते, तत्रापि हि 'सदेवेदमित्यनेकरूपतया प्रतीतस्यैवैकरूपत्वं व्यवस्थापितम्। श्री- भाग्यमते तु-एकरूपत्वं सूक्ष्मचिचिच्छरीरकस्य कथमपि नोपप- यते । पुनस्तृतीयशेपतुरीयपञ्चमश्लोकः संगृहीतं सविशेष रूपं स्पष्टमेयापारमार्थिकमिति-पप्ठेन श्लोकेन "ज्ञानखरूपमि" त्युप- ·श्रीभाष्यसमालोचनम् १५६ क्रमेण प्रतिपादितम्, इति परमोपक्रमस्यापि निर्विशेपपरत्वस्यैव योगेन तदेकवाक्यतयैव-"परः पराणामि" त्यादीनामपि नयने कर्तव्ये रूपवर्णादिनिर्देशशून्यत्ववत् सर्वविशेषणान्तरशन्यत्वस्यापि : "रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः" इतिश्लोकार्थेन प्रतिपादनेनं चिदचितोः शरीरशरीरिभावस्यापि निषेधाच निर्विशेषपरत्वमेव प्रतीयते। "सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यति वै यतः। ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते" इत्यादिकमपि सर्वत्र परमात्म- नोऽनुस्यूतत्वादिनैव वासुदेवादिशब्दव्यवहारः, नतु परमार्थतः. कस्यापि शन्दस्य तत्र प्रवृत्तिः, षष्ठांशे वक्ष्यमाणरीत्या सर्वेषां- शब्दानां ब्रह्मण्यौपचारिकत्वात्, कल्पितेनैव धर्मेण सविशेषत्वा- च्चेति योघयदैतवादस्यैवानुगुणम् । तथाच नाद्वैतवादिनः सवि- शेपब्रह्मवादस्य विरोधिनः, किन्तु तन्मात्रेण शास्त्रपर्यवसानपक्ष- स्यैवेति तत्र सविशेषवाक्यानां यहूनां संग्रहणं नादैतवादविरोधा- यालम् । यतस्सर्वेषु प्रकरणेषु श्रीभाष्यसंगृहीतेपु निर्विशेषवादोऽपि दृश्यत एव । अयमत्र निष्कर्षः-सविशेषवाक्यमानं प्रमाणम् । निर्विशेषवाक्यं त्वप्रमाणमिति श्रीभाष्यमतम् , उभयोरपि यथा- सम्भवं प्रामाण्यमिति त्वदैतमतम् । अन्यानि तु वाक्यानि श्रीभाष्यकारोद्धृतानि समालोचितप्रायाण्येवेति सिद्धमिदम्- न किमपि तादृशं विष्णुपुराणतः प्रमाणमुपलभ्यते, यत् सविशेष- ब्रह्मवादस्यैवानुकूल मिति, प्रत्युतादैतमतानुयायिभिर्विष्णुपुराणत उद्धृतानां श्रीभाष्यकारानूदितानां च पहूनां निविंशेपत्रमवादस्यै- वानुकूलानां विद्यमानत्वाद् निर्विशेपवाद एवं विष्णुपुराणता- त्पर्यम्इति ॥ तानि यथा- "प्रत्यस्तमितमेदं यन् सचामानमगोचरम् । यपमामात्मसंवेयं सम्शानं प्रासंज्ञितम् ।।"

·१६० श्रीभाष्यसमालोचनम् "ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ।।" "परमार्यस्त्वमेवैको नान्योऽस्ति जगतः पते ।" "यदेतद् दृश्यते मूर्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोगिनः ।। ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते जगतीतले ॥ येतु ज्ञानविदः शुद्धचेतसोऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर ।।" "तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि यत् । विज्ञानं परमार्थो हि द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिनः॥" यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम । तदेपोऽहमयं चान्यो वक्तुमेवमपीप्यते ॥" "वेणुरन्ध्रविभेदेन स्वरः पइजादिसंज्ञितः । अभेदव्यापिनो वायोस्तथाऽसौ परमात्मनः॥" "सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतत् मात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम् । इतीरितस्तेन स राजवर्यः। तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः॥" "विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । अत्मनो ब्रह्मणा भेदमसन्तं कः करिष्यति ।" इति । अत्र श्रीभाष्यकारा:-"प्रत्यस्तमितभेम्" इत्यत्र देवमनु- प्यादिप्रकृतिपरिणमविशेपसंसृष्टस्यात्मनः स्वरूपं तगतभेदरहितत्वेन तद्भेदवाचिदेवादिशब्दागोचरं ज्ञानसत्तैकलक्षणं स्वसंवेद्यं योगयुक्त- मनसो न गोचर इच्यते । अनेन च न प्रपश्चापलापः । कथमिदमव- गम्यत इति चेत्, तदुच्यते ; अस्मिन् प्रकरणे संसारकभेषजतया योगमभिधाय योगावयवान् प्रत्याहारपर्यन्ताँधोक्त्वा, धारणासि- द्वयर्थ शुद्धाश्रयं वक्तुं परस्य ब्रह्मणो विष्णोः शक्तिशब्दाभिधेयं रूपवयं मूर्तामूर्तविभागेन प्रतिपाद्य, तृतीयशक्तिरूपकर्माख्याविद्यावे.

·श्रीभाष्यसमालोचनम् १६१ ष्टितमचिदिशिष्टं क्षेत्रज्ञं मूर्ताख्यविभागं भावनात्रयान्वयादशुभ- मित्युक्त्वा, द्वितीयस्य कर्माख्याविद्याविरहिणोऽचिद्वियुक्तस्य ज्ञानकाकारस्यामूर्ताख्यविभागस्य निप्पन्नयोगिध्येयतया योगयुङ्- मनसोऽनालम्बनतया स्वतः शुद्धिविरहाच शुभाश्रयत्वं प्रतिषिध्य, परशक्तिरूपमिदममूर्तमपरशक्तिरूपं क्षेत्रज्ञाख्यमूर्तं च परशक्तिरू- पस्यात्मनः क्षेत्रज्ञतापहेतुभूततृतीयशक्त्याख्यकर्मरूपाविद्या चेत्ये- तच्छक्तित्रयाश्रयो भगवदसाधारणम्-"आदित्यवर्णम्" इत्यादि- वेदान्तसिद्ध मूर्तरूपं शुभाश्रय इत्युक्तम् । अत्र परिशुद्धात्मस्वरू- पस्य शुभाश्रयतानहतां वक्तुम्-प्रत्यस्तमितभेदम्" इत्युच्यते ॥ "न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः। द्वितीयं विष्णु- संज्ञस्य योगिध्येयं परं पदम् । समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः। तद्विश्वरूपवरूप्यं रूपमन्यद्धरेम॑तमि"ति वदत्तीति-- वदन्ति । अत्र वक्तव्यं सर्वं पूर्वमेवोपवर्णितम् । एवमप्येतावन्मा- ब्रमत्र सूच्यते-यत् "प्रत्यस्तमितिभेदम्" इति भेदसामान्यनिषेध- परस्य कतिपयभेदमात्रनिषेधे तात्पर्यग्राहकप्रमाणाभावात् , स्पष्टमेव तत्रैव प्रकरणे पूर्वोक्तविधया भेदस्याज्ञानकृतत्वयोधनेन ब्रह्माभेदस्यैव मोक्षत्वप्रतिपादनात्, प्रकरणस्यास्य निर्विशेपखरूपमात्रप्रकाश- परसमाधिनिरूपण एव तात्पर्यम्, नतु सविशेपव्रह्मविपयधारणा- मावनिरूपण इत्यङ्गीकर्तव्यत्वेन निष्पन्नध्येयपरामूर्तस्वरूपेणैव फल- भूतेन प्रकरणपर्यवसानात्, शक्तित्रयविशिष्टस्थापरामूर्तस्य मन- आश्रयतास्वीकारेऽपि प्रकरणस्य मनोनिवृत्तिरूपयोगनिरूपणपरस्य तत्र तात्पर्याभावाच "प्रत्यस्तमितभेदम्" इत्यादेर्यथाश्रुतार्थस्वीकार एव युक्त इति। "प्रत्पस्तमितभेदमि"ति वाक्यमतिपाद्यं न योग- युजा चिन्तयितुं शक्यम् । द्वितीयं विष्णो रूपं तु योगिध्येयम्" इति लक्षण्यात् “समस्तशतपश्चैताः" इति ध्येयविष्णुखरूप- निरूपणपरमेय, नतु समायी भासमानलमकाशचैतन्यपरम् । तथाय २१ " ·. १६२ श्रीभाष्यसमालोचनम् धारणावस्थायां सर्वशक्तिविशिष्टममूर्तमेव भगवतो रूपं मूर्तरूपेणा- श्रयणीयम् , तदेव समाध्यवस्थायां सर्वकल्पनाराहित्ये परामूर्तभावं प्रामोतीत्येव तात्पर्यम् । अत एव-"न तयोगयुजा शक्यम्" "तद्रूपं विश्वरूपस्य तस्य योगयुजा नृप ! चिन्त्यमात्मविशुद्धयर्थं सर्वकिल्यिपनाशनम्" "अन्ये तु पुरुपव्याघ्र चेतसो ये व्यपा- श्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः। मूर्त भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहम् ।" "तस्यैव कल्पनाहीनखरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिःसोऽभिधीयते" इति वाक्यानां सर्वेषां सामजस्यं भवति; अन्यथा--"दितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगि- ध्येयं महामुने। अमूर्त ब्रह्मणो रूपं यत् सदित्युच्यते बुधैरि"त्यत्र परामूर्तस्यैवाश्रयत्वविवक्षायां "मूर्त भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्ट- "हमि"त्यनेन-"न तद्योगयुजा शक्यमित्यनेन च विरोधः स्यात् ।। अयमत्र निष्कर्पः-चित्ताश्रयश्चतुर्विधः-परमूर्तम् , अपर- मूर्तम्, परामूर्तम्, अपरामूर्तं चेति । तत्र परमूर्त प्रसन्नचारुवद- नादिविशिष्टम् , अपरमूर्त हिरण्यगर्भादि, परामूर्तम् निर्गुणम् , अपरामूर्त सगुणं ब्रह्मेति "आश्रायश्चेतसो ब्रह्मन् दिधा तच खभावतः। भूप मूर्तममृतं च परं चापरमेव च" इति वाक्येना- वगम्यते। तत्र च भावनात्रयप्रसङ्गः परमूर्तापरमूर्तापरामूर्तेष्वेव । परामूर्ते तु भावनात्रयात्ययात् ज्ञानमात्रेण मोक्षः। तथाचामूर्तस्य ध्येयत्वं तद्भावश्चोभावप्युपपद्यते। तत्र परामूर्तदृष्ट्या ध्येयत्वम् - "द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्ये"त्यनेनोक्तम्, 'प्रत्यस्तमितमि'त्यनेन न योगिनो ध्येयं परामूर्तमित्युक्तमिति विपयभेदाद् म "समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः।" इत्यनेन "प्रत्यस्तमितभेदम्" इत्यस्य विरोधः, इति “प्रत्यस्तमितभेदम्" इत्यादीनां प्रपञ्चापला- पेऽपि तात्पर्यमूरीकर्तव्यम् ॥ एतेन-"ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तमेवार्थ- " ·श्रीभाष्यसमालोचनम् १६३ खरूपेण भ्रान्तिदर्शनः स्थितम्" इति श्लोकोऽपि-व्याख्यातः, तेन ज्ञानातिरेकेणार्थस्य भ्रान्तिरेवेति स्पष्टमर्थसामान्यज्ञानस्य भ्रमत्व- प्रतीत्या ज्ञानवरूपस्यात्मनो देवमनुष्याद्याकारेण प्रतिभासमात्रस्या- नुपस्थितस्य भ्रान्तिदर्शनतापरतया नयनस्याप्राप्तकालत्वात् । यथा हि शुक्तिकाया रजततयाऽवभावो मिथ्येत्युक्ते तद्रूपेण प्रतिभास- मानरजतमिथ्यात्वमवगम्यते, एवमर्थाकारेणावभासो मिथ्येत्युक्त ज्ञानसम्बद्धतया प्रतीयमानस्य सर्वस्य मिथ्यात्वमगम्यते। इयान् विशेष:- यत् शक्तिरजतज्ञाने रजतस्य प्रातिभासिकत्वाद् व्याव- हारिकरजतान्तरमिथ्यात्वं न विषयीक्रियते, प्रकृते तु सर्वमिथ्या- त्वावगमाद् नान्तरसत्त्वम् । यथाच भ्रमेणापि भ्रमो भवति, नतु प्रमाजनितसंस्कार एव कारणमिति नियमः-तथा शारीरक- मीमांसाभाष्ये शङ्करभगवत्पादैरपि-"अन्योन्यस्मिन्नन्योन्या-- स्मकतामन्योन्यधर्माश्चाध्यस्याहमिदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यव- हारः" इत्यत्र सूचितमेव । सति चैवम्-"सन् घटः" इत्यादि बाधा- यामेव सामानाधिकरण्यम्, नतु विशेषणविशेष्यभावादि- निबन्धनम् । अधिकं चान्यत्र व्यक्तम् वचनान्तराणि तु महापूर्वपक्षावसरेऽदैतमतानुकूलतया श्रीभाष्योल्लिखितानि न तैरेवालोचितानि विशिष्य। यतो भेद- मिथ्यात्वपराणां वाक्यानां सर्वेपां कतिपयभेदनिरांसपरतैवेति नीतेरनुसरणव्यवस्थापनमेव तन्मतदृष्ट्या समुचितं समालोचनम्, इति न ब्रह्मव्यतिरिक्तसर्वप्रपञ्चयाधोऽदै तिनामप्रामाणिकः ।। -"इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृहयेत् । विर्मत्य- ल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यतीति वचनात् वेदार्थोपबृंहकत्वेन पुराणे- तिहामयोः प्रामाण्यम्, तनच विष्णुपुराणस्यैव प्राधान्यम् ; स्खयोगमहिम- साक्षात्कृतवेदान्ततत्वार्यपराशरोपनत्वात् । सति चैवम्-"यतो वा इमानि भूनानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति" इति श्रुत्यर्यमुपहयितुं प्रवृत्तानां प्रश्नप्रतिवचनानां ब्रह्म-प्रपञ्चयोः शरीर- + अयमाशयः- ·श्रीभाप्यममालोचनम् शरीरिभावनियन्धनं सामानाधिफरण्यम् , नयाधायामिति स्पष्टमवगमात् निर्विशेषप्रहापादे न विष्णुपुगणस्य नवा "यतो या इमानि भूतानि" इत्यादिसृष्टिवाक्यानां तात्पर्यम् । तत्र विष्णुपुराणस्योपगमे "यन्मयं च - जगद् प्रामन् यतश्चैतगराचरम् । लीनमासीयया यत्र लयमेष्यति यत्र च" इति प्रमस्वरूपविपयाः प्रश्ना दृश्यन्त । तत्र "यतश्चतत् घरा- घरम्" इति निमित्तोपादानयोः पृष्टत्वात् 'यन्मयमिति स्थिति ल्यकर्म- भूतं जगत् फिमात्मकमित्येव पृच्च्यते । उत्तरं च तस्य-'जगध सः' इति सामानाधिकरण्यावगाहिना वास्येन दीयमानम्-'यन्मयमिति मयटो विकारार्थत्वे "यतश्चैतघराचरमि"त्यनेनैव मिद्भया प्रभान्तरवैया- पत्तेः "जगय सः" सामानाधिकरण्यविरोधेन स्वार्थिकत्वायोगाय तंत्मा- चुर्यार्थकत्वमेव स्वीकतन्यम् । संभवति हि प्राचुर्यार्थत्वं कृत्स्नस्य जगतो भगवद्वयाप्तिकृतशरीरशरीरिभाषेन । निविशेपप्रह्मवादे तु सर्वाणि प्रश्नप्रतिवचनानि तद्विवरणभूतं शास्त्रं च न संगच्छेरन् । अन्यथाप्रपञ्च- भ्रमस्य किमधिष्ठानम् ? इत्येकेनैव प्रश्नेन "निर्विशेषज्ञानमात्रम्" इत्ये-. फेनैव प्रतिवचनेनेष्टसिद्धयापत्तिः, सविशे पवाक्यानां बहूनामप्रामाण्यमपि समापद्येत । अतः-"विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगत्तत्रैव च स्थितम् । स्थितिसंयमकर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगच सः" ।। इतिसंग्रहेणोक्तमेवार्थ विस्तरेण वत्तुम्-भगवन्तं विष्णुं स्वेनैव रूपेण-"अविकाराय शुद्धाये" ति प्रणम्य तमेव हिरण्यगर्भस्वावतारत्रिमूर्ति-प्रधान-काल-क्षेत्रज्ञ-समष्टि- व्यष्टिरूपेणावस्थितं च नमस्करोति । तत्र -"ज्ञानस्वरूपम्" इत्ययं श्लोकः क्षेत्रज्ञन्यष्ट्यत्मनाऽवस्थितस्य परमात्मनःस्वभावमाह। तस्माद् न निर्विशेषवस्तुप्रतीतिः। अत एव -"निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्यमला- स्मनः । कथं सर्गादिकर्तृत्त्वं ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते" इति चोद्यम्-"शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः। यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः ।।" इति परिहारश्च घटते, अन्यथा-निर्गुणस्य ब्रह्मणः कथं सर्गादिकर्तृत्वम् ? न पारमार्थिकः सर्गः, अपितु भ्रान्तिपरिकल्पित इति- चौद्यपरिहारौ स्याताम् । सविशेषब्रह्मवादे तु-लोके सत्त्वादिगुणयुक्तापरि- पूर्णकर्मवश्येष्वैव कारणस्वं दृष्टमिति निर्गुणस्य तत् कथमिति चोद्यम् , दृष्टसकलविजातीयस्य ब्रह्मणो जलादिविजातीयस्याग्नेरिवौष्ण्यादिशक्ति- योगः सर्वशक्तियोगो न विरुद्वयत इति परिहारचोपपद्यते, इति "ज्ञान- तमेवार्थस्यरूपेण भ्रान्तिदर्शनत. स्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमाथतः ।

·श्रीभाष्यसमालोचनम् स्थितमि" ति श्लोकः सविशेषवादस्यैवानुकूलः, न निर्विशेषत्रह्मवादस्य- , इति ।। भ अवै तिनस्तु मन्यन्ते-सत्यमितिहासपुराणयोर्वेदार्थोपबृंह- कत्वम्। तदुपबृंहकत्वं स्मृत्यादीनामवष्टब्धवेदार्थेऽविरोधेनैव स्मृतित्वे- नैव पुराणानां प्रामाण्यम्, तत्राप्यर्थवादविधया विधेयार्थस्तावकत्वे- नोपाख्यानांशेन, अन्यत्र च तदर्थसंग्रहणद्वारेति "स्मृत्यनवकाश- दोपप्रसङ्गादिति चेत्, नान्यस्मृत्यनवकाशदोषपसङ्गादि" ति न्यायेन पुराणविशेषप्राधान्यादिकल्पनाया नात्रावसरः, यतो वेदा- मूलस्मृत्यपेक्षया वेदमूलस्मृतिप्रामाण्यव्यवस्थापन एव तस्य न्यायस्य तात्पर्यम् । नहि पराशरेणैव योगमहिन्ना वेदार्थः साक्षात्कृतो नान्येन वामदेवादिना, कपिलादिना वेति कल्पनायां प्रमाणमस्ति। । स्तुतिस्तु वेदे पराशरस्येव कपिलादीनामपि दृश्यत एवेति स्मृतित्वेन प्रामाण्याविशेपे वेदाविरोधेऽपि पुराणविशेषमात्रप्राधान्यादिकल्पनं पुराणविशेषमात्रमवलम्व्य न युक्तिसहम् । यथाच सात्त्विकत्वरा- जसत्वादिविभागो न कर्तृदोपनिवन्धनः, किन्तु प्रतिपाद्यवस्तुस्वरूप- विभागनियन्धनः, तत्रापि त्रिमूर्त्यन्तर्गतशिवमाशस्त्यपरभागस्यैव तामसत्वम्, नतु तुरीयसदाशिवस्वरूपनिरूपणपरभागस्य,, वस्तुगत्या निर्गुणत्वेन सात्विकत्वादिविभागासम्भवात् , तथाऽन्यत्र व्यक्तम् । सन्ति हि बहूनि वचनानि श्रुतावपि शिवस्यैव परमात्म- त्वनिरूपणपराणि, तुरीयस्य सर्वशब्दवाच्यत्वेन शिवशब्दवाच्य- त्वमिव विष्णुशब्दवाच्यत्वमपि भविष्यतीति:न कोऽपि विरोधः । सर्वथा तु विष्णुपुराणस्यापि प्रामाण्ये परं न कस्यापि विप्रतिपत्तिः, इति तस्य "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति" इति वेदान्तवाक्योपवृहकत्वेऽपि न कस्यापि विप्रतिपत्तिः ॥ इदमेवातालोचनीयम्-यद् विष्णुपुराणोपक्रमगतप्रश्नोत्त- तस्य *.

·१६६ , , श्रीभाष्यसमालोचनम् राणि कस्य वा मतस्यानुकूलानीति । तत्रेदं प्रतिभाति-पत् "यतो. , वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यस्योपपादनार्थम्-"यन्मयं च जगद् ब्रमन्नि" ति वाक्यम् , "येन जातानि जीवन्ति" इत्यस्यो- पपादनार्थ "यतश्चैतत् चराचरमि" ति वाक्यम् , “यत् प्रयन्त्य- भिसंविशन्ती" ति वाक्यार्थीपवृंहणार्थम् ---"लीनमासीत् तथा यत्र लयमेष्यति यत्र चे" ति वाक्यमिति। प्रतिवचनं च- "विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगत्रैव च स्थितम् । "स्थितिसंयम- कर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगच सः" इति प्रथमेन पादेन “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्येतदर्थसंग्रहपरम् , द्वितीयतृतीयपादौ तु "येन जातानि जीवन्ति" इत्येतर्थसंग्रहपरौ, "जगच सः" इति “यत्मयन्त्यभिसंविशन्ति' इत्येतदर्धसंग्रहपरमिति स्वीकर्त-. व्यम् । सति चैवं न केवलं प्रश्नत्रयमपिसमाहितम्, किन्तु श्रुत्यर्थोऽपि सम्यगुपबृंहितो भवति। सति चैवम्-"यन्मयमि" ति विका- रार्थ एव मयट, यतो "विष्णोः सकाशादुद्भूत मि" ति जगतो विष्णोः सकाशानुत्पत्तिवर्णनेनैव-यन्मय मितिप्रश्नः प्रत्युच्यते; अन्यथा-पन्मयमित्यस्यैव प्रतिवचनं "जगच सः” इत्यङ्गीकारे प्रश्नप्रतिवचनयोः क्रमभङ्गोऽपि भवति, यतो हि स्वोपबृंहणीय- वाक्यगतकमोऽप्युलडितो भवति, इति “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति वाक्योपबृंहकत्वमपि पुराणस्य बाधितं स्यात् ॥ एतेन-'यतश्चैतत् चराचरमि"त्यनेन निमित्तोपादानयोः पृष्टत्वात् “यन्मयमि"ति स्पृष्टि-स्थिति-लयकर्मभूतं जगत् किमा- त्मकमिति पृष्टम् , तस्य चोत्तरम् "जगच सः" इति-निरस्तम् ; "लीनमासीत्तथा यत्रे"ति पृथग लयकर्मभूतप्रश्नस्य दर्शनेन "जगद- प्रैव च स्थितम् । स्थितिसंयमकर्ता चे"ति स्थितिपइनस्य पृथक प्रतिवचनदर्शनेन च-"जगच सः" इत्यस्य "लोनमासीत् तथा यत्र" इत्यनुत्तरितावशिष्टप्रश्नप्रतिवचनरूपत्वस्यैव स्वीकारात् । तथाच- ·JAN श्रीभाष्यसमालोचनम् १६७ जगद्ब्रह्मणोस्तादात्म्यं ब्रह्मणोऽभिन्ननिमित्तोपादानत्वेनैव, नतु शरीरशरीरिभावेनेति स्पष्टमवगम्यते। उपादानत्वं हि लयकारण- त्वेन यथा स्पष्टमवगम्यते, न तथोत्पत्तिकारणत्वेन । नहि यत्र यल्लीयते, तत् तच्छशरीरकमिति व्यपदेशः, कारणरूपापत्तिहिं लयो नाम । तथाच कारणरूपव्यतिरेकेण कार्यरूपान्तराभावनियन्धन- में जगद्ब्रह्मणोस्तादात्म्यम्, इत्यभिप्रायेणैव "जगच सः" इति वाक्यं प्रवृत्तम्। इदं च निविशेषब्रह्मवाद एवोपपद्यते; तत्रैव । ब्रह्मव्यतिरेकेण कार्यान्तराभावसिद्धान्तस्त्रीकारात्। तथाच- "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति नीतिम- चलम्ब्यैव कार्यकारणभाव इति बोधनार्थमेव-"जगच्च सः" इति वाक्यं प्रवृत्तम् । तथाच बाधायां सामानाधिकरण्यमेवात्र प्रतीयते। प्रतीतं चेदं पुनरुपबृंहयितुमेव प्रवृत्तम्-"ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मल परमार्थतः । तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिर्शनतः स्थितम् ॥ इति, इति "ज्ञानस्वरूपमि"ति वाक्यं निर्विशेपवादस्पैवानुगुणम्, सविशेपवाद- स्यतु तत्प्रतिकूलमेव । सृष्टिवाक्यानि सर्वाण्याध्यारोपविधया सवि- शेपं ब्रह्म योधयन्ति, अपवादविधया च निर्विशेपमिति हि- वस्तु- स्थितिः । तथाच भ्रमत्वनिर्णयपर्यन्तमधिष्ठानमिति प्रश्नस्योंस्थिति- रेव प्रपञ्चप्रतीतिदशायां न भवति, तदाधानन्तरं तु, ज्ञातत्वाः देवाधिष्ठानस्य, न तत्पश्न उदेति ॥ एतेन-निर्विशेपब्राह्मवादस्यैव शास्त्रार्थत्वे प्रपञ्चभ्रमस्य किम- घिष्ठानमित्येवंरूपस्यैकस्य प्रश्नस्य निर्विशेष ज्ञानमित्येवमुत्तरस्य चापत्तिरिति शङ्कापि निरवसरेति-सूचितम् । याच सगुण- वाक्यानां निर्विशेषवाक्यानां च न पिरोधः, विरोधेऽपि सगुण- वाक्यानामेव पापोऽपच्छेदन्यायेन, तथा पूर्वमेव विवेचितम् । "अविकाराप शुद्धायेत्यपि निर्विशेषवादमेवोपयति । "पन्मपमि"ति प्रश्नोत्तरत्वेन "विष्णोः सकाशादुद्भूतम्" इति ·१६८ । श्रीभाज्यसमालोचनम् विष्णुकारणत्वे वर्णिते हि जगतो ब्रह्मकार्यत्वे ब्रह्मणोऽपि विका-. : रित्वापत्तिरिति शङ्का छवश्यमेव समाधेयेतितदर्थम्-"अविकारा- ये"ति। अविकारत्वं चानांधेयातिशयस्वरूपत्वेनेति बोधनार्थम् - "शुद्धाये"ति। ततश्च फलितमनित्यत्वं वारयितुम् "नित्याये"ति पदम्। तर्हि कथं वा कारणत्वमिति शङ्कायां निर्विशेषा- घृतचैतन्यखरूपत्वात कारणस्याज्ञानवशात सर्वमुपपन्नमिति योध- नार्थम्-"परमात्मने" पदम् । तथाच प्रपञ्चरूपेण परिणममाना- विद्याविषयत्वमेवाधिष्ठानत्वरूपं कारणत्वं नाम ब्रह्मणः, नतु स्वयं परिणममानत्वमित्युक्तशङ्कापरिहारः । तदेवापरिणामित्वं स्पष्ट- यितुम्-"सदैकरूपरूपाये"ति पदम् । अविद्याविषयत्व आवरणस्य खरूपनाशरूपत्वाद् ब्रह्मस्वरूपनाशापत्तिशङ्कायां तदारणार्थम्- "सर्वजिष्णवे"पदम्। स्वयंप्रकाशमानस्यापिजीवदृष्ट्याऽऽवरणं वृत्य- भावदशायामुपपद्यत इति तु तदाशयः । हिरण्यगर्भमारभ्य स्थूल- भूतपर्यन्तं तस्यैव विवर्त इति परमार्थ इति तु निष्कर्षः। तमेव स्पष्टीकर्तुम्-'नमो हिरण्यगर्भाये"त्यादि "सूक्ष्मात्मने नमः" इत्यन्तम् । इदं च विवर्तत्वम्-व्यक्ताव्यक्तखरूपस्यैव भवति, ब्रह्म' तुकथं स्वप्रकाशं विवर्तोपादानं स्यात् ? इति शङ्कावार- णार्थम् - "व्यक्ताव्यक्तखरूपाय"। तद्यनिर्मक्षोपत्तिरिति शङ्का- वारणार्थम्-"जिष्णवे"पदम् । तथाचाखण्डाकारवृत्त्या समूलबन्ध- नाशे मुक्तिरिति भावः। तमेवाह-"मुक्तिहेतवे" इति। सति चैवम्-"जगध सः" इति वाक्ययोधितं तादात्म्यं ब्रह्मणि प्रेपश्च- स्पाध्यारोपेण ब्रह्मविवर्तत्वाभिप्रायेणैव, नतु शरीरशरीरिभायेनेति फलितार्थः । “इदं रजतमि"त्यादावध्यारोपनियन्वनतादा.म्यस्यले परस्पराच्यासो दृश्यते, परिणामिपरिणाममायस्थले तु मृन्मयो घट- घटमयी मृदिति व्यवहाराभावान्न स दृश्यते, प्रकृतेऽपि परमात्मेति व्यवहारापत्या नाध्यारोपवादो युक्त. इति. , ·" श्रीभाप्यसमालोचनम् । १६६ "शङ्कावारणार्थम्-"सर्ग-स्थिति-विनाशानां जगतो यो जगन्मयः । मूलभूतो नमस्तस्मै" इति वाक्यम् । परस्परतादात्म्येऽपि रज्जुरेव सपस्याघारः, नतु सो रज्ज्वाः; आरोपितस्यानधिष्ठानत्वात्, एवमेवात्रापि परमात्मैवाधारो जगतः, न जगत् परमात्मनः, इति पोधयितुम्-उत्तरः प्रपञ्चः; “मत्स्थानि सर्वभूतानि नचाहं तेष्ववस्थितः" इत्युक्त। तथाचात्मन्यन्ताकरणादीनां स्वरूपतः संसर्गतश्चाध्यासः, आत्मनस्तु संसर्गत एवान्तःकरणेऽध्यास इत्यदैत- सिद्धान्तस्यैव विवेचनार्थम्-"आधारभूतं विश्वस्यापी"ति । एव- मपि तत्र तत्र सर्वभूतस्थत्वादिव्यपदेशोऽपि न विरुद्ध संसर्गमात्रा- ध्यासात्, इति निरूपणम् , न केनाप्युपाधिना तस्य संसर्ग इति निरूपणं च कर्तव्यमिति तर्धमुक्तम्-"अणोयांसमणीयसाम्" "प्रणम्य सर्वभूतस्थम्" इति । तथाच परमात्मस्थत्वेऽपि जगतः पर- मात्मसाक्षात्कारनिवर्त्यत्ववत् जगत्स्थत्वेन परमात्मनोऽपि जगत्सा- क्षात्कारेण न नाशापत्तिः, परमात्मनः स्वरूपतोऽनध्यासात्, इति न विरोध इति सूचनार्थम्-"अच्युतमि"ति। तदेवं तत्तविशेषण- वशात् सूचितपरमात्मविवर्तवादस्यैव स्वशब्देनापि विशदीकरणार्थ- मेव-"ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः। तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्ति- दर्शनत: स्थितमि"तिश्लोकः प्रवृत्तः, इति "यन्मयं च जगद् ब्रह्मन् यतश्चैतच्चराचरम् । लीनमासीत् तथा यत्र लयमेष्यति यत्र च।" इति प्रश्नपतिवचनानि-"विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगत्रैव च स्थितम् । स्थितिसंयमकर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगच सः ।" इति प्रश्नपतिवचनानि-"अविकाराय शुद्धाये"त्यादयः "ज्ञानस्वरूप- मत्यन्तनिर्मलमि"त्यन्ता ; प्रणामश्लोकाश्च "यतोवाइमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिकारणवाक्यानां निर्विशेपब्रह्मचादानुगुणतया प्रवृत्तिमेवोपबृदयन्ति । सविशेषज्रह्मवादे हि-न केवलं प्रश्नोत्तर- मिन्नझमत्यम्, सयकारणामदर्शनेन पृष्टोत्तरादानेन न्यूनता वा, . २२ ।

·१७० " Jm श्रीभाष्यसमालोचनम् किन्तु ब्रमप्राचुर्यस्यैव जगतो विवक्षणेन विकारित्वशङ्कायनुत्था- नात् "अविकाराये"त्यादिवैयर्थ्यमपि॥ एतेन-"ज्ञानस्वरूपम्' इत्ययं श्लोकः क्षेत्रज्ञव्यष्ट्यात्मनाs- वस्थितस्य परमात्मनः सदारकभ्रमान्वयपर इति–परास्तम् । न ह्यदैतिनः परमात्मनो भ्रान्तिदर्शनं मन्यन्ते, किन्तु जीवस्यैवाविद्या- प्रतिविम्बस्य । तथाच परमात्मैव जीवानां भ्रान्त्याऽर्थवद्वभासत इत्येवोक्तवाक्यार्थः । नहि जीवदारकनमेणापि परमात्मनोऽर्था- त्मना प्रतीतिः सविशेपव्रत्मवादे । ततश्च नात्र सबिशेषवस्तु- प्रतीतिः, किन्तु निर्विशेषस्यैव वस्तुनः प्रतीतिः। “निर्गुणस्थाप्रमे- यस्य शुद्धस्याप्यमलात्मनः । कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपग- म्यते ॥” इति प्रश्नोऽपि निर्विशेषत्रह्मवाद एवोपपद्यते। सर्गा- दिकर्तृत्वप्रयोजक हि सगुणत्वं सत्त्वरजस्तमोगुणवत्त्वं वा ? उत गुणान्तरवत्त्वं वा ? आये सविशेपब्रह्मवादे ब्रह्मणो निर्गुणत्वस्य -सर्गादिकर्तृत्वस्य चोभयस्य श्रुतिप्रमाणसिद्धस्य पर्यनुयोगासम्भवः, अद्वैतवादे तु वेदान्तानां सर्गादिकर्तृत्वे तात्पर्याभावात यावदथव- हारमनुवर्तमानं सर्गादिकर्तृत्वं प्रमाणान्तराविरोधेनैव स्वीकर्तव्यम् ; समयलत्वादिति पर्यनुयोगो न विरुद्धः १ द्वितीये तु न ब्रह्म 'निर्गुणमिति “निर्गुणस्ये"खसिद्धोऽयं हेतुः । तथाच ब्रह्मण एव सत्त्वरजस्तमोगुणवत्त्वं विनापि जगत्कर्तृत्वं शक्तीनाम- चिन्त्यज्ञानगोचरत्वेन समाधानान्यथानुपपत्त्या ब्रमणोऽनि- चनीयमित्येव योध्यते, इति वस्तुगत्याऽसम्भवेऽपि कल्पनया तत्सम्भवतीत्येव शास्त्रार्थः। सति चैवम्-"शक्तयः सर्वेभावाना- मचिन्त्यज्ञानगोचराः' इत्यनेनापि न पारमार्थिको ब्रह्मणः सर्ग इत्येव योध्यते। अत एव "नारायणाहो भगवान ब्रह्मा लोक- 'पितामहः । उत्पन्नः प्रोच्यते विढन् नित्य एवोपचारतः ॥" इति सज्यत्वं ब्रह्मणो लोकपितामदस्यौपचारिफमिति वर्णन विषया , ·. श्रीभाष्यसमालोचनम् परमात्मनो जगजन्मादिकर्तृत्वमप्यौपचारिकमेव न पारमार्थिक- मिति प्रतिपाद्यते; अन्यथा ब्रह्मणोऽनन्तकल्याणगुणस्पत्रिगुणमापा- दिशरीरकत्ववत् निर्गुणत्वमपि कथं विरोधि ? यदि निर्गुणश्रुति- वशात्, तर्हि तदशेन सर्वविशेषशून्यत्वमेवोरीकृत्यौपचारिकमेव सर्गादिकर्तृत्वं श्रुतिप्रामाण्यात् स्वीक्रियताम् ॥ एतेन-उत्पत्त्यादिकार्य सत्त्वादिगुणयुक्तापरिपूर्णकर्मवश्येषु दृष्टमिति सत्त्वादिगुणरहितस्य कथं सर्गादिकर्तृत्वमिति चोद्यम् , दृष्टसकल- .विजातीयस्य ब्रह्मणः सर्वशक्तियोगो न विरुद्ध इति परिहारः इति- परास्तम्; लोकविलक्षणत्येन परिहारस्य सर्गादिकर्तृत्वस्यापार- मार्थिकत्वपक्षेऽप्यचिशेपात् ।। वस्तुतस्तु ब्रह्मणो द्वितीयाध्याये "अविकाराये"त्यारभ्य "ज्ञानस्वरूपमि' त्यन्तेन द्वितीय मिथ्यात्वनिरूपणपूर्वकं सर्वविशेष- राहित्यमेव प्रतिपादितम्, नतु सत्त्वादिगुणशून्यत्वम् । तथाच "निर्गुणस्ये" त्यस्य तृतीयाध्यायारम्भगतस्य सत्त्वादिगुणराहित्य- मात्रपरतां गृहीत्वा प्रश्न एवाप्राप्तकालः, अन्यथा 'अप्रमेयस्ये'त्यनु- पपन्नं स्यात् । नहि सत्वादिगुणमात्ररहितं ब्रह्माप्रमेयमिति संवि- शेपवादिनो वदन्ति ॥ एतेन-"परमार्थस्त्वमेवैको नान्योऽस्ति जगतः पते । तवैव महिमा येन व्याप्त- मेतत् चराचरम् ॥ यदेतद् दृश्यते मूर्तमेतद् ज्ञानात्मनस्तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रुपमयोगिनः ॥ ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदयुद्धयः। मयस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्त मोहसम्प्लवे ।। ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस्तेऽसिलं जगत् । शानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर ।।" इति श्लोका अपि-व्यारन्याता. ; "अविकाराय शुद्वाये"त्यादिवास्यायस्यैच पूर्वोत्तस्य ज्ञानस्वरूपं प्रक्ष सत्यम् , जगन्मिय्येति स्पष्टं प्रतिपादनान् ।। अन्न तवैव महिमे"ति वाक्यं विलक्षणत्वेऽपि प्रपञ्चस्य केवलं विवर्तमानतयैव सर्वत्र परमात्मनोऽनुवृत्तिरित्येव योध- यति। यतः परमात्मातिरिकाभावप्रतिपादनम्, तत्र तदद्याप्ति- प्रतिपादनम् , तथा पुनरपि सर्वपां ज्ञानव्यतिरेकेण दर्शनमयोगिनां । 11 ·. , १७२ श्रीभाष्यसमालोचनम् मोहमात्रनिमित्तो. भ्रम इति निर्देशनं च नान्यस्मिन् पक्ष सम्भवति । इदं तु मतद्वयसम्प्रतिपन्नम् यत् परमात्मव्यतिरेकेणा- वस्थितस्य प्रपश्चस्यापारमार्थ्यमिति । इदमेव तु विप्रतिपन्नम्- यत् परमार्थाव्यतिरेकेणापि प्रपञ्चसत्त्वम् । तत्र श्रीभाष्यमते- परमात्मन्यतिरेकेण प्रपञ्चाभावमानं विवक्ष्यते, नतु रूपान्तरेण प्रपञ्चसत्त्वमपि ; तत्र परमात्मव्यतिरेकेण प्रपञ्चस्यानयस्थानात्। यदि तदधतिरेकेण प्रपञ्चोऽपरमार्थः, तर्हि प्रपञ्चव्यतिरेकेण परमात्मनोऽ- प्यनवस्थानात् तव्यतिरेकेण परमात्माप्यपरमार्थ इत्येव खोकर्तव्यम्। सति चैवम्-"परमार्थस्त्वमेवैकः" इति श्रीभाष्यमते कथमुपपद्यते ? वस्तुतस्तु-"नान्योऽस्ति जगतः पते" इति परमात्मव्यतिरिक्तस्या- सत्त्वमेव बोध्यते, नतु रूपान्तरेण सत्त्वमपि । एतेन प्रपश्चात्मत्वमपि परमात्मनः परास्तम्, तदात्मकस्थ स्वभावत एव तयाप्त्या- "तवैव महिमा येन व्याप्तमेतचराचरमि"ति माहात्म्यनियन्धना व्याप्तिरिति वादो निस्सार एव स्यात् । अद्वैतमते तु मिथ्याभूतेऽ- प्यनुवृत्तौ किमपि कारणां वक्तुं न शक्यते, इति चैतन्यस्यैव महिमेत्य- वश्यमेव स्वाकर्तव्यम् । एतेन-तवैपा व्याप्तिान्तिरित्येव वर्णनी- पर्मिति व्याख्यातम् ; मिथ्याभूतेऽपि प्रपञ्चे ब्रह्मणोऽनुवृत्तिरि- यमधिष्ठानब्रह्मतादाम्यनियन्यनैवेति हि "तवैव महिमा" इति वाक्यार्थः। सति चैवं ब्रह्मणः प्रपञ्चेन तादात्म्यप्रतीतिरियम- योगिनां भ्रान्तिरित्येवोक्तवाक्पार्थः अयमाशयः-रजतस्य शुक्ता विव ब्रह्मणि प्रपञ्चस्याध्यासात् मपञ्चस्य ब्रह्मात्मत्वे ब्रह्मणा सार्क सम्बन्धेन ब्रह्मणि व्याप्तिरुपपद्यत कथंचन, ब्रह्मणस्तु प्रपञ्चे नाध्यासः; प्रपञ्चस्यापरमार्थस्यानधिष्ठा- नत्यात् । सति चैवं कथं ब्रह्मणस्तत्रानुवृत्तिाप्तिर्वेति शङ्कावार- णार्थम्-"तवैव महिम"ति श्लोकः । यदि कल्पितत्वाद् प्रपश्चो मिथ्या, तर्हि प्रपञ्चे ब्रह्मणो व्याप्तिनिर्वाहार्य ब्राह्मणोऽपि प्रपञ्चे, " ·, श्रीमाष्यसमालोचनम् १७३ कल्पितत्वापत्या-परमार्थस्त्वमेवैक इति नानुपपन्नमिति शङ्कानि- कपः परिहाराशयस्तु-"इदं रजतमि"त्यादापपिरजतेऽपीदंतादा- स्यं प्रतीयत एव । तत्र च कारणमिदमंशाज्ञानमेव । इयान् विशेष:-यदिदमंशाज्ञानमिदमि रजतं तत्संसर्ग चजनयति, रजते तु तत्तादात्यमात्रम् ; विनापि तदुत्पत्ति प्रत्यक्षत्व निर्वाहादिति 'हि वस्तुस्थितिः। अयमेव न्यायो यदि प्रपञ्चाध्यासस्थलेऽपि योज्यते, तहिं ब्रह्मणोऽधिष्ठानत्वाविशेपात् संसर्गाध्यासमात्रमेव 'विर्वक्ष्यते, न स्वरूपाध्यासोऽपि; अधिष्ठानमाहात्म्यस्यैतादृशस्य शुक्त्यादौ दृष्टत्वादिति न दोषः। तथाच ब्रह्मणो व्याप्तिरपि प्रपञ्चेऽनिर्वचनीयवेत्येवोक्तवाक्यार्थः, इति ब्रह्मणोऽन्यत्र व्याप्ति- ज्ञानमपि सर्वेषां भ्रान्तिरेव, यत् प्रपञ्चं पश्यन्तीति फलति । अयमे- वार्थ:-"यदेतद् दृश्यते मूर्तमि"न्युत्तरश्लोकेनापि विशदीक्रियते ॥ स्तुतिर्हि नाम सति सम्भवे गुण्यभिधानं सगुणस्य कल्पितीन् गुणानादाय पारमार्थिकगुणिस्वरूपमादाय . वा भवतीति पारमार्थिकज्ञानस्वरूपादिवर्णनं न स्तुतिप्रकरणविरुद्धम् । अस्मिन् श्लोके-भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमि"ति सर्वप्रपञ्च- तादात्म्यमतीतेरेव भ्रान्तित्वं व्यवस्थाप्यते, नतु मनुप्याद्याकारत्व- मात्रस्य । अतो मनुष्याद्याकारत्वमिव सर्वतादात्म्यमपि बाधित मित्येव तात्पर्यम् ; सङ्कोचे कारणोभावात् । तथाच ज्ञानव्यतिरेके- णार्थाभावाभिप्रायेणैव प्रकरणाओं निकपणीयः, इति प्रथमांशा- ध्यायचतुष्टयमपि पूर्वोक्तप्रकारेणाद्वैतवाद एव स्वरसम् । अत एव-"सर्गस्थित्यन्तकालेषु त्रिधैवं संप्रवर्तते । गुणप्रवृत्त्या परमं पदं तस्यागुणं महत् । तत्त्वज्ञानमयं वाऽपि स्वयंवेद्यमनौपमम् । चतुःप्रकार तदपि स्वरूपं परमात्मनः।" इति चतुःप्रकारैः प्रस्तुतेषु चतुर्थ प्रकारंम्-"विज्ञानमदैतमयं तद्भागोऽन्यो मयोदितः । ज्ञान- प्रयस्य चैतस्य विशेषो यो महामुने । तन्निराकरणद्वारदर्शितात्म- 4 म 4 .

·१७४ श्रीभाष्यसमालोचनम् स्वरूपभृत् । निर्व्यापारमनाख्येयं व्याप्तिमात्रमनौपमम् । आत्म- सम्बोधविपयं सत्तामात्रमलक्षणम् । प्रशान्तमभयं शुद्धभविभा- व्यमश्रियम् । विष्णोनिमयस्योक्तं तद् ज्ञानं परमं पदम् ॥" इति "तविष्णोः परमं पदमि"त्यादावपि प्राप्य-प्रापकभावभेदरहितं स्वरूपमेव परमार्थ इति विवेचितमुपपद्यते ॥ "परमार्थस्तु भूपाल संपेक्षात् श्रूयतां मम" ॥ इत्युपक्रम्य "एको व्यापी समा शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः। जन्मवृद्धचादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः । परज्ञानमयोऽसद्भिर्नाम-जात्यादिभिविभुः।' - 'म योगवान् न युक्तोऽभूत् नैव पार्थिव योक्ष्यति ।" इति च प्रस्तुत्य भवतिती लोकौ-तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत् । विज्ञान परमार्थो यत् दैतिनोऽतथ्य र्शिनः । वेणुरन्धविभेदेन भेदः पजादि संज्ञितः। अभेद्व्यापिनो बायोस्तथा तस्य महात्मनः" इति । अत्र दैतिनोऽतथ्यदर्शिन इति द्वैतदर्शनस्य भ्रान्तित्वं निर्दि- श्यमानं दैतसामान्यस्य परमात्मव्यतिरेकेणाभावमेव योधयति । "शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः।" इत्यपि सर्वत्रक- रूपत्वेनानुवर्तमानत्वेन चा परमात्ममानसत्यतामेष योधयति । तथाच-"तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽपि" इत्यनेन देहादिपु संसर्ग- मात्राध्यासेन प्रतीयमानस्यापि परमात्मनो न स्वरूपतो भेदः, 'पथा पुरुषभेदेन समयभेदेन वा स्वरूपतोऽध्यस्पमानानां रज्जुस- दीनाम् , यतः परमात्मसंसर्गाध्यासोऽपिपरमात्माज्ञानमात्रप्रयुक्तः, नतु देहाद्यज्ञानपयुक्त तस्याज्ञानाश्रयविषयभावानुपपत्तः ।। एतेन-पद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि" इत्यपि व्याख्यातम् तस्याप्यात्मैश्य एवं पर्यवसानात् । मदधिकसत्ताकं ममाप्यधि- ठानभूतमपरं किमपि नास्तीति योघनदाराऽऽत्ममात्रापिष्ठानता- यादस्यैवोपहणेनाविष्ठानव्यतिरेकेणारोप्याभावसिद्धान्तानुसरणेन प्राधान्तरपर्पयसानासम्भयात् । तयाचात्मभेदमतीत्यादिकं सर्व- ..

·. क्यम् । श्रीभाष्यसमालोचनम् मौपाधिकमेव, न स्वरूपकृतमिति योधनार्थमेव "वेणुरन्धविभेदेने" ति श्लोकः प्रवृत्तः । एक एव हि वायुरुपाधिविशेषाद् रूपभेदमिवै- क एवात्मा तत्तदन्तःकरणाद्युपाधिसम्बन्धाद् रूपभेदं प्रामोतीव.॥ -:, एतेन-दृष्टान्ते चानेकरन्ध्रवर्तिनां वाय्वंशानां न स्वरूपै- किन्त्वाकारसाम्यमेव, अत्र वायुत्वेनैकाकाराणां पड्जादि- संज्ञाभेद इव प्रकृतेऽप्यात्मनां देवादिसंज्ञामात्रभेद इत्येवान विवक्षि- तम्, नतु खरूपैक्यमित्यादि-परास्तम् ; पड्जादिखराणां रन्ध्र- भेदनिष्कमणात् पूर्व वायवीयत्वमात्रेण स्वरूपैक्यस्यैव सार्वजनीन- त्वात् , अन्यथा तत्तद्वायवीयांशानां खरूपभेदे पड्जादिभेदोऽपि खरूपकृत एवं स्यात्, इति वेणुरन्ध्रभेदकृतो न भेदः स्यात् । अनेन हि सर्वेभ्यो वेणुरन्ध्रेभ्यो निर्गच्छतां खराणां भेदो रन्ध्रभेद- निवन्धन इति योध्यते, नतु संज्ञाभेदमात्रम् । न ह्याकारसम्ये संज्ञाभेदो मिथ्येति नियमः; समानाकारणां युग्मापत्यादीनां संज्ञा- भेदस्य सत्यत्वात् । स्वरूपैक्ये तु संज्ञाभेद औपाधिक एव दृश्यत इंति न दोपः । तथाच विष्णुपुराणप्रकरणमिदमपि न सविशेषवाद- स्यानुकूलम्, किन्तु निर्विशेषवादस्यैव । यतः स्पष्टमेव विष्णु- पुराणदितीयांश:-"तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महमते। परमार्थ- सारभूतं यत् तद्वैतमशेपतः। निदाघोऽप्युपदेशेन तेनादैतपरोऽभ- वत् । सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः। सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नमः । भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन् पृथक पृथक् । एका समस्तं यदिहास्ति किञ्चित् तदच्युतो नास्ति-परं ततोऽन्यत् ।" इति स्वरूपत एकस्यैवोपाधिको भेद इत्यद्वैतमत- निर्विशेपात्मस्वरूपेणैवोपसंहियते । अत्राकाशदृष्टान्तादिकं स्पष्ट- मदैतपदप्रयोगादिकम् , आत्मभेदुस्य. भ्रान्तिकृतत्वोपक्षेपादिकं य • सर्वमदैतमतस्यैव तदभिप्रेतत्व उपपद्यते, नतु स्वरूपत आत्मभेदोऽ- पीति श्रीभाप्यमते। स्पष्टं हि-परमात्मव्यतिरेकेणेतराभावनि ·१७६ श्रीभाष्यसमालोचनम् रूपणानन्तरम्-खरूपैक्यमात्मनस्तत्र प्रतिपाद्यते-"सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मखरूपं त्यज भेदमोहमितिः। निदाघोऽपि . राजवर्यः भेददर्शनत्यागेन तत्रैव. जन्मनि मुक्ति प्रापेत्यपि तत्रैव प्रतिपाद्यते-"इतीरितस्तेन सराजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टि इति ॥ एतेन-"सोऽहंस च त्वम्" इति सर्वात्मनां पूर्वोक्तं ज्ञानाकारत्वं . तच्छप्देन परामृश्य, तत्सामानाधिकरण्येनाहं त्वमित्यादीनामर्थानां मानमेवाफार इत्युपसंहरन देहाद्याकारभेदेनात्मसु भेदमोह परित्यजेत्याह; अन्यथा देहातिरिक्तात्मोपदेशस्वरूपे 'अहम्' 'त्वम्' सर्वमेतदात्मस्वरूप- मिति भेदनिर्देशो न घटते । अहं त्वमादिशब्दानामुपलक्ष्येण सर्वमेतदा- त्मस्वरूपमित्यनेन सामानाधिकरण्यादुपलक्षणत्वमपि न संगच्छते । कुतश्चैप निर्णय इति चेत्, देहात्मविवेकविपयत्यादुपदेशस्य। तच "पिण्डः पृथक् यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः” इति प्रक्रमादिति ... श्रीभाज्योक्तिरपि-निरसरा॥ आत्मनो नाहं पदार्थत्वम् , यतो-"शब्दोऽहमिति दोपार्य नात्मन्येप तथैव च । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिल- क्षणः ।......पिण्डः पृथग यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः। ततोऽ- हमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहम् । यद्यन्योऽस्ति परः फोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम । तदेपोऽहमयं चान्यो वक्तुमेवमपीप्यते। पदा समस्तदेदेपु पुमानेको व्यवस्थितः। तदा हि को. भवान् सोऽहमित्येतदिकलं वचः।" इत्यादिना वागादीनां केपामपि नाहं. पदव्यवहारयोग्यता, न वाऽऽत्मनः; तस्य समस्तदेहेष्वेकरूपेण स्थितस्य केवलाहंपदार्थत्यासम्भवात्, इति स्वरूपैक्यमेवात्मनः उपमान्तम्, यस्यैय-"सोऽहं स च त्यं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्पज भेदमोहम्" इत्युपसंहारोऽपि दृश्यते । सति चैवं न देहात्म. विवेकविषयत्यमुपदेशस्य, किन्त्यात्मैश्यविषयत्वमेव । तच नत्याकारसाम्पमात्रेणेत्यपि तत्रैव प्रकरणे व्यक्तम् ; अहम- स्वरूपत 4 ·" . श्रीभाष्यसमालोचनम् र्थानात्मत्वेनोपक्रमात्, “सोऽहं स च त्वमित्यादिसामानाधिक- रण्यं परमात्मजीवात्मनोस्तत्त्वमसीत्यादाविव स्वरूपैक्यनियन्धनमेव; यतः स्वरूपत्वमेवोपक्रान्तम् । '"स च सर्वमेतत्" इति भेदंनि- देशो हि कल्पितं भेदमादायैवेत्यपि प्रकृत एव प्रकरणे पहुशो भेद- मिथ्यात्वव्यवस्थापनादुपपद्यमानस्तत्त्वमसीति वाच्यार्थदृष्ट्या भेद- निर्देश इवाकिञ्चत्करः, भ्रान्तिप्रसक्तभेदानुवादपरत्वादा । तथाचो- पक्रमोपसंहारादितात्पर्यग्राहकप्रमाणानुसारेणात्रापि तत्वमसीत्या- दीनामिव स्वरूपैक्यपरत्वमेव युक्तम् ; "सामानाधिकरण्यं च विशे- पणविशेष्यता। लक्ष्यलक्षणसम्बन्धः पदार्थप्रत्यगात्मना मि"ति न्यायात्॥ अत एव-"विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणा भेदमसन्तं कः करिष्यती"ति विष्णुपुराणवचन- मपि पष्ठांशसप्तमाध्यायगतम्, यत्र पूर्वोक्तप्रकारेण-"भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ।" इति स्वरूपतः परमात्मनो जीवा- त्मनां चाभेदः प्रतिपादितः, निर्चिशेपं च ब्रह्म शास्त्रार्थ इति व्यव- स्थापितम् , स्वरूपैक्यमेव प्रमाणयति; अन्यथा विभेदस्याज्ञान- कृतत्वोत्ययोगात् ॥ .. एतेन-"विमेदजनकेऽज्ञाने" इति नात्मस्वरूपैक्यपरम् , नापि जीवेश्वरयोरात्मस्वरूपैक्यमुक्तरीत्या सिद्धम् । यतो जीवपरयोः शरीर- शरीरिभावस्यैव शास्त्रार्थत्वात् देहात्मनोरिव जीवपरयोरपि न स्वरूपैयं सम्भवति । तथाच श्रुतिः-"द्वा सुपर्णा सयुजा ससाया समानं वृनं परिपखजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्योऽभिचाक- शीति"। "झतं पिबन्ती सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परायें । "डायातपो ग्रहानिदो वदन्ति पञ्चामयो ये च विनाचिकेताः ।" "अन्तः प्रविष्ठः शास्ता जनानां सर्वात्मा” इति । "भेदव्यपदेशान्" "उभयेऽपि दि मेननमधीयने" "भेदव्यपदेशाचान्यः "अधिकं तु भेदनिर्देशान्" ..

·१७८ श्रीभाष्यसमालोचनम् इति जीवेश्वरभेदनिरूपणपराणि सूनाग्यप्यत ऐवोपपद्यन्त इत्यादिश्रीमा- प्योक्तिरपि-परास्ता, भावानवबोधात् । न ह्यदै तिनोऽपि जीवानां जीवेश्वरयोर्वा भेदं सर्वथा न स्वीकुर्वन्ति; शरीरात्मनोरिव कल्पितभेदस्य जीवेश्वरयोरदैति- 'भिरपि स्वीकारात् । तथाच द्वा सुपर्णादिवाक्यं कल्पित- 'भेदानुवादेन निर्विशेषचैतन्यस्वरूपयोधनार्थमेव । वरत्रयातिरेकेण प्रश्नकल्पनाया अयोगेन "येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीत्येके।" इति पृष्टवरोत्तरतयैव निर्विशेषचैतन्यमात्रोपदेश- स्यापि प्रक्रान्तताया अवश्यमूरीकर्तव्यत्वेन विनोत्क्रमणं मुक्तिमहतो जीवस्वरूपस्यैव-"अनश्नन्नन्यः" इत्यादिना प्रतिपादनात, जीवे- श्वरयोः शरीरशरीरिभावस्य कठवल्लीतात्पर्याभावात्, अन्यथा 'छायातपौ' 'गुहां प्रविष्टौ' इत्यादिनिर्देशासांगत्याचात्मस्वरूपभेदे पारमार्थिके न किमपि प्रमाणमस्ति। एतेन-सूत्राण्यपि-ध्याख्या- तानि । सति चैवम् -जीवानां स्वरूपभेदे जीवेश्वरखरूपभेदे वा "विभेदजनके ज्ञाने" इति वाक्यत एवाज्ञाननियन्धनतयाऽवगम्य- मानेऽदै तिनामप्यविवादात् “जीवब्रह्मणो दस्यासत्कल्पता विष्णु- पुराणोक्ता न कथमपि बाधितुं शक्यते। यधाच शरीर-शरोरिणो- रपि भेदोऽज्ञानकृत एच; अज्ञाननाशे शरीरस्यापि बाधेन शरीर- शरीरिभेदव्यपदेशासम्भवात् , तथाऽन्यत्र व्यक्तम् ॥ स्वरूपैक्यं हि जीवेश्वरयोर्मुक्त्यवस्थामादायैव मन्यते, नतु पन्धावस्थामपि। तथाच यावत् श्रीभाष्यकारास्तदनुयायिनो पा मुक्तावपि जीवस्येश्वरात् परमात्मनो वा पृथगवस्थाने प्रमाणं न पदर्शयन्ति, तावत् तत्त्वमसीत्या दिवाक्यसिद्ध स्वरूपैक्यमेव वेदा- तार्थ इति सिद्धम् ॥ एनेन–नापि साधनानुष्ठानेन निर्मुजविद्यस्य परण 'सरूपैश्य- मम्भय , मविद्याश्रयत्नयोग्यस्य तदनईत्यामम्मान। ययोचम्-पर- - ·। . श्रीभाष्यसमालोचनम् मात्मात्मनोयोगः परमार्थ इतीप्यते । मिथ्यैतदन्यद् द्रव्यं हि नैति तद्- द्रव्यतां यतः ।": अत एंव-"इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमाश्रिताः । सर्गेऽपि,नोपजायन्ते प्रलये न व्ययन्ति च ।” "जगद्व्यापारवज प्रक- रणादसन्निहितत्वाच ।" "भोगमात्राम्यलिङ्गाच ।" "मुक्तोपसृप्यन्य- पदेशाच्च ।" ब्रह्मविदाप्नोति परम्" "सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति" "एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य । इमान् लोकान कामानी कामरूप्यनुसंञ्चरन्" "स तत्र पर्येति". "रसो वै सः। रस ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दीभवति" "यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति नाम-रूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुष- मुपैति दिव्यम् ।" "तथा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरजनः परमं 'साम्यमुपैति" इत्यादि श्रुति-स्मृति-सूत्राण्युपपद्यन्ते । एतानि हि वाक्यानि न स्वरूपैक्यं मुक्तिः, किन्तु ब्रह्मभोगसाम्येन ब्रह्ममाधर्म्यमेव : मुक्तिरिति गमयन्ति । नहि स्वरूपैक्ये "जीव-परमात्मनो नाम, येन तयोर्योगः परमार्थ उपपयेत । तथाच-"निरञ्जनः परमं साम्यमुर्पती"ति जीवात्मपरमात्मनोः परमार्थयोगमाश्रित्यैव, इति सर्गादावनुत्पत्त्यादिकमेव साघम्यं जीवपरमात्मनोर्मुक्तो स्वीकरणीयम् । फलाध्यायोऽप्यनेनैवार्थेन "जगद्व्यापारवर्जमि"त्युपसंहियमाणोऽद्वैतमते कथमपि नोपपद्यते । तैत्तरीयोपनिपदोऽपि-"एतमानन्दमयमात्मानमुपसंगम्य। इमान् लोकान् फामानी कामरूप्यनुसञ्चरन्” इति परमात्मसाधर्म्यमेव भोगसाम्यरूपं "सोऽनुते" इति प्रक्रान्तमुपसंहरतीत्यादिश्रीभाष्याशयोऽपि- चिन्त्योपपत्तिका; दत्तोत्तरत्वात् ।। परमात्मान्मनोोगो हि तदैक्यरूपत्वाद् निर्गुणब्रह्मस्वरूप- मेव, नान्यत् ;यतो-"मिथ्यैतदन्यद् व्यं हि" इति सर्वस्य ब्रह्मतरस्य मिथ्यात्वं प्रतिपाद्य “परमार्थस्तु भूगल संक्षेपात् श्रूयतां मम। एको व्यापी समा शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।" इति निर्गुणस्यैवैकस्य परमार्थत्वं व्यवस्थाप्यते । स्वरूपेण कार्याणामपरमार्थत्वं कारण- रूपेण च परमार्थत्वमिति निरूपणप्रसङ्ग, एवं हि-"परमात्मात्म- नोर्योग: परमार्थ इतीष्यते" इति वाक्यं प्रवृत्तम्, इति कथमिदं प्रकरणं विष्णुपुराणस्यादैतवादस्यैव नानुकूलम् ? व्याख्यानमपि 4 ·१८० श्रीभाष्यसमालोचनम् विष्णुपुराणस्य विशदमद्वैतवादानुगुणमेव सर्वत्र दृश्यते । "इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः।" इति भगवद्गीतावाक्यमपि मुंक्तस्येश्वरभावं प्राप्तस्य बहुभवनसंकल्पपूर्वकानुप्रवेशादिनिवन्धन- जीवभावनिरासपरं स्वरूपैक्यमादायैवोपपद्यते; सगुणस्य हि भग-- वतो वासुदेवस्य साधर्म्य येन चैतन्यांशेन जीवानाम् , तादृशचैतन्य- मात्रतैवात्र साधर्म्यपदार्थः । नहि चैतन्यमात्रस्य निरुपाधिकस्य जीवस्वरूपस्य पारमार्थिकसर्गादिकमिति हि वस्तुस्थितिः । अत एव-इदं ज्ञानमुपाश्रित्ये"त्युपपद्यते। अत्रंदं ज्ञानम्-"क्षेत्रज्ञं चापि माम्' इति प्रतिपादितप्रत्यगभिन्नपरमात्मस्वरूपज्ञानमेव, नतु. सत्यकामत्वादिविशिष्टसगुणब्रह्मज्ञानम् ; अन्यथा द्वादशा- ध्यायैरेव शास्त्रार्थसमापनात् तृतीयषट्कवैयर्थ्यमापद्यते । एतेन- योगत्रयविभागानुपपत्तिरपि-व्याख्याता । श्रीभाप्यमंतरीत्या दर्शनसमानाकारध्यानस्यैव मोक्षसाधनत्वात् भक्तियोगातिरिक्त- ज्ञानयोगस्याप्रसिद्धिः सर्वविदितैव । ध्यानस्यैवावस्थाविशेषमादाय योगविभागे योगत्रैविध्यनियमानुपपत्तिः । तथाच सगुणब्रह्मज्ञाना- घोनं भोगमात्रसाधर्म्य नात्र साधर्म्यपदार्थः। अन्यथा-"भोग- मात्रसाम्यलिङ्गाच्चे"ति भोगमात्रेण साधर्म्यस्यैव सगुणव्राह्मज्ञाना- धीनत्वात् "संगैडीप नोपजायन्त प्रलये न व्यन्ति च" होत वाक्यशेप एवानुपपन्न स्यात् । सति चैवम्-"परमात्मात्मनो- योगः" इति वाक्यस्य यदि श्रीभाप्पाभिमत दिशा "इदं ज्ञान- मुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः" इति भगवद्गीतावाक्यैकवाय तवैवाधों वर्णनीयः, एवमप्यदैतवादस्पैवेदमनुकूलम् ना. - एलेन-आत्मभावं नयत्येनं तसंझध्यायिनं प्रनि । विफ़ार्यमात्मनः शम्त्या लोहमाफरको यया ॥" इनि विष्णुपुराणचनमपित्र्यारन्या- भम् । इदं हि याम्यं श्रीमाप्यकाररित्यं न्यान्यातम् । आत्मभाषम् आत्मनः म्यमानम् । न शाफरफम्यरूपापत्तिरामन्यमाणस्यनि ।

·श्रीभाष्यसमालोचनम् १८१ विष्णुपुराणन्याख्यायां तु आत्मभावम्...आत्मैक्यम् । विकाराहं लोहं स्वशत्तयाऽयस्कान्त आकर्पको यथेति दृष्टान्तः संयोगमात्रे, नर्तु तदैक्य इति व्याख्यातम् । न घयस्कान्तेन लोहे स्वस्वरूपं सम्पाद्यते, किन्तु संयोगमात्रमित्ययस्कान्तदृष्टान्तोऽयं संयोगमात्र एवेति सर्वैरपि वक्तव्यम् । स च संयोगः सम्यन्वा- -परनामा यद्यभेदः, तहिं तदैक्यम्, अन्यथा तु भेदः । अत्र तु... "आत्मभावम्" इति तद्गावशब्दप्रयोगोऽभेद एव सुष्टु लगति, इति कथमिमपि प्रकरणं नाद्वैतवादस्यैवानुकूलम् ? सति चैवम्..."जगद्व्यापारवर्जमि"त्यादिकमपि सगुणो. पासनफलमेव विपपीकरोतीत्यत्र नास्माकमपि विप्रतिपत्तिः । इद- मेवात्र विप्रतिपन्नम्...यद् जगदद्यापारवर्जब्रह्मभाव एव किं मुक्तिः, उत जगदयापारेण साकं तद्भाव एव मुक्तिरिति । "ब्राह्मण रूपेण जैमिनिमपन्यासादिभ्यः" "उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु" इत्यादि- सूत्रस्वारस्यात् तत्सार्थक्यस्यान्यथाऽनुपपत्तेश्च जगदद्यापारेण साकं ब्रह्मभाव एव मुक्तिरिति प्रतीयते। अत एव..."मायामानं तु कात्स्नान भिव्यक्तस्वरूपत्वादि"ति सूत्रे जीवस्यास्रष्टुत्वेऽनभिव्य- तखरूपत्वं कारणमुक्तमुपपद्यते; अन्यथाऽभिव्यक्तखरूपस्याप्य- कारणत्वेऽनभिव्यक्तखरूपत्वमप्रयोजकं स्यात् । तथाच "अवि- भोगेन दर्शनात्" इत्यन्तेनैव ब्रह्मविद्यामुख्यफलोपसंहारः, तदनन्त- राणि तु . "आधिकारिकाणां जीवन्मुक्तानां वाऽवस्थानिरूपणा- र्थान्येव,, येपाम् "ब्रह्मणा सह ते सर्व सम्प्राप्त प्रतिसंचरे पर- स्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥” इति कार्यव्रह्मणा साकं मुक्तिः प्रतिपादिता। अनेन च ब्रह्मात्मभावे जीतेऽपि केषां- धन प्रारब्धकर्मशेषेणाधिकारविशेषमधितिष्ठतां कार्यब्रह्मणश्च मुक्ति- स्वरूपमप्युपादितं भवति । अत एव "आनावृत्तिः शब्दात्" इत्यनावृत्त्यैवोपसंहार उपपद्यते; उत्क्रान्तानां प्राप्तकार्यब्रह्मकाणामेव "

·No text on this page.

·+ . श्रीभाष्यसमालोचनम् १८३ परविद्यायाः ज्ञेयैक्यात् प्रयोजनक्याच सर्वत्राभेद एव, न कुत्रापि भेदः, अपरविद्यानामेव तु यथासम्भवं भेदभेदों, इति विकल्पोऽविशिष्टफलत्वादित्यपरविद्यारूपोपासनापरमेव । सति चैवं परविद्याखपि विकल्पव्यवस्थापनं नोपपद्यते, नवा सगुणमेव परविद्यास्वपि प्रतिपाद्यमिति । व्यक्तं चैतत् परविद्याया निर्गुण- विषयकत्वं पूर्वमेव विवेचितम्, इति : स्वरूपैक्यमुक्तिवाद एवं साम्प्रतम् । अत एव-"वम वेद ब्रह्मैव भवति" इति ब्रह्म- स्वरूपांपत्तिप्रतिपादनपरं वाक्यमुपपद्यते, इति तदैकार्थ्यात् "निर- अनः परमं साम्यमुपैती"त्याद्यपि पूर्वोक्तयुक्तेश्च स्वरूपैक्यपरमेव, "नतु ज्ञानैकाकारतया ब्रह्मप्रकारतापरम् ; ब्रह्मैव भवतीत्येवकार- .विरोधात्, मुक्तौ जीवब्रह्मणोः पृथक्सत्त्वस्य प्रमाणासिद्धत्वाच । "यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव यथा भावा युगादिपु ॥” इति वचनं विनश्वराणां कारणभावं प्राप्तानां च पुनरुत्पत्तिकालीनामवस्थां बोधयति, , नहि मुक्तौ जीवस्य कारणावस्था प्राप्तस्य पुनरभिव्यक्तिः केनापि मन्यते । अत: "सोऽयं देवदत्तः" "सेयं गौः" इत्यादिवत् स्वरूपैक्यमेव "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती'त्यत्रापि वाफ्यार्थः । प्रकारैक्यं हि प्रकारिभेद एव दृश्यते-सिहो देवदत्त इत्यादौ, न तु प्रकायें। प्रकार्येक्यपरं तुवाक्यं प्रकारांशत्यागेन स्वरूपैक्यमेव गोचरयति; अन्यथा नीलो घटा" इत्यपि प्रकारैक्यमेव गोचरयेत्, नतु प्रकायैक्यम् ।। एतेन प्रकारक्ये च तत्ताव्यवहारो मुख्य एव; यथा सेयं गौरिति श्रीभाप्योक्तिरपिपरास्ता ; दृष्टान्तासम्प्रतिपत्तेः ।। नहिं जीवब्रह्मणोः प्रकारिणोः पारमार्थिक भेदे किमपि प्रमाणमस्ति; प्रत्युत-"उदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति।" इति भेदनिषेध एव प्रामाणिकः । अत एव-"तद्भावभावमपन्नस्त- दाऽसौ परमात्मना। भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ।" *

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·च. वा , श्रीभाष्यसमालोचनम् भ्रमो". देहात्मभ्रमेण तस्यासाधारणधर्मत्वाग्रहण- मित्यन्योन्याश्रयोऽनादित्वादज्ञानस्य श्रुतंप्रकाशिकोक्तरीत्या न दोषः, ' एवमेकस्यापि ब्रह्मणोऽज्ञाननिवन्धनसत्त्वचित्त्वायनादि- धर्माध्यासोऽपि न विरुद्धः, अज्ञानविषयत्वस्थाप्यनादित्वात् । " तथाचासत्त्वापादकत्वमभानापादकत्वमनानन्दनापादकत्वं तिरोधानमज्ञानेन 'मन्यते, इति सद्रूपमात्रेण ज्ञानेऽभाना- पादकमनानन्दतापादकं चाज्ञानम्, सचिद्रूपेण ज्ञानेऽनानन्दता- पादकमज्ञानम्, इत्यादि कमेणावरणमस्त्येव । तथाच सचिदानन्द- रूपेणाज्ञानं न कदापि ब्रह्मणः, नवानेन रूपेण ज्ञानमखण्डसाक्षा- कारावस्थां विहाय ब्रह्मणः, इति नाविद्यातिरोधाने स्वरूप- नाशानत्तिः ।। वस्तुतस्तु-श्रीभाष्यमते क्षेत्रज्ञानां ज्ञानस्वरूपाणां नित्यं स्फुरणात्तेषां स्वरूपतिरोधानेन देहात्मभ्रमोयो वक्तव्यः, सएव तेषां स्वरूपतिरोधानम्, इति संभवानोपपत्तिः । अतः स्वरूपस्फुरणं न भ्रम- विरोधीत्यवश्यमेव स्वीकर्तव्यम् । अभ्युपगतं चैवमेव श्रुतप्रकाशि- 'कादिकारैरपि। सति चैवं स्वरूपस्फुरणस्याज्ञानाविरोधित्वस्य मतद्वय सम्मतत्वाद् ब्रह्मणोऽज्ञानाश्रयत्व-विषयत्वाक्षेपः श्रीभाष्य- काराणां स्वमतेऽप्यविशिष्ट एव। एतेन-तिरोधानस्वरूपमपि- व्याख्यातम् नित्यस्फुरणरूपस्य जीवस्य स्वयं संकोचविकासान- जीकारेण तत्प्रसरणाभावो हिन तिरोधानम् , यदितु-तद्णुत्व- नित्यत्वादिधर्मभूतज्ञानप्रसराभाव एव ' तिरोधानम्, 'तहि शास्त्रतो, जीवाणुल्य-नित्यत्वादिज्ञानवर्ता परमात्मसाक्षात्कारा- भावेऽपि देहात्मम्रमो नानुवर्तेत, अनुवर्तते तु तेषामपि कर्म- क्षयपर्यन्तं देहात्मनमादिकमिति श्रीभाष्यकारा अपिनात्र विप्रति- पन्ना;, इति स्वरूपतिरोधानमेवाज्ञानस्य' स्वीकर्तव्यम्। यत्र हि : 'शुक्तिरजतादौ शुकित्वादेः शुक्त्यसाधारणतया ज्ञातस्य तिरोषा- ·१६२ श्रीभाष्यसमालोचनम् नाद् भ्रमः, शुक्तित्वस्योक्तविधस्य. ज्ञानादेव पापश्च, तत्र भ्रमस्य रजतादेश्च पाधो व्यवहारदशायामेव दृश्यते, इति देहात्मन्नमस्पापि परमात्मसाक्षात्कारात् पूर्वमेव वाघ आपद्यते शुक्तिरजतभ्रमादिवत, यद्यसाधारणधर्मतिरोधान निमित्त एव देहात्मविभ्रमः स्यात् ।। वस्तुतस्तु-सत्वचित्वाद्यसाधारणधर्माज्ञानमेवव्रह्मणोऽप्यावरण- मिति स्वीकाराद् न कोऽपि विरोधः। सत्त्वचित्वाद्यग्रहणाद्ध्यास:, अध्यासात् सत्त्वचित्त्वायग्रहणमित्यन्योन्याश्रयापत्तिस्तु:-"असा- धारणधर्मादर्शनाध्यासः, अध्यासादसाधारणधर्माग्रहणम्" इत्यन्यो- न्याश्रयापत्तेः श्रुतप्रकाशिकोकारित्या श्रीभाष्यमतेऽपि समानव । अनादित्वेन यदि मन्यते परिहारः-तदैतमतेऽपि समानम् । . एतेन-धर्मभूतज्ञानस्य स्वरूपातिरेकेण' संकोचविकासात्मक- मवस्थाद्वयमभ्युपेयम्, अतस्तत्तिरोधानं कर्मणा तत्संकोच:, तन्निवृत्तिस्तु तत्प्रसरः , स एव प्रकाश इत्यादिश्रुतिप्रकाशिकापि-परास्ता। नहि ज्ञानप्रसरो नाम भावरूपः पदार्थो निवृत्तिपदार्थता- मर्हति, नया ज्ञानप्रसरस्यैव प्रकाशत्वे धर्मभूतज्ञानस्य स्वप्रकाशत्व- मुपपद्यते। स्वतः सर्वदा प्रकाशमानत्वेन हि स्वप्रकाश- त्ववादः, नतु प्रसराईत्वमात्रेण; अन्यथाऽऽत्मस्वरूपस्य ज्ञानस्य तदनङ्गीकारात् स्वप्रकाशत्वमेव न स्यात् । प्रसरणयोग्यधर्मभूत- ज्ञानस्वरूपत्वादात्मनोऽपि स्वप्रकाशत्वे स्वस्यैव स्वधर्मत्वायोगाद् धर्मत्वासिद्धिः, स्वरूपत्वासिद्धिर्वा; अन्यथा धर्मभूतज्ञानस्येवा- नोऽपि संकोच विकासापत्या जैनमताविशेपार्पत्तिः॥, एतेन अवस्थाद्वयस्यागमापायित्वात् द्रव्यं नित्यमेवेति वादोऽपि- प्रास्त, "एवं चात्माकास्यम्” इति सौजन्यायपिरोधापत्तेः ।। तथाच-असत्वाभानाद्यापादकत्वमेव तिरोधानम्, नतु ·१६३ श्रीभाज्यसमालोचनम् एतेन-प्रकाशतिरोधानं नाम प्रकाशोत्पत्तिप्रतिबन्धो वा विद्य- मानस्य प्रकाशस्य नाशो वा प्रकाशस्यानुत्पत्यभ्युपगमेन प्रकाशतिरो- घानं प्रकाशनाश एव स्यादिति--परास्तम् ।। अत "तदिदं सिद्धम्-शुद्धचैतन्याश्रया तद्विषया चाविद्या, यया स्वप्रकाशाप्यनुभूतिरनन्ताश्रयमनन्तविषयं चात्मानमनुभवतीति ॥ इयं चाविद्या न पारमार्थिकी; अनभ्युपगमात्, इति ब्रह्म- ज्ञानयाध्यत्वाविशेषादपारमार्थिकीत्येव खीकर्तव्यम् । सा च न हशिः, नवा द्रष्टा, किन्तु दृश्यैव । दृश्यत्वं हि फलव्याप्यत्वेन साक्षिभास्यत्वेन चा, नतु काल्पनिकत्वेन । तथाच न मूलदोपा- न्तरापेक्षयाऽनवस्थाप्रसङ्गः। सत्यं घटादीनां दृश्यानां मूलदोपा- न्तरापेक्षासंभवः । जीवोऽप्यनादिरप्यविद्यापेक्ष एव, अविद्या दोपान्तरापेक्षैव स्वरूपं भजते । ब्रमगोऽप्यनादेनोविद्यापेक्षा, तथाचेतरानपेक्षानादिस्वरूपं स्वत एव वर्तत इति स्वीक योग्यमेव, इति ब्रह्मण इवाविद्याया अपि नाविद्यापेक्षा। ब्रह्मवत्पारमार्थिकत्वापत्तिस्तु · श्रुतौ ब्रह्ममात्र- सत्यत्वस्याविद्यायाध्यत्वस्य प्रतिपादनाद् नापतति। शून्यं तु माध्यमिकानां न किञ्चिद्रूपेण ज्ञातत्वे सति किञ्चिद्रूपेणा- '. ज्ञातत्वलक्षगमधिष्ठानत्वं भजते। बाध्यत्वं हि . तदधिकसत्ता- कार्थविषयकज्ञानेनैव भवति, नतु स्वसमानसत्ताकार्थविषयक- ज्ञानेन ।... प्रपश्चाभावस्तु प्रपश्चाभावत्वोपलक्षिताभावरूपब्रह्म- रूपत्वेनैव बाघकज्ञानविपयः, न त्वभावत्वविशिष्टेन व्याहारिकेण रूपेणेति मते ह्यपरमार्थस्याविष्ठानत्वशङ्का न सावसारा। नहि वयमधिष्ठानस्यापारमार्थिकत्वेऽनवस्थां दूषणं मन्यामहे, किन्तु तत्रारोपितस्य मपश्चस्ययाध्यत्वासिद्धिम्, तद्परमार्थत्वसाधकबाधक- ज्ञानान्तराभावंच ॥ I च .

·१६४ श्रीभाष्यसमालोचनम् एतेन-अपारमार्थेन स्वरूपानादित्वमपि' नानवस्थापरिहारः तथासति माध्यमिकपक्षविजयप्रसङ्गात् । तत्राधिष्ठानस्य भ्रान्तिसिद्धत्वे तस्याः भ्रान्तेरधिष्ठानान्तरापेक्षा स्यात् , तस्यापिभ्रान्तिसिद्धत्वेऽनवस्था स्यादित्यनवस्थयाघधिष्ठानपारमार्थ्यसाधितम्। माध्यमिकैनापारमार्थ्या- दधिष्ठानस्य स्वरूपानादित्वे स्वीकृतेऽनवस्था परिहता, इत्यधिष्ठानापार- मार्पमेव स्यात् । किञ्च खरूपानादित्येऽप्यविद्यापेक्षाऽस्त्येव; जीव- स्यानादित्वेऽप्यविद्यापरिकल्पितत्वस्याद्वैतिभिरङ्गीकारादित्यादि श्रुतप्रका- शिकोक्तम्-परास्तम् ॥ नहि परमार्थब्रह्मज्ञानयाध्यत्वमिवाविद्यायाः, शून्यस्य स्वा- तिरिक्तपरमार्थज्ञानयाध्यत्वं शून्यज्ञानयाध्यत्वं प्रपञ्चस्य वा वर्तते, अन्यथा प्रपञ्चज्ञानयाध्यत्वमेव शून्यस्य कथं न स्यात्; उभयोरपार- मार्थिकत्वाविशेपादिति न माध्यमिकपक्षाविशेषोऽत्र संभवति। यथाचानादिरपि जीवो नाविद्यानिरपेक्षस्वरूपः, तथा पूर्वमेव. विवेचितम् ॥ वस्तुतस्त्वनिर्वचनीयत्वेनैवाविद्याया अपारमार्थिकत्वम् सत्त्वेनासत्वेन वा निर्वक्तुमशक्यत्वात् ,दुर्घटत्वेनाविद्याया अपारमा र्थिकत्वम् । इदं च दुर्घटाविद्यामूलकत्वेन, अविद्यायास्तु स्वत एव । तथाचापरमार्थत्वे समानेऽपि प्रपञ्चोऽवियापेक्ष; अविद्या तुन तत्सापेक्षेति विशेपस्तु न वारयितुं शक्यते ॥ एतेन - दुर्घटत्वं नाम परमार्थत्वप्रयुक्तोपपत्तिनिरपेक्षत्वम् , सा च परमार्थत्वप्रयुक्तोपपत्तिर्नामान्तरेण दोपापेक्षैव । सा च प्रपञ्च इवाविद्याया- : मैपि समानेव, इत्यनवस्थाशङ्का दुष्परिहरेत्यादिश्रुतप्रकाशिकोक्तिरपि- परास्ता; सदसत्त्वादिप्रयुक्तोपपत्तिनिरपेक्षत्वस्यैव दुर्घटत्वरूपत्वातुं ॥ इदं हि दुर्घटत्वं प्रतीतियाधप्रयुक्तमेव, नतु दोषापेक्षत्वम् । पोच प्रपञ्चस्य "मायां तु प्रकृति विद्यात्" इति चाक्यानुसारेण ज्ञाननिवाविद्यामूलकत्वनिर्गयवद् अविद्याया ज्ञाननिवाया एव दोपान्तरमूलकत्वनिर्णायकप्रमाणाभावाद् अविद्याया अपि दोप- .

·औभाष्यसमालोचनम् १६५ मूलकत्वकल्पनं न सावसरम् । सति चैवमविद्यायामपि प्रतीति- याधयोरविशेपाद् दुर्घटत्वेनाप्यपरमार्थत्वमविद्यायाः स्वीक्रियते, इति नानवस्थादिदोपोऽद्वैतमते समापतति, यत्रानिर्वचनीयं स्वरूप- मविद्यायाः स्वीक्रियते ॥ अनिर्वचनीयत्वं चाविद्याया:-ना सा सती; याध्यत्वात्, नाप्यसतो; प्रतीयमानत्वात्, नापि सदसद्रूपा; विरोधात्, इत्यगत्या सद्सदिलक्षणत्वादिस्वरूपत्वात् । “इदं रजतम्" "अयं सर्पः" इत्यादिपतीतिविपया रजतादयो हि सद्सदिलक्षणा एव, न सदसद्रूपाः ; व्याप्तिविरोधात् । सद्विलक्षणस्यासत्त्वम्, सतश्वास- दिलक्षणत्वं दृष्टम्, न त्वेकस्योभयविलक्षणत्वं दृष्टमिति शङ्का तु शुक्तिरूप्यादौ सदसदिलक्षणत्वस्य दर्शनाद् नावसरति । कचिद- प्युपाधौ सत्त्वेन प्रतीत्यनर्हत्वं ह्यसत्यम्, तदभावः सत्त्वम्, शुक्ति- रूप्यादौ सदजतमिति भासते, न च तत्राबाध्यत्वलक्षणं सत्त्वम् । तथाचासद्भिन्नत्वं वाध्यत्यनुभयं च शुक्तिरूप्यादौ दृष्टम्, इति न सदसदिलक्षणं वस्तु न सिद्वम्, ख्याति-बाधान्यथानुपपत्तिप्रमाण- सिद्धत्वात् । एतेन-ब्रह्मणोऽपि सदसद्विलक्षणत्वापत्तिशङ्कापि- परिहृता; अबाधात् ॥ अयं भावः-शुक्तिरूप्यादीनां त्रिकालायाध्यत्वरूपे सत्त्वे न -"इदं सद् रजतम्" इति ज्ञानं प्रमाणम्: तस्य भ्रमात्मकस्य प्रमाण- त्वाभावात् । सत्तादात्म्यं प्रतीतिकालमात्रवृत्तिसत्त्वं वाऽऽदाय प्रतीत्युपपत्तो त्रैकालिकसत्त्वविषयीकरणासंभवात् । तथाच भ्रम- कालेऽस्तीतिमतोतिविषयस्य बाघज्ञानाद् नास्तीतिप्रतीतिविपय- त्वमपि न विरुद्धमा पारमार्थिकत्वाभावस्यैव नास्तीतिप्रतीतिविष- यत्वात्, सत्तादात्म्येऽपि ब्रह्मवत् सद्रूपत्वाभावविषयत्वादा। अधि- कमद्वैतसिद्धयादी व्यक्तम् । तदिदं सिद्धम्-पत् चैतन्याश्रयविप- यमनिर्वचनीयं भावरूपमज्ञानमेव दोपविषया प्रपञ्चोपादानम्, इत्य. 4 --- ·१६६ श्रीभाष्यसमालोचनम् विद्यामूलकत्वाद् ब्रामव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य प्रपञ्चस्य, निर्गुणमेव ब्रह्म वेदान्तशास्त्रार्थ इति ॥ अत्र चानिर्वचनीये भावरूपेऽज्ञाने "अहमज्ञ इति प्रत्यक्षम्, विवादाध्यासितं प्रमाणज्ञानम्, स्वागभावव्यतिरिक्त स्वविषया- वरण-स्वदेशगत-चस्त्वन्तरपूर्वकम्, अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् , अन्धकारे प्रथमोत्पन्नमदीपप्रभावद् इत्यनुमानम् , मिथ्याभूतस्य मिथ्यैवोपादानं भवितुमर्हतीत्यर्धापत्तिः, "तमसैवेदमावृतमासीत्" इत्यादिश्रुतिवाक्पानि च प्रमाणम् ॥ "अहमज्ञः' "मामन्यं च न जानामि" इति प्रत्यक्ष हिन ज्ञानप्रागभावविषयकम्: अमावस्यानुपलब्धिप्रमाणविपयत्वेन प्रत्य क्षाविषयत्वात् , अहंज्ञानस्य धर्मिज्ञानस्य ज्ञानज्ञानस्य च प्रतियोगि- ज्ञानस्थ-"अहमज्ञः" इति प्रतीतिदशायां सत्वावश्यकत्वेन ज्ञानसा- मान्याभावविषयीकरणासंभावात्। नहि धर्मि-प्रतियोगिज्ञानं विना ज्ञानाभावानुभव: संभवदुक्तिकः, भावरूपत्वे त्वज्ञानस्य तस्य धर्मि- प्रतियोगिज्ञानानपेक्षत्वात् प्रत्यक्षोपपत्तिः। भावरूपं यज्ञानं "सर्व वस्तु ज्ञाततयाऽज्ञाततया वा साक्षिभास्पमि"ति सिद्धान्ताद नाज्ञानविरोधि । अखण्डाकारयतिर्हि वस्तुपाथाल्यावगाहिनी, ने शुद्ध चैतन्यं साक्षिचैतन्यं वा । तथाच विनापि प्रमाणाधीन- विषयाकारवृत्तिं साक्षियैतन्येनाज्ञानं भातुं शक्यत एव, इति न भावरूपाज्ञानवादेऽपि धर्मिविपधज्ञानावश्यकत्वेऽपि' "अहं जानामि इत्यादौ भावरूपाज्ञानप्रतिभासायोगः । स्वयंप्रकाशस्यैव चैतन्यस्याज्ञानेन विपयीकरणेन तदानार्थं प्रमाणापेक्षाया अभावात् ॥ एतेन-भावरूपाज्ञानवादेऽपि विरोधस्तुल्यः; विषयत्वेनाश्रयत्वेन च ज्ञानस्य व्यारतकतया प्रत्यगर्थः प्रतिपन्नो वा ? नवा ? प्रतिपन्नश्चेत्, तत्वल्पज्ञाननिवल्यं तदज्ञानं तस्मिन् प्रतिपन्ने कथमिव तिष्ठति ?

·१७. श्रीभाप्यसमालोचनम् अप्रतिपन्नश्चेत् ,, व्यावर्तकाश्रय-विषयज्ञानशून्यमज्ञानं कथमनुभूयेत ? इति श्रीभाप्योक्तिरपि-परास्ता; वृत्त्याऽऽवरणनिवृत्तावनावृतचैतन्य- स्यैवाज्ञानविरोधित्वेन यावदखण्डाकारवृत्ति स्वयंप्रकाशमानस्यापि चैतन्यमात्रस्याज्ञानविरोधित्वेन पूर्वोक्तविधया शुद्धचैतन्यविपयाज्ञानाव- स्थानाविरोधात् ।। इदमेवाभिप्रेत्योच्यते-विशदस्वरूपावभासोऽज्ञानविरोधी, अविशदखरूपं तु प्रेतोयते, इत्याश्रयविषयज्ञाने सत्यपि नाज्ञानानु- "भवविरोधः । अत्राविशदाभासत्वमावृतत्वे सति स्वयं प्रकाश- मानचैतन्यत्वम्, विशदावभासत्वं त्वानावृतस्वयंप्रकाशचैतन्यत्व: मित्यदैतिनो मन्यन्ते। तथाच नादैतमतरीत्या भावरूपस्याज्ञानस्य चैतन्यभानेऽपि साक्ष्यधीनेऽनुभवविरोधः, मतान्तरे तु धर्मिज्ञाना- प्रत्यक्षतायामभावप्रत्यक्षानुपपत्या ज्ञानाभावविरोधो दुरपहवः ।। अयमर्थः-यथाहि मतान्तरे "मामहं न जानामि" इत्यादौ प्रमाणजन्यज्ञानाभावो . विपयः, न तथाऽदैतमते; तत्र प्रत्यगा- 'ज्ञानस्यैव विषयीकरणात् । सत्यमद्वैतमतेऽपि प्रत्यगज्ञान प्रत्यगर्थ- . • विषयप्रमाणजन्यज्ञानाभावादेव भवति; तथापि प्रमाणजन्यप्रत्य- गर्थवृत्तरविद्यानिरासेनैवोपक्षीणत्वेन.प्रतिफलितचैतन्पद्वारा चैतन्य- भानाप्रयोजकत्वेन प्रमाणजन्यज्ञानं न चैतन्यंभानम् , किन्तु चैतन्य- मात्रंमेव, इति चैतन्याभावस्य चैतन्याकारवृत्त्यभावस्य वा नाज्ञानत्वं वक्तव्यम् । तत्र चैतन्यस्य नित्यत्वात तद्भावो नाज्ञानं भवितु: महति, अहंभानदशायामेव 'मां-न जानामी' ति प्रत्ययानुपपत्त्या नं मृत्यभावोऽप्यज्ञानम् । ‘साक्षिणो वृत्ति विनापि भानात्तु नाद्वैत- मतेऽज्ञानानुभव विरोध इत्यनुपदमेवोक्तम् । अतश्चैतन्यमाबावर- णमेवाज्ञानमिति वक्तव्यम् । तत्र चाश्रयविषययोश्चैतन्यस्वरूप- त्वादविशदावभासो न विरुदो घृत्यभावशायाम् । इदं साक्षि- भास्येषु धृत्यनङ्गीकारपक्षण । तत्रापि वृत्तिस्वीकारपक्षे तु अखण्डा- कारवृत्त्यभावादावरणोपपत्तिः॥. .

·१६८ श्रीमाप्यसमालोचनम् एतेन-आश्रय-प्रतियोगिशानमभ्यविशदस्वरूपविषयमित्यविशेषः । तथाहि-प्रतियोगिज्ञानं स्मरणात्मकमेव न जानामीत्यादिस्यले विर- क्ष्यते, इति स्मर्यमाणस्य स्मृतिसमानकालवर्तित्वानियमाद् निपेघवेलाया स्मर्यमाणस्य नाभावप्रतियोगित्वविरोध इत्यादि-परास्तम् ; आत्म- साक्षात्कारस्य वेदान्तप्रमाणाधीनत्वेन वेदान्तप्रमाणविचारात् पूर्व तस्यै- वासम्भवे तत्स्मरणस्यासम्भवदुक्तिकत्वात् , "अहं मामन्यं च न जानामी"ति ज्ञानदशायां धर्मिज्ञानस्यापि प्रत्यक्षत्वेन विशदत्वेन स्मरण- रूपत्वाभावेनाश्रयज्ञानस्य विशदत्ववर्णनासम्भवाच । अद्वैतमते तु-अहमर्थः साक्षिचैतन्यमेवाज्ञानोपहितमिति न विरोधः। वस्तुतस्तु-मभावस्य प्रतियोग्यवच्छिन्नत्वेन भान- नियमवद् भावरूपस्याज्ञानस्य घटादेरिवाश्रय-प्रतियोगिज्ञानापेक्षा- नियमाभावाद् विनाप्याश्रय-विषयज्ञानमज्ञानज्ञानं न विरुद्धमदैत- मते, इति न भावरूपाज्ञानवादस्याभावरूपाज्ञानवादेनाविशेषः ॥ यत्तु श्रीभाष्यकाराः-भावरूपस्याप्यज्ञानस्य ह्यज्ञानमिति सिद्धयत प्रागभावसिद्धाविव सापेक्षत्वमस्त्येव । तथा ह्यज्ञानमिति ज्ञानाभावस्तद- न्यस्तविरोधी वा १ त्रयाणामपि तत्स्वरूपज्ञानापेक्षाऽऽश्रयणीयेति- प्रकाशस्वरूपानपेक्षावद् वर्णयन्ति ॥ अत्र-तमःखरूपप्रतिपत्ती, प्रकाशविरोधित्वेऽपि तमसः, वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यविरोधित्वेऽप्यज्ञानस्य न 'ज्ञानापेक्षा धर्तते । तथाचाप्रकाशादिपदेनापि कचित्तमसः प्रतीतावपि भावरूपत्वात् तस्य प्रकाशानपेक्षावत् नजघटित- मायातमआदिपयोध्यस्याज्ञानस्पापि कदाचिदज्ञानादिपयोध्य- स्थापि न ज्ञानापेक्षेत्येव स्वीकर्तव्यम् । तथाच यथा तमो नाभाव- पदार्थः, आवरणशक्तिमत्वात्, एवमज्ञानमपि भावरूपमेव स्वीकर्त- व्यम् । अधिकं चोत्तरत्र स्पष्टोभविष्यति ॥ एतेन- भवदभिमतमज्ञानं न कदाचित् स्वरूपेण सिद्धयति, अपि त्वज्ञानमित्येव । तथाच ज्ञानामाववत् तदपेक्षत्वं समानम् । ज्ञानप्राग.

·श्रीभाप्यसमालोचनम् १६६ भावस्तु भवताप्यभ्युपगभ्यते, प्रतीयते च, इत्युभयांभ्युपैतो ज्ञानमागभाव एव---"अहमज्ञः" मामन्यं च न जानामी'त्यनुभूयत इत्यभ्युपगन्तव्य- मिति श्रीभाष्योक्तिरपि-परास्ता; अज्ञानस्यापि.मायातमआदिभाव- शब्देन सिद्धयमानत्वान, प्रतियोगिपूर्वकालावच्छिन्नोऽभावः प्रागभावः, प्रतियोग्युत्तरकालावच्छिन्नः प्रध्वंसाभावः, कालत्रयावच्छिन्नोऽभावोऽत्यन्ता- भाव इत्येकस्यैवाभावस्यावच्छेदभेदेनैव भेदेन . स्वरूपतो भेदाभावेन प्रागभावानङ्गीकारात् , अभ्युपगमेऽपि पूर्वोक्तरीत्या ज्ञानदशायामेव ज्ञान- प्रागभावविषयीकरणासम्भवाच ।। अयं भावः-मामन्यं च न जानामी' त्यादावज्ञानानुभवो * हि जीवस्यैव, न ब्रह्मणः; तिरोहितस्वरूपस्यैव ब्रह्मणोऽविद्यापति- विम्यरूपस्याज्ञानानुभवः । अविद्याप्रतिविम्बत्वमेव ब्रह्मणोऽविद्या- तिरोधानं नाम जीवभावप्रयोजकम्, न त्वप्रकाशितस्वरूपत्वा- दिकम् , स्वयंप्रकाशस्य तस्य तत्त्वासम्भवात् । “अज्ञानानुभवो हि तस्य वृत्त्यभावप्रयुक्तो यावदत्ति स्वत एव वर्तते; मतान्तरे तु कर्मा- घीनो धर्मभूतज्ञानसङ्कोचः । एतेन-मतान्तरे सङ्कोचातिरिक्त- ज्ञानाभावानङ्गोकारेण संकुचितज्ञानमेवाज्ञानपदार्थः। तत्र चानुत्प- ति-तिरोधानयोरुभयोरपि सङ्कोचत्वाविशेषात् ज्ञानप्रागभावपध्वं- साभावादिव्यवहारः स्वरूपमेदमादाय न सम्भवतीति सूच्यते । अनादिरप्यज्ञानानुभवोऽखण्डाकारवृत्तौ नश्यतीति स्वीकारात्तु नानिर्मोक्षप्रसङ्गोऽदैतमते । यथाच अनुभूतिस्वरूपं नाज्ञाना- नुभवस्वरूपम्, तथा यहुश उपपादितपूर्वत्र, इति न कोऽपि विरोधः । जीवेश्वरादिकमिवाज्ञोन-तचिद्योगादिकमप्यनादोति स्वरूपतिर- स्कारस्याप्यनादित्वाद् न हेत्वन्तरापेक्षा । अनादितिरस्कारेण हिं" सचिदानन्दांशास्सर्वेऽपि तिरस्कृता एव सृष्टेः पूर्वम् । संप्ट्यनन्तरं तु तत्तत्कर्माधोनमंशविशेषमात्रस्फुरणात्-घटोऽस्ति भातीष्ट इत्यादिव्यवहारोपपत्तिः । अविद्यायोग इव सत्त्वचित्त्वायंशा अपि कत्पिता जीवदृष्ट्येति स्वीकाराद् न तुच्छत्वापत्तिः । तथाच खयं- .

·९०० श्रीभाप्यसमालोचनम् प्रकाशस्यापि ब्रह्मणोऽविद्यया तिरोधानाद् जीयदृष्ट्याऽविशदत्वं नानुपपन्नमविद्यादशायाम् । विशदावभासो नामाखण्डखरूपाव- भासः, अविशदावभासस्तु वण्डस्वरूपानुभवः, इति अखण्डाकार- त्तितः पूर्व खण्डावभासः, तदनन्तरं त्वखण्डावभास इति फलति ॥ एतेन—सकलावभासो विशदावभासः, कतिपयाकारावभासोs- विशदाभास इति श्रीभाष्योक्तिरपि-व्याख्याता ।। यथाच निविशेपेऽपि ब्रह्मणि सत्त्वचित्त्वादिखण्डानां “फल्पनया खण्डानुभव उपपद्यते, तथा पूर्वमेवोक्तम् ॥ अयं च खण्डानुभवोऽखण्डसाक्षात्कारानन्तरं कदापि न. भंवति, इत्यविद्याकार्यमिदमवैशयं तत्त्वज्ञानोदयाद् निवर्तत एव । निवृत्ते च तस्मिन् निर्विशेषखरूपमात्रमवतिष्ठते, इति तदेव विशदखरूपमिति मन्यते। इदं च विशदखरूपं परमार्धगत्या सर्वदा खतो वर्तत एव, परं तु तत्वज्ञानोदयात् प्रागं जीवानामपि खरूपतो विद्यमानत्वाद् अविशदरूपेण भासते, तत्त्वज्ञानोदयान- न्तरं तु तदतिरिक्ताविशदतादात्म्याभावाद् विशदरूपमेव भासते, इति विशदस्वरूपे सत्यपि नाविद्याकार्यमवैशयम्, तन्निवृत्तिश्चोप- पद्यते। तथाच-"मामायं च न जानामि" इति प्रत्यगर्थस्याविश- दावभासे सत्येव जायमानोऽज्ञानानुभवोऽज्ञानस्य भावरूपत्व एव- युज्यते, न त्वभावरूपत्वे । यथाच-अपरमार्थदोपमूलप्रपञ्चभ्रमवा- ::दिनां मते निरधिष्ठानभ्रमासंभवः सूपपादः, तथा पूर्वमेवोपपा- दितम्, इति न सर्वशून्यतावादापत्तिः। तदिदं सिद्धम्-यद् भावरूपाज्ञानवाद एव-'अहमज्ञः' इत्यादि प्रत्यक्षोपपत्तिरिति ।.. • एतावन्तं कालं न किञ्चिदहमज्ञासिपम्" इति प्रबुद्धस्य स्मरणान्यथाऽनुपपत्या भावरूपमेवाज्ञानमङ्गीकर्तव्यम् । इदं हि न स्मरणं ज्ञानाभावविषयकं संभवति ते ; सुपुप्तौ ज्ञानाभावज्ञाने प्रमाणाभावात् । ज्ञानाभावानुभवे हि सुषुप्तौ प्रतियोगिज्ञान- ·4 श्रीमाप्यसमालोचनम् मानेनाशानान्तरासाघनेऽप्रकाशिनार्यप्रकाशकत्वं ब्याहतम् । इति न इत्यनेकान्त्यम् : साध्यस्येव हेतोरप्यभावात् । न हाम्रकाशितमझानमने- नानुमानेन प्रकाश्यते, किन्त्यशानभावत्वमेव साध्यने, साक्षिसिद्धस्या- झानस्याभावत्वन्यावर्तनमाने प्रश्नानुमानतात्पर्य तु साध्य-इत्वोरुभयो- रपि सत्त्वाद्न व्यभिचारशवापि; तथापि स्वप्रकाशसाक्षिचैतन्ये- नाज्ञानसिद्धावनुमानप्रामाण्यम्, अनुमानप्रामाण्येन भावरूपाज्ञानसिद्धिः, सत्सिद्धी ज्ञातुरपि कल्पिनत्वात् तादृशाहमर्थभूतस्यागन्तुकशानस्याना.. घज्ञानभासकत्यायोगेनानायज्ञानसाधकनित्यसाभिचैतन्यसिद्धिरिति चक्र फापत्तिस्तदवस्येव ।। परमार्थतस्तु-जडविपयज्ञानमात्रे जडावारकाज्ञानस्य परैरस्वी- काराद् व्यभिचारो दुरपह्नवः, घटादिज्ञानेनापि घटाधवच्छिन्नचैतन्यमेव भास्यते, "सर्वप्रत्ययवेद्येऽस्मिन् प्रारूपे व्यवस्थिते" इति सिद्धान्ता- दित्यद्वैतिनां कल्पना तु "न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य" इत्यादिश्रुति- विरुद्धा; अन्यथा घटादिज्ञानमात्रेण मुक्त्यापत्तेरिति नोक्तानुमानं भाव. रूपाज्ञानसाधकं भवितुमर्हति ॥ एतेन दृष्टान्तोऽपि-व्याख्यातः; सर्वत्र ज्ञानस्यैव प्रकाशकत्वेन दीपप्रभायाः प्रकाशकल्वाभावात् । तथाहि-प्रकाशकत्वं हि किं साक्षाद् विवक्ष्यते ? उत परम्परया ? उत स्वविषयावरणनिरासकत्वमात्रम् ? तत्र प्रथमे कल्पे दृष्टान्तः साधनविकल:, द्वितीये तु पझे हेत्वसिद्धिः, तृतीये त्विन्द्रियेष्वनैकान्त्यम् । तुरीये तु साध्याविशेपेण हेतुसाध्यंयो- रक्यम् । स्यविषयावरणनिरसनपूर्वकार्थप्रकाशकत्वमेव प्रकाशकत्वम् , नतु स्वविषयावरणनिरासकत्वमात्रमिति स्वीकारे तु ज्ञानस्यैवार्थपरि- "च्छेदकत्वाद् दृष्टान्ते साध्यवैफल्यमेव । दीपप्रभा हि प्रकाशोपकारिफैव, नप्रकाशिकापि; प्रकाशोपकारकत्वमात्रेण प्रकाशकत्वे त्विन्द्रियाणामुप- फारफतमानां स्वविषयावरण-स्वनिवर्त्य-स्वदेशगत-वस्त्वन्तरपूर्वकत्या- भावात् तत्रानकान्त्यं दुप्परिहरमेवेति दृष्टान्ताभावोऽपि वमलेपायितः॥ न केवलं व्यभिचार-दृष्टान्ताभावमात्रम् , किन्तु सत्प्रतिपक्षित- स्वमप्युक्तानुमाने वनलेपायितम् । तथाच प्रतिप्रयोगा:-(१)विवादाध्या- : सितमज्ञानम् , न ज्ञानमात्रप्रझाश्रयम् , अज्ञानत्वात् ; शुक्तिकायशानवत् , ज्ञात्राअयं हि तत् । (२) विवादाध्यासितमज्ञानम् , न ज्ञानमात्रत्रमा घरणम् , अज्ञानत्वात् शुक्तिकाद्यज्ञानवत्, विषयावरणं हि सत् । 4 . .

·- . . श्रीमाप्यसमालोचनम् (3) विवादाध्यासितमज्ञानम्, न ज्ञाननिवयम् ज्ञानविषयानावरण स्वात् , यद् ज्ञाननिवर्त्यमज्ञानम् , तद् ज्ञानविषयावरणम् , यथा शुक्ति- कायज्ञानम् । (४) ब्रह्म, नाज्ञानास्पदम् , ज्ञातृत्वविरहात् घटादिवत् । (५) ब्रह्म, नाज्ञानावरणम् , ज्ञानाविषयत्वात् , यदज्ञानावरणम् , तद् ज्ञानविषयभूतम् , यथा शुक्तिकादि, यद् ज्ञाननिवर्त्याज्ञानम् , तद् ज्ञान- विषयभूतम् ; यथा शुक्तिकादि । (६) विवादाध्यासितं प्रमाण- ज्ञानम , स्वप्रागभावव्यतिरिक्ताज्ञानपूर्वकं न, भवति, प्रमाणज्ञानत्वात् ; भवदभिमताज्ञानसाधनप्रमाणज्ञानवत् । (७) ज्ञानम् , न वस्तुनो विना- शफम् , शक्तिविशेपोपवृंहणविरहे सति ज्ञानत्वात् , यद्वस्तुनो विना- शकम् , तच्छक्तिविशेषोपबृंहितं ज्ञानमज्ञानं च दृष्टम् ; यथेश्वरयोगि- प्रभृतिज्ञानम् , यथा व मुद्गरादि । (८) भावरूपमज्ञानम् , न ज्ञानान- श्यम् , भावरूपत्वात् ; घटादिवत्-इति । रज्जुसादिज्ञानजन्यभयादिकं तु क्षणिकत्वात् स्वयमेव नश्यति, नतु बाधकज्ञानेन, येन ज्ञानेनापि वस्तुनो नाशः शङ्कयेत । सर्वथा तु विवादाध्यासितं प्रमाणज्ञानम् , स्वप्रागभावन्यतिरिक्त-स्वविपयावरण-स्वदेशगत-वस्त्वन्तरपूर्वकम्, मप्र- फाशितार्थप्रकाशकत्वादिति विवरणानुमानं नाज्ञाने भावरूपेऽनिवर्चनीये प्रमाणम्-इति ॥ विवरणानुयायिनस्तु-पूर्वोक्तमनुमानमनादिभावरूपेऽज्ञाने 'प्रमाणमेव । अनेन हिनाज्ञानस्वरूपं साध्यते; साक्षिसिद्धस्य तस्य प्रमाणव्यापारानपेक्षणात, किन्त्वभावविलक्षणत्वमेव । अभाव- विलक्षणत्वं हि पूर्वमज्ञातमेवानेनाज्ञानस्य साध्यते, इति न प्रकृता- नुमानस्याप्यज्ञानसाधकत्वम्, अतो नास्यानुमानस्य प्रकृत एवा- नुमाने व्यभिचारः। न धन्यथाऽप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वरूपहेतुर- न्वियात् ॥ एतेन-स्वरूपचैतन्येनाज्ञानसिद्धावनुमानप्रामाण्यम्, तत्मा- माण्येन भावरूपाज्ञानसिद्धिः, तत्सिद्धी ज्ञातुरपि कल्पिनत्वात् साक्षिचैतन्येनाज्ञानसिद्विरिति चक्रकापत्तिरपि-परास्ता; अज्ञान- स्वरूपस्यानानुमानिकत्वेन साक्षिसिद्धस्य तस्याभावविलक्षणत्वमा- ·: २०४. श्रीमाप्यसमालोचनम् प्रस्पानुमानिकत्वेन च भावरूपाज्ञानसिद्धौ साक्षिचैतन्येनाज्ञान- सिद्धरित्रंशस्याभावात, साक्षिसिद्धं घज्ञानं भावाभावविलक्षग- मिति बदै तिनां सिद्धान्तः, तृतीयप्रकाराऽविद्यतितत्सिद्धान्तात् । व्यक्तं चैतद्वैतसिद्धौ । सति चैवं स्वरूपे विप्रतिपत्यभावात् स्वरूप- सिद्धि प्रति साक्षिण एव फारणत्वेन मोक्तदोपः। जडविपयकज्ञा. नमाने व्यभिचारस्तु · भावप्रकाशिकापादितः केवलज ज्ञानस्य ब्रह्माविपपकस्यातिभिरनङ्गीकारात्, सर्यात्मनानातव्रत्मज्ञानस्यैव मुक्तिकारणत्वेन 'सन् घटः' इत्यादिज्ञानेन सचिदात्ममात्रेण व्रम- विषयकेण मूलाज्ञानानिवृत्या. मोक्षानापत्तइच नावसरति । एतेन-दण्डी देवदत्तः' इति ज्ञानेन विशष्ट विषयकेण विशेष्य-.. देवदत्ताज्ञाननिवृत्तिरपि-व्याख्याता; विशिष्टज्ञानस्य विशेष्य- विपयकत्वस्यापि स्वीकारेण देवदत्तस्वरूपाज्ञान निवृत्तावपि 'सत् घटः' इतिप्रतोतिकालेऽखण्डात्मना ब्रह्माज्ञानेन मुक्तरप्रसङ्गात् ।। एतेन-दृष्टान्तोऽपि व्याख्यातः; आवरणनिरसनपूर्व- कार्यप्रकाशोपयोगित्वस्यैव 'प्रकाशंकत्वरूपत्वेन प्रदीपसभायामपि तत्सत्वेन साधनवैकल्याप्रसरात, चक्षुरादीनामिन्द्रियाणामपि प्रका- शोपयोगित्वं यद्यपि धर्तते; तथापि चक्षुरादीनामावरणनिरसनेऽ- सामध्ये नोकरूपप्रकाशोपयोगित्वाभावाद् न तत्र व्यमिवारः। एतेन ---ययुपकारकाणामप्यप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वमङ्गीकृतम्, तही- न्द्रियाणामुपकारकतमत्वेनाप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वमङ्गीकरणीयम् । तथासति तेषु व्यभिचार इति-परास्तम्, सविपयावरणनिरास- कत्वविशिष्टप्रकाशोपकारकत्वस्य चक्षुरादावभावेन व्यभिचारामस- रात्॥ एतेन पूर्वोपक्षिप्ताः . प्रतिप्रयोगा अपि~-व्याख्याताः ! तत्र प्रथमेऽनुमाने दृष्टान्तासिद्धिा, एकसत्तावादे शुक्तिकाद्यज्ञान- स्थापि नम्राश्रयत्वेन पक्षसमत्यात्। सत्तात्रैविध्यवादे तु शुक्त्य- ·२०५. . श्रीभाष्यसमालोचनम् ज्ञानं मूलाज्ञानाद् विलक्षणमेव-पुरुषाश्रितम्, इति पल्लेवाज्ञानत्वमु- पाधिः, इति पल्लवाज्ञानत्वेन प्रथमानुमान.सोपाधिकम् ॥ एतेन-दितीयानुमानप्रयोगोऽपि-ध्याख्यातः । । नहि सत्तात्रैविध्यमते शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्याश्रितमज्ञानं मूलाज्ञानं नाम। यत्तु-"विषयावरणं हि तत्" इति शुक्त्यज्ञानस्य विषयावरणत्वं वर्णितम्, तदिदमद्वैतमते शुक्ल्पज्ञानस्यापि चैतन्यावरकत्वस्यैव स्वीकारात् शुक्तिरूपविषयावरकत्वस्यानङ्गीकारादूपणम् ॥ एतेन तृतीयानुमानमपि-परास्तम्, शुक्त्यज्ञानस्यापि ज्ञानविषयानावरणत्वेन व्यतिरेके शुक्त्यज्ञानस्यादृष्टान्तत्वान्, ज्ञान- • पदेन चैतन्यग्रहणे चैतन्यानिवर्त्यत्वस्यातिभिरपि स्वीकारेण सिद्ध- साधनम्, वृत्तिरूपज्ञानविवक्षायां तु विवादाध्यासितस्याज्ञानस्या- पि वृत्तिविषयब्रह्मचैतन्यावरणत्वस्यैव स्वीकारेण, हेत्वसिद्धिः। शुक्त्यज्ञानस्य वृत्तिविपयशुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यावरणस्यैवेयं शुक्ति- रिति ज्ञान निवर्त्यत्वेन विवादाध्यातितमज्ञानम्, ' ज्ञाननिवर्त्यम्, ज्ञानविपयावरणत्वात् ; शुक्त्यज्ञानवंत, इति सत्पतिपक्षोऽपि ॥ - एतेन-व्रत्म, नाज्ञानास्पदम्, ज्ञातृत्वविरहात्, घटादिवत्, इति तुरीयानुमानमपि-व्याख्यातम्; हेतुरस्तु साध्यं मास्तु इत्य प्रयोजकशङ्काकलवात्। “अश्रयत्व-विषयत्वभागिनी निर्विभाग- 'चिंतिरेव केवला । पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमोनाश्रयो भवति नापि. गोचरः" इति वचनाद् घटादीनामज्ञान.नास्पदत्वमज्ञानमयुक्तता- नियन्धनमेव, नाज्ञातृत्वनियन्धनम् । अतोऽज्ञातृत्वेऽपि ब्रह्मणोऽ. ज्ञानास्पदत्वं न विरुद्धम् । ब्रह्म, नाज्ञानावरणम्, नवा ज्ञाननिवा. ज्ञानम्, ज्ञानाविपयत्वादिति पञ्चम-पष्ठानुमानयोस्तु पूर्वोक्तमका- रेण ज्ञानरदेन चैतन्यस्य ग्रहणे न केवलमायोजकत्वम्, किन्तु शुक्ति- कादीनां चैतन्यतादात्म्येन चैतन्यविषयत्वाद् दृष्टान्ते साधनवैकल्य- मपि । ज्ञानपदेन वृत्तिविवक्षायां तु न केवलं हेत्वसिद्धिांनाणोऽपि 4 ·२०६ मीभाष्यसमालोचनम् पृत्तिविपयत्वात्, किन्तु शुक्तिकादीनामपि नाज्ञानेनावरगं ज्ञान- विषपाणामपि स्वीक्रियते ; जडत्वात् , इति व्यतिरेके दृष्टान्तोऽपि दुर्लभः इति दृष्टान्तासिद्धिरपि ॥ सप्तमानुमानं नु पूर्वोक्तकारेणाज्ञानानुमानस्याप्यज्ञानसा- धकत्वस्योरीकरणाद दृष्टान्तासिद्धिग्रस्तम् । एतेनाष्टमानुमान- मपि व्याख्यानम् ; शक्तिरूप्यादौ व्यभिचारात् । नहि भय- कम्पादिकमिव शुक्तिरूप्यादिकमपि क्षणिक स्वयमेव विनाश्यम्, ज्ञानातिरिक्तविनाश्यं नित्यं वा स्वीकर्तुं शक्यते. प्रातिमासिक- सत्ताभ्युपगमात्, हष्टान्ते चानिर्वचनीयमज्ञानमपि ज्ञानमात्रनाश्य- मिति स्वीकर्तव्यम्, स्वविषयविवर्तोपादानताप्रयोजकत्वात् ॥ विवरणानुमाने हि-वस्तुपदेन यद्यपिभावरूपत्वं ज्ञातुं श- क्यते, यदि "भावस्यैव वस्तुत्वम्, अभावस्याप्यतिरिक्तपदार्थतावादे त्वभाव्यतिरिक्तति विशेषणं सार्थकमेव; अन्यथा सिंद्धसाधनता. पत्तेः। एतेन-खशब्दोऽपि व्याख्यातः ; प्रागभावोऽज्ञानमिति मतविशेषनिरसनाभिप्रायत्वात् तस्य, प्राक्शब्दस्य च । सर्वया तु भावाभावविलक्षणेऽज्ञानेऽनुमानमपि प्रमाणमेव; निर्दुष्टत्वात् । न केवलमनुमानेन, किन्त्वनिर्वचनीयत्वन्यपदेशानुपपत्त्याऽपि भावा- भावविरक्षणमज्ञानं सिद्धचति ।। अनिर्वचनीयत्वं घज्ञानस्यानिर्वचनीयरजतायुपादानवनिर्वा- हार्थमवश्यं स्वीकर्तव्यम् । 'न विलक्षणत्वाधि'करणं हि यत्र विल- क्षणयो:- कार्यकारणभावः प्रमाणान्तरसिद्धः, तत्र लक्षण्यमान कार्य-कारणपोर्दश्यमानं न प्रमाणान्तरयाधापालमित्येव योषयति; नतु विलक्षणपोरव कार्यकारणभाव इति । सति चैवम्-कार्य-कार- णयोः सालक्षण्यं न नियतम्, किन्त्वौत्सर्गिकमित्येवोक्ताधिकरण- । तथाच पावत् शुक्तिरूप्पायुपादानस्य सत्पताग्राहक मयलं प्रमाणं न प्रददर्पते, तावनिर्वचनीयकार्य-कारणत्वान्यथानुप- ·१२०७. . - श्रीभाष्यसमालोचनम् पत्याऽनिर्वचनीयत्वमेवाज्ञानस्येत्येव 'नविलक्षणत्वा धिकरणन्याये. नापि स्वीकर्तव्यम् ॥ एतेन-मिथ्यार्थस्य मिध्येवोपादानं भवितुमईतीत्येतदपि-नविल- क्षणत्वात्" इत्यधिकरणन्यायेन परिहियते; अतोऽनिर्वचनीयाज्ञानविषया न काचिदपि प्रतीतिरस्तीति परास्तम् ।। शुत्तयादिपु रजतप्रतीतिः प्रतीतिकालेऽपितनास्तीति पापः, अन्यस्यान्यथाभानायोगश्च सदसदनिर्वचनीयमेवेदं रजतं दोषवशात् प्रतीयत इति कल्पयतीति खल्वदेतिनो मन्यन्ते । इदं चानिर्वचनीय- स्यैवानिर्वचनीयरूपेण भानं सम्भवतीति पूर्वोक्तविधयाऽनिर्वचनीया- ज्ञानं विना नोपपद्यते। इदं चानिर्वचनीयत्वं ख्याति-याधाभ्यामु- भाभ्यां ज्ञायते, नतु ख्यातिमात्रेग । तथाच प्रतीतिकालेऽनिर्वच- नीयताभानाभावेऽपि न क्षतिः, न वा भ्रान्ति-याधयोः प्रवृत्तरप्य- सम्भवः । तथाच नादै तिनोऽप्यन्यस्यान्यथा भानं स्वीकुर्वन्ति, किन्तु तदनुपपत्त्याऽनिर्वचनीयाज्ञानसाधनमेव ॥ एतेन-अन्यस्यन्यथाभानाभ्युपगमादेवख्याति-बाध-भ्रमत्वानामु- पपत्तेरत्यन्तापरिदृष्टकारणवस्तुकल्पनायोग इति-परास्तम् , विना फारणं कार्याभ्युपगमे शून्यवादप्रसङ्गात् ।। नचेष्टापत्तिः; सत्ख्यातिस्वीकारात् । शुत्तयादेरेव रंजता- यांकारेण भानमिति हि श्रीभाष्यसिद्धान्तः । इदमेवानालोच- नोयम्-यत् शुक्तरेव रजतायाकारेण . भानं किमन्यस्यान्यथा उत नेति ।। श्रीमाप्याफारास्तु मन्यन्ते-अन्यस्यान्ययामानविरहे शुक्तिरेव- रजताकारेणावभासत इति । स्यात्यन्तरवादे ह्यन्यस्यान्यया भानम्, न स्वस्माकं सत्यातिवादिनामपीति हि श्रीभाप्यफारा: प्रतियन्ति । यदि स्वन्यस्यान्यथा मानमित्येव पझो भ्रमस्यले स्वीफलम्य इत्याप्रहः, सहि मुरं गत्वाऽप्यन्ययाल्यातिपक्षप्रहेणैर निर्याहादनिर्वचनीयस्यातिपझो न स्वीकारमहति । अत्यन्तापरिदृष्टफारणफल्पनाऽयोगात् ।। भानम्, .

·.२०८. श्रीभाष्यसमालोचनम् परमार्थस्तु-शुक्तेरपि रजतसादृश्येन रजतायययवत्त्यात् तत्र विद्यमानमेव रजमिई रजतमित्यादी भासते, नान्यस्यान्यया भानम् । तदिदं सिद्धम्- - यथार्थ सर्वविज्ञानमिति वेदविदां मतम् । श्रुति-स्मृतिभ्यः सर्वस्य सर्वात्मत्वप्रतीतितः ।। "यह स्यामि"ति सङ्कल्पपूर्वसृष्ट्याद्युपक्मे । "वासां त्रिवृतमेकैकामि" ति श्रुत्यैव चोदितम् ।। निवृत्करणमेव हि प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । "यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तदपामपि । शुछ कृष्णं पृथिव्याश्चेत्यमायेव त्रिरूपणम्"। श्रुत्यैव दर्शिता तस्मात् सर्वे सर्वत्र सङ्गताः ।। पुराणे चैवमेवोफ वैष्णवे सृष्ट्युपक्रमे । "नानावीर्याः पृथक्भूतास्ततस्ते संहति विना ।।', नाशक वन् प्रजाः सप्टुमसमागम्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रिताः ॥ महदाद्या विशेषान्ताः खण्डमि"त्यादिना ततः । सूत्रकारोऽपि भूतानां त्रिरूपत्वं तथाऽत्रदत् ।। "त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वादि"ति तेनाभिधाभिदा । सोमाभावे च पूतीकग्रहणं श्रुतिचोदितम् ।। सोमाययवसावादिति न्यायविदो विदुः । घ्रीह्मभावे च नोवारप्रहणं व्रीहिभावतः ।। तदेव सदृशं तस्य यत् तद् द्रव्यैकदेशभाक् । शुक्त्यादौ रजतादेश्च भावः श्रुत्यैव योधितः ।। रूप्यशक्त्यादिनिर्देशमेदो भूयस्त्वहेतुकः । रूप्यादिसदृशश्चार्य शुक्त्यादिरुपलभ्यते । अतस्तस्यात्र सद्भावः प्रतीतेरपि निश्चितः। कदाचिचक्षुरादेस्तु दोषात् शुक्त्यंशवर्जितः।। रजतांशो गृहीतोऽशो रजतार्थी प्रवर्तते । दोपहानी तु शुक्त्यशे गृहोते तन्निवर्तते ।। ग ·श्रोमाष्यसमालोचनम् २०४ , अतो यथार्थ रूप्यादिविज्ञानं शुक्तिकादिषु । बाध्यबाधकभावोऽपि भूयस्त्वेनोपपद्यते ॥ शुक्तिभूयस्त्ववैकल्यसाकल्यमहरूपतः । नातो मिथ्यार्थसत्यार्थविषयत्वनिवन्धनः ।। एवं सर्वस्य सर्वत्वे व्यवहारव्यवस्थितिः॥ एतेन-स्वप्नोऽपि- व्याख्यातः; तत्रापि प्राणिनां पुण्यपापांनुगुणं भगवतेव तत्तत्पुरुपमात्रानुभाव्यास्तत्तत्कालावसानास्तथाभूताश्चार्थाः सृज्यन्ते। अयमेवार्थो “मायामात्रं तु कात्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्" इत्यादिसूत्रैरपि प्रतिपाद्यते । अत एवापवरकादिपु शयानस्य स्वादशः खदेहेनैव देशान्तरगमन-राज्यामिपेक-शिरश्छेदादयः पुण्यपापफल: भूताशया देहसंस्थानदेहान्तरसृष्ट्योपपद्यन्ते । पीतशङ्खादिज्ञाने तु नयनवर्तिपित्तद्रव्यसम्मिन्ना नयनरश्मयः शङ्खादिभिः संयुज्यन्ते । अतस्तत्र सुवर्णानुलिसशक्षवत् "पीतः शङ्खः” इति प्रतीयते; अतिसो- क्ष्म्यात्तु पार्श्वस्थैर्न गृह्यते, पित्तोपहितेन तु सूक्ष्ममपि गृह्यते । अनेन ''लोहितः स्फटिकः' इति ज्ञानमपि व्याख्यातम् । दर्पणादिपु निजमुख- प्रतीतिरपि ययाय । एतेन सर्वे भ्रमप्रकारा व्याख्याताः। सर्वथा तु नानिर्वचनीयख्यातिवादो युक्तसह इति श्रीभाण्यानुयायिनां पन्थाः॥ . अदैतिनस्तु मन्यन्ते-नान्यथाख्यातिः, नवाऽख्यातिः,सत्ख्या- तिर्वा संभवति । इदं तु मतद्वयसप्रतिपन्नम्-यत् स्वप्ने पूर्वरधादि- सृष्टिरेव, न तु जागरिकपदार्थानामेव स्वप्ने स्मरणमात्रमिति न तत्रान्ययाख्यातिः, नवा सत्ख्यातिरिति । इयान विशेपः–अत् स्वमज्ञानमपि प्रमैच; तदानीमेव विद्यमानरयादिविपयकत्यादिति श्रोभाप्यमतम् , अद्वैतमतं तु तदानीमेव विद्यमानरथादिविषयक स्वामज्ञानं जागर तेषां याधान्यथानुपपत्त्या भ्रमज्ञानमेवेति । ततश्च प्रमज्ञानस्यैवाभावे श्रीमाप्यमतम, भ्रमज्ञानस्वीकार त्यतिमनमेय ततो पोग्पमिति । घयं तु मन्यामहे "येयाय न स्वमादियत्" इति पोगाचारमतनिरासायसरे स्यामानां जागरयलक्षण्यस्य वर्ग- नात्, मापामाप्रत्य-तदभायाभ्यामेव स्वाम-जागरयोसक्षण्यं वर्ण- ·२१० श्रीभाष्यसमालोचनम् नीयम् । सति चैवं मायापदेन जीवाश्रिताविद्याया ग्रहणात् स्वाभि- कानां नेश्वरसृष्टत्वम्, जागरिकाणां तु शुद्धचैतन्याश्रिताविद्या. कार्यत्वाद् ईश्वरस्परत्वमिति वैलक्षण्यम् । तथाच पायेषु पदार्थेषु केपांचनैव केचन प्रत्यक्षा निर्दुष्टेन्द्रियाणामपि, केपाचन तु न प्रत्यक्षा इति संभवनीति पुरुपविशेषमात्रानुभाव्यापूर्वजागरपदार्थसदृश- पदार्थान्तराणि स्वप्नेऽनुभूयमानानि प्रातिभासिकानील्येच तात्पर्य- मूरीकर्तव्यम् । तथाच-स्वामवैपम्यं जागराणां वाधावाधाभ्यामपि पर्यवस्यति, इति स्वामानां चाधः, अन्येपामयाधश्च व्यवहारदशायां श्रीभाष्यकारैरपि तत्र व्यवस्थापितोऽद्वैतमतं विहाय नकुत्रापि मते संभवति । तथाचादतमतं मनसि निघायैव सूत्रकारा:-"वैधाच न स्वमादिवत्" इति सूत्रयन्ति । श्रुतप्रकाशिकाकारा अपि कृत्वाचिन्तयैवेदं सूत्रमिति वदन्तोऽत्रानुकूला एव, इति स्वामानां मायिकत्वे याघानुसारेण स्वीक्रियमाणे स्वाप्नेष्यनिर्वचनीयख्याति , जागरे परं शुक्तिरजतादिभ्रमे त्वन्यथाख्यातिः, सत्ख्यातिर्वेत्यर्ध- जरतीयन्यायाश्रयणं न सांप्रतम् । आरोप्यासन्निकर्षे हि कथमन्य- थाख्यातिःसंभवति? इति आरोप्यसनिक यद्यन्यथाख्यातावाग्रहः, तर्हि न कापि विप्रतिपत्तिः, तत्स्वीकारात्, आरोग्यासनिक तु रजतादिज्ञानप्रत्यक्षत्वं श्रीभाष्यकारादिभिरप्पलौकिकमत्यक्षानगी- काराद् अनिर्वचनीयख्याति विना न निर्वहति । तथाच "मायामात्र- मिति सूत्रम् "अनभिव्यक्तस्वरूपत्वरूपहेतुसाम्यात् शुक्तिरज- तादीनामपि मायामात्रत्वं न्यायसाम्याद् विषयीकरोत्येव । अयं चन्याया-"मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति श्रुत्युपष्टव्धः यतिपादप्रसार- विधयाऽनभिव्यक्तस्वरूपत्वाविशेषाद् व्याहारिकप्रपश्चमपि विष- यीकरोतीति मायामात्रत्वं जागरिकाणामपि यदा समानम् तदा वेषाच्चे"तिसूत्रोल्लिखितं परिशेपाद् यायायाधयोरेव पर्यव- । अत एवोक्तसूत्रे तायेब पैवयंनिमित्ततया प्रतिपादितौ।

·श्रीभाष्यसमालोचनम् - २११ मायापदं तु तूल-मूलाविद्यासाधारणं पर्यवस्थति, इत्यविद्यैकत्ववा देन तच्छक्तिमात्रभेदाभिप्रायेण च निर्वाहात् ‘शताविव शक्ति मस्यामपि मायापदं निरूढमेव । ततश्च ख्याति-वाधान्यथानुपपत्त्या निर्वचनीयाज्ञानवादोऽप्योपनिषदः सौत्रश्वोपपद्यते । इदं चाज्ञानं नात्यन्तापरिदृष्टम्; प्रत्यक्षप्रमाणेन साधितत्वात्, इति नात्यन्तापरि- दृष्टकारणकल्पनादोपः। शुक्तिकाया एव रजतात्मना भानं तु शुक्तिनाशं विना रजतनाशानापत्या न संभवदुक्तिकम् । अयाधि- तस्यैव रजतस्यशुक्तिकायां विद्यमानस्य भानमिति कल्पना तुश्रीभा- प्यकाराणां स्वकपोलकल्पना, न प्रामाणिकी। त्रिवृत्करणश्रुतिर्हि तन्मात्रविपया, न स्थूलभूतविपयाऽपि । प्रतिनिध्यधिकरणन्यायस्तु सादृश्यनियन्धनोननीवाराद्यवयवानांवीद्यादौसाधनेऽपि प्रमाणम् । सादृश्यं हि समानाकारत्वादिनैव तत्र मन्यते, नतु समानावयव- कत्वेन । नहि सहस्रगुणितशुक्तिशफलदाहेऽपि रजतावयवा स्वल्पा अपि कैरपि प्राप्यन्ते, इति शुक्तिशकलेष्वेवरजतावयवकल्पनं निर्म- लमेव, इति शुक्तिशकलादौ रजतादिभानं शुक्तिशकलस्यैव रजता- स्मना भानासंभवात्, रजतस्यैव तत्र रजततया भानमिति पक्षस्याप्य- संभवाचानिर्वचनीयाज्ञानपरिणामेनैव निर्वहणीयम्, ख्याति-याधा- न्यथानुपपत्तिरपि प्रत्यक्षानुमाने इवानिर्वचनीये भावरूपेऽज्ञाने प्रमाणम् इति ।। न केवलं प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तयः, किन्तु-"अमृतेन । प्रत्यूढा" "नासदासीत् नोसदसीत् तदानीं तमसा गृहमनेमकेतम्" "मायां तु प्रकृति विद्यात्" "अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत् तस्मिंश्चन्यो मायया सन्निरुद्धः" इत्यादिश्रुतयोऽपि तत्र प्रमाणम् । "सत्यं च चानृतं च सत्यमभवत्" इत्यादौ हि अमृतशब्दोऽसत्य- परो दृश्यते । "ऋतं पियन्तावि"त्यादौ कर्मफलेऽपि फचित् मातशब्दप्रयोगो हि-"अपाम सोमपमृता मभूम" इत्यादिवचन- ·श्रीभाप्यसमालोचनम् सिद्धं घाटुकालस्थायित्वमभिप्रेत्यैव। तथाच मोक्षपर्यन्तं सत्यत्व- बुद्धिविषयत्वात् कर्मफलमपि सत्यमिवेति तत्र तच्छन्दः। अनृत- शब्दस्य तु असत्यपरत्वमेव । “अन्तादात्मानं जुगुप्सेत्" इत्यपि मिथ्यापदार्थसम्बन्धमेवात्मनो निषेधति । पापादिव पुण्यादप्या- त्मनो जुगुप्सा कर्तव्येति हि वेदान्तमर्यादा, इत्युभयोरपि पुण्य- पापयोमिथ्यात्वात् साधारणोऽतशब्दः । सति चैवमन्तेन प्रत्यूढा इत्यनिर्वचनीयाज्ञानपरमित्येव स्वीकर्तव्तम् । तथाच न ऋतेतरविषयो ह्यन्तशब्द इति तु न विप्रतिपन्नम् अनृतशब्दैकदेशर्त- शब्दार्थस्तु सत्य एव ; अन्यथा “सत्यं चानृतं च सत्यमभवत्" इति सत्यप्रतिद्वन्दभावेनानृतशब्दप्रयोगोऽनुपपन्न एव स्यात् । एतेन-"नासदासीत् नो सदासीद्" इतिश्रुतिरपि-व्याख्याता ।। मंत्र श्रीभाष्यकाराः-सदसच्छब्दी चिदचियष्टिपरौ.. उत्पत्ति- बेलायां सत्त्यच्छन्दाभिहितयोश्चिदचिद्वचठ्योरप्ययकालेऽचित्समष्टिभूते तमाशब्दाभिधेये वस्तुनि प्रलयप्रतिपादनपरत्वादस्य वाक्यस्य, नात्र कस्यचित्सदसदनिर्वचनीयत्वमुच्यते; सदसतोः कालविशेपेऽसद्भावमात्र- वचनात् । अत्र तमाशब्दाभिधेयस्याचित्समष्टित्वं सुबालोपनिदोऽप्यव- गम्यते-"अव्यक्तमक्षरे लीयते अक्षरं तमसि लीयते" इति ।। " अबैतिनस्तु मन्यन्ते-तमाशब्दः सुबालोपनिषङ्गतोऽज्ञानपरः; -"वीजाज्ञानमहामाहापहवाद्यदिशिष्यते। निजि त्रैपदं तत्त्वंत- दस्मीति विचिन्तये॥इति सुपालोपनिपटुपक्रमालोकानुसारेण तम- सोऽज्ञानवाचित्वावगमात् । तथाच-"मासदासीत् नो सदासीत्" इत्यत्र सदसच्छब्दयोर्व्यक्तमपञ्चवाचित्वेऽपि प्रलयकाले व्यक्तमपञ्चस्य सर्वस्य कारणाव्यक्तप्रकृत्यात्मनाऽवस्थानयोधन · एव तात्पर्येऽपि "तमसा गूढ मि"त्यत्र तमाशब्देन एवानिर्वच नोयाविद्यापद्वाच्याया ग्रहणमित्यवश्यमेव स्वीकर्तभ्यम् । मतद्वय. सम्मतमिदम्-यत्प्रकृत्यात्मना सर्वेषां कार्याणां प्रलयकालेऽवस्थान- मायाया ·श्रीमाष्यसमालोचनम् २१३ मिति । इदमेव तु विप्रतिपन्नम्-यत् प्रकृतिशब्दवाच्यस्यैव तमस आवणशक्तिरपि वर्तत इति॥ तत्राद्वतिनो मन्यन्ते तस्या आवरणशक्तिरपि वर्तते इति, श्रीभाष्यानुयायिनस्तु न सेति। श्रुतितात्पर्य तु तमापदस्या- परणशक्तिमव्ययोधकस्प सूक्ष्माचिति प्रकृती प्रयोगाद् आवरण- शक्तिरपि तस्याः स्वीकर्तव्येति प्रतीयत इति स्वदै तिनो मन्यन्ते । तथाच प्रलयकाले तम आसीत्" इति वर्णनेनैव सर्व वाक्यं साव- धारणमिति न्यायेन चिचिद्ध थष्टिलयावगमे-भासदासीत् नो सदासीत्" इति तस्यैव तमसः सदसदिलक्षणत्वेनानिर्वचनीयत्वमेव योध्यत इति स्वीकर्तव्यम्, नतु चिचियष्ट्योस्तदानीमभाव- मात्रम् । “सत्-स्त्यच्छन्दवाच्यौ हि चिदचियष्टी इति श्रीभा- प्यकारा अपि वदन्तीति कथमसच्छन्देनाचिदयष्टेग्रहणम् ? अचि- द्वयष्टीनामसच्छन्दवाच्यत्वस्य श्रीभाष्यदृष्ट्याऽपि फुत्राप्यभावात् न चिदपिवयष्टयोः प्रलये लययोधनमाने तात्पर्यम् । नहि श्रीभाष्यदृष्टयाऽचिचष्टेरिव प्रकृती तमाशब्दवाच्यायां चिदश्य- प्टेरपि लयः प्रामाणिकः, इति चिचिद्रथष्टयोरुभयोः प्रकृती लयप्रतिपादनपरमिदं प्रकरणमित्यपि रिक्तं वचः। अचिवद्यष्टेर- चित्समष्टौ सूक्ष्मावस्थायां चिद्यष्टः चित्समप्टो सूक्ष्मावस्थायां ख्य इति खलु श्रीभाष्यकाराणां सिद्धान्तः।तथाच चिचितोक्म- पोरपि तमसि लयप्रतिपादनपरत्वासम्भवादै तिनां विवरणमेवान योग्यम् । अत एव तमसोऽपि लयो ब्रमणि सुयालोपनिपदि- "अक्षरं तमसि लीयते तमः पर देव एकोभवती"ति प्रतिपादित उपपद्यते। अत्र तमोमात्रस्य प्रामणि लपमतिपादनेन तदभेदा- भिधानेन च जीवस्यापि स्वरूपतोऽभावयोधनमिदं न मतान्तर उपपद्यते। अनादेरपि जीवस्य पिम्यरूपेणैव मलयकालेऽवस्थानम् , नतु प्पक्तपतिविम्यभावेने - ·, २१४ श्रीभाष्यसमालोचनम् श्रीभाष्यावलम्पभूतसुयालोपनिषदोऽपि विरुद्धः। तथाचानिर्वच- नीयेऽज्ञाने "नासदासीत् नो सदासीदि"तितैत्तरीयदितीयाप्टका- ष्टमप्रश्नवाक्यमिव "न सत् नासत् न सदसदिति "तस्मात्तमः सञ्जायते” इत्यादिसुधालोपनिषदाक्यमपि प्रमाणम् ॥ न केवलमन्तशब्देन, तमाशब्देन च, किन्तु मायाशब्देनाप्य- निर्वचनीयस्यैवाज्ञानस्य परामर्शः श्वेताश्वतरोपनिपदादी दृश्यते । मायाशब्दस्तु-"मायावादद्मसच्छनम्" "मायावादिनः" इत्यादि- व्यपदेशस्यादै तिनामनिर्वचनीयमज्ञानमेवाधिकृत्य श्रीभाष्यानुया- यिभिरपि प्रयुज्यते, इति नेदं कस्यापि तिरोहितम् । ऐन्द्रजालिकेषु मायाशब्दप्रयोगाद् मिथ्यापर्यायो मायाशब्द इति हि लोकप्रसिद्ध- मिदम् । पदार्थनिर्णये च लोकप्रसिद्धिरेवासति वाधके पलीयसीति मायाशब्दस्यार्थान्तरकल्पनमपि श्रीभाष्यकाराणां निर्मलमेव । एवं वदन्तो वयं न सर्वत्र मायाशब्दार्थों मिथ्यैवेति वदामः, किन्तु प्रकरणादितात्पर्यग्राहकप्रमाणानुसारेण गोण्या लक्षणया चाऽर्थान्त- रपरत्वमपि कुत्रचन यथासम्भवं वदामः । तथाचासुरराक्षसशास्त्रा- दिषु सत्येष्वपि मायाशब्दप्रयोगोऽपीश्वरेतरसृष्टत्वसामान्याद् न दोपाय। वस्तुतस्तु-आसुरराक्षसशस्त्राण्यप्येन्द्रजालिकानीवासुररा- सकल्पितमिथ्याखाण्येव, न तु सत्यानीत्यत्र प्रमाणमस्ति, मिथ्या- भूतस्याप्यर्थक्रियाकारित्वस्य पूर्वमुपपादनाद् न कोऽपि विरोधः । तधाच- "तेन मायासहस्रं तच्यम्बरस्याशुगामिना । पालस्य रक्षता देहमेकैकश्येन सूदितम् ॥" इति वचनं न कथमपि विरुद्धम् ॥ परमार्थवस्तु-अनिर्वचनीयं घज्ञानमावरणशक्तिमिव विक्षे- पशक्तिमपि विचित्रसर्गकरत्वल्पामधिकरोति, इति फुत्रचन ·श्रीभाष्यसमालोचनम् २१५ प्रयोगः, कुत्रचनावरणशक्तिमात्रमभिप्रेत्य तम आदिशब्दप्रयोगः, कुत्रचनोभयशत्यभिप्रायेण यथासम्भवं मायाऽविद्यादिशब्दा इति व्यवस्था स्वीमियते । अपरोऽयं विशेष:-यत् फचिद् माया- शब्दस्तूलाविद्यायां जीवाश्रितायां शक्तिद्वयाभिप्रायेण प्रयुज्यते, कुत्रचन मूलाविद्यायां तादृश्यामिति न कोऽपि विरोधः। संर्वथा त्वनिर्वचनीयाज्ञानमेव तमो-मायाऽनृतादिशब्दवाच्यमिति-"ना- सदासीत् नो सदासीत् तम आसीत् तमसा गूढम्" इति श्रुति- रप्यज्ञाने भावाभावविलक्षणे प्रमाणमेव । एतेन-त्रिगुणत्वाम्नान- मपि मायाया व्याख्यातम् ; विक्षेपांशे तेपामुपयोगात् । नहि ताव- ताऽनिर्वचनीयत्वव्याघाता, गुणानामप्यनिर्वचनीयत्वात् ।। अत एव "तत्त्वमसी'त्यैक्योपदेश उपपद्यते; अन्यथा जीव- ब्रह्मणों: स्वरूपभेदे स नोपपद्यत । ततश्चेदमत्र स्वीकर्तव्यम्-यत् खरूपचैतन्यव्यतिरेकेणेश्वरत्वप्रयोजकमाया वा जीवत्वप्रयोजका- विद्यान्त:करणादिकं या मिथ्याभूतमिति। "तत्त्वमसी"ति सामानाधिकरण्योपदेशो हि जीवब्रह्मणोः स्वरूपैक्यमादायैव निर्वहणीयः। तत्वंपदयोः सविशेषजीवब्रह्माभिधेयत्वे तु न स निर्कुटुं शक्यते । नहि तत्र विशेषणविशेष्यभावेन सामानाधिकरण्यं नीलो घट इत्यादाविव संभवति; जीवत्वेश्वरत्वयोवैयधिकरण्यात् । नहि नीलत्व-घटत्वे इव जीवत्वेश्वरत्वे अपि समानाधिकरणे संभा- व्येते, इत्यगत्या बाधायां वा सामानाधिकरण्यं प्रभव्यतिरेकेण जोवाभावं गृहीत्वा वक्तव्यम् , अभेदे वा "वैश्वदेवी आमिक्षा" इत्यादावि व ॥ यत्तु श्रीभाष्यकाराः-तत्त्वमस्यादिवाक्येषु सामानाधिकरण्यं न निर्विशेषनस्त्वैक्यपरम्; तत्त्वंपदयोः सविशेषप्रझाभिधायित्वान् । तत्पदं हि सर्वज्ञ सत्यसंकल्पं जगत्कारणं प्रझ परामशति "तदैक्षत बहु स्यां प्रनायेय" इत्यानिश नस्यैव प्रवत्वान्, सत्समाना- ·२१६ ओभाभ्यसमालोचनम् धिकरणं त्वंपदं चाचिद्विशिष्टजीवशरीरकं ब्रह्म प्रतिपादयति ; प्रकार- व्यावस्थितैकवस्तुपरत्वात्सामानाधिकरण्यस्य । प्रकारद्वयपरित्यागे प्रवृत्तिनिमित्तमेदाभावेन "भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकत्वे . सत्येकार्थबोधकत्वरूपं सामानाधिकरण्यमेव परित्यक्तव्यं स्यात् , द्वयोः पदयोर्लक्षणा च । "सोऽयं देवदत्तः" इत्यत्रापि न लक्षणा, भूत-वर्तमानकालसम्बन्धि- तयेक्यप्रतीत्यविरोधात् , देशभेदविरोधश्च कालभेदेन परिहतः । अयं भावः-देशद्वयसम्बन्धस्य कालद्वयसम्बन्धस्य च योगपर्थ सत्यं वस्तु- गत्या विरुद्ध यते, तत्प्रतिपत्तरेव हि योगपद्यमत्र विवक्ष्यते । प्रतिपत्तिस्तु देशद्वयकालद्वयसम्बन्धं क्रमभाविनमेव दर्शयतीति न विरोधः । ताच सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वादीनां सर्वेषां विशेषणानामपरित्यागेन प्रकारद्वयवि- शिष्टप्रकार्येक्यमेवात्र विवक्षणीयम्; विशेषणं विशेष्यवस्तुनि यथान्व- याईम् , तथान्वितस्य तस्यापरित्यागो हि विवक्षितत्वं नाम । नपत्र सर्वज्ञत्वादिविशेषणेष्वेकस्यापि परित्यागः सम्भवति ; सर्वेषां प्रकृतत्वात् , तथाच-"तदक्षत बहु स्वामि"ति सविशेपस्यैवोपक्रमः। एतेन एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञापि व्याख्याता। विशिष्टमेव कारणम्, तदेव स्थूलावस्थं कार्यमिति द्रव्यान्तरत्वाभावात् कारणज्ञानेन' कार्य- - ज्ञाने स्वमत एवोपपद्यते, नाद्वैतमते । तत्र हि कारणाने कार्यस्य विषयतयाऽन्तर्भावो हि बाधितः, सस्यविषयज्ञाने मिथ्यार्यस्य विषयत्वा- योगात्, 'मिथ्यात्वेने'त्यध्याहारश्चं स्यात् । अनन्ताव त्वज्ञाते शातत्व- व्यवहारो न मुख्यः स्यादिति सविशेषत्रवाद एवैकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानप्रतिज्ञापि सार्थका भवति । निर्विशेषत्रावादे तुज्ञा नस्वरूपस्यैव सस्याज्ञानवशात् सर्वज्ञत्व-फिश्चित्वादिकं कल्पनीयमिति सर्वज्ञत्वादि- श्रुतयोऽपि पापितार्याः भवेयुरिति परस्सइनश्रुतीनामनामाण्यं स्यात् , कि पहुना ? "तत्वमसो"यादावयधिष्ठानलहगा निवृत्तिलागा च सत्वंपदयोः स्वीकर्तव्या, इति सर्वाणि वेदान्तवाक्यानि मुख्यात् प्रघ्याव्येन, इति पापायां सामानाधिकरण्यवादो न युक्तिसहः । पापायर्या सामानाधिकरण्यं हि यत्र प्रमाणान्तरेण घाघो ज्ञायते, तत्रैव, यथेदं रजतमित्यादौ, अवतु नायं प्रपश्चा, नायं जीव इति न बाधः प्रमाणान्तरेण ज्ञायते, इत्यप्रतिपन्नस्य पापस्य पल्पन न सम्भवति । स एव नाम याघः, योऽधिष्ठानातिरिऊधमविषयकः-यया शुक्तिरि- यमिति शुक्तित्वज्ञानम्, निर्विशेषप्रझयादे तु न सम्मान पायज्ञानं भवेत् । .

·श्रीभाष्यसमालोचनम् तथाच "तत्त्वमसी"ति नैश्योपदेशः, इति न तदन्यथानुपपत्याप्यनिर्व- चनीयाज्ञानसिद्धिरिति-मन्यन्ते ।। तदिदं न क्षोदक्षक्षम् । तथाहि-तत्त्वंपदे हिन सविशेष- ब्रह्मपरे; "सदेव सौम्येमन आसीत्" इत्याद्युपक्रमोपसंहारा- दितात्पर्यग्राहकप्रमाणैस्सर्वविशेषपरित्यागेनाधिष्ठानचैतन्यमानादि- देविवक्षाया अवगमे श्रीभाष्योक्तरीत्या विशेषणं विशेष्य- वस्तुनि यथान्वयाहम् , तथाऽन्वितस्य तस्यापरित्यागरूपविपक्षाया विशेपेष्वभावात् । न यत्र विशेषाणां तात्पर्याविपयाणामन्वयार्हता नाम । प्रकृतार्थविवक्षा हि वाक्यानां सार्थकतानामा प्रकृतंच पूर्वोक्त- विषया यदा निर्विशेषमेव, तहिं सविशेपब्रह्माभिधायित्वं श्री- भाष्यदिशा कथं तत्त्वंपदयोः । एतेन-प्रकृतसकारप्रहाणे प्रति- सन्यानानहस्प वस्तुनः प्रकृतत्वमेव नास्ति तच्छब्दस्य वस्तुमात्र- परत्वं लाक्षणिकं स्यादित्यादि-व्याख्यातम् ; इष्टत्वात् , सर्वेपा- माकाराणां प्रकृतत्वाभावाचा नह्यन्यथासामानाधिकरण्यं निरुह्येत। नहि सर्वज्ञं किञ्चिज्ञमिति सामानाधिकरण्यव्ययदेशः कुत्राति दृष्ट- चरः। अविरुद्ध विशेषणवाचकानामेव पदानां सचिशेपपराणां सामानाधिकरण्यम्, न तु विरुद्ध विशेषणवतामपि, कारणाकारण हि कार्याणां कारणाभेदः, 'रुचकं सुवर्णमित्यादिव्यपदेशात्, सूक्ष्म- चिदतोस्तु ब्रह्माकार्यत्वादून सद्वारकाभेदविवक्षेति सदारकतया विरोधोऽपि दुप्परिहरः, इति प्रकारदयावस्थितैकार्थयोधकत्वरूपं सामानाधिकरपयं नात्र संभवति। तत्र हि प्रशारदयावस्थितप्रकार्य- फ्यपरत्वम्, यत्र प्रकारदयमपि फारणगतावस्थाविशेपो भवति । न घात्र किश्चिज्ज्ञत्व-सर्वज्ञत्वादिकं कारणस्यैव पिण्डत्व-घटत्वाविदच- स्थाविशेषः । तथाच कार्य-कारणभावं विना न प्रकारदयविशिष्ट्य. कार्यक्यं भवतीति "तत्त्वमसी" तिन प्रकारदयविशिष्टयकारिपरम्, ·। २१८ श्रीभाप्यसमालोचनम् प्रकारद्वयस्यापि ब्रह्माकार्यत्वात्, इत्यगत्या चिदचितोरपि ब्रह्म- कार्यत्वे स्वीक्रियमाणे "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति कारणमात्रसत्यत्वयोधने जीवाचितोरुभयोरपि मिथ्यात्वेन प्रकारद्वयपरित्यागेन प्रकारिस्वरूपमानपरत्वेनैव सामो- नाधिकरण्यं निर्वहणीयम्, "तदेक्षते" त्यादिप्रस्तुतं सविशेपत्यम् - "एकमेवाद्वितीयमि" ति निषेधापेक्षितत्वाद् निषेधार्थमेव, इति न तत्र मुख्यं तात्पर्यम् ; सन्दशन्यायात । सति चैवं सर्वज्ञादिश्रुति- प्रामाण्यमपि निर्विशेषयोधपर्यवसानेनैव, नान्यथा, इति सवि- शेपश्रुतीनामपि निर्विशेषवाद एवं प्रामाण्यम् , नान्यत्र ॥ एतेन-एक विज्ञानेन • सर्वविज्ञानप्रतिज्ञापि-व्याख्याता; अनेन हि कारणस्वरूपेऽधिष्ठाने यथार्थतया ज्ञाते सर्वकार्यज्ञानमपि मिथ्यात्वेन ज्ञातं भवति, सत्यत्वेन च कारणमिति सर्वविज्ञान- प्रक्रिया विवक्ष्यते । कारणविज्ञाने ज्ञातव्यमपरं नावशिष्यत इति तु फलितार्थः । नचान 'मिथ्यात्वेने त्यध्याहारदोपा; "वाचारम्भणं चिकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्पमि"ति श्रुत्यैव तदर्थयोधनात् । न धन्यथा प्रतिप्रकरणं कारणमात्रसत्यत्वव्यवस्थापनं सार्थकं भवति । यथाच वाचारम्भणभुतिरदैतमत एच खरसा, न मतान्तरे, तथा पूर्व विशदीकृतम्, इति "तदक्षते" त्यतः पूर्वतन उपकमोऽयैतवादस्यैव ययनुगुणा, “तत्त्वमसीति" सामानाधिकरण्येनोपसहारच, तहिं संदंशन्यायेन "तदेक्षते त्यादीनामपि तदनुगुणं योजनमेय सांप्रतम् ।। एतेन-"तदक्षत बहु स्यां मजायेय" इत्युपक्रमविरोधः, एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानं च न घटत इत्यादि-परास्तम् ॥ सत्यं श्रीभाष्यमते कारणे सर्वमन्तर्गतम् ; चिदचिद्ब्रह्मणां प्रपाणामेय पदार्थत्वात् , तथापि चिदचिदन्यष्टीना कारणेऽनन्तर्भा- पात् कथं कारणज्ञानेन घटादीनां कार्याणामपि ज्ञानम् ? यदि कार्य- कारणपोरक्शन्पत्वात्, तीदं विचारणीयम्-किमिदमेकद्रव्य- " ·श्रीभाष्यसमालोचनम् ३१६ त्वम्-किं मृदयव्यतिरेकेण घटाभावः, जत मृद्रूपेण कारणाकारेण प्रकार्यशेनैक्यमिति ? द्वितीये प्रकारांशानां कारणगतानां परस्पर भेदस्य खरूपेण स्वीकारेण प्रकारप्रकारिणोरपि परस्परभेदस्य स्वीका- रेण, कारणस्वरूपनिष्ठभेदतात्त्विकताया एव निषेधस्य स्वीकारेण च चिदचिवस्थाविशेषाणां व्यष्टिरूपब्रह्मप्रकारत्वाभावेन कारणब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं दुरुपपादम् । आये त्वदैतमतप्रवेशः; ब्रह्मव्यतिरेकेण प्रपश्चाभावस्वीकारात् । विवर्तोपादानतावादिनोऽपि सदात्मना घटादीनामेकदव्यत्वमेव मन्यन्ते । “कार्यात्मनातुनानात्व- समभेदः कारणात्मना। हेमात्मना .यथा भेदः कुण्डलायत्मना भिदा ।" इति हि तदीयोऽपि राद्धान्तः । इयान् विशेष:-यत् कार्यात्मना भेदोऽतात्विक इति कारणस्वरूपानन्तर्गमो यद्यविज्ञानप्रयोजकः, तर्हि घटादीनामपि स्वरूपतो ब्रह्मणि कारणेऽनन्तर्गमादविज्ञानमेव स्यात् ।कारणरूपेण ज्ञानं तु सद्रूपेण ब्रह्मज्ञानेन घटादीनामद्वैतवा-' देऽपि समानमेव । इयान् विशेष:-यद्वैतमते साक्षाद् ब्रह्मणः सर्वविवर्तोपादानतावीकाराद् ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञानं 'सुलभम् श्रीभाष्यमते तु साक्षाद् ब्रह्मपणः प्रकार्यशस्य कारणत्वास्वीकाराद् ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं दुर्लभम् ॥ परमार्थतस्तु-प्रकारभूतयोश्चिदचितोब्रह्माकार्यत्वात् श्री- भाष्यमते ब्रह्मणा चिदचितोरेकद्रव्यत्वं कारणरूपेणापि नास्तीति कथमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानम् ? यदि शरीर-शरीरिभावेन ? तर्हि नेदं प्रकरणमनुकूलम् ; न यत्र शरीर-शरीरभावः, तेनैकद्रव्यत्वं वा प्रतिपादितम्, "मृत्तिकेत्येव सत्यमितिकारणेनैव खल्वेकदव्यत्वं प्रतिपादितम् । ततश्च तदनन्यत्वरूपमेवैकद्रव्यत्वमन विवक्षणीयम् , नतु तदन्यत्वघटितमपि। अधिकं च तदनन्यत्वाधिकरणमस्तावेषु व्यक्तम्, इति कथमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं श्रीभाप्यमते घदेत ? "तत्वमसी"तिवाक्ये प्रत्ययेऽपि लक्षणा तु तात्पर्यनिर्वा- ·औभाष्यसमालोचनम् । हार्थमेव स्वीक्रियते, इति गङ्गायां घोष इत्यादाविव लक्षणोऽपि तत्मामाण्यस्यैव साधनम्, इति भूषणमेव, नतु दूपणम् । दृष्टान्ते हि-"इदं रजतम्" इत्यादौ पापायां सामानाधिकरण्यस्थलेऽधि. ष्ठानलक्षणा निवृत्तिलक्षणा च पदयेऽपि, इति तत्सामान्यात् "तत्त्वमसी'त्यादावपि लक्षणायामपि न घेदान्तानां मुख्यार्थत्व- हानिः । तात्पर्यविषयार्थयोधकत्वं हि मुख्यार्थत्वम् , नतु शक्यार्थ- त्वम् । इयमेव हि गतिः सर्वत्र बाधायां सामानाधिकरण्यस्थले । तत्र यथा “नेदं रजत मि"ति प्रमाणान्तरेण पाधः, एवमत्रापि- "एकमेवाद्वितीयम्' "नेह नानास्ति किञ्चन" इत्यादिप्रमाणान्तरेण: बाधः। इयान विशेषः-रजतवायः शुक्तित्वादिधर्मविषयः, शुक्तित्वाज्ञानस्यैव-पल्लवाज्ञानपदवाच्यस्य तदुपादानत्वात् , प्रकृते तु ब्रह्मखरूपाज्ञानस्यैव प्रपश्चविभ्रमोपादानत्वाद् मूलाज्ञानविषय- • ब्रह्मवरूपज्ञानमेव याधज्ञानम् । न हि अधिष्ठानातिरिक्तधर्मविषय- ज्ञानमेव पाधज्ञानं नाम । धर्मविषयत्वं तु धर्माज्ञाननिवृत्त्यभिमाय- "मेव'। तच्च धर्माज्ञानस्यैव निमित्ततास्थले; अन्यथा प्रपञ्चाध्या- सोऽपि तूलाज्ञानहेतुकः स्यादिति खलु मूलाज्ञानकार्यत्वम् , निर्वि- शेषग्रह्मज्ञानयाध्यत्वं च प्रपश्चस्य स्वीक्रियते, इत्यगत्या "तत्त्वमसी" त्यैक्योपदेश इत्येव स्वीकर्तव्यम् ॥ - एतेन-अधिष्ठानं तु प्राक्तिरोहितस्वरूपमेव तत्पदेनोपस्याप्यत इति न युक्तम् ; मागधिष्ठानाप्रकाशे तदाश्रयभ्रम-बाधयोरसम्भवात् , भ्रमाअयमधिष्ठान हि भ्रमविरोधीति तत्प्रकाशे सुतरां तदाप्रयभ्रमवाधा- सम्भवाय, इत्यधिष्ठानातिरफिपारमार्थिकधर्म-तत्तिरोधानानभ्युपगमे प्रान्ति-याधी दुरुपपादो, इत्यधिष्ठानस्वरूपमानोपदेशेन भ्रमवाघो न सम्भवदुषिकः; स्वरूपस्य स्वप्रकाशस्य सदा प्रकाशमानत्वेन तदुपदे- शपैयथ्यादित्यादिश्रीभाष्योतिरपि-परास्ता; अनुपोपालम्भनत्वात् , भायानयशोधाय ।।

·भाभाष्यसमालोचनम् तथाहिने ह्यद्वै तिनः चैतन्यमात्रमज्ञानविरोधीति मन्यन्ते, किन्तु वृत्युपहितं चैतन्यमेव; स्वोपहितान्याविषयकत्वे सति स्वोप- हितविषयकत्वं हि ज्ञानाज्ञानयोः समानविषयकत्वं नाम, इति प्रागधिष्ठानस्य प्रकाशवत् तस्याप्रकाशोऽपि वर्तते, इत्यदैतमते भ्रम-याधौ न दुरुपपादौ; अखण्डात्मनाऽज्ञाने भ्रमः, अखण्डात्मा- ज्ञाने बाघ इति हि तदीया व्यवस्था । तच्चाधिष्ठान सविशेपमेवेति नायं नियमः, यतो धर्मिस्वरूपाज्ञानेनापि श्रुतिप्रामाण्याद् भ्रामाङ्गीकारो न दोपाय। भ्रमावस्थायां हि स्वरूपं खण्डात्मना भासते, बाधावसरे “त्वखण्डात्मनेति नोप- देशवैर्यमपि , इत्यभेदे याधायां वा सामानाधिकरण्यमेव तत्त्वमस्या- दिवाक्यस्थले, इतितदन्यथाऽनुपपत्तिरप्यनिर्वचीयेऽज्ञाने प्रमाणमेव ॥ एतेन-जीवशरीरकजगत्कारणब्रह्मपरत्वे मुख्यवृत्तं पद्वयम्; प्रका- ,रद्वयविशिष्टैकवस्तुबोधकत्वात् । अनेन च-निरस्तनिसिलदोषस्य समस्तकल्याणगुणात्मकस्य च ब्रह्मणो. जीवान्तामित्वमप्येश्वर्यमपरं प्रतिपादितं भवति, उपक्रमानुकूलता च, एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रति-* ज्ञोपपत्तिश्च ; सूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरस्यैव ब्रह्मणः स्थूलचिदचिद्वस्तु- शरीरत्वेन कार्यत्वात् । "तत्त्वमसी"तिवाक्ये तु नोद्देश्य-विधेयभावः; "ऐतदात्म्यमिदं सर्वमि"त्यनेन प्राप्तत्वेन ज्ञातार्योपसंहाररूपत्वेन तत्रो- द्देश्य-विधेयभावाभावात् । ऐतदात्म्यं च सर्वस्य चेतनाचेतनवर्गस्यतच्छ- रीरत्वेनैव । अत एव-"सन्मूलास्सौम्येमाः सर्वाः प्रजा: सदायतनाः सत्यतिष्ठाः" "सवं सल्विदं ब्रह्म" "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्" "य आत्मनि तिष्ठन्। "अनेन जीवनात्मनाउनुप्रविश्य नामरूपे व्याकर- पाणि" इत्यादिश्रुतयोऽपि शरीर-शरीरिभानप्रतिपादनपरा उपपयन्ते । सस्माद् प्रान्यतिरिकस्य कृत्स्नस्य तच्छरीरकत्येनैव वस्तुत्वान् तस्य प्रतिपादकोऽपि शब्दस्तत्पर्यन्तमेव स्वार्थमभित्ते, इति "तत्त्वमसी"ति सामानाधिकरण्यमपि जीवशरीरकः परमात्माऽस्तीनि "ऐतदात्म्यम्" इति प्रस्तुतमर्वतादात्म्योपसंहारपरमेवेति श्रीमायोफिरपि- स्यावा; दचोत्तरत्वान् ॥

·. २२३ श्रीभाष्यसमालोचनम् नहि "तत्त्वमसी"ति सामानाधिकरण्यं शरीर-शरीरिभाव- विवक्षायां मुख्यवृत्तं भवति; शरीरवाचकानां पदानां शरीरपर्यन्तत्व- स्यालोकसिद्धत्वात् । नहि कोऽप्यपरो दार्शनिको लौकिका: कोश- फर्तारो वा पक्षमिमं स्वोकर्वन्ति यत् पृथिव्यदिशब्दानां पृथि- व्यादिपु गौणत्वमेव,नतु मुख्यत्वमिति । “देवदत्तो जानाती"त्यादी देवदत्तादिपदानां तदात्मपरत्वं गौणमेव,नतु मुख्यमिति प्रपञ्चसत्य- त्ववादिनः सर्वेऽपि । अद्वैतिनस्तु रजत इदंशब्दप्रयोगवत् भ्रान्त्यैव तस्य तत्र प्रवृत्तिरिति । मुख्यं शरीरिणि शरीरपदमिति स्वगोष्ठी- मात्रघण्टाघोपा,सतो न "तत्त्वमसी"ति शरीर-शरीरिभावेन तादात्म्यपरम्: व्यर्थत्वात् ॥ . “ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिति सर्वतादात्म्येन प्रस्तुते 'ब्रह्मणि जीवमात्रतादात्म्येनोपसंहारेण किं वाऽपरमैश्वर्य नूतनं प्रकाशित भवति ? इति-समस्तकल्याणगुणस्य ब्रह्मणो जीवान्तर्यामित्व- मप्यपरमैश्वर्य प्रतिपादितं भवतीति रिक्तमिदं वचः। अद्वैतमते तु-"ऐतदात्म्यमिदं सर्वमि'ति प्रस्तुतचैतन्यस्वरूपमात्रपारमार्थिक- ताभिप्रायेण, नतु उत्पतदितरसत्यत्वाभिप्रायेण । तस्याज्ञानदशायां सर्वतादात्म्यं प्रतीयमानं याचानियन्धनमेवेति निरूपणार्थ "तत्त्व- मसी"ति वाक्यमिति न पृथक् "तत्त्वमसी"ति वितथम् । अत एव--- "तत्त्वमसी" त्यसिप योगेण जीवस्योद्देश्यत्वमवगम्यमानमुपपद्यते, येन जीवगतचैतन्यांशमात्रेण ब्रह्मगतचैतन्यांशमात्रमादायैक्यो- पदेशोऽयं पर्यवस्पति, मतान्तरे तु-पत्र नोद्देश्य-विधेयभावः तत्र न केवलमसिपदपयोगो नोपपद्यत, किन्तु पूर्वोक्तरीत्या-जीवान्तर्या- मित्वमात्रस्य विशेपेणोपसंहारवैयर्यमपि समापततिान फेवलमि- पत-किन्तु सार्वात्म्येनोपक्रमः,जीवात्मत्वेनोपसंहारः, इत्युपक्रमो. पसंहारवैरुप्पमपि । अदैतमते तु तत्वंपदयाच्यार्थेन तत्तदुपाध्युपहि- तेन तादात्म्येनोपफमः, उपाधिपरित्यागेन चैतन्यांशमात्रेण तेनैव " ·'श्रीभाष्यसमालोचनम् २२३ तादात्म्येनोपसंहारः, इति भ्रान्तिप्रसक्तोपाधि-तदुपहितरूपयाधेनो- पसंहारात् प्राथमिकं सार्यात्म्यं वाधायामेवेति व्यवस्थाप्यते ॥ एतेन-"ऐतदात्म्पमिदं सर्वमिति प्राप्तार्थत्वात् "तत्त्व- मसी'त्यत्र नोद्देश्य-विधेयभाव इति-परास्तम्: चैतन्यमात्रैक्यस्य तवचतिरेकेणेतराभावरूपस्य "तत्त्वमसी"ति वाक्यं विनाऽज्ञात- त्वेनाज्ञातार्थत्वात्, अन्यथा "इदं रजतम्" इति सामानाधिक- रण्यज्ञानज्ञातस्यैव "इयं शुक्तिरि"त्यनेनापि ज्ञातत्वात् पाधकज्ञान- वैयर्थं समापद्यत । तथाच-"इदं रजतम् इयं शुक्तिः" इति वाक्यदयस्योपकमोपसंहाररूपस्येव नात्र वैयर्थ्यशङ्का साथसरा । "सन्मूला: सौम्येमाः" इत्यपि सदात्मना ज्ञातेने तदात्म्योपदेशंपरा श्रुती रूपान्तरेणाज्ञानदशायामेवेतरसत्वेनेतंरेणं तादात्म्योपदेश इति सूचयन्त्यदैतमतमेव पोपयति, यतान्तरे तु शरीरिमूलत्वा- दिकमेव निर्देष्टव्यं स्यात् । अधिकमन्यत्र व्यक्तम् । सर्वान्तर्यामित्व: ह्यविष्ठान विधया निर्विशेषब्रह्मणोऽपि नियायकत्वेन सगुणब्रह्म ' णोऽपि वाऽयै तिनोऽपि स्वीकुर्वन्त्येव, इति सर्वान्तर्यामित्वोपदेशा दिकमद्वैतवादस्यापि न प्रतिकूलम् ।। एतेन-"अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्ये"ति श्रुतिरपि- व्याख्याता; अत्र हि जीव एव परमामनः स्वरूपमित्येव बोध्यते, नतु जीवस्यात्मा परमात्मेति;अन्यथाऽऽत्मपवैयापत्तः । एतेन- "अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्यरकरवाणि" इति.सर्वस्य वस्तुनः परमात्मपर्यन्तस्यैव नामरूपभाक्त्वमुक्तमिति-प्रत्युक्तम् । जीवपदचैयर्थ्यापातात ॥ तथाच ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य तदर्थतिरेकेणावस्तुताभि- प्रायेणैव-"ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्" "सर्वं खल्विदं ब्रह्म"इत्यादीनां प्रवृत्तः प्रकारदयस्यैवाभावे महावक्यमवृत्तिरिति पापितमेव, इति. - .

·२२४ श्रीभाष्यसमालोचनम् "तत्त्वमसी"त्यैक्योपदेशानुपपत्तिरपि भावाभावविलक्षणेऽनिर्वच. नीयेऽज्ञाने प्रमाणमेव ॥ अत एव-"ज्योतीपि विष्णुरिति" ब्रह्मकमेव तत्वमिति प्रतिज्ञा-"ज्ञानस्वरूपो भगवान् यतोऽसौ।"इति शैलाब्धिधरा- दिभेदभिन्नस्य जगतो ज्ञानकरूपब्रह्माज्ञानविजृम्भितत्वमभिधाय- “यदा तु. शुद्धं निजरूपि" इति ज्ञानस्वरूपस्यैव ब्रह्मणः स्वस्व- रूपावस्थितिवेलायां वस्तुभेदाभावदर्शनेनाज्ञानविजृम्भितत्वमेवं... स्थिरीकृत्य-"वत्वस्ति किम्" "मही घटत्वं घटतः कपालिका" इति श्लोकदयेन जगदुपलब्धिप्रकारेणापि वस्तुभेदानामसत्यत्वमुप- पाद्य, "तस्माद् न विज्ञानमृतेऽस्ति किश्चित्" इति प्रतिज्ञातं ब्रह्म- व्यतिरिक्तस्थासत्यंत्वमुपसंहृत्य,..."विज्ञानमेकम्" इति विज्ञान- स्वरूपे ब्रह्मणि भेदर्शननिमित्ताज्ञानमूलं निजकमैवेति स्फुटी- कृत्य,-"ज्ञानं विशुद्धम्" इति ज्ञानस्वरूपस्य ब्रह्मणः स्वरूपं संशोध्य च..."सद्भाव एवं भवतो मयोक्तः" इति ज्ञानस्वरूपस्य ब्रह्मणएव सत्यत्वम्, नान्यस्य, अन्यस्य चासत्यत्वमेव, तस्य भुवनादेः सत्यत्वं व्यावहारिकमिति तत्त्वमुपदिष्टं विष्णुपुराणे । इदं च श्रोभाष्यमते यत्र प्रपञ्चस्य सत्पत्वम्, तत्र नोपपद्यते, इति तदुपपत्यर्थमप्यनिर्व- चनीयमज्ञानं स्वीकर्तव्यम्, इतीतिहास-पुराणयोरपि भावरूपेऽज्ञाने प्रामाण्यमनपोहमेव ।। अत्र हि भुवनकुशस्य विस्तीर्णखरूपमुक्त्वा पूर्वमनुक्तं मिथ्यात्वं नामरूपान्तरं संक्षेपतः श्रूयतामित्यारभ्याभिधीयते- ज्योतीपि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुगिरयो दिशश्च । नयः समुद्राव्य स एव सर्वो यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य । ज्ञानस्वरूपो भगवान् यतोऽसावशेषमूर्ति तु वस्तुभूतः । सतो हि शैलाब्धघरादिमेदात् जानीहि विज्ञानविजृम्भितानि ॥” इति ।

·थीभाष्यसमालोचनम् अयमर्थ:-ज्योतिरादयोऽपि तत एव जातास्ततोऽभिन्ना एव। 'यदस्ति नास्तीति वर्तमानमतीतं भावरूपमभावरूपं च प्रतीयमानं विवक्ष्यते । तत्राखण्डस्य विष्णोविरुद्धानेकरूपत्वं नानात्वस्य कल्पितत्वादिति निरूपणार्थम्-'ज्ञानस्वरूपे'तिश्लोकः । अत्रायं परमात्मा वस्तुगत्या नाशेपमूर्तिः, यतस्तत्र ज्ञेयप्रपश्चः सर्वोऽप्यध्यस्त इति निरूपणार्थम्-"अशेपमूर्ति तु वस्तुभूतः" इति, यतोऽसौ प्रपश्चो विज्ञानस्य परमात्मन एव विजृम्भितम् , 'विवर्तरूप इति यावत्, इति निरूप्यते-"भेदान् विजानीहि विज्ञानविजृम्भितानी"ति ॥ एतेन चिदचिन्मिश्रे जगति वाड्मनसागोचरस्वसंवेद्यस्वरूपभेदो ज्ञानेकाकारतयाऽस्पृष्टप्राकृतमेदोऽविनाशित्वेनास्तिपद्वाच्यः, अचिदं.. शस्तु चिदंशकर्मनिमित्तपरिणामभेदो विनाशीति नास्तिशब्दाभिधेयः, उभयं तु परमझभूतवासुदेवशरीरतया तदात्मकमित्येतद्रूपं संक्षेपेणात्राभि- हितम् । तथाहि-"यदम्बु वैष्णवः कायस्ततो विन वसुन्धरा कारा समुद्भूता पर्वताब्ध्यादिसंयुता।" इत्यम्बुनो विष्णोः शरीरत्वना म्बुपरिणामभूतं ब्रह्माण्डमपि विष्णोः कायः, तस्य च विष्णुरात्मेति सकलश्रुतिगवतादात्म्योपदेशोपबृंहणरूपस्य सामानाधिकरण्यस्य "ज्यो- तीपि विष्णुरि"त्यारभ्य वक्ष्यमाणस्य शरीरात्मभाव एव निवन्धन- मित्याह; यतोऽस्मिन् शास्त्रे पूर्वमप्येतदसकदुक्तम्---"तानि सर्वाणि तद्वपुः" "तत्सर्व वै हरेस्तनुः" "स एव सर्वभूतात्मा विश्वरूपो यतोऽ- व्ययः।" इति । तदिदं शरीरात्मभावायत्तं तादात्म्यं सामानाधिकरण्येन व्यपदिश्यते-"ज्योतीपि विष्णुरिति । अत्रास्त्यात्कं जगत् चेतन- वर्गः; अविनाशित्वात् , ज्ञानवरूपत्वाच ; परात्मवत् , नास्त्यात्मकं तु जगद् अचेतनवर्गः, अज्ञानरूपत्वात् , कर्मनिमित्तत्वाच । तथाच देवा- थाकारमेदाचिद्वर्गाणां कर्मनिमित्तत्वेन कर्मनाशे नाशाद नास्तिशब्द- वाच्योऽचिद्वर्गः, चेतनवर्गस्तु स्वतःसिद्धज्ञानेकाकारत्वेनाविनाशित्वे. नास्तिशब्दवाच्यः। न फेवलं विनाशित्वेन फर्मनिमित्तत्वेन चाचेतन- वर्गस्य नास्तिशब्दवाच्यत्वम, किन्तु प्रतिक्षणमन्यथाभावेन कादा- . २६ ·२२६ श्रीभान्यसमालोचनम् चित्कावस्थायोगादपीति निरूपयितुम्-"वस्त्वस्ति किम्" इति । तदर्य निष्कर्षः--आदि-मध्य-पर्यन्तहीनः सततेकरूपोऽस्तिशब्दवाच्यः, न तस्य पदाचिदपि नास्तिशब्दवाच्यत्वम् , तद्विपरीतस्तु नास्तिशब्दाभिधेयः । तदेवदाह-"मही घटत्वमिति श्रीभाप्योक्तिरपि-परास्ता ।। सत्यमचिनाइयेवास्तिशब्दवाच्यम् , विनाश्येव तु नास्ति- शब्दवाच्यम् ; इदमेव तु विप्रतिपन्नम्-ब्रह्मव्यतिरिक्तं किमपि न नम्वरमिति। "अतोऽन्यदातमिति हि ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्व- स्थार्तत्वं ब्रवीति । "अविनाशी चा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा । मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवती"ति भवती"ति आत्मनोऽप्योपाधिकमनित्यत्वं स्वरूपतश्चैतन्यमात्ररूपेण नित्यत्वमिति प्रतिपाद्यपदार्थोऽना- स्मैवेति गमयति । विष्णुपुराणेऽपि द्वितीयांशे--त्रयोदशाध्याय उत्तरत्र- यत्त्वेतद् भवता प्रोक्तं कोऽइमित्येतदात्मनः । वक्तुं न वक्यते श्रोतुं तन्मयेच्छा प्रवर्तते ।। योऽस्ति सोऽहमिति प्रझन् कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येप न दोपाय शब्दोऽहमिति यो द्विज ।। प्रादाण उवाच--- शब्दोऽहमिति दोपाय, नात्मन्येप तथैव च । अनात्मन्यत्मविज्ञानं शब्दोका भ्रान्तिलक्षणः । इति विशदीकृतमिदम् । सति चैवम्-अस्तिपद्वाच्यस्य चैतन्यस्वरूपान्तस्याविनइवरस्य स्वस्यैव स्वकार्यत्वेन तादात्म्यवर्णना- संभवांत-अत्र,प्रकरणेऽस्तिपदेन वर्तमान भावरूपं वा नास्तिपदेना- तीतमभावरूपं वा ग्रहोलव्यमित्येव युक्तम् । तथाच ब्रह्मव्यतिरि- तसर्यतादात्म्यमत्र विवश्यते, इत्यत्र तु न विप्रतिपत्तिः। न बचेतनवर्गः सर्वोऽपि चिनश्वर इति श्रीभाष्यकारा अपि मन्यन्ते, सूक्ष्माचितोऽचिनश्वरत्वात्, नवा कार्य-कारणयोरिव शरीर-शरीरि- भावेन तादात्म्यम् ; सूक्ष्मचिचियामपि ब्रह्मणःशरीर-शरीरि- ·श्रीमाष्यसमालोचनम् २२७ भावखीकारात्, इति. व्यर्थ शरीर-शरीरिभावविवक्षामकरणेऽस्ति- नास्तिपदाभ्यामेव चिदचिच्छरीरोपक्षेपणम् ।। एतेन-“यदम्बु वैष्णवः कायस्ततो विप्र बसुन्धरा' इत्य- चेतनवर्गाणामेव कार्यत्वमुपक्षिप्य-"ज्योतीपि विष्णुः" इति तादात्म्योपदेश उपपद्यते, इत्यचेतनवर्गाणामेवोपक्रमे तादात्म्योपदेशः सामानाधिकरण्येन सूचयति, शरीरत्वमपि नियम्यत्वमात्रेण कार्यभावमहतामेवाचेतनवर्गाणामेव विवक्ष्यते, न चेतनस्येति। जीवानामपि शरीरत्वमचेतनान्त:करणसम्यन्याधीनमचेतनत्वांश गृहीत्वैव । नाहि कुवापि शरीरं चेतनं दृष्टमिति चैतन्याशशरीर- ताविवक्षायां न श्रुतेरपि तात्पर्यम् । अतोऽस्तिनास्तिपदाभ्यां कार्य- कोटावचेतनवर्ग एव भावाभावादिरूपमेव विवक्ष्यत इत्यकामेनापि स्वीकर्तव्यम् । सति चैवं परमात्मविवर्ततानिवन्धनमेव सामानाधि- करण्यम् । व्यक्तं चाकाशादीनामपि :तदधिष्ठानात्मस्वरूपेणैव वा. वाद्युपादानत्वम्, न त्वाकाशभावेनेत्यादि ब्रह्ममीमांसायाम् । अधिकमानन्दमयाधिकरणमस्तावे व्यक्तीकरिष्यते, इति अशेष- मूर्तिनतु वस्तुभूतः" इत्युपसंहारोऽप्यत एवोपपद्यते । अत्रे प्रक- रणे-“वस्त्यस्ति किं कुत्रचिदादि-मध्य-पर्यन्तहीनं सततैकरूपम् ।" इति श्लोकेनाधाराधेयभावयोग्यं किमपि वस्तु नास्ति, इति.योधने- नाधिष्ठानव्यतिरिक्तं सर्वमादि-मध्यान्तान्यतमयोग्येवेति सूचनाद् जीवराशिरपि मिश्यैवेति ज्ञाप्यते, इति कथं चेतनवर्ग:सर्वोऽप्यधिना- शित्वादस्तिपदार्थ इति कल्पनाया अवसरः । अत एव-"मही घट- स्वमि"त्युत्तरइलोकेन मधादिष्वपि विज्ञानांशस्याधिष्ठानतापन्नस्य सत्यत्वमुपाद्यते। श्रीभाष्यमते तु-मद्यादिपु विज्ञानांशस्यैवा- प्रसक्तस्तदुपपादनमसङ्गतं स्यात् । अतः-"अस्तिच नास्ति च सर्व- मित्यचेतनवर्गकलापस्य ग्रहणम्, न चेतनवर्गस्यापि। अत एव:- "ज्ञानस्वरूपो भगवान्" इत्युत्तरश्लोके भगवच्छन्दप्रयोग उपपद्यते । . .

·२२८ श्रीभाष्यसमालोचनम् अनेन तु ज्ञाप्यते मधाधनुगतं जीवेश्वराधनुगतंघाचैतन्यमानं भग- वान् , नतु तदतिरेकेण भगवत्स्वरूपं नामेति तस्यैवाज्ञानावस्थायां विवर्तः प्रपञ्चो नामेति । श्रीभाष्यमते तु-विज्ञानरूपत्वेन भगवत उल्लेखोऽत्र वितथ एव । यदि शरीरित्ववोधनार्थम्, तर्हि किमिदं पारमार्थिक मन्यते ? उतावस्तुभूतमिति । आये "नतु पस्तुभूतः" इति वाक्यशेपविरोधः, दितीये त्वायातं मार्गेण ; अद्वैतमतप्रवे- शात् । सर्वथा तु-चेतनाचेतनवर्गशरीर-शरीरिभावव्यवस्थापनार्थ न-"ज्योतीपि विष्णुरि" ति प्रकरणम्, किन्तु ब्रह्मव्यतिरेकेण तस्यावस्तुत्यव्यवस्थापनार्थमेव ।। एतेन-"सद्भाव एवं भवतो मयोक्तः" इत्युपसंहारोऽपि- व्याख्यातः । अयं हि श्लोक:-"एवं सदैकः परमं परेशः स वासु- देवो न यतोऽन्यदस्ति।", इत्यदितीयपरमात्मव्यतिरेकेणेतरनिपे- धानन्तरं प्रवृत्तः-प्रपञ्चस्य सर्वस्य सद्भावोऽपि पाधायां सामाना- धिकरण्यनियन्धन एव,न शरोर-शरीरिभावनिवन्धन इति ज्ञापयति। अत एव-"ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत् । एतत्तु यत् संव्यवहारभूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाभिंतं ते॥” इति ज्ञानमात्रं सत्यमन्यद- सत्यमिति परमोपसंहार उपपद्यते॥ यत्तुश्रीभाष्ये-अत्र 'सत्यमसत्यमिति 'यदस्ति नास्तीति प्रकान्तस्योपसंहार इति वर्णितम्, तत्र-“यस्ति नास्ती'त्यस्य तत्रोद्देश्यपरत्वात् ज्ञानं सत्यमतोऽन्यदसत्यमित्यत्र सत्या- सत्यंपदार्थयोविधेयपरत्वाच वैरूप्याद् नोभयोरुपकमोपसंहाररूप- त्वम् । तथाच व्यवहारमात्रोपयोगित्वं ज्ञानातिरिक्तस्य बोधयदिदं प्रकरणम्"चाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति" वाचारम्भणश्रुत्यर्थमेव संगृह्णाति । इयान विशेषः...सद्रूपेण कारण- मानं परामृश्य तन्मात्रसत्यत्वं तत्र प्रतिपादितम्, अन तु ज्ञान- रूपेण तत् परामृश्य तन्मात्रसत्यत्वं प्रतिपाद्यते, इति ज्ञानरूपत्वानु.

·श्रीभाष्यसमालोचनम् २२१ सन्धानेन विवर्तवाद एव वाचारम्भणश्रुतेरपि तात्पर्यमेवोपयति । ग्रामविवर्तानामखिलानामपि कार्याणां व्यवहारस्तुयावत्कर्मसम्यन्ध- मेव भवति, तदनन्तरं तु न व्यवहारोऽपीति तु फलितार्थः । इदमे- वाभिप्रेत्योक्तम् अविद्यावदिपयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि' सर्वाणि च विधि-प्रतिषेध-मोक्षपराणि शास्त्राणि" इति । तदेव विवृणोति"यज्ञः पशुरिति । एतेन-"यच्चैतद् भुवनगतं मयो- क्तम्" इत्यपि व्याख्यातम्। तदेवं निर्विशेषे परे ब्रह्मणि तदाश्रये सदसदनिर्वचनीये चाज्ञाने जगतस्तत्कल्पितत्वे थाऽनुगुणमेव सर्व- मिदं प्रकरणमिति व्याख्यातम् ; तादात्म्योपदेशादीनां स्पष्टमेव जगतो ज्ञानरूपब्रह्मव्यतिरेकेणाभावयोधकसन्दर्भादीनां चान्यथाऽनु- पपत्यभावात् ॥ एतेन-अत्र निर्विशेपे पर प्रमणि तदाश्रये सदसदनिर्व- चनीये चाज्ञाने जगतस्तत्कल्पितत्वे पाऽनुगुणं -किञ्चिदपि पदं न दृश्यत इति-परास्तम्, "अतोऽन्यदसत्यमि"ति ज्ञानेतरस्याज्ञा- नस्य स्पष्टमसत्यत्वरूपमिथ्यात्वप्रतिपादनात् , असत्यशब्दस्याचि. त्परत्वादिकल्पनायामुक्तपकरणातात्पर्यात् ।। एतेन-अत्र चाचिद्वस्तुनि नास्त्यसत्यशब्दौ न तुच्छत्व-मिथ्यात्वपरौ युक्ती, अपितु विनाशित्वपरौ। 'मही घटत्वमि'त्यत्र विनाशित्वमेव प्रतिपादितम्, नतु निष्प्रमाणकत्वम्, ज्ञानवाध्यत्वं वा; एफेनाकारेणेक- स्मिन् कालेऽनुभूतस्य कालान्तरे परिणामविशेपेणान्यथोपलब्ध्या नास्ति- त्वोपपादनात् । नहि कालान्तरेऽनुभूतस्य कालान्तरेऽभावो मिथ्यात्वं नाम । एतदुक्तं भवति-ज्ञानस्वरूपतयात्मवस्तु आदि-मध्य-पर्यन्तहीन सततैकरूपम्, इति स्वत एव सदाऽस्तिशब्दवाच्यम्, अचेतनं तु क्षेत्रज्ञभोग्यभूतं तत्कर्मानुगुणपरिणामि विनाशीति सर्वथा नास्त्यर्थ- गर्भम्, इति नास्त्यसत्यशब्दाभिधेयम् । यथोक्तम्- "यत्तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसम्भूतां सद्वस्तु-नम तुम किम् ॥"

·२३० श्रीभाष्यसमालोचनम् "अनाशी परमार्थच प्रारभ्युपगम्यताम् । तत्तु नास्ति न सन्देहो नाशिद्रव्योपपादितम् ।।" इति । अनेन शायने-देश-फालविशेषमम्यन्यापेझयाऽस्तित्व-नास्तित्वे-इति । नास्तित्वयोगिनि घस्तुनि फेपलास्तिपदयोध्यत्वमपरमार्थः, मात्मन एव हि फेलास्तिबुद्धियोध्यत्वमिति स एव परमार्य इति । अत एव- "विष्ण्वाधारं यया पैतत् प्रैलोक्यं समनस्थितम् । परमार्यश्च मे प्रोक्तो यथा शान प्रधानतः" इति मैत्रेयानुभापणमुपपद्यते इति "ज्योतीपि विष्णुरि"त्यादिसामा- नाधिकरण्यस्यात्मशरीरभाव एव नियन्धनमिति श्रीमाप्योक्तिः-- परास्ता; दत्तोत्तरत्वान् ।। नहि चर्य नास्तिपदेनाबाचितो मिथ्यात्वं वदामः, किन्तु ज्ञानव्यतिरिक्तस्यासत्यत्वयोधनेनैव । असत्यपदं हि मिथ्यापर्या- यत्वात् मिथ्यात्वपरत्वं न .जहाति। "मही घटत्वं घटतः कपा- लिके"त्यपि मधादीनामवस्तुत्वापरपर्यायं मिथ्यात्वमेव पोधयति । न पत्र प्रकरणे एकस्मिन् कालेऽनुभूतस्य कालान्तरेऽन्यथोपलव्ध्या नास्तिपदोध्यत्वं प्रतिपादितम् ॥ "यत्तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञागुपैति ।। परिणामादिसम्भूतां तद्वस्तु नृप तच किम् ।" इति वचनं तु वस्तुनः स्वप्रकाशस्य प्रमाणतन्त्रत्वम्, वेदा- तवासनाऽवासितान्तःकरणायगोचरत्वमेव च प्रतिपादयति, नतु नित्यापरोक्षाहमर्यादिचेतनवर्गवस्तुत्वमपि, येन चेतनाचेतनयोरे- वास्ति-नास्तिपदयोध्यत्वं विवक्षितं स्यात् । स्पष्टं हि- "पुमान् न 'देवो न नरो न पशुनच पादपः । शरीराकृतिभेदाश्च य एते कर्मयोनयः ।। वस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् । तथान्यच्च नृपेत्थं तु न सत् संकल्पनामयम् ॥" इति सर्वेषां चेतनाचेतनवर्गाणां न वस्तुत्वम्, किन्तु कल्प- नामयत्वमिति प्रतिपाद्यवायं श्लोकः प्रवृत्त:-“यत्तु कालान्तरेणा- -- ·1 श्रीभाष्यसमालोचनम् पी'ति । सति चैवमचिवस्तुमात्रस्य नास्तिपदयोध्यत्वमत्र वर्ण्यत इति कथमुपपद्येत १ अत एव- "तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत् । विज्ञान परमार्थो दि द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिनः ।।" इति विज्ञानातिरिक्तद्वितीयमावमिथ्यात्वमुत्तरत्र प्रतिपा- दितमुपपद्यते । अत्र चात्मन एव परमार्थत्वं योध्यते, इति नेदमदै- तिनामपि विप्रतिपन्नम् , को नामायमात्मा विष्णुपुराणप्रति- पायः किं श्रीभाष्यामिमतो मुख्याहमर्थ एव, उताहमादन्यदेव किञ्चिदिति तु नाविमतिपन्नम्। वक्तव्यं चात्र सर्वं पूर्वमेवोक्तं विष्णुपुराणवाक्यानुसारेणापि यदहमर्थोऽनात्मे तिः। “अनाशी. परमार्थश्च प्राज्ञैरभ्युपगम्यताम् । तत्तु नाशि न सन्देहो नाशिद्र- व्योपपादितम्" इति श्लोकस्तु कर्मफलानामपि परमार्थत्ववाद- निषेधपरमेव, नतु मुख्याहमर्थचेतनवर्गसत्यत्वप्रतिपादनपरम्, यतः "परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपात् श्रूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः । जन्म-वृद्धयादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः ।" इति सर्वगतमपरिच्छन्नमन्तःकरणाद्युपाधिविरहितं शुद्धं चैतन्यमेव परमार्थतया प्रतिपायते । एतेन "परमार्थश्च मे प्रोक्तो यथा ज्ञान प्रधानतः ।" इति मैत्रेयानुभाषणेनाप्येकवाक्यता व्याख्याता; यतः विषयोपरागहीनं विज्ञानं परमार्थो यथा, तथा व्याख्यातम् , इति योजनया ज्ञानमात्रपरमार्थतायामेव तात्पर्यमवगम्यते । सर्वथा तु "ज्योतीपि विष्णुरि"त्यादि सामानाधिकरण्यमधिष्ठानारोप्य- भावनिवन्धनमेव, नतु शरीर-शरीरिभावनिवन्धनमित्यनुभापणमेव मैत्रेयेण विवक्ष्यते । अत एव "विष्यवाधारं यथा चैतत् त्रैलोक्यं समवस्थितमि ति विष्ण्वधिष्ठानकत्वोक्तिरुपपद्यते। सर्व चेदम- निर्वचनीयाज्ञानवादं चिना न कथमप्युपपद्यते, इति पुराणेतिहास-.

·अत्र २३२ श्रीभाष्यसमालोचनम् योरपि भावरूपेऽनिर्वचनीयेऽज्ञाने भावाभावचिलक्षणे प्रामाण्यम- भ्युपगन्तव्यम् । अनिर्वचनीयत्वं त्वस्य ज्ञानयाध्यत्वानुपपत्त्यैवेति पूर्वमेवोपपादितम् । अत्र चार्थे-"तरति शोकमात्मवित्"विदान नामरूपाविमुक्तः "आत्मानं चेदिजानीयादयमस्मीति पूरुपः। किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत्"भियते हृदयग्रन्धि- श्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ।" इत्यादिश्रुतयः प्रमाणम् ॥ श्रीभाष्यकारा:-निर्विशेपनझविज्ञानादेवाविद्यानिवृत्ति वदन्ति श्रुतय इति वादो न प्रामाणिकः; "वेदहमेतं पुरुपं महान्तमादित्य- वर्ण तमसः परस्तात् । तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्या विद्य- तेऽयनाय "सर्वे निमेपा जशिरे विद्युतः पुरुपादधि"न तस्येशे कम्धन तस्य नाम महद्यशः"य.एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति" इति सविशेप- ग्रह्माज्ञानादेव मोक्षं प्रतिपादयन्ति बाध्येरन् । यथाच शोधकवाक्यान्यपि सविशेषपराण्येव, न निर्विशेषपराणि, तथोक्तमेव पूर्वमिति–वदन्ति ।। — अदै तिनस्तु मन्यन्ते-निविशेषज्ञानादेव मोक्षः; सविशेष- परत्वमेव सर्वेपावेदावावाक्यानामितिवादोन क्षोदक्षमः, तन्निवृत्त्य- नुपपत्त्या चानाद्यज्ञानमनिर्वचनीयमेव स्वीक्रियते इति । वक्तव्यं चात्र सर्वपूर्वमेव विशदमुपपादितम् ।सतिचैवम्-"तत्त्वमसी"ति सामानाधिकरण्यमप्यैक्योपदेशपरमेव ; न शरीर-शरीरिभावपरम्, शरीर-शीरीरिभावनिवन्धनतादात्म्यस्य लोकसिद्धत्वाभावेनालौकि- कत्वेन विना स्पष्टं प्रमाणं तदङ्गीकारासंभात् । लोके हि जाति- गुणयोरेय द्रव्येण तादात्म्यं दृष्टचरम्, द्रव्याणां तुकार्य-कारणभावनि- धन्धनमेव तद् दृष्टचरम्-यथा मृद्घटः,रुचकंसुवर्णमित्यादि अन्यथा तु द्रव्याणाम्-मत्त्वर्थीयप्रत्यपठरैव सामानाधिकरण्यम्-दण्डी कुण्डली पुरुपः इति। गौः, 'अश्वः' 'मनुष्यः देवः पुरुषः योपित्' 'पण्ड आत्मा' कर्मभिर्जातः इत्यादी मनुष्यादिशरीराणां नियमेना- त्मविशेषणतयाभानेऽपिकाल्पनिकमेव तादात्म्यं स्वोत्रियते, नलाक्ष- , ·श्रीभाज्यसमालोचनम् २३३ णिकं गौणं वा; गौण-मुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययात् । अध्यासनिव. न्धनं वाघायां सामानाधिकरण्यमपि तु मुख्यमेव; भिन्नप्रवृत्तिनि- मित्तकत्वे सत्येकार्थयोधकत्वं हि तत्राप्यविशिष्टमेव । "तत्त्वमसी" त्यादी लक्षणया चैतन्यमात्रविवक्षायामप्यभेदे सामानाधिकरण्य- मपि प्रवृत्तिनिमित्तभेदाविशेषाद् नामुख्यम् । तथाचात्मैकाश्रय- त्वेऽपि मनुष्यादिशरीराणां शरीरिणा तादात्म्यमध्यास नियन्धनमेव, नतु शरीर-शरीरिभावनियन्धनम् । अत एव-देहादिष्वात्ममत्ययो न गौणः, किन्तु मिथ्यैवेति भगवत्पादानां सिद्धान्तः। सति चैत्र द्रव्याणां परस्परतादात्म्ये कुत्रचन कार्य-कारणभावः, कुनचन शरीर- . शरीरिभावः, इत्यनेकप्रयोजककल्पनाऽऽपत्त्या गौरवमपि परिहतं भवति, अद्वैतमते तूपादानोपादेयभाव एक एव द्रव्ययोस्ता- दात्म्यमयोजक इति कल्पनाद् लाघवम् ॥ एतेन-जाति-गुणयोरिव द्रव्याणामपि शरीरभावेन विशेषणत्वेन 'गौरश्वो मनुष्यो देवो जातः पुरुषः कर्मभिः" इति सामानाधिकरण्य लोकवेदयोमुख्यमेव दृष्टचरम् । जाति-गुणयोरपि द्रव्यप्रकारत्वमेव 'खण्डो गौः' शुक्तो घटः' इति सामानाधिकरण्यनिवन्धनम्। ततश्च मनुष्य- त्वादिविशिष्टपिण्डानामप्यात्मना प्रकारतयैव पदार्थत्वात् 'मनुष्यः पुरुषः' इति सामानाधिकरण्यं सर्वत्रानुगतम्, इति प्रकारत्वमेव सामानाधिक- रण्यनिवन्धनम, न परस्परल्यावृत्ता जात्यादयः । कदाचिद् द्रव्यविशे- पणत्वे तु मत्वर्थीयंप्रत्ययो दृष्टः-दण्डी कुण्डलीति, न पृथक् प्रतिपत्ति- स्थित्यनहर्हाणां द्रव्याणाम् । तेषां विशेषणत्वं सामानाधिकरण्यावसेयमेवेति श्रीभाप्योतिरपि-परास्ता; मत्वर्थप्रत्यानपेक्षया प्रतीयमानं प्रकारत्वं यदि सामानाधिकरण्यनिबन्धनम्, 'तहीदप्रकारत्वे किं प्रयोजकमिति वकाव्यम्; यदि जात्यादयः, तर्हि परस्परन्यावृत्ता जात्यादयः कथं प्रकारता- यामपि तादृश्या प्रयोजकतामहे युः ? सर्वथा तु परस्परल्यावृत्ता जात्यादय इव शरीरमपि :परस्परल्यावृत्तकोटिप्रविष्टं न तत्र प्रयोजकं स्यात, इति शरीरभावस्य प्रकारताप्रयोजकत्वं बाधितं स्यात् । सति चैवम्---जाति- गुणायन्यतमस्यैवप्रकारवाप्रयोजकत्वस्य स्वीफरणीयत्वाद् तन्मध्य उप- ·श्रीभाप्यममालोचनम् दानोपदेयभावस्यापि प्रवेशस्यावश्यकत्वात् शरीरस्याप्यात्मन्यध्यासं- स्वीकारेणेवेप्टनिवहि व्यथं शरीरभावल्यापि प्रकारताप्रयोजकत्वकल्प- नम्। दण्डस्य तु पुरुपप्रकारत्वं मत्वयंप्रत्ययापेझमेव वर्तते, इति न फोऽपि दोपः ॥ एतेन-मनुष्यादिशरीराणामप्यात्मैकाश्रयत्वम्, तदेकायो- जनत्वं च जात्यादितुल्यम् । आत्मैकाश्रयत्वमात्मविश्लेपे विनाशा- वगम्यते। आत्मैकप्रयोजनत्वं च तत्तत्कर्मफलभोगार्थतयैव सद्भा- वात् । तत्प्रकारत्वमपि-'देवो मनुष्यः' इत्यात्मविशेषणतयैव प्रतीते। एतदेव हिगवादिशब्दानां व्यक्तिपर्यन्तत्वे हेतुः । एतत्स्वभावविरहा- देव दण्ड-कुण्डलादीनां विशेषणत्वे मत्वर्थप्रत्यय इत्यादि-परास्तम् अधिष्ठानारोप्यभावेनान्यत्र क्लप्तेनैव शरारात्मनोरपिसामानाधि- करण्यप्रत्ययोपपत्तौ प्रकारतकस्वभावत्वस्यापितत एवोपपत्तीशरीर- भावस्य तत्कल्पकत्वकल्पनायांप्रमाणाभावात, शरीर-शरीरिभावनि- चन्धनमपि सामानाधिकरण्यमितिस्वगोष्ठीमात्रजल्पनं हि निर्मूलमेव; अन्यथा शरीरभेदेनात्मभेदस्य दर्शनेन परमात्मभेदकल्पनमपि समा- पद्येत । नहि कुत्रापिशरीरिणो नित्यसिद्धमनेकशरीरकत्वम् । श्रुति- पामाण्यात्तु-अधिष्ठानारोप्यभावकल्पनैवसाधीयसी शरीरात्मनो, अदितीयत्यागुपपरयर्थम् । अधिकमन्यत्र व्यकम् । वस्तुतस्तु-म ब्रह्मपकारतकस्वभावत्वं चिदचितोः, येन तयो- व्रणशरीरत्वं कल्पयितुं शक्येत । नहि शरीरं सर्वदाऽऽत्मप्रकारतयैव प्रत्यक्षी क्रियत इति संभवति,आत्मनो ग्रहणे चक्षुरादेरसामर्थ्यात् । यदि प्रकारतकस्वभावत्वपदेन प्रकारतास्वभावत्वावगम एकपदसाम- ात् एकसामग्रीवेद्यत्वस्वभावो व्यावय॑ते, अन्यथा चक्षुपा पृथिव्या इवगन्ध-रसादीनां तद्गतानामग्रहणाद् गन्धादेरपि पृथिवी- प्रकारतकस्वभावत्वंन स्यात् । अतस्तत्प्रकारतकस्वभावत्वंप्रति तदेका- श्रयत्व-तदेकप्रयोजनत्वत्तदिशेपणत्वानामेव प्रयोजकत्वेन शरीर- , ·श्रीभाष्यसमालोचनम् २३५ स्थापिआत्मप्रकारतकस्वभावत्वं मन्यते सहोपलम्भनियमस्यैवैकसा- मग्रीवेद्यत्वनिबन्धनत्वस्वीकारेण, एवमपि केन प्रमाणेन शरीरस्या- त्मपर्यन्तस्यैव प्रतीतिरिति वक्तव्यम् । यदि देवदत्तो जनाति इत्यादौ देवदत्तादिशब्देनात्मपर्यन्तस्यैव प्रतीतिरिति मन्यते, नेदं युक्तम्, 'शरीरं नश्वरम्' इत्यादिवाक्यरात्मपर्यन्तप्रतीत्यभावात, अन्यथाऽत्मनोऽपि नाश इति समापद्यते । एतेन-“यस्य पृथिवी शरीरम्" "यस्यात्मा शरीरम्" इत्यादिश्रुतयोऽपि-व्याख्याताः॥ . - अत्र श्रीभाज्यानुयायिनः-आत्मप्रकारभूतस्यैव शरीरस्य पदार्थ- विवेकप्रदर्शनाय निष्कर्षकशब्दोऽयं “यस्य पृथिवी शरीरमि"त्यादी शरीरादिशब्दः । निष्कर्षशब्दो द्विविधः-वैवक्षिकनिष्कर्षकः, नियत- निष्कर्षकश्चेति । तत्र शरीरादिशब्दाः नियतनिष्कर्षकाः, आत्मादिशब्दा वैवक्षिकनिष्कर्षकाः गोत्वादिशब्दवत् , शुक्लादिशब्दवन, प्रयोगस्य व्यव- स्थापकत्वात् , निष्कर्षकानिर्पकशब्दविभागोऽपि हि प्रयोगाधीनः, तद्वदय- मपि विभागस्तन्मूलः । शुक्लादिशब्देपु मत्वर्थीयप्रत्ययस्तु द्विशब्दस्थ- द्विवचनवत् प्रकृत्यनतिरिक्तार्थः, त्रिलिङ्गतया शब्दसाधुत्वाय स्वरविशेषाय च भवति । अत एव "गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति" इति नघण्टुकाः । अतो जातिवाचिशब्दवत् अक्सिद्धविशेषणवाचिल्वं शुष्ठादिशब्दानामप्यविशिष्टमेव, "गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः" इति मतुल्लोपस्मरण लिनस्वार्थभेष, तु गुण्याभिधानशक्तिविरहिणा गुण्यमिधानार्थम् । अतः शुक्लादिशब्दा वैवक्षिकनिष्कर्ष कशब्दा इति वदन्ति ॥ इदं तु न क्षोदक्षमम् ; आकृत्यधिकरणविरोधेन गवादिश- ब्दामा जात्यादिवोधकत्वस्यैव मुख्यत्वेन व्यक्तीनां तत्र लक्षणयैव योघस्य स्वीकारेण च तदृष्टान्तेन शरीरवाचकानामपि शब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वस्य लाक्षणिकत्वापत्त्या शरीरिपर्यन्तताया मुख्यत्वा- भावात्, अद्वैतमते तु-रजतस्येदंपदार्थेनेव शरीरस्यापि शरीरिणा कल्पितस्य तादात्म्पस्य स्वीकाराद् विनापि शरीरवाचकादिशब्दाना.....

·श्रीभाप्यममाटोपनम् शरीरिपर्पन्तत्यं सामानाधिकरण्यं तादात्म्यविषयकमिति न मुरुपत्याहानि; तादाम्यपोषकत्वाविशेपात् । 'सिंहो माणवकः' इत्यादी तु साइपमेव पाफ्यार्थः, न तादात्म्यमिति न विरोधः ॥ एतेन-अयुतसिविशेषणवाचिशब्दानां विशेष्यलक्षणा प्रतिपयकत्वमङ्गीकर्तव्यम् ; अन्यथा जात्यादिशब्दानामपि सम्यन्धा- गुपपरपा फचिद् व्यक्तिपर्यन्तताप्रसङ्ग इति-परास्तम्। उक्तप्रति पता प्रमाणाभावात्, सम्पन्चानुपपत्त्या जातिवाचकशब्दा. गापि पक्षणणा प्पक्तिपर्यन्तताया इष्टत्वात् । “गुणिलिङ्गास्तु मति" इति ए लाक्षणिफप्रयोगाभिप्रायमेव; निख्ढलक्षणांपा शनिपातिगरपातु निघण्टुपु सदुल्लेखः, अन्यथा कपालादि- पावागापि पहादियापित्यापत्तिः। यदि गुणवाचकशब्देष्वेवार्य for "गुणे शहलादयः पुंसी"तिकोशे गुणपदस्वारस्यादिति पागले, तरि पारीरयापफानामपि शरीरिपर्यन्तत्वं व्याहतमेव । पा-"गुणे शालादगः पुंसी"ति फोशे गुणवाचकानां शब्दानामेव thruaryगाऽपि तमति मत्युपदेशानुपपत्तिरपि शरीरवाचकानां Hat पारिपन्तता समापतति, इत्यगत्याऽयुतसिद्धद्रव्य- विपाक तमिशिष्टपरत्वम्, तादात्म्ययोधस्तु द्रव्य- 'पतीगत इति स्वीकर्तव्यमेव; अन्यथा-घटपदे- माविमलेन पाविशिव पोधापत्तिः। नहि सत्कारतकस्व- THEIREमापितनिशिष्यपरस्पं कुमापिष्टचरम्।अतोदेवदत्तो भागातीलगानीबारीरमामा पदानां सम्पन्धानुपपत्या. लाक्ष- फिरपोप स्मीता । भरतु या कथंचन देवदत्तो जानातीत्या- दिपले शरीरंपापकान पदाना शरीरिपर्यन्सत्वम् । ततः किं परमा- गचिदपियमान सामानाभिकरण्यस्य नदि देवदत्तादि शरीर- मिय जीपाल्मनः, जीयादगत्सर्वेऽपि परमारतामर्हन्ति; अज- यत्वात् । शरीर चेतनमिति प प्याहतम् पथिवीशरीरम्" ·ौभाग्यसमालोचनम् इत्यादौ तूपासनाविशेपार्थ 'मनसि ब्रह्मत्वमि'वपृथिव्यादौशरीरत्वं कल्पितमेव, न पारमार्थिकम् । “वायुर्वा संवर्ग:" इतिवत् निया- म्यत्वादिरूपगुणसाम्यप्रयुक्तं वा शरीरत्वम् । न येतदन्यथानुपपत्त्या जीवात्मनोऽपि चेतनस्य शरीरत्वं पारमार्थिक स्त्रीकर्तुमुचितम् ॥ एतेन-परस्य प्राणः प्रकारतयैव चिदचिद्वस्तुनः पदार्थत्वमिति तत्सामानाधिकरण्येन प्रयोगः । एतादृशमेव तादात्म्यमत्र विवक्षित- मित्यत्र-"आत्मेति तूपगच्छन्ति प्रायन्ति चे"ति यादरायणसूत्रम् , "आत्मत्येव गृहीयात्" इति वाक्यं च प्रमाणम् , मतान्तरे तु न कथमपि सामानाधिकरण्यनिर्वाहसम्भवः । तथाहि-अद्वैतिनो हि अपरमार्थक्य- विषयं सामानाधिकरण्यमिति मन्यन्ते । तत्र च बाधितार्थत्वाद् वाक्य- प्रामाण्यमेव हीयेत । एतेन—“सर्व खल्विदं ब्रह्मेति वाक्यमपि- व्याख्यातम् । अचिब्रह्मणोरक्यायोगात् , "अहं ब्रह्मस्मीति सामाना- घिकरण्यं त्वहंपदेन ज्ञप्तिमात्रविवक्षायामहं जानामीति व्यपदेशानुपपत्त्या केवलान्तःकरणस्याहमर्थत्वस्याद्वैतिभिरनगीकाराद् अहमर्थस्यात्मनो ब्रह्मणो भिन्नत्वाच्च बाधितमेवेति-परास्तम् ; भावानवयोधात् ।। न ह्यदैतिनो व्यवहारदशाऽयाधितत्वेऽपि वाक्यानामप्रा- माण्यं मन्यन्ते,संभवति वा । अपरमार्थत्वं हि सर्वतादाम्यस्य व्या- . बहारिकत्वमेव, न पानिमासिकल्पम् । सगुलाम्-"देहात्मात्यो यवत् प्रमाणत्वेन कल्पितः। लौकिकं तददेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्च- यात् ।।" इति । यथाच नाहमर्थ आत्मा, तथा पूर्वमेव विवेचितम् , इति बाधायामभेदे वा तादात्म्यगोचरतया वेदान्तवाक्यप्रामाण्यम- दैममते-न कथमपि हीयते । “आत्मेति तूपगच्छन्ति" इति सूत्रं हि परमात्मन एवात्मत्वं ब्रवीति, तावतातुनाहमर्थ आत्मेत्येतदू विवक्षि- तम् नतु सर्वस्यात्मतयापरमात्मानुसन्धानं कर्तव्यमिति, येन शरीर- शरीरिभावे इयं श्रुतिः प्रमाणं स्यात् । तथाच वाक्यकारोक्तरीत्या नशरीवात्मेति प्रकृतेऽर्थः;याधितत्वात् , पूर्वोक्तरीत्याचेतनाचेतन- वर्गस्पात्मप्रकारतकस्वभावामान तच्छरीरत्वस्पासंभवात्।

·२३८ श्रीभाष्यसमालोचनम् "अस्मान् मायी सृजते विश्चमेतत्" "मायां तुमकृति विद्यान्मायिनं तुमहेश्वरम्" "क्षरं प्रधानममृताक्षरहरःक्षरात्मानाचीशते देव एकः" (अत्र हरशब्देन भोक्ता विवक्ष्यते; प्रधानमात्मनो हरतीति हर:) "स कारणं कारणाधिपाधिपः नचास्य फश्चिद् जनिता नचा: धिपः" "प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गणेशः" "पति विश्वस्यात्मेश्वरं शाश्वतं शिवमच्युतम्" "ज्ञाज्ञो दावीशानीशी" "नित्यो नित्यानां चेत- नश्चेतनानामेको यवनां यो विद्घाति कामान्" "भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा" "तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्ति" "पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति" "अजामेकां लोहित- शुल-कृष्णां यहीः प्रजा जनयन्तीसरूपाः । अजोधेको जुपमाणोऽ- 'नुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः" इति चेतनाचेतनवर्गतः पृथक्कृत्य परमात्मस्वरूपविवेकोऽनुपपन्नः स्यात् । नहि श्रीभाष्यमते शरीरात् पृथक्कृत्य शरीरिमात्रस्योपदेशोऽयमुपपद्यते; केवलशरी- रिवाचकस्य केवलशरीरवाचकस्य च शब्दस्य तन्मते मुख्यस्य वर्णना- संभवात् । अनेन तु ज्ञाप्यते नापृथसिद्धिसम्बन्धेनैव चेतना- चेतनब्रह्मणां प्रतीतिरिति । एतेन-"नेह नानास्ति किश्चने"त्यादि- श्रुतयोऽपि व्याख्याताः। एता हि-चैतन्यखरूपमात्रे जमणि द्विती- यसामान्य निषेधन्त्यो ब्रह्मव्यतिरेकेणेतरेपामभावमेव बोधयन्ति । "मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इत्यादिश्रुतयोऽप्यत्रानुसन्धेयाः।"यआत्मनि तिष्ठन्" इति जीवस्याप्यन्तर्यामितया परमात्मनिरूपणेनापीदमेव ज्ञायते, शरीरादीनामिव जीवस्याप्यात्मत्वं परमात्मतादात्म्येनैव, न तु वस्तुगत्येति । अत्रात्मनोऽन्तर्यामी परमात्मेति वर्णनात् तज्ज्ञानेनैव ब्रह्म भाव.इति मन्यते, यदिज्ञेयं उपास्यं वा ; उभयथाऽपि तद्वि- वर्तत्वमेव सर्वस्ये तिप्रतीयते,इतिनान्तर्यामिब्राह्मणमपिशरीर-शरीर- भावपारमार्थिकतायांप्रमाणम् । न हि तनियाम्यत्वमात्रेण तदपृथक- सिद्धिः संभवति, राजनियाम्यानां प्रजानां तदपथसिद्धयभावात् । . . .

·. श्रीभाष्यसमालोचनम् २३६ तथाच तत्प्रकारतकखभावत्वं विनापि तदेकाश्रयत्व-तदेकप्रयोजनत्व.. मात्रेण तन्नियाम्यत्वस्य प्रजासुदर्शनात् पृथिव्यादीनां परमात्मनिया- भ्यत्वमात्रेण पृथग् व्यवहियमाणानामप्यपृथक्सिद्धत्वमेवेति कल्पना निरवसरैष । एतेन–एवं भोक्तृ-भोग्यरूपेणावस्थितयोः सर्वावस्थावस्थितयोश्चि- दचितोः परमपुरुपशरीरतया तन्नियाम्यत्वेन तदपृथसिद्धि परमपुरुपस्य चात्मत्वमाहुः काश्चन श्रुतयः-"यः पृथिव्यां तिष्ठन पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तो यमयति" इत्यारभ्य-य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति एप त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" इति । तथा-"यः पृथिवीमन्तरे सञ्चरन् यस्य पृथवी शरीरं यं पृथिवी न वेद" इत्यारभ्य-"योऽक्षरमन्तरे सञ्चरन् यस्याक्षरं शरीरं यमक्षरं न वेद यो मृत्युमन्तरे मञ्चरन् यस्य मुत्युः शरीरं यं मृत्युनं वेद एप सर्व- भूतान्तरात्मा दिव्यो देव एको नारायणः ।" (अन्न मुत्युशब्देन तम- शब्दवाच्या सूक्ष्मावस्थाऽचिदुच्यते; अस्यामेवोपनिपदि-"अव्यक्तमक्षरे लीयते अक्षरं तमसि लीयते" इति वचनात् ।) "अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनाना सर्वात्मा" इति चेति श्रीभाष्योक्ति:-परास्ता; दत्तोत्तरत्वात् ।। अयं भावः-अन्तर्यामिब्राह्मणं हि बृहदारण्यकोपनिषदि. स्थानदय आम्नायते तृतीयचतुर्थब्राह्मणे। तद्यथा-अथ हैनमुपस्तश्चा- कायणः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच-"यः साक्षादपरोक्षाद् व्रत्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं म आचक्ष्व इत्येप त आत्मान्तर्यामी कतमो याज्ञवल्क्य सन्तिरो यः प्राणेन प्राणिति-योऽपानेनापानिति... यो व्यानेन व्यानिति...य उदानेनोदानिति स त आत्मा सर्वान्तर एप त आत्मा सर्वान्तरः ॥१॥ स होवाचोपस्तश्चाक्रायणों यथा विपादसौ गौरसाचश्व इत्येवमेवैतद् व्याचक्ष्वेत्येप तद व्यपदिष्टं भवति यदेव साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं व्याचक्ष्वेप त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो न दृष्टेष्टारं , ·* 4 २४० श्रीभाष्यसमालोचनम् पश्येन श्रुतेः श्रोतारं शृणुया न मतेमन्तारं मन्वीथा न विज्ञाते. र्विज्ञातारं विजानीया एप त आत्मा सर्वान्तरोऽन्यदातं ततो होपस्त उपरराम॥" इति। तत्रैच पप्ठे ब्राह्मणे- वेत्थ नु त्वंफाप्य तमन्तर्यामिणं य इमं च लोकं च परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि संदृधानि योऽन्तरो यमयतीति प्रश्नोत्तरतया-"या - पृथिव्यां तिष्ठन्नि' त्यादिरूपम् । इदमत्र न विस्मर्तव्यम्-पत् प्राथमिके ब्राह्मण इवात्रापि-"एप त आत्मान्तर्याम्यमृतोऽदृष्टो द्रष्टाऽश्रुतः श्रोताऽमतो मन्ताऽविज्ञातों विज्ञाता नान्यदत्तोऽस्ति द्रष्टा-नान्ये-- दतोऽस्ति श्रोता नान्यदतोऽस्ति मन्ता नान्यदत्तोऽस्ति विज्ञातैप त आत्माऽन्तर्याम्पमृतोऽतोऽन्यदात ततो होद्दालक उपररामे"ति. 'सर्वान्तरोऽयमेपतआत्मेत्यादिनापुरोवस्थितोहालकात्मखरूपमेवा- दृश्यत्वादिना तयतिरिक्तमिथ्यात्वेन चोपसंहियत इति । सति चैवं पृथिव्यादिशरीरनिष्कर्पपूर्वकं प्रवृत्तेऽत्र प्रकरणेऽन्तर्यामिशब्देन पृथिव्यादिपृथकारेण चैतन्यांशमात्रस्योपदेशावसरे- अतोऽन्यदा- तमि”ति सर्वान्तरान्तर्यामिस्वरूपव्यतिरिक्तस्य सुवालोपनिषदेक- वाक्यतया सूक्ष्मावच्छाचिदंशपर्यन्तस्य मिथ्यात्वस्य प्रतिपादनात् -विचिच्छरीरकपरमात्मतावादे नेदं प्रकरणमनुकूलम् । ' शरीर- शारीरिभा विनाऽपि सर्वान्तरस्य प्रथममुपदेशात्तु दितीयवाह्मणो- पदिष्टं पृथिव्यादिशरीरत्वमपि कल्पितमेवोपासनार्थमित्यवगम्यते। अत एव होमित्यमिति निर्देशानहत्वमपि प्रथमब्राह्मणे प्रति- पादितमुपपद्यते। तथाचान्तर्यामित्राह्मणमिद्मद्वैतवादस्यैवानुगुणम् , नतु चिदंविच्छरीरकब्रह्मवादस्य ।। एतेन-"यः पृथिव्यां सश्चरन्" इत्यादिसुबालोपनिष- दाक्यमपि व्याख्यातम् तत्र हि शरीरत्वेन निर्दिष्टानां तमः- पर्यन्तानां ब्रमणि लयप्रतिपादनात् सर्वेपां शरीरत्वेनानिमतानां विनश्वरत्वावगमेन च चिचिदिशिष्टं ब्रह्मैव वस्तु अविनाशित्वा- ·- " श्रीभाष्यसमालोचनम् २४१ दिति श्रीभाष्यसिद्धान्तः सुबालोपनिषदेवापाक्रियते । एतेन- "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानामि त्यपि-व्याख्यातम् । तस्यापि चैतन्यमानपरत्वात् , सर्वप्रपञ्चाध्यासाधिष्ठानतामात्रेणान्तर्यामित्वा- भिप्रायत्वाच ॥ सतिं चैवं ब्रह्मणः प्रपञ्चाद् निष्कृष्य प्रतिपादनम्, प्रपञ्चान्तरत्व-' प्रतिपादनम् कार्येण प्रपञ्चेन सामानाधिकरण्यमप्युपपन्नं भवति- "संदेव सौम्येदमन आसीदेकमेवादितीयं तदक्षत यह स्यां प्रजाये. येति। तत्तेजोऽसृजत" इत्यारभ्य-"सन्मूलास्सौम्येमाः सर्वाः प्रजा. स्संदायतनास्सत्मतिष्ठाः। ऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो"इति,“सोऽकामयते"त्यारभ्य-"सत्यं चानृतंच -सत्यमभवदि"ति च। इदं हि सामानाधिकरण्यमधिष्ठानारोप्यभाव- नियन्धनमेवन शरीर-शरीरिभावनिवन्धनम् । अत्र तद्विवक्षाज्ञापक- प्रमाणाभावात् , प्रत्युत इदंतादात्म्यापन्नं सद्रूपमद्वितीयमित्युक्तत्वा- छरीरस्यापि निपेधेनाशरीरत्वस्यैव प्रकृतत्वाच ॥ "अनेन जीवेनात्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणी"ति श्रुतिरपिं जीवस्यैव परमात्मत्वमभिप्रेत्य प्रवर्तमाना जीवशरीरतायां बाध्येत, अब जीव आत्मपदप्रयोगोजीवस्य शरीरतायां विरुद्ध यत। श्रीभाष्यकारास्तु-आत्मशब्दस्यात्मीयपरत्वमङ्गीकृत्य जीवशरीर- तापक्षमत्राभिमतं सूचयन्तो लक्षणयैव योध्यमर्थमत्र विचक्षणीयं मन्यन्ते । जीवस्याप्यचिद्विशिष्टस्य नामरूपव्याकरण-तभावाभ्या- मेवोत्पत्ति-प्रलयो, न स्वरूपत इत्यादि तदीयं हृद्यम् । वयं तु जीव- स्याप्युत्पत्तिमलयावौपाधिकावेव, न स्वरूपत इत्येव मन्यामहे, इयान् विशेष: येन स्वरूपेण नोत्पत्ति-प्रलयौ, तेन रूपेण जीव एव ब्रह्मेति चयं वदामः, तेनापिरूपेण जीवः परमात्मनः शरीरमेवेति परे बदन्ति। फालविशेपे ब्रह्मणैक्यमुक्तं नामरूपव्याकरणाभावायत्तं न स्वरूप- तोऽप्येक्यमिति श्रीभाष्याशयः, स्वस्वरूपेणैव जीवस्पोपाधिविलये ·२४४ श्रीभाष्यसमालोचनम् संहारो न युक्तः, अन्यथा "न ब्राह्मणं हन्यात्" "न हिंस्यात् सर्वा भूतानि" नात्रेयं हन्यात्" इति निषेधेष्वपि तदापत्याऽत्रेयहनन- निषेध एव सर्वेपां निषेधानां पर्यवसानं स्यात्, इति सामान्यतो गुणनिषेधपराणां वाक्यानाम्-"अपहतपात्मा विजरो विमृत्यु;" इत्यादिहेयगुणनिपेघे पर्यवसानं न क्षोदक्षमम् । अतो ज्ञानस्वरूपं ब्रह्मेत्यादिवादानां निर्विशेषवाद एवं स्वारस्यम्, यस्सर्वज्ञ इत्यादिकं त्वोपाधिकं ज्ञातृत्वादिकमनुवदति । यथाच ज्ञानस्वरूपस्यैव धर्मभू- तज्ञानाश्रयत्वेन सर्वज्ञत्वादिकं नोपपन्नम् , तथा पूर्वमेवोपपादितम् , इति "नेह नानास्ति किञ्चने त्यादीनामपि गुणसामान्यनिषेध एव तात्पर्यम् । ततश्चं-"तत्त्वमसी"त्यप्यैक्यमेवोपदिश्यते, न तु शरीर-शरीरिभावः । नहि सर्वेपां शब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वमेव मुख्यम् ; अन्यथा--"क्षरं प्रधानमक्षरं परम्" "यस्य पृथिवी शरी- रम्', इत्यादौ पृथक चिदचिदीश्वराणां पृथकूछब्दैराम्नानमनुपपन्नं स्यात् । आग्नेयादिस्थलेऽपि आग्नेयादिशब्दानां न समुदायवाच- कत्वमिति श्रीभाष्यानुयायिनोऽपि स्वीकुर्वन्त्येव । सति चैवम्- “पृथक् विविक्तस्वरूपेणोल्लेखाविशेपे कथं नियतप्रकार-प्रकारिभा- वोऽपि चिदचिदीश्वराणाम् ? अन्यथा-समुदायरूपेणैवाग्नेयादो- नामपि फलसाधनत्वाद् मुख्य दर्शपूर्णमासत्वमेव तेपाम्, नत्वाग्ने- 'यत्वादिकमित्यापद्येत । तथाच-"चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यांवयप- देशो भाक्तस्तद्भावभावित्वादिति -सूत्रमपि सर्वज्ञत्वाद्यौपाधिक- त्वसमन्वयार्थमेव, नतु पृथिव्यादिशब्दानां पृथिव्यादिपरत्वभाक्त- त्वव्यवस्थापनार्थम् । एतेन-श्रीभाष्यमते-"आत्मन आकाशः संभूतः आकाशादायुः" इत्यनयोर्वाक्ययोः प्रथम आकाशशब्दो गौणः, दितीयो मुख्य इति वैरूप्यमप्यापद्यते। अधिकं चात्रोक्त- श्रुतिनां स्वारस्यमबैतमत एवेत्यानन्दमयाधिकरणमस्तावे विशदी- भविष्यति। सर्वथा तु-"तत्त्वमसी"त्यैक्योपदेशो पाधायामेव ·श्रीमाष्यसमालोचनम् सामानाधिकरण्यमादाय सूपपादः, यतोऽधिष्ठानचैतन्यस्वरूपसाक्षा- कारमात्रेणाज्ञानेन साकं तत्प्रयुक्तान्तःकरण-तदुपहितजीवस्वरूपाणां नाशो भवति । तदुक्तम्- "तत्त्वमस्यादिवाक्योत्यसम्यग्धीजन्ममात्रतः । अविद्या सह कार्येण नासीदस्ति भविष्यति" इति ।। अत्र श्रीभाष्यकाराः यत्पुनरुक्तम्-ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानेनैवावि- थानिवृत्तिर्युक्तेति, तद्युक्तम् ; वत्वस्य पारमार्थिकत्वेन ज्ञाननिवर्त्य- स्वाभावात् , भक्तिरूपापन्नोपासनप्रीतपरमपुरुषप्रसादमात्रनिवर्त्यत्वात् , अद्वैयभिमतैक्यज्ञानस्य ययावस्थितवस्तुविपरीतज्ञानत्वेन भ्रमरूपत्वेन तस्य बन्धनिवर्तकत्वायोगात् , "पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा" इति जीवात्मविजातीयस्य परमात्मनो ध्यानस्यैव मोक्षसाधनत्वोपदेशाचेति- घदन्ति ॥ अदैतिनस्तु-ब्रह्मात्मैकंत्वविज्ञानेन बन्धनिवृत्तिरैव युक्ता; पन्धमिध्यात्वस्य पहुशो वर्णितत्वेन तस्य ज्ञानकमात्र निवर्त्यत्वाव- श्यकत्यात् । तदुक्तम्-"तस्माद् ब्रह्मण्युत्पाद्यत्व-विकार्यत्व प्राप्यत्व- संस्कार्यत्वानामसंभवाद् ज्ञानमेकं मुक्त्वा मियाया गन्धमात्रस्याप्य: नुप्रवेश इह नोपपद्यते" इति समन्वयसूत्रे भगवत्पादैः। अन्यथा खुपासनापीतपरमात्मप्रसादसाध्यत्वे. पन्धनिवृत्तस्तदुपलक्षितस्य या मोक्षस्य कृतकत्वेनानित्यत्वपापद्येत । नहि व्रत्मात्मैक्यज्ञानं भ्रमाः पथावस्थितयस्तुविपपफत्वात्, जीवा दिविजातीयतया परमा- स्मज्ञानस्पैच अमत्यात् । तदुक्तम्-"मिथ्यैतदन्यद् थ्यं हि नैति तद्रव्यतां यतः" इति । पन्यनिवर्तफत्वं प्रति शानस्य तदधिक- सत्ताकाधिष्ठानविषयकत्यम्, समानविपयाज्ञान विषयमन्यं पा साधयात् सन्त्रम्, न त्यम्रमन्यम्; अन्यथा शुक्तिमानस्यापि पस्तु. गत्या अमरूपत्वेन रसनानिय पन्यापत्तः, प्रले प प्रशानस्य साहात्याद पन्धनिर्मपत्यमनपोरमेय । पतेन-"धगान्मानमि" मिथुनिरपि-प्याग्या ·श्रीभाप्यसमालोचनम् चैतन्यज्ञानस्यैव "पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वे"त्यनेन विवक्षणात, पृथक्तया परमात्मग्रहणस्य मोक्षसाधनतायामतात्पर्यात् । संमतं चैतत् श्रीभाष्यकाराणामपि-ये चिचिदिशिष्टपरमात्मज्ञानमेव मोक्षसाधनं मन्यन्ते । अत्र-"आत्मानं प्रेरितारं च पृथग् मत्वा" इत्युभयोः पृथग ज्ञानं मोक्षसाधनतया यद्विवक्ष्यते, तदिदं जीवात्म- परमात्मभेदज्ञानमोक्षसाधनताभिमायेण वा स्यात्, अथवा उभयो- रपि गृह्यमाणरूपातिरेकेण केवलचैतन्यमात्रज्ञानमोक्षसाधनताभि- प्रायेण वा, नतु “चिचिच्छरीरकपरमात्मज्ञानमोक्षसाधनताभि- प्रायेण । तत्र प्रथमः कल्पोऽवैतिनामिव श्रीभाष्यानुयायिनामपि विरुद्ध एवं, इत्यगत्या द्वितीयकल्प एव पर्यवसानं भवतीति, तत्त्वम:- स्यादिवाक्यजन्याखण्डाकारवृत्तिरेवाज्ञानादिवन्धनिवतिकेत्यवंश्यमेव स्त्रीकर्तव्यम्। भखण्डाकारवृत्तिस्तु दुग्धेन्धनाग्निवत् स्वयमेवोपशा- म्यति इति न तन्निवर्तनार्थमधिष्ठानज्ञानान्तरमपेक्ष्यते, अन्यथा रजतादिनिवर्तकशुक्तिज्ञाननिवर्तनाथ, शुक्तिज्ञानान्तराद्यपेक्षापत्तः, सविपयज्ञानबाघो ह्यधिष्ठानज्ञानमपेक्षते, नतु पृत्तिमात्रनाशः, शशशङ्गादिज्ञानमपि विकल्पाख्यमनेनं व्याख्यातम् ॥ नाशो दिविधा-निवृत्तिधश्च । तत्र निवृत्तिः कार्यमांत्र- नाशः, पापस्तु सकारणकार्यनाशः। तथाच ज्ञाननाश्याज्ञानत्व-तत्य- युक्तान्यतरत्वं याधः, ज्ञानप्रयुक्तावस्थितिसामान्यविरहमतियोगित्व- मिति यावत्। तच केपांचन-ज्ञानकाले, केषांचनाज्ञाननिवृत्त्यनन्तर- भावित्वाद् अज्ञान निवृत्यनन्तरमपि । तथाचाखण्डाकारसाक्षात्का- रर्दशायामज्ञानमात्रनिवृत्तावपि तत्तृतीयक्षणेऽज्ञानप्रयुक्तानामखण्डा- कारवृत्त्यादीनामपि नाशेऽपि ज्ञाननिवर्त्यत्वमविशिष्टमेव, स्वोपा- दानान्तःकरणादिसत्वेऽन्तःकरणविशेषगुणानां स्वोत्तरगुणनाश्यत्वं नियतम्, अन्तःकरणनाशे तु तत्परिणामवृत्तेरनाश्रयत्वात स्वयं न कोऽपि विरोधः। एतेन-अखण्डाकारवृत्तेभ्रम- - ·श्रीमाष्यसमालोचनम् रूपत्वमपि-परास्तम्। अर्थवाधं विना ज्ञानम्रमत्वस्य कुत्राप्यदर्श: नात्, चैतन्यमान मिथ्यात्वस्यासाधनाच्चेति-मन्यन्ते ॥ एतेन निवर्तकज्ञानस्वरूप-तदुत्पत्ति-तमाशानां काल्पनिकत्वेन विनाशतत्कापनाकल्पकरूपाविद्याया निवर्तकान्तरमन्वेपणीयम् । तद्वि- नाशो ब्रह्मस्वरूपमेवेति चेत्, तथा सति निवर्तकज्ञानोत्पत्तिरेव न स्यात्, तद्विनाशे तिष्ठति तदुत्पत्त्यसम्भवादिति-परास्तम् ।। घटस्वरूप-तदुत्पत्त्योर्मुदपेक्षयामपि घटनाशस्योपादानान्त- रापेक्षा हि न दृश्यते; घटनाशस्य मुद्रूपत्वादिति सत्कार्यवा- दिनां सर्वेषां सम्मतमिदम् : सति चैवम्-अज्ञाननिवर्तकब्रह्मज्ञान- स्याविद्यकत्वेऽपि तन्नाशस्य निवृत्ताज्ञानरूपत्वस्यैवोचितत्वाद् 'नाविद्यान्तरमपेक्ष्यते । तथाचास्त्रण्डाकारवृत्तिनाशस्य स्वरूपम- विद्याखरूपमेव-वक्तव्यम् । तंव यदा नष्टं व्रमज्ञानेन, तदा कथं तन्नाशार्थ निवर्तकान्तरमपेक्ष्येत । इदमेवाभिप्रेत्योक्तम् ब्रह्मज्ञानमेव स्वस्येव स्वनाशस्यापि निवर्तकमितिः। नहि वृत्तिनाशोऽपि ब्रह्म- स्वरूपैमिति घयं वदामः, येन "तथा सति निवर्तकज्ञानोत्पत्तिरेव न स्यादि"ति प्रत्यवस्थानं सावसरं स्यात् ॥ यत्तु श्रीभाष्यकाराः-चिन्मात्रब्रह्मव्यतिरिक्तसकलप्रपञ्चनिपेवि- पयज्ञानस्य कोऽयं ज्ञाता ? अध्यास्वरूप इति चेत् , न; तस्य निषेध्य- सया निवर्तफज्ञानकर्मत्वात् तत्कर्तृत्वानुपपत्तेः, ब्रह्मस्वरूपमिति चेत् , प्रह्मणो निवर्तकज्ञान प्रति ज्ञातृत्व किं स्वरूपम् ? उताध्यस्तम् ? अध्यस्तं चेत् , अयमध्यासस्तन्मूलाविद्यान्तरं च निवर्तकज्ञानाविषयतया तिष्ठत्येव । निवर्तकज्ञानान्तराभ्युपगमे तस्यापि ज्ञात्रपेक्षयाऽनवस्था स्यात् , प्रमस्वरूपस्यैव झातृत्वेऽस्मदीय एव पक्षः परिगृहीतः स्यात् , ज्ञानस्वरूपस्यैव स्वाभाविकं ज्ञातृत्वमपोति भवतामपि सिद्धान्तात् । अपि च निवर्तकज्ञानस्वरूपं स्वस्य ज्ञाता..प प्राव्यतिरिक्तत्वेन स्वनिवा- न्तर्गतमिति वचनमुपदास्यमेव । किश्चाध्यस्तो ज्ञाता स्वनाशहेतुनिव-, संकज्ञाने स्वयं कर्ता च न भवति; स्वनाशस्यापुरुषार्थत्वादिति--वर्णयन्ति ।। - , . + ·२४८ श्रीभाष्यसमालोचनम् तत्रेदं विचारणीयम्-यद् श्रीभाष्यमते बन्धनिवर्तकं ब्रह्म- ज्ञानं बद्धाश्रितम् , उत ब्रह्माश्रितम् , आये निवर्तकज्ञानकर्मणो घद्धस्प तत्कर्तृत्वानुपपत्तिः, अथ यदि तत्र पद्धो न निवर्तते, किन्तु तद्विशेषणयन्धमात्रमिति स्वरूपानाशाद् न दोषः, तर्हि प्रकृतेऽपि जीवविशेषणान्तःकरणाद्यध्यासमात्र निवृत्तिः, नतु स्वरूपनिवृत्तिः, अध्यस्तस्य जीवस्य निवर्तकज्ञानाश्रयत्वेऽपि चैतन्यखरूपानाशात् न विरोधः । अथ तत्र बन्धाधिकरणस्य ज्ञानाश्रयत्वम् , तर्हि प्रकृतेऽपि समानम्, अध्यासाधारस्यैव निवर्तकज्ञानाश्रयत्वात् । वस्तुतस्तु-निवर्तकाश्रयस्य निवर्त्यत्वं बहुपु स्थलेषु दृष्टम्; इन्धना- धारस्याग्नेरिन्धननाशकत्वदर्शनात् । अतो निर्वय॑स्यैव निवर्तका: श्रयत्वं न दुष्टम् । तथाच जीवः, न निवर्तकज्ञानाश्रयः, निवर्तकज्ञान- कर्मत्वात् , इत्यनुमानस्येन्धनादौ व्यभिचारः। एतेन-निवर्तक- ज्ञानस्य.ज्ञाता स्वनिवर्त्यान्तर्गत इति वचनमुपहास्यमिति प्रत्युक्तम् । इन्धनस्याग्न्याश्रयस्यैवाग्निनिवयत्वदर्शनात् । समानाश्रय-विषयक- त्वेन हि ज्ञानाज्ञानयोनिवर्त्य-निवर्तकभावः, इति भावरूपस्याज्ञान- स्थापि जीवाश्रितत्वपक्षे खोपहितान्यानाश्रयत्वे सति स्वोपहिता- श्रयत्वरूपं. समानाश्रयत्वं ज्ञानाज्ञानयोरुभयोरपि जीवाश्रयत्व- मादायैव समर्थनीयम् , इति भामतीमतानुसारिणी व्यवस्था । '- विवरणमतमप्यनेन व्याख्यातम् तन्मतरीत्या चैतन्यांश- मात्रब्रह्मस्वरूपस्यैयाज्ञानाश्रयस्य, ज्ञानाश्रयत्वं स्वीक्रियते । तच कल्पितमित्यन्यदेतत् । ."आनन्दो विपयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्माः अपृथक्त्वेऽपि-चैतन्यात् पृथगियावभासन्ते" इत्युक्तः । ज्ञानांश्रयत्वाध्यासनियन्वनमज्ञानं मूलाज्ञानमेव, न त्वज्ञानान्तरम् । तच तत्वज्ञाने सति नश्यत्येवेति ज्ञानोपहितमेव ज्ञानाश्रय इति मन्यते; यावदखण्डाकारवृत्ति संस्कारात्मना मूलाज्ञानस्याकारात्, तस्य च पृत्तिनाशे स्वपमेयोपरतेच नाश्रयत्वानुपपत्तिः ॥ .

·, , श्रीभाष्यसमालोचनम् २४६ एतेन-ब्रह्मस्वरूपस्यैव ज्ञातृत्वेऽस्मत्पक्ष एवं परिगृहीत: स्यादिति-प्रत्युक्तम् ; नहि श्रीभाष्यकारा ज्ञानोपहितस्य तदुपल- क्षितस्यैव वा ज्ञातृत्वम्, शुद्धस्प तु ब्रह्मणोन ज्ञातृत्वमित्यदैतसिद्धा- न्तमेव स्वसिद्धान्तं मन्यन्ते, येन तदीय एव पक्षोऽदै तिनामपि पक्षः स्यात् । तदयं निष्कर्षः-यद् ज्ञानस्वरूपस्यैव सदा ज्ञातृत्वमिति हि श्रीभाष्यमतम्, नतु ज्ञानोपहितं ज्ञातृ, केवलं ज्ञानस्वरूपं तु न ज्ञात, इत्यदैतमतमपि तेषां मतम् । तथाचाध्यस्तो ज्ञातैव स्वीया- ध्यासनिवर्तनार्थं तत्त्वज्ञानार्थं यतते, बद्धादिषु स्वीययन्धनिवर्तनाथ स्वयं प्रकृत्तिदर्शनात्, इति कथमपि न तत्त्वज्ञानेनाविद्या दिवन्ध- निवृत्त्यनुपपत्तिः, इति भावरूपेऽज्ञाने न स्वरूपानुपपत्तिः, न.प्रमा- णानुपपत्तिः, नाश्रयानुपपत्तिः, न विपयानुपपत्तिः, नानिर्वचनीय- त्वानुपपत्तिा, न निवर्तकानुपपत्तिः, न वा निवृत्त्यनुपपत्तिः, इति भावाभावविलक्षणानिर्वचनीयाज्ञानकल्पितत्वाद् विशेषाणाम, पार- मार्थिकं प्रामाण्यं ब्रह्मस्वरूपांश एव, नान्यत्र, इति सर्वाणि वेदान्त- वाक्यानि निर्गुणस्वरूप एव पर्यवस्यन्ति; तवीवोपक्रमोपसंहाराभ्या- सापूर्वतादितात्पर्यग्राहकप्रमाणसत्त्वात्, इति तद्विषयावगतिपर्यन्त- वस्तुतन्त्रज्ञानेनैव ब्रह्मविपयेण निर्विकल्पकब्रह्मभावाख्येत्यैव मोक्षस्य सिद्धिरित्यदैतसिद्धन्त एव "सर्वे वेदां यत्पदमामनन्ती त्यादिवा- क्यानां स्वारस्यम्, न श्रीभाष्यमते।तचंब्रह्म-"अथातो मंजिंज्ञा- सा"इति प्रस्तुतं स्वात्मस्वरूपमेवेति ब्रह्मजिज्ञासा, आत्मजिज्ञासेति . चानान्तरम् । तात्मस्वरूप नाहंपदार्थः, इत्यहमतिरिक्तस्यात्म- स्वरूपस्य वेदान्तविचारमात्रनिर्णेयत्वाद् वेदान्तविचारः कर्तव्य इति प्रतिज्ञापरमेव-"अथातो ब्रह्मजिज्ञासे ति सूत्रम् । तत्र च पूर्वोक्त- प्रकारेण-कर्मविचारस्यानुपयोगाद् धर्मजिज्ञासायोः प्रागप्पपीतवे- दान्तस्यानुपनीतस्पापि सिद्धान्तसिद्धाञ्जनायुक्तरीत्या, स्वयंप्रतिभा- तवेदान्तस्य देवादेर्वा देवतावितायेन ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेच- .

·२५० श्रीभाष्यसमालोचनम् अथात इति सूत्रेऽधशब्देन कर्मविचारानन्तर्य न विवक्ष्यते, किन्तु- श्रोतव्यादिविचारप्रकरणाम्नात-गुणोपसंहारन्यायावगत-साधनचतुष्ट- यसंपत्त्यानन्तर्यमेव, इति युक्तं भाषितं भगवत्पादः-"तस्माद् यथोक्तसाधनचतुष्टयसंपत्यनन्तरं साधनचतुष्टयसंपत्तः संभवाद् ब्रह्मविचार: आत्मविचारः कर्तव्य इति जिज्ञासासूत्रार्थ:-इति ॥ - श्रीभाष्योक्तरीत्या तु-तस्मादनादिकर्मप्रवाहरूपाज्ञानत्वाद् बन्धस्य तन्निबहणमुक्तलक्षणज्ञानादेवोपासनारूपात् । तदुत्पत्तिश्चाहरहरनुष्ठीय- मानपरपुरुषाराधनवेपात्मयाथात्म्यबुद्धिविशेषसंस्कृतवर्णाप्रमोचितकर्म - लभ्या। तत्र केवलकर्मणामल्पास्थिरफलत्वम् , अनभिहितफल-परम- पुरुपाराधनवैपाणां कर्मणामुपासनात्मकज्ञानोत्पत्तिद्वारेण ब्रह्मयाथात्म्यानु-: भवरूपानन्तस्थिरफलत्वं कर्मस्वरूपज्ञानादृते न ज्ञायते, १ केवलाकारपरि- त्यागपूर्वकयथोक्तकर्मोपादानं च न सम्भवति, इति, कर्मविचारानन्तरं तत एव हेतोर्ब्रह्मविचारः कर्तव्य इति-"अथातः" इत्युक्तमिति- विवरणं चिन्योपपत्तिकमेव ।। इदमत्र श्रीमायाभिमतमधिकरणशरीरम् । ब्रह्ममीमांसा फिमा- रम्भणीया ? उत न ?. तदर्थ परीक्ष्यते-किं वेदान्तः ब्रह्मणि प्रमाणमुत न ? तदर्थ चिन्त्यते....शब्दस्य सिद्धवस्तुबोधनसामर्थ्या- वपारणं संभवति, न,वैति । तदर्थ विचार्यते....कि वृद्धव्यवहारादन्यत्र शब्दार्थावधारणं संभवति, उत न ?” वृद्धव्यवहारेऽपि शब्दस्य सिद्धवस्तु- योधकत्वावधारणं संभवति १ नेति च । तन्न पूर्वपक्षः-न संभवतीति, सिद्धान्तस्तु संभवतीति ॥ - यदा व्यवहारादन्यत्र न व्युत्पत्तिः, व्यवहारेण च शब्दस्य सिद्ध- वस्तुयोधकत्वावधारणं न भवति, तदा शब्दस्य सिद्धवस्तुयोधनसामर्थ्या- भावाद् वेदान्तानामपि प्राणि परिनिष्पन्नरूपे प्रामाण्याभावनिश्चये सत्यनन्तस्थिरफटापातप्रतीतेरसंभवादू - अनन्तस्थिरफलापातप्रतीति- विशिष्टफर्मफलास्थिरत्वतीतिरूपविशिष्ट त्वसिद्धयाऽनारम्भणीया नझ- मीमांसेति पूर्वपक्षफलम् । सिद्धान्तफलं तु यदा पद्धव्यवहारादन्यत्र प्युत्पत्तियवहारेण सिद्धवस्तुपात्वावधारणं च भवति, सदा शब्दस्य सिद्धरूपाय मामाद् वेदान्तानामपि प्रमाणि परिनिप्पनरूपे प्रामा- - ·श्रीभाज्यसमालोचनम् ण्याद् अनन्तस्थिरफलापातप्रतीत्या विशिष्टहेतुसिद्धो प्रक्षमीमांसार- म्भणीयेति॥ अत्रापूर्व एव कार्ये पदानां शक्तिपइ इति प्राभाकरमतेन पूर्वपक्षः, क्रियाशेषतया ब्रह्मयोधकत्वेन,सिद्धप्रबोधकत्वेन वा वेदान्तप्रामाण्यसंभव इति सिद्धान्त. इति ।। नानातिनोऽपि विप्रतिपद्यन्ते यत् सिद्धेऽपि वस्तुनि वेदा- न्तानां प्रामाण्यसंभव इति । इदमेव तु विप्रतिपन्नम्-यत्प्रतिपत्ति विधिविपयतया शास्त्रेण ब्रह्म "ज्ञानमेकं मुक्त्वा क्रियाया गन्धमा- प्रस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यते इति भगवत्पादोक्तरोत्या न सम. पयितुं शक्यत इति। सति चैवम्-सिद्धेऽपि पदानां संगतिग्रह- मात्रव्युत्पादनेन मीमांसकमतनिरसनमात्रेण सिद्धान्त विवक्षायां नादै तिनोऽपि विवदन्ते,सिव्रममावोधकत्वेन वेदान्तविचारसा- र्थक्यस्य तन्मतेऽपि संभवात् । इदमेवातालोचनीयम्-यत् सिद्धेऽपि पातुनि वेदान्तानां प्रायाण्याविशेषे कुतः मियाशेषतयैव तत्मा- माण्यं स्वोक्रियत इति । यदि पारमार्थिकत्वात् प्रपञ्चस्य केवलनम- ज्ञानमात्रेण न पुरुषार्थसिद्धिः सम्भवतीति प्रतिपत्तिविपयतया शास्त्रेण ब्रह्म समर्पणीय मिति, तहिं नेदं संगत भवति; प्रपञ्चमिथ्या- त्वस्य ब्रह्मज्ञानस्याविद्यानिवर्तकत्वादेश्व विशदीकृतत्वात्। श्रीभाष्य. मतरीत्योक्ताधिकरणशरीरघटनायां प्रपञ्च मिथ्यात्वसंभवासंभवावेव प्रधानतयाऽवष्टम्भौ। अत एवाध्यासभाष्येणोपोद्धातसड्गल्या मपश्वज्ञानम्रमत्वसमर्थनं भगवत्पादानाम्, तत्प्रमात्वव्यवस्थापनं च श्रीभाष्यकाराणाम् ।व्यक्तीकृतश्चायं निगूढोभावः श्रुतप्रकाशिकायां महापूर्वपक्षोपक्रमवाक्यगतस्य-"तत्र" इति पदस्य विवरणावसरे- "पूर्व मृपाचायुक्तं सूत्रतात्पर्य ब्युदस्तम्, तद्वयावृत्तिं सूचयति- तत्रेति ॥ तत्र प्रपश्वसत्यत्वे स्थिते सतीत्यर्थः" इति विवरणेन । भयमेव यदि श्रीमाप्याशयः कार्ये व्युत्पत्तिसमर्थनस्प प्रपञ्च - ·२५२ श्रीभाष्यसमालोचनम् सत्यत्वावधारणस्य च कार्य-कारणभावाभावाद् नोक्तं विवरणं साधु भवतीति मत्वाऽन्ये भाष्यानुयायिनो भावप्रकाशिकाकारायो ब्रह्मविचारकर्तव्यत्वसंशये सतीति 'तत्र' इति पदं विवृण्वते ॥ सर्वधातु-शास्त्रप्रामाण्यं ब्रह्मणः सिद्वत्कृत्यैवेदमधिकरणं प्रवृत्तमित्यकामेनापि स्वीकर्तव्यम्; अन्यथा. "शास्त्रयोनित्वात्" इति सूत्रवैयापत्तः, इति सिद्ध. सङ्गतिग्रहसंभवासंभवविचारस्य नेमधिकरणं स्थानं भवितुमर्हति; किन्तु "शास्त्रयोनित्वादिति सूत्रम् , तदनन्तरमधिकरणान्तरपूर्वपक्षोवाऽऽक्षेपसंगत्या तस्य स्थान भवितुमर्हति । वस्तुतस्तु श्रीभाष्यसिद्धान्ते ब्रह्मणोऽपि क्रियाशे- पतयैव शास्त्रयोनित्वस्य स्वीकारात् केवले सिद्ध'ब्रह्मणि वेदान्तानां प्रामाण्यस्यास्वीकाराद् वितथोऽयं पूर्वपक्षः, सिद्धान्तो वेत्यधिकरण- मिदं निष्प्रयोजनमेव भवति । सूचितश्चायमों पृत्तिकारमतनिरस- नावसरे भगवत्पादैरपि-प्रतिपत्तिविधिपरत्वे हि-"अथातो धर्मजिज्ञासे” त्येवारब्धत्वाद् न पृथक्शास्त्रमारभ्येत-"अथातो ब्रह्मजिज्ञासे ति। आरभ्यमाणं चैवमारभ्येत-'अथातः परि- शिष्टधर्मजिज्ञासे'ति-"अथातः मत्वर्थ-पुरुषार्थयोजिज्ञासेतिवत् । ब्रह्मात्मावगतिस्त्वप्रतिज्ञातेति तदर्थों युक्तः शास्त्रारम्भः-- "अथातो ब्रमजिज्ञासा" इति भापणेन ॥ सति चैवम्-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इति वाक्यगता. त्मस्वरूपमहमर्यादिलक्षणम् , "नाहमर्थ एवात्मेति निर्धारणदाराऽ- - हमर्थात्मत्वसंशयनिरासेनात्मविचारव्यवस्थापनार्थमिदमधिकरणमि- त्यतिनां विवरणमेवात्र समुचितम् ॥ अत्रेदमदै तिनामधिकरणशरीरम्-"आत्मावा अरे द्रष्टव्यः" इत्पात्मसाक्षात्कारार्थ वेदान्तविचारः कर्तव्य इति प्रतिपाद्यते । अमात्मनोऽहमात्मत्वानत्मत्वाभ्यां संशयः । महमर्थस्यैवात्मत्वात्, तस्प धासन्दिग्यत्वात, अप्रयोजनत्वाच विचारो न कर्तव्य इति ·, श्रीभाष्यसमालोचनम् २५३ पूर्वपक्षः। शरीरेन्द्रियान्त:करणादिषु सर्वत्राहंमतीत्याऽहमर्थो नात्मा, किन्तु तदतिरिक्तः कश्चनापर एवात्मा, यस्य तादात्म्या- ध्यासेन शरीरेन्द्रियादिकमप्यात्मतया प्रतीयते। स च वेदान्तैक- समधिगम्यः; "तं त्वौपनिषदं पुरुष पृच्छामि" इति श्रुतेः, इति तन्निर्णयार्थ वेदान्तविचारः कर्तव्य इति सिद्धान्तः । अयं च सिद्धा- न्तोऽन्तःकरणादीनामात्मन्यध्याससमर्थनमप्युपोद्धातविधयाऽपेक्षते, इति कृत्वैवाध्यासभाष्यमपि भगवत्पादानाम् । अत्रात्मनि तैत्त- रीयादी ब्रह्मशब्दप्रयोगात् अनुभवसिद्धं परिच्छिन्न रूपं न स्वा- भाविकम् ,- किन्त्वौंपाधिकमिति सूचनेन-"उत्क्रान्ति-गत्याग- तीनामि त्यधिकरणसिद्धान्तः तद्गुणसारत्वमेवाहमर्थतानिया- मकम्, पारमार्थिकं तु ब्रह्मस्वरूपमेवात्मखरूपमिति ‘सूचनेन' चाहमर्थानात्मताक्षो ब्रह्मशब्दमहिम्ना सूच्यते, प्रत्यक्षेण त्वहमर्थ- स्यैवात्मत्वमवगम्यते, इति प्रत्यक्षागममावल्य-दौर्बल्याभ्यामपि संश- यावसरः। अनेन च सूत्रकाराणां पहुगभीरार्थसूचनेनै स्वकर्तव्य- करणमपि साधु समर्थितं भवति ॥ "अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् ।। अस्तोभमनवयं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ॥" इति हि सूत्रलक्षणं लक्षयन्ति लक्षणज्ञाः। श्रीभाष्यमते. तु निस्सारतवोक्तस्य सूत्रस्य समापतति; पूर्वोक्तविधया तदेयात्। अन्यथा धनेनैव सूत्रेण शास्त्रयोनित्वं सत्यत्वं च ब्रह्मणो व्यवस्था- पप्यते, इति "शास्त्रयोनित्वात्" "तत्तु संमन्वंपात्" इति सूत्रव्य- मपि वितयमापयेत । यथा. दध्यादिफलसाघनत्वं शास्त्रैकगम्यम् , एवं ब्रह्मोपासनफलसाघनत्वमपि हि शास्त्रैकगम्यमेव । सत्यकाम- त्यादिगुणकपरमात्मस्वरूपस्याभिन्ननिमित्तोपादानस्य सापकमनुमान न केऽपि दार्शनिकाः प्रयुञ्जत इत्यनुमानप्रमाणनिरासार्धं न शास्त्र- ·- - २५४ प्रौभाष्यसमालोचनम् योनित्वाधिकरणम् । आनुमानिकत्वे हि ब्रह्मण:--"अथातो ब्रह्मजिज्ञासे"त्यनेन कथं मीमांसकमतनिरसनार्थ प्रयत्न उपपद्यते । नहि मीमांसकाः प्राभाकरा भाहा वा आनुमानिकमीश्वरमङ्गीकु. वन्ति । अपि च आनुमानिके ब्रह्मणि सिद्ध सङ्गतिग्रहसाधनस्य कोऽयमवसरो नाम ? इति वैदिकत्वमेव ब्रह्मणीति कृत्वैव खलु- "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति सूत्रमिति वक्तव्यम् । एतेन- "जन्माद्यस्य यतः" इतिसूत्रमपि- व्याख्यातम् । श्रीभाष्यमते हि कारणतामात्रं ब्रह्मणो न मुख्यम् ; सत्यकामवादितो वैशिष्ट्ये कारणाभावात्, कारणत्वेनैव ब्रह्मणो लक्षणे प्रयोजन हि तवयतिरेकेणेतराभावव्युत्पादनेन चैतन्यमानमेवः ब्रह्मेति निर्धारणाद् अद्वैतमतं विहायान्यत्र कुत्रापि वक्तुं न शक्यते' इति जिज्ञास्यब्रह्मणो जगद्रूपेण परिणममानावियाविषयत्वेनाधिष्ठान- विवया ब्रह्मलक्षंगात्. प्रथमसूत्रोपक्षिप्तं ब्रह्मैव द्वितीयसूत्रेणोप- क्षिप्यत इति सुष्टु भगवत्पाद्मत एव लगति, न मतान्तरे, इति चतु:सूत्रीसार्थक्यार्थमप्यदैतमतमेव सौत्रम् , न. केवलं सौत्रम्, किन्तु श्रुति-स्मृति-पुराणेतिहासादिसिद्धमपोति स्वीकर्तव्यम्, इति श्रीभाष्यकाराणां स्वीयमहासिद्धान्तेनादैत सिद्धान्तस्याक्रमगं' निरालम्यमेवावतिष्ठते, न मात्रयांऽप्यदैतमत निरासे तदीश्वर- मिति प्रतिभाति । यतोऽदैतमतमेव यांदरायणमतमिति न केवल- मात्मयहुत्यादिनिरसनेन, किन्तु सांख्य-योग-पातञ्जल-पाचरात्राणां घेदिकस्य च- . . "सांख्यं योगः पाश्चरात्र वेदाः पाशुपतं तथा। ज्ञानान्येतानि राज विद्धि नानामतानि वै॥” इति प्रस्तुतानां दर्शनानांमध्ये ब्रह्म- मीमांसायाम् सांख्य-योग-पाशुपत-पाचरामाणां द्वितीयाध्यायरिती- यपाद्वारा निरसनेन सांख्यायमूलस्य वैदिकस्यादेतदर्शनस्यावशे पि ·, श्रीभाष्यसमालोचनम् २५५ तत्वेनापि विज्ञायते। अधिकं चावालोचनीयमस्मदीयेऽद्वैतमार्तण्ड आलोचितम् । अत्रापि यथाऽवसरं सति संभव आलोचयिष्यते, इति जिज्ञासाधिकरणशरीरमवैतिनामेव सुरक्षितं वर्तते, नतु विशि- टादै तिनाम् । तन्मते हि कार्यादिविक्तं स्वरूपं ब्रह्ममात्रं यदि ब्रह्म- जिज्ञासेत्यत्र ब्रह्मपदार्थः, तर्हि न प्रकारिणो ब्रह्मणो जिज्ञासाप्रति- ज्ञाता स्यात्, प्रकारिणो ब्रह्मणो ग्रहणे तु-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते इत्यत्र जगतो ब्रह्मणश्च पृथक्कृत्य विवेकेनोपदेशो नोपपद्यते । ब्रह्मपदापेक्षया जीवपदस्य सूक्ष्माचित्पदस्य चिदचित्पद- दयस्यैव पा सूत्रे निर्देशो हि तन्मते स्वरसः स्यात, यतः शरीरवाच- कानां पदानां शरीरिपर्यन्तत्वस्यैव मुख्यत्वेन चिदचिच्छरीरकपरमात्मा विना क्लिष्टकल्पनां गृह्यत, इति ब्रह्मपदं सूत्रे प्रयुक्तं प्रकारांशपरि- त्यागेन.प्रकारिमात्रैक्यमेव गोचरयतीति वक्तव्यम् । सति चैवम्- सूत्रकारा अपि न प्रकारविशिष्टप्रकारिजिज्ञासामन्यन्ते,किन्तु प्रक- रोपलक्षितप्रकारिमात्रजिज्ञासामेव । तथाचोभयसम्मतमिदम्-यत् प्रकारिजिज्ञासैव ब्रह्मजिज्ञासेति । प्रकारिपदेन प्रकारविशिष्टं विवक्ष्यते, उत प्रकारोपलक्षितिमिति तु विप्रतिपन्नम् । प्रथमे कल्पे श्रीभाष्यमतम् । द्वितीये भगवत्पादमतम् । दितीयोपल- क्षितत्वं नाम द्वितीयसमानाधिकरणद्वितीयाभावकत्वमेव, काकवद् देवदत्तगृहमित्यादौ काकस्यान्यत्राश्रयणात् काकामिथ्यात्वम् , अन तु दितीयसामान्यस्य ब्रह्मणोऽन्यत्राप्रसङ्गाद् दितीयमिथ्या: त्वम् । तदयं निष्कर्षःकालभेदेनेव कालैक्येनापि प्रतियोगि- तभावाभ्यामयि तदुपलक्षितत्वं व्यवहियते । तत्र काकवद् देवदत्तगृहमित्यादावुपलक्ष्यतावच्छेदकोपस्थापनेनोपलक्षणत्वम् , अत्र सर्वसामान्यविशेषनिपेयाद् भूतपूर्वगत्या दितीयस्योपलक्षणत्वम् । एतादृशं विषयमभिप्रेत्यैव भूतपूर्वगतिन्यायः; अन्यथो- पलक्ष्यतावच्छेदकान्तरोपस्थापनेनैवोपलक्षणत्व उपलक्ष्यतावच्छेदकं ·जन्माद्यस्य यतः न्यत "जन्माद्यस्य यतः" इति सूत्रं श्रीभाष्यकारैरैवं विवृतम्-जन्मा- दीति सृष्टि-स्थिति-प्रलयम् । तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । अस्य अचि- न्यविविधविचित्ररचनस्य नियतदेश-काल-फल-भोगत्रदादिस्तम्बपर्यन्त- क्षेत्रज्ञमिश्रस्य जगतः, यतः यस्मात् सर्वज्ञात् सर्वेश्वरात् निखिलहेय- प्रत्यनीकस्वरूपात् सत्यसंकल्पात् ज्ञानानन्दाद्यनन्तकल्याणगुणात् सर्व- शक्तः परमकारुणिकात् परस्मात् पुंसः, सृष्टि-स्थिति-लयाः प्रवर्तन्ते, तद् ब्रह्मेति सूत्रार्थ इति । अयमेव भगवत्पादाभिमतोऽपि सूत्रार्थः- स्तेऽपि अस्य जगतः नमरूपाभ्यां व्याकृतस्यानेककतृ-भोक्त्त्युक्तस्य मन- साप्यचिन्त्यरचनारूपस्य प्रतिनियत-देश-काल-निमित्त-क्रिया-फला- यस्य, यतः सर्वज्ञात् सर्वशक्तेः कारणाद् जन्म-स्थिति-भङ्ग भवति, तद् ब्रोति वाक्यशेप इति व्याचक्षते ।। सत्स्वपि बहुपु सगुणवाक्येषु जन्मादिवाक्यमात्रसंग्रहणे निमित्तं तु स्वरूपस्येव विभूतेरप्युपास्यान्तर्भावज्ञापनमेव; अन्यथा बहिरङ्गाया-- स्तस्या नोपास्यत्वमिति शङ्कयेत,अतो नित्यविभूत्या सर्गादिविषयभूतया स्वरूपलक्षणम् । 'यत् प्रयन्तीति वाक्ये हि प्रयन्तिशब्देनात्यन्तिक- प्रलयरूपमोक्षोऽपि विवक्ष्यते, इति यच्छब्देन मुक्तप्राप्यतयापि ब्रह्म निर्दिष्टम् , प्राप्याकारविशिष्टं च ब्रह्म प्रमाणान्तरसिद्धमिहानूयते । प्रमाणान्तराणि तु विभूतिद्वयविशिष्टं प्रझ प्राप्यं वदन्ति, इति नित्य- विभूतेरप्युपास्यतासिद्धिः । यत इति यच्छब्देन प्रापकवाक्यापेक्षणात् प्रापकवाक्यान्तरसिद्धं सर्व विशेषणमत्र विवक्षणीयमेव; अन्यथा- "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते” इति जन्ममात्रोपादानेन 'यतः' इत्युपादानमात्रस्योपस्थापकं स्यात् , इत्यभिन्ननिमित्तोपादानत्वं प्रक्षणो हीयेत । तथाच-"तदक्षत बहु स्यामि"ति तदुभयविवक्षापरवाक्या- न्तरानुसारिण्येवात्र यतःशब्दार्थव्यवस्थेतिस्वीकर्तव्यम् , इति सर्वेश्वर एवं जन्मादिवाक्यार्थः ॥ अत्र यद्यपि सर्वेश्वरस्य स्वतोऽपरिणामित्वाद् अविर्तमानत्वाय निमित्तत्वमात्रमेव मुख्यम् , नोपादानत्वमपि, तयापि चिचिद्विशिष्टतया तस्यैव सत्यसाल्पस्य–'यटु स्वामि" तीक्षणवत्त्येन सर्वविधारणत्व- मुपपनन् । मनान्तरे तु-सन्मारस्य चिन्मामस्य च मत्यमाल्पत्या. पयोगात् , ईश्वरस्य प प्रांशतयार या पाभिमतस्याध्यस्मान्तर- ·. " प्रोभाप्यसमालोचनम् २५ मानलक्षणमुपपद्यते । नहि सर्वजगत्कारणत्वं प्रमाणान्तरेण ज्ञायते; शास्त्रयोनित्वात्तस्य; अन्यथाऽनुमानादिप्रमाणसिद्ध- स्यैवे ब्रह्मपदार्थत्वापत्या जितं सांख्यादिभिः ॥ अयं भाव:-यच्छन्दघटितवाक्यं स्वार्थस्य प्रमाणान्तरयो- ग्यत्वे प्रमाणान्तरमपेक्षते, प्रापकवाक्यान्तरमपेक्षत इति तु न सां. प्रतम् । उभयोरपि श्रुतित्वाविशेपे किंप्राप्यं किंमापकमित्यत्राविग- मनात् । नहि श्रुतिद्रये समानार्थके इदं प्रापकमिदनुवादकमिति व्यवस्था संभवति । अत एव-"समधो यजती"ति वाक्यविहितं यागमुद्दिश्य-'तनूनपातं यजती'त्यादिना न देवताविधिः, इति सर्वेषामुत्पत्तिवाक्यत्वेन प्रयाजपञ्चकविधानमुपपद्यते । सर्वथा तु- "यतो "त्यादीनां प्रापफवाक्यान्तरापेक्षयैव प्रवृत्ती स्वतो ब्रह्मणि' प्रामाण्यमेव न स्यात्, इति "यतो वे"त्यादीनां व्रमणि प्रमाणतेव भग्ना स्यात् । मापकवाक्यान्तराणि यानि विवक्षितानि, तेपा- मेवात्र निर्देशे कर्तव्ये-"यतो था इमानि भूतानि" इति वाक्य- स्यैव ग्रहणे प्रयोजनाभावादपि-"यतो वेत्यादिकमपि सीमा- न्यत:-"अधीहि भगयो ब्रह्मे"त्युपदेश्यतया प्रस्तुतं ब्रह्म शाखा- चन्द्रमोन्यायेन जगत्कारणतामुखेन लक्षयतीति वक्तव्यम् । सति चैवमपराणि सगुणवाक्यानि नात्र मापकवाक्यानि समानार्थानि भवितुमर्हन्ति; केवलस्य ब्रह्मणो ध्येयत्वोपक्रमविरोधात् । तथाच ."सत्यं ज्ञानमनन्तमि"ति स्वप्रकरणप्रस्तुतमेव यत्तच्छब्दाभ्यां गृहीत्वा जगत्कारणत्वं लक्षणमुच्यत इत्येव वक्तव्यम्, इति यत्तच्छ. व्दाभ्यां विशेष्यांशमात्रस्य विवक्षणात् तस्य चाकारणस्यापि काल्प- निकेन कारणत्वेन लक्षणमत्रेत्येव स्वीकर्तव्यम् । एतेन-चिद- चिरिशिष्टस्यानोपात्पतेति वादोऽपि-परास्त:: तदुपस्थापक- प्रमाणाभावात् ।। सत्स्वपि पहुंघु कारण -"यतो वा इमानि भूतानि ·२६० श्रीभाष्यसमालोचनम् जायन्ते" इत्यस्यैव ग्रहणे निमित्तं तु तस्य प्रश्नोत्तरपरम्परया प्रवृत्तस्यावान्तरतात्पर्थमेव कारणत्वे, परमं तात्पर्य त्वानन्द एव ब्रह्मणि, इत्यानन्दस्यैव स्वरूपलक्षणत्वम्, नतु जगत्कारणत्वस्येति क्रमेण विशेष्यमाने पर्यवसनावगम एव । "यः सर्वज्ञः" इत्यादिकं तु विशिष्टेनैव पर्यवस्थति । इयान विशेषः-कचित् स्वरूपलक्षणेन प्रस्तुतस्य जगत्कारणतयोपसंहार:-यथा 'यः सर्वज्ञः' इत्यादावक्षरो- पक्रमेण प्रवृत्तस्य, फचित्तु जगत्कारणतया प्रस्तुतस्य स्वरूपेणोपसं- हारः-यथा प्रकृते। कारणत्वं तु मतदयेऽपि विशिष्टस्पैवेति तु संप्रतिपन्नम् । विशेष्यं तु आनन्दादिस्वरूपमात्रम्-"आनन्दो ब्रह्मेति वचनादित्यद्वैतमतम्, तदपि सगुणमेवेति तु श्रीभाष्य- मतम् । वक्तव्यं चात्र सर्व "सत्यं ज्ञान मि"त्यादिवाक्यविचार- प्रसङ्गेनोक्तमेव । प्रस्तोष्यते चानन्दमयाधिकरणेऽपि । अपरोऽयं विशेषः-कारणत्वं विशेष्यमात्रस्य गौणं श्रीभाष्यमते, अद्वैतमते तु मिथ्येति।. तांच-"ब्रह्मविदामोति परमि”ति प्रस्तुतस्य वेद्यस्यैव ब्रह्मणः साक्षाद् न “यतो वेति" वाक्यं योधकम् ; वेद्यत- तया श्रुतस्य तस्य विशेष्यमात्ररूपत्वं हि तदुत्तरेण-"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति वाक्येनावगम्यते; कारणत्वस्यावेद्यत्वात् । अङ्गीकृतं हि श्रीभाष्यानुयायिभिरपि-"तद्विजिज्ञासस्वे"ति नोपासनाविधिः, "ब्रह्मविदाप्नोती"त्यनेन प्राप्तत्वात् , नवा विचार- विधिः, विचारस्य रागप्राप्तत्वात् , किन्तु सन्देह निवृत्त्यर्थम् , उपदि- इयमानेऽर्थेऽवधानार्थ वा विजिज्ञासस्वेति पदमिति । सन्देहश्च "सत्यं ज्ञानमिति वाक्यानन्तरमप्यनिर्धारणेनैव यदि भवति, तर्हि नियत- मिदं स्वीकर्तव्यम् यद् वाक्येनापीदंतया निर्देष्टुमशक्यमेव ब्रह्म- स्वरूपं सत्यज्ञानादिवाक्येनोपक्षिप्तमिति । श्रीभाप्यमते तु सगुण- स्य ब्रह्मणस्तेनैव वाक्येन निःसन्दिग्धमवगतत्वात् कथं संशयाव- सरः ? विभूतयस्तु सर्वाः श्रीभाप्पानुयायिनां दृष्ट्यानिपतो. .

·श्रीमाष्यसमालोचनम् २६१ ति वाक्यमात्रेणापि नावगम्यन्ते, इति वाक्यान्तरमपक्ष्यैव संशय- निरासे कर्तव्ये--"आनन्दादयः प्रधानस्ये"ति न्यायेन गुणोपसंहार- व्यवस्थयैव निर्वाहात् "जन्मादिवाक्यमात्रसंग्रहः सूत्रकाराणामनु- पपन्न एव । “यत्प्रयन्ती"ति वाक्येनात्यन्तिकप्रलयविवक्षया मुक्त- रपि ग्रहणमिति पक्षे तु ब्रह्मभावमात्रस्यात्यन्तिकप्रलयरूपत्वस्य विष्णुपुराणानुसारेण पूर्वमुपपादितत्वात् “यतो "ति वाक्यं निर्गुणपर्यन्तयोधनेनैव पर्यवस्यतीत्येव समायातम् ॥ यत इति वाक्यस्य प्रापकवाक्यापेक्षायामपि निर्गुणवाक्य- मेव प्रापकतया विवक्ष्यत इति वक्तव्यम्, यतोऽध्यारोपापवाद- विधया निर्गुण एवं पर्यवसानम् । निर्गुणमेवानूध सृष्ट्यादिकमध्या- रोपविधया · प्रतिपाद्यतेऽपवादार्थमिति हि-श्रीमद्भागवतश्रुति- गीतानुसारेणापि ज्ञायते । तत्र हि- "ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः । • । कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात्सदसतः परे ।" इति सदसच्छन्दवाच्यचिचिदतीत-निर्गुणब्रह्मणि श्रुतीनां प्रवृत्तिः कथमिति प्रश्ने-"बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् जनानामसृजत् प्रभुः । मात्रार्थं च भवार्थ चात्मनेऽकल्पनाय च ॥" इति कल्पितां सृष्टिसादाय श्रुतीनां ब्रह्मणि प्रवृत्तिरिति स्पष्टं प्रतिपाद्यते । अत्र निर्गुणपदम्, 'सदसतः परे' पदानि च निर्विशेपवाद एव स्वरसानि; अन्यथा छाग-पशुन्यायेन हेयगुणमात्राभावाभिप्रायेण निर्गुणपद- प्रवृत्ती "गुणवृत्तयः कथं चरन्ती"त्यसङ्गतमेव स्यात् । तेन हि ज्ञायते शब्दप्रवृत्तिनिमित्ता गुणाः केऽपि ब्रह्मणि न सन्तीति । तथाच श्रुतिगीतककवाक्यतापि 'यतो घेति पाक्यसन्दर्भस्य सम्यग- धिगता भवति । वस्तुतस्तु-ब्रह्ममीमांसाया न्यायप्रदर्शनपरत्वात् सर्वाणि मष्टिवाक्यानीहोदाहरणम् , इति कस्य वा प्रापकापेक्षा ? नहि .

·२६२ श्रीभाष्यसमालोचनम वयमपि चिन्मानं सर्वप्रपञ्चोपादानमिति वदामः, किन्त्वविद्ययाऽऽ- घृतं ब्रह्मैव । तच विम्वरूपं प्रतिबिम्बरूपं वेश्वरभावमापन्नं सदेव कारणं मन्यते। अत एवानेकजीववादे यावत्सर्वमुक्ति ईश्वरभावो मुक्तिरित्यादि सिद्धान्तलेशसंग्रहादी व्यक्तम् । एतेन-मतान्तरे सन्मात्रस्य चिन्मात्रस्य वा सत्यसंकल्पत्वाद्यभावनेश्वरस्य च ब्रह्मांशस्याध्यस्ततयाऽभिमतस्याध्यस्तान्तरसामानाधिकरण्यासम्भ- भवात् “बहु स्यामित्यादि न घटत इति-परास्तम्, परिणममा- नाविद्याविषयत्वेनाधिष्ठानविधया विशेष्यचैतन्यमात्रस्य विवर्ती- पादनतया सामानाधिकरण्ये वाधकाभावात् । नहि वयमीश्वररूपेण कारणत्वम्, तद्रूपेण च सामानाधिकरण्यं मन्यामहे, किन्त्वैश्वर- चैतन्यांशेनैव । तत्तु मिथ्येति तु पूर्वमेवोक्तम् । अन्यत्तु सर्व समानमेव । केवलमयमपरो विशेषः जगत्कारणत्वंतटस्थलक्षणमिति भगवत्पादानुसारिणां सिद्धान्तः, स्वरूपलक्षणमिति तु मतान्तरम् । यथाच जगत्कारणत्वं न विशेष्यांशस्य स्वरूपलक्षणम् , विशिष्ठस्य तु नोपस्थापकं प्रमाणं किमपि वर्तते, तथा विशदीकृतमन्यत्र, इति "जन्माद्यस्य यतः" इति सूत्रमप्यदैतमतमेव साघु व्यवस्था- . पयति ।। अधिकरणशरीरं तु श्रीमाप्याभिमतमीरशमेव-"यतो वेत्यादि- वाक्यानि ब्रह्म लक्षणत. प्रतिपादयितुं शकुवन्ति वा, न वेति संशयः । तदर्थ संशय्यते-कि सृष्टयादीना विशेषणत्वेनोपलक्षणत्वेन वा ब्रह्म- लक्षणत्वं सम्भवति वा ? नवेति । तदर्थ च विशेषणपक्षे विशेषणभेदेन विशेष्यमेदोऽस्ति, नेति । तदर्थ च विशेपणस्य विशेषणत्वं स्वाभयसर्व- धर्मव्यावर्तफतया, सत स्वविरोधिधर्मव्यावर्तकतया ? उपलक्षणपक्षे किमाकारान्तरप्रतिपत्तिरस्ति ? उत नास्ति-इति संशयपरम्परायाम्- सर्वधर्मव्यावर्तकतया विशेपणत्वम् , आकारान्तरप्रतिपत्तिश्च नास्तीति पूर्व पक्ष । विरोधिधर्मव्यावर्तपतयेव विशेषणत्वम् , आकारान्तरपति- पतिश्चास्तीति राद्धान्तः॥ सर्वधर्मव्यावर्तकतया विशेषणत्वे विशेप्यमेदप्रसङ्गेन भन्मादीनां ·. श्रीमाष्यसमालोचनम् २६३ विशेषणत्वायोगाद् आकारान्तरप्रतिपत्त्यभावे चोपलक्षणवायोगाद् उभयचापि लक्षणत्वासम्भवाद् इदं वाक्यं ब्रह्म लक्षणतः प्रतिपादयितुं न शकोतीति लक्षणदौःस्थ्येन ब्रह्मणि शाषप्रामाण्यासम्भवाद् विचारोऽना- रम्भणीय इति पूर्वपक्षे फलम् । विरोधिव्यावर्तफतयैव विशेषणत्वे विशेष्यभेदाभावाद् जन्मादीनां विशेषणत्वोपपत्तेराकारान्तरप्रतिपत्ति- 'सझावाद् उपलक्षणत्वोपपत्तेोभयथापि लझणत्वसम्भवाई इमानि वाक्यानि ब्रह्म लक्षणतः प्रतिपादयितुं शक्नुवन्त्येव, इति लक्षणसौष्ठवेन प्रमणि शास्त्रप्रामाण्योपपत्तेस्तविचारारम्भो युक्त इति सिद्धान्ते फलम् ।। तदयं निष्कर्षः-जन्म-स्थिति-भङ्गाः सर्वेऽपि न ब्रह्मणो लक्षणम् । विशेपणभेदेन विशेप्यमेदापत्तेः । "देवदत्तः श्यामो युवा लोहिताक्षः" इति विशेषणमहुत्वेऽपि तु देवदत्तस्य प्रमाणान्तरक्षातत्वादेक्यं न विरुद्धम् , औपनिपदत्वात्तु ब्रह्मण एकत्वस्य प्रमाणान्तरेणाज्ञातत्वात् विशेपणभेदेन भेदोऽवर्जनीयः । “यतो वे"ति वाक्येन ब्रह्मशब्दक्यं तु-सण्डो मुण्डः पूर्णशृङ्गो गौरित्यन गोपदेक्यवदप्रयोजकम् । एतैन सम्भूयलक्षणत्वेऽपि प्राबहुत्वापत्तिास्याता । एकाकारापतिपत्ती तु बहूनामुपलक्षणत्वमपि बाधितमेव । "सत्यं ज्ञानमनन्तं प्रदो"त्यपि लक्षणवाक्यमेवेति प्रश्न इव तत्रापि विशेषणमेदादू नैकाकार निर्णयः, अन्योन्याश्रयापत्तेरिति पूर्वपक्षः ।। सिद्धान्तस्तु-वृहेतेर्धातोरांनुगमन निरतिशयवृहत्वमेकाकारो ब्रह्मशब्दमहिम्नैव ज्ञायत इति जन्म-स्थिति-लयाना सत्य-ज्ञानादीनां वा प्रत्येकं सम्भूय वोपलक्षणत्वे वाधकाभावाद् जन्मादीनामुपलक्षणत्वपक्षो न दोपाय । अत एव 'यतः' 'यत्' येने ति प्रसिद्धशब्देन कारणपरामर्श उपपद्यते । प्रसिद्धिश्च-"सदेवे"त्यादावभिन्ननिमित्तोपादानतया तत्पति- पादनात् । तच्च निरतिशयबृहत्वविशिष्टमेकमेवाद्वितीयमित्येकतयैवा- .वगतमिति जन्मादीना विशेषणत्वपक्षोऽपि न दोपाय; लक्षणभूतानामपि विशेषणानां स्वविरोधिव्यावृत्तवस्तुलाफल्याविरोधात् , सृष्टि-स्थिति- लयाना विशेषणाना श्यामत्व-युवत्वादिवदविरोधाद् न सण्डत्वादिना साम्यम् , येन विशेष्यभेद आक्षिप्येत । सत्यादिवाक्यं तु स्वरूप- प्रतिपादकम् , न लक्षणवाक्यम् , इति नान्योन्याश्रयः। अत्र सत्यपदं निरुपाधिकसत्तायोगि प्रझाह, तेन विकारास्पदमचेतनं तत्संसृष्टश्चेतनश्च व्यावर्त्यते, यतो नामान्तरभजनाइवस्थान्तरयोगेन तयोर्न निरुपाधिक- .

·२६४ श्रीभाष्यसमालोचनम् सत्ता वर्तते। ज्ञानपदं त्वसंकुचितज्ञानेकाकारवाचि कदाचित्संकुचितज्ञान- मुक्तव्यावर्तकम् । अनन्तपदेन बद्र-मुक्तविलक्षणसातिशयनित्यजीव- व्यावृत्तिः, अनन्तकल्याणगुणवाचित्वात्तस्य । तथाच-सत्य-ज्ञानादि- वाम्यावगतस्यैकस्य ब्रह्मण एव-जन्मादिमिर्लक्षणादू नान्योन्याश्रयः ॥ निर्विशेषं ब्रह्म जिज्ञास्यमिति वादे तु निरतिशयबृहत्ववाचि- ब्रह्मपदम् , जन्मादिकारणत्वाम्नानम् , उत्तरेषु सत्रेवीक्षणान्वयदर्शनम् , तत्तत्सूत्रोदाहृतश्रुतीनामन्वयश्व बाधितः स्यात् । जगजन्मादिभ्रमो यन्मूल इति वाक्यार्थस्तु-वाचारम्भणादिश्रुतावपि "मृत्तिकेत्येव सत्य- मि"ति परिणामिकारणस्यैव निदर्शनात्. 'शुक्तिकेत्येव सत्यमिति विवर्तकारणानिदर्शनात् "परिणामात्" इत्येव सूत्रदर्शनाच्च खोत्प्रेक्षामान- सिद्धः, न प्रोतः, व वा सूत्रारूढः । तत्रापि तु भ्रममूलमज्ञानम् , अज्ञानसाक्षि प्रदोत्यभ्युपगमात् सविशेषत्वमेव, न निर्विशेषत्वम् । इति ॥ अदै तिनोऽपि सत्यादिवाक्यानां स्वरूपपरत्वम् , जन्मादीनां प्रत्येकलक्षणत्वं सम्भूय लक्षणत्वं वा सम्भवतीति सिद्धान्ते: न विप्रतिपद्यन्ते। इयान् विशेषः-जन्मादिलक्षणलक्षितस्य सत्य-ज्ञानादिवाक्यं स्वरूपं बोधयतीत्यदैतमतम्, सत्यादिवाक्य- योधितस्वरूपस्य जन्मादिवाक्यं लक्षणपरमिति श्रीभाष्यमतम् । अपरोऽयं विशेषः-यजन्मादिवाक्यलक्षितं सविशेपमेव, सत्या-- दिवाक्यगम्यं तु निर्विशेषमेव । कारणत्वं सत्यज्ञानादिरूपत्वं चैकस्य न भवतीति मतदयसम्प्रतिपन्नम् , चिचिदिशिष्टं ब्रह्म कारणम्, फेवलं तुं ब्रह्म सत्यज्ञानादिरूपं विशेष्यमात्रमिति श्रीभाप्यमतेऽपि स्वीकारात् । विशेषस्तु-स्वरूपमिदं निर्विशेष. मित्यदैतमतम् , तदपि सविशेपमेव; प्रकाशत्यादिधर्मस्वीकारात्, अन्यथा तुच्छत्वापत्तरिति श्रीभाप्यमतम् । तत्र विशिष्टस्य शुद्धातिरेको हि विशेपणानामपि पारमार्थिकत्वेऽवश्यमेव स्वीक- सध्यः, "सत्यज्ञानादियोपितस्य विशेष्यमात्रस्य विशिष्टयो जगत्कारणत्वं कथं लक्षणं स्यात् ? इति वेयवाणः सत्यज्ञानादि- ·श्रीभाष्यसमालोचनम् २६५ रूपस्य जन्मादिकं न लक्षणमिति-"जन्मायस्य यतः" इति सूत्र- मेवाप्राप्तकालं भवति श्रीभाष्यमते, अद्वैतमते तु विशिष्ट-शुद्धयोः काल्पनिकभेदस्यैव स्वीकारात् परस्पराध्यासाच “यदिदं रजतमभात् सा शुक्तिरि"त्यादौ रजतधर्मरजतत्वेन शुक्तरिव जन्मादि- कारणत्वेन ब्रह्मलक्षणं न विरुद्धम् । उपलक्षणत्वमपि जन्मादि- कारणत्वानां स्वसमानाधिकरणजन्मादिकारणत्याभावेनैव भवितु- महति, इति कदाचिदन्यतमकारणत्वं विना ब्रह्मणोऽवस्थानमपि कल्पनीयं स्यात्, इति जन्म-स्थिति-प्रलयान्यतमावस्थाकारणतां विना ब्रह्मणोऽवस्थानम्-चिदचित्संसर्ग विनाऽवस्थानमेव, इति चिचिच्छरीरकब्रह्मकरणतावादोन क्षोदक्षमः । तथाच-जग- ज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मण्यविद्यमानमेव ब्रह्मलक्षणं चन्द्रमसाऽसम्ब- धिनीव शाखा चन्द्रलक्षणमिति स्वीकर्तव्यम् । तथाच वृक्षधर्मेण शाखया स्वलक्षणेनापि चन्द्रमा यथा न सधर्मा, तथाऽविद्योपा- हितब्रह्मनिष्ठेनापि जगत्कारणत्वेन ब्रह्म न सधर्मेत्येव स्वीकर्तव्यम्, इति जगत्कारणत्वेन ब्रह्मणो न सविशेपत्वम् । यथाच सत्य- ज्ञानादिवाक्यं निर्विशेषवाद एव स्वरसम् , तथा पूर्वमेव विवे- चितम् । व्यक्तीकरिष्यते चेदमुपरिष्टादानन्दमयाधिकरणप्रस्तावे। सति चैवं. निर्विशेषब्रह्मकारणताया अद्वै तिभिरनङ्गीकारात्- जन्मादिकारणत्वनिर्देशः, ईक्षणाद्यन्वयः, तत्तत्सूत्रोदाहृतश्रुति- समन्वयश्च यथायोगमदैतमते कथमपि न विरुदयते ॥ वाचारम्भणश्रुतौ मृत्तिकापदं कारणमात्रोपलक्षणम्, नतु परिणामिकारणोपलक्षणम् ।मृत्तिकापदेनापि तदुपलक्षितपरमात्मनो विवर्तोपादानस्पैव ग्रहणात्। घ्यक्तं चैतत्-"पृथिव्यधिकाररूप- शब्दान्तरेभ्यः' इत्यत्र । एतेन-आत्मकृतेः परिणामादित्यत्र परिणामपदमपि व्याख्यातम्; तस्य विवर्तपरत्तथैव विवरणस्य युक्तत्वात् । व्यक्त' चैतदुक्तसूत्रे ब्रह्मसूत्रभाष्यवार्तिके नारायण- .

·२६६
श्रीभाष्यसमालोचनम्
सरस्वतीकृताविति, तत एवाधिकमवगन्तव्यम् । यथा-वाचा-
रम्भणवाक्यगतमृत्तिकापदम् , सूने परिणामपदं च श्रीभाष्यमते
कथमपि नोपपद्यते, तथाऽदैतमार्तण्डेऽन्यत्र च व्यक्तम् । सर्वथा तु-
जन्मादिसूत्रमपि न श्रीभाष्यमतस्यानुगुणम्, किन्त्वदैतमतस्यैव ।

·शास्त्रयोनित्वात् "शास्त्रयोनित्वात्" इति सूत्रं ब्रह्मणोऽभिन्ननिमित्तोपादा- नस्य नानुमानिकत्वम्, किन्त्वौपनिषदत्वमेवेति व्यवस्थापनार्थमिति मतदयसंप्रतिपन्नम् । अत्रानुमानापेक्षया शास्त्रस्य दौर्बल्यमिति पूर्वपक्षाशयः, शास्त्रस्यैव प्रावल्यमिति सिद्धान्ताशय इति न्याय-' स्वरूपमप्युभयानुमतमेव, केवलं ब्रह्मसविशेषत्व-निविशेषत्वयोरेव विपतिपत्तिः। यत्रोभाभ्यामपिनानाधिकं किमपिनिरुच्यते; निरुक्त- प्रायत्वात् पूर्वतनयोः सत्रयोः॥

·तत्तु समन्वयात् "तत्तु समन्वयात्" इति सूत्रेण तु श्रीभाष्यकाराः प्रतिपत्ति- विधिविषयतया शास्त्रण मीमांसकमत निरासेन ब्रह्मव्यवस्थापन कुर्वते-उपास्यस्यापि ब्रह्मणः पुरुपार्थत्वेनान्वयात् पारमार्थिकत्व- व्यवस्थापनेन ॥ अत्र निष्पपञ्चीकरणनियोगविधिवादः, ध्यानविधि- नियोगवादः, केवलज्ञानविधिवादश्चेति भर्तृप्रपञ्चमतं उपवर्पमतं विवरणमतं चेति पक्षत्रयनिरसनेन मीमांसकमतानुसारेणोपासना- विधिपरत्वेऽपि विनाप्यर्थ ज्ञानस्य फलसाघनत्वाद् अर्थसद्भावे न प्रामाण्यमिति पूर्वपक्षः पुरुषार्थत्वेनान्वयात् प्रतिपत्तिविधिशेषत्व- मर्थसद्भावेन स्वीक्रियत इति सिद्धान्तश्च श्रीभाष्यसारसकलनेन प्रतीयेते ॥ अत्रोपवर्षमुखेन विवरणमतं खण्डितं,श्रीभाष्यकारैः। शास्त्रप्रमाणकत्वं पुरुषार्थत्वेनान्वादितिश्रीभाष्याभिमतः सूत्रार्थः। समन्वयशब्दस्य तात्पर्यविपयत्वादित्यर्थस्यैव युक्तत्वेनोपक्रमायवगत- तात्पर्यविषयत्वात् शास्त्रप्रमाणकत्वं साध्यत इति भगवत्पादाभि- मतः सूत्रार्थः। मीमांसकमत निरसने , परमुभयोरप्यैकमत्यमेव । इयान विशेषः-यमीमांसकाभिमतप्रतिपत्तिविधिविषयत्वं स्वीकृत्य तदभिमतब्रह्मस्वरूपासद्भावनिरासः श्रीभाष्यकाराणाम्, तद्धिमत- प्रतिपत्तिविधिविषयत्व-ब्रह्मस्वरूपाभावोभपनिरासो भगवत्पादा- नाम् । सत्यब्रह्मोपासनाद् मोक्ष इति श्रीभाष्यमतम्, सत्यब्रम- ज्ञानमात्रेण मोक्ष इति भगवत्पादमतमिति तु निष्कर्षः॥ इदमत्र पूर्वपक्षसंग्रहवाक्यं श्रीभाष्यकाराणाम्-"वेदा- न्तानां प्रवृत्ति-निवृत्तिप्रयोजनविधुरत्वात्, ज्ञानमात्रापर्यवसानात्, ध्यानविषिशेषत्वेऽपि ध्येयविशेषस्वरूपसमर्पणमात्रपर्यवसानात्, यालातुराद्युपच्छन्दनवाक्यवद् ज्ञानमात्रेण पुरुषार्थपर्यन्तसिद्धेश्व परिनिष्पन्नवस्तुसत्यतागोचरत्याभावात् अधणः शास्त्रप्रमाणकत्वं न ·श्रीभाष्यसमालोचनम् २३६ संभवतीति ॥ अन्न निष्पपञ्चीकरणनियोगो भर्तृमपञ्चमिश्राणाम् , उपवर्षाचार्याणां ध्याननियोगवादा, भगवत्पादानां वाक्यार्थज्ञान- मात्रेण पुरुषार्थ इति श्रवणादिविधिवादः । तत्र प्रथमं द्वितीयं चमतं तत्र तत्र भगवत्पादैरेव निरस्यते, इति अदैत्येकदेशिनामपि तद् मत- द्वयं न भगवत्पादानामपि संमतम् । प्रतिपत्तिविधिविपयतया शास्त्रेण ब्रह्म समर्यत इति वादोऽपि तेषामेव । मतदयेऽपि शाब्दापरोक्षवादोन स्वीक्रियते ॥ भगवत्पादास्तु-ध्येयत्वं ब्रह्मणो नाङ्गीकुर्वन्ति। भगवत्पादानां तुमतस्थायमेवाशयः--न चोदनातन्त्रज्ञान विषयो ब्रह्म; श्रोतव्य इत्यादीनामविधित्वपक्षो वा मन्यताम् , विधित्वपक्षो वा; तत्र प्रथमे कल्पे रागमाप्तध्यानविषयत्वम् , द्वितीये तु-कल्पे तात्पर्य निर्णयानुकूल- चेतोवृत्तिविशेपप्रत्ययप्रवाहस्यैव ध्यानरूपत्वाद् न पुरुषतन्त्रज्ञानवि- पयत्वमिति । तत्र भगवत्पादानां शाब्दापरोक्षवादे न तावानाग्रहः, इति तु मण्डनामिश्रादयः। सर्वथा'तु ध्याननियोगविपयत्वं न 'भगवत्पादानुमतम् । तथाचं शान्दापरोक्षवादनिरासमेकं पुरस्कृत्यो- पवर्पमुखेन प्रतिपत्तिविधिविषयत्वनिरसन मिदन भगवत्पादमत निरा- सायालम् । शान्दापरोक्षवादमस्वीकुर्वन्तोऽपि मण्डनमिश्र-वाचस्प- - तिमिश्रादयः पुरुपतन्त्रोपासनादिनियोगविपयत्वं न स्वीकुर्वन्ति। . इदं तूपवर्षभगवत्पादयोरुभयोरपि संप्रतिपन्नम्-यद् ध्यानेन वाक्यार्थापरोक्षज्ञानमिति। 'दृष्टविधयेति तु: भगवत्पादमतम् , अदृष्टविषयेति तूपवर्पमतम् । इयान् विशेप:-ध्यानमपि ध्येयक- निरूपणीयमिति ध्येयसद्भावमपेक्षत इत्युपवर्पमतम् , असत्येनापि स्वरूपेण ध्यानसिया मीमांसकमत इव न ध्येयाक्षेपः, इति न ध्यान- नियोग इति भगवत्पादमतम् । इदं तु भगवत्पादमतम्- याश्यार्थज्ञानमावाद् यन्यनिवृत्त्यनुपपत्तिः, साधनमिति च प्रफियपा निरस्पते । तत्रभगवत्पादाः समन्वयसूत्रे- शब्दो नापरोक्ष- ·श्रीभाष्यसमालोचनम् "अवगत्यर्थत्वाद् मनन-निदिध्यासनयोरिति मनन:निदिध्यासन योरपि यथासम्भवमुपयोग व्यवस्थापयन्तीति सर्वत्र वाक्याज्ञान- मात्रेण मोक्षस्य भगवत्पादैरप्यनङ्गीकारात, पूर्वोक्तरीत्या शाब्दा परोक्ष-तत्परोक्षवाद्योः फलंतोऽविशेपात्, मोक्षानित्यत्वस्यापादित- स्योपवर्षमुखेनापरिहाराच भगवत्पादमतं नोवपवर्पमुखेन निरस्तं भवति । वस्तुतस्तुः-ध्यानस्य ध्येयक निरूपणीयत्वं , “मनोब्रह्मादि- ध्यानानामिवासत्यध्येयेनापि ध्यानसिद्ध्या निवोदुः शक्यते, इति ब्रह्मासिद्धिशङ्कोपवर्षमत इव श्रीभाष्यमतेऽपि कथं न भवति ? यदि पुरुषार्थत्वेनान्वयादिति मन्यते, तर्हि स्वप्नविशेपेष्वसत्येष्वपि पुरुषार्थत्वान्वयाद् अप्रयोजकं पुरुपार्थत्वेनान्वीयमानत्वम् । तथाच-उपास्यं ब्रह्म, प्रामाणिकम् । पुरुषार्थत्वा दित्यनुसानस्य. स्वप्न विशेपेषु व्यभिचारः। तत्क्रतुन्यायविपयेषूपास्येष्वदैतदृष्ट्या. बाधितेष्वपि . पुरुषार्थत्वात् तेत्रापि व्यभिचारः । मोक्षानित्यत्वं तु ब्रह्मोपास्यतापक्ष आपादित न कुत्रापि श्रीभाष्यकारैः खयम- न्यमुखेन वा परिहृतम्, इति प्रतिपत्तिविधिशेषत्वमङ्गीकृत्य मीमांसकमत निरसन कथमपि न सम्भवतीति।सर्वथामीमांसकमत- निरसनेनैवाधिकरणशरीरं रचनीयमित्यदै तिनाम-ब्रह्म,शास्त्रप्रमाण: कम् , सर्वेषां शास्त्राणां तत्रैवोपक्रमोपसंहारादिभिस्तात्पर्यावधा- रणादिति सिद्धान्तपर्यवसय्येव तद् विर चनीयम् । सति चैवम्- समन्वयादित्यस्य तात्पर्यविषयत्वादिति प्रसिद्धार्थपरत्वमपि सुर- क्षितं भवति, इति पुरुषार्थत्वेनान्वयादिति क्लिष्टंकल्पनापि न सांम्पतिकी॥

·ईक्षते शब्दम् ईक्षत्यधिकरणं तु. मतदयेऽपि सांख्यमत निरसनेन ब्रह्म- कारणतावादमेव व्यवस्थापयति । तन्नेक्षितत्वादिकं सगुणस्यैव ब्रह्मणः- सम्भवतीति निर्विशेषवादस्येदमधिकरणमत्यन्तविरोधीति श्रीभाष्यकारा मन्यन्ते. परन्त्वद्वैतमतेऽपि कारणब्रह्मनिविशेष- ताया अनङ्गीकाराद् - न - कोऽपि विरोधः। परमार्थतो निर्विशेष- त्वमेव हि निर्विशेपवादे स्वीक्रियते, इति कल्पितेन कारणत्वेन न ब्रह्मणो निविशेषत्वहानिः । तदुक्तम् "अक्षा भवतः यं कारणत्वप्रकल्पने.। किन पश्यसि संसारतत्रैवाज्ञानकल्पितम् ।।" इति । तस्मिन् प्रसझे ब्रह्मकारणताविपये तत्सर्वज्ञत्वादिविपये चारैतिनां सर्वासा प्रक्रियाणां संकलनं पाठकानामत्यन्तमुपकुर्यात्, इंति . ब्रह्मकारणत्व-तत्कर्तृत्व-तत्सर्वज्ञत्वविषये । सिद्धान्तलेशसं- ग्रहमप्यत्रैव योजयामः॥ चिचार्यस्य ब्रह्मणो जगज्जन्मस्थितिलयकारणत्वं लक्षणमुक्तम् ----'यतो यो इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिश्रुत्या । जगजन्म- 'स्थितिलयेषु एकैककारणत्वमप्यनन्यगामित्वाल्लक्षणं भवितुमर्हतीति चेत्, सत्यम् , लक्षणत्रयमेवेदं परस्परनिरपेक्षम् । अत एवं "अत्ता चराचरग्रहणात्" इत्याद्यधिकरणेषु सर्वसंहर्तृत्वादिकं प्रत्येक म- लिङ्गतयोपन्यस्तम् इति कौमुदीकाराः ॥ अन्ये तु-जन्मकारणत्यस्य स्थितिकारणत्वस्य च निमित्त फारणसरयारण्यात् उपादानत्वप्रत्यापनाप प्रपञ्चस्यं ब्रमणि लयो दर्शितः । अस्तु बम जगपादानम् ; जन्मनि घटजन्मनि कुला- लवत्, तत्स्यिती राज्यस्येन्नि राजपय उपादानादन्यदेव निमित्तं भविष्यतीति शहाव्यवच्छेदाय तस्यैव जगज्जननजीवन नियामकत्व- मुक्तम् । तथाचैकमेवेदं लक्षणमभिन्ननिमित्तोपादानतयाऽद्वितीयं प्रम लक्षपति-इत्याहुः ।। - ·२७२ , श्रीभाष्यसमालोचनम् ब्रह्मणश्च उपादानत्वमदितीयकूटस्थचैतन्यरूपस्य न परमाणू- नामिवारम्भकत्वरूपम्, न वा प्रकृतेरिव परिणामित्वरूपम्, किंत्वविः द्यया विषदादिप्रपञ्च रूपेग विवर्तमानत्वलक्षणम् । वस्तुनस्तत्समसत्ता- कोऽन्यथाभावः परिणामः, तदसमसत्ताको विवर्त इति वा, कारण- सलक्षणोऽन्यथाभावः परिणामा, तद्विलक्षणो विवर्त इति , वा, कारणाभिन्न कार्य परिणामः, तभेदं विनैव तद्व्यतिरेकेण, दुर्वचं कार्य विवर्त इति वा विवर्त-परिणामयोविवेकः ॥ अथ शुद्धं ब्रह्म उपादानमिष्यते ? ईश्वररूपम् ? जीवरूपं था ? अत्र सक्षेपशारीरकांनुसारिणः केचिदाहुः-शुद्धमेवोपा- दानम् , जन्मादिसूत्र-तद्भाष्ययोरुपादानत्वस्य ज्ञेयब्रह्मलक्षणत्वोक्तः । तथाच, "आत्मन आकाशस्सम्भूतः' इत्यादिकारणवाक्येषु शयलवाचिनामात्मादिशब्दानां शुद्ध लक्षणैव-इति ॥ विवरणानुसारिणस्तु-“यस्सर्वज्ञस्सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तपः तस्मादेतद् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते" इत्यादिश्रुतेः सर्व- ज्ञत्वादिविशिष्टं मायाशवलमीश्वररूपमेव ब्रह्म उपादानम् । अत एव ..भाष्ये "अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्" - "सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्" इत्यायधिकरणेषु "सैव ऋक् तत्साम तदुक्थं तयजुस्तद् ब्रह्म सर्व- कर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः” इत्यादिश्रुत्युक्तं सर्वोपादान- त्वप्रयुक्तं सर्वात्मकत्वं जीवव्यावृत्तमोश्वरलिङ्गमित्युपवर्णितम् । जीवे- श्वरानुस्यूतचैतन्यमात्रस्य सर्वोपादानत्वे तु न तज्जीवव्यावृत्तमीश्वर- लिङ्गं स्यात् । सङ्क्षपशारीरके शवलोपादानत्वनिराकरणमपि माया- विशिष्टोपादानत्वनिराकरणांभिप्रायम् , न तु निष्कृष्टेश्वररूपचैत- न्योपादानत्वनिराकरणपरम् ; तत्रैव प्रथमाध्यायान्ते जगदुपादान- त्वस्य तत्पदार्थवृत्तित्वोक्तः । एवं च ईश्वरगतमपि कारणत्वं तदनु- गतमखण्डचैतन्यं शाखा चन्द्रमसमिव तटस्थतयोपलक्षयितुं शक्नो- - तीति तस्प ज्ञेयवलक्षणत्वोक्तिः-इति मन्यन्ते ॥

·श्रीभाष्यसमालोचनम् २७३ वियदादिप्रपञ्च ईश्वराश्रितमायापरिणाम इति तत्रेश्वर उपादानम् । अन्तःकरणादिकं तु ईश्वराश्रितमायापरिणाममहा- भूतोपदृष्टजीवाविद्याकृतभूतसूक्ष्मकार्यमिति तत्रोभयोरुपादान- स्वम् । अत एव "एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाष्पोडश कला पुरुषायणाः पुरुपं प्राप्यास्तं गच्छन्ति" इति श्रुतौ कलाशब्दवाच्यानां प्राण-मन:- प्रभृतीनां विटुपो विदेहकैवल्यसमये विद्यानिवाविद्याकार्याशा- भिप्रायेण विद्ययोच्छेदो दर्शितः, “गताः कला: पञ्चदश प्रतिष्ठाः" इति श्रुत्यन्तरे तदनिवर्त्यमहाभूतपरिणामरूपीपष्टम्भकांशाभिमा- येण तेषां स्वखप्रकृतिषु लयो दर्शितः-इति मायाविद्याभेदवा- दिनः ।। यथा वियदादिप्रपञ्च ईश्वराश्रितमायापरिणाम इति तत्र ईश्वर उपादानम् , तथान्तःकरणादि जीवाश्रिताविद्यापरिणाम इति तत्रं जीवं-एक-उपादानम् । न चान्तःकरणादौ मायाकार्यमहाभूता- नामप्यननुप्रवेशे उदाहृतश्रुतिद्वयव्यवस्थानुपपत्तिा; कलानां विद्य- योच्छेदश्रुतिस्तत्त्वविदृष्टिविषयो, “गताः कला:" इति श्रुतिस्तु नियमाणे तत्त्वविदि समीपवर्तिनः पुरुषाः नश्यघटवत्तदीयशरीरा- दीनामपि भूम्यादिपु लयं मन्यन्त इति तटस्थपुरुषप्रतीतिविपयेति व्यवस्थायाः कलालयाधिकरणभाष्ये स्पष्टत्वात्-इति मायार्वि पामेवादिप्वेकदेशिनः ॥ तदभेदवादिप्यपि केचित्-ययपि वियदादिमपश्चस्य ईश्वर उपादानम्, तथाप्यन्तःकरणादीनां जीवतादात्म्यप्रतीतेर्जीव एवो- पादानम् । अत एवाध्यासभाप्येऽन्तःकरणादीनां जीव एवाध्यासो दर्शितः । चियरगे च प्रतिकर्मव्यवस्थायां ब्रह्मचैतन्पस्योपादानतया घटादिसनित्वम्, जीयस्य तदसङ्गित्वेऽप्यन्त:करणादिसङ्गित्वं च पपितम्-दस्याः॥ १ - ·२७४ श्रीभाष्यसमालोचनम् "एतस्मान्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च । सं वायुज्योतिराप. पृथिवी विश्वस्य धारिणी ।।" इत्यादिश्रुतेः कृत्स्नव्यावहारिकप्रपञ्चस्य प्रस्मैवोपादानम् , जीवस्तु प्रातिभासिकस्य खममपञ्चस्य च । कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयय- स्वशब्दकोपो वा" इत्यधिकरणे ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे तस्प कास्न्येन जगदाकारेण परिणामे विकरातिरेकेण ब्रमाभावो वा एकदेशेन परिणामे निरवयवत्वश्रुतिविरोधो वा प्रसज्यत इति पूर्वपक्षे "आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि, इति सूत्रेण चिवर्तवादा- भिप्रायेण स्वमदृशि जीवात्मनि स्वरूपानुपमर्दनेनानेकाकारस्वप्नप्रपश्च- सृष्टिवत् ब्रह्मणि वियदादिसृष्टिरुपपद्यत इति सिद्धान्तितत्वात्- इत्यन्ये॥ - जीय एव स्वमद्रष्टवत् स्वस्मिन् ईश्वरत्वादिसर्वकल्पकत्वेन सर्वकारणमित्यपि केचित् ।। ... अथ "मायां तु प्रकृति विद्यात" इति श्रुतेः, मायाजाध्यस्य घटादिष्वनुगमाच माया जगदुपादानं प्रतीयते; कथं ब्रह्मोगदानम् ? अबाहुः पदार्थतत्त्वनिर्णयकारा:-ब्रह्म माया चेत्युभय- मुपादानमित्युभयश्रुत्युपपत्तिः, , सत्ताजाध्यरूपोभयधर्मानुगत्युपप- तिम्व । तत्र ब्रह्म विवर्तमानतयोपादानम् , अविद्या परिणममान- तया। न च विवर्ताधिष्ठाने पारिभाषिकमुपादानत्वम्, खात्मनि कार्यजनिहेतुत्वस्योपादानलक्षणस्य तत्राप्यविशेषात् । . केचित्तूक्तामेव प्रक्रियामभ्युपगम्य विवर्त-परिणाम साधारण- मन्यल्लक्षणमाः-खाभिनकार्यजनकत्वमुपादानत्वम् ।. अस्ति मपञ्चस्य सद्रूपेण ब्रह्मणा विवर्तमानेन. जडेनाज्ञानेन परिणामिना पाभेदः; "सन् घट" "जडों घटः" इति सामानाधिकरण्यानु- भवात् । न च तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" इति सूत्रे "अन- न्यत्वं व्यतिरेकेणाभाषः" खल्वनन्यत्वमित्यभेदं घूमा, किन्तु - ·श्रीभाष्यसमालोचनम् भेदं व्यासघामः" इति भाष्य-भामतीनिषन्याभ्यां प्रपश्वस्य ब्रह्मा- भेदनिषेधादभेदाभ्युपगमेऽपसिद्धान्त इति वाच्यम् । तयोर्ब्रह्मरूप- धर्मिसमानसत्ताकाभेदनिषेधे तात्पर्येण शुक्तिरजतयोरिव मातीति- तिकाभेदाभ्युपगमेऽपि विरोधाभावात् इति ॥ सक्षेपशारीरककृतस्तु-ब्रह्मैवोपादानम्; कूटस्थस्य खतः कारणत्वानुपपत्तेर्माया दारकारणम् ; अकारणमपि द्वार कार्येऽनुग- च्छत्ति, मृद इव तद्गतश्लक्ष्णत्वादेरपि -घटेऽनुगमनदर्शनात्- इत्याहुः ।। वाचस्पतिमिश्रास्तु-जीवाश्रितमायाविषयीकृतं ब्रह्म स्वत एव जाध्याश्रयमपञ्चाकारेण विवर्तमानतयोपादान मिति माया सह- कारिमानम् , न कार्यानुगतं द्वारकारणम्-इत्याहुः ।। "सिद्धान्तमुक्तावलीकृतस्तु-मायाशक्तिरेयोपादानम्, न ब्रम, तदेतद् ब्रमापूर्वमनपरमवाद्यम्" "न तस्य कार्य करणं च विद्यते” इत्यादिश्रुतेः, जगदुपादानमायाधिष्ठानत्वेन तूपचारा- दुपादानम् ; तादृशमेवोपादानत्वं लक्षणे विवक्षितम्-इत्याहुः ।। अनेनैव निखिलप्रपञ्चरचनाकर्तृभावेनार्थसिद्धं सर्वज्ञत्वं ब्रमण: "शास्त्रपोनित्वात्" इत्यधिकरणे वेदकत्वेनापि समर्थितम्॥ अर्थ कथं ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं सङ्गच्छते, जीवदन्तःकरणा- भावेन ज्ञातृत्वस्यैवायोगात ? 'अन सर्वरस्तुविपपसकलमाणिधीवासनोपरक्कोज्ञानोपाधिक ईश्वरः, अतस्तस्य सर्व विषययासनासाक्षितपा. सर्वज्ञत्वमिति भार- तीतीर्थादिपक्षः ॥ प्रकटार्थकारास्त्याहुः-यथा जीवस्य स्वोपाध्यन्तःकरणपरि- णामायतन्पपतिपिम्पग्राहिणः, इति तद्योगात् ज्ञातृत्यम् , एवं खोपाधिमायापरिणामाश्चित्प्रतिविम्वग्राहिणस्सन्तीति