·UNIVERSITY OF TRAVANCORE
TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES No. 153.
PRAKRIYĀSARVASVA
OR
NĀRĀYANA BHATTA
Part III,
EDITED BY
Mimärsakaratna, Mimarisävikärada, Vedabiromani,
V.A. RAMASWAMI SASTRI, M. dos
Professor of Sanskrit, University College,
Honorary Director, University Manuscripts Library,
Trevandrum.
TRIVANDRUM :
PRINTED BY THE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT PRIAS,
1947.
All Rights Reserved
Ralli

·UNIVEKUTYO TAALENCORE
अनन्वशयनावेचविद्यालयः
अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः-प्रन्याकु: १५३.
प्रक्रियासर्वस्वम्।
नारायणभट्टप्रणीतम् ।
DIR
तृतीयो भागः।
मीमांसकरत्नम् , मीमांसाविशारदः, वेदशिरोमणिः,
बी. ए. रामस्वामिशाखी, एस . ५.,
पौरस्त्यप्रन्यप्रकाशनकार्याध्ययः ।
अनन्तायने
राषकीयमुद्रणयन्त्रालये सध्यादेष
मुद्रायित्ता प्रकाशितः।
खम्बान्दा ११९३
मूल्य रुप्यकत्रयम् ।

·CONTENTS
Pages.
Preface
mi--vi
Introduction
viilvi
P
.
-
उपोद्घातः
विषयानुक्रमणिका
TEXT
१.
Appendices
I. सूत्रानुक्रमणी
II. श्लोकार्धानुक्रमणी
III. उदाहरणानुक्रमणी
IV. Variants in the lext
V. प्रत्ययानुक्रमणी
VI. स्मृतग्रन्याद्यनुक्रमणी
--
-

·/ PREFACE. The third part of Prakriyasarvasea which is now issued as No. 153 of the Trivandrum Sanskrit Series, contains the commentary on the Tad dhita section of Pāņini's Aộtadhyayî, and 38, therefore, the continuation of T.S.S. Nos. 106 and 199. Its author is the well-known Kerala scholar Melputtür Nārāyana Bhattatiri, who is better kuown to the ranskrit world as a great devotee and author of Narayanīya, a first rate devotional poem in 100 dasakas 'praising Lord Krşnas the deity of Guruvayoor. He belonged to the latter half of the 16th and former half of the -1'th centuries A. D and his home way on the banks of the river Bharatapuzha (Niļa) neor the Bhagavati shrine of Candanakkāvu in the Ponnani taluk in Malabar. His father was one Mātrdatta, a reputed scholar in Mīma msa, and his mother belonged to the great family of scholars of Payyrmană. According to tradition, inspite of his high parentage, Bhattatiri lived a very irresponsible life in his youth, and it was his contact with Týkkaņdiyur Acyuta Pisaroti, a renowned scholar and astrologer of the time, that corrected him, after which he conducted a serious study of Gästras. He studied Vyākarana under Pigaroti himself, Mamāsā and other darśanas under his own father, Tarko under Dämodara and the Vedas under Madhava: Once he had an attack of severe rheumatism and finding no cure for it, dedicated himself to Lord Krepa of Guruvayoor, and prayed to Him for the immediate cure of his disease ' by Secomposing bis famous Nārāyaniya at the rate of one Pasaka euch day; and it is said that, as a result of this, be war miraculously cured of his disease. វ ·iy Eis renown as a great devotee and gifted poet spread far and wide in Kerala and he was duly honoured by the then rulers of Kerala -- Devanārāyana of Ampalapuzha, V Trakeralavarma of ochin, Māna vikrama of Calicut and Godavarma of Vatakkumkur, and he has written prasastis on these royal patrons. Bhattatırı has written a number of campus, some of them at the request of Ravi Narraka, a famous actorreciter of the time, for the use of the Kūštu in temples during festive occasions, Of these Subhadraharana, Rajasűya, Pañcālāsvaya muara Matsyavatāra and Dūtavākya are the wore important. His Manameyodaya 18 a work on Bhattamīmāṁsā having two sections, the māna and meya, of which the first alone was written by our author. It is a very successful attempt at elucidating the Bhatta conception of Pramāna. Each Pramāņa is taken separately and elucılated in full as explained in the Slokavāritika and its commentaries, occasionally criticieing he other schools of thought. Among his other works mention may be made of Srīpadasaptati, a stotra on Goddess Durgā, Dhatukavya, a work illustrating grammatical roots and Kriya krama, . short work on Grhya prayoga. The Prakriya sarvasva is conyidered to be his magnum opus. It is a running commentary on the Paninisatras re-arranged under certain headings. Before him a few authors had already attempted to arrange the Agja. dhyāyī under different headings and write commentaries on them with a view to making these sūtras more easily understandable. Of these Rūpavatara and Prakriyakaumudi are known to Bhattatiri and he has made use of them with advantage His arrangement of the satrag under twenty sections is different from that of the others. His division is as follows:

·इह संवा परिभाषा सन्धिः कृत् तद्धिताः समासाम्य । सीप्रत्ययाः सुबर्थाः सुप विषिश्चात्मनेपदविभागः ॥ तिङपि च लार्थविशेषः सनन्तयझ्यङ्लुकश्च सुब्भातुः । न्यायो धातुरुणादिश्छान्दसमिति सन्तु विंशति खण्डाः ॥ His respect for other systems of grammar, especially that of Bhoje, can be discerned from his frequent citations from them. In many sutras which have a reference to gana, he quotes in full Bhoja's satras which incorporate words in the ganapătha into the body of the satras, and the importance of such sätras of Bhoja will be quite apparen, when we consider the fact that several words not found in the Ganapatha are included in them to explain the popular usage in language. The main part of the editorial work of this volume has been done by Pandit N. Rama Sastri, Vyakarana- Mahopadhyāya, and he was assisted in reading the proofs by Pandit S Sankararama Sastri, Vyakarāņa-Mahop.. dhyâya, and Mimarosabiromaņi. He has also prepared six indices relating to the sutras, slokas, examples, pratyayas, variants in the text, and works and authors mentioned and an Introduction in Sansktit, particularly explaining in his own verses the various taddhita suffixes and their different meanings. Mr. S. Venkatasubramania Iyer, M, A, the Publication Assistant of this Library, who has been working under me on Melputtar Nārāyaṇa Bhattatiri has enriched this. volume with an Introduction in English emphasising the manifold importance of this masterly work of Bhattatiri by reviewing his views along with those of his predecessors in the field, and it embodies a part of the results of bis investigations on the grammatical works of the author. I have great pleasure in recording here my sincere thanks to all these scholars for their hearty co-operation in the publication of this work. 1 1 ·vi This edition 14 based on the following manuscripts in this Library : F. C. 205, belonging to Pantalam Palace, Traa Vancore. 1. C 253, belonging to the Valia Raja of Edapalli, Travancore. 9. C. 1921, belonging to the Valia Raja, Ennakkattu Palace, Mavelikkara. . 4123, belonging to Kesavan Eswaran Namputiri, Cheerakkattu Illam, Changana. cherry. 7. 226, belonging to Nareri Mana, Kutallur, Malabar 3. 3095, of the collections of Pandit R. A. Sastri. Oniversity MSS. Library, Trivandrum, 25th August, 1947. V A, RAMASWAMI SASTRI, Hon. Director ·INTRODUCTION - I. THE AUTHOR Some light has already been shed on Melpurtür Nårdyaņa Bhattatiri, the great poet and grammarian of Kerala, and his worksi, so that now the main necessity is only to supplement what has already been known with the results of further investigation. We know among other things that he belonged to the Melputtar Illam in Cand wakkāvu · near Tirunavay in the Ponanı taluk in Malabar, that he was a prolific writer, the chief of whose works are the devotion. al poem Närāyaniya, the grammatical treatise Prakriyasarvasva, the Mimàrigā manual Manameyodaya and several campū-prabandhas, and that he flourished the sixteenth and seventeenth centuries of the Christian Era. 1. DATE There are several data for determining the date of Nārāyana Bhatta. (a) Chronograms. The first of these constitutes the several chronograms seen in his works. 1 # 1. P, Govinda Pillan, Malayalabhübagraathacarztram, Vol. I (1899), chapter viu; T. Ganapati Sastrı, Narayanl. yam, T. S. S. No 18, (1912) Introduction, K. Rams Pisharota, 'Meppattur Nariyana Bhattatırı' Indian Historical Quarterly, Vol. IX (1988); Ulloor S. Parames wara Iyer, 'Narayapa Bhattapada', Souvenir of the Super Jubilee Celebrations of the Department for the Publication of Oriental Manuscripts, Trivandrum (1984); M. R. Balakrishna Warrier, Melputtűr Bhattatin' Sahrdaya, Trivandruma. Vol. I (1936), Vatakkunkur Rajarajavarma, Mepputtar Narayana Bhattatori, Trichur (1987); K. Vasudevan Moossatu, Meppattor Bhattataray Trichuz (1988), C. Kunhan Raja, Prakriya sarvasva-Taddhita, Madras (1941), Introduction, E. V. Kaman-Nampatiru Apa pensyapramanata, Truyandı am (1942), Introduction, eto.

·viii PRAKRIYÅSARVASYA The most importart of these is the chronogram stry- PRSTÅET seen at the end of Nārāyaṇīya indicating the date of completion of that work, and corresponds to 28th Vrischikam 762 M. E. The second in order is the sloka supposed to have been composed by him when the river Bharatapula near his home was flooded It runs नदीपुष्टिरसचा नु न बसारं पयोऽजनि । निजात् कुटीरात् सायाहे नद्यार्थाः प्रययुर्जनाः ॥ Here each of the four pādas gives the date of this occurrence. In calculating the date here the letters in the first and third pādas are takeu, as usual, in the reverse order, and in the second and fourth in their own order. The date corresponds to 22nd Mithuuam 786 M. E. The third chronograma occurs in the aloka which -Bhatta biri is said to have con posed on the death of his guiu Acyuta Pışāroti, हे शब्दागम! निर्दयं विबुधतालुब्वैर्निपीडिष्यसे भाष्यकावणासि वैद्यसरणे. नष्टोऽस्यलढार! भोः । 1 हन्ता ज्यौतिषतन्त्र! पर्यवसिता तिथ्यृक्षयास्ते कथा विद्यात्मा स्वरसर्पदनमवतामाधारभूरच्युतः॥ Here FETT ETEC gives the date of Acyuta Pigāroti's death as 6th Chingom 796 M, E. So we find chronograms giving dates ranging between 762 and 796 M, E. (1587-1620 A, D.) None of these is explicitly mentioned to be a chronogram, but they are traditionally known to be such, and as there is nothing to disprove this, they can be so accepted 2. There is another relating to the date of the composition ol Bahriyüsarvasvay which in chronological order comes before this. The validity of th's will be discussed later, 7 ·INTRODUCTION (b) Reference to Yajnanarayana Dikşita. At the end of his Apāņiniyapramanata Bhattatiri refers to a Yajnanarayana DIkşita of the Coladesa, whom there is evidence to identify with the son of Govinda Diksita, the famous minister of Raghunātha Naik of Tanjore, who ruled between 1614 and 1633 A. D. (c) Granthavari relating to Bhattatiri's date of birth A granthavari giving certain details relating to Bhattatiri is knowns. It gives his date of birth as 735 M. E. (corresponding to 1560 A D), It also corroborates some of the chronograms noticed above, for it states that Nārāyaniya was completed on Sunday the 28th Vrischikam 762, the tithi on that day being Krsnacaturdası, the kali "Āyurāro. gyasaukhyam', the vākya 'Kāmāsannasä' the vākyndhrura ‘glaurarthoyam seryah', and the sankramadhruva 'sa yakah' and that Bhāratapula was flooded on 22nd Mithunam 786, the kali of that day being named by Bhattatiri as aciyê CHEAT etc. It also states that Prakriyāsarvasva was commenced on 27tb Makaram 791 and a part of it was completed on 3rd Meenam the same year. (d) The acuount of Nedumpayil Krsnan Asan. The astrologer Nedum payil Krşpan Āśãn, while paying homage to his guru in the introductory part nf his work Aranmulaoilasam Hamsappăttu,4 mentions a line of disciples of Acyuta Pişāroti, himself being the fifth in the lines, and speaks of Melputtūr Bhattatiri, the direct disciple of Acyuta Pięāroti, as a person who lived for one hundred and six years. Since there is nothing to doubt the authen- 1 1 This has been published in the Mangalodayam, Trichut, Vol. V (1088), pp. 265-66. 4. Published by the Sriviđa kharamsvarmasmarakagranthasalá, Kayamkulama, in 1083 M. E. 5. This Kropan Asan lived in the 10th century M. E, as is seen from another work of his, Bha sagatakapaddhati, edited by Dr. Kolatteri Sankara Menon in the Vanoc Sétu Lakshmi Series, Trivandrum, (1926).

·PRAKRIYÄSARVASVÁ ticity of this statement, the date of the demise of Bhattatiri can be fixed to be 1666 A. D. Therefore the life of Nariyapa Bhattatiri can be placed between 1560 and 1666 A. D. 6 Bat Mr. K. Kunjunni Raja in his paper on "The Date of Nārāyana Bhatta"submitted for the Thirteenth All-India Oriental Conference held at Nagpur in 1946 (and earlier in some of the Malayalam journals) observes that Nārāyana Bhatta must have died much earlier. The argument he advances in his support is that king Mõnaveda, at whose commands Nārāyana Pandita wrote the meya section of the Manameyodaya of Nárāyana Bhatta, must be identified with the Māvaveda who ruled at Calicut between 1655 and 1653, and that as, therefore, this meya section must have, b:en written during this period and as Nārāyaṇa Pandita says: 1 प्राङ्नारायणसूरिणार्धरचितं तन्मानमेयोदयं मोहात् पूरयितुं कृता मतिरियं सन्तः प्रसीदन्तु नः ॥ Bhattatırı must have been dead before 1655. This is inadequate to set aside the validity of the granthavari quoted above and the statement of Krşnan Āsan, for there is nothing in the statement of Nārāyaṇa Pandita to show that he wrote ihe meya part after Bhattatiri’s death. It might be that the work was completed by him in Bhattatiri's own life-time. 2. WORKS. Numerous works are attributed to Bhattatiri, but the followmg are popularly known to be his : 1 6. Mr R: Narayana Panicker in his Kerajabha sasahityacartram (Vol. II, pp. 271 ff) speaks of a granthavari which seems to be the same as the one we have noticed above, but in which, he says, is also given the date of death of Bhatta tiri as 841 M. E., bebides his date of birth 735 M E.

·INTRODUCTION xi A Devotional Works ; 1. Narāyaṇīya”, his best known work condensing the Srimadbha gavvta in a hundred dasakas, addressed to Lord Krạna, the deity at Guruviyoor. 2. Śrīpadasaptatis, a stotra in seventy slokas on the feet of Mahışamardinī, the deity at • Mukkola in Malabar. * 3. Gururayu pureśastava, a stotra in twelve slokas on the deity at Guruvayoor, B. Grammatical Works : 3 Prakriya sarvasva? treatise in twenty khandas explaining the sūtras of Pāņini arranged under definite headings, like the Rupavatāra of Dharmak Irti and Prakriya. kaumudī of lāmacandra, 2. Dhatukavyalº, a poem in three cantos illustrating the usages of the roots in the Dha tupatha 3. A paninīyapramanata', a sbort essay justin fying non-Pāņinīyan usages. - 7. T. S. S. No 18 Several other editions are also available. 8. Published by the Mangalodayam Press, Trichur 9. The first four khandas have been published as T. S. S. Nos. 106 and 139. The present volume comprises the fifth khanda, namely Taddhrta. Thrs section has also been published by Dr. C Kunhan Raja as the Madras Univer sity Sanskrit Series No 15. The Unādıkhanda was published by the late Dr. "T. R. Chintamani as the Madras University Sansrit Series No. 7, Part II. 10 Published in Kävyamala, Bombay, Vol. X 11: Published by Pandit E. V. Raman Namputiri, Trivandrum, (1942).

·PRAKRIYXSARVASYA C. Campusta, 1. Pañcalīsvayamvara. 2. Nala yanīcarita. 3. Yudhisthirabhişeka, 4. Subhadraharana. 5. Rajasūya. 6. Kaunteydştaka. 7. Kirāti, 8. Dūtavākya. 9. Sūrpanakhâpralūpah. 10. Nrgamokşa. 11. Ajāmalamokşa. 12. Matsyavatāra. 13. Gajendramohộa. 14. Kucelulörtta. 15. Dahouyaga. 16. Svahā sudhakara ** D. Panegyrics. 1. Bātanahisaprśasti13 on Virakeralayarma Of Cochin, 2. Bimbolišaprašasti 14 on Godavarma of Vatakkumkur. . 12. The campüs relating to Mahabharata have been published along with many others in the Prabandhavalı Series, Oorakam Svahasudhakara is published in Kavyamala, VoLIV, Matsyavatara in the Journal of the Travancore University Oriental Manuscripts Library, Vol. I, Nos 1 and 2, and the rest in Prabandharatnamalika. 13. This and the Gosrinagaravarnand, were first published by Keralavarma Valia Koil Tampuran, 'and subsequently in the Sahitya paritat Traimasrkam, Ernakulam, by Mahakavi Ulloor S. Parameswara Aiyar. 14. Edited by the present writer in the Journal of the Trayancore University Oriental Manuscripts Library, Vol. L No. 4. (Vide Introduotion to, Godavarmayasebhagama), ·INTRODUCTION 3. Dovanarayanaprašasti16 on Devanārāyana of Ampalapuzha. 4. Manavikramaprasastia 8 on Manavikrama of Calicut. E, Descriptions : 1. Gosrinagaravarnana, a description of the city of Cochin. 2. Aştamimahotsavacampū 17, describing the Astami festival at Vaikom in Travancore. 3. Kaila savarnana 18, a description of Kailāga mountain as scen by Arjuna when he goes there to receive the pasupata. F. Other works : 1. Munameyodaya19, al manual on the Bhatta school of Parvamımāmsā. 2. Suktasloka20, which forms a DevIstuti in nine blokas, but which, through certain technical devices based on Katapayadi notation gives the number of aştahas in the Rgveda, the number of sūktas in each of the eight adhyayas in every aştaka, the number of vargas in each sūkta etc. 3. Kriyakrama21, a work dealing with the rituals as performed by the Nampuniri Brahmins belonging to the Āévalāyana section. r 16. Vide infra p. XVI.“ 16. Published by Mahakavi Ulloor 22 the Sahityapardpat Traimosikam, Yol. XII. 17. Edited by Chunakkara Unnikrishna Wazriet, Kottakkal. 18. This is included in the Prabandharatnamalka. 19. T. S. S. No. 19. Alsó edited by Dr. O. Kunhan Raja and Dr. S. S. Suryanarayana Sastri in the Adayat Library Serien. 20. 'Edited with an Introduotiou by Di, 0 Kunhan Rają, in the Journal of Oriental Research, Madras, , Vol. VIII, pp. 358-371. MAS Trivandruth, 5611 and 12417, 1 ·xiy PRAKRIY ASARYASYA 4. Caturangastuka, on the game of chess. 5. A commentary on three slokas in the eleventh skandha of śrīmadbhagavata. 6. A commentary on the sloka 'Puspodbhodam etc. in Amarušataka. , 7. - Several stray verses. Several other works are also attributed to Bhattatiri which comprise the following, besides numerous campus based on the Ramayana and the Mahabharata : (1) Adityastava, a stotra in Malayalam. (12) Cand, otsava, a well-known Malayalam Kavya. (111) Kūțţapathakam. (11) Bhaktisamvardhanasataka. (v) Advaitaśataka. (vi) Santa nagopala prabandha. (V11) Camatkâracentāmani (Jyotişa). (111) Rã sailẽsa. (18) Subhagasandosa. (x) Sarasvata (x1) Tantravārtikanibandhana. (xii) Mahabhaşyaprdipavivarana. Of these Candrossada 18 a work belonging to an earlier period, Bhaktı saivardhana is by a Brahmadatta, Santānagopalaprabandha is by Śrt Aávatı Turunā) and Subhagasan desa is by a different Nārāyana. Nothing is known about Sarasvata and Ra savilasa and of the identity of Mahabhasyapradipavivarana. As for the rest of the works, it is Very doubtful if they are by our author. 3. DEVANABATINA. From the panegyrics of Bhattatiri it is seen that he was patronised by severai of the prominent kings of his time in Kerala. Ainong these Devaņārāyaṇa of Ampalapuzha is the mosi: nuportant for us, as it has at his compand that he wrote his magnum opus, the Prakriya sarvasva. f ? 3 ·INTRODUCTION Several anecdotes relating to Bhattatıri during his stay in his court are known as all of which bear ample testimony tu his quick-wittedness, natural humour and deep scholarship. The celebrated Ravi Nartaka alias Iravi Cakyår, the author of Canakyakatha, for whose performance of Katlu Bhattatiri wrote some of his best campū-prabaudhas, was also a member of the court of this great patron of arts and letters. Bhattatıri describes him in the Prokriydsarvasva as a great scholar well versed in the Vedas and Săstras, who got initiated into the Krşnamantra by a sage of Brindavana Cf: : तिष्ठत्येवानिलोऽपि प्रचरति गिरिरप्याज्ञया यस्य राज्ये शत्रोस्सर्वाभिसारे सति रचयति यस्तस्य सर्वापहारम् । सोऽयं निश्शेषशानश्रुतिनिवहकलानाटकेष्वद्वितीयो भाति श्रीदेवनारायणधरणिपतिर्मग्नचेता मुकुन्दे । यो वृन्दावनवासिनो नियमिनः साक्षात्कृताधोक्षजाद् दुष्पापं खलु नारदाभ्रुव इव प्रापोपदेशं परम् । यस्यापास्तसमस्तवस्तुकतुकं कृष्णावलोकोत्सव- क्रीडाकौतुकि मानसं विजयते सोऽयं महात्मा 9प: ।। The Bhrrgasandesa of Vāsudeva also speaks of him a a very famous king in the verseas भक्ष्णोर्मार्गे निपतति पुरा राजधानी तानी दुर्गाश्लेषादविदितभया देवनारायणस्य । यो मेदिन्यामपि निजकमर्थापयन् नामधेयं कीर्तिक्षीरार्णवजलमपारं विधायाधिशेते ।। and Bhattatiri himself further sings his glory in his Devan narayanaprasasti in the following verses :24 22. Vide K. Vasudevan Moossatu, op. cit., Chapter II; Vetakkumkur Rajaraja Varna, op. cit., pp. 24-20, 28. Bhrngusündesa, TSS No 128, p. 8, Sloka 42, 24. Ms. Trivandrum, P 1858.

·xvi
PRAKKIYASARVASVÁ
ब्रमक्षत्रं किलेम महितजनपदं विप्रसंरक्ष्यमेव
व्यातेने जामदग्न्यस्तमिममृषिवरस्यानुसन्धान भावम् ।
यः स्वेनैवेदमुरूवलयमविकलं त्रायते सोऽयमिन्धे
शूराणां तापसानामपि परमपदे देवनारायणोऽद्य ॥१॥
गोत्राभ्युद्वहनोधुरस्य महता चक्रेण कृत्तद्विषो
लक्ष्मी (वाचा भूमि)मपि प्रियां कलयतः स्थाखोर्द्विजेन्द्रोपरि।
भ्यश्शूरकुलकभूषणमणेर्देवेन नारायणे-
नैक्यं निश्चितमेव निश्चलधृते ते देवनारायण! ॥२॥
समामे देवनारायणधरणिपतेर्नाममात्रावामित्रा
वित्रस्ता विद्रवन्तश्शिव शिव! विपिने कापि गूढ निशानाः।
तत्रामी देवनारायण जय भगवन्नित्यूषीणामुदीर्णान्
वर्णानाकर्णयन्तश्चकितमत इतः केवढं व्यावरून्ते ॥ ३॥
कसैव विदितं कलाविलसित कोऽन्यो बुधानन्दमः
को वा विष्णुपदं सदैव भजते तारानुसारी सयम् ।
तसादत्र मवन्तमेव भुवने राजानमीक्षामहे
स त्वं कैरवमाननीयमहिमा हे देवनारायण ॥५॥
नित्यं मायाविलासांस्त्यजसि च भजसे किया निर्वाणमत्र
प्राप्तप्रायं तथापि प्रचुरभुजमहो नैव निर्वाणमासीत् ।
शौर्यासनः प्रभो! ते विलसति बहिरन्तथ हन्त! प्रकामं
विश्वाश्चर्यप्रभावो जगति विजयसे देवनारायण! त्वम् ॥ ५॥
सरुद्धे देवनारायणनृप! भवता नास्तिकानां प्रचारे
त्वत्सेना हन्त! चार्वाकवदायि! परलोकोदयं खण्डयन्ति ।
कान्तारे वैरिणस्ते क्षपणकजनवत्सप्तभनी भजन्ते
तेषां राज्ये च ही ही ! सुगतमत इव श्रूयते शून्यबादः ||
हे नारायण देवपूर्व! धरणीचक्रं न शकाल्यं
द्वौ लोकौ परमाणुभिः कृतवता भूयोऽपि कि वेघसा ।
"मष्टं शिष्टमिदं नभस्तलमपि त्वसैन्यविक्षोभण-
सुप्णक्षोणिसरस्परागपरमाणूनां चयेनाधना ॥ ७॥

·INTRODUCTION xvii Thiş Devandrāyaṇa can be identified with the author of Vedantaratnamala 85, which is an elaborate exposition of the firat Sloka in Srāmadbhagavata from the Vedaptic point of view and in the strain of the bhakta, II. THE PRAKRIYASARVASVA. As the author observes in the beginning of the work, Prakriya sarvasva was written at the instructions of King Devanári yana of Ampalapuzha with a view to remedying the various shortcomings met with in the earlier treatises on Sanskrit grammar like the Kasika, Rūpavatara and Prakrigakaumudi by explaining all the sūtras of the Agpadhyaya and the full derivation of all grammatical forma. 1. DATE OF COMPOSITION. The appreasions 'बत्न: मासूः स्वात् ' and 'कृतरागरसोऽय' in the ninth Sloka at the beginning of Prakriya sarvasva namely: अयमच्युतगुरुकृपया पाणिनिकात्यायनादिकारुण्यात् । यत्नः फळप्रसू: स्यात् कृतगगरसोऽध शब्दमार्गजुषाम् ।। are generally taken as chronograms respectively indicating the dates of commencement and completion of the work. These work out to 2nd Makaram and 3rd Meenam 792 x. 3. respectively. But the granthavari noticed before observes that the work was commenced on 27th Makaram 791, and a part of it was completed on 3rd Meenam the same year. There is, thus, a difference between the dates from these TWO gources, but we can take the granthavari to be more dependable of the two for the following reasons : Ms. Trivandrum, T 607.

·xviil PRAKRIYASARVASTA (1) The granthavari gives several details relating to Bhattatiri, and it must be taken as authoritative, as all the other dates given in it are corroborated by other @vidences, (ii) Chronograms are generally found to occur ither at the end of a work or at its very beginning. Here it occurs in the ninth sloka, and this position of it is rather anomalous. (iii) Of the three commentaries known on the work 28, only one states these lines to be chronograms. (iv) Even if they are taken as chronograms it is difficult to explain how the date of completion of the work occurs in the beginning of the work. The suggestion that he verse might have been inserted after the completion of the work does not appear sound, for then it could have been added at the end itself. We can, therefore, believe with the granthavari that the work was commenced on 27th Makaram 791 M. E. (1616 A, D.). The date 3rd Meenam probably refers to the completion of the Pūrvabhāga ending with the Nyayakhanda at the close of which the author gives certain details about himself. 2. THE TWENTY SECTIONS. The work contains twenty sections and the order of th? treatinent of the sūtras is different from that in the other recasts of the Asgadhyāyī like Rupavatara, 26. The three commentaries are (1) Praka krka (TSS. 106). (2) The commentary of Nilakantha Dikata (Vid. Journal of the Travancore Juiversity Oriental Manu. scripts Library, Vol. II. Nos. 2-3) (8) An anonymous commentary (MSS. Madras, R. 8710, Trivandrum, T 746 etc.) All the three are incomplete and the last two are unpublished. It is the last mentioned that states these ta be chronograms.

·INTRODUCTION Prakriyakaumudi and Siddhantakaumudī. The propriety of the order followed is explained by Nilakantha Dikgita in his commentary on Prakriya sarvasva in the following passage: इह शब्दशास्त्रे उपजीव्यत्वात् संज्ञाया आदौ निरूपणम् । ततः परिभाषाणां संज्ञोपजीवकत्वात्तदनन्तरशास्त्रोपजीव्यत्वेन च निरूपणम् । ततस्सन्धिनिरूपणं वक्ष्यमाणक्रियाया उपोद्घातत्वेन । ततः 'सुप्तिङन्तं' इति सूत्रे श्रुतक्रमानुरोधात् सुवन्तनिरूपणस्योचितत्वात् तस्य च प्रातिपदिकसंज्ञा- धीनत्वात् तस्य च कुत्तद्धितसमासस्त्रीप्रत्ययाधीनत्वात् क्रमेण कृत्-तैद्धित- समास-स्त्रीप्रत्यवानां निरूपणम् । ततः प्राप्तावसरयोः सुवर्थ-सुब्विभक्त्योः प्रकरणम् । ततश्च मुप्तिङन्तं पदम्' इति सूत्रक्रमप्राप्ततिङन्तनिरूपणायात्मने- पदविभागः । ततश्च प्राप्तावसराणां तिङ्-लार्थविशेष-सैनन्त-यडन्त- यालगन्तानां प्रकरणम् । ततस्सुबन्ततिङन्तज्ञाने सति तदुभयोपजीवि. मुंधातुपकरणर । ततः प्रसङ्गात् न्यायप्रकरणम् । ततः कास्येनोणादिषु धातूनामुपयोगात क्रमेण घातूनां उणादीनां च प्रकरणम् । ततश्च लौकिक- शब्दन्युत्पादनप्रकरणानन्तरं छान्दसप्रकरणनिरूपणमिति । अनेनैव क्रमेण निरूपणं सातमिति भावः । एतेन कौमुवादिग्रन्थप्रकरणक्रमः असक्तत्वा- दुपेक्ष्य इति ध्येयः ॥ This explanation is based on some of the author's own statements. At the beginning of the Krtkhanda he says: अथ मुंपां प्रातिपदिकाश्रयत्वात् प्रातिपदिकानां च कृतद्धितसमासान् विना दुर्लभस्वात् कदादयस्तावत् कथ्यन्ते । At the beginning of the Strīpratyayakhanda is stated: अथ श्रीप्रत्ययान्तानामपि विभक्तिप्रकृतित्वात् तेऽपि कथ्यन्ते । The Subarthakhanda bugins as : सुपी प्रकृतिमूतेषु ड्याप् प्रातिपदिकेष्विह । उक्केष्वव सुपो वक्त तदर्थान् महेधुना ।।

·PRAKRIYASARVASVA The Ātmanepadavibhaga commences with the words मग तिङन्तान् वक्तुं प्रथममात्मनेपदपरस्मैपदविभाग उच्यते । And the verse धात्वर्थमाश्रित्य भवन्त्युणादिका उणायधीना निगमेऽपि व स्वराः । भतः कृदन्तर्गतमप्युणादिकं धातोः परं छान्दसतोऽपरं ब्रुवे ॥ occurs in the beginning of the Uņadikhanda. This order is followed as being the most suitable for explaining the derivation of words and the different gran. matical procesres, 3. CHARACTERISTIOS. The chief characteristics of Prakriya sarvasva are the following: (1) In every section of the work the order of the sätras in the Aşgadhyayê is followed as far as pobsible. (ii) Being Being a work primarily concerned with the explanation of words, it explains each sutra by simply giving its main import in a clear and simple manner, and does not generally explain the purpose of each of the words constituting the sætra (dalaprayojana) or the anuvrtti of particular words as is done in the Kasika and some of the other recasts of the Așța dhyayā like Siddhantakaumudi; nor does it often discuss the propriety or otherwise of particular words in a sutra. (1) A large number of the vartikas are explained and many of them in contexts different from those in the Mahabhasya. Verbal changes are noticeable in many of them and instances of vārtikas split up into parts and of - different vårtikas combined to form single statements are also not rare, Vārtikas taken from the Kalika are also geen ·INTRODUCTION (iv) A considerable portion of the commentary is in verse of which some form explanation of the sätras, some embody the examples, others summarise views of different writers and the rest embody both the rules and examples. Several of the illustrative verses are on Lord Krona and some have considerable poetic charm. (v) Some of the sūtras are read in a slightly different wanner from the Bhagya and Kasika, and the alternative readings are also sometimes indicated. (vi) The work is very rich in the illustrations of the satras; it is perhaps the richest in this respect among the works of a similar nature. (vii) A large number of works and the views of several of the earlier writers are cited, the sources being extended even to non-Paniniyan systems, and some of them are eubjected to adverse criticism. Bhoja's Sarasvatīkan. thabharana and its ortti by Dandanātha have influenced the author so much that it will not be wrong if we state that the work also forms a commentary on Sarasvatikanthabharana". The inportance of the Prakriya sarvasva, therefore, consists in the facts that it is a lucid and clear commentary on the sutras of the Aştadhyayi, arranged in sections relate 99. It is worthy of note that in the Una dikhaphat after er plaining the sütras of the Papinian sytera (with the views of Bhoja wherever they can be stated);"& separate sobotron is devoted to explain such of the sutrds of Bhoja as could not be included in the earlier part and that the Nyayakhanda, for the most part, forms a commentary on a part of the second pada of the first adhykya of Sarasvatikanthabharand. Some of the autras of Bhojs notting forth the words in particular ganas are cited and cottimented on under the headings Apatyagapos and Striganus respectively the Taddhitakhanda and Stripratyayakhanda.

·PRAKRIYÅSARVASTA . ing to particular grammatical processes and explaining in a logical method the derivations of the various grammatical forms, and that by its liberal outlook on the subject it has embraced within itself all the acceptable elements in the views of the earlier writers irrespective of the school of grainmar to which they belonged, and that by its close adherence to the catholic system of Bhoja it forms a comprehensive manual on grammar; and it recognises the authority of the non-Pāṇiniyan systems as equivalent to to the authority of the Paninian system, and in this respect it may be said to stand superior to its better known counter. part, the Siddhantakaumudi of Bhattoji DIkşita, which tries to explain the formation of every word by the Paniniyan system only. 111. THE TADDHITAKHANDA. The Taddhitakhanda of Prakriya sarvasva comprises the commentary on 1105 sūtras and 152 vārtikas, the main bulk of the sūtras being taken from the portion in the Aşgadhyayi from IV i 76 to Viv. 67, omitting such of the sutras in them as apply only to the Vaidic words and adding some sutras from the rest of the work which are essential for explaining the prakriya bere. It deals with the derivation of the nonuinal bases by the addition of the secondary a fixes to words in the several cases in construction and to certain verbs and indeclinables. The general characteristics of the work given above are all applicable to the Taddhitakhanda algo. It explains the satras in a very clear way, supplementing, wherever neces. sary, with rules and examples from other works, and abounds in a wealth of illustrations, the number of words given by way of illustration being about 5000. 1. SOME INTERPRETATIONS. Some of the interpretations seen are noteworthy, a few jastauces of which are given below :

·INTRODUCTION xxii (a) Feminine suffix for the taddhita formed by in. Under the sutra IV 1.95 317 9 (p 3) occurs भस्त्रियामित्युक्त औपगवी स्त्रीति चतुर्थापत्येऽप्यणेक, टिड्डाणम्', glat of 1 But according to Siddhantakaumudi भोपगवी is formed by ीष् by IV. 1.63 जातेरस्त्री. faqarTUIT | Dandanatha explains il as due to aiu (vide the vrtti on Şar. III. iv. 31). (6) Attribution of gotratā to son. The word 14199: 18 derired by the addition of the suffix 96 by the sūtra IV. 199 alienal; FE (p 5) to the word kry which occurs in the Telfori But the author's explanation of the use of this word in the sense of Vyāsa, son of Parabara, Iingenious He says that the word in is used in the secondary sense (upacara) of a Person remaining in an island and so it applies to Parabara (1964: TITTĪST 21:), and the application to the word of the gotrapratyaya 96, which can be applied, strictly speaking only in the sense of a descendant from the grandson downwards, is justified as due to the attribution of gotrată to the son, which can be done if he performs the duties of the -grandson. CE: पौत्रादिकार्यकारित्वात् पुत्रस्थापि हि गोत्रता । काँचदारोप्यते द्वीपपुत्रो द्वैपायनस्ततः ।। - The author seems to have taken the idea of the use of the word ft in the secondary sense from Vardhamāna's Ganaratnamghodaahi where in the výtti on III . 332 it is sta ed संपबाराह द्वीपस्थो भनिद्वीपः, तस्य द्वैपायनः । The word is generally derived as, द्वीपः अयनं जन्मभूमिर्यस्य द्वीशयनः, द्वीपायन एव द्वैपायनः (खार्थेऽण् ). 1400 ·3 PRAKRÍTASARVASVÁ Similarly by the sutra IV. 1.103 giugatra. तरस्याम् (p. 6) the form बौंणायनः can occur only in the sense of a descendant from the grandson downwards of Dropa. Bat the word 18 applied to Asvatthama, the son of Dropa also. Bhattatıri's explanation 18 facelifera पौत्रादिकार्यकत्वात् ब्रौंणायनोऽश्वत्थामेति पुत्रेऽपि । This is following Kasika on this sutra : asad- ऽश्वस्थामा द्रौणायन इत्युच्यते, , prontoor तथाभिधानं भवति । 148 (c) The word "Kautalya'. Under IV, i, 105 minsan q (p. 6.), occurs the exam ple part:. It is interesting to note that the word is given in this form, for the name of the famous author uf the Arthasāstra had been a matter of controversy as to whether it 18 ftra: ok कौटल्या. The derivation 1s कुटकस्व गोनापत्य :. But the word en is not seen in the गर्गादिगण, nor is गर्गादि generally seen taken as au an a krtigana. Under the Apatyagaras in this work (p. 31), however, the word occurs in the Bhoja Sätra gauzagatyvore etc. (Sar. IV 1,52) and affeg is taken here as an a krtigana. This is quite in keeping with the example fican given in the commextary on merat , though, it may be noted that both in the Medras University 28. Bhoja derives the word surra: in a more natural way by splitting up Panini s sütça atorgarantem CETTE into two as maraqaart and son (Sar. tv, 1, 82, 88) and placing them just before the autre correspone nding to Plnmi's formats in whioh the amuortti of sit does not continut, and thua enables the absence of the anuvittr 10 schon also, as is indu dated by Dandanátha on this stbra. 647mga होणायन., पृथग्योगादपत्यमाने ·INTRODUCTION *** TV edition of the tex of Sarasvatīkanthabharana and the Trivandrum Sanskrit Series editior, of the commentary of Dandangthao the sutra is read with rot in the place of 925 and the example in the commentary is Antarc:. In the Gaņaratnamahodadhi also ift is taken as an akrtigana and in the Vittti on III. 252 occurs the illustration feet- शाखार्णवपारदृश्वा with the variant reading कौटल्य for mera, and Keśavasyāmin also given the word sizes as the name of a Rşi, o These also might have been the sources for the author for explaining the word under mire. (d) The expression ‘Kauravyaḥ pašavah. Under the sätra IV. i. 147 dag10: (p. 18) an explanation of the usage कौरव्याः पशव' in Bhattar narayana's Venisam hara (I. 25) is given. The word in the sense of the des. cendant of the Ksatriya Kuru is formed by applying the suffix : according to the sätra IV i. 172 - Franen 04: But by II. iv. 62 Wet og handrema the plural formof this word can only be gea: The usage को- *: here is justified as due to the attribution of Brahmin-hood to them (UTENTATIE), for the word en formed by the sätra IV. i. 151 gallant 04: is explained as denoting the descendants of the Brahmin Kuru (evidently following the interpretation of Kasika on II. iv.58), in which case the suffix : will not have an, being anterior to the sátra IV. 1, 168 479/ECIT return in which 29. vide TSS 140, Sarasvatikanthabharana, Part III. p. 149. 80. vide Nanartharn avasankçepa, III. P. 638. p RTTU गोत्रकृत्यूषौ पुसि.

·xxvi PRAKRIYASARVÅSVA is commenced the tadraja suffixes, and hence can have the plural as dicanti. In the Siddhantakaumudī the usage is justified in a different way by explaining it by the stutra IV. iv. 98 at nyo. (a) The word "Madrī'. The word wat is given as an example under ly. i. 177 T (p. 19) with the note High PM. This is following Haradatta's Padamañjarī which observes कथं 'माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्ध' इति, खच्छन्दवाच ऋषया, मदी. galatia et qalg.' Bhţtoji, however, states in the Siddhantakaumudī that the word het may be derived by putting it in the white class when the next sutra न प्राच्यभर्गादियौ- tallet will be applicable to it, though in the Sabd'akaustubha he approves the view of Haradatta. It may also be noted that the word is not seen in the Halife class. (1) Significance of the word 'Kaumarī Under the sutra IV. 11. 13 . Arrah (p. 45) Kasika explains the word tar gía: as one whore wife was given to bim in marriage while she was a maid and art hrul as the wife taken in marriage while she was a maid, thus laying emphasis on the maid in both cases. But Biiatta ur. also quotes the view of Bhoja in the rigāraprakasa "कौमारी सा भवेद् भार्यायां $*. 3987" that Kaumarī is she who is married by a bachelor. (g) The term Damjamā ņava' The term usta in the satra: IV. ni. 130 Fosilvandalag (p. 98) is vaguely explained in the Kasika and Siddhantakaumudi. as दण्डप्रधानाः माणवा: : 405942r: meaning probably naughty school boys who cau be persuaded to study only by ising the can Bat Bhattatiri explains 3 ·INTRODUCTION it as a proper noun meaning a set of lowly dvijas who act as the watchmen of the villages of the high-born Brahmins. Cf. fig. म्याणां प्रामरक्षाद्यर्थे यधिधारिणो न्यूनद्विजाः दण्डमाणवाः, वर्णि. नामन्तवास्यन्वर्भावात् । (h) Some words under Masabda di. Among the illustrations on the vārtika तदाहेति माशब्दादिभ्य . 97 91827: quoted under the sutra IV iv. 2. तेन दीव्यति सनति जयति जितम् (p. 104) ocrur सती. त्याह पौवस्तिक. and खर्गमनमाह सौवर्गमनिकः with the note द्वारादी. The words स्वस्ति and स्वर्गमन do not occir in Arrecife class though they occur in द्वारादि as स्वस्ति and ससर्. The two words are illustrated bare form Kusika on VII- 1. 4. द्वारादीनां च, स्वस्तीत्याह सौवस्तिकः and स्वर्गमन- माइ सौवर्गमनः। () Certain - Paidik words used in Bhăşa. The satras from IV. iv. 111 'to the end of the pāde are explained in the Kasika, Siddhanta kaumudi and other works as relating to the Vaidika prakriyā being under the adhikara IV. iv 114 và 3 chế. Bhoja also places his sutras corresponding to these only in the Vaidika prakariña (in the first pāda of the òight tähyāya). Bat Bhattatiri -studies eight of these sūtras in the Taddhitakhanda (pp. 121–23) with the explanation that thonyh they occür under the Chandasadhtkara soñue of these words are seen used in bhaça also. That he is perfectly justified in doing this is evident from their usage in the classical language a few instances of which are given below: } (i) सगयो सह तनुजसँगभ्यप्रेक्ष्यरक्षःसहसः। Mahāvīracarita, VI, 3:

·PRAKRIYASARVATA D - (ii) उपयुषः स्वानपि मूर्तिमयाम् । Raghuvamsa, VI. 75 लितिरिन्दुमती च भामिनी पतिमा साप वमनपोषर। Ibid, VIII. 38, अथाऽयमहिषी राज्ञः प्रसूतिसमये सती। Ibia,r.66. प्रयुक्तपाणिग्रहणं यदन्यद्वधवरं पुष्यति कान्तिमम्यार। Kumarasambhava, VII. 78, प्रतिविशतु शरदचेतसः प्रीतिमयाम् । Btusamhara, IV. 18. (iii) नमस्यः (month Bhadrapada) अथ नमस्य इव त्रिदशायुषम् । Raghuavmlar Ix. 54. . नभोनभस्ययोवृशिमवग्रह इवान्तरे । Ibld, XII 29, तस्मिंस्तु भूयसी वृद्धि नमस्ले ता इवाययुः । Toid, XVII, 41. (iv) सहस्यः- (ronth Pausa) सहस्यरात्रीरुदवासतत्परा। Kumarasambhava, V. 26. (v) इषः (month Asvina) श्रुततदीरितकोमलगीतकध्वनिमिरेऽनिमिषेक्षणमप्रतः। Sisupalavadha, VI. 49. (wonth Kartika) कृतमदं निगदन्त इवाकुलीकृतजगत्रयमूर्जमतजामद। Sisupālaradha, VI. 50. (vii) मधुः (month Caitra) मासे ममी मधुरकोकिलभृजनादैः । Btwaamhara, VI, 14. (vi) बर्मः ·IÉTRODUCTION - (viii) माधवः (month Vaisakha) भास्करस्य मधुमाधवाविव । Raghuvamia, XI. 7. (ix) शिववातिः प्रयत्नः कृत्स्नोऽयं फन्तु शिवतातिब भवतु । Malatāmadhava, VI. 7. मा पूतनात्वमुपगाः शिवताति रेधि । bid, Ix.49. (४) भरिस्ताति: सदत्रभवतामरिष्ठतातिमाशास्महे । Mahaviracaritas 1.24. 4 The use of these words in the classical language is not approved by Haradatta, , tor he observeg: . अथ कथं 'ताश्च स एव चाग्र्यजननः' 'एतचिने विजानीहि ब्राह्मणाग्र्यस्य लक्षणम् ' इति मापाया प्रयोगः, छन्दोवदृषयः कुर्वन्ति। Padamarijari on 1y. iv. 116. छन्दोऽधिकारे लगादीनां विधानात् माषायां शुचिकादी. नामन्याय्यः प्रयोगः । - Ibid, Iv.iv. 198. भाषायां शिवतातिप्रभृतीनां साधुलं चिन्त्यम् । Ibid, IV. iv.1431 But inost of these words are seen enuinerated in the Amarakosa and their inclusion therein te justified by their occurrence in the works -of great poets. It may be noted that while explaining the comparatively rare word - ·* PRAKRIYASARVASV,A 472t in Amara (II. vi, B4) both Kętra. gvāmin and Sarvānanda indicate its enu. meration as being based on its usage in classical language, and the same can be applied to all the other words which are ordained only in the Vedic language but are seen in the classical tongue also. The Prakriyakaumudi includes the two Sutras area and rent * (IV. iv, 116, 117) in the Tuddhita, and the Prasada observes thereon that the words formed by these are seen in loka also. Similarly, while commenting on the sutra V. ii. 89 persen padaptaret quaestraft (P..169), Bhat.. gatiri says that the word off is seen in the classical language also. This is, in all proba. bility, following the inclusion of the word in the Amarakosa (II, ix, 11) and instances like नामविष्यमहं तत्र यदि तत् परिपन्थिनी । i Malatimadhava, IX-30. पर्वतेश्वर एवार्थपरिपन्थी महानरतिससीत् । I Mudrarakşasa, V. 71, etc. But Katika explains the sutra as applying only to the Vedas and Haradatta clearly states भाषायां तु परिपन्धिशब्दस्यासाधुः प्रयोगः । (1) Anyurtti of 'nate na sikdyah'. In the Kasika the satras v. ii. 32, 33 नोटिबिरीचचौ and हबलू Pray for a (p. 160) are explained as relating to the bent of a pose, these being interpreted as having the anuvytti of the expression na qarag: from the previous sūtra, and so the words निविड, निबीरिस, चिकिन and चिपिट will mean the bent of the nose, or, by association, the bent nose or a person having a bent nose, and ·INTRODUCTION Usages like निबिडाः केशाः, निषि वस्त्रं etc. are explained as due to analogy (upamana). But Bhattatiri explains them in the sense of denseness ( FET) and unevenness (ra) respertively in consideration of their popular usage in these senses and following the sūtras of Bhoja : arasalastest offer (Sar. V. i1. 40). pareggiesparelsen my? I (ibid, V. is.41) Therefore, according to him, there is no unuvrtti of 'नते नासिकाया:' in these sutras He observes. एतत्सूत्रद्वयं वृत्तौ व्याख्यातं नासिकानते । i मया भोजानुसाराच प्रयोगाच्चैवमीरितम् ।। (k) The word Asthivan'. In the sūtra VIII. i. 12 आसन्दीवदष्ठीवच्चक्रीवस्कक्षीवट्ठमण्वचर्मण्वती (p. i71), the word postala is explained here as meaning the knee joint, Kasika explains it as TECH and this is interpreted in Padamafjarī as meaning the knee-joint. Amarakosa also g1948. the same sense. But Siddhantakaumudi bag the sense 'a ral' (1) Srmasacca tadvişayať. V. ni. 106 (p. 200). In interpreting this sātra the author says that in the sense of sinnlarity the suffix comes after compounds like $1&crete meaning accidental occurrence, and that he is following the interpretation given by Dandanātha (on Sagr. V.- rii. 141) as being more in keeping with popu. lar usage of these words and that the interpretation of Kasika dizइवाविषयात समासात् पर- मिन् इवायें एव छ' प्रत्ययो भवति is very strained. The difference is that according to our author the second is not necessary. While his ex planation would be काकतालमिलनामिव आकस्मिक देव...

·PRAKRIYASARVASVA ASARVA दत्तदस्युमिलनं काकतालीयन्, Kasika's 1s यो देवदत्तस्य दस्यूनां च समागमः स काकतालसमागमसरश इलेक उपमार्था, भतथ देवदत्तस्य वधः, स काकतालवधमहश इति द्वितीय उपमार्थः, तत्र प्रथमे समास: द्वितीये प्रलयः, This is also the ex. planation in Prasada. According to Kaiyata and Haradatta only if there is a second expressed are will the suffix sapply, as in instances like eterisert it does not apply, one gare being implied in the समास. 2. CERTAIN READINGS. Though the text of the Aşžadhya yī does not present rany variants in re ding and even the differences some. i mes noticed do not generally affect the sense or form of the worcs seriously, still it is interesting to note that there ace some minor variations in the readings in some of the * tras seen in the corcmcntaries and recasts of Asgadhyayi. L e following are the variants noticed in the Teddhta- ; and, of Prakriya sarvasva · A. In one type of these the readings follow Kasika but in these the Käsika itself reads different from the Bhasya, interpolating into the sutras certain words from the vārtikas under them, as has been pointed out by Kaiyata or.Haradatta 31 The following are the instances : (a) IV. ii. 2. qarTHE (p. 44). The words 77esor and are not reen in the reading of the Bhasya and they are interpolated into the sūtra from the vārtika under it-7996TUT 8799841+2igTHEYTT4. Kaiyata observes--742- कर्दमयोः सूत्रे पाठोऽनर्ष ard Haradatta states- गलकर्दमयोः वार्तिके दर्शनात् सूत्रे प्रक्षेपः । 81. The differences in the readings between Kabika and Bhagya have already been pointed out by Kelhorn in his 'Noten Ou vle Mahabhäşya' in The Indian Antiquary, Vol. XVI (1887) pp 178-184, ·INTRODUCTION (8) IV. ii 21. सामिन् पौर्णमासीति संज्ञायाम् (p. 47). T! Bhasya reads the statra without संज्ञायाम, this Word being inserted into it from the vārtik s सास्मिन् पौर्णमासोति संज्ञाप्रहणम्. Kalynta status संज्ञामहणं सूत्रेऽनार्षमिति वार्तिकमारब्धम् । (c) IV. 1. 43. प्रामजनसहायेभ्यस्तल् (p 51). Here again the word or is interpolated by Kasika from the vārtika 7967977777 which is, therefore read omitting सहाय. (d) IV. iv. 17. विभाषा विवधवीवधात् (p. 107) The word वीवध Is taken from the vartika वीवधाच्चेति वफव्यम् as Haradatta points out-वीवपशब्दो वार्तिके दर्शनात सूत्रे प्रक्षिप्तः. According to Bhattoji even without the vārtika, the rule would apply to arq वीवध by the Paribhasa एकदेशविकृतमनन्यवत. (0) v. ii. 101. प्रज्ञाश्रदार्चावतिभ्यो णः (p. 174). The word ure is added by the Kasika from the vārtika वृत्तेश्व, as stated by Haradatta- सूत्रे वृत्तिशब्दो बार्तिक दर्शनात् प्रक्षिप्तः ! V) V. 1v. 50. अभूततदावे कृभ्वस्तियोगे सम्पयकर्तरि चिः (p. 213). The word अभूततद्भावे is mterpolated from the vartika विविधावभूततद्भावग्रह म्. Kaiyata अभूततद्भावग्रहणं वर्तिके दृष्ट्वान्यैः सूत्रे प्रक्षिप्तम् and Haradatta remarks-वार्तिककारेण चिविधावभूत तद्भावग्रहणं कर्तव्यमित्युकं, तदवश्यं कर्तव्यमिति सूत्र एव प्रश्चिय व्याचटे। B. Ir another set the reading differ from Kasika. . The instances are the following: (a). IV. ii. 42. ब्राह्मणमाणवाड़वायत् (p. 51) Both Bhasya and Kasika read a instead of and the commentaries on them substantiate this read- ' ing. Erasada alsu, has यन्. Rūpavatara, however, reads . We may also notice tha though all the manuscripta used for the pre. states - * ·Triv PRAKRIYASA. VASVA sent edition read 7, the Madras (University udition of the Taddhitakhanda has 77 (6) IV. ii. 101. थुप्रागवागुदप्रतीचो यत् (p. 64). .Kasika etc. reuil 879€ instead of ware and the example given there is अपाच्यम् . This is the reading of the Madras edition slso But the reading in the present edition is in keeping with the more popular form अवाच्यम् . (e) IV. ii. 126. कामिवक्त्रवतॊत्तरपदात् (p. 68). Kasika ins गर्त instead of वर्त. (d) IV. 1. 142 कन्याफलदनगरमामहदोत्तरपदात् (p. • 71), Kasika, has पलद instead of फलद and the Madras edition follows this reading. . (0) IV ii. 32.सिन्ध्ववकराभ्यां कन् (p. 77). अपकराभ्यो is the reading in Kasika and Bhoja also follows this (Sar. IV. iii. 126). (1) J. iii. 34. विष्टाफल्गुन्यनुराधास्वातीतिष्यपुनर्वसुहस्तविशा- खाषाढाबहुलाल्लुक् (p. 77). The Madras edition reads Fifè following Bhasya'nnd Kasika. The present reading is in agreement with the View of Madhava quoted by the author himself in the commentary स्वातीति षन्तस्य प्रहणादडीप- तादो लद नेति माधवः. The following remark of T'attuabodhinä on the advantage of this readm ing may be noted. इह सूत्रे स्वातिशब्दो हस्वान्त इति कैयटहरदचादयः । माधवस्तु दीर्घान्त इति 'अत सातत्यगमने' इति धातावाह। एवं चात्र स्वातीतिष्येति डीपन्तग्रहणादडीपन्तस्य सौवास इति रूपं भवार्थ इव जातार्थेऽपि माधवमते सिध्यत्येव । कयटादिमते तु जातार्थे न सिध्यति, लाग्विधायकेऽस्मिन् बीषन्ताहणेऽपि लिङ्गविशिष्ट्रपरिभाषया डीषन्तादपि भयो लकः प्रवृत्तेः । - ·INTRODUCTS XXXY (9), IV. iii. 91. Ty varia=438: Paara (p. 89). The printed edition of Rasika reads of which reading is adopted by the Madras edtion. But certain old manuscripts of the. work (University Collections, Trivandrum, Nos. 28 and 10718) reud पर्वतात. (h) IV. ir. 93. faragnarfrefę laut (p. 89). Kasika, Prakriyakaumudi etc., read therestemt. (1) IV. iii. 94. DinSighiarTeT&T*: (p. 90). Kasika and Prakriya kaumudi have 19T Instead of सलातुर. ) IV. iv. $2. sauca (p. 112). The word = is absent in Kasika. Here by the force of we get 7€ alsoi besides 57. The form in both cases will be rain but the defference is in the accent. 7 (k) IV. 10. 77. ST 45T4 (p. 116) Here the printed editions of Rasika, Rūpā vatāra, Prakriya. kaumudh etc. read धुरो यडको. But यहकलौ is seen 171 jseveral of the Keraliya mannscripts of the Aştadhyayi (vide footnote on p. 116). The anthor does not mention the reading a though he gives another reading acca (cf. यड्डयौ इति पाठे धौरेयः) The suffix ढकम् will give the form tie :- while ou or will give it. But Haradatra's, reading seems to be occut, for he oligerves: 8a ढमत्र विधी. स्ते न तु ढक , धौरेयो लोहिताभीशुः इति दर्शनातू । धौरेयक इति स्वार्थिके कनि भवति । इह धुरो ढम् चेति क्तव्यम् । । -8.2. The extract from Padamaijani 1quoted from manuscripta (Trivandrum, Nos. 263, 1181). The text of this differs from that of the printed edition, but this appears to be the more foorrect oner 1 ·XXXVi PRAKKIYA SARVAAVA चकास प्राग्मितीयो बभविष्यति । It may also be noted that the manuscripts of Kasika, belonging to Kerala read the sutra with यड्ढकमौ.3 3 (1) IV. iv. 114, antequagh 4: (p. 122). Here Käsikā reads 47 instead of : and one manuscript (indicated by a) reads 77. Bhoja also has 7 (Sar. VIII. 1. 115). The difference will be in the accent. (m) V. 1. 44. 16H457731 p (p. 132). The reading of Kasika, Rūpavatāra, "Prakriyakaumudi etc. Is लोकसर्वलोकाट्ठम् . (n) V, 1. 113. De a (p. 144). Kasika etc. read चौरे instead of बोरे. . (0) V. 11. 64. St*f: (p. 165). Kasika, Rūpdvatara, Prakriyakaumudī etc. read elfex: कन्. Haradatta has the reading as in our text, but he mentions the other reading also. (p) V. il. 83. Sehrerce (p. 168). Kasika and other works read कुल्माषाद, (9) V. i, 117. quifcadre di furat (p. 203). Kasika and other works read यौधेयादिभ्यो. (r) v. iii. 118. अभिजिद्विदमृच्छालावच्छिवावच्छमीवदूर्गावच्छोमदणो 47 (p. 203). Pere Bhasya, Kasika etc. have all saa in place of state and the example given is sid:. The reading of Bhoja (Sar. V. ii. 157) is also a C. The third variety constitutes a set of readings which follow Kasika, but differ from other works. The examples are given below: (a) IV. jïi. 142. Trenger (p. 99.). In one of the manuscripls (denoted by a) and in the Sid. dhantakaumudī the sūtra is read wicht instead of get. The difference is that while 1 38. MSS. Trivandrum, No. 907, 10780 ·INTRODUCTION Xxxvii here due to ferithe femimne suffix will be *19, in the other case due to faca it will be się. (b) IV. iv. 9. FERİT 8 (p. 105). The author also mentions a variant माकषात् . (c) IV. iv. 53. max: 6 (p. 112). Siddhania kaumudh has किसर in the place of फिशर. (d) IV. 1.82 ular staat. (p. 117) Prakriya kaumudī and Siddhantakaumudī read this sutra as dangt 2. But our reading seems to be the more correct one as the vārtika under this satra indicates the word ft to be in the ablative "case. Cf: जन्या इति निपातनानपक्यं पञ्चमीनिर्देशात् . (e) V. 11 66. querrazza: (p. 136). Siddhantakaumudi has यत् instead of या. Haradatta argues that the sutra must be simply दण्डादिभ्यः and यत् would be got froni the previous sütra, and if the wurd 7: is in the sütrg the specieca will not be got for words like वष्य. (f) v. i. 121. न नपूर्वात् तत्पुरुषादचतुरसङ्गतलवणवबुधकतरस- लसेभ्यः 2: p. 153). Here Siddhantakaumudi reads gu instead of g. (g) 7. 11. 68. TRAIT: (p. 166). Hore the author also mentions the alternative reaching given by Haradatta, (h) V. iii. 5. gadIsI (p. 183). This reading is following Kasika and Prakriyakaumudī. The Bhasya reads it as gaatst. Haradatta mentions this reading of the Bhasya als, and, as he has indicated, the difference consists in the manner in which garcaica is got. While in the reading with it 18 got by farea, in the other it is got by अकास्त्व. D. Some readings are seen only in the Madras etlition, inetauces, being the following: (a) IV. i. 155. Teenarafatzai' (p. 16). The word कौशल्य is seen in the place of कौसल्य: ) 4 ·*xxviii PRAKRIYASARVASVA 1 (p. 5) (6) IV. i 58 anarciar (lu). The first word Is read as वाहिनादीनाम् . (c) IV. 11 35. AEITISTAISYT18. (p 43). The first word Is seen as महाराजप्रोष्ठपदाभ्याम. . (d) VII. ni 15. 919191: Aqentag977 * (p. 129). The word 7 14 omitted Keilborn has pointed cut34, on the authority of the statements of Kaiyata and Haradatta, instauces of rertain vārtikas being read in the haśikā as sūtras. The mistances coming under the present section are:- वृद्धस्य च पूजायाम् यूनश्च कुत्सायाम् (p.5) कर्डक (p. 45) कौपिञ्जलहास्तिपदादण (p. 98) माथर्वणिकस्यकेलोपश्च (p. 98) द्वित्रिपूर्वादण् च (p. 130) of these both in the present edition and the Madras edition the first two are taken die vārtikas and the others at su tras, though there is notbing either in the text or in the manuscripts to determine whether the author bas taken thern as vārtikas or as sūtras. The difference in reading, so:detimes of a rather impor tant nature, ia met with in some vārtikas also. As instance may be quoted the sloka vārtika under IV. iii. 60 TIS rare (p. 84), au arthato mrdesa of which is given in our text as मध्यशब्दस्य मान्तत्वं स्याद् दिनन्प्रनयस्तवा. The example according to our text will be quifcati. The printed editions of Bhasya and Kasika rend the vārtika as quent per fer TERIT and the example will be Arrüfca:. Some of the manus. cripts of Bhasya belonging w Kerala have the leading format as in our text (vide footnote on p 84). Again, under V. i. 33 42 (p * 130) the vārtika 1180474 is seen, which is 1 7 1 84 Op. cit., p. 188, ·INTROTUOTION *xxix studied both in Bhasya and Kasika as काकिण्याश्चोपसङ्ख्यानम् Also the antargaņasūtra 349 under 8799nig (p. 126) is read in Kasika and Sarasvatīkanthabharana(IV. iv. 189) as 3@12, and in this connection Haradatta's explana. tion अन्नविकारा अन्नप्रकारा अदनीयविशेषा इत्यर्थः may be noted. 3. THE VARTIKAS The vārtikas cited are mostly those scen in the Mahabhasya and gome from Kasika. А Often they are not given in the exact form in which they occur in the Bhasya, though the sense is not changed. The author justifies this procedure of his by saying that even in works like Kasika and Prakriya. kaumudi verbal fidelity is not seen in the quotations of the Vārtikas and bhāşyavākyas and that, therefore, there is nothing wrong in his following the example of these. He observes at the end of the Larthavišeşakhanda: यभास्थितं वार्तिकभाष्यवाक्यं न वृत्तिकोरादिभिरप्युपात्तम् । सा कौमुदी चार्थत एव वक्ति तया वदन्तो वयमप्यदोषाः ॥ To give but a few instances: (a) murah hat: under 1V. i, 51 fahamu is stated as sfatasetsłu (p. 53), (b) मध्यो मध्य दिनन् चास्मात् under IV. iii. 60 अन्त:पूर्वपदाडम is stated as मध्यशब्दस्य मान्मा स्याद् दिनन् प्रत्यय. HT (p. 84) (c) ETAPPORT FIT under V. 1. 77 STRUCHTERA is stated as स्थलपपान्मधुकरमरिचयोरर्षयोराहतेऽण् वाच्यः (p. 138). B. Often the vârtikas are cited under satras different froiu those under which they occur in the Bhasya. This is necessitated by the fact that the vārtika studied in the Bhasya under a particular sätra will have to be applied' = explaining the formation of a word under a different satra" A few instances are given below: 1400 ·PRAKRIYASARVASVA , (a) लोमान्ताद् बहुष्वपल्येष्वप्रत्ययो वाच्यः under IV. 1. 96 बाहादि- भ्यश्च (p. 8)is an adaptation of the vartaka लो. म्नोऽपत्येषु बहुषु under IV. 1. 85 दित्यदित्यादित्य etc. (6) प्रकृत्याके राजन्यमनुष्ययुवानः under VI. iv. 151 आपत्यस्य च aleasaira (p. 50) is the vārtika under V. iv. 163 प्रकृत्यैकाच. (c) शाकल्याचे धम् uuder IV. I. 111 कम्बादिभ्यो गोत्रे (p. 66) is an adaptation of the vārtika aifeariēt 71%- ल्यस्योपसंख्यानम् under IV. 1. 18 सर्वत्र etc. (d) दोषष्ठस्य को वाच्यः under IV. 1v. 5 तरति (p. 105) Is the vārtika under Vil. 1. 51 इसुसुक्कान्तात्क: (e) कस्येविषयस्य कर्मण्युपसंख्यानम् under Vil 83 इशादिभ्यास (p. 169) is the vartika under II. ill 36 सप्तम्यधि- करणे च C. Sometimes different vårtikas are combined into single statements, as for instance: (a) बडवाञ्चाकोकिलाभ्योऽपत्येऽण आच्यः under IV. IV. 1. 120 श्रीभ्यो ठक् (p. 10) is a combination of the tro vartikas बडवाथा सुषे वाच्ये and अण कुञ्चास्कोकिलातू स्मृतः under the sutra. (6) वातपित्तश्लेष्मसभिपातेभ्यः शमनकोपनयोष्ठग वाच्यः under V. 1. 38 तस्य निमित्तं संयोगोस्वाती (p. 131) is a combination of the two vartilas तस्य निमित्तप्रकरणे वातपित्तमभ्यः शमनकोपनयोरुपसंहानम् and सन्निपाताच. ( (c) अजशङ्कचारिजङ्गलस्थलकान्तारपूर्वोच्च पथावभिट: under v. i. 77 उत्तरपनाहृतं च (p. 138) is a combination of the two varlikas बाहृतप्रकरणे वारिजालस्थलकान्तारपूर्वपदा- दुपसंख्यानम् and अअपयशङ्खपथाभ्यां च. D. Occasionally we also find a pārtika split up into two, as for instance, the vārtikas 91671a16|PTA and इतिहासपुराणाभ्यां umder IV. 1. 60 ऋतूक्थादिसूत्रान्ताक (p. 56), which are seen as a sigle stareneut iu the Bhasya 3remare Tigh, तिहासपुराणेभ्यश्च.

·INTRODUCTION ril E. Several vārtikas are seen either taken from the asika or based on statements in it. The following are some of the examples : (a) साल्वायाश्च वेष्यते under IV.i. 118 पीलया वा (p. 13). Kasika on IV. 1. 173 observes साल्वेयः, अणपी- ग्यते, साल्व.. (b) छत्रादिणस्याणकार्यमिध्यते under IF. •y. 62 छत्रादिभ्यो नः (p. 114). Kas. on VI, iv. 172 observes ताच्छी- लिके णेऽण्कृतानि भवन्ति (c) कुलिजस्य ब नेति वाच्यम् under V. 1, 55 कुलिजाल्लुकखौ च (p 135). Kas. on VII. 1m 171119 असंज्ञाशाणकलि- जानामिति केचित् पठन्ति. (d) दूतवणिग्भ्यां च वाच्यम् under v. i. 126 सख्युर्यः (p. 150). Kas. दूतवाणिग्भ्यां चेति वक्तव्यम् । (6) सहायाद्वेति वाच्यम् under V. I. 132 योपधाद्गुरूपोत्तमा वुम् (p. 152). Kas. सहायादेति क्तम्यम् । F. Dr. G. Kunhan Raja says that the author himself adds his own amplifications and explanations in the style of vārtikas'35 and cites some of them to be such in the Notes to his edition of the Tuddhitakbanda of Prakriyasarvasva But it is very much to be doubled if the author really introduces his own additions, as it is more likely thai these are the adaptations of the statements of earlier writers, since he himself states at the end of the Strīpratyayakhanda that in this work he is not saying anything purély his own. Cf. न किश्चिदत्र स्वकपोलकल्पितं लिखामि शाबे क्वचिदीक्षितं विना । It has also been possible to trace the source of five out of the seven instances in the Taddhitakhanda given by Dr. Raja as the author's own statements: : 86. Prakı iya sar vasve, Intr. p. x1, - ·(C) PRÁKRIY ASARVASTA (a) erant farczi #45 91€4: Ander IV. iii, 144 fari gera ext: (p. 100). Kasika on this sutra bas एकाचो नित्यं मयडमिच्छन्तिः () are gasa under V. i. 89 Farafat forces (p. 140). Padamanjarī on this sutra states are gateqo भस्य प्रत्ययस्य लगिण्यते । BOTT under IV. iii. 8 Hea: (p. 72), Kasika on this sätra has the vārtika wote THISITTEET . (d) करवीराशोकचम्पककदम्बादिभ्यो लुक् and शिरीषहीवेरादिभ्यो वा पर under Iv. iii 167 guia uifexura (p. 103). Both these are seen in Bhoja's Sarasvatikanthabharana (IV. 1v. 41,42). 8 Su the only statements of this sort the sources of which it has not been p ssible to trace, are quieren under IV. ii. 42 arenaturaaleaua (p. 51) and Tiger of o 9789:37 under IV. iii, 60'a:gation (p. 83). These are not seen in the common works on the Pāṇinian school prior to our author. But a careful examination of the rare works mentioned in Prakriya sarvasva like Rāmadeva's commentary on the Kašikā may parhaps reveal the source of these statements, 88 4 THE GLOBAS. There are 180 slokas in this section of the work forming part of the commentary, and these are of various kinds (a) Some of these comprise both explanations and illustrations of the sůtras under which they occur. As examples may be cited the slokas 86 Dr. Raja's reading of the first statement is with 89 instead of 5, and in the second the word of 15 omitted, though 18 necessary there, as the example शैरीषं शिरीषं वा पुष्पम् would indicate. 37. The Madras edition roads 5 I iöstead of 77.

·INTRODUCTION xlit शुल्कशालादिके दातुं नियतोंऽशो धवक्रयः । तस्यावक्रय इत्यर्थे ठञ् भवेत् शौरकशालिकः ।। : and तदस्य शिल्पमित्यर्थे ठक् स्यान्मालिकवैणिकौ । निर्माणवादनाद्यर्थवृत्तिः शब्द इहेष्यते ॥ under I. iv.50 अवक्रय: and IV. 1y. 55 शिल्प (p. 112) (6) Some form simply explanation of the satran, as for instance, ण्यन्तात् क्षत्रियगोत्रादप्यार्षगोत्राग्निदन्ततः । परयोराणिजोर्लक् स्याद् युवापत्ये विवक्षिते ॥ on II 1v. 58 ण्यक्षत्रियार्षत्रितो यूनि लुगणिोः (p. 19). (c) Sme of then embody the examples alone. The slokas, , राजन्यानां तु नियतो देशो राजन्यकः स्मृतः। एवं मालवकस्वैगर्तकः शैलूषकस्तथा ॥ शालहायनको बामन्यको वैराटकादयः॥ under IV. ii. 53 राजन्यादिभ्यो वुश् (p. 54), and काशिलो वनिलः कर्पूरिलः कर्दमिलस्तथा । पलाशिलः कण्टकिलस्तृणिलो देशवाचकाः ।। under [V. 11 80 वुञ्छण् etc., (p. 59) are instances, (d) Some slokas explain the meaning of particular expressions. Such are, , स्वतो न गोत्रशब्दा ये कुलाख्या गोत्रवन्मताः । ते गोत्रावयवा नाम ये केचिन्मुखरादयः ।।

·Fliv PRAKRIYASARVASVA which explains the term 191942 in IV. 1.379, गोत्रावयवात् (p. 22), and अको नाम स्वसम्बन्धिगवादी कृतमकनम् । स्वत्यैवाचारविद्यादिचिव लक्षणमुच्यते ॥ which explains the term अand लक्षण in IV. !!!• 127 सहालक्षणेष्वत्र्यजिजामण् (p. 97). () Some explain the duiferent senses and usages of one and the same word. As examples may be given मार्ग हित्वा तिष्ठतीति चण्डालः पारिपन्थिकः । सर्वमार्गेषु तिष्ठन्तो रक्षकाः पारिपन्थिकाः ॥ मार्गादन्यत्र हन्तीति मृगौषः पारिपन्थिकः । सर्वमार्गेष्वपि नन्तो दस्यवः पारिपन्थिकाः ।। and आकन्यतेऽत्रेत्याक्रन्दो रोदवान देश उच्यते । आफन्दत्येनमित्यातंत्राताप्याक्रन्द ईरितः ।। आक्रन्ददेशमाधानन् पार्थ आक्रन्दिकोऽभवत् । तं रक्षितारं धावन्त आस्न् भाक्रन्दिका द्विजाः ।। respectively illustrating the senses of पारिपन्थिक: : formed by IV 17.36 परिपन्धं च तिष्ठति and आक्रन्दिका : formed by IV. 1v.38 आक्रन्दात उन् च (p. 110). (1) The different sensés in which particular suffixes are used are enumerated in some of the slokas. Thus the slokas, अपत्यं रक्तंयुक्ते च दृष्टं परिवृतोद्धृते । संस्कृतं पौर्णमासी च देवताव्यूहनीवृतः ।। आदिः प्रयोजन योद्धा तथा प्रहरणं क्रिया । अधीते वेदास्तिनिवृत्तावासादूरसम्भवाः ।।

·INTRODUCTION xlv शेषो जातः कृतो लब्धः क्रीतः कुशल इत्यपि । भनित्यभवसम्भूतौ साधुः पुष्प्यति पच्यते ।। उत्त देयं रौति सोढं भवो व्याख्यान आगतः । प्रभवत्येतिनिष्कामत्यधिकृत्यकृतस्तथा ॥ निवासोऽभिजनो भक्तिः प्रकर्षणोक्तमेकदिक् । उपज्ञातः कृत इदं विकारोऽवयवश्च ते ॥ under IV. 183 प्रग्दीभ्यतोऽण् (p. 1) rive the 54 different senses in which the suffix अण् 1s used. Similarly the verses under IV. v.1 प्राग्वहतेष्टा enumerate the different senses of ठक् . का (9) In some of the slokas the Views of different writers are summarised. The examples are यमादपीप्यते याम्यष्टीकासर्वस्वकृत्पुनः । सोमादप्यमुमेवाह सोम्यः सोमसुतो बुधः ।। सौम्यः कुर्वादिरित्येके गर्गादियभितीतरे । प्राग्दीव्यतीयव्यापित्वाद् दित्यादिण्यस्तु शोभनः ।। तथा हि सति सौम्याः स्युः सोमसम्बन्धिनोऽखिलाः । तेषां च कोमलत्वात् स्यात् सौम्योऽन्योप्युपचारतः । देवतार्थेऽस्ति सोमायण तेन सौम्य इतीतरे । तद्देवतात्वोपचारात् स्याद्धि सम्बन्धिनामपि ॥ स्त्रियां तु तत्र सौमी स्यादिह सौम्येति भिद्यते । खाम्याह सोम्य इत्येव शाखादेय हवार्थकः ।। under IV. 1.85. दित्यदिखादित्यपत्युत्तरपदाण्यः (p. 23), and- अध्युत्तरपदाद् राजाधीनो राजन्यधिश्रितः । अधीनः कवलस्त्वव्युत्पन्नौ रूत्यति कयटः ।।

·siri PRAKRIYASARYASYA अध्युसरपदादिभ्य इति भोजस्त्वसूत्रयत् । अध्याश्रित इनोऽनेनेत्यधीने इति केचन ॥ under V.1v.7. अषडक्षाशितभावलङ्कर्मालम्पुरुषाध्युत्तरपदारखः (p. 205). It may be noted that some alokas have also poetic beauty, as for instance, the eloka, श्रियं सौवीं सौवीमिव वहसि सौवादुमृदवीं गतिं धत्से च त्वं वचसि विसरत्सौवरगुणे । द्विजान् नित्यं सौवस्तिकयसि च शौवस्तिकपरः सति त्वय्यन्येषां नूवर ! चरितं शौवनमिव ॥ illustrating the द्वारादिगण (p. 154), and the glokas, इष्टी सर्वमखे श्रुती श्रुतिशते तत्त्वे गृहीत्यचिती गोविन्दे पठिती तथानुपठिती शास्त्रेषु सर्वेष्वपि । शत्रौ ज्याकुलिती तथा खलजने दूर निराकृत्यसौ मित्रेषूपकृती विभाति नृपतिर्दीनेषु संरक्षिती ।। आम्नाती निगमे प्रहेषु गणिती धर्मेऽवधारित्यसा- वाचारे परिरक्षिती निकथिती श्रेयस्सु नित्यं नृणाम्। न्यायेष्वप्यवकल्पिती परिकलित्युच्चैः कलाकौशले वेघे सङ्कलिती विराजति सुधीरासेविती केशवे ।। illustrating the senſation (p. 169). -- 5. CITATIONSH References to other authors xnd works are numerous in this work. ( (a) Bhoja and "Dandanatha. The sätras of Bhoja referred to are so very frequent anil . very large in number that, as observed before, we may even say that the work forms a com merrtary ou Bhoja also. In this section, beaides whe Sarasvatikanthabharana, the Srn ·INTRODUCTION xlvii But a &re cited anonygaraprakasa is also quoted. The latter is invariably referred to as Srngara, and there are three citations from it in the present section (pp. 46, 62, 209), The former is not mentioned by its name, but simply as th View of Bhoja - इति भोजः, भोजराट्, भोगनृपः : etc., or a 1911: etc. There are 50 such instances. very large number of sutras from this work mously and the number of süiras so cited in this khanda is about 300. They are mostly the sūtras which enumerate the words in the particular ganas referred to in the sūtra being commented on and those which lay down additions or ex.eptions to the rules of Panini. The text of some these sutras is found to differ from that of the printed editions of the work. In this connection the group of 101 sūtras cited and commented on at the end of the Apatyabhåga (pp. 25-43) under the heading 'Apatyaganas' deserpes special mention, . The Madras edition does not contain this, but there 18 no doubt that this is an integral part of the work, for these sutras enumerate the words in the various gañas couing in the patronymic portion of Taddhita ; only they are collectively given in one place instead of in their respective contexts under the Panini sütras, as is done in most other parts of the work. There is also a similar instance in the Strīpratyayakhanda where the gañasūtras from I hoja relating to that section are cited and commented on at the end of the khanda 1490 ·xviii PRAKRIYASARVASVA Though the sūtras comprising this Apatyaganas' are not mentioned as Bhoja's, still on examination they are found to be taken from his Sarasvatīkanthabharana, first pada of the fourth Adhyāya, except two sutras picaliser etc. (p. 39) and attenta etc. (p. 40) which are sutras 154 and 155 of the third påda of the fifth Adhyāya. It may be noted that the sūtra 69%84etc. (p. 42) combines three sūtras of Bhoja, IV. i 192-194, the sutra isat (p. 26) is seen to be part of उस्सोदपान etc.(p.25), and the two sutras भमिशर्मणो TÙ (p 29, and analinist (p. 39) are not in Sarasvatīkanthabharaṇa but are seen as antar gamasutras under नडादि and वाकिनादि respectively. The three sūtras Tonigalatan (p. 29), त्रिवेण्यास्त्रिवणय (p. 34) and चमिवर्मिणानेलोपक्ष (p. 39) are also found cited respectively under the Pāņini sūtras IV. i. 99 7511E+27: फक् (p 5), IV. 1. 112 saurezzilsa (p. 9) and IV. 1 158 antariat $ 7 (p. 16). Dandanatha, the author of the commentary Hidayahāriņł on Sarasvatikanthabharana is also mentioned nine times by name in this section, more often as Natha than as Dandanātha. The name of the commentary is nots however, mentioned. When the sūtras of Bhoja are cited, the commentary on them is always following Dandanātha. 6) Käsikā and its commentaries. The Kasikdertti 18 frequently mentioned (14 times), but al- Ways as vrtti. The name of neither of its authors is mentioned. Three of its commentaries are referred to, namely the Padaman- Jarī of Haradutta (30), the Nyasa of Jinendra.

·INTRODUCTION xlix buddhi (2) and the Vrttipradipa of Rama. deve miéra (9). The last named is an unpublished commentary, incomplete manus. cripts of which are available both in the Curator's and Tiniversity collections in this Library and in the Oriental Manuscripts Library, Madras, Padamanjarī and Vrttipradāpa are not referred to by name; they are cited as the views of Hera (very rarely Haradatta also) and Rama respectively. The Nyd sa is always mentioned by name, (w), Bhasya and Kaiyata. The Mahabhäsya is mentioned nine times in this section and its commentary by Kaiyața once (p. 2€5) as Kaiyata, though in some of the other sections it is also referred to as Pradīpa. (d) Dhatuurtti. The 'Madhavīyadhatutytti is quoted 22 times, in all cases as Mödhava, The name Subdhatuortti occurs once (p 23) and this quotation is traceable in the Nomad hatru. vytti of the work88, (6) Kaumudī. Six citations arc seen under the name Kaumudi, and all these are seen to be from the Prakriyakaumudī of Ramacandra. Vitthala's commentary, Prasada, on this work is not ated in this section, but it is seen in other sections. Amarakosa and its commentaries. The Amarakosa itself is not mentioned here, though seen in certain other Khandas, but of the three commentaries the author states he has drawn on in the line तिसश्चामरकोशविवृती: in the sloka चिं तद्धरदचरामविवृती etc. at the end of the Krtkhandar 88 Vidé p, 3 of the Namadhatu Section in the Madhaviya" dhatuurhi, Benary, edition, 4 ·PRAKRIY ASARVASVA two are mentioned here, namely the Amara! kosodghatana of KgIranvāmin (fourteen times and under the name Svami) and the Tīkasarvasva of Sarvananda (six times and as टीकासर्वस्व) ). The third commentary Subodhini is not mentioned, 1 (9) Vyakaraṇakavyas. Besides the Bhattikavya, which is referred to five times, the author twice quotes Subhadraharana (pp. 83, 217), which is also a work like Bhattikavya illustrating the rules of Pāņini written by one Narăyaņa.89 From his own statements in the work We are able to know that this Nārāyaṇa wab a Brahmin belonging to the Visvamitragotra and to a family in the neighbourhood of the river Bharatapuzha in Malabar, that he was the son of a Brahmadatta and the disciple of his own uncles Rama and Udaya, and that he has also written a commentary on the work, But regarding the home of this author opinions differ. According to one view he belong. ed to Tiruvegapura, a family five members of which are believed to have been in the group of the famous Eighteen and a half poets of the Zamorin of Calicut40, while according to another he belonged to Kütallarmanatl. But evidence is lacking to decide conclusively 39 ' Mss. Thivandrum, 684, 1168, 11017, C. "1877,-C. 2500, Madras, R 2720, 4303, 4323. Vide the essay 'Samuturippătum Patinettarakavikalum' by Rama Varma Appan Tempuran in Rasikaražjini, Vol: IV, E. V Raman Namputiri, Tantrasamu ccaya with Malayalam commentary, Part IIT (Trivandrum, 1121), Introduction, pp. 101–111. Ullur S. Parameswara Aiyar, Vijnanadipka, Vol. IV, p. 116 ; Vatakkumkur Rajaraja Varma, Kerallyasanskrtasahityacaritram, Vol. I. p526.

·1 INTRODCOTION Ji either in favour of the one view or of the other. Recently there is also an attempt to identify him with Nārāyanācārya, the teacher of Kakkajšeri Nārāyanabhatia, the author of Vasumatīvikramanātaka and the formidoble rival of the famous Uddanda Sa-tri of the celebrated court of the Zamorin.12 (1) Vamana The name Vāmana occurs nine times in this bbanda, bu all the refe: ences are tractable in the Kavyalankārasútrairy #i) In the other sections also the name is found to refer to the author of this work. (i) Sankara. Four quotations are seen in the name of Sankara (pp. 10 (2), 00, 216'. It has not been possible to identily this author or trace the source of these quotations. Dr. Raja observes 13 that the source is the Nīvi, a commentary on the Rūpāratara by a Sankara, who was a Varier (Parašava) by Custe. But hic himself says that none of these citations is seen in the manuscripts of the work he examined, and it is strange that he still asserts that "there can be no doubt about the source of the citations being the same as the Works found in Triyau irun and Poona" (1. e. the Nīvī) 'There is another manuscript of the work in this Library (No. T 668), but an examination of this also shows that it has not got to tell any tale different frm the others, True, as the learned doc'or states, the name VIvikāra accurs in another sectiou of the Prakriya sarvasva, tor in the Samāsah handa under the sūtra 11. 1, 6. stopi Ararira etc., 42. E. V. Raman Namputiri, op. cit. 48. Prakriyasarvasva-Taddhita, p. xxviz.

·Panee PRAKRIYASARVASVA Com - we come across the statement-विभक्तिरिति सप्त- भ्यर्थों विवक्षित इति नीविकारः, and in the Nivi (P 367 of the Ms mentioned above) we read सप्तम्यर्थेऽव्ययमिति विभक्तिशब्देन कारकमुच्यते, विभज्य- तेऽननेति प्रातिपदिकार्थ इति कृत्वा ; तच्चेहाधिकरणं विव- क्षितम्. But this need not mean that the Vīvikāra and Sankara are the same. The fact that the citation under the name Nipi. kāra is seen in the Nīvī and the citations under the name Sankara are not seen in it, proves they are different. Besides this, there is a citation which conclusively proves that che Sankara mentioned in our work is not the author of he Nīvī, for in the Parkhand a under the sitra THI 1. 23 नित्यं कौटिश्ये गतौ we see the statement-गत्यर्थेभ्यः कौटिल्यार्थ एव यक् स्यात, न क्रियासममिहारे ........ शहरस्तु गत्यर्थेभ्यो यङः क्रियासममिहारार्थमपि बहुशो ब्याचष्ट, तत् किमिति न जानमि:, but what the Nivr says Is just the opposite of what is given as the view of Sankara • नित्यग्रहण विषयनियमार्थम्, गतिवचनाद्धातो- नित्य कौटिल्य एव भवति, न तु क्रियासममिहार इति । (vide v 665 of the Ms. mentioned above). The source of our quotations has, therefore, to be traced elsewbere, There are in this Library manuscripts of a work by name Sarvapratyayamala by a Sankara and of another work by name Rupanayana paddhatī by Sankara of Mahiga mangalaw. Both these works on grammar are anterior to the Prakriya sarvasva, the first being quoted in Ramadeva's commentary on Kasika and the other containing a chronogram giving the ·INTRODUCTION * date of birth of 118 mutlul to be 1494" A. D. But neither of these works ri veals the presence in it of the quuluto 13 Prokriya. sarvasva under ibe mume Sanbara, The problem of the wdentity of this Sankar. and his work, therofore, required further investigation. 6) Other works. The other waks from which citations are seen in the Tatidbitakhaula are Māgha's Sisupälaradha 154), Bhattanārāyana's Venīsa mhara (p. 18), Murāri's Anargharā ghara (1 57) XI its commentary Pañcika (p. 120) and Kumārılabhatta s Slokavdrtiha. (p 145). 6. NĀRĀYANA BHATTA'S VIEWS ON GRAMMAR Bhattatiri's is, what Dr. Raja has vers appropriately termed, the progressive view on yra comar. To him grammar is more a dynamic system of science than a static set of formulas. His view is that gramrar sluuld follow language and not - language grammar. He is, therefore, quite against the view that only the words which can be formed by the rules of Pånını (azí. Perhaps those of hãtysyana and Patañjali aish) are correct aud not 'the rest. At the end of the Torkhanya in the Prakri yā sarvasva be дауа :- 'पाणिन्युक्तं प्रमाणं न तु पुनरपरं चन्द्रभोजादिसूत्र' ! केऽप्याहुस्तल्लघिष्ट, न खल बहुविदामस्ति निर्मूलवाक्यम् । महङ्गीकारभेदो भवति गुणवशात् , पाणिनेः प्राक् कथं वा, पूर्वोक्तं पाणिनिधाप्यनुवदति, विरोधेऽपि कल्प्यो विकल्पः ।। ie. Some say that ouly observat.Olis uť Pánıni are authoritative and not those of the other grammatiuns like Candra and Bhoja. This is very Hinsy because ibe learned men never say anything without proper authority. A particular ·lip PRAKRIY ASARVASVA system may be more popular than others due to its own intrinsic vorih, but that does not inéan that the other systems are not authoritative, for before the time of Pāņını obviously it was other systems that had currency. Even Paņını approves the views of the earlier grammarians, and when there is a conflict of views fre have only to adopt both This verso clearly shows how the author recoguises non-Paninian sysuems as having the same authority as the På winian, though he is prepared to accept the superiority of the Pāṇinian system over all others. As observed before, Bhoja has influenced our author more than any other writer ou gramwar. In the Apansniyapramă șată in which he argues at length to justify non-Pāṇiniau usages, he also states the importance of Bhoja's works. He says -- दृष्ट्वा शास्त्रगणान् प्रयोगसहितान् प्रायेण दाक्षीमुसः प्रांचे; तस्य तु विच्युतानि कतिचित् कास्यायनः प्रोक्तवान् । तद्भधान्यवदत् पतञ्जलिमुनिस्तेनाप्यनुक्तं कचि- लोकात् प्राक्तनशास्त्रतोऽपि.जगदुर्विज्ञाय भोजादयः ।। 3.e. Pånin enunciated his rules after examining numerous works and usages. His omissions were subsequently noticed by Katyāyana. Patañjalı included what was left out even by Katyāyana, and writers like Bhoja enunciated that which was unnoticed even by Patañjali but which are seen in popular usage and in the earlier works. Therefore, the work of Bhoja has a unique value, as it has got a completeness not seen in other works, His rules comprise, besides all that has been said by the earlier authorities, also what has been left out by them. In the Prakriyasarvasva it is given a place equivalent to the Vārtikas of Katyayana. This eclectic attitude of the guthor enables him to cite the views of a number of writers on gramınar both Pāṇinian ·INTRODUCTION . - aud non.Pāņinan H. cites the views nf a number of wiiters and works, sometimes several of them together, in explaining particular words. The discussion cn the word सौम्य under IV. 1. 85. दित्यदित्यादित्य etc. (p. 21) and the Instances under V.v 34 विनयादिभ्यटक (p 209) nay ba tuken ar examples. But no writer is blindly followed. The sama writer Mādhara whose derivation of the word 97919 is spoken in apprecatire terms (परे. सप्तम्यर्थे अव्ययीभाव इति माधवः, तत्र त्याने भवं पार्योष्ठयमित्यादि रभ्योऽर्थ p. 83), is questioned for his derivation of the word गोत्रिक: (गोत्रा गोसमूह , तद्वान् गौत्रिक इत्य- दन्तत्वमनाश्रिरय माधवकिश्चिन्त्या p. 178). We have already seen how he differs from the Kasıkā in the irterpretation of the sutras V. ii. 2, 3 नेबिडन् १tc (p 160) and V ii. 106 समासाञ्च तद्विषयात् (p 201). In the Arti.handa under the sutra.TII.mi. 62 jaisaari aaà hi criticises the view of Käsila by say. ing 44 वर्धमानारूप आचार्यों वो श्रमेवेत्यसूत्रयत् । विश्रमेवेति भोजोशपे तेन विश्रामविश्रमौ ।। विश्रम्यतिचमा वेति कौमुदी च जगाद सा । अम आमश्चमश्चामो ण्वुलादौ चैवमूह्यताम् ॥ विश्रामस्यापशब्दत्वं वृत्त्युक्तं नाद्रियामहे । मुरिभवभूत्यादीनप्रमाणीकरोति कः॥ विश्रामशाखिन वाचां विधामो हृदयस्य च । विश्रामहेतोरितादि महान्तस्ते प्रयुञ्जते । In all these instances our author is guided by popular usage and the rules of writers outside the school of Pāņini, mainly Bhoja. His c.tit.ion of certain examples under III. V 13. द्वितीयाया च !n the Krtkhanda is also worti notice 45. गोत्राभिधायं सलिलं दत्तमित्यत्र · शङ्करः । त्वरां विना द्वितीयायां चेत्य, णमुलं जगौ ॥ 44. T. S.S'133, p. 82. 45. ind, p. 141. 1400 ·lyi PRAKRIY ASARVASVA अनर्घराघवाद्याङ्क स्वाहाकारमितीह च । पश्चिकापि तथैवाह न जाने महतां मतिम् ॥ The Frakriya sarvasva can, therefore, be considered to be a grammatical treatise, which, though aiming at the interpretation of th3 sūtras of Pānini's Astādhyāyī rearranged under certain specific heads, comprises the views of non-Pāņinian systems as well, especially those of Bhoja, and forms, "thus, a complete and comprehensive manual fer the study of Sanskrit grammar. S. VENKITASUBRAMONIA IYER.

·॥ श्रीः ॥
उपोद्घातः।
व्याकरणं नाम भाषायाः सुष्ठु प्रयोगाय पूर्वाचार्यैः प्रणीतं शब्दानु-
शासनम् । लोकभाषा वेदभाषा चेति भाषा द्विविधा । तत्र लोके मनुष्यैः
स्वकीयमभिप्रायमावेदयितुं या त्वाद्रियते सा लोकभाषेत्युच्यते । या च चतु-
मुखमुखाम्भोजादुरिता वेदचतुष्टयी कर्तव्याकर्तव्यबोधिका प्रमाणतया परिलसति
सा वेदभाषेत्युच्यते । प्रमाणभूतवेदस्य चाङ्गानि षट् । तथाचोतं-
'शिक्षा व्याकरणं छन्दो निरुक्तं ज्योतिषं तमा ।
कल्पश्चेति षडजानि'
इति । षट्स्वप्येषु प्रधानं व्याकरणम् । यदाहुः-
'मुखं ब्याकरणं प्रोक्तं ज्योतिष चक्षुषी उभे ।'
इत्यादिना । इदं च
'अजानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विधा ह्येताश्चतुर्दश ।"
इत्युंक्तचतुर्दशविद्यास्वन्यतमन् । व्याकरणशास्त्रप्रणेतारश्चन्द्रादयोऽधौ । तमा-
च श्रूयते-
"इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नापिशली शाकययनः ।
पाणिन्यमरजैनेन्द्रा इत्यष्टागादिशाब्दिकाः ॥"
इति । ऐन्द्रादिव्याकरणेषु पाणिनीयमेव ललितं सुखग्राह्यं च । अत एवास्थ
व्याकरणान्तरापेक्षया प्राधान्यम् ।
भगवान् पाणिनिरष्टभिरध्यायैाकरणसूत्रं ततान । सूत्रेणानुक्कानां
केगाचित् पदानां संग्रहार्थं वररुचिर्वार्तिक कृतवान् । ततो भगवान् पतलि.
पाणिनीयसूत्राणां बार्तिकोपस्कृताना भाष्यं चकार । सूत्रवार्तिकयोरनुकानां
संग्रहार्थ स्वममपीष्टीः प्रणीतवान् । पाणनीयसूत्रे च, वाक्यार्थज्ञानं
--

·. . प्रति पदार्थज्ञान हेतुः, पदार्थज्ञानं प्रति संज्ञाशास्त्रं परिभाषाशास्त्रं च कारणमिति प्रथम संज्ञापरिभाषे उच्यते , ततः प्रत्ययः , ततः प्रक्रियति कम । संज्ञापरिभाषयोनध्ये 'न धातुलोप आर्धधातुके', 'ङिति च ' इत्यादिगुण- बृद्धिनिषेधसूत्राणामपि निवेशनं गुणवृद्धिपदानुवृत्तिसौकर्यार्थ प्रसङ्गादापतितम् । कि 'अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद् विश्वतोमुखम् ।' इत्याधुक्तसूत्रलक्षणसंग्रहार्थ च । सूत्रकममनुसृत्यैव भाष्यं प्रवृत्तम् , यच प्रदीपो- योतादिव्याख्याभिः यमलङ्कृतम् । अब सूत्रक्रममनुसृत्य विरचितानां कासाश्चिद् व्याख्यानामपि संक्षेपत, स्वरूपं निरूप्यते । तत्र प्रथमा वामनजयादित्याभ्यां विरचिता काशिकावृत्ति. नाम द्वितीया व्याकरणदीपिका नाम औरम्भट्टविरचिता। तृतीया धरणी- धरविरचिता वैयाकरणसर्वस्वनाम्नी । चतुर्थी पुनर्भहोजिदीक्षितप्रणीता शब्द कौस्तुभाभिख्या । पञ्चमी च श्रीमताभट्टेन विरचिता । सेयमभट्टीया वृत्ति- मिताक्षरेति चाख्यायते । षष्ठी तु पाणिनीयस्त्रलघुविवृतिर्नाम ग्रहीतृसौकर्याय लोकरूपा विरचिता, यासावस्मादेव ग्रन्थालयादाचिरात् प्राकाश्य नीयेत । अस्ति च निखिलतन्त्रनिष्णातेन श्रीमता माधवाचार्येण विरचिता कापि व्याख्या धातुवृत्तिर्नाम, यत्र किल धातुपाठानुसारेण क्रियारूपसाध- नाय तत्र तत्र पाणिनीयसूत्राण्यादाय व्याख्यातानि । विभिन्नप्रदेशेषु विद्यमानानां प्रक्रियोपयोगिनां सूत्राणामेकत्र निवेशनं छात्राणां ग्रहणाय समुचितं मन्यमानेन गमचन्द्राचार्येण विरचिता व्याख्या प्रक्रियाकौमुदी नाम। अपरा च तथा रूपावतारानाम्ना प्रसिद्धा धर्मकीर्ति- विरचिता विराजते । उभयमपि यद्यपि रूपसिद्ध्युपयोगि सूत्रक्रमाननुसारेणैव प्रवृत्तमथाप्युभयत्र प्रथितलौकिकशब्दसाधनोपयुक्तान्येव सूत्राण्यादृतानि न सर्वाणि | इदमेव च कारणं प्रक्रियासर्वस्वाविर्भावे, । प्रक्रियासर्वम्वं च • देवनारायणधरणिपतेराज्ञया संज्ञादिविंशतिमण्डैः प्रणीतमिति वृत्तौ चारु न रूपसिद्धिकथनं रूपावतारे पुनः कौमुद्यादिषु चात्र सूत्रमखिलं नास्त्येव तस्मात् त्वया । , ·ar रूपानीतिसमस्तसूत्रसहितं स्पष्टं मितं प्रक्रिया - सर्वस्वाभिहितं निबन्धनमिदं कार्य मदुतावना ॥ इह संज्ञापरिभाषासन्धिकृत्तद्धितसमासाश्च । सीप्रत्यया. सुबर्थाः सुपां विधिश्चात्मनेपदविभागः ॥ तिडपि च लार्थविशेषाः सनन्तयङ्यङलुकश्च मुन्धातुः । न्यायो धातुरुणादिश्छान्दसमिति सन्तु विंशतिः खण्डाः ।। इति पद्यैः स्फुटं प्रतीयते । एतादृशस्य प्रक्रियासर्वस्वस्य संज्ञापरिभाषासन्धिकृत्खण्डाः प्रागस्या- मनन्तशयनग्रन्थावल्यां प्रकाशिता. । अथ प्रकाश्यतेऽस्य तृतीयोऽयं भागस्त- द्धितखण्डाख्यः । समनन्तराः समासादिछान्दसन्ताः पञ्चदशवण्डाः क्रमेण प्राकाश्यं नीयेरन् । तद्धिताख्येऽस्मिन् खण्डे प्रथमादिसप्तविभक्त्यन्तात् तिङन्ताच प्रत्यया विधीयन्ते । प्रत्ययास्तावत् केचित् धातोः केऽपि सुप्तिङन्तात् केचन प्रातिपदिकाच भवन्ति । तत्र धातोर्विधीयमानास्तिभिन्नाः प्रत्ययाः कुतः, प्रातिपदिकाद् विधीयमानाः सुपः, सुबन्तात् तिबन्ताच्च विधीयमानास्तद्धिता इति विवेकः । अत्र 'सास्य देवता' इत्यादिमिः प्रथमान्तात् , 'तद्वहति --' इत्यादिभिर्द्धितीयान्तात्, 'तेन रक्तं रागाद्' ' इत्यादिभिस्तृतीयान्तात् , 'तस्मै हितमि'त्यादिभिश्चतुर्थ्यन्तात् , 'तत आगत' इत्यादिभिः पञ्चम्य-तान् , 'तस्यापत्यम्' इत्यादिभिः षष्ठयन्तात्, 'तद- स्मिन् दीयते इत्य.दिभिः सप्तम्यन्तात् , 'ईषदसमाप्ते ' इत्यादिभि- स्तिडन्ताच्च प्रत्ययविधिः । विधीयमानानां प्रत्ययानामनुक्रमणी चान्ते निवे- शिता । एकस्यैव प्रत्ययस्य बहुष्वर्थेषु विधानदर्शनादुदाहरणानुक्रमण्या स्फुटमर्था न प्रतीयेरनिति ग्रहीतृसौकर्याय तदर्थाः सकलय्य यथामति निरूप्यन्ते अप्रत्ययो मतः स्थाम्नः प्रागर्थेषु तु दीन्यतेः । लोग्नोऽपत्येषु बहुषु त्वकारप्रत्ययो मतः ।। तथा साम्प्रतिकेऽर्थेऽपि मध्यशब्दान्मतो ह्ययम् । अमावास्यापदात् तद्वत् जातार्थेऽपि स इष्यते । कुत्सितेऽर्थेऽनुकम्पायां स्वार्थे चाप्यकजिष्यते । अव्ययानां सर्वनाम्नामकच प्राक् टेरितीरितम् ।। -

·अल्पे ह्रस्वे च नीतौ च तद्युक्तात संस्मृतो ह्यसौ ।
अजिष्ट अर्शआदिभ्यस्तदस्यास्त्यर्थ एव हि ।।
अब् स्याद् गोत्रे बिदादिभ्यस्त्वपत्ये हि महाकुलात् ।
भत्रियाज्जनपदादप्यपत्यार्थे विधीयते ॥
तथा साल्वेषगान्धारिभ्यामपि स्यादितीरितम् ।
उत्सादिभ्यस्त्वपत्याढाववेत्यप्युदीरितम् ।।
रक्तार्थे च हरिद्राया म्हारजनशब्दतः ।
द्वैपशब्दादास्तरणे वैयाघ्राच विधीयते ॥
समूहार्थे तथैव स्यात् खण्डिकादिभ्य एव हि ।
तदस्मिन्नस्तिनिवृत्तनिवासादूरगेषु च ।।
उवर्णन्तादजिष्टो हि बहजङ्गान्मतोरपि ।
बहवः कूपनाम्न्येवं सङ्कलादिभ्य एव च ॥
उदक्कूलजकूपेषु विपाशोऽवहचोऽपि च ।
स्त्रीषु सौवीरसाल्वेषु प्राक्षु च स्मात् तथैव हि ॥
दिक्पूर्वपदमद्राच्च तीरोत्तरपदादपि ।
तथैवोदीच्यग्रामाच्च बहचोऽप्यञ् भवार्थके ।।
प्रामस्य जनपदस्याप्यंशवाचकशब्दतः ।
भवार्थ इति च प्राह जातार्थेऽवकरादपि ॥
तथा तक्षशिलादिभ्योऽभिजने स्यादितीरितम् ।
क्षुद्रादिभ्यः कृतेऽर्थे च रथाद् वाहनपूर्वकात् ॥
अध्वर्युपरिषद्भ्यां च तौ चेद वाहनवाचिनौ ।
पत्रशब्दादमिष्टो हि वाह्य एवेत्युदीरितम् ॥
विकारेऽवयवे च स्यादुवर्णान्तादितीरितम् ।
तथैव प्राणिरजतादिभ्यश्चापीति कीर्तितम् ॥
तस्य धर्म्यमितीहार्थे ऋदन्ताश्च विधीयते ।
तथा विकृतिवाचिभ्यस्तदर्था प्रकृतिर्यदि ॥
क्रीताद्यर्थे शूर्पशब्दादविकल्पोऽपि कथ्यते ।
अम् पृथिव्या निमित्ता] विदिते चेश्वरेऽपि च ॥

·प्राणभृजातिवचनात् स्याद् वयोवचनादपि ।
उद्गात्रादिपदाचापि भवेदन भावकर्मणोः ।।
तदन्नमस्मिन् प्रायेणेत्यर्थे कुल्माषशब्दतः ।
यौधेयादिपदाच्चापि स्वार्थ एवाञ् विधीयते ॥
कर्मणो घटमानेऽर्थे हठप्रत्यय इप्यते ।
नीतौ चाप्यनुकम्पायामुपादेरडजिष्यते ॥
अपत्यं रक्तयुक्ते च दृष्टं परिवृतोदधृते ।
संस्कृतं पौर्णमासी च देवताव्यूहनीवृतः ॥
आदिः प्रयोजन योद्धा तथा प्रहरणं क्रिया ।
अधीते वेदास्तिनिवृत्तावासादूरसम्भवाः ।।
शेषो जातः कृतो लब्धः क्रीतः कुशल इत्यपि ।
अनित्यभवसम्भूतौ साधुः पुष्यति पच्यते ॥
उप्तं देयं रोति सोदं भवो व्याख्यान आगतः ।
प्रभवत्येति निष्कामत्यधिकृत्य कृतस्तथा ॥
निवासोऽभिजना भाक्तः प्रकर्षणोक्तमेकदिक् ।
उपज्ञातः कृत इदं विकारोऽवयवश्व हि ॥"
अणेष्वर्थेषु विज्ञेयो विशेषस्त्वभिधीयते ।
स्त्रियां च बडवादिभ्यस्त्वणेव स्यादितीरितम् ।।
हरणेऽण् कुटिलिकाया मुद्रादपि च मिश्रिते।
अण्महिन्यादितो धयें चेत्येवं सूत्रकृन्मतम् ।।
शिल्पार्थे च विकल्पेन मड्डुकारादपि ।
भक्ताच्च दीयते नित्यमित्यर्थे पाक्षिको भवेत् ॥
बिल्वादिभ्यो विकारार्थे तालदिभ्यस्तथैव हि ।
वाच्ये तु परिमाणे च स्वार्थेभ्यः प्रकीर्तितः ॥
लक्षादिभ्यः फले च स्यात् जम्ब्वा स च विकल्पतः ।
कुलस्थात् कोपधाच्चापि संस्कृतेऽर्थे प्रकीर्तितः ।।
शकटाच वहत्यर्थे निर्मिते पुरसोऽपि च ।
सर्वभूमेश्च संयोगे निमिचोत्सातयोरपि ।

·ईश्वरार्थेऽपि विदिते व्युशदेयकार्ययोः ।
प्राप्तार्थे मतुशब्दात्तु चूडादेस्तु प्रयोजने ॥
विशाखापाढयोश्चापि मन्थदण्डौ च तौ यदि ।
हायनान्तयुवादिभ्यः स्यात्तथा भावकर्मणोः ॥
माने पुरुषहस्तिभ्यामम्त्यर्थे तपसस्तथा !
सिकताशर्कराभ्यां च सहसाच्च तथैव हि ।।
अध्याये चानुवाके च विमुक्तादिभ्य एव च ।
तुल्यार्थे शर्करादिभ्यः स्वार्थे पादितो भवेत् ।।
'विसारिणो मत्स्य' इति मत्स्यार्थे च निरूपितः ।
कर्मणोऽपि भवेदेवं तथा सन्देशबोधितात् ।।
अजातावोषधेश्चापि स्वार्थे प्रज्ञादितो मतः ।
सप्तम्यर्थे तु किंशब्दात् अत् प्रत्यय उदीरितः ॥
नील्या अन् स्याच्च रक्तार्थे तीयाद् भागेऽपि चेष्यते ।
द्वित्रिभ्यामयजादेशस्तयपोऽवयवे तु वा ॥
दिशि देशे च काले चाप्यस्तात्यतसुचौ स्मृतौ ।
पूर्वापरावरेभ्यस्त्वस्तात्यर्थेऽसिः प्रकीर्तितः ॥
आजातिराहि चोक्तार्थे प्रत्ययाः स्युरितीरितम् ।
आकिनिच्चासहाये स्यादेशब्दादितीरितम् ।।
बहुभाषिणि सम्प्रोक्तौ प्रत्ययावाटजालचौ।
किमेतिङव्ययाद् घाच्च प्रकर्षे त्वामुरिष्यते ।।
अस्त्यर्थे शृङ्गबृन्दाभ्यामारकन्प्रत्ययो मतः ।
आरक् च प्रत्ययो ज्ञेयोऽपत्यार्थेऽन्यत्र चाप्यसौ ।।
आलुश्च प्रत्ययो ज्ञेयो मत्वर्थे हृदयात् किल ।
सहते नतदित्यर्थे मतः शीतोष्णतृप्रतः ॥
भवार्थ उत्तरादाहज् प्रत्ययः समुदीरितः ।
अधीते वेद इत्यर्थे पदोत्तरपदादिकम् ॥
अपत्यार्थ इमेव स्याददन्तादिति कीर्तितम् ।
बाहादिभ्यश्च सम्प्रोको धपत्यार्थे स एव हि ।।

·.
तथैव सास्वावयवात् कलक्टाश्मकादपि ।
तथा प्रत्यप्रथाच्चैव विहितः प्रत्ययो ययम् ॥
उदङ्मते तु सम्प्रोक्तो सेनान्ताल्लक्षणादितः ।
सदस्य तेन निवृत्तनिवासादरसम्भवे ।।
इञ् स्यात् सुतङ्गमादिभ्य इति सूत्रे निरूपितम् ।
सातार्थ इतच् प्रोक्तो नासिकानमने विनच ।।
अस्त्यर्थे फलबर्हान्यामिनच्प्रत्यय इष्यते ।
तदस्य तेन निवृत्तनिवासादूरसम्भवाः
व्यूहः परिवृतोऽधीते द्रष्टान्वेष्टा च वेद च ।
भुक्तमित्येषु चार्थेषु विहित. प्रत्ययस्त्विनिः ।।
भुक्तार्थे श्राद्धशब्दाच्च पूर्वादपि सपूर्वतः ।
इष्टादिभ्यो ह्यनेनार्थे साक्षाद् द्रष्टरि च स्मृतः ।।
अन्वेष्टरि त्वनुपदादिनिरित्यभिधीयते ।
इनिस्सहस्रादस्त्यर्थे सूत्रेणैव प्रकीर्तितः ।।
प्राणिस्थेभ्योऽप्यदन्तेभ्यो द्वन्द्वादिभ्यश्च सम्मतः ।
उपताप च गर्दायां वातानीसारकादापे ।।
वयस्सु वर्तमानाच्च पूरणान्तात् सुखादितः ।
बलाद् बाइरुपूर्वाच्च मालाशब्दाच्च गर्हणे ।।
स्याद् धर्मशीलवर्णान्तात् सर्वपूर्वात् धनादितः ।
हस्ताज्जातौ च सम्प्रोक्तो वर्णात्तु ब्रह्मचारिणि ॥
देशे च पुष्करादिभ्योऽर्थाच्चासन्निहिते तथा ।
बलादिभ्योऽपि मामाभ्यां संज्ञायां चैव सम्मत. ॥
नित्तार्थे च भावे चापीमनिच्प्रत्ययो मतः ।
इमब्भावप्रत्ययान्तारित्युक्तं वार्तिकेन हि ॥
इलः स्यादस्तिनिवृत्तनिवासादूरगेषु च ।
इलच् स्वादनुकम्पायां तदस्तीत्यर्थकेऽपि च ॥
तुन्दोदरयवत्रीहिषिचण्डेभ्योऽपि सम्मतः ।
। मत्वर्थे चापि नीती चापीलच्प्रत्यय इष्यते ॥

·८
अर्थेऽतिशायने वाच्य इष्ठन्प्रत्यय इण्यत ।
बाबादीकक भवागर्थ इवार्थेऽपि च कीर्तितः ॥
शक्तियष्टयोः प्रहरणे सूत्र एव निरूप्यते ।
ईकच प्रत्ययो ज्ञेयः खार्याः क्रीतार्थ एव च ॥
द्वित्वे विभज्योपपद ईयसुन्प्रत्ययो मतः ।
मध्यशब्दाद्भवार्थे चापीयप्रत्यय ईरितः ॥
अस्त्यर्थ ईरन्नीरच स्यातां काण्डाण्डशब्दतः ।
कर्मणे प्रभवत्यर्थे उकञ्प्रत्यय ईरितः ॥
उन्नतत्वे च दन्तादप्युरच्प्रत्यय इष्यते ।
सहते न तदित्यर्थे बलादूलच प्रकीर्तितः ॥
देवतार्थे प्रावृषस्तु स्मादेण्यप्रत्ययश्च हि ।
अथैत्यप्रत्ययो ज्ञेयो भवार्थे दुरशब्दतः ।।
एधाच्च प्रत्लयोटो विधार्थे विहितो यतः ।
दिशि देशे च काले चाप्येनप्प्रत्यय इष्यते ॥
ऐरक् च प्रत्ययोऽपत्ये चटकाया विधीयते ।
अल्पे हस्वेऽनुकम्पायामिवावक्षेपणेऽपि च ॥
प्रकारवति चार्थेऽपि तदस्त्यादिचतुष्टये |
अज्ञाते कुत्सिते चापि स्वार्थे चाप्यनुकम्पने ॥
आच्छादने चैव तथा कात्यय इतीरितः ।
भविशब्दादपि स्वार्थ क एव हि विधीयते ।।
निवृत्तेऽर्थे तु कक् प्रोक्तः समूहे कव्यजिष्यते ।
सम्प्रोदः कटजिष्टो हि स्वार्थ एव भवेच्च सः ।
सङ्घातेऽर्थेऽविशब्दाच्च कटजेव विधीयते ।
शेषे रक्ते भवे जाते विकारेऽवयवेऽपि च ॥
क्रीतनिवृत्तकुशले हरतीत्यर्थ केऽपि च ।
वहत्यावहतीत्यर्थे कामे च प्रसिते तथा ॥
जातः परिवृतो हारी कुशलो यचिराहतः ।
तदसिन् प्राय इत्यस्मिन् शीतोष्णाभ्यां च कारिणि ।।

·९
पार्थेनान्विच्छतीत्यर्थे स्वार्थे चापि कनिष्यते ।
प्रतिमायां तु वाच्यायामिवार्थेऽपि विधीयते ।।
संज्ञायां चापि कन् प्रोक्तस्तथावक्षेपणेऽपि च ।
प्रकारवति चार्थे तु स्थूलादिभ्यश्च संस्मृतः ॥
द्योत्ये चाशेषसम्बन्धाभावे कान्तादपीव्यत ।
आच्छादने बृहत्याश्च तथा सूत्र तनो स्कृतः ।।
मणौ वाच्ये तथा वर्णे चानित्ये लोहितादपि ।
रक्त वाच्येऽपि तद्वत् स्यात् झालाच्चापि विधीयते ॥
भथेषदसमाप्तौ तु कल्पपप्रत्यय इप्यते ।
काम्प्रत्ययस्तु तूष्णीमः स्यादकविषये च तः ॥
अवात् स्वाथै झुटारच त्वान् कार्ये कुगविष्यते ।
क्रियाभ्यावृत्तिगणने इत्वसुभ्रत्ययो मतः ।।
भपत्यार्थे कुलात् ख: स्यात् कस्वयंऽस्तिथव हि ।
तत्र जातादितस्येदमन्तेष्वर्थेषु चैत्र हि ॥
अवारपारशब्दाच्च वहे सर्वधुगताप ।
वर्गान्तात्तु भवार्थेऽपि हिनार्थे त्वात्मनश्च हि ॥
तथा विश्वजनाच्चापि भोगोत्तरपदादपि ।
गीते विंशतिकात् तद्वत् भवेदध्यपूर्व कात् ।।
सम्भवार्थेऽवहरतौ पचतीत्यर्थकऽपि च ।
माढकाचितपात्रेभ्यो भूतार्थे मासशून्दतः ॥
भवन क्षेत्रमित्यर्थे माषोमातिलभातः ।
भणोचापि विभाषा स्यात् कृतेऽर्थे सर्वचर्मणः ।।
यथामुखात् सम्मुखाच्च दर्शनाश्रय इप्यते ।
व्याप्नोत्यर्थे सर्वपूर्वात् पथ्यङ्गात् पत्रपात्रतः ॥
कर्मशब्दाच्च तद्वत् स्याद् गच्छनौ त्यध्वनस्तथा ।
प्रामोत्यर्थे त्वाप्रपदात् बद्धार्थेऽनुपद दपि ॥
सर्वान्नाद्भक्षयत्यर्थे नयेऽर्थेऽयानयादी।
तथैवानुभवत्यर्थे परोवरपर मरा ।।

·१०
पुत्रपौत्राच्चैव तथालंगाभ्यर्थेऽनुगोरपि ।
गाम्यर्थेऽवारपाराध्य तथात्यन्तानुकामतः ॥
आसमजननार्थे चाप्यधीनेति कथ्यते ।।"
यत् स्यात् समांममीनेति तदर्थे तु विजायते ॥
आगवीनः कर्मकारी .स्याद् गोप्रत्यर्पगावधि ।
महाकुलादपत्यार्थे विकल्पाद् विहितश्च खञ् ॥
अदिक्लियो यदि भवेत् तदाश्चेरपि च स्मृतः ।
जातादी ग्रामशब्दाच्च भवार्थे युष्मदस्मदोः ॥
खञ् स्यात् प्रतिजनादिभ्यः साध्वर्थे नित्य एव च ।
माणवाच्चरकाच्चापि हितार्थे चैष इष्यते ॥
धान्यानां भवने क्षेत्रे भूतपूर्वे तु गोष्ठतः ।
अश्वत्यैकाहगम्येऽर्थे चाहतौ त्वृत्विजस्तथा ॥
उभे शालीनकौपाने अधृष्टाकार्ययोर्मते ।
भारादिकर्मणा जीवन् बानीन इति कथ्यते ।।
स्याद् गोष्ठत् प्रत्ययश्वापि स्थानेऽर्थे पशुनामतः ।
गोयुगच् प्रत्ययाऽपि स्याद् द्वित्वेऽर्थे पशुनामतः ॥
अस्त्यर्थे तु प्रशंसायां वाचो ग्मिनिरिहोच्यते ।
क्षेत्रशब्दादपत्याथें जाती धप्रत्ययो मतः ॥
देवतार्थे झपानप्तुरपोनप्तुश्च कीर्तितः ।
राष्ट्रावाराच पाराच्च पारावारात् तथैव च।
माताद्यर्थे मवाथै तु समुद्रानान्मतो ह्ययम् ।
भर्थेि यज्ञशब्दाच्च घनत्यय इतीरितः ॥
अग्रशब्दाद् भाये तु पच्प्रत्यय उदीरितः ।
देवतार्थे शुक्रशब्दादर्हार्थे पात्रतश्च धन् ।।
नीतौ चाप्यनुका घपत्थर उदीरितः।
भूतपूर्व चरट मोफ; प्रसिले चणचुचुपौ।
.

·११
हिमं न सहतेऽर्थे तु हिमाच्चेलः प्रकीर्तितः ।
गोत्रापत्ये तु कुञ्जादेः फप्रत्यय उदीरितः ।।
चिः स्यादभूततद्भावे योगे कृभ्वस्तिभिः सह ।
अपत्ये स्वसृशब्दातु छप्रत्यय उदाहृतः ।।
कुत्सितापत्यवचने फिजन्ताच्च विधीयते ।
तथा नक्षत्रयोद्वन्द्वे युक्तार्थे चायमिष्यते ।।
अपोनप्तुरपांनप्तुर्देवतार्थे मतस्तथा ।
वा द्यावापृथिवीशब्दात् शुनासीरान्मरुत्वतः ।।
अमीषोमपदाच्चापि वास्तोप्पतिपदादपि ।
गृहमेघाच्च सम्प्रोक्तो वस्त्यर्थे शर्करापदात् ।।
उत्करादिगणाच्चापि शेषेऽर्थे तु विधीयते ।
गर्वोत्तरपदाच्चापि तत्स्थे वाच्ये स इप्यते ।।
जाताद्यर्थे गहादिभ्यो 'कुग्जनस्य परस्य च ।
राजन् शब्दात् कटादेश्च तथा प्राग्देशवाचिनः ॥
अकेकान्तात् खोपधाच्च कन्धोत्तरपदादपि ।
पलवाद्युत्तरपदात् पर्वताच्च विधीयते ॥
अमनुष्ये पर्वतात्तु विकल्पेन प्रकीर्तितः ।
जिहाम्लाङ्गुलेश्छः स्याद् भवार्थ इति कीर्तितम् ॥
अभिजनार्थे पर्वताच्च वक्तुमायुधजीविनः।
तथा तस्येदमर्थे तु स्याच्छो रैवतिकादितः ॥
जीवत्यर्थे त्वायुधाच्च भवार्थेऽप्रात् प्रकीर्तितः ।
विकृतिभ्यः प्रकृत्यर्थे संयोगात्पातयोरपि ॥
अर्हे कडकराचैव दक्षिणाच्च प्रकीर्तितः ।
अनुप्रवचनादिभ्यः फले हेतौ च कीर्तितः ॥
समापनाच्च पूर्वेऽर्थे सपूर्वपदकांदरम् ।
भावे कर्मणि होत्राभ्यो हितार्थे च प्रकीर्तितः ।।
AR

·१२
अभ्यमित्रादलंगामीत्यर्थे छः पाक्षिको भवेत् ।
सूक्ते सानि च वाच्ये तु मत्वर्थाच विधीयते ॥
पितृण्वसुरपत्ये छण तथा मातृष्वसुश्च सः ।
कृशाश्वादेस्सदस्मिन् स्यादि.याद्यर्थचतुष्टये ॥
श्रविष्ठाषाढयोश्चापि जातार्थे तु छणिष्यते ।
तथैवाभिजनेऽर्थे तु सलातुरपदादपि ।।
तित्तिर्यादेन्तु संम्प्रोक्तः प्रोक्तार्थे प्रत्ययश्च सः ।
तत्स्थे वाच्ये तथा प्रोक्तो वणुकादिभ्य एव च ॥
शेषेर्थे भवतस्तु स्याच्छस्प्रत्यय इतीरितम् ।
प्रकारवचने त्वर्थे जातीयत्ययो मतः ॥
तस्य मूल इतीहार्थे जाहच्प्रत्यय ईरितः ।
सास्यां क्रियेति जागेतो रूप्योत्तरपदाद् भवे ॥
मत्वर्थे तु मघोश्च स्याद् भागे षष्ठाष्टमात् तथा ।
अपत्यादिविकारार्थे पृथिव्या ञा प्रकीर्तितः ।
शेषेऽर्थे तु बिठः प्रोक्तः काश्यादिभ्यश्च संस्मृतः ॥
तथा पदादिपूर्वाच्च कालाजिठ उदाहृतः ।
पूगात् त्वग्रामणीपूर्वात् स्वार्थे जयप्रत्ययो मतः ॥
तथा स्वार्थेऽस्त्रियां बातच्फमोरपि समीरितम् ।
प्रगदिनप्रभृतिभ्यश्च तदस्त्यादिचतुष्टये ॥
गम्भीरात्तु भवेऽर्थे चाप्यव्ययीभावतस्तथा ।
विदूराच प्रभवतौ युक्ते गृहपतेश्च सः ॥
सोऽस्साभिजन इत्यर्थे शण्डिकादिभ्य एव च ।
छन्दोगादेस्तु धर्मेऽर्थ आम्नाये वा प्रकीर्तितः ।।
ऋषभोपानहोश्च स्यात् तदर्थी प्रकृतिदि ।
अनन्तावसथाच्चापि तथैवेतिहभेषजात् ॥

·१३
स्वार्थे ज्यप्रत्ययः प्रोक्तम्तादयें त्वतिथेः स्मृतः।
ज्यङ् च वृद्धकोसलाबादपत्य विधीयते ॥
वाहीकायुधजीविभ्यः सङ्केभ्यो व्यङ, हृतः ।
स्वार्थ एव च ते मड्वा राजन्या ब्राह्मणा न चेत् ॥
स्त्रियां फल्गुन्यषाढाभ्यां टप्रत्यय उदाहृतः ।
तदस्मै देयमित्यर्थे श्राणामांसौदनाहिठन् ।
क्रीतार्थे कंसशब्दाच टिठन्प्रत्यय इष्यते ।
नासिकाया नते टीटच संज्ञायामवशब्दतः ॥
स्वार्थे टेण्यण वृकात् प्रोक्तः सवादायुधजीविनः ।
देवतार्थेऽस्ति सोमायण तेन सौम्यः प्रकीर्तितः ।।
सायमाद्यव्ययेभ्यश्च शेपेड को मना !
ठगपत्ये तु संप्रोक्तो रेवत्यादिभ्य एव हि ॥
वृद्धात सौवीरगोत्राच्च स्यादपत्यस्य कुत्तने ।
लाक्षाया रोचनायाश्च शकलादपि कर्दमात् ।।
रक्तार्थेऽयं प्रत्ययः स्यात् संस्कृते दध्न इष्यते ।
अश्वत्थाचाग्रहायण्या अस्तीत्यर्थे च स स्मृतः ॥
अधीते वेद इत्यर्थे ऋतूक्थादिभ्य एव च ।
सूत्रान्ताच्चापि तद्वत् स्यात् वसन्तादिभ्य एव च ॥
अर्थे तदस्मिन्नस्तीति शर्करामगः समिप्यते ।
कन्थायाश्च भवाद्यर्थे शेषेऽर्थे भवतः स्मृतः ॥
वर्षाभ्यश्च प्रायभवे तूपजानूपर्णतः ।
उपनीवेश्च तद्वत् स्यादायस्थानागते तथा ॥
व्यचः शब्दाहदन्ताच्च ब्राह्मणादेश्च ठक् स्मृतः ।
सोऽस्य सेव्य इतीहार्थे त्वचित्ताद् देशकालतः ।।
तस्येदमिति चार्थे तु हलसीराहगिष्यते ।
परिमाणार्थवाचिभ्यो विकारेऽर्थेऽपि चेष्यते ॥

·"ठक् स्यात् पूर्व वहत्यर्थाद् दीव्यत्यथ खनन् जयन् ।
जितं च संस्कृततरचरन्तश्चाथ जीवति ।।
हरनिर्वृत्तसंसृष्टे उपसिक्तं च वर्तते ।
यच्छत्युञ्छन्नवन् कुर्वन् हन्ति तिष्ठति धावति ।।
गृवाति च चरत्येति समवैति च पश्यति ।
धर्म्य चावक्रयः पण्य शिल्पं प्रहरणं मतिः ।।
शीलं वृत्तं हितं भक्षा दीयते च नियोजितः ।
अध्यायी च व्यवहरन् वसतीत्यर्थकेऽपि च ॥"
एष्वर्थेषु हि संप्रोक्तो विशेषस्त्वभिधीयते ।
हलसीराद् वहत्यर्थे साध्वर्थे तु कथादितः ।।
क्रीतार्थे चासमासे स्यान्निष्कादिभ्य इतीरितम् ।
शमने कोपने चार्थे वातादिभ्यष्ठगिष्यते ॥
अर्हत्यर्थे तथैवाहुरासक्ते तूदरात् स्मृतः ।
अयःशूलपदाच्चापि दण्डाजिनपदात् तथा ।।
पार्श्वनान्विच्छतीत्यर्थे ठकमेनं प्रचक्षते ।
छेदादिभ्यस्तु नित्यं स्यादहत्यर्थ इतीरितम् ॥
मङ्गुल्यादिपदात् तुल्ये स्वार्थे स्यादनुगादिनः ।
कुमुदादेष्ठचं प्राहुर्निर्वृत्ताद्यर्थ एव हि ॥
वृत्ताध्ययनकर्मार्थे बहपूर्वपदात् तथा ।
बह्वचश्चानुकम्पायां तद्युक्ते नीतिवाचके ।
मनुष्यनांनष्ठच तुल्ये त्वेकशालापदात् तथा ।
कालवाचकशब्दात्तु देवतार्थे चं ठञ् स्मृतः ॥
केदारकवचिभ्यां च समूहाथै भवेत्तु सः ।
काश्यादिभ्यश्च शेषेऽर्थे वाहीकप्रामपूगतः ॥
उवर्णान्तात् तथा देशाद् विभाषोशीनरेषु च ।
शेषेर्थे कालवाचिभ्यः श्राद्धे तु शरदस्तथा ।

·१५
देये संवत्सरादाग्रहायण्याश्च प्रकीर्तितः ।
वाच्ये मृगे व्याहरतौ तथा सोढे च कीर्तितः ।।
भन्तःपूर्वपदान् स्यादव्ययीभावतो भवे ।
तथा समानशब्दाच समानादेश्च स स्मृतः ।।
अध्यात्मादिपदाचैव लोकान्ताच विधीयते ।
अन्तोदात्ताद् बहवोऽपि व्याख्याने ग्रन्थ इष्यते ।।
अत्रार्थे ऋतुयज्ञेभ्य ऋष्यध्यायेष्वपि स्मृतः ।
विद्यायोनिजसम्बन्धवचनाच्च ऋदन्ततः ॥
भक्त्यर्थे च महाराजशब्दादप्ययमिष्यते ।
गोपुच्छाच तरत्यर्थे चरतो श्वगणादपि ॥
माक्रन्दाद् धावतीत्यर्थे पण्येऽर्थे लवणादपि ।
परश्वधात् प्रहरणे साध्वर्थे तु गुडादितः ।।
क्रीते गोपुच्छसङ्ख्यादेर्निष्कात्तु द्वित्रिपूर्वकात् ।
विस्ताच्च विदितेऽर्थे तु कोकाद्वै सर्वलोकतः॥
वापस्थानमितीहार्थे ठञ्प्रत्यय उदाहृतः ।
तदस्मिन् वर्ततेऽर्थे तु नवयज्ञादितो मतः ॥
तदस्मिन् दीयतेऽर्थे च परिमाणे तथैव च ।
वहत्यावहतीत्यर्थे हरवीत्यर्थकेऽपि च ॥
भाराद् वंशादिपूर्वेभ्यष्ठवप्रालय उदाहृतः ।
पचत्यवहरत्यर्थे सम्भवत्यहतौ तथा ॥
पारायणरायणचान्द्रायणपदादपि ।
बर्तयत्यर्षके प्रोतः प्राधे संशयशब्दतः ।।
भाहते चोत्तरपथात् योजनाद् गच्छता तथा ।
क्रोशयोजनपूर्वाञ्च निवृत्ते कालवाचकात् ॥
अधीष्टभूतमूतेषु भाविन्यर्थे र कीर्तितः
षण्मासाद् वयसि मोत्ये ब्रह्मचर्येऽपि कथ्यते

·परिजय्ये च लभ्ये च कार्ये च सुकरे तथा ।
यज्ञाख्येभ्यो दक्षिणार्थे देयार्थे कालवाचकात् ॥
कार्येऽपि च तथा प्राहुः सम्पत्तौ च प्रकीर्तितः ।
तस्मै प्रभवतीत्यर्थे सन्तापादिभ्य एव च ।।
प्रयोजने प्रकृष्टे च ठप्रत्यय उदाहृतः ।
अन्विच्छतौ तु संप्रोक्तो दण्डाजिनपदात् तथा ।
ब्रीडादिभ्यस्तु मत्वर्थे तुन्दादिभ्यस्तथा भवेत् ।
नावो यज्भ्यश्च तरतो उन्प्रत्यय उदाहृतः ।।
पादिभ्यश्च तद्वत् स्यात् श्वगणादपि चेष्यते ।
जीवत्यर्थे तु वस्नाच तथैव क्रयविक्रयात् ॥
चरत्यर्थे प्रतिपथान्भत्वर्थे चाप्यदन्ततः ।
क्रीताद्यर्थे शताच्चैव पूरणप्रत्ययान्ततः ॥
अर्थाच्चापि नियुक्तेऽर्थे त्वगारान्तादिति स्मृतम् ।
वहत्यावहतीत्यर्थे हरत्यर्थे तथैव च ॥
तदस्मिन् दीयतेऽर्थे च वस्नशब्दात् स्मृतो ह्ययम् ।
द्योत्येऽवयसि षण्मासान्निवृत्ताद्यर्थपञ्चके ।
भुक्तार्थे श्राद्धशब्दाच उन्प्रत्यय उदाहृतः ।
जातार्थे प्रावृषष्ठम् स्यात् स्तोमे डः परिकीर्तितः ।।
अर्थ तदस्मिन्नधिकं दशान्तात्तु विधीयते ।
स्तोमाथे पूरणार्थे च डट्प्रत्यय उदाहृतः।
'त्रिशञ्चत्वारिंशतोस्तु परिमाणे डणिष्यते ॥
सच ब्राह्मणनाम्न्येवेत्युक्तं सूत्रकृता स्वयम् ।
अर्थ जातिपरिप्रश्ने बहूनां उतभच् स्मृतः ॥
डतरच् स्यात् किमादिभ्य एकनिर्धारणे द्वयोः ।
प्राङ्मते त्वेकशब्दाच्च डत ज्डतमौ मतौ ।।
स्यात् संख्यापरिमाणेऽर्थे संप्रोक्तो हि किमो इतिः।

·१७
यतद्भ्यां च इति केचिदिच्छन्तीति प्रदर्शितम् ।।
डाजव्यक्तानुकतरनितौ द्वयअवरार्धतः ।
द्वितीयाच्च तृतीयाच्च बम्बबीजात् कृषौ स्मृतः ।।
यो योग इति प्रोक्तं संख्यायाश्च गुणान्ततः ।
समया यापनायां च निष्कोषे चैव निष्कुात् ।।
निष्पत्राच सपत्राच तथातिव्यथने मतः ।
सुखप्रियादानुलोम्ये शूलात् पाके च कीर्तितः ॥
प्रातिलोम्ये तु दुःखाच सत्यादशपथे स्मृतः ।
मद्रभद्रा वापनेऽर्थे डाप्रत्यय उदाइतः ॥
स्थादबान्तरदीक्षादेश्वरतीत्यर्मक टिनिः।
प्रमाणे शन्शदन्ताच्च विंशतेश्च डिनिः स्मृतः ।।
अप्रपश्चाड्डिमच् भोको जाताद्यर्थे मनीषिणा ।
इस्वार्थके च सम्प्रोक्तः कुत्वास्तु प्रत्ययो डुच ॥ .
वदस्मिनस्तिनिवृत्तनिवासादूरसम्भवाः ।
एष्वर्थेषु ड्मतुप् प्रोक्तः कुमुदामडवेतसात् ॥
ब्यज्यतो प्रत्ययौ दृष्टे वामदेवादिति स्मृतम् ।
अप्रसिद्धादपत्या पाण्येयम् समुदाहृतः ॥
राजाकेऽपि संप्रोचस्तथैष प्रत्ययो बुबै ।
चातुरकिशब्दाच नशादाबलच स्मृतः ॥
चुन्मत्ययस्त्वसंज्ञायां विसविंशतय सा
मष्टाचत्वारिंशतश्च परतौ परिकीर्चितः ॥....
इवार्थे तु शिलायाश्च ढप्रत्यय उदाहृतः ।
अपत्यार्थे प्रत्ययों इक मवेद स्त्रीप्रत्ययावती :
वन्या चोजिसन्देभ्य मानिनन्तावितस्तूया का

·-
mt
१८
शुप्रादिभ्यो ध्रुवश्चापि कल्याण्यादेस्तथैव च.!
मातृष्वसृपदात् तद्वत् पितृष्वसृपदात् तथा ।
कुलटाया विकल्पेन दुष्कुलाच्च विधीयते ।
दृष्टेऽर्थे करिशब्दाच्च ढगग्नेर्देवतार्थके।
नद्यादिभ्यस्तथा प्रोक्तो जाताद्यर्थे विपश्चिता ।
तूदीशब्दादभिजने कापिज्ञात्योस्तु कर्मणि ।।
धान्यानां भवने क्षेत्रे ब्रीहिशाल्योरपीष्यते ।
ढकञपत्यमित्यर्थे स्यादपूर्वपदाद कुलात् ।।
कच्यादिभ्यस्तु जातादौ वहत्यर्थे धुरस्तथा । ।
कुलात् कुक्षेश्व प्रीवाया श्वास्यलङ्कारकेंऽर्थक
अपत्यार्थे चतुष्पाभ्यो ढप्रत्यय उदाहृतः ।
गृष्ट्यादिभ्यस्तथैवेष्टोऽवतुष्पाचनेऽपि च ॥
संस्कृते क्षीरशब्दाच्च संख्यादेश्चतुरर्थकात् ।
कोशशब्दाच्च सम्भूतः हत्यादेस्तु:मवार्थतः ॥
एणीपदाद् विकारेऽर्थे निवासें वर्मतीषदात् ।
पथ्यादिभ्यस्तु साध्वर्षे हितादौ पुरुषात् स्मृतः ।।
तदस्य सम्भवेदर्थे परिवायाश्च कीर्तिते ।
'अधीते वेद इत्यर्थे डिनुक छगलिना स्मृतः ।।
अपत्यार्थे तु गोधाया दमायक उदाह
अपत्ये कुत्सिते वाच्ये सूतोरणात्ययः किल ।।
फाण्टाहतेष मिमताम्मतः सौबीसोचना ।
अरण्यात्तु भकेऽर्थेऽपि णप्रत्ययास
क्रीडायां च प्रहरणे थे श्री छत्राकिलोमन
1. लब्धाचे वनशब्दाच्छ यात मदतrt
हिवार्थे सर्वशब्दाच्च गच्छत्यर्थे पाय हि
अथाकथाचशब्दाच्च देश
धन्यच्च देवेचस्तो पासमा

·N
कि
प्रज्ञाश्रद्धादिशब्देन्यो 'मत्वर्थे च तपा स्मृतः।
समूहार्थे तु पर्योगसमत्वय उदारतः।
पुराणप्रोचकल्पेषु नाम णिनिः स्मृतः ।
अधीते वेद इत्यर्थे 'काश्यपान कोशिकादपि।
कलापिशब्दात् तद्वत स्यात् वैशम्पायनशिष्यतः ।
वेदे वाच्ये शौनकादेः पाराशयेशिललितः ।।
नटाने मिथुस्त्रे वाच्ये तु णिनिरिष्यते ।
कुर्वादिभ्यो भ्य एष स्यादपस्यार्थ इतरितम् ।।
सेनान्ताल्लक्षणाच्चापि कारिणः कुरुनादितः ।
माग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु 'दित्यादिभ्यो विधीयते ॥
साधादेव संप्रोकी त्योंदिचतुष्टये।
साध्वर्थे समवैत्यर्थे प्रोक्त परिषदो हि सा||
भूतार्थे चैव षण्मासान्यात अथवा उदाहस ।
सदस्यास्तीति'चार्थे तु 'कैशभ्यां च तं इंरितः ।।
स्वार्षे नवात् तनन् प्रोतों नमावि तेरपि,
मत्वर्थे चापि तप्प्रोक्त पक्षणों महतश्च हि ॥
तमा तु स्यादतिशय तिताच्या विधीयते ।
सोऽस्यावयव इत्वय संख्यावास्तचविष्यते ।
विमज्योपपदे द्वयर्थयो तरविष्यते।
समूहाथै प्रामजनबन्धु बस्तर लिया गजात् ।।
सहायाच्च तथा स्वा देवा भावेऽपि ताये
तेनैकादयितीहाथै मसिधारणालितः
तथापादानपञ्चम्याः स्मृतोऽहोचल्हास्तु।
भकतृतीयाया अप्प प्रस्थयों मता।
भतिग्रहे चाम्बर

·भिन्नपक्षस्याश्रयणे द्योत्ये षष्ट्याश्च स स्मृतः ।
त्यागे धोत्ये तु रोगेभ्यः षष्ठ्यास्तसिरितीरितम् ॥
पञ्चम्यन्तात् किमादेस्तु स्वार्थे हि तसिलिष्यते ।
पर्यभिभ्यां च संप्रोक्तो अन्येभ्योऽपि च दृश्यते ॥
तातिल् शिवशमादिभ्यः करेऽर्थेऽपि भवेऽपि च ।
मूलार्थे पक्षशब्दातु तिप्रत्यय उदाहृतः ॥
तदस्यास्तीति चार्थे तु कंशंभ्यां च समीरितः ।
तिकनिष्टा मृदः स्वार्थे तीयः संख्याप्रपूरणे ।।
द्वित्रिशब्दात् त्रिशब्दस्य संप्रसारणमेव च ।
तुप्रत्ययस्तु संप्रोक्तः कबंभ्यामिति सूत्रतः ॥
तैलच्च प्रत्ययः स्नेहे तूप स्वार्थे नवशब्दतः ।
स्या जातापद्यर्थके तु दक्षिणादिपदादपि ॥
उपाधिभ्यां त्यकन् प्रोक्त आसन्नारूढकार्थतः ।
अमेहकतसिल्वेभ्यस्त्यप् भवे योऽव्ययात् स्मृतः ॥
नेह्युवे च निसस्तद्वन्निर्गते च प्रकीर्तितः।
ऐषमो धः श्वसश्चापि विकल्पेन विधीयते ॥
समूहार्थे तु गोशब्दात् प्रत्यय इनीरितम् ।
जैत्रे बाहुलकात त्रण स्यादित्युवाच च माधवः ॥
सप्तम्यन्तात् किमादेस्तु वल्प्रत्यय उदाहृतः ।
तदधीने तु देये त्रा योगे कृम्बस्तिभिः सह ।।
देवान्मनुष्यात् पुरुषात्पुरुमात् तथैव च । ।
द्वितीयार्थे च सप्तम्यामयोगेऽपि कुमादिमिः ।।
त्वप्रत्ययश्च भावेऽर्थे ब्रह्माख्यस्यार्विजस्तथा ।
थपथाल्प्रत्ययौ चैयौ प्रकारवचने किल॥
ध्यन्प्रत्ययो हितार्थे स्यादजाविभ्यां च स स्मृतः ।
नच् मोक्तः प्रमाणे च काले दा तु तदम्ब हि ॥

·४
इदंशब्दाच्च तच्छब्दात् काले दानी प्रकीर्तितः ।
मध्यशब्दल मान्तत्वं स्याद् दिनन् प्रत्ययो भवे ।।
प्रत्ययो दूस पाख्यातो दुग्धेऽर्थे त्वविशब्दतः ।
अपदसमाप्तौ तु देश्यदेशीयरौ मतौ ।।
प्रमाणे द्वयसच पोको पा विधार्थे तु कीर्तितः ।
संख्यायाश्चाधिकरणविचाळेऽपि प्रकीर्तितः ॥
स्वार्थे धेयो भागरूपनामभ्यः परिकीर्तितः ।
द्वियोश्च धो भ्यमु वा स्पाद् विधार्थ इति कीर्तितम् ॥
एकाद्धोऽपि तथा पाहुर्विकल्पेन मनीषिणः ।
पामादिभ्यस्तु नः प्रोकस्तदस्तीत्यर्थकेऽपि च ।।
पुराणार्थात् प्रशब्दाच स्वार्थे नप्रत्ययः स्मृतः ।
मीशब्दाचैव न प्रोको गर्थेषु भवनात् पुरः ।।
बिनभ्यामपि नानाजी न सहेत्यर्षके स्मृतः ।
नासिकानमने वाच्ये त्ववानाटच प्रकीर्तितः ।।
विस्तारे स्वविशब्दात्तु पटच्प्रत्यय इष्यते ।
याप्ये पाशप् च संप्रोक्तः पिञ्जपेजौ तु निष्फले ॥
नासिकानमने वाच्ये नेः पिटच् परिकीर्तितः ।
गोने फक स्यानडादिभ्यो यूनि स्याद् यजियोरपि
शखहर्मशुनकाद् गोत्रे भृग्वादिवंशजात् ।
अमन्तादरितादिभ्यो गोत्रापत्ये विवक्षिते ॥
द्रोणपर्वतजीवन्ताद विकल्पेन तथा स्मृतः ।
कुमुदादेश्च संप्रोक्तस्तदस्त्यादिचतुष्टये ।।
दयघोऽणन्तादपत्यार्थे फिमत्यव उदाहृतः ।
या प्राण्यातिपदान्मिमताब विधीयते ॥
तिकादिभ्यश्व कौसस्यकार्यािभ्यां तथैव हि ।

·क
२२
अगोत्रवाचिनो वृद्धाच्छब्दात् फिञ् स्यादुदङ्मते ॥
कर्यादेश्चापि फिञ् प्रोक्तस्तदस्त्यादिचतुष्टये ।
अवृद्धादप्यपत्यार्थे फिन् प्रोक्तः प्रामतेन हि ॥
संज्ञायां तु बभाविष्टौ कंशंशब्दस्वरूपतः ।
ईषदूने बहुच प्रोक्तः सुबन्तस्यादिमश्च सः ॥
बिडज्विरीसचौ 'ज्ञेयौ नीरन्ध्रार्थाच नेः परौ ।
भौरिक्यादिपदाद् देशे भक्तल्पत्यय इष्यते ॥
अवाद् भ्रटच्प्रत्ययः-स्याजासिकानमने सति ।
मा स्याद् भवार्थे मध्यात्तु मत्वर्थे बुद्रुशब्दतः ।।
मध्यशब्दाद् भवार्थे च मण्मीयौ प्रत्ययौ मतौ ।
तदस्त्यादिचतुम्केऽर्थे मतुप नद्यां प्रकीर्तितः ॥
मध्वादिभ्यस्तथैवेद्यो रसादिभ्यस्तथैव हि।
सिध्मादिभ्यश्च संप्रोकस्तदस्त्यर्थे बलादितः।।
हेतुभूतादागतेऽर्थे मयट् स्यादिति कीर्तितम् ।
नित्यं वृद्धशरादिभ्यो विकारेऽवयवेऽपि वा।।
गोः पुरीषे च पित्तु विकारे मयडिष्यते ।
भसंज्ञायां तिलयवात् प्रचुरार्थेऽपि स स्मृतः ॥
भागस्य मूल्ये केये वा संख्यायाश्च विधीयते ।
मवेर्दुग्धार्थकत्वे तु मरीसच्प्रत्ययो मतः ।।
प्रमाणे मात्रजिष्टो हि पृष्ठाइ यश्च समूहके।
पाशादिभ्यो बलादेस्तु तदस्त्यादिचतुष्टये ।।
जाताद्यर्थे ग्रामशब्दात् साध्वर्थे तु सभापदात् ।
समानतीर्थाद् वास्यर्थे शक्तेि सोदरादपि ।।
स्यात् सगर्भसयूथाच्च भवऽधै सनुतादंधि।
अहत्यर्थे तु दण्डादेः स्तवाच्चेति तु माधवः ।।
आवे कर्मणि चाप्ययें सन्युर्यः परिकीर्तितः
.

·सखिदूतवणिग्भ्यस्तु भाने कर्मणि चेष्यते ।।
शाखादिभ्य इवार्थे च यप्रत्यय उदाहृतः ।
कूचबारादभिजने यात्यय उदाहृतः ॥
पुरोहितादिवर्गाच्च फयन्ताद् भावकर्मणोः ।
गर्गादिभ्यस्तु गोत्रे यञ् वनण्डादपि च स्मृतः ।।
मधुबध्वोश्च स ज्ञेयसी चेद् ब्रापणकौशिकौ ।
कपिवोधादादिरसे भवे देवाद् बहिष्पदात् ॥
समूहार्थे तु केदासद् गणिकायास्तथैव हि ।
केशाच्चैव तथा प्रोक्को द्वीपादनुसमुद्रगात् ।।
कंसीयाच विकारायें स्वाय त्वभिजिदादितः ।
अपत्ये श्वशुराद्यत् स्यात् कुलादपि च केवलात् ।।
यति जातिग्रहा कार्यों राजन्शब्दादितीरितम् ।
गोरपत्यादिवचचे यत्प्रत्यय उदीरितः ।।
संस्थते शूलंशब्दाच्च तथैवोखाच्च कीर्तितः ।
वातुप्रमृतिभ्यश्च देवतार्थे तु कीर्तिनः ॥
समूहे ब्राह्मणादिभ्यो भवार्थे वर्धचन्दतः ।
घुप्रागपागुदाम्यश्च प्रतीचोऽपि भवार्थके ।।
परदिपूर्वादाच्च दिगादिभ्यस्तथैव हि ।
अवराधपदातुः सात् स्वार्थे चापीयुदीरितम् ॥
शब्दादन्यत्र वर्गान्ताच्छरीराक्यवाच्च हि ।
व्याख्याने छन्दसश्चापि पुरसञ्चैकदिग्भवे ।।
विधासम्बन्धक्चनाद् योनिसम्बन्क्वाचकात् ।
'आगतेऽर्थे पितुर्यत् स्याद्-विकारे गोपयोडुतः ।।
बहत्यः स्ययुगात् प्रासमाच्च धुरोऽपि च ।
जनीशब्दाच्याविडेयो विध्यत्यऽपि कीर्तितः ।।
सन्चालनशब्यञ्च गणशब्दाच्या वैस्मृताः ।

·वशं गते वंशाच्चापि दर्शना, पदात् तथा ॥
अबश्योत्पाटनीयार्थे मूलशब्दाद् विधीयते ।
नावादिभ्यः कनात् तार्याधर्थेषु च विधीयते ।।
अनपेते तु धर्माच्च पथ्यर्थन्यायतस्तथा ।
इच्छार्थाच्छन्दसश्चापि यात्मार्थादुरसस्तथा ।
निर्मिते प्रत्ययो ज्ञेयः प्रियार्थे हृदयाच सः ।
मताजनाद्धलाचापि करणे जल्पकर्षयोः ।।
समानतीर्थवास्यर्थे साध्वर्थे च प्रकीर्तितः ।
भवार्थेऽप्रात्तु शयिते समानोदरशब्दतः ॥
मासतन्वोस्तु मत्वर्थे शरीरावयवादिते ।
सलादेश्वापि तद्वत् स्यात् क्रीताधर्थे शताश्च सः ॥
उवर्णान्ताद् गवादेश्व हितार्थचतुष्टये ।
तद्वदविरपूपेभ्यो यत्प्रत्यय इतीरितम् ॥
क्रीते तु पणपादाच्च तथा मासशतादपि ।
द्विगोरध्यर्धपूर्वाच्च शाणान्तात्तु विभाषया ।।
गोशब्दाच ब्यचश्चैव तथा सङ्ख्यादिवर्जितात् ।
निमित्तभूतसंयोगे उत्पाते वा प्रकीर्तितः ।।
पुत्राच्च तद्वदेव स्यात् दीयतेऽर्थे तु भागतः ।
नित्यमर्हति चार्थे तु शीर्षच्छेदाद् विधीयते ।।
मासाच्च वयसि घोत्ये भूतार्थे तु यदिष्यते ।
तेन दीयत इत्यर्थे हस्ताचापि विधीयते ।।
सम्पादिन्यर्थक तु स्यात् कर्मवेषपदादपि ।
योगाच्च प्रभवत्यर्थे प्राप्ते कालात् वा स्मृतः ।।
धान्यानां भवन क्षेत्रे यावादिभ्योऽपि कीर्तितः ।
अध्वनो गच्छतौ चार्षे तादयें देवतान्ततः ।।
पादार्घाभ्यां च तादर्थे यत्प्रत्यय इतीरितम् ।
-

·भावे कर्मणि चाप्यर्थे स्तेनाद् यन् प्रत्ययो मनः ।।
मासान्ताद् वयसि द्योल्ये द्विगोर्यप्रत्ययो भवेत् ।
भाहतत्वप्रशस्तत्वविशिष्टाचापि रूपतः ।।
कशंभ्यां चापि मत्वर्थे यस्प्रत्यय उदाहतः ।
ऊर्णाशब्दात्तु मत्वर्थे सुस्प्रत्यय इतीरितम् ।।
कंशंभ्यामपि तद्वत् स्यात् तयाहंशुभमोरपि ।
तदस्त्यादिचतुष्केऽर्थे त्वश्मादेस्तु र इरितः ।।
मत्वर्थे तूषशब्दाच सुषिमुकमधोरपि ।
हस्वार्थे तु कुटीशब्दाच्छमीशुण्डादपि स्मृतः ।।
अमीधः शरणे रण स्याद् भत्वं चास्य प्रकीर्तितम् !
रूपप् च प्रत्ययः प्रोक्तः प्रशंसायां च कुत्सने ॥
हेतो व नृनानश्च रूप्यः स्यादागतेऽर्थक ।
षष्ठयन्ताद् भूतपूर्वेऽर्थे रूप्यप्रत्यय इप्यते ॥
सप्तम्यन्तादिदंशब्दात् कालेऽर्थे हिल विधीयते ।
तथैवोक किमादेस्तु कालेऽनयननेऽपि च ॥
प्राणिसादात अस्त्यर्थे लप्रत्यय हतारितम् ।
शुद्रजन्तूपतापेभ्यः सिम्मानिभ्यस्तथैव च ॥
बत्सांसाभ्यां कामवति बप भनिन ।
मत्वर्थे चापि केशाद् वो सोनापि दृश्यते ।।
गाण्डीशब्दादजगवात् साया पोयते ।
तुस्यत्वे तु क्रियायाश्च पतिप्रत्यन ईरितः ॥
गुणादिभिश्च तुल्यत्व ना तन : च ।
महत्वेऽपि क्रियायाश्व बतिप्रत्यय ईरितः ।।
धतुए स्याद् यत्तदेतेभ्यः परिमाण इतीरितम् ।
भाने वाच्ये दुशब्दाच वयपत्यय ईरितः ।।
देशे वाच्चे शिवाचार . सत्यय इने ।
7
1100

·२६
मत्वथ रजआदिभ्यो नानि दन्तशिखादपि ॥
भौरिक्यादिपदाद् देशे विधल्प्रत्यय ईरितः ।
विनिस्तपःसहसाभ्यां मत्वर्थे तु विधीयते ॥
मायामेधासजश्चापि तथासन्ताच कीर्तितः ।
कन्थायास्तु बुगिष्टो हि सा चेद् वर्णसमीपगा ॥
नीतौ चाप्यनुकम्पायामुपादेवुच प्रकीर्तितः ।
गोत्रादीनां समूहार्थे वुजूप्रत्यय उदाहृतः ॥
केदाराच्च तथा दृष्टं सामेत्यर्थे प्रकीर्तितः ।
राजन्यादेस्तु नियते देशेऽर्थे च समीरितः ।।
अदेशार्थादपि भवेद् विदेहानर्तशब्दतः ।
बुब् स्यादरीहणादिभ्यस्तदस्त्यादिचतुष्टये ।।
जातार्थेऽपि तथा प्रोक्तः प्रत्ययो धन्वयोपधात् ।
तथैव हि प्रस्थपुरवहान्ताञ्च विधीयते ॥
रोपधादपि चेदन्ताद् वृद्धाच्च प्राङ्मते मतः ।
वृद्धाज्जनपदाचापि मतो जनपदावधेः ।।
अवृद्धादपि सम्प्रोक्तो बहुत्वविषयः स चेत् ।
कच्छादेरुत्तरपदाद् धूमादिभ्यस्तथैव च ॥
कुरुयुगन्धरशब्दात्तु विकल्पेन विधीयते ।
प्रावीण्ये कुत्सने द्योत्ये नगरादपि चेष्यते ॥
पथ्यध्यायविहारार्थे न्यायहस्तिनरार्थके।
गोमयार्थेऽपि च तथा वुअरण्यादितीरितम् ।।
कच्छादेस्तु मनुष्ये च वाच्ये तत्स्थे च वुन् स्मृतः ।
जाताथै गोयवाग्योश्च सास्वादप्यपदातितः ।।
संज्ञायां शरदोऽपि स्यादिति सूत्रे प्रदर्शितम् ।
उप्से ग्रीष्माद् वसन्ताच्चाप्याश्वयुज्यास्तथैव च ।।
समान् शत् दयेऽथेऽपि प्रकीर्तितः ।

·स्वादाग्रहायणीशब्दात् संवत्सरपदादपि ॥
विद्यासम्बन्धवचनाद् योनिसम्बन्धवाचकात् ।
भागतेऽर्थे च भक्त्यर्थे स्याद् गोत्रक्षत्रियाख्यतः ।।
कुलालादेः कृतेऽर्थे तु नाग्नि स्यादित्युदीरितम् ।
वुञ् गोत्रचरणात् तस्येदमर्थे च प्रकीर्तितः ।।
शाकलादपि सम्प्रोक्तस्तदस्त्यादिचतुष्टये ।
उष्ट्राद् विकारे वाघादौ चरणात् गोत्रतश्च हि ॥
भावे कर्मणि चाप्यर्थे गुरूपोत्तमयोपधात् ।
तथा द्वन्द्वाथ सम्प्रोक्तो मनोज्ञादिभ्य एव च ।।
मधीते वेद इत्यर्थे क्रमादिभ्यस्तु वुन् मतः ।
पूर्वाह्लादिपदाज्जाते मत्वर्थे गोपदादितः ॥
तत्र देयमितीहार्थे कलाप्यादिपदात् तथा ।
भक्त्यर्थे वासुदेवाच्च तथैवार्जुनशब्दतः ॥
वैरे मैथुनिकायां च द्वन्द्वादेव विधीयते
पादान्तस्य शतान्तस्य सङ्ख्यादेः स्वार्थ इष्यते ।।
भवीप्सायां च वीप्सायां घोत्यायो दण्डदानयोः ।
धातुय॑त् स्यादपत्यार्थे व्यन् सपने तु कीर्तितः ॥
लोमादिभ्यस्त मत्वर्थे प्रोक्तः शप्रत्ययः किल ।
बहामार्थात्तु शस् प्रोक्तः कारकाच्च विभाषया ।
शहटन्गलचौ स्वार्थे विस्तृतार्थात्तु वः स्मृतः ।
भवने क्षेत्र इक्ष्वादेर्भवेच्छाकटशाकिनौ ॥
षट्वे तु पद्गवच् मोक्तः पशुनामभ्य एव हि ।
अपीते वेद इत्यर्थे शतादेश्च पथः पिफन् ।।
गच्छत्वर्थे पथिन्शब्दात् कन्प्रत्यय इमरितम् ।
कासूशब्दाच्च गोण्याइच घरच् हस्ते प्रकीर्तितः ॥
वत्सोबावर्षमेभ्यश्च तनुत्वे च तथा स्मृतः ।

·गार्थदेयार्थवचनात् र दशैकादशात् स्मृतः ।
पौरोडाशरोडासात् छन् व्याख्याने भवेऽपि च ॥
नावो यज -अस्वत्यः भरमादेहरती मतः ।
गर्यदेयार्थचनार पुसदपरतोऽपि च ।।
पण्याथै किसमादेनोपि लोग शलालुनः ।
बापायें पानशदा पुनस्यय उदाहृतः ॥
सम्भवत्यवान्हरति पचतीयोऽपि छ ।
आढकाचित्तपात्रेभ्यो विकल्पेन समीरितः ॥
आकर्षातु चरत्यर्थे ष्ठलप्रत्यय उदाहृतः।
घसत्यर्थे त्वावस्थात् तथैव समुदाहृतः ॥
कापिशीदेशजातेऽर्थे कापिश्याः फक प्रकीर्तितः ।
तथा बाह्ल्युर्दिपर्दिभ्यः ऽफक् स्यादिति समीरितम् ॥
अणिअन्तात् स्त्रियां व्यङ् स्यादापगोत्रविवर्जितात् ।
गुरूपोत्तमशब्दाच गोत्रापत्ये प्यकीरितः ॥
देवयज्ञादिशब्दाच्च तथैवोदाहृतं स्त्रियाम् ।
तथैव गोत्रावयवात् कौड्यादिभ्योऽपि कीर्तितः ।।
भावे वर्णदृढादिभ्यः ध्यञ् स्यादिति समीरितम् ।
भावे कर्मणि चाप्यर्थे गुणाख्यब्रामणादितः ॥
विकारेऽवयवे चापि शम्याः थ्रलम् च विधीयते ।
प्रशंसायां मृदः सः स्यादस्त्यापर्थे तृणादितः ।।
कास्न्यै घोत्ये विविषये सातिर्वा स्यादितीरितम् ।
सम्पत्कृम्वस्तिभियोंगे व्याप्ती सातिः प्रकीर्तितः ।।
कृभ्वस्तिभिः सम्पदाच यागेऽधीनार्थकेऽपि च ।
क्रियाभ्यावृत्तिगणने द्वित्रिभ्यां चतुरश्च सुच् ॥
प्रशंसायां मृदा स्नः स्याद् दुग्धे सोढ अवेः स्मृतः ।
पुंसस्तु स्ननिहेटो हि धान्यानां भवनात् पुरा ॥
L

·२९ सप्तम्यन्तादिदंवन्दात् हप्रत्यय इतीरितम् । इति । एतादृशस्यास्य प्रक्रियासर्वस्वस्य कर्ता मादत्ततनूजो नारायणभट्टपाद इति, केरलदेशस्थनिलानयुत्तरवर्त्यपरिनवग्रामवास्तव्य इति च भूखण्ड केरलाख्ये सरितमिह निलामुत्तरेणैव नावा- क्षेत्र गन्यूतिमात्रे पुनस्परिनवग्रामनाम्नि स्वचाम्नि । धर्मिष्ठाद् भट्टतन्त्रायखिलमतपटोर्मातदत्ताद् द्विजेन्द्रा- जजातो नारायणाख्यो निरवहदतुला देवनारायणाज्ञाम् ।। पपादस्मात् स्फुटमवगम्यते । भयं च प्रवेशकास्यव्याकरणग्रन्थनिर्माहरच्युत- महायरस शिष्य इति १७२१२०१ कलिदिने प्रक्रियासर्व परिसमापित. मिति । भयमच्युतगुरुकृपया पाणिनिकात्यायनादिकारुण्यात् । यत्नः फरूपसूः स्यात् कृतरागरसोऽय शब्दमार्गजुषाम् ॥ इति ग्रन्थकर्तृविरचितपद्यादस्मात् प्रतीयते, कविमिममधिकृत्य विखरतो बहुत्र बर्णितस्वालेह वितन्यते । अथ कविकृतमधिकृत्य किञ्चिद् विचार्यते । कविरयं सूत्रोक्तगोत्रा- बयवसाम्प्रतिकाइलक्षणपदानां निर्वचनं सुगमया रीत्या प्रतिपादयतीत्येतदपरो- समयसनपधैः । 'खतो न गोत्रशब्दा ये कुलाख्या गोत्रवन्मताः । ते गोत्रावयवा नाम ये केचिन्मुखरादयः (पु० २२) उत्कृष्नीचयोर्मध्ये भवः साम्प्रतिको मतः (पु० ७३) . अको नाम स्वसम्बन्धिगवादी कृतमङ्कनम् । स्वस्यैवाचारविषादिचिहं लक्षणमुच्यते ॥ (पु० १७) कित 'पुरुषादितवधविकारावयवसमूहतेनकवेषु ढन् वाच्यः' इति नार्तिकस्योदाहरणं पद्येनैकेन स्फुटमवगमयति । यथा

·नो पौरुषेयमयमिच्छति पौरुषेये
सक्तो वधे पिशितमति च पौरुषेयम् ।
द्राक् पौरुषेयगडमिन्न च पौरुषेये-
जग्यो विनिन्दति च वाचमपौरुषेयीम् ॥ (पु० १२१)
इति । किन्च मतान्तरनिरूपणेन केषाञ्चित् पदानामसाधुत्वमुक्त्या प्रकारान्तरेण
साधुस्वमपि समर्थयति । यथा
कार्तिकेयो विवस्वानित्यस्ति कार्तिकमासजे ।
तत्र कालाहमि प्राप्ते ढो मृग्य इति वामनः ॥
शावर तम इस्यायप्यसाध्वेवेति सोऽब्रवीत् ।
वस्तुतश्चेत् कार्तिकिको भानुः शार्वरिकं तमः ।।
एवं पार्विक इत्येव पार्वणश्चन्द्र इत्यसत् ।
स्वाद वा चातुर्दशं रख इतिवच्छेष इत्यणि ॥ (पु...)
इति । कचिद् वृत्तिकारमतमसम्मन्यमान आह । यथा वा
यहच्छाप्तस्य काकस्य पततालस्य चान्वयः ।।
प्रकृत्यर्थोऽत्र ततुल्यं काकतालीयमुच्यते ।
एवं प्रयोगानुगुणं दण्डनाथोक्तमीरितम् ॥
एविवार्थद्वयं दत्तानि क्लिटतरं तु तत् । (पु० २००, २०१)
"समासाच तद्विषमादि"ति सूत्रे तद्विषयादित्यस्येवार्थविषयादित्यर्थों
बत्तिकारेण वर्ण्यते । अनेन तु तद्विषयादित्यस्य तद्धितार्थविषयादित्यर्थों
वर्ण्यते । एतेन वृत्तिकारमतं स्वस्थासम्मतं प्रतिभाति । किच
मध्यशन्दस्य मान्तत्वं स्माद् दिनन् प्रत्ययस्तथा ।
मध्यन्दिनाः प्रगायन्ति सदोमध्यभवा इमे ॥ (पु० ८४)
इति प्रक्रियासर्वस्वकारिकानुगुणमत्रैव प्रन्थालये सगृहीतमातृकापाठोऽपि
वर्वते । यथा
मध्यो मध्यं दिनन् चास्मात् । मध्यशब्दोऽयं मध्यम्भावमापचते
दिनन् चासात् प्रत्ययो भवतीति वक्तव्यम् । 'मध्यन्दिन पगायति' इत्यन्त:-
पूर्वपदाइञ् इति सूत्रे भाष्यम् ।
-

·मुद्वितभाव्यपाठस्तु - 'मध्यो मध्यं दिनण् चामात् । मध्य- शब्दोऽयं मध्यम्भावमापयते दिनण चास्मात् प्रत्ययो भवतीति वक्तव्यम् । माध्यन्दिन उपगायति' इति । एवं विभिन्नयोरनयोः पाठयोः कतरस्व ज्याय- स्वमिति सुधियो विभावयन्तु । कविनानेन स्मृता प्रन्यास्तावत् - कौमुदी, टीकासर्वस्वम्, न्यासः, माष्यम् , मुरारिपञ्चिका, वृत्तिः, वेणीसंहारः, शृङ्गारः, सुभद्राहरणम् । अन्यकर्तारतावत् - हरः, क्षीरस्वामी, भोजः, सर्वानन्दा, माधवः, रामः, दण्डनाथः, भट्टि, वामनः, शहरः, केयटः, भोजः । अन्धेऽस्मिन् भोजकृतसरस्वतीकण्ठाभरणसूत्राणां प्रायेण स्मरणात् तत्रास कवेरन्याशी बहुमतिरिति प्रतिभाति । सरस्वतीकण्ठाभरणगततद्वितखण्डमपि समाप्तप्रायं वर्तते । तथा- चिरा प्रन्यालमादस्माद् प्राकाश्यं नीयेत । मदनगरवासिश्रीकृजन राजमहाश्चयैः प्रसापिते तद्वितखण्डे आपल- गणीयत्वेनात्र निर्दिष्टानां सरस्वतीकण्ठाभरणसूत्राणां तवृत्तीनां च निवेशनं न श्यते । तत्र च कारणं तत्प्रसाधनोपयोगिप्रक्रियासर्वस्वमातृकास्वनुपम एवेति मन्ये । मनत्यमातृकासु वेकां विहायान्यास सर्वास्वपि दृश्यते च। युक्तं चास्सात्रैव निवेशनम् । 'वृत्तौ चारु न रूपसिद्धिकथनम् । इत्यादिपयस्वारस्यात् । उभयोः पाठभेदध तत्तत्पुटेषु निवेशितः । नवीना रीतिमामिल्स प्रसाधितोऽयं मद्रनगरीयततितमण्डो नवीनां रीतिमाभित्य प्रसापयिषितस्मासानुक्रमण्यादिनिवेशने भृशमुपकार भासीत् । अयं च तद्वितखण्डः प्रसाधनाय १११७ कोळम्बाब्दे मुद्रापणाय प्रेषितः । परन्तु इदानीमेवारस मुद्रणं सम्पूर्णमासीत् । मुद्रितपाठापेक्षया विभिन्नानां सूत्रपाठानामनुकमणी च ग्रहीतृसौकर्याय विलियते ·पुटम् परिः प्रक्रियासर्वस्वपा: काशिकादिपाठः ९ बुप्रागवागुदक् घुप्रागपागुदक् १८२५ कच्छामिवक्त्रवर्ती कच्छाग्निवक्त्रगतों १ २२ कन्थाफलद कन्थापलद सिन्ध्ववकराभ्यां सिन्ध्वपकराभ्यां १. आयुषजीविभ्यश्छः पर्वतात् आयु... •पर्वते सिन्धुतक्षशिलादिभ्यामणमौ सिन्धु दिभ्योऽमणो. ११५ ८ धुरो यड्ढकमी धुरो यड्ढको १० न भकुर्छराम् न भकुर्च्राम् (प्रक्रियाकौमुदी) ११० ६ संज्ञायां जन्याः संज्ञायां जन्या १२९ ११ पुरुषाद्वितवध....... पुरुषाद्वध... (भाष्यम्) १३१/ २१ वातपित्तश्लेष्मसन्निपातेभ्यः ..... वातपित्तश्लेष्मभ्यः (वा.) १९ कोकसर्वलोकाभ्यां ठम् लोकसर्वोकाम १३६ १५ विरागस्य विरादेशश्च विरागविरपंच १९ दण्डादिभ्यो यः अजशकुवारिजङ्गलस्खलकान्ता- वारिजङ्गल कान्तारपूर्व- रपूर्वाञ्च पथाभिष्टः पदादुपसङ्ख्यानम् ११५ ५ एकागारिकट चोरे ऐकागारिकट चौरे ८ भाकालिकडावन्तवचने आकालाड्डश्व १५३ १८ न नम्पूर्वात् बुध न नम्पूर्वीत्.......युध १५५ २०. माकपादिभ्यः आकर्षादिभ्यः ९ तदस्मिन्नन्नं प्राये संज्ञायां तदस्मिन्नन्न प्रायेण संझायाम् १३ कुस्मासादम् कुल्माषाद १७१ १८ प्रज्ञाश्रद्धा वृत्तिभ्यो णः प्रज्ञाश्रद्धार्चाभ्यो णः १ एतदोऽ एतदोऽन् २.३ पादियौधेयादिभ्यामणी पर्धादियौधेयादिभ्योऽणना २१३/ अभूततद्भावे क व चिः कृ...........चिः " २५ दण्डादिभ्यो यत् ·एतत्प्रसाधनायावसरोचितं समुचितमुपदेशं कृतवत्सु मीमांसकरत्न, मीमांसाविशारद वि. ए. रामस्वामिशास्त्रिमहाशयेष्वकैतवां कृतज्ञता प्रकट- यन्निदं महाजनसमक्षमवतारयामि । एन् . रामशास्त्री ·स्मृतग्रन्थाद्यनुक्रमणी। कयट: कौमुदी टीकासर्वस्वम् दीकासर्वस्वकृत् नाथ: न्यासः भट्ट. भट्टिः भाष्यम् भोज: भोजराट माघः माधवः मुरारिः मुरारिपश्चिका 205. 95, 100, 162, 179, 191, 207. 23, 53, 93, 107, 179, 180. 23. 11, 56, 109, 198, 200. 23. 145 160, 188, 214. 79, 145, 12, 195. 5, 21, 78, 85, 91, 110, 113, 115, 118, 143, 160, 175, 177, 179, 181, 185, 190, 196, 198, 203, 205, 207 203. 154. 25, 83, 84, 92, 122,137, 138, 149. 150. 151, 153, 154. 173, 174, 178, 181, 210. 57. 120. 47, 82, 83, 117, 143, 148, 168, 173, 175, 198, 205. 74, 100, 144, 147, 177, 209. 11, 44 11, 26. 92, 98, 106, 118, 129, 160, 178, 210 203. 18. 10, 2016.215. 46, 29. 83 217 24, 56, 82, 93, 159, 175, 182, 198, 200, 209. 25, 63, 71, '80, 102, 109, 116, 118, 127, 10, 165, 166, 167, 168, 174, 175, 193, 198, 205, 209. रामः बामनः वार्तिकम् वृत्ति वृत्तिकृत् वेणीसंहारम् सुभद्राहरणम् स्वामी ·विषयानुक्रमणी। पुटम् - २३,२१ २५-१३ ... अपत्याधिकारप्रकरणम् तत्र प्राग्दीव्यतीयसाधारणप्रत्ययाः अपत्यगणीयाः रकापर्थप्रकरणम् चातुरर्थिकप्रकरणम् शैषिकप्रकरणम् विकाराद्यर्थप्रकरणम् ठगधिकारप्रकरणम् प्राम्पितीयप्रकरणम् भास्कीतीयप्रकरणम् क्रीताद्यर्थप्रकरणम् भावकर्मार्थप्रकरणम् पाश्चमिकप्रकरणम् मत्वर्थीयप्रकरणम् प्राग्दिशीयप्रकरणम् अस्तातिप्रकरणम् स्मार्थिकप्रकरणम् ... १२- ९८ ९८-१०१ १०१-११५ १६६-१५३ १२३- १३१ १३१-१११ १४५-१५ १५४-१.. १७१-१८२ १८२-२८६ १८६-१८८ १८९-२१० wam- ·विषयानुक्रमणी। पुटर. .." १-१३ २३,२. २५-१३ अपत्याधिकारप्रकरणम् तत्र प्राग्दीव्यतीयसाधारणप्रत्ययाः अपत्यगणीयाः रकापर्थप्रकरणम् चातुरर्थिकप्रकरणम् शैषिकप्रकरणम् विकाराद्यर्थप्रकरणम् ठगधिकारप्रकरणम् प्राषितीयप्रकरणम् प्राक्क्रीतीयप्रकरणम् क्रीताधर्थप्रकरणम् भावकर्मार्थप्रकरणम् पाञ्चमिकप्रकरणम् मत्वर्थीयप्रकरणम् प्राग्दिशीयप्रकरणम् अस्ताविप्रकरणम् स्गर्थिकप्रकरणम् ... ९८-१०१ १०१-११५ ११६-१२३ १२३-- १३१ १३१-११ १५५-१५१ १५१-१.. १७१-१८२ १८२-१८६ १८६-१८८ १८९-२१७ ·विषयानुक्रमणी । पुटम्- ... २३,२० २५-१३ अपत्याधिकारप्रकरणम् तत्र प्राग्दीव्यतीयसाधारणप्रत्ययाः अपत्यगणीयाः रक्तापर्थप्रकरणम् चातुरर्थिकप्रकरणम् शैषिकप्रकरणम् बिकाराद्यर्थप्रकरणम् ठगधिकारप्रकरणम् प्राग्मितीयप्रकरणम् प्राक्क्रीतीयप्रकरणम् क्रीताधर्थप्रकरणम् भावकर्मार्थप्रकरणम् पाश्चमिकप्रकरणम् मत्वर्थीयप्रकरणम् प्राग्दिशीयप्रकरणम् अस्तातिप्रकरणम् स्वार्थिकप्रकरणम् १२- ९८ ९८-१०१ १०-११५ १९६ १३१-११ १४५-१५४ १५४-१.. १७१-१८२ १८६-१८८ -- ·शुद्धिपत्रिका। पुटम् पतिः अशुद्धम् mr १. १६ २९ ५.१.९८. बनायन्यः जामदग्न्यो ठको पैतृष्वस्त्रीयः ठक यनिः । मत्रापि २५ १२ १५ १९ १.१.९४. १.१.९८. बानायन्यः जामदग्रो ढको पैतृथ्वसीयः ढक यनिः। ऐदमानयनिः अत्रापि सुवीराः गोतमाः सूताधु सौम्यः लिया अप विकर ऐन्द्राव २२ * २१ १३ २५ २१ २५ सौवीराः मोतमाः सूताधू सोम्यः सियोऽप विकार ऐद्राव ढक बश्रेयः १२ ३६ २६ १२ वैयः बन् तदन्मा १२ तद्वान्मासो क्षुद्रग धर्म भाभीयं १८ ५१ भये अश्वी. वास्या वेद सास्या वेदं 1400 - + ·२ पुटम् पक्तिः भशुद्धम् शुद्धम् २१ १० १६ ५९ १७ १. ६६ दाक्षिमा २१ २५ १९ २ " बार्ति वाति ४.२.७१. ४.२.६७. काम्बिल्यः काम्पिल्यः प्रगदि प्रगदिना ६. ३. ११७. ६. ३. ११९. ८.२.७. ८.२.२. खधौ घखों कण्वस्येदं काव्यस्येदं शौवदंष्ट्रः शौवादंष्ट्रः दाक्षमा आर्द्रकः भाकः मेध्यम् मेध्यम् संज्ञायम् संज्ञायाम् खाच्छ ओर ओरञ् १.३.१६८. मौद्रीक मौद्रिक स्तदस्य शिमा । आ शिमा । आश्य, भ्रशिमा । आ द्वभाव्यं द्वैभाव्य युवादिग्यो युवादिन्यो पशुनामभ्य पशुनामभ्यः अवनाः- भवना- ५.२.३४. पुरुषहस्तिभ्यामप् पुरुषहस्तिभ्यामण ९१ खाच्छण ११ १६ २० १०२ १२६ १८ १७ १४७ २५ ११८ १५१ '१५९ ८ २० १५ १६० १६२ २ १५ हति वत्वम् इति वत्वम्

·क
पुटम्
पक्तिः
भशुदम्
शुद्धम्
१७५
पर्णला ना
१७१
प्रश्रद्धा
१९
२२
२६
पर्णल (पांसुलः मा
सल) ना
प्रज्ञाश्रद्धा
५. १.१०२.
दीर्घः
भदस् तस्
१७६
१८३
९.२.१०२.
दीर्घ
भदस तस

·॥ श्रीः॥ श्रीनारायणभप्रणीतं प्रक्रियासर्वस्वम् । M SA (तृतीयो भागः) झ्याप प्रातिपदिकात् (२.१.१) इतः परं ङयन्तादान्ताद पानिपदिकाच परे प्रत्यया उच्यन्ते ।। तडिताः (४. १. ७६) इत ऊप्रत्ययास्तशिनाख्याः ।। प्राग्दीव्यतोऽण (४. १.८३) तेन दीव्यतीत्यतः प्राच्यवर्थेषु सामान्येनाण् स्यात् । अपत्यं रक्तयुक्ते च दृष्टं परिवृतोद्धृते । संस्कृतं पौर्णमासी च देवताव्यूह वृतः ॥ आदिः प्रयोजन योद्धा तथा प्रहरणं क्रिया। अधीते वेदास्तिनिर्वृत्तावासादरसम्भवाः ।। शेषो जातः कृतो लब्धः क्रीतः कुशल इत्यपि । अनित्यभवसम्भूतौ साधुः पुष्प्यति पच्यते ।। उन देयं रौति सोढं भवो व्याख्यान आगतः । प्रभवत्येतिनिष्क्रामत्यधिकृत्यकृतस्तथा ।। निवासोऽभिजनो भक्तिः प्रकर्षणोक्तमेकदिक् । उपज्ञातः कृत इदं विकारोऽवयवश्च ते ॥ इह समासादीनामर्थविभजनं विग्रहः । उपगोरपत्यमिति विग्रहे- तस्यापत्यम् (४. १. १२) तस्येति षष्ठ्यन्तादपत्यमित्यर्थेऽण् स्यात् ॥ 7 RA । G.P.T 1490. 500. 27-3-1117. B ·प्रक्रियासर्वखे समर्थानां प्रथमाद्वा (४. १. ८२) वद्भिताः सम्बन्धार्थयोईयोः सतोः सूत्रे प्रथमानिर्दिष्टादेव स्यु- विकल्पिताश्च । तेन षष्ठयन्तात् प्रत्ययः। नापत्यात् । उपगु डस् अण् । तद्धितान्तत्वेन प्रातिपदिकत्वात्सुब्लोपः । णित्वात् 'तद्धितेष्वचामादे। (७. २. ११७) इत्यादिवृद्धिः। औपगु अ । यचि भम् (१. ४. १८) यादावजादौ च सर्वनामस्थानवर्जिते खादिप्रत्यये परे पूर्व भसंज्ञम् । भस्येत्यधिकारे । ओर्गुणः (६. ४. १४६) उवर्णान्तस्य भस्य तद्धिते परे गुणः स्यात् । अवादेशः । औ- पगवः। एवं भानवः । ओर्गुणस्य संज्ञापूर्वत्वेनानित्यत्वात् स्वायम्भुवः । किबन्ता धातुत्वं न जहतीति भुव उवङ् । समर्थानां प्रथमावत्यत्र समर्थानामित्युक्तिर्वस्त्रमुपगारपत्यमन्यस्येत्यत्रौपगव इत्यभावार्था । विकल्पवशादुपगोरपत्यामिति वाक्यम् , उपग्वपत्यमिति समासोऽपि स्यात् । मेधाविनोऽपत्यमित्यण मेधाविन् अ। नस्तद्धिते (६.१.११४) नान्तस्य भस्य तद्धिते परे टिलोप: स्यात् । मैधावः ।। गाथिविदाथिकेशिपणिगणिनश्च (१.५, १६५) एतेऽणि परे प्रकृत्या स्युः। टिलोपो नेत्यर्थः । गाथिपुत्रो गाथिनः। वैदथिनः । कैशिनः । पाणिनः। गाणिनः ॥ संयोगादिश्च (६. ४. १६६) संयोगादिरिन् आणि प्रकृत्या स्यात् । वज्रिणः पुत्रो वाज्रिणः॥ अन् (६, ४. १६७) अणि सर्वत्र अन् प्रकृत्या स्यात् । राजपुत्रोराजनः। याज्वनः ॥ न मपूर्वोऽपत्येऽवर्मणः (६. १. १७०) ·३ तद्धितखण्डः। वर्मञ्छब्दादन्यत्र मपूर्वोऽन् अपत्यार्थेऽणि परे प्रकृत्या न स्यात् । सुषाम्नोऽपत्यं सौषामः । वर्मणस्तु चाक्रवर्मणः। वाहितनाम्न इति वाच्यम् । हैतनामः हैतनामनः। ब्राह्मोऽजातौ (६. १. १७१) ब्रह्मणस्त्वाणि सर्वत्र टिलोपोऽयं निपात्यते । ब्रह्मपुत्रऋषिोझो जातौ तु ब्राह्मणा इमे ।। अनपत्ये तु जातावपि टिलोप इष्टः। ब्राह्मी ओषधिः॥ षपूर्वहन्धृतराज्ञामणि (६. ४. १३५) षपूर्वस्यानो हन्शब्दस्य धृतराज्ञश्च सर्वत्राणि परे अल्लोपः स्यात् । उक्ष्णोऽपत्यम् औक्ष्णः । पौष्णः । हो हन्तेरिति कुत्वम् । वात्रघ्नः । नस्य श्चुत्वं धार्तराज्ञः । इति । अथोपगवस्थापत्यमित्यत्रापि पुनः प्रत्ययप्रसङ्गे।। अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् (४. १. १६२) एको गोत्रे (४. १. ९३) गोत्रेऽर्थे एक एव प्रत्ययः स्यात् । पूर्वोत्पन्नप्रत्यय एवास्ति, न प्रत्ययान्तरमित्यर्थः । तस्मादौपगवस्य पुत्रोऽप्यौपगव एव ।। जीवति तु वंश्ये युवा (४.१. १६३) वंश्ये पित्रादौ जीवति पौत्रादरपत्यं चतुर्थादि युवसंज्ञं न गो. असंज्ञम् ॥ गोत्राद् यून्यस्त्रियाम् (४. १. १४) यून्यपत्ये विवक्षिते गोत्रप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययः स्यात् । त्रि यां तु युवोक्तं न । इत्यौपगवादेव प्रत्ययः । अत इञ् (१. १. ९५) अदन्तात् तस्यापत्यमित्यर्थे इन स्यात् । यस्येति च (६-४- १४८) इत्यलोपः। औपगविः । उपग्वादौ कस्मिंश्चिजीपति युवसंज्ञश्च- तुर्थ एवमुच्यते । अस्नियामत्युक्तेरापगवी स्त्रीति चतुर्थापत्यऽध्यणव । + ·- प्रक्रियासर्वस्व 'टिड्ढाणमिति ङीप । दास्यापत्यमिति अत इञ् । दाक्षिः पुत्रः । पौत्रश्चैत्रम् । युवापत्ये तु- यत्रिोध (४. १. १०१) गोत्रार्थयजिवन्ताद् यूनि फक् ॥ आयनेयीनीयियः फढखछघां प्रत्ययादीनाम् (७. १. २) प्रत्ययादिभूतानां फादीनां क्रमाद् आयन् एम् ईन् ईय् इय् इत्यादेशाः स्युः । इति फस्यायनादेशः। किति च (७. २. ११८) किति तद्धिते परेऽपि अङ्गस्यादेरचो वृद्धिः स्यात् । अत्र त्वा. कारस्यायच्त्वान्न भेदः । दाक्षायणो युवा। गर्गादिभ्यो यज्' (४-१- १०५) इति गोत्रे यञ् वक्ष्यते । ततो यूनि प्राग्वत् फक् । गर्गपुत्रो गार्गिः । तत्पुत्रो गार्ग्यः । नत्पुत्रो युवा गाायणः । हरितादिभ्योऽअः (४. १. १००) बिदादिभ्यो गोत्रे अञ् वक्ष्यते । तदन्तर्गगत्वाद् गोत्रे अब- न्तेभ्यो हरितादिभ्यो यूनि फक् स्यात् । हरितपनी हारितिः । तत्पुत्रो ऽबि हारितः । तत्पुत्रस्तु युवा हारितायनः । कर्तुरपत्यमित्यण कात्रः तत्पुत्रोऽपि ‘एको गोत्र' इति कात्रः । यूनि तु- अणो धचः (४. १. १५६) यचोऽणन्तादपत्यार्थे फिञ् स्यात् । फमात्रस्यायन्नादेशः । काळयणियुवा। भ्रातरि च ज्यायसि (४. १. १६४) ज्येष्ठभ्रातरि जीवति कनीयान् युवसंज्ञः। पित्रादौ मृतेऽपि अंग्र- जे जीवति अनुजो गाायणः स्यात् ।। वान्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति (४. १. १६५) भ्रातुरन्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति जीवन्तश्चतुर्थादयो बा युवसंज्ञाः । पित्रादिष्वग्रजेष्वपि मृतेषु कस्मिंश्चित् कुलबुद्धे जीवति ·तद्धितखण्डः। स्वयं जीवंश्चतुर्थो गाग्र्यो गाायणश्चीच्यते : दुस्प च पूजाधाम्' (वा ४.१.१६३) पौत्रो वृद्धः। तस्यापि पूजायां या युवसंज्ञा स्थान ! गाायणः खल्वयं गाग्र्यो वा । 'यूनश्च कुत्सायाम् ।(कुत्मायां यून) एव युवसंज्ञा वा स्यात् । पक्षे गोत्रता स्थाहित्ययः । कुत्सितश्चेन्च- तुर्थोऽपि गार्य इत्याख्येयः, गायिण इत्येव वा ॥ वंश्यो ज्यायांश्च गुरुर्विवक्षयान्यस्तुतिस्त्वधीन नय. । निन्दाप्यनधीनेऽतो गुर्वायत्तो युवेति भोजनृपः । अथ गोत्रे प्रत्ययाः । कुञ्जस्यापत्यं कौजिः । तस्यापत्ये तु- गोत्रे कुजादिभ्यः फञ् (५. १. ९८) एभ्यो गोत्रापत्ये वाच्ये फञ् स्यात् । चकारो प्रातच्फो. रित्युक्त्यर्थः । गोत्रे प्रत्ययोऽपि परमप्रातः कुञ्जादेरेव । कौञ्जायनः॥ वातफजारस्त्रियाम् (५. ३. ११३) भारादिजीविनः सङ्घा वाताः । द्वाचिया फान्तभ्यश्च स्वार्थेऽस्त्रियां ज्यः स्यात् । कौआपन्य नशाबन्धः । वियां तु को- जायनीत्येव । अपत्यप्रत्ययान्तानां जानिशा जानिडीपयम् ॥ ज्यादयस्तद्राजाः (५. ३. ११९) ध्यादयः प्रत्ययास्तद्राजाग्व्याः ॥ तद्राजस्य बहुषु नेनैवास्त्रियाम् (२. ४. ६२) तद्राजप्रत्ययस्य तेनैव कृते बहुत्वे साने स्त्रीलिपिन्यत्र लुग स्यात् । कौञ्जायन्यः कोजायन्या कोजायनाः । तेनैव कुने बहुत्व इत्युक्तेः प्रियकौञ्जायन्या इत्यत्रान्यपदार्थकृत बहुत्वमिति न्यस्य लुक्- न । एवं बाध्नायन्य इत्यादि। अग्रसिद्धत्वाद् गणेषु सर्वानुक्तिया। नडपुत्रो नाडिः । तत्पुत्रे तु- नडादिभ्यः फक् (४. १. ९९) एभ्यो गोत्रे फक् । नाडायनः । मित्रस्य पौत्रादिमैत्रायणः। शाकटायनः । आश्वलस्य आश्वलायनः । योगन्धरायणः । 'शल कु- ·& प्रक्रियासर्वस्व क्रोष्ट्वोर्लोपश्च' शालङ्कायनः। क्रौष्टायनः । प्रसिद्धस्य गोत्रजे आमुष्या- यणः । अनुष्यति गणे पाठात् सुबलोपः । दण्डिन्हस्तिनोन्तित्वा- डिलोपे प्राप्ते 'दाण्डिनायनहास्तिनायनाथर्वणिकजैमाशिनेयवाशिना- यनिभ्रौणहत्यधैवत्यसारवैश्वाकमैत्रेयहिरण्मयानि' (६.४. १७४)इति निपातनात् तदभावः। पौत्रादिकार्यकारित्वात् पुत्रस्यापि हि गोत्रता। कचिदारोप्यते द्वीपपुत्रो द्वैपायनस्ततः ॥ द्वीपस्थः पराशरोऽत्र द्वीपः । शरद्वच्छनकदर्भाद् भृगुवत्साग्रायणेषु (४. १. १०२) एभ्यो गोत्रे भृग्वाधपत्येषु वाच्येषु फक् स्यात् । शरद्वत्पुत्रः शारद्वतः । तत्पुत्रो भृगुवंशजो दत्तपुत्रश्चेत् शारद्वतायनः। स्ववंशजश्चे- च्छारद्वत एव । एवं वात्स्यश्वेच्छौनकायनः । आग्रायणश्चेदार्भायणः । स्ववंशजे शौनकः दार्भिः । आधयोर्बिदायञ् । दर्भादत इञ् ॥ द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरस्याम् (४. १. १०३) एल्यो गोत्रे वा फक् स्यात् । द्रोणपुत्रो द्रौणिः। तत्पुत्रो द्रौणा धनः द्रौणिर्वा । एवं पर्वतजीवन्ताभ्यां च फगिनौ। चिरजीवित्वेन पौत्रादिकार्यकृत्वाद् द्रोणायनाऽश्वत्थामेति पुत्रेऽपि ।। अनुष्यानन्तये बिदादिभ्योऽञ (४. १. १०४) बिदादिभ्यो गोत्रे अञ् स्यात् तेष्वऋषिभ्यस्त्वनन्तरांपत्ये । विदपुत्रो वैदिः। तत्पुत्रो बैदः । आपस्तम्बपौत्र आपस्तम्बः। भारद्वा- जः। कौशिकः। काश्यपः। नडादित्वात् काश्यपायनोऽपि । एषु पुत्र- दुहितननान्हपुनर्भूनिषादाः अनृषयः। तेन पुत्रस्यानन्तरापत्ये पौत्रः। दौहिनः । नानान्दः । पौनर्भवः । नैषादः । परस्त्रियाः परश्वादेशश्च । विप्रोढायां शूद्रायां जातः परस्त्रीपुत्रत्वात् पारशवः ॥ गर्गादिभ्यो यञ् (४. १. १०५) गाय:। वात्स्या। कात्या। शाकल्यः । काण्व्यः । याज्ञव. क्यः। मौद्गल्यः । शाण्डिल्यः। कौटल्यः। चाणक्यः । जामदग्न्यः। रामायः। पुत्रे तु जामदग्न्यो रामः । पाराशरो व्यास इत्यृष्यण् ।

·७
तद्धितखण्डः।
तयोर्यप्रयोगस्तु , द्रौणायनवत् । एवमेव ताय इत्यपि पुत्रे यस् ।
तृक्षा काश्यपः॥
मधुबभ्रुवोर्ब्राह्मणकौशिकयोः (१. १. १०६)
क्रमाद् यञ् । मधुपौत्रो ब्राह्मणो मायव्यः। माधवोऽन्यः । को.
शिकगोत्रादत्तश्चेत् बाभ्रव्यः । बाभ्रवोऽन्यः ॥
कपिबोधादाङ्गिरसे (४. १. १०७)
आङ्गिरसो दत्तश्चेत् काप्यः । चौध्यः । अन्यत्र 'इनश्वानिः'
(४-१-१२२) इति वक्ष्यमाणो ढक्, ढस्य एय् कापेयः । द वौधिः ॥
वतण्डाच्च (४. १. १०८)
अस्मादप्याङ्गिरसे वाच्ये गोत्रे यञ् । वातण्डयः । अन्यत्र
वातण्डो वातण्डय इति विकल्पः शिवादिगर्गादिपाठात् ॥
लुक् लियाम् (४. १. १०९)
अङ्गिरसः स्त्रियांवाच्यायां वतण्डाद् यत्रो लुक स्यात् । वतण्डी
शारिवादित्वान् डीन् ।
अश्वादिभ्यः फञ् (१. १. ११०)
एभ्यो गोत्रे फस् । आश्वायनः । शाहायनः । विशम्पस्य
वैशम्पायनः॥
भर्गात् त्रैगर्ते (१.१.१११)
भर्गपौत्रस्वैगर्तश्चेद् भाईयणः । भागिरन्यः । अथापत्यमात्रे
प्रत्ययाः । व्याघ्रस्यापत्यमित्यत इञ् ॥
न स्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच- (७. ३. ३)
पदान्ताभ्यां यकारवकाराभ्यां परस्यायचो वृद्धिर्न ताभ्यां
पूर्वी त्वैचावागमौ स्तः। व्याघ्र इत्यत्र वि इत्युपसर्गस्य सौ कृने पदत्वं,
यणादेशेन यकारस्य पदान्तत्वं वैयाघ्रिः ॥
१. 'क' क. पाठः.
.

·. प्रक्रियासर्वस्वे द्वारादीनां च (७. ३. ४) एषां प्राग्वदैजागमः स्यात् । दीवारपालिः । स्वस्थापत्यं सौविः। स्वागतादीनां च (७. ३. ७) एषामजागमो न स्यात् । एणु स्वङ्गव्यङ्गव्यडानां स्वाङ्गिः। व्याङ्गिः । व्याडिः॥ श्वादेरिञि (७. ३.८) था दरयेसि से दागदित्वात् प्राप्त ऐच न स्यात् । श्चदंष्ट्रस्थापत्यं वादष्ट्रिः॥ बहीनरस्यादिश्वद्धिप्राप्तावित्वमिहेष्यते । इकारस्य पुनर्बुद्धिस्तेन हीनरिः सुतः ॥ बाहादिभ्यश्च (४. १. ९६) एभ्योऽपत्यार्थ इञ् स्यात् । बाहविः । बाहोस्तदन्तादेवेति माधवः । सौवाहविः ! सुमित्रासुनः सौमित्रिः । 'नस्तद्धित' (६-४- १४४) इति टिलोपः । आग्निशर्मिः । पञ्चानां सुतः पाश्चिः । साप्तिः । आष्टिः । एवमौडुलोमिः । लोमान्तात् बहुचपत्येष्वप्रत्ययो वाच्यः । उडुलोम्नः पुत्रा वहन उडुलोमाः । अजादौ तद्धिते शिरसः शीर्षों वाच्यः । हस्तिशिरसः पुत्रो हास्तिशीर्षिः ॥ पुष्करसद् इ, अनुहरत् इ, अनुशतिकादीनां च (७. ३. २०) एषां द्धिहेतुतद्धिने परे उभयपदवृद्धिः स्यात् । पौष्करसादिः । आनुहारतिः॥ सुधातुरकङ् च (४. १. ९७) सुधातृशब्दस्यञ् स्यादकङ् चान्तादेशः । सौधातकिः । व्यास- वरुडनिषादचण्डालबिम्बानां चेष्टिः । व्यासस्य 'न य्वाभ्याम् इत्यैच् । वैयासकिः । वारुडकिरित्यादि । वरुडोऽन्त्यजातिः॥ १. 'ते' क. पाठः ·: तद्धितखण्डः। शिवादिभ्योऽण (४. १. ११२) एभ्योऽतइआदिवाधार्थमण् स्यात् । शिवधुत्रः शैवः। हैहयः । काकुत्स्थः । विश्रवसो विश्रवणरवणौ । विश्रवसः पुत्रो वैश्रवणः । रावणः । त्रिवेण्यास्त्रिवणश्च, त्रिवेणीसुतस्वणः ।। अवृद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः (१. १. ११३) वृद्धवर्जितेभ्यो नदीमानुपीनामभ्योऽण् स्यात् । स्त्रीभ्यो ठको- पवादः । यामुनः । नार्मदः । शिक्षिताख्यायाः पुत्रः शैक्षितः । वृद्धेभ्यस्तु वासवदत्तेयः । अवृद्धाद् शैक्मिणेयगोदणेयौ तु शुभ्रादि- स्वाकि॥ ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च (४. १. ११४) ऋष्यादिभ्योऽतइजि प्राप्तऽण् स्यात् । ऋषिभ्यः --वासिष्ठः । वैश्वामित्रः । स्पयकृतपुत्रः स्फैयकृतः। द्वारादित्वादेच् । ऋषिसमुदाय- स्यानृषित्वादण् न, मैत्रावरुणिः । अन्धभ्यः श्वाफल्का । - ष्णिभ्यः - वासुदेवः । आनिरुद्धः। कुरुभ्यः नाकुलः । साह. देवः गाविदयुधिष्ठिरार्जुनरामसङ्कर्षणकृष्णगदप्रद्युम्नसाम्बसत्यकशूरे- भ्यस्तु बाह्लादित्वादिओव॥ मातुरुत सङ्ख्यासम्भद्रपूर्शयाः (४. १. ११५) सङ्ख्यादिपूर्वाया मातुरपत्येऽण् अन्त्यस्य रपर उकारश्च । गागौरीभ्यां पुत्रीकृतत्वाद् द्वयोर्मात्रोरपत्यं द्वैमातुरः । सामातुरः । भाद्रमातुरः ॥ कन्यायाः कनीन च (१. १. ११६) अण् । कानीनः कर्णः॥ विकर्णशुङ्गच्छगलाद् वत्सभरद्वाजात्रिषु (४. १. ११७) क्रमादण् । वत्सगोत्रजश्वेदेकर्णः। भारद्वाजश्वेत शौज, आत्रेय- चैत् छागलः । स्वपुत्र विन् । वैकणिरित्यादि । - -theme 'नेविगपाठ ·१० . प्रक्रियासर्वस्वे पीलाया वा (४.१.११८) पीलाख्यायाः स्त्रियां ढकि प्राप्त अण् वा स्यात् । पैलः। पैलेयः । साल्वायाश्च वेष्यते । साल्ला क्षत्रियस्त्री । तत्पुत्रः साल्वः साल्वेयः॥ ढक् च मण्डूकात् (४. १. ११९) असाङ्क् अण् च वा स्यात् । माण्डरेयः। माण्डूकः । वेत्यत इवि माण्डूकिः । मण्डूकोज मुनिः भेकोऽपीति शङ्करः स्त्रीभ्यो ढक् (१. १. १२०) स्त्रीमत्ययान्तेभ्योऽपत्ये न स्यात् । वैननेयः । यौवतेयः ।। ढे लोपोऽकट्वाः (६. ४. १९७) ढे परे भलोपः स्यात् । कदवास्तु न । कमण्डलूसंज्ञायाः पुत्रः कामण्डलेयः । कवास्तु कावेयः । 'बडवाक्रुश्चाकोकिलाभ्योऽपत्ये- ऽण् वाच्य । बडासुनो वाडयः । क्रुङः स्त्री क्रुञ्चा । क्रौञ्चः। कोकिलः । भूमीसपत्नीगोपिकागोपालिकादेस्तु शिवायणेव ॥ यचः (४. १. १२१) यज्भ्यः स्त्रीशब्देभ्योऽपत्ये ढक् स्यात् । 'अद्धाभ्यः- (४-१-११३) इत्यगोऽपवादः। दत्तोख्यायाः पुत्रोदात्तेयः । गौतयः। ऐलः पार्थच शिवादिः । नदीभ्यन्तु 'यचो नद्याः' इति शिवादि- पाठगदणेव । नीलासुतो नैलः । तौङ्गः। भाद्रः ॥ इतश्चानिञः (४. १. १२२) अनिअन्ताद् यच इदन्तादस्त्रीलिङ्गाहारी हरु । आत्रेयः। वाष्र्णेयः। गाथेयः । गाथिरिदन्तोऽस्तीती शङ्करः। भूमेः शिवादि- त्वात् भौमः । इनस्तु दाक्षापत्यं दाहायण इति फोह। यच इत्युक्त- मारीच इत्यणेव । शानियस्तु शुभ्रादिः ।। १. 'य', 'नाया:' क. पाठ.

·तद्धितखण्डः।
शुभ्रादिभ्यश्च (४. १. १२३)
एभ्योऽपत्ये ढए । शुभ्रस्य शौभ्रयः । श्वन् 'नस्तद्धित'
(६-४-११४) इति टिलोपः। द्वारादित्यादैच् शोवेयः । मृकण्डोः ढे
लोपः । मार्कण्डेयः । अदन्नन्मृकण्डादृप्याणि मार्कण्डोमीति नाथः ।
शुक्रजीवयोः शक्रेयः । जैवेषः । विभिन्नमामो वैमात्रेयः । द्वैमात्रेय
इति वृत्तौ।
शुभ्रादित्वेन गाङ्गेयो गाङ्गश्चापि शिवाणि ।
गाङ्गायनिस्तिकाहित्वादिति गङ्गा विरूपिणी ।।
पाण्डोः शुभ्रशिवायुक्तः पाण्डवेयश्च पाण्डवः ।
पाण्ड्वादीनां च ढे लोरो नेति वार्तिककीर्तितम् ।।
जिलाशिनित्यस्य दाण्डिनायुक्त्या टिलोपाभावः। जैह्माशिनेयः ।।
प्रवाहणस्य ढे (७. ३. २८)
अस्य ढकि परे पूर्वपदस्य वा वृद्धिरुत्तरपदस्य नित्यं स्यात् ।
मावाहणेयः। प्रवाहणेयः॥
तत्प्रत्ययस्य च (७. ३. २९)
ढप्रत्ययान्तस्याँस्य वृद्धिनिमित्तप्रत्ययान्तरे परेऽपि पूर्वपदस्य
वृद्धिर्वा स्यात् । प्रावाहिणेयिः प्रवाहणेयिः । गोत्राबून्यत इवयम् ।।
विकर्णकुषीतकात् काश्यपे (४. १. १२४)
काश्यपे दत्तपुत्रे बैकर्णेयः। कौषीतकेयः । वपुत्रे वैकर्णिः ।
कौषीतकिः॥
भुवो वुक् च (१. १. १२५)
भूत् एय, वृद्धिः, भ्रौवेयः । भ्राम काचित् ।।
कल्याण्यादीनामिनङ् च (४. १. १२६)
एषां ढगिनङ् चान्तादेशः। काल्याणिनयः ।।
२. 'डझ', ३. 'म्य चास्य' ग. पाठः,
।
१. न्ता' क पाठ

·१२ प्रक्रियासर्वर 'हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च (७. ३. १९) एतदन्नेषु शब्देषु वृद्धिहेतुनद्धिते परे पूर्वोत्तरपदयोवृद्धिः स्यात् । सुभगापुत्रः सौभागिनेगः । दौर्भागिनेयः । परस्त्रिया इनडि परस्त्रीन् एय् अनुशतिकादित्वादुमयपदवृद्धिः । पारणेयः । एवं बन्धकीजरतीवलीवर्दीज्येष्ठाकनिष्ठामध्यमादेः ।। कुलटाया वा (४. १. १२७) अस्या अपत्ये ढकि इनङ् वा स्यात् । कौलटिनेयः । कौल- टेयः । भिक्षायथं कुलान्यटन्त्या एग्म् । पुंश्चल्यर्थात्तु 'क्षुद्राम्यो वा' (४. १. १३१) इति दकि कौलटेरोऽपि ॥ चटकाया ऐरक् (४. १. १२८) 'चटकाच्चेति वाच्यम्' चटकायाश्चटकस्य वा पुत्रश्चाटकैरः। 'स्यपत्येषु लुग् वाच्यः' द्वयोः पुत्री चटका ॥ गोधाया द्रक् (४. १. १२९) ढमात्रस्य एय् । गोधा एय् र लोपो व्यो-(६.१.६६) इति यलोपः । गोधा एर, वृद्धिः । यस्येति च । गौधेरः। शुभ्रादित्वाढकि गौधयोऽपि । आरगुदीचाम् (१. १. १३०) तन्मते गोधाया आरक् स्यात् । गौधारः। आरगन्येभ्योऽपी- ध्यते। पण्डः क्लीवः । तत्पुत्रः पाण्डारः । जडस्य जाडारः॥ क्षुद्राभ्यो वा (४. १. १३१) अङ्गहीना व्यभिचारिण्यश्च स्त्रियः क्षुद्राः । तद्वाचिभ्योऽपत्ये वा ट्रक । काणेरः । काणेयः । दासेरः । दासेयः। नव्याः नाटेरः । नाटेयः। आरमन्येभ्योऽपीति नाटारश्च ॥ पितृष्वसुश्छण् (४. १. १३२) छस्य ईय् । पैतृष्वस्त्रीयः॥ 'सुतः सौं, २. क.ख, पाठः.

·तद्धितखण्डः। ढकि लोपः (४. १. १३३) पितृष्वसुढक् स्यात् । तम्मिन् परेनथलोपः । पपीयः ।। मातृवसुश्व (४. १. १३४) पिष्वसवत् स्यात् । मातृवत्रीयः । मानलेयः ॥ चतुष्पाद्भयो ढञ् (१. १. १३५) चतुष्पाद्वाचिभ्योऽपत्ये ढब् । सुरमिगाः । तदपत्वं सौरभेयः । बम्बुः समालः। जाम्बेयः॥ गृष्टयादिभ्यश्च (४. १. १६६) एभ्योऽचतुष्पादचनेऽपि ढबू ! भाप्टेंयः । पकृत्यन्ता मानुपीह गृष्टिः । मित्रयोनि दाण्डिनायुक्त्या युलोपः। मैत्रेयः ।। राजश्वशुरायत् (४. १. १३७) श्वशुर्यः। राजन् य 'नस्तद्धित' (६.४.१४४) इति टिलोपे प्राप्त ॥ ये चाभावकर्मणोः (६. ४. १६८) भावकर्मार्थादन्यस्मिन् यादौ तद्धिने परे अन् प्रकृत्या स्यात् । राजो यति जातिग्रहणं कार्यम् इति राजन्यः । क्षत्रियजानिः । अपत्य- मात्रे त्वण राजनः । अभावकर्मणोरित्युक्त्या राज्ञो भावः कर्म वा राज्यमिति टिलोपः॥ क्षत्राद् घः (४. १. १३८) घस्य इय् । क्षत्रियः । अयमपि जातावेर 'क्षाविरन्यः ॥ कुलाद खः (४. १.१३९) केवलाद कुलात् तदन्ताच खः स्यात् । कुलशब्देन सत्कुलवान् लक्ष्यते । वत्सुतः कुलीनः । द्विजकुलीनः ॥

·१४. प्रक्रियासर्वस्व अपूर्वपदादन्यतरस्यां यडकौ (४, १. १४०) पूर्वपदरहितात् कुलादेतो वा स्तः । कुल्पः । कौलेयकः । वि- कल्पान् कुलीनः। अत्रापूर्वपदत्वोकेस्तुल्यकुल्यो न सिध्यति । यहा तुल्यकुले साधुः साध्वर्थे यदिप्यो । महाकुलाखौ (१. १. १४१) वाधिकाराट् लश्च । माहाकुलः । माहाकुलीनः । महाकुलीनः॥ दुष्कुलाङ्का (४. १. १४२) वा स्यात् । दौष्कुलयः । दुष्बुलीनः ।। स्वसुश्छः (४. १. १४३) स्वतीयः॥ भ्रातुर्व्यच्च (४. १. १४४) छश्च स्यात् । भ्रातृपुत्रो भातव्यः । प्रात्रीयः ।। व्यन् सपने (४. १. १४५) रूड्या शत्रौ वाच्ये भातुर्व्यन् स्यात् । भावव्यं हन्यात् । व्य- मनोः खरे भेदः॥ रेवत्यादिभ्यष्ठक (४. १. १४६) ठस्यकः (७. ३. ५०) उरूपस्य प्रत्ययस्य इकादेशः स्यात् । रेवतीपुत्रो रैवतिकः । दण्ड ग्राहस्य दाण्डग्राहिकः । अश्वमणिद्वारेभ्यः पाल्या' । आश्व- पालिकः । माणिपालिकः । ऐच् , दोवारपालिकः ॥ गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च (४. १. १४७) गोत्रप्रत्ययान्तस्त्रीशब्दात् कुत्सितेऽपत्ये वाच्ये णश्च ठक् च 'सुतो रै' क, ख. पाठा.

·तद्धितखण्डः।
स्यात् । गार्गीपुत्रो गार्गोऽयं जाल्मः । गार्गिको वा । असने श्रीभ्यो
ठक् गार्गेयः॥
वृद्धाट्टक् सौवीरेषु बहुलम् (४. १. १४८)
वृद्धा सौवीरगोत्रात् कुत्सिनापत्ये बहुलं ठक् । भागवितिः
तार्णबिन्दवः आकशालेय इति त्रिगस भागवित्तिको जलः ।
बहुलोक्ते यअिबो-'रिति फगये । भागवित्तायनः ।।
फेश्छ च (४. १. १४९)
)
वृद्धात् फान्तात्सौवीर मात्रात् कुत्मिनावत्यै छ च ठक् च
स्यात् । तिकादिफिरन्तेभ्यो यामुन्दायनिसौपामायनिवाायगिन
एव । यामुन्दायनीशे यामुन्दायनिको या जळः ॥
फाण्टाइतिमिमताभ्यों णफिी (२. १. १५०)
सौवीरगोत्रगाभ्यामाभ्याम् अात्ये पत्रिी स्तः । क्रमोत्र
न । फाण्टाहृतः। फाण्टाहतायनिः । मैपन: मायनिः।।
कुर्वादिभ्यो ण्यः (१. १. १५१)
कौरव्यः । वावदकपुनो वाबदक्यः। धन्यः। मौर्यः । काव्यः
शुक्रः । सौम्यो युधः । हार्दिक्या उजवा : नानः त्रिये । (१०)
सम्राट्छुत्रः क्षत्रियश्चन माम्राज्यः । सानजोऽन्यः । ब्रामगी-यं कुरुः।
क्षत्रियकुरोस्तु 'कुल्नादिभ्य' (४. १. १७२॥ इति न्द्राजाख्यो ण्यो
वक्ष्यते ॥
सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च (१.१.१५२)
सेनान्तेभ्यो लक्षगशब्दात् कारिम्पा अपत्ये ण्यः स्यात् ।
हरिषेणतुतो हारिपेयः । ला ! कारी शियी। तान्नुवारयः ।
ताक्षण्यः। 'येच'-(६. ४. १६८) झते. कृतिभावः । शिवायु के-
स्ताक्ष्योऽपि । 'पर्व' ---(६.४.१.५) इत्यलोपः॥
उदीचामिञ् (४. १..१५३)

·१६ प्रक्रियास स्वे तन्मत उक्तेभ्यस्त्रिभ्य इञ् । हारिणिः । लाक्षणिः । तान्तु- वायिः॥ तिकादिभ्यः फिञ् (४. १. १५४) तिकपुत्रस्तैकायनिः। चान्द्रमसायनिः। कौरव्यात् क्षत्रियात्- कौरव्यायणिः॥ कौसल्य कार्याभ्यां च (१.१.१५५) कोसलकारयोरेतावादेशौ निपात्य ताभ्यां फिञ्चिाधिः । कोसलपुत्रः कौसल्यायनिः । कर्मारसुतः कार्याियणिः ।। उदीचा वृद्धादगोत्रात् (४. १. १५७) अगोत्रवाचिनो वृद्धाच्छब्दात् फिञ् स्यादुदङ्मते । दैत्यद्विषायणिः कामायनिः कालगुहायणिः ।। भसंज्ञया पदत्वस्य बाधाजश्त्वादि नो भवेत् । राजायनिस्तथा वाग्मायनिर्नान्ते टिलोपतः ।। वाशिशब्दाद् दाण्डिनादेरलोपाद् वाशिनायनिः । प्राङ्मते तु यथाप्राप्तं वाग्मिदैत्यद्विषादयः ।। गोत्रान फिञ् भाननस्य पुत्रो भानविरेव हि । त्यदादीनि च (१. १. ७४) एतानि च वृसंज्ञानि । तेन तत्पुत्रस्तादायनिः । अत्रापि प्राङ्मतेऽण् तादः । ऐदमः । 'वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वाच्या' (वा० १. १.७३) नान्दायनिः कृष्णः । द्रौणायनिः । अवृद्धत्वे नान्दिः। द्रौणिः॥ वाकिनादीनां कुक् च (४. १. १५८) एषामुदङ्मते फिञ् कुगागमश्च । वाकिनस्य पुत्रो वाकिन- कायनिः । प्राङ्मते वाकिनिः । 'चमिवर्मिणोनलोपश्च' (ग० सू०) चार्मिकायणिः । वार्मिकायणिः॥

·१७ तद्धितखण्डः । पुत्रान्तादन्यतरस्याम् (२. १. १५९) पुत्रान्तस्य शब्दस्य 'उदीचां वृद्धाद्-' (४. १. १५७) इति फिवि परे वा कुक् स्यात् । राजपुत्रस्य पुत्रो राजपुत्रकायणिः । राजपुत्रायणिः । अनुदङ्मते फित्रभावाद् राजपुत्रिः ।। प्राचामवृद्धात् फिन् बहुलम् (४. १. १६०) ग्लुचुकायनिः । उदङ्मते ग्लौचुकिः । बहुलोक्तेः सर्वत्र न । दक्षाद् दाक्षिः॥ मनोर्जातावञ्यतौ षुक् च (४. १. १५१) अस्मादपत्ये जातौ वाच्यायामन्यतौ स्तः, पुगागमश्च । मानुषः मनुष्यः । अपत्यमात्रे त्वणि मानवः । पौत्रादौ गर्गादित्वान्मानव्यः। जातौ तु मानवा इति सम्बन्धमात्रेऽण् । कुत्सितेऽज्ञेऽपि चापत्ये मनोरण नस्य णस्तथा । कुत्सिते माणवो जाल्मस्तथाशे माण: शिशुः ।। - अथ तद्राजसंज्ञाः प्रत्ययाः ॥ जनपदशब्दात् क्षत्रियादझ (१.१.१६८) जनपदवाचकात् क्षत्रियनाम्नोऽपत्येऽञ् स्यात् । पञ्चाला इति जनपदो राजानचोच्यन्ते । तदपत्यं पाश्चालः। वैदेहः । इक्ष्वाकु- शब्दात् अनि ओर्गुणे प्राप्ते, दाण्डिनायनाद्युक्त्या टिलोपः । ऐश्वाकः ॥ केकयशब्दादजि- केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरियः (७.३.२) एषां वृद्धिहेतुतद्धिते परे यादेर्भागस्य इय् स्यात् । केक इय् भाद्गुणः । आदिवृद्धिः। कैकेयः॥ 'क्षत्रियसमानशब्दात् जनपदात् तस्य राजेत्यर्थेऽपत्यवत् प्र- त्ययो वाच्यः' । (वा०४.१.१६६) पञ्चालानां राजा पाञ्चाला।

·. प्रक्रियासर्वस्वे साल्वेयगान्धारिभ्यां च (१. १. १६९) भञ् स्यात् । साल्वेयः । गान्धारः । अपत्यं च राजा चैवम् ॥ यमगधकलिङ्गशूरमसादण् (२. १. १७०) व्यज्भ्यो मयधादिभ्यश्च जनपदतुल्यक्षत्रियनामभ्योऽण् स्यात् आज । वाङ्गः । मागधः । कालिङ्गः । शौरमसः॥ वृद्धत्कोसलाजादाञ्यङ् (४. १. १७१) वृद्धेभ्य इदन्तात् कोसलाजादशब्दाभ्यां च व्यङ् स्यात् । दाद , सौवीरपुत्रः सौवीर्यः । इदन्तात् , चैद्यः । आवन्त्यः । कौन्त्यः । कौसल्यः । आजाद्यः। 'अप्रसिद्धात् पाण्डो ड्यण वाच्यः' । पाण्डूनां मुतस्तेषां राजा च पाण्ड्यः॥ कुरुनादिभ्यो ण्यः (४. १. १७२) कुरोनकारादिभ्यश्च ण्यः स्यात् । कौरव्यः । नैषध्यः । कुरो शिवादितिकादिपाठात् कौरवः । कौरवायगिरपि। नैषधस्तु निष. पस्य राज्ञः सम्बन्धार्थेऽणि दाशरथवत् साध्यः॥ साल्वावयवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादिज्ञ (४. १. १७३) साल्वजनपदस्यांशपालेभ्यः प्रत्यग्रथादिभ्यश्चेञ् स्यात् । जन- पदशब्दादित्योऽपवादः । औदुम्बरादयः साल्वावयवाः । तदपत्य- मौदुम्बरिः । प्रात्यग्रथिः । कालकूटिः। आश्माकः ।। ते तद्राजाः (४. १. १७४) एतेऽवादयस्तद्राजाख्याः। तेन तद्राजस्य बहुषु-' (२-४-६२) इत्यनादेर्लुक् । वैदेहः वैदेही विदेहाः । आङ्गः आङ्गौ अङ्गाः । एवं सौवीराः । अवन्तयः । कुन्तयः । कुरवः निषधा । 'कौरव्याः पशव' इति वेणीसंहारोक्ति ह्मणत्वारोपात् । तत्र ण्यस्यातद्राजत्वात् अखि- यामित्युक्तेः स्त्रीलिङ्गे बहुत्वेऽपि लुग् न । वैदेशः स्त्रियः । अप- त्याथैरेव सह द्वन्द्वेन कृते बहुत्वेऽप्ययं लुक् स्यात् । यादवः कौरव्यो मागधश्च यदुकुरुमगधाः॥ १. 'लकेभ्य क. पाठः 'यः । कर' क. पाठः- १ .

·तद्धितखण्डः। १९ कम्बोजाल्लुक (४. १. १७५) अस्मादयो लुक् । कम्बोजपुत्रः कम्बोजः । एवं राजापि । 'कम्बोजादिभ्यो लुग्वाच्यश्चोलाद्यर्थम् । चोलानां सुतश्चोला । केरलः । मुरलः । शकः॥ स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च (१. १. १७६) एभ्यस्तद्राजप्रत्ययस्य स्त्रीलिङ्गे लुक् स्यात् । अवन्तीनां पुत्री अवन्ती । कुन्ती । कुरू॥ इतो मनुष्यजातरित्युदितो डीषिहाद्ययोः । कुरोरुङत इत्यूङ् स्यादपत्यत्वेन जातिता ।। अतश्च (४. १. १७७) स्त्रीलिङ्गेऽकाररूपस्य तद्राजप्रत्ययस्य लुक् स्यात् । शूरसेनी। अत्रायो लुक् । मद्री । अत्र वचत्वादण। माद्री तु चिन्त्या ॥ न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः (४. १. १७८) शरावत्याः प्राच्यजनपदवाचिभ्यो भर्गादिभ्यो यौधेयादिभ्य- थात इत्युक्तो लुग् न स्यात् । प्राच्येभ्यः - पाञ्चाली। वैदेही । आडी । वाङ्गी। नदी शरावती नाम नितीशानदिग्वहा । तस्याः प्राग्दक्षिणाः प्राच्या उदीच्याः पश्चिमोत्तराः ।। भर्गादेः भार्गी । कैकेयीत्यादि । यौधेयादेस्तु पाञ्चमिकतद्राजस्य लुन निषिध्यते । नत्वपत्यस्य । अथ कौरव्यवासुदेववासिष्ठचैदतैकायनिप्रभृतिभ्यो युवविव- क्षायां 'गोत्रानि-' (४-१-९४) इति प्रत्ययान्तरं प्राप्नोति । तैका यनेरण , पूर्वेभ्योऽत इन। तत्रोच्यते ण्यक्षत्रियार्षभितो यूनि लुगणिोः (२. ४. ५८) ण्यान्तात् क्षत्रियगोत्रादप्यार्षगोत्राभिदन्ततः। परयोराणबोलक स्याद् युवापत्ये विवक्षिते ।। १. 'शू' क. स. पाठ:. - - ·२० प्रक्रियासर्वस्वे कैरव्यः कुर्वादिभ्यो ण्यान्तः। तस्य युवा कौरव्य एव । इनो लुक् । वासुदेवो वृष्णित्वादणन्तः क्षत्रियगोत्रं, तत्रापि युवा वासु- देव एव । न तु वासुदेविः। वासिष्ठ इत्यृष्यण । तत्रापि युवा वासिष्ठ एव । निदन्तात्तु बैदो विदाद्यजन्तः । तत्र युवा बैद एव । तिकादिभ्यः फिजा जिदन्तस्तैकायनिः । तस्य यून्यणो लुक् । तेन तैकायनिरेव युवापि । एभ्योऽन्यत्र यूनीबादिः प्रागुक्तः। औपगविः । 'अब्राह्मण- गोत्रमात्राद् युवप्रत्ययमात्रस्य लुग्वाच्या' । तेन क्षत्रियगोत्रादाण- भ्यामन्यत्रापि युवप्रत्ययस्य लुक् स्यात् । वैश्यादिगोत्रादपि च स्यात् । धब्मगध (४-१-१७०) इत्यणन्त आङ्गशब्दः क्षत्रियगोत्रः। ततो 'अणो यच' (४-१-१५६)इति प्राप्तस्य फिलो लुक् । आङ्गो युवा। कुम्भको वैश्यः । चन्द्रगुप्तः शूद्रः । तयोरत इवन्तयोनि 'यविनो-' (४-१-१०१) इति फको लुक् । कौम्भकिश्चान्द्रगुप्तिश्च युवा ।। एवञ्च वार्त्तिकोक्त्यात्र सूत्रे क्षत्रियगीवृथा । ण्यार्षपैलादिलुक् सर्वो ब्राह्मणेविति च स्थितम् ॥ पैलादिभ्यश्च (२. ४. ५९) एभ्यः परस्य युक्प्रत्ययस्य लुक् “पीलाया वा' (४-१-११८) इत्यणि पैलः । तस्माद् 'अणो यचं' (४.१.१५६) इति फियो लुक् । तेन युवापि पैल एव । एवमौदमधिः सात्याकिश्च युवा । अत्र- 'यअिनोः- (४.१.१०१) इति फको लुक् ।। इञः प्राचाम् (२. ४. ६०) प्राग्देशगोत्रवाचिभ्य इअन्तेभ्योञ यूनि लुक् । पानागारेयुवापत्य पानागारिः फकोऽत्र लुक् ॥ उदग्देशजे तु दाक्षेयुवापत्यं दाक्षायण इति फगस्त्येव । न तौल्वलिभ्यः (२. ४. ६१) तौल्बलिप्रभृतिभ्यस्तु प्राग्देशेऽपि न लुग्भवेत् । तौल्लेहि युवापत्यं फकि स्यात् तौल्वलायनः ॥ अथ ताजेभ्योऽन्येषामपि केषांचित् बहुवे लुगुच्यते ।

·तद्धितखण्डः। यस्कादिभ्यो गोत्रे (२. ४. ६३) एभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य तेनैव कृते बहुत्वे सति स्त्रीलिङ्गा- दन्यत्र लुक् स्यात् । अत्रानन्तरापत्यमपि गोत्रम् । यस्कांपत्ये शिवाधण् । यास्का यास्को यस्काः । योश्च (२. ४. ६४) गोत्रार्थयोः यजओबहुत्वे लुक् । गर्गादिभ्यो यञ् । गार्ग्यः गाग्यौँ गर्गाः । बिदादिभ्योऽत्र । बैदः बैदौ बिदाः ॥ षष्ठीतत्पुरुषे लुम्बा यआदेरबहुप्वपि । गाय॑स्य हि प्रिया गर्गनिया गायप्रियापि वा। एवं विदपिया बैदप्रियेत्याधुचरेष्वपि । बहुत्वे तु लुगेव स्याद् गर्गाणां भूर्हि गर्गभूः ॥ अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च (२. ४. ६५) एभ्योऽपत्यप्रत्ययस्य बहुत्वे लुक् । अत्रेः 'इतथानिक' (४-१- १२२) इति ढक् । आत्रेयः आत्रेयौ अत्रयः । भृग्वादेः ऋष्यणो लुक । भृगवः । कुत्साः। वसिष्ठाः । गोतमाः । अङ्गिरसः॥ बहुच इनः प्राच्यभरतेषु (२. ४. ६६) प्राच्यगोत्रे भरतगोत्रे च वर्तमानस्य बह्वचः शब्दात् परस्य इसो बहुत्वे लुक् स्यात् । प्राच्ये-पानागारिः पन्नागाराः । भरते-आ- जुनिः अर्जुनाः । भरतानां प्राच्यत्वेऽपि पृथगुक्तिः अन्यत्र प्राच्यग्रहे भरतानामंग्रहार्था ॥ न गोपवनादिभ्यः (२. ४. ६७) बिदादिगतेभ्यो गोपवनादिभ्योऽष्टभ्यः परस्य बिदाधबो 'यम- ओश्च(२-२-६४) इति प्राप्तो लुग्न स्यात् । गौपवनाः बैन्दवाः इत्यादि । पौनर्भवपारशवदौहित्रपौत्रनानान्द्राणां विदाद्यदन्तानामपि बहुषु लुङ्नेति भोजः॥ स्कस्थापत्ये शि' ग. पाठ. २. 'णामपि वि', क.पाठः.

·. २२ प्रक्रियासर्वस्वे तिककितवादिभ्यो इन्हे (२. ४. ६८) तिकादेः कितवादेश्व परस्य गोत्रप्रत्ययस्य द्वन्द्वसमासे बहुत्वे लुक् स्यात् । तिकादित्वात् फिबि तैकायनयः कैतवायनयश्च । तेषां द्वन्द्वे तिककितवाः॥ उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामहन्हे (२.१. ६९) उपकादिभ्यः परस्यापत्यप्रत्ययस्य द्वन्द्वे चाद्वन्द्वे च बहुत्वे वा. लुक् स्यात् । उपकाः औपकायनाः, लमकाः लामकायनाः इत्यद्वन्द्वे । द्वन्द्वेऽपि उपकलमकाः औपकायनलामकायनाः । नडादिफगन्तावेतौ॥ आगस्त्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच् (२. ४. ७०) अनयोबहुत्वेऽपत्यप्रत्ययस्य लुक् , क्रमादेतावादेशौ च स्तः। चः स्वरार्थः । आगस्त्यः आगस्त्यौ अगस्तयः । एवं कुण्डिनाः ॥ अणिोरनार्षयोर्गुरूपोत्तमयोः ष्यङ् गोत्रे (४. १. ७८) अणिबन्तानां गोत्रवाचिनामार्षगोत्रवर्जितानां गुरूपोत्तमानां शब्दानामणिोः स्थाने स्त्रियां ष्यङादेशः स्यात् ।। वृत्तवद् वर्णगणनात् त्रिप्रभृत्यक्षरान्विताः । शब्दा उपान्त्यगुरवः स्युर्गुरूपोत्तमा इह ॥ कुमुदगन्धेरपत्यमित्याण कौमुदगन्धः। तत्र गोत्रादौ स्त्रियां वाच्यायामणः व्यङ्। षङ्लोपः । 'यङश्चाए(४-१-७४) इति चाप् कौमुदगन्ध्या । एवं वराहादत इञ्। वाराहिः। ततो गोत्रे स्त्रिया- मिना व्यङ् । वाराह्या । हास्तिशीर्थ्यो । आर्षगोत्रे ष्यङ् न । वासिष्ठी। अगुरूपोत्तमेऽपि न । औपगवी । द्वयोरणन्तत्वाद् डीप् ॥ गोत्रावयवात् (४. १. ७९) स्वतो न गोत्रशब्दा ये कुलाख्या गोत्रवन्मताः। ते गोत्रावयवा नाम ये केचिन्मुखरादयः ।। तेभ्योऽणिजोः स्त्रियां गोत्रे व्यङादेशः स्यात् । मुखरस्य गोत्र- स्त्री मौखर्या ॥ १. पौ' क ख. पाठः, ·। तद्धितखण्डः। २३ कौड्यादिभ्यश्च (१. १. ८०) क्रौडीप्रभृतिभ्यः स्त्रियां व्यङ्प्रत्ययः स्यात् । पञ्चम्युक्तेर्नाय- मादेशः । 'यस्येति च'(६-४-१४८)इतीलोपा, क्रोडया। आपिशल्या। 'सूतावत्याम्' (ग-सू०) सूत्या यौवनवती ।। 'मोजान् क्षत्रियगोत्रे' भोजगोत्रजा भोज्या॥ दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुनिकाण्डेविद्धिभ्योऽन्य- तरस्याम् (४. १. ८१) इअन्तेभ्य एभ्यः स्त्रियांष्यमत्ययो वा स्यात् । दैवयझ्या दैव- यज्ञीत्यादि । इसन्ताद्'इतो मनुष्यजाते. (४ १-६५) इति डीप । इति॥ अथ प्राग्दीव्यतीयसाधारणा उच्यन्ते दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्यः (४. १. ८५) दित्यादिभ्यः पत्युत्तरपदेभ्यश्च प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु ण्यः स्यात् । दितेरपत्यं दैत्यः । डीपन्तात् दितीशब्दाद स्त्रीभ्यो ढकि दैतेयः। ण्ये आदित्यः । डीपन्ताड्दाकि आदितेयः । आदित्यस्य ण्ये यस्येति लोपे च कृते पूर्वयकारस्य 'हलो यमां ४-६४)इति लोपः । आदित्यदेवत्वमादित्यं हविः ! पत्युत्तरप्रदान भौमिपत्योऽपत्यादिः । 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहण- मिति सपत्नीशब्दादपि पत्युत्तरपदत्वात् ण्य इति सुब्धातुवृत्तौ । 'भस्याढे तद्धिते पुंवद्भावो वाच्या (वा० ६-३-३५) इति पुंवचम् । सपति य 'यस्येति-(६-४-१४८) लोपः। वृद्धिः। सापत्यः।न्यास- मते तु सपत्न्याः पुंवत्वं नेति सापत्न्यः। शत्रुस्त्रीवाचकात्तु सपत्नी- शब्दादपत्ये शिवाघाण पुंवत्वस्यानिष्टत्वात् सापत्न एव । यमादपीष्यते याम्यष्टीकासर्वस्वकृत पुनः । सोमादप्यमुमेवाह सोम्यः सोमसुनो बुधः ।। सौम्या कुर्वादिरित्येके गर्गादियत्रितीतरे । १. 'तिः', ... 'त', ३. 'बाईस्पत्यो' क. पाठः, -' (८- ·, २४ प्रक्रियासर्वस्वे प्राग्दीव्यतीयव्यापित्वाद् दित्यादिण्यस्तु शामनः॥ तथा हि सति सौम्याः स्युः सोमसम्बन्धिनोऽखिलाः । तेषां च कोमलत्वात् स्यात् सौम्योज्योऽप्युपचारतः ॥ देवतार्थेऽस्ति सोमायण तेन सौम्य इतीतरे । तद्देवतात्वोपचारात् स्याद्धि सम्बन्धिनामपि ॥ स्त्रियां तु तत्र सौमी स्यादिह सौम्यति भिद्यते । स्वाम्याह सोम्य इत्येव शाखादेर्य इवार्थकः ।। अश्वपत्यादिभ्यश्च (४. १.८४) • एभ्यः पत्युत्तरपदत्वेऽप्यणेव । अश्वशतधनगणराष्ट्रमूलकुल- गृहपशुधान्यधर्मधन्वन्सभाषाणसेनाक्षेत्राधिपूर्वादण् । आश्वपतः । शातपतः।धानपत इत्यादि । पृथिव्या आऔ वाच्यौ' (वा० ४-१-८५) अजि डीविति भेदः । पार्थिवा पार्थिवी । 'देवस्य यमौ (वा० ४.१-८५) देवस्यापत्यादिर्दैव्यः, दैव इत्यादि । 'बहिषो यञ् टिलो- पश्च' । (वा० ४-१-८५) बहिर्भवादि बाह्यम् । 'ईकक् च'। (वा० ४- १-८५) टिलोपश्च स्यात् । वाहीको म्लेच्छः। 'स्थामान्तादप्रत्ययो वाच्यः। (वा० ४-१-८५) नस्तद्धिते । अश्वत्थाम्नः पुत्रादिः अश्व- स्थामः । प्राग्दीव्यतीयेऽन्यत्राप्यजादिप्रत्ययप्राप्तौ, 'गोर्यद्वाच्यः' (वा. ४-१-८५) गोरपत्यादावणमाप्तौ गव्यः । तथा दीव्यत्यर्थ इकमाप्तौ गव्यः॥ उत्सादिभ्योऽज्ञ (४. १.८६) एभ्यः प्राग्दीव्यतीयेष्वञ् स्यात् । अणोः स्वरे भेदः उत्सो निर्झरः तत्र भवादिरौत्सः। औदपानः। सौवर्णः। माहानसः । माध्यन्दिनः। एवं भरतकुरुसत्वज्जनपदपश्चालोशीनरककुबुष्णिगादेः॥ स्त्रीपुंसाभ्यां ननौ भवनात् (४. १. ८७) धान्यानां भवन इत्यतः प्राच्येष्वर्थेषु स्त्रीपुंसशब्दाभ्यां क्रमा- देतौ स्तः, खी न वृद्धिणत्वे । स्त्रियोऽपत्यादिः स्त्रैणः ।। .

·लद्धितवण्डा । २५ तस्येदमर्थतोऽन्यत्र ज्यादयः सर्वबायकाः। इत्येवं माधवायुक्त स्त्रीभ्यो दग बाध्यते ना || ৰু স্বস্থ स्वादिष्वसर्वनामस्थाने (१.१.१७) सर्वनामस्थानवनितेपु स्वादिषु परेप भसंज्ञानोऽन्यत्र पर्व पद- संज्ञा । इति पदत्वे संयोगान्तलोपः। पौस्नः । पतिमन्ययान पूर्व सर्वनामिकलिभ्या दग बाच्या' (वा. ४-२) आमकम्योगपत्यादिः आग्नेयः। कालेयः॥ । ॥ अथापत्यगणाः॥ उत्सोदपानविकारविनदतरुणतलुनधेनुपीलु(कुल)- सुवर्णेभ्यः ।। औत्सः। श्रीदपानः । वैकारः। वैनतः। नारुणः। तालुनः धेनवः । पैलकुलः । सौवर्णः ।। भरतकुरुसत्व दिन्द्रावसानजनपदपञ्चालोशीनरेग्यः । भारतः। कारकः । सात्वनः । एद्रावमानः। जानपदः पाञ्चाला। औशीनः॥ ककुबुष्णिगनुष्टुब्बृहतीपङ्क्ति त्रिष्टुब्जगतीभ्यः ।। काकुभः । औष्णिहः । आनुष्टुभः । पाहतः । पाक्तः। त्रैष्टुभः । जामतः ॥ बृहन्महद्रथन्तरमध्यन्दिनमल्लकीय महानादमहान- समहाप्राणेभ्यः॥ बाईतः । माइतः । राथन्तरः। माध्यन्दिनः। मालकीयः। माहानादः । माहानसः । माहामाणः॥ + महानद' इति काशिकादिषु पाठ:. aye wal Panthemamm- Jarattimes "विकर', ·२६ प्रक्रियासर्वस्व बष्कयादसमासे ॥ बष्कयो वत्सा बाष्कयः । समासे, सुबष्कयपुत्रः सौबष्कयिः ।। पृषदोंऽशे॥ वृषद्, बिन्दुः तत्सम्बन्ध्यंशः पार्षतः। 'उदस्थाना(मीद) देशे । औदस्थानो नाम देशः। ग्रीष्मादच्छन्दसि ॥ प्रामदैवत्यं ग्रैष्मम् । छन्दसि वाच्ये त्वणेव। श्रेष्मी त्रिष्टुप् ॥ बाहूपबाहूपबिन्द्वजधेनुचटकुशिवाकुभ्यो गोत्रा- दिभ्यः॥ गोत्रादिपुरुषेभ्य एभ्योऽपत्यमाने इन् । बाहविः। औषबाहविः। उपचाकु इति वृत्त्यादिपाठे औपचाकविः। औपबिन्दविः। आजधे- नविः । चाटकविः। शैवाकविः । गोत्रादिभ्य इत्युक्तेोत्रादिपुरुषत्वेन प्रसिद्धानाम् । अन्यनामत्वे न। बाहुः कश्चित्, तत्पुत्रो बाहवः ॥ एत- दूर्ध्वगणेष्वपि योज्यम् ॥ वृकलाकृकलाचूडाबलाकाजवाच्छगलाभगलालह- काभ्रुवकाधुवकामूषिकासुमित्रादुर्मित्रादिभ्यः ॥ वालिका कार्कलिः । चौडिः।बालाकिजाकिः । छागाल: भागलिः। लाहकिः । धौवकिः। धौवकिः । मौषिकिः । सौमित्रिः। दौर्मित्रिः॥ युधिष्ठिरार्जुनरामसङ्कर्षणकृष्णगदप्रद्युम्नसाम्बसत्य- कशूरासुराजीगर्तेभ्यः॥ यौधिष्ठिरिः। आर्जुनिः। रामिः। साङ्कर्षणिः। काणि गादिः। प्राधुनिः । साम्बिः । सात्यकिः । शौरिः । आसुरिः । भाजीगतिः॥ सुधावत्पुष्करसदनहरदनडुत्पञ्चसप्ताष्टक्षेमवृद्धिमाष. शराविशृङ्खलातोदिखरनादिभ्यः ॥

·1 तद्धितखण्डः। सुधा विद्यतेऽस्येति सुधावान् । तस्यापत्यं सौधावतिः। पौष्कर- सादिः। आनुहारनिः। अनुशतिकादी। आनडुहिः । पाञ्चिः। साप्तिः। आष्टिः। क्षमवृद्धिः। मापिः। शागविः । *शाङ्खलिः । तोदिः। खारनादिः॥ प्राकारनगराभ्यां मर्दिनः ॥ प्राकारमर्दिः नागरमर्दिः॥ इन्द्राग्निदेवेभ्यः शर्मणः॥ ऐन्द्रशर्मिः । आनिमिः । देवशमिः ।। उदञ्चः संज्ञायाम् ॥ संज्ञात्वादश्चतेः किनि नलोपाभावः। औदश्चिः। असंज्ञायां तु, उदीचोऽपत्यमौदीचः । उदङ्काच्च ॥ औदङ्किः॥ कुसुभ्यां नाम्नः ॥ कौनामिः । सौनामिः॥ शिरोलामभ्याम् ।। एतदन्ताभ्यामिन् । हास्तिशीपिः । औइलोमिः । सम्भूयोम्भोमितौजश्शलकूनां लोपश्च ॥ एषामन्त्यलोप इञ्च । साम्भूयिः । आम्भिः । आमितौजिः। शालकिः । भूयसोऽपि केचित् । भौयिः । एवदन्नानां ऋष्याधण- पाधायोक्तिः। आकृतिगणोऽयमिति वृत्तौ ॥ कुञ्जबनशखभस्मगणलोमशठशाकशुण्डाशुभ- स्कन्दस्तम्भविपाडुभ्यः॥ कौञ्जायन्यः । ब्राध्नायन्यः । शालायन्यः । भास्सायन्यः। गाणायन्याः। लौमायन्यः । शाठायन्या। शाकाययः शौण्डायन्यः। शौमायन्यः । स्कान्दायन्यः । स्ताम्मायन्यः । वैपाशायन्यः॥ * 'शृङ्गलातोदिन्' इत्येकं पदं काशिकादिषु ।

·- २८ प्रकियामबम्वे नडचरबकमुखैतिकेतिशोपकलमकसप्तलवाजप्यति- काग्निशमभ्यः॥ नाडायनः । चारायणः । बाकायनः। मोजायन । ऐतिका- यनः । ऐतिगायनः औपनायनः । लामकाथनः। साप्तलायनः । वानप्यायनः कान आग्निशर्मायणः ।। वृषगणप्राणनरसायकदासकमित्रपिङ्गरपिङ्गलकिङ्कर. किङ्कलकातरकातलेभ्यः॥ वार्ष(ग)णायनः { प्राणायनः । नारायणः । सायकायनः । दास- कायनः । मैत्रायणः । पेङ्गरायणः । पैङ्गलायनः । कैरायणः । कैलायनः । कातगयणः । कानलायनः ॥ द्वीपाजकाश्यकाश्यपकाव्यामुष्यामित्रचित्रलिगुकुमार लोहदुर्गेभ्यः॥ द्वैपायनः । आजायनः । काश्यायनः । काश्ययनः । का. व्यायनः । आमुध्यायणः । आमित्रायणः । चैत्रायणः । लगवायनः । कामारायणः । लोहायनः । दागायः ॥ स्तम्बाग्रशिंशपातृणशकटमुमतमिमनार्चजनन्धर. युगन्धरहंसकपञ्चालभ्यः ।। स्ताम्बायनः। आग्रायणः । वैशवायनः । ताणायनः । शाम टायनः । सौमतायनः । मेमतायन: । आचायणः । जानन्धरायणः । यौगन्धरायणः । हांसकायनः । पाञ्चालायनः ॥ दण्डिनहस्तिनचमसिनसुकृत्यस्थिरकबाह्मणाश्वल- चटकवदरावरखरपकामुकभ्यः ॥ दाण्डिनायनः । हास्तिनायनः । चामसायनः । सौकृत्यायनः । स्थैरकायणः । ब्राह्मणायनः । आश्वलायनः । चाटकायनः । बाद - रायणः। आधरायणः । खारपायणः। कामुकायनः । ।

·तद्धितग्वण्डः। २९ ब्रह्मदत्तोदुम्बरशणशोणाश्रबालिशदण्डवेभ्यश्च ॥ ब्राह्मदत्तायनः । औदुम्बरायणः । शाणायनः। शीणायनः । भाश्रायणः । बालिशायनः । दाण्डवायनः॥ कृष्णरणाभ्यां ब्राह्मणवासिष्ठयोः ॥ ब्राह्मणश्चेत् कार्णायनः । वासिष्ठश्चेद् राणायनः ॥ शलङ्घकोष्ट्वोर्लोपश्च । शालङ्कायनः । क्रोष्टायनः॥ अग्निशर्मणो वृषगणे ॥ वृषगणगोत्र(ण? ज)श्चद् आग्निशमायणः । ना चन् बाहादित्वा- दानिश(म? मिः)। दक्षो नडादिरित्येक गोत्रागंपोऽप्यनन्तर । तेन दाक्षायणी गौरी गोत्रत्वाज्जानिडीपयम् ।। इति ॥ बिदोर्वकश्यपकुशिकभरहाजोपमन्युकिला-विदर्भ- विश्वानरर्राष्टिषेणेभ्यः॥ एभ्यो गोत्रेऽत्र । वैदः । ओः । काश्यपः । काशिकः । भार. 'दाजा । औपमन्यवः । केलातः। वैदर्भः। वैश्वानरः । आष्टिषेणः ।। ऋतभागहर्यश्वप्रियकापस्तम्बकृचवारशरदच्छुन- केभ्यः॥ आर्तभागः। हार्यश्वः । प्रेयकः । अपस्तम्बस्प - आपस्तम्ब: कौचवारः । शारद्वतः । शौ(न)कः॥ गोपवनशिग्रबिन्दुभाजनाश्वावतानश्यामाकशम्बक- श्यावर्णेभ्यः॥ गौपवनः । शेग्रवः। बन्दवः । भाजनः । आश्वावतान: यामाकः। शाम्बकः। श्यावर्णः ।। - ·३० प्रक्रियासर्वस्वे हरितकिन्दासवह्यस्कार्कलूषवध्योगविष्णुवृद्धप्रतिबोध- स्थातररथन्तरगविष्ठिरगविष्ठिलनिषादशबरमठरसृदाकुदाकु- भ्यश्च ॥ हारितः । केन्दासः । वायस्कः । आर्कलूषः । वाध्योगः । अनुशतिकादिः । वैष्णुवृद्धः । प्रातिबोधः । राथीतरः । राथन्तरः। गाविष्ठिरः । गाविष्ठिलः । नैषादः । शावरः । माठरः । सार्दाकवः । पार्दाकवः इति ॥ गर्गवत्साजव्याघ्रपात्सङ्कृत्यसंकृतिप्राचीनयोगपुलस्तिरे- भशटशवामिवेशेभ्यो या ॥ एभ्यो गोत्रे यश् । गार्यः । वात्स्यः । आज्यः । वैयाघ्रपद्यः । अत्र 'पादः पदिति पादन्तस्य भस्य पद्भावः । साङ्कृत्यः । आस- कृत्यः । प्राचीन योग्यः । पौलस्त्यः । रैभ्यः । शाव्यः । शाङ्खयः । आग्निवेश्यः ॥ धूमावटचमसनमसधनञ्जयतृक्षविश्वावसुजरमाणकु- रुकतानडुद्भ्यः॥ धौम्यः । आवट्यः । चामस्यः । नामस्यः । धानञ्जय्यः । वायः । वैश्वावसव्यः । जारमाण्यः । कौरुकत्यः । आनडुमः ॥ लोहितसंशितबभ्रुवल्गुमण्डुमङ्क्षुशङ्कुलिङ्गुजिगीषु- गृहलुमन्तुतन्तुभ्यः॥ लौहित्यः। सांशियः । बाभ्रव्यः । वाल्गव्यः । माण्डन्यः । माझ्न्यः । शाकव्यः । लैङ्गव्यः । जैगीषव्यः । गौहलव्यः, । मान्तव्यः । तान्तव्यः॥ मनुमनायीसूनुसुवकर्षकक्षतरुक्षतलुक्षतण्डवतण्डकवि- 1 । कतेभ्यः ।। मानव्यः । मानाय्यः । सौनव्यः । सौन्यः । कार्यक्यः । भायः। तारुक्ष्यः। तालुक्ष्यः। ताण्ड्यः । वातण्यः। काव्यः। कास्यः ॥

·। तद्धितखण्डः । शकलकण्वगोकक्षागस्त्यकुण्डिनीयज्ञवल्कवृणवल्का- भयजातविरोहितवृषगणरहूगणशण्डिलमुद्गलेभ्यः । शाकल्यः । काण्व्यः । गाकक्ष्यः । यस्येति लोपे हलो यमामिति चलोपः। आगस्त्यः। कौण्डिन्यः। याज्ञवल्क्यः। वार्ण्यः । वाल्क्य आ- भयजात्यः । वैरोहित्यः। वार्षगण्यः। राहगण्यः । शाण्डिल्यः। मौद्गल्यः ।। मुसलोलूकजतुकर्णमन्त्रिकाश्मरथशर्कराक्षपूतिमाष. स्थूरागरतपिङ्गलकृष्णगोवन्देभ्यः ॥ मौसल्यः । औलूक्यः । जातुकर्ण्यः । मान्त्रिक्यः। आश्मरथ्यः । शार्कराभ्यः । पौतिमाध्यः । स्थौर्यः । आरत्यः । पैङ्गल्यः । कार्यः । गौवन्यः॥ भिषकतितिक्षभडितभण्डितचिकितेन्द्रहूदेवहूपिप्पल्वे- कलूबृहदाग्निजमदग्निपराशरेभ्यः । भैषज्यः । तैतिक्ष्यः । भाडित्यः । भाण्डित्यः । चैकित्यः । ऐन्द्रहव्यः । देवहव्यः। पै(प्प)लव्यः । ऐकलयः । बाहंदग्न्यः । (जामदग्न्यः) । पाराशर्यः॥ दल्भकुटलकुटीगुचणकचुळुकोञ्चकर्कटालापिन्- सवर्णसुवर्णसुलाभिविदभृदादिभ्यः ॥ दाल्भ्यः । कौटल्यः । कौटीगव्यः । चाणक्यः । चौलुक्यः । औन्च्यः । कार्कव्यः। 'नस्तद्धिते' आलाप्यः। मावर्यः। (सौवर्ण्यः ।) सौला(दि)भ्यः । वैदभृत्यः ॥ वाजादसमासे ॥ वाज्यः । समासे तु सौवाजिः । गद्युक्तानामेवार्थनियमो मधु- बश्वोरित्यादिनोक्त इति ॥ अश्वाश्मशंखकुटपुटरोहिणखजूरपिञ्जूरभडिलम- ण्डिलभडितभण्डितेभ्यः फञ् ॥ ।

·. ३२ प्रक्रियासर्वस्वे एभ्यो गोत्रे फञ् । आश्वायनः । आश्मायनः । शाहायनः । कौटायनः पौटायनः । रौहिणायनः । खाज॑रायणः । पैञ्जूरायणः । माहिलायनः । भाण्डिलायनः । भाडितायनः । भाण्डितायनः॥ प्रहृतरोमोदक्षान्तकुलकालकाशगोलाडवार्कस्वनध्वन- पादचक्रेभ्यः॥ पाहतायनः । रौमोदायनः । क्षान्तायनः । कौलायनः । कालायनः । काशायनः । गौलाइवायनः । आकोयणः । सौबनायनः । शोभनमनितीति पचायजित्यजुष्टरूहितं (१) खानायनः । (पदादौ ?) पादायनः । चाक्रायणः ।। ग्रीवाश्रविष्ठापवित्रापविन्दागोमिन्वाग्ग्मिनश्यामन्धूम- धूम्रबस्तविश्वानरविदेभ्यः ॥ |वायणः । श्राविष्ठायनः । पावित्रायणः । पाविन्दायनः । गौमायनः ! वाग्मायनः । श्यामायनः । धौमायनः । धौम्रायणः । बास्तायनः । वैश्वानरायणः । वैदावनः ।। जडखडाहग्रीष्मवीक्षविशम्पविशालागरिचपलनम- दासकानडुह्येभ्यः ।। जाडायनः । खाडायनः । आर्हायणः । ग्रेष्मायणः । वैक्षायणः । वैशम्पायनः । वैशालायनः । गैरायणः । चापलायनः । नामदासका. यनः । आनयापनः ॥ धन्यधार्जुनपैल्योत्सातवीकतवशिवशूद्रकखदिर- सुमनोदुर्मनोभ्यः॥ धान्यायनः। धाायणः । आजुनायनः । पैल्यायनः। औसात- वायनः । कैतवायनः । शैवायनः। शीद्रकायणः । स्वादिरायणः । सौमन- सायनः । दौर्मनसायनः ॥ जातात्पुंसि ॥ .

·तद्धितखण्डः । १३ जातायनः। स्त्रियान्तु ढक्, जातेयः ।। शफभरद्वाजाभ्यामात्रेये ॥ आत्रेयश्थेच्छाफायनः । भारमानायनः। (कैनवायनः शैवा- यनः शौद्रकायणः खादिरायणः भौमनमायनः दर्मिनसायनः १) अन्यत्र शाफिः । भारद्वाजः विदाद्यनि ।। आत्रेयाहारद्वाजे ॥ भारद्वाजश्वेदात्रेयायणः । अन्यत्रात्रेयः । इजा 'ण्यक्षत्रियेति लुक् । पैल्यानडुयात्रेयाणां गोत्रत्वाचून्येव फञ् । इति । शिवप्रोष्ठप्रोष्ठिकचण्डजम्भकुठारानभिम्लानकहूथो. रलविरलपिष्टसुपिष्टेभ्योऽण् ॥ एभ्योऽपत्यमात्रेऽण, अदन्तानां इअवाधकः । शैवः । पौष्ठः । प्रौष्टिकः । चाण्डः । जाम्भः। कोठाः । आनभिम्लानः । काथः । औरला । वैरलः । पैष्टः ! सौपिष्टः ।। पिटकपिटाकतृक्षाकवर्ननाक्षविरूपाक्षखदूरकरेखलेख- सुखलेखनखञ्जन(खञ्ज)रमजीरमञ्जीरकेभ्यः॥ पैटकः । पैटाकः । ताशांक: वानाक्षः । रूपाक्षः । खाद्रूरकः । रैखा। लैखः । सौखः । लखनः । बाजनः । खाजरः माजीरः । माजीरकः ।। वर्णकर्णकोहलकहोलकककुम्भोर्णनाभनभागहेहयक- कुत्स्थवृष्णिकक्षीरसादजलहूदेभ्यः ॥ वार्णः । कार्णः। कोहलः । काहोलका । काकुम्भः । और्णनाभः । नाभागः । हैहयः । काकुत्स्थः । वाणिक । भैरहदः । जालहदः॥ यस्कलह्यद्रुह्यायःस्थूणतृणकर्णभलन्दनकुरुपाण्डवत- ण्डष्टिषणतुणतक्षभ्यः॥ ।

·प्रक्रियासर्वस्वे यास्कः । लाह्यः । द्रौह्यः । आय:स्थूणः । तार्णकर्णः । भाल- न्दनः । कौरवः । पाण्डवः । कुरोर्थे पाण्डोश्शुभ्रादिढाकि च प्राप्त उक्तिः। वातण्डः । पार्टिषेणः । ताणः । ताक्ष्णः । अस्य कारिभ्य उक्तो ण्यश्चेष्टः । ताक्षण्यः।। गोपिकागोपालिकाकपिलिकाजटिलिकाबधिरिका- लोहितिकार्यश्वेतोत्क्षपापृथिकापृथेलासपनीभ्यः । एभ्यःस्त्रीभ्यो ढकमाप्तिः . गौपिकः गौपालिका कापिलिकः । जाटिलिकः । बाधिरिकः । लौहितिकः । आश्वेितः । औत्क्षपः । पार्थिकः । पार्थः । ऐलः । सापत्नः ॥ भूमिभूरिमुनिसन्धिजरत्कारूनकारूहस्तिपादकपि- जलकुण्डोपरथब्रह्मगुप्तखजूरकर्णमयूरकर्णेभ्यः ॥ भौमः । भौरः । मौनः । सान्धः । 'इतथे ति ढमाप्तिः । भरत्कारूनकारूभ्यामूङन्ताभ्यां स्त्रीभ्यो ढमाप्तिः । जारत्कारवः । नाकारवः । हास्तिपादः । कारिजलः ! कोण्डोपरथः । ब्राह्मगुप्तः । खाजूरकर्णः । मायूरकर्णः ॥ द्यचो नद्याः॥ नेलः॥ विघागजाभ्याम् ॥ वाशः । गाः । अनयोद्वर्यचत्वेऽपि कु-जादिशुभ्रादिकार्येण बाधे प्राप्त उक्तिः। वैपाशायन्यः । गाङ्गेयः ॥ त्रिवेण्यास्त्रिवणश्च॥ त्रिवेणीपुत्रस्नेवण इति ॥ शुभ्रविष्टपुरब्रह्मकृतशतहारशलाथलाणीवप्रवाहण- भरतभरमकर्पूरतराजिराश्चतुदगोदन्तेभ्यः ।।

·। तद्वितखण्डः । एभ्योऽपत्ये दक् । शोभ्रेयः पुरेय ब्राह्मने। शात. द्वारेयः। शालाथलेयः । आणीवेयः। प्रापाहणेयः । प्रवाहणेय इति च द्वेधोक्तम् । भारतेयः । भारमेयः । कादयः । पाथः । आजियः। आश्वेयः । तौदेयः । गौदन्तयः ।। कुशाम्बविग्रविशशालूकदेवतरालीढसुदत्तसुदक्षवायु. दत्ताकशापशकलखदूरकाशशुभोग्रजीवेभ्यः ॥ कौशाम्बेयः वैग्रेयः वैशेयः । शालूकेयः । दैवतरेयः । भाली- ढेयः । सौदत्तेयः । नौदक्षेयः । वास्तेयः । आचापेयः । शाक- लेयः । खादू(?रके)यः। (शोकेयः।) शोकेयः । औग्रेयः । जैवेयः॥ कद्रुपाण्डुमृकण्डयमष्टुमकटुकड़्लेखा शलाकाधू- शकुनिशकन्ध्यनिधिपरिधिविश्रयतिथ्यनुदृष्टयजबस्तिभ्यः ॥ काद्रवेयः । पाण्डवेयः । मार्कण्डेयः । यामष्टेयः । माकष्टेयः । कायः । लैखाभ्रेयः । शालाकाभ्रयः। शाकुनयः। शाकन्धेयः । आनि- धेयः। पारिधेयः । वैश्रेयः, आलिया। आनुदृष्टेयः । आजबस्तेयः॥ गङ्गागोधाविधवाशलाकाकुमारिका किशोरिकाकुबेरि- काम्बिकाशोकाकृकसावकलासाखडोन्मत्तागन्धपिङलाधर्मि- णीरुक्मिणीरोहिणीभ्यः॥ गाङ्गेया। गौधेयः । वैधवेयः । शालाकेयः । कौमारियः । कैशोरिकेयः। कौबेरिकेयः। आम्बिकेयः । आशोकेयः । कार्कसेयः। कार्कलासेयः । खाडोन्मत्तेयः । गान्धरिङ्गलेयः । धार्मिणेयः । रोक्मिणेयः। रोहिणेयः । एषां मानुपीनामत्वादवृद्धाभ्य इत्यणप्राप्तिः । विधवायास्तु क्षुद्रादिभ्य इत्यणप्राप्तिः ।। श्वन्नश्मनसुनामनमुदामन्जरतिनबलीवर्दिनाजिया- शिनदिक्सुवक्षोविमातमुन्मुद्दादिभ्यः ॥ ।

·प्रक्रियासर्वस्वे
नस्तद्धित इति टिलोपः। द्वारादित्वादैच शौवेयः । आश्मयः ।
सौनामेयः । सौझमेयः । जारतेयः । बालीवर्देयः । जैह्माशिनेयः ।
देशेयः । सौवक्षसेयः । विभिन्न मातृजो वैमात्रेयः । मृदो, मार्देयः ।
मृदोरपि, मार्देयः ॥
लक्षणश्यामयोर्वासिष्ठे॥
वासिष्ठश्चेत् लाजणेयः । श्यामेयः । अन्यत्र लाक्षणिः, अश्वा-
दित्वाच्छयामायनः॥
कल्याणीसुभगादुर्भगाबन्धकीजरतीवलीवदीज्येष्ठा-
कनिष्ठामध्यमापरख्यनुसृष्टयनुदृष्टीनामिनङ् च ॥
एभ्योऽपत्ये ढक्क, इनङ् च । काल्याणिनेयः । सौभागिनेयः।
दौर्भागिनेयः । वान्धकिनेयः । जारनिनेयः । बालीवदिनेयः । ज्यैष्ठि-
नेयः। कानिष्ठिनेयः । माध्यमिनेयः । पारस्त्रैणेयः । आनुसृष्टिनेयः ।
भानुदृष्टिनेयः॥
गृष्टिहष्टिहलिवलिविधिकुद्रयजबस्तिमित्रयुभ्यः ॥
एभ्योऽपत्ये ढक । गार्टेयः । हाष्टयः। हालेयः। (वालेयः।)
वश्रेयः। कौद्रेयः । आजबस्तेयः । मैत्रेयः ।।
रेवतीकुक्कुटाकबन्धिभ्यष्टक् ।
एभ्योऽपत्ये ठक् । रैवतिकः । कौक्कुटाक्षिका । वार्कबन्धिकः ।।
अश्वमणिद्वारेभ्यः पाल्याः॥
भावपालिकः । माणिपालिकः । दौवारपालिकः ।।
वृककर्णदण्डेभ्यो पाहात्॥
पार्कग्राहिकः । कार्णवाहिकः । दाण्डग्राहिकः । 'वृद्धात् उक
सौवीरेषु बहुलम् इत्येतद् भागवित्तिस्तार्णविन्दव आ(क)शापेय इति
त्रिभ्य एवष्यते । 'फेश्छ च' इत्येतदपि यामुन्दायनिसांयामायनि-
पार्ष्यायणिभ्य एवेष्यते ॥
+

·तद्धितखण्डः। कुरुशकन्धुशङ्ककर्तृभर्तृपितृभद्वानान्कापिजला- दिधात कीन्द्रजालिदामोष्णीपि योऽपत्ये ण्यः ॥ एभ्योऽपत्ये ण्यः । कारमः । शाकन्यव्यः । शाङ्कव्यः । 'रीडन्त' इति रीडि, 'यस्थ'नि लोरे, कात्यः । भालः । तृसत्यः । वाच्यः । 'ये चेति प्रकृतिभावः । ताक्ष: कारोः 'मेनान्ते ति ण्यस्य सिद्धे. रकारोरिदमुक्तम् । कापिजलायः । गस्य प्रकृतित्वात् यूनि प्रत्ययः । धातक्या ऐन्द्रजाल्यः दामोप्णीयः॥ कविननिपीलाशलारकैचोहि शिनीभ्यः ॥ काव्यः । मात्यः । पत्यः । शाला: ऐरक्यः । ऐज्यः । ऐह्यः। कैशियः॥ शुभ्रानन मुकिशोरगरीराजमारमर्दगुपचभट्ट- केनवेनमूढमूकदिकशालिनेभ्यः ।। शौभ्रयः आप्रयायामा पायोकैशीयः गार्गर्यः । आजमायः। मार्दगुष्यः । मक्या! ना एन्यः । वैन्यः। मौढ्यः। मौक्यः । हार्दिक्यः । शालिन्यः । वनाच्छन्दस्य ति वृत्तिः । लोकेऽ- प्याह भोजः । वाव दशा मा .:. सो. प्रस्गौम्य इति दृष्टम् ॥ कर्णरथपथितत्यंबडवोकृतीभ्यः कारात् ॥ कागफार्यः । रथका इतिकारिया-न्यजातिरुक्ता। रायकाये: पाथिकार्यः । सायंकाः । वय: । बाहतीकार्यः ।। वान्ताम्यां वृक्षात् ॥ वान्तक्ष्यः । आद्भवृक्ष्यः॥ श्यावात्पुत्ररथाभ्याम् ॥ श्यावपुत्र्यः । यावरथ्यः ।। शूर्पा(र्चनायां मुत् ?च नायात) ॥ पाच्छयावा(१)शार्पणाय्यः । श्यावनाय्यः ।। [.

·प्रक्रियासर्वस्वे विराजकाद् इञः॥ वैराजगोत्रनाथूनि प्यः । वैराजयः ॥ सम्राजः क्षत्रिये ॥ सम्राट्युत क्षत्रिय साम्राज्यः । साम्राजोऽन्यः ।। वामरथात् कण्वादियञ्चत स्वरवर्जम् ॥ गमरथ्यः । गर्गादिगतकण्वादियञ्चचान 'कण्वादिभ्यो गोत्र' इति बहुषु लुगादि स्यात् । वामरथ्यो । वामग्थाः। स्वर(स्य तु ? रस्तु) ण्यस्यैव- न यञ्चत् ॥ ! तिककितवसैन्धवशुभामित्रदेवरथनीडयज्ञयमुन्दोर- सारथ्यलवेभ्यः (फिञ्)। नैकायनिः । कैवायनिः । सैन्धवानिः । शौभायनिः । आमि- प्रायणिः । दैवरथायनिः। डायनिः । याज्ञायनिः । यामुन्दायनिः। घरसम्य-और सामानः । आरथ्यानिः । लावावनिः । बालमीतग्राभ्यरूप्यवरेण्योतथ्योदन्योरश्चन्द्रमस्सु- यामनसुपामध्वजवद्भ्यः ।। बालायनिः मतानिनाम्याणिः। रौप्यायणिः। वारेण्या- यनिः । औतथ्यायानेः । भौदन्यानिः । उरसोऽपत्यमौरसायनिः। चान्द्रमसायनिः । सौपागायनिः । सौपामायविः । वाजवनायनिः॥ तैनिलजाजलक्षैजयतसैकयतचौपयतचैटयतौरसको- रव्यगौकक्ष्यशाच्यभौरिकिभौलिकिम्यः॥ तैतिलायनिः जाजलायनिः वैजयतायनिः । सैकयतायनिः। चौप(य)तायनिः । चैट(य)तायनिः । औरसायनिः कौरव्यः क्षत्रिय एवं गृह्यते, कोरायणिः । गौकश्यावणिः । प्राध्यायनिः । भौरि- फायनिः । भौलिकायनिः॥ ।

·wimmi- तद्धितपण्डः। गङ्गासंज्ञोखाशिखावाकाखल्वकाशल्यकालोमका- वसुकुरुभ्यः ॥ गाङ्गायनिः । सांज्ञायनि: यमः । आँखायनिः शैखायनिः वाद्य- कायनिः खाल्वकायनि: गायकाधनिः सोमायनि: वासना- यनिः कौरवायणिः॥ दगुच्छागवृषेभ्यो युट् च : दागव्यायनि छाग्यायनि वाचावणिः॥ बाकिनगारेधकाकट्यकाकलकानाम् ॥ एषामपत्ये फि हुदा र स्वाद । वाफिनकायनि: गारेध- फायनिः काकट्यकायनि: काककायनि: लाङ्ककायनिः ॥ चमिवर्मिणोनलोपश्च ॥ चार्मिकायणिः । वार्मिकायाणिः। 'साल्वावयवती'गि औदुम्बरास्तिलखला मन्द्रकारा युगन्धराः । भुलिङ्गः शरदण्डात्र साल्लास्यरसंहिताः ।। औदुम्बरपुत्र औदुम्परिरियादि । यौषिः । आजमिडिः । भाजक्रान्दिरिति च भाष्योक्ताः। भर्गकरूषकेकयकश्मीरकौरव्योरससाल्यसुस्थलेभ्यः॥ एभ्यः क्षत्रियनामभ्यः तदाजपत्ययस्य स्त्रियां लुइन। भार्गी कारूषी । कैकेयी। काश्मीरी ! 'हलम्तद्धितस्येति हलः परस्य तद्धित- यकारस्य इति पर लोप: स्यात् । कौरवी । औरसी । साल्वी । सौस्थली॥ पशुरक्षोऽसुरपिशाचबाहीकवयोवसुमरुत्सत्वदशाही- शनिकर्षापणंत्रिगर्तभर्तोशीनरेभ्यः॥ आयुधजीविवाचिभ्य एम्या स्वार्थेऽण् स्यात् । पूर्व जनपद- मुदत्वात् , 'जनपदशब्दादिति, 'द्रव्यमगधेति यथाईमणौनि , ·HERBA प्रक्रियासर्व বাঃ : राक्षस इत्यादि मिद्धे धनतेन स्वार्थिकोऽण् । स्वरे भेदः । पार्शवः । राक्षमः। आ. बसीका वायसः । वासवः। मारुतः । सात्वतः । दामा: आगाषिणः। गतः। भातः । भौशीनरः। खियाम् ' अमाणे लुक रस्मा लुक् । आपत्य- तद्राजस्यापि तेनैव लुट् ! नागिन पर रक्षाः । जातिकी आसुरी पिशाची नाडी , मन्नत्वत्-इत्यादि । एवं बहुत्वे ऽगणी लुगदाः ए . त्यादि । बोथयौनियारीमधीतेंयेभ्योऽज्ञ ॥ आयुधजीविवाचिरा : राधेय इत्यादि । स्वरे भेदः । स्त्रियां न 'जमानामोनलक । नेन यौधेयी शौक्रेयीत्यादि । यौधेयाद?गन्नन्य लोभी साथि डीप भवेत् । अलुमे कीनिति निदा परमानन्द निधन। पैलशालकिसात्यकिमात्यङ्काम्यौदाच्यौ(दम)ज्यौ- दमेध्यौ(वाशुदिव स्थानिपगार कामनिराणिराहक्षितिभौलि- ङ्ग्यौद्गाहमान्यौज्जिहानिभ्यः ॥ एभ्यः पञ्च. गुपनत्ययस्य लुक् 'पीलाया 'त्यणि पेलः । ततः 'अणो यच' इति प्रामस्य फित्रो लुक् । पैला युवा । शालङ्कथादेरिजन्तवाद अभिओवेति फको लुक गालाङ्कः मात्यकिः । सान्यङ्कामिरित्यादि कारोपनावनानम् ।। न तौल्बलिवारगिरावणिदेतीपिदैवतिदेवमतिदेवय- ज्ञिप्रादोहनिचाभट्टक्यातुरिपोप्करसाद्याजुहारतिभ्यः ॥ एभ्य इनामाचाणिनि यूनि लुइ न स्यात् । तौल्वलायनः । वारणायनः । रावणायनः। दैलीपायनः । देवतायनः । दैवमतायनः : देवयज्ञायनः । प्रादोलनायनः । चामड्यायनः । आमुरायणः । पोष्करसादापनः । आनुहारतायनः ।।

·! तद्धितखण्डः। आनुतिनैमिश्यासिवन्धकिवैङ्किपौष्प्याहिसिवैरकि- बैसीतिवैतिदेवर्णिकालिकारेणुपालिभ्यः ॥ दो द्वादशको ! भानुनागनः । नैमिशायनः। पारिवन्धकायनः। वैवायनः । पौष्पायणः पाहिंसायनः । वरकायणः। (वनीताय नः) । वैहतायनः । देवकणायन' ! कार्कलायनः । कारेणुपालाधनः । यस्कलह्यद्रुह्यायाधुणतुणकर्णभलन्दनमित्रयुखरप- भटिलभण्डिलभडितभीण्डतेभ्यः ।। एभ्योऽपत्ये बहणु लुक् । (? हा घट) शिवादयः । मित्रयु- दृष्टयादिः । खरपो नडादिः ""रोऽवादयः । याकः यास्को यस्काः, एवं लबाः, दृह्याः, अयस्थताः, इणकणी: भलन्दनाः । मैत्रेयः, मित्रयवः । खारपायणः, जपाः ! भाटिलायनः, भटिलाः। मण्डिलाः। भाडिताः । भण्डिताः ।। सदामत्तकम्बलहारकर्णाटपर्णाटपिण्डीजववकसक्थ- रक्षोमुखजङ्घारथोत्काशकहमन्थकविपपुटेभ्यः ॥ एभ्यो द्वादशभ्योऽत इयो लुक । मादामत्तिः, सदामत्ताः । कम्बलहाराः । कर्णाटाः । पोटाः । पिण्डाजमाः । बसक्याः । रक्षोमुखाः । जङ्घारथाः। उत्साशा कहाः। मन्थकाः। विषपुटाः ॥ वर्षुकोपरिमेखलकलमकृपपटाकपुष्करसतककुब्जि- विश्रयजबस्तिभ्यः॥ आदौ चतुर्योऽत इव । पुष्कर मद् बाहादिः। कब्जि)निश्रिर- जबस्तिश्च गृष्टयादयः । वार्षकि: वपुकाः। उपरिनेखलाः । कलमपाः। पटाकाः । पौष्कर सादिः, पुष्करमदः । काकुब्जेयः, ककुरब्ज)यः । विश्रयः। अजबस्तयः ।। कोष्टोः पादमानाभ्याम् ॥ आभ्यामित्रो लुक् । गौष्टुपादिः, क्रोष्णुपादाः । क्रोष्टुमानाः ।

·पक्रियासर्वस्वे शीर्षाच्च मायात् ॥ चात्कोप्टोच अनयोरप : . काष्टुमायिः कोष्टुमायाः । शीर्ष- मायाः॥ तिककितवावुब्जान बङ्खरभण्डीरथौ प्रहितन- रकावग्निवेशदाशेरको बकन परिणद्धौ लङ्कशान्तमुखावु- रसलङ्कटौ ॥ आधयोस्तिकादिफेिन् । कच्छिवाद्यण । अधिवेशाद् गर्गा- दिया । उरसात्तिकादिफित्र्योत इञ्। एभ्यो द्वन्द्वे लुक् । तैकायनः कैतवायनश्च तिकी ...: । औजयः काकुभाश्च उब्जक- कुभ: । वाङ्खरयो भाण्डीरथर भण्डीरथाः । प्राहितयो नारकयथ प्रहिननरकाः । आग्निवेश्य कय अमिवेशदाशेरकाः। बाक- न... गौदपरिणद्धयश्च में रखगुदपरिणद्धाः । लाङ्कयश्शान्त- मुखरच लशान्तमुखाः । अयनयो लाङ्कटयश्च उरसलङ्कटाः ।। उपकलमको भ्रष्टा...पिष्ठलौ कृष्णाजिनकृष्णसु- न्दगै पिङ्गलकृष्णपिङ्गलौ हल गीकण्ठदामकण्ठौ जटिलक- बधिरको जतुकगडकौ निघावदग्धावडारक(मण्ठा ? चडा)- • रकौ प्रतिलोमानुलोमौ प्र. नानुपदावनभिहितखरीजङ्घौ कशकृस्त्रसुधायुको कर्णकपर्णही कुशीतकलेखाभ्रुवौ शला- थलपिष्टौ सुपिष्टमयूरको कठेभिपतञ्जली इति ॥ एष्वाधौ न(हुहादि ? डादी।) लेखाभ्रुशलाथलयोश्शुभ्रादिढक् पिष्टसुपिष्टमयूरकणेभ्यः शिवाद्यग् । अन्त्ययोरोत्सर्गिकोऽण् । शिष्टे- भ्योऽत इन् । एभ्यस्सर्वेभ्यो इन्दै चाद्वन्दे च बहुत्वे लुगिति भाष्ये । आद्यानां त्रयाणां दुद्वे नित्यमिति । वृद्धिः, औप- कायनाः लाप्रकायनाच, उपकलमकाः, औपकायनलामकायनाः इति द्वन्द्वे । उपकाः औपकायना इलद्वन्द्वेऽपि । एवमन्येष्वप्यूह्यम् । भ्राष्टा- मयः कापिष्ठलयः कार्णाजिनयः कार्णसुन्दरयः पैङ्गलयः कार्णपि- ·तद्धितखण्डः। जलयः कालशीकण्ठयः दामकण्ठयः जाटिलकयः बाधिरकया जातु- कयः गाडुकयः नंदाघयः आपदग्ययः आडारकयः चाडारकयः प्रा- तिलोमयः आनुलोमयः प्राताना नानुपदयः मानभिहिलयः खारी। बक्यः काशकृस्नयः सौधायुकथा कार्णकयः पार्णकयः कौशीतकयः लैखा(भे? भ्रवे)याः शालाथलेगाः सौपिष्टाः मायूरकर्णाः काठे- रणाः पातञ्जलाः इति ।। कौडिलाडिव्याख्यानिमित्यापिशलिसौधातकि(धौत- कि?)भौरिकिभौलिकिशाल्मलिदा..स्थिलिकापिष्ठलिदैवदत्त्या- दीनाम् ॥ एषां स्त्रियां ध्यङ् स्यात् । ...54 लाड्या व्याड्या आविक्षि- स्या भापिशल्या सौधीतक्या नौनिक भौलिक्या शाल्मल्या शाला- स्थल्या कापिष्ठल्या दैवदत्या ।। चौपयतचैकयतचैटयतबैल्लयतसैकयतानाञ्च ॥ चौपयत्या चैकयत्या चटयला बल्वयत्या सैकयत्या इति ॥ ॥ अथ तद्धिते रक्तायाः॥ तेन रक्तं रागात् (४. २. १) रागो रञ्जनसाधनं, तद्वाचकाट तेन रक्तमित्यर्थेऽण् स्यात् । कुसुम्भन रक्तं कौसुम्भं वसनम् । पायम् ।। वर्णाभ्यां द्वाभ्यां रक्तमित्य द्विवर्ण, अण् - द्विगोलुंगनपत्ये (५. १.८८) संख्यापूर्वः समासो द्विगुः । द्विगुसम्बन्धिनः भग्दीव्यतीय- मस्ययस्यापत्यादन्यत्र लुक स्यात् । द्विवर्णः पटः . अपत्ये तु लक् । द्वयोः पुरुषयोरपत्यं द्वैपुरुपिः । whinde wim M -nommulamine 1. 'त्याद' ग. पाठ ·११ , प्रक्रियासर्वस्वे लाक्षागेचनाशकलकर्दमाक (१. २. २) ठस्येकः । किवाद् बृद्धिः । लाक्षया रक्तं लाक्षिकम् । रौच- निकम् । शाकलिकम् । कामिन् । अन्त्याभ्यामणपष्टिः । शाक- लम् । कादमम् । 'नील्या अन् वाच्यः' नील्या रक्तं नीलम् । शुक्लस्य वर्णान्नरकरणमेवात्र रञ्जनम् । नेन नील्यादेरपि स्यात् ॥ 'पीतान् कन्' पीतकम् । हरिद्रामहारजनाभ्यामञ् वाच्यः॥ हारिद्रम् । माहारजनम् ! महारजनं कुम्भम् ॥ नक्षत्रण युक्तः कालः (४. २. ३) नक्षत्रवाचिभ्यस्तन युक्तः शाल इत्यर्थेऽण् स्यात् । छत्तिकाभि- युक्तं कार्तिकम् अहः सूर्यतिप्यागस्त्यमत्त्यानां य उपधायाः (६. १. १४९) सूर्यादिशब्दसम्बन्धी भसंज्ञस्योपधास्थितः। यकारा लुप्यते तन तेषं निष्ययुतं दिनम् ॥ नक्षत्रगामिन्याणि निव्यययोच्छे बयां च लोपोऽयमगन्यसूर्ययोः । ज्याभेन सन्स्थरता नवदितीमा व्यनाशि सूत्रं प्रविगज्य वानिके। तिष्यपुध्ययोरिटरपा पोपं दिनमित्यपि ॥ लुबविशेषे (१. २. ४) कालस्य दिनादिवि मनु को नत्ययस्य खुप सात् ।। लुपि युतवद् व्यक्तिवारने (१. २. ५१) प्रत्ययस्य लपि सति प्रकृतिवलित्रचने स्तः। कृतिकाभियुक्तः कालः कृत्तिकाः : कृतिकानु कर्म कृतम् । विशेषाक्तौ तु न लए कार्तिकमहः॥ संज्ञायां श्रवणाश्वत्थाभ्याम् (२.२.५) माभ्यां युक्त इति जाताणः संज्ञायां लुप् स्यात् । श्रवणा पर्णिमासी । श्रावणीत्यपीटर | अश्विनीनक्षत्रमश्वन्थः । वद्युक्तो अश्वत्यो हतः ।। भ

·तद्वितख
द्वन्द्वाच्छः (४. २. ३)
नक्षत्रद्वन्द्वाद् युक्तेऽर्थे छः स्यात् । ज्येष्ठामूलीयमहः । ज्येष्ठा-
मूडीये कर्म कृतम् ॥
दृष्टं साम (४. २. ७)
तेन दृष्टं सामेत्यर्थेऽण् स्यात् । वसिष्ठेन दृष्टं साम वासिष्ठम् ।
कले?क् (४. २.८)
कलिना दृष्टं साम कालेयम् । 'दृष्टे सामन्यण् वा डिवाच्यः ।
दिवे टिलोपः । उशनसा दृष्टमौशनं साम । औशनसम् ।
गोत्रात् तस्येदमर्थे यो वुजादिः स इहेष्यते।
दृष्टमौपगवेनेति सामोपगवकं भवेत् ।।
वामदेवाड्ड्यड्ड्यौ (४. २. ९)
वामदेव्यमिदं साम व्यतस्तित्त्वात् स्वरे भिदा ।
यस्येति लोपतः सिद्धेर्डित्फलं चोभयोः स्वरे ॥
'तीयादीका स्वार्थे वा वाच्यः' (वा० ४. २. ८) द्वैतीयांक
द्वितीयं, ताकिं तृतीयम् । 'न विद्यायाः' (वा० ४.२.८) द्वितीया
विद्या॥
परिवृतो रथः (१.२.१०)
तेनाच्छादितो स्थ इत्यर्थेऽण् स्यात् । वस्त्रेणाच्छादितो
वास्त्रो स्थः । चामणमनः । शकटाद्यपि स्थत्वेन मन्यते ॥
पाण्डुकम्बलादिनिः (४. २. ११)
गजास्तरणार्थो वर्णकम्बलः पाण्डकम्बलः । तदानादिवो
स्वा पाण्डकम्बली।
पवैयाघादा ( ४. २. १२) )
दीपिचर्म द्वैपं, तदेव वैयाघ्रम् । आभ्यासकेऽथेऽन् । यो रथः ।
वैयामः ॥
कौमारापूर्ववचने (७. १. १३)

·प्रक्रियासर्वस्वे अपूर्वत्वे द्योत्येऽणन्तः कोनारान्दो निपात्यते । अनन्यपूर्वा कुमारीमूढवान् कौमारः पतिः । अनन्यपूर्वा पनि प्राप्ता सा कुमार्येव (च) कौमारीत्युभयत्रापि, स्त्रिया अपूर्वत्वमिष्टं वृत्त्यादौ। शृङ्गारे तकं 'कौमारी सा भवेद् भायो या कुमारः प्रपद्यते । प्रपद्यते कुमारी यं स कौमारो मतः पतिः।।' इति । भत्रानूढभार्यस्याद्या भार्या कौमारीति भेदः ॥ तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः (४. २. १४) भुक्तशिष्टमुद्धृतं, पात्रवाचिभ्योऽस्मिन्नर्थेऽण् । कंसे भुक्तशिष्ट- मनं कांसम् । स्थाली चेत् स्थालम् ।। स्थाण्डिलाच्छयितरि व्रते (४. २. १५) स्थण्डिलशब्दात् तत्र शयितर्यथै व्रते द्योत्येऽण् । व्रतेन स्थण्डि- के शयिता स्थाण्डिल: संस्कृतं भक्षाः (४. २. १६) सत्र संस्कृतमित्यर्थेऽण् भक्षाश्चत् संस्कृता इह । दन्तैर्भक्ष्यं भक्षमाहुः पैठरास्तिलतण्डुलाः ॥ शूलोखाद् यत् (१. २. १७) शूले संस्कृतं शूल्यं मांसम् । उखायां चेद् , उख्यम् ।। दनष्ठक् (२. २. १८) इक: । 'यस्येति च । दाधिकाः सक्तवः ।। उदश्चितोऽन्यतरस्याम् (४. २. १९) भस्माद् वा ठक।। इमुसुक्तान्तात् कः (७. ३. ६१) इस उस इत्यन्तादुगन्तात् तकारान्ताच परस्य उस्य का स्यात् । पविकः । तत्र संस्कृतमौदश्विकम् । अणि, औदश्चितम् ॥ 'क.न.पाठ ·तद्धितखण्डः। क्षीराड्डञ् (४. २. २०) क्षीरे संस्कृतः झरेयः पृथुकः । संस्कृतत्त्रमात्रमत्रेष्टं न भक्ष्य. त्वमिति रामः । तेन झरेयी श्राणेत्यवीटम् । क्षीरस्य श्राणातः पृथ- पत्वविवक्षया तत्र संस्कृतलं नेयम् । सास्मिन् पौर्णमासीति संज्ञायाम् (४. २.२१) पौर्णमासीवाचकेभ्यः मास्मिन्नस्नीत्यय नाम्न्यण् स्यात् ! पौषी पौर्णमास्यस्मिन्नस्तीति पौषो मासः। पूणों माश्चन्द्रः तत्सम्बन्धिनी पौर्णमासीति तत्सिद्धिः॥ आग्रहायण्यश्वत्थाक (५. २. २२ ) आग्रहायणी पौर्णमान्यस्मिनस्तीत्याग्रहायणिको मासः । भश्विनीयुक्ता पौर्णमास्यश्वत्थः । नद्वान्मासो आश्वस्थिकः । विभाषा फाल्गुनी वणाकार्तिकीचैत्रीभ्यः (४. २. २३) फाल्गुनी पौर्णमास्यस्मिन्नस्तीनि फाल्गुनिक: फाल्गुनो वा मासः । इत्यादि। सास्य देवता (४. २. २४) अस्मिन्नर्थेऽणादयः स्युः । इन्द्रा देवतास्येत्येन्द्रम् । अश्वपत्या- दित्वाद् गाणपनम् । पाशुपतम् । अदिनिदेवत्यम् आदित्यम् । आ- दित्यदेवत्यमपि तथा । बार्हस्पत्यम ! वाजिदेवत्यं वाजिनमित्यण । अत्र 'नस्तद्धिते' (६-४-१४४) इति टिलोपे प्राप्त इनण्यनपत्ये (६. ४. १६४) अनपत्येऽणि परे इन् प्रकृत्या स्यात् । अपत्ये तु मैघाव इति टिलोप एव । मघवा बहुलम् (६. ४. १२८) मघवनित्यङ्गस्य बहुलं तु इत्यन्तादेशः स्यात् । ऋकार उगि- चार्थः। माधवतं माधवनम् । अ. 'अन्' (६.४-१६७) इति प्रकृति- भावः ॥ इन्द्राविष्णू देवतास्सेत्या 1. 'पिवी' क. पाठः। । M ·१८ प्रक्रियासर्वस्वे देवताइन्वे च ( .. ३. २१) वृद्धिहेतुतद्धिते परे देवताद्वन्द्व उभयपदवृद्धिः स्यात् । ऐन्द्रा: वैष्णवम् । पत्युत्तरपदत्वापण्ये वृद्धिः । ऐन्द्राबाहस्पत्यम् ।। नेन्द्रस्य परस्य (७. ३. २२ ) परस्पेन्द्रस वृद्धिर्न । सौमेन्द्रम् ।। दीर्घाच्च वरुणस्य (७. ३. २३) दीर्घात परस्य वरुणस्य दिन । एन्द्रावरुणम् । दीर्घादित्यु- क्तेरामिवारुणम् इति ॥ कस्येत् (१. २. २५) कशब्दादुक्तार्थेऽण स्यात् । इच्चान्लादेशः। कि अ. हृद्धयाया- देशौ। को देवतास्येति कार्य हविः ।। शुक्राद घन् (४.२.२६) घस्य इय् शुक्रदेवत्यं शुक्रियम् ।। अपोनप्पान्नप्तृभ्यां घः (४.२. २ ७ अपोनत्रियम् । अपानप्वियं हविः । धनोः खरे भेदः ।। छ च (४.२. २८) ताभ्यां छ च स्यात् । अपोनवीयम् - अपानवीयम् । 'पैसाक्षिपुत्रादिभ्यश्च वाच्यम्' । पैङ्काक्षिपुत्रीयं तद्देवत्यम् । 'शत- रुद्राच्छश्च पश्च' (वा० ४-२-२८) शनरुद्रीयं, शतरुद्रियम् ॥ महेन्द्रात् घाणौ च (४. २. २०) छ च स्यात् । महेन्द्रियम् । माहेन्द्रम् । महेन्द्रीयम् ।। सोमायण (१. २. ३०) सौम्यं हविः । टिवान् कीए । हलस्तद्धितस्य (६. ४. १५०) '', 'वाह', पाठ २. 'आ' ग पाठ:. ३. 'क्षी' क.ख. पाठ, ·अनिता दलः परस्य द्भिनयकारस्य इनि परे लोपः म्यान । यस्येति भोपः । सोमी अक्॥ वावृतुपित्रुषसो यत् (४. २. ३१) और्गुणः । पान्ना थी--(६-१-७९)न्यवादशः । वायव्यम् । प्रतव्यम् । रीङ् ऋतः ( ७. ४. २७) कृत्सावधातुकाभ्याम् अन्याम्मन यादी प्रत्यये लाँच पा ऋद. न्तस्य रीह स्थान । विवादल्यम्य । पित्री य । 'यस्यति । पित्र्यम् । उपस्य। यावापृथिवीशुनातीर महत्वदग्नीषोमवान्तापतिगृह- मेधाच्छ च (४. २. ३२) एभ्यश् च यच्च स्यात् । द्यावापृथिवीयम् घावापृथिव्यम् । शुनासीरी वायुस्यों, तवत्यं गुनामीरीयं शुनासीर्यम् । मरुन्वतीयम् मरुन्वत्यमित्यादि। अग्नेढक ( ४. २. ३३) आग्नेयम् । अनायीदेवत्यमप्यानेयम् । भस्याट' (वा०६-३-३) इत्यनेन स्त्रीभ्यो दक्येव पुंवचनिषेधादिह पुंवत्वम् ।। कालभ्यो भववत् (४. २. ३४) भवार्थ 'कालाब (४-३-११) इत्याद्या वश्यन्ते । तेऽत्रापि स्युः । उनि मामदेवत्यं मासिकम् ।। प्रावृष एण्यः (४.३.१७) मावृषेण्यय ॥ महागजप्रोष्ठपदाट्ठञ् (४. २. ३५ ) महाराजः कुबेरः। तद्देवत्वं माहाराजिकम् । पौष्ठपदिकं तमशत्र- देवत्पम् । तदस्मिन् वर्तन इति नवयज्ञादिभ्यष्ठत्र वाच्या (वा०)। नवर ·- -- प्रक्रियासर्वस्वे . आअयणं, सदस्मिन् वर्तत इति नावयजिकः शरत्कालः । पाकय- शिकं गृहम् ॥ पितृन्यमातुलमातामहपितामहाः (४. २. ३६) पंत निपात्यन्ते । अन्त्ययोः पित्वं वाच्यम् । मातामही। पिता- मही । 'अवेर्दुग्धे सोढसमरीसच: । अवेः क्षीरमविसोढम् । अत्र प्रत्ययसस्य पत्वं नेष्टम् । एवम् , अविद्सम् । अविमरीसम् । 'तिला- निष्फलात् पिञ्जपेजौ' । फलशून्यो व्यर्थो वा तिलस्निलपिञ्जः । तिलपेजः।। तस्य समूहः (४. २. ३७) पथन्तात् समूहार्थेऽणादिः स्यात् । काकानां समूहः काकम् । बाकम् । भिक्षादिभ्योऽण (४. २. ३८) एम्यो वक्ष्यमाणवाधकोऽण् स्यात् । भिक्षाक्षेत्रकरीपगर्भिणी. दक्षिणाङ्गारसहस्राथर्वन्चर्मन्युवतिपदातिपद्धनिभ्यः । भिक्षासमूहो मैनम् । क्षेत्रम् । कारीषम् । 'भस्याढे तद्धिते' इनि पुंववाद् गर्भिण्या कोन्निवृतिः। गर्भिन् अ । 'इनणी नि (६-४-१६४) प्रकृतिभाषः । गार्मिणम् । दक्षिणासमूहो दाक्षिणम् । भाङ्गारम् । साहस्रम् । आथ- वणम् । चार्मणम् । युवतेरिह पुंचत्वं वेष्टम् । यावतं यौवनम् । पादात पादतम् । गोत्रोक्षोप्ट्रोरभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्समनुष्याजा- दव (४.१.३९) अपत्याधिकारादन्यत्र गोत्रशब्दोऽपन्यमात्रार्थः। औपगवानां समूह औपगवकम् । एवं, गार्य अक - आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति (६. ४. १५१ ) अनाकारादौ तद्धिते परे हलः परस्यापत्ययकारस्य लोपः स्यात् । गार्गकम् । आकारादौ तु गाायण इति यलोपो न । औक्ष-

·सद्धिताखण्डः।
कम् । औष्ट्रकम् । उरभ्रो मेषः। औरभ्रकम् । राजकम् । राजन्यकम् ।
राजपुत्रकम् । वात्सकम् । मानुष्यकम् । आजकम् । 'वृद्धाञ्चेति
वाच्यम्' । वाधकम् । राजन्यमनुष्ययोः 'आपत्यस्य' इति
यलोपे प्राप्ते । 'प्रकृत्याके राजन्यमनुष्ययुवानः' (वा०. ६.४.
१६३) इति प्रकृतिभावः। सामूहिके तदन्तविधिरिभ्यते । कौरु-
राजकम् । गौवत्सकम् ।
केदाराद् यश्च (४. २. ४०)
बुश्च स्यात् । केदायम् । केदारकम् ॥(वा०) गणिकायाश्च यन्
वाच्यः॥ गाणिक्यम् ॥
ठञ् कवचिनश्च (१. २. ११)
अस्मात् केदाराच्च समूहे ठञ् । 'नस्तद्विते' कावचिकम् ।
कैदारिकम् ॥
ब्राह्मणमाणवबाडवायत् (९. २. ४२)
बामणसमूहो बामण्यम् । माणव्यम् । बाडव्यम् । षाच्चेष्टम् ।
वृषसम्हो वृष्यम् । 'अहः खः ऋतौ (410) अहन ईन्
अष्टखोरेव (६. ४. १४५)
अस्य टखयोः परयोरेव टिलोप: स्यात् । अड्डां समूहरूपः
कतुः, अहीनः । 'पृष्ठात् यः' पृष्ठाख्यानां सान्नां समूहरूपः
ऋतुः पृष्ठयः। पृष्ठास्थ्नां समूहः, पृष्ठथमित्यन्ये (वा०) 'पोर्णस्
'वाच्यः ।।
सिति च (१. ४. १९)
सिति प्रत्यये परे पूर्व पदाव्यम्, इति पदत्वेन मस्वाभावादो
पुणो न । पार्थास्थीनि पर्शवः । तत्सम्हः, पार्थम् ।।
ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तल् (8. १.०६)

·प्रक्रियासर्वस्वे नलन्तं वियामेव । नामममूहो. ग्रामतेत्यादि । 'गजाञ्चनि मान्यम् (वा०) गजता ।। भनुदात्तादग्ञ् (४. २. ४४) अनुदानादिन्यं स्वरशास्त्रगम्यम् । कालोनम् । मारम् । तनि- रम् ॥ खण्डिकादिभ्यक्ष (४. २. ३५) अत्र म्यान डकाहन ययाविमाशुका- कसभ्यः ।। बण्डिका दात्र, नत्ममूहः मारकम् । 'प्रष्टखाग्य' (६. ४. १४५ति नियमादिह टिलोपाभावः । अल्लापानः (६. १. १३४). अनन्तम्य मम्याल्लोपः स्थान अह्नां समूह आह्वम् । हाल. बन्धम। युगवस्त्रकि न्यस्नं समस्तं च । योगम् । वारत्रम् । योग- वग्त्रम् । अनन्या 'अनि (६. ४. १३०,नि प्रकृतिभावा न । द्वादिस्वार्दन । शौरम् । 'नगमानवान् सनायाम' 'ग.) शुद्रका मालवाश्च क्षत्रियाः ! तपां समूहरूमा मना औद्र कमालयी। चरणेभ्यो धर्मवत (४. २. १६) 'नम् यद। ४. ३. १२)मित्यारभ्य तस्य धम इत्यथ चरणभ्यो वृक्ष न्दोगादयः इत्यादि बने । भन्समूहेऽपि तथैव स्यात् । गाग्वाभदकृताः कठादिमजावरणामाः । युधि कटानां समूह : काठ- कम् । छन्दागानां छान्दोग्यमित्यादि । अचित्तहस्तिधेनोवा (८. २, ४३) अचेतनेभ्यः, आपूपिकम् । पार्वतिकम् । नदिन' हास्तिकम् । उगन्ताहस्य क । धनुकम् । सामूहिके तदन्नविध्युक्तं वानहस्तिकम् । सुधेनूनां समूह इत्यत्र wenter kammu-memen १. 'शादि ब. पाठ:1 २. 'डा. कठा', 'क. पाठः, ·तद्धितखण्डः। जङ्गलधेनुवलजान्तस्य विभाषितमुत्तरम् (७.३.२५) एतन्त्रयान्तस्याङ्गस्य वृद्धिनिमित्ततद्धिते परे पूर्वपदस्य वृद्धिः स्याद् उत्तरपदस्य तु वा स्यात् । सौधनुकम् मौधेनुकम् । 'धेनोरनत्र इति वाच्यम्' (वा०) इति ठगभावेऽणि प्राग्वद् घृद्धिः । अधनवम् भाधेनवम् ।। केशाश्वाभ्या यछावन्यतरस्याम् (४. २. ४८) आभ्यां क्रमाद् यञ्छौ वा स्तः । केश्यम् । अचिचवाट्टाक के शिकम् । आश्वीयम् । आश्चम् ॥ पाशादिम्यो यः (१.२, ४९) पाशणधूमाङ्गारशलवातपिटकपिटापटाकशकटहलनहवन- भ्यश्च समूहे यः । 'इनिकट्यत्रा' इति लिशास्त्रात् स्त्रीत्वम् । पाशाना समूहः, पाश्या । तृण्या। धूम्या । अङ्गार्या । शलं शल्वरोम. शन्या । पटाकः पताका, पटाक्या । टीकासर्वस्वे तु गलसमूहो गल्या । पोटगली नलतृणं, तत्समूहः पोटगत बोक्तम् ।। खलगोरथात् (४. २. ५०) एभ्योऽपि यः स्यात् । खलंगणः, खल्या गव्या रथ्या। इनित्रकठ्यचश्च (४. २. ५१) खलादः क्रमादने च स्युः । प्राग्वन खीत्वम् । खलिनी। गोत्रा। रथकव्या ! 'इनिस्त्वन्येभ्योऽपि' । उलकिनी। रथिनी । 'उकोन्दुमा समूहार्थों' । समूहस्यानकविवक्षायान — अकिनी । उन्दु. मनी॥ विषयो देशे (४. २. ५२) .. कस्यचिनियताऽथा विषयः । षष्ठयन्तात् तस्य नियतो देश इवर्षेऽण् स्यात् । शिवीना देशा, शेवः ॥ १. यो वा' क.स.पाठः. २. 'यौं । तत्सम्' क. पाठ:.

·५५ प्रक्रियावसे राजन्यादिभ्या ३३ (६. २. ५३) राजन्यानां तु नियनी देगी या स्मृतः । एवं मालवकसंगतका शैलूपकम्गाथा ।। शालकायनको बाभ्रव्यको बैंगटकादयः । भौरिक्यायैपुकार्यादिभ्यो विचल्ली (४.२, ५४) क्रमात् स्तः। भौरिकीणा दगी भाकाप । भोलिकि- विषः । ऐपुकारिभक्तः । सौवीरभक्त इत्यादि । सोऽस्यादिरितिच्छन्दसः प्रगाथेषु (प्र. २. ५५) छन्दोवाचिभ्यः मोऽस्यादिगियर्थ गांव वाच्य : स्यात् । अनुष्टुन भादिर्यस्य प्रगाथस्य स ानुग्नु । बाहनः । ऋक्सङ्घातः प्रगाथाख्यः। (वा०) छन्दमः स्वार्थ क्लीयऽण् नान्यः अनुष्टुबेवानु- टुमर गायत्रम् ।। संग्रामे प्रयोजनयोद्भृका (४. १. ५६) सोऽस्य प्रयोजन मोऽस्य योनि चाय नाम वाल्ये अणा- दि: स्यात् । सुभदा प्रयोजनमान, मौनी रणः । भरना याद्धारोऽस्य, पारतं युद्धम् । एवं स्वीप्रयोजनः स्त्रणी रणः ॥ तदस्यां प्रहरणमिति कीडायां णः (२.२.५७) तदस्यां प्रहरसाधनमित्यर्थ, कोडाचा बोच्यायां णः स्यात् । अणि जीभयाण्ण उक्तः । दण्डः प्रहरणमाया कोडायामिति दाण्डा । मौष्टा॥ धाःसास्या क्रियेति ः (१. २. १८) पक्षन्तात् मा क्रियास्यामस्तीत्यर्थे अः स्यान् । अस्यामि- खुल्या स्त्रीलिङ्गमेव विशेष्यम् । ध्वजपा कास्वामस्तीति, ध्वाज- पाता विधिः । मौसलपाता भूमिः । सावनय पान Devastha Daula ·नद्वितखण्डः। ५५ श्येनतिलस्य पाने जे (६. ३. ७१) बान्ते पातशब्दे परेऽनयो, म्यान् । श्येनपानोऽस्यामस्तीति श्यनम्पाता मृगया। तेलम्पाना पिक्रिया । तदधीते तहेद (४. २. ५९) अनयोस्र्थयोरण रान् । प्रायण ग्रन्थपरेम्य एवेष्टम् । व्याक- रणमधीते वैयाकरणः । 'न मायाम----(७. ३. ३) इत्यच् । निमि- तं वेद नमित्तः । तैनिन्यादिभिः कृताम्नतिलिजाजलिलाइलिनो नाम ग्रन्थाः। तानधीन मल्लरानी - --'(६.४.१६४) ति प्रकृति- मावे प्राप्ते, 'सब्रह्मचारिपीटपिकलापिकाथुमितैतिलिजाजलिलागलि- शिलालिशिखण्डिनूकर मामु पनगां टिलापी वान्यः ॥ (वा० ६.४. १४४) तैतिलः । जाजलः । लागलः । दो वेदावधीन द्विवेदः । 'द्विगोलगनपत्य (४. १. ८८) इन्यणो लुक ।। ऋतूक्थादिसूत्रान्ताहक्. (४. २.६०) क्रतुनाम्न उक्थादेः सूत्रान्ताचार्थद्वये ठक म्यात्। अमिष्टोम- मधीते वेदं वन्वामिष्टोमिकः । वाजपयिकः । ऋतुभिस्तद्विधिभागो लक्ष्यते । उक्थारूपं सामलक्षणमधीन वेद वा औक्थिकः। मूत्रान्तात्- साङ्ग्रहमूत्रिकः । 'कल्पमूत्रान् त्वणिष्ट.'। काल्पसूत्रः । उक्थादि(भ्य)स्तु 'उक्थलोकायतन्यायन्यागपुनरुक्त यज्ञचर्चाक्रमेतरश्लक्ष्णसंहितासकोट- पदक्रमेभ्यः' । विथकः। लोकायतिकः। ऐस, नैयायिकः।नैयासिकः। पुनरुक्तस्य लक्षणमधीयानः पौनरुक्निकः । याज्ञिकः। चर्चा विचार- ग्रन्थः । चार्चिकः। क्रमादन्यत् सर्वमपीयन् कामेनरिकः। श्लाष्णिकः। साहितिकः । सांघाटिकः । तुल्यो । पादक्रमिकः । 'वृत्तिसहायुर्वेद- गुणगणानुपदद्विपदज्योनिपगणितानुसूर्लक्ष्यलक्षणेभ्यः' । वार्षिक । साहिकः । आयुर्वेदिकः । गुणबिगुणीतिहरः। गौणिकः । गण- १. 'त्तिकःख. पाठ.. का पाठ ·प्रक्रियासर्वस्वे पाठो गणः। गाणिकः ।आनुपदिकः । मन्दिग्धे द्विपदं जानन् द्वैपदिका। ज्योतिषिकः । गाणितिकः । अनुमूर्नाम ग्रन्थः । उगन्ताहस्य कः ॥ केऽणः (७.१. १३) कप्रत्यये परेऽणो हस्वः स्यात् । आनुसुकः । लाक्षिकः लाक्ष. णिकः । मौहर्तिकश्चोक्थादिरिनि स्वामी । 'आख्यानाख्यायिका. भ्याम् ।' एते कथाभेदौ । यवक्रीतेत्याख्यानम् । वासवदत्तेत्याख्या. यिका । यावक्रीतिकः । वासवदत्तिकः । 'इतिहासपुराणाभ्याम्' ऐतिहासिकः । पौराणिकः । 'लक्षणकल्पान्तात्' । आश्वलक्षणिकः । मान्त्रकल्पिकः । 'विद्यान्तादनक्षत्रधर्मत्रिपूर्वाद' शाब्दविद्या विदन् शान्दविधिकः । 'अङ्गादिपूर्वात् त्वणेव' । आङ्गविद्यः । वात्रविद्यः । पार्मविद्यः । त्रिभागा विद्या त्रिविद्या वेदत्रयं, तद्वित् विद्यः । द्विगुत्वे तु 'द्विगोलगि' त्यणो बुकि त्रिविध इत्येव । 'पदोत्तरपदा- दिकन्' । प्रगृह्मपदिकः। शतषष्टयादेः 'पथा षिकन्' । शतपथ ब्राह्मण- भेदः । शतपथिकः । षष्टिपथिकः । षिवाच्छतपथिकी । शातपथ इत्यणपीति दण्डनाथः । 'सर्वसादलुक ।' सर्ववेदानधीयन् मर्ववेदः । सशब्दादेस्तु, सवार्तिकमधीयन सवार्तिकः ।। क्रमादिभ्यो वुन् (४. २. १) क्रमपदशीक्षामीमांसासामन्यः । क्रममधीते वेद वा, क्रमकः । पदकः । शीक्षकः । मीमांसकः । सामकः ॥ अनुब्राह्मणादिनिः (४. २. १२) प्रामाणसानं अन्धमधीते अनुब्रायणी।। वसम्तादिभ्यष्टक (१. २. ६३) बसन्तवर्षाशरद्धेमन्चशिशिरमथमचरमानुशुषकल्पार्वभ्यः । बसन्तेऽध्येयस्तवर्णनरूपो वा अन्यों वसन्तः। तमधीते वासन्तिकः । सार्षिक प्रथम भागं विदन्- प्राथामिकः । चारमिका। जानुगुणिकः । कालिका माणिक अस्य दाण्डिनायुक्त्या टिलोपाभावः ॥

·तादतखण्यः । प्रोक्ताल्लुक् (४. २. ६४) 'तेन प्रोक्तमित्यर्थे प्रत्यया वय-२ दिनदिध्यनवेदित्रार्जातस्य प्रत्ययस्य लुक् स्यात् । पाणिनिना मोक्त पाणिनीयं, नदीते वेद वा पाणिनीयः। स्त्रियां पाणिनीया । प्रण्यलो की स्यादिनि भेदः ।। सूत्राञ्च कोपधात् (४, २, ६५) कोपधात् मृत्रवाचकादथद्वय प्रत्ययग लुक स्यात् । संख्या- कनन्तादेवेष्टम् । अष्टकपिति पागि य. नदधीते इन्यष्टकः ।। छन्दोब्राह्मणानि गियाणि (२. २. ६६) प्रोक्तप्रत्ययान्तानि यान वाम गानि नान्यध्येवेदिवर्थयु- कान्येव प्रयुज्यन्ते न स्वगम् । 'नेन पोक्ताम(४-३-१०१)त्यव तित्तिर्या- देश्छण वक्ष्यने । तित्तिगिीः नोक मधीपने नत्तिरीया इत्येव प्रयो- न्यम् । तिचिरिभिः प्रोक्तं नतिरीमियर । प्रयोज्यमित्यर्थः । प्रोक्ता- धिकारे चेदं विस्तरिष्यने । छन्दोवामाभ्याज्यत्र तु पाणिनिना मोक्तं पाणिनीयं सूत्रम् । शौनीया श्रीक्षेत्येतावत्प्रयोगोऽप्यस्ति । यषि चिरीयाणीति मुरायुक्तिस्तु निरीणां समूहस्तैत्तिरं, तत्सम्ब- न्धि तैत्तिरीयमिति वृहाच्छेन माध्यति ।। तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नानि (४. २. ७४) तदस्मिन्मस्तीत्यर्थे देशे वाच्य नान्यण् स्यात् । उदुम्बरवावा- दौडम्बरो नाम देशः॥ तेन निवृत्तम् (४. २. ६८) अनार्य देशनाम्न्यण । तेननि हतो कर्तरि वा तृतीया । सह- मेण निता, साहस्री परिखा । कुशाम्बेन कृता, कौशाम्बी नगरी ॥ तस्य निवासः (४. २. ६१)... अत्रार्थेऽपि देशे नाम्गण । जुनावां निवास: आर्जुनावः ।। भदूरभवश्व (४. २. ७०) - I ·पक्रियामम् तस्य अदूरभाव इत्यर्थेऽपि देशनाम्गण । विदिशाया अदूरं नगरं, वैदिशम् । शेषात् प्रागेषु चतुर्वर्थेषु तुल्यं प्रत्ययाः ॥ ओरञ् (४. २, ७१) उवर्णान्नाचातुरथिकोऽय स्वात् । अणवोः स्वरे भेदः । के- कटेलुशन्दात् काटे लवम् । मतोश्च बबजङ्गात् (४. २. ७२) बहप्रकृतिको यो मतप तदन्तादुक्कार्थेष्वञ् स्यात् । शार्य- गावतम् । शर्यणावन्नाम भरः ॥ वहचः कुपेषु १. २. ७३) बहवः शब्दान पनाम्मा दीर्घवग्त्रेण निवृत्तो दैर्धवरवः कूपः। उदक च विपाशः (४. २. ७४) विपाश उदाजेषु कृपेषु वाच्येवबहुचोऽप्यम् । दपेन निचो, दातः कूपः ॥ सङ्कलादिभ्यश्च (४. २. ७५ एभ्यश्चातुरर्थिकोऽन । सङ्कलेन निर्वृत्तः, साइल इत्यादि । स्त्रीषु सौवीरसाल्वप्राशु (४. २. ७५) सौवीरगेषु मात्वगेषु पान्देशगेषु च स्त्रीलिोपदेशेषु वाच्येष्वन् । सौवीरे- दत्तमित्रकुना, दात्तमित्री नगरी । साल्वे- वैधूमापी तत्कृता । प्रार- ककन्दना, काकन्दी पू ।। सुवास्त्वादिभ्योऽण् (४. २.७७) ओरनाथपवादः सुवास्तोर्नया अदरं, सीवास्तवं नगरमित्यादि। रोणी (४. २. ७४ रोणीशदाद कृपावापकोऽण् । रौषः कूपः । तदन्तादपि । बोरोण कीरि वि. १. 'आजकरोण' रति - ·५९ सद्वितखण्डः । कोपधाव (४. २. ७९), अण् स्यात् । ककवातं, कार्कवाकवम् । कार्णछिद्रकः कूपः । ओरमि पानि च प्राण ॥ चुभवणकठजिलसेनिरढण्ययफफिप्रियकक्ठ- कोऽरीहणकृशाश्वीकुमुदकाशतृणप्रेक्षाश्मसखिसंकाशवल- पक्षकर्णसुतङ्गमप्रगदिन्वराहकुमुदादिभ्यः (२. २. ८०) मराहणादिभ्यः समदशम्यो गणेभ्यः क्रमाद् जादयः सप्त दश स्युः । भरीहणादेव-आरोहणकम् । दौयणकम् । कृशाश्चा. देवयण -- काश्विीयम् । श्याद का ऋश्यकम् । अश्मकम् । सदादेष्ठच् - कुमुदिकम् । कागादेरिन्छः काशिणे वनिला करिलः कर्दमिलस्तथा । पलापिला कण्टकिलस्वृणिलो देशवाचकाः ॥ तुणादेः सः तृणसः । प्रेक्षादेरिनिः प्रेक्षी। अमादेस अश्मरः । सख्यादेर्ड - -- साखेयम् । सहानदेयेः साश्या । काम्बिल्यः । बलादेयः-बल्यम् । पक्षादेः फक् पावायणः । ये फिन्- बायनिः । सुतङ्गमादेरिन् -~-सौतामिः । 'इमा सियां मे पाया । सौतामीति नगर्यादौ । प्रमदिनादेमः । 'नस्वसि(६-१-१४४) । प्रागधम् । वराहादेः बदबाकर अमदादेठक्-कौमुदिकम् । देशनामलादप्रसिद्धेर्गणानुक्तिः ।। जनपदे लुप (१. २. ८१) जनपदे वा चातुरपिकस्य लुप् स्यात् । 'लुपि युक्तरादिति. (१-२५१) प्रकृतिवलिङ्गवचने । इरूणां निवासो जनपदः, सर्व प्रहतेवंडुत्वाद् बहुवचनम् ॥ विशेषणानां चाजातेः (१. २. ५२) विशेषणानां - प्रविवालिप्रवचने स्वः । म्याः कुरवः ।" या । गाविवापिनां तु अनपदनीववादीनां स्वलिङ्गवचने एव । करको माइन् । amave

·-
प्रक्रियासर्वम्बे
एवं प्राक्तन मनोकमेव निचले पाणिनिः--
तदशियं संज्ञानात (१. २. ५३)
लुपि प्रकृति लिन ने किया ' दाग इत्यादिवत्
कुरव इत्यादीनामपि मंत्रामामाया मिले।
लूवयोगाप्रख्यानान (१. २. ५४)
'जनपदे विनि :-२-४१ शयः । कुरूणां निवास
इत्यादियोगार्थम्यापक मा. तीनः इति ।।
योगप्रमाणे नमानीयान (१. २. ५५)
शमे र कुधादियोता याच पनि नत्कुलोच्छेदे संज्ञाया
मभावः स्यात् । १
नन्द साह नेत्र प जनपदस्य नत्संज्ञा
इति । वैदिशो जनपदः औदुम्ब' इसाद लुव नेष्टः .
वरणादिभ्याय (४. २.८२)
एभ्यमातुरर्थिकस्य छप स्मात् णानामरं नगरं वरणाः ।
शिरीषाः ग्रामः । अम्य शैरीपकः शिगेषक इनि चेष्टम् । गोदो नाम
हदौ । तयोरदमवी गोदी ग्रामः । प्रकृतद्धित्वाल्लुपि द्वित्वम् ।।
एवं नक्षशिलोपान्तममिस्तक्षशिला किल ।
मधुरोज्जयिनी काञ्चीन्यायाकृतिगणस्त्वयम् ।।
खलतिको विन्भ्यः, तस्याद्रसपानि खलनिकं वनानि । खाति-
बादेलपि वचनमेव प्रकृतिवदित्येकवचनं. विजंतु वनस्यैव ।।
शर्कराया वा (४. २. ८३)
अणो वा छुप । शबरात्रीस्तीति शर्करा । अब देशःशार्करः ।।
ठक्छौ च (४. २.. ८४)
.
--

·। तद्वितखण्डः। शारिका शर्करीयः। कुमुदादित्वात् ठन्, वराहादित्वात् कक् पास्ति । ठचि शर्करिकः । ककि 'केऽणः' (७-४-१३) इति इस्वः। शार्करकः॥ नद्या मतुप् (२. २. ८५) नयाँ वाच्यायाम् उक्तार्थेष्वण्वाधको मनृप् स्यात् ।। मतौ वहचोऽनजिरादीनाम् (१.३.११७) अजिरादिवर्जितम्य बह्वचः शुदस्य मनी परे नाम्नि दीर्घः स्यात् ।। । मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयत्रादिभ्यः (८.२. ७) मान्तान्मोपधादवर्णान्तादवपिधाच यवादिवर्जिताच्छदाद परस्य मतोरादेवः स्यात् । उदुम्बरावती नाम नदी । वीरणावती । पजिरादेस्तु न दीर्घः । अजिरवनी । पुलिनवती ॥ शरादीनां च (६. ३. १२०) एषा मतौ नाम्नि दीर्घः स्यात् । शरावती नदी । एवं मुनीवती सिन्धुः कपीवत्यप्यहीवती । संज्ञायामिति सूत्रेण नाम्नि वत्वमिदं मतोः । भागीरथी भैमरथी तमिर्वृत्तं नदीद्वयम् । । तत्र नयां मतुन् नेष्टो निवृत्तेऽणेव चेप्यते । मध्वादिभ्यश्च (४. २. ८) एम्यधातुरथिको मतुः । मधुमान् देशः । विसवान् ॥ कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप (४. २.८७) डिवाहिलोपः । मुमत् ॥ झयः (८. २. १०) परस्य मतो का स्थान ! कुशद्वान देशानदान् । वेव-

·प्रक्रियासर्वस्वे
स्वान् । अत्रादुपधत्वात् वः । 'महिपाञ्चेति वाच्यम्' (वा०४२-८-७)
महिष्मान् नाम देशः॥
नडशादावलच (४. २. ८८)
टिलोपः । नवलः । शादः शष्पः । तदान शादलः । शादला
ति नीलत्वोपचारात् ॥
शिखाया वलन् (४. २. ८९)
शिखावलं नाम नगरम् ॥
उत्करादिभ्यश्छः (२.२.१०)
उत्करीया देशः । पिप्पलीयः ।।
नडादीनां कुक् च (४. २, ९१)
एपां छः कुक् च । नडप्लक्षविल्ववेणुवेत्रवेतसतणकाष्ठेक्षुकपो.
तानाम् । नडकीयम् । प्लक्षकीयम् । बिल्लकीयम् । वेणुकीयमित्यादि ।
'कुश्शाया हूस्वश्च' (ग. सू०) क्रुश्चकीयम् । 'तक्ष्णो नलोपश्च' (ग.सू०)
तक्षकीयम् । एषु बिल्वकीयादीनां भवाद्यर्थे जणि कने
बिल्वकादिभ्यश्छस्य लुक् (६. १. ११३)
एभ्यः परस्य छस्य भसंज्ञानिमिते तद्धिते परे लक् स्यात्
बिल्वकीये भवो बैल्वकः । वैणुक इति ॥
शेषे (४. २. ९२)
इतः परं शिष्टेषु तत्रजातादितस्येदमन्तेष्वर्थेषु तुल्यं प्रत्यया
सध्यन्ते । अस्पान्योऽप्यर्थः । उक्तादन्यत्रार्थेऽप्यण् स्यात् । चक्षुषा
गुसते इति चाक्षुषं रूपम् । श्रावणः शब्दः । दृषदि पिष्टा, दार्षदार
सक्तकः । उटूखले क्षुण्या, औलखलाः । अश्रूयते, आश्वो रथः
चतुर्मियते, चातुरः शकटः । चतुर्दश्यां दृश्यते, चातुर्दशं रक्षा
कृणपत्ति, कोणमा । भृङ्गारे त्वणोऽन्येऽपि प्रत्यया उक्तादन्यत्राचे
दर्शिताः । कति कुर्वन्त्यस्मा इति कालेयं गन्धद्रव्यम् । अमि पर
"शुखाच... पाउ: