·प्रकाशकीय-निवेदन। प. पूज्य गच्छाधिपति आचार्य श्री माणिक्यसागरसूरीश्वरजी महाराज आदिठाणा वि. सं. २०१० ना वर्षे कपडवंज शहरमां मीठाभाई गुलालचदना उपाश्रये चर्तुमास बीराज्या हता। आ अवसरे विद्वान् बालदीक्षित मुनिराज श्री सूर्योदयसागरजी महाराजनी प्रेरणाथी आगमोद्धारक ग्रन्थमालानी स्थापना थएली हती, श्रा ग्रन्थमालाए त्यार बाद प्रकाशनोनी ठीक ठीक प्रगति करी छ। सूरीश्वरजीनी पुण्यकृपाए आ 'न्यायावतार' नामनु पुस्तक भागमोद्धारक ग्रन्थमाला ना २७ मा रत्न तरीके प्रगट करतां अमोने बहु हर्ष थाय छ। - आनुसंशोधन प. पू. गच्छाधिपति आ. श्री माणिक्यसागर- सूरिजीनी पवित्र दृष्टि नीचे शतावधानी मुनिराज श्री लाभसागरजीए करेल छे ते बदल तेओश्रीनी तेमज जेओए आना प्रकाशनमां द्रव्य तथा प्रति आपवानी सहाय करी छे, ते बधा महानुभावोनो आभार मानीए छीए। प्रकाशक 卐 ·न्यायाप्रतारः ८३ Bo០០រពិឯងងងង៦០០០១០០០០០១០០០០២ ១០០០០ង ៦០០០០០០០០០២០៦០៦០១០១ H -- 1 ५ १ न तावत् प्रकृतिरन्यत्र गच्छेत् । श्रात्मापि च नैव । सम्बन्धो व्य- पैति चेद्, हंत ! हताऽसङ्गतोक्तिः । ससड गे च तस्मिन् का व्याहति- स्तस्य कर्त्त तायाम् । अदृष्टनिमित्तं प्रकृतेः स्वत्वमप्यात्मनो युक्तियुक्त भवति सम्बन्धे एव बीजाकुरन्यायेन भवदुदितेन । सड्गे च प्रकृत्यात्मनो न कथञ्चिद्धेदेऽभेदे चाघटमानता । कथ च प्रकृतिर्जडा जनयेद् वि ? यदि जनयेत् कारणं स्वानुरूपं कार्यमुत्पादयेदात्मानमाप। कनार्थः पञ्चविंशतितमेन पुरुषेण । कथं चैतन्यानुपपत्त्यत्माऽनुमापि। स्पष्टव प्रच्छन्ना नास्तिकता । कथं च निवर्तते जहा प्रकृतिः । स्वयं निवर्त्तने च स्पष्टमेव यमनियमादेवैयर्थ्य, सर्वेषां मुक्तिभावश्चा- कारणम । प्रकृतिनिवृत्तेः सहेतुकत्वे च स किं पुरुषकृतः प्रकृतिकृतो वा?। आये, यथा प्रकृतिनिवृत्तिकारणस्य विवेकादे कर्तृत्वं तथैवा- दृष्टानामभ्युपगन्तव्यम् । अन्त्ये, प्रकृतेः स्ववधाय कि स्यात करणीयं विवेकादि, करणे वा न तत्संयोगोऽपि तदैव, वियोगकर्तवस्वभाव- स्याव्याइतत्वात् । नवीनोद्भवे तु तत्स्वभावस्यावश्यमन्वेषणीयं कारण- । 'मन्यत्, तच्चात्मैवेत्यायात कर्तृत्ववादः पुनः । अन्यच्च-यथा प्रति- विम्वेनैव भोक्तताऽभ्युपगम्यते तथापि किमिति नाङ्गीक्रियते कत्तृता । न चास्त्यन्तरेण भोग सम्बन्धो नूतनादृष्टेन । भोक्ता चासावात्मा चेत्. तथा कर्त्ताप्यगीकरणीय. समानयोगक्षेमत्वात् । तथा च किमुच्यते-'प्रकृतिः करोति पुरुष. उपमुक्त' इति । अन्यच्च- किमपराद्धमात्मनो, यत्प्रकृतिकृतमशुभादिक भुनक्त्यसौ । ससर्गमानं तु भवन्मतेन मुक्तात्मभिरपि सर्वव्यापित्वादात्मनामस्त्येव । पुण्य- पापनियमोऽपि प्रत्यात्म न स्यादेव चैवं, यथावत् सम्बन्धे च किमिति रास्ट्यतेऽसङ्ग एवायं पुरुष इति । चिन्तनीयं चावश्यमिदं यंदुत-भवान्तरे गति रकादिका कस्य ? को वागच्छति? प्रकृतेर्जड- वात्तस्या अभोक्तत्वाचात्मनश्च सर्वव्यापित्वाभ्युपगमाद् गमनाभावात् । निमील्याक्षिणी विचारयिष्यति भवानवश्यं हास्यत्येवालीकोऽहङ्कारः स्वस्य कर्तृतां विभुतां चात्मेति । असङ्गाधर्मत्वादिकं च श्रुत्युदितं - , ·पूज्य-आगमोद्धारकाचार्यविहितवृत्तिसनाथस्य श्रुतधराऽऽप्तस्थविर-श्रीसिद्धसेनदिवाकरविरचित- श्रीन्यायावतारग्रन्थस्य अवतरसिका N परमाप्तत्वाभिसन्धिजविशिष्टबुद्धिसदानुगुण्यविभ्राजि - शेमुपीधनानां सद्गुरुचरणसमुपास्तिपूतकुशेशयानुसारिसुगुणकर- कमलेषूपदीक्रियमाण सत्तर्ककर्कशधियामपि स्याद्वादनिकषोपल-- मन्तरा मतिवैभवस्य सकलशास्त्रपारीणत्वसम्पत्तरकृतार्थत्वसंसूच- नाय वचोविधिविरचने छल-जाति-वितण्डा-हेत्वाभास-परस्परविरोधा- घ्रातत्वादिदोपराहित्यसम्पत्तये च न्यायशास्त्राभिधया प्रामाण्यविनि- श्वायकशास्त्राणां छन्दोवृत्तिनिग्रहार्थमनन्यथासिद्धमहत्त्व ख्यापयदिदं यथार्थाभिधानं श्रीन्यायावतारसूत्रं महामतिप्रखरतार्किकशिरोमणि- सुरम्यविविधभावभाजीगर्भकवनकलानिपुणैः श्रीसिद्धसेनदिवाकर- पादः प्रथितं कुशाग्रातिनिशितधीमतामपि बहुव्यामोहकमासीत् तदर्थ- विवेचकवृत्ते दुरूहार्यकाठिन्यप्रस्तुतसन्दर्भसङ्गतिमूलकानेकपदार्था- नामनवगमकत्वादिहेतुना। ततश्वोपयोगिनोऽप्यस्य पठनादिक दुरूह समीक्ष्यागमपारदृश्वभिः तात्त्विकविचारधौरेयै सच्छ तज्ञानाव्यवच्छित्तिगुणगरिमोद्भासकै- राचार्यवथें बहुश्रुतसत्तमैः श्रीआनन्दसागरसूरीशपादःशासनानु- गुणानेकभव्यजनहितकारिप्रवृत्तिशालित्वेऽपि भव्यजनानुजिघृक्षया सुन्दरसुविशदनैकदार्शनिकपदार्थानामस्वारस्योद्भावन-प्रामाण्यव्य ..

·न्यायावतारः www.monom.000000000000000000000000000 1 -2 - -- - . कत त्वं तदेव भोक्तृत्व; 'तयोमिनावस्थाभावात् । एकान्ते हि न परस्परविरोधिक्रियायुग्म युज्यते कथञ्चनापितिदुक्तम्- क्रमाक्रमाभ्यां नित्यानां, युज्यतेऽर्थक्रिया नहि । एकान्तक्षणिकवेऽपि, युज्यतेऽर्थक्रिया नहीं' ॥१॥ [वीत०] ति तद्युक्तमुक्त कर्ता यथा तथैव भोक्तति । यद्वा-नाभोक्तृणां कता, सिद्धष्वपि तपाप्रसङ्गात् कर्तृत्वस्याहेतुकत्तापाताच्च । न च पांच्यमेव,सतीतरेतराश्रयत्वं स्पष्टं स्यात्, कर्तत्वस्य भोक्तृत्वाश्रयाद् भोक्तृत्वस्य कर्त्तत्वाश्रयाच्चेति । बीजाकुरवदितरेतराश्रयाभावात् । 'यतोऽन्यदेव भुज्यते कर्म, क्रियतेऽपि चान्यदेव । न च भवति कर्म- परिपाकाभावे आत्मनस्तथाविघोऽध्यवसायः । न च तदभावेऽभिनव- कर्मकरणमिति योग्यैव कत्तु गापेक्षेति । एवं च कर्तृताभोक्तृताह- येन जीवस्वरूप प्रतिपाद्य तनिबन्धनीभूत परिणामवाद दिदर्शयिषव श्रा:- "विवृत्तिमानि ति । तत्र विवर्त्तनं-देवत्व-नारवस्व नरव तिर्यक्वादिरूपेण परावर्त्तनं विवृत्ति-परिणाम इत्यर्थः । यदाह- नार्थान्तरगमो यस्मात्, सर्वथैव न चागमः । 'परिणामः प्रमासिद्ध इष्टश्च खलु पण्डितः ।। तथा-- परिणामो घन्तिरगमन न च सर्वथा विनाश इति । 'नावस्थानं च तथा परिणामस्तद्विदामिष्ट. ॥१ नं चापरिणामिन आत्मनः कर्त्त त्वं भोक्तुरचं वेति । विवेचितं चेदं पूर्वम् । यद्वैतत्त्रये हेतुहेतुमद्भावेन योज्यम। यथा यत एव कर्ता- त एव भोक्ता, यत एव च भोत्ताऽत एव वित्तिमानिति । न चा- परिणामिन आत्मनो भोक्तृत्वादि युक्तियुक्तम् । अत एवोक्तमन्यत्र कषच्छेदनिरूपणानन्तरं-'तदुभयनिबन्धन भाववादस्ताप' [धर्मबिंदु] इति 'परिणामिन्यात्मनि हिंसादय' इति च । न चापरिणाम द्रव्यं 4 H " . d ·(४) वस्थापन-निकृष्टस्वरूपनिदर्शन-विविधसर्वतोमुखीप्रतिभागमकविविध- पदार्थविवेचनादिविधया स्वरूपोपलब्धिप्रत्यलाया वृत्तेर्विरचनमकारि। एतस्याश्च मुद्रण परमकरुणालु-शास्त्रैदम्पर्यबोधक-गच्छाधिपति- श्रीमाणिक्यसागरसूरीशैःसुसूक्ष्मतरं संशोधनादि कृत्वाऽधिकारिबाल- जीवानां जैनन्यायप्रवेशस्य कृतार्थत्वसम्पादनरूपं महत्त्वपूर्णपदच्छे- दादिसनार्थ शतावधानिविनेयावतस-श्रीलाभसागरजितां विविध- साहाय्यसङ्कलित विधापितमस्ति । प्रागजन्मोपात्तपुण्यप्राग्भारलभ्यमहापुरुषचरणनिश्रोपजीव्यात्म- शुद्धि समभीप्सावतो मम देवगुरुकृपाबलेनैतद्धि सौभाग्यमतर्कितो- पनतम् । परमानुग्रहधीराजि-श्रीगच्छाधीशकृपया देवगुरुप्रसत्तिमूल- योपलब्धमिति स्वं जनु. कृतार्थमभिमन्यमानः परमाराध्य-सुविहित- प्रष्ट-तारकवर्य-परमोपकारि-शासनरक्षाबद्धकक्ष-शासनसुभट पू.गुरुदेव- गणिवर्य श्रीधर्मसागरजिन्महाराजचरणेन्दिवरमिलिन्दायमानोऽ- भय. सकलसङ्घसमक्ष प्रस्तुतलेखे छामस्थ्यादिमूलकक्षतेर्मिथ्यादुष्- कृतदानपूर्व निवेदयति । वीर नि० सं० २४६१ आगमोद्वारक स० १५ वि० २०२१ माघ कृष्ण ३ लवणकपुर ।। विजयतां जिनशासनम् ।।

·(५) विषयानुक्रमः । गाथा विषय. पृष्टम् १ २ ३/४ उपक्रमः अनुबन्धचतुष्कनिर्देशश्च । १. प्रमाणस्य लक्षणं भेदनिदर्शनञ्च । २/३. प्रमाणानां लोकप्रसिद्धत्वेन तल्लक्षणविधानस्या- सङ्गतिमुद्भाव्य व्यामोहनिवृत्तिप्रयोजनवर्णनम् । प्रमाणभेदयोः प्रत्यक्षपरोक्षयोर्लक्षणे । परोक्षभिन्न- त्वेन प्रत्यक्षलक्षणे हि किं बीजमित्यत्र सोपपत्तिक इतरेतराश्रयादिदोषवारणपूर्वकं निर्वचनम् । ५. लोकोपयोगित्वेन परोक्षस्य विवेचनम् । प्रथमं अनुमानप्रामाण्ये चार्वाकविप्रतिपत्ति । १ ॥ है अनुमानस्य प्रामाण्यव्यवस्थापनम् । प्रत्यतस्याप्यप्रामाण्यप्रतिवन्द्या चार्वाकानो बलादा- पद्यमानानुमानप्रामाण्यविचार । ६/१० प्रमाणस्य निष्टङ्कितलक्षणविधया प्रामाण्यनिर्देशः । १० ज्ञानाद्वैतवादिबौद्धानां ब्रह्माद्वैतवादिवेदान्तिनामभि- मताद्वैतवादस्य प्रमाणस्य प्रामाण्यानुपपत्तिद्वाराऽसा- रत्वनिर्देश। १०/११ १२ S. शाब्दप्रमाणस्वरूपम् । १२ ·(६) गाथा विषयः पृष्ठम् शाब्दप्रमाणस्य सर्वतन्त्र-सम्मतस्वरूपनिर्देशद्वारा तस्य याथार्थ्या-जुमानगातार्थ्यप्रामाण्यबीजाप्नोक्तिपभृ- तिनिष्कर्पवर्णनम् । १२/१३ ६. विशिष्टशाब्दप्रमाणत्वेन आईतागमानां निर्देशः । १४ शाब्दप्रमाणस्य स्वरूपनिर्णये आप्तत्व-सर्वजत्व- स्याद्वादशास्त्रनिर्वचनाद्यनेकपदार्थवर्णनम्। ' १५ प्रसङ्गतः नैयायिकानां वेदान्तिनां जमिनीयानां चानेकाना विप्रतिपत्त्यह कल्पनानामसारत्वनिर्देशः। प्रमाणस्य स्वव्यवसायित्ववत् परव्यवसायित्वस्यापि युक्तिमत्त्वनिर्देश.। १६ ज्ञानस्य प्रामाण्ये परव्यवसायित्वोपपत्तिः १८ ११. परार्थप्रमाणस्य भेदनिरूपणम् प्रामाण्यनिदर्शन च। १८/१६ १२. परार्थप्रत्यक्षस्वरूपम् । १३. परार्थानुमानस्वरूपम् । २० १४. पक्षव्याख्या तत्प्रयोगनै यत्यं च । २१ १५. प्रक्षप्रयोगोपपत्तौ साध्यसिद्धिदोषापत्तिप्रदर्शनम् । २२ १६. पक्षप्रयोगाकरणे धानुष्कदृष्टान्तसङ्गति.। २३ १७. हेतोरूपन्यासफलम् , हेतुद्वैविध्यं च । २३/२४ १८. दृष्टान्तस्य स्वरूपोपपत्तिः । १६ ·(७) गाथा विषय. पृष्ठम् साधर्म्यदृष्टान्तस्वरूपम् । २५ १६. वैधम्यष्टान्तस्वरूपम् । २०. उष्टान्तस्योपयोगित्त्वेऽपि साध्यसिद्धौ व्याप्तिसमकत- वाभावनिरुपणम् । २६ २७ २१. पक्षाभासस्वरूपम् । पक्षाभासत्रैविध्यनिरूपणम् दृष्टान्तसद्गतिद्वारा पक्षा- भासनिर्वचनम् । २८ २२. हेतोरसाधारणलक्षणनिर्देशः हेत्वाभासत्वोपपत्तिश्च । २६ हेत्वाभासानां त्रिरूपत्वसिद्धिः । ३० तन्त्रान्तरीयाभिमतहेत्वाभासाना पञ्चरुपत्वादिनिरास ३०/३१ २३. विविधहेत्याभासलक्षणामि। दृष्टान्तद्वारा लनणसङ्गतिः। ३२ २४ साधर्म्य-दृष्टान्तदृपणानि । ३३ साधर्म्यदृष्टान्ताभासनवकस्य सोदाहरणं निरूपणम् । ३४/३५ २५. वैधदृष्टान्तदूपणानि । वैधHदृष्टान्ताभासनवकस्य सोदाहरणं निरूपणम्। ३६/३७ २६. वादस्थलोपयोगिनो. दूपण-तदाभासयो स्वरूपम् । ३७ श्री वादोपनिपद्-वादिसर्पस्वसज्ञद्वात्रिंशिकाधारण सोपेण वाद-वादिस्वरूपम् । ३८,३६ दूषणस्य व्याख्यान्तरसमर्थनम् ।

·(1) খা विषयः पृष्टम् ४५ २७. प्रमाणफलनिरूपणद्वारा केवलज्ञानमाहात्म्यम् । ४१ आत्मनः ज्ञानगुणावरणे अभ्रपटल-कटादि उपमा- सङ्गतिः, प्रदेशाष्टकनिरावरणत्वं प्रदर्य मतिज्ञाना- दिक्षायोपशिमिकभाकव्यवस्थाप्रदर्शनम् । ४२ क्षायोपशमिक-सायिकज्ञानवसदृश्यव्यावर्णनम् । ४२ केवलज्ञानस्य विविधविशेषणद्वारेतरज्ञानातिशायित्वम् । ४३ केवलेन शेयत्वेन द्रव्यादीनां विचारे गुणानां पर्या- याभेदत्वेन विचार । ४४ केवलज्ञानेनातीतानागतयोः विनष्टानुत्पन्नत्वेऽपि ज्ञायमानत्वसङ्गतिः । सर्वज्ञत्वसिद्धिः। ४५ थी ५० सकलार्थविषयज्ञानसम्भवप्रतिपादनम् । सर्वज्ञत्वस्य प्रमाणपञ्च कानुपलभ्यत्वरूपपूर्वपक्षः । ४६ सर्वज्ञत्व-स्थापने उत्तरपक्षप्रारम्भे प्रत्यक्षप्रमाणस्य सर्वज्ञत्वसाधकत्वनिरूपणम् । ४६/४७ अनुमानस्य सर्वज्ञत्वसिद्धौ प्रबलसाधकतमत्व- सिद्धिः। ४८/४६/५० सर्वज्ञत्वसिद्धौ उपमानाSSमार्थापत्तीनामपि साधक- . स्वनिरूपणम्। ५०/५१ केवलज्ञानस्य सततोपयोगप्रवहमानत्वनिर्वचनम् । ५१ सन्मतितर्कगाथोद्धरणेन केवलज्ञानस्य सततोपयोगसिद्धिः।५२ प्रमाणस्य फलत्वेन निर्विकल्प केवलज्ञाननिकृष्टस्व.

·(8) गाथा विषयः पृष्टम् रूपव्यावर्णनादिमुखेन स्पष्टीकरणम् । ५३ २८ प्रमाणस्य साक्षात् फलव्यावर्णनम् । अज्ञाननिवृत्ति प्रमाणस्य साक्षात् फलमित्यत्र विप्रति- पन्नवादिनां मुखेन विविधयुक्तिगर्भमज्ञानस्य नाशा- सम्भवमुपक्रम्य सत्तर्कबलेन कूटयुक्ती निरस्य अज्ञानस्य सर्वथा नाश्यत्वोपपत्तिः । ५४/५५ प्रमाणस्य परम्पराफलत्वेन केवलज्ञानं निर्दिश्य केवलज्ञानस्य फलपरिणतिनिदर्शनम् । ५६/५७ छद्मस्थानां प्रमाणस्य परम्परा फलनिर्देश । ५७/५८ २६ प्रमेयस्वरुपम्। ५८ वस्तुन अनेकान्तात्मकत्वसिद्धिः। ५६ स्याद्वादसम्बन्धिनां शङ्कराचार्य-मण्डनमिश्रादीनाम- पलापपूर्णप्रवादानां सयुक्तिक निरासः । ६० अनेकान्तवादस्यागमसमर्थनम् । ६१ अनेकान्तवादनिरूपणे वस्तूनामनेकधर्मवसिद्धि ।६१ थी ६६ प्रमाणनिरूपणे तत्फलस्य तद्विषयस्य वा नयस्य निरूपणं कथ सङ्गच्छतेति तर्कस्य सोपपत्तिकं समाधानम्। ६६ नयव्यावर्णनसङ्गतिः नयस्वरूपम् । ६७ ३० यथार्थश्रुतलक्षणम् ६८ नयेवादद्वारा स्याद्वादमयश्र तज्ञानस्वरूपनिश्चिति । नयवादनिरूपणमहत्त्वम् । नयाना दुर्नयानां च वैलक्षण्यनिरूपणम् । ७१ ६९/७० ·(१०) ७७ गाथा विषयः पृष्ठम् स्याद्वादशब्दस्य व्याकरणेन साधुत्वविचारः। ७२ स्याद्वादमहत्त्वम् । ७३ प्रत्येक नयानां मिथ्यात्वात् कथं स्याद्वादस्य प्रामा- ण्यम् ? इति उद्भाविततर्कस्य सयुक्तिक सन्मति- गाथोपहितं समाधानम् । ७३/७४ नयानां सापेक्षत्वमहत्त्वम् । ७५ सम्यक् श्रुतस्य स्याद्वादोदृङ्कितत्वमभिनिरूप्य ग्रन्था- न्तरोद्धरणैः स्याद्वादमाहात्म्यनिरूपणम् । ७६ ३१ विविधासाधारणगुणोपलक्षितप्रमातृनिरूपणम् । आत्मन: प्रमातृत्वसिद्धिः । आत्मन. उपयोगमयत्वेन स्वान्यप्रकाशकत्वसिद्धि । प्रसङ्गतोऽत्र नैयायिकाभिमतमात्मनि ज्ञानस्य सम- वायेन सत्त्वमित्यादि विप्रतिपत्तीनां निरासः । आत्मन. स्वपरप्रकाशकत्वसिद्धौ आत्मनि षट्कारक- सङ्गतिवर्णनम्। आत्मनः कर्तृत्वसिद्धिः। १ थी ५४ अहङ्कारादेः कर्तृत्वनिरासः । आत्मनः भोक्तृत्वसिद्धि । ८६ आत्मनः परिणामित्वनिदर्शनम् । आत्मनः परिणामित्वसिद्धौ पदार्थमात्रस्य गुणपर्या- यात्मकत्वात् परिणामित्ववर्णनम् । तत्र च बौद्धाद्य- मिमतवासनादीनां सयुक्तिक प्रतिक्षेप. । आत्मसिद्धि । ७८ ७६ ८.

·(११) ६७ गाथा विषयः पृष्ठम् पूर्वपक्षे-सर्वेषां प्रमाणानां जीवसिद्धावकिञ्चित् करत्वनिरूपणम् । ६०/६१ उत्तरपक्षे-जीवसिद्धौ प्रत्यक्षस्य प्रबलप्रमाणत्वोपन्यासः । १२ अनुमानस्यापि प्रामाण्यनिर्णयाय प्रामाणिकत्वेनाभ्यु- पगमं निरूप्यागमप्रामाण्यबलेनापि जीवसिद्धि । ६२/६३/६४ अनुमानागमप्रामाण्य दृढीकृत्य चेतनायाः भूतधर्म- त्वनिरासः। ६४/६५/६६ चेतनासंसिद्धावनुमानानां नानाविधानामुपन्यास. (पद्यषटकद्वारा)। चेतनाऽस्तित्वे मागमप्रामाण्यनिरूपणम्। ६८/६६.१००/१०१ उपमानेन जीवास्तित्वनिरूपणन् । १०२ चेतनायाः भूतगुणत्वाभावः । १०२/१०३ आत्मनः स्वसवेदनसिद्धत्वनिरूपणम् । १०४/१०५ अहप्रत्ययस्यौपचारिकत्वनिरूपणम् । १०५ प्रत्यगात्मनि चाहंप्रत्ययस्वरूपो निर्देश तन्निरासश्च । १०६/१०८ जीवशब्दव्याख्या। १०६ तत्स्वरूप-भेदादिवर्णनम् । ११०/११/१२/१३ ३२ प्रमाणानामनादिव्यवस्था निरूप्योपसंहारः । ११३ प्रमाणानामनादिव्यवस्थानिरूपणप्रसङ्ग सृष्टरना- दित्वविचारः। ११४ थी सृष्टः सकत कव्यस्थापनाय विविधापातरम्ययुक्ति- गर्भपूर्वपक्षः। ११५/११६ ·(१२) गाथा विपयः पृष्टम् सृष्टः : सकर्तृकत्वाभिमतौ विविधदूषणोपस्थापनम् । ११७ प्रथमं ब्रह्मसूत्राद्युल्ल खेनैव सृष्टरनादित्वम् । ततश्च सृष्ठे. सर्जने विकल्पषटकम् । ११६/१२० जीवानां सुखदु.खादेरदृष्टनियम्यत्वे सति ईश्वरस्य गतार्थत्वनिरूपणम्। ११६/१२० सष्टरुत्पत्ती वैष्णवीय-स्मान-पौराणिवादिविविध- विप्रतिपत्तीनामुपन्यासः। १२१ थी १२५ औपनिपदिकानां जगदुत्पत्तौ विचित्रप्रतिपत्तिनिरू- पणम्। कठोपनिषद-प्रश्नोपनिषद-मुण्डकोपनिषद्- तैत्तिरीय छान्दोग्य-वृहदारण्यक-सूर्योपनिषदबह - चोपनिपदादिग्रन्थेषु दर्शित विविधं जगदुत्पत्तिस्त्र- रूपं व्यावय॑ सृष्ट सककत्वविचारासारस्वनिरू- पणम । उपन्यस्त विविधविप्रतिपत्तीनामसारताविचारः।१२५ ईश्वरवादे नानाऽसङ्गतिनिरूपणम्। १२७/१२८ ईश्वरस्य कारुणिकत्व-सशरीरत्वनिरास.। १२६ ईश्वरपदवाध्यत्वेन का शक्तिरिति प्रश्नोपनिषद्- बृहदारण्यक-भृगुवल्ल्यादिपाठोपूबंहितं निरूपण । १३० थी १३२ ईश्वरस्याधिन्त्यशक्तिमत्त्व-सर्वज्ञत्वविचारः। १३२/१३३ भवान्तरगमादौ ईश्वरनामाऽदर्शनं श्रुतिमूलकमुप- जीव्य मुण्डक--छान्दोग्य बृहदारण्यकाद्युपनिपदा- धारेणेश्वरस्य ज्ञानद्वारा कर्तृत्वमुपन्यस्य स्वाभ्युपगम- निरूपणम् । १३४ थी १३६ ·(१३) . गाथा विषयः पृष्ठम् छान्दोग्य-वृहदारण्यकाद्याधारेणाऽऽस्मनः विचित्र- पर्यायभाजः कत्व निरूप्योपचारत ईश्वरेऽपि संसाध्य ईश्वरवादासारत्वनिरूपणम् । १३६/१३७ ईश्वरक त्वसिद्धयै कालादिवत्साधारणकारणत्वाभि- मतिरुपपष्टपिकल्पस्यासारत्वप्रतिपादनम् । १३७/१३८ ईश्वरस्य मुक्तिमार्गक त्वप्ररूपणयाऽपि जगत्क- स्वाभिमतभिमतसिद्धयभावः । १३८/१३६ कर्मणः फलोपभुक्त्यै जीवस्यानीशत्वं प्रतिपाद्यश्वरस्य- फर्तृत्वमित्ययुक्तयुक्तिनिरास.। १३६/१४० ईश्वरस्य कर्तृत्वाभावेऽपि उपकत्वादिसङ्गति । १४०/१४१ भूतानामचेतनत्वात् विनेश्वर कथ जगद्व्यवस्थेति कुतर्कस्यापि पौद्गलिकशक्तित्र्यावर्णनेन धर्ममहिम्न लोकस्वभावस्य निरूपणेन च निरसनम् । १४१ थी १४४ सर्वस्यैव जन्तुनः सुखेप्सुत्वात् दुःखद्वेषित्वाच्च विनेश्वर तत्तद शुभकर्मसु कथ प्रवृत्तिरिति कुतर्कग्रह- स्यापि सयुक्तिक निरास. । १४३/१४४ 'अज्ञः जन्तुरनीगोऽय' मितिश्लोकस्य जगत कर्तृत्व- मीश्वरस्याप्यनभिमत्य व्याख्यान्तरेण सङ्गति.। १४४/१४५ क्रियामात्रस्य मूर्तजन्यत्वेन व्याप्तत्वादीश्वरस्य कत- स्वाभावसिद्धि । १४५/१४६ सुष्यतु दुर्जनन्यायेन जगतः कार्यत्वे स्वीकृतेऽपि उत्पत्तिमत्त्व सिद्धये त् नहि सकर्तृ कत्वमिति विद्युद- भ्रादि निदर्शनेन निरूपणम् । १४६/१४७ ·(१४) गाथा विषयः पृष्ठम् स्याद्वादिनां जैनानामाभिमत्येन तु कार्यस्य वैससि. कादि विध्यात विश्वस्य नानारूपत्वसङ्गतिः समी- चीनतरैवेति निरूपणम् । १४७/१४८ ईश्वरस्य जगत्कर्तृवे हि यूथान्तरीयोपहास- प्रधानोक्तिसग्रहः तद्वारा चाज्ञानमूलत्वं जगत्क- तृत्वस्येति प्रतिपादनम् । -१४६/१५० विश्वेश्वरस्य जगदुविधातृत्वे प्रकीर्णकानां हेत्वन्त- राणां निरासः। १५० थी १५३ जगतकर्तृत्ववादापोहद्वारा विश्वस्यानादित्वमनू- चानवर्याः संमूच्य प्रमाणादिव्यवस्थामप्यादिनिधन- रहितां निर्देशितवन्तः। १५३ अन्त्यमङ्गलनिर्देशः। न्यायावतारकतुः नामनिर्देशेन वस्त्रापह्न तिद्वारा मुनिमार्गमपलपमानानां दिगम्बराणां जैनाभासता केवलिभुक्तिं च ससाध्याव्यक्तध्वनिरूपेण तीर्थकृतां देशनेति मुग्धजनोपहसनीयत्वं प्रतिपाद्य ग्रन्थकतु: सिद्धसेनापराह्नमाचार्यपदलभ्यां सूचितवन्तः । १५५/१५६ ग्रन्थकतु . गरिमास्पदमहिमामूचकप्रमाणोपन्यासः । १५६/१५७ ग्रन्थकतु:नामोच्चारणमदोषायेति सयुक्तिकम् निरूपणम् । १५७ दीपिकाकर्तुः प्रशस्तिः । १५७ थी १५६ 000 ·(१५) হাবিবল্পস্ ६. ह, दादि पृष्ठम् पक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ्क्तिः अशुद्वम् शुद्धम २ २३ रस्वत्र स्त्वत्र २५. ४ वह्नि वह्नि ३. २३ पिवेदित्यु पिवेदित्यु ४ वह्नयु वह्नय २२ लक्षथति लतयति ७ दशनेन दर्शनेन २५ स्मायति स्मारयति ६ पद्धमा वधूमा ६ भायकारेण भाष्यकारेण " १३ स्थायते ख्याप्यते २२ चीकृतन् चीकथन् १८ ऽवद्य ऽविद्य ५ मचक्षीत माचक्षीत १८ हदादि १२. १५ पकीर्तितं प्रकीर्तितं २० 'च एवं १३. ११ जडताम्ब जडतास्व २६. ५ व्यथैव व्यर्था स्यात् १४. १५ निरादेवे निरासादेवे | २९. १८ साध्यसत्त्वे साधन- १४ यत्ति यति सत्त्वे साध्य १६. ४ वेधे विधे ३३० २१ यथाथ यथार्थ २०. २४ वहन्य २१ वाद्यक्ते वाद्युक्ते २१. २३ निश्चनु- निश्चिनु २६ मसन्त मसन्त यात् यात् ४४. मेक २२. ४ प्रत्यर्थस्य प्रत्याय्यस्य ४६. २२ रुक्त रुकता २२. १५ वह्न | ४६. २३ केवलस्व केवलस्य २३. १५ चान्यथा वान्यथा ३ प्रतिपेधो प्रतिषेधो २४. १२ नभत्ता नगन्ताम ४६. २ मुक्त मुक्तम् २५. २ पित्सु पित्सुः । ५१ १० अलि अलिदे वहय ४०. ८ मेव ·५ कर्त तादे न गम्यः वासौ १०३. पृष्ठम् पङ्क्तिः अशुद्धम् शुद्धम् | पृष्ठम् पड्क्तिः अशुद्धम् शुद्धम् ११ उचाओ उप्पात्रो ८६. कर्त १२ सव्वस एकस | ८६. १४ दायु दाभ्यु ५६. २६ त्पादेन ६ गम्य ६१. १ प्रलिपित प्रलपित | ६८. १६ न चास्य आदि १४ सर्वथा सर्वथा नान्तों ने चादि ६४. १८ कनकनाम् कनकानाम् | १०१. २१ हत ६५. ६ वासो ८ शस्येक शस्यैक २० पापात् पापातात् १०४. १४ स्कन्ध से स्कन्धानामेव २४ मिच्छत मिच्छत्त । १०६, १५ शीलि शीलिते ६ वाम्य वाऽन्य ७२. ११ पदे णार्थदे | ११६. १० सङ्ख्या सङ्ख्या १५ सम्प सम्म ११६. २६ वजेज्छ व्रजेच्छ १५ स्यादव स्यादेव । १२०. २० निवृत्या निवृत्त्या १६ सद्द सदृ १२४. ७ भवं भयं ७६. ७ पूर्वमेत्य पूर्वमेवेत्य १२८, १६ प्रवणे সনী १४ वाच्य वाच्यम् । १२६. १७ विधात्र विधाता २६ भाऽवेपि भावेऽपि १३० १४ ज्ञानादर ज्ञानानादर त्मैवे | १४३. २५ भोक्तव्व भोक्तव्य ५३. ६ द्धि बुद्धिं | १४४ २४ ज्ञानवणादि ज्ञानावरणादि २२ कमण कर्मणां । १५२. १ पयुक्तं प्रत्युक्तं कया कतया १५७. ११ आत्मानमे आत्मनामे ३ क्वचि क्वचि १०७० १६ त्मेवे ९

·णमोत्थु णं ममणस्स भंगवओ महावीरस्सम
आगमोद्धारक-आचार्यश्रीआनन्दसागरसूरिनिर्मितदीपिकाविभूषितः
तार्किकमूर्धन्य-श्रीसिद्धसेनदिवाकरप्रणीतः
न्यायावतार:।
,
नत्वा नतसुरश्रोणि प्रमाणनयदेशकम् ।
सावं जिनं यते न्याया-वतारं स्फुटितुधिया॥१॥
प्रमाणतत्त्वव्यवस्थापनार्थमिदमुपक्रम्यते । प्रमाणं-निर्दिश्यमान-
स्वरूपं, तस्य तत्त्वमसाधारण स्वरूप, तस्य व्यवस्थापनं-युक्त्या
निर्णीय स्वरूपोपदर्शनं तस्मै, इद-सुदृढानुभवास्पदतयान्तर्यथा-
वस्थिततया स्थितं प्रमाणतत्त्वं, उपक्रम्यते-शास्त्ररूपेण बहि. प्रकाश-
यितुमारभ्यते इत्युपोद्घात । प्रयोजनाभिधेयसम्बन्धप्रदर्शनपरः ।
मगलं तु प्रमाणस्य ज्ञानात्मकत्वाज्ज्ञानस्य च 'जं अन्नाणी' त्यादिवा-
क्यात् निर्जरार्थकत्वात् प्रमाणशब्देनोपात्तमेव प्रतिबन्धविघातस्यैव
मगलार्थत्वात् । यद्वा प्रशब्द एव मङ्गलप्रकर्षार्थत्वेन तस्य भद्रा-
चन्तर्गतत्वात् भद्रादीनां च ये च भद्रादिवाचका' इत्यनेन मङ्गलार्थ-
त्वानुरमरणात् ।
अथ प्रमाणस्य स्वरूप भेदी चाह-
प्रमाणं स्वपराभासि ज्ञानं बाधविवर्जितम् ।
प्रत्यक्षं च परोक्षं च द्विधा मेयविनिश्चयात् ॥१॥

·न्यायावतारः 000000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००000000000000000000000000003 प्रकर्पण - संशयादिव्यवच्छेदेन मीयते-परिछिद्यतेऽर्थोऽनेनेति प्रमाणं इति लक्ष्यम् । ज्ञायते सामान्यविशेषोभयात्मकोऽप्यर्थो विशेष- प्राधान्येनावबुध्यते येन तज्ज्ञान इति लक्षणम् । विपर्ययादावति व्याप्तेराह-बाधविवर्जित' तद्वत्यतद्वत्त्वबुद्धिर्बाधः । यहा-बाधते-पदार्थ विलोड्यति अतत्स्वरूपतया ज्ञापनेनेति बाधः । स च विपर्ययसश- यानध्यवप्लायभेदात्रिविधः । शुक्ताविद चाकचिक्यादिमत्त्वात् रजत- मिति विपरीतनिर्णयो विपर्यय । स्थाणौ उर्ध्वतादिदर्शनादयं स्थाणु पुरुषो वा इत्यनेककोटिकानवस्थितज्ञानं सशय । अन्यत्रोपयोगाद् गच्छतस्तृणस्पर्शज्ञानमनध्यवसाय , तेन बाधेन विशेषेण वर्जितं. शून्य यद् ज्ञानं तत् प्रमाणमिति योज्य । अथ तत्प्रमाणतया निर्दिष्टं ज्ञान कीदृशं स्यादिति विशिष्टि- 'स्वपराभासि' स्व-आत्मा ज्ञानमेव, पर:-ज्ञानादन्योऽर्थो घटादिः, तयोरासमन्तात् सकलतद्वर्तिधर्मवत्त्वेन मासनशीलं निर्णयजननस्वभावं दीप इव इत्थम्भूतमेव ज्ञान, अस्वाभासिनः पराभासित्वायोगात् कुम्भादिवत् । अन्येन तदाभासे तु तम्याप्यन्येनेत्यनवस्थैव । मत एव प्रामाण्याप्रामाण्ये परत एवोपपद्यते । प्रमाणं सलक्ष्य तद्भदावाऽऽह- 'प्रत्यक्षं च परोक्षं च' 'अश् भोजने' इति वचनात् अनाति-सर्वानान् पालयति संसारस्यानादितया च भुनक्ति वेति अक्षो जीवः । यद्वा. अश्नुते-व्याप्नोति सकललोकं सर्वत्र जन्मादिमत्त्वेनेत्यक्ष जीव एव । अन-जीवं प्रति गतं इन्द्रियादिनिरपेक्षतयोत्पत्तेः प्रत्यक्षं साक्षादात्म- नैवोद्भ तमवध्यादि । चशब्दः स्वगतानेकमेदसूचनार्थः । अथवा- अक्षि प्रति गतं प्रत्यक्ष । व्युत्पत्तिमात्रमेवेदं, प्रवृत्तिनिमित्तं तु स्पष्टत्वमेव । चशब्दस्वत्रसांव्यवहारिक - पारमार्थिकद्विविधस्यापि सप्रभेदस्यास्य ज्ञापनाय । याबद्र पिगोचरोऽवधिः, मनोमात्रगोचर मन पर्याय, सकलज्ञेयावभासि कैवलं, इति पारमार्थिकप्रत्यक्षमक- ध्यादि । सांव्यवहारिकं तु साक्षात् इन्द्रियानिन्द्रियोद्भत अवहे- ·w न्यायावतारः C00000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 4 । हापायधारणाक्मवदेव। अपरं भेद त्वाइ-परोक्षं' पराणि-चेतनामय- त्वाज्जीवस्य इन्द्रियमनांसि, तैरुक्षा-सम्बन्धो यस्मिस्तत्परोक्षं । यद्वा-अ- ताज्जीवात् पर आन्तरितं पुद्गलमयेनेन्द्रियादिना । अथवा-अक्ष्ण इन्द्रियात्परं असाक्षादिति परोक्षम् । इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तो मति- श्रुतात्मको बोध । अन्त्ये त्रस्पष्टोऽवबोध एव । अत्र तु चशब्द. प्रत्यक्षेणास्य तुल्यकक्षतोद्भावनार्थः । भेद विध्य एव हेतुमाह- 'द्विधा मेयविनिश्चयात्' मातुयोग्यं मेय-आत्मदेहादि, तस्य विनिश्चयो- याथातथ्येन निर्णयः, स द्विधैव प्रत्यक्षेतरभेदेनेति । प्रमाणस्य द्व एव विधे । पदार्थपरिच्छेदक हि प्रमाणं । पदार्थपरिच्छेदश्च द्विधैव, नान्यथेति प्रमाणमपि द्विधैव । स्मरणप्रत्यभिज्ञानतर्कानुमानाऽऽगमा अत्रैवान्तर्भूता । मतिश्रुतयोः 'आये परोक्ष मिति वचनात् परोक्षता, स्मरणादीनां च 'मतिः स्मृतिः सज्ञा चिन्ताऽभिनिबोध-इत्यनर्थान्तर'- मितिवचनात् मतित्वमिति सुम्थम् । पदार्थनिश्चयो द्विधैवेति प्रमाणमपि द्विधैव। उपमानार्थापत्त्यभावसम्भवैतिह्यप्रातिभादीन्यप्यत्रैव यथासम्भवमिनि नाधिक्यं प्रमाणेयत्ताया. । यथाप्रतिज्ञात प्रमाण- लक्षणादी निरूपिते आइ चोदनाचचुः- प्रसिद्धानि प्रमाणानि, व्यवहारश्च तत्कृतः । प्रमाणलक्षणस्योक्ती, ज्ञायते न प्रयोजनम् ।।२।। प्रमाणानि-स्वपरामामीनि सप्रभेदानि ज्ञानानि, प्रसिद्धानि- लोकव्यवहारपतितानि । सावधारणत्वाद्वाक्यस्य प्रसिद्धान्येव, न कथञ्चिदपि तेषां साध्यत्वम् । तथा च प्रसिद्धार्थप्रणयनप्रवण- त्वात् प्रस्तुतप्रकरणस्य नार्थवत्ता । नहि नाम बुभुक्षितोऽश्नीयात् पिपासितश्च जलं पिवेत्युपदेशः दीर्घशेमुपीकार्यम् । प्रसिद्धत्वं च प्रमाणानां अनुपदेशेनापि स्पर्शादिसवेदनाना सद्भावात् । न च विपश्चिद्वर्त्तन्येषा, किन्तु यावल्लोक, इत्याह-व्यवहारश्च तत्कृत.' - ·४ न्यायावतार: .000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० ? दानादानादिलोंके प्रसिद्धिमुपगतो व्यवहारोऽपि । चोप्यर्थे, प्रमाण- निष्पादित एव । नहि ज्ञानमन्तरेण कोऽपि कस्यापि व्यवहारः स्यात्, कुम्भादीनामपि व्यवहत्वापत्तेः । यद्वा-प्रसिद्धानि प्रमाणानी- त्येतावन्मात्रमेव न, किन्तु चस्य समुच्चयार्थत्वाद् व्यवहार. प्रमाण- परिच्छिन्नो दानादिलोकव्यवहारोऽपि प्रत्यक्षादिप्रमाणकृत एवेति । ततश्च किमित्याह-प्रमाणस्य-प्रत्यक्षादिभेदभिन्नस्य लक्षणमतिव्याप्त्य- व्याप्त्यसम्भवरहितोऽसाधारणो धर्मम्तस्योक्तौ-निरूपणे, प्रयोजनं- साध्यं, न-नंव, ज्ञायते-उपलभ्यते । न च निष्प्रयोजने प्रेक्षावन्त प्रवरन् , तत्ताक्षते, कण्टकशाखामर्दनप्रवृत्ततथाविधपामरपुरुषवत् । इति नारम्भणीयमिदम् । तथा चोक्तं-'धर्मार्थिभि प्रमाणादेर्लक्षण नतु युक्तिमत्" ( विचार्यमित्यनुवर्तते ) प्रयोजनाद्यभावेन । आदि- शब्दाद्धर्मध्यानादिनिर्जराकार्यपरिग्रह । अन्यच्च-लक्षणं कि विनि- श्चित्योच्येत अन्यथा वा ? आये, सिद्धत्वाल्लक्षणस्य किं प्रणयनम् ?। अन्त्ये, लक्षणस्यैव प्रमाणेनाविनिश्चितत्वात्ताबदलक्षणत्वमिति तदु- क्तिर्वक्तुन्ध्यिमेवाविष्कुर्याच्छोतु व कञ्चिदपि बोमिति न वाच्य- मेव लक्षणादि । तथा चात्र प्रयोग -न वाच्य लक्षणादि, निष्प्रयोजन- त्वात् पितृविवाहादिवत् । निप्प्रयोजनं लक्षणादिवाक्यं, सिद्धत्वात् बुभुक्षितादि प्रति अशनाद्युपदेशवदिति । एवमाक्षिप्त आहाऽऽचार्यवर्य - प्रसिद्धानां प्रमाणानां लक्षणोक्तौ प्रयोजनम् । तव्यामोहनिवृत्तिः स्याद् , व्यामूढमनसामिह ।।३।। लोकव्यवहारो यतः प्रमाणनिर्मितस्ततः प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि यद्यपि प्रसिद्धानि तथापि तेषां वक्ष्यमाणेन अनादिनिधनाल्मिकेति वाक्येन लक्षणादीन्यपि च प्रसिद्वान्येच सन्ति तथापि प्रसिद्धानां प्रमाणानां लक्षणोक्ती अस्ति प्रयोजनं । किं तदित्याह-इह-प्रमाण-त लक्षणादौ, व्यामूढमनसां-निविडजडिमावष्टन्धान्त.करणानां, तव्या- ·न्यायात्रतारः ५ .00000000000302030000000000000000000000000001000000000000000000२०२३३०००००००००००००000000 मोहनिवृत्तिः-प्रमाणविषयकाज्ञानकपणं कृतं स्यात् । यद्यपि नास्ति प्रमाणसामान्ये व्यामोहो लोकानां, तथापि तत्स्वरूपभेदा दावस्त्येवाऽसी। तथाहि-'अविसंवादि ज्ञानं प्रमाण'मिति सौगता । भत्र सशयानध्यवसाययोर्विसंवादित्वाभावात् प्रामाण्यापत्ति. । अन्यच्च प्रमेयोपलम्भ एव नानं प्रमाणं स्याचदर्वागतयात्वेन ततस्तस्मिन् प्रवृत्तिरेव न स्यात् । किञ्च-प्रमाणस्य प्रामाण्यमविसंवादित्वमन्तरा, तच न प्रमाणमेव । क्षणक्षयित्ववासनायां तु को ज्ञानवान कश्वावि- मंबादित्वनिर्णेतेति चिन्त्यमिदम् । 'अर्थोपलब्धिहेतु. प्रमाण'मिति नैयायिकादय । अत्र हेतुर्यहीन्द्रियकारकसाकल्यादयस्तर्हि तेपाम- चेतनत्वान्न प्रमाणत्वम् । न चेन्द्रियाण्युपलब्धृणि, तेषां विगमेऽपि तदु. पलब्धार्थानुस्मृते । 'अपूर्वार्थावगन्तृ प्रमाणमिति मीमांसका । तेषा मते च स्मृतिस्तद्धेतकं चानुमानादिकं न प्रमाणं स्यात् । एवं 'कल्पना. पोढं अभ्रान्तं प्रत्यक्ष' इति बौद्वाः। 'इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नमव्यभिचारि व्यवसाचात्मक निर्व्यपदेश्य ज्ञानं प्रत्यक्ष' इत्यक्षपादानुयायिनः । 'अक्षाणां सतां सम्प्रयोगे श्रात्मनो बुद्धिजन्म प्रत्यक्षमिति मीमांस- काः। एवमेवान्येष्वपि लक्षणेपूह्यम् । भेदेऽपि व्यामोहो, यथा- 'प्रत्यक्षानुमाने प्रमाणे' इति तच्चनीकाः, 'प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा प्रमाणानि' इति गौतमीया, प्रत्यक्षानुमानशब्दा प्रमाणानीति काणादा कापिलाच, 'प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्यभावा प्रमाणा- नीति जैमिनीया , श्रुतिरेव मान नान्य' दिति वेदान्तिन , 'प्रत्यक्षमेवेति लोकायतिका , इत्यवितथमेवोक्त यत्प्रमाणलक्षणाद्युक्तौ तव्यामोह- निवृत्तिरिति । अथ पूर्वोक्ते प्रमाणे लतपति- अपरोक्षतयाऽर्थस्य, ग्राहकं ज्ञानमीदृशम् । प्रत्यक्षमितरज्ज्ञेयं परोक्षं ग्रहणेक्षया ॥ ४ ॥ " - अर्यते-गम्यते इत्यर्थ आत्मदेहादि , तस्य अपरोक्षतया-इन्द्रिया- ·६ न्यायावतारः ००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000000000000000000 निन्द्रियनिमित्तोद्भवभिन्नतया साक्षादात्मना स्पष्टतया वा ग्राहक-ज्ञापक यज्ज्ञानं ईश ग्रहणेक्षया-ज्ञानापेक्षया ग्रहणप्रकारतो वा प्रत्यक्ष ज्ञेय- मिति । आद्यपक्षेऽध्यादि, अपरस्मॅिश्च सांव्यवहारिकप्रत्यक्षमत्रध्यादि च । परोक्षलक्षणमाह-इतरत्-प्रत्यक्षाद्भिवस्त्रस्प इन्द्रियानिन्द्रियोत्प- ग्नेनारपण्टेन वाऽर्थस्य ग्राहक ग्रहणेक्षया परोक्ष ज्ञेयम् । आद्य मति- श्रुते, परस्मिन् स्मृत्यादि । अत्राऽऽबालगोपालागनाप्रसिद्ध परोक्ष- रूपे मतिश्रुने इति कृत्वा परोक्षभिन्नत्वेन प्रत्यक्ष लक्षितम् । अत एवं वाचकमिश्त्रैरपि प्रवचनार्थसङ्ग्रहं चक्राणैश्चक्राते एवं सूत्रे-आद्ये परोक्ष प्रत्यक्षमन्यत्' ( मतिश्रुताभ्यामन्यत् अवधि-मन पर्याय-केवल-लक्षणं ज्ञानत्रयं प्रत्यक्षमित्यर्थ.)। यद्वाऽऽश्रयायिभाववारणायापरोक्षतयेति । नहि प्रत्यक्षलक्षणकरणाहते प्रत्यक्षत्वं सिद्ध स्यात्तथा तत्सिद्धिमन्तरा च लक्षणे प्रत्यक्षता विशिष्टा न शिष्टतास्पदम् । न च वाच्यं तथापि अन्योन्याश्रयस्तु दुरुद्धर एव । यतोऽत्र परोक्षभिन्नतया प्रत्यक्षं प्रत्यक्षतरच्च परोक्षमिति लक्षणद्वय लक्षितं, परोक्षशब्दस्यास्पष्टार्थत्वात् । स्पष्टास्पष्टत्वे तु प्रसिद्ध एय लोके । न च तर्हि स्पष्तयेत्येव वाच्यं, नार्थो 'परोक्षतये'त्यस्य । तथाहि-प्रतिपाद्यमाने सामान्यलोकेऽवध्या- देरननुभूयमानत्वेन तत्र स्पष्टास्पष्टत्वशङ्का न निवत्ततास्पष्टता वा तस्याचवुध्येतेति पक्षद्वये लक्षणव्याप्तिः सम्यक् स्यात् । न च प्रत्यक्षपरोक्षभिन्नं त्रितयं किञ्चिदपि प्रमाणमस्ति, यस्य लक्षणं विध्याद्विचक्षणकोविदः । न च 'पमाणे चरबिहे' इत्याद्यनुयोग- द्वारादिसूत्रविरोधः । तत्र हि व्यवहारलक्षणनयवादेन परोक्षान्तर्भूता- नामपीतरेषां पृथक्करणं, लोकानुरोधपरत्वात्तस्य । न चैवं स्मरणप्रत्य- भिज्ञाताप्रामाण्यम् । तन्मतेन अनुमानाङ्गतया तत्प्रामाण्येन तेषामपि प्रामाण्याभ्युपगमान्। प्रत्यभिज्ञातो हि तर्कवलप्रतिष्ठिनमन्यथानुपपन्न- त्वं हेतोः सह साध्येन स्मा यति । ततश्च साध्यनिश्चय.। न चैव- मत्राप्येवमेव कार्यम् । व्यवहारस्य हि लोकोपचारमात्रप्रियत्वात्तस्य ·न्यायावतारः 13300000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000००००००००००००००००० तथाभ्युपगम स्याद्यदाह-नियवादान्तरेण प्रत्यक्षानुमानोपमानागमाश्च- त्वारि प्रमाणानि' परं यथास्थितपक्षनिरूपणे तन्निरूपणहेतुभूत एक- देशो नोपयुक्त इति । भेदो हि परस्परवैलक्षण्येन स्यात् तच्च प्रत्यक्ष- परोक्षयोरेच, नान्येषां । परोक्षभेदास्तु भवन्तस्तान्न कोऽपि कोपिता- श्रयं कुर्यादिति । अत एव स्वतन्त्रं प्रमाणभेदयोग्यत्वाङ्गीकरणाद- प्रमाणान्येव वा तानीत्युक्त' भा यकारेण । सुप्रतिष्ठितव्यवस्था हि 'तत्प्रमाणे' (मतिश्रुतावधिमन पर्यायकेवल लक्षणं ज्ञानपञ्चकं आये परोक्ष प्रत्यक्षमन्यदिति प्रत्यक्षपरोक्षेद्व एव प्रमाणे इत्यर्थः) इति सूत्रेण स्पष्टमेव ख्यापिता । न चैवं 'इंदियपञ्चक्खे' इत्यादि नन्दिसूत्रीय- पाठेन स्पष एव विरोधः समधिरोहेत् । तत्र यत्रत्यद्वितीयव्याख्यान- वत् सांव्यवहारिकत्वेन स्पष्टत्वमगीकृत्यैव तथाव्याख्यातमन्यथा कथं तत्रैव पच्चक्खं तिविह' इत्याधचीकृतन देववाचकवर्या । अत्र पश्चा- दुद्दिष्टमपि परोक्षं लोकोपयोगित्वेनादौ विवेचयति । तत्रापि संस्कारो- द्भूतं तदिति ज्ञानं स्मरणं, अनुभूतिस्मृत्युद्भवं सङ्कलन प्रत्यभिज्ञा, अन्वयव्यतिरेकव्याप्तिस्तके इति लक्षणवतां स्मरणादीनां क्षुण्णतया प्रायस्तात्त्विकविप्रतिपतिविपयाभावात् तानुल्लङ्घय तदगीभूतं अनुमान लक्षयस्तत्प्रामाण्यं निरूपयँश्वाह -- साध्याचिनाभुवो लिङ्गात् साध्यनिश्चायकं स्मृतम् । अनुमानं तदभ्रान्तं, प्रमाणत्वात् समक्षवत् ।। ५ ।। साधयितुमिष्टं साध्यं - वह्नयादि, अप्रतीतानिराकृताभीप्सितं, तेन विना न भवतीति क्विपि साध्याविनाभू., धूमादितादृशात् लिगात्-लिगयति-गमयति, असिद्धमिति लिङ्ग तस्मात्, साध्यस्य- पूर्वोक्तस्य, निश्चायक-निर्णयापादकं यज्ज्ञानं तदनुमानं स्मृतं । अनु- माता हि पूर्व लिङ्ग प्रत्यभिज्ञाय तस्य तर्कबलापन्नं साध्याविनाभावं च संस्मृत्य साध्यसत्तामाकलयति इति लिङ्गजन्य एव साध्यनिश्चयः ।

·८ न्यायावतार 0000000000000000000000000000000०००००००००००००००००००००00000000000000000000000000000000000 अत एव च हेतौ पञ्चमी । स एव चानुमानम् । अत्र च लिगात् साध्यनिश्चयोऽनुमानमित्येव प्रकृतम् । साध्याविनाभुव इति तु लिङ्गस्य स्वरूपोपदर्शनेन त्रिरूपतादिनिराकृतये । स्फुटयिष्यति च अन्यथानुप- पन्नत्वमिति हेतुलक्षणविवरणाबसरे एतन् । परामर्शजन्यत्वे त्वन- मानस्य चन्द्रवदाकाशं जलचन्द्रदर्शनात् , भविष्यत्युदयो मृगशीर्षाणां अत्र कृत्तिकोदयात् इत्याद्याकारानुमानप्रथा वितथा न स्यात् । लिड्ग- ज्ञान करणं, व्याप्तिापारः । केचित्तु व्याप्तिधी. करण, परामों व्यापारः । अत्र चार्वाकश्चर्चयाञ्चक्रे अन्यथाऽनुमानप्रथा व्यभिचा- रित्वात । अव्यभिचारि हि प्रमाणं प्रमावतामभिप्रेतं प्रत्यक्षादेरिव । न चेदं तथा। तस्मादनुमानोद्भवन्मान भ्रान्तमेव। तन्नेत्याह-तदभ्रान्तं- पूर्व लक्षणादिना निर्दिष्टं अनुमानं न-नैव भ्रान्तिमत्-अयथार्थतावत्। अत्र हेतुमाह-प्रमाणत्वात्-बाधरहितज्ञानात्मकत्वात्तस्य । यथोद्योतकर आदित्य उलूककुलोदितपूत्कारपरम्पराभिरपि तमस्ततिवितायी न भवति । एवमत्रापि स्वपराभासि वाधवर्जितज्ञानमयत्वेनानुमान स्याभ्रान्तत्वं भवन्न नास्तिकमस्तिष्कनिर्गतन्यकारैरन्यथा भवति । यो यस्य नियत. सम्बद्धः स तं अदृष्मपि ज्ञापयत्येव, काऽत्र व्यथा। क्वचिद्भ्रान्तत्वदर्शनेन च यदि तत्सर्वथा प्रमाणपथोत्तीर्ण तदा मरुमरी- चिकानिचयदर्शने जातं जलज्ञानमपि भ्रान्तं निभालितमिति यावत्प्रत्य- क्षस्यापि प्रामाण्यानभ्युपगमः श्रेयान् । अथ च शून्यवादिनं प्रति प्रतिपादयता प्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्यं भवता तत्र हेतुर्वाच्य एव, स्वमनस्वपि प्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्वाभ्रान्तत्वनिश्चयोऽप्रामाण्यप्रामाण्यहेतु- नैव क्रियेत । किञ्चानपेक्ष्य स्मरणादीन कोऽत्र प्रत्यक्षेऽपि प्रामाण्य- निर्णायक. । तेषां च मानत्वे सुतरामतुमानस्य मानता। यदि च न तेऽनुमानं प्रमाणतास्पदं, तर्हि प्रत्यक्षस्यापि देहि जलाञ्जलि प्रामा- ण्यायेत्यभिप्रेत्याह-समक्षवत् । यथाहि-प्रत्यक्षस्याविसंवादित्वं तद- र्शितार्थाविसंवादात्त्वयाऽभिधीयते, तथैव धूमादेवयाद्यनुमानस्यापि तथात्वं विनिश्चित्य तदपि तथेति कि न निर्णीयते निर्णयनिरतेन ?

·न्यायावतारः or cococco.00000CD.OCOCCCO 100cocco OOCOCCROCOCOCO BOOOOOOoooCccoccoccCOO DODCOCO 3000COCO ? यत्राविसवादित्व तत्र प्रामाण्याम्युपगमे का ते त्रपा? अन्यथा स्वजन- कादिशङ्कया सशङ्कोत्पत्तिकस्त्वमिति केवा न हास्याम्पद इति विवेचयतु। एवं निर्लोठितो वादो उल्लुण्ठीभूय बडतो जलमुष्टिरिव स्वनिस्ताराय प्रत्यक्षस्याप्यप्रामाण्य कीर्तयेत् । यद्वा - मानगून्यशन्यवाइविवादपरः प्रमाणमात्रद्वेषित्वेन तस्य तथात्वम चक्षीत । अथवा निरन्तरश्रद्धा- तमस्तत्यवगूढहृदय पशुविशसनशासनागसी श्रुतिमेव मानतया समुद्दिशन जगद्याथातथ्याक्गतिकारकमिति न तत्प्रामाण्यं मन्वीतेति तान्प्रत्याह- न प्रत्यक्षमपि भ्रान्तं, प्रमाणत्वविनिश्चयात् । भ्रान्तं प्रमाणमित्येतद्विरुद्धं वचनं यतः ॥६॥ - प्रत्यक्ष - स्पष्टतान्वितमवध्यादि इन्द्रियानिन्द्रियोद्भवं सांव्य वहारिकं वा समक्ष । अपिनाऽनुमानादिप्रमागसड ग्रहः । भ्रान्तं- अप्रमाणमिति न-नैव वाच्यमिति गम्यते । यद्वा-पूर्वश्लोकान्तर्गतं दृष्टान्तं शुशोधयिषयाऽऽह-'प्रत्यक्षमपि' साध्यसाधनव्याप्त्यास्पदं हि दृष्टान्त। तच्चात्र प्रत्यक्ष लोकायतिकरपि तस्य प्रमाणतया स्वीकृतत्वात् तथापि तत्प्रामाण्यविप्रतिपत्तौ तस्य तनिश्चिन्वन्नाह--'प्रत्यक्षमपि भ्रान्तमिति न, कुत ? इति चेत्र हेतुमाह- 'प्रमाणत्वविनिश्चयात्' (प्रमाणत्व) प्रमाणस्य हि स्वरूपं वाधवर्जितज्ञानत्व, तस्य विशेषेण- समस्तवादिसम्मततया विविध स्पृष्टं रसितं नातं दृष्ट श्रुतं मतं वा मयेति स्वानुभवेन निश्चयात्-सन्देहरहितत्वेनानुभवनात् । उन्यते च विज्ञवृन्दारकर्नहि प्रत्यक्षेऽनुपपन्न नाम । भनेन दृशन्ती कृतस्य प्रत्यक्षम्य साधनविकलता। प्रमाणवलक्षणो हेतुर्यथा प्रत्यक्षे विद्यते यथा च तन्न भ्रान्तम् । एवं अनुमानमपि प्रमाणत्वेन हेतुर्नव-नायथार्थ । भवति चात्रान्तर्व्याप्ति , भ्रान्ते प्रमाणत्वस्य सर्वथैवानुपपन्नत्वात् । अथ प्रत्यक्षे प्रमाणत्व भवतु, परं भ्रान्तत्वन ·१० न्यायावतार .००००००००००००००००03200000000000०००००००००००००००००००00000000000000000000000000000000000000 - तस्मान्निर्गतं, इति साध्यविकलता दृष्टान्तस्याऽविकलैवेत्यत्राह -- 'भ्रान्त' मित्यादि । यद्वाऽभ्रान्तत्वप्रमाणत्वयोरन्ताप्ताबुद्गवन्तीमारेका निरस्यन्नाह-'भ्रान्त'मित्यादि । भ्रान-अयथार्थ, प्रमाण-यथार्थ जान बाधवर्जितं स्वपराभासि इत्येतत् एकस्यैव परस्परविघातकधर्मवत्त्वा- भ्युपगमपरं वचन-वाक्य यत. विरुद्धं, माता मे वन्ध्येत्यादिवद् विरुद्धतावातम् । न हि यद्भ्रान्त तत्प्रमाणं यत्प्रमाणं तद्भ्रान्तं वा भवितुमर्हति। तद्वक्ता च नाप्नोत्याप्तपर्षद्यपवेशनाहता, अभ्युपगताप- लापेन विरुद्धतानवबोधेन वा निग्रहस्थानगतत्वानस्य । अत्रेदमैदम्पर्यम्- भ्रान्तत्वविरुद्धस्वभाव हि प्रमाणत्वम् । तच्च प्रत्यक्षे समवेयत भ्रान्तत्व निवर्तयेत् तस्मात स्वव्यापकं चाभ्रान्तत्वं समानयेत् इति निश्चितेऽ- भ्रान्तत्वप्रमाणत्वयोाप्तिभावे सङ्कलितप्रमाणत्वान्न प्रत्यक्षं भ्रान्त । तद्वदेव चानुमानमपि प्रमाणत्वाश्रय इति न भ्रान्तत्वास्पदम । इति सुस्थित अनुमानस्य प्रसङ्गात् प्रत्यक्षस्यापि प्रमाणत्वम् । अथ प्रमाण- लक्षणशुद्धये ज्ञानमेव तत्त्वं नान्यदिति सिद्धान्तयतो बौद्धविशेषान, एकमेव ब्रह्म द्वितीय नास्तीभिनिविष्ठान प्रत्यक्षप्रेक्ष्यमाणजगज्जाल- मालमाचक्षाणान् वेदान्तिनः शिक्षयन्नाह सकलप्रतिभासस्य, भ्रान्तत्वासिद्धितः स्फुटम् । प्रमाणत्वविनिश्चायि, द्वयसिद्धौ प्रसिद्धयति ॥७॥ प्रमाण स्वपराभासि बाधवर्जितं ज्ञानमिति निर्णीतं प्राक् । तादृशस्य सकलप्रतिभासस्य-समग्रज्ञानस्य, स्फुट-प्रकटं यथा स्यात्तथा निश्चितं 'भ्रान्तत्वासिद्धित.' प्रमाणत्वलक्षणव्यापकतयाऽभ्रान्तत्व- लक्षणव्यापकवत्त्वनिश्चयेन भ्रान्तत्वव्याहते. प्रत्यक्षादिज्ञानस्याभ्रान्त- त्वसिद्धि । अभ्रान्तं च सकलमपि ज्ञानं स्वपरापासस्वरूपमेव, तेनैव तस्य तत्त्वनिर्णयापादनात् । अत एवाह-'प्रमाणत्वविनिश्वायि' ज्ञाने प्रमाणत्वनिर्णायकं ह्यभ्रान्तत्वम् तच्च पदार्थयाथार्थ्यानुपा- ·न्यायावतारः ११ 40000CcDrboltooteccccato.eccocco.ccrccto.000ccogovoacace.ocOCOCOOCOOCOCOOO0OOOCD ocococo त्येव स्यादन्यथा भ्रान्तत्वापत्तेः । पदार्थयाथार्थ्यानुपातित्वं च द्वय- सिद्धौ-ज्ञानज्ञेयलक्षणपदार्थयुग्मसम्भव एव प्रसिद्धयति-प्रकर्प याथात- ध्येन अनाविलसिद्धिपदवीमध्यारोहति । नहि तमस्तोममनपाकुर्वन दरीदृश्यमानमर्थजातं चासाक्षात्कुर्वन् दीपो दीपतां लभते । एव- मत्रापि ज्ञेयम् । आत्मपुद्गलाद्यर्थजातं यदि न स्यात्तर्हि दृश्याभावा- कथं दर्शनं १ | मति दर्शनानीकारेऽवश्य श्याङ्गीकार , करणस्य कर्माविनाभावित्वात्। 'द्रष्टाच प्रमाते' त्यादिना श्लोकेन निगदिष्यति । तन्नात्र तच्चर्चा ! परमार्थतस्तु दध्यानयनचोदनया तदाधारानयन- चोदनावत्करणरूपे ज्ञानेऽङ्गीकृते ज्ञाता ज्ञेय चावश्यतयाङ्गीकार्यम् । स्वतन्त्र कर्ता, व्याप्य कर्म, साधकतमं च करणमितिव्युलादितत्वा- द्विपश्चितापश्चिमैः । अत्रेयं भावना - प्रमेयाव्यभिचारित्वं हि प्रमाणस्य प्रमाणत्वम् । तच्च न प्रमेयमन्तरा ! तथाभवद्विज्ञानम- प्रमाणमेवामन्यते मुनिभि. भ्रमस्यैतल्लक्षणत्वात् । सगीर्यते च ज्ञानस्य प्रमाणतोभा यामन्यथा स्ववचसैव स्वमतानृतत्वाङ्गीकार प्रसक्ते । अप्रामाणिकस्य तथात्वादेव । न च ज्ञान कत्तुं ज्ञान कर्म ज्ञानेन करणेन जानातीति क्रियादियोग्यतेति नार्थोऽन्यज्ञेयेनेति वाच्यम् ज्ञानस्यैव तावत्वपराभासित्वात् सत्येव परस्मिस्तस्य तथात्व, इति द्वर्यासद्धयनान्तरीयकमेव प्रमाणत्वम् । यहा-पूर्वश्लोके क्रमेण साधन- चिकलता साध्यचिकलताऽनुमानप्रामाण्यव्यवस्थापने प्रत्यक्षरूपस्य दृषान्तस्य पराकृता । अधुना तूभयविकलता तस्यातन्यते 'सकले'त्या- दिना । व्याख्या चैवं कार्या-सकलप्रतिभासस्य-समस्तस्पष्टज्ञानस्य स्फुटं प्रतिप्राणि स्वसंवेदनसिद्धतया भ्रान्तत्वा मिद्धित - अयथार्थ- साननुभवात, प्रमाणत्वविनिश्चायि-प्रमेयाभिचारित्वनिर्णयकारक अभ्रान्तत्त्रमिति गम्यते, तत् द्वयसिद्धौ-प्रत्यक्षप्रमाणरूपे दृष्टान्तेऽ- भ्रान्तत्व - प्रमाणत्वलक्षणसाध्यसाधनयोाप्तत्वेनोपपन्ने, प्रसि द्धयति-युक्त्युपपन्नं भवति । प्रत्यक्षप्रमाणे प्रमाणमभ्रान्तत्वाविना- भूतमिति निर्धारितम् । प्रमाणत्वं चानुमानेऽपि, प्रमेयाव्यभिचारि- - ·१२ न्यायावतार: .००20000000200००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००.००20000००००००200132.00000000000 ज्ञानमयत्वात् निश्चितमित्यनुमानेऽध्यभ्रान्तत्वसिद्धि । एवं परोक्षान्त- गतानां स्मृत्यादीना यथायथ लक्षणादि विधाय तथाभूतस्यैव परलोक- विधिसौधस्तम्भभूतश्रीशाप्रमाणम्य लक्षणमाविञ्चिकीपुराह ताव- ल्लोकलोकोत्तरसामान्यं शाब्दलक्षण- दृष्टेष्टाऽव्याहताद्वाक्यात्परमार्थाभिधायिनः । तत्त्वग्राहितयोत्पन्नं, मानं शाब्दं प्रकीर्तितम् ॥८॥ दृष्टं-चक्षुर्दर्शनादिना घटपटादि, इष्ट-सुखादि, ताभ्यामव्याह- तात्-अविरुद्धाद् एतादृशात् वाक्यात - वर्णशब्दादिसमूहात्मकादर्थ- घोतकात, उत्पन्न ज्ञानमितिगम्यम् । शाब्द मान प्रकीर्तितमिति सम्बन्ध । पुनः कीदृशाद्वाक्यादित्याह-परमार्थाभिधायिन' परमार्थों- यथास्थितत्वं तात्पर्य वा तदभिधानशीलं परमार्थाभिधायि, तस्मात् । कथमुत्पद्यते ? इत्याह-यद्वा-षडपूपा दश दाडिमानीत्याद्यसम्बन्धाना- मपि प्रामाण्यप्राप्तौ प्रोक्तवान्-'तत्त्वग्राहितया' तस्य वाक्यस्य तत्त्वं स्वरूपं, यथावस्थितार्थत्वं, तद्ग्रहणशीलतया यदुत्पन्न-वाक्यश्रवणत: प्रादुभूतमात्मनि ज्ञान, तत्शाब्द-आगमाख्य, मान-प्रमाण पकीर्तितं- प्रकर्पण युक्तियुक्ततया गदितं, प्रमाणलक्षणलक्षकैः । अत्र च नास्तिक- मतानुयायिनां दृष्टाऽज्याहतत्वमस्तीतीप्टेति । नहि जीवाद्यपलापश्चे- तनावर्ता प्रतिप्राणिस्वसवेदनससिद्धतया जीवस्येष्ट. केपाश्चिदपि । परलोकमोक्षादीष्टाऽव्याहतत्वेऽपि बौद्धाक्षपाद-कपिल-कणाद-वेदानु- यायिनां प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रथासिद्धस्याद्वादापलापलीनत्वाद् दृष्टेति । ताशत्वं बोटिकादिनिहवनिकरस्य स्यादित्याह- परमार्थेत्यादि । नहि तेषां स्वात्मद्वेषिणा वचनानि पदार्थस्य यर्थार्थतापराणीति । सत्यपि वाक्यस्य दृष्टेष्टान्याहतत्वे परमार्थाभिधायित्वे च न सर्वे श्रोतार: समभावप्रतिश्रोतार सम्पद्यन्ने ! यत गह- ..

·न्यावावतारः १३ .300033200204033000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 'एकरसमपि तद्वाक्यं,वक्तुर्वदनाद्विनि सृतं तच्च । नानारसतां गच्छति, पृथक पृथग भावमासाद्य' ॥१॥ अत एव च न्यगादि वाचकवर्य:- 'न भवति धर्मः श्रोतु सर्वस्यैकान्ततो हितश्रवणात् ।' इति आहे 'तत्त्वग्राहितयेति । एव चार्जवादयुक्तेप्युक्ते यदनुरागिभि शिष्य शिष्यतेऽन्यथाकारं निरन्तरभक्तेभ्योऽनीकुर्वते च ते तथेति । तन्न शाब्द मानं, तल्लक्षणोत्तीर्णत्वात्तस्य । लोके तु जनकादिस्तथाभूत एव । यतो नासो पुत्रादिभ्यो दृष्टेष्टव्याहतपरमार्थाभिधायि चाक्यमभिधत्ते । पुत्रादीनां च तत्त्ववाहितया या बोधोत्पत्ति , सैव लौकिकं शाब्द मानमिति । यत्तु कचिद्वाक्यादिकमेव शाब्दतया जेगीयते, तत्कारणे कार्योपचारं विधायैव । अन्यथा कथ जडताम्वरूपस्य वाक्यस्य व्यागृणीयात् मानताम् । मानस्य ज्ञानरूपत्वादेव । भवति च यत्र यो दृष्टेष्टाऽव्याहतवाक्य. प्रामाणिकबोधोत्पादकः स एव, निपुण- वैद्यादिवत् । न चानुमानेऽन्तर्भावनीयमिद, व्याप्त्यादिभावकल- नाभावात् । स्पष्टं तदुल्लेखात् । न चानुमान तदभावे भवतीति । अन्यच्च - वक्त्रधीनप्रामाण्यमिदं, तत्तु हेत्वाभासशून्यताद्यत्थम् । किञ्च-प्रत्यक्षपूर्वक तत् व्याप्तिहेतुकं च, इद तु प्रकरणादिना विशिष्ट- बोधजनकमेव सङ्कतपूर्वकं च । “अनुमाया स्थिता चैव, उक्तः प्रामाण्यता पृथक । एका व्याप्तिभवाऽन्या तु, सड्क तोत्थायत स्मृता।' अथ लोकोत्तरं विशित्वात्सविशेष लक्षयन्नाह- श्राप्तोपज्ञमनुल्लध्य-मदृष्टेटविरोधकम् । तत्त्वोपदेशकृत् सार्व, शास्त्र कापथघट्टनम् ॥९॥ रागद्वेषमोहानामात्यन्तिका क्षय आप्तिस्तद्वानाप्तः । न च प्रति- ·१३ न्यायावतारः 00000000.0coccc0.000000000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००००ccc000000cccccccceo - प्राण्युपलब्धे रागादिमात्राया , न तद्विहीन कोऽपीति । तत एव न दरीहश्यमाना आप्ता प्राणिन । कस्यचित क्वचिन् कदाचित्तु रागा- वभाव वसंवेदनससिद्ध इति नापलप्य । यस्य तु सर्वत्र सर्वदा च नदभाव., स आप्त । रागद्वेषमोहानामंशतः क्षयोऽनुभवसिद्धगुणो- त्पत्त्यनुमानप्रमिन इति तत्क्षयः सर्वथापि स्यात् । तद्वॉश्च स । न च ज्ञानादीनामंशत आवरणोपलब्धे पूर्वोक्तवन् सर्वथावरणमपि जाघट्येत । तेषा नाभिप्रदेशानामंशतोऽपि कदाचिदप्यावृतेरभावान् बानादीनां । अन्येषां तु तेषा केषाञ्चिज्जीवाना तथाभावोऽध्यभ्युपेयत- एव तारतम्यनारागादेरिति सर्वथाप्यभावस्तम्य किं नोरीकार्य कृतिभि । आप्नेनापज्ञं - आदौ निरूपित तीर्थस्थापनावसरे, पश्चात्त छद्म- स्थोऽपि गणभृदादिनिरूपयेत्।भवति चाप्तोपनतयैवागमस्य प्रामाण्य, अन्यस्यानाभोगस्यापि सम्भवात् । 'नहि नामाऽनाभोग छद्मस्थस्येह कस्यचिद्वतीतिवचनात् । अन्यच्च धर्माधर्मतःतुतन्निर्जरणात्मतद्- ध्यवसाय परलोकाद्यतीन्द्रियपदार्थदर्शनपटिष्ठ एव धर्मादीनां स्वरूप- प्ररूपणायां प्रमाणतामापद्येत । तथाविधरागादिनिरा देवेति । उच्यते च-'जिणपन्नत्तं तत्तं' । यत्तु 'विना गुरुभ्यो गुणनीरधिभ्य' इति । तत्तेषां प्राधान्यख्यापनाय। अन्यथा तेषा स्वातन्त्र्येऽन्धपरम्परा- न्याय. समापतन् केन वार्थेत ? | आप्तोपज्ञत्वादेवाह-'अनुल्लव्य' ग्रन्थार्थनिपुणैरपि वादिभि प्रतिभावड़ि कुयुक्तिशतेनापि नाभिभव- नीयम्। न चाविसंवादिप्रमाणप्रतिपन्नोऽर्थो निहनूयतेऽनात्मनिहवेन। द्रव्यपर्यायोभयात्मक वस्तुनः नित्यता द्रव्यस्येतरता पर्यवस्येत्यादि च नानुभूयतेऽरक्तद्विष्टै कि ? इति सुष्ठूक्त 'अनुल्लड्ध्य' अनेनै- वाप्तोपजत्वसिद्धे. । तथापि कथमितिचेदाह अदृष्टेष्टविरोधक' दृष्टा इन्द्रियानिन्द्रियाभ्यामवगता घटरूपाकारादय, इष्टाश्चानुमानाऽऽगमा- न्यथानुपपत्तिभिरवश्यन्तथागीकृता, तैरविरोधक-विरोधानानातम । नहि यथावस्थितार्थपरिज्ञानस्तत्स्वरूपमन्यथाऽन्यथाऽऽचक्षीत, येन ? - ·न्यायावतार 10330000000000000000000000000000000000००००००००००००0000000000000000000000000२००००००2000. १५ तद्वचः पूर्वापरविरोधव्याहति भजेत् । भवति चैकान्ताभ्युपगमपराणां शकुन्तपोतन्यायेन पूर्वापरविरोधाहीकरणं स्याद्वादाङ्गीकारात् । तथाहि- सर्वथाऽनित्यत्ववादी बौद्ध सन्तानं, साङ्क्षय प्रकृतेत्रिगुणात्मकतां, योगश्चित्ररूपस्येकानेकरूपता, वेदान्ती चात्मनो बद्धाबद्धत्त्रं वदन् मावृप्रवासीव स्खलन् पदे पदेऽनन्यगत्या स्वीकुर्वते अनेकान्तं, प्रान्तेऽन्यथाभूतार्थस्वीकारात् । न चेय व्यवस्था निरस्तनिखिल- दोपनिकराप्तनिरूपिते श्रीमौनीन्द्रप्रवचने । न चैकस्यैवार्थस्य परस्परविरुद्धसदसदात्मकतामभ्युपगच्छन् कथमिव भवान् न विरोधाघ्रातोद्गाता विरोधकव्याख्यातेति । निरपेक्षविरुद्धधर्म- स्यैकत्रासद्गतेः । सापेक्षस्य तु सर्वैरपि वाडमयबेदिभिविगाने- नैकत्रागीकृतिः कृतैवास्ति । अन्यथा स्वरस्यैकस्यैव हस्वदीर्घादिविधान, पीयमानं मधु मदयतीत्यत्र कर्तृ कर्मलक्षणकारकद्वयसयोगानन्यता मधुन.। देवदत्तस्य पितृपुत्रापेक्षया क्रमेण पुत्रपितृत्वव्यपदेश कमिव घटामियत्ति तेपामनुभवापलापिनां पापात्मनां । पुनर्विशिष्टितत्त्वो- पदेशकृत । तत्त्वे-जीवाजीवौ, तयोरेव परमार्थसत्त्वात् शेषस्य तयोरे- वान्तर्भावात्, हेयोपादेयादिपष्टतावबोधाय शेषाणामाश्रवादीना तत्त्व- त्वेनोपन्यास । अत एव 'सबमिण दुप्पडोयार' इत्यागम सङ्गच्छते । तयोरुपदेशोऽनुभवानुमानहेतुयुक्तिकारणोदाहरणनयभड गै स्वरूप- प्रज्ञापनम् । नात्र मौनीन्द्रे प्रवचने वचनगौरवतामात्रादादरणीय वस्तु, दृष्टेष्टाविरुद्धत्वस्यैव तल्लक्षणत्वात्तत्कारक यथार्थाख्यात्रिति यावत् ।न तु द्रव्येभ्यो गुणकर्मणां भिन्नत्वं, सङ्कल्पितसमवायेन च तैस्तयो सम्बन्ध, त्रिभ्योपि सामान्यस्याऽतथाविधा तथाविधतां असम्बद्धसम्बद्धतां,अभाव- स्यातिरिक्तता,तमश्छायान्धकाराणामभावतां,सुवर्णस्य तैजसता, चक्षुष' प्राग्यकारिता, शब्दस्याकाशगुणता, जीवमात्रस्य विभुतां, मनसोऽणुता जगत ईश्वरकत्र्तृतां, सच्चिदानन्दहीना मुक्ति, आकाशादीना एकान्त- नित्यता, द्वषणुकादेरेकान्तानित्यतां, शब्दसयोगवियोगादृष्टवेगानां ·१६ न्यायावतार ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००000000cccccco गुणतां, शाब्दस्यानुमानतां, तकस्यामानतां, जलतेजोवायूना गन्धगन्ध- रसगन्धरसस्पर्शहीनतां, हेतोस्खिलक्षणतां च बदन् वैशेषिक इच छल- जातिनिग्रहस्थानानां तात्त्विकी तत्त्वता, शक्यान्तर्भावानां प्रमाणा- दीना पदार्थता, वितण्डाहेत्वाभासानां कर्त्तव्यतां च निरूपयन् नैयायिक इव सर्वज्ञत्वादिविशिष्टदेवताऽभाव, वेदस्य नित्यता, पशु- विशसनमययज्ञजन्यां स्वर्गितां च जल्पन जैमिनीय इव प्रत्यक्ष- प्रमाणप्रमितस्य जगतो मिथ्यात्वं, प्रत्येकत्वाभावं जीवस्य बद्धा- बद्वतां, च वुद्धे स्वपरावबोधराहित्यं च वर्णयन् वेदान्तीव च परस्पर- विरुद्धार्थदेशनेन तुरङ्गशृङ्गोपपादननिपुणतां कलयति । कथं नैव- मित्याह - 'सार्व' सर्वेभ्यो द्रव्यगुणपर्यायेभ्यो यथावस्थितस्थिति- स्थापनस्थेम्ना तत्स्वरूपानपट्टते. हित, सर्वेपा सर्वेपा वा प्राणिनां पारमार्थिकसुखमयमोक्षसाधनसम्यश्रद्वानादिदेशकत्वेन दयामरु- पणदत्ताभयदानेन वा हितं सार्व । एतादृशस्य वाड मयस्य महिमा- नमाचक्षाण शुद्धतामाह-शास्त्र' मिति । शासनं हितस्य प्रानये योग- योग्यवर्त्मव्यक्ति , त्राणं चाऽहितनिवृत्तिलक्षणसवासमाख्यानात् योगक्षेमकृद्धितियावत् निरुक्त्या शास्त्रमिति । यद्वा-शिष्यते मिथ्यात्व- मोहग्रहग्रस्तोऽज्ञानपट्टलुप्तलोचनः ।प्रमाइप्रकरप्रहीणात्मरमणतागुणश्च शिष्योऽनेन हितवचनेनेति शास्त्र विशेषणद्वारैतत्याशात्य प्रशासदाह- 'कापथघट्टन' सदसदाचविशेपवर्णनविज्ञविहितैकान्तकान्तोऽकान्त एव कापथ. । अनुभूयमानमपि स्वद्रव्यक्षेत्रकालभावैः सत्त्वमसत्त्व चेत- रैरपलपन्तः कथ न तत्प्रणीत कापथ ? । अयथार्थादेशस्य तथा-- त्वादेव । तस्य घट्टन-विनाशनं हेतुयुक्तिवृन्दवर्णितयथार्थस्वरूपतया । नहि नभसि भास्वति भासमाने भातु भवत्यल तमालततिश्यामला तमस्ततिः । न चैवं वक्त रागद्व पप्रसङ्ग । नवा कण्टकसर्पकीटवर्जे समे पथि प्रस्थित. विषमे वा कण्टकादीन् परिहरन् पान्थ पटुपरि- कराणां पटूना आपनीपद्यते परुपवचनपन्थितां । अहिसासुनृतादि- ·न्यायावतारः +csces. Botrotrete... .000.. 00000000000००००ccaactte.ch....Grter...c000000000८... देशक अनुभूयमानयाथार्थ्यस्वरूपाभिधायि च वाम्यं 'न मांसभक्षणे दोष इत्यादेः 'क्षणिका सर्वसंस्कारा' इत्यादेश्च असद्भूनप्ररूपण - प्रवणस्य स्वरूपमाविर्भाव्य न्यकार कुर्यादेवेति । अथैवं नितरां निजानुभवरूप प्रत्यक्षातुमानादि प्रमाणं निरूप्य परार्थप्रधानः परार्थ तदाह लक्षयन्- स्वनिश्चयवदन्येषां, निश्चयोत्पादनं बुधैः । परार्थ मानमाख्यातं, वाक्यं तदुपचारतः ॥१०॥ स्व -प्रमाता प्रत्यक्षादिभिरविसवादिभिरर्थनिश्चायकः, स्वान्य- निर्भासमयत्वात्तस्य । ज्ञानादनन्यो हि सः । तस्य निश्चयः-निर्णय , ईहापोहादिना निर्भासितोऽपायावधारणरूप प्रतिबोधः, नत्तुल्य. । 'अन्येषां प्रमात्रतिरिक्त पु, पष्ठीसप्तम्योरथ प्रत्यभेदात । यद्वा शेषे पष्ठीयम् । तेनाऽन्यसम्बन्धि इन्यवधेयम्। निश्चयस्यानारोपितावबोध- रूपस्य उत्पादनं-प्रादुर्भावनं यत्तदिति शेष । 'वुधैं.' बोधन्ति-प्रमाण- स्वरूपसङ्ख्याविपयफलान्यवगच्छन्ति याथातथ्येनेति बुधाः ते, वक्त्रधीन हि वाचां प्रामाण्यमित्येव कवुल्लेखः । 'परार्थ' अवयवे समुदायोपचारात् मध्यमपदलोपाद्वा पर.-परप्रतिबोधोऽर्थो यस्य तत् । यद्वा परस्मै इति परार्थ, स्वय निर्धारितत्वात परेपा बोधायेवायं यत्न.। न च स्वयमबुद्धमर्थ बोधयत्यन्यं कश्चिद्विपश्चिदपि । मान- प्रमाणे, आख्यात-प्रवीणपरिपदि प्रामाण्यतयां प्ररूपितम्। ननु निर्णीत- ज्ञानतारूपस्य मानस्यात्मनिष्ठत्वात्तदुत्पादने न परे प्रभविष्णवोऽन्यथा- ऽनारसानन्तावबोधात्मन: केवलस्याप्युत्पत्तौ प्रयतेरन् परे कारुणिका' इति नेयं वांचोयुक्तियुक्तियुक्ता । सत्य, प्रयत्न आत्मस्थ एवावबुद्धये प्रत्यलस्तथापि त तज्जन्यक्षयोपशम च विद्धत्येवान्ये, सादिक- सार्वत्रिकसबोधोद्भवेऽपि तन्जनकप्रयत्नस्य कारणतयाऽन्यौजस.

·१८ न्यायावतार. 000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000000000000000000stus स्वीकृतत्वात् । उपदेशावबोधसंस्कारकारित्वादेव हि देवगुधर्म- निमित्तानामाश्रयणात् तथापि प्रयत्नः स न मानमिति चेदस्तु कारणे कार्योपचारात्तभ्य मानतेत्येतदाह-वाक्य'मित्यादि । उच्यते इति वाक्यं-आख्यातान्तं, उपलक्षणमेतत् संज्ञादीना । 'तत्' मान, उपचारतः-आरोपेन । नहि परार्थमानत्वं वाक्यस्य, किन्तु तस्य कारणमिति तदपि परार्थ मानम् । उपलभ्यते हि उपलब्धिमद्भिः कारणस्यापि कार्यत्वव्यपदेश उपचारायथा घृतमायुर्नवलोदक च पाद- रोगः । प्रत्यनपदार्थप्रतिपादकवाक्यस्य परार्थमानत्वाभावे सर्वस्यापि वाक्यस्यागमत्वेन प्रतिपन्नप्रतिपादितपरिदृश्यमानार्थबोधस्याकारण- कत्वम् । न चान्यथासिद्धत्वं तस्य, तद्बोधेनैव तस्यान्वयव्यतिरेक- प्रतिपत्ते । परस्य तद्बोधे चावश्यक्तृतत्वाभावाच्चेति वाच्यम् । परस्य तथा बोधे तस्वावश्यक्लुप्तत्वात् । बोधस्य तु द्वारतैव, वाक्यजन्यत्वे सति परार्थमानजनकत्वात् । एव चोपलभ्य कश्चित्कञ्चिदर्थमध्यक्षा- दिना परप्रबोधाय वितन्वन् वाक्यव्रज परस्य तद्बोधं जनयतीति सुष्ठूक्तं वाक्य' समारोपादेव परार्थं मानम् । भथ पयर्थप्रमाणस्य भेदी मानकारणतां चाह- प्रत्यक्षेणानुमानेन, प्रसिद्धार्थप्रकाशनात् । परस्य तदुपायत्वात्, परार्थत्वं द्वयोरपि ॥११॥ प्रत्यक्षेण-पूर्वोक्तरूपेण, प्रसिद्धः-प्रकर्षेण स्पष्टतालक्षणेन सिद्धा- ऽभिनिष्पन्नो नि संदेहावबोधविषयताप्रापितो योऽर्थ. जिनप्रतिमादिः, तस्य प्रकाशन-परस्मै निरूपणं, तथैव अनुमानेन-प्रानिरूपितयथार्थ- स्वरूपेण च । चो गम्यो, द्योतकत्वात्तस्य । प्रसिद्धो-निर्दूपणहेतुतकर्का- दिना निर्णीतो योऽर्थ आत्मादिः, तस्य प्रकाशनात् परार्थत्व-परव्यु सादननिमित्तकत्वं द्वयोरपि-प्रत्यक्षानुमानयोरपि । अपिना न केवलं ·न्यायावतारः १९ .......000000000000000000000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० प्रत्यक्षस्य नाप्यनुमानस्य केवला परार्थता । ऊरीक्रियते हि परैः केवलस्यानुमानस्य तथाविधता नत्वध्यक्षस्य । ननु दरीदृश्यते हि प्रतिज्ञादिप्रयोगोऽनुमाने परार्थ, न तथा समक्षे किञ्चिदिति । न, तत्रापि तथा बधे अड्गुल्यादिना निर्दिश्यमानतोपलम्भाद् यथाव- गतेपि साध्ये परव्युत्पत्तये प्रतिज्ञादे. प्रयुज्यमानस्य परार्थता, तथैवाध्यक्षेण निश्चितेप्यर्थेऽङ्गुल्यादि निर्दिश्य प्रतिपादयितुरध्यक्षा- चसितमर्थ कथमिव न परार्थता । तहि केवलादिप्रत्यक्षेण प्रतिपद्या- र्थान् व्याकुर्वन् केवल्यादिवचनानि श्रुतरूपाणि कथ स्युस्तेषा परार्थ- प्रत्यक्षतापत्ते । यो येनोपलभ्य प्रकाशते तस्य तथा परार्थता- नियमापातान । सत्य, नेयं विभीपिकाऽत्र । यत आह-'परस्य' व्युत्पाद्यस्य तदुपायत्वात-प्रत्यक्षानुमानाऽन्यतरावगमजननकारणत्वात्। न च केवल्यादिवचासि अतीन्द्रियज्ञानायेति न तेषा परार्थप्रत्यक्षता, आगमतैव किन्तु । एव च सांव्यवहारिकप्रत्यनेऽनुमितौ च परार्थता, नातीन्द्रियेऽध्यते । स्मरणादेस्तु प्रत्यक्षोद्भवत्वेन तेनैव गतार्थता, मास्तु वा तस्य सा, स्वानुभवसापेक्षत्वादेव तस्य । परार्थप्रत्यक्षमेव निरूपयति साक्षात- प्रत्यक्षप्रतिपन्नार्थ-प्रतिपादि च यद्वचः । प्रत्यक्षप्रतिभासस्य. निमित्तत्वात्तदुच्यते ॥१२॥ प्रत्यक्ष इन्द्रियानिन्द्रियोद्वमाक्षात्ज्ञानं, तेन प्रतिपन्नोऽवेतोऽयो रूपरसादिस्तस्य प्रतिपादि-निरूपकं यन-पठय पुरत स्फुरन्मणिरत्ला- भरणभासिनी श्रीजिनप्रतिमा, आस्वादयाम्लोऽयं रस इत्यादिरूप वचः-वाक्यं, प्रत्यक्षप्रतिभासस्य परात्मन: साक्षादवबुद्धेः निमित्त- वाहेतुत्यात्तत्परार्थे प्रत्यक्षमित्युच्यते-प्रतिपाद्यते बुधैः । नान्तरेण वाक्यं प्रतिपाद्यते पर । आगमस्य च न प्रत्यक्षहेतुता, शब्दार्थप्रतीति- ·न्यायावतारः ०००००००००००००००००००००००00000000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००6001tal . जनकत्वादेव तस्य प्रतीतौ हृषीकन्यापारस्य प्रतिपादितपदार्थस्य चोपलम्भात् हेत्वादिनिरूपणेनान्यादिसाध्यज्ञानभावात् परार्थानु- मानवदृश्यमानार्थनिरूपकवाक्यस्य परार्थप्रत्यक्षातैवा सम्बोधन पूर्वकं दृश्यमानार्थदर्शनोक्त वाक्यं तथेति । अथानुमानश्य परार्थतां प्रतिपिपादयिपुर्हेतुमूलतां तस्य समाकलय्याह- साध्याविनामुवो हेतोर्वचो यत्प्रतिपादकम् । परार्थमनुमानं तत, पक्षादिवचनात्मकम् ॥१३॥ हेतो प्रतिपादक वाक्य पगर्थमनुमानमिति सम्बन्ध । माय- भप्रतीतमनिराकृतमभीप्सितं, तेनाविनाभू: कारणकार्यादिभावेन प्रतिवद्धो, हेतु -हिनोति-गमयति अप्रतीतं साध्यमिति व्युत्पत्तः । तादृशस्य हेतो. प्रतिपादक-निरूपणप्रवण यत् धूमोऽत्र तेन वह्निमान- यमित्यादिरूप वाक्य, तत् वाक्यमेव निरुक्तनिरुक्त 'परार्थ' परस्येव साध्यार्थज्ञानजनकत्वादनुमान-लिङ्गज्ञानसम्बन्धस्मरणादनु जायमान मान-प्रमाणं परार्थानुमानमिति तत्त्वम् । कीदृशं तदित्याह-पक्षादि- बचनात्मक पच्यते व्यक्तीक्रियतेऽथों यस्मिन्निति पक्ष -सन्दिग्ध - साध्यवान, आदिशब्दात् हेतुदृष्टान्तादिग्रहः । तस्य वचन-निवेदन तदेवात्मा स्वरूप यस्य तत् पक्षादिवचनात्मकम् । परं प्रतिपादयता ह्यवश्यंतया पक्षहेतुयुगलं निगाद्य वागाद्यतत्त्वतन्त्रिणा । न च हेतु- मात्रेणेप्सितार्थसिद्धि , सटे तोरपि तादृशपक्षवलेन दुष्टत्वभावात् । सत्यामपि व्याप्तौ वह्निधूमयोर्ह दे दुष्टत्वस्याविवाद सिद्धत्वात् । धूम- दृयान्तस्तु प्रतिपाद्यप्रेक्षामपेक्षतेऽवबोधे, तदन्तरा न तदावश्यकम्, इतरथान्यथा, स्फुटयिष्यति चाग्रेऽवाप्तयथार्थाभिधानो दिवाकरः श्रुताकर कविरेतत्, तस्य कथञ्चिन्निरर्थकत्वाख्यानेन । अन्ये तु साध्याभ्युपगतिः पक्षः, साध्यनिर्देशमते हेतोाप्ती सन्देहान्। वहन्य- ·न्यायावतारः २१ 400040202000.00000000000000000000000000000000001.4 .०००२0000000000000000001 A पेक्षयालोकस्य सद्धेतुत्वेपि धूमापेक्षयाऽसद्ध तुत्वान् । साध्यवन्निर्णय- रंतु हेतुदर्शननिर्णयजनित: तथा साध्यहेतुयुग्मोदगिरणमेव परार्थे सार्थकम। उक्त पनादिवचनात्मकं परार्थानुमान, परं क' पक्ष ? इति सम्भावयन प्रश्न पक्ष नत्प्रयोगस्यावश्यककर्तव्यता चाऽऽह- साध्याभ्युपगमः पदः, प्रत्यक्षाधनिराकृतः । तत्प्रयोगोऽत्र कर्त्तव्यो, हतोर्गोचरदीपकः ॥१४॥ साध्यं- व्यक्तीकृताकार, अभ्युपगम - अभ्युपगम्यतेऽस्मिन्निति अभ्युपगम , साध्यस्याभ्युपगम साध्याभ्युपगम ,साध्याधिकरणमिति यावत् । यद्वा-माव्यस्याभ्युपगमो यस्मिन् स साध्याभ्युपगम । ध्यधिकरणबहुव्रीहेरपिस्वीकृतत्वात । द्वितीयपक्षे तुसाव्यस्याभ्युपगमो- निर्देश. पक्ष इति । स च प्रत्यक्षादिनाऽनिराकृतोऽविरुद्धः,आदिशब्दा- लिङ्गलोकस्वषचनपरिग्रहः । प्रकटयिष्यति च प्रकरणकारोऽ एतद्द पणजालं निरूपयन । अत्राहुः केचिद्धे तो स्वरूपमाविष्कुर्वता प्रादुष्कृतमेघ माध्यमिति न सत्प्रयोगेनाऽर्थ इति । तन्ने त्याह- 'तत्प्रयोगो' तस्य निर्दिष्टरवरूपस्य पक्षस्य प्रतिपादनम् । अत्र परार्थानुमाने कर्त्तव्यः कर्त्तव्यमेव । 'सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायादनुक्तोपि प्रतीयते इति प्रामाणिकपटुवचनाचा वकाराध्याहार आवश्यक । अथ पक्षप्रयोगे फलमाह-हेतोर्यथोक्तलक्षणस्य, गोचर- दीपक - विषयप्रकाशक , व्याप्तिप्रदर्शक इतियावत् । सत्येव वह्नि- लक्षणसाध्यनिर्देशे भवति श्रोतुर्ज्ञानं-'धूमो वह्निव्याप्त धूमसगाव- स्चात्र वह्निसद्भावाविनाभूत इति । साध्यनिर्देशाभावे .कस्मादपि हेतोरनेकसाध्यसिद्धे किमत्र प्रयोक्त्राभिप्रेत साध्यमिति न निश्चिनुयान्। निश्रयनिहितनिविडप्रयत्नोपि निशता । तदवश्यनया साध्या- ·२२ न्यायावतारः .0000000000000000000000000000000..........00000000000000 OCTOE000००००००.00000000०००००० भ्युपगम. पक्षापरपर्यायः प्रयोक्तव्य.। ये तु न पक्षप्रयोगमभिमन्यते शाक्याग्रस्तॉश्छिक्षयन्नाह साध्यासिद्धिं - अन्यथा वायभिप्रेतहेतोर्गोचरमोहितः । प्रत्यर्थस्य भवेद्धेतुर्विरुद्धारेकितो यथा ॥१५॥ अन्यथा साध्याभ्युपगमाभावे, वादिन. स्वपक्षम्थापन- परपक्ष - प्रत्याचक्षणचणस्याभिप्रेतः-स्वाभिप्रेतसाध्यसाधनप्रत्यलत्वात्सम्मतः, हेतु -साध्याविनाभावित्वेन साध्यगमक प्रत्यक्षादिगम्य., तस्य गोचरी-विपय साध्यादिस्तत्र मोहित.-साध्यनिर्देशाभावेन साध्य-- ज्ञानाभाववान् प्रतिवादी परपक्षोत्थापनस्थिरास्थ , प्रत्यर्थस्यासाध्यस्य हेतुर्गमको भवेत् । यथोपप्रदर्शने । विरुद्धारेकितो-माध्याभावसाधक- त्वसंदिग्धतावान् हेतुः । भावार्थः-स्थापयता पक्षं वादिना विना पक्ष- प्रयोगं साध्याभ्युपगमापराभिध यो हेतुरुक्तः केवल' स सन्दिग्ध- विरुद्धव्यावृत्तिकवदसाध्यस्य साध्येतरस्यापि चा साधक. समापद्यते- त्यवश्यं वक्तव्य पक्षप्रयोग । भवत्येव वृहद्भानु सिषाधयिषयापि व्याकृतो धूमाख्या हेतु: साध्यनिर्देशमृते बद्दुर्गमकोपि वह्नयभावं जलादिकं वापेभ्य विरुद्व इति । न चान्तरा पक्षप्रयोग व्याप्तिप्रदर्शनं स्यात्ततश्च परार्थानुमानप्रथा दूरापारतप्रसरैव साध्यमनभ्युपगच्छत । नो को हेतुाप्तः साध्येनैकेनैव, आलोकेन वह्निशैत्याभावाद्यनेक - साध्यप्रतिपत्ते । मृगशीषोंदयेन पूर्वचरोत्तरचराधनेकप्रतिपत्तेश्चेति । न प्रतीयात् सभ्य' मभाभूषणोपि वादिवाञ्छित साध्यं निश्चितमन्तरण माध्यनिर्देशं प्रत्यवतिष्ठने च प्रत्यर्थी प्रत्यर्थापेक्षया विरुद्धतादिक- मुद्भावयन्निति स्यात्सर्व सुम्थं सिपाधयिषितसाध्यमुल्लिखतो विबुध- लेखस्याख्यातम। एतदेव दृष्टान्तेन इदयितुमाह- ·न्यायावतार: U094100००००००.3.00000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००. धानुष्कगुणसंप्रेक्षि-जनस्व परिविध्यतः । धानुष्कस्य विना लक्ष्यनिर्देशेन गुणेतरौ ॥१६॥ धनुषा चरन्तीति धानुष्क', तस्य गुणो-यथालक्ष्यवेधकत्वादि, तं सम्यग-यथार्यतया, प्रेक्षणशीलो-निरूपणप्रवणो, यो जन तस्य । 'गुणेतरौ' यथा लक्ष्यं विद्धमिति गुणोऽन्यथा त्वन्यथेत्युभयमपि धानुष्कस्य अत्रभासते, मनसि इति शेप । कुत ण्वमित्याह-लक्ष्य- निर्देशन--कनीनिकादिवेधनीयकथनेन विना परिविध्यतो- लक्ष्य वेधयन्नपि न स्वस्य गुणमेवाविर्भावयति, किंतु गुणदोषोभयमेवेत्युक्त- मेव प्राक । यद्वा-प्रेक्षकजनस्याप्रतो लक्ष्यनिर्देशेन विना परिविध्यतो धानुष्कस्य गुणेतरौ स्याता, निर्देशे तु गुण एव । एव च प्रश्तेपि पक्षप्रयोगे तदभावे चोक्तबद्भावना कार्या रणान्तमनुमध्य गुणेतर- योरिति कार्य एवाभ्युपगम साध्यम्य । उपवर्ण्य पक्षप्रयोगस्थावश्यकता परार्थानुसानेऽवश्यं कर्त्तव्यता हेतुप्रयोगस्यापीति तद्भदावाह- हेतोस्तथोपपत्त्या स्यात्, प्रयोगो चान्यथापि वा । द्विविधोऽन्यतरेणापि, साध्य सिद्धिर्भवेदिति ॥१७॥ हेतोः पूर्वमुपदर्शितलक्षणस्य तथोपपत्त्या' सत्येव साध्ये उपल- ध्या, वाशब्द पूर्वचरोत्तरचर-सहचर-स्वभाव-कार्य-कारणादिभेद- प्रतिपत्त्यर्थ, स्यात प्रयोगः-परव्युत्पादनाथ प्रतिपादनम् । अन्यथापि- सा-याभावेऽनुपलब्ध्यापत्तेरित्येवं व्यतिरंकमुखेन । अपिशब्दो द्वयोरपि तुल्यकक्षतापरिग्रहाय । यथैवाऽन्वयमुखेन साध्य सिद्धिपदवीं प्रेजति तथैवं व्यतिरेकमुखेनापि हेतुप्रयोगेन । वाशब्दोऽत्रापि पूर्ववद् भेदो- पग्रहाय । तत्त्वतो द्विधैव तत्प्रयोगोऽवान्तरभेदास्तु प्रत्येकमुपलब्धे- ·२३ न्यायावतार ००००००००००००००००००००००००००००००००000000000000000000000000000000000000००००००००००0000000000 रनुपलब्धे श्वेत्येवाह-द्विविध' इति । द्वे एव-तथोपपत्त्यन्यथानुपप- त्याख्ये एव, विधे-प्रकारौ, अन्येषां तयोरेवान्तर्भावात् यस्य स द्विविध । ननु कि सर्वत्रापि द्विविध एव प्रयोगो हेनोरुतान्यथापि क्वचिदित्याह- 'अन्यतरेणापि' तथोपपत्त्याख्येनान्यथानुपपत्त्याख्येन वा प्रयोगेन 'साध्यसिद्धिः साध्यस्य 'प्रसाधितस्वरूपस्य सिद्धियुत्पादनं भवेत् । अवधारणफलत्वाद्वाक्यस्य स्यादेव । नोभयथा हेतुप्रयोगापेक्षा, सत्यां साध्यसिद्धावन्यहेतुप्रयोगे निग्रहस्थानाईत्वापत्ते । इनिगदो व्यु- त्पन्नापेक्षया परार्थानुमाने पक्षहेत्वोरेव प्रयोग आवश्यकस्तारन्मात्रे- णैचेप्सितसिद्धः । दृष्टान्तादेस्तु स्वमनीपिकयेवोल्लिख्यमानत्वात् । इतरस्य तु स्यादेव व्युत्पत्तौ दृष्टान्तापेक्षा। न चैतावताऽऽवश्यकता दृष्टान्तस्य सर्वेषु परार्थानुमानेषु । यतो वक्ष्यत्यन्ताप्त्यैवेत्यादिना दृष्टान्तदर्शनस्य साध्यसिद्धरनङ्गता । अथ परमकारुणिको भगवान् दिवाकरो मेघवत् सर्वानुकम्पा- परतया बालबोधाय दृष्टान्तप्रयोगस्यावश्यकत्वाचत्य च साधयेतर- भेदभिन्नत्वात् साधर्म्यदृष्टान्त तावत् सुबोधत्वाद्वयाप्तिनिबन्धनतया च मुख्यमवधारयन्ताह- साध्यसाधनयोाप्ति-यंत्र निश्चीयतेतराम् । साधम्र्येण स दृष्टान्तः, सम्बन्धस्मरणान्मतः ॥१८॥ साध्यं निर्णीतस्वरूप वह्नयादि, साधनमपि प्रागुक्तलक्षण धूमादि । साध्यते साध्यमनेनेति व्युत्पत्ते. । तयोा प्तरविनाभावस्त- जोहापराभिधानेन, सत्येव वह्नयादौधूमाधुपलम्भोऽसति चानुपलम्भ इति सहचारित्वोपलम्भेपि धूमस्य वह्निमन्यतां यथावन्निीयाविना- भावो वह्निना धूमस्येति यो निर्णयः सपनीपद्यते, स एव च व्याप्तिरित्यभिधीयते। सा यत्र महानसादौ निश्चीयतेतराम् असिद्धा- ·न्यायावतारः २५ ......00000000000०.००...2०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० २ दिदूपणकदम्बकाकलकिततयाऽभ्रान्तज्ञानेनाबाध ज्ञायते । प्रथम तावव्याप्ति प्रतिपित्सुमहानसादौ वह्निधूमयोरभावमुपलभते । पश्चात्- क्रमाद्वह्नि धूमं वह न्यभाव धूमाभावं चोपलभ्य निर्णयति, यदुत यत्र यत्र धूमोग्लम्भस्तत्र तत्र धूमस्य वह्विजन्यत्वावश्यतया वह्नयुपलम्भ इति स व्याप्तिप्रतिपत्त्याधारः साधर्म्यण-साध्यसाधनोभयवत्त्वलक्षण- धर्मवत्वेन दृष्टान्त मतो विद्वद्धि । कुत इत्याह-सम्बन्धस्मरणात्- साधनदशनेन साधनसाध्यवन्महानसादेः स्मरणम् । ततश्च तयोरविना- भावलक्षण सम्बन्धो व्याप्त्यपराह्य स्मृतिपथमायातीति साधर्म्य- ताऽस्य । ततश्चास्यापि महानसादिवद्धमादिलक्षणसाधनवत्त्वेन चह्नयादिलक्षणसाध्यवत्ताऽवश्यम्, इति निर्णयोऽनुमानम् । आविर्भाव्य साधर्म्यष्टान्तरय स्वरूपमाह वैधHदृष्टान्तस्य तत्- साध्ये निवर्तमाने तु, साधनस्याप्यसम्भवः । स्थाप्यते यत्र दृष्टान्ते, वैधयेणेति स स्मृतः ॥१९॥ साध्ये-वह्नयादिलक्षणे निवर्तमाने दृष्टान्तीक्रियमाण आधारेऽ- वर्तमाने, तुशब्द साधर्म्य दृशान्तापेक्षया विरुद्धतासूचनया विशेषणार्थ. । तत्र हि यत्र साधनं तन साध्यमित्येव व्याप्तिग्रहो अत्र वन्यथैव । साधनस्य धूमादिलक्षणहेतोः, अपि साधनस्य यावत्साध्याधिकरण- वृत्तिताज्ञापनाय । असम्भवोऽवद्यमानता यत्र हदादिलक्षणे दृष्टान्ते- व्यतिरेक-याप्तिग्रहणधारे स्थाप्यते-ऊहापोहादिना निर्णीयते, स पूर्वोक्तो वह्निधूमव्याप्त्यपेक्षया हृदादिलक्षण च, वैधम्र्येण साध्याभावेन साधनाभावी नियमित इति वैधयंता प्रकृतानुमाने। स्मृत. पूर्वपुरुषै- ायनिष्कर्पनिरर्गलप्रतिभै । इतिना दृष्टान्तस्वरूपाख्यानसमाप्त: सूचाकृता । दृष्टान्त विध्य प्रदश्य मन्दमतिव्युत्पत्तये, नहि दृष्टान्तमात्रेण ·न्यायावतार .००0000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000000000000000000se २६ साध्यसिद्धि., पार्थिवस्य लोहलेख्यत्वदर्शनेन लोहलेख्यत्वस्य वत्रेड- प्यापत्तः। किन्तु साध्यसाधनयोरविनाभावनिर्णयेन कथञ्चिदपि स्यादिति तस्य सद्भावेऽसद्भावेपि व्यर्थतेत्याहोदाहरणस्य - अन्तर्व्याप्त्यैव साध्यस्य, सिद्धेयहिरुदाहृतिः । व्यर्थैव तदसद्भावेऽप्येवं न्यायविदो विदुः ॥२०॥ अन्ताप्ल्या- कार्यकारणाद्यन्यतमभावेन सावनस्य साध्याविना- भूत्वनिर्णयलक्षणया तात्त्विकव्याप्त्या, एवकारो दृष्टान्तोपत्यादि- व्यवच्छेदपरः, उक्तलक्षणव्याप्तिमात्रेणेत्यर्थ.। साध्यस्य-अपश्चितप्राक्- स्वरूपस्य वह्नयादिलक्षणस्य. सिद्धे -निर्णयात् । भवत्येव च धूमस्य वह्निना सहाविनाभावनिर्णये धूमोपलम्भमात्रेणैव वह्निलक्षणसाध्य- सिद्धिव्युत्पन्नस्येति । बहिरुडाहतिर्महानसादिलक्षणसाध्यसाधन- साहचर्यादिमात्रप्रदर्शकोदाहरणं व्यर्था, विनाभूतस्यापि श्यामत्वा- दिना मैत्रातनयत्वादेर्दर्शनात् बहिरुदाहरणस्य व्यर्थता । एवकारः साध्यसिध्यङ्गताव्यवच्छेदाय । अन्ताप्त्यैव साध्यस्य सिद्धत्वात् । न चानुपसहारित्वं, तस्य दूपणत्वेनानभ्युपगमात । अन्यथा. सर्व कस्यापि ज्ञेयं वाच्यत्वात् इत्याद्यनुमानभणितिय॑वच्छिद्येत । न च पक्षकदेश एवोदाहरणतया स्वीक्रियत एवैतादृश उदाहरणे दृष्टत- याङ्गीकारेनुमानस्यासत्यमपि साधयेत् न क. । अन्तर्व्याप्तिसद्भावे तन्मात्रेण साध्यव्युत्पत्तेदृष्टान्तस्य वैयर्थं व्यावर्येतरथापि तस्य तथात्वमाह-'वदसद्भावे' साध्यसिद्धरभवनेऽन्तर्व्याप्त्येत्यत्रापि ज्ञेयम् । अपिरुभयथापि बहिरुदाहृतेर्वैयर्यप्रदर्शनपर. | सिद्धऽसिद्ध वा साध्येऽकिञ्चित्करत्वात्तस्या. । न चतत्स्वमनीषिकाविजम्भितम्, येन शिष्टत्वातिक्रान्ति स्यादित्याह एवं-पूर्वोक्तप्रकारेण बहिरुदाहतेय॑र्थता न्यायविदोऽनुमानतत्स्वरूपविषयकारणज्ञानविचारवन्तो विदुरा - ख्यातवन्तः । युक्तिस्तु दर्शितैव प्राक् ।

·न्यायावतारः coctrecorteoooct.000nstoo000000OOR000000-00000000OCQocco..0000010000000000000OOD.000000 -1 तदेवं परार्धानुमानं निरूप्याथ तदोषान्निरूपयन्नादौ तावत्यक्षाभासं प्रदर्शयति- प्रतिपाद्यस्य यः सिद्धः, पक्षाभासोऽक्षलिङ्गतः । लोकस्ववचनाभ्यां तु. बाधितोऽनेकधा मतः ॥२॥ प्रतिपाद्यस्य-प्रतिपादयितु प्रक्रान्तस्य साध्याभ्युपगमस्य, यः घक्ष्यमाणदोषाणामन्यतमेन केनापि दुष्टोऽक्षवाधादिना सिद्धोऽनाहार्य- निश्चितबोधेन निर्णीत , पनामासः । सोऽनेकधाऽक्षाबनेकबाधक- संभवेन मत. पूर्वप्रवीणैः । तदेवाह-'अक्षलिगत' हृषीकाण्यक्षाणि । यद्वा-मन. श्रोतासि च । लिङ्ग च साध्यान्वयव्यतिरेकानुविधाथि ताभ्यां, तृतीयाद्विवचने तससंभवाद्विभक्तिकत्वात्तस । वाधितो- विरुद्धतयाधिगत. पक्षाभासो ज्ञेयः । तद्यथा-आह कश्चित् अनुष्णोऽ- ग्निद्रव्यत्वात् जलवत् । अत्र हि द्रव्यत्वेन साध्यमानमग्नावनुष्णत्वं प्रत्यक्षबाधितम् । न च वह्निमन्तरेणान्यदस्ति उष्णतावद्रव्यं, येन हेतोरनेकान्तिकतापत्ति कर्त पार्यते। न चाध्यक्षविरोधेऽन्य बाधोऽप्यवे- भ्यतेऽपीति । चाक्षुषप्रत्यक्षबाधित साध्याभ्युपगम इत्यत्तवाधितत्वम् । एवं शेपेन्द्रियमनाभिरपि विरुद्धता-शब्दो न श्रावण, घ्राणविपयो, रसो न ग्सनाविषय , स्पर्शो न स्पर्शनविषयः, सुखादि न मनोविषयमित्यादिप्वनुमानेपु स्वधियोद्या । एवं कश्चिच्चेदाऽऽह- नात्मगुणो ज्ञान, न वा सर्वज्ञः सम्भवति, न च पर्वतो वह्निमान इत्यादिलिङ्गवाधितानुमानतति अन्वयव्यतिरेक-तारतम्यवत्त्वधूमवत्व- लक्षणे तुभिस्तद्विरुद्धार्थसिद्धिसम्भवात् । तथैव 'लोकस्ववचनाभ्यां' लोको-व्यवहार्यो जनो, न तु यः कोऽपि, तस्यार्थापगम-तत्प्रानाण्या- प्रामाण्यविचारविकलत्वात्। तेन बाधितस्तदभ्युपगमविरुद्धस्तद्विरुद्वो- भ्युपगमे हि स्पष्टो व्यवहारोच्छेद । न चातिशयितो दोषोऽस्मात् पर। यथाह कश्चित्-न प्रमाणप्रमेयव्यवहारो, न वा किञ्चिदचेतनं वस्तु, नित्य- गन्धो न ।

·२८ न्यायावतार: .000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००.000000000000000000000000030000 मनित्यंवा सर्वथा समस्तं वस्तुवृन्दमित्याद्यनुमानपरम्परा ज्ञेया । अत्र हि प्रवृत्त्यादि-भोजनादि-प्रत्यर्पर्णादिव्यवहारानुपपत्तिरिति लोक- विरद्धता । अत्र यद्यप्यस्त्येव प्रत्यक्षानुमानादिविरुद्धता. परं लोक- विरोधस्य प्राबल्यज्ञापनाय पृथगुपन्यासोऽन्यथा तु सप्रमाणे लोका- भ्युपगमे प्रमाणबाधात् । इतरथा तु न किञ्चिदिति नार्थ कोप्यनेन सिद्धयतीति । स्ववचनेनेति । तत्र स्वस्य-प्रमाणप्रयोजकस्य वादि-- प्रतिवाद्यन्यतरस्य, वचन-लपनलपितम् , अङ्गीकृतं साध्यमिति यावत्। तेन बाधितः । तत्रापि सप्रमाणाभ्युपगमे पौरस्ट्ये पाश्चात्यस्यान्यथा. वचनस्य स्पष्टैव विरुद्धता । पौरस्त्येऽप्रमाणाभ्युपगमे तु प्रतिपादकस्य बुद्धिशून्यता पश्चात्ततोऽन्यथा प्रतिपादने इति पार्थक्येनोपन्यासः । तत्त्वतस्तु स्ववचनप्रतिबद्धो न चलिष्यति, चलने वितण्डापातात् निग्रहस्थानार्हतापत्तेर्वा, तस्य निरुत्तरत्वापादनात् । अचलने तु पूर्वापरविरुद्धवादित्वेन निग्रहाईत्वमिति पार्थक्यस्यार्थवत्तेति । यथाऽऽह कश्चन-प्रसिद्ध प्रमाण न चैतत्प्रमेयावसायि प्रोवाचेति । अत्र च प्रमीयतेऽनेन प्रमीयमानतास्पद वस्तु तत्प्रमाणमिति प्रमाण- शब्देनैवाङ्गीकृतं वादिना प्रमाणस्य प्रमेयपरिच्छेदकत्वमन्यथा च पश्चाल्लपितं तत्र च पूर्ववद्दोषापात आपद्यते । तुश्चार्थे । स च चतुर्णा- मपि बाधकानां समुच्चयाय पूर्वाभ्यां वानयो समुच्चयाय । अन्ये त्वाऽऽगमबाधितसूचनायेत्याहुः-यथा जैनैः कार्या पाशुपतादि- सेवेत्यादि । अत्रादेवे देवत्वबुद्धयादिना प्रत्यक्षेणैव मिथ्यात्वापातानि- षिद्धत्वाच्चास्यागमे तद्विरुद्धता स्पष्टेति । एवं प्रत्यक्ष लिङ्गलोकस्व- वचनैर्वाधितः साध्याभ्युपगमः पक्षाभास इत्युच्यते । न च प्रत्यक्षा- दीनामेकविधतेयत्ता वेत्याह तवाधितानामनेकधात्वम्-'अनेकधा' एकेन प्रकारेणेत्येकधा, न तथाऽनेकधा । प्रत्यक्षादीनामनेकधावात्तै- बोधितस्य साथ्याभ्युपगमस्य पक्षाभासापरपर्यायस्याप्यनेकधा न दुरुपपादम् । न चेदं रखकल्पनाकल्पितमित्याह-'मत.' इति । मतोऽ- 4 ·न्यायावतारः २९ 3333055.300000000000000000000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० भिमतोऽनादिवाघहेतुत्वत्पादिबोद्धृभिनिर्णीतज्ञानवद्भि पूर्वाचायें । अन्यैश्च बावित इति हेतुदूषणमुक्तम् । न च तद्युक्त, हेतो स्वरूपेण बाधाऽभावात् । व्याप्तिबाधने तु स्यादपि । न च सापि बाध्यतेऽत्र न वा तन्मुखेन दोषापादनमभिप्रेतं, किन्तु पक्षप्रयोगविरोधेनेति यथार्थताऽस्य पक्षाभासत्यादिनेति । एवं चानुमानागस्य पक्षम्याभासं दर्शयित्वाऽधुना पक्षहेतुवच- नात्मकत्वात् परार्थानुमानस्य तच्छेषभूतस्य हेतोराभा सानाऽऽख्यन् प्रथम 'साध्याविनाभुवो लिङ्गादितिवाक्येन सूचितं लक्षण हेतोराह पूर्वाद्धेनोत्तरार्द्धन तदाभासॉश्च- अन्यथानुपपन्नत्वं, हेतोर्लक्षणमीरितम् । तदप्रतीतिसन्देह-विपर्यासैस्तदाभता ॥२२॥ तत्रान्यथा-साध्याभावे, उपपन्नं युक्त्या घटमान, प्रामाण्या- विरोधीत्यर्थ । नोपपन्नमनुपपन्न-युक्त्त्याऽघटमानं तस्य भावोऽनुप- पन्नत्वं अन्यथानुपपन्नत्वम् । व्यतिरेकव्याप्तिप्रदर्शनम् च लक्षणतया साहचर्यमात्रादीनां हेतुता नेति ज्ञापनायानुपपन्नत्वपर्यन्तानुधावन प्रोझ्य साध्याभावे साधनाभाव इति सामान्यं यत् कृतं नियम- दर्शनाय, एवमेव तथोपपत्तावप्यभ्यूह्यम् । अदर्शयिष्यदन्यथा तत्रापि साध्यसत्त्वे सत्त्वमिति । तदन्यथानुपपन्नत्वम् किमित्याह-'हेतो. लक्षणामिति । हिनोति-गमयति, परोक्षमपि वह्नयादिकमप्रतीतमनि- राकृतमभीप्सितं चेति हेतुधू मादि प्रत्यक्षादिना गम्यमानः । हिंट गतिवृद्वयोरित्यस्मात् कृसिकम्यमिगमितनिमनिजन्यसिमसिसच्यवि भाधागाग्लाम्लाहनिहायाहिशिपुभ्यस्तुन्नि'त्यौणादिके तुनि हेतु शब्द- निष्पत्ति । तस्य लक्षणं-लक्ष्यते - इतरव्यावृत्त्या निश्चीयते प्रकृतमनेनेति लक्षणमसाधारण स्वरूप वह रिबोष्णत्वादि । लक्षण ·न्यायावतार .cccccccccccccc00000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००5000coacts ३० च हेतोरन्यथानुपपन्नत्वम् । परैस्तु त्रिरूपत्व पञ्चरूपत्वं शौद्धोदन्या, अपादादिभिरभिमतं, तच्च न युक्तम् । त्रिरूपत्वं तावत् सपक्षसत्त्व- विपक्षासत्वपक्षधर्मरूपम् । - - . रूपाणि पक्षधर्मत्वं सपक्षे विद्यमानता, विपक्षे नास्तिता हेतो- रेवं त्रीणि विभाव्यता ॥१॥ मिति वचनात् । पञ्चरूपत्वं चासिद्ध- विरुद्धा-उन कान्तिक - सत्प्रतिपक्ष - बाधरहितलक्षणमुभयमपि स श्यासो भेत्रातनयत्वादितरतत्पुत्रवदित्यत्रासदनुमाने सत्त्वाद्रुषुमेवः । त्रिरूपताया तावत् इतरतत्पुत्ररूपे सपने सत्त्वं, दाक्ष्यादितनये विपक्षेऽसत्त्वं, तस्मॅिश्च पक्षीकृते सत्त्व च हेतोर्न केनाप्यन्यथाकत्तु पार्यते । पञ्चरुपतायामपि अनर्थकपक्षहेतुविशेषणलक्षणाश्रयस्वरूपा- सिद्धिपक्षवृत्तित्वाऽभावलक्षणपक्षाऽसिद्धयभावान्न तावदसिद्धि ।नच सपक्ष-विपक्षवृत्तित्वाभावान सपक्षवृत्तित्वादृष्टान्तयुक्तत्वाच्चानेकान्ति- कता, साध्याभावासाधकत्वान्नापि विरुद्धता, न चास्त्यत्र साध्याभाव- साधक हेत्वन्तरं येन सत्प्रतिपक्षता स्यात्, न च सम्भवति बाधगन्धो- पीति सुष्ठूक्त -तत्रासदनुमाने सत्त्वादेतल्लक्षणस्य दुष्टत्वमिति । ननु नास्ति विपक्षे हेतु , पर नियमतो नेति नेति चेदायातमेवान्य- थानुपपन्नत्वम् । तथा चैकमेव तदस्तु, किं तत्त्रयेणेति । गड्केत च शङ्काकुलो यच्छ्यामत्वे साध्ये शाकपाजत्व ह्य पाधि. साध्यव्यापक- त्वे सति साधनाव्यापकत्व हि तस्य लक्षणम् । यथा पर्वतो धूमवान् वह्न रित्यत्रान्धनसंयोग उपाधिर्विद्यते चार्टेन्धनसंयोगव्यापकता धूमे, न चास्ति वह्निलक्षणे साधने-अयोगोलकादौ साधनसत्त्वेऽपि तभावादेवमत्रापि । ननु क्वाव्यापकता साधनेनेतरस्य तत्सुत्रस्यान्य- रूपस्याभावादितिचेन्नाय नियमो-यच्छ्यामत्वं तत्पुत्रत्वेनेति तेनान्या- पकतेति चेदायातमेवान्यथानुपपन्नत्व, कि पञ्चरूपत्वेनेति तदुवतम् । 'नान्यथानुपपन्नत्वं, यत्र तत्र त्रयेण किम् ।

·न्यायावतार ३१ 490000000000000001303000.0000000000000000000000000000000000000000000001.32233200303030. 1 -- अन्यथानुपपन्नत्वं, यत्र तत्र त्रयेण कि ॥१॥ मिति । वैशेषिकाय च पञ्चरूपेण किं भवेदिति । अन्यञ्च कथमुभावप्येतौ भविता शक- टोदयः कृतिकोदयादित्यत्र पक्षधर्मतां समानयेतां । तत् सूक्त -अन्य- थानुपपन्नत्वमेव देतोलक्षणम्। न चैतच्छिष्टाननुसारि, तथात्वे ह्यशिष्ट- स्वप्रसगात् । शिष्टा' शिष्टत्वमायान्ति, शिष्टमार्गानुवर्तनादिति वचनादिति । शिष्टानुसारित्वज्ञापनायाह-ईरित' लक्षणवेदिभि कथितम् । धातोरनेकार्थत्वाद् गतिकम्पनार्थस्यापीरे कथनार्थतोंदुपसर्ग- पूर्वस्य तु भवत्येव क्थनार्थतेत्येवं निरूप्य लक्षण हेतोस्तदाभासानिरु- रूपयिपुराह-तदप्रतीती' त्यादि । तस्य लक्षणतयाभिमतस्यान्यथानुपपन्न- त्वाप्रतीतिरनिर्णय. तथाविधप्रमाणानुपलम्भात् । यथा सर्वज्ञत्ववक्त- त्वयोर्यथा वा शब्दत्वपरिणामित्वयोरित्यादि । एवं तस्यैवान्यथानुप- पन्नत्वस्य सन्देहोऽनवस्थितानेककोटिकज्ञानम् । तेन नित्यत्वप्रमेयत्व- -योरिव । तथैव विपर्यास साध्याभाव एवोपपन्नत्व, तेन वह्निमत्त्व- जलवत्त्वयोरिव । समासश्चात्रै-अप्रतीतिश्च सन्देहश्च विपर्यासश्चा. प्रतीतिसदेहविपर्यासान्तस्यान्यथानुपपन्नस्याप्रतीतिसंदेहविपयांसास्त- दप्रतीतिसन्देहविपर्यासास्तै । अत्र तच्छन्देन लक्षणपरामर्शः । किमि- त्याह-'तदाभतेति । तच्छब्देनात्र हेतुलक्षणलक्ष्यपरामर्शस्तथा च तद्वद् हेतुवदाभान्तीति तदाभा-हेतुतया ज्ञैरभिप्रेता अपि न हेतु. कार्यसाधका इति । तेषां भावस्तदाभता, हेत्वाभासतेत्यर्थश्छन्दो. नुरोधेनैवं व्यपदेशः प्रसिद्धतरशब्दोल्लङ्घनेन । न च तेनाशिष्टता, सत्प्रतिपक्षबांधयो; पक्षदूषकत्वेन नात्रोपन्यासः न चेमी व्याप्ति प्रतिबध्नीत , किन्तु पंक्षप्रयोगमेव । तथा च कथद्वारमनयो. स्याद्ध- -स्वाभासता। तद्युक्तियुक्तमुक्त "त्रिभिरप्रतीत्यादिहेत्वाभासत्वमिति । - -1 . एवं समासत्तः समुदायेन हेत्वाभासत्वं निरूप्य तदभिधानानि पृथग लक्षणानि च निरूपयन्नाह- ·३२ न्यायावतारः c000000000000000000000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० असिद्धस्त्वप्रतीतो यो, योऽन्यथैवोपपद्यते । विरुद्धो योऽन्यथाऽप्यत्र, युक्तोऽनैकान्तिकः स तु ॥२३॥ अत्रानुमानप्रस्तावे हेत्वाभासप्रकरणे यः कोऽपि अप्रतीत प्रत्येषीति प्रतीतो, न तथा प्रतीतः केनापि प्रमाणेन न यस्यान्यथानुपपन्नत्व निर्णीतम् । यद्वा-प्रत्ययन प्रतीति., स्त्रिया क्तिविधानात् । सा विद्यतेऽस्य प्रतीतोऽभ्रादित्वादप्रत्यय । न तथाऽप्रतीत. । अर्थस्तु प्राग्वदेव । अत्र यत्तदोनित्याभिसम्बन्धात्स इत्यध्याहार्यम् । असिद्धोऽसिद्धतया यः शिष्टैरभिमतो हेत्वाभासभेदः सोऽयमेव । तोरवधारणार्थत्वात् । तत्फल तु न पक्षाऽसिद्धयादिकः, तस्य हेतुत्वेऽ- वाधात् । तथा यः कोऽपि अन्यथैव-साध्याभावे एव, अवधारणेन साध्यसहचारिणो व्यवच्छेदमाह । तस्यानेकान्तिकदोषदुष्टत्वात् । किमित्याह-उपपद्यो-प्रमाणेन घटमानो भवति । अत्रापि पूर्ववत्स इत्यध्याहार्यम् । स विरुद्धो विरुद्धाभिधानो हेत्वाभासः । तथैव यो हेतुरन्यथापि-साध्याभावेऽपि, अपिना साध्यवतीत्यस्यापि ग्रहणम् । अन्यथा विरुद्धत्वापातात् । तथा च साध्यवति तदभाववति च युक्त - प्रमाणेनोपपन्नो भवति-वर्तते इत्यर्थ. । स प्रकृतलक्षणयुक्तः । तु- रवधारणे । स चेममेवावधारयति । तथा च स एक, न तु सकल- सपक्षविपक्षव्यावृत्तलक्षणासाधारणादृशान्तलक्षणानुपसहारिलक्षणौ , तयोर्हेत्वाभासत्वाभावात् । अन्यथानुपपन्नत्वस्य निर्णयेऽनिर्णये च पूर्वेषामन्यतमेनावश्य दुष्टत्वात् , सामान्य पक्षीकृत्य विशेषस्य दृष्टान्त- त्वेनोपादानस्योभयमतसिद्धत्वाच्च । न च दृष्टान्तं व्युत्पन्नान् व्युत्पाद्या- नङ्गीकृत्य प्रतिपत्तरङ्गमपि व्याप्त्यग्रहणे तु स्पष एवाऽसिद्ध इति हेत्वाभासस्तत्राङ्गतेति नार्थस्ताभ्यामिति समञ्जसमुक्त'न्यत्साध्यतद- भावववृत्तिरेवानेकान्तिकः । अत्र 'अमद्रमहमे'त्यादिर्गत्यर्थको दण्डक- धातुस्तस्मात् दम्यमितमी'त्यादिनौणादिके तेऽन्तो-धर्मः । एकोऽन्तो- धर्मो यस्य स एकान्त:-साध्यान्यथानुपपन्नो, न तथाऽनेकान्तः स ·न्यायावतारः ३३ .........cceec.3000०.०.१000000000००००००००००ccco..००ccc......0.000०००००००००००००००००००... एवानेकान्तिकः स्वार्थि केकणि । इतिशब्दनिष्पत्तिरूया ॥२३ ।। एवमनुमानाडगे हेतौ दूषणान्यभिधाय साम्प्रत मन्दमतीन व्यु- त्पादयितु प्रयुक्तयोहटान्तयो_ विध्यं यत्साधर्म्य-वैधर्म्यभेदेनाग्नातं पूर्व, तत्र तावत साधर्म्य दृष्टान्तस्य अनायासबोध्यस्य दूषणानि, दृशान्ता- ऽऽभासो यैर्भवति तानाह- - साधर्म्यणाऽत्र दृष्टान्ते दोषा न्यायविदीरिताः । अपलक्षणहेतूत्थाः, साध्यादिविकलादयः ॥२४॥ तत्र समानो धर्मो यस्य स सधर्मा, 'द्विपदाद्धर्मादन्' [७३।१४१] इत्यनि, सधर्मणो भाव साधर्म्य-पक्षीकृत इव साध्यसाधनोभयवत्वं सपत इति यावत, तेन । करणे 'यद्दै रिति वा तृतीया । अत्रानुमानो- पयोगिहष्टान्तदूपणनिरूपणे । यद्वाऽत्र-प्रतिपाद्यतया मनोधृते प्रत्यक्षे, के त्याह-'दृष्टान्ते' । अन्तो-निश्चय साध्यान्यथानुपपन्नत्वलक्षण, स हो-निर्णीतो यस्मिन्निति दृपान्त -साधनस्य साध्येनान्वय- व्यतिरेकप्रतिपत्तिस्थानम् । अत्र साधर्म्यणाधिकार इति, अन्वयप्रति- पत्ते स्थान ग्राह्य, तस्यैव साधर्म्यषान्तत्वात्। 'दोषा' दूपयन्ति प्रति- पिपादयिषितमर्थ हेतुं वेति दोपा-दृष्टान्ताभासत्वप्रयोजकाः । न चैते कल्पिताः स्वधिया, येन वितथताशङ्कास्पदं भवेयु. । किन्तु पूर्वप्राज्ञ- पुरुषेरिता इत्याह-न्यायचिदीरिता' इति । तत्र प्रमाणप्रमेयनयतबा- धकफलप्रमातृव्यवस्थादे निश्चितोऽवबोधो न्याय , नितरामीयतेऽव- च्छिचतेऽथोऽनेनेति 'भावाकोरिति [५३३१८] घञा रूपनिष्पत्ते- रर्थयथार्थत्वनिर्णयसाधनानि च पूर्वोक्तान्येवेति तत्समुदायस्यैवेय सज्ञा, या चान्वीक्षिकीत्युच्यते, त बिदन्ते-विदन्ति विचारयन्ति जानन्ति वेति विपि न्यायविद , तैरीरिता प्रतिपादिता । साधर्म्य- दृष्टान्ते दोपोद्भवकारणव्याचिख्यासयाह-'अप्रलक्षणहेतूत्था' इति । - ·न्यायावतारः, 00000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000000 अपगतं लक्षणं पूर्वोक्त यस्मात् सोऽपलक्षणोऽसिद्धत्वादिदोषदुष्ट', सचासौ हेतुश्चापलक्षणहेतुः । उत्थानमुत्था 'भिदामढि'ति अङ। अप- लक्षणहेतोरुत्थोद्भवो येषां तेऽपलक्षणहेतूत्थाः । नहि साध्यसाधके सद्ध तौ भवन्ति साधर्म्यदृष्टान्तदूषणानि । यद्वाऽपलक्षणस्य-दुष्टव्या- प्तेर्हेतुरपलक्षणहेतु', स उत्थीयतेऽनयेत्युत्थोद्वकारणं विद्यते येषां ते- उपलक्षणहेतूत्था । न हि सम्यगवधारितायां व्याप्तो भवन्ति दृष्टान्त दूषणानि, साध्यसाधनोभयास्पदस्य दृष्टान्ततयोपादानाहत्वात् । न च सम्यग्व्याप्तिनिर्णयवतो मोमुह्यते मतिः कदाचनापि, साधर्म्य- इनान्तप्रयोगे व्याप्तिनिर्णयकाल एव साधय॑वैधयदृष्टान्तानां क्रोडी करणात् । अन्यथा न प्रतिपन्ना स्यात् सम्यक्तया व्याप्तिरेव, तदन्तरे- णाऽन्यथानुपपत्तितथोपपत्त्योरन्यतरस्यापि निर्णयाभावात् । दुष्ट-- दृष्टान्तोपादानाच्च निर्णीयते निर्णयविदा यत-नानेन व्याप्तिरवबुद्धा सम्यक्तयेति सुष्टूक्तमपलक्षणहेतूत्थाः । अथ के ते दृष्टान्ताssभा- सा. ? इत्याह-'साध्यादिविकलादय' इति । सिपाधयिषितं साध्यं साध्यते प्रतिपित्सुभिरिति भावे'ऋवर्णव्यञ्जनान्तात्' [२०१७] इति ध्यण प्रत्ययः । पूर्वोक्तलक्षणं तदादिर्येषां ते साध्यादय , आदिशब्देन साधनतदुभयान्वयग्रहणं, तैर्विकलो-रहित , स ादियषा ते त्रिकला- दय., आदिशब्देन सन्देहाभावादिग्रहः । इदमत्र तत्त्व-साधर्म्यण दृष्टा- न्ताऽऽभासा व्याप्त्यनवधारणमूला भवन्ति । ते च नवधा साध्यविकलः साधनविकल उभयविकल' सन्दिग्धसाध्यधर्मा सन्दिग्धसाधनधर्मा सन्दिग्धोभयधर्माऽनन्वयोऽप्रदर्शितान्वयो विपरीतान्वयश्चति । साध्य- धर्मविकलो यथाऽपौरुषेय शब्दोऽमूर्त्तत्वात् दुःखवदित्यन शब्दे (दुःखे) नापौरुषेयतैति साध्यविकर ता। एवं परमाणौ नाग्त्यमूर्तत्वमिति तस्मिन् दृष्टान्तीकृते साधनविकलता । घटे त्वपौरुषेयत्वामूर्त्तत्वयोरेकमपि नेत्युभयविकलता । रागादिमानय वक्तृत्वान्मैत्रवदित्यत्र मैत्रे रागादिमत्त्वलक्ष्णसाध्यस्य सन्देह इति सन्दिग्वसाध्यधर्मा ।

·न्यायावतारः ३५ ...०००००००००००००००००००0000000000000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० रागादिमत्त्वेन मरणवर्मत्वे साध्ये साधनस्य रागादिमत्त्वस्य मैत्रे सदेहात् सदिग्धसाधनधर्मता । नाय सर्वज्ञो रागादिमत्त्वात् मुनि- विशेषदित्यत्र मुनिविशेषे सर्वज्ञत्वरागादिमत्त्वरूपसाध्यसाधनयोरु- भयोरपि सन्देह इत्युभयसन्दिग्धधर्मा । इष्टपुरुपे दृष्टान्तीकृते व्याप्त्यभावादनन्वय. । व्याप्त्यप्रदर्शनेऽप्रदर्शितान्वय । विपर्यासेन व्याप्तिदर्शने यथोपरि यो योऽसर्वज्ञ स स रागादिमानिति विपरी- तान्वय । अत्र दृष्टान्तस्यानुमानाङ्गत्वाभावेऽपि तत्त्वत विपरीत- दृष्टान्तेन नानेन व्याप्तिः सुष्ठ गृहीतेति बोधोत्पत्ते , परेषां च मिथ्याबोधोत्पादान्मन्दाना श्रोतृणां स्पष्टव दुष्टता । अनन्वयाऽ- प्रदर्शितान्वययोस्तु व्याप्तिमन्तरेण दृष्टान्तप्रयोगस्यानर्थक्यादेव दुष्टतेति ॥२४॥ एव अन्वयव्यात्यास्पदीभूतसाधर्म्यदृष्टान्तदोपानभिधाय व्यति- रेकव्याप्त्यास्पदीभूतवैधर्म्यदृष्टान्तदोषान् बिभणिपुराह भट्टारक.- वैधयेणाऽत्र दृष्टान्ते, दोपा न्यायविदीरिताः । साध्यसाधनयुग्माना-मनिवृत्तेश्च संशयात ॥२५॥ तत्र विरुद्धो धर्मो येते विधर्माण.। पूर्ववदन्प्रत्यय । विरुद्वताच साध्यनिवृत्त्या साधननिवर्त्तनं, यतोऽत्र पक्षीकृते हि पर्वतादौ वह्नयादे- साध्यस्य धूमादे. साधनस्य च सत्ता साधनीया । ह दादौ च नोभय परिव]व कुतरतरामन्वयः ? इति, तस्य भावोथै धर्म्य, तेन, । शेष पूर्ववत् । दृष्टान्ते दोपा न्यायविदीरिता इति । के ते ? कथ वा भवन्ति ? ज्ञेया वेत्याह-'साध्ये'त्यादि । साध्य-साधयितुमभिप्रेत वह्नयादि, साधन-साध्यतेऽनेन साध्यमिति 'रस्यादिभ्यः' [५ । ३ । १२६ ] इत्यने । यद्वा साधयति-ज्ञापयति साध्य यत्तत्साधन 'नन्द्यादि न्य,' [५ । १ । ५२] इत्यनो 'नन्दि-वाशि-मदि-दूषि-साधि- ·३६ न्यायावतारः .०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००6600333024taas. वर्धिशोभि-रोचणे-रितिपाठात् कर्तर्यनः । नामैवेदमिति । साधन- धूमादि । युग्मं च प्रकरणात् साथ्यसाधनयोगेव । तथा च साध्यसाधनो- भयरूपं युग्मम्, पश्चात् साध्यं च साधनं च'युग्मं चेतिद्वन्द्वस्तेषां, अनिवृत्ते-निवर्त्तनं निवृत्तिावर्त्तनमित्यर्थः, तस्या अभावात् वैधर्म्य- दृष्टान्ते दोषा इत्यनुसन्धेयम्।वैधर्म्यप्रान्ते न साध्येन न च साधनेन नापि च तदुभयेन भाव्यम् । आये, साध्यव्यतिरेकामावेन साधनाभाववत्त्वेऽपि अन्यथानुपपन्नत्वानवगाहनात् । द्वितीये, हेतोरनेकान्तिकताऽऽपत्ति, साध्याभावेपि हेतुसद्भावात् । अन्त्ये तु वैधयंत्वमेव न,तस्य साध्यसाधनो- भयाऽऽस्पदत्वेन साधर्म्यदृष्टान्तताहत्वात्। न केवलमनिवृत्तेरेव साध्य- साधनयुग्मानां वैधर्म्यदृष्टान्ताभासत्वं, किन्त्वन्यथापि । कथ ? चेदाह- तत् सशयात् प्रागुक्ताना साध्यसाधनयुग्माना सशयात । तत्र त्रिवप्य- न्यथानुपपत्तिनिर्णयाभावात् । चोप्यर्थ । स च समुच्चये। तथा च संशयादपि, न केवलमनिवृत्तेः केवलाया इत्यर्य. । यद्दा-चकारो- ऽनुक्तानामव्यतिरेकादीनां सूचनाय । तथा च नवधैव वैधयेणापि दृष्टान्ताऽऽभासा तद्यथा-असिद्धसाध्यव्यतिरेकः असिद्धसाधनव्यतिरेक: असिद्धोभयव्यतिरेकः सन्दिग्धसाध्यन्यतिरेकः सन्दिग्धसाधन व्यतिरेक. सन्दिग्धोभयन्यतिरेकोऽव्यतिरेकोऽप्रदर्शितव्यतिरेको विप- रीतव्यतिरेकश्चेति । तत्र भ्रान्तमनुमानं प्रमाणत्वात् , यन्नवं तन्नै यथा स्वप्नज्ञानमित्यत्र स्वप्नज्ञानाद्भ्रान्तत्वलक्षणसाध्यस्य निवृत्तिर्नेत्य- सिद्धः साध्यस्य व्यतिरेकः । निर्विकल्पर्क प्रत्यक्षं प्रमाणत्वात, यत् सविकल्पकं न तन् प्रमाणं लैङ्गिकमिवेत्यत्र च लैगिकान् प्रमाण- त्वलक्षणसाधनस्याऽनिवृत्तिः । नित्यानित्यः शब्द. सत्त्वात्, यो न नित्यानित्यः स न सन्, यथा स्तम्भोऽत्र स्तम्भान्न नित्यानित्य- त्वं व्यावृत्त न च सत्त्वं, तथा चोभयव्यतिरेकः। असर्वज्ञ कपिलो. ऽक्षणिकैकान्तवादित्वात् ,यस्तु सर्वज्ञः स नाक्षणिकैकान्तवादी, यथा तथागतोऽत्र तथागतादसर्वज्ञत्वनिवृत्त: संशय इति सन्दिग्धसाध्य- :

·न्यायावतारः ३७ 118300000000000000000000000000 ....0000000000000000000000000000000000000000000000 व्यतिरेकः । अनादेयवचनोऽयं रागादिमत्त्वात, यस्स्वादेयवचन. स न रागादिमान् यथा सुगतोऽत्र सुगताद्रागादिमत्त्वनिवृत्त संशयात्स- न्दिग्धसाधनव्यतिरेक. । न भाप्त कपिलः करुणाधामनि करुणया निजकललानर्पणात, यस्तु आम. सतुन तथा यथालोकजित् । अत्र लोक- जितोऽनाप्ततायाः करुणया कललानर्पणायाश्च निवृत्तौ सगयान सन्दिग्धोभयव्यतिरेक । न वीतरागोऽयं वक्तत्वात्, यो नैवं सनैवं यथा स्तम्भ इत्यव्यतिरेकः । अनित्य शब्दः कृतकत्वान् यथाऽऽकाशमित्य- प्रदर्शितव्यतिरेको । यतो नाऽत्र व्यतिरेकः प्रदर्शितः । तथा तत्रैव यन् कृत्तक तदनित्यमिति विपरीतव्यतिरक इयं साधर्म्यदृष्टान्तो- पयोगिनी व्याप्तिरितिकृत्वा । अव्यतिरके हि ग्रावावयवे जडत्वान्ना- न्यथानुपपन्नत्वनिर्णय । अप्रदर्शितव्यतिरेकस्तु साधर्म्यदृष्टान्तभ्रा- न्तिकृत । विपरीतव्यतिरेक्श्च स्पष्ट एवान्वयव्याप्तितया साधर्म्य- दृष्टान्तोपयोगीति प्रयोक्तुरज्ञानमेव ज्ञापयेदिति । अत्रानन्वयाप्रद- र्शितान्वयौ साधर्म्यष्टान्तेऽव्यतिरेकाऽप्रदर्शितव्यतिरको च वैधर्म्य- दृष्टान्ते न दूपणतयाऽभिमती कैश्चित्, दृष्टान्तस्यावश्यकत्वाभावात् । एवं पक्षहेतुपान्तदोपानभिधाय साम्प्रतं वादन्थलोपयोगिनी दूषणतदाभासौ निरूपयन्नाह- चायुक्त साधने प्रोक्त-दोपाणामुदभावनम् । दुषणं निरवद्य तु, दूषणाऽऽभासनामकम् ॥२६॥ वादिनोक्त वाद्य क्ते, को वादी ? कथं वा वाद ? इति । तत्रार्थे विशेषमधिजिगांसुभिरे तैरेव पूज्यपादैः कृतं वादोपनिषद्वादिसर्व- स्वाभिधानम् द्वात्रिंशिकाद्वितयमघलोकनीयम् । ग्रन्थान्तरं ह्यते इतिकृत्वा नात्रतारिने । अत्र स्याञ्च तदवतारे प्रस्तुतप्रकरणार्थस्य गौणतमता, तयोरतिभूयिष्ठतरार्थगर्भितत्वादिति । सड्क्षेपतन्तु ·३८ न्यायावतार: .००००००००००००८00000000cccccccccccccc0000००००००.10000000000000000ccccccc00000000000000 तावत् स्थानाऽशून्यार्थमुच्यते किञ्चित्-विरुद्धयोधर्मयोरेकधर्मव्यवच्छेदेन स्वीकृततदन्यधर्मव्यवस्थापनार्थं साधनदूपणवचन वादः । वादि- प्रतिवादि-सभ्य सभापतयश्चत्वारि अगानि । प्रमाणत स्वपक्षस्थापन- प्रतिपक्षप्रतिक्षेपौ वादिप्रतिवादिनोः कर्म । प्रतिभाक्षान्तिमाध्यस्थ्य- रुभयाभिमता. सभ्याः । अग्रेवादनिर्देशतत्त्वप्रकाशनकथाफलकथना- न्येपा कर्माणि । प्रज्ञाऽऽश्वर्यमाध्यस्थ्ययुक्त. सभापति । कलहव्यपोह- जयादिनिर्देशादिक चास्य कर्म । अत्र वादीतिनिर्देशन तावज्जैनैरुद्धती- भूयोच्छृङ्खलवद्वादायावतरणीयं न, वादरणाङ्गणेऽवतीर्णे चास्मिन् यथा- योग यतितव्यमेवावश्यं विज्ञाय गुरुलाघव द्रव्याद्यपेक्षया धर्मवादा- दाविति ज्ञापयति । धर्मवादादिलक्षण चेदं- शुष्कवादो विवादश्च, धर्मवादम्तथा पर । इत्येष त्रिविधो वाद , कीर्तित परमर्षिभि. ॥ १ ॥ अत्यन्तमानिना सार्द्ध , क्रूरचित्तेन च दृढम् । धर्मद्विष्टेन मृढेन, शुष्कवादस्तपस्विनः ॥२॥ लब्धिख्यात्यर्थिना तु स्याद् दु स्थितेनाऽमहात्मना । छलजातिप्रधानो यः, स विवाद इति स्मृतः ॥ ३ ॥ परलोकप्रधानेन, मध्यस्थेन तु धीमता । स्वशास्त्रज्ञाततत्त्वेन, धर्मवाद उदाहृतः ।। ४ ।। पूर्वैरभियुक्ततरैरुक्तमेव । फल चाप्येतेषा वादाना स्पष्टतर मुक्तमेव नात्र प्रस्तूयते । किन्तु न तत्प्रस्तावमर्हति। वायु क्तेक्वत्याह- 'साधने' इति । साध्यते-प्रतिपाद्यते स्वाभिमतोऽर्थोनेनेति 'रम्या- दिभ्य.' [५।३ । १२६ ] करणेऽने साधन-पक्ष हेतुदृष्टान्तादि, तस्मिन्, वादिना स्वाभिमतधर्मव्यवस्थापनायेतरधर्मव्यवच्छेदाय वा प्रयुक्त पक्षादी । यद्वा-अकारनश्लेषादसाधनेऽध्यक्षलिङ्गलोकस्ववचन- ·न्यायावतारः ३९ 032000610000000000000000000000000000330०००००००००००००००000000000000000000000000000000000 चाधितपक्षासिद्धविरुद्धानेकान्तिकदोषबाधितहेतुसाध्यविकलाद्यसिद्ध- साध्यव्यतिरेकादिबाधितहणान्तत्वेन कुत्सितेऽनुमाने, नयः कुत्सा- र्थत्वात् । तत्र किमित्याह-'प्रोक्तदोषाणामुदभावन'मिति । तत्र प्रकर्षण यथार्थतयोक्ता ये पक्षाभासाद्या विपरीतव्यतिरेकावसानास्तेषामुद- ऊर्ध्वम्, नह्यसमापिते पक्षे वादिनांप्रोक्त प्राञ्जलं प्राजलस्य प्रतिवा- दिन इति जापनाय । नायमुपसर्गस्तस्य धातुनैव योगे तथासङ्घत्वात्। अभावनमप्रकाशनं यत्तत् दूपण दोष एव प्रतिवादिन इनिशेप । अय हि न्यायोपनिषद् दिनां नियमो, यदुत-वादिनोक्त साधन चे ष्टम, न च प्रतिवाढिना तद्विभावित-ज्ञातमपि, तदा प्रतिवादी निग्रह- स्थानापन्न इत्यु प्यावसाद्यते कथा यतो नानेन चेहादिपक्ष दूपणमन्यवयुद्धमववुद्ध वान सम्यक्तया प्रतिपादितं कथङ्कार विधाता- सौ तत्खण्डन स्वाभिमतसमर्थन वेति । तदुक्तमानपाढीये निग्रह- स्थानप्राप्तस्यानिग्रह' इति पर्यनुयोज्योप्क्षणाभिधानमिद 'निग्रहन्थान- मापद्यते प्रतिवादी नानुयोजयति चेद्वादिन दुष्टसाधन प्रयुञ्जानम् । न चाऽऽरेक्य नेदं दुष्टसाधन निग्रहस्थानमिति । यतोऽवाचि निग्रह- स्थानमन्त्यं हेत्वाभासाश्च यथोक्ता इति । न च केवलानां हेत्वा- भासानां दोपतयाऽऽख्यान, किन्त्वन्येपामपि प्रत्यक्षविरुद्धसाव्यादीना सम्भवे भवन्त्येव पर्यन्ते प्रतिज्ञाविरोधहानि-सन्न्यासतदन्तरादीनि निग्रहस्थानानीति सुष्क्त-वाद्युक्तंऽसाधने साधने वा विद्यमानानां दोषाणामनाविष्करणं प्रतिवादिनो दृषणमेव । एवं दृषणस्यानुद्भावने दोषमुदीर्यान्यथापि दोपसम्भवमाह-निरवद्येत्वि'त्यादिना । तत्र नोद्यते-नवा वदितुमईमित्यवद्यं पर्योपसयोऽवधपण्यमुपेयतुमती गह्य विक्रेये [५ । १ । ३२] इति व्यणि वृद्धयभावे रूपनिष्पत्ति, । निर्गतमवद्याद्-गान्निपणत्वान्निरवद्य तस्मिन्निति । साधन इति गम्यमत्रापि । तु. साधनविशिष्टतादर्शनपूर्वक दूषणस्य दूषणाऽऽ- भासत्वसूचनाय, विशेषणार्थत्वात तस्य । तथा च बाधादि- ·४० न्यायावतारः ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000180c. रहिते साधने पक्षादौ दूपण-बाधादिसद्भावोगिरणं यत्प्रतिवादिना क्रियते तत् किमित्याह-दूपणाऽऽभासनामक' इति । तत्र दूष्यतेऽनेन पक्षादिर्वादीवेति दूपणम् । 'रम्यादिभ्यो०' अने वाधादिस्तत्प्रकाशनं वा तद्वदाभासते इति दूपणाऽऽभासः । 'कर्मणोऽण' इत्यणि । स नामाभि- धानं यस्यासदोषप्रकाशनस्य तद्द पणाऽऽभासनामकम् । शेषाद्वा [७१३ ।१७५ ] इतिकच् । अत्रेदमवधेय, यथाहि-वाद्युक्त कुत्सिते साधने विद्यमानानां दोषाणामनुगावने प्रतिवादिनो मातृशासिततां गमयति । प्राप्नोति चासौ तेनैव पूर्वोक्तवद् निग्रहस्थान, एवमेव वादिना निर- यद्य साधने प्रतिपादिते यदलीकमु ष्यने दूपणं,तदपि प्रतिवादिनो वादानहतां ज्ञापयित्वा त निग्रहस्थानीकरोत्येव । यतोऽसौ सम्भाव्यते- ऽनुमानस्वरूपावगमायापि नालं, किमुत तस्य निराकरणायेति । यद्वा- वृत्तिकारकोऽयजडशेखर केनचिध्यापितस्य, कथमन्यथैवंविधे समीचि साधने दूषणोद्घोषण स्वस्यैव निग्रहस्थानापादुकमाभापेतेति । तदुक्त गौतमीये-'अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोग' इति निरनुयोज्या- नुयोग इति । सम्यगुदितं दिवाकरपादैर्यदुत-निरवद्ये तु दूपणाऽऽभास- नामकमेव तद्दषणमिति । कचित्प्रत्यन्तरे द्वितीय पाद एवंदरीदृश्यते- 'यत दोपाणामुाद्वभावन'मिति । अत्र च यदि केनापि पण्डितमन्ये- नोदभावनमित्यस्यागतिकत्वमाकलय्येद लिपीकृतम् भवेदितिसंभा- व्यते तदापपाठ एवाय । यदि चादेशान्तरमिद स्यात्तदा तु व्याख्यैवं कार्या-पक्षादिदूषणानि प्रतिपादितान्यथ च तानि बादस्थले योजय- स्तस्य सत्येतरतया विभागमाह-'वादी'त्यादि । तत्र वाद्यक्त'ऽसाधने प्रोक्तदोषाणां बाधादीनामुद्विभावन उत्-प्राबल्येन यथा वाधादि- सम्पन्नं तथैव सम्यगनूद्य विभावन-प्रकटीकरणमुद्घोपणमिति यावत्। नदेव वाद्यपेक्षया पक्षादिदूपकत्वाद्द पणं दोष इति कथ्यते । पर प्रतिवादी चेत्प्रतिपत्तिशून्यो निरवद्य साधने ब याद बाधादिकं दोष- जालमसन्त नैतावता बादिपक्ष. पराभूनो भवेकिन्तु तत्प्रतिवाद्य - ·न्यायावतारः ४१ .००.00000000000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००.. । दीरितं वच एव दूषणाऽऽभासतया दूषणमिति ज्ञायते वादरणांग- णगणकै. । अन्यथापि भावनीयमेतन्नात्राग्रह भागमानुसारिणामिति । एव च प्रत्यक्षपरोक्षप्रमाणं सप्रपञ्च पक्षादिस्वरूपं च सवाधं निरूप्य प्रमाणस्य फ्लम निरूपयितुकामा सूरिजादा फलमाश्रित्य केवलस्याऽऽलोकितलोकालोकस्य भिन्नरूपत्वात्तत्स्वरूपमेवादौ प्ररूपयन्त आहु- सकलावरणमुक्तात्म, केवलं यत्प्रकाशते । प्रत्यक्षं सकलार्थात्म सततप्रतिभासनम् ॥२७॥ तत्र सकलानि-समस्तानि, आवरणानि-आनियन्ते ज्ञानान्ये- भिरित्यावरणानि ज्ञानावरण-दर्शनावरण-मोहान्तरायाणि, घातित्वा- देपाम् । यद्वा-ज्ञानस्याधिकृतत्वाज्ञानावरणीयान्येव, तैमुक्तो-रहितः, आत्मा-स्वरूप यस्य तत् सकलावरणमुक्तात्म। अत्र चावधेयमिद- यत् केवलावरणेनावृतस्य जीवसूर्यस्य या प्रभा तच्छा स्थिक ज्ञानम् । यतो न तत् कदापि निरावरणमुपलभ्यते, पूर्वोक्तयुक्तः । अथ तत्रापि मतिज्ञानावरणादि कटादिवदावृणोत्येव ज्ञानमात्राम् । न च वाच्य यन्नावृत केवलालोकावरणेन तत् कथमिवावरीतु शक्नुयान्म- तिज्ञानावरणादि छाद्मस्थिकम् ज्ञानमिति । प्रबलतमपयोधरपटलेना. प्यप्रतिहतस्य तेजोभरस्य कटादिनावरणस्योपलब्धेः । तत्रापि तिष्ठ- त्येवानावृत प्रदेशाष्टक जीवस्वाभाव्याद् अन्यथा न स्याच्चेतनानामापि । न चैव कर्मानुभवोऽपि । न च तदनुभवाभावे स्यात् कर्मविशरारुता। तथा चोपलभ्यमानायाः शुद्धेरप्यनुपलम्भ इत्यवश्यमनावृतापि काचिन्- मात्रा स्वीकार्या सुधीभि ।अय कटादीना छिद्गण यथाऽऽगच्छति तेज आवृतस्यापि पयोमुक्पटलप्रचयेनार्कस्य, तथा मतिज्ञाना- वरणादीनां क्षयेण य इन्द्रियाऽनिन्द्रियाद्युद्भवो बोध स तत्तत्क्षयोप- ..

·४२ न्यायावतारः ००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000000000000000 शमोत्थत्वेन तत्तन्नाम्ना व्यपदेशमाप्नोति । यथा मतिज्ञानं श्रुत- ज्ञानमित्यादि । अत एव च मतिज्ञानादयः क्षायोपशमिका भावा भण्यन्ते । छाद्मस्थिक च पठ्यते तच्चतुण्यमपि ज्ञानानाम् । यतो न तदनावृतम्। परं यदा केवलज्ञान सकलार्थस्वरूपज्ञापनसमर्थ प्रादुर्भवति तदावश्य मत्याद्यावरणाना केवलावर स्य च क्षयः । न चेद केवला- वरणमंशतोऽपगच्छति, किन्तु सत्यां देशादिसामर-यां सर्वथा तत्क्षयो भवतीति । अत एव नैतत्क्षायोपशमिकं, किन्तु क्षायिकमेव समूलका- कषितत्वात् मतिश्रुतावधिमन पर्ययावरणानां केवलावरणस्य च । भवति च केवलज्ञानावरणीयादिक्षयस्य समकालमेव केवलदर्शना- वरणीयान्तरायादे क्षयोऽपि आमूलचूलम् । दर्शनमोह-कषायनो- कषायमोहमयस्त्वर्वागेव। केवलियनाणलभो नन्नत्थ खए कसायाण'ति वचनात् । तथा च अशेषज्ञानावरणादिक्षयप्रभावाऽवाप्ताऽशेषपदार्थसार्थसाक्षात्कार - केवलालोकशालिनां न किञ्चिदप्यन्तरायादि लेशतोऽपि भवतीति युक्तमुक्त विशेषणं यत्सकलावरणमुक्तात्मेति । ईदृशं किमित्याह- केवलमिति । अत्र पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् केवलमितिपदेन- केवलज्ञानम् ग्राह्यम् । तत्र केवलमेक-मत्यादिनिरपेक्षम्। यथाहि-मति- पूर्व श्रुतमितिवचनाच्छु तज्ञानस्य मतिसापेक्षता, अवधौ च अवेयकाद्य- मरै स्वालयस्थैः पृष्टपुरुषोत्तमप्रष्ठो यानि मनोद्रव्याणि परिणमयति वान्यवेक्ष्यानुमानादभिधेयमवबुध्यतां सुरवराणा मत्यपेक्षा, मनः पर्यायेऽपि च तद्वतामपरचिन्तितबाद्यार्थज्ञानेऽनुमानापेक्षा, नैवं तथाऽत्रेत्यस्व यथार्थैव मत्यादिनिरपेक्षता । केवल वा शुद्धम् । यथाहि- मत्यादिज्ञानानि सावरणस्यापि जीवस्य प्रादुर्भवन्ति, नैवेदं तथेति क्षायिकमेवेदम् । तानि च क्षायोपशमिकान्येवेति । केवलं-सकलम् । यथाहि-मतिश्रुते आदेशेन सर्वद्रव्याऽसर्वपर्यायविषये, अवधिज्ञान रूपिविषयं, मनःपर्यायं तु मनोमात्रविषयमिति तानि 'परिमितविष- - ·न्यायावतारः ४३ .0000000.0000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 , याणि, न सकलार्थगोचराणि । इद् तु भूतभवद्भविष्यद्प्यरूपिसकलार्थ- विषयमिति । अथवा-यथा मत्यादीनि न प्रथमत. सम्पूर्णान्युत्पद्यन्ते, किन्तु यथा कथञ्चिदुत्पद्य पश्चाद्वृद्धिमवाप्नुवन्ति । नैवमिदं, किन्तु तत.प्रथमतयैवोत्पन्नमात्र सकलानर्थान् साक्षात्करोति । ततः सकल- मेवेदम् । असाधारणं वा केवलम् । यथाहि-मतिज्ञानादीनि यदा यदा तदुपयुक्त आत्मा भवति, तदा तदा स्वविषयान् प्रकाशयन्ति । केवलं तु भारभ्य उत्पत्तेःसर्वकालं स्वविषयाणां साक्षात्कारं कारयत्ये- वानुसमयं तद्वत इत्यसाधारणता। यद्वा-अनन्त केवल। यतःसान्तान्येव मतिश्रुतावधिमन.पर्यायाणि, केपाञ्चित्प्रतिपातसम्भवात् स्वत , केषा- ञ्चित् केवलोपलम्भे विगमात् । केवलं तु न कदाचित्प्रतिपतति । न च वाच्यं सिद्धत्वावाप्तावन्यदेव ज्ञानं, आत्मस्वभावरूपस्यैव केवल- वात्तदेव च प्रथमत आविर्भूतमिति न तस्य सान्तत्वम्। यद्वा-अनन्त- पदार्थविषयत्वादनन्तम् । अनन्तमिति हि सङ्ख्या तेन नावगमविरोध, ज्ञानमपि चेद तथाभूतमेव तेनानन्तत्वेन न ज्ञानाविषयत्वमपि तस्य। यद्यप्यवध्यादिष्वप्यत्येवानन्तपदार्थविषयता. तथापि सा रूपि - मर्यादयाऽनन्तसङ्ख्याके पुद्गलवज्जीवाकाशे अपि स्त एव । न चैते अवलोकयत्यवध्यादिमान् अरूपित्वादेतयोस्तदिदमेवानन्तसङ्- ख्यावचावत्पदार्थगोचरम् । केवलं च तज्ज्ञानम् च केवलज्ञान- तत् 'यदिति । यत्किमपि सदसत्सामान्यविशेष-नित्यानित्यवाच्या- दिरूपमर्थजात प्रकाशते-उपलभते । यद्यप्यात्मैवोपलब्धा, ज्ञानं तु साधनमुपलम्भस्य, तथाप्यभिन्नत्वात् कञ्चिद् गुणगुणिनोरेवं व्यप- देश. । यद्वाऽस्त्येव ज्ञानस्याप्युपलम्भरता । न भवेदन्यथा स्वान्या- वभासकताऽस्येति । तत् कीदृशमित्याह-'प्रत्यक्ष मिति । अक्षो हि जीवः पूर्वव्युत्पादितरीत्या, तं प्रति गतं प्रत्यक्षमितिविग्रहाज्जीवमात्रापेक्षं, नान्यज्ञानवदिन्द्रियानिन्द्रियादिव्यपेक्षाऽत्रोपयोगापेक्षापि चेति । तत् किंविधं प्रत्यक्षं ? यतः प्रागवधारिते द्वेप्रत्यक्षे पारमार्थिक- - ·४४ न्यायावतार .००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000 - प्रत्यक्षभेदभूते सकलं विकलं चेति चेत् । सकलमिदमित्यभिप्रेत्याह- 'प्लकलार्थात्म सततप्रतिभासन'मिति । सकला-अशेषा, न कोपि पदार्थ एवंविधोऽस्ति अभूत् भविष्यति वा यो न प्रतिभातः सकलप्रत्यक्षरूपे केवले । तदुक्तं-'त नत्थि जं न पासइ भूअं भव्व भविस्स च'त्ति । तादृशा येऽर्था अर्यन्ते-गम्यन्ते 'ऋगता बित्यस्मात'क्रमिप्रगीर्तिभ्यस्थ' इति थेऽर्था.-धर्माधर्माकाशपुद्गलजीवास्तेषामात्मा-स्वभावो गुण- पर्यायादि, नास्ति व्यतिरिच्य गुणपर्यायानन्यो द्रव्यस्वभावः, तयो- रन्योन्यमेकरूपतया मीलितत्वात् । यदाह- 'दव्य पन्जवविजुभ, दवविजुआ य पज्जा नस्थित्ति श्रीपूज्य- , - वचनात् । अन्यत्रापि- 'द्रव्यं पर्यायवियुत, पर्याया द्रव्यवर्जिता । क कदा केनचिदृष्टा द्रष्टा मानेन केनचित् ।।१।। अत एवोक्तं पूज्यपादै - उप्पायठिइभगाइ हंदि दविणल- क्खणमेय । यद्वा-अर्थाश्चात्मानश्च स्वभावा अर्थात्मान.,सकलाश्चतेऽ. र्थात्मानश्चसकलात्मिानोऽत्र द्रव्यशब्देन गुणक्रियाश्रयग्रहणम्, आत्म- शब्देन च तस्वभावभूतानां पर्यायादीना ग्रहणम् । द्वन्द्वादी द्वन्द्वान्ते च श्रयमाणं पद प्रत्येकमभिसम्बध्यते' इति उभयत्र सकलपदान्वयाच सर्वव्यसर्वपर्यायसमावेशः । न च गुणानामग्रहणान्न्यूनत्वम् । गुणा अपि पर्याया एव । यतः पर्यायशब्देन परिणामग्रहणात् । परिणामश्च 'तद्भाव परिणाम' इतिलक्षण. । भवति च गुणानामपि द्रव्ये भावता। अत एव च द्रव्यार्थिक-पर्यायाधिकेतिनयद्वयमेव, न तु गुणार्थिक इति तृतीयोऽपि । ननु यदि न गुणा पर्यायेभ्यः पृकिमिति 'गुण- पर्यायवदि'त्यत्र पृथगुणग्रहणमिति चेत् ? सत्यम्, तत्र हि गोवलीवर्द- न्यायेन गुणानां प्राधान्यख्यापनार्थ पार्थक्यम् । प्राधान्य च तेषां ज्ञान- दर्शनादिवत् सहभावित्वेन बमभाविभ्यो देवत्वनरत्वादिपर्यायेभ्यः ?

·न्यायात्रतारः 0000000000000000000000000००००००००००००००००००००००००००0000000000000000000000000000000000000 स्पष्टमेवेति । न च वाच्यं यावत्पर्यायसाक्षात्कार कथमिव सम्पद्यते ? अतीतानागतानां विनष्टानुत्पन्नत्वेन ग्रहणासम्भवात्तदग्रहणे च कर्थ स्याद् द्रव्यसाक्षात्कारोऽपि सर्वथा । यतः- 'एगद वियमि जे अस्थपज्जवा वयणपज्जवा वावि । तीयाणागयभूआ तावति तं हवइ दव्वं ति वचनात् । सर्वपर्या- यरूपत्वाद् द्रव्यस्येति । ज्योतिषशास्त्रेण यथाऽस्पष्ट विज्ञायत्तेऽनुद्ध- तमपि चन्द्रोपरागादि प्रश्नादेशेनातीतमपि विचारादि, तथा केवल- वेधसोभयोरपि साक्षात्कारात् अतीतस्यातीतत्वेनानागतस्यानागतत्वेनाव- गमाच न वितथता । भवति चैवमेव केवलज्ञानस्यापि सद्वाच्य- निबन्धनीभूतोत्पाद व्यय-ध्रौव्ययुक्ततापि, वर्तमानपर्यायाणामतीतत्व- भावात् प्रतिसमयमनागतानां च वर्तमानताभावात ज्ञानस्य च ज्ञेयानन्यत्वात्तत्तद्रूपेणोत्पादविनाशौ केवलेन रूपेण ध्रौव्यं चेति। नह्य- स्ति तकिमपि द्रव्यं चगवरेऽपि लोके यन्नानेन पदार्थत्रयेण व्याप्तम् । न च नास्त्येव सकलार्थविषयकं ज्ञानम् । यतो हि यत्प्रमाणपञ्च- कातिक्रान्तं वाच्य तदभावप्रमाणगोचरमेव । न चात्रास्ति प्रमाणेनो- पलब्धिः । प्रमाणाधीनाच पदार्थव्यवस्थिति. । उपलभ्येत चेत् प्रमाणेन तत्सद्भावः, केन? प्रत्यक्षेणेतरेण वा ? । न तावत्प्रत्यक्षेण, तस्येन्द्रिय- गोचररूपादिविषयत्वादेन्द्रियकस्य मानसस्य च केवलस्य स्वात्मगुणादि माक्षात्कारनियमात् । अन्यच्च तेनाध्यक्षमेव गृह्यते । न चेदमध्यक्ष, भवन्मनेनैव साम्प्रत तदभावादिति । न च तद्भावकालेऽप्यवगम्येत तत्तज्ज्ञेयज्ञानशून्यै गान्धिकवद्रत्नपरीक्षकता । तद्वत्त्वं च विवादास्प- दमेव । न चानुमानादिना तदितरेणाप्यवगम्यते । यतोऽनुमान तावत् प्रत्यक्षपूर्वकं, लिगलिगिसम्बन्धग्रहणस्मरणपूर्वकत्वात्तस्य । न चावरण- म्य देशतो हान्या सर्वहानेस्तारतम्यात्सर्वोपलम्भस्य च सिद्धिः, तथा सति चैतन्यस्यांशत आवरणोपलव्धेर्भवेदेव सर्वथावरणात् भवतामप्य- ·४६ न्यायावतारः ०००००००००००००००००0000000000000000000000000०००००००000000000000000000000000000000000000000 निष्टतमस्य चेतनाभावस्याप्यापत्ति वस्योत्पतनादौतारतम्ये च सत्यपि न परम. प्रकर्पो यावज्जीवमभ्यस्यतामप्युपलब्धस्तथा वाच्यतापि न सर्वज्ञलसाधिका, किन्तु पदार्थप्रचयपरिचयेन कल्पितैव सेति । नहि प्रत्यक्षा सर्वविपयवाच्यतापि स्वीक्रियते । किमिति चेदनुमानेन न चास्ति व्याप्तिस्तादशी यदनुमानकल्पितमपि कस्यचित् प्रत्यक्ष भव- त्येव । न च ज्योतिपचिकित्सादिशास्त्रप्रणयन तत्समर्थक, मतभेदेन तस्य भेदोपलम्भात् । सर्वज्ञमतमपि भवेत्तथैव विरोधमधिरोहत् । नचागमेन साध्येत तत्सद्भाचो, येन परस्परविरुद्धवाच्यव्याख्याका हि आगमाः, कथमिव यथातथ वस्तु प्रतिपादयेत् सर्वज्ञताख्यम् । अन्यच्चा- गमोऽपि सर्वज्ञतालकृतोक्तत्वेन प्रमाणीक्रियेताऽन्यथा वा ? । आद्येऽन्योन्याश्रयः । सर्वज्ञतासिद्धावागमप्रामाण्यसिद्धस्तत्सिद्धौ च सर्वज्ञतासिद्ध रिति । अन्यप्रतिपादितस्य प्रामाण्ये तु न तदवितथम् । न चातज्ज्ञायकरतत्प्ररूपक आप्तो भवेत्, न चानाप्तप्ररूपित विद्वद्भिरा- श्रीयते प्रमाणतया । उपमानं तु कथमिव भवेत् उपमानोपमेययोयो प्रत्यक्षेणैव तत्प्रामाण्याभ्युपगमात् । न चात्रोपमानभूत उपमेयभूतो वा वेविद्यते वा प्रत्यक्षं, येनोपमेय सर्वज्ञतारपदत्वेन गृह णीथ यूयम् । अर्थापतिस्त्वर्थानुपपत्तिकल्पिता भवेत्, न चानास्ति कोऽपि तथावि. धोऽर्थो, यो न सर्वज्ञतामन्तरेण सम्भवी भवेत् । जीवधर्मपदार्थबोध- स्वागमावदरूपादपौरुषेयादेवेति प्रमाणपञ्चकातिक्रान्तत्वादभावप्र- माणविपयमेवेद सर्वज्ञत्वमितिवाच्यम् । यतो यत्तावदुक्त प्रमाणपञ्चकातिक्रान्तत्वाभावविषयमिदमिति । तदेवासिद्धम् । यतो या प्रत्यक्षस्याप्रवृत्तिरेव तावद्भवद्भिरक्त , सा किं भवदीयप्रत्यक्षस्य केवलस्व किं वा यावत्प्रत्यक्षस्य ? । आये, न सोऽस्ति नियमो, यदुत-भवद्धि सर्व प्रत्यक्षमीक्षणीयं प्रत्यक्षेक्षणीय, द्वीपान्तरादे परमाण्वादेश्च प्रत्यक्ष मेवानीक्षणात् । अन्त्ये, भवानेव सर्वज्ञतास्पदं,अतीन्द्रियाणामनिन्द्रियाणामशेषाणां प्रत्यक्षाणामबगमात्।

·न्यायावतार 100000000000000000000000000000000000000000000000000000000000333000000000000000000000. नन्वेव न किञ्चिदपि भवेदभावप्रमाणगोचरं चेन्मा भवतु तथाभूता- ऽसत्यवादनिबन्धनं, का नो हानि. । स्वज्ञानमपेक्ष्य वाभवतु । न च तेन परवस्तुप्रतिपेघो भवति । योग्यस्यानीक्षणे योग्यस्थले सत्यां- योग्यतायां हि स्यात्प्रतिषेध. । न चैवं भवतामिति प्रतिपादितमेव । न च नास्ति इन्द्रियानिन्द्रियप्रत्यक्षमन्तरेणान्यत्प्रत्यक्षमिति शम्यं वक्तुम् भवता, तत्प्रतिपेधकप्रमाणाभावात् । अतद्वानपि चावबुध्यत्येव तद्वन्तं, संशयाविर्भावनिराकरणादिनाऽचतुर्वेद्यपि जानात्येव चतुर्वे- दिनम् । गान्धिकोऽपि वेत्त्येव रत्नपरीक्षकान् येन केनचित् पृष्ट. सन् साधयत्यसौ स्पष्ट याह्यमुकस्य रत्नपरीक्षकस्य पाधै इति । न च सशयनिराकरणादिना नावबुध्यते सर्वज्ञतावत्त्व, तस्यानिन्द्रियविषय- तयातीन्द्रियवेदनवेद्यत्वात् । अन्यच्च रूपिपदार्थप्रकाशनपटुभिरप्यसौ वायत एव तथाविधमनोवत्तादर्शनात् कर्मपरमाणुवर्गणायाः प्रति- बन्धिकाया अनुपलम्भाच । ऐन्द्रियकेनाप्यध्यक्षेणावगम्यत एव तत्सत्ता, प्रोक्तातीन्द्रियार्थसंवाददर्शनात् । वेत्त्येव च तद्वानेन्द्रिय- कमपि । अत एव 'आवीकम्मति पठ्यते । एवं श्रुतेनापि कथमिव न तत्सत्ता ज्ञायेत तत्काले । यतस्तत्रापि पदपडक्त्यादेः प्रकल्पिता- ववुद्वप्रथितावत्रोधितार्थस्य विप्रकृष्टस्य च संवादस्थलस्य सत्त्वमप्रति- पन्न न । ततस्तदा परेणाप्याप्तवचनविश्वासरूपादागमादुपमानादिना- च वेत्तु शक्यत एवेति न तदानीमनवबुद्धयत्ता सर्वज्ञत्वस्य । इदानीं तु ये तथाविधज्ञानवन्तस्तेपा प्रत्यक्षीकरणे कः प्रतिस्खलनपटुता - माप्नोति । अस्मदादीनां तु तथाविधज्ञानाऽभावात्तदप्रत्यक्षेन तदभावो- ऽन्यथा परमाणुप्रभृतीना स्यादेवाभाव. । स्यादेव च भवदीया- मनोऽप्रत्यक्षत्वाद्भवतामेव जडत्वापादयित्री चैतन्यशून्यता । तथा चेकि जडेन सह वार्ताप्रसड्गेन । अनुमीयते चेदात्मेति । समानमेवैत- द्भवदुक्तसर्वज्ञत्वानुमानेन तस्यापि कदाचिन्न यत् प्रत्यक्षं येन सम्बन्ध- ग्रहण स्यादित्यल प्रसगानुप्रसोनेति । ।

·४८ न्यायावतारः .००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000000 , येनाख्यातमा 'यच्चोक्त नानुमानं तद्ग्राहकं तद्धि प्रत्यक्षपूर्वक मित्यादि । तद्युक्त- मुक्तमयुक्तं तूक्तम् । यत् कदा भवानभूद् ग्रहगृहीनो, यदपरं यथा तथा लपमानमवेक्ष्य वक्ष्यति-यदय प्रथिल इति । जातस्तथाचेदल वादेन। आप्तादवधारणे तु तल्लिङ्गस्य न तथ्यता, अहिलतायां स्वकृतभानानु- पलम्भात गृहीतत्वामानाच' स्वस्थताया तु कुतस्त्य तद्भान स्यात् । अन्यैश्च अहिलता नैवानुभूता। तत्रापि तथाप्रसङ्गात् । न च नेदमनुमानं व्यभिचारि वेति स्वीकार्य एव तथाविधः प्रज्ञापको, यः स्वयमग्रहिलो विवेदिवान् अहिलतां तचिह्नानि च, श्रित्य भवतानुमीयते इयं । अन्यच्च-अनुमाने लिङ्गज्ञानम्य नियमो, न तत्प्रत्यक्षस्य । अन्यथाऽ- दृष्टसिंहस्य न स्यात्सिंहशब्दजन्या भीतिरेव सर्पदशादिज्वप्यनुसन्धेय। लिङ्गज्ञान चात्रास्त्येव सर्वज्ञतासाधने । यत तदाचरणात्तदाचारात्त- दाकृतेश्च ज्ञातस्यैवभूतस्य परहितरतस्य परिहतस्वजनादेर्देहनिर्ममस्य वाक्यं नाज्ञानपूर्वकम् । यो हि यत्र विषये हितरतादिविशेषणो न सो- ऽविदित्वा निरूपयति पदार्थज्ञानं चातीन्द्रियमेव । अनेवंविधनातीन्द्रि- यार्थानां वेदनाभावात् । निरूपिताश्च जीवादयोधर्मात्योमोक्षादयश्च । यञ्चोक्त'मावरणहान्ये'त्यादि । तदप्ययुक्तम् । यतो जीवस्य प्रदेशाष्टक तावत् सदैवानावृत तिष्ठति।नच तत्र देशतोप्यभूदावरण, येन तस्या- खिलावृत्या जडतापत्तिः स्यात् । तस्य ह्यकर्मत्वात् कर्मसग एव न- सिद्धप्रदेशवत् । एतदेव च शाश्वतं जीवत्व, अन्येषाप्रदेशानातु सर्वथा ज्ञानमात्रावृतिर्भवत्येव केषाञ्चित्सूक्ष्मैकेन्द्रियाऽपर्याप्तप्रथमसमयभा- विनामिति न भापयितव्यं भीतिमद्भिः । तथा चावरणहानेर्देशत उप- लम्भात् सर्वथा हानेवश्य कार्योगीकारः । त्यक्तवाल्येन आवरण हान्यभावे च भवेद्भवतां सदैव बालत्वम् । यत्र सर्वथा तस्य हानिस्तत्रैव सर्वज्ञता । एव रागादीनां दोषाणामपि काचित्क-कादा- चित्का हानिः स्वयमनुभूतैवान्यथागम्यगाम्येव भवान्भवेत्तथात्वे अलं वार्त्तया। न चेत् सा यत्र सर्वथा तत्र सर्वज्ञतैव, प्रतिबन्धकामावस्य कार्यजनकत्वात्। अभव्यादिपु देशहानौ सत्यामपि पुनरुपचयान्न सर्वथा ·न्यायावतारः ४६ .0000000000000000000000000000000००००००००००००००००००००००००2000000000000000000000000000000 हानिः । यत्र च देशादियोग्यतासद्भावाद् भवति सा, तत्र तत् केन निरुध्येतोद्गवत् । तत्सत्यमुक्त-दोपावरणयोहानिर्नि शेपाऽत्त्यतिशाय- नात्' इत्यादि । 'तारतम्ये' इत्याद्यपि यदुक्त, तदपि न साधूनां वक्त मप्यहम्, किमुत प्रतिपादयितुम् । यत उत्पतनादौ यद्यस्थास्यत् पूर्वोत्पतित ज्ञानवद् अभविष्यच्च ज्ञानवदकमवृद्धिकमभविष्यदेव परमः प्रकर्पः । न चैतद्वयम्। तत्कथमिव भवेद्वदुदितम् । यद्वाऽस्तूत्पतनादा- वपि परम. प्रकर्षः । यतो यथा यथा हि लाघव कायस्य तथाऽभ्या- सपाटवं च तथा तथोत्तप्रकर्प । लाघवप्रकर्पवन्तश्च यतः परमाणु- द्वयणुकाद्या. । अतोऽनुयान्ति चाधोलोकान्तादपि ते ऊर्ध्वं लोकान्तम् यावत् । लाघवमभ्यासपाटवं चाऽऽपाद्यमानमपि नैति परमप्रकर्षम् । यनोऽम्मदादीनां शरीरजाड्याविनामावित्वाज्जीवनस्य । सर्वथा धातु- क्षये मरणापत्तेरिति विभावनीय भाबुकैः । अन्यच्च-यथा परिमाणं तारतम्येनोपलव्धमिति तद्विश्रान्तिश्च तथा ज्ञानस्यापि तारतम्योपल- म्भादवश्य स्वीकार्या परमाणावाका चापकृष्टस्योत्कृष्टस्य परिमाण- विश्रामस्येव सूक्ष्मैकेन्द्रियापर्याप्ते केवलिनि चापकृष्टोत्कृष्ठा च विश्रा- न्तिरिति । नन्वन्यथानुपपन्नत्वं हि हेतोर्लक्षणमभिमतं तत्रभवतां शास्त्रकृताम् । न चेदमत्रावरणहानि-तारतम्यहेत्वो सर्वथा हानिविश्रान्ति- युगलेनेति चेत् । सम्यगपृच्छ , परमविचारितं रमणीयम् । यतो देशतो हान्युपलब्धौ तारतम्योपलब्धौ च निश्चीयते तावदिदं यदुत - नैतवस्थितपरिमाणं द्वयं, किन्तु प्रयत्नाचानुकूल्येन वृद्धिमत् । प्रकच तयोर्भवत्येव प्रकर्षप्राप्तिरप्येतस्येति युक्तान्यथानुपपन्नता । अन्यच्च ज्ञानमात्रमपि नह्यात्मव्यतिरिक्तम् , तथात् जडचेतनयोर्वि- भागाभावात् । सति जीवस्वभावत्वे नेयत्ताकारि किञ्चिन्न चेत् प्रति- बन्धकम्, क्षये च कर्मणः प्रतिबन्धकस्योत्पद्यतैव तदनन्तमिति स्यादेव ज्ञानानन्त्यम् । न चैवमुत्पतनम् शरीरस्य स्वभावो, येन ज्ञान- वत्प्रकर्षभावमाप्नुयात् । वाच्यतापि स्वीकार्यैव सर्वत्र । यतो जीवादयः ·न्यायावतारः ००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००000000000000000000 ५० पदार्थाः सर्वैरेव समाभिधानाः स्वीकृतास्ततो ज्ञानवत्प्रवर्त्तितास्ते । यदि तज्ज्ञानम्, तदा तस्यारूपित्वात् समस्तारूपिपदार्थज्ञानमपि भवन्न विरुध्यते। अरूपिपदार्थज्ञाने इन्द्रियादिवदियत्ताकारणाभावात्। सर्वेषामरूपिणां ज्ञाने चावश्यं तद्वाचका ये ये शब्दास्ते तेऽपि तैाता एव भवन्ति । तो ये वाच्यास्ते ते प्रत्यक्षाः कस्यचिदिति सुष्ठु प्रति- पादितम् । अन्यच्च-जीवादीनामनुमानमेयत्व स्वीक्रियते भवद्भिश्चेत- नादिना तद्धर्मेण । स च कस्यचिद् भूतपूर्वश्चेत्प्रत्यक्षः, अनुमानं भवे. चस्य तद्धर्मत्वेन प्रनोदनादन्यथा कल्पित: स्यात सम्बन्ध इति न सम्यसिद्धिस्तेषामिति यथार्थमेवोच्यते-यदनुमेया. कम्यचित्प्रत्यक्षा, यस्य च ते प्रत्यक्षविषया. सर्वे स एव सर्वज्ञतास्पदम् । ज्योतिषचिकि- सादिप्रतिपादकाअपि तज्ज्ञानवन्त एव । यच्च भिन्नमतत्वं तत स्व- कल्पनाकल्पितमिति न तत्प्रणेतृणां मालिन्याधायकम् । सर्वज्ञप्रतिपादित ह्यवितथमेव । आगमोऽपि सर्व एव न सर्वत्रतालयोदीरितो, यतो भिन्नवाच्यतया दोषमारुहेत् । किन्तु य एव हितोपदेशमुमुक्षुसत्साधु- परिग्रहपूर्वापरार्थाविरोधाद्यपरिमितगुणालयतयाऽशेषाभिवन्द्यगुणाक- रप्रतिपादितः, स एवेति यत्किञ्चिज्जप्रणीतेनागमेन हिंसादिकलुषनृशं- सदुर्बुद्धिपरिगृहीतेन न तस्य दुष्टतेति । न च पूर्व साधितत्वात् सर्वज्ञ- स्यान्योन्याश्रयोऽपि सिद्धान्तात् सर्वज्ञत्वाङ्गीकृतौ । उपमानमपि अप्र- त्यतीकृतस्यापि सुराऽमृतसिंहादे सम्भवत्येवाप्तवाक्यादिनोपमानता । सत्यां च तस्यामध्यवसीयत एव सुरादेः सत्ता । तद्वदेवात्रापि तथा- प्रकारं ज्ञानिनमुद्वीक्ष्य सर्वज्ञेनोपमानं दीयमानं दृष्ट्वा को न कक्षी- कुर्यात् सर्वज्ञतावत् सद्भावम् । अर्थापत्त्यापि सिद्धयत्येव तन्महानु- भावतास्पदम्, यतो न तदन्तरेणात्मादिपदार्थज्ञानं तत्प्ररूपणं च सम्भवति । यच्चाऽत्रोक्तमपौरुषेयादागमादात्मादिबोध' इति । तन्निचितजडिमावष्टब्धान्त करणविलसितमेव । यतो न तावदपौरुषेयो वचनलेशोऽपि सम्भवति, आसतामागमा विस्तृतवचनरूपाः । उच्यते ।

·न्यायावतारः ....08....0000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 इति हि वचनमुच्यते विज्ञैः । यदि च नैव वक्ता, कुतस्तेषां सम्भवः । विश्वासश्चाप्ताधीनो वचनेषु । न चेद्वक्ता को विश्वास- लेशोऽपि तत्र तत्त्वैक्षिणाम् । अन्यच्च-यद्यपौरुषेयता वेदस्य कथमेवोद्भव एषाम् । नोद्भूता नित्याश्चेत्, अहो! विचारचातुरीचतुराणां ताल्चोष्टादि व्यङ्ग्यशब्दसमूहमयानामागमाना नित्यत्वाभिमतिः । ननु कल्पादौ कथमायातो १, न कल्पस्तनादिर्वा, चिरंजीव स्वकपोलकल्पितत्वं स्वीकृतं भवद्भिरेव स्मृतिपुराणानां । परं 'सूर्याचन्द्रमसौ घाते' त्यादीनां ऋगवेदादीनां 'अनेन जीवनात्मना असदेवेदमग्र आसीत् ब्री वेदमग्र आसीदि'त्यादिश्रुतीनां प्रामाण्यायापि दत्तवान् जला- ञ्जलिर्देवानां प्रिय । स्वीक्रियते कल्लादिरागमश्चैषामागमानामृष्या- दिभ्यश्चत्तदापि वरम् । ननु तैरतीतयुगीन ज्ञातं न वा । ज्ञात चेत, स एव सर्वज्ञताभाववाद विमृशन्तु विमर्शशालिन । यथा चात्र तैः शब्दतः कण्ठत. उक्त ,एवमपि सर्वदोद्भवस्तस्य कण्ठत. शब्दतो भवन् केनापलप्येतापलापभीरुभि । श्रूयन्ते मन्त्रशाखादीनां प्रत्येक प्रत्येक ऋषयोऽपि कार इति नापौरपेयता । यदि च प्रयोजन भवतां भवेदेव क एतावतीनां हिंसानां स्वीकर्ता मूलपुरुप. स्यादिति चरैवापौरुषेयता, तश तत्सरित्याग एवोचित , नत्वेनमलीक- वादकल्पनाजालम् । न च वेदेष्वस्ति किञ्चिदपि भावुकमात्मश्रेय.- कारकं धर्मस्वरूपादि, केवलमजादिवघोपस्कररूपत्वादेव तेषाम्, अना- चारनिदानं च वेदेभ्योऽपर किञ्चिन्नगत्यपि न । यत्र महिषी- चाजिनो. समागम स्वतत्रमुज्झित्वा कुलीनतामपि वर्ण्यते, पापठ्यते च सीधुपानादिविधिश्चेत्यलं पापक्थया। अभावविषयतापि सर्व- ज्ञस्य कथमिव भवेत् । यतः पूर्व सविस्तरं दर्शितैव सर्वज्ञता-सम्पति- सद्भतिरिति यथार्थमुक्त-सकलात्म [नाम् ] । तेषां किमित्याह 'सतत- प्रतिभासन'मिति । सततमविच्छेदेन, न शेवज्ञानानामिवाऽस्योप- योगसापेक्षता ।छामस्थिकज्ञानानामत एषोपयोगतोऽन्तर्मुहूर्त स्थितिः .

·न्यायावतारः .०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० ५२ न चैवमस्य, प्रतिसमय सकलार्थात्मग्रहणात् । ननु च द्वितीयसमये 'नाणमि दसणंमि अ, एत्तो एगयर मि उवउत्ता । सव्वस्स केव- लिस्स वि जुगव दो णस्थि उवभोग ।। त्तिपारमर्षवचनात् केवलदर्शनो- पयोगेन कथमिव सततताऽस्येति चेत् । कः किमाह-यतोन तावदभि- मतमभियुक्तानामेतद्यदुत- केवलज्ञानदर्शनयोः समयभेदेनोपयोग- भेद । तथात्वे तु केवलिनामपि समयान्तरेणासर्वज्ञत्वासर्वदर्शित्वाऽs- पत्ते। यहाहः पूज्यपादा सप्रपञ्चं- सतमि केवले दंसणमि नाणस्स संभगे नस्थि । केवलनाणंमि अदंसणस्स तम्हा सणिहणाइ ॥१॥ दसणनाणावरणक्खए समाणमि कस्स पुवयर । होज्ज समं उन्बाओ हदि दुवे नस्थि उवभोगा ॥२॥ - जइ सव्वं सायारं जाणइ सव्वसमएण सन्चण्णू । जुज्जइ सयावि एवं अहवा सव्वं न जाणाइ ॥ ३ ॥ परिसुद्धं सागार अचित्तं दसणं अणागारं। न य खीणावरणिजे जुज्जइ सविभत्तमविअत्तं ॥४॥ अट्ठि अन्नाय च केवली एव भासइ सयावि । एगसमएण हदि वयणवियप्पो न संभवइ ॥५॥ अन्नाय पासन्तो अद्दिट्टच अरहा वियाणतो। किं जाणइ किं पासइ कह सवण्णुत्ति वा होइ ॥६॥ इत्यादि 'नाणमि' इत्यादेः 'पभूण इम च ण रयणप्पभ' इत्यादिव्याख्या- प्रज्ञप्तिवाच्यस्य समाधान सूत्रितमेव । ।

·न्यायावतारः ५३ .0000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000०. मवगम परवत्तव्वयपक्खा अविसिट्ठा तेसु तेसु सुत्तेसु । अत्थगईय उतेसिं विजणं जाणओ कुणइ।अत एव च व्याख्यान्ति सूरिपादानुसारिण:- 'सभिण्णं पासतो' तथा 'सभिण्णनाणदंसणधरी' इत्यादौसभिन्न-मीलितं सामान्यविशेषोभयरूपं पश्यन् मीलितज्ञानदर्शनधारका इत्यादि । अन्ये तु जीवस्वाभाव्यादेवोपयोगपार्थक्यात् समयान्तरितत्वेऽपि मति- ज्ञानादेरुपयोगत. सान्तरत्वेऽपि पट्षष्ठि सागरोपमाणा यथा स्थिति- स्तथाऽत्रापि साधनन्तत्वमपि न विरोधमधिरोहति । तत्र क्षयोपशम- चढत्र क्षयावस्थानादिति व्याख्यान्त्युपयोगापेक्षया सान्तरत्वेपि तदाव- रणक्षगापेक्षया साद्यनन्ततेति युक्ता सततताऽस्येति । सतत विमित्याह- प्रतिभासन'मिति । प्रतीति विशिष्ट, विशिष्टता च याथार्यन, भासन- प्रतिभासनम्, प्रतिपूर्वकस्यैव वा भासेरवगमार्थता । अत्रेदम सतत्त्वं-सकलावरणमुक्तात्म केवलम् यत्प्रकाशते तत्प्रत्य- क्षमेव भवति । तदपि सकलार्थात्म सततप्रतिभासनात् सकलं, नत्वव- ध्यादिवद्विकलमित्वर वेति । अन्ये तु व्याख्यान्ति-यद्यस्माद्धे तो केवलं सकलावरणमुक्तात्म, तम्मान प्रत्यक्ष, सकलात्म सततप्रतिभासन यथा स्यात्तथा प्रकाशते इति । अपरे तुव्याचख्युर्यत्पूर्व 'अपरोक्षतये'- त्यादि परोक्षोपयोगितयोक्तं, न लक्षणाभिप्रायेण । यद्वा-उत्तमपि लक्षणाभिप्रायेण साव्यवहारिकप्रत्यक्षापेक्षयैव तल्लक्षणं, न तु पार- मार्थिकापेक्षयेति । साम्प्रत व्यावहारिक-प्रत्यक्षानुमानादिपरोक्ष व्याख्यानन्तर पारमार्थिक प्रत्यक्ष लक्षयन्त सरल लक्षणे कृते विकलं बुद्विगम्य भविष्यत्यभिप्रेत्याहुर्यत्केवल सकलावरणमुक्तात्म प्रकाशते तत सकलात्मसततप्रतिभासन प्रत्यक्ष सकलप्रत्यक्षमित्यर्थ.। तथाच यदसकलावरणमुक्तात्म प्रकाशते, तद्विकलात्मप्रतिभास्नम् विकलं प्रत्यक्षमिति । विग्रहश्चात्र सकलैरावरणैर्मुक्त आत्मा जीवो यस्मिन्निति समारचनीय इति । गूढतमश्चै पामभिप्रायः ।। २७ ।। एवं सप्रपञ्च प्रमाण निरूप्य यद्वा फलापेक्षया सकलस्य पृथ- , - ·1 न्यायावतार: 00000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 - क्फलत्वात्तन्निरूप्य फलव्याख्यानायोदाहृतवन्त.- प्रमाणस्य फलं साक्षा-दज्ञानविनिवर्त्तनम् । केवलस्य सुखोपेक्षे, शेषस्याऽऽदानहानधीः ॥२८॥ तत्र प्रमाणस्य-प्राइनिरूपितस्वरूपस्य, फल-कार्य जन्यम् वा, साक्षात-आनन्तर्येण, अज्ञानस्याबोधस्य सशयादेः कुत्सितज्ञानस्य वा विनिवर्तनम्-विशेषेण निवृत्तिः । प्राक् च पदार्थमात्रविषयक- मभूज्ज्ञानं संशयादौ, अधुना तु धर्मविषयकोऽपि निर्णयो जात इति निवृत्तमज्ञानेन तद्विषयकेण । सर्व हि ज्ञानं स्वविषयत उद्भवत् प्रथममेव तावन्नाशयति स्वाश्रयस्य तद्विषयकमज्ञानम् । छायातपयोरिव विरोधात् ज्ञानाज्ञानयो. । तत एव चैतन्यानन्तरं फलमेतदामनन्ति मनीषिणः । न च वाच्यं कथमिवाज्ञानस्य नाशमृतेऽवाप्नुयाज्ज्ञान- मुदयम् । नहि दृश्यतेन्धतमसे सूर्योदयः पश्चाच्च तस्य तेन नाश इति । यत प्रथम नश्यदज्ञानं कुतो नश्येत् ? स्वयमेव चेत्,अहेतुकतापत्तिान चास्ति हेतुरन्यस्तस्य विना ज्ञान विनाशे । अत एव च जातेऽपि ज्ञाने- ऽनभ्यासदशायां सशयादय उत्पद्यन्ते । यदि च पूर्वमेवानडक्ष्यदज्ञान का वार्ता संशयादेः। उच्यतेऽपि च विद्वद्भिर्जाते ज्ञाने निर्णीते मे संशयो नष्टः, अवसेयम चेदमतोऽपि यद्यथा यथाज्ञानोद्भवस्तथा तथा संशया- देरल्पता अनुभूयते आबालगोपालेन । ननु चाज्ञानमिति ज्ञानाभावोs- भावश्च नर्त भावमवाप्नोति नाशम् । सशयादिका श्रप्यंशतो ज्ञानशून्या एव । ननु ज्ञानमित्यात्मधर्मोऽज्ञानं चौदयिको भावः, क्षयोपशमादिना तदावरणनाशे च ज्ञानोत्पादोऽज्ञाननाशश्च । तथा चावरणनाशजन्यो ज्ञानोत्पादोऽज्ञाननाशश्च ति नानयोहे तुहेतुमदावो युक्तः । नहि कारण- भूतावरणनाशे जाते क्षणमप्यवतिष्ठतेऽज्ञानं यन्नाश्येत तदनन्तरो- त्पन्नेन ज्ञानेन । न तु लब्धे केवले क्षणं छाद्मस्थिकं ज्ञानमज्ञानं वेति चेत् सत्यं, एतद्धि अनन्यथासिद्धपूर्ववृत्तित्वरूपकारणज्ञानाधी- ·न्यायावतारः .00000000000000000000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० - नोत्पत्तिकं, पर प्रदीपप्रकाशयो प्रभापत्युदयान्धतमसनाशयोरिव समकालमप्यस्त्येव द्वयोः कारणकार्यभाव । न चानवाप्ते नाशमन्धक- रणान्धकारततिरवाप्नोति द्वादशात्मन्युदयम् । तथाऽत्रापि ज्ञानावरण- नाशजन्यत्वेऽपि द्वयोर्नह्यज्ञानतमो नश्यति ज्ञानदिवाकरोदयमृते । नचैवं केवलकेवलद्विकलामे छानस्थिवज्ञानस्याज्ञानस्यापि क्षणम वस्थानसम्भव इति । आवरणनाशे वा सद्य उत्पद्यते ज्ञानमात्मधर्म- त्वात्तस्य, उत्पन्ने च तस्मिन्नश्यतीतरत् तत्काल तेनेति ज्ञानोत्पादा- ज्ञाननाशयोन कारणकार्यभावविरोध । द्वादशगुणस्थानान्त्यसमये च ज्ञानदर्शनावरणे क्षपयित्वाऽवाप्नोति त्रयोदशगुणालयादावेव फेवलद्विकं नश्यति च तत्समकालं प्रचण्डचण्डभानूदयसमकाल तम- स्ततिवदज्ञानतमोवृन्दमिति कि चर्वितचर्वणेनेति । अनेन य आहुः- प्रमितिकरणं प्रमाणमिति सूत्रेण प्रमाणस्य ज्ञानरूपां प्रमिति फलतया, ते निरस्ताः। त-मते हि प्रमाणत्याज्ञानरूपत्वापत्तेरज्ञानरूपात् प्रमाणा- च कथकारमापद्यत चाज्ञाननिवृत्ति । चर्चित च प्रागप्येतत्प्र- माणलक्षणावसरेऽपि । अज्ञाननिवृत्तिश्चावाप्तकेवलस्य शाश्वतिक्येव । क्षायोपशमिकज्ञानवतामपि यावस्थिति साऽम्त्येव । न च वाच्य साs- ज्ञाननिवृत्तिः कि प्रागभावरूपा ध्वसाऽन्योन्यात्यन्ताभावान्यतम रूपा घा १ यत आद्यरूपत्वे, प्रतिक्षणं निवृत्तिवत्तत्प्राक् क्षणे आद्येत एव सति तत्सत्ता, स्याञ्च तन्नाशानन्तर ज्ञानोत्पादः । वस- रूपत्वे तु तस्या उत्तरपरिणामो वाच्य , घटध्वसस्य कपालयुग्मवत् । न वाऽऽद्यक्षणाशिष्टं ज्ञानं फलवत्तत्राज्ञानाभावाचन्निवृत्त्यभावात् । न च ज्ञानाभावरूपाज्ञानस्य युक्तो ध्वस । अन्योन्याभावत्व चेत् नाभा- वरूपा सा, अत्यन्ताऽभावत्वे न पुनरुपपत्तिः फलत्वस्य, ज्ञानाभावा- भावरूपत्वाज्ज्ञानस्येति । यतोऽज्ञानं तावन्न ज्ञानाभावरूपम्, किन्तु शानावरणोदयोत्पन्न आत्मपरिणामोऽशुभः, तथा चाज्ञाननिवृत्ति रित्यस्याज्ञानध्वस इत्येवार्थ उत्तरपरिणामश्च य एव ज्ञानान्वित शुद्धः ·न्यायावतार: .००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000000 आत्मपरिणामः । घटोऽभवन्मृत्तिकायां तद्व त्ति च कपालयुगलं यथा तथैवात्रज्ञानाज्ञानयोरात्मपरिणामे समावेशात् । यथा यावत्कपालं घट- ध्वसवत्ता प्रतीयते, एवमत्रापि यावज्ज्ञानमज्ञाननिवृत्तिः प्रतीयते, न कोपि दोगावकाश.) शेपास्त्वनभ्युपगमेनैव निरस्ता । एवं साक्षात्फलमभिधाय प्रमाणस्य सामान्येनाधुना विभागेन पारम्पर्येण फलमाहुः-'केवलस्ये'- त्यादि । केवलस्य प्रानिर्णीतस्वरूपस्य फलमित्यत्रापि सम्बन्धनीयम् अनुवृत्त्या दीपोद्योतन्यायेन वा । यतो दीपः प्रचालित उद्योतते आलयमखिलमनावृतम्, तथाऽत्रापि पूर्वमुक्त फलपदमत्र समग्रलोके यथोपयोगमायात्युपयोगमिति । किमित्याह- मुखोपेः' इति । केवलेन वेदसोपलभ्यार्थानात्मस्वरूपत्वात्तस्यात्मरमणोऽवाप्नोत्येव स्वाभाविक सुखम् । अत एव च सिद्धानामपि न सुखसद्भावे संशयकणिका, तेषामध्येतज्ज्ञानरूपत्वात् ज्ञानानन्त्येनैवानन्तसुखसम्पत्तेनिर्विवाद- त्वात् । दृश्यते चाध्यक्षमवाप्तबोधः सामान्यतोऽप्यपूर्वमानादास्थान' सौभाग्यवॉश्च । यत उच्यते एतद् 'कलानां ग्रहणादेव सौभाग्यमुप- जायते' इत्यादि । न तेपामौत्सुक्यमिति त्वन्यदेव । तस्यौत्सुम्योगवे विवादात् । अन्यत्तु किमप्यालम्व्य कारण दूरपरम्परादि नैतद् बहुमत। यतस्तैहि व्यवस्थाप्यते इदम् यदुत-साक्षात्फलजन्यं हि परम्पराफलम् स्यान्न चाज्ञाननिवृत्तिजन्य सुखम्, किन्तु तस्याखिललोकालोकजन्य- मन्यथा यावत्प्रमाणानामज्ञाननिवृत्तिव्याप्यत्वात् स्यादेव सुद्धम् सम- ग्राणां परम्पराफलम्, न तु केवलस्य केवलस्येति । तदुक्त केवलज्ञानस्य • तावत्फलमौदासीन्यमित्यादि । सूरिपादैस्तु शेषज्ञानाना यथोपादानादि- बुद्धयः फलत्वेनोपादीयन्ते उपादेयादिचणैस्ताश्च ज्ञानजन्याः, परम् प्रथम तावदज्ञाननिवृत्तेर्भावात् तस्याः साक्षात्फलत्वम्, शेपाणाां पश्चा- द्भावान परम्पराफलत्वम् स्त्रीक्रियते सुनिर्णीतस्वीकार. । तथात्राप्य- वेक्षणीयमेवैतत्फलमित्यभिप्रेत्योक्त सुखम् फलतया, शेपेज्ञानानां तूपादानादिवुद्धय त्पादेन तदुद्भव इति न तद्विवक्षा । 'कलानां ·न्यायावतारः .००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० - ग्रहणादि'त्यादि तु तस्योपादानोपादेयादिजन्यहर्षज्ञापनपरम्, न तु ज्ञानमात्रोद्भवफल ज्ञापनायौत्सुक्यप्रभवो वा स हर्ष इत्यलं विस्तरेण । न केवलम् सुखम्, किन्त्वन्यदपि उपेक्षारुपम् । केवलज्ञानाप्राप्त- विभुत्वानां हि न किञ्चिदौत्सुक्याभावादुपादेयम्, ज्ञानेनावलोकिता- खिलजगद्यथार्थस्वभावान्निरुपाधित्वाच्च हेयमस्ति । उपादेयस्यादित एवोपादत्तत्राद्ध यस्य त्यक्तत्वाच्चेति युक्तमुक्तमुपेक्षेति । न च वाच्य- मवाप्तकेवलो भवस्थोऽपि भवत्येव पुरुषोत्तम तस्याधुनापि हेयो भवी घातीनि भवोपग्राहीणि चत्वार्यदृष्टानि वा हेयानीति कथ तस्य न हेयादि । भवस्वरूपावगमेनागेवावगतमेतस्य, यदुत-यास्यत्येवायमेव- मेव क्षयमिति न तस्य तद्गता जिहासा। मोक्षस्योपादेयता त्वगिपि परमवैराग्याणां नाभूत केवलात, 'मोक्षे भवे च सर्वत्र निस्पृहां मुनिसत्तम' इतिवचनात् । का वार्ता तदुत्पत्तेरनन्तरम् तु । यतः काकनाशम् नास्तेषा रागद्वेषात्मको मोह. । न च विना तेनोपादा- नादिबुद्धिसम्भव इति । अथ छद्मस्थानां किं प्रमाणफल पारम्पर्येणे- त्याह- शेपस्यादानहानी'रिति। शेषस्य पूर्वोक्तात् सकलप्रत्यक्षरूपात केवलात् परस्य विकलप्रत्यक्षव्यावहारिकप्रत्यक्षानुमानशाव्दादि परो- क्षरूपप्रमाणसमुदायस्य, जातावेकवचनम् । यद्वा-एकमेवोपयोगापेक्षयै- कस्मिन्काले इति शेषस्येति प्रोचुरेकवचनम् । नहि छाद्मस्थिकानि ज्ञानानि युगपद्वन्त्युपयोगत. । केवलवतां त्वेकमेव ज्ञानं, तन्न तेपामपि युगपदनेकज्ञानसम्भव । किमित्याहुरादानहानधी रिति । आदीयते इत्यादानम्, हीयत इति च हानम् उभयत्रापि धात्वर्थनिर्देश- रूपे भावे 'अनट् क्लीवे भाव' इत्यनट् । तयोरादानहानयो(बुद्धिरादा- नहानधी । केवलादपरस्य परम्पराफलमिति सण्टङ्कः । तत्र विकलेन प्रत्यक्षेण तावदवधिमन पर्यायरूपेणालोक्य रूपिद्व्याणि मनोगव्याणि च यथार्हाणि हृषीकगोचरातीतानि स्वेष्टमुपादातुमनिष्ट हातु च प्रवर्त- न्ते एव तद्वन्तः । नहि तद्वन्तो मुक्ता रागद्वेषाभ्यां सर्वथा, यन्न तेषा- ·न्यायावतारः ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००000.000000000000000000000000000000000000000 मादानहानधीन भवेत् । किन्वायेषु देवानां विशेषेण तद्भावस्लेषां परिग्रहसंज्ञाबहुलत्वात् विपयगवेषणातत्परत्वान्नासम्भविनी। अन्तानां त्वप्रमत्तत्वेपि विद्यत एव, मोक्षसाधनानां वैराग्यादीनामुपादित्सा रागादीनां कर्मबन्धकारणानां च जिहासेति न तेषां तत्सम्भवे दोष- लेशोऽपि । मतिज्ञानभेदभूतानां स्पार्शनादीनां स्मृत्यादीनां श्रुतरूप- म्यागमस्य फलं स्पष्टमेव वेविद्यते विद्वद्भिपादानहानधीलक्षणम् । ननु चोपादानहानयोग्यार्थवदस्त्युपेक्षणीयोप्यर्थ स्थाण्वादिस्तबुद्धिश्च भवत्येवेक्षकाणां, तन् किमिति सा नोक्ता फलतयेति चेत् । अत्र केचिदाहुः-यदुपलक्षणेन सापि ग्राह्य वेति । अन्ये त्वाहुः-यथा मैत्र्या विषयीकृतेषु प्रमोदकारुण्यभावनयोः ये नागच्छन्ति तेषामुपरि माध्य- स्थ्यभावनोचिताभावयितुम्, नथात्रापि प्रमाणविषयीकृतोऽर्थस्ततप्रथम- तयाछद्मस्थेनोपादेयतया हेयतया वा गवेष्यते, न चेत्तद्विषयतयाऽसाव- वाप्यते उपेक्षाविषयीक्रियते इति प्रथममुपादानहानयोः फलत्वम् । केवलिनस्तु तदभावादुपेक्षैवेति । अपरे तूदाहरन्ति-यत्सुखोपेक्षयोरनु- वृत्तिर्वर्त्तते । तेन शेषस्य सुखोपेक्षादानहानधियः फलम् । सूरिपादस्तु 'शेषस्यादानहानधी रित्यनेन प्रतिपादितमेतद्यदुत-न छद्मस्थानामस्त्यु- पेक्ष्यम, उपादेयेतरस्य हेयत्वनियमात् । उपेक्षणीयमप्यनुपादेयत्वाद् हेयमेव । केवलिनस्तु नोपादित्सेति न तद्भिन्नत्वेन द्वेषविकलत्वाद् हेयतेत्युपेक्षेत्र तथाविधा फलभूतेति । यथासत्यमालोचनीयम चैतदा- लोचनालोचनैः । उपादानबुद्धयादीनां कथञ्चित्प्रमातृतादात्म्यात् प्रमाणात कथञ्चिदभेदः, प्रमाणोपादानादिबुद्धयो. कारणकार्यभावाच कथञ्चिभेद इत्याद्यप्यवधेयमत्र धीधनैः । एवं प्रमाणे आख्यायाधुना 'नाप्रमेयं प्रमाण मित्यवश्यं भाव्यं प्रमेयेणेति तत्वरूपमाहुः- अनेकान्तात्मकं वस्तु, गोचरः सर्वसंविदाम् । एकदेशविशिष्टोऽर्थो, नयस्य विषयो मतः ॥ २६ ।।

·न्यायावतारः ५६ .000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 तत्र अमद्रमहमे त्यादिर्दण्डकधातुर्गत्यर्थोऽम्यते-गम्यते इति 'द- म्यमितमिताबापू०'इत्यादिनौणादिके तप्रत्यये अन्तो-धर्म सत्त्वासत्त्वा- दिवस्तुस्वभावः, अनेका अन्ताः सत्त्वासत्त्व-नित्यानित्यत्व-वाच्या- वाच्यत्वाद्या अनेकान्तास्ते आत्मा स्वरूपं यस्य स 'शेपावति काचि अनेकान्तात्मकम् । वस्तुस्वभावाविर्भावकमेतत् , न व्यवच्छेदकम्, अनेवम्भूतस्य वस्तुन एवाभावात् । 'सत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदिति नियमादनाविभूतस्वभावस्य भावस्य स्वभावाविर्भावनाय विशेषणस्य सम्मतत्वाद् आपोद्रवाः परमाणुरप्रदेश' इत्यादिवत् । यद्वा-प्रमेयमाचि- चक्षुः प्रथम प्रमेयभूतं वस्त्वेव प्रथमपादेन लक्षयति-यदुतानेकान्ता- त्मकम् वस्तु । अर्थादाख्यान्त्यन्यथाभूतस्यावस्तुत्वम् । ननु च कथं परस्परविरुद्धानां सत्त्वनित्यत्ववाच्यत्वाना सेतराणामेकत्र समायोगः स्यात् ? तदसम्भवे चासम्भव्येवैतल्लक्षणमिति चेत् । अनुभव - चक्षुष्काना नातथाभूतं वस्तु त्रिजगत्यपि दृष्टिपथमायाति । निर्गत- दृष्टीनां किं कथ्यते ? यदि नायाति सदपि दृष्टिपथ तदा । यतो विचार्यतां तावत्-विवक्षितो घटो यदि मार्तिकत्वेन पाटलिपुत्रोत्पत्ति- कत्वेन शैशिरत्वेन कृष्णादिगुणवत्त्वेन स्वपर्यायापेक्षया सन् तदा परैः राजत-माथुरक-वासन्तिक-पीतादिगुणवत्त्वलक्षणापरपर्यायैरसन्नेव । अन्यथा ततो व्यावृत्त्यभावात् कथमिव स्वरूप ज्ञापयेदसावविविक्त स्वरूपः । न च पृथगस्त्वभावो यस्तत्रागत्य तत्प्रतीतिं कारयति । तस्य सर्वथा भिन्नत्वे भवन्मतेनैव तस्य न स्वरूपसम्बन्धेन तद्वत्ता भवेत् । अभावतद्वतो स्वरूपः सम्बन्ध इत्यभिधानात्। द्वयोः स्वरूपस्य सम्बन्धत्वेऽभावस्य पृथगसत्त्वादावरूप एवाभाव इति पर्यवस्यति । स्वीक्रियते न चेत् तस्य स्वरूपेण पररूपासत्त्व स्पष्टःस पररूपः, भावा- भावयोः परस्पराविनाभावित्वात् । न चाधिकरणादन्यत् किमप्यभावा- ख्यमवलोक्यतेऽधिकरणमात्रज्ञानेनेतराभावस्य वेविद्यमानत्वात् । न चामावस्याधिकरणात्मकत्वे स्पर्शनेनाधिकरणस्य ज्ञाने तचिरस- ·६० न्यायावतारः .००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000000 - रयाभावज्ञानायान्येन्द्रियव्यापारो न युज्यतेति वाच्यम् । यतस्तत्स्पर्श- स्यैव स्पर्शनेनावबोधात् । समग्रगुणयुक्तावबोधरस्वखिलैस्तद्गुणैरव- लोक्तैिरेव । अन्यथा तवृत्तिरसस्यायप्रत्यक्षात् किमिति सोऽपि न तत्र भवति । न चैवं सति सन्नेवासन्, असन्नेव च सन्नापद्यते इति- महदनिष्टम्। स्वापेक्षया तस्य सत्त्वे परापेक्षया चासत्त्वेऽङ्गीक्रियमाणे नांशतोऽपि स्याद्वादनिपुणानामनिष्टसम्भव । स्याच्च तेषामेवानव- बुद्धस्याद्वादसतत्त्वानां शङ्करप्रभृतीनां स्वपित्रपेक्षितवधूशब्दवाच्यस्व- जननीमपि जगद्वधूत्वेनाङ्गीक्रियमाणानां महदनिष्टं स्ववचसैव । अस्मा- क तु तत्पित्रपेक्षया तस्या वधूत्वेऽपि शङ्कराद्यपेक्षया तस्यां जननी- त्वाद्यनेकविरुद्धधर्माङ्गीकरणान्न तथाप्रसङ्ग । यत्तु तैम्तेषा तीर्थकरोऽ. प्यतीर्थकर इत्यादि स्याद्वादापलापे प्रलपितम, तदपि स्ववधायोद्गीर्ण शस्त्रम् । यत. स्वयमेन पूर्वमद्वैतदर्शनावसरे कश्चिन्निश्चयापेक्षयैव त्वं व्यवहारापेक्षया चानेकत्वमा मन स्वीकृतम् तदेतेन स्ववचसैवहतम्। अस्माक तु तस्य भावाद्यपेक्षया तीर्थकरत्वेऽपि केवलनामाद्यपेक्षया- जीर्थकरत्वमभिमतमेव । अनुपकृतारहितरताखिलार्थवेदननिपुणस्या- सर्वज्ञताप्येवमेव तेषां प्रसाध्यमाना न दोषावहा । किन्तु मण्डनमिश्र- मोहनाकृत-मोहनविषयक - प्रश्नोत्तरसामर्थ्यहेतुकाश्रितनृपललनानां तेषामेव सर्वज्ञत्व दोपपोषक विशेषेण । अभिमतशिवपुरी-वाराणसी- निवासिश्वपचवार्ता तु यद्यपि कथञ्चित् सर्वज्ञत्वाविरोधितया समा- धीयेत सांयिकत्वमपि तेषा तत्रैव युक्त सर्वनख्यातिमतां महिषीस- मागमे न तु ब्रह्मद्वैताद्वैतनिर्णीतिवत्स्वापेक्षया सत्त्वे परापेक्षया चासत्त्वे निर्णीते। उक्त चैतत्-'सर्वे सन्ति स्वरूपेण पररूपेण नैव चेत्यादि- नाभियुक्ततर.। अन्यच्च स्याद्वादानङ्गीकारे 'पीयमानं मधु मदयती'त्यत्र परस्परविरुद्धकत्तु कर्म-कारकसमावेशोऽपि ? कथं भवतां युक्ति- सगतो भवेत् । कथं चैकस्यैव हस्व-दीर्घ प्लुतलक्षणपरस्परविरुद्ध- भेदभिन्नस्यावर्णेनैकेन वाच्यत्व ? कथं वा पचतिमाह-गवित्ययमाहे- - ·न्यायावतार ६१ 000000000000000000000000000000000000000000000000000०००००००0000000०००००००००००००००००००००० त्यादावनुकार्थे नामसज्ञा तदभावश्च ? । यच्चोन्मत्तप्राय. प्रलिपितम्- यदनेकान्तेऽनेकान्तोऽस्ति न घा, उभयथाप्येकान्ताडगीनारध्रौव्यात् । तदपि गूढव्यथाच्याकुलितान्त करणविलसितम् । यतो नैवाईति योग्यतां तावदय प्रश्न । अन्यथा व्याप्ताप्तितिा न वेत्येवं पर्या- लोचने धावमानाऽनव स्थावल्लरी न कथमपि लभेताऽऽस्थाम् । अस्मा- क तु स्वापेक्षया सत्वस्य परापेक्षया चासत्त्वस्य निर्णयनान्न भवदुक्त- दोषसंसर्गोपि । ननु प्रतिज्ञाविरोध एकान्ताभ्युपगमादितिचेत् । न, निर्णयस्यापि तस्यानेकान्तगर्भितत्वादेव । तदुक्त पूज्यपादै - 'भयणा विहु भइयवा जह भयणा भयइ सम्बव्वाइ। एव भयणानियमो अ होइ समयाविरोईण ॥१॥ पारमर्षेपि-'इमा रयणप्पभापुढवी सिम दवट्ठयाए सासया सिय पजवट्ठयाए असासय तिवचनामृतेनानुमतमेव । यतोऽत्र द्रव्यार्थ- नयेन नित्यता पर्यायार्थनयेन चानित्यतापि स्यान्काराकितैवाभिमा। युक्त चैवमेव । नास्ति द्रव्यपर्याययो. सर्वथा भिन्नरूपता, येने सर्वथा शाश्वतत्वं तदितरद्वा भवेत् । विन्यर्पितानर्पितविवक्षया भिन्नता कञ्चिदेवेति युक्तं स्यात्काराङ्कितम् । निपीताविरोधिवचनपीयूषाणां च स्यादेवैवविधो वाक्प्रसर 'स्यान्नाशि नित्यं सहा विरूप, वाच्यं न वाच्यं सदसत्तदेव । विपश्वतां नाथ निपीततत्त्वसुधोद्गत'द्गारपरम्परेय' ॥१॥ मित्यादि । उक्तयुक्त्यैव निस्यानित्यवाच्यावाच्यसामान्यविशेषो- भयात्मकत्वमपि नेयं नीतिविद्धि । यतो नहि किञ्चिदपि घटादिक दव्यतया नश्यति, निव्यं चोत्पद्यते व पालादि। अत एव च पठ्यते- नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोन्तत्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ।।१।। , ·६२ न्यायावतार: ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000000 प्रत्यभिज्ञायते चांशतो विनष्ठमपि पटादिकम् । न च नवोत्पन्न स्वस्वत्वमस्ति । तथा चासत्यालापा एवैकान्तनित्यवादविचक्षणा समा- पोरन् । स्याच तेषामेकान्तकान्तप्रविष्टानाम् अदर्शनीयमुखता अतिकु- त्सितदोषास्पदानाम् । यतो वणिता वर्णिकामात्रमन्तर्वाणिविशारदैः- सत्त्वस्यैकान्तनित्यत्वे कृतनाशाकृतागमौ । स्यातामेकान्तनाशेऽपि कृतनाशाकृतागमौ ॥१॥ आत्मन्येकान्तनित्ये स्यान्न भेग. सुखदुःखयो । एकान्तानित्यरूपेपि न भोगः सुखदुःखयोः॥२॥ क्रमाक्रमाभ्यां नित्यानां युज्यतेऽर्थक्रिया नहि । एकान्तक्षणिकत्वेऽपियुज्यतेऽर्थक्रिया नहि ॥३॥ [वीत०] तथा 'नैकान्तवादे सुखदु खभोगी, न पुण्यपापेन च बन्ध मोक्षौ । तथा 'य एव दोपाः किल नित्यवादे, विनाशवादेऽपि समास्त एवेति । उक्त च पूज्यपादेरप्यन्यत्र- सुहदुक्खसंपओगो न जुजइ निचवायपक्खमि । एगतुच्छेअमि य सुहृदुक्खवियप्पणमजुत्त ।।१।। कम्म जोगनिमित्तं बज्झइ बघट्टिई कसायत्रसा। अपरिणउच्छिन्नंसु अ बंटिइकारणं नत्थि।।२।। वंधमि अपूरते ससारभओह दसणं मोज्झ । बंध व विणा मुक्ख-सुहपत्थणा नत्थि मोक्खोय॥३॥ [सन्मति०] वाच्यावाच्योभयात्मकतापि पदार्थप्रचयस्य नियमितधर्मवाचक- त्वाच्छब्दानामवशेषधर्मानुदीरणात् स्पष्टव । यद्वा नहि यावदि- तरपदार्थगतधर्मव्यावृत्तिसाधकशब्दप्रयोगः कर्तुं शक्यते । अस्ति ·न्यायावतारः ६३ 100103300000000000000000000badob..00000000000000000000000000000000000000000000000००००००० च तदितराखिलव्यावृत्तं स्वरूप वस्तुनि प्रत्येकं, विवक्षितघटे तदितर- घटतदन्यशेषपदार्थत्रातस्यान्योन्याभावभावात् । भवन्मतेनापि न च. यावत्चदवधारणाभावे सम्यगायातो घटो वाच्यतावम । जेगीयते चात एव- ‘एको भाव' इत्यादिनैकपदार्थस्य यथार्थ स्वपरपर्यायैाना- पाइने सर्वपदार्थज्ञानसम्भवः । सदादिसप्तभनफलितत्वाच वस्तूनां नैकान्तवाच्यता। प्रतिपादित चैतत् सविस्तरं-' 'भह देसो सम्भावे' इत्यादिनान्यत्र सूरिमुख्यै. । व्यवहारोप्यनेकान्तादेव सड्गच्छते। ततश्चोक्तमिदं- 'जेण विणा लोगस्सवि वत्रहारो सम्वहा न निव्वहइ । सस्स भुवणिकगुरुणो नमो अणेगंतवायस्से। त्यादि । एवं सामान्यविशेषोभयात्मकत्वमपि पदार्थानां प्रतिव्यक्ति स्व. सजातीयसमानताया इतरव्यावृसताया अनुभवाचावसेयमित्यल विस्त- रेण । अनेकान्तात्मकमेव पस्त्विति स्थितम । तत्किमित्याह - 'गोचरः सर्वसंविदा मिति । तत्र गावः-इन्द्रियाणि चरन्त्यस्मिन्निति गोचर- सचरवहव्यजव्रजखलापणनिगमवकभगकषाकनिकष' [५॥३१३१] करणाधारयोः पुन्नाम्नि इत्यधिकरणे घे गोचर-इन्द्रियविषयः तदे- वानेकान्तात्मकं वस्त्विति लक्षणपक्षेऽध्याहार्यम् । केषामित्याह सर्व- सविदा' तत्र सर्वाश्च ता. सविद. सम्पूर्वकविदेर्भावाकोंः 'क्रुत्संपदा- दिभ्यः' [५।३।११४] इति किपि संविद इति । तासां सर्वसविदाम् । अनेनैतत् ज्ञापयति, यदुत-यद्यज्ज्ञेयं तत्तत् सर्वमनेकान्तात्मकम् ।नय ज्ञेयत्वस्याऽभावोस्ति कचिदपि । लक्षणपक्षे तु सर्वसंविदा तदेव घस्तुगोचरः, न तदन्यथारूपं धस्त्वध्यवसेयं ज्ञानेन केनचिदपि, तदभावादेव । सर्वेत्यनेन सांव्यवहारिक-पारमार्थिकप्रत्यक्षपरोक्षा- दीनां सर्वेषां समानगोचरतामाह । नहि केवलेनाप्यनेकान्तात्मकता- मतिरिच्यान्येन प्रकारेणेक्ष्यते गोचरः । संविदामित्यनेन तु प्रमाणस्य सकलादेशतां ज्ञापयति । तेन सर्व स्वधर्मसत्त्वान्वितं परधर्मासत्त्वा- - ·६४ न्यायावतारः .००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000000 न्वितं च वस्तु गोचरीक्रियते । नहि प्रत्यक्षाद्यन्यतमेन ज्ञाते वस्तुनि स्वपरधर्मयो सत्त्वासत्त्वभानं नास्ति । यद्वा न केवल द्रव्यमीक्ष्यते समीक्षानिपुणैरीक्षणैः, केवला: पर्याया अपि च न । यतो यद्यद् घट- पटादि प्रेक्ष्यते चक्षुरादिना, ततत् सर्व मृदादिद्रव्य-घटादिपर्याया- व्यतिरिक्तमेव । नहि मृत्स्नामपहाय पृथ-घटो, न वा घटत्वमपहाय मृत्स्नापि सा पृथग निभाल्यते सुविदुषापि । न च वाच्य चेन्मृत्तिका सती तईि कुर्यात् स्वकार्य शरावोदञ्छनादि, न च तद्वद्विलोक्यते इति । नहि नियमोऽस्ति यद् यया मृत्तिका सा साकुर्याच्छरावोदञ्च- नादि । अखातायास्तस्यास्तदभवनस्य प्रत्यक्ष दर्शनात् । अन्यच्च-पर्यायाः क्रमभाविन इति न युगपत्पर्यायद्वयं सम्भवति । घटत्वं शरावत्व च पर्यायावेव । अन्यच्च-नासौ सृत्तदा मार्तिकोयमिति व्यपदेश. शीतलत्वं जलशीतीकारश्च तस्य कथङ्कारं सम्पद्यन्ते , नहि ते घटधर्मा., तथा सति राजतादिकुम्भेष्वपि तदुपलब्धिप्रसङ्गात् । किञ्च मृत्तिकानाशा. दिवत् सौवर्णकलशादौ नष्टं सुवर्णमपि स्यात्। तथा च न भवता देवानां प्रियाणामिव मार्तिकघट-सौवर्णघटयोः कश्चिदप्यन्तरं जाज्ञायीत । नच ऽऽभूषणान्यपि सौवर्णानि दारिद्यदशायामुपयोगितामिययः, सुव- र्णस्य नष्ठत्वाद् भवन्मते । न चाभूषणभङ्गमात्रेण कनकोपलम्भोऽपीत- कनकनाम् । तदङ्गीकार्यमेव यद् घटादिदशाया तत् सुवर्णमृदायस्त्येव । एवमेव घटत्वाद्याकाररुपाः पर्याया अपि न प्रत्यक्षविषय न जन- म्यन्ते । न च ते भिन्ना. । तथा सति तेषामुत्पादविनाशाऽभाव एव प्रसज्येत । यतो नहि क्रियाकृत चर्करोति कदाप्यद्रव्ये घटोत्पादकियां तन्नागक्रियां वा । किन्तु द्रव्यस्यैव तथा तथा परिणामः । अत एव च प्रत्यभिज्ञायते प्रतिभाभरैर्यदुत-तत्त्या दृधपूर्वाया मृत्तिकाया अयम् । यद्वा-तद्दषपूर्वमेव सुवर्णमिदमाभूपणीभूतम् । तद्वन्नाशेऽपि वस्तुनः स एव घटो योऽय क.पालीभूतस्तदेव चाभूपणमिद सुवर्णीभूतमिति । नन्वेव द्रव्यपर्यायोभयात्मके वस्तुनि कथं पर्यायस्य नाशो द्रव्यस्य च ·न्यायावतारः ६५ 20000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 - नाशाभावः ?, यतो यद्योऽभिन्नं तत्तत् समानावस्थाकमेव । यथा प्रेत्य गच्छति जीवे, गच्छति तज्ज्ञानमपि सहैव । एवमत्रापि पर्यायनागे भवितव्यमवश्यं द्रव्यनाशेत । न च घटत्वादिनाशे नश्यति मृद्रव्य युष्मन्मतेनापीतिचेत्, न खलु द्रव्यपर्याययो भिन्नत्यमभिन्नत्वं वैकान्ते- नास्ति । ततश्च द्रव्यवर्जिताः न पर्याया पर्यायवर्जितं च न द्रव्यमिति युक्तियुक्तः पन्था युक्तिवादिनाम् । जीवज्ञानयोस्तु दृष्टान्त एवासमी- चीन । यतो ज्ञान तावत् गुणो न तु पर्याय । न भवत्येव च ज्ञान- विस्मृतावपि जीवस्य नाशः । भवतु तथापि ज्ञानं भिन्नमेव, अन्यथा तन्नाशे जीवनाशापत्ते । सत्यं, नश्यत्येवासो तद्रपेण । यतो विशिष्ट- नाशे विशेषण-विशेष्यर दुभयाऽन्यतरनाश एव कारणम् । यथा दण्ड- नागे पुरुपनाशे तदुभयनाशे वा नष्ट एव दण्डी पुरुष । न च पश्चाद् व्यपदिश्यते दण्ड्ययमिति सत्यपि पुरुषे । एवमेव च 'विज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यतीति श्रुति । सिद्धष्व- प्युत्पादादिश्च सङगच्छने । तत एवा प्रथमसमयसिद्धो द्वितीय- समयसिद्ध इत्यादि सिद्धानामे रूपाणामपि भेदाभिधानं सड- गच्छते । द्रव्यपर्याययोः कथञ्चिद्नेदः कथञ्चिइभेदो वर्त्तते यतस्तत एव द्रव्यापेक्षत्रा नित्यत्व पर्यायापेक्षयाऽनित्यत्वमपि च सड गतं भवति । 'तद्धावाव्यय नित्यमिति हि नित्यलक्षणम् । न च पर्याय- विशित्वेन द्रव्यनाशे द्रव्यत्वेन द्रव्यनाश । नहि दण्डित्वेन पुरुषनाशे पुरुषत्वेन पुरुपतागोऽस्ति । पर्यायागां भिन्नाभिन्नत्वं च द्रव्येष्वेव तदुत्पादाद् द्रव्यवस्थानेपि तन्नाशात् द्रव्यमन्तरेणाभावाच स्पप्रमेव । नहि जीवत्वमृते मनुष्यत्वमुत्तद्यते, तद्वतोऽजीवत्व- प्रसगात्। न च मनुष्यत्वनाशेन नश्यति सः, न चान्यत्र जीवादीक्ष्यते मनुष्यत्वमित्येवं सर्वेष्वपि स्वीकार्यम् एवमेव च परमाणोः नित्यत्वेऽपि तत्समुदायस्य स्कन्धपरिणाम । अन्यथा स्कन्धभावे परमाणुनाशभावत्य स्वीकार्यत्वापत्तेः । स्कन्धे परलोकाभावप्रसगान् ।

·६६ न्यायावतार: .०००००००.000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000. नष्टे च परमाणो. स्वीकार्य स्यादेव चोत्पादः । परैरपि परमाणूनां नित्यताडगीकारात । ननु स्कन्धत्वापत्तावपि परमाणुनेति महच्चि- त्रमितिचेत, चित्रमेतन्महत्तममेव, किन्तु द्रव्यपर्यायस्वरूपमविदुषां, तद्विदुषांतु परिमाणत्वेन कथञ्चिन्नाशभावस्य द्रव्यत्वेन रूपेण घानाश- मावस्याभिगमान्न चित्रलेशोऽपि । अत एव भेदादणु रिति परमर्षि- वाक्यमपि । गुणपर्याययोरपि संविद्विषयत्वेनानुसन्धेयैवानेकान्तात्म- कता। यतो रत्तत्वनाशे रक्तत्वेन रक्तिमा नष्ठा, न तु गुणत्वेन । गुणा- स्त्वन्ये सन्त्येव । एव घटपर्याय नारोऽयन्यकपालादिपर्यायभावोऽरत्ये- वेति ततश्च सिद्धं द्रव्यपर्यायोभयाद्यपेक्षयाऽ नेवान्तात्मकं वस्तु गोचरः सर्वसंविदाम् । एवं प्रमाणाना निलप्य विषयं नयानां त वक्तुकामा आहु -'एकदेशविशिष्टोर्थो नयस्य विषयो मत' इति । ननु च प्रमाणानां लक्षणोक्ती प्रयोजनं तव्यामोहनिवृत्तिः स्याव्यामूढमनसामिहे'ति प्रतिज्ञावाक्यात प्रमाणलक्षणमेव वक्तुं युक्तमनूचानानाम्, न तु तदोषवादोपयोगिता प्रमाणफलयिषयादि, किमुत नयतद्विषयादि, प्रतिज्ञाविरोधात्, सति च तस्मिन् स्पष्टमेव निग्रहस्थानमिति चेत्, न, प्रमाणानामित्यनेन करणानडन्तेन प्रपूर्वकेन सकर्मकत्वाद् भा- वाभिधायिना समग्रमेतत् प्रतिज्ञातमेव, दृध्यानयननोदनाप्राप्ततद्भा- जननोदनावत् । नहि तदोपेष्वनिरूपितेषु तदाभासरहितं तज्ज्ञायते । न च दूषणाभासज्ञानाभावे ज्ञायन्ते सम्यग्दूषणानि । यद्वा-न दूषणा- द्यज्ञाने सम्यक्परीक्ष्येत प्रमाणलक्षणम् । न च निष्फला प्रवृत्तिः प्रेक्षावताम् । यद्वा-प्रमाणनिरूपणाद् व्यामोहनिवृत्तिज्ञापनं फलतया युक्तमेव, प्रकरणस्योपायताज्ञापनात् । विषयज्ञापनं तु न कथ चनापि योग्यतामतिकामति । तदन्तरेण प्रमाणोद्भवस्यैवाभावात् । कर्म चैपः । एवमेव च प्रमातापि निरूपयिष्यमाणोऽवसेय प्रतिज्ञात एव, कर्त्त त्वात्तस्य । नन्वस्तु सर्वेषामेवा निरूपणमुक्तन्यायेन प्रति- ज्ञातम्, पर नयादिना नार्थोऽप्रतिज्ञातेनेतिचेत् । न तेषामपि प्रमाण- .

·न्यायावतारः ६७ .000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 देशत्वेन कञ्चित्प्रमाणत्वानतिक्रमात् तत्प्रतिज्ञापि वृतैवावसेया प्रमाणशब्देन । तन्न किमप्यप्रतिज्ञातमभियुक्तानामुदीरणमित्यलं- प्रसङ्गेन । अथ को नयः ? कथं वा तस्वरूपमनभिधाय विषया- ख्यान यतो नह्यज्ञाते स्वरूपे विषयाख्यानं युक्तम् । यतः प्रमाणानाम- प्यभिवायैव स्वरूपमुदाजगु सूराचार्या विषयमिति । उच्यते-नीयते- प्राप्यते प्रमाणविषयीकृतस्यार्थस्यांशस्तदितरौदासीन्येनेति नय अध्यव- सायविशेषो वचनविशेपश्च । स च द्रव्यार्थपर्यायार्थभेदात् निश्वयव्य- वहारभेदाद्वा द्वधा समासत. । मध्यमतो द्रव्यार्थिको नैगमसङ्ग्रहव्य- वहारभेदात्त्रेधा, पर्यायार्थिकश्चर्जु सूत्रशब्दसमभिरूढैवम्भूतभेदाञ्चतुर्धा, शतभेदोऽपि प्रत्येकमय सप्तविधोऽपि । व्यासतस्तु 'जावइआ वयण- पहा तावइया चेव हुँति नयवास' निवचनाद्वचनवादपरिमाणो नय.। अत एव चायं प्रमाणाशतया विकलादेश इति गीयते गीतार्थतमैः । भवति चाय मेवापलापादितरधर्माणा नयाभासतयाऽप्रमाणम् । ततश्च मिथ्यावादः । प्रोक्त चातो- 'जावइमा नयवाभा तावइया चेव हु ति परसमय'त्ति । तथा च यथार्थमुक्तम्- 'सदेव सत् स्यात् सदिति त्रिधार्थो मीयेत दुर्नीतिनय- प्रमाणैरिति । स्वरूपाख्यानमप्यस्य प्रमाणेकदेशरूपत्वादेव न पृथ- कृतम् । यद्वा-विषयप्रतिपादनमेवास्य स्वरूपव्यावर्णनतुल्यम्, विषय- व्यावर्णनभेदेनैव नयोऽइनुने भिन्नतामिति । अथ व्याख्या-एको न तदितरः, इतरविवक्षणे हि प्रमाणस्वरूपापात्, देश:- अवयव उत्पादा- दिव्यादिर्वा, नत्वेको धर्म कैश्चिन्नयैः धर्मद्वयादीनामप्यभिधानात्। नयता च तेषां परस्परनिरपेक्षमभिधानात् गुणप्रधानभावेन वाऽभि- धानात् । अत एव च 'दोहिवि नएहि नीअ सत्थमुलुएण तहवि मिच्छतं । जं सविसयप्पहाणत्तणेण अन्नोन्न-निरक्खे ति प्रोचिवांसः प्रवचनप्रधाना । तेनैकदेशेन द्रव्यत्यादिना विशिष्टो-विशेषितो द्रव्यं- पर्यवा वा सामान्य विशेषो वा ज्ञानं क्रिया वा सत्तामर्हतीत्येवम्भूतोऽर्थ - ·न्यायावतारः .0000000000000000000000000000000000000000000०००००००००००00030000000000000000000000000000 पदार्थः जीवादियॊक्षहेतुबैति । किमित्याह-जयस्य प्रानि तरूपस्य- विषयो-गोचर., 'पुनाम्नीति घो [५॥३॥१३०] विशेषेण सीयन्ते- वध्यन्त इन्द्रियाण्यस्मिन्निति विषय इति व्युत्पत्ते । नेदं स्वमनी- पिकयोच्यते इत्याहुः-'मत' इति । तीर्थकरगणधरादिभि: प्रति- पादितः । एवं नयविपयं निरूप्य तम्य सम्भवत्यामपि प्रवृत्तावन्यत्र प्रायेण श्रुतविषये प्रवृत्तिभावाद् यथार्थश्रुतलक्षणायाऽऽइ- नयानामेकनिष्ठानां प्रवृत्तेः श्रुतवम॑नि । सम्पूर्णार्थविनिश्वायि स्याद्वादश्रुतमुच्यते ॥ ३० ॥ ननु पूर्वमुक्तमेव शाब्दलक्षणं श्रुत च शाब्द्ध मेवेति किं पुन- विवेचनेनेति चेत्। सत्यमुक्तं, परं लोकोत्तरस्य यथार्थताप्रतिपादना- चैतत् । यद्वा-पूर्व प्रमाणतयोक्तमपि शाब्दं श्रुतं कथं तत्प्रमाण भवितु- मर्हति ? तस्यैकदेशविशिष्टार्थप्ररूपणप्रवणत्वात्, प्रमाणस्य च सकलार्थादेशदक्षत्वादिति शङ्कासम्भवात् पुनरेतत्स्वरूपाभिधान युक्त- मेव ।अथवा 'जावइया नयवाया तावइया चेव हुँति परसमय ।। ति समा- कर्ण्य समीक्षापूर्विणि आरेकेरन् यदुत-लोकोत्तरं श्रुतं नयवर्जित न वा ? आधे,नताशमस्ति परमपुरुषवचनं यत्र न नयः । अत एव चानुयोगद्वा- रेषुनय इति तुर्य द्वारं जागद्यते आगमानुयोजकैरिति प्राचीनपुरुषवचो- व्याघातः, तद्वत्त्वे च स्पष्टं परसमयतेति को भेदो लौकिकलोकोत्तर- योरिति तन्निगसायैतत् 'नयाना' मत्यादि । तत्र नया -प्रागुक्तस्वरूपाः तेषां नेगमादीनां द्रव्यार्थिकादीनां वा। कीदृशां ? इत्याहु. एकनिष्टाना'- मिति । तत्र नितरामन्यानुपदेशेन स्वतन्त्र स्थीयतेऽनयेति भिदादि- त्वादडि निष्ठा-निश्चयो व्यवस्थोत्कर्षो दिशा वा 'निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ता काष्टोत्कर्पे, स्थितौ दिशी तिवचनात् । तथा चैका निष्टा येषां ते एक- निष्टा तेपामिति । ननु पूर्व विषयाख्याने स्वरूपाख्याने वोक्तमेवेद- मिति नार्थ. पुनर्वचनेनेतिचेत्, सत्यमुक्त स्वतादिषु, परं स ए- ·न्यायावतार' 000000000000000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000000000000000 ६६ - पार्थोऽनेन पुनर्निरूप्यत इति क्षन्तव्योऽयमेकः सूरेरपराधः । तत्त्व- तस्तु नयानां कथ प्रमाणना समापद्यते इति दर्शनाय तेपां प्रागुच्यमान स्वतन्त्रं स्वरूप न दोषमावति । यद्वा-स्याद्वादश्रुतस्य सम्पूर्णार्थवाचक- ताजापनायतदिति, सकलादेगि प्रमाणं चा नैकदेशविशिष्टमर्थ न गृह्णाति । शते गृहीने गृहीता एव स्यु पञ्चाशदिति माभूतेषां नय- तापत्तिरिति निष्ठाशब्देन तद्वयवच्छेद. । यतो न प्रमाणेनैकदेश- विशिष्टनयवार्थो निश्चीयते, किन्तु यावद्धर्मविशिष्तया । अत एव च 'स्यान्सदिति प्रमाणवाक्योल्लेख सद्गच्छते। किमित्याह- श्रुतवर्मनि प्रवृत्ते'रिति । तत्राभावीति श्रुतम् । आदितो हि भगवानवाप्तकेवल: तथास्वाभाव्यात प्रवचनप्रवर्तनफलकतीर्थकरनामकर्मोदयतः कृतार्थों- ऽपि भन्योपकाराय तीर्थं प्रवर्तयन्नाख्यात्यर्थम्-'अत्थं भासइअरिहात्ति वचनात् । ततश्च प्रवर्तते अनेकातिशयरत्नरत्नाकरगणभृद्बुद्धिपट- गृहीतार्थविनिर्मितपुष्पमालो मितोत्तमाङ्गधार्यद्वादशाङ्गीरूपं तीर्थमिति सत्यमुक्तम् श्रुतत्वम् । उक्त' च-'सुत्तं गंथंति गणहरा निउणं'ति । तदेव वर्म-मार्गः। नान्तरेणाऽऽगममन्योऽस्त्यध्या पदार्थावबोधस्य, अतीन्द्रियाणालाना सद्भावप्रतिपत्तये न मानमागमादन्यदस्ति पर, तच्च जिनोदितमितिवचनात् । तत्र श्रुतवमनि प्रवृत्तेः पूर्वोक्तानां नयानां प्रवर्तनात । एतेन ज्ञापित चैतत् यन्नागमवाक्यमेकमपि विद्यते नयप्रवृत्तिशून्यम् । उक्तम् च श्रुतकेवलिपादैरपि- 'नत्थि नएहि विहुणं सुत्तं अत्यो अजिणमए किंचि'त्ति । पूज्यप दै- रपि नसुत्तमित्तेण अत्थपडिवत्ती। अस्थगई विअ नयवायगहणलीणा- दुरहिगम्म'त्ति । यञ्च नाधुना नयसमवतार श्रुते, तदपि मेधादिहान्या अनुयोगपृथक्करणादेव । तदुक्त- मूढनइय सुयं कालियं तु न नया समोयरंति इह । अपुहुत्ते समोयारो पत्थि पुहुत्ते समोयारो॥शा [विशेषा०] - - ·Go न्यायावतारः ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००000000000000 इति । कियन्तं यावत्कालं आसीनयानामवतार' इति चेद्, आर्य- वज्रपादान यावदिति गृहाण । 'जात अजवइरतिवचनात् । नन्वेवं नयावताराभावे कथमवतार्यते कचिदितिचेत्, अनुयोगद्वागद्यर्भािह- ताशया एवावतार्यन्ते वसतिप्रस्थकयोरावश्यकाभिहितनीत्या च सामायिकादौ । अत एव च 'न नया समोयरतित्ति प्रतिपादितम। ननु का हानिर्यद्यवतार्येत नयप्रकरश्चद् । एकैकानां नयाना- शतशोभेदभिन्नत्वादन्यनयवक्तव्यतामज्ञानादन्यत्र समवतारयतो भवे- मिथ्यात्वापात इति निषिद्धोऽसौ । यद्वा-नाऽसौ निषेध आत्यतिक। यदाह-'आसन्न उ सोयारं नए नयविसारओ बूयत्ति । ननु व्याहतमिद परस्परमिति देत, नियमाभावरत्वादेतस्य । यद्वा अवतारितनयाव- तारविषयत्वमुत्तरम्येति न व्याघानगन्धोऽपि । यद्वा-निषेधो हि सूक्ष्मसूक्ष्मतरादिगवेषिणामृजुसूत्रादीनामनुज्ञा च नैगमादीनां स्थूल- विषयकाणाम् । यत् उक्तम्- एएहिं दिट्ठीवाए परूवणा सुत्तपत्थकहणा य । इह पुण अणभुवगमो अहिगारोतीहि मोसन्न । ति [विशेषः०] कृत प्रसङ्गानुप्रसङ्गन । नयानानेकनिष्टानां श्रुनवमनि प्रवृत्तिस्तु 'एगे आया एगे दडे' इत्यादिसूत्रपर्यालोचनाविचारचतुराणां स्पष्टैव । अबोचुश्च सूरयोऽपि 'पाडिकनयपहगयं सुत्त'ति । तथा च या या स्वसमये वक्तव्यता साऽपि तत्तन्नयप्ररूपितैवेति व्याख्याविदा मतम् । मत एव च बहुश्रुतत्वेऽपि निश्चयानभिज्ञत्वं समयप्रत्यनीकत्वं च प्रतिपाद्यमानं सङ्गच्छते । तदुक्तम्- 'जह जह बहुस्सुओ समओ अ सीसगणसपरिवुडो अ । अविणिच्छिभो अ समए तह तह सिद्वन्तरडिणीभो।। [सन्मति०] इति । अन्यथा वहुश्रुतत्त्रं विरुद्ध्येतैव । नयप्रवृत्तिमयत्वे तु श्रुतस्यावि-

·न्यायावतारः
७१
.00003000300000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000०००००००
?
.
निश्चितसिद्धान्तता स्यादेव । प्रतिपादितं चैवमेव 'जजह भणियं सुत्ते'
इत्यादिनापि । कथ तदानिश्चितश्रुतत्व प्रमाणभूतं वा श्रुतं स्यादित्याह-
'सम्पूर्णार्थविनिश्चायी'त्यादि । सम्पूर्ण सकलसदसदादिधर्मकलित-
त्यात यावद्धर्मविशिष्टोऽर्थो-घटादिर्जीवादिर्वा तं विनिश्चिनुत इत्येव-
शीलं यत्तत्सम्पूर्णार्थविनिश्चायि, न नयादिवदेकादिधर्मविनिश्चायी-
त्यर्थ । किन्तु सकलनयाभिप्रेतधर्मसमुच्चयनात् सम्पूर्णधर्मकलिता-
भ्युपगन्त । अत एवोच्यते-
'भ मिच्छद्दसणसमूहमइअस्स अमयसारस्स । जिणवयणम्स
भगवओ'त्ति । न च वाच्य कथं नयानां मिथ्यादर्शनत्व ? तथात्वे च
तेपा का प्रतिविशेषो नयदुर्नययोः १ । नयवाक्यं चाभिमतमेवाभि-
युक्त यदुक्तम् स्तुतिपु-
'सदेव सस्यात्सदिति त्रिधार्थो, मीयेत दुर्नीतिनयप्रमाणे।
यथार्थदर्शी तु नयप्रमाण-पथेन दुर्नीतिपर्थवमास्थ ॥शा [अन्ययोग०]
इह च नयप्रमाणपथस्य यथार्थदर्शिदब्धतादर्शनेन स्पष्टैव समी-
चीनताऽवाचि । प्रतिपादितं च पूर्वमपि-'नत्थि नएहि विहुण'-
मित्यादिना भवद्भिरपि जिनवचनस्य नयमतत्वं, न च तन्मिथ्येति
कथङ्कार विरुद्धमिद परस्परार्थं श्रद्दध्महे इतिचेत् । सम्यकपर्यनुयु-
इक्थाः, परमेतावत्तावच्चिन्तनीयं त्वया यदुत-नयैरपि सकलधर्मवि-
शिष्टं घटादि वस्तुन प्रतिपाद्यत एव, किन्त्वेकधर्मविशिष्टमेव । तथा
च कथं तेभ्य सम्पूर्णार्थबोधो भविता, चेन्न भविता, तर्हि स्पष्टमेव
यथार्थपदार्यानवबोधकत्वं तस्य, एनमंशमधिकृत्यैव तस्य मिथ्या वनया
प्रतिपाइनमभिप्रेतमभियुक्ततम. ! असम्पूर्णवस्तुप्रतिपादनस्य मिथ्या-
त्व तु-
'पयमक्खर व इक्क जो न रोएइ सुत्तनिहि।
सेस रोयंतोवि हु; मिच्छादिट्ठी मुणेयच्यो' ॥१॥

·७२ न्यायावतारः .000000000000000000000000000000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000000000 तथा 'सूत्रोक्तस्यैकस्याप्यरोचनादतरस्य भवति नरः । मिथ्याष्टि. सूत्र नः प्रमाणं जिनाभिहित' ॥ १ ॥ मित्यादिवदवसेयम् । यतस्तेपि द्रव्यार्थिक-पर्यायार्थिवाद्याः क्रमेण स्वाभिमतं द्रव्यपर्यायॉस्तदन्यद्वा व्यवस्थापयन्तोऽपीतरमुपे- क्षयन्त. कथमिव सम्पूर्णार्थदेशकत्वाभावात प्रमाणतां सम्यक्त्व- वाच्यतां वा प्रतिपद्येरन् । तदेतदुक्तमेव नयकाण्डे नयनिरूपणानिपुणैः 'ताहा सव्वेवि नया मिच्छादिट्ठी त्ति । हेतुरप्येव एवोदितस्तत्र। यत आहुः- 'सपक्खपडियन्नत्ति । नयनयाभासयोरेतावानेव भेदो यदा- द्योऽभिप्रेतादितराधर्मानप्रतिपादयन्नेव स्वाभिमत समर्थयति । परस्तु- स्वाभिमतं समर्थयन्नपहनुते तदन्यान् यथा तथा । तथा च तस्योल्लेख सदेवेति । परं सम्पूणार्थादेशकत्वाभावरूपं मिथ्यात्वं तृभयत्राप्य- विशिष्टमेव । विशेपेणानेनैव यस्य सम्यक्त्वहेतुतात्यात् तत्र भजना- प्रक्षेपमात्रस्य न्यूनत्वात् । अन्यत्र तु निरस्य एकान्ताभ्युपगम । सति च तस्मिन्निरासे उपनीतायां भजनासुधावृष्टी स्यादेव तस्यापि सम्य- क्त्वहेतुना। यदबोचन ते उभयणोवणीया सम्पदंसणमणुत्तरं हॉतित्ति सत्यमुक्तं 'सम्पूर्णार्थविनिश्चायो ति । तथात्वे किमित्याह- 'स्याद्वाद- श्रुतमुच्यते' इति । स्यादित्यनेकान्तद्योतकमव्ययम् । ननु न दृश्यते इदं द्योतकेषु चादिष्विति चेत् । सत्यं, परं तानि न परिगणितानि, किन्तूपलक्षितानि । अत एव चादिशब्दोरन्यासेऽपि बहुवचनमकारि शब्दानुशासने सूरिभि । शैलीयमाचार्याणामादिशब्दोपन्यासेऽपि बहुवचनेनाकृतिगणद्योतनभिति । उच्यते चान्यत्रापि-- 'इयन्त इति सङ्घयानं, निपातानां न विद्यते । प्रयोजनवशादेते, निपात्यन्ते पदे पदे ॥ १॥ इति । यहा-अंत्येव विभक्तिप्रतिरूपताणां सूत्रकृद्भरभिमताव्ययता। अनेकान्तद्योतकं स्यादिति पठितं तत्र ज्ञेयम् । तस्य पढ़न-प्रतिपादनं ·न्यायावतारः ७३ 10.DEta...no.0000000000000000000000000000ccc..0000cc..06.ccc..००ccet000000000.00cc. स्याद्वादः, तस्यैव सम्यगन्यायमार्गत्वात्तदुक्तम्- 'इमां समक्ष प्रतिपक्षसाक्षिणा मुदारघोपामवघोषणां ब्रुवे । न वीतरागात् परमस्ति दैवत, न चाप्यनेकान्तमृते नयस्थिति ॥१॥ रित्यादि । तेन स्याद्वादेनोपलक्षितं श्रुतं स्याद्वादश्रुतम् । मध्य- मपदलोपस्तु शाकपार्थिवादित्वान् । उच्यते-प्रतिपाद्यते । तस्यैव सकलनयाभिप्रायसमुच्चयप्रत्यलत्वात्तदुक्तम्- अन्योन्यपक्षप्रतिपक्षभावा यथा परे मत्सरिण प्रवादा. । नयानशेपानविशेषमिच्छन् न पक्षपाती समयस्तथा ते ॥१॥ तथान्यत्रापि - नयास्तव स्यात्पदलाञ्छिता इमे, रसोपविद्धा इव लोहधातव. । भवन्त्यभिप्रेताला यतस्ततो, भवन्तमार्या प्रणता हितैषिण.॥२॥ इत्यादि । ननु च सर्वनयमयत्वे स्याद्वादश्रुतस्य कथ प्रामाणिकत्वं, प्रत्येक नयानां प्रमाणत्वाभावात् । तथा चोचु-प्रत्येक यो भवेदोषो, द्वयो- र्भावे कथं न, स' इतिचेत, न, कफहेतुत्वे गुडस्य नागरस्य च पित्त- निमित्तकत्वेऽपि संयुक्तोषधे न विकृतिकणिकापीक्ष्यते । तदुक्तम्- 'गुडो हि कफहेतु. स्यान्नागर पित्तकारणम् । द्वयात्मनि न दोपोस्ति, गुडनागरभैषजे ॥१॥ [वीत०] इति । अन्योन्यापेक्षोद्भव एष गुणो जात्यन्तरं चेद युग्मम् । तथा- ऽत्रापि समवसेयमिति । ननु यदि प्रत्येकं नयेषु सम्यक् श्रुतत्वं न, तहि समुदायरूपे तस्मिन् कथं तत् भवेत् ? यतो यदि रेणुषु प्रत्येक न तैलांशो, नैवाप्यते समुदायेऽपि तर्हि तत, स्याद्वादश्रुतस्य चाभि- - ·न्यायावतारः .०००००.000000000000000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000000000000001 मन्यते सम्यक् श्रुतत्वं, तत्स्वीकार्य प्रत्येक नयेषु सम्यक्त्वमितिचेत् ! । न, यतः प्रतिपादितमेव पूर्व नयस्वरूपाख्याने तेषां एकनिष्ठत्वम् । तावन्मात्रेण नयाभासेभ्यस्तेषां भिन्नत्वं च । ततः समुद्रांशो यथा न समुद्रोन वाऽसमुद्रस्तद्वदिमेऽपि 'निअयवयणिज्जसञ्च'त्तिवचनात्प्रमा- णांशभूता इति न ते प्रमाणं न चाऽप्रमाणं सकलांशोपेतस्य च समुद्रत्व- वत् सकलनयमयस्याद्वादश्रुतस्य सम्यक्त्रमत एवोक्तम्-'अन्नोन्ननिस्सि- आ पुण हवंति सम्मत्तसम्भाव'त्ति । ननु तेषां मिथ्यात्वतया प्रतिपाद- नात् मिथ्यात्वसमुदाय एष इति नास्य समीचीनतेतिचेत्, नेतरोपेक्षा. रूपमिथ्यान्वांशस्य स्यात्कारेण दूरीकरणा च्छोधितविषस्य रसायनीभाव इवास्य समीचीनता भवन्ती न निवारयितुशाशक्यते शक्रसहस्रेणापि। अत एवोच्यते विशकलिताना नयानां सम्यक्त्वाभावेऽपि समुदाये सम्यक्त्वं यदाह- जह णेगलक्खणगुणा वेरुलिआई मणी विसजुत्ता। रयणावलीववएसं न लहति महग्घमुल्ला वि ॥१॥ तह निययवायसुविनिच्छआ वि अन्नोन्नपक्खनिरवेक्खा । सम्मद सणसद्द सव्वे वि नया न पावंति ॥२॥ जइ पुण ते चेव मणी जहा गुणविसेसविभागपडिबद्धा । रयणावलित्ति भण्णइ जह तं पाडिक्कमन्नाओ ॥३॥ तह सव्वे नयवाया जहाणुरूव निउत्तवत्तव्वा । सम्म सणसह लहंति न विसेससन्नाओ॥४॥[सन्मति०] इति । गुणप्रोतत्वादेव यथा मणीनां रत्नावलीति व्यपदेश. । एवम- त्रापि सर्वेषु नयामिमतेपुस्यात्कारगुणस्यूतेपुसम्यकथुतत्वेन स्याद्वाद- श्रुतमित्तिव्यपदेशः । यथा च तत्र प्रत्येकसञ्ज्ञा अपगच्छन्ति, प्रति पाद्यते च रत्नावलीति । तथाऽत्रापि नयसां विजहतस्त एवं नया:

·न्यायावतारः 1.000000000000000000000०००००.०००००००.00000000000000000000000000GIRCrocerosccce स्याद्वादश्रुतसञ्जामभिरूपतरां नृतनां लभते । नथा च यथा केवल- मणिराशिरपि न रत्नावलीव्यपदेशभाजन तथा निरपेक्षोऽन्योन्यं नय- समुदायोऽपि न स्याद्वादश्रुतसज्ञाभाक् । किन्तु व्यवस्थापित एव । अत एव सामान्यविशेषोभयनिरूपिणोऽपि न वैशेषिकस्य विशिष्टता- ऽन्यमतेभ्यः । अत एव च सकलनयमयस्याद्वादश्रुतवेदिनोऽपि सूत्रार्था- दिना सम्यग्योजनाभावेनानिश्चितत्वमभिहित सड्गच्छते । तदुक्त- नहुसासणभत्तीमत्तएण सिद्धत जाणओ होइ । नवि जाणओ अ नियमा पण्णवणानिच्छि भो णाम' || ति । अत एव चार्वाग् दशभ्य पूर्वभ्योऽन्यूनेभ्य उभयथा श्रुतोक्तिरपि । सम्यग्रष्टिपरिगृहीतस्य सम्यक् श्रुतत्वमन्यथेतरत्वमिति । सम्यग्दृष्टिश्च स एव, यो यथार्थतया पदार्थपरिभावयिता । यत उक्त- 'एए जिणपन्नत्ते सदहमाणस्स भावओ भावे । पुरिसस्साभिणिवोहे दसणसद्दो हवइ जुत्तु॥१॥ त्ति ननु चैव मिथ्यापिश्रुत वेदादि लौकिकं च भारताद्यपि श्रुत सम्यग्दृष्ट्रिपरिग्रहपूत स्यादेव सम्यक्च्छु तम् ‘सम्यग्दृष्टिपरिग्रहपूतम् जयति श्रुतज्ञान'मितिवचनात् को विशेषोऽनयो. स्याद्वादसामान्य- श्रुतयोरिति चेत् । न कोऽपि । 'द्रष्टुदर्शननैर्मल्ये, भिदा नासन्नदूरयो । न स्याद्वादेतरो भेद. सदृष्टया ग्रहणे तथा ।। केवल न नया सर्वे, तत्र सन्त्यत्र सन्ति च । हेतुरित्येष वैषम्य-व्यपदेशे बुधैर्मतः ॥ तत्रेतरेऽनया बुद्ध्या, योज्या आदाय चान्यतः । अन्योन्यानामपेक्षापि, दुष्कर तत्तथा न ते ।। .

·७६ न्यायावतार: ••០០០០០១៦ ០០០០០០១០០០០០១០០g០០០ ០០០០០០១ ០០០ ០០០០៩១១១៦០០០៛ नया अत्र समे सन्ति, लक्ष्यताभिमुखास्तथा । स्थिता अपीक्षिताश्च ते तदाऽनेकान्तवादता ।। अत एव च लक्षणेन कृतो निर्देशोऽत्र 'सम्पूर्णार्थ'त्यादिना । अन्यथा व युरन्यत्राभिहितागमलक्षणवत् स्याद्वादश्रुतसाप्तोक्तमिति । 'उच्यते' इति तु लक्षणाधीना हि लक्ष्यता । यत्रैतल्लक्षण तदिदं स्याद्वादश्रुत- मित्युच्यते, न तु रागमात्रेण । न चान्यस्य मिथ्याश्रुततापादनं द्वेषो- पहितं, किन्तु तथा भावात्तस्येति ज्ञापनाय । यदाहुरन्यत्राप्यर्चित- चरणा'- स्वागमं रागमात्रेण, द्वेषमात्रात् परागमम् । न श्रयामस्त्यजामो वा, किन्तु मध्यस्थया दृशे ॥१॥ ति । सतां न स्वान्यभेदोऽस्ति, विश्वेऽपि हितकाड क्षिणाम । गुणाढ्या यान्ति नश्यन्ति दोपव्याप्ता स्त्रय तत. ॥१॥ सतां गुणाः सपक्षा य-द्विपक्षा गुणवर्जिताः । स्युस्तत्राइतमीने नो, पुष्यत्यर्कोदयेम्बुजम् ॥२॥ अनेकान्तश्रुते सन्तो, भक्तिप्राग्भारनिर्भरा । दृश्यन्ते तत्र नान्योस्ति, हेतुः सद्वस्तुनिर्णयात् ।। एवं सप्रपञ्च प्रमाणं प्रमेयं च निरूप्यापि शेषीभूत प्रमातारं निरूरूपयिषिषध आहु. प्रमाता स्वान्यनिर्भासी, कर्त्ता भोक्ता विवृत्तिमान् । स्वसंवेदनसंसिद्धो, जीवः तित्याधनामकः ॥ ३१ ॥ प्रमिमीते प्रमापयति वस्तु तस्वरूपं चेति प्रमाता, प्रमिनोति- ·न्यायावतारः IDIOSARokodi.00000000000000000000000000000000000000000000000000000००००००००००००० घा प्रक्षिपति सर्वमन्यदधरतात करोति स्वभोग्यतयेति प्रमाता, प्रमी- नाति-वोपादानेनान्यान्यान्पुद्गलान घिनाशयति यथेच्छ परिणा- मात तत्पूर्वपर्यायांस्त्याजयित्वा हिनस्तीति वा प्रमाता । तस्यैव प्रमा- तृत्वं, योऽत्रोहिः। नेन्द्रियाणां मनसो वा। यतो हि द्रव्यरूपाणि, जडानि तानि, न तदभावे तृणकुजीकारेप्यलंभूणानि । न च तान्या- त्मानं प्रयुजते, किन्तु तेन प्रयोज्यान्येतानि । स्वतन्त्रश्च कर्त्ता भवति । अन्यच्च-भावेन्द्रियाण यानि लब्ध्युपयोगरूपाणि भावमनो वा परिणा- मात्मकं यत्तदपि करणरूपाण्येव, न कत्तु ण । करणस्य सकर्त्त कत्व- नियमाच भाव्यं तेपामधिष्टात्रा । न चानुपयुक्त आत्मनि स्वविपयं- परिच्छिन्दन्त्यक्षाणि मनोवा सुप्रमुर्छितादौ। तथानुभवात् । न चेन्द्रि- याणां परिच्छेदकत्वेऽन्यान्याक्षविषयानुभवाभावात्तत्स्मरण स्याद्, येन मया श्रुतमित्यादिविषयपञ्चकसङ्कलना भवेदेकस्य कस्यापि । न च ज्ञानज्ञात्रारक्ये ज्ञानवानमित्याकारकः स्यात् प्रत्ययो निरावाध । ज्ञानालयत्वेन भिन्नत्वे तु स एव नामान्तरित प्रमाताऽभ्यु - पंगतो भवति । न चाभिन्न. सन्तान. सन्तानिन क्षणक्षणावस्थानप्रष्ठ सन्तानिनं सञ्जानीत, सन्तानस्यापि च सत्त्वेन क्षणिकत्वापत्तौ भ- क्षितो लशुनो न वर. शम गत' आयातो न्याय.। न भवेदेव घासनापड क्रमादि सन्तामिनीव क्षणक्षयिणि सन्तानेऽपि । तदभावे घ कुतस्तरा स्मरणं प्रत्यभिज्ञानादि वा । तदभावे च कथं भवतां बौद्धानुयायित्वाद्यवगति , न चेत् साऽलं विवादेनाशुभसंस्काराऽभावेन पूर्वव्युद्ग्राहित्वाभावात् स्वाभाविकोपदेशेनैव सम्बोधभावात्। किम्भूतः पुनरित्याह-स्वान्यनिर्भासीति । स्व-जीवो विवक्षित, स एवान्ये च सद्भिन्ना ज्ञानज्ञेयाद्या तान् स्वान्यान्, निर्भासते-प्रतिक्षणमुपयोगस्वा- भाव्यानिश्चिमोतीत्येवंशीलोस्वान्यनिर्भासी । निरुपसर्गेण च तस्योप- योगस्वभावतां ज्ञापयति । नहि आकाशवजहोजीवश्च तनासमवायाच्चे - सनः, तथात्वे हि 'कालखात्मदिशां सर्वगतत्वं परम महदि'- , ·न्यायावतारः .00ccc000...............000000000000...०००००co.ccc.co.0000000000000000000000........" , तिवचनात् सर्वत्राप्याकाशादीना सत्वात् किमिति नैतानि चेतयन्ति ? कथं वा व्यपदिश्यते आत्मनां चेतनेति ?, समवायोऽपि कथमेषां समानदेशस्थितत्वेऽपि जीवेनैव चेतनायाः सम्बन्धं जाघटीति ? । सम्बन्धश्च वियुक्तयोर्मीलनम् । न तावच्चेतना जीवो वाऽन्यो- ऽन्यम् वियुक्तो दरीदृषो दृषिसता केनापि । न च समवायोऽ- पीक्ष्यते निपुणावेक्षणापरैरपि काष्ठद्वययोजनायुक्तकीलकादिवत् । इहेदमिति मत्या चेत्सम्वन्धाकाङ्क्षालायवाच्चैकः समवाय. कल्प्यतेऽ- न्यथानन्तसम्बन्धकल्पनाप्रसङ्गात् । तदपि न निरन्तरसुहृदोऽन्तरा प्रत्येष्यन्त्यपरे । यत सम्बन्धस्योभयवृत्तित्वनियमादिह द्रव्ये गुणे वा समवाय इति प्रत्ययोऽम्ति न वा ? । आये, तत्रापि सम्पन्धान्तरं समवायो वाऽन्यः कल्पनीयो, भविष्यति चानन्तानवस्थावल्लरीमूलक्ष- यकरी प्ररूद्वैव सति । स्वल्पसम्बन्धेन समाधाने तु किमिति प्रथम- तस्तदुल्लङ्घनेन प्रत्यपायभाजनं वोभूयते भूयो भावद्भि । अन्त्ये च, स्पष्टं समवायाभावोऽभ्युपगतो भवेत् । न च कल्पनासहस्रं णापि शाशक्यते शक्तिसंग्रहैकविधात्रापि शशशृङ्गमुत्पादयितु, येन कल्पितः समवायः पदार्थरूपतामारोहेत जगति । अनन्तसंबंधकल्पनागौरवं च स्वाभिमताय विश्वविधाने अल्पवुद्धिकत्वहेतुतयोपालम्भविषये प्रणेयं, नान्येषां कथ- नीयं कथमपि तत् । किञ्च-समवायोऽपि भवत्कल्पित. सर्वत्र जगति वर्तते एकदेशे वा घटादौ । सर्वत्र चेत्, वाय्वाकाशादी रूपचेतनादि- समवाये किं बाधक ?, न तत्र रूप चेतना वेति चेत्, ननु केयं वाल- क्रीडा, यदि तत्र रूप चेतना वा भवेत्स्वतः, किं शिखण्डिना ? सम्ब- ध्यते चेत्तेन, नवीनेश्वरावतार. कणादो महीयान् महीयसां कालादीनां समग्राणां चैतन्यादिविधाता । परम् दरिद्राणां जायन्तेऽफलिनोपि मनोरथाः । न चासौ तु महरभूदिति दुर्भाग्य महज्जगत. । सर्वत्र वर्तमानो ययं किं सर्वात्मना वर्तेत देशेन वा ? । आये, स्पष्ट- मनन्त सनवायकल्पनापत्तिर्मनोरथमहीरहोन्मूलने करिणीव विभ्रा- ·न्यायावतारः 201............... जते।अन्त्ये तु, सावयवनापत्ति समवायस्य। तथा च अवयवावयविनोः समवायस्वीकारात्तत्रापि समवायत्री कारोऽपरिहार्यो यमदण्ड आप- तेदेव । अन्यच्चासौ समवाय उपलक्ष्य जात्यादीन् समवैति व्यक्त्या- दिनोत समवीयमानान स्वयं तान्प्रयोजयति ? । आचे, अहो ! समवायस्य सर्वव्याप्तिमत्त्वाच्चैतन्यमत्त्वाद् द्रव्यगुणयोगादिविधातृ- स्वाच्चायत्तसिद्धम विधातृत्वम् । अन्त्ये तु; विधातारमुपालभस्व येना- समवाय योजिता. पूर्वमे त्यलम कल्पनाकल्पितमात्रार्थवादनिपुणः । विशिष्टता च सम्बन्चाविनाभाविनीत्वपि न बाधकम् । यतोऽन्त्येवा- विष्वग्भावरूपः सम्बन्धो द्वयोरेपैव चायुतसिद्धता युक्तेति स्वभावत एव जीवे चेतनेति । न चाईति स्वभाव पर्यनुयोगम् । अन्यथा शक्यते भवानपि पर्यनुयोक्तु केनापि यदुत-क्थमनिर्दहति नैवाप इति युक्त- मुक्तम् 'निर्भासीति । स्वान्यनिर्भासकत्वाभावे च प्रमातृत्वमेव न स्यात। परनिर्भास्यत्वे तस्याप्यपरनिर्भास्यत्वे न कदाप्यकुरयेद् बोधबीज मात्मनवस्थया। न च वाच्य स्वयं स्वस्कन्धम् नारोढुम समर्थः सुदक्षिणोऽपि, नवा सुनिशितापि शस्त्री स्वां छिनचीनि न सुनिपुणो- ऽपि प्रमाता स्त्रं प्रमातुमलम्भविष्णुरिति । नहि दृष्टान्तमात्रेणार्थ- प्रत्ययो यथार्थप्रतीपिपूणां भवेद् । अन्यथा मृगतृष्णाया अलीकत्वेन स्वात्मनोप्यलीकत्वम । अत एवोक्तम् प्राग् यदुत- अन्तर्याप्त्यैव साध्यस्य सिद्ध हिदाहति. । व्यर्थैव तदसद्भावेप्येत्र न्यायविदो विदु' ॥ रिति । न च भवति कस्याप्येव प्रत्ययो यदुत अह मा न जानामीति । कितु दुःख्यह सुख्यमित्यादौ स्पष्टैव सुखसमानाधिकरणकाऽहता ज्ञानवत्ताऽन्मनः। न च स्याहतेऽनुभवापलापसामर्थम् अनात्मनीनात्परेषाम । दृष्टान्तो न च नास्त्यत्र । यथा न पृथ्वीप्रभासनप्रत्यलप्रभापतेर्भासने अन्य- सूर्यसमीहा, उद्योतिताखिलापान्तराले दीपे वाऽन्यदीपवाञ्छा विना- धितदृष्टीन भवत्यन्येषाम् । तेषां तु भाऽवेपि तथात्वमेव । एवमत्रापि - ·८० न्यायावतारः .००००००००००००००००००००००.००000000000000000००००००००००००००0.0000000000000000000000000000000 स्व ऽन्याऽऽभासके आत्मनि नान्यप्रकाशकेच्छाऽनात्मद्रहाम् । योगशास्त्र- कारास्तूचुः स्पष्टमेव-छात्मानमात्मना वेत्ति मोहत्यागाद्य आत्मनी'- त्यादि । ननु कथमिद जाघटीति परस्परविरुद्धम् कर्मत्वम् कर्तुत्वम् करणत्वमपादानत्वमधिकरणत्व चेति चेन्न समगस्यतै वैकान्तवादा- कान्तकृपाणकषितजगत्स्वभावानां पदार्थद्रु हाम् । स्याद्वादिना तु कथ- श्चिद्गुणगुणिनो भेदाभेदवादेन स्यादेव युक्तियुक्तमेतत् । यतोद्रव्य- रूप आत्मनि ज्ञानरूपेणात्मना सततोपयोगैकस्वभावमात्मानं स्वभाव- स्थितं स्वरूपरमणं वा निरुपाधितया शुद्धरूप उपयोगात्मा स्यादेवालं वेदने । भवत्येव चायमेव प्रत्ययो विदितविश्वभावाना सर्प. स्त्रशरीरं स्वशरीरेण स्वशरीरे वेष्टयतीतिदर्शनेन स्पष्टः। स्कन्धादिष्टान्तश्च युक्त एव भवताभिव तेषां स्तब्धत्वात् स्वेषां स्वेषु किमपि कर्तुमश- क्यत्वात् । न चैतावता सर्वेप्येवम्भूता पदार्थबाता इति प्रत्येति प्रतीतिनिपुण. । न चानवभासकत्व श्रात्मनो ज्ञानसइस्रणापि ज्ञान- वत्ताप्रतीति.। अन्यथाऽऽकाशेऽपि स्यात्तथाप्रसङ्गः । न च न प्रतीयत आत्मनि ज्ञान ज्ञानेनावभासनं तथेति वाच्यम् । यतो ज्ञानवानहमिति प्रतीतिर्नोपायसहस्रणापि आत्मनः स्वावभासकत्वमन्तरेण प्राप्नोत्यौ- चित्यपदवीम् । बानस्यैकस्य तथात्वे चाहमात्मनीत्येव स्यात्प्रत्ययो, न तु पूर्वोक्त । सथैव ज्ञानानवभासकत्वेऽपि न ज्ञानमुत्तन्नमपि जानी- यादसाविति कथङ्कारम् जञ्जल्पत्यसौ ज्ञानवानहमित्यज्ञानात्मेवेति । नादर्शनो देदीप्यमानदीपपक्तिमपि प्रत्येति कदापि । न च नार्थों ज्ञानेन तर्हि, स्वान्यावभासकेनात्मनैव तत्कार्यविधानादिति वाच्यम् । स्वज्ञानावभासकत्वेपीतरावभासने तस्य सोपयोगतरत्वात् । मत्या श्रुतेनानुमानेन जानामीत्यादिप्रत्ययाइपि स्वीकार्यवान्यत्रावमा सने ज्ञानस्योपयोगितेति न गतार्थता ज्ञानेन स्वपरप्रकाशरूपेणा- त्मनः स्वान्यावभासकत्वस्येति सुलूक्तम्-‘स्वान्यनिर्भासीति । स्व- भावतः स्वान्यनिर्भासिनोप्यात्मनो नाकारणो भवति व्यापारोऽसौ - ·न्यायावतारः ८१ BOCOC000000000000000000020%D000000000can.00000000000000000000000000000000000000000000०००० यावन्नायं प्राप्ताप्रमेयप्रभासनपटुपरमज्ञानपाटव । कथं च तस्य ज्ञानो- त्पादकारणसमवाब. समवैति, किमेवमेव सर्वभावा. स्वभावेनेत्यादि- वत्, किंवा कालेन 'न कालव्यतिरेकेण गर्भबालशुभादिक 'मित्यादि- वत् । यद्वा न कर्तारमतिक्रम्य किञ्चिज्जगति जायते' इत्यदिवदित्या- शङ्कासम्भवे स्वभावस्य विचित्रत्वाभावात् तत्तद्वैचित्र्यस्यानिवन्ध- नत्व.पत्ति कालनियत्यादिकमपि तथैवावधार्यापरिमितदूषणपूरपूरित- मात्मनो जानकरणेन्द्रियादिकर्मणां तथैवान्येपासप व्याचिचितिषत्र - कतत्व प्रतिपादयन्त आहु:-'कर्ते'ति । करोति-विदधाति मिश्यात्वा- विरतिकपाययोगादिभिर प्रकारमप्यमिति कर्ता । न च वाच्यं को हेतुर्मिथ्यात्वादीनामिति। कर्मणोऽनादित्वेन तदसम्भवाभावात्, भवन्ति च कर्माणि पूर्वेपा पूर्वेषा कार्यमुत्तरेषां च कारणभिति। बीजा. ड्रन्यायेनोपपत्ते नवस्था क्षयङ्करी । यत सेवाऽनवस्था भवेत् क्षयङ्करी, यत्र स्वसिद्धयेऽन्यमन्यमवलम्बते वस्तु । न चेमान्येव न सिद्धानि तदुत्पत्तिविमार्गणे एव पूर्वकर्मपर्यन्तमनुधावन्ति । वीज- मपि समधिगत प्रत्यक्षेण कुत उत्पन्नमित्यन्विष्यते तदुपादानं, तदाढ्- कुरे, तदुपादानान्वेषगे च बीजे, एवमग्रतोपतो भवत्यनुसरणमिति । यथैव च वीजस्यानादिता, तथैव कर्मणामपीति सुध्येच सुधीभि.। ननु च कथमात्मन कर्त्तत्वं ?, यतो जाघटीति तदहङ्कारस्य, अह करो- मिति प्रत्ययात् । चढाह-अहङ्कारः कर्ता, न पुरुए | अहङ्कारश्च लाघवख्या- तिसौख्यलक्षणसत्त्व दु खक्रियालक्षणरज-रोपलक्षणतमोरूपत्रिगुण- साम्यावस्थालक्षणप्रकृतिजबुद्धिजन्य । न च वाच्यम् अचेतनस्य तस्य कथ कर्त्तता ? बुद्धिधर्मत्वात्तत्य, सापि प्रकृतिलक्षणाऽचेतनजन्येति । कः किमाह ? क्षीरादिवद्वत्येवावेतनस्यापि कर्त त्वम् । पुरुषत्त्वसङ्गत्वा- नैव कर्ता । 'असगोऽय पुरुष' इतिवचनात् । सति चामङ्गत्वे यदि कर्त्त त्वमनुमन्यते, स्वात्तदा मुक्तानामपि कर्त्त ता । तथाच मुत्ति- संसारयोरविशेष. । न च वाच्य तमु स्त्वदृष्ट्रय कर्त्त त्वम् यत्त- सम्बन्ध चेत् पुरुषस्यासङ्गतान्याघात , असङ्गत्वे च न स्यात्तत किञ्चि- ?

·८२ न्यायावतारः ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000000000000000000000000 दपि । नह्यम्बु बीजेनासंबंधमुत्पादयत्यङ्करादीति, उक्तं च-'निर्गुणत्वा- त्तदसम्भवादहङ्कारधर्माह्यते' । न च वाच्यं सम्बन्धाभावे प्रकृत्यात्मनोः कथं स्वस्वामिभावः ? इति अदृष्टस्य तन्निमित्तत्वेनाश्रयणाद् । यद्वाऽविवे- कादेव तत् । यत. सति विवेके प्रकृत्यात्मनोन किमपीति चेत् । उच्यते- प्रकृतिनित्या अनित्या वा आधे, बुद्धयादीनां कथमिवोद्भवः । ना - पादानस्य पूर्वावस्थाऽारित्यागे भवत्युत्तरावस्था। सत्कार्यत्वं तु प्रयासा- नर्थक्य-क्रियाव्युपरम-व्यपदेश-तत्कार्याभावादिनाऽनुच्चार्यमेव । तन्न स्व- नीत्या तत्सम्भवोऽपि, कुतस्तकर्तता । अन्त्यस्तु नाभ्युपगम्यत एव । अभ्युपगमे बाकादाचित्कत्वाद् भाव्यं तन्निमित्तेन। तथा चायात आत्मैव निमित्तम् । अन्यच्च-प्रकृतिरात्मसम्बद्धा कुर्यात् किमप्यसम्बद्धा या ? । आये, असङ्गत्वव्याहतिः स्पष्टव । अन्त्ये, न कार्यलेशस्याप्युद्भवः । अन्यच्च-अहमिति पुरुष. प्रवक्ति तदन्यो वा । पुरुषश्चेत् स्वसिद्धान्त- विरोधः । प्रकृते. क्रियमाणानि, गुणः कर्माण्यनेकश । अहङ्कारविमूढात्मा, कर्ताहमिति मन्यते ॥१॥ इति लोकवृत्तिसदसत्कर्मवाचकायाः प्रकृतेः कल्पितप्रकृतिवाच्यता स्वीकृत्य यदि चोच्येत प्रकृतिजन्य ऽहकार एवाहमितिचेत्, नन्वह जानेऽहं भुनज्मि मुक्तश्च प्रकृतेर्भवामीति पुरुषस्य मन्यतेऽहताऽन्यस्य वा ? | आये, को विरोधोऽत्र । अन्त्ये, प्रकृतेभोगाश्रयता चिदात्मकता प्रकृतियोगपरिजिहीर्षा चापद्येत । प्रतिविम्बोदयेनैव भोगादिरिति चेत्, नामूर्तस्य प्रतिबिम्बादि । आकाशवच्चेत, नैतदमूर्तस्याकाशस्य, किन्तु तद तिप्रमादेः, अन्यथाकाशस्यापि साकारत्वाभ्युपगमापत्तेः । अन्यच्च-त्वन्मतेन विभुत्वादात्मनः सर्वेषां भवेयुः प्रतिबिम्बानि । असगस्यामूर्तस्य प्रतिविग्वभावे तु स्यात् मुक्तानामपि प्रतिबिम्बता । अन्यथा स्यात् प्रकृतिमतां सम्बन्धेन मूर्त्तता बलात्कारेणापि । भन्यच-सर्वव्यापिन आत्मनो नित्यायाः प्रकृतेवियोग. कथं भवेत् ।

·६४ न्यायावतार: ००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000 पुरुषविशेषमनुश्रित्य ज्ञेयम् । सापेक्षाश्चाभ्युपगम्यन्ते श्रुतयो भवतापि । अद्वैतप्रतिपादकानां यथावैराग्योह श्यता जामित्यादेश्च प्रकृत्युद्दे श्यतेति सुष्छूक्तं-'कर्ते'ति । श्रह भुनज्मीतिवदहं करोमीति निर्वाधप्रत्यय- भावात् । आत्मकतै कत्वादेव च भावलक्षण मनुसृत्य करण तीव्रमन्द- कर्मबन्धादि तदुदयादि च युक्तियुक्तम् । यथाहि-अनुभूता स्मर्त्ता, अननुभूतस्याननुभावकस्य वा स्मरणाभाव । एवमध्यक्षं सुख- दु.खादिवेदनद्वाराऽबाध्यानुभवेनानुभूयमाना भोक्तता न कर्त ता- मन्तरेण सम्भवेत् । सम्भवे चाकृताभ्यागम-कृतनाशापत्ति दुर्वारैव । अधिष्ठातृत्वं तु स्वरूपेणान्यावावेन यथा कतृ तायां तथा भोक्त ताया- मिति समानमुभयत्रापि । नहि सम्बंधनादृष्टस्यात्मा जडीभावमापद्यते । नहि सुवर्ण मलयुक्त न तत्सुवर्ण, जहाति या सुवर्णताम।कर्मणां चाचे- तनत्वेपि प्रकृतिवच्चेतनावदधिष्टितत्वेन स्यादेव गत्यन्तरादि, भवन्त्येव च चेतनाधिष्ठितानि शरीरादीन्यचेतनान्यपि क्रियाकर्तृणीत्यलमति- प्रसक्तेनतेनाधुनेति । न च वाच्य प्रमातलक्षणमेतत्, प्रमाता चानु- समयं समालोकितसकलवस्तुस्तोमत्वात् समस्तशुभाशुभसमूलकाषङ्कन षक सिद्धोऽपि भगवान्, अनन्तचतुष्यसम्पन्नत्यात्तस्य । न चासौ क्षीणाशेषक्लेशत्वात सुकृतदुष्कृतलवस्यापि विधायकः। तथात्वे च पुन- रावृत्तिप्रसङ्गात्, न चावृत्तिरस्य, साधनन्तत्वात्तस्य । उक्त चान्यत्रापि. 'न मुक्तस्य पुनर्बन्धयोगोप्यनावृत्तिश्रुतेः । अपुरुषार्थत्वमन्यथा । अवि- शेषापत्तिरुभयोरि [स]त्यादिना तदव्याप्तमेतद् । अत्र त्रुवो केचिद्यदुत- संसारिजीवापेक्षमेवैतल्लक्षणम् । ते च सर्वेऽपि क्र एव शुभाशुभानां कर्मगां, कैवल्यानन्तरावाप्त केवल केवलवेढसोऽपि बध्नन्त्येवादृष्ट सात- वेदनीयम् । व्याप्तिश्च शुभाशुभान्यतरबन्धेन, नोभयेन । तथाप्रकार- जीवाभावेनासम्भवादेव । यतो नारत्येव शुभाशुभरूपो मिश्रो बन्ध इत्यन्यदेवैतत् । एतदपि सव्यवहाराह जीवापेक्षमेव । यतोवक्ष्यन्त्यन्ते- 'सर्वसंव्यवहर्तणां प्रसिद्धापि प्रकीतिति। ततो नायोगिन्यव्याप्तिर बन्धकेपि 'अबधगु अजोगि' तिवचनात् इति । अन्ये तु व्याचक्षते-- ·न्यायावतारः ५ 81521500000000000000td.0000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 यत्कर्त स्वमात्र विवक्षितम् । तेन न क्वापि व्याप्तिविरोध । भवगानां भवकारणादृष्टानां कर्तत्वात् । सिद्धार्थानां श्रीसिद्धभगवतातु स्वगुण- कर्तृत्वात् । नक्रियस्य सर्वथा भवन्ति ज्ञानादयोऽपि गुणा निश्चयेन तत्कर्त तैवात्मलक्षणभूतो । अयोगिनोप्येव नाकर्त ता, या कर्माण्य- पेक्ष्याकत त्वान सव्यवहारातीतत्वेन समाहिता पर । एवमेव भोक्तृ- तान्यो वक्ष्यमाणावबोद्धव्या । परमेतापद्विशेषो-यदुत-अयोगिनि भोगोऽस्त्येव सुकृतदुष्कृतान्यतरस्येतरससारिजीववत् । तत्तेपि व्या- वहारिकभोक्तृगणान्तर्गता गण्यन्ते । न विरोधलवोपीति । तत्त्वतस्तु नैतत्सम लक्षणावच्छेदकया प्रवेशितं सूरिभिः, अन्यथा का गति.- यः कर्ता कर्मभेदानां, भोक्ता कर्मफलस्य च । ससा परिनिर्वाता, सह्यात्मा नान्यलक्षण ॥१॥ इत्यादिव्याख्याने । किन्वन्येषां कुनयमार्गानुसार्यभिमतजीवस्व- रूपाणां व्यवच्छेदेन जीवस्वरूपाविर्भावनाय । अन्यथा प्रमातृत्वमात्र- मेव लक्षणमुपयोगो लक्षणमिति वचनवत् । यद्वा-व्याप्यं लक्षण- मेतत् । न चास्ति नियमो व्याप्यनिवृत्तौ व्यापकनिवृत्त्याऽवश्य भाव्यम् । नहि यत्र न धूमो न तब कृशानुरित्यस्ति व्याप्ति । धूम- सद्भावे त्ववश्य भाव्यं हिरण्यरेतसा । एवमत्रापि । न यावजीव कर्त्त ता- नियम किन्तु व्याप्यत्वाद् यावत्कर्तृ जीवत्वमित्येव । तथाच लक्ष्यते- प्रज्ञायते, लक्ष्यमनेनेति लक्षणमिति व्यवच्छेदार्थकतया लक्षण- शब्द उन्नेयः। न चास्त्यजीवानां कर्त्त त्वादि, येन व्यभिचारि स्यादेतत् । तद वाच्यवाचकवाच्यतावत्वं चावसेयमिति । न च केवला कर्त्तता, किन्तु भोक्त तापि, यदुक्तम् अन्यैरपि- कृतकर्मक्षयो नास्ति, कल्पकोदिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्य, कृत कर्म शुभाशुभ ॥१॥ मिति । पारमर्षेपि कडाण कम्माण न मोक्खोअस्थि अवेइअत्ता अनिजि- ·८६ न्यायावतारः ००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000000000000000 -- पणइत्ते' त्यादि । तत्कृतानां कर्मणां भोक्तताप्रतिपादनायाहुः भोक्त 'ति। भुनक्ति-कृतमनुभवतीति भोक्ता । उभयपदोऽय। यद्वा भुड़क्त -धातू- नामनेकार्थत्वाद् 'भोगोऽयं पदातिर्म' इति दर्शनादनुभवति विपाककाल इति भोक्ता-अनुभविता। यद्वा अस्त्वभ्यवहार एवार्थः। चावकर्मणामनु- भवनियमादेव । न च वाच्यं कर्त्तत्वग्रहादेव गतार्थमिदं, नार्थोs- नेनेति । यतोनैहिकपारलौकिकभेदेन भिन्नैव कर्त्तता भोक्तृता च । नहि नियमोऽस्त्येष यदुत-यदा कतिदैव भोक्ता, किन्तु कालान्तरे भवान्तरे वेति जापनाय । यद्वा-य एव कर्त्ता स एव भोक्तति दर्शनेनैकान्त- नित्यानित्यत्ववादिनौ शिक्षयति, यदुत-नैकान्तनित्यत्वे एकान्तानित्य- त्वे वाङ्गीक्रियमाणे युज्यते कर्त्तताभोक्तृते। किन्तु कथञ्चिन्नित्या- नित्यतया जात्यन्तरगते एवोभे एते । यतोऽवस्थाभेदो हि भेदकोऽत्र- स्थावत. । नहि घटो नष्ट इत्यत्र घटतया परिणत द्रव्य नष्टं, कपालो- सादस्याऽऽकस्मिकत्वायत्तेः। किन्तु कपालावस्थोत्पन्ना घटावस्था च ना । न च मृद घटकपालौ भिन्नावेव । तथात्वे निद्रव्यतापाता. दाकृते., किन्तु भिन्नाभिन्नावेव । विवेचितं विस्तरेणैतत्पूर्वम् । किञ्चैकान्तनित्यानित्याना नैव युज्यतेऽर्थक्रियापि । यतो नित्योs- नित्यो वा क्रमेणार्थक्रियां कुर्याधुगपद्वा' । नाचन, यतोऽत्य तथा- करणे किं कारणं ?, कारणापेक्षेति चेकिं कारणेनान्तर्गडुकल्पेन । क्रियते अतिशयापादनमिति चेत, स्पष्टवाहितातिशयतयाऽनाहिताति- शयतया च भिन्नता तद्व्यत्वेनाभिन्नता च ।क्षणे च नैवक्रम एव। न च नित्ये एकान्तेन तद्रहितस्य तद्वत्ता अनित्ये चावस्थानाभावा- त्तद्वत्ता भवेदिति। युगपच्चेद्, द्वितीयक्षणेऽकर्तत्वात् स्पष्टोऽवस्था- भेद. नित्यैकान्तस्य । अनित्यैकान्तस्य तु द्वित्तीयक्षणे निरन्वयविनाशस्य प्रत्यक्षविरुद्वस्याभ्युपगमे न स्मरणादि । न चार्थक्रियैव घटते तावदे- कान्ते, यतो ज्ञातृत्वकर्तृत्वानुभवितृस्मर्त्तत्वादीनां भिन्न कालीनत्वमे- ककर्तृ त्व चानुभूयते एव । न चेदं तथाऽभ्युपगमे । नहि यदेव - - ·न्यायावतारः ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000com सम्भवत्यपि । यतो 'गुणपर्यायवद्रव्य'मित्युच्यते । गुणपर्यायाश्च स्थिरीभूते द्रव्ये एव उत्पद्यन्ते । न च द्रव्यमपि सर्वदा समानरूपम् । यत:-सर्वव्यक्तिपु नियतं क्षगे क्षणेऽन्यत्वमथ च न विशेष । मृद्भावाद्यनुवृत्तेराकृतिजातिव्यवस्थाना ॥१॥ दिति । समक्षमनुभवात् । यदि च न स्यात् परिणामो द्रव्यादीनां, कुतस्तरां प्रतिक्षण विविधकार्यकरणशक्तिसमुत्पाद । सत्येव च परिणामे स्मरणप्रत्यभिज्ञानादीनि भवन्ति । यतः पूर्वकाले यो ज्ञाता स एवाग्रतो यद्यज्ञातृत्वावस्थ. तद्वत्वाश्रित्य भवेत्तदा स्मर्ता, ज्ञातृत्व- स्मर्त्तत्वयोर्विरोधात् । नहि यद् यदा ज्ञायते तदा तस्य स्मरणं सविद्यते । न च ज्ञातृत्वस्मर्तृत्त्रयोरैक्यम, एकस्येन्द्रियादेरुद्भवाद- न्यस्य च संस्कारादेरुद्भवावलोकनान । न चाननुमविताऽननुभूत वा स्मयते केनापि किमपि । अन्यथा सर्वस्य सानुस्मृतिप्रसङ्गात् । अनुभवसिद्धच स्मरणमिति नापरिणान्यात्मा। अवस्थाद्वयविरोधो नित्ये, एककत कत्वविरोधश्चानित्ये सर्वथा । न च ज्ञानस्यैव भिन्नत्वं तेनेति । यतो न केवलं ज्ञान ज्ञातृत्वेनोच्यतेऽस्ति वा । न च ज्ञान- विशेपेण विशिष्ता [न] जीवस्य ज्ञानस्य साश्रयत्वादाधेयभेदे चाधार- तापि तन्निरूपिता भिन्नैव । न चाधारताऽऽधाराद्भिन्नेति, भिन्नभिन्न- ज्ञानानामधिकरणताप्रयोजको भवत्येकस्वरूप आत्मा कथम् । न चान्य- स्मिन्नात्मनि भवेन स्मरणादि, पूर्वोक्तातिप्रसङ्गस्य जागरुकत्वात् । न च द्रव्यस्यास्ति सर्वथा विनाशेऽरण-याचनादिव्यवहार । अयं गुरुः सोऽन्तेवासीत्यादिव्यवहारस्याध्यक्षसिदत्वं तूभयोरपि । स च प्रत्यभि- ज्ञानोत्पाद्य एव । न च युज्यते सर्वथा नित्येऽनित्ये वैतदिति स्वीकार्य: परिणाम्यात्मा । न च भवान्तरगसो युज्यते अपरिणामिन्यात्मनि, जीवत्वेनावस्थानानरादित्वेन विनाशाच । नवोभयोरेकतराभावेऽपि भवति युक्तिसङ्गतं तद्गत्र भरादि । स्पषश्च मनुष्यत्वादेरभावो देवत्वे, नरत्वे च देवत्वाभावः । न चाऽन्यो जीव उत्पन्नो, वीतरागजन्मा- ·न्यायावतारः 60000000३०००००००००००००200000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 , दर्शनन्यायेन तस्यानादितया स्त्रीकरणीयत्वात् । उत्सादे वा स्पष्टैव पूर्वस्य कृतस्याफलता उत्तरस्याकृतस्याप्यभ्यागमता च । एवं हिंसाद्य- हिंसादि च व्यर्थमेव । न च धनादि यथा पुत्रादेरुपयोगिता- मेति, तथा सन्तानत्योपयोगितामेष्यति हिंसादिजन्यादृप्टमिति वाच्यम् । सन्तानस्य भिन्नाभिन्नत्वकल्पनया सन्तानिभ्योऽयु- ज्यमानत्वादुभयथापि भवत्कल्पनया, अन्यथा सन्तानस्य परि- णामितापात । सन्तानस्यापि च क्षणिकत्वं न कथ ?, तस्यापि सत्त्वा- विशेषात् । सन्तानिरूपत्वे चानर्थक एव सन्तानाभ्युपगम. कल्पितश्च । न च तथा भवेद्वासनासक्रमादि । न च वासनासक्रमोयुक्तो द्वयोः क्षणयोः, तुलोन्नामावनामादिवच्चेन्, नैतत्पर्यालोच्य भाषितम् । नहि तुलाद्वयस्यैककालीनतावदस्ति द्वयोः क्षणयोरेककालीनता, येन युक्तो भवेद्वापनासक्रमः । नित्यवादे तु न नरादिभवनाशो देवादिभवोत्पादो घा युक्त । एकस्मिन् विरुद्धत्वाद्, द्वयोविरुद्धधर्माभ्युपगमे च स्पष्टः स्याद्वादा युपगम , पूर्वापरावस्थाभ्युपगमेन परिणामित्वाभ्युपगमश्च । यत सात चैकस्मिन् जीवेऽनेकावस्थाभावेन कथमिवैक्यं भवेत् । ननु प्रमातृत्वादियुक्त आत्मा विचार्यते विचारवद्भिर्भवद्भि, परमवि- चारितमेवैतद् । यतः सति धर्मिणि धर्माश्चिन्त्यते, नाऽसति । धर्मी च भवदभिमतो जीव. । स एव च नास्ति यदा, तदा का तस्य प्रमात- त्वादिचिन्ताकणिकापि न चालीकमिदम् । यत. प्रमाणाधीना हि प्रमेयव्यवस्थितिः । न हि प्रमाणातीतमभ्युपगम्यते सद्भि । प्रमाणा- तीतश्च जीवः । यतोऽसावभ्युपगम्यमानो भवद्भिः केन प्रमाणेन परिच्छिद्याभ्युपगम्यते, प्रत्यक्षेणेतरेण वा ।आयेन चेत् । तन्न चारु, हृषीकाणि हि स्वस्वविषयेपु रूपरसगन्धस्पर्शशब्देपु नियतानि । न च तद्वानात्माभ्युपगतो भवद्भिः । योगिप्रत्यक्षेण वेविद्यते चेत्, तत् केन प्रमाणेन भवद्भि. प्रमितं ? यत्तैः प्रत्यक्षेण ज्ञातो जीवः । प्रत्यक्षेण तावन्नैव, विनष्टानुत्पन्नस्य यग्राहकत्वादिन्द्रियाणाम् । न चेतरदस्ति मानं, यतो ज्ञायेत तत् । आगमस्त्वधुनाss- ?

·६० न्यायावतारः ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000000 - न्दोलायमानप्रामाण्य एव । न चास्त्येव मानसं प्रत्यक्षं प्रतिप्राणि- सिद्ध, येन सुखदु खाद्यभिगमः तेन चात्मावगमो भविष्यतीतिवा-- च्यम् । तथा सति विप्रतिपत्त्यभावात् । नहि प्रत्यक्षावगम्ये भवति विवादः। यथा प्रत्यक्षेषु भूतेषु । विद्यन्ते चात्मसत्ता-तद्वयापकतैक- ताऽकर्त्त त्यादि विषयेषु विप्रतिपन्ना अनेके । तन्नासौ प्रत्यक्षसमधि- गम्य.। न च प्रत्यक्षतरद् विद्यते प्रमाणं, विसंवादित्वात् शेषा- णाम् । तथात्वेपि तत्प्रामाण्येनानुधावनं चेद् भविष्यत्येव विनिपातः। यदाह-हस्तस्पर्शादिवान्वेन, विषमे पथि धावता। अनुमानप्रधानेन, विनिपातो न दुर्लभः ।। इति । किच-अनुमानेनापि प्रत्यक्षेतररूपेण कथं गृह्य तासौ ? । यत इदं गृहीतलिङ्गसम्बन्धे भवेदन्यथा बा । नान्त्य, तथात्वमेव नानुमानस्य । सिध्येच्चैवं तु यत्किमपि शशशृङ्गादि जीवा- भावाद्यपि च । आये तु न कदापि जीवः प्रत्यक्षगोचरमागतो, येन तत्सम्बद्धलिङ्गग्रहोन्यथानुपपत्तिश्च निर्णीयेत । अभावे च तयो कथमिव भवेदनुमानप्रथा। यतो नघदृष्टवह्निधूमस्य धूमस्य लिङ्गत्वेन वह्नयन्यथानुपपन्नतया वा ग्रहो भवति । तन्नानुमानमेयः प्रमाता । आगमोपि परस्परविसंवादितया कथमिव स्वप्रामाण्यं ख्यापर्य, येनात्र स स्यात् प्रमाणीभूत ।न चाप्रमाणेन सिद्धि कस्यापि, अन्यथा सर्वसिद्धिप्रसङ्गो दुर्वार एवं स्यात् । न च पुरुषप्रणीत एवागम प्रमाणतया जागद्यते, न चासौ विसंवादि, दृष्टेष्टाव्याइतरूपत्वात्त- स्येति वाच्यम् । यतस्तस्य पुरुषविशेषस्य सिद्धिरेव तावत्कुत्तो ? न प्रत्यक्षेण, तस्य वर्तमानमात्रग्रहणनिपुणत्वाद् । अनुमान मपि (नानुमानेन) प्रत्यक्षपूर्वक्त्वात्तस्य । आगमेन साधने तु स्पष्ट एवान्योन्याश्रयः । पुरुषविशेषसिद्धावपि जिनेन्द्र एव सर्वज्ञो, बुद्धो नेत्यत्र का प्रमा? द्वयोराप्तत्वभावे च किं विरोधोऽनयोर्मते ? इत्यादे- श्वर्चनीयत्वात् । उपमानं तु नाप्रत्यक्षे विपये सङक्रमते । दृश्यमान- - - ·न्यायावतारः ६१ .6000000000000000000000000000000000000000000००००००००००००००००००0000000000000000000000000. गत्रयस्य गोसदृशत्वाधिगमे हि स्यादुपमानम् । न चात्र तथेश्यते । अर्थापत्तिस्तु नानुपपन्नोर्थो जीवमन्तरेण समस्ति । यतस्तं कल्पयेत् । चेतना तथाभूता चेत्। न, तस्या भूतजन्यतया भूतविलयतया च प्रत्य- सीक्रियमाणत्वाद् भुतधर्मतौचित्यात । दृश्यते च क्षीरादिभ्यो बुद्धि- वृद्धिर्मद्यादिभ्यो हानिश्च तस्याः । यदीयं स्यादात्मगुणरूपा, नैवा- भविष्यतामेवं वृद्धिहानी । न चाभावस्तत्सनासाधकः, तस्य प्रतिषेध- परायणत्वात् । सम्भवैतिह्यादीनि च नाविसंवादीनि । तथात्वेऽपि च भिन्नतयाभिमत्तानि भवद्भिरास्तिकै. । न च सन्ति भिन्नानीत्यतो नास्त्येव जीच इति निर्णयम् । असति च जीचे प्रमातृत्वादिप्रतिपादनं वाचाटतामेव व्यनक्ति वावदूकस्येति । प्रतिविधीयतेऽत्र-स्वस्थो भष, प्रथममुच्यतां तावद् भवता यदुत-कोऽयं निपेधकः ? केन वा मानेन निषेधयत्यमु ? प्रथमं तस्य वचनस्य प्रमाणत्वे भागमप्रामा- प्यापातोऽन्यथा चानिषिद्धा जीवसत्तेति तथाहि-न तावद्वाच्यं भूत इति । तस्य जडत्वेन निषेधकत्वाभावात् । सति च जडानां निषेधकत्वे, न कथं भवानपि निषिद्धो भविता ? । अपि च भवतां नडरूपता केन साधिता ? न तावत्प्रत्यक्षेण, वक्त त्वेनैव भवतोऽप्रत्यक्षत्वात्, न व केनापि हृषीकेण, भवता पूर्व जडाना वक्त त्वमवलोकितं, येनन याज्जडो वक्त ति । कुरु मौन, प्रथमकवल एव मक्षिकापात सम्पादय । न च प्रत्यक्षणाधिगतो जीवाभावः, तस्य प्रवर्तकत्वादेव सिद्धिःस्याज्जीवस्य, न त्वभावः । न च वाच्यं प्रत्यक्षाभावाप्जीवाभावोऽवगम्यते इति । यतो न तावद्भवत उत्पत्तिरेव भवतः प्रत्यक्षा, कुतस्तरा मातापित्रादि। तथा च भवान् नोत्पन्न एव, अनुत्पन्न एव च वक्त ति महच्चित्रम् । न चामातापितृकस्य भवत सम्मूर्छनजस्येव विचारकणिका युक्तोद्भ- वितु, येन निषेधनं कुर्यात् । कथ च क्षुल्लुदुपशमादीनां प्रत्यक्षाधि- गम्यत्वाभावेऽपि यतते भोजनाय ।। न चास्ति नियमो यदुत- प्रत्यक्ष निवर्तमानं निवर्तयति वस्तुसत्ताम् । अन्यथा जीवाभाव एवं नैन्द्रियक इति सोपि नारत्येव, नास्ति च वाक्यमपि, भवतो ·६२ न्यायावतारः ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000 . विनष्टत्वेनाप्रत्यक्षत्वात् । तत् कस्य निर्वचनं वाञ्छसि । अनुमानादि च नैवाभ्युपगम्यते भवता स्पष्टम् । अथ न नैवाभ्युपगम्यते सर्वथा, किन्तु यद् यथार्थ वह्नयादिज्ञापकानुमानादिवद्, चिरं जीवतु । तथा- सति न नियमो यदुत-प्रत्यक्षमेव प्रमाण, नानुमानादि । किन्तु यदेव प्रमेयाव्यभिचारि, तदेव प्रमाणम, पर चाप्रमाणमिति । न च वाच्यं प्रत्यक्षमविसंवाद्येव, अनुमानादिकं तु न तथेत्यप्रमाणतो. घोष्यतेऽस्य । यतोऽध्यक्षं दृश्यते मरुमरीचिकाजलावभासप्रत्यक्षा- दीनां व्यभिचारिताऽनुमानादीनां च बहूनामव्यभिचारितेति न भ्रान्तव्य भ्रातर्भवता व्युद्ग्राणया । न चास्त्यनुमानाद्यपि निषेधक जीवस्य । यतो वक्तुं शक्यमत्रापि, यन्न जीवाभाव प्रत्यक्षः, कथं तदा तत्प्रतिबद्धलिङ्गाग्रहणादनुमानादीत्येवं सर्व भवदुक्तमवतारणीयमत्र जीवनिपेधेपि भवतैव । न खल्वयं सतामस्ति न्यायो, यदुत-पराभिमते. एव प्रमाणान्वेषणा, न स्वानुमते इति । पर्यनुयोगपराण्टेव सूत्राणि वाचस्पतीनामिति त्वनभिमतभावाभावोभयस्यैव युक्तमवलम्बयितु- मन्यथावलम्बने तु स्पष्टैवार्धजरतीयन्यायानुसृतिः। अन्यथा भवतां स्थापनाहीनपक्षवादित्वेन विकटैव वैतण्डिक्ता। प्रश्नमात्रसूत्रप्रणे- तृणां तु 'कायाकारपरिणतसमुदाय पुरुष' इत्यपि वचनं न भवता- मागमाप्रामाण्यामिमन्तृणासभिमतसिद्धये। यतः स एवाभिधाताऽभि. धाता स्ववचनाप्रामाण्यम् । तथाच स्वतो व्याघातितस्वप्रामाण्यस्य कथ भवेत् प्रामाणिकभाव. १ । यच्चोक्त निषेधयता प्रमातृत्वादिविशिष्टं जीवं यत् 'प्रमाणाधीनेत्यादि । तद् युक्तमेव, किन्त्यसिद्धमेव जीवस्य प्रमाणातीतत्वभणनम् यतो, यत्तावदुक्तं-केन प्रमाणेने त्यादि । तत्र व मो-यत्सकलप्रमाणज्येष्ठेन प्रत्यक्षेणैव तत्सत्ताऽवगम्यत एव, किमन्यमानगवेषणया ? । नहि मुधा लभ्यन्ते यवाश्चत् क्रीणीरन् कोपि तान् । अहमिति प्रत्ययः सर्वेषां स्वानुभवसिद्ध एव । न च कोऽपि व याद्देवं यदुत-अहं मां न जानामि । तथाच नाऽहंप्रत्यये विप्र- तिपत्ति । न च वाच्यमई गौर इति भवत्यहप्रत्यय. शरीरगोचरोपि, ·न्यायावतारः ६३ 1000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० तत्कथं नासावपि भवेत्तद्गोचरः ।। सत्यं, तादृशोस्ति, पर गौरं मे शरीरमिति भेदेन तदर्थभूतप्रत्ययस्य दर्शनादवितयतया प्रतीयते, यदुत-य एवाहप्रत्ययगोचर कोप्यस्ति शरीरे, स एष प्रागुपचर्य प्रोक्तोऽहंपदेन । अन्यथाऽत्र षष्ठ्या भेदेन निर्देशो नैव भवेत् । अन्यच्च अह ज्ञानवानिति प्रत्ययेन ज्ञानाश्रयस्येव कस्यचिद्वाचकोऽयमहप्रत्यय इति स्वीकार्यमेव । न च भवति कदाचिदप्येवं प्रत्ययो यदुत-अहं ज्ञान- मिति, येन चैतन्यस्य भवेदप्रत्ययवाच्यता । स चोत्पद्यते भूतेभ्यो ज्ञानाश्रयो 'विज्ञानधन एवेत्यादिवचनादिति वन्यदेव । विचार- यिष्यामोऽये तदपि । न च मन प्राणो वाऽहप्रत्ययग्राह्य , तस्य मे मनो में प्राण इति प्रत्ययेनालीकत्वस्य स्पषु निकनात् । न च वाच्य मे आत्लेति प्रत्ययादपि तदहंप्रत्ययग्राह्योऽन्य एव स्वीकार्य । यतो न शरीरे एकस्मिन्ननेका आत्मान प्रतिपद्यन्ते, प्रतिपत्ती वा नान्योन्यमह ममेति वाच्यता वा स्वीक्रियते । आत्मानेकत्वाभावेऽपि तस्यैकस्याप्यात्मनः पूर्वापरपर्यायभेदेन ज्ञानादिगुणेन वा कवि- द्भिन्नाभिन्नत्वावगमात् । न चाहप्रत्ययान्न भवन्ति सुख्यह दुख्यह ज्ञान्यहं जानेहमित्यादयः प्रयोगा व्यवहारविषयगता । नथा च ज्ञान- सुखदुखाश्रय कश्चिच्छरीरमन प्राणव्यतिरिक्त. स्वीकार्यः । इन्द्रि- याणा च स्पष्टव न तद्गोचरता, तदपगमेपि तदर्शनात् । पश्चाजातवधिरभावोऽपि वक्त्येव विचारकवृन्दस्यागेपि - यदहम- औषमिति । तद्वदितरेन्द्रियाणामपि । न चेन्द्रियादिसमुदाय उपचरितोऽयं प्रत्ययो, धान्यसमुदाये खर्यादिमानवत् । तथात्वे सर्वेषामह स्वामीति न भवेत् सर्वस्वत्वस्वस्वामित्वदर्शकोऽहप्रत्यय । भात्मनश्च प्रतिप्राणि स्वानुभवसिद्धत्वादेव च 'केनासौ गृह्यते प्रत्यक्षेपीन्द्रियादिने'त्यादिकल्पनमयुक्ततरमेव । वक्तु वा 'वादी भद्र न पश्यती'तिन्यायेन तथापीन्द्रियज्ञेयविषयाभावेपि सुखादीना मनो- गम्यत्वात् मानसप्रत्यक्षेण तद्ग्राह्यतायां को विरोधः ? । यतो मन आत्मना संयुक्त यदि स्यात्तये॒वार्थप्रकाशकतामवाप्नोत्यात्मा । यद्वा- ·६४ न्यायावतारः 10000000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000050000000 ? , ज्ञानस्य स्वपरप्रकाशकत्वात् प्रकाशयतु तदप्यात्मानम । तत्त्वतस्त्वा- स्मैव स्वपरप्रकाशकः, येनाहं मनोयुक्त इत्याचपि प्रादुर्भवदवेक्ष्यते ज्ञान, तन्न विरोधमधिरोहेत् । स्वपरिमाणमप्येव सति ज्ञेयं स्यात्, महाञ्चित्रमन्यथा, यत्स्वय सपरिमाण न वेत्तीति चेत् कः किमाह ? । तेभ्य उपालम्भ एष, येऽनुभवापलापपायपूरप्रचुरमलीमसात्मानः शरीरमात्रतां न स्वीकुर्वतेऽध्यक्षसिद्धामात्मन. । वय त्वभिदध्महे- यच्छरीरमानोयं जीवो, वक्ति च स्वयमपि यदुत-नखशिखान्तमहमे- वेति । अत एव वक्ष्यन्ति सूरिपादा यत्-'स्वसवेदनसंसिद्ध' इति । चचोक्त-नाध्यक्षसिद्ध विप्रतिपत्ति'स्तदपि न विचारितम् । यतोऽ- इत्येवाध्यक्षसिद्धप्यध्यक्षापलापपातकिनां वेदान्तिनां शून्यवादिनां च भूतसमुदाये विप्रतिपत्ति., नैतावता तानि न मन्ति । न चाध्यक्ष- सिद्धेऽवयविनि स्थाणी च पदार्थे न क्षणिकवाद्यादीनां न विप्रति- पत्ति', अस्ति चेत्. किमु भूतसत्तावयवित्वादि [किमिति] स्त्रीक्रियते भवतालीका चेत्तेषां विप्रतिपत्तिस्तदा किं नात्र विचायते। तथा चेतना चेदनुभवसिद्धा, जीवा अपि तथंव, यथा घटरूपादीनां प्रत्यक्षाद्घटा- देयोऽपि व्यवह्रियन्ते प्रत्यक्षा इति । न च रूपाद्यन्तराऽन्यत् किमपि द्रव्यमवलोक्यते । तद्वत्रापि ध्येयं निमील्य नेत्रे बोद्ध भि. । यदवादि घ-'न प्रत्यक्षतराणः प्रमाणत्व'मित्यादि । तदप्यविचारितरमणीयम् । यतो भवता केन तदप्रामाण्यमधिगतम् ।न प्रत्यक्षेण, तस्य प्रवर्त्त- नामात्रपरायणत्वात् । विसवादाच्चेन्मानसमेवैतत्समालोचनं परोक्ष च तदिति स्पष्ट एवं व्याघातो वदता भवतामेवम् । न च परैरभिमत- मितरत्तत्प्रमाणतयेत्युच्यते इति वाक्यं वचनीयम् । यतो भवता तस्यानुमानस्यतरप्रमाणाप्रामाण्यव्यवस्थापकस्य प्रामाण्यमभ्युपगम्यते नवा? | आद्य, प्रकटवापन्ना बलात्कारेणाप्यनुमानप्रामाण्यता । अन्त्ये च, न निषिद्ध स्यादेवं प्रामाण्यमनुमानस्येत्यायातो 'न निषिद्धमनुमत'- मितिन्यायेन तत्रैव । कथं च नैवमाप्नोसि प्रामाणिकपर्षदि निग्रह- स्थानम् ?, परपक्षानुमते. 'प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते' आयाता।

·न्यायावतार: .09000........00000000000000000000000000000000000000001.0०००००००००००००...00000000000०. सा च निग्रहस्थानमेव । अनिराकरणेऽपि वानुमानस्य स्यादेव तद- वाप्तिः । यत. प्रामाणिकसमयोयं यदुत-विज्ञातस्य परिषदा त्रिरभि- हितस्याप्रत्युच्चारणम् । पराभिमततयोच्यमानमपि न प्रेक्षाकरिणा- मर्हति योग्यताम् । नहि कोप्यज्ञो मनुते गुड विवतयेति तन्मारणे. प्सुना विदुषापि तस्मै दीयते गुडो, विष वाऽमृततयाध्यवसितमिति तत्पुष्टये दीयते विषम। तद्वदत्रापि यदि परेणाप्रमाणप्यनुमान मौढ्या- त् स्वीकृत प्रमाणतया, तर्हि भवद्भिरतिप्राज्ञैरपि स किं ते न पथ्यवता. रणीय । भवद्धि कथं स्वीकृताऽनुमानादेस्ता प्रमाणतेति वन्यदेव परावर्तनीय स्यात् पुनः । न चानुमानाद्यप्रामाण्ये युक्त वक्तु मपि भव. ताम् । यतो नानभिसन्धाय पराभिप्रायमुच्यमान वाक्यं वचनीयता- मतीत्व भवत्यन्यस्मै कस्मैचिदपि राभाय । न तथाऽनूचानो लभते च प्रवरपर्पत्पारिषद्यताम् । पराभिप्रायश्चानुमानेनैव लक्ष्यः । यतो 'नेत्रयवत्रविकारैश्च लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः' इत्युदाहृतमेष नीतिनिपुणेन। अनभिसन्धायैव चानुमानोत्सर्जनाद्वाच्यं भवद्भिक्यिमपि पराभि-- प्रायम् । न च तद्युक्तमिति । अबोचन च कोट्यात्मकग्रन्थग्रथनगरि- प्ठयश.पुरवपुष्का- विनानुमानेन पगभिसन्धि-मसविदानस्य तु नास्तिकस्य । न साम्प्रत वक्तुमपिक चेष्टा, क दृष्टमात्र चहहा! प्रमाद. ॥१॥ इत्यादि । उच्यते च भवद्भिर्वचनं, मन्ये तत्कूटमानोन्मानव्यवहत वद् भि- नहृदयो भवान् मा मेऽभिप्रायमेते विषयार्थनादिक श्रोतारोऽन्त्रमा- यदित्यास्थदनुमानस्याप्रामाण्यमादितः । भवतु किमपि, किं न. । यच्चोक्त-विसंवादित्वात्तत्प्रामाण्येनानुधावनम्' इत्यादि । तदप्या- ममतानुकूलतया निदूषणमभिप्रायाज्ञत्वं भवतां शोभाकारकमपि विद्विचयजुगुप्सनीयमेव । यतो नहि प्रमाणयत्यनुमानाभिधानेन, किन्त्ववाधितेन । न च प्रत्यक्षवद् विसंवादीति कथं तदनुसत णा विनिपाताय भवेत चिन्त्यतां क्षणमिति। विनिपातायाभवद् भवतामेव- ·न्यायावतारः .००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000000000000 मभ्युपगम इतिनिर्विवादः पन्थाः। यच्चावादिपुर्भवन्तोऽनुमानेनापी'- त्यादि । तदप्यनालोचितमेव रमणीयम् । यतो न लिङ्गलिङ्गिप्रत्यक्ष- नियमोऽनुमानोत्थाने, किन्तु अन्यथानुपपन्नत्वज्ञानमेव । तच्च प्रत्यक्षेणाऽन्येन वा येन केनापि भवन्न विरोधमधिरोहेत् । अन्यथा कथमिव भवन्त एव ताबदनुमानमप्रमाणतयो ष्याज्ञमोहनाय 'चैतन्य भूतधर्म' इत्युदाहरिष्यन् । नहि भूतावलेभवन्ती भवद्भिरनु - भूता चेतनास्ति, येनानुमीयते जागद्यते वानुमाय चेतसा भूतधर्म- इचेतनेयं तदन्वयव्यतिरेकानुविधानादित्याद्यालोचनीयमन्तींचने- नैकान्ते कान्तविचारै. । विचारणीयं तावत्-काठिन्यगुणा पृथ्वी, आपो द्रवलक्षणा , वायुश्चलनलक्ष्मा, तेजः पक्तिलक्षण, शुविरलक्षण च नमः इति भूतानां नियमिता गुणा. । न चैकस्यापि चेतना गुणः, दृश्यते चेयं । तथाच भाविन्येव व्याप्तिः, यतो भूतव्यतिरिक्त न भाव्यं केनापि चैतन्यगुणवता । अन्वयव्याप्तिबद्व्यतिरेकव्याप्तेरपि पदार्था- वगमकत्वात् । अनुमास्यत्यनुमाता चेतनाया भूतधर्मताऽभावम् । काठिन्यादयो निवर्तमाना निवर्त्तयत्येव भूतधर्मतां चेतनायाः । तथा च तद्वानन्यः कोपीति ज्ञाने यत्र यत्र चेतना तत्र तत्र भूतभिन्नः कोऽयन्यस्तद्वानिति । भविष्यत्येव भूतधर्मत्वानुपपत्त्याश्चेतनाया- रुद्वता तद्वद्नुमाननिबन्धनीभूता व्याप्ति.। न चासौ दृष्टा कदाचिदपि भूतमात्रे, येनानेकान्तिकशङ्कापि । निमील्य विलोक्यतां वा भूतपञ्चक चंदनुमानप्रथा व्यर्थयितुमीप्सा, भवति नवा चेतना, यदि भूतसमुदाये चेतना भविष्यतीति मनो भवेत । यदि च देहाकारणाग्रहस्तदापि चिन्तनीयमिद-तावद्यन्न जगति समानाकृतिशरीराश्चेतनावन्तः सन्ति, येन शरीरस्य भवेनियताकृतिस्तथापि पञ्चालिकाया मेलयन्तु तत्पञ्चक भवति न वा सा, तत्रापि नैव सा चेत् 'किमागृह्योच्यते- 'भूतधर्मश्चेतने ति । नहि विपक्षवृत्तिवासिद्धी भवेदनेकान्तिकतां कथ च बाधकनामापि । अन्यदिदं तेजो वायुति चेत्, स एक चेतनावान्, तेनैव चेतनाया अन्वयव्यतिरेकाविधानात् । अन्वय-

·न्यायावतारः
६७
.0000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000०.
व्यतिरेकानुविधायि च कारणं नामान्तरमेवैतज्जीवस्य तदपि ।
ननु सूक्ष्मं तेज आदि दृष्टं भवद्भिरनुभूत वा चेतनाकारणतया, न
चेत् कथमुच्यते ?, अनुपपत्त्या चेतनायाश्चेद् वर चिर जीवन्तु यदा-
याता एवानुमानप्रथाप्रामाण्ये, न च तथापि सिद्धिर्वाञ्छितस्य जाता।
यत सूक्ष्मस्यापि तेजसो वायोर्वा बादरतेजोवायुवत् पक्त्त्यादिगुण
एव भावी । न च चेतनाऽन्यविधं तद्युगलं चेत्, किम् लज्जथ ?
जीवाभिधानेन, यदन्यमन्य व्यपदिशथ, न तु भुजगनलिकान्याये-
नापि न्याय्याध्वान प्रतिपयध्वे । चेतना भूतधर्मश्चत् प्रत्येकस्य
समुदितस्य वेति वन्यदेव । अधुना अनुमानप्रथा च विपश्चितां विश्रु-
तापि समुच्चित्योच्चमाना भविष्यत्युपकारायेति सिद्धेपि जीवे उच्यते-
अयस्कारवदादाता जीवो रूपादि गृह्यते ।
भुज्यते भूधन भोक्ताऽस्यात्मा योगाः परेरिता. ॥ १ ॥
चेतनाया कपायेभ्यो लेश्याभ्यः प्राणधारणात् ।
भूतभिन्नत्वतो ह्य भ्योऽन्यार्थ चेन्द्रियपञ्चकम् ।। २ ।।
चित्तं च चेतना ज्ञान धारणोहे] ईहा तर्को मतिः स्मृति.।
प्रत्यभिज्ञानमनुमा नै ते स्युर्जीवमन्तरा ।।३।।
नाभावे संशयो जीवे नर्ते जीवान्निषेधक ।
नासतो वाचक शब्दः शुद्धो जीवोऽर्थवान ध्वनि.॥४॥
(समासरहितोऽर्थात्यः शब्दो जीवेति वाच्ययुक् ।
नासतो वाचकः शब्दो भुवि शून्यत्वमर्थत) ।।
शून्यतापेक्षिकी गेहं शून्यं यत्तन्न सासती।
विशिष्टाकृतिमान् देह आदिमॉस्तत्सक कः ।। ५ ।।
एप प्रयोगा मतिमद्भिरुह्या बोधो बुधानां भविता यदेभ्य. ।
हेतून समीक्ष्येप्सितमर्थमात्तु धीरा समर्था ऋषिभिर्यदुक्ता.॥६॥

·६८. न्यायावतारः ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000 न सौख्यदु.ख यदवीजमस्ति, यत्तस्य बीजं तदकर्तृकं न च । यदेहभावेपिं विचेतनत्वं, तद्वानभूयः स गतः शरीरात् ॥१॥ इच्छा शरीरे विविधाअभूवन, पूर्व गतेऽस्मिन्न चलेशतोऽपि सा । तद्भूतभिन्न .शरीरे पुराभूदु, भूतेषु सत्सु यदिदंनचेच्छति ॥२॥ (कोप्येप भूतेषुन सत्सु गर्धः) अभूत्पुरेदं वचनानि यच्छत्, प्रश्नान् विचित्रान् विविधार्थचारून् । कुर्वत्समाधानविधि च प्रश्ने, नियोगयोगस्य च दात नाधुना ॥३॥ इत्यादिबोध्यं सुधिया स्वयं यत्, सर्वा. क्रिया जीवगता न वाच्या । यास्तीतकाले करणे सजीवेs-धुना न ता एव क्रिया हि तस्य | ४|| यच्चावाचि-'नागमोपि प्रमाणयति जीवसत्ता मित्यादि । तदप्य- समञ्जस साधून', यतो नहि कोपि भवतोऽन्तरोऽपलपति जीवसत्तां साक्षात्सिद्धाम् । अत एवोक्तमन्यत्र-नात्मा लोकेऽपि नो सिद्ध'इति। ११ लोके तावत्- . - ''अच्छेद्योऽयमभेद्योऽय-मविकार्योऽयमुच्यते । नित्य सततगः स्थाणु रचलोऽयं सनातनः ।।१।। [गीता] तथा 'नचास्य आदिन च सम्प्रतिष्ठे'त्यादि । 'न हन्यते हन्यमाने- शरीरे' । श्रुतिष्वपि-शृगालो वै एष जायते यः सपुरीषो दह्यते । अथापुरीषो दह्यते आक्षोधुका अस्य प्रजा. प्रादुर्भवन्ति । बौद्धराद्धान्तेपि- 'बहमासं भिक्षत्रो ! हस्ती, षड्दन्तः शङ्खसन्निभ.। शुक. पञ्जरवासी च, शकुन्तो जीवजीवक.' । तथा-'इत एकनवते कल्पे, शक्त्त्या में पुरुषो हत.। तेन कर्मविपाक्न, पादे विद्धोऽस्मि भिक्षवः' !॥

·न्यायावतारः ६६ Pr00000०००००००००००००00000000000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० + 1 4 + , पूर्वमीमांसायां-'काम्ये कर्मणि नित्यः स्वर्ग'इत्यादि । आक्षपा- दीये-'आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनः प्रवृत्तिदोषप्रेत्यभात्रफलदुखाप- वर्गा प्रमेयम् । शरीरोत्पत्त्यंविकरणेच पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः । शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत् संयोगोत्पत्तिनिमित्त कर्म । प्रेत्यभावे आत्म- नित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धि.' इत्यादि । काणादीयेऽपि-'पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि । प्राणापाननिमेषोन्मेष- जीवनमनोगतीन्द्रियान्तरविकारा सुखदु खेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्च आत्मनो लिङ्गानि' । तथा कापिलीयेपि-'अस्त्यात्मा नास्तित्वसाधनाभावात् देहादिव्यतिरिक्तोऽसौ वैचित्र्यात् लघुन्यपि पुरुष' इति । पारमर्षे तु- , 'अत्थि मे आया उववाइए । एगे आया । इह .खलु छजीवनिकाया पन्नत्ता' इत्यादयोऽपरिमिता एवालापकाः। इत्यादि । कियल्लेखनीयम् । विहाय भवतः सर्व एवात्मास्तित्ववादित्वेन भास्तिका , न भवन्त इव नास्तिक. कोऽपि । यदप्यनूदित-'परस्परविसवादी'त्यादि । तदपि न सूक्ष्मेति केक्षितम् । यतो यथैकस्मिन्नेव वस्तुनि यदि दूरान्तिका- दिभेदेन दृष्टिशुद्ध्यादितारतम्याद् भिन्नरूप वीक्ष्यते तत्तदा कि तद्- भावोऽवसीयते तेन चेद्, याहि सर्वशून्यवादी, नास्ति किमपि वस्तु सचराचरे जगति यत्सर्वैः सममीक्ष्यते, तथा भूतानामप्यभाव आपन्नोस्ति । चेद् भूतसत्ता निखिलैर्निभालनात्, तात्मापि सनिरीक्षितो ज्ञातो वेत्यरत्येव । यद्यप्यस्त्येव धर्मविषये तस्य तेषा विप्रतिपत्ति , परं न धर्मिविषये । अत एव च तेषामास्तिकाभिधा, न भवताम् ।। यच्चोदाजहु रागमप्रामाण्यनिरसने-'न च पुरुषविशेष' इत्यादि। तदप्यसमीक्षतेरणीयम् । यतोऽहिंसादीन्यात्मनोपि सुखनि श्रेयसकराणि न वा ' । आये, तत्प्ररूपणाचरणप्रवण. स्पष्ट एव पुरुषविशेष, तस्य तादृशता च तदाकृत्यापि सिद्धा । यतो नहि 'पुरुषाणामाकृतिरन्यथा- कारं कत्तु पार्यते । किञ्च-आगमोपि तैस्तादृश एवाहिंसादिमय एव प्ररूपित. । तथा च यावज्जन्तुहितोपदेशकत्वादिनैव तस्य सर्ववित्पु- ·न्यायावतारः .००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000000000000000००००००००००००००००००००००००००००० + रुषप्रणीतता साध्यते । तथा चोचिवांसोऽवाप्तयथार्थदिवाकराभिधानाः सूरय एवान्यत्र- 'वपुःस्वभावस्थमरक्तशोणितं, परानुकम्पा सफलं च भाषितम् । न यस्य सर्वज्ञविनिश्चयस्त्वयि, द्वय करोत्येतदसौ न मानुष.' ॥१॥ चौलुक्यचूडाञ्चितचरणा अप्याचख्युः- 'वपुश्च पर्यकशयं श्लथ च, दशौ च नासानियते स्थिरे च । नशिक्षितेयं परतीर्थनाथैर्जिनेन्द्र! मुद्राऽपि तवान्यदास्ता'।१॥मित्यादि प्रमाणीकृताश्चात एव त आप्तविशेषैर्न च दृष्टेष्टविरोधगन्धोपि, तत्कथमित्र स्यादन्योन्याश्रयोऽनिर्णयो वा । तदूचु. कलिकालसर्वज्ञपादा.- 'हितोपदेशात् सकलजस्तृप्नेमुमुक्षुसत्साधुपरिग्रहाच्च । पूर्वापरार्थेष्वविरोधसिद्ध स्त्वदागमा एव सतां प्रमाण । १।। मित्यादि अन्त्ये तु स्पष्टवाऽऽस्मद्रोहिता । अस्त्विति । भवादृशानां नैवासौ निश्चयाहः । भाग्यं हि महन्महामणेर्यदुत-नायात्यसौ निर्भाग्य- शेखराणां दोष्णि । आहुश्च पूज्यपादा अपि- तदु षमाकालखलायित वा, पचेलिम कर्म भव नुकूलम् । उपेक्षते यत्तव शासनार्थ-मयंजनो विप्रतिपद्यते वा।।१।। यच्चोदितवन्तो भवन्तो जिनेन्द्र' इत्यादि । तदननुविचिन्त्यैव, यतः स्पष्टं दृष्टस्येष्टस्य चापलापिन कथमिव भवेत् सर्वज्ञत्वम् । यदि च भवेत,को न सर्वज्ञः सम्पद्येत । दृष्टेष्टविरुद्धत्वं सर्वथा नित्यानित्य- वादिनां स्पष्टमेवाग्निबद्धम् कर्त्तत्वादिनिवन्धे । न च रागद्वेवमोहा- लया भवन्त्याप्ता , तेषां स्वात्मघातुकानां कैच कल्याणकणिका भवेत् प्राप्ता । न च तदभावे यथास्थितार्थप्रणयनपरा प्रवचनप्रवृत्तिः परमा भवेत् । अत एव पठ्यते- ·न्यायावतारः १०१ .000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 'ये स्त्रीशस्त्रातसूत्रादि-रागाद्यङ्ककलङ्किताः । निग्रहानुग्रहपरास्ते देवा स्युन मुक्तये ॥शा[योग०] रागादिमत्त्वे च सुतरामलीकभाषिता। प्रतिपादितं च परमर्विभि.. रागाद्वा द्वेषाद्वा मोहाद्वा वाक्यमुच्यते ह्यनृत'मित्यादि । अत एव च रागादिमतो देवत्वेनोपासकानां शिक्षायै प्रोचुरेतत् - कृतार्था जठरोपस्थ-दुःस्थितैरपि दैवतैः । भवादृशान् निलु वते हाहा ! देवास्तिकाः परे ||१|| विस्तरार्थिभिर्लोकतत्त्वनिर्णय-वीतरागस्तवाऽयोगव्यवच्छेदद्वात्रिं- शिकादयो विलोकनीयाः स्वयम् । एव च श्रीमज्जिनेन्द्रदेवस्य स्यादेव सर्वज्ञतानिर्णय तदागम-चरिताचरणादिभि । तथा च तदागमप्रामा- ण्यादपि स्यादेव जीवनिर्णीति । न चातीन्द्रियाणां पदार्थानां सद्भावप्रतिपत्तयेऽत्यन्यदागमेभ्यो मानं परलोकविधौ च । ऊचिवांसश्चानूचाना:- अतीन्द्रियाणामर्थानां, सद्भावप्रतिपत्तये । न मानमागमादन्यत् सर्वविद्देशित स च ॥१॥ तथा जायेरन हेतुवादेन, पदार्था यद्यतीन्द्रिया. 1 कालेनैतावता प्राज्ञे , कृत स्यात्तेषु निश्चय.' ।।२।। अत एवोचुरन्येपि- 'आगमेनानुमानेन, ध्यानाभ्यासरसेन च । त्रिधा प्रकल्पयन्प्रज्ञा, लभते तत्त्वमुत्तमम् ॥१॥ मान्यताप्यागमानां तेषामेव स्वीक्रियते परमाईते , यत्र जीवादि- प्ररूप दम्पर्यशुद्धा । तदाहु- ·१०२ न्यायावतारः ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० + 'आत्माऽस्ति स परिणामी, बद्धः सत्कर्मपा विचित्रेण । मुक्तश्च तद्वियोगाद्विसाहिंसादि तद्धतु' ॥१॥रित्यादि। यच्चाकथयन्-'उपमानं त्वित्यादि । तदप्यनभिज्ञातपराभिप्राय- मूलम् । यतो नासदुपमान, शशशृङ्गाकाशकुशेशय-वन्ध्यास्तनन्धयादी- नापमानताऽदर्शनात् । किन्तु यत् सदेव स्यात्तेनैवोपमीयेत । यथा तडाकः समुद्रेण । उपमीयते च सूक्ष्मवायुस्ववेगादिना वा चलत् वस्तु यथा-सजीवमिदं चेष्टते, न चर्ते जीवसी युक्तमेतत् । नहि स नियमोऽस्ति यदुत-उपमानेन भवितव्यमेव, प्रत्यक्षेणादृष्टगोव्यक्ते. सञ्जातकथञ्चित्तज्ज्ञानस्योपमानोपमेयबुद्ध्युत्पाददर्शनात् । कथमन्यथा व्र युर्विचक्षणा.-अमृतीकारं मिष्टं सिहवत्योढशब्द. शुरश्च । तथाचोप- मानसद्भावादेव जीवसत्ता सिद्धेति! नात्रोपमानं जीवसिद्धौ न मानम्। न्यगादि यचापित्तिस्वित्यादि । तदबोधाञ्चितकुचामनाविज़सित भवतां व्यक्ति जडिमावष्टव्धान्त करणताम् । यतोऽनेकास्तावत्तमंन्त- रेणानुपपन्नाश्चेतनाद्या विद्यन्तेऽर्थाः । तथा च कथ चख्युर्भवन्तो यदुत-'न ताहकोप्यर्थ' इति । यच्चावादिपु 'चेतना तथाभूताचेन्ने'- त्यादि । तद्भवता व्यञ्जयति विकलचेतनताम् । यतस्तावत् सामान्येन दर्शितपूर्वमेव यन्न केनापि मानेन चेतना या भूतधर्मता सिद्धा, तथापि किञ्चिदुच्यते-ननु भूतेभ्यश्चेतनोद्भवति चेत, सा भूतपूर्वा तेषु नका।। आये, किं प्रत्येक समुदाये वेति विकल्पद्वयमितो व्याघ्र इतस्तटीतिवदु- पतिष्ठ । भवन्तम् मोहयितुम् । आय, चेतनानेकत्वप्रसङ्गः । न चानु- भूयतेऽनेका । न च सापि दृष्टा प्रत्येकभूते । कार्येण कल्प्यते चेन्न निर्णयो भूतस्यैकत्रीकरणेप्यनुपलम्भात् । व्याप्त्यभावे च कथमनुमा- नमर्हति प्रथितुम् ? न च प्रत्येकमसत् समुदाये भवदुपलभ्यते, सिक- ताकणेऽसत्तैलमिव । न चास्ति, परं नोपलभ्यते, समुदायेन च व्यक्ती- करणम् । अनुपलम्मकारणाभावात् भूताना व्यञ्जफत्वप्रतिज्ञानात् अन्या- वारकत्वे चाभ्युपगम्यमाने स्पष्टाऽदृष्टपदार्थकल्पना। तथा चात्म- ·न्यायाचतारः ADDEVEDOIRRODRPALIDAICOM.Devd0000000000000000000000000००००००००००००००००००००००००००ncrop. , - कल्पनमेव श्रेयस्करम् । अन्यच्च-आवारकस्य मूर्त्तवे तेन चेतनाया भूतगुणत्वात् 'पुष्ट्युपलम्भ. स्यात्, समानवस्तुगुणत्वात् । अमूर्त्तत्वे च नावारकता । अनुग्रहोपघातकारित्वाभावादमूर्चानाम् । कथ पर- स्परोपग्रहो जीवानामितिचेद्. अनन्तानन्तकर्मपरमाणुपरिवेष्टितात्म- रूपाः कश्चिन मूर्ती एव ते, न चात एव सिद्धानामुपग्रहकारिता । सम- दायेन व्यक्तीभवनमपि तदा स्यात् सिद्ध, यदांशतो हष्टपूर्वा स्यात्, प्रत्येकम् । यथाहि-तिल एकस्मिन्नंशतोऽस्ति चेत्तैल समुदाये बहुभव- दवलोक्यते । न पुनरत्र साशतोऽपि सिद्धा। न च केशायकस्य रूपस्य दर्शनाभावेपि समुदायेऽस्य दर्शनम, तथाशतश्चेतनाया अदर्शने समुदाये दर्शनम् । दुरतोऽदर्शनेऽपि दृश्यते एवासन्नीभावे । परमाणु- पुनदृष्टान्तन्तु दूरोत्सारित एव । यतस्तत्र न दृश्यो वस्त्वेवं, अत्र तु वस्तुदर्शनेपि तद्गुणादर्शनम् । अन्यच्च-केनासौ भूतसमुदाय पुञ्जी- क्रियते, येनोत्पद्यते तत्समुदाये चेतना स्पष्टा । अन्यस्य करकस्या- भावात् । कालादेः कल्पनेऽपि तस्यैकविधत्वाद् वैचित्र्यहेतुत्वाभावात् स्पष्टैव तत्कारकतयाss-मसिद्धि । तथाच किमिति न मन्यते तद्गुण- एव चेतना । अल्पबहुत्वादिपरिमाणेनैव तदुत्पत्तिश्चेत, केन तर्हि तंदुत्पादनार्थ तथापरिमाणानि मीलितानि भूतानि १, स एव च कर्ता स्यात् । किञ्च-भूतसमुदायादुत्पद्यते चेतना चंद्, यो यो महान् भूतसमुदाय तत्र तत्र चेतनामहत्त्वेन भाव्यम् । यथा महन्मृत्पिण्ड. समुद्भवो घटो महानेवाल्पश्चात्यपिण्डोद्भुतः । न चास्त्येवं, महत्त्वपि हस्तिशरीरादिषु लघुतमेभ्योपि नृभ्यो बुद्धिमान्यदर्शनात, नरेष्वपि च शरीरस्थौल्यानुसारेण बुद्धिभूयस्त्वानवलोकनात् । तत्परिणाम: पित्तादि. कारणमित्यपि व्यलीकमेव । यत सत्वपि सन्निपातादौ त्रयाणामप्याधिक्ये बुद्धिविकलतैवोपलभ्यते । उदीक्ष्यते च व्यमि- चारोपि कृशादीनामपि बुद्धिवाहुल्याल्पीभावौ, तन्न सा तहेतुकेति । क्षीराद्यपि सहकारिकारणं चेतनावतः क्षयोपशमे तदावरणस्य, न तुपादानकारणं मूलकारणं वा । यतो दृश्यन्ते एव क्षीरादिपायिना- ·१०४ न्यायापतारः 000000000000000000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० मपि बुद्धयल्पत्वं, परेषा तद्बाहुल्यं चेति । नांशतः सती चेतना प्रत्येक- भूते समुदाये बहुल तया व्यज्यते। न चासत्यपि समुदायबलेनोत्पद्यते, मद्यागेषु मदशक्तिवदणुषुस्थौल्यवद्वेति पक्षः शोभनः । यतो नहि मद्याड्गेषु सर्वथा मदशक्तिस्त्येिव, धातकीपुष्पपिष्टादिषु भ्रमजन- कत्वक्षुदुपशमादिदर्शनात् । अवयवेऽसदेवोत्पचत समुदाये चेत्, सर्व- स्य न नियता स्याच्छक्तिरसत्त्वाविशेषात् । उत्पद्येत चैवं सति चाबा- दीन्यपि पृख्यादिभ्य इति नार्थ. तत्त्वचतुष्यस्वीकारेण । न चाणुषु स्यौल्यमसदेव तत्समुदाये उपलम्भात् अणुसमुदायपरिणाम एव स्थूलत्वम्। न चामूर्तस्कन्धानां स्थौल्यं परमाणुता चान्यनिखिल- परिमाणापेक्षयाल्पतमत्वात् तदपेक्षया चाऽन्यस्याल्पपरिमाणस्यासत्त्वा- देव ।न च सौपम्यस्थौल्येति परिणामद्वयमणुसमुदायस्य बन्धभावा- पन्नस्योच्यते तद्वितितेनेति वाच्यम । तस्यापेक्षिक्त्वात् । अत ए- वोच्यते निश्चयेन-सर्वलघु सर्वगुरु वा द्रव्य नास्त्येव । न च तर्हि कथं नाणुदशायां प्रत्यक्षमिति । बादरस्थूलस्कन्धा मेिव चाक्षुषत्वोत्पत्तेः । अत एव 'भेदसद्धाताभ्यां चाक्षुषा' इति । तन्न सर्वथाऽसत उत्पत्तिः सम्भवति समुदायेन । तथा च कथ सर्वथाऽसती समुद्भवेच्चेतनापि समुदाये भूतानाम् । सत्पक्षस्तु पूर्वमेव निरस्त । यद्यप्यभावो नजीव- सनासाधकस्तथापि न भूतधर्मश्चेतनेति सावयत्येवासौ, तत्साधने चैनया साधयिष्यत एव जीवसत्ता । अपगमिष्यति च दुर्धरविषय- विपमविषवेगमूर्छितानां भवती मोहमहिमविजम्भितम् । तावन्मात्रम् चेत् साधयिष्यत्यभावमानमांतथा च जीवसत्ता केवलमेकतमप्रमाण- सिद्धा न, किन्तु पूर्वोक्तरीत्या सर्वप्रमाणसिद्धैवेति स्वीकार्यैव सा । नह्याख्यान्ति विद्वासः प्रमाणसिद्धमर्थ विहाय तद्विपरीतम । एवं च सत्यपि प्रमातृत्वादिगुणयुक्तस्यात्मनः साधने प्रमाण- प्रचये शेपमुपलक्षयन्नस्तिकाभिमत प्रत्यक्षमेव जीवसिद्धौ प्रमाणत- योपदिदर्शयिषव आहुः-'स्वसंवेदनसंसिद्ध' इति । तत्र स्वस्य-प्रानि- ·न्यायावतार: .0000000000000000000000010000co.1०००००००००००००००००००००००००००००००००....040000.000000. .. तद्रुप रूपितस्वरूपस्य प्रमात्रादिगुणगणयुतस्य, संवेदन- सम्यगबाधेन- विद्यते-ज्ञायतेऽनेनेति संवेदन-प्रत्यक्ष प्रमाणम् । यद्यपि ज्ञानमात्रमेव स्वसवेदनमेव, आत्मगुणत्वादात्मन्येवोद्भूयमानत्वाच्च तथापि परार्थ- प्रत्यक्षादिसत्त्वाद् यथा पश्य पुरोऽकलङ्कितज्ञानसम्पन्नशान्त्याद्यप- रिभितगुण त्नरत्नाकरायमाणां श्रीजिनेन्द्रप्रतिमामित्यादि । यहा- सवेदयति-ज्ञापयतीति सवेदनम् । 'नन्द्यादिभ्योऽन [५३११५१ ] इत्यने । बोधमित्यर्थ. । स्वस्योक्तरूपस्य सवेदन स्वसवेदनं, आत्म- प्रत्यक्षकारकं वानमित्यर्थः । अत्राहु केचिचदुत-'नत्रात्मा मनश्चाप्रत्यक्षे'इति वचनाने- वात्मा प्रत्यक्ष । सति च तस्मिन्नात्मप्रत्यक्षे तद्वात्तिज्ञानसुखा- धवलोकनापत्तः । यो यो दृश्यते पदार्थस्तस्य तस्य गुणा अपि वीक्ष्यन्त एव । यथा घटप्रत्यने पादीना प्रत्यक्षम् । न चात्मनि ज्ञानादयोऽष्टादयो वा ज्ञायन्ते । तन्नात्मा प्रत्यक्षः । न च वाच्य प्रत्यगात्मन्यहंप्रत्ययभावादचार्विदम् । यतोऽहं यज्ञदत्तोऽह विष्णुदत्त इत्यादि स्वाभिधानोच्चारणपूर्वकमवलोकनेऽन्त , सति च मनसो गमने न किमप्यवेक्ष्यतेऽहंतास्पद समक्षतयेति उच्यते औपचारिक एवासावहप्रत्यय । तदिदमुक्तं पूज्यमुनिना 'यज्ञदत्त इति सन्निकर्पे प्रत्यक्षाभावाद् ष्टलिग न विद्यते' इति । न च तर्हि कथमह- मिति प्रत्यय प्रत्यगात्मनीति वाच्यम् । वेत्ति तावदयं जीवो, यदुत- क्रियानानं वचनादिक सचेतनविषयक सकर्त्त कं कर्तारमन्तरेणो- वारणाद्यभावात् तन्मदीयवचनादिकमपि सकत केन भाव्यम्। कर्ता च नान्यः कोपि देहे मदीये, किन्वहमेवास्मीति कर्ताहमेव । मदी- येच्छाद्यनुसारेणैव च जायते प्रवृत्तिनिवृत्ती इति सामान्यतोदृष्टाऽनु- मानेनैवाहमिति प्रत्यगात्मनि प्रत्यय । तदाह-सामान्यतोदृष्टाचा- विशेष' इति । ननु चयदि प्रत्यगात्मनि जायमानोऽहं प्रत्ययोन प्रत्यक्ष. तर्हि किमिति भासते प्रत्यक्षोऽहमित्यादीतिचेत् । नासावागमसत्कार- ·१०६ न्यायावतारः ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000000 जन्योप्यहप्रत्ययः, किन्तु झटित्यात्मनि बहुशः प्रत्ययभावादहप्रत्य- येन प्रत्यक्ष इव गृह्णाति । यथा बहुशोऽनुस्मृतसङ्गनादि प्रलोकयति मनसा साक्षाद्भ नमिव, तथात्रापि । तदिदमाह-'दिष्टयात्मनि लिङ्ग एक एव दृढत्वात् प्रत्यक्षवत् प्रत्यय' इति । न च शारीरोऽयमस्त्विति। शरीरादिगोचरेऽम्य बाधितत्वादह सुखी ज्ञानवानित्यादिना प्रत्यगा- स्मभाविप्रत्ययेन । तदिदमुदाहृतं-'अहमिति प्रत्यगात्मनि भावात् परत्राभावार्थान्तरप्रत्यक्ष इति । तस्माद्यथा नासावहप्रत्ययः शारीरिकः तद्वदात्मप्रत्यक्षजन्योपि नैव, किन्वात्मानुमानाभ्या- सजन्यदृढसंस्कारोद्भत इति । न चैतद्युक्त्यनुसारीति नोपादेयमुपा- दानोपादेयविधिविचक्षणैः । कथमिति चेत् ? प्रथम तावद्विचार्य ते यत् महर्जातस्यार्भकस्याप्यहमिति यः प्रत्यय: स नानुमानिकः । न च नार्य भवति तस्य, स्तनादानादिना मुखकमलोल्लासात् सुख्यहं श्रान्ता में शुदिति चाध्यवसायभावावगमादेव । यत. स न वेत्त्यनुमानाभिधान- मपि नवा वेत्ति नवा कर्तुं जानात्यपि, तत्कथमहं प्रत्ययो न प्रत्यक्ष- विषय. ? न प्रत्यक्षाभावे च सहस्रशोऽनुगीलि । न प्रत्ययविपर्ययता न कदाचिदपि एवमनुभूयते-यदह मनोऽहं हृषीकाणि, सहस्रशोऽनु- मितेपि वह्रौ धूलिङ्गदर्शनेनार्य वह्निरिति प्रत्यय. प्रत्यक्षः । यच्चोदवोचन्-'न ज्ञानसुखादि प्रत्यक्ष सति चात्मप्रत्यक्ष' इत्यादि। तदपि विरुद्धमेव । यतोऽहं सुखीति ज्ञानवानिति स्पष्ट प्रत्ययः । यच्च- नोद्वीक्ष्यतेऽमिति । तदपि न । यतरतविभिन्नमेव द्रव्यमात्मावबद्धम । न च तन्मानसो विषय इति कथं ज्ञायेत ? | अयमेव च तस्य बाध- मूलं गुणत्वे, यदुत-ज्ञानसुखादिव नेदमध्यक्षम् । सति च तथात्वे नेदं गुणरूपम् । न च वाच्यं भाव्यं प्रत्यक्षेण तेनापीति । यतः पृष्ठ- लग्नरज समुदायवत्तस्याप्रत्यक्षत्वं स्यादेव । यथा पार्शनस्य सत्यपि क्षयोपशमे बद्धस्पृष्टाहित्वमपाटवात्तथात्मन' प्रत्यक्षत्वेऽपि तथानम- ल्याभावान्नादृष्टस्य प्रत्यक्षता । न च पृष्ठतः सुखादि न वेद्यते, वेद्यते ·न्यायावतारः १०७ .00000000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० चेत्तत्रावबद्धात्मप्रदेशानामग्रहणे कथमेतेपु सुखंदु ख वेत्यहं सुखी दुःखी वेति जायते ज्ञानम् ? । न च प्रत्यक्षाभावेऽहमयं वेति स्याज्ज्ञानम्, तस्यात्मावलम्बनत्वात् प्रत्यक्षावलम्बनत्वाच्च । अन्यच्च-अयमपि नियम एवं जगति जगन्नियमितो, यदुत-द्रव्यप्रत्यक्ष एव तद्गुणानां प्रत्यक्षत्वम् । यथा घटे रूपादीनाम् । एवमत्र । यदि नात्माऽध्यक्षसिद्धः स्यात् कथमिवान्य ज्ञानसुखादयः प्रत्यक्षा स्युः सन्ति च ते प्रत्यक्ष- वेद्या. । नयग्नावप्रत्यक्षे भवत्युष्णस्पर्शभास्वरादे प्रत्यक्षत्वम् ।तदात्मा प्रत्यक्षसिद्ध एव । यदप्यचीकथन्-'न च वाच्यं प्रत्यगात्मनी'त्यादि । तदप्यसाम्प्रतमेव, यतो नह्यह क इत्यवलोकने न भासतेऽइमात्मेति । तथाभासनादेव चाहं मा न जानामीति संशयो मे मयीति च भवति । भवेदन्यथा न वेद्मि घटादिसंशयो वा, स्थाणुपुरुपादावि- त्यादिवत् । अवभासाभावे कोऽहमित्युदचरत् ? । औपचारिकत्वं च भवति मूलार्थबाधे एव । 'मुख्यार्थबाघे सति च प्रयोजने भेदाभेदा- भ्यामारोपितो गौण इतिवचनात् । न चात्र तथेति नायमौपचारिकः। यच्च न्यगादिषु - सामान्यतोदृष्टादि'त्यादि। तदपि न युक्तिक्षमम् । यतो नहि व्याप्तिग्रहाभावेऽसति च सम्बन्धस्मरण दो भवत्यनुमानम् । 'व्याप्तिकरणफमनुमान'मिति 'व्यापारस्तु परामर्श. 'करण व्याप्ति- धीर्भवेदितिवचनाच्च । न चात्राऽऽत्मप्रत्यक्षाभावेऽन्यत्र प्रत्यक्षाभावाद् भवति व्याप्तिग्रहो ववनादिकमित्यादि । प्रत्यक्षाभावे चात्मनि पृथगात्मन्यहताऽभाववत् स्वात्मन्यपि तदभाव एव स्यात् । न चास्तीत्य- चाधप्रमाणबाधितमेतत् । शेष तु निरस्यमुक्तानुसारेण । यदि च स्या- त्तस्य वचसि प्रामाण्याग्रहो-दिव्यो हि स महामुनिरिति । तदायोज्य- मेवमेतत्-परस्यात्मा मनश्चाप्रत्यक्षे । नहि ते घटादिवत् स्वात्मादि- चच्च प्रत्यक्षगम्ये । यतो नैन्द्रियकं न च मानसमिति । तज्ज्ञानाभावे च कथमिव स्यादहत्वेनात्मनो व्याप्तिरित्युक्तम् । न चाहमिति प्रत्यक्षोच्चारश्रवणाच्छन्दप्रत्यक्षद्वारा हि प्रत्यक्ष इति वाच्यम् । तत्र तदनवलोकनादित्याह'यज्ञदत्त' इत्यादि । सन्निकर्षों हि परात्मापेक्षया ·१०८ न्यायावतार: ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००000000000 शारीर एव, नत्वात्मीयः, तहि ज्ञायते कथमसाविति प्रोवाच-सामान्यत' इत्यादि । स्वात्मनि निर्णीतोऽहंप्रत्यय आत्माविनाभावीत्यनुमीयतेऽ- त्रापि स तथैव । अत एवान्यथानुपपत्तिरेव लक्षणं हेतोः । न सामान्य- लक्षणया सर्वहेतूपस्थितेाप्तिभावादिना तदज्ञानामपि व्याप्तिग्रहाव- लोकनात, अन्यथानुपपत्तिनिर्णये चान्येषां धूमानां दर्शनाद्वर्णगुणा- दीनां ज्ञानाद् भविष्यत्येव धूमताज्ञानम् । अन्यथा कथमयं घटोय स गकार इत्यादि भवेत् । न चात्र सर्व आत्मान उपस्थिता ज्ञातावातेपा- मद्यापि नास्त्यात्मतया कथं पुनरुपस्थितिः । न च सूर्ये गतिपूर्विको (देशांतरप्राप्ति) गतिमवेक्ष्य य बद्गतिमत्पदार्थोपस्थितिस्तज्ज्ञानं वा भवति, येन पुरुषे तत्प्रमीयमाणं भवेदबाधितम् । भवति चाबाधित मिति न सामान्यलक्षणयार्थ इत्यल प्रसङ्गानुप्रसङगेन । न व कथ- मुक्तम् प्रत्यक्षवदि' त्यादि। यत. केषाञ्चिदनवाप्तात्मदेहभेदविवेकानां कथं शारीरिक एवाहमिति प्रत्यय इति प्रश्नसम्भवे । यद्वा-तादृशा- नामेव भवति कदाचिदयं दुःखीत्यादि प्रत्यक्षाभावेऽपि प्रत्यक्षो- चार इदमा दृश्यते तानुद्दिश्याऽस्यावश्यं वक्तव्यत्वात् । कथमन्यथाऽ- वक्ष्यत 'लिङ्ग' इत्यादि । अत एव चोक्तमग्रतोऽर्थान्तरप्रत्यक्ष इति । नहि स्वात्मा अर्थान्तरप्रत्यक्षः, किन्त्वन्येषामेवात्मानस्तथाविधा अर्था- न्तरेण-शरीरेण । नहि शरीराद्भिन्न सर्वथा आत्मेति शरीरद्वारैवा-- ऽन्य आत्मान प्रत्यक्षा इति सुष्टक्त-'परात्मानमनुसृत्य न प्रत्यक्ष' इति । प्रकृते च सति प्रत्यक्षकारके आत्मनो ज्ञाने भवितव्यमेव तेनाध्यक्षेण इत्युक्तमबाधं स्वसंवेदनमिति । तेन सम्यक् -विपर्यय- संशयानध्यवसायानध्यवसिततया सिद्धो-निर्णीतो, न साध्यः । नहि हस्तककणे भवत्यादर्शापेक्षा । न च तत् साध्यतेऽपरेण । न च तत्सिद्ध न। तद्वदत्रापि प्रत्यात्माहं प्रत्ययादेव मिद्धो. नतु साध्योऽपि । स्वस्वात्मानमधिकृत्यैतदुच्यते । परंपा तथावाभावात् । न च शरीरा- दावहंप्रत्ययवदयं बाधित इति बोधनाय 'समिति । न चात्म- प्रत्यक्षत्वाभावे तद्वृत्तिज्ञानादीनां भवति प्रत्यक्षता । न वा स्वा- ·न्यायावतार १०६ BAB3rds000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 स्मन्यताप्रत्ययो भ्रान्त इति तु निर्णीतपूर्वम् । तथाचाबाधितनिर्णी-- ताहप्रत्ययप्रत्यक्षवादात्मा प्रत्यक्षसमधिगम्य इति नामद्रुद्दोऽन्त- रेण भवन्ति सन्दिग्धा इति । ननु किनामासौ प्रमातृत्वादिगुण- युक्त ” इत्याहुः पूज्या- जीव' इति । तत्र जीवति जीविष्यति अजीव- दिति जीव प्राणधारकः । नहि प्रागधारका न सिद्धा इति तेपा न जीवत्वम् । नयविशेषेण तथालेऽपि ज्ञानादिलक्षणभावप्राणधार- कत्वात जीवत्वाविरोधात् । न च ज्ञानादीनां क्थ प्राणत्वं ? न तेषा वायुप्रचारव्यपदेश्यत्व यत इति । यथाहि श्वासमात्रव्युत्पत्ति- सिद्धोऽपि प्राणशब्दो जीवलक्षणमात्रे उक्तः पवेन्द्रियाणि त्रिविध बलं च, उच्छवासनिःश्वासमथान्यदायुः । प्राणा दशैते भगवद्रुिताषा वियोजीकरणं तु हिसा ||१|| इति 'प्रमत्त योगात् प्राणव्यपरोपण हिंसे तिवचनाच्च । न च ज्ञानाढयो न लक्षणं जीवस्य । तेपामेव तत्त्वतोजीवलक्षणत्याना'चैतन्यलक्षणो जीव' इति उपयोगलक्षणो जीव' इति 'नाणं च दसण वे'त्यादौ तथाभिहितमेत्र । तथा च सिद्धानामेव परिपूर्णज्ञानादिलक्षणत्वात् परमार्थतो जीवत्वम । यस्तु प्रोवाचौपशमिकादिभावपञ्चकयुत एव जीवः तन्मते औषिकद्रव्यप्राणधारणाभावात् मा जीवत्वं (भूत) भून कोऽपि विरोध., सापेक्षवाक्यत्वात्तस्य । ननु किमिति विशेषणोपादानादेव विशेष्यनिर्देशसिद्ध पृथग्वि- शेयनिर्देश ? नहि कोप्यस्ति प्रमात्रादिलक्षणोऽन्यः । सति च सम्भवव्यभिचारे विशेषणम्यार्थवत्ता । तन्नार्थोऽनेनेति चेत् । सुष्टूक्त, परमयुक्तमिदम् । यतो ये हि पूर्वोक्तलक्षणमात्मानमभ्युपगम्यापि कक्षीचक्र -तस्यौत्पातिकत्वे शरीरादभिन्नता च तन्मतव्यपोहायैतद्वच- नोपन्यासस्यावश्यकत्वात् तद्वयवच्छेदस्तु 'जीव' इति स्वतन्त्राभि- धानेन त्रिकालव्युत्पत्त्या च । यतो नहि स्वतन्त्रपदार्थाभावे सुखदुःखा- ·११० न्यायावतारः ०००००००००००००००00000000000000000000000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० दिवभिधानानि भवन्ति । न च तादृशस्त्रिकालिकजीवनतायुक्तः । यद्वा-जीवशब्दो दशकालिकादिपरमागमप्रणीतप्रसिद्धनिक्षेपादिप- रिंगतजीवविशेषज्ञापनाय । ते च निक्षेपादय एवं- जीवस्स उ निक्खेवो परूवणा लक्खण च अस्थित्तं । अन्नामुत्तत्त निच्च-कारगो देहवावित्तं ॥१॥ गुणि-उड्ढगइत्ते यानिम्मय-साफल्लता य परिमाणेति । तत्रनिक्षेपास्तावत् - नाम ठवण गयाओ दव्वे गुणपज्जवेहि रहिउ त्ति । तिविहो य होइ भावे ओहे भव तव्भवे चेव ॥१॥ ओघजीव एवं 'संने आउयकाने धरई तस्सेव जीवई उदर । तरसेव निजराए मओत्ति सिद्धो नयमएण ॥२॥ न सिद्धान् विहायौपेन जीवत्वाभाववान कश्चिदपि । विग्रहगता- ववस्त्येवाऽऽयुष उदय इति तेऽयोघजीवनवन्त एव । भवतद्भवजीवाश्चैव- जेण य धरई भवगओ जीवो जेण य भवाउ संक्रमइ । गणाहि तं भवाउ चाउन्विह तव्भवे दुविहं ॥ ३ ॥ तद्भवजीवित मनुष्यतिरश्चां भावात् तद्विविध, न देवा नारका वा च्युता. पुनस्तत्रोत्पद्यन्ते इति न तेपामेतन । प्ररूपणायां- सुहमा य सबलोए परियावन्ना भवंति णायव्वा । दो चेच बायराणं पन्जत्तियरे अ नायबा ॥ ४॥ सूक्ष्मा बादराश्चोभयेऽपि पर्याप्तेतरभेदाश्चकारान् सूक्ष्माणा समुच्चयनात् । लक्षणानि च हेतवस्ते चेमे- ·न्यायावतार १११ 00000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० आयाणे परिभोगे जोगुवोगे कसाय लेसा य । आणापारणू इदिय बंधोदयनिजरा चेव ॥५॥ चित्त चेयण-सन्ना विनाण धारणा य बुद्धी य । ईहामई वियनका जीवस्स उ लक्खणा एए॥६॥ अस्तित्वसाधने- जो चिंतेइ सरीरे णत्थि अह स एव होइ जीवोत्ति जीवंमि असते संसयउप्पायओ अन्नो ॥ ७ ॥ न hes लक्षणादयश्च पूर्वानुमानप्रस्तावे ये दर्शिता तत्समाना अपि प्रसङ्गतोऽभिहिता पुनरत्र । अन्यत्व-अण्णो देह। गिहाउ पुरिसोव्व । अमूर्त्तत्वं-अईदियत्ता अच्छेयभेयत्ता । रूवादिविरहओ वा अणाइपरि- णामभावाओ। नित्यत्व-निचो अविणासि सासओजीवो। निचो जीवो विभासओ अग्हं । कर्त्त त्व-सकम्मफलभोइणो जो जीवा। व्यापित्व- देहव्वावी मोरिंग उण्ह व । गुणित्वं-होइ गुणेहि गुणित्ति विण्णेको। ते भोगजोगउपभोगमाइरूवाइ व घडस्स । ऊर्ध्वगतित्व-अगुरुलहुत्ता सभावउड्ढगई । अनिर्मयत्व अमओ य होइ जीयो कारणविरहा जहेव आगासं। साफल्यं-साफल्लदारमहुणा निच्चानिच्चपरिणामिजीवमि । होइ तयं कम्माण इहरेगसभावओऽजुत्तं ॥१॥ परिमाणं-वित्थरोजीव लोगमित्त तु। ओगाहणा उसुहुमा तस्ए- पएसा असखिज्जत्ति । यद्वा-अत्र जीवशब्देन लक्ष्यनिर्देश । नहि प्ररूपिते लक्षणेऽपि लक्ष्यनिर्देशी दोषाय, आपो द्रवा इत्यादिवत् । तथा च पूर्वप्ररूपितं यत्प्रमात्रादि तत् सर्व जीवस्यैव लक्षण विहाय फत त्वभोक्तत्वे, कर्मणोऽपेक्षया चेद् गृह्यते तद्वत्त्वादिविवक्षा च न क्रियते चेत् । न च प्रमातृत्वादिकमव्याप्त्यसम्भवदोपदूपितम, सर्वेपा- ·न्यायावतार: ००००००००००००००००००००००००००००००००००००००.0000000000000०००००००००००००००००००0000000000000०. - मेव तथात्वात् । विग्रहगत्यादावपि चाम्त्येव समग्रापि शक्तिः, तत्रापि कर्माष्टक वेदनाद्वा सर्वमपि । यद्वा-जीव प्राणधारणे' इतिवचनात तस्माद् 'अचि'त्यचि'नाम्युपान्त्येति के वाजीव इत्ययमपि लक्षणावे- दकम् (क:) । तथाच न प्राणो जीव , किन्तु तद्धारकोऽन्य एवेत्युक्त स्यान । ननु का तस्याभिधेति प्रोचिवांसः प्रवचनप्रधाना 'मित्याद्यनामक' इति । तत्र क्षियन्ति-निवसन्ति गमन वा कुर्वन्ति सकर्मका जीवा सशरीरा वा प्राणिनो गत्यर्थाना ज्ञानप्राप्तिव्याप्त्यर्थ- त्वात् त्रय एतेपि यथायोग ग्राह्या इति क्षिति. क्षि निवासगत्यो रिति तौदादिकात् 'स्त्रियां क्ति [३१] रितिक्तौ सिद्धयत्येव। एवं आदि- शब्दाच्छेपोदकसमीरणानलबनस्पति-द्वित्रिचतु पञ्चेन्द्रिया पर्या ततरभेदभिन्ना ग्राह्या । अनेका हि भेडा जीवस्य । याह- द्विविधाश्चराचराख्यास्त्रिविधाः स्त्रीपु नपुसका ज्ञेया. । नारक-तिर्यड-मानुप-देवाश्चतुर्विधा. प्रोताः ॥१॥ पञ्चेन्द्रियास्त्वेकद्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियास्तु निर्दिष्टा । क्षित्यम्बुवहिपवनतरवस्त्रसाश्चति पड्भेदाः ॥२॥ एवमनेकविधानामेकैको विधिरनन्तपर्यायः । प्रोक्त. स्थित्यवगाह-ज्ञानदर्शनादिपर्याय ॥३॥ एते यद्यपि जीवभेदास्तथाप्युदाहाए -नामयति-प्रह्वीकरोति तत्त- द्र पेण जीव लोके वित्तीकरोतीति नाम 'सात्मन्नात्मन्वेमन्त्रीमन्क्लो- मन् ललामन् नामन् पाप्मन् पक्ष्मन् यक्ष्मन्निति' मनि नमेरानिपात- नान्नाम । क्षित्यादि नाम न यस्य स तित्याद्यनामकः । 'एकार्थ चानेक [३।१.२२] मित्यत्रा नेकग्रहणात् त्रिपदबहुव्रीहिः । 'शेपाढेति च कच्। अत्रावधेयमिदं धीधनैर्यत तत्तत्कर्मोदयेन तत्तद्गत्यबाप्ती सोऽभि- धीयते पृथ्व्यादिनाम्ना, पर तस्य न नाम जीवस्य, तदानीन्तन- पर्यायस्यैव । तथा नामत्वात् पर्यटॅश्च धारयत्येवासावनेकविधानि ·न्यायावतारः 0000000000000001०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० ११३ - नामानि । न चासो भिवते तावता । अङ्गीकृतानि चानेनानादिभव- परम्परां पर्यटताऽऽजबंजबीभावेनानन्तपुद्गलपरावर्त्तान्यावत् नाना- विधानि कोशसमुच्चयगणनातीतान्यपि नामानि, पर न तानि जीव- नामानीति । न काप्यवमता जीवे पर्यायाणां परावृत्तिस्वभावता निरूपितैव पूर्वमिति योग्यमूचु-'क्षित्याचनामक.' तथा च य ऊचुः- 'नामरूपाभ्यां व्याकरवाणी'त्यादि । तदवशिष्टविषय जीवपर्याय- विपय वा ज्ञेयम् । नास्य तु किमप्यस्त्यभिधानम् । ननु च नास्त्येव त्रिविषुपेऽपि परिदृश्योऽपरिदृश्योवार्थो यो नावाप्नोति स्वाभिधानेना- भिधेयताम्, सर्वेपामेव वाच्यत्वात् । तन्न, यतो न तावत्तादृशोऽस्ति प्रमाणसिद्धो नियमो नयान्तरेण तथाभिधानेपि । यतोऽभिहितमेव पूज्यपाद - पण्णवणिज्जा भावा अणतभागो उ अणभिलप्पाणति । यद्वा-यथा तेषां पदार्थत्वेन नामधेयाभिधेयता तथाऽत्यापि जीवत्वेग भवतु, पर तेपां यथा न विशेपाभिधानानि तथाऽस्य भवन्त्यपि तानि नैतदभिधायकानि यथा भिन्न भिन्नार्थावगाहदानाद्वविधपदार्थस्वरूपा- नुसारेणान्तरिक्षस्यानेकविधत्वेन घटाकाशादिभेदेनाभिधानाभिधेय- स्वेऽपि न तस्य स्वतन्त्रसस्ति नाम आकाशमन्तरेण । एवमत्रापि म किञ्चिज्जीवाभिधानमपहायापरमरिस नामधेयम् येन स्वतन्त्रमभि- धीयतेति । एवमभिधाय बालानां न्यायमार्गावताराय सक्षेपेणोपसह- रन्तः स्वौद्धत्यं परिजिहीपत्रो व्यवस्थाया एतस्या अनादिनिधनतां माहु:- प्रमाणादिव्यवस्थेय-मनादिनिधनात्मिका । सर्वसंव्यवहत्णां, प्रसिद्धापि प्रकीर्तिता ॥३२॥ तत्र प्रमाणं पूर्वोक्तस्वरूपं, तदादिर्येषां ते प्रमाणादयः, आदि शब्देन तद्दोप-वादस्वरूप-प्रमाणफल-तद्विपयनयस्वरूपतद्विषयस्या- द्वादश्रुतलक्षणप्रमातलक्षणग्रहः । 'प्रमाणतत्त्वव्यवस्थापनार्थमिदमुप- कम्यते' इति प्रमाणनिरूपणप्रतिज्ञानेनोपकान्तेऽपि प्रस्तुते प्रकरणे ·११४ न्यायावतारः 10000000.००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००.00000000.0000000 यदेवमुपसमजिहीर्षिषु. तन्नतदनाभोगविलसितमप्रक्रान्तं वा किन्वा- दित एवावधारितं निरूप्यतयेति ज्ञापनाय । तेपां प्रमाणादीनां व्यव- स्था, व्यवतिष्ठन्ते-सम्यक्तया स्थिरीभवन्ति न नश्यन्त्यनया प्रमाणा- दय इति व्यवस्था। स्थो वा [ ५१३६६ ] इति ग वचनादडि स्त्रियां व्यवस्थाऽडन्तस्य स्त्रीत्वनियमात् । व्यवस्था-मर्यादा इत्यर्थः । का? इत्याह-इयमिति । यद्यपि 'इदमन्तु सन्निकृष्ट' इत्यनेन प्रत्यक्षीभाव- मापन्नायामेव व्यवस्थायां युज्यते वक्त म्, न च व्यवस्था केनाप्यन्द्रि- येणाधिगम्यते नैवावश्यन्तेयमिति । परं प्राक प्रोक्ता सर्वाऽपि हृद्वि- वरवर्तितया मानसप्रत्यक्षैवेति इदमा निर्देशः । कीदृशेत्याह-अनादि- निधनात्मिका इति । तत्र आदीयतेऽनेनेत्यादि. 'उपसर्गाद किरिति वचनात् । नीति नितरां दधाति धारयति, पर्यायाऽन्यत्वं वर्तमान- पर्यायविगमं वेति 'तुदादिवृजिरञ्जिनिधाभ्य किदिति किदने निधनमिति पर्यवसानम् | आदि च निधनं चादिनिधने, नादिनिधने यस्य सोऽजादिनिधन , स एवात्मा स्वरूप यस्याः साऽनादिनिध- नात्मिका । अत्र 'शेषाद्वा' [३३१६५] इति कचि आस्त्रियामाबित्यापि 'अस्या यत्तक्षिपकादीना [२।४।१११] मितीकारे च रूपसिद्धि । अनेनास्या अकृत्रिमतामाहुः । उक्त च पूर्वमेव 'प्रसिद्धानि प्रमाणानि, व्यवहारश्च तकृत' इति पूर्वाद्ध नायमर्थ । यतो 'न कदाचिदनीशं जगदिति कृत्वा । यद्वा-सृष्टेरस्या शाश्वतत्वात तद्गतलोकानामपि शाश्वतत्वं, तेषां शाश्वतत्वे च सुतरां व्यवहाररहितजीवनाभावाद् व्यवहारस्यानादित्वम् । तथैव प्रलयस्याप्रामाणिकत्वादेवानन्तत्वम् । ननु च विश्वम्यैव तावद् ब्रह्म-प्रकृत्यादिना जनितत्वे कथ- मियं अनादिनिधनामिका भवितमर्हति ? न भवत्येव । ग्रामाभावे सीमा। यदि च नाभूवन व्यवहारकर्तार एव कथ भवेद् व्यवहारः ? न च विश्वस्य विश्वाधिपतिविहितत्वमसिद्धयेनपा कल्पना स्याल्ल- घीयसी । किन्तु युक्त्यागमाभ्यां सुसिद्वमेव । यतो जन्तुर्हि मया कि ·न्यायावतारः .0000000000000000000000० ०००००००००००००००००००००00000000000000000000000000000000000००००००. सुखं दुःखं वा वेदितव्यमिति न जानात्येव । तदज्ञाने च कुतस्तरां तदुपायेषु प्रवृत्तिं विदध्यात् । इष्टकारणतादिज्ञानजन्यत्वात्तस्याः । कथं चादृष्टस्वर्गश्वभ्रादिमार्गो गच्छति स ? तवश्यं तन्नियोजन भाव्यम् । नाज्ञानिनस्तिर्यञ्चः स्वयं प्रभविष्णव इष्टानिष्टे ज्ञातु तत्र प्रवर्तितु वाभीप्सितनगरगतौ नियोजनीया एव तेऽधिष्ठात्रेति । तदुक्त- 'अज्ञो जन्तुरनीशोय-मात्मनः सुखदु.खयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेन, स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा ॥शा इति क्थं चाचेतनानि भूतानि जन्तूनामुपकारायापकाराय च प्रभवन्त्य. नधिष्ठितानि । नहि निशितापि करवाललता छिनत्ति पाशादिकम- नधिष्टिता अधिष्ठात्रा । जन्तुश्च न समर्थो ज्ञातु तानि तत्सामर्थ्य घा, किमुत तान्यधिष्ठातुम्, तद्भाव्यमेव विश्वशक्तिभृता विश्वविधात्रा । न केवलं पारलौकिककार्योपयोगितया तत्सिद्धि , किन्त्वैहिकपारलौक्किोभ- योपयोगितयैव तस्य साधिष्ठातृत्वसिद्धि प्रत्यूहितव । यतो दरीदृश्यमान सचराचरं जगद्विशिष्टाकृतिमत्त्वात् सकर्त्तकमेव भवेत्। विशिष्टाकृति- मत्त्वेन कार्यतान्धितत्वात् । नहि घटादिक विविधाकारभृत् स्वयमेव प्रादुर्भववलोकितम् । तथात्वे च न कार्यः स्याद्यल. केनापि कस्मै- चिदपि, स्वयं सिद्धयमानत्वात् पदार्थानां, क्रियते च यत्नो भवदी- यैराप्तैरन्यैर्भवद्भिरपि चेत्यायात यवक्रीणनन्यायेन कार्यजातस्य सक- तकत्वम् । तथा अध्यक्षं चरीक्रियमाणोऽणुसमुदायो विशिष्टसामर्थ्यवता योजित एव, अण्वादीन स्वय चेतनाविकलत्वाद् गत्ययोगात्। क्रियते च गृहायु पचयार्थिभिस्तदुपचयनादिको यत्न. । तद्भाव्यमेव केनाप्य- चिन्त्यशक्तिमतैषोऽन्वक्षमीक्ष्यमाणो जगना परिणतोऽणुसमूहो येनैक- त्रित. स्यात् । तथैवोदीक्ष्यमाणा. सूर्यादयो यद्वधृता आकाशे निरन्तर समर्याद तिष्ठन्ति, तन्नाकर्त्त कम् । नहि मूत्त द्रव्य महदप्रयत्न- मधरीभावं तिष्ठति कदापि । तद्भाव्यमवश्यं केनचिदपि तद्वारयित्रा। न चैष विषयोऽस्मदादीनामित्यसममहिमनिलयविहितत्वमन्या- ·११६ न्यायावतार' .000000000000000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000000000 हतम् । अन्यच्च-यद्यद् वाक्यमवेक्ष्यते क्षितितले तत् पूर्वप्रकल्पितस- ड्केतानुसारेणार्थवत्तया आदौ सडकेतकल्पकश्च तथाविधः कोपि स्वी- कार्य एव तादृशो, यदुपज्ञमवेक्ष्य सड्केतादिप्रवृत्तोयमखिलो बुद्धि- मदाधारो वाक्यव्यवहारो वाच्यवाचकभावमूल. । एवमर्थावधारणं वाक्यादिकमपि च सविधातृकमेव । यद्वा-न केनाप्यनध्यापिता प्रती- यते सङ ख्या तदर्थ चर्करोति च सर्वोऽपि लोको वालकानां पाठनादि । तथा च भाव्यतथाविधेनैकेनादौ प्रवर्त्तयित्रा, येनेयमाविश्चक्रे लोकेभ्य इति । न चेदं स्वमनीपिकाविजृम्भृितमेव, किन्तु विद्वदुदाहृतमेव । तदुक्तं- 'कार्याऽऽयोजनधृत्यादेः, पदान् प्रत्ययत स्फुटम् । वाक्यात् सङ्ख्याविशेषाच, साध्यो विश्वजिदव्ययः' शा आदिशब्दाचात्र नाशादिग्रहः । नहि नाशोपि भवति मूर्त्तद्रव्य- स्यैवमेव, घटादिनाशस्य स्पष्ट' प्रयत्नजन्यत्व निष्क्यते इति । मागमेपि-द्यावाभूमि जनयन देव एक विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता । असदेवेदमय आसीत् । ब्रह्म वेदमग्र आसीत् । मया अध्यक्षेण प्रकृति. सूयते सचराचरं तपाम्यहं वर्ष निगृह्णामि उत्सृजामि च । आसीदिदं तमोभृत-मत्रितयंमलक्षणम् । सूर्याचन्द्रमसौं धाता यथा पूर्वमकल्पयत् ॥शा इत्यादिष्वनेकेषु श्रुति-स्मृत्यादिपूपलम्भात् कर्त्त त्वस्य स्पष्टमेवा- भिमतं विश्वस्य विश्वाधीशविधातृत्वम । न च युक्तयाऽऽगमप्रतिष्ठिर- मर्थं प्रतिष्ठितप्रतिष्ठावन्तोऽप्रमाणयन्ति । तथात्वे समूलं क्षयापत्त प्रतिष्ठायाः । सति चैत्रमादिभावे विश्वभावे कथङ्कारं स्यादनादि- निधनत्वं प्रमाणादिव्यवस्थाया इति चेद् । अत्र प्रतिविधीयते-यत्तावदुक्त 'विश्वस्यैवेत्यादि । तत्र साध- यिप्यते व्यवहारकर्तारः अनादिका इति कर्त्त त्वबादम्याग्रामाणिक- ·न्यायावतारः ११७ 30000.000.0c0.0330000.00000000000000000000०००००००००००003030.0000000000000000000000000 त्वनिश्चयेन, येनोन्मीलिष्यति भवतां विवेकविलोचनं, तथापि न पूर्व सनों नाभून्, यथा पूर्वम कल्पयदित्यनेन पूर्व सृष्टाभिधानात् । उक्त चात एव ब्रह्मसूत्रकारैः-'उपपद्यते चाप्युपलभ्यते चे'त्यत्र श्रुतिस्मृत्या- ग्रुपलम्भस्य प्रत्यक्षतानिर्देशेनोपलभ्यते इति, युक्त्या तु कर्माभाव - त्वादिकयोपपद्यते धीजा कुरादिवदिति । विवृत च शारीरिकभाष्यकारेण शङ्करस्वामिनापि तथैव । स्पष चेदं 'नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्टा'- इत्यस्य भाष्ये विस्तरेण । तथा च संव्यवहन णामनादिनिधनत्व सद्धः फिमस्थानं नोद्यते नानघमिदमिति । अन्यच्च-अग्नि-वायुरविभ्य- स्वित्यादिना भवदीयाभियुक्तवाक्याद् वेदानामनादित्वादपि कथङ्कार नानादिनिधनता प्रमाणादिव्यवहारस्य ? । न च विश्वस्य विहि- तत्वेऽपि विश्वविधातुविहितत्वमन्ति, येन न स्यात्तस्य प्रमाणा- दिव्यवस्थाभानं तस्य 'य सर्वज्ञ' इत्यनेन सर्वज्ञातृत्व-सर्वविचारयि- तृत्वेनाभिधानात् । त चासो न सध्यवहर्ता 'नामरूपाभ्यां व्यका- वाणी'तिवाक्यात्, तद्वाक्यस्यैव व्यवहारमूलत्वात्। यदि च विश्व- विधाताऽनादिर्व्यवहारवॉश्च क्रिमित्ययुक्तमामात भवतामत्र, येन प्रेर्यते ? - इयत्। ननु विश्वेश्वरो विश्वं विधित्सुः स्वयमेव तद्रप्रतया परि- णमति १, प्रकृति घा तन्मूलभूतां सूत्रयति २, स्वयं वा कुम्भ- कारवज्जगन्नियन्त्रणादि करोति ३, प्रलयकालीनावस्थितिमन्त पर- म णुसमूह त्रुटिसमूह वोपादाय तत्प्रभावादेवमेव भवति ४ तद्दन बाभवति तेनैव व्यवह्रियते ५, तदुपदर्शिताध्वादरानादरकताऽहए- वैचित्र्योपनतमेतदिति ६, वा तस्य कर्त्त त्वं गीयते इति विचारणीय विचारवाचस्पतिभिर्मध्यस्थक्तरणीयं विकल्पपटकम् । यदि तावत् सच्चिदानन्दमयत्वाद् ब्रह्मण सत्प्रधानस्य जडीभाव,चित्प्रधानस्य जीव- त्वम, आनन्दप्रधानस्य ब्रह्मत्वं प्रतिजानाना आद्य विक्पं संश्रयन्ते. तर्हि विचारणीयमेतावदेव यदुत-तत्प्रधानाऽन्यगौणभवन स्वाभा- ·११८ न्यायावतार. ०००००००.000000000000000000000000000000000000000.००००००००००००००००००००000.000000000000000 विकं प्रयत्नजन्य वा ? । आये, न कर्त ता, स्वाभाविकस्य कारणा- निबन्धनत्वात् । अनित्य हि कादाचित्कत्वात् कारणकल्पित भवेत्, न च भवेत्तथा स्वाभाविक्रमिति जगतोऽनादितैवैवम् । प्रयत्नजन्यत्वे तु प्रयतमानः कृतार्थ सन्नितरथा वा प्रवर्तेत ? आये, तत्ताहानिः । अन्त्ये च न करणयोग्यतैव । स एव च विधेयः स्यादितरवत् तथात्वे । अन्यच्च- स गौणमुख्यभावः कथ भवेदितरवस्तुयोगाभावे प्रथमत: परिपूर्णत्र्या- त्मकत्वात् उभयथापि प्रारम्भाभावो विश्वस्य । किच प्रयोजनं तस्य सम्पूर्णव्यात्मकस्य तथा तथा परिणतौं । अत्र्यात्मकत्वेऽपि च स्पषै। वाऽनादिता त्रयाणां ब्रह्मजीवाजीवानाम् । न च वाच्यं समुद्रस्यैकरूप- स्यापि भवन्त्येव विचित्रा वीचय इति । तासां वाय्वादिसंयोगहेतु- कत्वान्नहि भवति शान्ते वायौ कल्लोललेगोऽपि । यथा भाजनोदके। तन्न - तरयोग्ययोगाभावे विचित्रता कथञ्चनापि सम्भविनी। न चेतरदपि जन्यते तेन, चतुर्थवस्तुस्वीकारापत्ते । स्वीकारेऽपि च तस्य ब्रह्म- रूपत्वे चतुगुणात्मकताप्रसङ्गः । इतरथा चाकारण कार्योद्भव ब्रह्मणो निमित्तकारणत्वेन स्वीकारात् । तन्न स एव तथा तथारूपतया परिण- मति योग्यो विकल्पो विकल्पाननुवर्तयितुम् । तन्न ब्रह्मविवौयं दृश्यमान पदार्थप्रकरः । 'आत्मन आकाश सम्भूतस्तस्माद्वायु'- रित्यादिका प्रक्रियापि स्वच्छन्द उद्भू ता न प्रमाणीभावमाप्नोति विद्व- परिषदि । बायोराकाशे जायमानत्व, न त ततस्तथा । वायोरपामुद्भ- वस्य यन्त्रद्वारा प्रत्यः सिद्धत्वात् । तत्र त्वग्नेराप इति । अथ चेत् 'मया- ध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते' इति, 'अजामेका लोहितशक्लकृष्णां बही: प्रजा सृजमानां सरूपा । अजो को जुषमाणोऽनुशेते' इत्यादि । तथा 'माया तु प्रकृति विन्द्यात् मायिनं तु मद्देश्वर'मित्यादि वाक्याद्यदि प्रकृतिद्वाराऽसो विधातृत्वेन कतीक्रियते द्वितीयविकल्पा- गीकारेण, तदापि वचनीरमवचनीयवाड्मयतत्त्वविदा वचनीयम् । यत् सा प्रकृतिरपि नित्यानित्या वा ? | आये, कथं सा तेन विहिता विधात्रा ? कथं च नागिन्यवनीधरादिप्रादुर्भाव ? इतरकारणा- ·न्यायावतारः ११६ 3300001.02.03.00223030032000..Jan3363.3330030133300...03aas.93000000000000000000०. ? भावाच्चेत्, कि तत् ? परमात्मन इच्छा चेत्, कि सा पूर्व नाधुना च किमुत्पन्ना ? स्वभावाचेत्, कथमसौं निर्निमित्तकत्वादनित्यो भवेद् भावे वा कथ न तद्वतोऽनित्यतामनापाद्य स्वससर्गेण स्थेयात् । किच नाधुना तत्स्वभावत्वादेवासौ सृजति तामपूर्वामपूर्वा ?, सर्जने सृष्ट रानन्त्यं स्याञ्च नभसोऽपि सङ्कीर्णताम् । अन्त्ये तु प्रकृतेरजत्वमेव ननाश काकनाशम् । अपर च किमेषा मूर्त्ताऽमूर्त्ता वा? |आये, कथं मूर्तप्रादु- र्भावोऽमूर्चात् ? प्रत्यक्षविरुद्धोपि श्रद्ध यो विदुषाऽहकारादि प्रक्रमोऽप्य- प्रमाणक एव। नाहकाराद्भवति किञ्चिन्निमित्तभावस्तु नैवानेष्यते। तथात्वेऽन्यमूर्तपदार्थाभ्युपगमप्रसङ्गात । एवमेव शब्दविवापि न युक्तिक्ष्मः । अकारादेरन्तरा निरन्तरान भक्तान पृथिव्यायुद्भवस्य कथमपि श्रद्धानुमनहत्त्वात् परेषाम् । अन्त्ये, कथं सा तत एवोद्भवेत् ? मूर्त्तत्वात् तस्याः । मूर्तस्य मूर्तोपादानत्वात् । कथ चैकरूपायाः प्रकृने- विचित्रवस्तूनामुद्दो हीनोत्तममध्यमानाम् ? अथ दुलालः मृदेवरूपानपि अनेकरूपान कपालकुशूलादीन करोति विचित्रॉस्तथाऽयमपि चेत । नेद युक्तम । तत्राऽल्पबहुत्वादि- परिमाणप्रमितमृत्पिण्डोपादानताऽध्यक्षं सिद्धव । न त्वत्र । अत्र तु जीवत्वेन सत्त्वादिसाम्येन च समावस्थत्वात् । न च घटादय सुख- दुःखादीनामुपभोक्तारोऽत्र तु तदेव तत्त्व। मूर्त मर्मा च चक्र- जीवको न त्वयम । अपि च-कुलालनिर्तित भाण्डार तदुपभोक्त- विचित्राष्ट्रवोनेव । अत्र तु नैव तत् । सति च तम्मिन् किमेतेन ?। तत्प्रेरित ददाति फल चेत् स्पष्टव कर्मणामफलता । तम्य च निमि- तता अकारणसुखदुःखविधानेन दुर्जनता या अत एवोक्त- 'अपकार. प्रेताचे कस्तस्य कृत सुरादिभि किं वा ? | सयोजिता यदेते सुखदुःखाभ्यामहेतुभ्याम् ॥१॥ तथा भवमम्भवदु खकर निष्कारणवैरिण सदा जगतः। कस्तं व्रजेज्छरण्यं सूरि. श्रेयोर्थमतिपापम् ।।२।। इत्यादि ।

·१२० न्यायावतारः .०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000000000000000 अदृस्य सफलत्वे च किं तेनान्तर्गडुना, भक्तिमात्रत्वात् त- स्कर्त तावादस्य । तदिदमाहुः पूज्याः- ‘फल ददाति चेत् सर्व, तत्तेनेह प्रचोदितम् । अफले पूर्वदोष. स्यात्, सफले भक्तिमात्रता ॥१॥ भत्र पूर्वदोपो विचित्रे कर्मणि जन्तूनां प्रवर्त्तने को हेतुरीशस्य ? न कोपोत्यनथक एव कर्त्त त्वाद :खादिकारणप्रवर्तकत्वात् स्पो- ऽपकारिशेखर. इति निर्हेतुका या प्रवृत्ति सोऽत्रापि कर्मणो निष्फल- त्वस्वभावात्तदवस्थ एवेति । केचित्तु परमेष्ठिनमनभ्युपगच्छन्तः म्वयमेव प्रकृतिजातां जगत्युत्पत्ति प्रचक्षते, तेऽपि क्रमेणानेनैव निरस्याः। यतो सापि 'नित्ये'त्यादि सर्व वाच्यम् । न चाचेतना प्रकृतिः वेत्त्यदृष्टपरिमाणं येन जगज्जन्तुयोग्यायोपभोगायोपयुज्येत । न च सत्त्वरजस्तम साम्यावस्थालक्षणा नित्या प्रकृतिरपरिणममाना किमपि तृणकुब्जीभावादिकमपि कर्त्त मला स्यात् । अप्रच्युतानुत्पन्न- स्थिरकस्वभावत्वाच्च नित्यस्य । यदि सा कुर्यादहङ्कारादिकपरिणति स्वस्या. कथमिव स्यान्नानित्या ? कथं च श्रद्धेय प्रत्यक्षादिविरुद्धां गुणेभ्यो द्रव्योत्पत्तिरुद्भवतीत्येवरूपां प्रक्रियः वर्णयन्ती श्रुतिगीर- हावयेद्भावुक तत्त्वमिति । किचापरिणामिल आत्मन ससज्य तृती- यवेदिनमिवाभिनवविकाररूपतनयजननयोग्यतामादर्धत सा वन- तेव प्रकृति. कथ ? कथं विधीत चाऽकतु भुक्तभोगिन आत्मनो चियुक्तता स्वनिवृत्या । क्षीरादिपान्तोपि न कथञ्चनापि युक्ति- युक्ततामादधाति त प्रणिगद्यमान । यत. प्रथमं न तन्नित्यं, न च न तद्भिन्न द्रव्य, न च तत् स्वयं प्रकृतिवत् परिणमति. न चानु- पगृहीत वा परिणमति, तत् कथमित्र तयो. साम्यं भवेत् । शेषं पूर्ववदेव । ये तु तृतीयप्रकृतिमन्तमिव तृतीयविकल्पं सश्रययन्त्य त्मतनया

·न्यायावतार:
१२१
.00000000000000000000000000ccc0000000000000000००००००००००००००००000000000000000000000000.
कल्या बुद्धि अन्ववायवृद्धयभीप्सरस्तेन लभन्ते किमपि स्पेप्सित-
मर्थ बिना योग्यवस्तु विनाशम् । यतस्ते तावद्विभिन्न विभिन्न-
मतानुगा एव । एके तदाहु:-
तस्मिन्नेकार्णवीभूते, नष्टस्थावरजङ्गमे ।
केवलं गहरीभूते, प्रणटोरगराक्षसे ।।१।।
नष्ठामरनरे चैव, महाभूतविवर्जिते ।
अचिन्त्यात्मा विभुस्तत्र शयानस्तप्यते तपः ।।२।।
तत्र तस्य शयानस्य, नाभौ पद्म विनिर्गतम् ।
तरुणामण्डलनिभ, हृद्य काञ्चनकर्णिकम् ।।३।।
तस्मिँश्च पद्म भगवान्-दण्डकमण्डलुयज्ञोपवीतमृगचर्मवस्त्रसयुक्त ।
ब्रह्मा तत्रोत्पन्नस्तेन जगन्मातरः स्त्रष्टाः ॥४॥
अदिति' सुरसङ्घातां दितिरसुराणा मनुमनुष्याणाम् ।
विनता विहङ्गमानां साता विश्वप्रकाराणाम् ॥१॥
कद्र सरीसृपाणां सुलसा साता तु नागजातीनाम् ।
सुरभिश्चतुष्पदाना-मिला पुनः सर्वबीजानाम् ।।
प्रभवस्तासां विस्तरसुपागतः केचिदेवमिच्छन्ति । वैष्णवी -
यमिदम् । स्मात विदम् -
आसीदिदं तमोभूत-मप्रज्ञातमलक्षणम् ।
अप्रतकमविज्ञेयं, प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥११॥
तत स्वयभूर्भगवा-नव्यक्तो व्यब्जयन्निदम् ।
महाभूतादिवृत्तौजाः, प्रादुरासीत्तमोनुद ॥२॥

·१२२ न्यायावतारः .२०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००6300100500000000000 लोकानां स च वृद्धयर्थ मुखबाहूरुपादतः । ब्राह्मणं क्षत्रियं चंव, शूद च विन्यवर्तयत् ।।३।। पौराणिकानां त्विदं-'यदा न किचिदपि वस्त्वासीत् पदार्थ- शून्योयं संसारस्तदा ब्रह्माऽप्स्वण्डमसृजत् । तस्माच क्रमेण वृद्धाद् द्विधाभावमुपगतादूर्वाधो विभागोऽभूत्तन्मध्ये च सर्वाः प्रकृतयोs- भूवन् । एवं पृथ्व्यप्तेजोवाय्वाकाशसमुद्रसरितपर्वतमकराकरनिवेशा- दिस्थितिरभूत् । औपनिषदिकास्त्वन्यदन्यद्विविधं प्रचक्षते परस्परासम्बद्धम्- 'ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एपोऽश्वत्थः सनातनः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म, तदेवामृतमुच्यते ॥१॥ तस्मिल्लोका. श्रिता. सर्वे' । इति कठोपनिषदि । प्रश्ने तु प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तत्वास मिथुनमुत्पादयते रयिं च प्राणं चेत्येतो मे बहुधा प्रजा. करिष्यत' इति । मुण्डके-तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽनममिजायते । अन्नात्प्राणो मनः सत्यं, लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥१॥ तैत्तिरीये-असद्वा-इदमग्र आसीत् ततो वै सदजायत । एतरैये- आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यतिञ्चनमिषत् स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति ॥१॥ स इमाँल्लोकानसृजत अम्भोमरीचीमर- मापोऽदोम्भः परेण दिवं धौ. प्रतिष्ठान्तरितं मरीचय. । पृथिवी मरो या अघस्तात्ता आप.॥२॥ स ईक्षते मेनु लोकाः लोकपालानु सृजा इति। सोऽद्य एव समुद्धृत्यामूर्छयत् ॥३॥ तमभ्यतपत्तस्यामितप्तस्य मुर्ख निरभिद्यत यथाण्ड मुखाद्वारवाचोग्नि सिके निरभिद्यतां नासि- काभ्यां प्राणः प्राणाद्वायुरग्नी निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्रादिश- ।

·न्यायावतारः १२३ .000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 स्त्वक निरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य औषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा नाभिर्निरभिद्यत नाभ्या अपा- नोऽपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रे तो रेतस आप.। इत्यादि । छान्दोग्ये-प्रथमं तावत् प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्ते- भ्यत्रयी विद्या सम्प्रास्रवत्तामभ्यतपत्तस्या अभितप्ताया एतान्यक्षराणि सम्प्रास्रवन्त भूर्भुवःस्वरिति । तान्यमि (भ्य) तपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्य ॐकारःसम्प्रास्त्रवत् । इत्यभिधाय तृतीयाध्याये तृतीये प्रपाठके-असदे- वेदमग्र आसीत्तत्सदासीत्तत्समभवत्तदाण्डं निरवर्तत तत्सवत्सरस्य मात्रामशयत तन्निरभिद्यत ते आण्डकपाले रजत च सुवर्ण चाभवतां ॥१॥ तद्यद्रजतं सेय पृथिवी यत् सुवर्ण सा द्यौर्यज्जरायु ते पर्वता यदुल्ब स मेघो नीहारो या धमनयस्ता नद्यो यद्वास्तेयमुदक स समुद्रः ॥२॥ अथ यस्तदजायत सो सावादित्यस्त जायमानं घोषा उलूलवो नूद- तिष्ठन्त सर्वाणि च भूतानि च सर्वे च कामारतस्मात्तस्योदय प्रति प्रत्यायनं प्रतिघोपा उलूलवो दूत्तिष्ठन्ति सर्वाणि च भूतानि च सर्वे च कामाः ॥३॥ तुर्येऽध्याये चतुर्थे सप्तदशे खण्डे तु प्रजापतिर्लोका- नभ्यतपत्तेपां तप्यमानानॉस्सान्पृहदग्नि पृथिव्या वायुमन्तरिक्षा- दादित्य दिवः॥११॥ यावदग्नत्तत्वोवायोर्यजूंषि सामान्यादित्यात् ॥२॥ पष्ठेऽध्याये प्रथमे द्वितीयखण्डे तु-सदेव सौम्येदमप्र आसीत एकमेषा- द्वितीयं ॥२॥ तदैक्षत बहु स्या प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत तत्तेज ऐक्षत बहु स्या प्रजायेयेति तदपोऽसृजत तस्माद्यत्र क च शोचति स्वेदते पुरुषस्तेजस एव तदध्यापो जायन्ते ॥३।। ता आप ऐक्षन्त ब्रह्वयःस्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसृजन्त तस्माद्यत्र क्व च वर्षति तदेव भूयिष्ठ- मन्नं भवत्यद्भय एव तदध्यन्नाय जायते । ४|| इति द्वितीयः खण्ड. । तेषां खल्वेपां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्यण्डज जीवजमुद्भिज्ज- मिति ॥१॥ सेय दैवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवे- नात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति । इत्यादि। -- ·१२४ न्यायावतारः .००20000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 बृहदारण्यके प्रथमे तुरीये ब्राह्मणे-आत्मैवेदमग्र आसीत् पुरुष- विधिः सोनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत्मोहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् ततोह नामाभवत् तस्माइप्येतामन्त्रितोहमयमित्येवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रव्र ते यदस्य भवति स यत्पूर्वोऽस्मात् सर्वस्मात् सर्वान्पाप्मन औपत तस्मान् पुरुष औषति ह वै सत योऽस्मात् पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥१॥ सो विभेत्तस्मादेकाकी विभेति सहायमीक्षाञ्चक्रे यन्सदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति तत एवास्य भव बीयाय कस्माद्वयभेष्यद् द्विती- याद्वै भय भवति ॥२॥ स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छत् सहैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सपरिष्वक्तौ स इममे- वात्मानं द्वेधा पातयत्तत. पतिश्च पत्नी चाभवता तस्मादिदमर्धबंगल- मिव स्व इति इ स्माह याज्ञवल्क्यस्तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव तां समभवत्ततो मनुष्या अजायन्त ॥३॥ साहेयमीक्षांचक्र कथं नुमात्मान एव जनयित्वा सम्भवति हन्त तिरोऽसानीति सा गौरभव- कृपभ इतरस्ताँ ममेवाभवत्ततो गावोऽजायन्त वडवेतरा भवदश्ववृष इतरो गर्दभीतरागर्दभ इतरस्तॉ ममेवाभवत्तत एक्शफमजायताजेतरा- भद्बस्त इतरोऽविरितरामेष इतरस्तॉ समेवाभवनतोऽजावयोऽजाय- तैवमेव यदिई किञ्च मिथुनमापिपीलिकाभ्यम्तत्सर्वमसृजत ||४|| सो वेद ह वाव सृष्रिस्म्यहं हीदं सर्वमसृतीति ततः सृष्टिरभवत् सृष्ट्या हास्य तस्यां भवति य एवं वेद ॥५॥ अथेत्यभ्यमन्थत्स मुखाच योनेई- स्ताभ्यां चाग्निमसृजत् तस्मादेतदेतदुभयमलोमकं अन्तरतोऽलोमका हि यो निरन्तर तद्यदि तमाहुरमु यजामु यजेत्येकैकं देवमेतम्यैव सा विसृष्टिरेप उद्ये व सर्वे देग अथ यत्किंदमाई ततसोऽसृजत तदुसोम एतावद्वा इदं सर्वमन्न चैवान्नादश्च सोस एवानमग्निरन्नाद. सैपा ब्रह्मणोतिसृप्रि. । यच्छ यमो देवानसृजताथ यन्मर्त्य. सन्नम- तान्नसृजत तस्मादतिसृण्या हास्य तस्यां भवति य एवं वेट ॥क्षातद्वेदं तह्य व्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतेऽसौ नामायमिद रूप इति ।

·न्यायावतारः
१२५
1002800.0M1200002300-0.038.000000000000000000000000000000000000000000000000000000
मरुद्गणा अजीज-
सूर्योपनिषदि पुनः सूर्याद् वै खल्विमानि भूतानि जायन्ते ।
बहचोपनिपदि तु देवी ह्य काय आसीत् सैत्र जगदण्डमसृजत् ।
कामकलेनि विनायते शृङ्गारकलेति विज्ञायते । तस्या एवं ब्रह्मा
अजीजतन्, विष्णुरजीजनत्, रुद्रोऽजीजनत, सर्वे
नन्, गान्धर्वा अप्सरम. किन्नरा वादित्रवादिन समन्तादजीजनत,
भाग्यमजीजनत सर्वमजीजनन्, सर्व शात्मजीजनन अण्डज स्वेद-
जमुद्भिज जरायुजं यनकिचेतन प्राणिस्थावरजङ्गमं मनुप्यमजीजनत
संपा परा शक्ति । इत्यायनेक्धा कपोलकल्पनाकल्पितम् यहा
तद्वा जगु । पर आपौराणिकौपनिपटाना सर्वेषां तेपामिडमेक
परस्पर न विसंवदते यदुत-ब्रह्मादिकृतमिद स च च्यवस्थया विद-
धाति विश्व विश्वम।
-
अत्र विचार्यते तावद्विचारचतुराणां विचारणीयं-यदुतोत्पन्नोऽसौ
न वा ? । ( न तावदुत्पन्नस्तथात्वे जगदेव तथाऽस्तु ) आधे च कथं
तदुत्पत्तिः ? स्वयं चेद, अस्तु जगतोप्येवं तस्येव अनादिता च
तस्यापि। परतश्चेत् सोपि कथ कुत इत्यनवस्थावल्लरीमतिसभो-
मण्डलेऽयमान्ती क्त्र विश्राम्येत् । अन्यच्च-अभून्न चेजगत् कुत्राऽसौं
क च रय्यादि निष्पादित तापित वाण्डादि क च ताप । केन
निष्पादित मृदादिनेव घटादिरण्डादि । कथं चर्ते परमाणुप्रचय
तत्, सोऽभूत् चेत्, कथ विप्रकीर्ण एव नागितः प्रलयकाले सयोगेन
चेत्, न तावत् कुलालापसदोऽपि स्वकृतानि भाण्डानि विनाशयति ।
न च वार्यपि स्वपोषितत्वादधो नयति काष्ठ, मन्यते यन्मा विनाक्षी-
देतदिति । अत एवोच्यते विज्ञः
यदि तेन कृतो लोको भूयोऽपि किमस्य संक्षय. क्रियते ।
उत्पादित. किमर्थं यदि सक्षेपणीय एवासौ ॥१॥

·१२६ न्यायावतारः .०००००००००००००००००000000000000000000000000000000000000०००००००००००००००००००००००0000003scan - कश्च गुणोऽस्य प्रलयकरणेन परमाणुपुजस्य, को ह्यवमुत्पाद्यत- याभिमतं विज्ञो विनाशयेद्वर्त्तमानम् । अनुत्पन्नश्चं दनादित्यादस्तु जगदपि तथैव काहानिः । कार्यत्वादिकं तु निराकरिष्यत एव । यद्वा- कथं न तस्यापि कार्यता, नित्यत्वाच्चेदितरेतराश्रयः। सिद्ध हि नित्यत्वे कार्यताभावः तस्मॅिश्च सिद्ध नित्यतासिद्धिः। अथवा अस्तु जगतोऽपि कार्यतारहितत्वम्, अन्यथा स कुहास्थाइर्वाक् सृष्टयु त्पत्तेः, क वा वर्णितमेकार्णवतादि सृष्यनुलत्तेः स्थितमिति विलोकने विचार- रहितेऽर्थेऽङ्गीकृते योग्यतामनुभवत् खविलोकनं भवतामपि भवत् केन वार्येत ? आकाशे चेत् जीवन्तु पर स कुतोऽनादिर्मत । आत्मन आकाशः सन्भूत इति त्वौपचारिकमेवोत्यादवर्णनम् । अमूर्तस्योत्पादा- भावान्न तस्योपादानकारण किञ्चिदस्ति, यनोत्पाद्यताऽसौ निर्मयत्वा- दनवयवित्वाच्चेन, सत्यमुक्त परमालोचयन्वेवं जीवे, सोप्येवंविधो नवा ? यद्यपि न योग्यमुक्तमनवयवित्वादिति । इहाकारो इदमिहाकाश इदमित्यवयव प्रतीतेघटादेमहतो यद्यनेका अवयवा तर्हि किं न स्युस्त- तोऽतिमहत आकाशादेः, परमन्यदेतत् । जीवा अपि 'न जायते म्रियते वा विपश्चिदिति वाक्यात् नित्या एवेति न ते उत्पादिता इति चेत्ने कि सकर्माणोऽभूवनकर्माणो चा? आद्य, तत्कर्मक कृत ? पूर्वसर्गे चेत्, कथमेतावत्कालं न फलितम्। विपाककालेऽपश्य फलदानस्वभावं हि तत्, अन्यथा तदभ्युपगमवैयर्थ्यात्। पूर्व यदि फलदानपट्वेव तदा- सीत् तदा नास्थूलशरीर उपभोगः कर्मणामिति बलात्कारेणाप्यायातं जगतोऽनादित्वम् । यदि च कर्मणां तत् सामर्थ्य स्वयमीश्वरेण तद- पेझया दीयते चेत, तानि शिखण्डीभूतानीति व्यपेक्षेश्वरस्य तेषां, तथात्वे च सर्वशक्तिसमन्वितस्य न करुणा कापि, येन दुःखदुर्गदौर्गत्यविह्वलं जनं मृजति, जगति च बहव एव दुखभोगिनो, विशेषेणेक्ष्यते चेत् न कोऽपि सर्वथा सुखनिधानम् । कथं च तेन प्रथमत एव दुष्कृत- करणकाले एव न निवारिता जन्तवः ? का चैषा मदमत्तता? यत् सत्यपि सामर्थ दुराचारान् पाल्यानां नावनम् । न सा शक्ति. चेद्दी- ? - ·न्यायावतारः १२७ 000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 यतां जलाञ्जलि. सर्वैश्वर्यवादस्य । तथा च यद्गीयते- ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः। ऐश्वयं चैव धर्मश्च, सहसिद्धं चतुण्य ॥१॥ मिति । तदलीकमेव। अलीकगुणोत्कीर्तनेऽपिच स्पष्टैवातितीवामृषायादि. तेत्यवबुद्वपूर्वमेव प्राज्ञानामस्तीति । शिक्षणायापि तत्करणमनुहरत्य- नार्यक्रिया हास्यायाऽन्यप्राणिबाधनामिकाम् । यत सत्यपि शक्ति- निकरे कैपा पामरजनोचिता रीति ? स्वकृनत्वात्तस्य न तथात्वे चेद् बन्ध, कथं पुत्रववे पितु. १ । अन्यच्च-तदर्थं चेत, किमिति न चक्रऽत्रैव नरकादिक प्रत्यक्ष, येन लोक कोऽपि न चार्वाकसतानुगो भवेत् । कोपि न च विदध्यात् पापलेशम् । नृपाज्ञामित्र प्रतिक्षणमनु- पालयेचान्त करणत एत्र तदानां शेपामिव । कथ च न सोपि जगजीव- दुःखीकरणान्नाईति शिक्षाम् ? । कथं वा तद्भजनाद्भावुकभावुकोद्भवो- भावुकानाम् । नहि न्यायकारिणां युक्तमेतद्यदुत-स्वसेघातोऽपराध- कारिणां मुक्तिरन्यथाऽनपराधानामपि बन्ध इति । अन्यच्च -जी कर्माणि स्वयं कृतानि तेन कारितानि वा 'माये, यथैवाशुभसमा- चारादुपार्जितमशुभं तैस्तथोपभोगमपि तस्य कुर्याञ्च को दोष. । किञ्च तथात्वे प्राणवधादिकमेकस्य पूर्वकृताशुभकर्मविपाकीभूतं यत्तदेवा- न्येषां नूत्नतत्समर्जनायेति न स्यान्नियम.। तस्य फलरूपत्वेनेतरस्येश्वर- कारिताङ्गीकारात् । तथात्वे च पूर्वजन्मनीइ परत्र च न कोपि कस्यापि कर्मणो बन्ध ईश्वरकारितत्वात् स्वयं तदकरणात् । तत् कैव कर्मबन्ध- स्थित्यभावे तत्फलदानस्थितिः । अन्यच्च-यदत्र विदधातीष्ठ भव- योऽनिष्ट वा तच्चेदीश्वरकृतं, न तस्य शुभायेतरस्मै गा स्वय कृत चेदाजन्म विनेश्वरेण प्राणिनां सम्पद्यते पूर्वकर्मानुसारेण शुभाशुभ- फलानुभवः तर्हि किमीश्वरेण १ । जीवस्य स्वयमज्ञत्वाद् गत्यन्तरे तादृशे निदधात्यसौ, यत्र स्वयं स्वकृतादृष्टफलोपभोगायालम्भूष्णु १ ।

·१२८ न्यायावतारः ००००००००००००००००००००००००००००००००००000000००००००००००००००००००००ccco००००००666000000000000000 - स्थाच्चेद्,योग्यमुक्त, परमुदीक्षणीयमेतत्, यदव जनुषि परकृतकर्मा- नुसारेणेतरेषामपरप्रेरण भवति वधाय दानाय वा परिणतिः केवल- कर्मसाम्राज्यात तर्हि तेनैवैतस्यात्रागमने किमाश्चर्यम् । न च नोद्य कथमचेतनानि कर्माणि यथायोग्यं गत्यन्तरं प्रापयेत्तद्वन्तम् । लोहो- पललोहयोरचेतनेपि विनव परप्रेरणा दृश्यते एवाकर्षस्तथा चोत्तम- मध्यमाधमकर्मणां वैचित्र्यात् किमिति न घटा प्राञ्चति यथार्ह गति- प्राप्त्यादि, येनारासम्मवितकल्पनागहने प्रवेश. प्रविविवेकानाम् । अकर्मकत्वे च कथ नानुचितिपदवीमञ्चतीश्वरस्य, नेषां क्षित्यादित्वेन वैवम्यापादनम् । न चैकमप्यन्तरेण जीवेयुनरा तित्यप्ते जोवायूनाम् । न च तान्यपिस्युरेकैकमन्तरा। तन्नाकर्मभिरप्यात्मभि. सृष्टिसृष्टिः सृष्टि- सर्जनपटिष्टोघंटाकोटिमेति । किञ्च-प्रयोजनमनुदिश्य न मन्दोपि प्रवर्तत' इति न्यागत किमर्थमसौ यत्न आस्थीयत ईश्वरेण ? सति तस्मिन् स्पष्टवाकृतार्थता । अन्त्ये च प्रक्षापूर्वकारिताऽभाव.। न चेश्वरे न तह षणं, निस्पृहत्वेन गुणत्वादितिचेत्, तन्न वर, यतो नि स्पृहत्व परोपकाराय स्वोपकाराय वा स्यादत्र तु तस्य कृतार्थत्वादित्तरेषा- अल्पाना सुखविधानेऽपि बहूना दुःखजम्बालविमोहनाच न तल्ले शो- ऽपि । एतेन कैच तीर्थकृतां तीर्थप्रवर्त्तने फलप्राति. ? अस्ति चेत्, स्वार्थपरायणता । नास्ति चेद्, नोत्तमनीत्यनुसारितेति मूढोल्लापो निरस्त । ते हि पूर्वजन्मन्येव परोपकारप्रवणेकान्त करणतयाऽभान्त्सुः तीर्थकृत्कर्म प्रवचनप्रवर्तनायेति न तेषामकृतार्थता निष्फलारम्भता वा । प्रवर्त्तयति च शासनमजरमरणमभयकरं तृतीयौषधवत् सर्वगुण तदुदयेन । नामकर्मत्वाञ्च न पराधीनतापत्तिरात्मगुणानाम् । न चायनं वेद्यते तत् कर्मेति दिक् । न चैवमीश्वरस्यास्ति कर्मलेगो- प्यभ्युपगतो भवता । किञ्च-सर्वशक्तिमत ईश्वरस्य किमित्यसम्भ- विन्यण्डादिक्रियोपरफुरुते ? कथं च तनः प्रादुर्भावोऽभ्य सचरा- चरस्य ? इति विचारयन्तां स्वयं विज्ञा । न ह्यवं कल्पनामात्रेण मवति पदार्थप्रादुर्भूतिः । कथ च सर्वथा नि.सङ्गस्येश्वरस्य भवेत ·न्यायावतारः .00000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 १२६ - " .. - कल्पनाप्रसङ्ग कथं वा नाभूदर्वाक् नित्यत्वेनावस्थितत्वात्तस्य । नहि तस्य कल्पनासम्भवेऽस्ति कारणं किञ्चित् । करुणा तु पूर्व निरस्तैव विधातुर्विधातृत्वे । कथं च कुर्यादसी करुणया विधानो लोकं दुःख- दौर्गत्यदुर्योनिजन्मादिक्लेशविह्वलं, येनोद्भवेदेतादृश बल्लागोऽनिवार्य । यदाहु-दुखदौर्गत्यदुर्योनि-जन्मादिक्लेशविह्वलम् । जन तु सृजतस्तस्य कृपालो. का कृपालुता ? ॥१॥ कथं च नामार्वाक् सृष्टेर्जनाभावाद् दुखसम्भवो, येन करुणो- द्भवः सम्पद्येत सम्भावनापदम् । अपर च किमसौ शरीरमुपादायैतन् करोत्यन्यथा वा' । आये, कर्माणुरहितः कथमुपादत्ते ? सर्वदा वा किमिति नोपादत्त ? क्रियत्परिमाणं वा तद् ? जगत्परिमाणे तस्मिन्नुपा- दीयमाने अन्यकरणीयावकाशाभाव । परिमाणवति च सर्वव्यापि- वाभावेन सर्वत्र क्रियाविरदः । तथा च तत्र स्वयमेव क्रियाऽभावः । अन्यकर्माणूपादाने तु स्पण व कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गापतिः । सूक्ष्मशरीराभ्युपगमे च स्पष्ट व स्थूलपदार्थभूभूधरसरित्सरित्पत्या- दिकरणायाऽयोग्यता । स्थूलसूक्ष्मयोर्भेदाभावेऽत्येव सर्वेपामदृष्ट सूक्ष्ममिति किं विश्वविधातृदूषणेन । विचारणीयमावश्यकमेतद्यदुत- विश्वविधात्रभ्युपगम्यश्चेत्, कोऽसौ ब्रह्मा प्रजापति शक्ति प्रधान यावनीयो वा कोपि ? यतस्तेप्याख्यान्ति-यदिष्टमीश्वरेण जायतामा- काश, जातमबलोकितम् चारु । जायतामुद्योतो जातो वीक्षितः सुन्दरो दिवस इति चक्रऽभिधा तस्य । अन्धकार उद्भवतु जातो, रात्रिरित्य- भिदचे ताम् इत्यादि । यदि विहितमेव स्याद्विश्व केनापि, किमिति स्वापलापिनस्तादृशानऽकरिष्यदसौ स्वासममहिम(मलि)म्लुच.? यदपि जेगीयते श्रुतिस्मृत्यादि । तत्र विचार्यते तावत्-को ब्रह्मा प्रजापतिः- शक्तिर्वा । तत्र प्रश्नोपनिषदि दृश्यता, यदाह तत्र-संवत्सरो वै प्रजा- पतिस्तस्यायने दक्षिण चोत्तर च ॥९॥ मासो वै प्रजापतिस्तस्य ·१३० न्यायावतारः ००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००610060000 कृष्णपक्ष एव रयि शुक्लः प्राणः ॥१२॥ अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्या- हरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः ।।१३।। अन्न वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्र- तस्तस्मादिमा. प्रजा. प्रजायन्त इति । बृहदारण्यकेऽपि स एव सवत्सर प्रजापतिस्तस्य रात्रय एवं पञ्चदश कलासु चैवास्य षोडशी कला । अत्रोहनीयमूहावता यदुतै. तत् कर्तृभिस्तावदनिर्णीतो य. कोऽपि प्रजापतिनिर्दिष्टो, येन विकल्प. यति सवत्सरादिभिर्न च निर्णीते भवत्येवायमुल्लेख. । अन्ततो गत्वा चानमेव प्रजापतितया निर्दिदेश, यन्न केनापिन कक्षीक्रियते तदाधार- त्वात् सर्वेषां, तच्चावश्यमेव प्रजारक्षणतत्परमिति माननीयं विद्वद्धि । कल्पनाकल्पितत्वं च न तैधुत प्रच्छन्नमैन्द्रजालिकानामितरेपामिव किन्तु तद् ये हवै तदिष्टापूर्ने कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोक- मभिजायन्ते त एव पुनरावर्त्तन्ते. तस्मादेते पय. प्रजाकामाः दक्षिण प्रतिपद्यन्ते एष हवै रयिर्य. पितृयाणः ॥६॥ अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादित्यभिजायन्त एतद्वै प्राणा- नामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्त्तन्त इत्येष निरोधः । विलोक्यता विद्वसोऽत्र स्पष्ट वावचत्येते-कृतमित्युपासन दक्षिणायने तपोब्रह्मचर्यादि स्वीकरणं च दृष्ट्वातितरामातरा दृष्टि सूर्ये प्रजापतितया निवेशयन्ति । एवमेव मासस्य प्रजापतित्वे तस्मादेते ऋषयः शुक्ल इष्टिं कुर्वन्ति, इतर इतरस्मिन् । रात्रेः प्रजापतित्वे प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते । ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्री रत्या संयुज्यन्ते । अत्रापि स्पष्टमेव निरटति स्वामिप्रायः सूरिभिर्मा- सरजन्योः प्रजापतिकल्पनायाम् । यद्यपि च रात्रौ रत्या संयोजन प्रतिपादित स्वेषामपि प्रतिकूल पर तदत्र प्रस्तावे प्रजोपपादनस्य प्रक्रान्तत्वाइनिवार्य गृहमेध्यपेक्षया तस्यान्यकान्तां विहाय स्वदार- सन्तोपेण स्वदागभिगमरूपस्य वा ब्रह्मचर्यरूपत्वमिति युक्तमेव । अत मुण्डकोपनिपदि-'तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽनमभिजायते । अन्ना- ·न्यायावतारः 00000000000000000000000000000000000000000०००००००००००००००००००00000000000000000000000000. प्राणो मन मत्यं लोका. कर्मसु चामृत'मित्यनेन ब्रह्मतपःफलतयाs- नमभिप्रेतम् । न चैनं प्रजापति नाङ्गीकरोति कोऽयाबालगोपालम् । एतदेव च सर्वविधानसावधानम् इत्यपि युक्तमेव । यद्यपि च विरुद्ध वत्ति इद यत्-ब्रह्मणस्तपसा जातायां पुष्टाविति तत्कारणस्य सष्टमेवेतरस्यावलोकनात् अपलप्यते चेत् प्रत्यक्ष कुलकमायाता नीति- रेपा भवतां यदुत-भ्रान्त प्रत्यक्षमिति कथमन्यथा जगन्मिथ्या प्रपञ्चो- ऽसन्नित्याद्यवक्ष्यन् भवत्यूर्वजाः । मा च त्वरिपत भवन्तो निर्णीयते भवदभिमतमपि । प्रतिपादयाञ्चकुस्तावच्छान्दोग्ये-ऋषय. मनो ब्रह्म- त्युपासीत । ४ । १८ । आदित्यो ब्रह्म त्यादेश । १-१-३ बृहदारण्यके- इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां यावदमृतमिद ब्रह्मद सर्वे । इमाः आप. (यात्रत) ब्रह्मे द सर्वं । अयमग्निः । अयं वायुः । अयमादित्य. । अय चन्द्र. । इय विद्युत् । अयमाकाश. । अय स्तनयित्नुः । अय धर्मः । इदै सत्य । इद मानुपम् । अयमात्मा सर्वेपां भूतानां मध्वस्यात्मनः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चाय- मात्मा तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपोऽयमेच स योयमात्मेदममृतमिदं सर्वम् । विलोक्यतां विचक्षणा जगन्निदानमीक्षणवंदन्ति यत्परे स्फुट- विहाय ब्रह्म नापरम् । न निश्चितं महर्पिभिर्यतो विकल्प्य देशित, क श्राग्रहस्तदा तदीयवाक्यसेविना ननु॥शा बाहुश्च पुनः वाग्वै सम्राट परमं ब्रह्म । प्राणो वै सम्राट परमं ब्रह्म । चक्षुर्वै सम्राट् परमं ब्रह्म । श्रोत्र वै सम्राट् परमं ब्रह्म । मनो वै सम्राट् परमं ब्रह्म । हृदय वै सम्राट् । सर्वेषां भूतानां आयतन हृदय सम्राट सर्वेषां भूताना प्रतिष्ठा हृदये ह्य व सम्राट् सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति हृदयं वै रम्राट परम ब्रह्म नैन हृदयं जहाति सर्वाण्येनं भूतान्य- भिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एव विद्वानेतदुपास्ते ।

·१३२ न्यायावतारः ००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००000000000000000000 भृगुवल्लयामपि-अधीहि भगवो ब्रह्मति तस्मै एतत्प्रोवाच अन्न प्राण चक्षु. श्रोत्रं मनो वाचमिति । विचार्यतां महाशया यदि अत्र न ब्रह्मत्वेन प्रतिपिपादयिषित स्यादन्नादि, कथं प्राण वाचमिति भवेद्वच- नयुगलम् । प्रोक्त चाग्रे अन्न ब्रह्मति । प्राणो ब्रह्मेति । मनो ब्रह्मति विज्ञानं ब्रह्मेति । भानन्दो ब्रह्मति । श्रुतिरहस्यमिदं नहि निश्चिती, जगति कौचन ब्रह्मप्रजापती। श्रवणतत्परशान्तिकृते जगु षय एव यथारूचि कल्पितौ ॥११॥ भो भोः कणादकपिलादय ! आश्रयध्व, किं ब्रह्म यद्विदधते जगता व्यवस्थाम् । युष्माकमेतषिभिर्गदित पुरोक्त, नेत्रेनिमील्य पिवताऽऽयतिसौख्यदातृ ॥२॥ आश्रित्य विश्वजननाय पर महेश, दैवं विना च भवतीह न कार्यजातम् । तत्त्वाश्रित कुरुत किन्तु महेश्वरेण नाऽजागलस्तननिभेन निजेसिद्धि ॥३॥ अथ चतुरचातुर्यावजातदिवस्पतिपाठका संश्रयध्वं यूयं योगिन इव तुर्यावस्थां तुरीयविकल्प स्वमनोरथपूर्तये यदचिन्त्यप्रभावोऽसौ 'महतो महीयानित्यादिवाक्यादिति चेद्, भवतु चिन्तामण्यादिवत् स्वमहिमाधरीकृताखिलविश्वस्य विश्वाधिपतेः सामथ्र्य तादृश, परं न तहते श्राराधकं स्यादिति विद्यमानस्यैव जगतस्तत्प्रभाव इयत्त्युप-- योगम् । अन्यथेच्छाप्रादुर्भावादिना पूर्वोक्तटोपानतिवृत्तेः । न च तस्य वीतरागत्वाद् वैषम्यकारण किञ्चिदिति, भाव्य च तथा सति जगता वैपम्यरहितेनेति नासावयइति घटनाकोटिम । अथ विहायाऽसदापई यथार्थपश्चमुखाराधनपटिष्ठतयैवमाचक्षतोरीकृत्य पञ्चम विकल्पं यन्- ..

·न्यायात्रतारः १३३ 0000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 महेश्वर एवं तावद् य. सर्वज्ञः स सर्वविदिति श्रुत्या सर्वज्ञ । सर्वज्ञ- श्वातीतानागताद्यद्धावेत्तृत्वादेव । तथा अवाप्तवेदनश्चावश्यम्भाविनी स्थिति जानाति पर्यालोचयति च । यतो नहि तदन्नातमस्त्यभूद् भवि- प्यद्भवति वा, सर्वज्ञताततेः। परिणमति च जगति तथैव यथा अनेन ज्ञानेनावभासितम् । ज्ञान च तदधीनमेवेति, यथा यथा परिणमति तस्य ज्ञान तथा तथा विश्वेश्यविश्वान्तर्बतिपदार्थप्रकरोऽप्यावर्त्तते इति साहचर्येणाऽनन्यथासिद्धनियतपूर्ववृत्तितया भवत्येव तद्विश्वविधे. फार गं ज्ञानम् । न च भिन्न तत्ततो, गुणानां द्रव्याभेदेन व्यवस्थानात् । अन्यच्च-श्रतिषु भवान्तरगमादौ नेक्ष्यते तन्नामापि । आदिमर्ग- साधनत्वं तु कल्पितमर्वा व ज्ञातम, उत्पत्तिश्च जीवस्य प्रत्य प्रवेदितैव- मृपिभिर्यथाः-इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति स उल्बावृतो गर्भो दशवा नव वा मासानन्त शयित्वा यावद्वाथ जायते॥१॥ स जातो यावदायुपं जीवति त प्रेत दिष्टमिताग्नय एव हरन्ति यत एवेतो यतः सम्भूतो भवति ।। इति नवम खण्ड । अथ य इमे ग्राम इशाप दत्तमित्युपासते ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रि रात्रेपर- पतमपरपक्षाद्यान् षड् दक्षिणति मासाँस्तान्नैते संवत्सरमभिप्राप्नु- वन्ति ॥३॥ मासेभ्यः पितृलोक पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेप सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति ।।४॥ तस्मिन् यावत्स- म्पातमुषित्वाथैत मेवाध्यानं पुनर्निवर्तन्ते यथैतमाकाशमाकाशाद्वायु घायुभूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाभ्र भवति ॥शा अभ्र भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहि-यवा औषधिवनस्पतयस्तिलमापा जायन्ते तो वै खलु निष्प्रपतरं यो यो ह्यान्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एव भवति ॥६॥ तद्य इह रमणीयचरणा अभ्यासो ह यत्ते रमणीया योनिमापोरन् ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि वा । अथ य इह कपूयचरणा अभ्यासो ह यत्ते कपूयां योनिमापोरन् श्वयोनि वा शकरयोनि-वा चण्डालयोनि वा ।।७। अथैतयो पथोर्न कतरेण च न ·१३४ न्यायावतारः 1००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000000000000c02000cact तानोमानि क्षुदाण्यसदावर्तीनि भूतानि भवन्ति, जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीय स्थानं तेनासौ लोको न सम्पूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत तदेष लोक । एतदेव बृहदारण्यकेऽपि षष्ठेऽध्याये द्वितीये ब्राह्मणे । नात्र ब्रह्मनामान्यनुश्रूयते, किमु तत्कर्तृत्वम् । न केवलं भवावतारा- धिकारे एव न श्रूयत, किन्तु ब्रह्मत्वावाप्तावपि न तत्कर्त त्वमनुगीतम्। तथा च श्रुति.-तद्य इत्थ विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धातप इत्युपासने, तेऽर्चि- पमभिसम्भवयर्चिपोऽइरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षान्यान्षडुद- डेति मासाँस्तान् ॥१॥ मासेभ्य. सवत्सरं सवत्परादादित्यमादित्या- चन्द्रमस चन्द्रमसो विवृत तत्पुरुपो मानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवयानः ।।२ । मुण्डकोपनिषद्यपि-तपःश्रद्धये ह्य पवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्षचर्या चरन्त सूर्यद्वारेण ते विरजा प्रयान्ति यत्रामृत स पुरुषोऽव्ययात्मा । अनेकत्र च भवान्तरगत्यादिनिर्देशः कृतः श्रुति - स्मृत्यो। न परं कुत्रापि ब्रह्म-प्रजापतिप्रभृतिकर्तव्यलेशोऽपि दर्शितो दीर्घदर्शिभिः। परं दृश्यते कर्मकृतमेवागमन तदिदमाह-विस्र स्यमान- शरीरस्थस्य देहिनः देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते एतद्वै - तत् । ४॥ न प्राणेन नापानेन मृत्योर्जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥५॥ हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्य ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ! ॥क्षा योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिन । स्थाणुमन्येऽनुसंयति यथाकम यथाश्रुतम् ॥७॥ मुण्डकेपि-परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान् । एष व. पुण्य. सुकृती ब्रह्मलोक.।

·. न्यायावतारः १३५ .0000000000000000000000000000000000000000000000०.०००००...०००००००००००००००००००००००००००००० क्षीयते, एवमेवामुत्र छान्दोग्ये च तद्यथेह कर्मजितो लोक: पुण्य-जितो लोक. क्षीयते। बृहदारण्यकेऽपि-पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेने ति। तथा तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्कामति चक्षुष्टो वा सृनों वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस्तमुत्क्रामन्तं प्राणोनूत्क्रामति प्राणमनूकामन्त सर्वे प्राणा अन्त्क्रामन्ति स विज्ञानो भवति विज्ञानमेत्रान्ववक्रामति तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च १२॥ न केवलमेतावन्मात्र भवान्तरसह क्रमणविपयं कर्मवल स्वीकृतमुपनिषत्कार किन्तु नवीन- तरशरीरादानेपि यथामैवेति पूर्व कठोपनिषदि प्रोक्तमपि स्पष्टं दर्शयति तद्यथा-'पेशस्कारी पेशसो मात्रामादाय मात्रामादायान्यन्नवतर कल्याणतरं रूपं तनु । एवमेवायमात्मेद शरीरं निहत्याविद्यां गमयि- मान्यन्नवतर कल्याणतर रूप तनुते पित्र्यं वा गान्धर्व वा दैव वा प्राजापत्य वा ब्राहम्यं वान्येषां वा भूताना ॥४॥ तथा पुण्यः पुण्येन कर्मणा । तथैव यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते । तदेव श्लोको भवति- तदेव सक्त सह कर्मणैति लिन मनो यत्र निषक्तमस्य । प्रायान्त कर्मणस्तस्य यकिचेह करोत्ययम्' ।। इत्यादिषु स्वयमेवाहटप्रभावो दृश्यते इतरनिरपेक्ष इति स्वीक्रियते पूर्वोक्तयुक्त्त्या। 'यस्यैत्र महिमा भुवि । तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इत्युपनिषदश्च ज्ञानद्वारा कर्त्त त्व चेद् वरम कार्भवन्तो यत्प्रपन्ना विचार्य स्वयमन्यमध्वान शुभतरपुण्य. जनपथावतारवत् । न वात्रास्ति चाकचिक्यम् । यतो न ह्यजात सर्वज्ञ- नास्ति किञ्चित् न चात्र व्यक्तिविषयो विवाद, । अभ्युपगम्यते चास्मा- भिरपीद तदुक्तं सर्वभावेषु कर्त्तव, ज्ञातृत्वं यदि सम्मतम् । मतं न सन्ति सर्वज्ञाः । इति । पारमर्षेपि-'ज जह भगवया दि8 तं तहेव परिणम- इतिवचनात् । पापठति च लोकोऽपि यद्-एकनावधृतं यथा प्रथमतो, ·१३६ न्यायावतारः .०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००000000000000 - जातं च चेत् पश्चात्तत्तथा तर्हि 'भवदभिमतमेव जात'मिति भावक सत्य, भवानेवात्र प्रभु. कर्तुमकर्तुमन्यथा कतु चेतीहापि यदीश्वरेण दृष्मेवोद्वेजगति नान्यविचारितं स्यादेव तहि तद्विहितमेवैतदिति- व्यपदेश । भण्यते च सुश्रुतपरमार्थेनापि-यदीश्वरदृष्ट यत्तदेव भावि नान्यथेति । यथा वा तेन वस्तूनां मनोवाक्कायादीनां भूतादीनां ऋत्वादीना च स्वभाव परिगीतो दृष्टो वा तथैव भवतीति कल्प्यतेऽसौ कर्त तया सर्वेषां चेत्, न हानिरुपचरितस्य सर्वथा मृषात्वायोगात् । यथोच्यत एव। छान्दोग्ये-कोयमात्मेति वयमुपास्महे कतर. स आत्मा येन- पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्या- करोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ॥१॥ यदेतत् हृदय मनश्चैतत् सज्ञानमाज्ञान विज्ञान प्रज्ञानं मेधा दृषितिर्मतिर्मनीषा जूति स्मृति. सङ्कल्प ऋतुरसु. कामो वश इति सर्वाण्यैवैतानि प्रज्ञा- नस्य नामधेयानि भवन्ति ।।२।। एष ब्रह्मष इन्द्र एष प्रजापतिरेते मर्वे देवा इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथ्वीवायुराकाशआपो ज्योतीषीत्येता- नोमानि च तुदमिश्राणीत्र । बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गायः पुरुषा हस्तिनो यत्किञ्चेद प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच्च ब्रह्म ॥२॥ स्थावरं सर्व तत्प्रज्ञा नेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोक प्रज्ञा प्रतिष्ठाप्रज्ञानं स एतेन प्रज्ञेनात्मनास्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन स्वर्गे लोके सर्वान् कामाना- प्त्वाऽमृत. समभवत् समभवत् इत्योम् । अत्र यथाहि जीवलक्षण- मात्मान गोणीकृत्य तज्ज्ञानमेव प्रधानीकृतं स्तेन सर्वकार्यसिद्धिरुदाहृता। तयेश्वरस्य परमप्रज्ञा नेत्रत्वाद्याच्यते सर्वविधातृत्वं नानुभवत्यनृनता- मिति । उच्यते चापेक्षयैवात्मनाऽपि सर्वविधानविज्ञत्वम् ।

·न्यायावतार: १३७ 100000०.००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000000000000000000000. यवृहदारण्यके-यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथ्वीमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्त- र्याम्यमृत. ॥३॥ योऽप्सु तिष्ठन्नद्भ्योऽन्तरो यमापो न विदुर्यस्याप. शरीरं यो योऽन्तरो यमयत्येपत आत्मान्तर्याम्यमृत.॥४॥ योऽग्नी ॥५॥ योऽन्तरिक्षे ॥६॥ यो वायौ ॥७॥ यो दिवि ||८|| य आदित्ये ॥६॥ यो दिक्षु ॥१०॥ यश्चन्द्रतारकं ॥११॥ य आकाशे ॥१२। यस्तमसि ॥१३।। यस्तेजसि ॥१४॥ यः सर्वेषु भूतेषु ॥१५॥ य प्राणे ।।१६।। यो चाचि ॥१७॥ यश्चक्षुषि ११८॥ य श्रोत्रे । १६॥ यो मनसि ॥२०॥ यस्त्वचि ॥२१॥ यो विज्ञाने ॥२२॥ यो रेतसि ॥२३।। अदृष्टो द्रष्टाs- श्रत. श्रोताऽमतो मन्ताऽविज्ञातो विनाता नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽ- तोऽस्ति श्रोता नान्योऽनोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञातैप त आत्मान्तर्याम्यमृतोऽनोन्यदात्त ततो होद्दालक आरुणिरुपररामेति । अत्र स्पष्टमेव विचित्रपर्यायानुयायिनोप्यात्मन उक्तापेक्षयाभिमत कत्व, व्यक्तीकृतं च नान्य इत्यादि । तद्वदनापीश्वरपरिष्टतया- अभ्यनुज्ञायते चेत्, न कोऽपि विरोधलेश. । उपचरिते हि युज्यत एव सर्व तस्येति । अथ चाश्रियते श्रियै षष्ठो विकल्पो विकल्पपृष्ठैर्विकल्पपृष्ठ. कालादिवत्तस्य साधारणकारणता मन्यमानेरेवम् । यतस्तेन दृष्ट चेद् भवति, न तावन्मात्रतस्तस्य कर्तृता युज्यते । उपचारतोऽप्येव हि गीयमाने कर्त्त त्वे येन येन यद् यद् दृष्ट जायते तस्य तस्य स स कर्त्ता भवेत् । तथा च हिंसां विदधतोदर्शनेन तस्य पापीयसो जीवान स्या- दशुभकर्मबन्धोऽनेके चापोरन कार एवं सूर्य-योगि-कत्रितरजनाद्या । न च तत् सम्भवति, सम्भवति चेटुपचारेण सर्वन तथापि वन्ध्यासूरत मिव करमैचिदपि साफल्यायेति विकल्प्य मन्यते तस्य कर्त्त ता, तदा- महवशवदतया विकल्प्यते च-चत् तेनोपदिष्ट तत्तदेव विधिस्तत्कर- , ·१३८ न्यायावतारः .00000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000.81680683 णाच्चामृतत्वाधिगमस्तदकरणाच्च ससारससृतिर्जायते जीवस्य । प्रोचिवासश्चर्षयोऽग्येतत् यदुत- प्लवा ह्ये ते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ यो नाभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्यु ते पुनरापि यति ॥१॥ अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीरा. पण्डितं मन्यमानाः । जंघन्यमाना परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथाऽन्धा ||२|| अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्तेनातुरा क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ।।३।। इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ यो वेदयन्ते प्रमूढा । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं चाविशन्ति ।।४।। तपः श्रद्धये अ॒ पवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्षचाँ चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजा प्रयान्ति यत्रामृत स पुरुषो ह्यमृतात्मा।११॥ तथा तमात्मस्थं ये नु पश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् । यज्ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति । इति श्रुतिसमुदायात् स्पष्ट एव निदेशितोऽमृतमार्ग इतरस्य तद्ये यथा यान्ति ते तथा गति- भाजो भवन्तीति स्वीकतु मुचितं तस्यैतत्कर्तृ त्वम् । लभ्यते हि यो गुणो यदनुशासनात्तस्य गीयमानं कर्तत्वं तस्य न दोपपोषाय, कारण- मात्रस्य कत्तृत्वात कथावत्, कारणं चेष्टप्रवृत्तौ प्रादुर्भवत्येवागिष्ट- साधनतादि, न च तच्छास्त्रमृते, न च तदपि कर्तारमृते इति स्पष्ट शास्त्रक्रतुरमृतप्राप्तौ कारणत्वम । अत एव पठ्यते-मुक्तिदाता त्वमेवेति । न च वाच्यं यद्यप्येवं स्यान्मुक्तिकारणज्ञानप्रयोजकशास्त्रप्रणे~ तृत्वेन तस्य मुक्तिकर्त त्वम्, तथापि संसृतिसंसरणकारणता तु न कथञ्चनापि घटाकोटीमाटीकते । अन्यथा मुक्तिदातृतया आराध्यता- ·न्यायावतार. १३६ -10000000000000000000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० वत्तस्य सम्भवन्ती तिरस्कार्यता न शक्यते निवारयितु, दोषोत्पाद- कस्य स्पष्टमेव इष्टविवेकविकचकल्याणैस्तिरस्करणीयत्वादिति । यत स्यादेव स तिरस्कारपात्र यदि शास्त्राणि प्राज्ञापयिष्यत्तथावुद्धया, परं यद्यमृतायैव तेन हब्धानि तानि कर्मवशपरनाथवद्भिर्जीवश्च यथा- रुचि गृहीतानि प्रवृत्ताश्चामी तथा चेत् ससारसंसरणमवश्यं भावीति ज्ञानमेव तथात्वाय जात तस्य । न च तच्छास्त्रमृते इति तद्वि- धातुरदोषवत्त्वेऽपि तस्य तत्कारणता स्पष्टैव । अत एवोच्यते-'नाका- रमन्तरा शास्त्र-शस्त्रयोर्विदुषां भिदा । तथा 'साक्षरा विपरीता: राक्षसा नेतरे पुन'रित्यादि । भवत्येव च ज्ञातेशनिष्टप्रकाराणा- मेवानात्मवित्तया ज्ञातानामनृतवदनविपरीतप्ररूपण-लोभेन्द्रियपरा- धीनतादिना ससारससृतिवृद्वि. । न गगास्त्रमशासित वोत्पन्नं तज्ज्ञान न च ज्ञानमूलमन्य इति स्पष्टव तस्य तस्या ससृतेरपि कर्त्त ता । यद्वा-ये न लीयन्ते तदुक्तामृतमार्गे मारयित्वा मनो- विकारॉस्त एवावाप्नुवन्ति ससारमिति प्राप्तस्तदा ज्ञानादर एव भवपर्यटननिबन्धनमिति तस्योपचर्यते सकारणं भवाटव्यटनकर्त्त तापि विपर्ययारोपादिति चेन् । साध्वेतत् साधित भवद्भि यथा तथा कर्त्त त्वम् । तदेव न कल्पते कल्पयितु जगदीश्वरस्य साक्षात् जगद्वि- धातृता विकल्पपटकैरप्यविकल्पनीयै । यच्च शिपिविष्टसाधनसावधानतयोद्गीर्णमागेव । तन्नैव युक्तिक्षमम् । तत्र यत्तावदुक्त-जन्तु 'त्यादि । तदसुन्दर, यतः प्रत्यक्षविरुद्वैपा कल्पना । न तावज्जीवा अज्ञानिनो, न वा स्वमीप्सितं न जानन्ति, न वा तत्र न यतन्ते, फलं चावाप्नुवन्त्येव यथाकर्म । यदा च प्रवृत्तिर्जीवगुण एव, तदा किमघटमानक विलोकितं विलो- कनाचतुरैः । न च स्वेष्टसाधनताज्ञानमीश्वरेणाऽऽपाद्यते । तथा सति सर्वेपा तद्वत्ताप्रसङ्गात् । न हीश्वरो द्वेष्टि रज्यते वा करमैचित् केपुचिद्वा, येनैकस्य तत्सम्पादयेन्नान्यस्य । न च तद्भावे ईश्वरतापि ·१४० न्यायावतारः .००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० वास्तवी । स्याच्च सर्वेषां समानमेवेष्टसाधनता ज्ञानम् । न च तत्तथा अवलोक्यते इति विचित्रतान्यथानुपपत्त्या कल्पनीयमेवाभि- नव किञ्चित्कारणं, यत् स्वय विचित्रं सद् विचित्रताधायि स्यात् । यदप्यवाचि यत्-कथ 'चादृष्टस्वर्गश्वभ्रादिमार्ग'इत्यादि । तदप्य- समञ्जसम्, यतो वर्त्तमानभवेऽपि येन यद् यदा यत्र प्राप्तव्य, स तदा तत्र तत्प्राप्त्यै गच्छत्येव, ददाति चापरोऽपि तस्मै तत् । न चाऽत्र नेता दृश्यते, दृश्यते वा तत्कार्य । कल्प्यते चेद् यथेच्छ परं, नहि कस्यचित् स्वतन्त्रकल्पनामनुरुध्यते पदार्थः। क च कल्प्यतेऽसाविति वाच्यम, गमने याचने दाने आदाने वा यतः पादाम्या गत, मुखेन याचित, हस्ताभ्या दत्तमादत्तं च प्रत्यक्षम् । प्रेरित ईश्वरेण चेत् । कि जगत्यामुपकारादिविलोपकाऽनिष्टतमयतया कल्पनया । तथात्वे तस्यैवोपकारोऽयं न तु दातुः, तस्य श्रेष्टिप्रेरितकिकरवत्तदादिष्टकार्य- करणात् । नहि तत्र श्रेष्ठिनं विहाय भवत्युत्तमर्ण. किङ्करः, स वा तस्याधमर्ण आदाता। बुद्धिर्दत्ता चेत् तेन कस्मैचिद वित्तिवृत्तान्तादेष्टा सा?, येनैव कल्प्यमान कल्प्यं स्यात् । कथं च न दत्ता साऽखिलेभ्यो? यथा सर्व एव स्युर्निवृतात्मानः । अन्यच्च-एवं सति बुद्धिर्वधादेरपि स्यात् तद्दत्ता। तथाच कोऽन्योजगति तादृशोऽपसदो, यो दद्यादन्येभ्यो- ऽसद्बुद्धिम् । स्वत. सा चेत्, कि नेतरापि तथा। केन कृतमेतदितिचे गृहाण प्रतिप्राणि भिन्नं भागधेयं यदस्ति, तद्विलसितमेतत् । ननु कथमेवं सत्यपि तस्योपकतं त्वादि ? परवतैव तेन करणादितिचेत, तत्केन कृतमिति विभावय । यतस्तदापि तेनैव कृतमस्ति । अन्यच्च-अदृष्टं साधनं, कर्त्ता त्वात्मैव । नही- श्वरवत्तस्य विधातृत्वमेवाभिमन्यमानं स्यान्मन्तव्यम् । यदि च समग्रेऽपि अदृष्श्रुतमार्गे यान्ति जीवाः स्वकर्मणा, तर्हि तदनुसारेण भवान्तरगतिरपि स्यात्, क एव विरोध.'। अन्यच्च-यदि तेन नीता गत्यन्तरं जीवा यान्ति, तदा यदि जातु स न नयेनॉस्तत्प्रति काऽवस्था ·न्यायावतारः १४१ .000000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० कर्मणो, जीवस्यैकस्य निष्फलत्वमन्यस्य मुक्ततामन्तरेण । तथा चायातं भवदीयमतेन यन्न तस्य सत्ता मुमुक्षूणा क्षेमकरी। ज्ञान न स्यात् चेत् न जीवस्वभावत्वात्तत्तु स्वय सिद्धमावृतं तु यत्कर्मणा तदेवेश्वरकृत्यमित्य- भ्युपगन्तव्यं भवद्भिस्तु । यद्वा-अस्तु ज्ञानदानमात्रक ता यत उपकारो ह्य प । उत्तमनीतियं यं परेभ्योऽसमानरत्ननिभज्ञानवितरणम् । पर च कर्त तायामज्ञानमपि तेनैव वितीर्णं स्यात्तदन्येन चेद्, विमुञ्चन्तु मर्चकतृ ताग्रहम् । एवं च स्वर्ग नेताऽसौ जीवान श्वभ्राणि । यथा चादृष्टमार्गो यात्यसौ श्वभ्रे स्वकर्मणा कि न याता स्वर्गमपि, येन फल्ल्यते तदाश्रित्य तत्कर्त्त ता, यया तस्य विषमतावाप्ति., अल्पाना स्पर्गप्रापणात बहूना च श्वभ्रपातनात् । यच्चोदित 'कथमचेतनानि भूतानि' । तत् स्वजीवितमप्यनालोच्दै- वाभिहितम् । कथमन्यथा विविधाहारोपजातजीवितधारणापथ्यो- भूतरोगादि-विपोपभोगजातमरणादि दृष्ट्वा वा ब यादेवं । जीवेन सम्बद्धाना संयुक्ताना वा तथाभावात् को वक्ति च वियुक्तान्येवा- चेतनानि तानि भूतानामुपकारायापकाराय वा भवन्ति भूतानीति येनैवमुपालम्भ., को वा निषिपेध जीवसत्तां, येनानधिष्टितानीत्या- धुदीर्यते । यद्वा-अचेतनान्यपि भूतानि किं नावलोकितानि मनोहर- रूपादिद्वारा जीवानामुपकारकृन्ति प्रतिकूलरूपादिद्वारा चापकारपरा- यणानि ? । येनैव नोद्यते । न च करवाललता व्यापारिता सती न छिनत्ति शिर आदि । साधिष्टाना चेत् किं न लगति पथि पतित कण्टक स्वयमेव ? । यद्वा-पतिता कृपाणलतिका न कृन्तत्युत्तमाङ्गमनाभोगेन शयानस्य ? । केन च विहिता मा तीक्ष्णता कण्टकाना, महेश्वरेण चेद्, आः पापपुजावस्कारायमानता तस्य । स्वभावेन चेद्, आयान्त्वध्वनि वायुना चेद्भूत एवासौ पथि विप्रकीर्णा वा केन च स तेनैव विहित इतिचेत्, किमपराद्धम् अङ्गिभिर्यद- सौ वायुद्वारा तान् व्यकिरत् । निर्विवादं चेदं-यद्वनसत्यादिना वायू-

·१४२
न्यायावतारः
.००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000000
द्भवो व्यजनादिना निष्पाद्यते च स्वयमपि तर्हि क एतादृश आग्रहो,
यद्युक्तियुक्त विधाने स्वतन्त्रेऽपि तत्कत तोल्लेखः, स्वभाव एवायं दृढत-
राग्रहस्य । कथं नु भवेद् ऋतुवैचित्र्येण वैचित्र्य वायोन चेत् स विधाता।
सत्यं, परं यत्तस्य स्खलन तत् किमीश्वरस्यानुपयुक्तता, तत्स्थलवर्ति
जीवानामुपरि द्वषो वा, नाहुतयत्तत्रस्थैः सम्यग्दत्ता अभविष्यन्निति
चेत् यत्र नैवाहुतिनामापि विदन्ति जना. । तत्र किमिति नियमेनापि ।
पूर्वजन्मविहितासाच्चेद्, वरमुक्तं, तदेवासाधारणं कारणम् । कथ-
मेकाम्यदृष्टमचेतन विदध्यात् किञ्चिदपि स्वयमिति चेत्। कः किमाह ?
नहि लोकविवरवृत्त्यदृष्ट तद् विदधाति । किन्त्वात्मसंसक्तमेव ।
ननु न वायुना ससर्गस्तस्य कथ चर्ते तस्येति पूर्वमेव लोहोपल-
लोहदृष्टान्तेन निरटक्येतन मा विस्मापु । तत्त्वतस्तु सूर्यगतिवैचि-
व्येण तत्स्थलीयाऽऽत्मादृष्टानुसारेण तद्वैचित्र्यं नानुपपन्नम् । ऋतु-
भेदेनाऽहस्करगतिवैचित्र्यमस्त्येव । तत्रापि कारणं त्वात्मादृष्टमेव ।
अत एव चोचित्रांसो' विद्वासो जलनिधिवारिदमर्यादा-ज्वलनानिल-
गतिवैचित्र्यपृथ्वीस्थैर्यनिदानता तस्य दर्शयन्तः सूर्याचन्द्रमसोरपि
तन्निदानमेव भ्रमणम् । यदाह.-
आप्लावयति नाम्भोधि-राश्वासयति चाम्बुढ.।
यन्महीं स प्रभावोऽयं, ध्रुवं धर्मस्य केवल. ॥११॥
न ज्वलत्यनलस्तिर्यग्यदूर्ध्व वाति नानिल ।
अचिन्त्यमहिमा तत्र धर्म एव निबन्धनम् ।।२।।
निरालम्बा निराधारा, विश्वाधारा वसुन्धरा ।
यच्चावतिष्ठते तत्र, धर्मादन्यन्न कारणम् ॥३॥
सूर्याचन्द्रमसावेतौं, विश्वोपकृतिहेतवे ।
उदयेते जगत्यस्मिन, नून धर्मस्य शासनात् ॥४॥

·यायावतार' १४३ 200000000000000000000000000000०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० इत्यादि । न च नानात भवति क्रियते वेति नियमोऽस्ति । दृश्यते धाज्ञानां बालमत्तमुप्तमूर्छितादीना क्रिया । न च सा न फति । तथा च यल्लपित न समर्थो ज्ञातुमिति । तदालजालमेव । अन्यच्च- सर्व एवात्मान सुखप्रिया दुखद्विषश्च ति प्रयतन्त एव यथारचि । पर मोहान्धवाददृष्टगुणदोपतया भवति विपरीतापि प्रवृत्तिः । नह्यातुर आमयवेगपीडितोऽयौषधमुपयुक्तमुपभुजानोऽपि न विदधात्य- पथ्यम् । न च तत् केनचिदन्येन कारितम् । तद्वत्रापि । अत एव 'पोक्तं महर्षिभिः- 'दु खद्विद् सुखलिप्सुहान्धवादष्टगुणहोप । यां या करोति चेष्ठां तया तया दुखमादत्ते ।। (प्रशम०) इत्यादि । 'सकम्मुणा किच्चा पावकारी' इत्यादि च । एतेन ये प्रलापं- चक्रुरविदितवस्तुस्वभावाः यत्-यदि जीव एव स्वयं प्रवर्तते स्वभोग्य- कर्मकरणे किमित्यायतिकटुक कुर्याद् यायाद्वाऽशुभतरलेश्यापरिणाम- देहादिदु खदावानलज्वालाभितप्त नरकमिति । ते निरस्ता । आतु- रवत्तस्योपपत्ते । वेत्ति च सर्वोऽपि भोक्तव्यमवश्यं स्वकृतं भागधेयं शुभमशुभं वा । किमिति प्रवर्तते प्रत्याशुभतरविपाकवितरणपटुनि जीवः कर्मण्यशुभे, बैरङ्गीकृतमीश्वरो विधातेति तैरपि कर्मानुसारे- गणैव तत्फलदातृता स्वीकृनैव । तर्हि तैरपि चिन्त्यमेवैतत्-यत क्थ- ममी प्रवर्त्तन्ते सुधोपममायतिहितदे आपातसुन्दरं च विहाय सुकृत- मार्गमन्यथाभूत एवं । न चेश्वरो दाता फल, न विहित चेजीवैरिति । गत्यन्तरगतिश्च जीवानामनिप्रापि साधयत्येवादृष्ट स्वस्य विहित- पूर्वम् । यथा विषमतमविपवेगातिशायि हालाहलमास्वाद्य कण्डूति कण्डूयनां वा विधायानीपुरपि तत्फलं किमवाप्नोति जीवितव्यमव्या- धाधतां वा ? न चेद् अत्राप्येतदेव विदांकुर्वन्तु विद्वद्वरा । यथाविहितं भोक्तव्वमेव स्वादृष्ट फलम् । न तत्र स्वस्य समीहाऽसमीहा वोप- ·१४४ न्यायावतारः १०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000 - योगिनी । अज्ञानेनाधिष्ठातृत्वमपि न सर्वथाऽनुपपन्नम् । यथाहि- भवद्भिरपि यदाऽऽहियते परिणमति चान्नादि जायते शरीरादितया तन्नाधिष्ठित किं अधिष्ठित चेत्,कि तज्ज्ञातं कथं भवति कथ वा न ? न चेत्तथैव विदन्तु कर्म। यथा वोपभुक्तमप्योषध- मचेतनं सदपि दूरीकरोत्येव गदानात्मनाप्यनिर्वार्यान् स्वयम् । तच्च कथ क तत्करोतीति ज्ञायते ? तथापि किमुपभोक्ता नीरोगी न जायते । जायते चेद् अवबुध्यध्वमेवात्राधिष्टिनत्वम् । न काप्यनुप- पनि परमार्थपथवेदिनाम् । ईश्वरसिद्धिश्च नानलप्यत कैश्चिदपि । न च शक्या कर्तुं विहितापि च पूर्व सा। परं न स एक एव, विहितानुष्ठानविधाना- वाप्तात्मनेसल्याना सर्वेषामेव तथात्वात् । जात्यपेक्षया वैकत्वे न कोऽपि विवादो, व्यक्त्यपेतमनेकत्वभावेऽपि जात्यपेक्षकत्वस्याविरुद्ध- स्वादेतत्त्वन्यदेव । यञ्चोदितः श्लोक 'अज्ञो जन्तु'रित्यादि । स एवमपि न शक्यते योजयितु ? यजन्तुरनादिकालीनक्लिष्टतराष्टादृषविलुप्तविवेकलोचना जीव आत्मनः-स्वस्य मुखदु.खयोः-सुखदु.खनिबन्धनीभूत-शुभाशुभा- दृष्टहेत्योर्विवे काविवेकयोरज्ञो-मिथ्यात्व-ज्ञानावरणीयादिघनतरमलम- लिमसत्वादबोध. । नहि भवति जीवाना स्वयं ज्ञानम्, उपदेशादेव तद्भावात् । अत एवोच्यते-केपाश्चित्तद्गाव-स्त्वत्यन्ताल्प इति नैव विवक्ष्यते- सुच्चा जाणइ कल्लाण' । गुरुशुश्रूपा-फलं श्रुतज्ञानं । परवा- गरणेण इत्यादि । सुखयतीति सुखं, दुःखयतीति च दुःखं, सानेतरवेदनीयानिमित्त एच गृह्यते अत्र । यतस्ते एव ह्यात्मन. सुखदु.खविधानविज्ञ । तहिं कथं स प्राप्नुयात् सुखदुःखे ? इति प्रोचु -ईश्वरपोरितो गच्छेत् स्वर्ग वे'ति । तत्रेश्वरो-ज्ञानाव णादि घातिकर्मसमूलकापंकपणावाप्तजानाद्यैश्वर्यो विशिघ्पुरुषः, तादृशस्येश्व- ·न्यायावतारः १४५ .00000000000000000000000000000000000000000000000०००००००००००००००००००००००००००००00000000000 रस्य प्रेरणाविषयमागत उपदेशानुसारेण प्रवर्तको बिहायाश्रवाध्वनः सम्प्राप्तसंवरनिर्जरावा जीवः । अत एवोपचारात् पठ्यते-'भारुग्ग- बोहिलाभं समाहिवरमुत्तम दितु'। 'ता देव दिज्ज बोहि भवे भवे पास- जिणचदे' त्यादि । तथाप्रवृत्तश्च । वाशब्दस्य नि.श्रेयसमनुजवादि- समुच्चयार्थकत्वात् स्वर्गमपवर्ग मनुजत्वं वा प्राप्नुयात्, तद्योग्यताप्राप्तः। न चेत्तथाप्रवृत्त., किन्विन्द्रियकपायप्रमादमत्तो भूत्वा यथोन्मत्तं चेच्चचाराऽसौ श्वभ्रमेव वेति । एत्रकारोऽत्र व्यवस्थायाम् । सा च पूर्व दर्शितैव 'न चेनथाप्रवृत्त'इत्यादिना । वाशब्दश्चात्रापि समुच्चये तिर्य- गोत-कुमानुषत्वादेः, तथा च पिहितविवेकलोचनो जीवः श्वभ्र तिर्य- क्त्व कुमानुषत्व वा यायादिति । न च तेन विरोध आपादयितुशक्य । विहीयतां तदाऽऽग्रहः परमेश्वरपरमार्थस्वरुपाऽप्रज्ञताप्रोद्भूतपरमैश्व- र्यपावनपरमेश्वरकलहकरनपुणविपमतापादविश्वविधातृताया । किच-अकर्मणो विश्वेश्वरस्य शरीरविधानं, तदन्तरेण विश्व- विधानं च कथ घटनीयम्, क्रियामात्रस्य मूर्तजन्यत्वेन व्याप्तः । नैव चाङ्गीकृता युप्माभिरपि कालाकाशादीनाममूर्तानां किया । यति चेच्छामात्रजन्यत्वं स्वीक्रियते विश्वस्य 'सोऽकामयते'त्यादिवचना त्, तदप्यचारु । नहीच्छापि कृतकृत्यस्याऽकर्मणो वा सम्भव विरुद्ध चेदं, प्रत्यक्षेणैव क्रियाजन्यत्वात् कार्यस्य । ननु कथं हैं गोर्षा 'अणिमिसनयणा मणकज्जसाहणा पुष्फदाम अमिलाण'त्ति देवव सङ्गच्छते ? इति चेत् । सत्य, 'मनसा कार्यसाधंका' इत्यन- न न तेषा क्रियारहितत्वं, क्रियामन्तरेण कार्यसिद्धिसद्भावो वा प्रज्ञा- प्यते । किन्तु यथा नराणा दृश्यमानेन भवभाविशरीरेण कार्यजननं, न तथा तेपाम् । किन्तूत्तरवैक्रियेणेति ज्ञाप्यते । न चानादाय वैक्रिया- दिपुद्गलान् विधातु शक्नुवन्ति तेऽपि किञ्चित्कार्यम् । यद्वा यावदि- च्छितकार्यसम्पूर्णता-शीघ्रताद्योतनाय । यतस्तपा न किमपि न्यून कार्यम्, येन त इहागच्छेयुरितिदर्शनाय, नरलोकानागमनाधिकार- पठितत्वादस्या गाथाया. । कथमन्यथाभिषेकार्थमुदकानयनादौ क्षीरा- या ·१४६ न्यायावतारः .000000000000000000000000000000000000000००००००००००००००००००००००००००००००००००००500045036030 ध्यादिगमनं तदादेशश्च सङ्गच्छते? इति विचारणीयम् । सत्या चेच्छाया रागादिमत्त्वप्रसङ्ग इति पूर्वमुक्तमेवैतत, किमावर्त्तनेन । यदपि चोदाहरन्-'न केवलं पारलौकिकेत्यादि । तदपि शोभते गेहेनर्दिनामेव, न त्वनथाविधाना भवाशाम् । यतो विचारणीयं तावदेतद्-यत न साहचर्यमात्र व्याप्ति., किन्त्वन्यथानुपपन्नत्वं, पूर्वमुक्तमेव चैतत् हेतुस्वरूपाख्याने । प्रकृते च भवद्भिर्विशिष्टाकृ- तिमत्त्वात् कार्यत्व, तस्माञ्च सकतृकत्व, ततश्चान्येपामयोग्यत्वादी- श्वरसिद्धिरभिप्रेता कर्तुं विश्वविधानलम्पटतया। परमत्रापि विचार- णीयं तावत्-किं हि विशिष्टाकृतिमत्त्वं ? आकृतिमात्रस्य विशिष्ट- त्वात् । नहि परमाणुरपि त्रुट्यादिसमानाकृतिक , परमाणनां चाना- दिवादकार्यत्वमभिमतमेव भवद्भिनित्याऽशुरूपे त्यादिवचनात् । पर- माणुभिन्नत्व तथात्व चेद, अत्र तावत् प्रलयवादिनोऽपि केचिदाहुः पर त्रुटेर्विभागं तत् तथापि न सुन्दरमेतत्, अस्तु वा यत्किञ्चित् । विश्व- विधातुरपि नभोमण्डलावगाहकत्वाद् विशिष्टाकृतिमत्त्वमात्मनोऽपि च 'एषम आत्मान्तह दयेणीयान् ब्रीहेर्वा यवाद्वे'त्यादिवास्यात् तथा- म । श्रोपाधिकी ह्याकृतिरेपा चेत, नहि घटाढीनामपि स्वाभाविकी, जीव हि कार्यजन्यैव, विनाशिनी च तद्विनाशदनन्तरम् । मूर्त्तत्वेन. शेषणेऽपि परमाणवादी पूर्वोत्तरीत्याऽस्त्येव कार्यवाभावः । लिम अस्तु वा विशिष्टाकृतिमत्तया कार्यता भवदभिमता, तथाप्युत्प त्तिमत्त्वमेव तथा कदाचित् सिद्धये तन तु सकर्तृकत्वम, विद्यु- दिन्द्रधनुरादिषु वाघदर्शनात् । नहि तत्र विशिष्टाकृतिमत्ता न । न च तत्र विलोक्यते सकत कत्वम् । न च प्रत्यक्षेण प्रमितेऽपि पदार्थे दृश्यकल्पना युक्ता । गरीरादाबुद्भवदपि नखकेशमलादि दृश्यते एव विशिष्टाकृतिमत, न च तत्केनापि विहितम् । (स्वस्येच्छा तचिकीर्पा तत्प्रवृत्त्यभावात अनुभवसिद्धं चास्य स्वाभाविकोद्भवत्वम । यदि च तत्रापि तत्कर्त ताऽनुमीयते, तदा नेश्वरक ताग्रहस्येयत्ता । न चान-- यो दृष्ट ·न्यायावतारः १४७ 00ccc..1000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000... र्थकं पयोमुक्पय क्लिन्नभाजनस्य धान्याङ्क, रोत्पादनमपीश्वरस्य कर्त्तव्यं, फलानुमेया हि प्रारम्भा मतिमतां स्युरत्र च न ऋते विनागमुपलभ्यते किञ्चित्फलमन्यत् । एतेपां सर्वेपां पक्षकुक्षिनिक्षेपेऽपि न प्रत्यक्षबा- धोद्वारोऽनैकान्तिकोद्धारेऽपि । न च तदपि न्याय्यम् । एव सति सर्वत्र तथा वक्तु शक्यत्वात् । ननु च क निर्णीतै पा व्याप्तिरिति वाच्यम् । यतो नहि सामान्य- कार्यत्वेन सकत कत्वस्य व्याप्तिग्रहो जातो भवतामिन्द्रधनुरादेरकर्त्त - कस्य जागरुकत्वात् । यत्र च यद् दृश्यते तद्वि शिष्टमेव कार्यत्वं विशिष्ट च कर्त्त त्वम् । नहि पटकार्यस्य कुलालकत कता, न वा घटकार्यस्य तन्तुवायकर्त्त कता । किन्तु विशिष्टैव । व्याप्तिरपि विशिष्ट व तदा योग्या । सामान्यव्याप्त्यभावे कथं सकर्त्त कतासिद्धिर्जगत । नहि च किञ्चिद्विलोकितमशरीरेण कर्त्त कतावद् व्यापकं वा सकर्त्तक नित्य- ज्ञानवद्वा तरिकं न चिन्त्यते । न चात्रानुकूलतर्को न । यो हि कार्य विध्यात् स प्रयत्नपूर्वक एव स्यात् । उपादानज्ञान-चिकीवित्तस्यापि हेतुत्वावश्यकत्वात् । न चाशरीर प्रयत्न । न च व्यापके क्रिया युज्यते । सर्वत्र समतया स्थितत्वं हि तत् । क्रियाया च सत्या चलनाद्यापत्तेरेकत्राभावस्तस्यान्यन च द्विगुणतापात.। ततश्च व्यापक- स्वाभाव. । यश्च वेत्ति नूनं, ततो जायते तस्य तद्विपथिणी चिकी. प्रयतते च । यस्तु नित्यनानवत्तस्यायंगेगानादितो ज्ञानादिमत्त्वात् कुतस्तरां सा नागेवाभविष्यत । एवमकृतार्थवादयोप्यूह्याः । यचोच्यते-नहि घटादिक'मित्यादि । तदप्यसमजसमेव । यतो भवन्मते तावन्न कार्य एव यत्नः, भवदनानुसारेण विधास्यत्येव विधाता भवताम् । न च कार्यो वदने कवलप्रक्षेपोऽपि, तमपि स एव विधास्यति । किञ्च-विधात्रा सर्व क्रियते इति वादिनां भवतां यद् रोगाद्युत्पद्यते ? । तत्तेन कृतमन्येन वा ? । आये, किं तस्य ·१४८ न्यायावतारः .००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००10000000 प्रतीकारेण ? क्रियते चेदसौ निरुजत्वार्थ, भवति चापि तदा विधाता- ऽपकर्ता अगदड्कारो भद्रका सुष्ठु विधाताराधना विहिता । ? अन्येन चेत, कोऽसौ विहायादृष्ट ? तदेव चेत्, अस्तु समस्तमेव तद्विहितम् । न च वाच्य भवद्भिरपि न विधेयः प्रयत्नः, अदृष्टं करिष्यति स्वय- मेव सर्वमिति । यतोऽस्माक ह्यस्मत्कृतिविशिष्टमेवोदितावस्थं कर्म फलति । भवता यत्र न भवत. प्रयत्नलेशः तदपि विधीयते विधा-- त्रेति । न ताहगत्र नियम इत्यापाद्यते पूर्वोक्तम् । अन्यच्च-अस्माभिः कार्य त्रिविधमिध्यते-वैससिक प्रायोगिक मिश्रक चेति । तत्राऽऽन्द्रधनुरादिकमाद्यम् । तत्र नैवोद्यमोऽस्मत्प्रभृतीनाम् । द्वितीयं घटादिकमुद्योगोद्भवम् । तृतीयं केशरोमादि, जीवति स्वभावा- द्भावात् । तत्र द्वितीयस्मिन्नस्त्येवोद्यमोद्भवतेति नास्माकमनुचित प्रयत्नकरणम् । भवतां तु पूर्वोक्तया रीत्या अनुचित एव । नाशक्त ईश्वरो यदेकं कुर्यान्नान्यत् । अस्तु वा सकर्त्त कं समग्रभोक्तजीवादृष्टा- नुसारेणैव सर्वं भवतीति कृत्वा, तथापि न विश्वेश्वरस्य विश्वविधात- त्वसिद्धिं । बुद्धिपूर्वककत तायामेवोपादानज्ञान-चिकीर्षा-प्रयत्नभाव- नियमात् । सुप्त-मत्तादिषु तथाऽभावात तथाकल्पनाया आवश्यकत्वात्। भूभूधरसरित्सरित्पत्यादिकं चापि तत्तद्र पेण परिणताना जीवानां सादृष्टानां प्रयत्नोद्भूत भवेत् तदा न कोऽपि विरोधः । अनूदितं चोपनिषत्काररपि-'पृथ्यां तिष्ठन्नित्यादिना। वैससिकस्यापि जगज्जी- वादृष्टोद्याद्यनुसारणैव भावात् । पर नैतावतोद्यमत्यागप्रसङ्ग । वैससिकस्य तथात्वेपि प्रायोगिकस्य तथात्वात् । न चैतावता जग- तोऽनादिताच्याघातः,अपरापरजीवगृहीततया अनादितोपपत्तेः । एवम्भूत एव हि बीजाढकुरन्यायो यद् दृश्यमानेष्यल्पकालीनत्वेऽपरापरव्य- क्तिसमूहेनापर्यवसानता। एवमत्रापि । नहि कदापि भूतपूर्वमेतत् यदुत- न कोपि विचित्रादृष्टवान् पृथिवीत्वादिनिबन्धनादृष्टवान् वा । तथाच सकत्र्तृ कतायामपि न कोपि विरोध. । अत एवोच्यते- ·न्यायावतारः १४६ 1000000000000000000001...०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० ? परमैश्वर्ययुक्तत्वान्मत आत्मैव वेश्वरः । स च कर्त्तति निदोप, कर्त,वादो व्यवस्थित ॥१॥ तथा च यथाकथञ्चित् सकत कत्वसिद्धावपि न वो मनोरथपूर्ति । एतेन य आहुः-जात विश्व स्वभावेन, चेत कुम्भो न कथं भवेत् । कुम्भार्थ क्रियते यत्न , कथ विश्वं स्वभावज ॥१॥ मिति ते निरस्ताः । अत्रैवं वाच्यं स्यादन्ये..--- कृत विश्व महेशेन, चेत्त कुम्भादि न किं कृतम् ? । जन्त्वपुभव कुम्भ , चेद्विश्व न कथ तथा ॥१॥ कुलालः कुलवृद्धयर्थ, वितनोति घटादिकम् । विश्वेशस्य विधातृत्वे, पोप्यं तस्य कियद्भवेत् ।।२।। स्तोकभाजनकृत्यर्थ, कुलाल सप्तगर्दभ । महेशस्य गृहं व्याप्त, गर्दभैः सर्वदा भवेत् ॥३॥ सर्वमेतद्वाल चापलमेवान्योन्यम् । अन्यथा नेतदविदितं विदुपा यदुत-यत्नसाध्ये यत्नो, नायानसाध्ये । न च यत्नसाध्यमन्यथा भवति। परमपि चान्ययेति यथायोग सर्वम् । अनेनैतदपि प्रत्युक्त, यत् कैश्चि- दुनयते-यदुत श्यामघटस्य पाकेन नाशे कथ न चेन्महेश्वरो विधाता, न स्यात्र क्तघटोत्पत्ति , गिद्ध च घटे परिमाणनाशेन वस्तुनाशावश्यभा- धात नूनछिद्रघटोत्पत्तिर्भवेदिति । तदपि स्वकपोलकल्पित्तसिद्धये एव यतमानैर्यतः प्रोक्तम् । अन्यथा स्यादेवावयविनि पाक पर्ययपरावृत्ति- रेव च छिद्र । कथमन्यथोभयत्रापि प्रत्यभिज्ञा विशिष्टचिह्नानि च तथावस्थितान्येव विलोक्येरन् । भ्रान्तौ कथ्यमानाया कि नियमन स्याद् भवतामभ्रान्ततायां तत्रास्ति सघाद , न भवदुक्तसिद्रौ अन्तरा कल्पनाम् । .

·१५० न्यायावतारः .00000000000000000cocrco०००००००००००0000000000000000000000000000000000000000000000000cc. यद्वा--भवेत् कदाचित्तथेति कक्षीक्रियते, तथापि कुर्याद - दृष्टमत्र तत् । यतो हि सर्वत्र सर्वकार्याणामात्मनामदृष्टीविधीयते इत्यहीकारणव च भवद्भिरात्मना सर्वव्यापित्व स्वीक्रियते, तकिमत्र विस्मृतम् । स्मृतं चेद्, दीयता कर्त्त तायै महेशस्य जलाञ्जलिः, सर्व- व्यापितायै वा आत्मन. । अत एव च नेदमपि नोद्यम्-यदायोजित द्वयणुवादि धृता वा सूर्यादयः । यथादृष्टमेव तद्भावात् । नहि सर्वत्र समाणुयोजना। यद्वा-सादृष्टजीवविहितत्वेन तत् स्यात् कर्त्त कतान्वितम् । न च न वियुज्यते सयोगेन जीवेन स्कन्धादि संयुज्यते वा, वृक्षादि देहादिपरि- गते प्रत्यक्षं दर्शनात् । विचारयन्तां भवन्त एव बालतनुपरिमाण स्पागतमानिक च, समेष्यति चैतावतैव मनसि सादृष्टजीवाना पुद्ग- लोपचयकर्त्त ता, दृष्टपूर्वयौवनस्य वृद्धत्वे क्षीणतापि गोचरीक्रियमाणा- अध्यक्षं तदपचयकर्त तापि, प्रत्यापयिष्यति यथायथ शरीरवृद्ध नि- यमान् पृथिव्यादीना तथाविध आयोग: स्यात् को विस्मयः ? । कथं च प्रतिक्षण बयुज्यमान-सयुज्यमानप्रमाणातीतद्वयणुकत्र्यणुकानन्ता- नन्तस्कन्धविपया अनन्तानन्ताकृतिरेककालीन कस्मिन्नैवेश्वरे सङ्गता स्यात् । नां ककृतिसाध्यौ सयोगवियोगौ इच्छामात्रसाध्यत्वे च कृति- जन्यत्वं कार्यमात्रस्य भवतां यदभिप्रेतं तन्मिथ्या स्यात् । अषजन्यत्वे च सानुकूलता, प्रतिजीवं भिन्नत्वात्तस्य । स्वीक्रियते च भवद्विरप्यु. पभोगसाधनानामदृष्टविहिततेनि किमन्तर्गडुकल्पया तदिच्छया, कृत्या वा तदीययेति । [नरकादौ वा सूर्यादय.] यथा च पतत्त्रिण सादृष्टजी- वत्वावधृताम्तिष्ठन्ति तथा सूर्यादयोपि स्युश्च दवघृतास्तदा को विरोधः ? सूर्यलोकानामावृत्तिश्रुतेश्च सष्ट व तेषां सकर्मता । तथा च सूर्यस्य विधोनक्षत्रादीनां च स्वप्रयत्नावधृतत्वमेव युक्तम् । यहा-यथा वायुना अवधृता यथा अभ्रादय थाकाशे- ·न्यायावतार: 10000000000000000000000000000000२०००००००००००००००००००००.....०००००००००००००००००००००००००००० अतिष्ठमानाश्चत्प्रत्यक्षं दरीदृश्यन्ते, का हानिस्तेषामवधृतत्वे सूर्या- दीना' येनाऽदृष्टकल्पना क्रियते, अपादे सिद्वस्य कारणत विहाय । यद्वा कि न दवा उदिताहस्करकिरणागमनजालके स्वतन्त्रमवधिय. माणास्त्रसरेणवस्त्रुटयादयोऽध्यक्षम, येनैव कल्प्यते । यच्चोदीरितमुदीरणाप्रवान - यद्यद्वाक्य मित्यादि । तदपि विश्व- विधातृत्वसिद्धये नालम् । तावता तु सडकेतकर्त्त त्वसिद्धि , न च सोऽ- सम्भव्यस्मदादीनाम । यतो दृश्यत एष नृपादिभिः प्रचारिता देशविशेषेण विशिष्ठा वातन्निवासिजनविहिता विचित्रा भाग वाक्य- पद्धतिश्च । अन्यच्च-न नियता सर्वकाले भाषापि, वेदोपनिपत्काव्या दीनां संस्कृतभाषासंस्कृतानामपि भापावैचित्र्यम् । संस्कृतभाषा तेन प्रवर्तिता, को नियमो ? यनान्येन सा प्रवर्तिता । तथात्वे वा कथ वैयाकरणमताना भिन्नता ? तन्न युक्तमिदम । विचारणीयं चान्यदपि विद्भि-यन् म्लेच्छाना या भाषा सङ्केत- बन्धनबद्वा सा केन विहिता विधात्रैव सापीति चेत, कथं हि 'न म्लेच्छित वै' इत्यादिर्न वदेद्यावनी भाषामित्यादिनिपेवः कदाग्रहा- ज्ञानादिनिर्मितोपि युक्तियुक्त. स्यात्, तस्या भपि विश्वेश्वरविहि- तत्वाविशेपात । कप च स्वय विधाय निषेधयेत् साक्षरः ? । अन्यच्च- नास्ति भापाया नियमिता, प्रतिद्वादशक्रोश तद्विपरिवृत्तेः । एतावता सिद्वमिदम्-यन्नैकः कश्चित्सङ्कतविधाता नियमितः सिद्धयति, येन विश्वविधातापि सिद्धयति । का वार्ता तर्हि विश्वविधातृताया. ? अस्तु वा प्रवर्तकः सङ्क तस्य, व्यवहारप्रवर्तकस्य कुलकरादेस्तथाभावेन विरोधानवकाशात् । इश्यते देशव्यवस्थापकप्रवर्त्तिता विचित्रा भाषा । उच्यते च विद्वद्भिरत एव 'य स्रष्टा सर्वनीतीना मित्यादि । स्वनिवा- सदेशापेक्षं चैतदिति न कोपि पूर्वोक्तो विरोधोऽत्र । ?

·१५२ न्यायावतारः .००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० एतेन शब्दार्थावधारणसङ्ख्याव्याहरादि सर्व प्रयुक्त वेदितव्यम् । आदिशब्दशहितं नाशाद्यपि दिशाऽनयेव भाव्यम् । यतो भवत्येव कालपरावर्त्तादिना घटपटादे शः, उपलभ्यते च तथैव । तथा च किमष्ठकल्पनया। आगमाश्चोदीरितास्तेऽपि पूर्वापराविरोधेन व्याख्या- यन्ते चेत्, न ते कत्त त्वस्य साक्षात् सावका किन्त्वौपचारिककत त्व- साधकाः । तच्च तवृत्तिपदार्थप्रतिपादकशास्त्रप्रणयनादिना स्यादेव । पर तदपि नाऽनादिसिद्धस्याशरीरस्य । तदुक्तमभियुक्त:- 'धर्माधर्मो विना नाङ्ग, विनाङ्गन मुखं कुत.' । मुखाद्विना न वक्त त्वं, तच्छास्तारः परे कथ ॥१॥ मिति सशरीरस्येश्वरत्वेऽङ्गीक्रियमाणे युज्यत एव सर्वम् । यतोऽ- ज्ञानपङ्कादुद्धाराय नि.शेषभूमिस्मृगसाधारणपुण्यप्राग्भारलब्धावतारा युगादाववतरन्ति युगोत्तमाः । ते च द्यावाभुम्योनिदातृत्वेन पर्यायेण विश्वस्य गृहारामादिविधेस्तत्प्रवर्तितत्वात् कर्त्त ता । पूर्व हि तत्का- लायुगलिनो न गृहारामादिव्यवस्थावन्त आसीरन् । साम-दाम दण्ड- भेदरूपाणां नीतीना नैगमादिनयाना वा प्रकाशनात स्यादेव च भुवनगोप्तृत्वम् । नहि नीतिज्ञानमन्तरेण कोऽपि तदनुसारेण प्रवर्त्तते, लभते चोत्तमता, रक्षति चान्यॉस्तद्विधाने तु स्यादेव भुवनगोप्तृता । आसीच्च युगादीश्वरावतारादर्वाग् जगत्सुखबाहुल्यमपि धर्माधर्मपरि- ज्ञानाभावादसदिवात्मोद्योतकराध्वनो विनष्टत्वात् । आविष्कृतं च शिववम तेनैव पुरुषोत्तमेन । एवमन्यान्यश्रुतयोऽप्यबगन्तव्या अविरो- धेन । को वाऽऽग्रहस्तासां परस्परविरुद्धतमाना यथार्थत्वे ? यतस्तत्रैव तावद्धि प्रतिषिद्धमन्योन्यम् । एके तावत्-‘ब्रह्मे वेदमन' इत्याहुः । तदाऽन्ये-'असदेवेदमन' इत्याहुरन्ये च-'मृत्युनैवेदमावृतमासीत्', तथैव एके 'भन्न वै प्रजापति' रित्याहुः, तदाऽपरे एके केचित्तन्नेत्याहुः । एवमेव केचिद्धृदये श्रात्मानमाहुरन्येऽङ्गुष्ठपरिमाणमन्ये यवादिमा- नमन्ये वालाग्रशतभागमानमविशेषेणोदाजगुः । कियन्तो दधिमाप-- ..

·न्यायावतार. १५३ ..००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००...००००००००c0000०.००००००००००००००. भोजने कृष्णा विविच्यन्ते । ज्ञायन्ते चोपनिषदो भिन्नभिन्न ऋषिभि स्वतन्त्रं प्ररूपितत्वात् स्पष्ट विरुद्धा । न चासम्भवितमिदमल्पज्ञानाम, यथावज्जानाभावाच्छमस्थानाम् । छद्मस्थत्वं च तेषा वैकल्पिकन्या- ख्यानेनैव स्पष्ट नियत इति नात्र चर्चा चाऽस्ति । तदेवमारम्भाभावाद्विश्वस्य यथा कल्पित मनुष्योत्पादाभावाचा- नादित्वं ससारम्य सिद्धम् । सिद्ध च तस्मिन् प्रमाणादिव्यवस्थाया अनादिनिधनात्मकत्वमपि सिद्धमेव । यद्यपि च पूर्व युगादीशान्न व्यवहारो यथावस्थित इति व्यवस्थापितं, पर तद् राज्यकरण-प्रजा- पालनाद्यपेक्षया । न तु प्रमाणाचपेक्षया । यतो न प्राक् प्रत्यक्षादि- प्रमाणं तद्व्यवहारश्च नाभूत् । राज्यकरणादि चापि भरताद्यपेक्षयैव युगादीशादिविहित, न तु महाविदेहादौ, तस्य तत्र शाश्वतत्वात् । अनादिनिधनात्मिकाऽपीय प्रमाणादिव्यवस्था पुन कीशी ? इत्याहु.-यद्वा प्रमाणादिव्यवस्थाया क्षुण्णत्वं दर्शयन्तः स्वोद्धत्य परिह- रंन्त आहु.-'सर्वसव्यवहर्त णा प्रसिद्धापि' इति । तत्र सर्वे-स्वपर- पक्षादिभिन्नाः समस्तास्ते च ते संव्यवहर्तारः-सम्यगबाध प्रमाण- प्रमिततया व्यवहरन्ति-मर्पणाऽऽदानादिव्यवहारं विदधतीतिसव्यव- हरिस्तेषा । नियमो ह्येष यदुत विवेकिना समाचारश्चिन्त्यते शास्त्रेषु, नेतरेषाम् तत् सुष्ळूक्त'-'सव्यवहर्त णा'मिति सर्वे'ति च मध्य- स्थानां अनेकानामपि न प्रमाणादिव्यवस्थायामस्ति भेद इति ज्ञाप- नाय । 'आद्यत्रयमज्ञानमपि भवति मिथ्यात्वसयुक्त मिति तु सदसदा- द्यपेक्षया तद्वतः। यतो न स्याद् द्रव्यपर्यायादिका ज्ञप्तिरनुभवगम्या बुद्धिमताम् । पर सामान्यापेक्षया वार्त्तमानिकपर्यायेषु व्यवहारेण न विरुद्धत्वमित्येव निरदेशि। तेषां 'प्रसिद्धापि' प्रकर्षणाऽवाधतया व्यवहारसाधनतया तज्ज्ञापितवस्तुप्रवृत्त्यादिना वा सिद्धा-अनुभव- मानीता, प्रसिद्धा वा प्रकटा, न तु प्रच्छन्ना, तादृश्यपि । अनेन स्त्री.

·१५४ न्यायावतार: .0000000०००००००००००००००००००००००००००००००००00000000000000000000000000000000000000000000000 द्वत्यं परिहरन्ति । यतो नहि प्रसिद्धार्थानुशासकोऽवाप्नोति अनुशा- स्तृशिर शेखरताम् । तत्त्वतस्तु प्रस्तुतप्रकरणप्रस्तुता प्रमाणादि-- व्यवस्था न कथश्चनापि कश्चिदपि विरोधमनुभवन्तीतिदर्शनार्थ- मुपन्यास । नहि प्रसिद्धमर्थं शासच्छास्त्रमर्थवद् भवति । तत् प्रसिद्ध- खेऽस्य च स्यादेवानर्थक्यमित्येवं कार्या व्याख्या । यद्वा-संव्यवहार. कारोऽत्र विद्वांस. सन्ति । न च तेऽत्राधिकृताः 'तव्यामोह- निवृत्तिः स्याद् व्यामूढमनसामिहे'ति प्रतिज्ञानात् । तथाच विद्वत्परि- पदि प्रसिद्धापि व्यवस्थेय नेतरेषां तथेति । तेभ्यस्तत्कीर्तनमप्रसिद्ध- त्वात् सफलमेव । यद्वा-प्रकीर्णकरूपेण यद्यपीयं प्रसिद्धा तथापि नैवं यथार्थमुपनिबद्धोऽस्ति । अनुपनिबद्धायां चैवन स्याद् व्यामोहनिवृत्ति- रिति युक्त प्रसिद्धाया अपि निबन्धनमेतस्या इति ज्ञाप्यतेऽपिना । किमित्याहु:-'प्रकीर्तिते'ति । प्रकर्षण-अव्याप्त्यतिव्याप्त्यसम्भवव्य- वच्छेदेन कीर्तिता-श्लोकबद्धोपनिबन्धेन संशब्दिता । यथा वाचक- पाठकानां सुखावधारणपाठप्रमुख सिद्धयत् तथोपनिबद्धेत्यर्थः । अत्र कीर्तितेतिगब्दोऽन्त्यमङ्गलाय । तच्च शिष्यप्रशिष्यादिवंशस्याविच्छि- त्या शास्त्रप्रवर्तकम । 'अन्ते अन्वुच्छित्तिकरं 'सिस्सपसिस्साइवंसस्से'ति वचनात् । कीर्तितशब्दश्च प्रशस्तभावोत्पादकत्वान्मङ्गलमेव, प्रशस्त- भावस्यैव मङ्गलपदार्थत्वात, अन्यथा मङ्गलस्यापि मङ्गलकार्याकरणात्। प्रशस्तमपि वस्तु प्रशस्तभावोत्पादकतयैव मङ्गलम् । अत एव च शिष्यबुद्धिमङ्गलपरिग्रहायैव मङ्गलमित्यभियुक्तपादा आख्यान्ति । भद्रादिगणान्तगर्तत्वादपि मङ्गलमेष गन्द. । यतो- 'देवता वाचका गदा, येच भद्रादिवाचकाः। ते सर्वेनैव निन्द्याः, स्युलिपितो गणतोऽपि वेतिवचनात् । ग्रन्थसम्पूर्णतां कुर्वन्त आहु:- इति न्यायावतारसूत्र' तत्र इति' सम्पूर्णार्थमव्ययम् । न्यायस्य प्रमाण-प्रमेयादिपदार्थबोधस्यावतारो-निरूपणं यस्मिन् स न्याया- ·न्यायावतार: 1000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 . वतारः । यद्वा-न्याये-यथार्थार्थपरिच्छेदके स्याद्वादश्रुते यथास्थितमार्गे वा अवतारो यस्मादिति न्यायावतार , सचासौ सूत्र च-अल्पाक्षरैरपरि- मितार्थ सुत्रयतीति व्युत्पत्तेर्बह्वर्थसंग्रहमयमल्पाक्षरोपनिबद्धं न्याया- वतारसूत्रं तन्नामकप्रकरणमितियावत् । आदावभिधानस्यानिर्देशस्तु सज्ञानिर्देशस्यानियमज्ञापनार्थम् । अर्थान्तरेण तु प्रमाणमित्यनेन तु सूचितमेव तत् । अथ प्रान्ते कर्तारः स्वनामोल्लेखं स्वकृति दर्शयन्त आहु -'कृतिरियं श्रीसितपट्टसिद्धसेनदिवाकरस्येति'। कृतिः-प्रकरणोपनिबन्धनप्रयत्न , इयं-प्रत्यक्षमुपलभ्यमाना, ज्ञानस्याप्रत्यक्षत्वेऽपि लिप्यादेः शब्दादेश्व प्रत्यक्षत्वाद्, हृद्विवर्तिताया चैव निर्देशः। कस्येत्याह-'श्री'त्यादि। सितं- श्वतं वस्त्रं यस्यासौ । अनेन रत्न(क्त)पट्ट-नग्नाटताव्यवच्छेदमाहुः । यद्यपि च नग्नाटा जैनाभासतया स्वापयश.पङ्क प्रचिक्षालयिषव एनान् स्वीचक्र नाममात्रेणैतत्प्रणीतकल्याणमन्दिरस्तोत्रपाठाङ्गीकारेण परमेतत् तत्त्वार्थाङ्गीकरणानुकारम् । यतस्तत्रभ्युपगम्यते परं एकादश जिने' इति सूत्रं विदधात्येव शल्यमन्तःकरणे तेषाम । यतस्तेषां हि क्षीणचातिकर्मणामवाप्तासाधारणानन्तज्ञानाना न जुधाऽऽहारश्च तैरभ्यु- पगतः । तदभावे कथं क्षुत्पिपासापरिषहसहनं तेषा सद्गच्छते ? कथं च विनिर्दिशेयुर्वाचकमिश्रा अपि चेन्न तथाभावो भवेत् । एकेनाधिका न दशेति तु सड्ग्रहकारशैली विरुद्धमेव द्राविडीयप्राणायामानुकारवच। वैयाकरणानां चार्धमात्रालाघवमपि पुत्रजन्मोत्सवायेति कथमेवं कुयुः। तन्न वाचकमिश्रा नग्नाटा , कथं च ते व्याख्यास्यन 'मूर्छा परिप्रह' इति किन्तु निह्नवशिरःशेखरकाणामिव सङ्गमात्रस्यैव परिग्रहत्वं व्याख्यायेरन् । यदि ते स्युस्तथागीकारश्च तेषा, तेषां महते भानन्दा- थैव यदि स्यात् सम्यक्तयासौ । एत्रमत्रापि । 'स्थाने गभीरहदयोदधिसम्भवाया , पीयूषतां तव गिर. समुदीरयन्ति। पीत्वायतः परमसम्मदसङ्गभाजो, भव्या ब्रजन्ति तरसायजरामरत्वम् ।।'

·१५६ न्यायावतारः ००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000000 । इत्यत्र शमिताशेषाशुभाइष्टदलिकाना शामनप्रवर्तनफलकतीर्थ- करनामकर्मोदयवतां स्पष्ट देशनाविधानविलसित वाग्भिः निर्दिदिशुः। भव्याश्च तत्पानकारिण इति । न च तथा तेषां मते, अध्यक्तध्व- निजिनो, गणभृत एव च तदर्थविद इति हि तन्मतम् । न च युक्त तत्, स्पष्टवाचकत्वस्य तेपां सम्भवात् । प्रत्युतानेकभव्यानां बोधोत्पादः स्यादेव तथा योजनगामिन्या वाचा व्याख्याने । अलमेतेन विवादेना- धुना। पर नैते तन्मतानुगा इति स्पष्टितमेतेन । सिद्धसेनोऽवाप्ताचा- यपदमहोत्सवात्र सरैतदभिधानः । प्राक् हि कुमुदचन्द्र इत्यभवच्छी- मता तेषामभिधानम् । यत आहु. कल्याणमन्दिरावसाने 'जननयन- कुमुदचन्द्रा' इत्यादि । लब्धाचार्यपदाश्च त एव सिद्धसेना इति । यदचोचुः महादेवस्तुतिद्वात्रिंशिकाया- 'महाधिनेशो महाज्ञा महेन्द्रो महाशान्तिभर्ता महासिद्धसेन' इत्यादि । द्वात्रिंशद्वात्रिंशिकाया पञ्चम्या स्तुतिद्वात्रिंशिकायाम्- 'इति निरुपमयोगसिद्धसेनः प्रबलतमोरिपुनिर्जयेषु वीरः' इत्यादि च । तत्र सितपट्टश्वासौ सिद्वसेनश्च सितपट्टसिद्धसेनः, श्रिया-ज्ञाना- दिलक्ष्म्या युक्तो। यद्वा-विद्याया अनवद्यकल्पलताया विद्वत्वकवित्वरूपे उभे फले तेः प्राप्ते । कवित्वे तावदाहुरेव चौलुक्यचूडाश्चितचरणा श्री हेम-- चन्द्रसूरिपादा स्वोपजे श्रीसिद्धहेमचन्द्राभिधाने शब्दानुशासने अनु- सिद्धसेनं कवयोऽन्ये तेभ्यो हीना कवय इति उत्कृष्टेऽनूपेनेति सूत्रे। विद्वत्त्वं च सुगृहीतनामधेयाना भगवता सम्पत्यायनेकातिशयगहन- तमार्थग्रथितप्रकरणावलोकनेन स्पष्टमेव प्रतीयते। आस्तामेतत, भव- विरहसरयो हरिभद्राचार्या अपि पूर्वान्तर्गतापूर्वग्रन्थतारतारकदर्शन- पटिष्ठदर्शनाअप्याचख्युर्यदाहुस्ते-तथा चाह महामति'रिति प्रसिद्धानि प्रमाणानीत्यादिश्लोकातिदेशसमये । ततश्च श्रिया-विद्वत्त्वकवित्व- - ·न्यायावतारः 200000.0nsaanorma.000000000000000000200००००००000000000000000000000000000000000000 रूपया विद्याफलरूपया शोभया, युक्तः-सितपट्टसिद्धसेनो मध्यमपद- लोपाच्छीसितपट्टसिद्धसेनः, स चासौ दिवाकरो नृपबोधनावाप्तैत- द्विरुद । अत एव च नृपगुणवर्णनामयी द्वात्रिंशिका विदध एकादशी तैर्वादीत्यपि चाभिधीयते वादकलानिपुणत्वान् तेपाम् । तस्य श्रीसितपट्टसिद्धसेनदिवाकरस्य कृतिरियमिति सम्बन्धः । न च स्वनामोच्चारणस्य गर्हितत्वात कथमेतदिति वाच्यम् । मातापितृकृताभिधानस्याभिधाननिषेधात् । एतच्च गुरुपादारविन्दसेवा- प्राप्तमिति युक्ततोचारणस्य । यहा 'आत्मनाम गुरोर्नामेति निषेधव्य- बहारो निर्विशेषणतदभिधानप्रयोगमाश्रित्य । अन्यथा 'देवतानां गुरूणां चे'त्यत्रोपपदशून्यस्य न स्वाभिधानस्य निषेधप्रसङ्ग एव, आदित एव तनिषेधात । अनेन आत्मानमे त्यादि म्बकीर्त्यनुवृत्तये उच्चारनिषेधा- ख्यानपर न तु लेखनमित्यादि, य आहुः । तन्न, देवतानामित्यत्रोच्चार- स्यैव विधानविशेषोपलम्भात । गुरूणा सार्वाणां चरणकमलोपासनभवात्) प्रसादात्तीर्णय विपमतरपधार्थगहना । सरितस्रोतःपूर्णा जिनवधनबेडां श्रितवता, सदाऽतो भूयास सकलसुखकृतास्तुशरण' ॥१॥ भ्यायावतारसूत्रस्य, दीपिका दीपिता मया । विद्वत्सेवावच स्नेह-वत्तिभावात्तमोनुदे ॥२॥ पायं पायं वचनममृतं तावकं तृप्तचित्ता, दर्श दर्श त्रिभुवनगत वर्तन तत्प्रभावात् । पोषं पोपं निरूपधिसुखं मेनिरे द्यां न शिष्टां, ·१५८ न्यायावतारः .०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००0000000000 (सेवं सेवं हृदयकजगं सर्वदा त्वां सुखी स्याम् ।) नाम नामं चरणकमलं प्रार्थयाम्येतदेव ॥३॥ पदानां त्रयं ते समासाद्य बुद्धा वितेनुर्गणेशा समां द्वादशाङ्गीम् । स नार्थोऽस्ति विश्व न यस्तत्र बद्धः, चरित्रं न चित्रं कथं ते जिनेश!॥४॥ नयन्ति ते गणाधिपास्त्रिपाद्गवाश्रिताः पुन- रदीदृशन्न दोपविश्वमाप्तशास्त्रगुम्फनै । न चित्रकृत्तदारतस्त्रिविक्रमस्य विक्रमः, पदत्रयं तदीयमानशे भुवं यतोऽल्पिकाम् ॥५॥ जयन्ति स्वप्रभावालिन्यत्कृताखिलतीर्थिकाः । विक्रमादित्यभूपाब्ज-प्रोल्लासैकदिवाकरा ॥६॥ सत्तर्ककर्कशगिरा रचितासमार्थ- प्रद्योतिसम्मतिमुखाऽप्रतिमप्रबन्धाः । मज्ञानसन्तमसभेदनभानुकल्पा, आप्ता जयन्ति गुरवो ननु सिद्धसूर्याः (शुभ्रा दिवाकरपदेन जयन्ति सिद्धाः ) ॥७॥ श्रिता वाणी लोप सुरगुरुरपि स्वर्गमगमद्, हरित्सङ्कीर्णाभूत् भुवनवलये वाद्यभिधया (वादियशसा)। न चन्द्रो नाऽऽदित्योऽन्धतमसमपाकर्तुमिह य- दलं तत्तै (चैभि) र्नु नं विकचशमशास्त्रप्रणयनात् ।।८।।

·१५६ न्यायावतारः Eom.0000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 न शक्तः सूक्तीनामसममहिमानं प्रथयितु- मलं देवेशार्यः कुवलयतले किं भवति ना। करेऽध्येतु दधे शिखितनुगता पुस्तकमिम, न सिद्धानां शक्ता गुणगणनिधीनां मतिपुषाम् ।।६।। प्रभावोऽचिन्त्योऽयं तदपि ननु तासामवगमे, गुरूणां कल्पानामधरितयुपर्ष मरुचाम् । द्रवेयु वाणो विधुकिरणयुक्ता क्षितितले, न किं चन्द्राहाना कठिनतरतान्यत्कृतगुणाः । १०॥ गच्छे स्वच्छे कल्पवृक्षाऽनुकारे, जाता शाखा सागराख्या तपाख्ये। मान्या सद्भि. शुद्धसाधुप्रशाखा, याऽऽन्या श्राद्धैः शासनोद्दीप्तिकामै. ॥११॥ तत्रोद्भूतेन गणिनाऽऽनन्दाहन यथामति । अयवीरपदाम्भोज-रेणुना रचिता धियै ।।१२।। विधायनां मयाँ प्राप्त यदणु सुकृतं ततः । सहाऽऽनुयां भव्यलोकै प्रत्य जैनेन्द्रासनम् ।।१३।।

·CGIColeste - - इति पूज्य-भागमोद्धारक-आचार्य- श्रीआनन्दसागरसूरीश्वरनिर्मिता ॥ न्यायावतारसूत्रस्य दीपिकानाम्नी वृत्ति. ।। Stest Indian ०००............000000000.००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० ॐ शांति प्रिन्टर्स, इन्दौर नगर-२* ·on- जैन जयति शासनम्।।