·No text on this page.

·October, 1907. THE FOS CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A. COLLECTION OF Rd, ExADA DARY SANSKRIT WORKS, अनुमानचिन्तामणिव्याख्यायाः शिरोमणिकृतदीधित्याः जागदीशी टीका। काव्यतीर्थ-न्यायोपाध्यायपद्वीमता सोमनाथोपाध्यायेन संशोधिता। THE JAGADISI, A COMMENTARY ON ANUMANA-CHINTAMANT-DIDHIrt BY SUOZANI. EDITED BY SOMANÂTHOPADHYAYA-NYÂYOPADAYAYA AND KAVYATIRTHA FASOINTUS VIII. PUBLISHED AND SOLD) BI TILE SECRETARY, CHOWKHAMBI SANSKRIT BOOK DEFÓT BENARES: AGENTS - OTO HARRAS-(WIT.,IIIPZIG: PANDITA JYESH!HÂRT A MUI'I NDJOMBAY. Prerute cd by Har Di tiuit, I AT THE VI YA ILS OR: B. S. prrior, Print Registered Accordinu! . .

·॥ श्री: ॥ मानन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णातिभव्याभशतपत्तपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुयादमन्दामोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-११८ ·चिन्तामणेः परामर्शः । पक्षधर्मस्य ब्यातिविशिष्ट ज्ञानमनुमितिहेतुः । ननु व्याप्यत्वावच्छेदकप्रकारेण व्याप्तिस्मरणं पक्षधर्माता- ज्ञान तथा लाघवात् परामर्शहेतुत्वेनावश्यकत्वाच्च एवच्च दीधित्याः परामर्शः लक्षणोपोद्घातेन विशिष्टज्ञानस्य कारणवं व्यवस्थापयति पक्षेसादि । व्याप्तिस्मरणति । स्मरणत्वमविवक्षितम्, अव्यापक- त्वात् । लाघवात् प्रथमोपस्थितत्वलाघवाद । कल्पनालाघचमाह परामर्शेति । परामर्शहेतुत्ववादिनाघ्यनुमितेः पूर्वं तादृशज्ञानमवश्यं जागदीश्याः परामर्शः । लक्षणेति । व्याप्यपक्षोभयवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयत्वावच्छिन्न- कारणत्वगर्भस्यानुमितिलक्षणस्य तादृशनिश्चयत्वेनानुमितिहेतुत्वं विनाऽसम्भवादिति भावः । पक्षधर्मिकव्याप्यवत्तानिश्चयत्वावच्छि- नहेतुत्वघटितलक्षणस्योपोद्घातस्तु न युक्तः, लिङ्गधर्मिकपरामर्शस- म्पादकस्य अथयथातत्तेत्याद्यग्रिममूलस्य सन्दर्भविरोधापत्तेः । अ- विवक्षायां हेतुमाह अव्यापकत्त्वादिति । यत्र व्याप्त्यनुभवादेवानुमि- ·६९० जागर्दाश्या. अनुमानग्रन्थे धूमो वह्निबपाप्यो धूमवांश्चायमिति ज्ञानद्वयादेवानुमिति- रस्तु । न चानुमिति प्रति व्याप्यत्वज्ञानमेव हेतुर्लाघ- मन्तव्यं तथा चानिरिक्तधर्मिणम्तत्रानन्यथामिद्धत्वनियतपूर्ववत्ति- लयोश्च कल्पनामपेक्ष्य उभयत्रादिसिद्धनियतपूर्ववत्तिनोऽनन्यथा- सिद्धवपात्रकल्पना लघीयमीनि । ननु घूमत्वावच्छेदेन व्याप्तरा- लोकत्येन च पक्षधर्मनाया ग्रहेऽप्यनुमिनिः स्यादिसन आह ए- वमिति । यद्धविच्छेदेन व्याप्तिज्ञानं तेनैव रूपेण पक्षधर्माताज्ञानं हेतुरिति नातिप्रसङ्गः । ज्ञानद्वयादिनि द्वित्वमविवक्षितम् । लाय- -- । निस्तत्रैव व्याप्तिस्मरणस्यासस्त्रादिति भावः । अवच्छेदकलाघव. स्यासम्भवादाह प्रथमोन । यद्यपि प्रथमोत्पन्नस्यापि व्याप्तिज्ञानव- यस्य क चिच्चरममुपस्थितिश्चरमोत्पन्नस्यापि विशिष्टज्ञानस्य क चित्प्रथममुपस्थितिस्तु सम्भवतीत्यकिश्चित्करमेव कारणतायां का- चित्कं प्रथमोपस्थितत्वम् । तथाप्येतदस्वरसेनैव मूलोक्तकल्पनाला- घवं वाच्यमित्याशयः । ननु शानद्वयं न परामर्शहेतुः पक्षधर्मताज्ञान- स्य सर्वत्रानथात्वात् तथा च परामर्शहेतुत्वेनेत्यादिमूलासङ्गतिरतो मावार्थमाह परामर्शहेतुत्वेत्यादि । तादृशज्ञानं व्याप्यतावच्छेदकप्र- कारण व्याप्तः पक्षधर्मतायाश्च ज्ञानम् । कल्पनालाघवं व्याकरोति तथा चति । अतिरिक्तस्य विशिष्टज्ञानरूपस्य धर्मिण इति । कल्पना- अपेक्ष्योति योजना । आलोकत्वेनेति । पक्षधर्मताग्रहस्य व्याप्यताव- च्छदकप्रकारकत्वसम्पत्तये द्रव्यत्वादेः परित्यागः । यद्धर्मावच्छेदे- मति। न च येन रुपेण व्याप्निज्ञानमित्येव सम्यक् कृतमवच्छेदक- स्वप्रवंशेनेति वाच्यम् । वत्र धूमत्वसामानाधिकरण्येन व्यभिचारस्य ब्याप्तश्च ब्रहोत्तरं धूमत्वेन पक्षधर्मताधीस्तत्राप्यनुमितिप्रसङ्गात् । अवध्छदकस्वप्रवेशे तु धूमत्वसामानाधिकरण्यन व्यभिचारग्रहे त- ·परामर्शः। वात् उपजीव्यत्वाचेति वाच्यम्। तस्यानुमितेः पूर्वमसिद्धौ aupamananews वात् अवच्छेदकलाघवात् । आवश्यकत्वात् व्याप्यतावच्छेदकम- कारकव्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्रे व्यासिज्ञानहेतुताया आवश्यकत्वात् । क चिदुपजीव्यत्वादिति पाठः । उपजीव्यत्वञ्च व्याप्तिज्ञानं विना यद्धविच्छेदेन व्याप्तिज्ञानं तत्मकारकपक्षधर्मताज्ञानस्यासम्भ- वात् । एवञ्च सिद्धे व्याप्तिज्ञाने हेतापतिप्रमङ्गभङ्गाय पक्षधर्माता- विषयत्वमवच्छेदकं कल्पयते लाघवात् न तु कारणान्तर गौरवा- दिति भावः । सिद्धस्य व्याप्तिज्ञानस्य न पक्षधर्माताविषयत्वामि- साशयेनाह तस्येति । यद्वा व्याप्यत्वज्ञानमिति ब्याप्यत्वप्रका- रकं पक्षधर्मताज्ञान मिसर्थः । ननु विशिष्टज्ञानान्यथानुपपत्त्या है दवच्छेदेन व्याप्तिग्रहानुत्पत्यैवाऽनुभित्यसम्भवादिति भावः । तेनैव रूपेणेति । धूमत्वावच्छेदेन व्याप्तिनिश्चयदशायां नीलधूमत्वादिप्र- कारेण पक्षधर्मताग्रहादनुमितरुत्पादात्तदवच्छेदनेत्यस्य परित्यागः । पन्हिव्याप्यो धूमो धूमवांश्च पर्वत इत्येकज्ञानादप्यनुमितेः परैरङ्गी- कारादाह द्वित्वमिति । कल्पनालाघवस्यासम्भवादाह अवच्छदके- ति। व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकव्याप्तिज्ञानत्वमपेक्ष्य व्याप्तिज्ञानत्व- स्यावच्छेदकस्य शरीरलाघवादित्यर्थः असम्भवादिति । खनियतनाशज्ञानसत्ताकत्वमेव व्यातिज्ञानस्य ताहशज्ञानोपजीव्यत्वमिति नन्वेतावना व्याप्तिक्षा- नस्यानुमितिहेतुत्वप्राप्तावपि परामर्शस्य किमायातमत आह एवं चेति । अतिप्रसङ्गभङ्गायति । व्याप्तिज्ञानमात्रादनुमित्युत्पत्तिवारणा. येत्यर्थः । कारणान्तरमिति । गृत्यमाणव्याप्यतावच्छेदकताकधर्म- प्रकारकपक्षधर्मताज्ञानरूपं कारणमित्यर्थः । अनुमितेः पूर्व ब्याप्ति- ज्ञानस्य सर्वजनसिद्धत्वात्तस्यत्यादिमूलामङ्गन्तेराह सिद्धस्यति । तथा ·जागदीश्याः, अनुमानग्रन्थे युगपदुपस्थित्यभावात् । अथ यथा तत्ताविशिष्टस्मरणे सतीन्द्रियसन्निकृष्टे स एवायमित्यभेदप्रत्ययो भवति त- थेन्द्रियसन्निकृष्टे धूमे वह्निव्याप्यधूमस्मरणे धूमत्वासा- धारणधर्मदर्शनाद्वयाप्योऽयमित्यभेदप्रत्ययः स्यात् साम- Stayewemamataram- ज्ञानद्वयस्यावश्यं वाच्यतया तस्यैव हेतुत्वं युक्तं तदिदमुक्त- मावश्यकत्वादिसत आह उपजीव्यत्वादिति। विशिष्टज्ञानान्यथानु- पपत्त्या तत्कल्पने विशिष्टज्ञानस्योपजीव्यत्वादियर्थः । स्वसम्बे- दनीसद्धमेव ज्ञानद्वयम्, आवश्यकत्वञ्च तस्योभयवादिसिद्ध- मिलाशयेनाह तस्येति असिद्धिं परिजिहीर्घराशङ्कsammes । अनुमितेः पूर्वमुभयवादिसिद्धस्येत्यर्थः । विनैव भावार्थ संमुखत एव परामर्शस्य हेतुताभिप्रायेण व्याचष्टे यति । व्याप्यत्वप्रकारकोति । भूले व्याप्यत्वज्ञानमित्यत्र व्याप्ये व्याप्त्यवच्छिन्नप्रकारताकपरत्वा- दिति भावः । नन्विति । यद्यपि पक्षधर्मताग्रहो न विशिष्टपरामर्श- मात्रे हेतुः व्यभिचारादतस्तदन्यथानुपपत्त्या न ज्ञानद्वयमावश्यक- म, तथापि धूमवान् पर्वत इत्याकारकपक्षधर्मताज्ञानस्यापि क्वचिद्वि- शेपणज्ञानविधया परामर्श हेतुत्वात्तदभिप्रायेणेदम् । तस्यैव ज्ञानद्वय. स्यैव । उक्तं नन्वित्यादिमूलग्रन्थे । विशिष्टज्ञानेति । तथा च विशि- प्टज्ञाने ज्ञानद्वयस्य कल्पकत्वमेवोपजीव्यत्वमिति भावः । ननु परै- यदि विशिष्टज्ञानान्यथानुपपत्त्यैव ज्ञानद्वयं स्वीकृतं तदा तस्येत्या- दिदोषासङ्गतिः अनुमितेः पूर्व तैरपि विशिष्टज्ञानस्याभ्युपेयत्वादाह स्वसंवेदनेति । स्वात्मकं यत्संवेदनं तत्सिद्धं तेन प्रमितम् । तथा च खप्रकाशरूप ज्ञानद्वयमेव तत्र प्रमाणं न तु विशिष्टज्ञानानुपपत्त्या तदभ्युपेयमिति भावः । नन्वेवं परामर्शहेतुत्वेनावश्यकत्त्वादित्यादि- ·परामर्शः । ग्रया वृत्तत्वादिति स एवानुमितिहेतुरिति चेत् ।ना प्रत्य- क्षसामग्रीतोऽनुमितिसामग्रया बलवत्त्वात् अनुमितिरवा- त्पद्यते न तु व्याप्याभेदप्रत्ययः। अन्यथा तवापि प- रार्शानन्तरं परामर्शान्तरं तदनुव्यवसायो वा भवेन्न- - ते अथेति । अयं पक्षत्तिः । हेतुरिति । लाघवादि- ति शेषः । अनुमितिसामग्रया इति । स्मृतिहेनुतावादिनां नव्या- नां नये दूषणमिदम्। न तु संस्कारकारणतावादिनां प्राचामिनि । - ना प्रागुक्तमावश्यकत्वं विरुद्धयेनेत्यत आह आवश्यकत्वं चेति । तथा च न्यायमतानुसारेणैव परामर्शहेतुत्वेनेत्युक्तमिति भावः । अ- सिद्धिमिति । अनुमितेः पूर्व विशिष्टज्ञानस्यासिद्धिमित्यर्थः । मूले धूमत्वासाधारणधर्मदर्शनं धूमत्वरूपव्याप्यतावच्छेदकधर्मदर्शनम् । तञ्च व्याप्तिसंशयनिरासद्वारोपयुक्तम् । अभेदप्रत्यय इति । वस्तुग- त्या यो व्याप्यस्याभेदो व्याप्यत्वं तत्प्रत्यय इत्यर्थः । पक्षधमाशे व्याप्तिप्रकारकज्ञानस्यैव परामर्शत्त्वाद्वयाप्याभेदप्रकारकस्याभेदस- म्बन्धेन व्याप्यप्रकारकस्य वा ज्ञानस्याऽनथात्वेन यथाश्रुतार्थासङ्गते- रिति ध्येयम् । व्याप्योयमिति ज्ञानस्य पक्षधर्मत्वाविषयकत्त्वे पराम- शत्वानिर्वाहात् स एवेत्याधुत्तरग्रन्थासङ्गतिरसिद्धितादवस्थ्यं चा- तो व्याचष्टे पक्षवृत्तिरिति । पक्षीयो धूम इत्यर्थः । संसर्गमर्यादया पक्षवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानस्यैवानमितिहेतुत्वादिति ध्येयम् । न्यूनतां परिहरति लाघवादिति । अवछेदकलाघवादिति तदर्थः । ननु यत्र धू- मः पर्वतवृत्तिरितिज्ञानसहकारेण वन्हिव्याप्तिगोचरोवुद्धसं- स्कारप्रत्यासत्या पर्वतवृत्तिधूमो वन्हिव्याप्य इत्याकारकं प्रत्य- क्षं तत्रैव पूर्व व्याप्तिज्ञानाभावेनानुमितिसामग्न्यसम्भवात्परा- मझे न दुर्घट इत्यत आह स्मृतिहेतुनावादिनामिति । संस्कारो ·जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये त्वनुमितिः। अथ धूमो वह्निव्याप्य इति स्मरतः पर्वती- यधूमेन्द्रियसन्निकर्षे प्रथमत एव व्याप्तिधूमत्वयोवैशिष्ट्यं mple-we- अथेसादि । अत्र यत्र प्रथमं पक्षाग्रहे गृहीतधूमे स्मृतव्याप्तिबै- शिष्टयभानमनन्तरञ्च गृहीते पक्षे तादृशविशिष्टधीस्तत्रेसपि द्रष्ट- व्यम् । प्रथमत इति विशिष्टज्ञानात् पूर्वमनुमितिसामग्री विरहप्रद- शनाय । एवञ्च सिद्ध पूर्ववत्तिनि विशिष्टज्ञाने तस्यैव सत्त्वेन हे- । न प्रत्यासत्तिः तथासति विशेषणगोचरानुयुद्धसंस्कारादपि तद्विशिष्टप्रत्यक्षापत्ते, कि तु ज्ञानमेव तथेति नव्यानां मते धूमः पर्वतवृत्तिरितिशानसहकृताद्वन्हिव्याप्यो धूम इति स्मरणादेव यदा परामर्शः सम्भावनीयः तदैवानुमितेः सामग्रीसम्भवादनुमितिरेव जायते न पुनः परामर्श इति भावः । मूले पर्वतीयधूम इत्यस्य प- र्वतवृत्तितया गृहीतधूम इत्यर्थः । तेन प्रथम व्याप्तिधूमत्वयोर्द्वयोर्वे- शिष्ट्यभानपि पक्षधर्मत्वाभानान्न विशिष्टपरामालाभः । व्याप्ति- विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिनः पर्वतो वन्हिव्याप्यधूमवानिति ज्ञानस्यै- वानुमितिहेतुत्वमिति मते मूलोक्तस्थलासंकीर्ण यत्तदप्युपदर्शयति यत्र प्रथममिति । पक्षाग्रह इति । पूर्व तद्ग्रहे तु यदेव धूमे व्याप्ति- वैशिष्टयधीस्तदैव पक्षवृत्तित्त्वस्यापि ग्रहसम्भवान्न मूलोक्तस्थला- करः स्यादिति भावः।गृहीते पक्ष इतिापक्षविशेष्यकोपि प्रत्यक्षात्मकपरा- मर्श पक्षशानं हेतुः संयोगाद्यात्मकस्य पक्षवृत्तित्त्वस्य प्रत्यक्षे याबदा- श्रयप्रत्यक्षस्य हेतुत्वादित्यभिप्रेत्य गृहीत इत्युक्तम् । ननूत्तरकाले धू. मत्वादिवैशिष्टयभानव्यवच्छदस्य प्रकृतानुपयुक्तत्वात्प्रथमत एव इत्यु- क्तिर्निष्फलेत्यत आह प्रथमत इतीति । ननूक्तरीत्याऽनुमितेः पूर्व प- रामर्शसम्भवेप्यनुमितौ न तत्त्वेन हेतुत्वं किं तु ज्ञानद्वयस्यैव तमत्व प्रागुक्तकल्पनालाघवादत आह एवं चेति । तत्त्वेन व्याप्तिविशिष्टप- क्षधर्मताशानत्वेनागुर्विति कल्पनाक्रियान्वयि।तथा च गुरुतरं धर्म- ।

·परामर्शः। .. यत्र भासते विशेषणज्ञानस्य पूर्व वृत्तत्वात् तत्र यत्र चाप्तवाक्याहन्हिव्याप्यवानयमिति ज्ञानं तत्रोभयत्रापि लाघवात् पक्षधर्मव्याप्यत्वज्ञानस्य हेतुत्वकल्पनादन्यत्रा- पि तथति चेत् । न । इन्द्रियासन्निकृष्टेऽतीन्द्रिये च memaraman तुत्वं गुरुवर्मयावच्छेदेनान्यथासिद्धत्वकल्पनामपेक्ष्य लघ्वेकरू- पावच्छेदेन नियमानन्यथासिद्धिकल्पनाया एव न्याय्यत्वात् । गृ- ह्यमाणव्याप्लवच्छेदकताकधर्मप्रकारकपक्षधर्माताज्ञानत्वन पक्षध- नेताग्रहप्रकारीभवद्धर्मावच्छिन्नव्याप्तिज्ञानत्वेन वैकरूपेण कारणत्त्वे यावच्छेदेन यदन्यथासिद्धत्वकल्पनं तदपेक्ष्येत्यर्थः।तेन धूमत्वेन व्या- तिज्ञानत्वं धूमत्वेन पक्षधर्मताज्ञानत्वं च यदवच्छेदकधर्मद्वयं तस्य व्या- तिविशिष्टपक्षमताज्ञानत्वापेक्षया लघुत्वपि नासङ्गतिः।कल्पनायाश्च गुरुत्व कारणताद्वयोपपादकतया बोध्यम् । एवमुत्तरत्र लाघवम- प्येककारणतासम्पादकत्वनैव द्रष्टव्यम् । यत्तु परैरपि धूमत्वावछेदेन व्याप्तिशानत्वेन हेतुत्वं वाच्यमतस्तत्रावच्छेदकत्वप्रवंशेन विशिष्टज्ञान- स्वापेक्षया गौरवमिति ।तत्तुच्छमातावतापि धर्मद्वये गुरुत्वोपदर्शना- सङ्गतेः । धूमत्वावच्छेदेन व्याप्तिज्ञानत्वेन हेतुतावादिनां मतेपि धूम- स्वप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेनैव हेतुतया विशिष्टज्ञानत्वापेक्षया गुरु- धर्मघटितं यद्धर्मद्वयं तदवच्छेदनेत्यर्थकरणान्नायमपि दोष इत्याहुः । ननु धर्मद्वयावच्छेदेन हेतुत्वकल्पने यदि गौरवं तदैकरूपेणैव ज्ञान- यस्य हेतुत्वमस्तु अतस्तदपि दूषयति गृह्यमाणति । न च व्याप्तिग्रह- प्रकारीभूतधर्मप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेनेत्येव सम्यक् अवच्छेदक- त्वप्रवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । यत्र घूमत्वसामानाधिकरण्येन व्या- व्यभिचारस्य च महोत्तरं धूमत्वेन पक्षधर्मताग्रहस्तत्रानुमितेार- ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे लिने प्रत्यक्षविशिष्टज्ञानसामग्रीविरहात्तेन विनानुमित्य- नुत्पादापत्तेः । अस्मदुक्तसामन्याश्च तत्रापि सत्त्वात् । चातिगौरवात् विनिगमनाविरहाच्च । तवापि च नियतपूर्ववर्तित्वं कल्पथमिसाह यत्र चति। तेन विनेति।तथा च व्यभिचारात्कारण- वं वाधितमिति भावः । खतो व्यभिचारं निरस्यति अस्मदुक्तेति। अनवस्थानादिति।नचधूमान्तरसन्निकर्षे तद्व्यक्तित्तिधूमत्वं वन्हि- णाय तन्निवशात् । एवमुत्तरत्रापीति भावः । अतिगौरवादिति । गृ. ह्यमाणव्याप्तयवच्छेदकत्वादिप्रवेशेन विशिष्टज्ञानत्वापेक्षयोक्तधर्मस्य गुरुत्वादिति भावः । ननु विशिष्टज्ञानस्य व्याप्यपक्षोभयवैशिष्ट्याव- गाहिनिश्चयत्वनेव विनिगमनाविरहात्पक्षव्याप्योभयवैशिष्टयावगाहि- निश्चयत्वेनापि हेतुत्वं वाच्यं तथा च कारणनाद्वयापत्तिरतो गुरुत. रयोरपि गृह्यमाणत्याधुक्तधर्मद्वययोरेकेनैव हेतुता लघीयसीत्यत आह विनिगमनति । गृह्यमाणेत्यादिनोक्तधर्मद्वययोरपि प्रत्येकरूपेण हेतुत्वे विनिगमनाभावाच्वेत्यर्थः । तथा चावच्छेदकभेदेन कारण- ताद्वयं तवाण्यावश्यकमतो लघुरूपाभ्यामेव तथात्वं युक्तमिति भा- वः । तव मीमांसकस्य । कल्प्यमिति । तथा चानन्यथासिद्धत्ववत् पूर्ववर्तित्वस्याप्युभयमत एव कल्प्यत्वेन लघुधर्मावच्छेदनैव क- ल्पनौचित्यादिति भावः । व्यभिचारादिति । न च न्यायमपि धू- मलिङ्गकपरामर्शाव्यवहितोत्तरानुमिति प्रति धूमलिङ्गकपरामर्शत्वेन हेतुनाया वाच्यत्वादसनिकृष्टघूमस्थलीयानुमितरताहशत्वेन कथं व्यभिचार इति वाच्यम् । आलोकाद्यन्यलिङ्गकानुमितिसामान्यं प्र- त्येव न्यायमते धूमलिङ्गकपरामर्शत्वेन हेतुत्वमित्याशयेन तत्र व्यभि. चारस्योपन्यासात् । वस्तुतस्त्वव्यवहितोत्तरत्वस्य स्वत्वादिगर्भ- त्वेनानुगतस्य दुर्वचनत्वात्तदन्तर्भावेन धूमलिङ्गकवन्ह्यनुमितिसा- मान्यं प्रत्यनुगतरूपेण न परामर्शस्य हेतुत्वं किं तु यस्य पुंसोधूमेनैव ·परामर्शः। न चानुमानात तत्र परामर्शः, अनवस्थानात् ।अथ यथा स देवदत्तो गौरो न वा परमाणू रूपाधिकरणं न वेति संशयो बहिरस्वतन्त्रेणापि मनसा कोटिस्मरणविशेषाद- शनादिसहकारिवशाजन्यते यथा वा निद्रासहकारेण बा- ह्यस्वप्नानुभवः तथेहापि ज्ञानान्तरोपनीतविशेष्ये व्या- प्तिस्मरणसहकृतेन मनसा परामर्शो जन्यते तदनन्तरम- नुमितिदर्शनादिति चेत् । न । व्याप्तिस्मरणादेः प्रमा- .. व्याग्निच्याप्यमिति लिङ्गविशेष्यकपरामर्शायाप्यनुमितिसम्भवः धूममात्रासन्निकर्षेऽपि तत्र वन्हयनुमानात् तद्व्यक्तितित्वधूमत्ववै- हेतुना वन्ह्यनुमितिस्तदीयवन्नुमितिसामान्यं प्रत्येव तत्पुरुषीयपू. मलिङ्गकपरामर्शत्वेनानुगतरूपेण हेतुत्वं नैयायिकैर्वाच्यमित्याशयेन ताशपुरुषस्यासनिकृष्टधूमलिङ्गकानुमितौ धूमलिङ्गकपरामर्शस्य व्यभिचारो दर्शितः । विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्यसा- मग्न्याः कार्यजनकत्वमिति नियमस्य चाऽव्यभिचारे तात्पर्य- मिति युक्तमुत्पश्यामः । खतः स्वमते । निरस्यति, मीमां- सकः । यत्र धूमे बन्हिव्याप्यत्वं पर्वते च धमवत्तामात्रं प्रा- मनुभूतं न तु वन्हिव्याप्यधूमवत्त्वं तत्र न पर्वतो वन्हि- व्याप्यधूमवानित्येवं स्मृतिः कारणस्य विशिष्टानुभवस्य बाधात किं तु धूमो व्रन्हिव्याप्यो धृमवांश्च पर्वत इत्येवं स्मरणमिति तत्रानु- मिती शानद्वयस्य सत्वाच व्यभिचारः । धूमान्तरेति । इदं च वि- शेयीभूतस्य धूमत्वस्य सन्निकर्षसम्पत्तये । तद्वयक्तिवृत्तीति । अस- निकृष्टो यः पर्वतादिः तदीयधूमवृत्तीत्यर्थः । व्याप्त्यनुमितीति । त- पर्वतवृतिधूमो पहिल्याप्य इत्यनुमितिसम्भव इत्यर्थः । तथा चो- ८८ ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे णान्तरतापत्तेः । तदेव हि प्रमाणान्तरं यदसाधारणं स- शिष्टयग्राहकविरहाच्च, असाधारणमिति शरीरादिव्युदासः, आलो- कादिवारणाय प्रमाणान्तरासहकारीति वाच्यम् । तदपि प्रमाणा- या कानुमित्यात्मकातू धूमविशेष्यकपरामादेवासनिकृष्टधूमस्थले प. तो वन्हिमानित्यनुमितिर्भविष्यतीति भावः । धूममात्रेति । तथा च विशेष्ये सन्निकर्षाभावाचूमत्वधर्मिकस्य वन्हिव्याप्तिव्याप्यत्वानु- भवस्यासम्भवाळूमविशेष्यकोनुमित्यात्मकः परामर्शोप्यसनिक- ष्टधूमस्थले दुर्घट इति भावः । सत्यपि धमान्तरस्य सन्निकर्षे तत्पर्व- तीयधूमवृत्तिधमत्वं पन्हिव्याप्तिव्याप्यमिति प्रत्यक्षस्यासम्भवः । तत्पर्वतीयधूमस्यासनिकृष्टतया तत्पर्वतीयधूमवृत्तित्वस्याऽयोग्यत- प्रत्यक्षविषयत्वायोगादित्याह तद्वयक्तिवृत्तित्वेति । शरीरा- दीत्यादिपदादात्मादीनां संग्रहः । व्युदास इति। अन्यथा मानसान्य- प्रमाफलोपहितकारणत्वपर्यवसितस्य प्रमाणान्तरत्वरूपापाद्यस्य श- रीरादावसत्त्वेनोक्ततर्कस्य मूलशथिल्यापत्तरिति भावः । असाधार- णत्वं चात्राऽनुभवत्वाव्यापकज्ञानवृत्तिजात्यवच्छिन्नकार्यतानिरूपित- कारणताश्रयत्वम् । कारणता चात्र विषयत्वाधनवच्छिन्ना ग्राह्या । तेन साक्षात्कारत्वावच्छिन्नं प्रति विषयविधया शरीरादेहेतुत्वपि नो- कदोषः । चक्षुरादेस्तु चाक्षुषत्वादिरूपताहशजात्यवच्छिन्नं प्रत्येष चक्षुरादिना जनकतया न तत्र दृष्टान्तासिद्धिः । ज्ञानवृत्तीत्युपादाना- संयोगत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति द्रव्यत्वादिना हेतुत्वेपि शरीरादेयुंदा- सः । न चानुभवत्वव्याप्यजात्यवच्छिन्नकार्यत्वं प्रवेश्यैव तद्वारण- सम्भवः । संस्कारवारकस्य प्रमां जनयतीतिमूलस्थप्रमापदस्य वैय- ापत्त्या तदप्रवेशादिति भावः। चैत्रादिशरीरजन्यतावच्छेदकजातेः प्रामाणिकत्त्वे पुनरेकदोत्पन्ननानाज्ञानवृत्तित्वेन जातिविशेषणीया। भालोकादीति । चाक्षुषादौ व्यापारद्वारा कारणत्वेप्यालोकादेर्न तत्र कारणत्वमात्मवदतस्तत्र व्यभिचारवारणायेत्यर्थः। प्रमाणान्तरेति ।

·परामर्शः। हकारि समासाद्य मनो बहिगोचरां प्रमां जनयति यथे- mms- न वैष शरीरस्यापि खेतरप्रमाणसहकारितयोक्तविशेषणादेव व्यु- दाससम्भवातू असाधारणपदस्य वैयर्थ्यमिति धाच्यम् । स्वावृ- तिधर्मावच्छिन्नया प्रमाकरणतया निरूपितं यत्कार्यत्वं तदवच्छेद- कीभूतमानसावृत्तिजात्यवच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताशून्यत्वस्यै- व प्रमाणान्तरासहकारीत्यनेन विवक्षितत्वात् । तस्य च शरीरादा. घप्यनपायात् । अत्र च चक्षुरादेरपि जन्यतावच्छेदकीभूतचाक्षुष- स्वाधवच्छिन्न प्रत्येव जनकतया दृष्टान्तासिद्धिरतो भूतान्तं जाति. विशेषणम् । न चोक्तासिद्धिवारणाय स्वेतरप्रमाणजन्यतावच्छेदक- स्वेनैव जातिविशेभ्यतामिति वाच्यम् । सर्वेषामेव चक्षुषां स्वेतरच क्षुरन्तरजन्यतावच्छेदकीभूतं यच्चाक्षुषत्वं तदवच्छिन्नं प्रति जन- कतया हष्टान्तासिद्धितादवस्थ्यापत्तेः । मानसावृत्तिपदं स्वापादक- स्य पराभ्युपगतत्वसम्पत्त्यर्थम् । अन्यथा व्याप्त्यलौकिकसाक्षात्का- रत्वावच्छिन्नं प्रत्येव व्याप्तिस्मरणादेहेतुताया नैयायिकैरभ्युपगमेन निरुक्तकारणताशून्यत्वस्य तत्रासम्भवादिति ध्येयम् । स्मृत्युपधा- यकसंस्कारस्यापि निरुक्तासाधारणतया प्रमाणान्तरासहकारितया च तत्र व्यभिचारवारणाय मूले प्रमामिति । आत्मसुखादिसन्निकर्षे व्यभिचारवारणाय बहिर्गोचरेति । इत्थं चेदं व्याप्तिस्मरणं यद्यनुभ- यत्वाव्यापकहानवृत्तिजात्यवच्छिन्नकार्यतानिरूपितविषयत्वावच्छि- सकारणताश्रयत्वे सति स्वावृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रमाकरणतानिरूपित- कार्यतावच्छेदकीभूतमानसशानावृत्तिजात्यवच्छिन्न कार्यताप्रतियोगि- ककारणताशून्यत्वे च सति बहिगोचरप्रमोत्पादकं स्यात्तदावश्यं मानसान्यप्रमायाः फलोपहितकारणं स्यात चक्षुरादिवदिति समु. दितार्थः । न चानुमित्यादिकरणतामादायेधापत्तिरिति वाच्यम् । यनिरुक्तकारणताशून्यत्वे सति बहिर्गोचरयाशयाशप्रमोत्पादक तदवश्यं मानसान्यताइशताहशप्रमायाः फलोपहितकरणमिति व्या- दत्या मानसान्यपरामर्शकारणत्वस्यापत्ताविष्टापत्त्यसम्भवादिति ध्ये- यम् । भालोकादेरपि चाक्षुषादिकरणवमतस्तत्रापाद्यसत्वादापाद- ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे न्तरं भवसेव प्रसक्षादिप्रमाकरणत्वेन च विभागान तयाघात इसपि कश्चित् । यद्वा असाधारणमसमवहितं तथा च यज्जातीय- प्रमायां मनोन्यकरणेनासमवहितं सत् यदबहिर्विषयकामोत्पादकं यज्जातीयममासामग्रीविरहे वा यत्प्रमोत्पादकं तत्तद्विजातीयपमाहे- ककोटी तद्वारकप्रमाणान्तरासहकारीतिविशेषणं न देयमिति मतं - शयति तदपीति । आलोकादिकमपीत्यर्थः। नन्ववं प्रमाणस्य चतु- र्धा विभागोऽनुपपन्न इत्यत आह प्रत्यक्षेति । तयाघातः विभाग व्याघातः । प्रमावैजात्यस्यैव प्रमाणान्तरत्वनियामकत्वमनुसृत्य प्रका- रान्तरेण व्याचष्टे यद्वेति । व्याप्तिस्मरणस्यापि मनःप्रभृतिसमवहि- तत्वादाह तथा चति । यत्प्रमाया इत्युक्तावेकचाक्षुषादिव्यक्तिकर- णासमवहित चाक्षुषान्तरजनके चक्षुरादौ व्यभिचारः स्यादतो य- जातीयेति । यजातीयस्य मनोन्यकरणेनासमवहितमित्युक्तौ स्मृति- जातीयस्य मनोन्यकरणेनासमवहिते चक्षुरादौ प्रमोत्पादके व्यभि- चारः तद्विजातीयप्रमाहेतुरित्यस्य तत्प्रमाविजातीयप्रमाहेतुरित्य- र्थकत्वादतः प्रमाया इति । अनुमितिजातीयप्रमायाः करणेन मनसैब समवहितत्वाञ्चक्षुरादौ दृष्टान्तासिद्धिः पक्षीभूते व्याप्तिस्मरणे चा- पादकवत्तायाः पराभ्युपगमासिद्धिश्च स्यादत उक्तं मनोन्योति । म- नोन्यकारणेत्युक्तावपि तथैव दोषात्करणपर्यन्वानुसरणम् । प्रत्यक्ष- जातीयप्रमाया मनोन्यकरणेनासमवहिते सुखादिसनिकर्षे प्रत्यक्षत्रि- जातीयप्रमाया अजनकत्वात्तत्र व्यभिचारः स्यादतो बहिर्विषयके- ति । अनुमित्यादिजातीयप्रमायाः मनोन्यकरणेनासमवहितस्मृत्युप- धायकसंस्कारेऽनुमित्यादिविजातीयप्रमित्यजनके व्यभिचारवारणाय प्रमोत्पादकामति । अत्र च यो यज्जातीयप्रमायाःमनोन्यकरणेमासम- वहितः सन् बहिर्विषयकयाशप्रमित्युत्पादकःस तद्विजातीयतादृशं. प्रमाहेतुरित्येवव्याप्तयों बोध्यः। तेन प्रत्यक्षजातीयप्रमाया मनोन्यक- रणेनासमवहितस्य परामर्शात्मकप्रमोत्पादकस्य च पक्षीभूतव्याप्ति- स्मरणस्य प्रत्यक्षविजातीयानुमितिप्रमाहेतुत्वमादाय नेष्टापत्तिरिति ध्येयम् । ननु सुषुप्त्यनुरोधेनशानसामान्यं प्रत्येव स्वचो हेतुत्वात्प्रत्य- ।

·परामर्शः। तुरिसेव व्याप्तिगततः सिद्धायां विलक्षणप्रमायां विलक्षणेच तत्कर- णे कल्पनीये आवश्यकत्वाबाधकाभावाच्च तस्यैव तथात्वं पर्गव- स्यतीति । संशयस्वप्नौ च न विशिष्टानुभवरूपौ, येनोपनयादिव- शाबाहिर्विषयानुभवजनने क्लुप्तशक्तिकेन भनसा दोषवशादप्र- मेव तदभावादिवशात् प्रमापि जनयितव्येसाशङ्कयत, किन्तु + क्षजातीयप्रमाया मनोन्यकरणेन त्वचा समवहितत्वात्पक्षीभूतव्या- प्तिस्मृतावापादकासिद्धिरतः कल्पान्तरमाह यजातीयति । अत्रा- पि पूर्ववन्निष्कर्षों बोध्यः । ननूक्तव्याप्तिबलाद्वयाप्तिस्मरणस्य वि- जातीयप्रमाहेतुत्वमिष्यत एव । न च तावतैव प्रमाणान्तरत्वप्रसं- गः, तस्य प्रमाकरणत्वगत्वादत आह तत इतिाततो व्याप्तिस्मरणा- तू । सिद्धायाम् अभ्युपेतायां विजातीयप्रमायामित्यर्थः । आवश्य. कत्वात् करणान्तरकल्पने उपनयहेतुत्वस्याघश्यकत्वात् । बाधका- भावात् व्यापाराभावरूपं यद्बाधकमापाद्यकोटौ फलायोगव्यवच्छि- अकारणत्वरूपकरणत्वस्य प्रविष्टत्वेन तदभावादित्यर्थः । तस्यैव व्याप्तिस्मरणस्यैव । तथात्वं करणत्वम् । पर्यवस्यतीति । तथा च प्र- त्यक्षादिविजातीयप्रमाहेतुत्वोपगमेनैव विजातीयप्रमायाः फलायो- गव्यवच्छिन्नकारणत्वलक्षणकरणत्वमापादनीयमतो न त्वया व्या: प्तिस्मरणस्य प्रत्यक्षविजातीयप्रमाहेतुत्वमभ्युपेतव्यमिति भावः। न- नु संशयस्वप्नयोर्विशिष्टसाक्षात्कारत्वानुरोधादुपन यस्य प्रत्यासक्ति- त्वध्रौव्ये दोषाद्यभावदशोत्पन्नयोः संशयखमयोः प्रमात्वं न दुर्घ- टमतो मूलस्याशयमुपवर्णयति संशयेत्यादिना । न विशिष्टेति । त 'च घटधर्मिकस्यायं घटो न वेतिसंशयस्य घटत्वांशे विद्यमान- दुःखावगाहिनश्चाहं दुःखीत्यादिस्वप्नस्य दुःखाद्यशे विशिष्टानु- भवत्वसम्भवादिदमसङ्गतमिति वाच्यम् 1 तावतापि संशयस्खम- सामान्ययोर्विशिष्टानुभवत्वासम्भवादुक्तसंशयस्वप्नयालौकिकसनि- कर्षादेवोत्पत्त्या व चिदप्युपनयस्य प्रत्यासत्तित्वाकल्पनात् यत्तु श- यानोहं दुःखीत्यादिस्वप्नस्य विशिष्टानुभवत्वेपि न प्रमात्वं स्व- मवहननाडीमनःसंयोगस्यैव दोषतया सर्वत्र भ्रमसामग्रीसम्भवा- ·७०२ जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे न्द्रियादि । संशयस्वप्नौ तु न प्रमे इति न निद्रादेः प्र- माणान्तरत्वम् । न च तवापि कथं स धूमो वह्निव्याप्य इति व्यवहारः तदानीं तद्व्याप्यत्वानुभावकाभावादिति वाच्यम् । तत्र स्मृतधूमे धमलेन वह्निव्याप्यत्वानुमा- नात् । न च तन्मते धूमत्वेन व्याप्त्यनुभवः सम्भवति। - धम्मिज्ञानकोटिस्मरणादिरूपः, धम्मिज्ञानं पुनरनुभवरूपंयथासम्भ- वमक्षादेः स्मरणश्च संस्कारादिसाशयेनाह संशयेति । व्याप्यत्वा- नुमानादिति । धूमत्वादौ वन्हयादिव्याप्तिव्याप्यत्वं जानतो धूम- त्वत्वादिना तद्वत्त्वनिश्चयदशायामन्यथा त्वसंसर्गाग्रहादेवेति । अmom दिति मतमातच्चिन्त्यम् । तदभावादिवशादितिादोषाभावादित्यर्थः । प्रमापीत्यस्य संशयखनात्मकेत्यादिः । कोटिस्मरणादीत्यादिना भे. दाग्रहादेः परिग्रहः । धर्मिज्ञानमिति । साधारणादिधर्मवद्धर्मिज्ञान- जन्या कोटिस्मृतिरेव संशयहेतुरिति प्राचां मते कोट्यनुभवस्य संशयानिवाहकत्वात्कोटिस्मरणपर्यन्तमनुसृतम् ।अक्षादेरिति पञ्च- मी।कचिदक्षादिन्द्रियात प्रत्यक्षात्मकं क चिच व्याप्तिज्ञानादि- तोनुमित्यात्मकं धर्मिज्ञानमित्यर्थः । स्मरणं चेति । धर्मिज्ञानमित्य- वान्वितम् । तद्वत्त्वेति धूमत्ववत्त्वेत्यर्थः । अन्यथा धमत्वादौ वन्ह्या- दिव्याप्तिव्याप्यत्वाद्यग्रहदशायाम्।असंसर्गाग्रहादेवेति । स धूमो व. न्हिव्याप्य इति व्यवहार इति मूलस्थनाऽन्वयः। न चैवं व्याप्यतावच्छे- दकप्रकारेणैव व्याप्तिग्रहस्य बाधात्तत्र पर्वतो वन्हिमानित्यनुमि- तिर्न स्यात, इष्टत्वात् । व्याप्यत्वासंसर्गाग्रहस्थले लैङ्गिकासंसर्गा- ग्रहस्यैव परैः स्वीकारादिति भावः । अथातीन्द्रियस्थले विशिष्टक्षा- ।

·परामर्शः। अत एव यो वह्निव्याप्यवान् सोऽवश्यं वह्निमान् इति व्याप्तिज्ञानवतोऽनुमिति न्यथा । अथ पर्वतीयधूमे धू- मत्वेन ज्ञाते वह्निव्याप्योऽयं न वेति संशयेऽप्यनुमितिः स्यादिति चेन्न । धूमो वह्निव्याप्य इति स्मरणे विद्यमाने तीन्द्रियादौ लिङ्गे व्याप्यत्वप्रकारकज्ञानस्यासम्भवेप्यनुमितेः सर्वानुभवसिद्धतया तस्य कारणत्वे बाधिते परिशेषा दूगुरोरपि व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वे सिद्धे शाब्दव्याप्यवत्ता- बोधस्थलेऽपि तत्कल्पयते कारणं विना कार्योत्पत्तरसम्भवाद तेन च विना तत्रानुमितेरसिद्धत्वान तस्यापि हेतुताबाधः तवाती- न्द्रियलिङ्गादौ सर्वानुभवसिद्धाया अप्यनुमिनेः सर्वथैवापलापः मम तु कचित्कालविलम्बादिमात्रकल्पनमिसाशयवानाह अत ए. नस्येव व्याप्यवानिति शाब्दस्थले व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकशान- स्यापि व्यभिचारसाम्येन लघुतरं विशिष्टज्ञानमपेक्ष्य गुरोाप्य- तावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यैवातएवेत्यादिना हेतुत्वव्यवस्थापनं न युक्तमतो मूलकारस्याशयमुपवर्णयति अतीन्द्रियादाविति ।तत् व्या. प्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानम् । ननु यत्र विनैव व्याप्यतावच्छेदक- प्रकारकज्ञानं व्याप्यवानित्येव परामर्शादनुमितिस्तत्र शानद्वयस्या- पि व्यभिचारेण कारणत्वं बाधितमत आह न चेति । तेन व्याप्यताव- च्छेदकप्रकारकज्ञानेन । तत्र व्याप्यवानितिशाब्दस्थले । ननु यत्र के. चलं वन्हिव्याप्यवानित्येव शाब्दधीन तु व्याप्यतावच्छेदकप्रकारिका तत्र त्वयेव मयाप्यसनिकृष्टधूमस्थलेनुमितिरपलपनीयैवेति कुतो विशिष्टज्ञानस्य करणत्वबाध इत्यत आह तवति।सर्वथैवेतिाउपनयस्य प्रत्यासत्तित्वविरहात्कालादिविलम्बेनापि विशिष्टज्ञानासम्भवादिति ।

·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे धूमत्वज्ञानस्य विशेषदर्शनत्वेन संशयाभावात् ।अन्यथा परामर्शोऽपि कुतो न स्यात् संशयेन प्रतिवन्धादिति चेत्तुल्यम् । न च सामान्यनिश्चयस्य सामान्यसंशयनि- वर्तकत्वाळूमसामान्ये एवं संशयो माभत् विशेषसंशय- च विशेषनिश्चयनिवर्तनीय इति धूमविशेषसंशयनिरा- सार्थ पृथग्व्याप्तिनिश्चयो वाच्य इति वाच्यम् । यत्र हि वेति । तुल्यमिसभ्युपगमवादः यत्र यदवच्छिन्नायथा हि तदभावन भावः क्व चित् व्याप्यवानितिशाब्दस्थले । कालविलम्बोति । त- थैव व्याप्यतावच्छेदकप्रकारज्ञानस्य सम्पत्तेरिति भावः । मात्रेति । न त्वनुमितेरपलाप इत्यर्थः। मूले नान्यथेतिान केवलं वन्हिव्याप्यवा- निति शानादनुमितिरित्यर्थः । वन्हिव्याप्योयं न वेतिसंशये पर्वतीय- धूमो वन्हिव्याप्यो न वेति संशये सतीत्यर्थः । धूमत्वज्ञानस्येति । धमो वन्हिव्याप्य इति स्मरणस्यैव विशेषदर्शनत्वेन विरोधिसाम- ग्रीसत्त्वेन संशयविरोधितया संशयानुत्पत्तेरित्यर्थः । अन्यथा विरो. ध्यनुमितिसामग्रीसत्त्वेपि संशयोत्पादे । परामर्शोपीति । संशयस्येव तस्यापि सामग्रीसम्भवादिति भावः । शन्ते संशयन प्रतिबन्धादि- ति । परामशों न स्यादित्यनुषज्यते । ननु परमतेनुमितिसामन्याः सत्त्वादव तया विशेषदर्शनेन च प्रतिबन्धात्संशय एव नोत्पद्यते कुतस्तस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वमुक्तमत आह दीधिती अभ्युपगमे- ति । अत एवाग्रे वस्तुतस्त्वित्यादिना मूलेनोक्तस्थलेनुमितिरेव भव- ति न तु संशय इत्यपि वक्ष्यत इति भावः । मले धूमविशेषसंशये- ति । पर्वतीयधूमत्वावच्छिन्नविशेष्यकव्याप्तिसंशयस्य निरासार्थ प्रर्वतीयधूमो वन्हिव्याप्य इत्यपि निश्चयो वाच्य इत्यर्थः । धूमत्वा- दिपण धमे व्याप्तिनिश्चयपि द्रव्यत्वादिप्रकारेण तवैव व्याप्तिसंश- ।

·परामर्शः। तदभावव्याप्यतया गृहीतेन वा विशिष्टेन तत्संशयः तथा यदवच्छे- देन तव्यावर्तकधर्मदर्शनं तद्विशिष्टेऽपि अनुभवबलाढ्यावर्तक- श्च तदभावो यदवच्छेदेन वा तदभावोऽवगतो यो वा तदभाव- व्याप्यत्वेन गृहीतः। यथा स्थाणुत्वाभावस्य पुरुषत्वावच्छेदेन ग्रहे -- यस्योत्पादाद्वयाचष्टे यदवच्छिन्न इति । व्यावर्तकधर्मदर्शनविरोधि- त्वं दृष्टान्तेन द्रढयति यथा हीति। तदभावेन तदीयतया गृहीता- भावेन । विशिष्ट इत्यग्रेऽन्वयः । तथा च निर्वन्हिर्वन्हिमान वा नि- वन्हित्वव्याप्यवान् वहिमान्न वेति वा यथा न संशय इत्यर्थः । तथा च तदभावादिविशिष्टधर्मिकतद्वत्तावुद्धिं प्रति सामान्यतस्तबुभु- साविरहविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्य तादृशतद्वत्तानिश्चय. व्यक्ति प्रति तत्तबुभुत्साव्यक्तित्वेन विशेषतः करणत्वस्य वा क- ल्पनात् । अत एव सत्यापि बुभुत्सायां निर्वन्हित्वविशिष्टे वन्हि. मत्त्वनिश्चयवन्न तत्संशयोत्पाद इति ध्येयम् । तद्विशिष्टेपीति । न त- संशय इत्यन्वयः । अत्र हेतुमाह अनुभवबलादिति । ननु धमत्वाव- च्छदेन व्याप्तिनिश्चयस्य व्यावर्तकधर्मदर्शनविधया व्याप्तिसंशयवि- रोधित्वं मृलोक्तमसङ्गतं तदभावावच्छेदकधर्मस्यैव व्यावर्तकधर्म- त्वादत आह व्यावर्त्तकश्चेति । प्रकारविधया विशिष्टधीप्रतिबन्ध- कतावच्छेदकधर्मस्यैव व्यावर्त्तकपदार्थत्वादिति भावः । क्रमेणोदा- हरति यथेति । प्रथमे स्थाणुत्वाभावस्य पुरुषत्वावच्छेदेन ग्रहे पुरुषः स्थाणुन वेति न संशय इति योजना । द्वितीये स्थाणुत्वाभावस्य पु- रुषत्वावच्छेदेन ग्रहे पुरुषत्वस्य चेदन्त्वावच्छेदेन ग्रहेऽयं स्थाणुर्न वेति न संशय इत्यन्वयः। अत्र च इदन्त्वावच्छिन्नधर्मिकस्थाणुत्व- संशयं प्रति पुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यकस्थाणुत्वाभावनिश्चयविशिष्टे- दन्त्वावच्छिन्नधर्मिकपुरुषत्वनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वम् । वैशि- षष्ट्यं च तत्र एकक्षणावच्छेदेनैकात्मवृत्तित्वमतो नातिप्रसङ्गः । न चैवं पुरुषो न स्थाणुरित्याकारकोबुद्धसंस्कारविशिष्टोयं पुरुष इत्या- कारकनिश्चयस्य सत्त्वेप्ययं स्थाणुन वेति संशयः स्यादिनि वाच्यम् । पुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यकस्थाणुत्वाभावोबुद्धसंस्कारविशिष्टेदन्त्वा. ८९ ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे वच्छिन्नविशष्यकपुरुषत्वनिश्चयत्वेनापि इदंधार्मिकस्थाणुत्वसंशयप्र- तिबन्धकत्वान्तरस्वीकारात् । अत्राप्युयोधकस्यैकस्याभावेन प्रत्ये- कव्यक्तिविश्रान्तिध्रौव्य स्थाणुत्वाभावोबोधकीभूततत्तद्वस्तुविशिष्टे- दन्धर्मिकपुरुषवनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं फलितम् । अन्य तु इ. दन्त्वविशिष्टधर्मिकस्थाणुत्ववत्ताबुद्धि प्रति स्थाणुत्नाभावत्वावच्छि- भप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकत्वविशिष्टप्रकारतानिरूपितेद- नत्वावच्छिन्नविशेध्यकज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं वाच्यम्, चैत्रो न स्थाणुरयं च चैत्र मैत्रो न स्थाणुरयं च मैत्रः मनुष्यो न स्थाणुरयं च मनुष्य इत्यादिसकलवित्तिसाधारणत्वात् । निरुक्तावच्छेदकत्ववै. शिष्टयं तु स्वनिरूपकज्ञानसमानाधिकरणज्ञानीयत्वस्वसमानाधि- करणशानीयत्वस्वसामानाधिकरण्याभयसम्बन्धेन प्रकारतायां बो. ध्यम् । नन पुमन्तरस्य मनुष्यत्वावच्छंदन स्वस्य वा चैत्रत्वावच्छे. देन स्थाणुवाभावनिश्चयदशायामिदन्त्वावच्छेदन मनुष्यत्वं जान- तोपि पुरुषस्याय स्थाणुरिति भ्रमस्योत्पाद. । विशष्यताद्वयमेव चात्र मानाप्रकारत्वानिरूपितं ग्राह्यमतो मनुष्यत्वावच्छेदेन स्थाणु- स्वाभावस्येदत्वावच्छेदेन वा मनुष्यत्वस्य संशयदशायामप्ययं स्थाणुरित्याकारको बोधः। संशयस्थलीयविशेष्यताव्यक्तः कोटि- यप्रकारतानिरूपितत्वात् । विशेष्यतावच्छेदकत्वं प्रकारत्वं च द्वय- मपि निरवच्छिन्नं ग्राह्यमतः शरीरत्वव्याप्यजातिमत्त्वावच्छेदेन स्था- गुत्वाभावस्य निश्चयदशायामयं चैत्र इति ग्रहे चैत्रत्वावच्छेदेन स्थाणुस्वाभावनिश्चयदशायां चायं शरीरत्वव्याप्यजातिमानितिग्रहे- प्ययं स्थाणुन वेत्याकारकग्रहस्योत्पाद इत्याहुः । तञ्चिन्त्यम् । अन्ये पुनरवच्छेदकत्वसंसर्गेण स्थाणुत्वाभावविशिष्टस्यैव पुरुषत्वस्येद- मरवावच्छेदेन निर्णयस्तद्विशिष्टे स्थाणुत्वसंशयविरोधी तथा च स्था- गुस्वाभावीयपुरुषत्ववानयमित्याकारकनिर्णय एव तदभावावच्छे. दकधर्मवत्ताज्ञानविधया इदंधर्मिकसंशयप्रतिबन्धक इत्याहुः । तन्न । पुरुषमात्रं न स्थाणु अयं च पुरुष इत्यादियुद्धरनन्तरमप्ययं स्था- गुर्न वेत्यादिसंशयस्योत्पादप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः, अनुभवविरो- धात् । न च व्याप्यदर्शनसामग्रीवत् विरोधिसामग्रीत्वनैव तादृश- बुद्धीनां स्वातन्त्र्येण विरोधित्वम्, सर्वत्र विरोधिनिश्चयस्योत्पादा- नियमन तत्सामग्रीत्वासम्भवादिति दिछ । तृतीय स्थाणुत्वाभाव- ·परामर्शः। यद्यावर्तकधर्मदर्शनं तत्र न तत्संशयः यच्च सामान्ये विशेषे वेति । वस्तुतस्तु धूमत्वपुरस्कारेण व्याप्तिस्मरणे पक्षधर्मताज्ञाने चानुमितिर्भवत्येव । ननुभावोऽभावो पा पुरुषत्वस्य स्थाणुत्वाभावव्याप्यत्वेन मृहीतस्य करादेर्वा इद- न्तावच्छेदेन ग्रहे पुरुषोऽयं स्थाणुर्न वेति न संशयः । नदभा. वादिवच्च तद्वदन्योन्याभावादिस्तादात्म्येन संशये च तदन्यो- न्याभावादिरपि द्रष्टव्यः । एवं न तद्ब्रमोऽपि, विशेषदर्शनस्य विपरीतज्ञानमात्रविरोषित्वादियग्रे व्यक्तीभविष्यति । नन्विसा- व्याप्यतया गृहीतस्य करादे. इदन्त्वावच्छेदेन प्रहेऽयं स्थाणुन वति न संशय इति योजना । ननु घटादिविशिष्टबुद्धिं प्रति तद्वद्भेदारिनि- श्वयस्यापि विरोधितया तदभावादित्रयमात्रस्य व्यावर्तकधर्मत्वना. भिधानमसङ्गतमत आह तदभावादिवदिति तद्वदन्योन्याभावादिरि- त्यादिपदेन यदवच्छेदेन तद्वद्भेदो गृहीतो यो वा तद्वद्भेदव्याप्यः तयोरुपसंग्रहः । संयोग्मदिना घटादिसंशये घटान्योन्याभावस्यावि- रोधित्वादाह तादात्म्येनेति । ननु संशयत्वस्यार्थसमाजग्रस्ततया त- दवच्छिन्नं प्रति व्यावर्तकधर्मदर्शनस्य विरोधित्वं मूलोक्तमसङ्गत- मत आह एवमिति । एवं व्यावर्तकधर्मदर्शनसत्त्व इत्यर्थः । भ्रमपदं दोषविशेषाद्यजन्यनिश्चयपरम् । विपरीतज्ञानेत्यस्य दोषविशेषाद्य- जन्येत्यादिमूलऽनुमितिर्भवत्येवेत्यस्यानुमितिरेव भक्तीत्यर्थः । उ. भयथापि प्रमेयमितिअस्योभयथापि प्रमेयत्वव्याप्यवदित्यर्थः । अत्र व्याप्तिः साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्त्वरूपैवाभिप्रेता व्यापकसा- मानाधिकरण्यरूपव्याप्त्यभिप्राये तस्याः साधनतावच्छेदकगर्भतया भावत्वाद्यनिश्चयदशायां खमतेपि तत्रानुमित्यसम्भवादिति ध्यय.

·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे उभयथापि प्रमेयमित्यत्र भावत्वाभावत्वयोप्प्यत्वाव- च्छेदकयोरग्रहादनुमानं न स्यात् तदन्यान्यत्वरूपस्या- न्यतरत्वस्य लिङ्गत्वाभावादिति चेत् । न । भावत्वाभा- दि । इदं नीलत्वेन प्रतीयमानम्, भावोऽभावो वा । भावत्वाभा. वत्वयोस्तत्त्वयोरिसर्थः। लिङ्गत्वाभावात् अप्रसिद्धत्वेन तत्त्वासम्भ- वात् । भावत्वाभावत्वेसादिकं केवलान्वय्यनुमानमतिरिक्तश्चाभा- तत्प्रकार- म् । भावाभावयोर्विशेष्यत्वे प्रमेयपदस्य पुंस्त्वापत्तिरित्यतो विशेष्यं पूरयति इदमितिातेजोविशेषाभाववत्त्वस्याभावत्वव्याप्यतया तद्रूपेद- न्त्वादिविशिष्टेऽभावत्वसंशयायोगादाह नीलत्वेनेति । नीलत्वस्यापि भावत्वव्याप्यतया तद्रूपविशिष्टे तत्संशयायोगादुक्तं प्रतीयमानमि- ति । ननु भावत्वाभावत्वयोाप्यतावच्छेदकत्वे कपक्षधर्मतावुद्धरंविरोधित्वाद्भावो न वेत्यादिसंशयप्रदर्शनम- युक्तमतो व्याचष्ट तत्त्वयोरिति । भावत्वाभावत्वयोरि- त्यर्थः । वस्तुतो भावत्वाभावत्वयोर्वर्तमानौ यो व्याप्यताव- च्छेदको तयोरग्रहादित्यन्वयाद्यथाश्रुतमेव मूलं ज्यायः । यद्यपि तादात्म्येन भावाभावयोरेव व्याप्यत्वाभिप्रायेण भावत्वाभावत्वयो. रिति यथाश्रुतमेव सङ्गच्छते, तथापि प्राचीनमते तादात्म्येन व्याप्ते- विवादग्रस्तत्वादित्थं व्याख्यातमिति ध्येयम् । लिङ्गत्वाभावादित्यत्र हेतुमाह अप्रसिद्धयेति । भावाभावभिन्नस्य वस्तुनोप्रसिद्ध्या तदन्य- त्वस्य लिङ्गत्वासम्भवादित्यर्थः । ननु परेषां साध्यवदन्यावृत्तित्वज्ञा- नवाधेन प्रमेयत्वसाध्यकानुमित्यनङ्गीकारात्तदुपयुक्तहेतुसम्पादनम- युक्तं तथा भावभिन्नत्वरूपस्याभावत्वस्याप्रसिद्ध्या तद्धटितस्य हेतोर- प्रसिद्धिरपीत्यत आह भावत्वेति । धर्ममात्र एव प्रमेयत्वादिसाध्य- व्याप्तिसम्भवाद्भावत्वाभावत्वान्यतरपर्यन्तानुसरणं मूलकृतो विफ- ·परामर्शः । वत्वान्यान्यधर्मवत्त्वस्य तत्र लिङ्गत्वात् । एवं धूमालो- कान्यतरत्वमपि लिङ्गम् । अथ यद्वयतिरकेज्ञानं यदु- त्पत्तिप्रतिबन्धकं तत्तन्निश्चयसाध्यं यथा च पक्षधर्मस्य व्याप्यभेदज्ञानमनुमितिप्रतिबन्धकम् अतो व्याप्याभेद- ज्ञानं तहेतुः सिध्यतीति चेन्न । धूमत्वपुरस्कारेण व्या- प्तिस्मरणे पक्षधर्मताज्ञाने च सति विशेषदर्शनान्न धूमे व्याप्यभेदज्ञानं किन्तु अनुमितेरेवोत्पत्तिः तत्सामग्रीस- त्त्वात् अतो व्याप्यभेदज्ञानं नानुमितिप्रतिबन्धकं येन -ms- वमभ्युपेस, केवलान्वयिनः साध्यस्य धर्ममात्रमेव व्याप्यमिति तु द्रष्टव्यम् । एवमिति । लिङ्गं व्याप्यत्वे साध्ये लिङ्गतावच्छेदक वा वन्हौ । यद्वयतिरेकेति । यत्संशयव्यतिरकनिश्चयाविसत्र लमित्याह केवलान्वायन इति । वन्ही साध्ये धूमालोकान्यतरत्वस्य व्यभिचारित्वाद्वयाचष्टे लिङ्गं व्याप्यत्व इति । धूमत्वादिसन्देहदशा- यां वन्हिव्याप्यत्वे साध्ये धूमालोकान्यतरत्वमेव लिङ्गमित्यर्थः । व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्यैव प्रकृते परनिष्पादनीयत्वादा- ह लिङ्गतावच्छेदकं वेति । ननु मूलोक्तव्याप्तौ यथाश्रुते वैयधिकरण्य घटाघभावनिश्चयप्रतिबद्ध्यघटादिविशिष्टज्ञाने घटादिनिश्चयाजन्य- त्वातू व्यभिचारश्चेत्यत आह यत्संशयत्यादि । या धीर्यद्वयतिरेक- ज्ञानसामान्यप्रतिबद्ध्या सा तनिश्च यत्वावच्छिन्नजन्येत्यव व्याप्तिः । ग्राह्यसंशयस्याप्रतिवन्धकत्वादेव घटादिविशिष्टबुद्धौ व्यभिचारा- भावादतः पक्षधर्मधर्मिकव्याप्यभेदग्रहसामान्यप्रतिबद्ध्यत्वेनानुमितौ तद्धर्मिकव्याप्याभदनिश्चयत्वावच्छिन्नजन्यत्वं साधनीयामिति भा- ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे व्याप्याभेदज्ञानं तहेतुः स्यात् । न च धूमत्वप्रकारेण व्याप्तिस्मरणपक्षधर्मताग्रहे इयं धूमव्यक्तिर्वह्निव्याप्या नेति भ्राम्यतोऽनुमित्यापत्तिरतो विशिष्टज्ञानं हेतुरिति वाच्यम् । धूमत्वस्य विशेषस्य दर्शनेन तादृशभ्रमानु- त्पत्तेः तत्रानुमितिसद्भावादेव अन्यथा निश्चयसामग्या व्याख्याततत्त्वमेतत् । यद्वा तद्व्यतिरेकनिश्चये कार्यानुत्पत्तौ त. ध्यतिरेकनिश्चयाभावस्य कारणतामपेक्ष्य तन्निश्चयस्यैव कारणत्वं युक्तं लाघवादिसभिप्रायकमिदम् । अत एव ल्लुप्तनियतपूर्वभा- वतया भेदग्रहाभाव एवानुमितिहेतुरियभिप्रेयाऽस्तु वेखादि वक्ष्य- ति । सामान्यतो विशेषदर्शनात् सामान्यतो भ्रमो न स्यात् वि- शेषतस्तु स्यादेवेसभिप्रायिकामाशङ्कां निरस्यति न चेति । अस्तु घः । ननूक्तभेदग्रहसामान्यप्रतिबद्ध्यत्वं यदि तादृशभेदग्रहत्वावच्छि- नाभावजन्यत्वं तदा स्वरूपासिद्धिः, विशिष्टज्ञानहतुमते भेदा ग्रह- स्यान्यथासिद्धत्वातू, यदि च तादृशामावनियतोत्पत्तिकत्वं तदा घ- टादिज्ञानविशेषे व्यभिचारः इत्यतो वक्ष्यमाणाखरसाच्चाह यति । यद्वयतिरेकनिश्चय इति । व्याप्तिव्यतिरेकसंशये कार्योत्पादस्य प्रा- गेव वहस्तितत्वात्सामान्यतोऽभिधातुं न शक्य इति निश्चय इत्युक्त- म् । अत एव उक्तग्रन्थस्य लाघवाभिप्रायकत्वादेव । वक्ष्यतीति । अन्यथा व्याप्तितात्पर्यकत्त्वे तामनिराकृत्य भेदाग्रहहेतुत्वाभिधानमः सङ्गतं स्यादिति भावः । इत्यभिप्रायिकामिति । अन्यथा अथेत्यादि- शङ्कगनिरासैनैवोक्तशङ्कनया निरस्तत्वात्तदुत्थानासङ्गतेरिति भावः । मूले भ्रमानन्तरमित्यत्र भ्रमादनन्तरमित्यपि क चित्पाठः । अत्र ल्य- ब्लोपे पञ्चम्या भ्रममुपश्लयेति अर्थ. । ननु गृह्यमाणव्याप्त्यवच्छेद- ·परामर्शः। सत्यां भ्रमानन्तरं परामर्श एव कुतो न भवति । अस्तु वा व्याप्यतया पक्षधर्मतया चावगतस्य भेदाग्रह एवा- नुमितिहेतुः परामर्शहेतुतया तस्यावश्यकत्वात् । अत एवासन्निकृष्टधूमज्ञानादप्यनुमितिः । न चैवं गौरवम्, तदा विशिष्टज्ञानानुपस्थितेः । न च जनकज्ञानाविरो- धिनो ज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात् भेदग्रहो न प्रतिबन्धक इति वाच्यम् । अभेदज्ञानस्याजनकत्वात् त्वयापि लि- वेसभ्युपगमवादः । न चेसादि । अभेदज्ञानस्याहेतुत्वे भेदग्रहो न प्रतिबन्धको भवितुमर्हतीसर्थः । अभेदेति । तथा चातथाभूतस्यापि -- कप्रकारेण पक्षधर्मतानिश्चयदशायामनुमितरुत्पत्तिस्वीकारात् वि. शेषतो भेदग्रहस्य प्रतिबन्धकत्वमयुक्तमित्यत आह भ्युपगमेति । न च भेदाग्रहस्यानुमितिहेतुत्वोपगमे हदवृत्तिवाय्वा- देर्वन्हि व्याप्यभेदाग्रहदशायां हदो वन्हिमानित्यन्यथाख्यातिप्रस- ङ्गः । पक्षसाध्यादिभेदन भेदाग्रहस्यापि नानात्वाद्वन्हिहदान्तर्भावे- न व्याप्यभेदाग्रहस्यानुमिती हेतुत्वाकल्पनादेव हदो वन्हिमानित्य- न्यथाख्यात्यापत्त्यसम्भवादिति भावः । न चेत्यादिमूलस्य भेदाक्षा- नं नानुमितिप्रतिबन्धकमनुमितिजनकज्ञाना विरोधित्त्वादित्यनुमानप- रत्वे स्वमते स्वरूपासिद्धिः स्यादत आह अभेदज्ञानस्याहेतुत्व इति । तथा च भेदज्ञानममितिजनकज्ञानविघटकमनुमितिप्रतिबन्धकशान- त्वादिति सामान्यतो व्याप्तयनुमान मूलतात्पर्यमिति भावः । मूल - जनकत्वादित्यस्यासनिकृष्टादिस्थले परामशासत्त्वेनेत्यादिः । दीधि- तो अतथाभूतस्य जनकज्ञानाविघटकस्य । तथा चोक्तानुमाने बाध ·७१२ जागदीश्याः अनुमानप्रन्थे अपरामर्श तादृशस्य प्रतिबन्धकत्वस्वीकाराच्च । अथ गोत्वं मधुरत्वावान्तरजातिर्वा लिङ्गं न स्यात् तद्गतध- मन्तिरस्याभावात् अत एव तस्य विलक्षणत्वात् इति चन्न । व्यक्तरेव तत्र प्रकारत्वात् । नहि गौर्गोत्वमिति -- प्रतिबन्धकत्वमनायसा वक्तव्यमिति भावः । अतथाभूतत्वस्य स- न्दिग्धत्वे व्यभिचारमाह त्वयापीति । विशेषणान्तरदाने चापयो- जकत्वमिति भावः । गोत्वे गोपदशक्यतावच्छेदकत्वमविशेषितं वि- शोषितं वा तदस्तीसतो मधुरत्वेति । मधुरत्वव्याप्यो धर्मो जातिर- खण्डोपाधिर्वेति फलतो न विशेषः । गौरितिज्ञाने गोत्वप्रकारक- - इति भावः । सन्दिग्धत्व इति । यद्यसन्निकृष्टादिस्थले परामर्शादि- सम्भवस्तदा स एव अनेक इति तद्विरोधितामादायैव साध्यं स्था- स्यतीति क्रमेण जनकज्ञानाविरोधित्वस्य सन्दिग्धत्व इत्यर्थः । विशे- षणान्तरोति । ग्राह्याभावानवगाहित्वविशेषणेत्यर्थः । अप्रयोजकत्व- मिति । व्यभिचारप्रतिसन्धानादित्यादिः । शक्यतावच्छेदकत्वमिति । न्यायमतेनेदम, तन्मते तु गोपदशक्यत्वमेव तथा बोध्यम् । पशुत्वा. देःसाध्यत्वे स्वर्गादौ व्यभिचाराद्वोपदशक्यतावच्छेदकत्वेन हेतु- त्वासम्भवादाह विशेषितमिति । प्राणिवृत्तित्वादिविशेषितमित्यर्थः । तत् व्याप्यतावच्छेदकम् । मधुरत्वेतीति । मधुरविशेषेत्यादिकं न प- दम् । रसवृत्तित्वादिविशिष्टं तदादिपदशक्यतावच्छेदकं च रस- स्वादेःसाध्यतायां गुणत्वादिकमादाय गुणादौ व्यभिचारीति भावः । गुणगतजातेः परैरनङ्गीकारादाह मधुरत्वव्याप्य इति । फलत इति। उभयथापि तद्तधर्मान्तराभावताक्षतेः । एवं च मूले जाति- ·परामर्शः। ज्ञानयोरविशेषः । अन्यथा गोत्वमितिज्ञानस्य निर्विक- ल्पकत्वापत्त्या व्याप्यत्वग्रहे परामर्श चानुपयोगात् गवे- तरावृत्तित्वे सति सकलगोवृत्तित्वं गोत्वत्वमित्यनुभवा- त्वं विशेषमाशङ्कयाह अन्यथेनि । व्यक्तेः प्रकारत्वेऽपि लिङ्गता- वच्छेदकत्वासम्भवादाह गवेतरेति । गोत्वत्वस्यात्राप्रवेशानात्मा- श्रयःअत्र च यथासम्भवं गवेतराममवेतत्वादिकमेवोपादेयं का- --- पदमनुगतधर्मपरमिति भावः । विशेषमिति। गोत्वमिति शानाद्भेदक- मित्यर्थः।मूलेऽनुपयोगादिति । सम्बन्धितावच्छेदकरूपेण एकसम्ब- न्धिज्ञानस्यापरसम्बन्धिस्मारकत्वात् न्यायमते व्याप्तेः तुतावच्छेद. कगर्भत्वाच्चेति । दीधितावसम्भवादिति । इदं च व्याप्यत्वमिव त. दवच्छेदकत्वमपि वृत्तिनियामकेनैव सम्बन्धनेति प्राचां मतेन, तेना- धयताविशेषेण गवादिव्यक्तेस्तादात्म्येन गोत्वादिव्यक्तरेव वा गो- त्वादिनिष्ठव्याप्तेरवच्छेदकत्वसम्भवेपि न क्षतिः। ननु सकलगोवृत्ति- त्वं गोत्वव्यापकत्वमेव वक्तव्यमन्यस्य दुर्वचत्वात् तत्र च गोत्व- त्वेन गोत्वप्रवेशादात्माश्रय इत्यत आह गोत्वस्यति । तथा च गोनि- ष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वादिकमेव नथा वाच्यं तत्र गोत्वस्य स्वरू- पतः प्रवेशान्नोक्तदोष इति भावः । ननु सास्नावान् गोत्वादित्या गोत्वत्वघटकस्य सकलगोवृत्तित्वादेर्वैयर्थ्यान्न ताप्येण हेतुत्वं स. म्भवतीत्यत आह अत्र चंति । यथासम्भवामति । सास्नायाः साध्य- त्वे गवतरासमवतमात्र जातित्वादौ साध्ये तादात्म्यन सकलगोस- मवेतमात्रं हेतुः कार्यमतो न वैयर्थम् । मूलोक्तविशिष्टं गोपदशक्य- तावच्छेदकत्वे माध्ये तादात्म्यसम्बन्धेन हेत्वभिप्रायेण। अन्यथा ग. वेतरासमवेतगोम्पादौ सकलगोसमवेतद्रव्यत्वादौ च व्यभिचारा- पत्तरिति भाव । ननु गवतरासमवंतस्य वाच्यत्वादेः सास्नाशून्यपि ·७१४ जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे च । न चैवमनवस्था, तदितरावृत्तिवे सति तद्वृत्ति- वस्यानुभवेनापलापासम्भवात् ॥ लादौ व्यभिचाग्वारणाय समवायेन सम्बन्धेन हेतुत्वस्यावश्यवा- च्यत्वेनाभावादिसाधारण्येऽप्यदोषाव व्यतिरकेऽपि रूपान्तरेण स- म्वन्धान्तरेण च गोत्वाभावस्यापि व्यभिचारितया गवतरासम- वेतस्य तत्वेन समवायसम्बन्धनाभावस्यैव गमकत्वात् ॥ सत्त्वात् व्यभिचारेण तावन्मात्रस्य न हेतुत्वं सम्भवतीत्यत आह कालादाविति । अवश्यमिति । अन्यथा विशिष्टस्यापि कालिकविशे- षणतासम्बन्धेन कालादौ सत्त्वात् तदुपादानेपि व्यभिचारतादव- स्थ्यादिति भावः । गोत्वेन सास्नादिसाधने सकलगोसमवेतत्वांश. स्य वैयोपि गोत्वाभावेन सास्नादिव्यतिरेकसाधने हेतुभूतामा- पप्रतियोगिकाटौ तदवश्यं निवेश्यमन्यथा गवेतरासमवेतस्य वाच्य- स्वादेः सर्वत्र सत्त्वाद्गवेतरासमवेतत्वावच्छिन्नाभावस्याप्रसिद्धरिति मतं निरस्यति व्यतिरेकेपीति । रूपान्तरम् उभयत्वादिसम्बन्धान्तरं संयोगादि । यद्वा ननु व्यतिरकव्याप्तेर्गमकत्वपक्षे वन्हिमान नीलधू- मादित्यादौ नीलत्वादेरिव सास्नावान् गोत्वादित्यत्रापि सकलगो- समवेतत्वस्य न वैय्यर्थ्यमखण्डाभावघटकत्वादत आह व्यतिरेक- पीति । व्यभिचारित्वं साध्याभावाव्यापकत्वम् । गमकत्वादिति । तथा च समवायेन गोत्वाभावस्य प्रतियोगितावच्छदकं गवंतरास- मवेतत्वमात्रमित्यखण्डाभावघटकत्वमपि तस्य नेति भावः । अयमा- लोक इत्यादिमूलमपि पूर्ववत्साध्यसम्बन्धितावच्छफरूपवत्त्वव्याप्ति- मभिप्रेत्य, धूमत्वादिसन्देहदशायां तद्घटितस्य व्यापकसामानाधि. करण्यस्य निश्चयासम्भवाति ध्येयम् ॥ इति परामर्शपूर्वपक्षः।

·परामर्शः। ७१५ अत्रोच्यते । अयमालोको धूमो वा उभयथापि व- हिव्याप्य इति ज्ञानं ततोऽनुमितिः । न च धूमत्वेना- लोकत्वेन वा तत्र निश्चयः । अथ तदन्यान्यत्वमेव तत्र लिङ्गम् । न च तदज्ञानदशायामनुमितिदर्शनात् न त- थेति वाच्यम् । धूमालोकान्यान्यत्वज्ञानं विना तवापि तत्र व्याप्यत्वानिश्चयेन तदर्थ तद्बोधावश्यकत्वादिनि चेन्न । न हि धूमालोकान्यान्यत्वं धूमान्यान्यत्वं वा लिङ्ग लिङ्गतावच्छेदकम् । तथा च न व्यभिचारः । न तथा न तेन व्यभिचारवारणम् ।न हीति । धूमान्यान्यत्वमिति दृष्टान्ता- । -em- अथ परामर्शसिद्धान्तः धूमालोकान्यतरत्वस्य वन्हिव्यभिचारित्वादत आह लि- ङ्गतावच्छेकमिति । अग्रेतनतथाशब्देन व्यभिचारवारणं परा- मर्शयितुं पूरयति तथा च न व्यभिचार इति । व्याप्य- तावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्यानुमितौ न व्यभिचार इत्यर्थः । आ- लोकत्वाद्यनवंच्छिन्नलिङ्गकानुमिति प्रत्येव धूमत्वाद्यवच्छेदेन व्या. तिनिश्चयः कारणमित्याशयेनेदम् । धमत्वाद्यवच्छिन्नलिङ्गकानुमि- तिं प्रत्येव तद्वच्छेदेन व्याप्तिनिश्चयस्य हेतुत्वे प्रकृतानुमिते- रतथात्वेन व्यभिचारशङ्कगया अप्यसम्भवात् । विशेषसामग्रीसहि- ताया एव सामान्यसामग्रयाः कार्यजनकत्वनियमस्यैव वा प्रकृते व्य- भिचारो बोध्यः । अन्यतरवस्याज्ञानदशायामनुमित्युत्पादेन तस्य ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे व्याप्यतावच्छेदकं गौरवात् व्यभिचारावारकविशेषणव- त्वाच्च । किन्तु धूमत्वादिकम्, तच्च तत्र सन्दिग्धमेव । ननु तदन्यान्यहिव्याप्यमेव व्यभिचाराभावेन व्याप्ति- विरहसाधनस्य बाधितत्वात, पुरुषस्तु तत्र नीलधूमव- त्चादित्यत्रेवाऽधिकेन निगृह्यते न तु व्याप्यत्वासिद्धयेति चेन्न । तदन्यान्यत् धूमालोकस्वरूपमव तच्च व्याप्यमिति सत्यम् । न च वस्तुगत्या व्याप्यज्ञानादनुमितिः, अति- प्रसङ्गात्, किन्तु व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानात् । न र्थम् । न चैकधर्मस्यावच्छेदकत्वापेक्षया धर्मद्वयस्य तत्व एव गौ. खमिति वाच्यम् । तादृशैकधर्मघटकानेकभेदादिघटकतया धर्मद्वय- स्यैव प्रथमोपस्थितत्वेन चावच्छेदकत्वौचिसात् । अन्यथा वह्नया- दीनामपि व्याप्यतया तावदन्यतमत्त्वस्यैवावच्छेदकत्वं स्यात् । व्याप्तयनवच्छेदकन्वे धूमत्वमप्यवच्छेदकं न स्यात्तदज्ञानेप्यालोका- दिना वह्यनुमानादतो व्याचले न तेनेति । धूमत्वादिसन्देहदशो- त्पन्नानुमितो व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य व्यभिचारवारणं नेत्यर्थः । अनूक्तोपालम्भं परिहरति दृष्टान्तामिति । तथा च मूले वाशब्द इवार्थ इति भावः । तटस्थः शन्ते न चेतियथाश्रुते गुरुणां धूमत्वस्यानवच्छेदकत्त्वे तदवच्छेदेन व्याप्तिज्ञानदशायामनुमित्यप- लापापत्तेरिति ध्येयम् । एकधर्मः धूमालोकान्यतरत्वरूपः । धर्मद्वयं धूमत्वालाकत्वरूपम् । तत्त्वे व्याप्यतावच्छेदकत्वे । घटकतयेति । तथा च धर्मद्वयस्यावच्छेदककोटिप्रवेशावश्यकत्वे तन्मात्र पवाव- ·परामर्शः। च तदन्यान्यत्वं वह्निव्याप्यतावच्छेदकमित्युक्तम् । न चैवं तदन्यान्यत्वाद्वह्निव्याप्यत्वमपि तत्र नानुमेयं व्य- विशेषणत्वादिति वाच्यम् । प्रत्यक्षं हि तदन्यान्यत्व- विशेषदर्शनाद्वयाप्यत्वज्ञानं जनयति विशेषणज्ञानविशे- षणविशेष्यसम्बन्धविशेषणविशेष्येन्द्रियसन्निकर्षतदसंस- र्गाग्रहविशेषदर्शनानां सत्त्वेन वह्निव्याप्यत्वप्रत्यक्षसत्ता- त् । न चैवं न प्रत्यक्षेऽपि तदन्यान्यत्वज्ञानं सहकारी- ति वाच्यम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां गरोरपि तस्य वि. शेषदशनत्वेन प्रत्यक्षसहकारित्वात् । तस्मात्तदन्यान्य- अन्वयेति । विशेषदर्शनं हि विपरीतज्ञानविरोधिया प्रसक्ष उपयु- ज्यते तत्त्वञ्चान्यतरत्वदर्शनस्यापि व्यावर्तकधर्मदर्शनत्वेनाक्षतम् । च्छेदकत्वं कल्प्यते लाघवादिति भावः । अन्यथा अनुगतैकधर्मसत्त्व एव लघुनानाधर्मस्यानवच्छेदकत्त्वे । स्यादिति । तथा च धूमालो- कान्यतरत्वमुपादाय व्यभिचारणं व्याहन्येतति भावः । व्याप्यवत्ता- निश्चयस्यैव विशेषदर्शनत्वाद्वन्हिव्याप्तिव्याप्यत्वतान्यतरत्वदर्शन. स्योपयोगित्वमसम्भवि व्यर्थविशेषणत्वादन्यतरत्वे वन्हिव्याप्तिव्या- प्यत्वाग्रहादत आह विशेषदर्शनं हीति । स्वमत कारणत्वाभावादु. तमुपयुज्यत इति तत्त्वम् विपरीतज्ञानविरोधित्वम् । व्यावतकेति । यद्धविच्छेदेन यदसंसर्गाग्रहस्तद्धर्मवत्तानिश्चयस्यापि व्यावर्तकध- मैदर्शनत्वस्य परैः स्वीकृतत्वात् । अन्यथेन्धनन्वावच्छेदेन सौरभा- संसर्गाग्रहदशोत्पन्नस्येदमिन्धनमितिज्ञानस्य सत्त्वपि इदं सुरभि न वेति सन्देहप्रसङ्गात् । अनुमितौ तु व्याप्त्यसंसर्गाग्रहस्य हेतुत्वे द्र- ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे वज्ञानं तत्र व्याप्यताज्ञानोपक्षीणं न तु साक्षादनुमिति- हेतुरिति । किश्च वह्निव्याप्यवानयमितिशाब्दज्ञाने व्या- प्यत्वज्ञानं कारणमित्यन्यत्रापि तथा । अथ वहिव्याप्य- त्वमपि वह्निव्याप्यतावच्छेदकम्, तथा हि, वह्निनिरू- पिता धूमादिप्रत्येकवृत्तिरेव व्याप्तिाप्तित्वेन सकलधू- -- अत्र च तदन्यान्यत्वस्यातिरिक्तत्वे धूमत्वत्वादेस्तदत्तित्वात् धू. मत्वादिरूपत्वेऽपि च धूमत्वत्वादेरमवेशाल्लिङ्गत्वेऽपि न वैयर्थ्य- मिसपि द्रष्टव्यम् । एवञ्चान्यतरत्वस्य व्याप्सनवच्छेदकत्वे स्थिते तदवच्छेदेन तद्ग्रहोपगमे तवाप्यन्यथाख्यातिखीकारप्रसङ्गाअस्तु वा गुरुरपि धर्मोऽवच्छेदकस्तथापि शुद्धव्याप्तिप्रकारकज्ञानस्थले व्यभिचारान्न तस्य हेतुत्वमिसाह किञ्चेति । वन्हीसादि । व्याप्ते- । व्यत्वावच्छेदेन वन्हिव्याप्यत्त्वासंसर्गाग्रहदशायां द्रव्यत्ववजलमि- ति ज्ञानात् जलं वन्हिमदित्यन्यथाख्यात्यापत्तरिति भावः। अथायं व. न्हिव्याप्यो धूमालोकान्यतरत्वात् इत्यनुमाने व्यर्थविशेषणत्वाभावा- दन्यनरत्वस्य विशेषदर्शनविधयोपयोगित्वानुधावनं मौलमनुचित- तमतस्तदपि समुश्चिनोति अत्रेति । अतिरिक्तत्व धूमत्वाद्यतिरिक्तत्वे। तदवृत्तित्वादिति । तदन्यान्यत्वावृत्तित्वादित्यर्थः । तथा च भिन्नध- मंत्वान्न वैयर्थ्यमाघूमत्वादिरूपत्वपीत्यपिकारोऽनास्थायाम् । आलोके धूमे चानुगतप्रत्ययानुरोधेन धूमालोकान्यतरत्वस्यातिरिक्तस्यैव युक्तत्वात् । अन्यथाऽतिरिक्ताभावमात्रासिद्धिप्रसङ्गात् इति ध्येयम् । अन्यतरत्वस्य व्याप्त्य नवच्छेदकत्वेपि तदवच्छेदेन व्याप्तिग्रहादनु- मितौ बाघकाभावः इत्यत आह एवं चेति । शुद्धेति । साध्यवदन्या- वृत्तित्वरूपस्य साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्त्वस्य वा धूमत्वाद्य- घटितव्याप्यत्वस्य ज्ञानस्थले इत्यर्थः । व्यभिचारादिति । पूर्ववस्या- ·परामर्शः। मादिवृत्तिव्याप्त्यवच्छर्दिका आश्रयभेदेनावच्छेदकभेदेन च व्याप्तिभेदादिति चेन्न । सकलधुमादिवृत्तिव्याप्तौ मा- नाभावात् । यत्र वह्निव्याप्यस्तत्र वह्निरिति व्याप्तिबुद्धौ शाब्दव्याप्यत्वबुद्धौ च प्रत्येकवृत्तिव्याप्त्याश्रयत्वस्यैव विषयत्वात् प्रत्यकवृत्तिव्याप्तिज्ञानं विना तदबोधाभावा- ाप्यनवच्छेदकत्वादिति भावः । मानाभावादिति । वस्तुतो वि- शेषव्याप्सवच्छिन्ना महाव्याप्तिरतिरिच्यताम् किं तेन, न हि व. स्तुतो व्याप्यवच्छेदकप्रकारकं पक्षधर्माताज्ञानं हेतुरतिप्रसङ्गाद परन्तु यदवच्छेदेन व्याप्तिह्यते तत्प्रकारकम् । न च तदानीं व्याप्यवच्छदेन व्याप्तिःह्यते, न च तदग्रहेऽनुमितिरपलपनीया, मानाभावात् कल्पधत्वाविशेषे लघुरूपावच्छिन्नस्यैव नियतपूर्वव- - स्येयम् । तस्य व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकशानस्य । ननु शाब्दस्यले व्याप्यत्वावच्छेदेन व्याप्तिग्रहादेवानुमितिरिति प्राक् परैरुक्तमतो न व्यभिचार इत्यत आह व्याप्तेरिति । तथा चाभेदेनैवावच्छेद्यावच्छे- दकभावविरहाद्वयाप्त्यवच्छेदेन व्याप्तिग्रहस्वीकारे परेषामन्यथा- ख्यातिप्रसङ्ग इति भावः । ननु वन्हिमदन्यावृत्तित्वावच्छिन्नव्याप- कीभूतवन्हिसामानाधिकरण्यरूपाया एव महाव्याप्तेः सर्वसिद्धत्वा- न्मानाभावादित्यसङ्गतमत आह वस्तुत इति । वन्हिमदन्यावृत्तित्व. रूपविशेषव्याप्त्यवच्छिन्ना वन्हमहाव्याप्तिधूमादिप्रत्येकघटितव्या- तितोऽतिरिच्यतामित्यर्थः । अतिप्रसङ्गात् धूमवान् पर्वत इत्याकार- कज्ञानमात्रादप्यनुमितिप्रसङ्गात् । तत्प्रकारकमिति । पक्षधर्मठाझानं हेतुरिति पूर्वेणान्वयः । तदानीं शाब्दपरामर्शदशायाम् । तद्महे ज्याप्त्यवच्छेदेन व्याप्यत्त्वाग्रहे । कल्यत्वेति। मम अतीन्द्रियादिस्खले ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे तितायाः कल्पयितुं युक्तत्वात् । एतेन व्याप्तिग्रहविषयधर्मिमात्र तिधर्मप्रकारकं पक्षधर्मताज्ञानं हेतुरिसपास्तम् । सामान्यलक्षणान- ङ्गीकारे धूमत्वादेरापे तथात्वायोगात् वन्हिव्याप्यं सर्व प्रमेयं धू- मवान् पर्वत इति ज्ञानादप्यनुमितिप्रसङ्गाच्च । व्याप्तिसमानाधिक- रणत्वेन तादृशधर्मभानोक्तौ च सा धूमव्यक्तिर्वन्दिव्याप्येति ज्ञा- opmensions विशिष्टज्ञानस्येव नवापि शाब्दपरामर्शस्थले व्याप्यतावच्छेदकप्रका- रकज्ञानस्य कल्पयत्वेऽवच्छेदकलाघवमाहत्त्य व्याप्तिप्रकारकनिश्चय- स्वेनैव हेतुत्वस्य युक्तत्वादित्यर्थः । शाब्दपरामर्शसंग्राहकं प्रकारान्त- रमाशय निराचष्टे न चेति । एतेनेत्यपि क्व चित्पाठः । स च न स. न्दर्भशुद्धः । धूमो वन्हिव्याप्यवदित्याकारकव्याप्तिग्रहस्य विशेष्यवृ- त्तित्वं द्रव्यत्वादेरपीति तत्प्रकारकपक्षधर्मताज्ञानाद नुमितेर्वारणार्थ मानपदम् । न च विशिष्टसत्त्वं द्रव्यत्वव्याप्यं सत्त्ववञ्च द्रव्यमित्या- दिशानादनुमित्यापत्तिः । विशिष्टसत्त्वे साध्यवदन्यावृत्तित्वरूपार्यो व्याप्तेरसत्त्व परमते तत्र व्याप्तिग्रहविशेष्यत्वस्यैवासम्भवात् । त- थात्वायोगादिति । व्याप्तिग्रहविशेष्यमात्रवृत्तित्वायोगादित्यर्थः । सामान्यलक्षणाविरहेणासनिकृष्टधूमादेः प्रत्यक्षासम्भवात् । तथा च पन्हिव्याप्यो धूमो धूमवांश्च पर्वत इत्यादिप्रत्यक्षस्थलीयानुमिती व्यभिचारः। दृषणान्तरमाह वन्दिव्याप्यमिति । यद्वा ननु सामान्य- लक्षणावादिनां नैयायिकानामुक्तरूपेण हेतुत्वं सम्भवत्यत आह व- न्हिव्याप्यमित्यादि । वन्हिव्याप्यत्वनालोकस्य भाने धमत्वस्य व्या- प्तिग्रहविशेष्यवृत्तित्वमेव न सम्भवतीत्यतः सर्वमित्युक्तम् । वन्हि- व्याप्यसर्वयोः परस्परमुद्देश्यविधेयभावे बाध इत्यतो वन्हिव्याप्ये मर्वस्मिन् धर्मान्तरं विदधाति प्रमेयमिति । व्याप्तीति । व्याप्तिग्रह- धर्मितावच्छेदकविधया तादृशधर्मस्य भानोक्तावित्यर्थः । तेन धूमो पन्हिव्याप्य इत्यादिज्ञाने व्याप्तिसमानाधिकरणत्त्वस्याप्रकारत्वेपि न क्षतिः । धूमत्वावच्छेदेन व्याप्तिग्रहे तत्रानुमिताविष्टापत्तिरत- स्तदनवच्छेदकत्वसूचनायोक्त सा धमव्यक्तिरिति । पक्षावृ- त्तिधमन्यक्तिरित्यर्थः । उक्तज्ञानादिति । वन्हिव्याप्यं सर्व प्र.

·परामर्शः। ७२१ नसहितादुक्तज्ञानाचत्प्रसङ्गो वन्हिव्याप्यवानिति शान्दज्ञानासंग्र- हः । अत एव व्याप्यत्वभानांशे प्रकारतया यस्तादृशो धर्मों भा- सते तत्पकारकं पक्षधर्मताज्ञानं हेतुः, वन्हिव्याप्यवानिसब च व- न्हिव्याप्यत्वमेव तथा धूमवानियादौ च धूमत्वादिकम्, धूमसमा- नाधिकरणेसादिव्याप्तिज्ञाने तस्यापि प्रकारकत्वादिति परास्तम् । धूमसमानाधिकरणवन्हिव्याप्यं सर्व प्रमेयं धूमवानयं प्रमेयत्व- व्याप्यं सर्वमभिधेयं समानाधिकरणवांश्चायमियादिज्ञानादप्यनु- मिसापत्तिः । न च धूमत्वादेरतिरिक्त वृत्तित्वग्रहे स एव प्रतिबmasm मेयमित्याधुक्तज्ञानादनुमितिप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु व्याप्तयनतिरिक्त- त्तित्वेन ताशधर्मस्य भानं वाच्यं तथा च सा धूमव्यक्तिर्वन्हिव्या. प्येत्यत्र घूमत्वस्य तदनवगाहनान्नातिप्रसङ्ग इत्यत आह वन्हिव्या- व्यवानिति । तेन व्याप्तिसामानाधिकरण्यादेः कुत्राप्यविषयीकरणा- दिति भावः।अत एव वक्ष्यमाणदोषादेव। परास्तमित्यग्रेतनेनान्वयः। व्याप्यत्वभानांश इति। व्यभिचारधीविरोधितावच्छेदकप्रकारितान्त- भूतप्रकारताशालीत्यर्थः । तेन व्यापकसामानाधिकरण्यसाध्यवद- न्यावृत्तित्वरूपद्वयोरेव व्याप्तयोः प्रवेशान्नानिमग्रन्थासङ्गतिरिति ध्येयम् । तादृशः व्याप्तिग्रहविशेष्यमात्रवृत्तिः। तेन वन्हिव्याप्यो धूमो वन्हिसमानाधिकरणवांश्च पर्वत इत्यादिबुद्ध[दासः । तथा निरु- तधर्मः । तस्यापीति । धूमत्वादेरपीत्यर्थः । धूमेत्यादि । व्याप्यत्व- भानांशे धूमत्वस्य प्रकारतासम्पत्त्यर्थं धूमसमानाधिकरणवन्हित्वन साध्यत्वानुसरणम् । व्याप्तिस्त्वत्र साध्यवदन्यावृत्तित्वरूपैव प्रविष्टा धूमव्यापकवन्हिसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तेः प्रवेशेऽनुमिताविष्टा- पत्तिः । अत एव व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्ति निवेश्यापि दोषमाह प्रमेयत्वव्याप्यमित्यादि । समानाधिकरणत्वं न वन्हिव्या- प्तिग्रहविशेष्यमात्रवृत्ति इत्यतो वन्हिव्याप्यं सर्वमित्यपहाय प्रमे- यत्वव्याप्यमित्युक्तम् । इत्यादीत्यादिपदावृत्तिमांश्चायं वन्हिव्याप्यं सर्व प्रमेयं वन्हिमांश्चायमित्यादेरुपग्रहः। अतिरिक्तवृत्तित्वेति । व्या- :

·७२२ जागीश्याः अनुमानप्रन्थे न्धकस्तदग्रहे वनुमिताविष्टापत्तिरिति वाच्यम् । एवंविधेष्टाप- त्यैव सर्वत्र प्रतीकारे विशेषणानुसरणवैयाद व्यभिचाराग्रह- पक्षधर्मताज्ञानयोरेव हेतुत्वस्य सुवचत्वात्। किञ्च पुरुषान्तरस्य त- स्यैव वा कालान्तरे वर्तमानं व्याप्तिग्रहमादायातिप्रसङ्गस्य भङ्गाय स्वसमानकालीनस्वसमानाधिकरणव्याप्तिग्रहविषयधर्मिमात्रत्तिष- मप्रकारकं पक्षधर्मताज्ञानं वाच्यं तथा च स्वत्वस्याननुगतत्वात्का- रणतावच्छेदकस्य नत्तव्यक्तिमात्रपर्यवसायित्वे मिथो व्यभिचारः तत्तत्पक्षधर्मनाज्ञानवेनैव हेतुत्वसम्भवेऽधिकवैयर्थ्यश्च । एतेन गृ. ह्यमाणव्याप्त्यवच्छेदकताकेसायुपदर्शितमकारद्वयमपि प्रत्युक्तं वे. दितव्यम् । एवं यद्धविच्छेदेन व्याप्तिज्ञानं तद्धर्मप्रकारकं पक्षध- -- सयभावववृत्तित्वेत्यर्थः। विशेषणं व्याप्तिग्रहविशेष्यमात्रवृत्तीत्यादि- कम् । ननु विशेष्यतावच्छेदकविधया व्याप्यत्वभानांशे प्रकारीभृतो यस्ताशधर्मस्तत्प्रकारकमेव पक्षधर्मताझानं हेतुर्वाच्यम् उक्तस्थलद्व. ये च धूमत्वादिकं व्याप्तिघटकमपि न विशेष्यतावच्छेदकविधयैव प्रकारीभूतमतो नातिप्रसङ्ग इत्यत आह किं चेति । अतिप्रसङ्ग- भङ्गति । पक्षधर्मताज्ञानमात्रदशायामनुमिनेवारणायेत्यर्थः । स्वस- मानाधिकरणत्यादौ स्वपदं तत्तत्पक्षधर्मताज्ञानपरम् । तत्पक्षकत- त्साध्यकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति हेतुत्वे मिथो व्यभिचारः, तत्तद- नुमितिं प्रति हेतुत्वं पुनराह तत्तदिति । अधिकं व्याप्तिग्रहविशेष्य- मात्रवृत्तिधर्मप्रकारकत्वादिकम् । एतेनेति । उक्तयुक्तया स्वसमान- कालीनत्वादिप्रवेशादननुगतत्वेनेत्यर्थः । निरस्तमित्यग्रिमेणान्वयः। प्रकारद्वयमिति। पक्षधर्मताग्रहप्रकारीभूतधर्मावच्छिन्नविशेष्यताक- व्याप्तिक्षानमादाय द्वित्वमवसेयम् । प्रत्युक्तमिति । अनापि स्वसमा- नकालीनत्वादरवश्यं प्रवेशनीयतया अननुगतत्वादिति भावः । ननु तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकव्याप्तिज्ञानविशिष्टतद्धर्मावच्छिन्नप्रकारकप- क्षधर्मताक्षानत्वनैव हेतुत्वं वाच्यं वैशिष्टयं चात्र एककालावच्छेदैने- ·परामर्शः। કરે ताज्ञानं हेतुरियपि परास्तम् । तद्धर्मविश्रान्तमूर्तिकत्वेनाप्यननु- गतत्वाच्च । यत्रेच्छा तत्साधनताज्ञानस्येच्छाहेतुत्वेऽपि समानमिति चेत् । ससम्, प्रतिवक्ष्यते हि तत्र लघुगुरुरूपाभ्यां युगादुपस्थि- । । कात्मवृत्तित्वमतो नातिप्रसङ्गो न वाऽननुगम इत्यत आह तद्धनि । यत्त्वतत्त्वयारित्यादिः । तथा च तव हेतुनावच्छेदकीधूतं धूमत्वादि- कमन्तव्यानन्तकार्यकारणभावकल्पने गौरवमस्माकं तु तत्त- साध्यव्यभिचारधीविरोधितावच्छेदकाभूतप्रकारित्वावच्छिन्नतत्प- क्षधर्मतानिश्चयत्वेनैवानुगतरूपेण तादृशनिश्चयोत्तरतत्पक्षसाध्यकान- मितिसामान्यं प्रति हेतुत्वमित्याशयः । नन्वेवं कालान्तरी- यपुरुषान्तरीयफलेच्छाविषयतामादायातिप्रसङ्गादुपायेच्छां प्रति इष्टसाधनताज्ञानत्वेन हेतुत्वं तवापि दुर्घटमित्याशयेन श- इन्ते यत्रेति । प्रतिवक्ष्यत इति फलेच्छाया: साधनताज्ञानस्य च द्वयोरेव सामानाधिकरण्यप्रत्त्यासत्योपाय- च्छां प्रति हेतुत्वं न त्विच्छाविषयफलसाधनताज्ञानत्वेन हेतुत्वं येना- तिप्रसङ्गः स्यादिति भावः । इदमत्रावधेयम् । भोजनेच्छा- सामान्य प्रति न तृप्तीच्छात्वेन हेतुत्वं दुःखनिवृत्तीच्छया जनितायां व्यभिचारात् किन्तु तृप्तीच्छाविशिष्टतृप्तिसाधनताज्ञानोत्तरभोजने- च्छादिकं प्रत्येव तृप्तीच्छात्वेन भोजनधर्मिकतृप्तिसाधताज्ञानत्वेन च द्वयोर्हेतुत्वं सुखादेरिवेच्छाया अपि विजातीयमात्रारम्भकत्वस्य मिश्राद्युक्तस्य प्रामाणिकत्वे तादृशभोजनेच्छां प्रति तृप्तीच्छाविशि- तृप्तिसाधनताज्ञानत्वेनैव हेतुत्वं वाच्यम् । के चित्तु भोजनधर्मि- कतृप्तिसाधनतादिधीजन्यभोजनेच्छात्वाद्यवच्छिन्नं प्रत्येव तृप्तीच्छा- त्वेन हेतुत्वम् । न च तृप्तिसाधनताधीजन्यतावच्छेदकधर्मस्याप- रिचयात्तृप्तीच्छाजन्यभोजनेच्छात्वस्य तथात्वे चान्योन्याश्रय इति वाच्यम् । भोजनत्वप्रकारकतत्तदिच्छां प्रति तृप्तिसाधनत्वावगाहि- तत्तज्ज्ञानत्वेन विशेषतो हेतुत्वं गृहीत्वा पश्चात्तजन्यतासम्बन्धेन तृप्तिसाधनताज्ञानविशिष्टस्य भोजनेच्छात्वस्य तृप्तीच्छाजन्यतावच्छे. दकत्वात् । तत्तजन्यव्यक्तीनामननुगमेपि सम्बन्धविधया तासां प्रवे- ·७२४ जागदीश्याः अनुमानप्रन्थे त् । अपि च यत्र धूमत्वव्याप्त्योशष्ठ्यं प्रथममेव प्र- त्यक्षेण युगपत्पक्षधर्मे भासते तत्र लाघवात व्याप्यत्व- Sente तौ लघुरूपावच्छेदेनैव कारणत्वं कल्पयते लाघवाव नियमादेरेक- तररूपावच्छदेनाप्यक्लप्तत्वात् इसाशयवानाह अपि चेति । ननु स्वममानाधिकरणाभावेसादिव्याप्तौ स्वपदार्थस्यैकस्याभावेन धूमादिकमेव विशिष्य उपादेयं तत्र च धूमसमानाधिकरणाभावप्र- तियोगितानवच्छेदकवन्हित्वावच्छिन्नवन्हिसमानाधिकरणेन्धनवान- यमिति ज्ञानादप्यनुमितिमसङ्गेन तादृशवन्हिसमानाधिकरणधूमत्वं क्षत्यभावातू । स्वरूपसम्बन्धेन हेतुहेतुमद्भावस्थले सम्बन्धाननु- गमस्य सर्वेरेव स्वीकारादिति । यत्तु फलसाधनताया अपि उपाये- च्छाविषयत्वाद्भोजनधर्मिकतृप्तिसाधनताशानत्वेन तृप्तिसाधनताप्र- कारतानिरूपितभोजनत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकेच्छात्वेन हेतुहेतुमद्भावं गृहीत्वा पश्चात्तृप्तिसाधनताधीजन्यभोजनत्वावच्छिन्नं प्रति तृप्ती- च्छात्वेन हेतुत्वं ग्राह्यमिति । तत्तुच्छम् । उपायेच्छायाः फलसाध- नताविषयकत्वे मानाभावात् । तृप्तिसाधनं भोजनं जायतामित्याका- रकेच्छानुभवस्य सन्दिग्धत्वात् । अत एवेच्छायाः खजनकज्ञानयाव- प्रकारप्रकारवत्त्वनियमस्योपायेच्छायामिष्टसाधनत्वाप्रकारतया व्य. भिचारः शब्दालोके मित्रैरप्युक्तः । न च प्रकारान्तरेण जन्यत्वस्य दुर्वचत्वात्तृप्तवादीष्टसाधनताशानजन्यतावच्छेदकतयैवोपायेच्छायां तृप्तयादीष्टसाधनताविषयकत्वसिद्धिः । विनिगमनाविरहेण क्ल- ततत्तदनन्तपदार्थविषयकत्वस्याप्यवच्छेदकत्वापत्तेरिष्टसाधनत्वापे- क्षया लघुनः कस्य चिद्धर्मान्तरस्यैव जन्यतावच्छेदकतया कल्पयि- तुमुचितत्वाच्चेति दिक् । नियमादेरित्यादिपदादन्यथासिद्धत्वसं- प्रहः । ताहोति । धूमव्यापकेत्यर्थः । हेतुत्वं युक्तमिति शेषः । उप- ·परामर्शः। व्याप्तिस्तत्यकारकमेव च पक्षधर्मताज्ञानमननुगतमपि हेतुरिति व- क्तव्यम, तथा च यद्धर्मविशिष्टसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदके गृह्यते तत्मकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वे- नैव हेतुत्वम् । अयं वन्हिव्याप्यवान धूमो वन्हिव्याप्योऽयं धूम- वान् वन्हिधूमव्यापकोऽयं धूमवानिखादिमकलवित्तिव्यापकत्वा- त् । न तूपदर्शितव्याप्तिप्रकारकज्ञानत्वेन, अव्यापकत्वादाकिञ्चा- न्यथाख्यातिवादिमिधूमादिसमानाधिकरणासन्ताभावाप्रतियोगि- गगनसमानाधिकरणधूमादिमानयमिति ज्ञानादनुमिसङ्गीकारादख- ण्डव्याप्तेश्चापसिद्धतया प्रकारकत्वासम्भवात् साध्ये साधन- व्यापकत्वग्राहकमधिकरणादौ च साध्यीयत्वाद्यवगाहि पक्षे च ता- दृशसाधनवत्त्वावगाहि यज्ज्ञानं तत्त्वेन कारणत्वं वाच्यम्, तथा च लाघवात्तादृशव्यापकत्वपक्षधर्मत्वावगाहितयोरेव कारणतावच्छेदक- --- । दर्शितेति । धूमव्यापकवन्हिसमानाधिकरणधूमत्वादिरूपेणेत्यर्थः । अव्यापकत्वादिति । धूमव्यापको वन्हि मवांश्चायमित्यादिज्ञानाव्या- पकत्वादित्यर्थः । अखण्डव्याप्तेरिति । इदमुपलक्षणम् । धूलिङ्गक- वन्ह्याद्यनुमितिस्थलेऽखण्डव्याप्तिसत्त्वेपि तदविषयकाद्वन्हित्वधूम- त्वादिरूपेण गुञ्जावाष्पादिविषयकपरामर्शादनुमित्युत्पादेनापि ख- ण्डशो निरूक्तिः कर्तव्येति ध्येयम् । साधनव्यापकत्वग्राहकमिति । व्यापकत्वावगाहीत्यर्थः । अधिकरणादावित्यादिपदेन साधनस्य सा- ध्यीयत्वादीत्यादिपदेन चाधिकरणवृत्तित्वस्य सङ्ग्रहः । लाघवादि- ति । साध्यसामानाधिकरण्यविषयत्वाप्रवेशे लाघवादित्यर्थः । इदं तु विशेष्ये विशेषणमित्यादिक्रमेणात्पन्नपरामादप्यनुमितिरिति मतेना अन्यथा व्याप्तिविशिष्टहेतुवैशिष्टयनिरूपितविलक्षणविषयताविशेष- स्य कारणतावच्छेदकत्वे गौरवासंभवादिति ध्येयम् । तथा अवृत्ति- गगनादिहेतुकानुमितिस्थले गगनव्यापकाप्रसिद्धया तदवगाहित्वस्य कारणतावच्छेदकत्वमसम्भवीत्यत आह अवृत्तीति । खण्डश इति ।

·७२६ जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे त्वमीत्तहेत्वनुरोधेन व्यापकत्वस्यापि खण्डशो निरुक्तिस्तेषां पर- मतिरिच्यते, यथा च सामानाधिकरण्यज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि न क्ष- तिस्तथा वक्ष्यते इति चेन्न । गृह्यमाणव्याप्यतावच्छेदकताकेसादि- प्रकारद्वयोक्तदूषणग्रस्तत्वात् वन्यसन्ताभाववदवृत्तिधर्मवानयमि- सादिज्ञानादप्यनुमित्युदयाच व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञानविषयत्वे- तथा चाधिकरणे साधनीयत्वाद्यवगाहि अभावे साधनाधिकरण- त्तित्वावगाहीत्यादिक्रमेणैव साधनव्यापकत्वावगाहित्वं निर्वाच्य- मिति भावः । तेषामन्यथाख्यातिवादिनाम् । अस्माकं तु कारणबा- धात्तत्रानुमितिरेव नोत्पद्यते किं तु पक्षे साध्यस्य असंसर्गाग्रहमा- त्रमिति भावः । ननु सामानाधिकरण्यबुद्धेरहेतुत्वे साध्यासमाना- धिकरणत्वेन पक्षे हेतुमत्त्वग्रहेप्यनुमितिः स्यादत आह तथा चे. ति। वक्ष्यत इति । साध्यवत्ताबुद्धिमात्र प्रत्येव साध्यासमानाधिक- रणधर्मवत्तानिश्चयत्वेन विरोधित्वात्तदानीं साध्यस्य प्रत्यक्षवदनुमि- त्यसम्भवादिति भावः । यद्धर्मविशिष्टव्यापकत्वं साध्ये गृह्यते त- प्रकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेन हेतुत्वमिति प्रथमकल्पे दूषणमाह गृह्य- माणेत्यादि।अतिप्रसङ्गभङ्गाय तत्कालीनत्ववत्तत्पुरुषीयत्वेन व्यापक- ताग्रहस्य प्रवेश्यत्वादननुगम इत्यर्थः। साध्ये हेतुव्यापकत्वावगाहिप- क्षधर्मिकहेतुमत्त्वनिश्चयत्वेन कारणत्वमिति किश्चेत्याधुक्तद्वितीयकल्पे नोक्तदोष. सम्भवतीत्यतःकल्पद्वयसाधारणं दोषमाह वन्ह्यभावेतिाव- न्ह्यभावववृत्तित्वं गगनादावतिप्रसक्तमतो धर्मपदं वृत्तिमदर्थकम् । ननु केवलान्वय्यनुरोधेन व्यापकसामानाधिकरण्यज्ञानस्यैव त्वन्मते अनुमितिहेतुत्वादुक्तस्थले अनुमितिरसिद्धैवेत्यत आह व्यभिचारेति। अत्र वदन्ति । वस्तुगत्या यो वन्ह्यादिव्यभिचारधीविरोधिधीविषयः तत्प्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयत्वेन न वन्ह्याद्यनुमितिहेतुत्वं वन्हिस- मानाधिकरणवान् पर्वत इत्यादिज्ञानतोपि वन्ह्याद्यनुमित्यापत्तेः । याशविशिष्टविषयकत्त्वेन वन्ह्यादिव्यभिचारग्रहविरोधित्वं तत्प्र- कारकत्वोक्तौ च व्यापकसामानाधिकरण्यग्रहासङ्ग्रहः। वन्हिधर्मि- ·परामर्शः। कधूमव्यापकतानिश्चयत्वेनैव धूमधर्मिकव्यभिचारग्रहविरोधितया साध्यसामानाधिकरण्यस्य तत्राप्रवेशात् समानाकारकज्ञानस्यैव विरोधितया व्यापकताज्ञानस्यापि व्यभिचारग्रहप्रतिबन्धकत्वास. म्भवाश्च । तस्माद्धूमलिङ्गकन्हिसाध्यकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति धन्हिधर्मिकधूमव्यापकतानिश्चयत्वनैव हेतुत्वमाएवं सकलसाध्यसा- धारणपर्वतपक्षकधूलिङ्गकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति पर्वतविशेष्य- कधुमवत्तानिश्चयत्त्वेनापि कारणत्वान्तरं वाच्यमतो वन्हिव्याप्यधू- मवान् पर्वतो वन्हिधूमव्यापको घूमवांश्च पर्वत इत्यादिसकलवित्ति- भ्य एव पर्वतो वन्हिमानित्यनुमितिः । न चोक्तहेतुद्वयकल्पनामपेक्ष्य लाघवात्पर्वतपक्षकवन्हिसाध्यकधूमलिङ्गकवन्ह्यनुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव वन्हिव्याप्यधूमवत्पर्वतनिश्चयत्वेनैकरूपेण हेतुत्वं युक्तमि- ति वाच्यम् । पर्वतपक्षकत्वधूमलिङ्गकत्ववन्हिसाध्यकत्वादित्रयस्य विशेषणविशेष्यभावभेदेन गुरुतरकार्यकारणभावषट्कप्रसङ्गात् । न च वन्हिधर्मिकधूमव्यापकतानिश्चयत्वघटकस्य दलद्वयस्य पर- स्परविशेषणविशेष्यभावापन्नस्य तथाविधवन्हिसाध्यकधूमलिङ्गक- स्वघटकीभूतदलद्वयावच्छिन्नं प्रति प्रत्येकं हेतुतावच्छेदकत्वात्कार- णताचतुष्टयमेवं धमवत्तानिश्चयत्वघटकदलद्वयस्यापि पर्वतपक्षक- धूमलिङ्गकत्वघटकतादृशदलद्वयावच्छिन्नं प्रति प्रत्येक कारणताव- च्छेदकतयापि कारणताचतुष्टयमिति मिलित्वा कार्यकारणभावाष्ट- कापत्त्या तवैव गौरवमिति वाच्यम् । एवमनुधावने पर्वतपक्षकव- न्हिसाध्यकधूमलिङ्गकानुमितित्वघटकस्य पर्वतपक्षकत्वादित्रयस्य विशेषणविशेष्यभावभेदेन षड्विधतया तत्प्रत्येकावच्छिन्नं प्रति व- न्हिव्याप्यधूमवत्तानिश्चयत्वघटकदलद्वयस्य मिथो विशेषणविशेष्य- भावापन्नस्य हेतुतावच्छंदकत्वसम्भवेन गुरुतरकार्यकारणभावद्वाद- शधापत्त्या तवैव मतस्यातिगौरवग्रस्तत्वात् । किं च पर्वतधर्मिकवन्हि- व्याप्यधूमवत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वे परामर्शस्य धूमव्यापकत्वांशे पक्षे धूमवत्त्वांशे च भ्रमत्वग्रहदशायामिव हेतौ व्याप्यत्वांशे भ्रमत्वप्रहद- शायां पक्षे व्याप्तिविशिष्टधूमवत्त्वांशे भ्रमत्वग्रहदशायां चानुमिनेर- स्वीकार्यतया व्याप्यत्वांशे भ्रमत्वज्ञानाभावस्य व्याप्तिविशिष्टधूमव. स्वांशे भ्रमत्वज्ञानाभावस्य च नाहशानुमिर्ति प्रति हेतुत्वमपि महा. गौरवग्रस्तम् । न च पर्वतधर्मिकवन्हिव्याप्त्यनवच्छिन्नधूमप्रकारक- ·जागदीश्याः भनुमानप्रन्ये नैव व्याप्तीनामनुगमात् । नन्वत्र कारणे कार्यमेव प्रमाणं तच्च कार्यकारणभावग्रहे सति स्यात् स एव तु न सम्भवति गौरव- Haman- झानत्वावच्छेदेन पर्वतांशे भ्रमत्वग्रहदशायां मीमांसकैरप्यनुमिते- वारणाय तादृशभ्रमत्वज्ञानाभावस्य हेतुताया वाच्यत्वादिदं गौरवं त- न्मतेपि समानमिति वाच्यम् । तादृशभ्रमत्वज्ञानस्यानुमित्यप्रतिब- न्धकत्वात् । अन्यथा पक्षधर्मताज्ञानस्य व्याप्त्यनवच्छिन्नधूमप्रकार- कत्वसन्देहदशायामप्युक्तभ्रमत्वज्ञानस्यानुमितिविरोधितापत्तेः । न चोक्तभ्रमत्वग्रहकालीनस्य पक्षधर्मताशानधर्मिकव्याप्त्यनवच्छिन्नधू- मप्रकारकत्वज्ञानस्यैव तथाप्यनुमितिप्रतिबन्धकतया परेषां मते सा- म्यमिति वाच्यम् । तादृशस्य भ्रमत्वत्वावच्छेदकधर्मवत्ताग्रहस्यानु- मितिप्रतिबन्धकताया नैयायिकैरप्यवश्यं स्वीकार्यत्वात् । अन्यथा पर्वतधर्मिकवन्हिव्याप्यधूमवत्ताशानत्वावच्छेदेन पर्वतांशे वन्हिव्या- प्यधूमम्रमत्वग्रहदशायां तत्तत्परामर्शधर्मिकस्य वन्हिव्याप्यधूमव- ताज्ञानत्वज्ञानस्य सत्त्वेप्यनुमितिप्रसङ्गातान चानुगतधमलिङ्गकत्वस्य दुर्वचनतया धूलिङ्गकवन्हिसाध्यकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति व- न्हिसाध्यकधूमव्यापकत्वानिश्चयत्वेन हेतुत्वासम्भवः तदसत्त्वे प- रामर्शहेतुतावादिनां तत्तदनुमितिव्यक्तौ तत्तत्परामर्शव्याक्तत्वेन हेतुत्वस्य वक्तव्यनया अवच्छेदकलाघवासम्भवेन यत्रानुमितेः पूर्व विशिष्टपरामर्शो नानुभवसिद्धः तत्र ज्ञानद्वयस्यैव विशिष्य हेतुता- या दुर्वारत्वादिति । अत्रोच्यते । माभूत सर्वत्रानुमितौ परामशानु- गतरूपेण हेतुः, तथापि यस्य पुंसःपर्वते वन्ह्यनुमिति लोकादिहेतु- का किं तु धूमलिङ्गिकैव तत्पुरुषीयवन्हिसाध्यकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति तत्पुरुषीयवन्हिव्याप्यधूमवत्पर्वतनिश्चयत्वेनैकरूपेण परामर्श- स्य हेतुत्वं तादृशस्थलमादायैव न्यायमीमांसकयोर्विचार उद्भाव- नीयः। वस्तुतो धूमलिङ्गकपरामर्शाव्यवहितोत्तरत्वमनुगतं प्रारख्य- वस्थापितमतस्तदवच्छिन्नं प्रत्येव वन्हिव्याप्यधूमवत्तानिश्चयत्वेन लाघवाद्धतुत्वमिति भावः । अत्रेत्यादि । यत्र परामर्शो नानुभव- सिद्धः तनानुमित्यात्मक कार्यमेव स्वकारणे परामर्शनुमानविधया ·परामर्शः। ज्ञानेन प्रतिबन्धादिसत आह कारणताग्रहति । कारणतानिर्णय विना तत्फलस्य धर्म्यन्तरनिर्णयस्याभावेन तद्घटितगौरवस्या- निर्णयादिसर्थः । सम्भाव्यते तावदिदं धर्मान्तरकल्पनं विना कारणत्तस्यैवाशक्यनिर्वाहत्वादिति चेत् । सम्भाव्यतां न तु त- प्रतिबन्धकम, सामान्यतः कार्यकारणभावग्रहस्य प्रायशो विलय- प्रसङ्गात् । तत्र तत्र क्लुप्तनियतपूर्ववर्त्तितावच्छेदकरूपान्तरविरहे- प्रमाणमित्यर्थः । सति स्यादिति।अन्यथा साऽनुमितिः विशिष्टज्ञानपू. र्वकाऽनुमितित्वात् इत्यादरप्रयोजकत्वसम्भवादिति भावः । स एवं कार्यकारणभावग्रह एव । गौरवेतिाधर्मिकल्पनारूपेत्यादिःातत्फलस्य कारणताग्रहफलस्य । तद्घटितेति । धर्म्यन्तरघटितेत्यर्थः। ननु परामर्शत्वं यद्यनुमितिजनकतावच्छंदकं स्यात् क्लप्तपरामर्शातिरि- कवृत्ति स्यादित्येवं क्रमण गौरवसम्भावनैव परामर्शत्वन हेतुत्वग्रहे विरोधिन्यस्तु तस्यां धय॑न्तरोपस्थितेरनपेक्षत्वेन सिद्ध्यसिद्धियां व्याघातायोगादित्याशयेन शङ्कत्ते सम्भाव्यते तावदिदमिति । आ- पाद्यते तावदिदं धर्म्यन्तरकल्पनागौरवमित्यर्थः । ननूक्तसम्भावना- यामप्रयोजकत्वमत आह धय॑न्तरमिति । कारणतावच्छेदकत्वहेतु- कापत्तिमात्रं न कारणत्वग्रहप्रतिबन्धकं तथासति वन्हित्वं यदि धू- मजनकतावच्छेदकं स्यात्तदा क्लप्तवन्ह्यतिरिक्तवृत्ति स्यादित्यादि- सम्भावनया प्रतिबन्धात् वन्हित्त्वादिनापि धूमादिजनकताग्रहो न स्यादित्याशयेन परिहरति सम्भाव्यतामिति । तत् सम्भावनम् । यत्र विजातीयघटादौ चैत्रत्वादिना हेतुत्वं तत्र बाल्यादिभेदेन भिन्न- चैत्रव्यक्तीनां प्रत्यक्षेण सर्वसिद्धत्वादुक्तरूपेणातिरिक्तसम्भावनैव तत्र न सम्भवतीत्यत उक्तं प्रायश इति । ननु वन्हित्वादौ धूमादिज- नकतावच्छेदक-वहेतुकापत्तिमात्रं न ताहशावच्छेदकत्वज्ञानविरो- घि किं तु लाघवादिप्रतिसन्धानविशिष्टमेव तथेत्याशयेन शङ्कन्ते तत्र तत्रेति । वन्हिधूमादिस्थले वन्दित्वादिकं विहाय धूमत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकीभूतलघुरूपान्तराभावादेव ताप्येण ।

·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे ज्ञानत्वमेव कारणतावच्छेदकम् । न चैवमतिरिक्तवि- शिष्टज्ञानकारणत्वे गौरवं दोषाय, सप्रमाणकत्वात् का- रणताग्रहदशायां फलमुखगौरवस्य सिद्ध्यसिद्धिभ्याम- दोषत्वात् । न चासन्निकृष्टे धूमे तदभावः, भवन्मता- नुमितिहेतुव्याप्तिस्मरणधूमत्वज्ञानसहितेन मनसा तदु- त्पादात् । यथा परमाणुर्निरवयवद्रव्यं नित्यपरिमाणव- स्वात् आकाशवदित्यादौ प्रत्येकानुमानोपनीतातीन्द्रिय- साध्यसाधनयोराकाशवृत्तितया स्मरणे व्यभिचाराज्ञाने मनसा व्याप्त्यनुभवः । अनुमानयोः प्रत्येकतदुभयसह- णागसा गौरवमप्यास्थीयते इति चेत्, इहापि तद्विरहस्यासकृदावे- दितत्वादिति कृतं पल्लवितेनेति । व्यभिचारनिर्णयेन कारणत्व- ग्रहासम्भवं निरस्यति न चति । अनुमानयोरिति । अनुमितैक- कारणतायामुक्तसम्भावना न विरोधिनी तादृशधर्मान्तरसत्त्वप्रति- सन्धानसहिताया एव निरुक्तसम्भावनायाः प्रतिबन्धकत्वादिति भावः । इहापीति । गृह्यमाणव्याप्त्यवच्छेदकताकेत्यादिरूपस्य तत्त- स्कालादिघटितत्वेन प्रागेव दूषितत्वादिति भावः । न चेत्यादिमूलस्य गौरवाभिप्रायकत्वे न चैवमतिरिक्तेत्यादिप्रागुक्त ग्रन्थेन पौनरुक्त्यमत आह व्याभचारति । लाघवादिप्रतिसन्धानशून्याया एव व्यभिचार- शङ्कनयाः कारणत्वग्रहविरोधित्वान्निर्णयेनेत्युक्तम् । ननु प्रत्येकानु- मानयोः सहचाराग्राहकत्त्वेपि नित्यद्रव्यत्वादिना गगनादौ नित्यप- रिमाणवत्त्वमनुमाय नित्यपरिमाणवद्गनं निरवयवदन्यं विभुत्वादि.

·परामर्शः। चाराविषयत्वेन व्याप्त्यग्राहकत्वात् । न चातीन्द्रियव्या- प्यत्वमतीन्द्रियेऽनुमेयम्, तत्रापि व्याप्तिग्राहकाभावात् । न च तदुपनयसहितस्य मनसो बहिरर्थप्रमाहेतुत्वे उप- नयस्य प्रमाणान्तरत्वम्, इन्द्रियादेः सन्निकर्षवदुपनय- स्य नियतव्यापाराभावेन प्रमायामकरणत्वात् । सहका- रिता च तदभावेऽपि भवति। बहिरिन्द्रियलिङ्गसादृश्या- दिव्यापारं विनापि चिन्तोपनीतपदार्थानां बाधकानवतारे मनसा संसर्गानुभवस्य सकलजनसिद्धत्वात।कथमन्यथा साध्यविशिष्टे साध्यान्तरानुमियासहचारग्रहोपगमेऽपिनियमांशन- हासम्भवादिति भावःनियतव्यापारेति।एकसम्बन्धिज्ञानाधीनसम्ब- त्यनुमानमेव साध्यसाधनसहचारग्राहकमत आह अनुमितेति । अ- नुमितं यदेकसाध्यं नित्यपरिमाणवत्त्वादि द्विशिष्टे धर्मिणि सा- ध्यान्तरस्य निरवयवद्रग्यन्वादरनुमित्यैवेत्यर्थः । पक्षतावच्छेदकीभू- तहेतोः सामानाधिकरण्यस्य संसर्गमर्यादया साध्ये भानप्यनुमित्युप- युक्तं सामानाधिकरण्यप्रकारं ज्ञानमसिद्धमेवेत्यावेदयितुमुक्तमुपग- मेपीति । वस्तुतस्तदुपगमेपि प्रकृते न निर्वाह इति भावः । मूले नि- यतव्यापाराभावेनेति । तथा च बहिर्गोचरप्रमायां नियतव्यापारव- त्वमेव मानसान्यप्रमाकरणत्वे तन्त्रंन तुनिरुक्तबाहिर्मोचरप्रमोत्पादक- त्वमात्र तथा च पूर्वोक्तापत्तावप्रयोजकत्वमत एवाहसहकारिता - ति । प्रथमव्याख्यातापत्त्यनुसारेण दीधितौ एकेति। चरमव्याख्या- नुसरणे तु नियतव्यापाराभावेनेत्यादिमूलस्य प्रत्यनजातीयप्रमासा- मनीविरहनियतप्रमोत्पादकत्वाभावेन तद्विजातीयप्रमित्याकरणत्वा- ·जागदीश्याः अनुमान ग्रन्थे कविकाव्यादिकमिति । स्यादेतत्, पक्षधर्मस्य व्याप्य- ताज्ञानं नेन्द्रियेण, बढेरसन्निकर्षे तन्नियतसामानाधिक- रण्यस्य व्याप्यत्वस्यायोग्यत्वात् । न च धूमत्वेन सक- लधूमव्याप्यतावगमात् धूमविशेषे संस्कारात् स्मरणाहो- Poanems न्ध्यन्तरस्मरणादितः कचिद्विशिष्टज्ञानोत्पत्तावपि नियतत्वेन न तस्य ध्यापारत्वं यं जनयित्वैव यस्य यज्जनकलं तस्यैव तत्र तया- पारत्वादियर्थः । वस्तुतस्तु तदुपनयव्यत्यादेस्तत्प्रमाव्यक्ति प्रति कारणत्वेऽपि न क्षतिः, प्रमावैजाखस्यैवात्र प्रमाणान्तरनिमित्त- स्वादानचात्रापि प्रमावैजासम्, अनुपलम्भवाधितत्वात् मानाभावा- दित्यर्थः । स चाग्रिमदीधिती व्यक्तीभविष्यति । क चिदिति । यन हेतुस्मरणोत्तरं तत्सम्बन्धिव्याप्तिपक्षधर्मतयोः स्मृत्योपनीतभाना- त्मकः परामर्शः तत्रेत्यर्थः । अनियतत्वेनेति । हेतुव्याप्तिपक्षधर्मत्वा. नां समूहालम्बनस्मृत्यापि क्वचित्परामर्शोत्पादादिति भावः । तस्य सम्बन्व्यन्तरस्मरणस्य । तद्वयापारत्वात् तद्वयापारशब्दार्थत्वात् । ननु तत्तबुद्धिव्यक्तिमुत्पाद्यैव तत्तदुपनयव्यक्तेः परामर्शजनकत्त्वा. त् नियतव्यापारवत्त्वं दुर्वारमतस्तादृशव्यापारवत्त्वेनैव प्रमाणान्तर- त्वमापादनीयमत आह वस्तुतस्त्विति । न क्षतिः न व्याप्त्युपनयस्य प्रमाणान्तरत्वापत्तिः । प्रमावैजात्यस्यैवेस्येवकारेण यदसाधारणं सह- कारीत्यादेः प्रतिक्षपः । अत्र करणे । निमित्तत्वात् नियामकत्वात् । तथा च प्रत्यक्षविजातीयप्रमायां नियतव्यापारवत्त्वमेव मानसान्य- प्रमाकरणत्वरूपप्रमाणान्तरत्वे न तन्त्रं न तु बहिर्गोचरप्रमायां नि. यतव्यापारवत्तामात्रमिन्युक्तक्रमेणाप्यापत्तावप्रयोजकत्वमिति भा- वः । अत्राप्यसनिकृष्टादिलिङ्गकानुमितिजनकज्ञानपि प्रमावेजात्यं प्रत्यक्षावृत्तिजातिमत्वम् । ननु बैजात्यस्य प्रामाणिकत्वे तदनुपल- ·परामर्शः। पनीतव्याप्याभेदग्रहः प्रत्यभिज्ञाने तत्वाविशिष्टस्येवेति वाच्यम् । एवं हि धूमवत्त्वेन वह्निमत्त्वज्ञानात् धूमव- च । उपनयस्य च विशिष्टज्ञाने विशेषणज्ञानत्वेन प्रसक्षे च स- निकर्षविधयोपयोगितया जासब्यवस्थापकत्वात् । अत एव बाह्या- न्तरप्रसभिज्ञासादृश्याभावादिप्रत्यक्षाणां तत्ताप्रतियोग्यादिवि- षयत्वमन्यथा जातिसङ्करप्रसङ्गात् ज्ञानद्वयकल्पने च स्थैर्यमात्र- म्भस्तृणारणिमण्यादिप्रयोज्यजातिवत् भविष्यतीत्यत आह माना- भावाश्चेति । ननूपनयजन्यतावच्छेदकतयैव वैजात्यं सेत्स्य नीत्यत आह उपनयस्य चेति । उपनयस्य कारणताविशेषणानत. तया सन्निकर्षतया चोभयथापि वैजात्यं कार्यतावच्छेदकं निति भावः । अत एव उपनयस्य जात्यव्यवस्थापकत्वादेव । उपनयस्य ब. हिरिन्द्रिये मानसेन सहकारित्वसूचनाय बाह्याभ्यन्तरेति । उपनय- जन्यतावच्छेदकजातेश्चाक्षुषत्वमानसत्वव्याप्यतानिराकरणाय तदि- त्यपि कश्चित् । विशेष्यांशे उपनयस्यासामर्थ्यात्तदंशे साक्षात्करो. मीत्यनुव्यवसायाच्च प्रत्यक्षाणामित्युक्तम् । वाह्यप्रत्यभिज्ञा सोयं घट इत्याकारा अभ्यन्तरप्रत्यभिज्ञा योहमद्राक्षं सोहं स्पृशामीत्या- कारा। तत्तेति प्रत्यभिचायाः, प्रतियोगीति साहश्याभावयोः, प्रत्यक्ष- स्य । अन्यथेति । सर्वांशे लौकिकप्रत्यक्षे यत्र चाक्षुषत्वं तत्र नोपन. यप्रयोज्यजातियत्र च स्पार्शनाद्युपनीतभाने ताहशी जातिर्न तत्र चाक्षुषत्वमेकत्र च स एवायं सुरभि चन्दनमित्यादिचाक्षुषे तयोः सङ्कर इत्यर्थः । चाक्षुषत्वादिव्याप्यनानावैजात्यानामुपनयजन्यता. वच्छेदकत्वस्वीकारे च गौरवं प्रत्यक्षत्वस्यैव तथात्वसम्भवादिति भावः । ननु स एवायं सुरभि चन्दनमित्यादौ विशेष्यविशेषणयो- विभिन्नमेव शानद्वयं वाच्यमत एव तत्र तत्राप्युपनीतभाने चा- क्षुषत्वादेरसत्त्वान तेनोपनयप्रयोज्यजातेः साय॑मत माह शानद्वये- ·७३४ जागदीश्याःअनुमानग्रन्थे द्विशेषे पर्वते संस्कारवशात् प्रत्यक्षेण व्याप्तिज्ञानापेक्षेण वह्निमद्भेदग्रहोवह्निमत्त्व(संसर्ग)ग्रहो वास्तु किमनुमानेन, पृथक् वह्निमत्त्वस्मरणं तत्र नास्ति किन्तु व्याप्त्यवच्छे- तकतयेति चेन्न । बह्निमान्न वेति संशयानुरोधेन स्वत- मुच्छिद्येत व्यवस्थापितञ्च विशिष्टज्ञानस्य व्यवहारहेतुत्वम् । न च प्रमाणान्तरासहकृतोपनयजन्यतावच्छेदकतया वैजाससिद्धिः, इ- तरासहकृतत्वेनाजनकत्वात् असिद्धेश्च उपनयात्मकसन्निकर्षवशेन मनसा प्रत्यक्षजननस्यैवोपगमात् । पृथगिति। न चैवं धारावाहि- ति । पूर्वापरकालीनयोरभेदरूपं स्थैर्य प्रत्यभिज्ञायाः शानद्वयत्वपक्षे न सिध्यदित्यर्थः । तथा च तदनुरोधेन प्रत्यभिज्ञायां विशिष्टज्ञानत्वे तत्रैव सायंमावश्यकमिति भावः । नन्वयं स एव तन्मात्रवृत्तिध. मवत्वादित्याद्यनुमानमेव लाघवादिसहकृतं स्थैर्यनियामकमावश्यक भविष्यतीत्यत आह व्यवस्थापितं चेति । अन्यथाख्यातो व्यवस्थापि- तमित्यर्थः । व्यवहारः इच्छाप्रवृत्त्यादिः । तथा च लाघवात्सुरभि- चन्दनत्वादिप्रकारकेच्छादौ तादृज्ञानत्वेन हेतुन्वात्तादृशचाक्षुषवि- शिष्टज्ञान एव सार्यमावश्यकमिति भावः । प्रमाणान्तरेति । प्रत्य- क्षादिसामग्ग्रभावविशिष्टेत्यर्थः । अजनकत्वादिति । लाघवादुपनय- त्वमात्रेणैव तथात्वादिति भावः । ननु मयापि उपनयत्वमात्रेणैव विजातीयज्ञान प्रति हेतुत्वं वाच्यम् । न चैवं लौकिकप्रत्यक्षादिसा- मग्रीदशायामपि ताहशज्ञानापत्तिः, प्रत्यक्षसामग्रयभावस्यापि तत्र हेतुत्वादत आह असिद्धश्चति । सर्वोशोपनीतभानस्थले प्रत्यक्षादि- सामग्रीविरहस्यासिद्धेश्चेत्यर्थः । आसिद्धिं विवृणोति उपनयेति । यद्यपि सर्वाशे उपनीतभानस्य प्रत्यक्षत्वे मानाभाव' तद्वयञ्जकलो- किकसनिकर्षजन्यत्वस्य तत्राभावात् । तथापि तत्प्रकारकप्रत्यक्ष.

·परामर्शः। ७३५ न्त्रवन्हिमत्त्वस्मरणात् । न च विशिष्टज्ञाने स्वतन्त्र- विशेषणज्ञानत्वेन हेतुत्वम्, गौरवात् । अथ यो यत्र विशिष्य पूर्वमवगतः स तत्र संस्कारवशाद्यथार्थप्रत्यक्ष भासते यथा तत्ताप्रत्यभिज्ञाने, न च पर्वते विशिष्य कोच्छेदः, इतरमात्राविशेषणत्वेनोपस्थिनेरेव तन्त्रत्वात् । कोटि- स्मरणस्य संशयेन तस्य च व्याप्तिस्मरणादिना नाशात् विशेषद- निकाले च संशयायोगादाह न चेति । गौरवादिति । न चैवम- भावविशेषणत्वेनोपस्थितस्यापि भावस्य ग्रहापत्तिः । अभावग्रा- त्वावच्छिन्नं प्रत्येव तद्विषयकज्ञानत्वेन हेतुत्वादुपनयजन्यत्वमेव तादृशज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वसाधकमेतदेव सूचयितुं सन्निकर्षवशेनेत्यु- कम् । न च सर्वोशोपनीतभान एव मानाभावः, आत्माद्यंश एवान्त- तो लौकिकत्वसम्भवादिति वाच्यम् । कामिनीजिज्ञासादिना प्रतिब- न्धवशादात्मादेरग्रहसम्भवादिति दिक् । एवमिति । स्वतन्त्रविशेषण- ज्ञानत्वेन हेतुत्वे इत्यर्थः । इतरेति । तथा च तद्विशेष्यकतद्विशिष्टबु- धौ तदितरमात्रविशेष्यतानिरूपिततद्विषयताकज्ञानत्वेन हेतुत्वं तश्च धारावाहिकस्थलेपि अक्षतं तत्र द्वितीयादिज्ञानविशेष्यीभूतधर्मि- विशेषणतयैव प्राथमिकादिज्ञानविशेषणस्य घटत्वादर्भानात् । न च मात्रपदं व्यर्थम् । उभयविशेषणतया गृहीतस्य घटत्वादेः पश्चादेक- व विशिष्टबुद्धः संपत्त्यर्थं तदुपादानादिति भावः । संशयेनेति । ना- शादित्यन्वितम् । तस्य चेति । संशयस्य चेत्यर्थः । ननूत्पन्नसंशय- स्य नाशेपि संशयान्तरोत्पत्त्यैव खतन्त्रविशेषणशानं स्थास्यतीत्य- त आह विशेषदर्शनेनि । प्रामाणिकं गौरवमित्याशयेन शन्ते नचैव- मिति । भावस्य प्रतियोगिनः । सामग्रया इति । न च भावविशि- बुद्धावभावनिश्चयाभावस्य कार्यसहवर्तित्वेन हेतुत्वोपगमादेव ·७३३ जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे पुरा वन्हिरवगतः, यत्र चन्दने सौरभमुपलब्धं तत्र सं- स्कारवशाच्चक्षुषा सुरभि चन्दनमिति ज्ञानमन्यथानुमि- तिरिति चेत् । तर्हि पक्षधर्मधूमेऽपि न पुरा विशिष्य व्याप्तिरवगतेति कथं संस्कारवशात्तद्गतव्याप्तिबोधः प्र- त्यक्षेण । न च सहचारदर्शनजन्यसंस्कारसहितेनेन्द्रिये- ण व्यभिचारज्ञानाभावे सति महानसीयधूमवत्पर्वतीयधूमे हकसामग्रथा बलवया प्रतिबन्धात् । अभावाविशेषणत्वेनोपस्थि- तिस्तन्त्र मिसपि कश्चित् । वस्तुतः स्वतन्त्रविशेषणज्ञानस्य विशिष्ट- धीहेतुत्वेऽनुमिसर्थमेव त्वयापि तत्स्वीकरणीयं न हि विशिष्टप्र- सक्षं प्रसेव तथात्वं मानाभावात् । तींसादि । वस्तुतो यत्र क चिदपि गृहीतस्य धर्मिणि साधारणधर्मदर्शनात् स्मृतस्य संशया- दिसाधारणी विशिष्टधीः, इयांस्तु विशेषो यत्कोटिद्वयसहचरितधर्मा- तदानीं भावविशिष्टबुद्ध्यसम्भवात्सामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वे मानाभाव इति वाच्यम् । यत्र स्वमिकाप्रामाण्यग्रहोत्तरमभावस्य निश्चयोत्प- तो उत्तरकालं भावविशिष्टबुद्धिस्तत्राप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टाभा- वनिश्चयत्वावच्छिन्नाभावस्य कार्योत्पाददशायामसत्त्वात्ताद्रूप्येणा- भावनिश्चयाभावम्य भावबुद्धौ हेतुत्वासम्भवादिति भावः । यत्र स्वातन्त्र्यणाभावस्योपस्थितावप्यभावस्यैव विशिष्टधीरग्रे भविता त- प्रभावबुद्ध्यनुत्पत्त्यर्थमभावप्रत्यक्षसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वध्रौव्येऽ- भावाविशेषणत्वेनोपस्थितेर्हेतुत्वं 'विफलमित्यस्वरसः कश्चिदित्यनेन सूचितः । व्याघातमप्याह वस्तुत इति । मानाभावादिति । न च वि- शिष्टज्ञानत्वं विशिष्टानुभवत्वं वाऽनुमित्यादिमले सन्दिग्धव्यभिचा- ।

·বগম। दर्शनात् कोटिद्वयस्मरणे संशयोऽन्यथा त्वेककोटिनिश्चय इति । एतेन धुमत्वादिना पक्षधर्मे व्याप्तिमनुमाय वन्ड्याउनुमितिरिति परास्तम् । धूमत्वायनुपस्थिया धूमत्वादेर्वन्हिव्याप्तिव्याप्यत्वाग्रहे वन्यननुमितिप्रसङ्गाच । एतेन यद्धर्मावच्छे देन यद्वत्त्वं गृहीतमु- पनयवशात् तद्धर्मविशिष्ट एव तद्भासते, धूमवत्त्वावच्छेदेन च व- हिमत्वग्रहाद्दूपवानेव वन्हिमानिति बुद्धिः स्यात् न तु पर्वतो व- न्हिमानिसपि परास्तम् । मानाभावात् चन्दनत्वाद्यवच्छेदेन गृही. तस्य सौरभादेः पुरोवत्तिनि चन्दनत्वादिदर्शनादिदं मुरभि इसा- रितया न तजन्यतावच्छेदकमिति वाच्यम् । अभावविशिष्टबुद्धि- प्रतिबन्धकवशाद्यत्र घटाभावत्वप्रकारकस्मरणोत्तरं घटस्यैव भूतला- दौ विशिष्टप्रत्यक्षं तत्रताशप्रत्यक्षत्वस्यापि सन्दिग्धव्यभिचारत्वा- दिति भावः । ननु पक्षधर्मधूमे व्याप्तेन स्मृतिः किं तु धूमत्वहेतुका- नुमितिरेवेति यदि ब्रूयात्तदोक्तप्रतिबन्धभावादाह वस्तुत इति । द- शनादिति । पञ्चम्ययों हेतुत्वम् । तच्चोबोधकविधया कोटि- स्मृति प्रति बोध्यम् । तेन साधारणधर्मवत्ताज्ञानस्य तजन्यस्मृतेवा संशयत्वावच्छिन्नं प्रत्यहंतुत्वेपि न क्षतिः साधारणीत्युक्त्या संशय- त्वस्य निश्चयत्वस्य चोपनयजन्यतावच्छेदकत्वं प्रतिक्षिप्तम् । अत एवान्यथैव संशयनिश्चयो सम्पादयति इयांस्त्विति । एतेन यो यत्रे- त्यादेरुपेक्षितत्वेन । यो यत्रत्यादिनियमस्य प्रामाणिकत्वे पुनराह धूमवेति । तथा च तीत्याद्युक्तप्रतिबन्दिस्तदवस्थैवेति भावः । अत एवेति । निरस्तमित्यप्रेतनेनान्वयः । तद्धर्मविशिष्ट एवेति । तद्धर्मविशिष्टविशेष्यकतदुपनीतप्रत्यक्षं प्रति तद्धर्मावच्छिन्नविशे- ध्यकतद्वत्त्वधीजन्यतदुपनयत्वेनैव हेतुत्वमतः पूर्व धूमान्तर एव धू- मत्वरूपेण व्याप्तिग्रहेपि ताद्रूप्येण पक्षधर्मधूमे व्याप्त्युपनीतभाने बा- घकाभाव इतिभावः। मानाभावादितिउक्तक्रमेण हेतुतायां मानाभा- वादित्यर्थः । ननु व्यापकस्यानन्यथासिद्धत्त्वे कारणत्वमर्थायातमत आह चन्दनेति । व्यभिचाराच्चति । तथा च न व्यापकत्वमिति ।

·७३८ जागदीश्या अनुमानग्रन्थे व्याप्त्यवगमो वन्हेस्तु न प्रत्यक्षसामग्री सन्निकर्षाभावा- दिति वाच्यम् । हेतुसाध्यसाक्षात्कारं विना प्रत्यक्षण व्याप्त्यग्रहात् । न च पर्वते वह्निसाक्षात्कारः, न च पक्षधर्मस्य साध्यसामानाधिकरण्यविशेषा व्याप्तिः पक्षे साध्यग्रहं विनेत्युक्तम् । उपते । विशेषणज्ञानं तस्य दिबुद्धौ व्यभिचाराच्च । यदि चावच्छेदकधर्मवैशिष्टयमाप भासत इति नियमोपि तत्र प्रामाणिकस्तदा धू. मत्रानयं पर्वतो वन्हिमानिसेव धीरस्तु, न हि लिङ्गो- पधानभाने बाधकमन्यत्माधकांवरहात् । हेतुसाध्येति । स- म्बन्धियनिरूप्यपदार्थप्रसक्षं प्रति सम्बन्धिद्वयमसक्षस्य हेतुता- याः संयोगादिस्थले त्वयैव क्लुप्तत्वात् तदनादरेऽपि साध्यघटि- तमूत्तिकव्याप्तिपयक्षस्य साध्यप्रसक्षसामग्री विनाऽसम्भवादिति भावः । विशेषणेसादि । विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्तदंशे प्रमात्वे भावः । मूले सन्निकर्षाभावादिति । चक्षुर्योग्यविद्यमानद्रव्यचाक्षुष- सामान्य प्रत्यव चक्षुःसंयोगत्वेन हेतुत्त्वादिति भावः । ससम्बन्धि- कपदार्थप्रत्यक्षे सम्बन्धिप्रत्यक्षत्वेन हेतुतायाः परैरनङ्गीकारादाह दीवितौ सम्बन्धिद्वयेति । त्वया नैयायिकन । तथा च तन्मतमनु- मृत्यैवेदं दूषणं दत्तमिति भावः । मूले न च पर्वते वन्हिसाक्षा- स्कार इति । सम्भवतीति भावः । न च पक्षधर्मस्येत्यादिमूलमभिप्रे. स्याह सदनादरेपोति । तथा च पक्षे साध्यग्रहं विनेति मूलस्य प. क्षीयसाध्यमविषयीकृत्य तत्सामानाधिकरण्यरूपा व्याप्तिगृहीतुं न शक्यत इत्यर्थः । भ्रमात्मकविशिष्टबुद्धर्विशेष्यविशेषणसम्बन्धं वि. नाप्युत्पत्त्या व्यभिचारादाह तदंशे प्रमात्व इति । विशेषणांशे प्रमा- ·परामर्शः। विशेष्ये सम्बन्धस्तयोरसंसर्गाग्रहो विशेषदर्शनं विशेष. णविशेष्येन्द्रियसन्निकर्षों गौरयमित्यादियथार्थविशिष्टप्र- त्यक्षकारणम् । अस्ति चात्रापि व्याप्तिस्मरणं स्मृतव्या- तेः पक्षवृत्तिधूमे सत्त्वम् । एकैव हि सा व्याप्तिः तयो- । लौकिक वा, विशेषदर्शनश्च विपरीतज्ञानप्रतिबन्धकतया व चि- सहचरितधम्मदर्शनत्वेन विशेषणस्मारकतया विशेपणस्य च ज्ञा- नसत्वेऽप्यतिरिक्तसनिकर्षस्तदंशे लौकिकनायामुपयुज्यते । एकैव हीति । वस्तुनो व्याप्तिभेदेऽपि न क्षतिः मामान्यनो व्याप्तित्वेन गृहीतानां सकलव्याप्तीनां तथैव स्मरणमम्भवात् वन्हेरमरिकर्षा- दिति । ननूपनयात्मकसन्निकर्षेणैव नयनेन निरूप्यतां हुनाशनो न हि बहिरिन्द्रियेण द्रव्यस्याधेयतया तद्वत्त्वस्य वा ग्रहे नत्संयोगये हेतुः त्व इत्यर्थः । उपयुज्यत इति परेणान्वयः। स्त्रमते प्रमात्वस्य कार्य- तानवच्छेदकत्वाद्दण्डययमासीदित्यादिप्रमायां व्यभिचाराच्चाह लौकिकत्वे वेति । सम्बन्धस्येत्यादिः । विनापि विशेषदर्शनं विशि- टप्रमोत्पत्त्या व्यभिचारादाह विशेषदर्शनं चेति । ज्यावर्तकधर्मद- शनं चेत्यर्थः । क चित् । व्यावर्तकत्वाद्यग्रहस्थले । ननु प्रागुक्तस्य विशेषणमानस्यैव सन्निकर्षविधयाप्युपयांगसम्भवात्तदीयसश्चिक- पस्य पुनरुपादानं विफलमत आह विशेषणस्येति । ज्ञानमत्त्वपीति । संस्कारस्येव निर्विकल्पकस्याप्ययोग्यत्वादेव स्वविषयोपधावेन प्र- त्यक्षासम्भवाद्गौरित्यादिप्रत्यक्षे गोत्वनिर्विकल्पकस्य प्रत्यासत्तित्वेपि क्षत्यभावात् इत्याशयः । सामान्यतः सामान्यलक्षषया । व्याप्तित्वेन व्यापकसामानाधिकरण्यत्वेन । तथवै व्याप्तित्वेनैव । नन्वाधयतास- म्बन्धावच्छिन्नद्रव्यविषयताके ताशातिरिक्तसंसर्गानवच्छिन्नद्रव्य.

·जागदीश्या अनुमानप्रन्धे रसंसर्गाग्रहो धूमत्वविशेषदर्शनं व्यातिविशिष्टधूमेन्द्रि- यसन्निकर्षश्च व्याप्तिविशिष्टज्ञानकारणम् । न च वह्नि- विशिष्टज्ञानसामग्री, वह्नरसन्निकर्षात् । कश्चित्तु धूमत्वे दण्डी पुरुषो नास्तीसादौ व्यभिचाराद । कथमन्यथा पक्षधर्मे व. हिमत्त्वगर्भिता व्याप्तिरेव गृह्यते । न चाधेयतया मुख्यविशेष्ये --- विषयताके वा चाक्षुषादौ चक्षुः संयोगत्वादिना हेतुत्वात्कथं चक्षु रसंयुक्तस्य पर्वतीयवन्हेश्चक्षुषा निरूपणमित्याशय निषेधति न हि बहिरित्यादि । घटवभूतलमित्यादिमानसोपनीतभाने व्यभिचारा- दाह बहिरिति । गुणादौ चक्षुःसंयोगविरहेपि आधेयतया चाक्षुषो. त्पादाद्व्यस्येत्युक्तम् । घटो नास्तीत्याकारकघटचाक्षुषे व्यभिचा- रादुक्तमाधेयतयेति । ननु पर्वतो वन्हिमानित्यनुमितो वन्हे धेयतया भानं किं तु पर्वतस्यैव वन्हेराधिकरणतयेत्युक्तकार्यकारणभावो न वन्हेरुपनीतभाने बाधक इत्यत आह तद्वत्त्वस्य वेति । द्रव्यवत्त्वस्य वेत्यर्थः । अत्राप्याधारतातिरिक्तसम्बन्धानवच्छिन्नद्रव्यविषयताक- चाक्षुषादिकं प्रति चक्षुःसंयोगत्त्वादिना हेतुत्वे तात्पर्यान्न द्रव्यस्य निर्विकल्पार्थ कारणान्तरापेक्षेति ध्येयम् । व्यभिचारादिति । चक्षु- रसंयुक्तस्यापि दण्डस्याधारतया पुरुष भानादिति भावः । ननु द- बडी पुरुष इत्यत्र मत्वर्थे सम्बन्ध एव दण्डः प्रतियोगितया प्रकारो न तु पुरुषेप्याधारतयेति यदि घूयात्तदापि व्यभिचारमाह कथमि. ति। अन्यथा उक्तक्रमेण हेतुत्वसत्त्वे । वन्हिमत्त्वगर्भितेति । तथा च पर्वतीयधूमधर्मिकव्याप्तिग्रहे साध्यसामानाधिकरण्यकोटी वन्हेर- धिकरणांश एवाधारतया प्रकारत्वात्तत्रावश्यं व्यभिचार इति भा- वः । न चेति । वाच्यमिति परेणान्वयः। आधेयतया आधेयत्वनिया- मकसंयोगसम्बन्धन । यथाश्रुते पर्वतो वन्हिमानित्याकारकबुद्धावा- धेयत्वस्याविषयत्वादलग्नकतापत्तेः । साक्षाद्रव्यग्रहे साक्षात्कारा- - ·परामर्शः। परम्परासम्बन्धेन वहिव्याप्यत्वं पूर्वगृहीतं तथा च संस्कारोपनीतं वह्निव्याप्यत्वं परम्परासम्बन्धेन पक्षवृ. साक्षात् द्रव्यग्रहे तत्संयोगो हेतुः अभेदारोपे च नाधेयतया रज- तादिकं प्रकारो दण्डाद्यात्मकतत्तावगाहिप्रसाभिज्ञायाञ्च तत्तावद- भेदो भासन इति न दण्डादेः साक्षात्कारतति वाच्यम् । माना- भावादाधूमवान् चन्हिमानिति सामान्यलक्षणया ग्रहे व्यभिचाराद, तत्तासंसर्गस्यापि प्रसभिज्ञायां भानसम्भवात् प्रकृतेऽपि वन्हिमद- स्मकद्रव्यग्रहे । तेन पर्वतस्य वन्हिमत्तया स्मरणे गुणवत्तया वा प्र. स्यक्षे न व्यभिचारः । एवं च मुख्यविशेष्यतानिरूपिताधेयत्वसंस. र्गावच्छिन्नद्रव्यनिष्ठप्रकारतासम्बन्धेन प्रत्यक्ष प्रति समवायनेन्द्रिय- संयोगस्य हेतुत्वाइन्ह्यादौ तद्विरहादेव प्रत्यक्षासम्भव इति भावः । आवेयतयेत्यस्य फलमाह अभेदेति । अभेदसंसर्गेण रजताधारोप इत्यर्थः । तथा चेदं रजतमित्यादिभ्रमे रजतादिद्रव्यस्य मुख्यविशेष्ये प्रकारत्वेप्याधेयतानियामकसंयोगादिसम्बन्धेनाप्रकारत्वान व्यभिचार इति भावः । मुख्यविशेष्य इत्यस्य फलमाह दण्डाद्यात्म- केति । न साक्षादिति । दण्डादेन मुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारते. त्यर्थः । दण्डादिमतः पदार्थान्तरे प्रकारत्वेन मुख्यविशेष्यत्वाभा- वादिति भावः । मानाभावादिति । लाघवानिर्विकल्पकसाधारणं द्र- व्यलौकिकप्रत्यक्ष प्रत्येवेन्द्रियसंयोगस्य हेतुत्वादिति भावः । उक्तक- मेण हेतुतायां साधकामावमुक्त्वा बाधकमप्याह धूमवानित्यादि । यद्यपि वन्हिमानित्येव सामान्यजन्यप्रत्यक्षे व्याभिचारः सम्भवति, तथापि किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिरूपितद्रव्यप्रकारताक- प्रत्यक्षं प्रतीन्द्रियसंयोगस्य हेतुत्वोकावपि व्यभिचारसम्पत्त्यर्थ ध. मवत्त्वस्य धर्मितावच्छेदकतयोल्लेखः। सामान्यप्रत्यासत्तौ विवादा- दाह तत्तासंसर्गस्येति । मुख्यविशेष्य इत्यादिः । तथा च यत्र प्रत्य- ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे त्तिधूमल्वे प्रत्यभिज्ञायते तवृत्तित्वेन पूर्वमनुभवात् एवञ्च धूमत्वव्याप्यत्वपरामर्शादेवानुमितिरिति प्राह । भेदग्रहेणैव कृतार्थत्वाच । एतेन तत्ताकारानुपनीततादृशद्रव्यग्रहे स हेतुरिति निरस्तम् । चैत्रपदवाच्योऽयमियादिवत् दण्ड्ययमासी- दयं दण्डीसादिग्रहस्यानुभविकत्वात् तत्तात्वस्यातिरिक्तस्याभा- भिज्ञायां दण्डाद्यात्मकतत्तैव धर्मिणि साक्षात्प्रकारस्तत्र व्यभिचार इति भावः । यद्यनुभवसिद्धमपि प्रत्यभिज्ञायास्तत्ताप्रकारकत्वमपल- प्यते, अपलप्यतां तर्हि परामाज्जायमानस्यापि पर्वतो वहिमानि- त्यादिज्ञानस्य धर्म्यशे वन्हिप्रकारत्वम् । वन्हिमदभेदावगाहिप्रत्यक्ष- त्वेनैव तस्य वन्ह्यर्थिप्रवृत्त्युपयोगित्वसम्भवात् । तथा चोक्तक्रमणे- न्द्रियसंयोगस्य हेतुत्वेप्यनुमितिर्नाधिका प्रमेत्याशयेनाह प्रकृतेपीति। एतेनेति । पर्वतो वन्हिमानित्यादिबुद्धर्वन्हिमदभेदप्रत्यक्षत्वेन कृतार्थ. त्वेनेत्यर्थः । तत्ताकारानुपनीतेति । तत्तात्वप्रकारतानवच्छिन्नेत्यर्थः । तादृशेति । मुख्यविशेष्यतानिरूपिताधेयत्वसंसर्गावच्छिन्नद्रव्यनिष्ठ- प्रकारताकसाक्षात्कार इत्यर्थः । दण्डी पुरुषो नास्तीत्यादौ दण्डप्रत्य. क्षे व्यभिचारवारणार्थ मुख्यविशेष्यतानिवेशस्यावश्यकत्वादिति भावः । सः इन्द्रियसंयोगः । ननु परामर्शाज्जायमानस्य पर्वतो व. न्हिमानित्यादिज्ञानस्य पर्वतांशे वन्हिप्रकारकत्वं न प्रवृत्यर्थ कल्प्यते, येन वन्हिमदभेदावगाहित्वेनापि प्रवृत्युपयोगिता स्यात् । किं त्वनु- भवसिद्धमेव तस्य तथात्वे । तथा च वन्ही उक्तकारणबाधादेव तस्य न प्रत्यक्षत्वमित्यनुमितिरधिकैव प्रमेत्यत आह चैत्रपदति । तथा च चक्षुराद्ययोग्यस्य चैत्रादिपदस्येव चक्षुराद्यसंयुक्तस्यापि दण्डादे श्चा- क्षुगादिप्रत्यक्षोदयात्तत्रैव व्यभिचारानोक्तक्रमणेन्द्रियसंयोगस्य हेतु- त्वम्, येन कारणबाधाद्वन्हेरुपनीतप्रत्यक्षं न स्यादिति भावः । अती. तत्वाद्यनवच्छिन्नताहशद्रव्यप्रकारताकप्रत्यक्षं प्रत्येवेन्द्रियसंयोगस्य ·परामर्शः । ७४३ भवतु तात्रदेवं तथापि जातिरेव लिङ्गं स्यात् न तु व्यक्तिः । तथा च सर्वोपसंहारेण व्यक्तौ व्याप्तिग्रहार्थ वाद। तच्छब्दप्रयोगजननाभावस्य च निमित्तान्तरविरहप्रयुक्तस्य जन्यतानवच्छेदकत्वात् तज्जननयोग्यतायाः प्रकृतेऽपीष्टत्वात् । अन एव बहिरिन्द्रियग्राह्यविद्यमानद्रव्यस्य तेन ग्रहे तत्संयोगो हेतु- हेतुत्वमुक्या कदा चिद्दण्ड्ययमासीत् इत्यत्र प्रत्यक्षे व्यभिचारवार- णसम्भवादाह अयं दण्डीत्यादि । ननु परेषामिदं रजतमित्यादिवदयं दण्डीत्यादिक्रमप्यगृहीतभेदं शानद्वयमेव निरुक्ककारणविरहेण वि- शिष्टप्रत्यक्षत्वायोगादिनि यदि यात्तदाप्याह तत्तात्वस्यति । अति- रिक्तस्य पूर्वानुभूतद्रव्याद्यतिरिक्तस्य । तथा च तत्ताकारानुपनीत- द्रव्यप्रकारकप्रत्यक्षत्वं कार्यतावच्छेदकमेवाऽप्रसिद्धमिति भावः। ननु तच्छब्दप्रयोगानुपधायकनिरुक्तद्रव्यप्रत्यक्ष एवेन्द्रियसंयोगस्य हेतु- स्वं वाच्यं तावतव द्रव्यात्मकतत्ताप्रत्यभिचायां व्यभिचारवारणादत आह तच्छब्देति । निमित्तान्तरोति । तच्छब्दप्रयोगधर्मिकष्टसाधन- त्वादिज्ञानविरहप्रयुक्तस्येत्यर्थः । अनवच्छेदकत्वादिति । अन्यथा नीलानुपधायकघटत्वादेरपि कार्यतावच्छेदकत्वापत्तरिति भावः । ननु तच्छब्दप्रयोगजननस्वरूपायोग्य एव निरुक्तद्रव्यप्रत्यक्षे चक्षुःसंयोगवादिना हेतुत्वं वाच्यं स्वरूपयोग्यत्वाभावस्य कार- णान्तरविरहाप्रयुक्तत्वेन जन्यतावच्छेदकत्वसम्भवादत आह त. जननेति । प्रकृताप परामर्शजनित पर्वतो वन्हिमानित्यादिक्षानेपि । तथा च निरुक्तंन्द्रियसंयोगकार्यतानवच्छेदकाक्रान्तत्वात् विनापी- न्द्रियसंयोगमुपनीतचाक्षुषाद्यात्मकस्य तादृशज्ञानस्योत्पादे बाध- काभाव इति भावः । अत एवेति । द्रव्याद्यात्मकतत्ताप्रत्यभिज्ञानादौ व्यभिचारादेवेत्यर्थः । चक्षुःसंयोगाद्यजन्ये पिशाचोपहतं गृहमि- स्यादिचाक्षुषे व्यभिचारवारणाय बहिारीन्द्रयग्राह्यति। [उपहनन- ·जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये सामान्यलक्षणप्रत्यासत्त्युपादानमफलं स्यात् । दृश्यते रिति परास्तम् । नयनादिना रजतादेरभावग्रहाभेदारोपादौ व्य. भिचाराच्च । अथैवं व्यवहितदण्डे पुसि न कथं नायनो दण्डीति निश्चय इति चेत् । क्व चित्तत्सहचरितधर्मादर्शनात् तदस्मरणात्, क्व चिच्च साधारणधर्मदर्शनादिना संशयस्यैव जननात् । सति सम्बन्धेन पिशाचप्रकारकता अन्यथोपहननस्याद्रव्यत्वादसङ्गतेः] मान्धातृचक्षुःसंयोगाजन्ये मान्धातुरियं भूमिरित्यादिचाक्षुषे तद्वार. णाय विद्यमानेति । गुणादिचाक्षुषे व्यभिचारवारणाय द्रव्येति । च. क्षुहास्यैव विद्यमानद्रव्यस्य प्रभादेः स्पार्शनादिग्रहे चक्षुःसंयोगस्य हेतुत्वात्तनेति । तत्तात्वस्यातीतमात्रवृत्तित्वमते प्रत्यभिज्ञायां व्यभि- चारायोगादाह नयनादिनेति । ननु प्रतियोगित्वसंसर्गानवच्छिन्नद्र- व्यचाक्षुषादौ चक्षुरादिसंयोगस्य हेतुत्वानोक्तस्थले व्यभिचार इत्यत आह अभेदारोपेति । आदिना अयं चैत्रस्य पुत्र इत्यादिचैत्राद्युपनीत. चाक्षुषोपग्रहः । एवं तदिन्द्रियग्राह्य इत्यादेरनादरे । व्यवहितेत्यनेन विद्यमानत्वचक्षुःसंयोगाभावयोः सूचनम् । तदस्मरणादिति । ताह- शदण्डास्मरणादित्यर्थः । न नायनः । निश्चय इति पूर्वेणान्वयः। ए. वमपि । दर्शनादिनेत्यादिना विशेषादर्शनाद्युपग्रहः । संशयस्यैवे. ति । तदभावविशिष्टबुद्धेः सामग्रीसद्भावे तदभावाप्रकारकस्य तन्नि- श्चयस्यायोगादिति भावः । ननु यत्र विशेषदर्शनादिना तदभाववि- शिष्टधीप्रतिरोधस्तत्रैवोपस्थितस्य व्यवहितदण्डस्यायं दण्डीति चा- क्षुषो निश्चयः स्यादित्यत्राह सति चेति । उक्तक्रमेण हेतुत्वापेक्षणं परिष्करोति युक्तं चैतदिति । अन्यथा ताशकार्यकारणभावाङ्गीका- रे। दण्डी न वेति संशयोपि चक्षुर्योग्यविद्यमानदण्डस्य चाक्षुष इति दण्डचक्षुःसंयोगाभावे सोपि न स्यादिति भावः । न हीति । असो दण्डी न वति संशयः । तस्य विद्यमानदण्डस्य । विशिष्टाविलक्षणा चाक्षुषात्मिका बुद्धिः । नेति । न हीत्यर्थः । यथाश्रुते चक्षुर्योग्यताइश- ·परामर्शः। च विशेषदर्शनादाविष्टत्वात् । युक्तञ्चैतन्, कथमन्यथा दण्डी न वेसादिकः संशयः । न हि नासौ तद्विशिष्टबुद्धिः । न तन्निश्चय इति चेत् । किं तेन, उक्तं हि संशयत्वं निश्चयत्वञ्च न जन्यताव- छेदकमिति । अस्तु वा तथा, तथापि विशेषस्यादर्शनात् संशय- स्येव तदर्शनानिश्चयस्यापि सम्भवात् । मा भूदा नायनादिरयं हुताशनादिनिर्णयो मानमस्तु स्यात् तत्र तादृशनियमस्यासन्तं द्रव्यचाक्षुषसामान्यं प्रत्येव चक्षुःसंयोगस्य हेतुतायाः प्रस्तुतत्वात द्रव्यप्रकारकबुद्धरुपन्यासानहत्वात् इति ध्येयम् । तादृशद्रव्यगोच- रचाक्षुषनिश्चयत्वावच्छिन्नं प्रत्येव चक्षुःसंयोगहेतुत्वं वाच्यमि- त्याशयेन शन्ते न तनिश्चय इति । असावित्यनुषज्यते । उक्तम् प्र. त्यक्षमणिदीधितौ । संशयत्वमिति दृष्टान्तार्थम् । न जन्यतेति । तद्वि- शिष्टधीसामग्रीदशायामेव तदभावविशिष्टधीसामग्रयभावसत्त्वे त- निश्चयसम्भवात्तदभावाप्रकारकत्वघटितस्य तनिश्चयत्वस्य ज- न्यतानवच्छेदकत्वात् । अन्यथा घटाप्रकारकपटवत्ताज्ञानत्वस्यापि तथात्वापत्तेरिति भावः । तद्भावप्रकारकस्यापि तद्वत्तासमुच्चयस्य निश्चयत्वात्तस्याखण्डत्वमभ्युपेत्याह अस्तु वेति प्राञ्चः । वस्तुतो न- विदं दण्डवन्न वेति संशयदशायामिदं रक्तदण्डवदिति प्रात्यक्षिक- निश्चयानुत्पत्त्या प्रत्यक्षतनिश्चयत्वावच्छिन्नं प्रत्यवश्यं विशेषदर्श- नाद्यभावविशिष्टतदभावज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वं वाच्यमतो निश्चय- त्वं जन्यतावच्छेदकमवेत्यत आह अस्तु वेति युक्तमुत्पश्यामः । तथा निश्चयत्वं जन्यतावच्छेदकम् । दर्शनादिति । विशेषस्यत्यनुषज्यते । सम्भवादिति । तथा च तत्राप्युक्तहेतुतायां व्याभिचार इति भावः । ननु परामर्शजनितस्य पर्वतो चन्हिमानित्यादिज्ञानस्य चाक्षुषत्वादि- सम्भवेनापि अनुभवबलादानीयमानया अनुमितित्वजात्या सङ्करा- दाह माभूति । अयं परामर्शजन्यः । तत्र द्रव्यमानसे। ताहशनियम- स्य मनःसंयोगजन्यत्वनियमस्य । अत्यन्तमिति । घटादिमानसे व्यभिचारादिति भावः । न चानुमितेः साक्षात्कारत्वे तत्तदनुमित्य- ·७४६ जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे बाधितत्वादिति । उच्यते । अस्ति तावदनुमिनोमीसनुव्यवसाय- साक्षिको ज्ञानविशेषो यत्र कारणमन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्यपरा. मर्शः । मानसमसाविशेषोऽसाविति चेत्, कुतोऽस्य प्रसक्षत्वम् । अनुभवत्वादिति चेत्, किमेवमनुभवत्वमन्यत्प्रत्यक्षत्वात् । स्मृस- न्यसाक्षात्कारत्वावच्छिन्नभेदानां तत्तदनुमितिसाधारण्यार्थमतिरि- कानां कल्पनायां गौरवं स्यात्, अस्माकं तु साक्षात्कारत्वसमनिय- तानां तत्तदनुमित्यन्यत्वविशिष्टसाक्षात्कारत्वानां गुरुत्वादेव तदव- च्छिन्नप्रतियोगिताकभेदानामसम्भवः, घटादौ क्लप्तस्य साक्षात्का. रत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभदस्यैव वा तादृशसाक्षात्कारत्वावच्छि- नभदत्वमतो लाधवमिति वाच्यम् । अनुमितः प्रत्यक्षान्यत्वमतेपि तत्तदनुमित्यन्यत्वविशिष्टसाक्षात्कारान्यत्वावच्छिन्नभेदानां तत्तदं- नुमितिसाधारण्यार्थमतिरिक्तानां कल्पनाप्रसङ्गात् । अस्मन्मते तु साक्षात्कार्यभन्नत्वसमनियतानां तत्तदनुमित्यन्यत्वविशिष्टसाक्षा- कारान्यत्वानां गुरुत्वादेव तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्याप्र- सिद्धत्वात् साक्षात्कारान्यत्वावच्छिन्नभेदम्यैव लाघवेन तादृशसा- कारान्यत्वावच्छिन्नभेदत्वसम्भवाच्चेति ध्येयम् । अथानुमानस्य प्रमाणान्तरत्वं प्रमितिवैजात्याभावाद्वा खण्ड्यते, चाक्षुषादेरिवानमि- वेरपि साक्षात्कारविशेषतया तत्करणस्य प्रत्यक्षप्रमाणेन्तर्भावाद्वा, नाद्य इत्याह अस्ति तावदिति । ज्ञानविशेषः अनुमितित्वाख्यवैजा- त्यवान् । यत्र कारणमिति । तथा च परामर्शजन्यतावच्छेदकतयापि बादशवेजात्यसिद्धिरिति भावः । द्वितीयमभिप्रेत्य शङ्कते मानसप्र- त्यक्षेति । तथा चानुभवसिद्धत्वन दुरपन्हवमनुमितित्वं मानसप्रत्य- क्षत्वव्याप्यमेवास्तु इति तदाश्रयकरणं प्रत्यक्षप्रमाणमेवास्तामिति भावः । अनुभवत्वादिति । तुल्यन्यायतयाऽनुमितेरिव शब्दोपमित्या- दावपि मानसप्रत्यक्षत्वादिति भावः । एवम् अनुभवमानस्यैव प्रत्य- क्षत्वे । अनुभवत्वमनुभवत्वशब्दा अर्थः । अन्यत्प्रत्यक्षत्वादिति । तुल्य- व्यक्तिवृत्तिजातियास्वीकारात्प्रत्यक्षत्वमेवानुभवत्वम् । तथा च प्रत्यक्षत्वेनैवानुमितेः प्रत्यक्षत्वसाधने साध्याविशेष इति भावः । अ- ·বামী। न्यज्ञानत्वमिति चेन्न । अप्रयोजकत्वात् अनुमितो साक्षात्कारित्व. ग्रहप्रसङ्गाच्च । तद्वयञ्जकलौकिकसत्रिकर्षादिजन्यत्वविरहान त. थेति चेव,स्वात्मानुमितौ तस्यापि सम्भवात् वन्हिमनुमिनोमि न तु साक्षात्करोमीसवाधितसाक्षावाभावग्रहाच्च । अगसा तु सौ. सिद्धि परिहरनाह स्मृत्यन्यज्ञानत्वमिति । अनुभवत्वमित्यनुषज्यते। स्मृत्यन्यत्वं घटादौ झानत्वं च स्मृती प्रत्यक्षत्वव्यभिचारीत्यतो विशिष्टमुपात्तम् । अप्रयोजकत्वादिति । अनुकलतर्क विना पक्षे तें- त्समे वा व्यभिचारसन्देहस्यापि व्याप्तिधीविरोधित्वात् । अन्य वायू रूपवान् स्पर्शवत्वादित्यादेरपि प्रामाण्यापत्तरिति भाकः । ननु सत्यपि व्यभिचारसन्देहेऽनुमानादिना व्याग्रहसम्भवानीप्रयोजक- त्वमित्यत आह अनुमिताविति । शङ्कने तद्वयञ्जकेति । साक्षात्कार- त्वव्यञ्जक इत्यर्थः । न तथा नानुमिनी साक्षात्कारत्वग्रहः । स्वा- त्मेति । परात्मनः संयोगस्य लौकिकसन्निकर्षत्वाभावात्खपदम् । तस्य लौकिकसन्निकर्षजन्यत्वस्य । तथा । अहं सुखीत्याद्यनुमितौ साक्षात्कारत्वग्रहः स्यात् तस्याप्यात्ममन संयोगात्मकत्रिकर्ष- जन्यत्वादिति । न चैवं ममैतद्धनमित्यादिस्वाम्योपनीतमानसप्रत्य- क्षेपि साक्षात्कारत्वं गृह्यतेति वाच्यम् । इष्टत्वात् । मानसमात्रस्यैव बाधकं विना स्वात्मांशे लौकिकत्वादिति भावः । ननूपनीतप्रत्यक्षा- नुरोधात्तत्प्रकारकप्रत्यक्षं प्रति तज्ज्ञानत्वेनावश्यं हेतुत्वं तथा च सा- मग्रीवशादेव वन्ह्याद्यनुमितिमात्रस्य वन्ह्यादिप्रत्यक्षत्वसिद्धौ वि. शेष्यतया साक्षात्कारत्वप्रकारकप्रत्यक्ष प्रति तादात्म्येनानु- मितित्वादिना प्रतिबन्धकत्वमप्यनायत्या कल्प्यमतो नानुमितौ साक्षात्कारत्वस्य ग्रह इत्यस्वरसादाह वन्हिमिति । यद्वा ननु शा- नसामान्य प्रति स्वरूपायोग्यस्यैव लौकिकसंनिकर्षस्य जम्यत्वं सा- क्षात्कारत्वव्याकम् अहं सुखीयादौ च मनःसंयुक्तसमकाय एव ताशसनिकर्ष इति न तत्र साक्षात्कारत्वग्रहानुपपत्तिरत आह . न्हिमिति । साक्षात्त्वाभावेति । साक्षात्वत्वावच्छिन्नाभावग्रहाच्छेत्य. थः । तथा चानुमितेः साक्षात्वे प्रतियोगिमत्वाइन्हिविधेयकानुमि.

·जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये रमं न पश्यामीसादावन्यथात्वकल्पनं सामान्यलक्षणानङ्गीकर्तृनये चाप्रसिद्धवन्यादिव्यक्तिकानुमितौ न प्रसक्षत्वसम्भावनापि सन्नि- e- तो साक्षात्कारत्वत्वावच्छिन्नाभाववत्ताधीः प्रमा न स्यादिति भा. वः । ननु सुरभि चन्दनमित्यादिसौरभचाक्षुषदशायामुत्पन्नस्य सौ. रमं न पश्यामीत्याकारकसौरभदर्शनत्वावच्छिन्नाभाववत्ताग्रहस्य यथा न प्रमात्वं विषयबाधातू किं तु भ्रमत्वमेव तथा वन्ानुमिति- दशायामुत्पन्नस्य वन्हि न साक्षात्करोमीतिग्रहस्यापि विषयबाधे- न भ्रमत्वादबाधितत्वमेवासिद्धमतं आह अगत्यति । अन्यथात्वं भ्रमत्वम् । तथा च सुरभि चन्दनमित्याकारकविशिष्टज्ञानस्य चन्द. नं पश्यामीत्यनुव्यवसायबलात् चन्दनांशे दर्शनत्वसिद्धौ सौरभां- शेपि दर्शनत्वस्य सत्त्वात्तत्सामान्याभाववत्ताबुद्धेरवश्यं भ्रमत्वं वि- षयबाधात् पर्वतो वन्हिमानित्यनुमितेः क्वाप्यंशे साक्षात्करोमीत्य- जुव्यवसायविरहात् वन्हि न साक्षात्करोमीतिबुद्धिर्बाधकं विना प्रमैवेति भावः । अथानुमितेरुत्तरं न साक्षात्करोमीत्यनुभवो ना- स्त्येव साक्षात्कारसामान्याभावस्यायोग्यत्वाद्वन्हि न साक्षात्करोमी- त्यनुभवस्तु वन्हेौकिकसाक्षात्काराभावविषयकत्वेनोपपन्नो नानु. मितेरुपनीतभानत्वे बाधकः । शब्दो गगनवृत्तिरित्याद्यनुमितेरुत्तरं गगनं न साक्षात्करोमीतिप्रत्ययस्तु लौकिकतया गगनशून्यमेव सा- क्षात्कारमवगाहते । तेन गगनादेलौकिकविषयत्वाप्रसिद्धावपि न क्षतिः । सौरभं न पश्यामीत्यादिबुद्धावप्युक्तक्रमानुसरणे तु सापि प्रमैव इत्यत आह सामान्येति । तदङ्गीकारे तयैव प्रत्यासत्त्या त- दधीनज्ञानलक्षणया वा पक्षीयवन्हिव्यक्तः पर्वतो वन्हिमानित्यनु- मितावुपनीतभानं स्यात् तदसत्त्वे च सन्निकर्षाभावादेव प्रत्यक्षत्वा. भावसिद्धावनुमितिः प्रमान्तरम् । न च तवापि कथं तत्राप्रसिद्धव. न्हिविशिष्टानुमितिः, अज्ञातस्य विशेषणत्वायोगादिति वाच्यमास्मृती व्यभिचारेण विशिष्टज्ञानमात्रे विशेषणधियः कारणत्वाभावात् शा- नलक्षणानुरोधेन विशिष्टप्रत्यक्षं प्रत्यव तस्यास्तथात्वादिति भावः । व्याख्यातम् । अतिरिकप्रमात्वन । तथा च तत्रापि न साक्षात्करो- ।

·परामर्शः। कर्षासम्भवात् । एनेन शान्दादिकं व्याख्यातम् । व्यपस्थापयि. ष्यते तावदप्रमिद्धाभावमाध्यकानुमितिर्न च साक्षात्कारिणी तत्रो. पनयस्यासम्भवात्. एवञ्च प्रमिद्धसाध्यकानुमितेरपि न साक्षात्वं जातिसङ्करमसङ्गादिसपि के चित् । तत्र भेदत्वादिनोपस्थिते ज- मि किं तु शृणोमि उपमिनोमीत्यनुव्यवसायबलादतिरिक्तप्रमासिद्धौ तत्करणमपि शब्दादिकमतिरिक्तप्रमाणमित्यर्थः । शृधातोः प्रवृत्ति- निमित्तं प्रत्यक्षवावान्तरं श्रावणत्वमिव तद्विरुद्धं शाब्दत्वमपि आत्मा श्रोतव्यो मन्तव्य इति वैदिकप्रयोगात् एतद्वाक्यादयमर्थः श्रुत इत्या- दिलोकव्यवहाराश्चेति ध्येयम् । केषां चिन्मतमाह व्यवस्थेत्यादिना । जलत्वव्यापकस्नेहाभाववती पृथिवीतिव्यतिरेकिपरामर्शात् पृथि- व्यां जलभेद इत्याकागनुमितिर्जायते सा न प्रत्यक्षं जलभदस्य प्रा- गनुपस्थित्या उपनयासम्भवादिति भावः । न च तादृशानुमितेरु- पस्थितपदार्थान्तरांश एव सामग्रीसत्त्वादुपनीनप्रत्यक्षत्वं सुघटमि- ति वाच्यम् । अनुमितेः प्रत्यक्षत्वमपि साध्यवत्तया पक्षमात्रस्य तद्विषयत्वानुभवाद्विषयान्तरप्रत्यक्षेऽनुमितिसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्व- स्य कल्पनीयत्वात् । अन्यथा उपस्थितयावद्वस्त्ववगाहित्वेऽनुमिते. विषयशनमारमन्थरत्वापत्तरिति भावः । अथाप्रसिद्धसाध्यकायाः प्रत्यक्षत्वाभावेपि प्रसिद्धसाध्यकाया अनुमितेस्तथात्वे बाधकामा- व इत्यत आह एवं चेति । जातीति । साक्षात्त्वं विना अनुमितित्वमा प्रसिद्धसाध्यकानुमितावनुमितित्वं विना साक्षात्त्वं घटादिप्रत्यक्षे वर्तत इति मिथो व्यभिचारिणोस्तयोरेकन प्रसिद्धसाध्यकानुमितौ सङ्कर इत्यर्थः । मतमिद दूषयति तनेत्यादिना । तत्र पृथिव्यां ज- लभेद इत्याद्यप्रसिद्धसाध्यकानुमिनौ । भेदत्वादिनेति । जलभेदत्वा- दिना प्रागनुपस्थित्त्या तदवच्छिन्नोपनीतभानासम्भवेपि भेदत्वसामा- न्यलक्षणया उपस्थिते भेदे जलत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिकत्वसम्ब- न्धेन जलादेरुपनीतभानमित्यर्थः । न चैवं विशेष्ये विशेषणमित्या- दिक्रमेण पृथिवी जलभेदवतीत्येव तत्रानुमितिः स्यात् तथा चा- प्रसिद्धसाध्यकस्पले साध्यविशेष्यिकैवानुमितिरिति प्रवादो भज्ये- ।

·जागदीश्याःअनुमानग्रन्थे च परम्परासम्बन्धज्ञानं विना जातिव्याप्तिमविदुषोऽपि धूमाहह्नयनुमानम्, न हि व्याप्यतावच्छेदकतया भास- मानस्यावश्यं व्याप्यताग्रहः, मानाभावात् । तस्मात् प- क्षधर्मे व्याप्तिविशिष्टज्ञानं तदनन्तरं विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानं लादिप्रतियोगित्वग्रह इसपरे । मानाभावादिति । तनिष्ठावच्छेद. कान्तरग्रहमन्तरेणासम्भवाच्चेसपि द्रष्टव्यम् । उपसंहराते तस्मादि. तेति वाच्यम् । अप्रसिद्धसाध्यकपरामर्शस्य विशेष्यविधया साध्य- विधेयकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव हेतुत्वात्ततः साध्यविशेषणकानु- मित्यसम्भवात् । अन्यथा जलभेदसाध्यकान्वयपरामादपि तदि- शेषणकानुमित्युत्पत्त्या व्यभिचारप्रसङ्गादित्यादेरन्यत्रोक्तत्वादिति भावः । अप्रसिद्धसाध्यकबुद्धेर्व्यतिरेकव्याप्तिधीजन्यत्वेनापत्ति- त्वस्याने व्यवस्थाप्यत्वात् तदनुरोधेनानुमानप्रामाण्यसाधनं तदुप- नीतभानसम्पाद नया पुनरनुमानप्रामाण्यखण्डनं च द्वयमप्युन्मत्तप्र- लपितमित्याशयेन के चिदित्यपरे इति चोक्तम् । वस्तुनोऽनुमितर्मा- नसत्वे वस्त्वन्तरस्य चाक्षुषज्ञानसामग्रीदशायां वन्हेनिसान्तर इवानुमितिरपि नोत्पद्येत लाघवेन मानससामान्यं प्रत्येव चाक्षुषसा- मग्न्यः प्रतिबन्धकत्वात् अनुमिन्यन्यमानसत्त्वावच्छिन्नं प्रति तथा- त्वे गौरवात् । एवं वन्ह्याद्यनुमितेः प्रत्यक्ष वे पूर्वोपस्थितयावद्वस्तूना. मेव तत्र भानं स्यादुपनयसन्निकर्षसत्त्वात् इष्टापत्तौ चानुभवविरो- धः । तत्तद्धर्मिकतत्तद्विधयकानुमितिसामग्यास्तादृशतादृशविधेय. तान्यविधेयताकप्रत्यक्ष प्रति विरोधित्वान्तरकल्पने च विभिन्नसा- ध्ययोः समूहालम्बनानुमितिर्न स्यादित्यनुमितिः प्रमान्तरमेवेति त. स्वम् । ननु प्रकारान्तरेणानुमित्यनिर्वाह एव व्याप्यतावच्छेदकस्यापि घूमत्वादेाप्यताग्रहे भानं भविष्यतीत्यत आह तन्निष्ठति । धूमत्वा- दिनिष्ठत्यर्थः । तथा च धूमत्वसमानाधिकरणाभावत्यादिव्याप्तेषूम- ।

·ঘাম। पक्षे वा तृतीयलिङ्गपरामर्शः । अन्ये तु स्वसमानाधि- -- नि। वाशब्दोऽनास्थायाम् । उभयथापि प्रकृताक्षतेः । वस्तुतो व्याप्यपक्षयोशिष्ठ्यावगाहिज्ञानत्वेन हेतुत्वं विनिगमनाविरहेणा- त्वत्वादिघटितत्त्वात्तदनुपस्थिती निरवच्छिन्नधूमत्वप्रकारेण धूम- झानदशायां वन्ह्यनुमितिर्न स्याजान्यतिरिक्तस्यैवावच्छिन्नप्रकारता- नियमनाभावे निरवच्छिन्नस्यैव घूमत्वस्य सामानाधिकरण्यधीस- म्भवेपि धूमत्त्वव्यापकीभूतसाध्यसमानाधिकरणतद्वत्तापरामर्शस्य तनिष्ठधर्मान्तरोपस्थित्यधीनत्वात्तदंशोपि स्वरूपतो धूमत्वस्य निवेशे घूमत्वत्वेन ब्यभिचारग्रहेपि धूमत्वहेतुकपरामर्शसम्पत्त्याऽनुमिति- प्रसङ्गादिति भावः । लिङ्गविशेष्यकपरामर्शस्य हेतुतायां दोषा- भावाद्वाशब्दस्यास्वरससूचकरवासम्भवादाह वाशब्द इति । उ- भयथा व्याप्यर्मिकपक्षधर्मतानिश्चयत्वेन पक्षधर्मिकव्याप्यवत्ता- निश्चयत्वेन वा हेतुनायाम् । प्रकृतस्य विशिष्टज्ञानहेतुताव्यवस्थाप- नस्याक्षतरित्यर्थः । लिङ्गविशेष्यकस्य पक्षविशध्यकस्य च द्वयोरेक परामर्शयोरनुमितिहेतुत्वसम्भवात्समुच्चयपरोयं वाशब्द भिप्रेत्याह वस्तुत इति । व्याप्यपक्षवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानत्वेन ताशवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयत्वावच्छेदेन । च व्या- प्यपक्षोभयवैशिष्ट्यावगाहिनां सर्वेषामेव निश्चयानां हेतुत्वामि- त्यर्थः । कारणतावच्छेदकं तु लिङ्गधर्मिकपरामर्शत्वं पक्षधर्मि- कपरामर्शत्वं च द्वयमेव, तादृशताहशपरामर्शोत्तरानुमितित्वस्यैव कार्यतावच्छेदकत्वेन व्यभिचारासम्भवाद्वयाप्यपक्षोभयवैशिष्ट्या- वगाहिनिश्चयत्वस्य लघुनो अनुगतस्य दुर्वचत्वात्तादूप्येणानुमिति प्रत्यहेतुन्वपि नासङ्गतिरिति ध्येयम् । ननु पक्षविशेष्यकव्याप्यवत्ता- निश्चयत्वेनैवामितिहेतुत्वात् लिङ्गधर्मिकपरामर्शों न हेतुरत आह विनिगमनेति। व्याप्यधर्मिकपक्षधर्मतानिश्चयत्वेनैव हेतुत्वात्पक्षध- र्मिकपरामर्शो न हेतुरित्यत्र विनिगमकाभावनेत्यर्थः । न च लिङ्ग- तथा ·७५२ जागदीश्याः अनुमानअन्ये करणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं व्यापकत्वं तत्सामानाधि- करण्यञ्च व्याप्यत्वं तथा च लाघवात् व्यापकताज्ञा- नमनमिनिहेतुः, साध्यस्य पक्षधर्मव्यापकताज्ञानञ्च प- रामर्शः न तु साध्यव्याप्तस्य पक्षधर्मताज्ञानं साध्यव्या. न्यतरविशेषणविशेष्यभावस्यातन्त्रत्वात् । लाघवादिति । अथा. व्याप्यत्तेापकत्वसम्पत्तयेऽभावस्य प्रतियोग्यसामानाधिकर- विशेष्यकपरामर्शस्य हेतुत्वे व चिदुपनयोपि लिङ्गविशेष्यकः प्रयु- ज्येतेति वाच्यम् । कथकसम्प्रदायानुरोधात्पक्षविशेष्यकस्यैव तस्यो. पन्यासात् । अन्यथा व्याप्तिप्रकारकत्वाविशेषात् सर्वो धूमवान् घ. हिमानित्युदाहरणं स्यादिति भावः । वस्तुतो यत्र साध्यव्याप्यग्रह- जनकत्वापेक्षया लघुतरं पर्वतत्वादिकं पक्षतावच्छेदकं तत्र लिङ्गवि- शेष्यक एव परामर्शोनुमिती हेतुः पर्वतधर्मिकवन्हिव्याप्यवत्त्वनिश्च- यत्वापेक्षया वन्हिव्याप्यवत्त्वावच्छिन्नधर्मिकपर्वतप्रकारकनिश्चयत्व- स्य गुरुतरव्याप्याभावाप्रकारकत्वाप्रवेशेन लघुतया ताद्रूप्यणैव हेतुत्वौचित्यात् । यत्र तु सकलवृत्तिप्रमेयत्वाश्रयचैत्रादिसमानका. लीनपर्वतत्वादिरूपं पक्षतावच्छेदकमेव वन्ह्यादिसाध्यव्याप्यहेतुम- त्वापेक्षया गुरुतरं तत्र तदवच्छिन्नविशेष्यकसाध्यव्याप्यवत्तानिश्च- यत्वेनैव पक्षविशेष्यकः परामर्शो हेतुः ताशविशिष्टपर्वतत्वाधव- च्छिन्नप्रकारतानिश्चयत्वापेक्षया साध्यव्याप्यवत्त्वनिश्चयत्वस्य लघु- स्वात् । तदघटितस्यैव कारणतावच्छेदकत्वात् । तथा च व्यवस्थित विकल्प एव मूलोक्तवाशब्दः, यदि न तत्प्रकारतातिरिक्तप्रकारत्वा- निरूपितविशेष्यताकत्वरूपं निश्चयत्वमिति युक्तमुत्पश्यामः । मिश्रे- णोतमाशडून्ते अथेति । अव्याप्यवृत्तेरिति । कपिसंयोगी एतत्त्वाद- खादी संयोगादरेतस्वादिव्यापकत्वसम्पत्तय इत्यर्थः । स्वप्रतियोग्य- क ·परामर्शः। ध्यं वाच्यं तच्च स्वप्रतियोग्यनधिकरणत्तित्वम् एवञ्चात्तिगगना- देधर्ममात्रव्यापकवं स्यात् तादृशघटत्वाद्यभावाप्रतियोगित्वात् त. दाधिकरणाप्रसिद्ध्या च तदभावस्य स्वप्रतियोग्यनधिकरणवृत्ति- त्वासम्भवात् तथा च तव्यावृत्तये व्यापके हेतुसामानाधिकरण्यं वा- च्यमान चैवं हेनोापकसामानाधिकरण्यापेक्षया लाघवमिति चेत् । अस्तु तावदेवमापाततः, तथापि त्तिमत्त्वमात्रमुपादेयम् । न चैवं reOPlaowanloda नधिकरणवृत्तित्वं च हेत्वधिकरणे ग्राह्यम् । नातः कपिसंयोगाभा- वस्य प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वेपि कपिसंयोगादेरेतत्त्वाद्यव्यापक- त्वम् । तादृशेति । स्वप्रतियोग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठेत्यर्थः। तदधि- करणाप्रसिद्ध्या गगनाद्यधिकरणाप्रसिद्ध्या । न च स्वप्रतियोगिस- मानाधिकरणा यावन्तस्तदन्यत्वरूपस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्य प्रवंशात् संयोगादौ व्यापकत्वस्य गगनादौ तदभावस्य सम्भवः गग- नामावस्यापि तादृशभिन्नत्वादिति वाच्यम् । संयोगादेः सत्तादि. ध्यापकतापत्तेः । संयोगाभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणतया तदन्यस्य सत्त्ववनिष्ठघटाभावस्य प्रतियोगितायाः संयोगे विरहात्। न च स्वप्रतियोग्यधिकरणयावद्धत्वाधिकरणको यस्तदन्यत्वमभा- वस्य वक्तव्यमित्यदोषः । तदापि व्यापकत्वादातरिक्तस्य यावस्वस्य दुर्वचत्वादिति भावः । तद्वयावृत्तये गगनादेापकन्वव्यावृत्तये । न चैवमिति । व्याप्ती हेतुनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यस्येव व्या- पकतायामपि साध्यानष्टहेतुसामानाधिकरण्यस्य प्रवेशान्न लाघव- मित्यर्थः । वृत्तिमत्त्वमात्रमिति । येन सम्बन्धेन साध्यता तेनैव वृ. त्तिमत्त्वमुपादेयम् । तेन समवायादिना वृत्तिमतोपि रूपादेः संयो- गादिना न कस्यापि व्यापकत्वम् । वस्तुतः साध्यतावच्छेदकसम्ब- न्धन स्वावच्छिन्नाधिकरणताकत्वं तादृशसम्बन्धिताकत्वमेव वा व्यापकतावच्छेदकस्य वक्तव्यम् । नातः समवायेन वृत्तिमतो- रपि विरुद्धघटत्वपटत्वयोस्ताहशोभयत्वेन कस्यापि व्यापकत्वामिति ध्येयम् ।. सिद्धान्तलक्षणोक्तखण्डशःप्रसिद्ध्या गगनाभावस्यापि प्र.

·७५४ जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे हेतोः साध्यसामानाधिकरण्यस्य संशये व्यतिरेकनिश्चयेवा अनु- मिसापत्तिरिति वाच्यम् । संशये इष्टत्वात्, व्यतिरेकनिश्चये च पक्षधर्मत्वाग्रहे परामर्शविरहात्. तद्ग्रहे च साध्याममानाधिकरण- धर्मान्तरग्रहस्येव तस्यापि विरोधित्वात् । अन्यथा त्विष्टत्वात् । पर्वतो वन्हिव्याप्यधूमवान् पाषाणमयः पाषाणमयावृत्तिश्च पन्हि- रिति ज्ञानेन च तुल्ययोगक्षेमं पर्वतीत्तधूमव्यापको वन्हिधूमवद- । का तियोगिव्यधिकरणत्वादापातत इति उक्तम् । एवं सामानाधिक- रण्यज्ञानस्याहतुत्वे । अनुमित्यापत्तिरिति । व्यापकतानिश्चयस्य तदा- नीमपि सम्भवादिति भावः । परामर्शविरहादिति । पर्वतवृत्तिधूम- व्यापको वन्हिरित्यवं परामर्शाभावादित्यर्थः । ननु यत्रोक्तव्यापक- तापरामर्शकाले वन्ह्यसमानाधिकरणधूमवान् पर्वत इत्याकारकः साधने साध्यसामानाधिकरण्याभावनिश्चयस्तत्राप्यनुमितिः स्यादत आह तद्रह इति । साध्यासमानाधिकरणत्वेन हेत्वोः पक्षधर्मता ग्रह इत्यर्थः । धर्मान्तरोति । साध्यवत्ताबुद्धिं प्रति साध्याभावस्येव सा- ध्यासमानाधिकरणधर्मवत्ताया अपि निश्चयम्य विरोधितायाः प्रत्य- क्षादौ क्लप्तत्वादिति भावः । अन्यथोति । यदि साध्यासमानाधिक रणतया धर्मान्तरवत्ताधीन प्रतिबन्धिका तदा ताद्रूप्येण हेतुमत्ता- निश्चयेपि साध्यवत्तानुमितरिष्टत्वादित्यर्थः । ननु पर्वतवृत्तिधूमव्या- पको वन्हिधूमवदवृत्तिरित्यवं निश्चयात्पर्वतो वन्हिमानित्यनुमितेर- नुत्पत्त्या साध्यसाधनयोः सामानाधिकरण्यज्ञानं हेतुरत आह पर्वतो वन्हीत्यादि । तुल्येति। तथा च व्याप्यवत्तापरामर्शवादिनो यदि नाहशज्ञानादप्यनुमितिस्तदा ममाप्युक्तज्ञानादनुमिताविष्टापत्तिः । यदि च पक्षे यद्धर्मवत्तानिश्चयः साध्ये तद्धर्मवदवृत्तित्वनि- स्वातन्त्र्येणानुमितिविरोधि तदा ममापि तुल्यं हेतोः पाषाणमयत्त्वादितुल्यत्वादिति मर्शवादिनां मते विरोधोऽसाधारण्यं हेत्वाभा- सः, तबुद्धेरनुमितितत्कारणज्ञानान्यतराविरोधित्वादिति द्रष्टव्यम्। वयः भाव: । तत्र व्यापकतापरा- वा - ·परामर्शः वृत्तिश्चेति ज्ञानम् । न च साध्यामतियोगिकस्त्रसमानाधिकरण- यावदसन्ताभावकत्वं साध्यापतियोगिकत्वावच्छेदकस्वसमानाधि- करणासन्ताभावत्वकत्वं वा व्याप्तिः, साध्यप्रतियोगित्वञ्च केवला. न्वयिनि साध्यस्यान्योन्याभावे सम्बन्धविशेषावच्छिन्नासन्ताभावे वा प्रसिद्धमिति वाच्यम् । गौरवात् व्यापकत्वाद्यनन्तर्भावेन यावत्त्वस्य दुर्वचत्वात् प्रमाणाभावेन स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपत्वा- wasee न चेति । वाच्यमित्यग्रेऽन्वयः । स्वं हेतुः। तथा च यत्समानाधिक- रणा यावदत्यन्ताभावाः साध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता- कभिन्नास्तत्त्वमित्यर्थः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धनाभावस्य लाभा- धमत्यन्तपदम् । तेन धूमवनिष्ठस्य समवायावच्छिन्नवन्ह्यभावस्य वन्हित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्त्वपि नाव्याप्तिः । स्वाधिकरणवृत्ति- त्वं च निरवच्छिन्नं ग्राह्यम् । नातः कपिसंयोग्येतत्त्वादित्यादावप्रस- गः। व्यापकत्वादिपर्यवसन्नस्य यावत्त्वस्याप्रवेशेन लघुलक्षणान्तर- माह साध्याप्रतियोगिकत्वेति । अत्रावच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धवि- शेष इत्यभिमानः । ननु वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ साध्यतावच्छेदकध- विच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धिरत आह साध्येति । प्रमेयसाध्यके साध्यतावच्छेदकप्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभावासम्भ- वादाह सम्बन्धविशेषेति । संयोगादिसम्बन्धेन प्रमेयत्वाधवच्छि. प्रात्यन्ताभाव इत्यर्थः । उभयत्र दूषणमाह गौरवादिति । यावत्त्वा- दिप्रवेशेन उक्तव्याप्तेापकत्वापेक्षया गुरुत्वादित्यर्थः । प्रथमस्य गौरवं विवृणोति व्यापकत्वादीति । यावत्त्वं यद्यनेकत्वं तदा व्यभि- चारिसाधारण्यमित्यशेषत्वरूपं तद्वाच्यं तच्च व्यापकत्वं पर्यवसन्न- मिति भावः । व्यापकत्वादीत्यादिना अपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वाधुः पग्रहः । द्वितीयस्य तु गुरुत्वं व्याकरोति प्रमाणाभावेनेति । ननु धूमादेरपि पन्हिसमानाधिकरणघटाद्यभावाप्रतियोगित्वात्तद्वयाप- कत्वापत्त्या हेतुमनिष्ठाभावीययावत्प्रतियोगित्वाभाव एव व्यापकत्वं वाच्यमिति तत्रापि यावत्त्वप्रवेशान लाघवमत आह व्यापकतायां ·जागीश्याः अनुमानप्रन्थे प्यवत्पक्षधर्मताज्ञानं वा, गौरवात् । अत एव यो यो धू- सम्भवनावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तत्तित्वपर्यवसायित्वाच्च । ब्या- पकतायाञ्च प्रतियोगित्वादेः सामान्याभावस्योक्तत्वात्। सम्बन्धा- दिनिष्ठसाध्यप्रतियोगित्वव्यक्तेरभावस्य व्यभिचारिसाधनसमा- नाधिकरणयावदसन्ताभावत्तितया त्वयापि तस्यावश्यं वाच्य- त्वात् साधनसमानाधिकरणासन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मव- स्वरूपव्यापकत्वज्ञानमपेक्ष्य साध्यवदन्यावृत्तित्वज्ञानस्य लघुत्वाद। तद्धेतुतावादिनं निरस्यति अत एवेसादिना । वीप्सासमभिच्या- हारादिवशादुद्देश्यधर्मवत्तेरसन्ताभावस्याऽन्योन्याभावस्य वा चेति । प्रतियोगित्वादरिति । हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगित्वावच्छेदक- स्वमर्थः । आदिना तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वादेरुपग्रहः । न च संयोग्येतत्त्वादित्याद्यनुरोधेन स्वप्रतियोग्यनधिकरणहेतुनिष्ठाभा- वाप्रतियोगित्वादिकमेव व्यापकत्वं तस्य च स्वत्वगत्वान्न सामा- न्याभावत्वसम्भव इति वाच्यम् । निरवच्छिन्नहेत्वधिकरणवृत्तिता- काभावाप्रतियोगित्वादेरेव तथात्वमित्यभिप्रायात् । व्याप्यवृत्ता- पकतायां प्रतियोगिवैयधिकरण्याप्रवेशात्तदभिप्रायेण इदमित्यप्या- हुः । ननु तादृशव्याप्ती यावत्त्वादेरिव तवापि व्यापकतायां सामा- न्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य प्रवेशात्साम्यमेव द्वयोरत आह स- म्बन्धादीति । आदिपदाधन सम्बन्धन साध्यता तदन्यसम्बन्धाव- च्छिन्नसाध्याभावस्योपग्रहः । तस्य साध्यप्रतियोगित्वसामान्याभा. वस्य । तथा च न साम्यमिति भावः । अन्यथेत्याद्यग्रिममूलसङ्गत्य- थमवतारयति लघुत्वादिति । साध्यवदन्यावृत्तित्वस्य साधनभेदे. प्यभेदेन व्यापकत्वापेक्षया लघुत्वादित्यर्थः । उदाहरणस्य व्यापक- ताबोधकत्वं व्युत्पादयति वीप्सेति । आदिना स वन्मिानित्यत्र त.

·যম:। मवान् सोऽग्निमानित्युदाहरणवाक्ये साध्यायोगव्यवच्छे- IA प्रतियोगित्वाभावो विधेयधर्मे तद्वति वा भासने न तु विधेयध- मतद्वतोरसन्नान्योन्याभावानधिकरणलमुद्देश्यधर्मवति, यद्यद. भिधेयं तत्तत्पमेयमिसादात्रसम्भवादिति भावः । साध्यति।अयो. त्पदोपसन्दानस्योपग्रहः । उद्देश्यस्य धूमवदादेर्यो धर्मः उद्देश्यता- वच्छेदकीभूतो धूमादिस्तद्ववृत्तेरित्यर्थः । लाघवादाह अन्योन्या- भावस्योति । अत्र समभिव्याहारवशादित्युक्तंः उपसर्गादेरिव वी. प्सादेस्तात्पर्यग्राहकतामात्रं विधेयवाचकवन्ह्यादिपद एव धूमादि- व्यापकवन्द्यादी लक्षणा तेन धूमादिव्यापकन्हिमानित्याकारक एव उदाहरणवाक्याबोध इति सम्प्रदायः । अभावे प्रतियोगिता- वच्छेदकत्वादौ च प्रत्येकमेव वीप्सायाः शक्तिर्नामार्थयोरपि च धूमवदभावयोरंकपदार्थयोरपि चाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वयोः पदार्थैकदेशेपि वन्हित्वादाववच्छेदकत्वाद्यभावस्य व्युत्पत्तिवैचित्र्ये- णान्वयः । अत एव विशिष्टव्यापकत्वस्य प्रागनुपस्थितावप्यन्वयबोध इत्यपि वदन्ति । ननु कल्प्यत्वाविशेषादुद्देश्यतावच्छेदकधर्मवत्येव विधेयधर्मवदन्यत्वविरहो वीप्सया बोध्यतां तावतैवादाहरणस्य सा- ध्यवदन्यावृत्तित्वप्रदर्शकत्वसम्भवादत आह नन्विति । उद्देश्यधर्म- वति भासत इति पूर्वेणान्वयः। असम्भवादिति । प्रमेयत्वतद्वतोर. त्यन्ताभावान्योन्याभावाप्रसिद्धेरिति भावः । यद्यप्युद्देश्यधर्मवति विधेयधर्मात्यन्ताभावानधिकरणत्वभानपि साध्यवदन्यावृत्तित्वस्या- ऽलाभात्तन्निरसनमप्रकृतमातथापि लघुनः साध्याभाववदवृत्तित्वस्य झानं यथा न हेतुः यद्यदभिधेयमित्युदाहरणनाइंश्यधर्मवति विधेय. धर्मात्यन्ताभावाप्रसिद्ध्या तदनधिकरणत्वप्रत्ययासम्भवात् तथा सा- भ्यवदन्यावृत्तित्वस्यापि धीर्नानुमितिहेतुः उक्तस्थल एव विधेयधर्म- वदन्योन्याभावाप्रसिद्ध्या तदनधिकरणत्व प्रत्ययायोगात् इति दृष्टा- न्तविधया तन्निरसितम् । न च विधयधर्मवतां यावतां भेद- ·७५८ जागदीश्या अनुमानग्रन्थे देन धूमव्यापकता वन्हेरुपदर्यते । अन्यथा वन्हिमाने- व धूमवानित्यन्ययोगव्यवच्छेदनोदाहरणशरीरं स्यात् । दोषोऽपि व्यभिचारादिर्न पक्षधर्मव्यापकं साध्यमित्येवो- डाव्यः । अथ पर्वतवृत्तिधूमव्यापको वह्निरितिपरामों यदि तदा पर्वतीयधूम प्रति व्यापकतायाः पर्वतधूमसा- मानाधिकरण्यनैयत्यात् पर्वतवह्निः परामर्शविषय एवेति किमनुमेयमिति चेत् । तर्हि पर्वतीयधूमे नियतसाध्यसा- मानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्वस्य भानं साध्यसामानाधिक- गोऽभावप्रतियोगित्वं तथा च साध्ये साधनवनिष्ठाभावप्रतियोगि- त्वव्यवच्छेदेनेयर्थः । स्यादिति । न स्याच्च केवलान्वय्यनुमान- मिसपि द्रष्टव्यम् । न पक्षेति । एतच्च विरोधस्यातिस्फुटत्वमभि- - कूटात्यन्ताभाव एव वीप्सादिसमभिव्याहारादुद्देश्यतावच्छेदकवि- शिष्टे भासत इति प्रकृतेपि स्वसमानाधिकरण एव प्रसिद्धस्य प्रमेय- व्यक्तीनां प्रत्येकभेदस्यात्यन्ताभावोऽभिधेयत्वावच्छिन्ने भासतामि- ति वाच्यम् । तावतापि साध्यवत्त्वावच्छिन्नान्योन्याभाववदवृत्तित्व- स्य प्रत्ययासम्भवात् । साध्यवद्भेदकूटस्य तादृशव्याप्तयघटकत्वा- दिति भावः । हेतुव्यापकतायां साध्यायोगस्य व्यवच्छेदाप्रवेशाद- सजतेराह अयोग इति । ननु साध्यवदन्यावृत्तित्वं बोधयदपि व. हिमान् घूमवानित्यादिवाक्यं नोदाहरणं किं तु कथकसंप्रदाया- नुरोधेन यो यो धूमवान् सोऽग्निमानित्येवोदाहरणशरीरम्, अन्यथा त्वन्मपि सर्व घूमवद्वन्हिमदित्याद्यपि वाक्यं व्यापकत्वबोधक- तयोदाहरणं स्यादत आह न स्याच्चति । केवलान्वय्यनुमानमिति ।

·বামী। ७५९ रण्यभाननियतमिति व्याप्यत्वभानेऽपि तुल्यम् । यदि च स्मृता व्याप्तिधू मेऽवगम्यते तदा व्यापकत्वेऽपि स- मानम् । वस्तुतस्तु व्यापकलं तद्वन्निष्ठात्यन्ताभावा- प्रतियोगित्वं न तु धूमसामानाधिकरण्यं व्याप्यत्वन्तु सामानाधिकरण्यविशेष इति तत्रैवानुमितिरफला स्यात् । न चैवं परामर्शस्य चाक्षुषत्वं न स्याद्व्यापकस्य विशे- प्यस्पेन्द्रियासन्निकर्षादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । अस- निकृष्टधूमादाविव मानस एव हि सर्वत्र परामर्शः, च- क्षुरन्वयव्यतिरेकानुविधानञ्च पक्षवृत्तिधूमोपनयोपक्षीण- सन्धायामाध्याभाववीत्तत्वबुद्धपि व्यापकताधीविरोधित्वादि- ति वदन्ति । मानस एवेति प्रायिकत्वाभिप्रायेण । तेन क्व चि. च्छब्दादिना क्व चिच्च साध्यन्द्रियसन्निकर्षात् परामर्शेऽपि न क्षतिः, पक्षसाध्यसम्बन्धस्याग्रहात ग्रहेऽप्यनुमित्साया अनुमि- साध्यस्य केवलान्वयित्वग्रहदशायामनुमानं न स्यादिति भावः । अ- तिस्फुटत्वमिति । वन्हावव्यापकत्वनिश्चयस्य तद्धर्मिकव्यापकताधी- प्रतिबन्धकत्वस्यानुभविकत्वमभिसन्धायेत्यर्थः । वदन्ति प्राश्वः । प्रायिकत्वेति । एवकारस्य प्रायार्थकत्वाभिप्रायणेत्यर्थः। तथा च स- र्वत्र प्रायशो मानसः परामर्श इति मूलार्थः नियमार्थकत्वे बाधकमाह तेनेति । परामर्श साध्यधर्मिके । ननु साध्येन्द्रियसन्निकर्षदशायां प. क्षेपि साध्यवत्त्वस्य निर्णयसम्भवात्कथमनुमितिरत आह पक्ष इति । ननु जनकज्ञानोपसर्जनस्य जन्यपरोक्षज्ञान प्राधान्येन भानं नेति नियमो वक्तव्य इत्याशङ्याह मूले अन्यथेति । उक्तनियमसत्त्वे इ. ॥

·७६० जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे पु . म् । अथ जनकज्ञाने उपसर्जनतया भातस्य पक्षस्य पर्वतादेरनुमितौ प्राधान्येन भान न स्यात्, न हि जन- कज्ञाने उपसजनतयावगतं जन्यज्ञानं प्राधान्येन भा- सते, तथादर्शनात् । न चानुमितस्तथात्वमसिहम, प- र्वतोऽयं वह्निमानित्यनुमितेलोंकसिद्धत्वादिति चेन्न । रुषस्य दण्ड इति ज्ञानानन्तरं दण्डी पुरुष इतिज्ञान- जन्यज्ञानदर्शनात् । अन्यथा तवापि कथं पक्षविशेष्य- कत्वनियमः। न हि कारणीभूतज्ञाने यद्विशेष्यतया भासते तत्का-भूतेऽपि तथा, इह भूतले घटो नास्ती- ति ज्ञानजन्ये घटाभाववद्भूतलमितिज्ञाने तत्र च व्य- भिचारात् । तस्मात् पक्षवृत्तिलिङ्गपरामर्शस्यायं स्वभा- वो यत्स्वाश्रयविशेष्यिकामनुमितिं जनयति नाऽतथाभू- ताम्, एवं ममापि तुल्यमिति । तिसम्भवात् । व्यभिचारादिति।न च यत्र यत्रयदुभयवैशिष्ट्याव- त्यर्थः । त्वन्मतेपि लिङ्गविशेष्यकपरामर्शस्याप्यनुमितिजनकतया तत्रोपसर्जनस्य पक्षस्यानुमितौ प्राधान्येन भानासम्भवादिति भावः । ननु जनकज्ञानविशष्यस्यैव जन्यीभूतज्ञानविशेष्यत्वादनुमितेः पक्ष- विशेष्यकत्वानुरोधेन लिङ्गविशेष्यकः परामों हेतुरेव नेति कथं तदादाय व्यभिचार इत्यत आह न हीति । तत्र चंति । पुरुषस्य द- ण्ड इत्याधुक्तस्थले चेत्यर्थः । तथा च लिङ्गधर्मिकपरामर्शस्य हेतु- ·परामर्शः। ७६१ गाहि ज्ञानं कारणं तत्र तदेकतरोपसर्जनस्यान्यतरस्य जन्यज्ञाने प्राधान्येन न भानमिति वाच्यम् । मानाभावात् । अत्र चेदमस्व- रसवीजम्, पक्षधर्मसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वत्वेनाभावज्ञानं वह्नयादावभ्रान्तमसम्भवि,तादृशप्रतियोगित्वप्रतियोगिताकाभावा- वगाहि चातिप्रमक्तम्, पक्षधर्मधूमममानाधिकरणाभावप्रतियोगित्व- वेनच तज्ज्ञानं न व्यापकम्, येन रूपेण पक्षधर्मताग्रहस्तद्रूपावच्छि- Pmmumtamanna तायामुक्तव्याप्तिर्न बाधिकति भावः । उक्तव्याप्तिं परिष्कृत्य शङ्क- ते दीधितिकारी न चेति । तत्र कारणतायाम् । सप्तम्यर्थः प्रविष्टत्व- म् । तञ्चोपसर्जनत्वान्वितम्।तेन तदन्यधर्मिकतत्प्रकारकनिश्चयत्वा- वच्छिन्नकारणतानिरूपितं ज्ञाननिष्ठकार्यत्वं च तद्विशेष्यकत्वाव. च्छिन्नं नेत्यत्र तात्पर्यात् लिङ्गधर्मिकसमूहालम्बनानुमितौ न व्य- भिचारः । पक्षस्य हेतुतास्थले तत्प्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्नकारण- ताकानुमिती पक्षस्य विशेष्यतया भानात्तदन्यधर्मिकत्वानुसरणमि- ति ध्येयम् । मूले स्वाश्रयः पक्षः । दीधितौ अत्र व्यापकतापराम- शस्य हेतुत्वे । अभ्रान्तमिति । पक्षधर्मस्येन्धनादेः जलादावपि सत्त्वे- न वन्ह्यादौ तत्समानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वस्यैव सत्त्वादिति भावः । केवलान्वयिसाध्ये सम्भवत्येवाभ्रान्तं ताहशज्ञानमतो वन्हा- वित्युक्तम् । अतिप्रसक्तमिति । धूमादेः पक्षधर्मवन्ह्यादिसमानाधिक. रणाभावीयघटादिनिष्ठप्रतियोगित्वाभावग्रहेपि पक्षे धूमाद्यनुमित्या- पादकमित्यर्थः । न व्यापकमिति । यत्र वन्ही धूमसामान्यव्यापकत्वं धूमे च पक्षवृत्तित्वं गृहीतं तत्र पक्षवृत्तिधूमान्तर्भावेन व्यापकत्वा- अहेपि अनुमित्युपगमादिति भावः । अत्र धूमे पर्वतवृत्तित्वमुपल- क्षणीकृत्य साध्ये धूमसामान्यव्यापकत्वावगाहिनः पक्षवृत्तिधूमव्या- पको वन्हिरित्यवं विशिष्टवैशिष्टयावगाहिज्ञानस्य हेतुत्वं सुवचमे- व । अत एव जातित्वमुपलक्षणीकृत्य जात्यवच्छिन्नाभावस्य प्रमा- त्मको ग्रहः पटादौ संमतः । अत एव वन्ह्यादौ स्वर्गादौ च वै- जात्यस्य स्वरूपतोऽनुपस्थिती वन्हित्वादिसमानाधिकरणजातित्व- ·७६२ जागीश्या. अनुमानप्रन्थे भव्यापकताज्ञानञ्च मीमांसकमतनिरासेनैव निरस्तमितिास्वर्गकामो यजेनेसादावन्वयबोधं शब्दमणिदीधितौ विवेचयिष्यामः । mumpinema मुपलक्षणीकृत्य घन्हित्वादिसमानाधिकरणजात्यवच्छिन्ननियतपूर्व- चर्तितावच्छेदकत्वरूपं वन्यादिकारणतावच्छेदकत्वं तृणाणि- मणित्वादी सुग्रहमित्याशयेन तृणादी वन्हित्त्वादिसामाना- धिकरण्येन हेतुनाग्रह इति मित्रैरुक्तमिति तु विभावनीयम् । मी. मांसति । तथा च पुमन्तरीयं तत्पुंस एव वा कालान्तरीयं च प. क्षमताशानमादायातिप्रसङ्गात् त पुरुषीयत्वादिप्रवेशेऽनन्तकार्यका- रणभावापत्तिरिति भावः । अत्रोक्तदोषभयात्स्वव्यापकसाध्यस्य स- म्बन्धमात्रमेवास्तु व्याप्तिः तथा च साधनवनिष्ठाभावाप्रतियोगिसा. ध्यसम्बन्धहेतुमान् पक्ष इत्येवं परामर्श साध्यसामानाधिकरण्यभा. नानियमातद्धियो हेतुत्वे मानाभावः साधनांश तादृशसाध्यप्रकार- तामात्रस्यापेक्षणीयत्वादिति चिन्तनीयम् । ननूक्तक्रमेण स्वर्गकामो यजेतत्यादावष्यन्यथामिद्ध्यनिरूपकस्वर्गव्यापकतावच्छेदकधर्मवत्तो- पर्यवसितस्य म्वर्गसाधनत्वस्य यागादावभ्रान्तं ज्ञानमसम्भवि स्यात् यागत्वाश्वमेधत्वादेः स्वर्गवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादत आह स्वर्गकामेत्यादि । स्वर्गसाधनं याग इत्याकारको न तत्र बोधः किंतु यागसाध्यस्वर्गको याग इत्याकारक एव । तत्र यागवदन्यावृ- त्तित्वघटितं यागसाध्यत्वं स्वर्गत्वसामानाधिकरण्येनैव भासत इति न काप क्षतिः। आश्रयेऽन्यवृत्तित्वे अभावे च खण्डशो विधिशक्त्यै- घमिथा तद्विशिष्टलाभसम्भवादिति भावः । के चित्तु स्वर्गप्रतियो- गिकाभावप्रयोजकाभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मवत्त्वलक्षणं स्वर्ग- साधनत्वमेव विध्यर्थः । तच्च विजातीयस्वर्गत्वावच्छिन्नाभावस्यैव स्वर्गप्रतियोगिताकाभावत्वेन रूपेण यागत्वावच्छिन्नाभावप्रयुक्तत्वं सुग्रहम् । प्रयुक्तत्वं च स्वरूपसम्बन्धविशेषः कारणतावच्छेदकाव. च्छिन्नाभावनिरूपितः कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनिष्ठ एवेति ना. तिप्रसङ्गः । प्रयुक्तत्ववत्कारणत्वस्याप्यखण्डत्वे तु नानुपपत्तिलेशो- पिास्वर्गकारणतावान् याग इत्यवविधर्बोधसम्भवात, अतिरिक्तस्यापि ·परामर्शः। एवं लिङ्गपरामर्श एव कारणं न तु परामृश्यमाणं लिङ्गम्। अथ परामर्शमात्रं न हेतुरपि तु लिङ्गपरामर्शः तथा च लिङ्गमपि हेतुः विशिष्टकारणताग्राहकमानेन बाधकं विना विशेषणस्यापि हेतुत्वग्रहात् । न च लिङ्गं परामर्शपरिचायकत्वेनान्यथासिद्धम्, परिचये विशेषणान्त- राभावेन लिङ्गमेव विशेषकं तथा चानन्यथासिद्धत्वात् तदपि हेतुः। अन्यथा परिचायकतया संयोगेनान्यथा- सिद्धामिन्द्रियमपि करणं न स्यात् । अपि च धूमवान् परिचायकलं परिचेयव्यावर्चकत्वं तच्च नोपलक्षणतयेसाह परिचय इति । विशेषणतया तत्त्वे पुनराह तथा चेति । अवच्छे. दकतामात्रेण चान्यथासिद्धावाह अन्यथेति । आप चेसादि । या कारणत्वस्याप्यन्यथासिद्धिनिरूपकनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्म. व्याप्यतया वैजात्यादः कल्पनीयत्वादिति प्राहुः ।। मूले लिङ्गमपीति। विशेष्येण परामर्शेनान्वयि यत्कारणत्वं त- दन्वितत्वे सत्येव लिङ्गस्य विशेषणत्वसम्भवादिति भावः । ननु प- रिचायकत्वं यदि परिचयजनकत्वं नदा विशेषान्तराभावादित्यनि- ममूलासङ्गतिरतो व्याच परिचयति । यद्यपि परिचायकत्वं व्याव- तकन्वमित्येव वक्तुमुचितम्, तथापि विषयितया व्यावर्तकत्वला- मार्थ परिचयपदम् । नोपलक्षणतया न व्यावर्त्तकधर्मान्तरोपस्थाप- कतया । तथा च काकवत्त्वादिकं यथा तृणत्वाधुपस्थापकतया गृहा- दिव्यावर्तकं न तथा लिङ्गं धर्मान्तरोपस्थितिद्वारा परामर्शस्य व्या- वर्तकं परामर्श ताहशलक्षणान्तराभावादित्यर्थः । तत्त्वे व्यावकत्वे।

·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे वन्हिमानिति धूमसमानकालवन्हिविषया धूमविशेषणि- कानुमितिः ज्ञायमानविशेषणजन्या विशेषणसमानकाल- तया विशेष्यविषयेऽशाब्दविशिष्टज्ञानत्वात् दण्डी पुरुष इति प्रत्ययवत् । अत एव ज्ञायमानविशेषणजन्यत्वेन यद्विशेषणसमानकालीनत्वेन तादृशी बुद्धिः सा ज्ञायमानतद्विशे- पणजन्येति सामान्यव्याप्तौ पक्षधर्मतासम्पत्तये धूमविशेषणिकेसा- दि । तादूप्यस्यानुभविकत्वप्रदर्शनाय च धूमवानियादि। ज्ञाय- मानेति च तज्ज्ञानस्यापि जनकत्वलाभाय । साध्यविशिष्टानुमितेः साध्याजन्यत्वाद्विशेषणसमानकालतयेति। धूमकालीनवन्हिमान धू- मध्वंसादियनुमितेः धूमजन्यत्वात् विशेष्येतिाविशेष्ये विशेषणमा- अन्यथेति मूलस्य विशेषणत्वेपि अन्यथासिद्धत्वे इति नार्थः स्फुट- तरविरोधात् अतः प्रकारान्तरेणावतारयति अवच्छेदकतामात्रेणति । कारणतावच्छेदकतामात्रेणेत्यर्थः । यथाश्रुते पक्षतावच्छेदकपर्वत. त्वादिजन्यतामादायार्थान्तरत्वापत्तेः सामान्यमुखीं व्याप्तिमाश्रित्य पव्यावृत्तिमाह यदित्यादि । तादृशी बुद्धिः विशेष्यविषयकाऽशा. ब्दबुद्धिः । सामान्यव्याप्ताविति । तथा च धूमस्वरूपं विशेषणमादाय हेतुसत्त्वात्तजन्यत्वसिध्यैव नार्थान्तरमिति भावः । ननु धूमवति धूमसमानकालतया वन्ह्यवगाह्यनुमितित्वेनैव पक्षनासम्भवाळूम- वान् वन्हिमानित्याकारप्रदर्शनं व्यर्थमत आह ताद्रूप्यस्यति । विशे- षणीभूतधूमस्य समानकालीनतया वन्ह्यवगाहित्वस्येत्यर्थः । धूमवा. पर्वतो वन्हिमानित्यनुमितेरनुव्यवसायेन तस्यां तादृशवन्ह्यवगा. हित्वस्य ग्रहादिति भावः । ननु तद्विशेषणजन्येत्युक्त्यैव लिङ्गजन्य- त्वसिद्धौ झायमानत्वांशो व्यर्थ इत्यत आह हायमानेति चति । ननु ।

·परामर्शः। विशेषणकालवृत्तितया विशेष्यभाननैयत्यं यथा दण्डी वापन्नं यत्ममानकालीनत्वेन धर्मान्तरवैशिष्टयावगाहीयर्थः। त- दानीं धूमवान् पर्वतो धूमकालीनवन्हिमान धूमवमवत्त्वादिसा- दौ च विशेषणे विशेषणतापन्नस्यैव धूमस्य समानकालत्वं वन्दौ - या यद्विशेषणिकाऽशाब्दविशिष्टबुद्धिःसातजन्यत्येवव्याप्तिरस्तुकृतं समानकालीनत्वादिप्रवशनेत्यत आह साध्यविशिष्ठति । तथा चानु- मितेः साध्यसमानकालीत्वानवगाहित्वादेव न व्यभिचार इति भा- वः । इत्यनुमितेः एवं प्रयोगस्थलीयानुमितेः । अनुमितेरुक्ताकारत्वा- भावात् । तथा च धूमध्वंसवान्पर्वतो धूमकालीनवन्हिमानित्येवं धू- मध्वंसहेतुकानुमितौ धूमसमानकालीनत्वावगाह्यशाब्दविशिष्टबुद्धि- त्वस्य हेतोः सत्त्वाद्ध्मजन्यत्वरूपस्य साध्यस्य चासत्त्वाद्वयभि- चारः स्यादतो विशेष्यपदमिति भावः । यथाश्रुने व्यभिचारतादव- स्थ्यावयाचष्टे विशेष्ये विशेषणभावेति । तथा चोक्तानुमितो विशेष्ये पर्वते विशेषणतापन्नो न धम इति तत्समानकालीनत्वावगाहिन्याम- पि तस्यां न व्यभिचार इति भावः। धर्मान्तरतति स्वरूपकथनं न तु तु विवक्षितं वैयर्थ्यात् । सम्बन्धभेदेनैकस्यैव लिङ्गसाध्यभावेनाऽनु- मितावुकक्रमेण लिङ्गजन्यत्वस्याऽननुमानप्रसङ्गाच्चेति ध्येयम् । ननु तदानीं धमवान्पर्वतो धूमकालीनवन्हिमानित्याकारानुमितर्विशेष्ये विशेषणीभूतस्य धमस्य समानकालीनत्वेन धर्मान्तरस्य वन्हवैशि- ट्यावगाहिन्या अपि धूमध्वंसलिङ्गकत्वेन धूमाजन्यत्वाद्वयभिचार इत्यत आह तदानीं धूमवत्पर्वते इत्यादि । सतः पश्चतावच्छेदकस्य अनुमितिहेतुत्वमिति मतेपि व्यभिचारसम्पत्त्यर्थं तदानीमित्युक्तम् । तेन विद्यमानध्वंसप्रतियोगिधमवत्पर्वतत्वेन पक्षवात्तदवच्छेदकी- भूतधूमस्यासत्त्वलाभः । विशेषण इति । साध्ये विशेषणीभूतो यः कालः तद्विशेषणतापन्नस्यैवेत्यर्थः । तथात्वापन्नस्य विशेष्ये विश- ·७६६ जागदीश्या अनुमानग्रन्थे भासते न तु विशष्ये तथात्वापन्नस्य, अनुभवसिद्धो ह्ययं विशिष्टवै- शिष्टयबुद्धीनां विशेषणताविशेषः । विशेषणं धर्मितावच्छेदकं वि- शेष्यश्च विधेयम् । तथा च विधेयतावच्छेदकावच्छिन्नं यद्धर्मविशिष्टे तत्समानकालीनत्वेनावगाहते या अशाब्दी बुद्धिः सा तद्धर्मज- न्येति पर्यवसितोऽर्थः । धूमकालीनवन्हिमानसादौ च विधेय- तावच्छेदकधूमकालीनवन्हित्वावच्छिन्नं न धूमकालीनत्वेन भासते परन्तु वन्हित्वावच्छिन्नम्, धूमवानयं धूमकालीनवन्हिमान् पर्वतो वन्हिमानालोकादियादौ च न धूमवत्त्वविशिष्टे धूमकालीनवन्दि- मत्वं भासते, किन्तु यादृशविशिष्टपक्षतावच्छेदकति वन्दिमत्त्वं पणत्वापन्नस्य धूमस्य समानकालीनत्वं वन्ही भासत इति पूर्वेणा- न्वयः । यद्यपि विशेष्ये विशेषणत्वापन्नो यो धूमः तस्यैव समान- कालीनत्वेन वन्ह्यवगााहत्वादुक्तानुमितौ धूमाजन्यायां व्याभि- चारतादवस्थ्यम्, तथाप्यापनपदमहिम्ना या विशेष्यनिरू. पितयद्धर्मनिष्ठविशेषणताप्रयुक्ततद्धर्मसमानकालीनत्वावगाहिताक- शाब्दभिन्नबुद्धिः सा तद्विशेषणजन्येत्यत्र तात्पर्यम् । उक्ता- नुमितो च पर्वते धूमस्य यद्विशेषणत्वं तत्प्रयुक्तं न धूमसमानकालीत्वावगाहित्वं किं तु साध्यांशे विशेषणताप्रयुक्तमे- वेति न व्यभिचारः । ननु धूमवान्पर्वतो वन्हिमानित्यनुमितावपि विशेष्ये धूमस्य यद्विशेषणत्वं तत्प्रयुक्तं न धूमसमानकालीनत्वाव- गाहित्वमित्यसिद्धिरत आह अनुभवति । अयं विशेष्ये विशेषण- ताप्रयुक्तः विषयताविशेषः समानकालीनत्वावगाहितारूपः । तादृश- विषयत्वानुभवे विप्रतिपत्तेः कल्पान्तरमाह विशेषणमित्यादिना । विधेयतावच्छेदकावच्छिन्नमित्यस्य फलमाह धूमकालीनेत्यादि । वि. धेयतेति । विधेयतावच्छेदकं यमकालीनवन्हित्वं न तदव- च्छिन्नं भासते किं तु वन्हित्वावच्छिन्नं तथा च तदा नीं धूमवत्पर्वतो धूमकालीन वन्हिमानित्यनुमितौ धूमाजन्यायां ·परामर्शः । ७६७ पुरुष इतिप्रत्यक्षे, तेन धूमसमानकालीनवह्रिसिद्धिः । अन्यथा तत्तद्दमकालवृत्तिवन्ह्यनुमानं स्यात् । समय- विशेषमन्तव्य व्याप्त्यग्रहात् । किञ्च लिङ्गकरण- सम्बन्धमर्यादया यलमानकालीनत्रमवगाहत इसपि वदन्ति । अथ वा विशिष्टत्वं व्यात्तत्वं तच्च नत्ममानकालीनत्वग्रहाजन्यत्वं विशेषणविशेष्यपदे च धर्मद्वयमात्रोपदर्शक तथा चैकस्मिन् धर्मे व्यमिवारवारणार्थ तदिति भावःयद्धर्मविशिष्ट इत्यस्य फलमाह धू- मवानमित्यादिना । धमवत्त्वविशिष्टं धूमवत्वविशेष्यांश इत्यर्थः । उद्देश्यतावच्छेदककुक्षिनिक्षिप्तवस्तूनां परस्परमुद्देश्यविधेयभाव- विरहादिति भावः । किं त्विति । हेतुभूतालोकविशिष्टे यमवदभि- अधूमकालीनन्हिमपर्वतत्वरूपं पक्षतावच्छेदकं तद्वत्येव वन्हिम- स्वं भासन इत्यर्थः । तथा च धूमाजन्यायां तादृशानुमितौ व्यभिचा- रवारणार्थ यद्धर्मविशिष्टपदम् । यद्धर्मनिष्ठविशेष्यतावच्छेदकताकत्वं तदर्थः । कथितस्थले तु धूमो न विशेष्यतावच्छदकः साक्षाद्धर्मिणि प्रकारतापन्नस्यैव तथात्वात् किं तु विशेष्यतावच्छेदककुक्षिनिक्षिप्त पर धूमः । अत एव ग्रन्थकूतापि तादृशविशिष्टपक्षतावच्छेदकवती- न्युक्तम् । यद्धर्ममात्रावच्छिन्नविशेष्यकत्त्वं तु नार्थः । पक्षभूतानुमिती स्वरूपासिद्धिप्रसङ्गात् धूमविशिष्टपर्वतत्वस्यैव तत्तद्धर्मितावच्छेद- फत्वादिति ध्येयम् । धूमकालीनन्हिमानित्याद्यनुमितौ व्यभिचार- चारकं प्रकारान्तरमाह सम्बन्धेत्यादि । धूमवान्पर्वतो धूमवद्वन्हि- मान् धूमध्वंसादित्यादौ समानकालीनन्वसंसर्गेण धूमविशिष्टवन्ह्या- दिसाध्यकानुमिती धूमाजन्यत्वेन व्यभिचारो वदन्तीत्युक्त्वा सूचि. त. । ननु धूमवान्पर्वतो वन्हिमानालोकादित्यादौ धूमसमानकाली- नवन्हिभिनवन्ह्यभाववानित्यादिबाधनिश्चयसहकारेण जनितायां धू- मसमानकालीनषन्हिविधेयकानुमिती धूमाजन्यायां व्यभिचारः ·७६८ आगदीश्याः अनुमानग्रन्थे यद्धर्मसमानकालत्वग्रहाजन्या या अशाब्दी तद्धर्मसमानकालीन- लबुद्धिः सा ज्ञायमानतद्धर्मजन्येसर्थः । एवं न कापि व्यभिचार- शङ्का । साध्यस्य पक्षतावच्छेदकसमानकालीनत्वं क्वापि नानुमिति- विषयो मानाभावात् । नवीननये तु कालादेः पक्षतावच्छेदकले वदवच्छिन्नत्वं साध्यस्य भासत इसन्यदेतत् । दण्डी पुरुषो गच्छ- . किं च विधेयतावच्छेदकत्वमात्रस्यातिप्रसक्तत्वात्स्वविधेयतावच्छेद- कत्वाद्यन्तर्भावेणाननुगमोपीत्यत आह अथ वेति । भेदात्मनो व्यावृ- तत्वस्य व्यभिचारावारकत्वादाह तञ्चति । विशेषणत्वादेः प्रवेशवै- यादाह विशेषणेति । ननु धूमकालीनः पर्वतो वन्हिमानित्याद्यनु- मितेर्लिङ्गकालीनत्वग्रहाजन्यत्वविरहादसिद्धिरित्यत आह तथाचेति। तथा च या तत्र तत्कालीनत्वग्रहाजन्यत्वे सति तत्र तत्समानकाली नत्वावगाह्यशाब्दबुद्धिः सा तद्धर्मजन्येत्यर्थः । कथितानुमितावपि वन्हौ यो धूमकालीनत्वग्रहस्तदजन्यत्वसत्त्वान्नासिद्धिान च द्वितीय- स्य तनेत्यस्य वैयर्थ्यम्, धूमाजन्यायां धूमकालीनः पर्वतो वन्हिमाना- लोकादित्यादिस्थलीयानुमितौ व्यभिचारवारकत्वातान चैवमपि धू. मकालीनवन्हिमतसधर्मा पर्वतो वन्हिमान् धूमादित्यादिस्थलीया- नुमितावसिद्धिनादवस्थ्यम्, तस्या अपि वन्ही धूमसमानकालीनत्व- प्रहेण जनितत्वादिति वाच्यम् । तत्र हेत्वन्तरेणैव लिङ्गजन्यत्वस्या- नुमातव्यत्वादिति भावः । ननु पक्षतावच्छेदकीभूतपवंतत्वादिसमा. नकालीनत्वेन साध्यावगाह्यनुमितौ पर्वतत्वाजन्यत्वाद्वयभिचार - त्यत आह साध्यस्येति । ननु गन्धप्रागभावावच्छिन्नो घटो गन्धवा- नित्यादिस्थलीयानुमिती पक्षतावच्छंदकीभूतस्यापि गन्धप्रागभाव- स्य समानकालीनत्वं गन्धे भासत एव, तत्रासंकीर्णबाधप्रद- र्शनानुपपत्तःअतस्तत्रैव गन्धप्रागभावाजन्यायां व्यभिचार एवेत्यत आह नवीनेति । गन्धप्रागभावो न तन पक्षतावच्छेदकः किं तु त- स्कालः, तदवच्छिन्नत्वमपि स्वरूपसम्बन्धात्मकमेव तत्रानुमिती मा. सते न तु तत्कालवृत्तितामात्रं येन चरमव्याख्यायामप्युक्तानुमिती गन्धप्रागभावाजन्यायां व्यभिचारः स्यादिति भावः । पक्षतावच्छे- अन्यथा ·परामर्शः। ७३९ तीसादिशाब्दधीवारणाय अशान्देतिातुल्यन्यायतयोपनीतभानवा- रणाय तदन्यत्वमपि वाच्यमित्यपि वदन्ति । एतन्नये चातीतत्वाग्र- हेऽप्यतीतादिलिङ्गज्ञानाभानुमितिरिति नातीतलिङ्गकालीनत्वाव- इकावच्छेदेन साध्यस्थानुमितौ नाचार्यसंमतिरतो नवीनेत्युक्तम् । न च कालिकसम्बन्धेन धूमविशिष्टे काले तेनैव सम्बन्धेन वन्हे: साध्यत्वे धूमवकालो वन्हिमान तत्कालत्वादित्यादिस्थलीयानु- मितन्ही घूमसमानकालीनत्वावगाहिन्यां धूमाजन्यत्वाद्वयभिचार एवेति वाच्यम् । वस्तुगत्या धूमवन्ह्यारेककालवृत्तित्वभानेप्युक्तानु- मित्या धूमकालवृत्तितात्वरूपेण वन्ही तत्समानकालीनत्वानवगाहना- दापर्वतो वन्हिमान् धूमादित्यादिस्थलीयानुमितौधूमसमानकालीनत्वं ताद्रूप्येणैव वन्ही संसर्गमर्यादया भासते धूमवान्पर्वतो वन्हिमानि. त्याकारकानुमितो धूमकालीनवन्हीयसंयोगेनैव वन्हेः पर्वतांश प्रका- रत्वादिति भावः । वारणायेति । अन्यथा दण्डसमानकालीनत्वेन ग- मनवत्तावगाहिनि शाब्दबोधे दण्डाजन्यत्वाद्वयभिचारः स्यादिति भावः । तुल्येत्यादि । एकधर्मविशिष्टे धर्मान्तरवैशिष्टयावगाहिबोध- त्वावच्छेदेनैव धर्मितावच्छेदकसमानकालीनतया विधेयभानस्या- नुभविकत्वात् । अनुभवार्थकज्ञानपदेन तादृशस्मृती व्यभिचारवा- रणेपि ताइशोपनीतप्रत्यक्ष व्यभिचारवारणार्थमुपनीतप्रत्यक्षान्यत्व- मपि हेतौ देयमित्यर्थः । तत्राप्युपमितेस्तादृशावगाहित्वाभावा- दतिरिक्तायास्तस्या असत्त्वाद्वा तदन्यत्वं नोपात्तमिति ध्येयम् । अथातीतलिङ्गिकायां धूमकालीनत्वावगाह्यनुमिती धूमाजन्य- त्वादुक्तव्याप्ती व्यभिचार इत्यत आह एतन्नय इति । आचार्याणां मत इत्यर्थः । अतीतत्वाद्यग्रह इति । तदग्रहे तूपस्थितधूमध्वंसादि- लिङ्गिकैव तत्रानुमितिर्भविता तस्यां च धूमकालीनत्वस्य कारणबा- धादभानेन निरुक्तहेत्वभावादेव न व्यभिचार इति भावः । नानुमि- तिरिति । तत्समानकालीनत्वग्रहाजन्यतत्समानकालीनत्वावगाहनु- मिती परामृष्यमाणलिङ्गत्वेन हेतुत्वादिति भावः । अतीतलिङ्गिका- यां तत्समानकालीनत्वावगाह्यनुमितौ व्यभिचारवारकं कस्य चिन्म- ·आगदीश्याः अनुमानप्रन्थे गाह्यनुमितौ व्यभिचारः। कालोऽत्र वर्तमानो विवक्षितः । तद्वैशि- टयांशे च प्रमात्वं वाच्यं वर्तमानत्वं वा तादृशधर्मविशेषणमित्यपि कश्चिता के चित्तु विशेषणं विशेष्यतावच्छेदकंतथा च वर्तमानविशे- व्यतावच्छेदकसमानकालीनतया धर्मान्तरवैशिष्टयाबगाह्यशाब्दज्ञा- नत्वादिसर्थः । सतश्च पक्षतावच्छेदकस्य हेतुत्वमिष्टमेव, समानका. प्रमात्व- तमाह काल इति । अत्र समानकालीनत्वे । तथा चातीतलिङ्गकाली- नत्वावगाहिन्यामनुमिती वर्तमानकालानवगाहनात निरुक्तहेत्वभावा- देव न तत्र व्यभिचाराननु वर्तमानस्यैव कालस्य यत्रातीतलिङ्गाधिक- रणतया तत्र भानं ताहशानुमिती तथापि व्यभिचार पवेत्यत आह বহিgয়া चेति तयोर्लिङ्गवर्तमानकालयोवैशिष्टयांशे वेत्यर्थः । काले वर्तमानत्वं तद्वैशिष्टयांशे च मित्युभयापेक्षया लाघवादाह वर्तमानत्वं वेति । तथा च वर्तमानय- धर्मसमानकालीनत्वावगाहिनी या तादृशी बुद्धिः सा तद्धर्मजन्ये. स्येव व्याप्तिरिति भावः। तल्लिङ्गिसमानकालीनत्वावगाहनुमितौ परा- मृश्यमाणतल्लिङ्गत्वेन हेतुत्वादतीतलिङ्गिका तादृशानुमितिरेवासि- द्धति व्यर्थ विशेषणमित्यस्वरसः कश्चित्युक्त्या सूचितः । मिश्रव्या- ख्यां परिष्कृत्याह के चित्वित्यादिना । सतोपिं साध्यविशेषस्यानु- मितावहेतुत्वादाह विशेष्यतावच्छेदकामिति । मुख्यविशेष्यतानिरू- पितावच्छेदकमित्यर्थः। तेन पर्वतो धूमकालीनवन्हिमानालोकादि- स्मादिस्थलीयानुमितेः कालीनत्वादिविशेष्यतावच्छेदकीभूतवन्हि- त्वाद्यजन्यत्वेपि न व्यभिचारः। एतन्नयेऽतीतलिङ्गज्ञानादप्यनुमित्यु- त्पादात्तत्र व्यभिचारवारणाय वर्तमानत्वं धर्मविशेषणमित्याशयेना- ह तथा चेति । ननु पर्वतः पर्वतत्वकालीनवन्हिमानित्यादिस्थलीया- नुमितेविशेष्यतावच्छेदकीभूतपर्वतत्वाजन्यत्त्वात् व्यभिचार इत्यत. आह सतश्चति । वर्तमानस्येत्यर्थः । नन्वेवे या यद्विशेष्यतावच्छेदक- विशिष्टधर्मान्तरावगाह्यशाब्दबुद्धिः सा तद्विशेष्यतावच्छेदकजन्येत्ये: व व्याप्तिरस्तु समानकालीनत्वप्रवेशो व्यर्थ इत्यत आह समानति ।

·परामर्शः। त्वपक्षे परामर्श एव तद्वयापारः परामर्शस्य तु न व्या- पारान्तरमस्ति चरमकारणत्वादिति न तत् करणम् । अत्रोच्यते ।अतीतानागतधूमादिज्ञानेऽप्यनुमितिद- लीनत्वानुसरणन्तु ताद्रूप्यविषयत्वे प्रतिज्ञायमानविशेष्यतावच्छेद- कजन्यन्वस्य प्रयोजकत्वमूचनायेत्याहुः । परामर्श एवेति । न च कारणतावच्छेदकस्य तस्य न व्यापारता परामृश्यमाणत्वेन प- रामशीजननादिति वाच्यम् । व्यापार प्रति रूपान्तरेण हेतुत्वेऽपि फलम्प्रति ताद्रूप्येण हेतुतायां विरोधाभावात् । लिङ्गत्वेनैवानुमि- तिहेतुता परामर्शस्तु व्यापारमात्रामत्यपि के चित् । । ताप्यविषयत्वे तादृशममानकालीनत्वविषयत्वाप्रतिक्षायमानयहि- शेष्यतावच्छेदकजन्यत्वं तस्य प्रयोजकत्वलाभाय इत्यर्थः । तथा च तन्नोपादेयमेव हेताविति भावः । अनुमितेः पक्षतावच्छेदकजन्यत्वं नाचार्यसंमतमन्यथाऽनुमितिविषयत्वाविशेषाद्वर्तमानसाध्यतावच्छे. दकादिजन्यत्वमपि तत्र स्यादिति विशेष्यतावच्छेदकादिप्रवेशोपि हे. तो व्यर्थः स्यात् । या वर्तमानयद्धर्मावगाह्यशाब्दबुद्धिः सा तद्धर्मज- न्यत्यस्यैव सम्यक्त्वादित्यस्वरसः के चिदित्युक्त्या सुचितः । परामृ. श्यमाणत्वेनेति । फलं प्रति यद्रूपेण करणत्वं व्यापार प्रत्यपि तद्पे- गैव करणस्य हेतुत्वादिति भावः । रूपान्तरेण विषयित्वादिरूपे. ण । ताप्येणेति । परामृश्यमाणलिङ्गत्वेनेत्यर्थः । फलव्यापारी प्रत्ये- करूपेण करणस्य हेतुत्वमुपपादयितुमाह लिङ्गन्वेनैवेति । व्यापार- मात्रमिति । मात्रपदेन कारणतावच्छेदकत्वव्युदासः । केचिदित्य- स्वरसः । तद्बीजं शु परामर्श प्रत्यपि लिङ्गत्वेन न हेतुत्वं सामान्य- तः प्रत्यक्षे विषयत्वेन तत्तद्वयक्तिगोचरप्रत्यक्षे तत्तद्वयक्तित्वेन वा हेतुत्वात्ताद्रूप्येण चानुमितो हेतुत्वं व्यभिचारीत्येकरूपेण फलण्या- पारो प्रति हेतुत्वमसम्भावितमेवेत्यादि ।

·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थै र्शनान्न लिङ्गं तहेतुः व्यापारपूर्ववर्तितयोरभावात् । न च विद्यमानं लिङ्गान्तरमेव तद्धेतुः । तदा तस्यापरा- मर्शात् परामर्शाविषयस्य कारणताग्राहकाभावात् । भा- विनि पक्ष व्यक्त्यैक्यमेव वा यत्र लिङ्गं तत्र लिङ्गान्त- परामर्शाविषयस्येतिविनिगमनाविरहो विशेषणत्वं वा तस्य हेतुत्वे बीजन चेदमज्ञायमानेऽस्तीति भावः । न च विशिष्टस्य कारणत्वं गृह्णव प्रमाणं विशेषणतावच्छेदकावच्छेदेनापि तत्परिच्छिनति तथाचापरामृष्यमाणस्यापि लिङ्गत्वेन हेतुत्वमाविरुद्धमिति वाच्यम् । यतो हि लिङ्गत्वं न साध्यव्याप्यत्वादिकं तदप्रसिद्धावपि गगना- धनुमानात् । नापि परामर्शविषयतावच्छेदकमात्रं तथा सति वस्तु- मात्रस्यैवानुमितिहेतुनापत्तेः।न चेदं प्रामाणिकम्, तथान्वयव्यति- विनिगमनति । लिङ्गपराशत्वेनेव परामृश्यमाणत्वे. नापि हेतुतायां विनिगमकाभावः लिङ्गपरामर्शस्य विषय- तया विशेषणत्वं वा लिङ्गस्यानुमितिहेतुतायां बीजं तच्चा- शायमाने न सम्भवतीति प्रमाणाभावादेव न तस्यानुमि- तिहेतुत्वमिति भावः । न चेति । घाच्यमित्यग्रेऽन्वयः । विशिष्टस्य लिङ्गविशिष्टपरामर्शस्य । लिङ्गत्वेनेति । तस्यैव परामर्शविशेषण- तावच्छेदकत्वादिति भावः । व्याप्यत्वादीत्यादिना पक्षवृत्तित्वाप- प्रहः । तदप्रसिद्धाविति । वृत्तितानियामकसम्बन्धेन साध्यतायां गगनादिसाध्यनिरूपितव्याप्तगुणादिपक्षके संयोगेन हेतुनायां च प. क्षवृत्तित्वस्याप्रसिद्धावित्यर्थः । वस्तुमात्रस्यति । परामर्शविषयता- वच्छेदकस्याभाववत्त्वाधिकरणत्वादेः केवलान्वयित्वादिति भावः। इदं वस्तुमात्रस्यानुमितिहतुत्वम् । तथेति । परामर्शविषयतावच्छे- ·परामर्शः। रेकादिविरहाद । अन्यथेच्छाशाब्दवोधादिकं प्रतीष्टसाधनत्वाका- सादिकुक्षिनिक्षिप्तस्य जगत एव हेतुतापत्तेः । न वा वास्तवो वि- निगमनाविरहोऽपिाप्रमेयत्वादिना ज्ञातादपि लिङ्गादनुमित्यापत्तेः। व्याप्तिपक्षधर्मत्वेन ज्ञानमानत्वोक्तौ च लाघवात्तादृशज्ञानत्वेनैव हे- तुत्वात् । किञ्च कालान्तरीयतादृशज्ञानविषयादपि लिङ्गादनुमि- तिप्रमङ्गः कारणतावच्छेदकावलीढकारणमत्त्वस्यैव कार्योत्पत्ति- नियामकत्वान्न तु तद्विशिष्टमत्त्वस्यैव, गौरवात् । इतोऽपि च प्रति- दकीभूतेनाऽभाववत्त्वादिनानुमितो स्वतन्त्रान्वयाद्यनुविधानाभावा- दिति भावः । ननु विनापि खतन्त्रान्वयविधानं लिङ्गविशिष्टपराम- शहेतुत्वमेव तद्विशेषणतावच्छेदकीभूतनाभाववत्त्वादिना हेतुताग्रा- हकमित्यत आह अन्यथेति । इच्छादाविष्टसाधनत्वादेर्यथासङ्ख-यम- न्वयः । कुक्षिनिविष्टस्य तद्घटकीभूताभावत्वावच्छिन्नस्य । ननूक्त- दोषाल्लिङ्गपरामर्शहेतुताग्राहकप्रमाणेन विशेषणीभूतस्य लिङ्गस्य हेतुत्वाग्रहेपि धूमादिलिङ्गकानुमितो धूमादिलिङ्गकपरामर्शत्वेनेव विनिगमनाविरहेण परामृश्यमाणधुमत्वादिनापि हेतुत्वमायास्यत्ये- घेत्यत आह न वेति । व्याप्तीति । व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयवि- षयत्वेनेत्यर्थः। तादृशज्ञानत्वेन व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयत्वेन । तद्विषयत्वस्यापि प्रवेशे गौरवादिति भावः । ननु पक्षनिष्ठविशेष्य. सानिरूपितव्याप्त्यवच्छिन्नप्रकारतासम्बन्धनैव ज्ञानविशिष्टत्वेन हेतु- स्वाद्विनिगमनाविरह एव, प्रमेयत्वादिप्रकारस्थापि ताहशसम्बन्धेन हेतुत्वाभावादेवातिप्रसङ्गाभावादत आह किं चति । कालान्तरीयं यद्वयाप्तिविशिष्टपक्षधर्मताशानं तद्विषयीभूतादपि लिङ्गादित्यर्थः । ननु कारणतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नपूर्वसत्त्वस्य कार्योत्पत्तौ तन्त्र- त्वात्तदानीं तु तादृशज्ञानविषयतापन्नस्य लिङ्गस्याभावान्नानुमितिरत आह कारणेति । अवलीढमुपलक्षितम् । तद्विशिष्टस्यति । कारणता- वच्छेदकविशिष्टसत्त्वस्येत्यर्थः । कार्योत्पत्तिनियामकत्वमिति विभ- तिपरिणनेनाऽन्वयः । गौरवादिति । दण्डादिसत्त्वापेक्षया दण्डत्या- ·जागदीश्याः अनुमानप्रन्थे बन्धकामावादीनांन कारणतावच्छेदकत्वम, परामर्शविशिष्टसत्त्वस्य चात्र प्रयोजकत्वाभिधाने लाघवादावश्यकत्वाच्च परामर्शस्यैव त. थावं तत्र च नातिप्रसङ्गशङ्कापि । अथैवं संयुक्तेन्द्रियादीन्द्रियसं- योगायोः कारणतायामपीदमेव विनिगमकं स्यादिति चेत्, auntempts- . दिविशिष्टसत्त्वस्य घटाद्युत्पत्तिनियामकत्वे गौरवादित्यर्थः । स्वरूप- सम्बन्धात्मनो नियामकत्वस्य बाधकं विना लघुन्येव विश्रामादि- ति भावः । इतोपि चेति । कारणतावच्छेदकोपलक्षितपूर्वसत्त्वस्यैव कार्योपधान तन्त्रत्वादपि चेत्यर्थः । अन्यथा मण्यादिसत्त्वदशायां मण्याद्यभावविशिष्टवन्हित्वावच्छिन्नस्यासत्त्वादेव दाहानुत्पत्तिसम्भ- वात् मण्याद्यभावत्वेन दाहादिहेतुन्वं न स्यादिति मुरारिमिश्र एव विजयी स्यादिति भावः। इतोपीत्यपिकारान्मण्याद्यभावविशिष्टवन्हि- त्वेनेव विनिगमनाविरहाद्वन्हिविशिष्टमण्याद्यभावत्वेन हेतुतापत्तिर- तो वन्हित्वमण्यभावत्वाभ्यां खतन्त्रान्वयव्यतिरेकेण ताहशलघुध- माभ्यां दाहादिहेतुत्वसिद्धौ न प्रतिबन्धकाभावस्य कारणतावच्छेद- कत्वमित्यादिकमावेदितम् । प्रतिबन्धकाभावादीत्यादिना नैमित्तिक- कारणस्योपग्रहः । तेन घटादिकार्यसमवायित्वान्यथानुपपत्त्या ल्क- घटादिकारणताकस्य कपालादेन दण्डाविशिष्टकपालत्वादिना घटा- दिहेतुत्वं दण्डाद्युपलक्षितादपि तद्विगमदशायां केवलकपालाद्धटा- द्यापत्तरिति ध्येयम् । ननु कारणतावच्छेदकविशिष्टसत्त्वस्यैव कार्यो- त्पत्ती नियामकत्वं वाच्यम्, अन्यथा कार्योत्पत्तेः पूर्व तदवच्छिन्न- स्याभावस्य सत्त्वे तेन रूपेण कारणत्वमेव दुर्वचं स्यात् अवच्छेदक- धर्मस्य कार्याव्यवहितपूर्ववर्तितानवच्छेदकत्वादत आह परामर्शवि- शिष्टेति । अत्राऽनुमितौ। लाघवादिति । परामृश्यमाणत्वापेक्षया प- रामर्शत्वस्यावच्छेदकत्वे लाघवादित्यर्थः । सति व्यभिचारे लाघव- स्याकिञ्चित्करत्वादाह आवश्यकत्वादिति । विशिष्टसत्त्वस्थले वि. शेषणसत्त्वस्यावश्यकत्वादित्यर्थः । तथा चाव्यभिचारित्वं तवा- प्यनुमतमिति भावः । तथात्वमनुमितिहेतुत्वम् । यत्सत्त्वं कार्योत्प- त्तिनियामकं तस्यैव कारणत्वादिति भावः । तत्र चेति । परामर्शत्वा- ·परामर्शः। स्यादेव यदिन स्यातामिन्द्रियादेः स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेको, स्याच व्यापारण व्यापारिणोऽव्यवधानम्, न चानुमितिमात्रे तौ लिङ्गस्य, न चातीन्द्रियस्यापि तस्य परामर्शो व्यापार इति । वच्छिन्नस्यानुमितेः पूर्वमपेक्षणादिति भावः । परामर्शधर्मिकाप्रामा- ग्यज्ञानाभावस्य स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां पृथगेवानुमितिहेतुत्वा- त्पूर्वक्षणावच्छेदनागृहीताप्रामाण्यकादपि धूमत्वेन गृह्यमाणपराम. स्निानुमितिरिति भावः । अथैवमिति । एवं कारणतावच्छेदकला- घवस्यादरे । इदमेवेति । संयुक्तचक्षुष्टवादिना चाक्षुषादिकं प्रति हेतु- तायामेकद्रव्यसंयुक्तादपि चक्षुरादितो द्रव्यान्तरस्य प्रत्यक्षवारणा- य तत्तद्व्यसंयुक्तत्वविशिष्टचक्षुष्टवादिना तत्ततद्रव्यचाक्षुषं प्रति हेतुत्वे गौरवात् द्रव्यचानुषसामान्य प्रत्येव सामानाधिकरण्यप्रत्या- सत्त्या चक्षुस्संयोगत्वेन हेतुतायां लाघवमेव नियामकं स्यादित्यर्थः । तथा च चक्षुरादिसंयोगत्वेनेव संयुक्तचक्षुष्टवादिनापि विनिगमना- विरहाचाक्षुषादिहेतुत्वं स्यादिति चाक्षुषत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति चक्षु- ष्टादिना चक्षुःसंयोगत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति चक्षुष्टादिना द्रव्यत्वादिना वा हेतुत्वमिति प्रवादो भज्योति भावः। संयोगाद्योरित्यादिपदेन घटादिकं प्रति कपालतत्संयोगाद्योः परिग्रहः । विनिगमनाविरहो न चक्षुरादेः कारणत्वसाधकः किं तु अन्वयाद्यनुविधानमेवेत्यभि- प्रेत्याह स्यादेवेत्यादि । अन्वयव्यतिरेकयोः स्वातन्त्र्यं कारणप्रमाप- कत्वम् । ननु चक्षुःसंयोगाद्यन्वयाद्यनुविधानोपक्षीणमेव चक्षुरादेः अन्वयाद्यनुविधानं न तु स्वातन्त्र्येणापि, चक्षुनाशकालेपि चक्षुः- संयोगसत्त्वे प्रत्यक्षोत्पादे क्षतिविरहादत आह स्याच्चेति । तथा व चक्षुरादिसंयोगस्य प्रत्यक्षहेतुत्वे चक्षुरादेस्तत्र हेतुत्वं व्यापारण व्यापारिणो अन्यथासिद्ध्यभावात् । हेतुता च चाक्षुषत्वावच्छिन्नं प्रति चक्षुष्टादिना संयोगत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति चक्षुष्ट्वादिना द्रव्यत्वा- दिना वेत्यन्यदेतदिति भावः । व्यवधानमन्यथासिद्धत्वम् । नन्वेवं चाक्षुषादौ चक्षुरादेरिव अनुमितावपि लिङ्गस्य स्वतन्त्रान्वयव्यतिरे- काभ्यामेव हेतुत्वमायास्यतीत्यत आह न चेति । धूमाद्यसत्त्वोपि ·७७६ जागदीश्याः अनुमामग्रन्थे अपि च चैत्रेण परामृष्यमाणाल्लिङ्गादपगमृशतोऽपि मै- त्रस्यानुमिसापत्तिः । तत्पुरुषीयानुमिति प्रति तत्तत्पुरु- षपरामृष्यमाणलिङ्गत्वेन हेतुत्रे चानन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गः । इच्छाकृतिमुखदुःखस्मरणविशिष्टज्ञानशाब्दबोधादिषु ज्ञानेच्छा- धर्माधर्मनिर्णयविशेषणभानपदार्थज्ञानादीनामिवानुमितौ परामर्श स्याप्येकार्थप्रसासत्त्या हेतुत्वान्नातिप्रसङ्गशङ्कापीति कृतं पल्लवि- तेन । एकान्योन्याभावविशिष्टापरान्योन्याभावादिर्वर्त्तमान एवं तल्लिङ्गकानमित्युत्पत्त्या व्यभिचारादनुमितिमात्रे लिङ्गस्य न स्वत. न्त्रान्वयव्यतिरेकावित्यर्थः । नन्वेवं नित्यलिङ्गकानुमितिं प्रत्येवास्तु परामृश्यमाणलिङ्गस्य हेतुत्वमन्वयाद्यनुविधानसत्त्वादत आह न चे. ति । तस्य लिङ्गस्य । तथा च यद्यतीन्द्रियलिङ्गस्य मनस्त्वादेः पराम- झे व्यापारः स्यात्तदा तेन व्यापारणान्यथासिद्ध्यसम्भवात्ताशलि. ङ्गस्यानुमितिहेतुत्वं स्यात्, न चैवम्, लौकिकप्रत्यक्षस्यैव विषयजन्य- स्वादतः परामर्शेनैवान्यथासिद्धं तत्रापि लिङ्गन हेतुरिति भावः । न- न कार्योत्पत्तेर्नियामकत्वं न स्वरूपसम्बन्धविशेषः किं तु तद्व्याप- कत्वं तच्च लिङ्गपरामर्शसत्त्वस्येव गुरोरपि परामर्शवि- शिष्टलिङ्गसत्त्वस्याक्षतमतः कारणतावच्छेदकविशिष्टसत्त्वस्यैव कार्योत्पत्तिनियामकत्वखीकारेण कालान्तरीयपरामर्शविषयाल्लि- डादनुमित्यापत्तिवारणाल्लिङ्गपरामर्शत्वेनेव परामृश्यमाणलिङ्गत्वे- नापि हेतुतायां वास्तवो विनिगमनाविरह इत्यतो लिङ्गस्या- जनकत्वे विनिगमकान्तरमाह अपि चेति । ननु तवाप्यकस्य पुंसः परामादन्यस्यानुमित्यनुत्पत्त्या तत्पुरुषीयानुमिति प्रति तत्पुरुषीय- परामर्शत्वेन हेतुत्वात्कार्यकारणभावानन्त्यमेवेत्यत आह इच्छेत्या- दि । इच्छादिषु सप्तसु ज्ञानादिसप्तानां यथासङ्घयं हेतुतान्वयः । एकार्थेति । यदा यत्रानुमितिः तत्प्राक्क्षणावच्छेदेन तत्र परामर्श इत्येव व्यापकताघटितायां कारणतायां कार्यकारणयोः समवाय एव सम्बन्धविधया प्रविष्ट इति यत्र कारणताघटकसम्बन्धेन कारण ·परामर्शः। राभावाच । यदि च वर्तमानमेव तत्र लिङ्गं तदा वर्त्त- मानवह्नयनुमानोपपत्तिः। अथ भावि भूतं वा धूमादि न लिङ्गं किन्तु तत्प्रागभावस्तद्ध्वंसश्च वर्तमान एव, त- सर्वत्र हेतुः सम्भवतीसत आह यदि चेति । किन्तु तत्मागभाव इति । तस्य च विरोधिकालावच्छेदेन व्याप्यत्वग्रहान्न तत्कालीन- साध्यसिद्धिरिति भावः । अपि चेसाद्यभ्युपगमवादः । नियत- मामानाधिकरण्यरूपाया व्याप्तेः प्रागभावादौ दुरपवादत्वात् । धूमप्रागभावत्वादिकं नावच्छेदकमिति चत् । किश्चातः, न चैत- न्तन तस्यैव कार्यताघटकसम्बन्धेन कार्योपधायकत्वान्नैकस्य पुंसः परामर्शदशायामपरस्यानुमित्यापत्तिरित्यर्थः । साध्यवद्भिन्नभेदस्य केवलान्यसाध्यकं प्रसिद्धत्वाद्वयतिरोकिसाध्यके च प्रसिद्धस्यापि साध्यात्मकस्य तस्य सर्वत्रानुमितौ वर्तमानन्वायोगाद्धत्वन्तरं दर्श- यति एकति । एकान्योन्याभावविशिष्टाः येऽपरेषामन्योन्याभावा- स्तदादिरित्यर्थः । तथा च भाविन्यपि पर्वते हदान्यत्वे सति घटाद्य- न्यत्वमेव विद्यमानं लिङ्गं वन्ह्यादेः साधकं भविष्यतीति भावः । आ- दिना इदत्वाद्यत्यन्ताभावविशिष्टस्य घटस्वाद्ययन्ताभावस्योपग्रहः। ननु वर्तमानस्य धूमप्रागभावादेहेतुत्वे तत्कालीनत्वेन बन्ह्याद्यनुमा- नापर्चस्तस्य लिङ्गत्वाभिधानमसङ्गतमत आह तस्य चेति। प्रागभाव- स्य ध्वंसस्य चेत्यर्थः । विरोधीति । यत्र धूमप्रागभावस्तत्र धूमप्राग- भावानधिकरणकालावच्छेदनैव वन्हिरित्यादिक्रमेण व्याप्तिप्रहादि- त्यर्थः । दुरपन्हवत्त्वादिति । साध्यनियमस्य तत्सामानाधिकरण्यस्य च द्वयोरव प्रागभावे सत्त्वादिति भावः । शडूने घूमप्रागभावत्वादि- कमिति । किं चात इति । प्रागभावत्वस्य व्याप्त्यनवच्छेदकत्वेपि प्रागभायं व्याप्तिपक्षधर्मन्वयोः परामर्शसम्भवादिति भावः । वस्तु- गतिमनुरुध्याह न चैतदपीति । धूमप्रागभावत्वादेाप्त्यनवच्छेदक- ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे योरपि वह्निसमानदेशत्वनियमादिति चेन्न । अतीतभा- विदिनवृत्तितया निश्चितात् वर्तमानतया सन्दिग्धात् धूमादनुमितौ हि न प्रागभावध्वंसौ लिङ्गे, तयोः सन्दि- ग्धत्वात् । नापि धूमः, तस्यावर्त्तमानत्वात् । किञ्च भूतभाविवर्तमानत्वाविषयात् पर्वते इति ज्ञानाद्यनानु- दपि, व्याप्तेरवच्छिन्नत्वनियमात् परिशेषेण तस्यैव तथात्वात् । अन्यथा धूमादित्तिव्याप्तीनामपि धूमत्वादिकमवच्छेदक नस्यात् । अथ स्वव्यापकसमानाधिकरणं व्याप्यं व्यापकत्वञ्च तद्धर्मविशि- टसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभा- वववादिकं स च विशेषणं धर्मों व्याप्यवच्छेदकः । न च धूम- प्रागभावसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितात्वादिकं प्रतियोगिता- वच्छेदकम्, गौरवादपि तु धूमममानाधिकरणाभावप्रतियोगितात्वा- दिकमेव लाघवात् । एवञ्च न धूमप्रागभावो व्याप्यो न वा तत्त्वं -- त्वमपि नेत्यर्थः। तस्यैवति । धूमप्रागभावत्वस्यैवावच्छेदकत्वादिति भावः । अन्यथा व्याप्तेरवच्छे द्यत्वानियमे । प्रतियोगित्वत्वादीत्या- दिना तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वाद्युपग्रहः । स चेति । यद्धर्म- विशिष्टसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितात्वावच्छिन्नाभावो व्यापक- त्वं स एव च विशेषणीभूतो धर्मो व्याप्त्यवच्छेदक इत्यर्थः । प्रति- योगितात्वादिमिति । प्रतियोगितावच्छेदकमिति पूर्वणान्वयः । यद्यप्यव्याप्यवृत्तिवन्हिसंयोगादे—मादिव्यापकत्वोपपत्तये स्वानधि- करणहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगित्वाद्यभावकूटवत्त्वमेव व्यापकत्वं स्व- स्वस्थाननुगतत्वेन सामान्याभावासम्भवात् तञ्च धूमप्रागभावस्य हेतुत्वेपि सुवचम, तथापि व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलाभिप्रायेणेदम् ।

·परामर्शः । मानं तत्र का गतिः । सर्वत्र प्रागभावाद्यन्यतमत्वं धू- माद्यत्यन्ताभावाभावत्वं वा लिङ्गमिति चेत् । न । व्य- थविशेषणवेन तेषामलिङ्गत्वात् । अन्यतमत्वाद्यज्ञानपि धूमज्ञानादनुमितिसत्त्वाच्च । अपि च न धूमप्रागभावा- दि लिङ्गं न वा तहीरनुमितिकारणम, प्रागभात्रादीनां व्यर्थत्वात् आवश्यकधूमज्ञानादेवानुमितिसम्भवाच्च । व्याप्यवच्छेदकम् । अत एव प्रमेयधूमत्वादिकमपि नाकच्छेदक- मिति चेत् । गतं तर्हि जातिसमनियतोपाधिगुणादीनां व्याप्यत्वेन, लाघवेन गोजलादिनिष्ठाभावप्रतियोगितात्वादेरवच्छेदकत्वात् न तु मास्नास्नेहादिमनिष्ठाभावप्रतियोगितात्वादेगौरवात् । प्रस्थि- तञ्च गोत्वादित्तिधर्माणामवच्छेदकत्वेन, आपतितञ्च ते नीलधूम- तत्रवैय्यधिकरण्याप्रवेशादिति ध्येयम्।लाववादिति। प्रागभावाप्रवे. शेन लाघवादित्यर्थः । एवं चेति । धूमप्रागभावव्यापकल्वाप्रसिद्ध्यैव स्वव्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तस्तत्रासम्भवादिति भावः । त- त्वं धूमप्रागभावत्वम् । अत एवेति धूिमनिष्ठाभावप्रतियोमित्क- त्वाद्यपेक्षया प्रमेयधूमवनिष्ठाभावप्रतियोगित्वत्वादेर्गुरुत्वात्तदव- च्छिन्नाभावाप्रसिद्ध्यैव प्रमेयधमत्वादिकं न व्याप्तयवच्छेदकमित्य- थः । एकजातिव्याप्यस्यापरजातिव्यापकस्य च रूपादरुक्तक्रमण व्याप्यताब्युदासस्थासम्भवात्समनियतत्युक्तम् । गुणादीत्यादिप- देन वन्हित्वादिसमनियतस्योद्धज्वलनादिकर्मणः परिग्रहः । तथा च द्रव्यं सास्नाकत्वात्स्नेहादूज्वलनाद्वेत्यादौ सास्नादिकं साध्य व्याप्यं न स्यादिति भावः । व्याप्यत्वाभावं व्युत्पादयति लाघवेने त्यादि । जलादीत्यादिना वहाद्युपग्रहः। अवच्छेदकत्वात् व्यापक- ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे किञ्च लिङ्गं नानुमितिमात्रे हेतुः लिङ्गं विनापि धूली- पटलात् लिङ्गभ्रमेणानुमित्युत्पत्तेः, नापि लिङ्गं प्रमानु- मितौ, परामर्शोऽनुमितिमात्र हेतुः तद्विशेषप्रमात्वाभ्या- मेवानुमितितथात्वात्, यत्सामान्ये यत्सामान्यं प्रयो- जकं तद्विशेषे तद्विशेषस्य प्रयोजकत्वात् । अथ प- समानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वाद्यभावस्यातिरिक्तत्वात् । प्रमेय. धूमत्वादिना बन्यायव्यापकत्वार्थमिव स्नेहत्वादिना व्याप्यत्वार्थ- मपि लघुगुरूसाधारणस्यावच्छेदकत्वस्योपादाने कुतस्तदव्युदास ताप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । स्नेहादीत्यादिनोप्रज्वलनाधुपग्रहः । सखण्डानामव्याप्यतामभिधायाऽखण्डानामपि तामाह प्रस्थितं चे. ति । गोनिष्ठाभावप्रतियोगित्वत्वापेक्षया गोत्वत्वविशिष्टवरिष्ठाभा- वप्रतियोगित्वत्वादेर्गुरुतया तदद्वच्छिच्चाभावाप्रसिद्ध्या द्रव्यं गोत्वा- दित्यादौ गोत्वत्वादिकमपि व्याप्यतावच्छेदकं न स्यादिन्यर्थः । उ- तक्रमेण व्याप्यतावच्छेदकनिरुक्तावव्याप्तिमुक्त्वातिव्याप्तिमाह आपतितं चेति । स्वयं नीलधूमत्वस्य व्याप्तयवच्छेदकत्वोपगमादाह ते इति । अतिरिकत्वादिति । तस्य नीलधूमादावपि सत्त्वेन धूमव- निष्ठाभावप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नाभावतोऽतिरिक्तत्वादित्यर्थः । त- था चोक्तक्रमण नीलधूमत्वे गौरवासम्भवादतिप्रसङ्ग इति भावः । ननु प्रमेयधूमत्वादिरूपेण वन्हयाचव्यापकत्वरक्षायै गुरोरपि प्रमेय- धूमत्वादेर्यथा प्रतियोगितावच्छेदकत्वं स्वीकृतं तथा प्रमयधूमत्वा- दिप्रकारेण व्याप्यत्वरक्षार्थमपि स्नेहवन्निष्ठाभावप्रतियोगित्वत्वादे- स्वथात्वं स्वीकार्यमतः स्नेहादी नाव्याप्यत्वमत आह प्रमेयधूम- त्वादिनेति । उपादान उपगमे। कुत इति । तस्य धूमप्रागभावत्वनील- ·परामर्शः। ७८१ रामर्शस्य प्रमात्वं विद्यमानलिङ्गविषयत्वं तथा चायातं लिङ्गस्य प्रमानुमितिहेतुत्वमिति चेन्न । भाविना भूतेन वा यदाकदाचिद्विद्यमानेनापि लिङ्गेन परामर्शप्रमावस- म्भवान्नानुमितिपूर्वसमये तत्प्रमात्वानरोधेन लिङ्गस्य सत्त्वं कारणत्वं वा धूमकालीनवन्ह्यनुमानश्च यदा यत्र धूमस्तदा तत्र वह्निरिति व्याप्तिज्ञानादेव । अथ वा धू- इति । तथा चेति । तत्रैव क्लृप्तसामान्यकारणस्य विशेषरूपेण हेतुन्वं यत्र कल्प्यकारणतावच्छेदकमपेक्ष्य न गौरवम्, अन्यथा विशेषकारणकलापविलयप्रसङ्गादिति भावः । धूमकालीनेयादि । सामानाधिकरण्ये कालविशेषस्यापि सम्बन्धघटकतया प्रविष्टत्वा- . धूमत्वादेः कुतो व्याप्यतावच्छेदकत्वव्युदासः धूमप्रागभावादिम- निष्ठाभावप्रतियोगित्वत्वादेरपि गुरोः प्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्भ• वादिति भावः। ननु यन्सामान्य इत्यादिन्यायेनानुमितिसामान्यहेतोः परामर्शस्यैव प्रमापरामर्शत्वेन प्रमानुमितौ विशिष्य हेतुत्वो क्या लिङ्गस्य तत्र कारणत्वखण्डनात्पुनः तदाशङ्कनं सन्दर्भविरुद्धमतो भावमाह तत्रैवेति । न गौरवमिति । तथा च लिङ्गत्वापेक्षया गुरू स्वादव यथालिङ्गपरामर्शत्वेन प्रमानुमितौ न हेतुत्वसम्भव इति भावः । अन्यथेति । सामान्यतः कृप्तत्वादेव विशेषतः कारणत्वे कार्यसामान्यहेतोः कालादेरनुमित्यादिकं प्रति परामर्शादिविशिष्ट कालत्वादिना हेतुत्वापत्त्या परामर्शादिकमप्यनुमितौ हेतुर्न स्यादि- त्यर्थः । ननु यदा यत्रेत्यादिव्याप्ती सामान्यतः कालनिवेशात्कथं धू, मकालीनत्वेन वन्हेः सिद्धिरत आह सामानाधिकरण्य इति । निय: तेत्यादिः । तथा च यत्र धूमस्तत्र धूमकालीनवन्हिसंयोगेन वन्हि- ·जागदीश्या' अनुमानग्रन्थे मकाल: पक्षतावच्छेदकः पक्षतावच्छेदकधर्मसमानाधिक- रणञ्च पक्षधर्मबलात् साध्यं सिध्यतीति धूमकालीनव- ह्रिसिद्धिः । यत्तु व्यापाराभावान्न परामर्शः करणमिति, तथैव, किन्तु व्याप्तिज्ञानं करणं परामर्शो व्यापारः । न .. दियर्थः । यदा यत्रेति कालिकदैशिकव्याप्तिद्रयज्ञानात्कालदेश- योः साध्यं सिध्यदसति बाधके लाघवादेकमेव सिध्यतीसपि व. दन्ति । पक्षतावच्छेदकेति । पक्षतावच्छेदककालाधवच्छिन्नमिस- र्थः । किन्तु व्याप्तीति । न च स्मरणात्मकपरामर्शस्थले तदस- म्भवः, तत्र व्याप्तिविशिष्टानुभवस्य संस्कारद्वारा परामर्शहेतुत्वात् रित्येवं व्याप्ती धूमकालीनवन्हिसंयोगेनैव साध्यस्य वन्हेः प्रविष्टत्वा- तू तादृशसम्बन्धेन पर्वतो वन्हिमानित्यनुमितिः सम्बन्धविधयेव धूमकालीनत्वं वन्हेरवगाहते निरुक्तसम्बन्धेन बन्हेः साध्यतालाभा- र्थमेव यदायनेत्युभयोमूलेऽभिधानादिति भावः । मतान्तरं दर्शयति यदा यत्रेत्यादि । यदा धूमस्तदा वन्हियन धूमस्तन वन्हिरित्यवं व्याप्तिद्वयज्ञानाजायमानायां पर्वतो धूमकालश्च वन्हिमानित्यनुमितो पर्वते धूमकाले चेक एव वन्हिर्भासत एवेत्यर्थः । वस्तुगत्या धूम- कालीनस्यैव वन्हेः पर्वते भानेपि अपेक्षितस्य धूमकालीनत्वेन वन्हि- ज्ञानस्यासम्पादनाद्वदन्तीत्युक्तम् । पक्षतावच्छेदकोपलक्षिते पक्ष सा- ध्यसिद्धावपि धूमकालीनत्वेन वन्हेंः सिद्ध्ययोगातू व्याचष्टे पक्षतेति । कालादीत्यादिना दशोपग्रहः । एतावताप्याचार्यसम्मतं धूमाादका- लवृत्तित्वेन वन्ह्याद्यवगाहित्वं नानुमितेः सम्पादितम् । धमकालस्य पक्षतावच्छेदकत्वे तदवच्छेद्यत्वस्थानुमितो भानसम्भवेपि धूमस- मानकालीनत्वभानासम्भवाद्धमासमानकालीनवन्हेर्बाधाद्यवतारद- शायामेव धूमसमानकालत्वेन वन्ह्याद्यनुमानं द्रष्टव्यमिति नव्याः ।

·परामर्शः। ७८३ च परामर्शस्य संस्कारो व्यापारः, परामर्शस्य च चरमका- रणत्वेन संस्कारोत्पादनसमयेऽनुमित्युत्पादनात् । नापि फलाजनकव्यापारस्य फलजनकव्यापारजनकत्वे विरोधाभावात् । न च विशिष्टपरामर्शत्वेन न कारणत्वं व्याप्तिज्ञानत्वेन च न तद्वि- शिष्टम्मृतिहेतुत्वं न वा विशिष्टस्मृतित्वेनानुमितिहेतुत्वमिति वा- च्यम् । व्याप्तिविषयकज्ञानत्वस्मृतित्वाभ्यां विशिष्टविषयकतत्त्वा. सदसम्भवः व्याप्तिज्ञानस्य करणत्वासम्भवः । ननु फलाजनकस्य त- दीयव्यापाराजनकत्वनियमादनुमित्यजनकस्य संस्कारादेः कथंः त- यापारीभृतपरामर्शजनकत्वमत आह फलाजनकोति । विरोधाभा- यादिति । घटाद्यजनकस्यापि कपालादिकर्मणः तद्वयापारीभूतकपा- लसंयोगादिजनकत्वादुक्तव्याप्तर्व्यभिचारादिति भावः । न चेतिावा- व्यमित्यग्रेन्वयः । न करणत्वं नानुमितिकरणत्वम् । तथा च व्या- पारजनकतावच्छेदकरूपेण फलजनकस्यैव करणत्वात् स्मरणात्म- कपरामर्शजनकतावच्छेदकेन व्याप्यवत्तानिश्चयत्वेनैवानुमिताव- हेतुत्वात्स्मृत्यात्मकपरामर्शस्थले व्याप्तिविशिष्टानुभवस्यानुमिति- करणत्वासम्भवादिति भावः । ननु व्यापारीभूतस्मरणात्मकपराम- शस्य व्याप्तिविशिष्टवुद्धित्वात्तजनकतावच्छेदकीभूतेन व्याप्तिज्ञानत्वे. नैवानुमितिकरणत्वान्नोक्तदोष इत्यत आह व्याप्तिज्ञानत्वेन चेति । झानीपरमेपि व्याप्तिविशिष्टविषयोपधानेनेच्छाकृत्योः साक्षात्कारात व्याप्तिविषयकत्वेनैव व्याप्तिविशिष्टज्ञानं प्रति हेतुत्वात् । न चानुमि- तावपि ताद्रूप्येणैव करणत्वम्, इच्छादावप्यतिप्रसक्तत्वादिति भावः। स्वनिष्ठकरणजन्यतावच्छेदकरूपेण फलजनकस्यैव व्यापारत्वात् पू. ऊत्पन्नव्याप्तिविशिष्टस्मृतित्वेनानुमितावजनकत्वात् स्मरणात्मक- परामर्शस्य न व्याप्तिविशिष्टानुभवव्यापारत्वसम्भव इत्याशयेनाह न वेनि । उक्तनियमयोरप्रयोजकत्वमित्यभिप्रेत्य दूषयति व्याप्तिविष- ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे भ्यां वा हेतुहेतुमद्भावेऽपि व्यापारव्यापारिभावाविरोधात् । न हि द्वारद्वारिणोः फलजनकत्वं येन रूपेण तेन रूपेण तयोमिथो हे- तुहेतुमद्भावेऽपि नियमः, मानाभावात् इन्द्रियतत्संयोगपदज्ञानपदा- र्थोपस्थिसादिषु प्रसक्षशाब्दादिकरणव्यापारेषु व्यभिचाराच्च । न चैवं धारावहनस्थले पूर्वपूर्वेषां विशेषणज्ञानानामुत्तरोत्तरतद्- द्वारा शिष्टप्रससं प्रति करणत्वापत्तिः, यं जनयित्वैव यस्य यज्ज- यकेत्यादि । एकधर्मिकव्याप्तिज्ञानात् अन्यधर्मिकव्याप्तिस्मरणानु- त्पत्त्या धर्मिनिवेशस्यावश्यकत्वं व्याप्तिज्ञानत्वव्याप्तिस्मृतित्वाश्यां कार्यकारणभावे मानाभावादाह विशिष्टविषयकोत । धूमादिधर्मि- कव्याप्तिविशिष्टज्ञानत्वतद्धर्मिकव्याप्तवादिस्मृतित्वाश्यां चेत्यर्थः । व्यापारेति । स्मरणात्मकपरामर्शतजनकव्याप्यवत्त्वानुभवयोरनुमि- तो व्यापारव्यापारीभावपि विरोधाभावादित्यर्थः । अप्रयोजकत्वं स्प- यति न हीति । तयोर्व्यापारव्यापारिणोः। ननूक्तनियमे बाधकाभाव एव मानमत आह इन्द्रियति । चक्षुःसंयोगाद्यात्मकव्यापार प्रति द्रव्यत्वेन हेतुभूतस्य चक्षुरादेस्तज्जनकतानवच्छेदकीभूतचक्षुष्टवादि. ना चाक्षुषाद्यात्मकफलं प्रति करणत्वात् संयोगत्वेन चक्षुरादिकर- णजन्यस्य चक्षुःसंयोगादेस्तज्जन्यतानवच्छेदकीभूतेन चक्षुःसंयो- गत्वादिना चाक्षुषाधात्मकफलं प्रति कारणत्वात् । एवं पदार्थोप- स्थित्यादिव्यापारंप्रति सम्बन्धिज्ञानत्वेन हेतोः पदज्ञानस्य तज्जनकता- नवच्छेदकीभूतपदज्ञानत्वेन शाब्दात्मकफलं प्रति करणत्वात् सम्ब. न्धिस्मृतित्वेन पदज्ञानात्मककरणजन्यायाः पदार्थोपस्थित्यादेस्तज्ज- न्यतानवच्छेदकीभूतपदजन्यपदार्थोपस्थितित्वेन शाब्दात्मकफलं प्रति व्यापारत्वाञ्च उक्तव्याप्ती व्यभिचार एव बाधक इत्यर्थः। एवम् उक्त नियमासत्त्व । द्वारोति । उत्तरोत्तरविशेषणधीद्वारेत्यर्थः । अस्माकं तु प्रथमधीजन्यतावच्छेदकीभूतेन विशिष्टज्ञानत्वेन तृतीयज्ञानं प्रति म- ध्यमस्याहेतुत्वान्न तस्य तन तद्व्यापारत्वमतस्तद्वारा प्रथमस्य न तृतीये करणत्वमिति भावः । यमिति । यद्धर्मावच्छिन्नं जायित्वैव - ·परामर्शः। तर्कः, व्याप्तिग्राहकस्य विषयपरिशोधकस्य वा तस्य त- दजन्यत्वादिति ॥ --- नकलं तस्यैव तत्र व्यापारत्वात् । यत्तु तथानियमेऽपि न क्षति- विशिष्टस्मृतेरपि व्याप्तिविशिष्टज्ञानतया विशेषणव्याप्तिविषयकेण पूर्वानुभवेन संस्कारेण वा जननाद्वयाप्तिविषयत्वेनैव करणत्वादि- ति । तन्न । जन्यत्वविशेषितेन संशयसाधारणेन व्याप्तिविशिष्टmmsma- यद्धर्मावच्छिन्नस्य फलतावच्छेदकीभूतयधर्मावच्छिश्नोत्पादकर तद्धर्मावच्छिन्नस्यैव ताइशफले नदवच्छिन्नस्य व्यापारत्वादित्यर्थः । तेन प्रथमशानव्यक्तद्धितीयव्यक्ति जनयित्वैव तृतीयव्यक्त्युत्पादक स्वेपि न क्षतिःनि चैवं मन इवात्मापि जन्यज्ञानसामान्ये मनोयोगद्वा- रा करणं स्यात, इष्टत्वात्।अत एवात्मानमात्मना वेतीत्यादौ आत्मनैव मया कृतमित्यादौ च करणे तृतीयापीति भावः । तथा नियमपीति । व्यापारजनकतावच्छेदकरूपेण फलजनकस्यैव करणत्वं करणजन्य- तावच्छेदकरूपेण फलजनकस्यैव व्यापारत्वामित्येवं नियमेपीत्यर्थः । विशिष्टेति । व्याप्यतया पक्षस्मृतेरपीत्यर्थः । विशिष्टबुद्धिसामान्य प्रत्येव संस्कारसमवायान्यतरसम्बन्धेन विशेषणशानत्वेन हेतुत्वमा मिप्रेत्याह पूर्वानुभवेनेति । संस्कारादिसाधारणसविषयकत्वेनैव समवायसम्बन्धेन लाघवाद्विशिष्टधीहेतुत्वमित्यभिप्रेत्याह संस्कारे. पति । जननादिति । तथा च स्मरणात्मकपरामर्शस्थले व्यापारजन- कतावच्छेदकेन व्याप्तिविषयकत्वेन पूर्वानुभवस्यानुमित्यात्मकफल- जनकत्वान्न तस्य करणत्वहानिः । नन्वेवं व्याप्तिज्ञानत्वेन करणत्वं न स्यादत आह व्याप्तिविषयकत्वेनैवेति । तथा च तनेष्टापत्तिरिति भावः । एतावतापि करणजन्यतावच्छेदकरूपेण फलजनकस्यैव व्यापारत्वनियमो नोपपादित इत्याशयेनाह तन्नेति । व्यातिविशिष्ट- बुद्धित्वस्य नित्यवृत्तित्वेन कार्यतानवच्छेदकत्वात् जन्यत्ववि- ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे ज्ञानस्वेन तज्जन्यवाद. नियसाधारणेन च व्याप्तिविशिष्टवशि- ट्यावगाहिपक्षनिश्चयत्वनानुमितिहेतुत्वात् । यदि च विशिष्टव्या- सेः प्रथममनुपस्थितावपि विशेष्ये विशेषणं तत्रापि विशेषणमिति रीसा परामर्शीदनुमितिस्तदा नियतपूर्वोपस्थितिकपदार्थोपस्थिते- रेव करणत्वं वाच्यम् । यत्तु परामर्शजनकत्वेन तत्तद्विशेषणज्ञा. नानां करणत्वमिति । तन्न । अन्यम्प्रति पूर्ववर्तित्वं गृहीत्वैव त- थात्वग्रहेणान्यथासिद्धत्वात् । न च तत्र फलाननुगुणमन्यं प्रतीति शिष्टेनेत्युक्तम् । अनुमितिजनकतावच्छेदकीभूतस्य निश्चयत्वस्या- प्रवेशं स्फोरयन्नाह संशयसाधारणेति । तजन्यत्वात् विशेषणीभूत- व्याप्तिविषयकधीजन्यत्वात् । करणजन्यतावच्छेदकीभूतस्य जन्य- ध्याप्तिविशिष्टज्ञानत्वस्याप्रवेशं सूचयितुमाह नित्यसाधारणेति । स- मनायिकारणस्थल एव नित्यस्येत्यादिव्याप्तेः सम्प्रदायसिद्धत्वात्ता- इशनिश्चयवतोपीश्वरस्य हेत्वन्तरविलम्बादेवानुमित्यनुत्पत्तरिति भावः । धूमव्यापकतावच्छेदकेन तद्भिन्नेन वा वन्हित्वेनावच्छिन्नस्य समानाधिकरणो धूम इत्याकारकस्य विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या उत्पन्नस्य व्याप्तिज्ञानस्यानुमित्यजनकत्वाद्वयाप्तिघटकीभूतप्रतिपदा- र्थमन्तभाव्य निश्चयत्वस्य जनकतावच्छेदकत्वे वाऽतिगौरवाया. तिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिपरामर्शत्वेनैव खमतेऽनुमितिहेतुत्वमतो यदि चेत्युक्तम् । नियतेति । परामर्शपूर्व नियतोपस्थितस्याभावत्वादे- झानमेव करणमित्यर्थः । मिश्रमतं निरसितुमाह यत्त्विति । परामर्श- जनकत्वेनेति । व्यभिचारधीविरोधितावच्छेदकविषयतानिरूपक- पक्षवर्मतानिश्चयजनकत्वनेत्यर्थः । तेन विशेष्ये विशेषणं विशिष्टे वैशिष्ट्यमित्युभयसाधारणपरामर्शत्वस्यासत्त्वपि न क्षतिः। अन्य- मित्यादि । फलादन्यं प्रति पूर्ववृत्तित्वं गृहीत्वा फलजनकत्वग्रहे, ताद्रूप्येण फलं प्रति अन्यथासिद्धत्वादिस्यर्थः । तत्रान्यथासिद्धौ। वाच्यं निवेशनीयम् । तथा च परामर्शस्यानुमित्यात्मकफलानुगुण- तया तत्पूर्ववर्त्तित्वग्रहेप्यनुमितौ न तादूप्येणान्ययासिद्धिरिति भा- ·परामर्शः वाच्यम्, गौरवात् । न चैवं भ्रमिजनकत्वलक्षणं दृढत्वमपि दण्डे घटजनकतावच्छेदकंन स्याद, इष्टत्वात् दण्डत्वेनैव तथात्वात् । क्व चिद्घटानुत्पादो भ्रमिरूपद्वारविरहात् क्षुद्रचक्रभ्रमिजननसमर्था- न्महाचक्रसमवहिताद्दण्डाद्घटानुत्पत्तौ तत्प्रयोजकताया आवश्य- कत्वात् भ्रमिविशिष्टत्वेन च जनकत्वे चक्रादीनामपि पृथक्कार- णत्वं न स्याव, न स्पाचघटार्थितया दण्डे निष्कम्पा प्रवृत्तिः, प्रथम वः । एवं फलाननुगुणं प्रतीत्यस्याप्रविष्टत्वे । इष्टत्वादिति । तर्हि किं दण्डस्य घटजनकत्वं निरवच्छिन्नमेव, तथात्वे चापसिद्धान्त इत्यत आह दण्डत्वेनैवेति । ननु भ्रम्यजनकादपि दण्डाद्घटोत्पत्तिः स्याद- त आह क चिदिति । ननु भ्रमेरपि स्वातन्त्र्येण हेतुत्वमपेक्ष्य दण्ड- स्यैत्र भ्रमिजनकत्वेन हेतुत्वं लाघवादुचितमत आह क्षुद्रोति । सम- र्थादित्यन्तेन कारणतावच्छेदकीभूतभ्रमिजनकत्वस्य महाचक्रेत्यादि- ना भ्रम्यनुपधायकत्वस्य सूचनम् । तत्प्रयोजकताया इति । भ्रम्य- भावस्य प्रयोजकताया इत्यर्थः । ननु उपधायकतासम्बन्धेन भ्रमिवि- शिष्टदण्डत्वेनैव घटहेतुत्वात् कारणतावच्छेदकपूर्वसत्त्वस्यापि का- र्योत्पादकत्वान्न भ्रमः स्वातन्त्र्येण हेतुत्वं वाच्यमत आह भ्रमिविशिष्टत्वेनेति । भ्रमिविशिष्टत्वान्तर्भावेणेत्यर्थः। चक्रादी- नामपीति तेषामपि भ्रम्युपधायकत्वरूपेणव घटहेतुत्वसम्भ- वे चक्रत्वादिना हेतुत्वं स्यादित्यर्थः । ननु. मास्तु चक्रत्वादिना हेतुत्वमतः किमायातमत आह न स्याश्चेति । नि- कम्पेत्युपलक्षणम् । घटार्थिप्रवृत्तिसामान्य प्रत्येव घटजनकताब- च्छेदकधर्मात्मकतत्स्वरूपयोग्यतानिश्चयस्योपादानधर्मिकस्यापेक्ष- णीयत्वात् । फलोपधायकत्वसन्देहस्थल एव कृष्यादौ सकम्पप्रवृत्ते- रुपगमादिति ध्येयम् । ननु स्वर्णत्वपाषाणत्ववंशत्वकाष्ठत्वादिभिः साङ्काद्दण्डत्वजात्या घटहेतुत्वासम्भवो यदि च घटजनकतावच्छे- दकतया सिद्धं स्वर्णत्वादिव्यापकमेव दण्डत्वं स्वर्णव्यणुकादि- तश्च घटानुत्पादो भ्रमिरूपन्यापारविरहादेवेत्युच्यते, तदा नानावि- ॥

·७८८ জগীষা: ঋণালঙ্গ भ्रमेरुपधानानिर्णयात् । अस्तु वा भ्रमिप्रयोजकोऽवयवसंयोगवि. शेषादिव तथा, प्रथमोपस्थितत्वादावश्यकत्वाच्च । अन्यथा घट- जनकलेनैव भ्रमिजनकतो किमिति न रोचयेः । अत एव सौव. वैणवादिदण्डेष्वनुगतदण्डत्वविरहेऽपि न क्षतिः। किञ्चैवं प्रचि प्रतीष्टसाधनताज्ञानजनकत्वेन शब्दादीनां शाब्दबोधं प्रति च त. NARENESSpe- धानामेव दण्डानां द्रव्यत्वेन मूर्तत्वेन वा घटहेतुत्वसम्भवाहण्डत्व- जाती मानाभावः गगनमनःप्रभृतिभ्यो घटानुत्पादस्यापि भ्रम्यात्म- कद्वारविरहादेव वक्तुं शक्यत्वादत आह अस्तु वेति । अत्र संयो- गविशेषो न कठिनसंस्थानवत्वं वेगवद्वायुविशेषादपि चक्रभ्रमरुत्प- तेः, किं तु चक्रभ्रमिप्रयोजकतया सिद्धवैजाल्यान्तरविशिष्टसंस्था- नवत्वमेव तथा वाच्यम् । तथा च परस्परासम्बन्धेन ताशसंस्था- नवत्वस्य कारणतावच्छेदकत्वमपेक्ष्य लाघवाद्विलक्षणैकत्ववत्ताया एव समवायेन जनकतावच्छेदकत्वमुचितम् । अत एव संस्थानगत- वैजात्यस्य कर्मजत्वादिभिरभिघातत्वादिभिर्वा साडूर्येणासिद्धावपि न क्षतिरित्याशयेनाह आदिरिति । तथा घटजनकतावच्छेदकः।प्र. यमेति । भ्रमिजनकत्वस्य तज्जनकतावच्छेदकवजात्यधीग्राह्यत्वनि. यमादिति भावः । न च द्वित्रिसंवलितैरेव तृणादिभिः चक्रनमिरु- त्पाद्यते तेषामेकस्मादपि चक्रभ्रमेर्घटस्य चोत्पत्तिप्रसङ्गः तदीयेप्ये- कत्वे संस्थाने वा भ्रमिप्रयोजकवैजात्यसत्त्वादिति वाच्यम् । असंव. लिततत्तत्संयोगव्यक्तीनामपि भ्रम्यादिप्रतिबन्धकत्वकल्पनादिति भावः । यद्यन्यथासिद्धिनिरूपकेणापि भ्रमिजनकत्वेन घटहेतुत्वं तदा भ्रमिहेतुत्वमपि घटजनकत्वरूपेणैव स्यात् तथा चान्योन्याश्र- यापत्तिरित्यभिप्रेत्याह अन्यथेति । अत एवेत्यस्य स्वर्णत्वकाष्ठत्वा. दिभिः साङ्कादिति शेषः । वैणवादीत्यादिना पाषाणदण्डस्योपप्र- हः । ननु भ्रमेः फलानुगुणतया तजनकत्वेन घटहेतुत्वेपि घटस्य भ्र- म्यननुगुणत्वात्तजनकत्वेन भ्रमिहेतुतायामन्यथासिद्धिरेव बाधिक त्यत आह किं चेति । एवं परामर्शजनकत्वेन व्याप्तयादिज्ञानस्यानु: मितिहेतुत्वे । शब्दादीनामिति । हेतुत्वप्रसङ्ग इत्यग्रेऽन्वयः । एवमग्रे- ।

·परामर्शः। जनकाकाङ्कादिवानजनकत्वेनानुमानसंस्कारतविशेषणज्ञानादी- नां कार्यान्तरं प्रति च तज्जनकतत्तत्पदार्थकारणानां तत्तत्प- दार्थकारणत्वेन हेतुत्वप्रसङ्गः । तज्जनकत्वेन हेतुत्वे तत्त्वेनैव हेतुत्वं प्रथमोपस्थितत्वादावश्यकत्वाल्लाघवाच्चोति चेत् । किमिदं प्रकृते पाणिपिहितम् । इदं पुनरिहावधेयम् । विशिष्टविषयकत्वेन कारणत्वे केवलविशेषणादिविषयत्वेन न हेतुत्वं तदवच्छिन्नका- । पि तज्जनकेति । शाब्दधीजनकं यदाकाशादिशानं तजनकत्वेने- त्यर्थः । तद्विशेषणेति । आकाङ्क्षादिनिविष्टविशेषणज्ञानादीनामित्य- थः । कार्यान्तरं घटादि । तथा च घटादिजनको यः कपालादिस्त- जनकत्वेन कपालिकादीनामपि घटादिजनकत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । नि- यतपूर्ववर्तितावच्छेदकस्यान्यथासिद्ध्यनिरूपकत्वेन कारणतावच्छे- दकत्वनियमादिति भावः। शन्ते तज्जनकत्वेनेति । आकाङ्क्षाज्ञाना- दिजनकत्वेन शाब्दादिबोधहेतुत्वे आकाङ्गादिज्ञानत्वेनैव शाब्दादिहे- तुत्वं युक्तमित्यर्थः । बहुशो व्यभिचारेण प्रथमोपस्थितत्वस्य वस्तु- व्यवस्थापकत्वानियतत्वादाह आवश्यकत्वादिति । आकाङ्गाज्ञाना- धुत्पत्तिदशायां शाब्दबोधानुत्पत्त्या शाब्दबोधादिकं प्रति आकाङ्का- शानत्वादिना हेतुत्वस्यावश्यकत्वाचेत्यर्थः । ननु स्वजन्याकाङ्गाक्षा- नादिसम्बन्धेनैव आकाङ्गादिजनकस्य शाब्दबोधादिजनकत्वान्ना- काङ्काज्ञानादेर्हेतुत्वमावश्यकमत आह लाघवाश्चेति । आकाङ्का- झानादिजनकत्वेन हेतुतामपेक्ष्य आकाशाज्ञानत्वादिना हेतुतायाम- वच्छेदकलाघवाञ्चेत्यर्थः । इदं प्रथमोपस्थितत्वादि । प्रकत इति। अ. नुमितावपि परामर्श हेतुत्वेन जनकत्वे प्रथमोपस्थितत्वादित्युक्त्या परामर्शत्वेनैव हेतुत्वौचित्यादिति भावः । व्याप्तिज्ञानत्वेन करणत्वं खण्डयितुमाह इदं पुनरिति । विशिष्टविषयेति । व्याप्तिविशिष्टवैशि- धशावगाहिनिश्चयत्वेनानुमितिहेतुत्वे तद्वयापकीभूतन व्याप्तयादि- बानत्वेन तत्र न हेतुत्वं तथा च सुतरां ताद्रूप्येण कारणत्वाभावो हेतुस्वगर्मस्वातस्यति भावः । तद्वच्छिन्नेति । यद्धर्मावच्छिन्नकार्य- ·जागदीश्या अनुमानप्रन्ये र्यजनकतावच्छेदकान्तराव्यापकरूपेणैव तदवच्छिन्नं प्रति जनक- वादादयिष्यते हि तथान्यथासिद्धत्वमाअन्यथा घटत्वाधवच्छिन्नं प्रति कपालतत्संयोगादीनां जन्यत्वविशेषितेन शुद्धेन वा द्रव्य- त्वगुणत्वादिना विशिष्टवैशिष्टयबोधं प्रति च विशेषणतावच्छेदक- तानिरूपितकारणतायाः स्वभिन्नयदवच्छेदकं तदव्यापकरूपेणैव त- द्धर्मावच्छिन्नं प्रति हेतुत्वादित्यर्थः । विजातीयरक्तत्वावच्छिन्नजन- कतावच्छेदकस्य पद्मरागत्वस्य व्यापकेनापि पृथिवीत्वेन रक्तत्वाव- च्छिन्नं प्रति जनकत्वात्तदवच्छिन्नेत्युक्तम् । न चैवं व्याप्तिज्ञानजन्य- तायाः धूमलिङ्गकवन्ह्यनुमितित्वेन व्यातिविशिष्टवैशिष्टयपरामर्शज- न्यतायाः पर्वतधर्मिकधूमलिङ्गकवन्यनुमितित्वेनावच्छेदादेकधर्मा- वच्छिन्नं प्रति व्याप्तिज्ञानत्वेन विशिष्टपरामर्शत्वेन चाहेतुत्वादाशड- व निष्फलेति वाच्यम् । धूमधर्मिकव्याप्तिज्ञानत्वेन व्यापारीभूतपरा- मर्शप्रत्यासत्या अनुमितिकारणतायां पर्वतमहानसादिप्रत्येकधर्मिः कधूमलिङ्गकवन्ह्यनुमितित्वादेरेव कार्यतावच्छेदकत्वात्ताअन्यथा प. क्षभेदेन परामर्शस्थाननुगतत्वात्पर्वतमहानसादिप्रत्येकधर्मिकधमलि. कवन्हिव्याप्यवत्तापरामर्शप्रत्यासत्या धूमलिङ्गकवनानुमितित्वा- वच्छिन्नं प्रति धूमधर्मिकवन्हिव्याप्तिविशिष्टज्ञानत्वेन हेतुत्वेऽन्यपक्षक- ताहशानुमितो व्यभिचारादिति भावः । उक्तक्रमेणाहतुत्वे बीजमाह दर्शयिष्यते इति । तथा तदवच्छिन्नजनकतावच्छेदकान्तरव्यापक- धर्मेण नित्यस्येत्यादिव्याप्तिमङ्गीकृत्याह जन्यत्वविशिष्टेनति । अन्य- था मनःप्रभृत्तिद्रव्यात्तदीयपरिमाणादिगुणाश्च घटादेवश्यभावाप- तेरिति भावः । तद्व्याप्तिमनङ्गीकृत्याह शुद्धेन वेति । गुणत्वादीत्या- दिना मूर्तत्वसंयोगत्वादेः परिग्रहः । नन्वतावता वरं द्रव्यत्वेन हेतु- तायामवच्छेदकान्तरव्यापकरूपेणान्यथासिद्धिःकल्प्यतां शानहेतुना- यां तु कुत इत्याह विशिष्टवैशिष्ट्येति । अथास्तु घटत्वादिविशिष्ट- वैशिष्ट्यबोधं प्रति घटत्वादिप्रकारकशानत्वेनेत्र घटादिक्षानत्वेनापि हेतुर्न कोपि दोष इत्यत आह अनुमितीत्यादि । परामर्शस्याकाङ्का- कृतिसाध्यत्वादीनां ज्ञानस्थ च विषयीभूतो विशिष्टोऽविशिशे वा ·परामर्शः। ७९१ विषयत्तेन हेतुत्वप्रसङ्गात् अनुमितिशाब्दबोधचिकीर्षादिकं प्रति च परामर्शाकाङ्क्षाकृतिसाध्यत्वादिज्ञानविषयविशिष्टाविशिष्टतच- पदार्थविषयत्वेन हेतुत्वे अनन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गाच्च।न चात्र करणान्तरासम्भवादगया परामर्शजनकज्ञानस्य तथात्वं कल्प्यते, चिकीपी प्रयपि कृतिसाध्यताज्ञानजनकज्ञानस्य तथात्वापत्तेः । तत्र मन एव करणमिति चेत्, इहापि तदेवास्तु । मनोऽसाधारण- करणकज्ञानत्वेन मानसत्वापत्तिरिति चेन, चिकीर्षादिसाधारणतत्क- रणकत्वस्यैव ज्ञानत्वविशेषितस्यापि तस्याप्रयोजकत्वात् । किं तर्हि मानमत्वे प्रयोजकमिति चेत् । किन्नाम प्रयोजकम, कारणञ्चेन तत्तत्पदार्थों धूमधमत्वादिः तद्विषयकत्वेन यथाक्रममनुमित्यादौ हे. तुत्वमित्यर्थः । तथा च एकधर्मावच्छिन्नं प्रत्येवानन्तधमैरेकस्यान न्तहेतुत्वापस्याऽवश्यमवच्छेदकान्तरव्यापकरूपेणान्यथासिद्धिरास्थे- यति भावः । अत्र अनुमितौ । तथात्वं जनकतावच्छेदकान्तरव्याप- केनापि व्याप्त्यादिज्ञानत्वेन हेतुत्वम् । शाब्दबाने च पदार्थोपस्थि- तिद्वारा शानत्वेनैव करणत्वसम्भवानाकाङ्कादिघटकतत्तत्पदार्थज्ञान- त्वेन हेतुत्वमुक्तक्रमेणान्यथासिद्धरिति भावः । तथात्वापत्तेः । कृत्या- दिज्ञानत्वेन हेतुत्वापत्तेः । शन्ते तनोति । चिकीर्षायामित्यर्थः । इहा- पीति धूमलिङ्गकपर्वतधर्मिकवन्यनुमितित्वावच्छिन्नं प्रति तथाविध- परामर्शप्रत्यासत्त्यानुमितिसामान्यं प्रत्येवात्मनःसंयोगप्रत्यासत्त्या वा मन एव करणमस्त्वित्यर्थः । शङ्कन्ते मनोऽसाधारणेति । चाक्षुषादाव- पि मनःकरणत्वादसाधारणति।मनस्त्वावच्छिन्नकरणतानिरूपितज- न्यज्ञानत्वावच्छिन्नकार्यतावज्ज्ञानत्वेनेत्यर्थः । तत्करणत्वस्य मनोसा- धारणत्वस्य । अप्रयोजकत्वादिति । मानसत्त्वाप्रयोजकत्वादित्यर्थः । पृच्छति किं तहति । खण्डनदिशा निरस्यति किं नामति । न किं चिदिति । मानसत्त्वजातनित्यत्वेन तस्याः कारणासम्भवादिति भावः । तत् प्रत्यक्षम् । प्रत्यक्षे विषयस्य हेतुत्वादिति भावः । शडन्ते कारणाभेद इति । मानसानुमित्योः कारणाभेदे कथं तयोवेंजामि- ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे किश्चित्, कार्यञ्चेत्तत्मसक्षम्, व्यापकञ्चत्पमेयत्वादि, म्याप्यचे. तत्सामग्रीजन्यत्वादि, तदवांच्छन्नोत्पत्तिनियामकञ्चत्तत्सामग्री । कारणाभेदे कथं कार्यवैजासमिति चेत् । सामग्रीवैलक्षण्यात् । यथा मनःकरणकानामेव चिकीर्षासुखादीनां यथावाग्निकरण- कानां पाकजानाम् । कथं तर्हि प्रमाणविभाग इति चेत्, करण- विशेषकक्रियावजासविशेषादिति विभाव्यताम् । अपरे तु व्याप्ति- ज्ञानत्वेन विशिष्टपरामर्शत्वेन वा नानुमितिमात्रं प्रति हेतुता सा- ध्यादिभेदेन व्याप्तेर्भेदात, किन्तु पक्षज्ञानत्वेनाभावज्ञानत्वेन ज्ञान- खेन वा । पक्षोऽपि धर्मिमात्रं पक्षताया अप्यननुगमात् । तत्तत्प. त्यर्थः । यथेति । अत्राऽऽन्तरबाह्यभेदेन दृष्टान्तद्वैविध्यम् । पाकजानां रूपादीनाम् । कथं तहीति । प्रत्यक्षकरणस्यैव मनसोऽनुमितिकरण- त्वे प्रत्यक्षानुमानयोः कथं विभिन्नप्रमाणत्वेन व्यवहार इत्यर्थः । ध. र्यभेदेपि विभिन्नजातीयप्रमाकरणताप्रयुक्तस्ताहशो व्यवहारो नानु- पपन्न इत्याशयेनाह करणविशेषकेति । क्रियावैजात्यम् अनुमिति- त्वप्रत्यक्षत्वादि । अनुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव व्याप्तिज्ञानस्याभावशा- नसामान्यप्रत्यासत्त्या करणत्वात् तस्य चानुमितित्वावच्छिन्नजनक तावच्छेदकान्तराव्यापकत्वानोक्तक्रमेणान्यथासिद्धिरनुमितिसामा. न्ये विशिष्टपरामर्शत्वादिना हेतुत्वस्य व्यभिचारेणासम्भवादित्याश- येन मतान्तरं दर्शयति परे त्विति । धर्मित्वपर्यवसायिनोपि प्रत्यक्ष- त्वस्याभावत्वापेक्षया गुरुत्वादाह अभावज्ञानत्वेनेति । अतिलाघवा- दाह ज्ञानत्वन वेति । न चैवं सत्त्वगुणत्वादिनाप्यनुमितिकरण त्वापत्तिस्तुल्यशरीरत्वेपि नियता, जनकगगनादिसाधारणतया ता. द्रष्यणान्यथासिरिति भावः । पक्षताया अपीति। साध्यादिभेदेने त्यनुषज्यते । नन्वेवमपि वन्ह्यनुमितित्वावच्छिन्नं प्रति वन्हिव्याप्ति- ज्ञानत्वेन करणत्वं न स्यात् तादृशानुमितिजनकतावच्छेदकस्य व- न्हिव्याप्यवत्तानिश्चयत्वस्य व्यापकतया वन्हिव्याप्तिज्ञानत्वेऽन्यथा- सिद्धरत आह तत्तत्पक्षतावच्छेदकेति । आवश्यकत्व इति । अन्य- ·परामर्शः। ७९३ सनावच्छेदकविशिष्टवन्ह्यनुमिति प्रति तत्तद्विशिष्टे चन्हिव्याप्यव- तापरामर्शत्वेन हेतुनाया आवश्यकत्वे वन्द्यनुमितिमात्रं प्रसपि न तादृशपरामर्शत्वेन हेतुत्ता गौरवात, किन्तु वन्हिव्याप्तिज्ञानत्वेन लाघवात् । वस्तुनो वन्हिज्ञानत्वेनैव तथा अतिलाघवात् । एवं व- न्धभावानुमिति प्रसपि । एतेनानुमिसन्तरं व्याख्यातमिति वद- न्ति । कृतं पल्लवितेनेति ॥ थानुमितौ धमिनियमो न स्यादिति भावः । तादृशपरामर्शत्वेन व. न्हिव्याप्यवत्तानिश्चयत्वमात्रेण हेतुत्वादिभेदेन वन्हिव्याप्तरननुग- तत्वादाह वस्तुत इति । तथात्वं हेतुत्वम् । अतिलाघवादिति । का- र्यकारणयोस्तद्धतुकत्त्वादिप्रवेशेन व्यभिचारवारणेपि वन्हिव्याप्ति- ज्ञानत्वमपेक्ष्य वन्हिज्ञानहेतुतायामवच्छेदकलाघवादित्यर्थः । अत एवाह एवमिति । प्रत्यपीति । वन्हिज्ञानत्वेनैव तथात्वमिति पूर्वेणा- न्वयः । वन्यभावज्ञानत्वमपेक्ष्य वन्हिज्ञानत्वस्य लघुत्वात्प्राचाम- भावत्वस्याखण्डस्य विरहणाभावत्वमात्रस्य वन्हिज्ञानत्वापेक्षया गु- रुत्वादिति भावः । व्याख्यातमिति । द्रव्यत्वाद्यनुमितावपि द्रव्य- त्वादिज्ञानत्वेन हेतुत्वं न तु व्याप्तिज्ञानत्वेनेत्यर्थः ॥ इति श्रीजगदीशभट्टाचार्यतर्कालङ्कारविरचिता परामर्शदीधितिटीका समाप्ता ॥

·No text on this page.

·. , " १ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासंपृष्ठशतके सुन्द रे. सासकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तबको मुद्रयित्वा प्रकाश्य ते । एकस्मिन् स्तबके एक एव ग्रन्थों मुद्यते । २ प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रितामीमांसावेदान्तादिदर्शन, व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते। ३ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाऽध्यापकाः पण्डिता अन्यच शास्त्रदृष्टया विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणी भवन्ति । ४ भारतवर्षीय, ब्रह्मदशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहके. देयं वार्षिकमग्रिम मूल्यम् मुद्रा: ७ आणकाः ८ ५ अन्यैर्देयं प्रतिस्तबकं ६ प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । ७ साम्प्रतं मुन्द्यमाणा ग्रन्था.- मुद्रिता. स्तबका. (१) संस्काररत्नमाला । गोपीनाथभट्टकृता ( सस्कारः) २ । २) शब्दकोस्तुभः । भट्टाजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम् ) १० ३) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया ( मीमांसा ) १० व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । (४) भाष्योपवृहितं तत्त्वत्रयम् विशिष्टाद्वैतदर्शन प्रक रणम् श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम् । श्रीनारायणती (वेदान्तः)२ र्थ विरचित भादृभाषा प्रकाश सहितम् । स० (५ करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः ( ज्योतिषः ) १ ) भाचिन्तामणिः महामहोपाध्याय- ( मीमांसा ) २ श्रीगागाभट्ट विरचितः । तर्कपादः (७) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र वि० स० (मीमांसा) २ (८) ब्रह्मसूत्रभाष्यम-वादरायण प्रणात वंदान्त सूत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विज्ञा (वेदान्तः) ६ नभिक्षु कृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णः । (६) स्याद्वादमञ्जरी-मल्लिपणनिर्मिता सम्पूर्णा । (जैनदर्शनम् )२ (१०)सिद्धिन्त्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपण- परम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः श्री ६ ( वदान्तः ) यामुनमुनिभिर्विरचितम् । सम्पूर्णम् (११) न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दबोधभट्टा- रकाचार्यसंगृहीतः आचाचित्सुखमु (वेदान्तः) ४ निविरचितम्याख्योपेत. (१२) विभक्त्या निर्णयान्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः म० म. ( न्यायः ) श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः। सम्पूर्णः १ ·१ १ (१३ बधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् स० (मीमांसा) २ (१४) यसुधा (तन्त्रवार्तिकर्टीका ) भट्टसो- श्वरविरचिता। t-} (मीमासा ) १४ (१५)शिवस्तोत्रावली। उत्पलदेवविरचिता। (वेदान्तः )२ श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिस्मता। (१६) मीमांसासारूप्रकाशः (जामनीयद्वादशा । ध्यायार्थसंग्रहः) श्रीभट्टनाराणात्मजभ (मप्रसा) २ दृशङ्करावरचितः । .१७) प्रकरणपश्चिपा (प्रभाकरमतानुम्मारि मीमांसादगा) :- महोपाध्यायश्रीशालिकनाथमिश्रविरचितम् । श्राशर कृता मीम मामारसग्रहश्व सम्पू: (मीमांजा) ३ (१८) अद्वैतसिद्धिषिद्धालासारः । पण्डितप्रवरश्रीलदान व्याम प्रणीतस्तत्कृतव्याख्यासमलङन्तश्च । (वेदान्त )३ (१५) कात्यायनातसूत्रम महामहापाध्यायश्रीका- चायविरचितभाष्यसहितम् । १२ (२.) ब्रह्मसूत्रभाष्य श्रीभास्कराचार्यविरचितम् (वेदान्तः) (२१) श्रीहर्षप्रणीतम् खण्डनखण्डम्बाद्यम् आनन्द पूर्ण- • विराचनया खण्डगफक्विकाविभजनाख्यया व्या- (नेदान्त)२ ख्यया (विद्यासागरी)नि प्रग्निद्धया समेतम् । (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभमलधिचिता । (२३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम्-बालचोधिनीव्याख्यया ऽवतराणकया च सहितम् । (२४) ब्रह्मसूत्रकृतिः मरीचिका श्रीब्रजनाथगट्टकृता। (चेदान्त)२ (२९) क्रोडपत्रसंग्रहः अत्र श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तयागीशविरचि. तानि अनुमानजागदीश्याः प्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः प्रत्यक्षानु- मानमाथुर्या व्युत्पत्तिबादा शक्तिवादग्य मुक्तिवादस्य शब्दश क्तिप्रकाशिकायाः कुसुमाञ्जलेश्च क्रोडपत्राणि । (न्याय.) १ (२६) ब्रह्मसूत्रम,द्वैताद्वैनदर्शनम्।श्रीसुन्दरभट्टरचितसिद्धान्तसेतुकाभि घटीकासहितश्रीदनाचार्यप्रणीतनिद्धान्तजान्हव्याख्यव्याख्यायु०२ (२७) षड्दर्शनसमुच्चयः । बौद्ध नैयायिक कापिल्य जैन वैशेषिक जैमिनीयदर्शन संक्षेपः । मणिभद्रकृतटीकया सहितः । हरि ? भद्रसूरिकृतः । (२८) शुद्धाद्वैतमार्तण्डः प्रकाशव्याख्यासहितः । प्रमेयरत्नावश्च । १ (२९) अनुमानचिन्तामणिव्याख्यायाः शिरोमणिकृतदीधित्याः जागदीशी टीका। (३०) वीरमिवादयः । महामहोपाध्यायश्रीमित्र मिश्रविरचितः । ३ (३२)स्मृतिसारोद्धारः । विद्वद्वरविश्वभरत्रिपाठिसंकलितः। (३२)वेदान्तरत्नमञ्जुषा । श्रीभगवत्पुरुषोत्तमाचार्य कृता । पत्तादिप्रेषणस्थानम् } हरिदासगुप्तः, } ૨ or बनारस सिटी

·No text on this page.