·श्रीगणेशाय नमः। श्रीमद्भास्कराचार्यप्रणीतं करणकुतूहलम् सटीकं प्रारभ्यते. थ्योतच्छैलशिलोच्छलजलकणैराकामबाणाम्बुधौ ममस्तन्मुखपज कमलवदेजे सरोजश्रिया ।। तत्राप्यद्भुतधैर्ययुक्सुरवरैर्यः स्तूयते कोटिशो मित्रामित्रसमस्वभावविभवः श्रीपार्थराट् सश्रिया॥ अथारब्धग्रन्थनिर्विघ्नपरिसमाप्तयेऽभीष्टदेवतानमस्का- ररूपं मंगलाचरणमभिधेयं चाह- गणेशं गिरं पद्मजन्माच्युतेशान्ग्रहान्भास्करो भास्करादींश्च नत्वा । लघुप्रक्रियं प्रस्फुटं खेटकर्म प्रवक्ष्याम्यहं ब्रह्मसिद्धान्ततुल्यम् ॥ १॥ इतः पट् भुजङ्गप्रयाताः । अथ सिद्धान्तपाटीबीजगणित- करणानन्तरम्, उक्तं च "रसगुणपूर्णमहीसम ( १०३६) शकनृपसमयेऽजवन्ममोत्पत्तिः। रसगुणवण मया सिद्धान्त- शिरोमणी रचितः"॥ भास्करनामाहं ग्रन्थकारो गणपतिं सर- स्वती ब्रह्मविष्णुशिवान् सूर्यादीन् ग्रहांश्च प्रणम्य खेटानां प्रहाणां कर्म मध्यादिविधानं कथयिष्यामीति सूटकघटना । अप्रामाण्यशंकानिरासाय विशेषणं ब्रह्मसिद्धान्ततुल्यम् । ब्रह्मसिद्धान्तनावगतार्थत्वमाशंक्याह । लध्वी प्रक्रिया कर्त-

·(२)
करणकुतहलम् ।
व्यता यस्मिंस्तत् प्रक्रियालाघवेन प्रस्फुटं सुगममित्यर्थवानेव
(अतः) अस्यारम्भः। ननु सिद्धान्तादपि खेटकमैव मुख्यत्वेन
साध्यग्रहगणितमिति नाम्ना प्रसिद्धत्यानदस्य शास्त्रस्य किं
नामोच्यते । तत्र गणितशास्त्रं त्रिधा सिद्धान्ततन्त्रकरणत्वेन
तल्लक्षणम् । यत्र कल्पादेरारभ्य गताब्दमासदिनादेः सौरसावन-
चान्द्रमानान्यवगम्य सौरसावनगताहर्गणान्मध्यमादीनां कर्मो-
च्यते तत्सिद्धान्तलक्षणम् । वर्तमानयुगादेवपाण्येव ज्ञात्वोच्यते
तत्तन्त्रलक्षणम् । वर्तमानशकमध्येऽनीटदिनादारस्यैवं ज्ञात्यो-
च्यते तत्करणलक्षणम् । ननु नमस्कारस्य विनविधाते कथं
सामर्थ्यम् । उच्यते । नमस्कारपुण्येन विनाः प्रहन्यन्त इति ।
यत्रापि च नमस्कारमन्तरेणापि निर्वित्रशाखपरिसमाप्तिदृश्यते
तत्रापि मानसिकप्रणिधानरूपोयं घटत एवेति सफलो नमस्का-
रव्यापारः किं च मङ्गलाभिधेयमिति तत्र मंगलमनिहितं नमो
वचनेनाभिधेयं चात्र शान्ने महाणां मध्यमस्पधादिस्वरूपं वाच्यं
प्रयोजनं च शिप्यानुमहः परमिदमैहिकमुक्तम् । पारत्रिकन्तु
सम्यक् ज्ञानप्रकारात्वेनोजयोरपि निःश्रेयसायाप्तिरिति वासना
भाप्यतोऽवसेयः । काचिचतुरचित्तचमत्कारकारिणी.युक्ति-
रन्तरा दरीदृश्यते । अथोदाहरणोपयोगित्वाईथारम्भे कल्पा-
दितो गताब्दादि लिख्यते तत्र कल्पगताब्दाः १९७२९४
८२८४ । अधिमासाः ७२७६६१६८९ । अवमगणः
१४५५२२५४५४ । उदये सायनोऽहर्गणः ७२०६३३६
००७४५२ ॥१॥

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ८ (३) अथ वर्तमानशकादारभ्याइर्गणादिसाधनमाह । शकः पञ्चदिक्चन्द्रहीनोऽर्कनिनो मधोर्यातमासान्वितोऽधो दिनिघ्नात् ।। रसाङ्गान्वितात्स्वाभ्रखाङ्कांशहीना- च्छराङ्गैरवाप्ताधिमासैर्युगूलः ॥ २॥ खरामाहतो याततिथ्यन्वितोऽध- स्त्रियुक्तात्खरामाभ्रशैलांशयुक्तात् । युगाङ्केरवाप्तावमोनस्तदू? भवेज्जीववारादिकोऽहर्गणोऽयम् ॥३॥ यस्मिन्नभीष्टाब्दमासदिने ग्रहाणा मध्यमायं साधयितु- मिप्यते तत्तत्समयकःशकः । शकनृपगताब्दपिण्डःपञ्चदि- चन्द्रःपञ्चोनरैरेकादशशते ११०५ हीनःकार्य यच्छेषं ते अन्थारम्भस्य गताब्दाः सौरा भवन्ति स गताब्दगणोऽदश- भिर्निनो गुणितःसौरमासगणो जातः स मधोश्चैत्रादिगतमासे- युक्तःसएवाधो द्वितीयस्थाने धार्यस्ततोऽधःस्थितोद्वाश्यांगुणितो रसाङ्गान्वितःपट्पटिभिर्युतःस्वकीयेनानखांकांशेन नवश- तांशेन ९०० हीनः कार्यस्तस्माच्छरांकैः पञ्चपटिभि ६५ भीगेऽपहते यदाप्नं तेऽधिमासाःअनेन प्रकारेण कदाचित्पति- तोऽधिमासो न लायते कदाचिदपतितोऽपि लभ्यते तत्र स्पष्टो धिमासोऽधिमासःस्फुटः स्यादित्यनेन तन्निश्चयं कृत्वा तथा गताधिमासेषु सैकता निरेकता या कार्या । उक्तञ्च सिद्धान ..

·(४) करणकुतूहलम् । शिरोमणी-"स्पष्टोऽधिमासः पतितोप्पलब्धो यदा यदा वा पतितोऽपि लब्धः ॥ सैकैतिरेकै कमशोऽधिमासैस्तदा दिनौषः सुधिया विधेयः॥” तैरेवाधिमासैरुपरिस्थितोऽको युक् युतः कार्यश्चान्द्रमासो जातोऽसौ खरामैत्रिंशदि३०-गुणितः सन् शुकृपक्षमादीहत्य मासस्य गतदिनैर्युतश्चान्द्रोऽहर्गणो भवति • स द्विःस्थाप्यस्ततनिधि ३ र्युतःस्वकीयेन रामानशैलांशेन युत्तरसप्तशतांशेन-७०३ युतस्तस्मायुगाडैश्चतुःषष्टिभि६४ राप्ताऽवमानिअवमेऽप्यधिमासवत्सेकता निरेकता वा कार्या। उक्तश्च-"अभीष्टवारार्थमहर्गणवेत्सैको निरेकस्तिथयोऽपि तद्वत्" इति तैरवमेरुपरिस्थितथान्द्रोऽहर्गणो हीनः कार्यःस च गुरुवारादिकोऽहर्गणो भवति ग्रन्थारम्भादारभ्यते भूदिना अर्कसावना इति एतावन्तःसूर्योदया जाताः । उक्तश्च-- "नोदययान्तरं तदेव सावनं दिनम् । तदेव मेदिनीदिनं भवा- सरस्तुभम"इत्यहर्गणसिद्धिः अथोदाहरणम्। संवत् १६७६ चैत्रादिवर्षे शाके १५४१चन्देज्येष्ठरुष्ण १४ रवी घट्यादिः ५४ । २० अश्विनीनक्षत्रं घट्यादिः २७ ॥ २६ सौभाग्यो योगो घटचादिः ४४।१२ अत्र दिने गतघटी 10 समये ग्रहाणां साधनं तत्र प्रथमाहर्गणार्थ यथा शकः १५४१पञ्च- दिक्चन्द्र ११०५ हीनः गतादपिण्डेऽ ४३६ यम: १२ गुणितः५२३२ चैत्रतो गतचान्द्रमासेन १ युतो ५२३३ धो ५२३३ऽस्माद्विगुणिताच १०४६६ रसागान्वितात् १० ५३२स्वगन्देनाधः स्थिता १०५३२दनखाई ९०० तो .. .

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । (५) लब्धेनो ११परिस्थाङ्क: १०५३२ ऊनः३०५२१शराङ्गैः ६५भक्ताल्लब्धाधिमासै १६ १रुपरिष्ठो ५२३३ युतश्चान्द्रमा- सगणो जातो ५३९४ऽयं खरामै ३० गुणितः १६१८२० शुक्लप्रतिपदादिगणनया गततिथिभि २८ र्युत १६१८४८ श्चान्द्रगणोज्यमध १६१८४८ विधि ३ र्युतः १६१८५१ स्वशब्देनाधो १६१८५१ रामानशैलै ७० भक्तो लब्धेनो २३०परिष्ठो१६१८५१युतो १६२०८१युगाडै ६४ भक्तो लब्धावमै २५३२ रुपरिटो १६१८४८ हीनी जातोऽ- हर्गणः १५९३१६सप्तभक्त शेष ३ बृहस्पतितो गणनाकते शनिर्गत उदये रविः ॥ ३ ॥ अथ ग्रन्थारम्भ चैत्रादिशुक्लप्रतिपदि सूर्योदयिका मध्यमास्तेषां ग्रहाणां ध्रुवका अब्दवीजयुताः क्षेपकत्वेन कृतास्तानाह- दिशोगोयमा विश्वतुल्याःखमकें,विधौ खेन्दवोऽङ्का- श्विन पञ्खाक्षाः । विधूच्चेऽन्धयोऽन्दवोऽर्का- नवाक्षा, नात्यष्टितत्वा' ग्रहाश्चन्द्रपाते ॥४॥ कुजेऽश्वाः कुदस्रा जिनाः कक्षितुल्यायुधे द्वौ कुने- नाणि शकाः खरामाः । गुरौ क्षेपको दौ कृताः खड्कवाणा; सितेऽष्टौ धृतिर्मार्गणाः पञ्चवाणाः॥५॥ युगान्यग्नयख्यन्धयः शैलचन्द्राः शनी 'चेति राश्यादिना क्षेपकेण। धुपिण्डोत्यसेटो युतः स्वेन मध्यो भवेदुद्गमेऽर्कस्य लङ्कानगाम् ॥६॥ , स ·(६) करणकुतुहलम् । सूर्यादीनां राश्यादिक्षेपकाः । सूर्यः चन्दः विचम् चन्द्रपातः भीमः बुधः गुरुः शुकः शनिः ४ ९ ७ ८ २९ १७ २२ २१ ४ १५ १२ ०० दुपिण्डोत्थखेट इति वक्ष्यमाणप्रकारेणाहर्गणादुत्पन्नो ग्रहो राश्यादिः । राश्यादिना स्वक्षेपकेण युतो मध्यमसूर्योदयका- लिकक्षितिजासन्नलंकादेशीयो मध्यमो यहः स्यादित्यर्थः। उक्तञ्च । "दशशिरःपुरि मध्यमभास्करे क्षितिजसन्निधिगे सति मध्यमः" इति ॥ ६॥ अथ मध्यमग्रहानयनम् । तत्र तावन्मध्यमत्वं किमुच्यते प्रहस्य क्षेत्रात्मकनियतपूर्वगत्या द्वादशराशिमोगो भगणसंज्ञा इत्युच्यते । एवं कल्पे यावत्कृत्या द्वादशराशिमोगास्तावन्त- स्तपनस्य भगणाः सम्भवन्ति । तत्र वर्तमाननगणस्य यावान भागो राश्यायो भुक्तः स मध्यमो ग्रहसन इत्युच्यते अथ सूर्यानयनमाह-इतः श्लोकत्रयमुपजातिकम् । राशि । अहर्गणो विश्वगुणस्त्रिखांक ९०३ भक्तः फलोनो धुगणो लवाद्याः । रविज्ञशकाः स्युरथान्दवृन्दावे दांग ६४ लब्धेन कलादिनोनाः ॥७॥ अहर्गणो दिः स्थाप्यस्तोकस्थो विक्षेत्रयोदशभि- १३ गुणितस्त्रिखाकै ९०३ स्युत्तरनवशक्त आप्ते- ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।१ (७) नांशादिनोपरिस्थितोऽहर्गणो हीनोंऽशादयो रविबुध- शुक्रा भवन्ति अत्र. भाज्यभाजकयोर्महानयनेऽपवर्त्यमध्ये बीजान्यन्तभूतान्युक्तानि तानि सान्तरितानि तन्निरा- सार्थङ्करणगताब्दपिण्डावेदाङ्गै ६४ चतुःपष्टिभिर्भागे हते पदाप्तं कलादिकं तेन हीनाः कार्याः। यथाहर्गणः१५९३१६ अयं द्वितीयस्थाने स्थितः १५९३१६ एकत्रस्थो विथै १३ गुणित २०७११०८ ख्रिसाळे ९०३ भक्तो लब्धमंशाः २२९३ शेष ५२९ पष्टिगुणः ३१७४० भाजकेन ९०३ भने लब्धाः कलाः ३५ शेपं १३५ पष्टिगुणं ८१०० भाजकेन भक्ते लब्धाः कलाः८ कलायानयनमेय परिपाटी सर्वत्र ज्ञेया। अंशायेना २२९३।३५।८ हर्गणो १५९३१६ हीनः १५७०२३ अत एकमशं गृहीत्वा पष्टिकलाः कृत्वा ३५ पातिते शेपं२५ अस्यकं गृहीत्या पष्टिविकलाः कृत्वा विकलाः ८ शुद्धे शेपम् ५२ एवमंशादिः १५७०२२॥२४॥५२॥ अथाब्दबीजसंस्कारः-गताब्दा ४३६ चेदाइँ६४ भक्ता लब्धेन कलादिना ६।४८ पूर्वागतकलासु हीनाः१५७०२२ ।१८।४त्रिंशद्भक्तं लब्धं५२३४शेपमंशाः २ राशीनां५२३४ द्वादशाक्त लब्धं अगणः ४३६ शेपं द्वौ राशी २ एवं भग- णादिः भगणः ४३६ राश्यादिः २।२।१८।४स्वक्षेपेण राश्या- दिना १०।२९।१३।० युतः १२।३१।३१।४ भागानां त्रिंशदते लब्धेनो १ परि राशिस्थाने युतः १३ द्वादशभक्तः

·(८) करणकुतूहलम् । १
लब्धेन भगणस्थाने युतः-४३७ एवं राश्यादिः १।३।३१।४
लङ्कायां सूर्योदये मध्यमो रविरयमेव बुधः शुक्रश्च ज्ञेयः एषा
परिसादी सर्वत्र ग्रहानयने ज्ञेया। अथ गणितोपयुक्तमडशोधन
यथोक्तं बीजदत्तैः-गुण्ये गुणे नवहते परिशेपघाते नन्दै ९
हते भवति यः परिशेपराशिः ॥ घातेन गुण्यगुणयोर्नवशेपितेन
साम्येन तस्य निगणितस्य शुद्धिम् ॥ १ ॥ यथा गुण्यो:-
हर्गणः १५९३१६ नवशक्ते शेष ७ गुणकः १३ नवाते.
शेषम् ४ उसयोः शेपयोः ७१४ हतिः नवहतःशेषम् १ अथ
गुणिताङ्कः २०७११०८ नवशक्ते शेपम् १ उन्नयोः साम्ये
गुणितोः २०७११०८ शुद्ध एवं सर्वत्र अथ भागहार-
शोधनं पाटीगणितेप्रोक्तं "हाराप्त्या नवशेपस्तयत्तेनाट्यशेषनव-
शेपः । भाज्याङ्को नयशेपस्तुल्यः स्पानदा शुद्धः" इति । भाज्ये
नवभिड़ते यच्छिष्टं तदेवाप्तिः भाजकयोर्नवाभिः शेपितयोमिथो
वधेन युक्तस्य शेपस्य नाभागे शेपे तेतुल्यं स्यात्तदावामश्च
शेपशुद्धम् । यथा भाज्ये २०७११०८ नवभक्ते शेपम् १
भाजकेऽपि. ९०३ नवभक्तेः शेपम् ३ लब्धमपि २२९३
नवभक्त शेषम् ७ भाजकशेषयोर्घा ते २१ शेपम् ५२९ युतम्
५५०नवा शेपं, पूर्वशेपेण १ तुल्यं ततो लब्धम् २२९३
शेपश्च ५२९ शुद्धमेव सर्वत्रापिप्रायशःसूर्यभगणानां गतान्दानां
च साम्यं कदाचिदनन्तरम् ॥ ७॥

·१ गणककुमुस्कौमुदीटीकासमेतम् । १ (९) अथ मध्यमचन्द्रानयनमाह- अह्नांगणः शक्रगुणोविहीनःस्वात्यष्टिभागेन लवा- दिरिन्दुः । अहर्गणात्खाभरसाट ८६०० भक्तादा- न भागादिफलेन हीनः ॥ ८॥ अह्नामिति । अस्योदाहरणार्थ:-यथाहर्गणः १५९३१६ शक्रैश्चतुर्दशभिर्गुणितः २२३०४२४ स्वात्यष्टि १७ भागेन शक्रगुणोऽहर्गणः , हीनः, अत्यष्टिभिः १७ सप्तदशभिर्भक्तो लब्धेन पूर्ववर्दशादिना १३१२०१ । २४ । ४२ शकगु- णोऽहर्गणः २२३०४२४ हीनः २०९९२२२ । ३५। १८ अथ संस्कारो यथाहर्गणात् १५९३१६ खानरसाष्ट- पडशीतिशतैः ८६०० भक्तादाप्तेनांशादिना १८ । ३३ १३० पूर्वागतो २०९९२२२ हीनः २०९९२०४ । ३ । ४८ पूर्ववद्भगणादिः ५८३१ । १ । १४ । ३ । ४८ स्वक्षेपण १० । २९ । ५। ५० युतश्चन्द्रो मध्यमः स्यात् । भगणः, ५८३२ । राश्यादिः । १३ । ९ । ३८ ॥ ८॥ अथोच्चानयनमाह- गणो द्विधा गोभि ९रिनाभ्रवेदै ४०१२ लब्धैक्य- मंशादि भवेद्विधूच्चम् । गणोऽहर्गणः १५९३१६ द्विधा स्थानद्वये स्थाप्य एकत्र गोभि ९ क्तिो लब्धमंशादिः १७७०१ । ४६ । अपरत्र गण १५९३१६ इनानवेदैदशाधि- ·(१०) करणकुतहलम् | १. कचतुःसहस्त्रैः ४०१२ जक्ताहन्धांशादिना ३९ १४२ । ३५ युतम् १७७४१।२९।१५पूर्ववद्भगणादिः ४९।३। ११॥ २९ ॥५४ स्वक्षेपेण ४।१५। १२१ ५९ युनं जातं चन्द्रोचम् ४९ । ७ । २६ । ४२॥ १४ ॥ अथ पातानयनमाह- द्विधांकचन्द्रः १९ खखौ २७००दिनोपादाप्तां- शयोगो भवतीन्दुपातः ॥९॥ द्विःस्थितादहर्गणा १५९३१६ देकरांकचन्द्ररेकोनविंश- तिभिर्लब्धमंशादिः ८३८५ । ३१९ अपरत्रं सखरैः समविंशतिशतै २७०० भक्तो लब्धमंशादिः ५९ । । २१ अनयोरंशादिफलयोर्योगः ८४४४ । ३ । ३० पूर्वर- द्भगणादिः २३ । । १४ । ३ । ३० स्वक्षेपेण ९ । १७ । २५१ ९ युतो जातः मध्यमः पातः २४ । ३ ।। १८। ३९ ॥ ७॥ ॥ ९ ॥ अथ भौमबुधशीघ्रोच्चानयनं शार्दूलविक्रीडितेनाइ- रुद्रनो ११ घुचयो द्विधा शशियमै २१ वेदाधि- सिद्धेपुभि ५२४४४ भक्तोंऽशादिफलद्वयं तु स- हित स्यान्मेदिनीनन्दनः ॥ वेद ४ नो धुचयः स्व- कीयदहनाध्यंशेन १३ युक्तो भवेद्भागादिक्ष्वचलं गणाक्षितियमेन्द्रा १४२१ ताशकेर्वर्जितम् ॥ १० ॥ गुगणोऽहर्गणः १५५७१६ गरेकादशनि ११र्गुणितः - १७५२४७६ एकत्र शशियमैरेकविंशतिनिर्मकोंशादिः ८३ ·.. .. गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १(३१) ४५१ । १४ । १७ अपरत्र वेदाग्धिसिद्धेपुभिश्चतुश्चत्वारिं- शचतुःशताधिकद्दिपञ्चाशत्सहः ५२४४४ भक्तोंऽशादिः ३३ । २४ । ५८ अनयोः फलयोोगः ८३४८४ । ३९॥ १५ पूर्ववद्भगणादिः २३१ । १० । २४ । ३९ । १५ स्वक्षेपेण ७ । २३ । १४ । २१ युतो जातो मेदिनीनन्द- नो भौमः २३२ । ६ । १६ । ३। ३६ । युचयोऽहर्गणो १५९३१६ वेदैश्चतुर्मि ४ गुणितः ६३७२६४ स्वकीयेन दहनाध्यंशेन त्रिचत्वारिंशांशेन ४३ वेदनोव्हर्गणोऽधःस्थाप्यः ६३७२६४त्रिचत्वारिंशता ४३ भक्तो लब्धमंशादि १४८ २०१५।३४ रुपरिष्ठोंको ६३७२६४ युतो जातमंशादिबुध- शीघोचम् ६५२०८४।५।३४ एतदहर्गणात् १५९३१६ क्षितियमेन्द्राप्तांशकैरेकविंशत्युत्तरचतुर्दशशतैः१४२१ ता- लब्धमंशादिना ११२।६।५५हीनम् ६५१९७१।५८१३९ जातो भगणादिरयम् १८१११११११५८।३९स्वक्षेपेण २। २१:१४।३० युतं जातं बुधोच्चम् १८११।३।३।१३॥१०॥ अथ गुर्वानयनमुपजातिकपूर्वानाह- गणोद्विधार्भयमाधिभिश्चभक्तःफलांशान्तरमिन्द्रमन्त्री। अहर्गणो १५९३१६ द्विधैकत्रादिशमि१२क्तिो१३ २७६।२०१०।ऽन्यत्र जयमाधिभिः सप्तविंशत्युत्तरद्विचत्वा- रिंशच्छतैः ४२२७ भक्तः ३७१४१।२४अनयोः फलांशयो- रन्तरम् १३२३८/३८१३६जगणादिः ३६।९।८।३८१३६ .

·(१२). करणकुतूहलम् । १ स्वक्षेपेण २।४।०५१ युतो जातो ३६।११।१२।३९।२७ मध्यम इन्द्रमन्त्री गुरुः॥ अथ शुकशीघ्रोच्चानयनमुपजात्युत्तराणेन्द्रवजापूर्वा- र्धनाद- नृपाहतोहां निचयो द्विधासौ भूयाणवेदाद्रिभि७४ ५१ रभ्रचन्द्रैः ॥ ११॥ भक्तो लवायं फलयोर्यदेक्यं तज्जायते दैत्यगुरोश्चलोचम्। अह्नां दिनानां निचयो गणो नृपैः पोडशभिः १६ आहतो गुणितोऽयं पुनर्तयाणवेदादिभिरेकपञ्चाशदुचरचतुःसप्ततिशतैः ७४५१ भक्तस्तथा यमानचन्दैः१ ० दशनिश्चेति द्विधा प्रकार- द्वयेन भक्त एवं लब्धस्य फलद्वयस्य यदैक्यं योगस्तदैत्यगुरोः- शुक्रस्यांशादिकं चलोचं जायते । यथाहर्गणः१५९३१६ नृपैः १६ हतः२५४९०५६ एकत्र वाणवेदाद्रिभिः ७४ ५१ भक्तः ३४२।६।३३ अपरत्र दर्शभक्तोंशादिः २५४९ ०५॥३६।० उअयोरक्यम् २५५२४७१४२।३३ पूर्ववद्ग- णादिः ७०९।०७।४२१३३ स्वक्षेपेण ८1१८५५५५ युतो जातं शुक्रशीघोच्चम् ७०९।८।२५॥४८॥२८॥११॥ अपेन्द्रवोत्तरार्द्धन शनिमाह- भक्तोऽभरामै ३० स्तुरगांगरामनन्दै ९३६७ विधांशादिफलैक्यमार्किः ॥ १२ ॥ यथाहर्गणः १५९३१६ द्विधैकत्राभरामसिंशदिः ३० भत्तो लब्धम् ५३१०१३०१० अपरत्र तुग्गागरामनन्दैः - ·'गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १(१३) सप्तपष्टयुत्तरत्रिनवतिशतैः ९३६७ भक्तो लब्धम् १७०।२९ उन्नयोरैक्यमंशादिः ५३२७१३२।२९ प्राग्वद्भगणादिः१४॥ ११३२।२९ स्वक्षेपेण ४।३।४३११७ युतो जातो १५॥१॥ २१११५/४६ मध्यमार्किः शनिर्मध्यमः ॥ १२ ॥ अथ सूर्यादीनां मध्यगतिं शार्दूलविक्रीडितेनाह-- नन्दक्षिा भुजगारवे शशिगतिःखांकोद्रयोऽक्षाग्नेय- स्तुंगस्यांगकलाः कुवैदेविकलाः पातस्य रामा भुवाः । माहेयस्य महीऍणा रसयमाक्षस्येपुसिद्धा रदाः,पञ्चेज्यस्य सितस्य पण्णवमिताश्चाप्टौ,शने- द्वैकेले ॥ १३॥ रखेः सूर्यस्य नन्दाक्षा एकोनपष्टिः कलाः भुजगा अष्टौ विकलाः ५९।८ गतिः । शशिनश्चन्द्रस्य गतिः खांकादयो नवत्युत्तरसप्तशतकलाः अक्षामयः पञ्चत्रिंशद्विकलाः ७९०। ३५अङ्गाःपट् कलाः कुवेदा एकचत्वारिंशदिकला:६।४१च- न्द्रोचस्य । रामास्त्रयो भवा एकादश चन्द्रपातस्य गतिः ३।११। महीगुणा एकत्रिंशत्कला रसयमाः पविशतिर्विकला भौमस्य ३११२६।इपुसिद्धाः पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशतीकला रदाःद्वात्रिंशद्विकला बुधशीघ्रस्य२४५॥३२॥पञ्चकलाईज्यस्य गुरोः ५।०। पण्णवतिकला अष्टौ विकलाः शुकशीघोचस्य ९६८कलाद्वयं शनेः २।०अनया भुक्त्या युतोऽग्रिमदिनस्य मध्यमो भवति । इयं भुक्तिरल्पोत्तरत्वात्सुखार्थ प्रति विकलां ..

·(१४), करणकुतूहलम् । विहायाचार्येणोक्ता विशेपश्चात्रेकमहर्गणं प्रकल्प्याहर्गणो विश्वगुण इत्यादिना स्वस्वकरणविधिना कृते स्वस्वगतयो भवन्ति।उक्तञ्च महीमिता १दहर्गणात्फलानि यानि तत्कलाः। भवन्ति मध्यमाः क्रमानाः सदा युतुक्तयः" इति परमियं गतिः कक्षाया लघुमहत्त्वेन कलादिकायहणादिन्ना भवति । योजना- त्मिका तु दिनगतिःसर्वदा सर्वपाम ११८५८ । ४५ समानव ज्ञेया। कल्पे१८७२०६९२००००००००एतापन्ति योज- नानि सर्वे समाना धमन्तीत्या चद्रोचं विनान्येषां मन्दोचानां गतयो लिख्यन्ने ग्रन्थान्तरात्। वर्पः सप्ततिनिर्विकलैका रवेर्म- न्दोबस्य गतिः । द्वादशानिर्विकलैका भौमस्य । बुधस्य व- दशभिः। बृहस्पतेश्चतुर्भिः। शुक्रस्य पञ्चभिः। शनेरेकाद- शनिपरेका विकला । पुनरुक्तं संवत्सरायुतः१०००० तेपां गतयः स्युः कलादिकाः प्रायशत्रयोदशतिरेका विकला जोमपातस्य गति साधिकः परिवर्परेका पिकला बुधपातस्य गतिः। किश्चिन्यूनैश्चतुःपञ्चपड़ियरेका विकला गुरुपातस्य । किश्चिन्यूनैश्चतुर्भिर्वपरेका विकला भृगुपातस्य । किश्चिन्यूनैः पडियरेका विकला शनिपातस्य ॥ १३ ॥ अथ देशान्तरोपयायिनी भूमध्यरेखां भुजङ्ग प्रयातेनाइ- । पुरी रक्षसां देवकन्याथ कान्ती सितः पर्वतः पर्य- लीवत्सगुल्मम् । पुरी चोज्जयिन्याह्वया गर्गराट कुरुक्षेत्रमेह भुवो मध्यरेसा ॥ १४॥ .

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १.(१५) लक्षापुर्य्या सूत्रस्यैकमयं बद्धान्यद मेरुशिरसि धार्यमियं मध्यरेखातः सूत्राघो यानि नगराणि नानि मध्यरेखानगरा- णीत्यर्थः॥ १४ ॥ अथ ग्रहाणां स्वदेशीयकरणार्थ देशान्तरको पजात्याह- । रेखा स्वदेशान्तरयोजननी गतिहस्याघ्रगर्वि- भक्ता। लब्धा विलिप्ता खचरे विधेया प्राच्यामृणं पश्चिमतो धनंताः॥ १५॥ प्राचीप्रतीचीसूत्रं स्वदेशस्थं भूमध्यरेखान्तर्गतं यत्स्थानं तस्मान्मध्यरेखास्थानात्स्वदेशस्यान्तरे यावन्ति योजनानि तैर्ग्रहस्य भुक्तिगणिताचगजैरशीतिभिः ८. भक्ता लब्धा विकला मध्यरेखातः पूर्वदेशे आहे हीनः पश्चिमे धनं विधेयं यथा पारंपर्यत्वाद्र्गराट् मध्यरेखावशात्पश्चिमदेशे ३० योजने शिवपुरी अतो योजनैः ३० सूर्यमध्यगतिः ५९।८ गुणिता १७७४ अनगजैः ८० विक्ता लब्धं विकला २२ रवेर्द- शान्तरं पश्चिमत्वादनमेवं चन्द्रादीनामपि मध्यगत्या कृत्वा पत्रे लिखितम् । रेखा-"पलश्रुतिना रविभाजिता च विलितिकाः प्राच्यपरेऽस्तमायम्" । पाठोऽसङ्गन्तो यथा मध्यदेशे सूर्यः ११३१४ विकलाः२२धनं देशान्तरशुद्धः॥१॥३१॥२६ एवं सर्वे ज्ञेयाः ॥ १५॥ अथ ग्रहानयनेकृतापवर्तशेषन्यायेनान्तरविनाशार्थ- मिन्द्रवंशस्थाभ्यां कृत्वोपजात्या बीजकर्माह- ·. (१६), बकरणकुतुहुलम् अन्दागना७८स्विरसै३६विभाजिता ऋणं विलिप्तासु शशीज्ययोःक्रमात् । विधैः १३ खरामै३० द्वियमै २२ श्वखचरैः ९ पातोचसौम्यास्फुजितां धनं तथा ॥१६॥ इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहलेविदग्धबुद्धिवल्लभे नभोगमध्यसाधनम् ॥१॥ भन्दाः करणगताब्दाः गजाभैरष्टसप्ततिभिः ७८ भक्ता लब्धं शशिनचन्द्रस्य विकलास्वर्ण स्यात् । एवं बिरसै- विपष्टिभि ६३ लब्धं गुरोबिकलास्वर्णम् । अथ विश्व- त्रयोदशभिः १३ खरामैः ३० त्रिंशदिः ३० द्विय- मैर्विशद्भिः २२ खेचरैवभिः ९ लब्धं कमेण पातचन्द्रोच्च- बुधशुक्राणां विकलासु धनं भवेत् । करणगताब्दाः ४३६ गजाश्वैः ७८ का लब्धं विकलाश्चन्द्रस्यर्णम् ५ पुनरब्दाः ४३६ निरसैः ६३ शता लब्धं विकलाः ६ गुरोर्कणम् । अब्दाः ४३६ विषैलब्धं विकलाः ३३ पातस्य धनम् । अब्दाः ४३६ विशद्भक्तं लब्धं विकलाः १४ चन्द्रोचस्य धनम् अन्दाः ४३६ द्वियमः २२ भक्का लब्धं विकलाः १९ युपशीघोच्चस्य धनम् । अब्दाः ४३६ खेचरैः ९ भक्ता लब्धं विकलाः ४८ शुक्रशीघस्य धनम् । रविभौमशनीनां नास्तीदकर्म । लोकैरब्दवीजत्वेन व्यवहियते । पट् कर्मणां नामान्युच्यन्ते देशान्तरम् १ अब्दबीजम् २ रामबीजम् ३ भांशफलम् ४ उदपान्तरम्पचरकर्म ६ तत्र देशान्तरमुक्तमन्द- बीजं तु गन्थरुता क्षेपेप्येव दत्तम् । अथ ग्रन्थारम्भतो यापल माणं बीजं तत्पत्रे लिखितं परं स्वल्पान्तरत्वादुपेक्षितं राम- ·५. MHz गणककुदकौमुदीटीकासमेतम् । ११(१७) बीजमाधुनिकगणकैरुन तलिख्यते। कलाइयं धुन सूर्य चन्द्रे तिथिकलाऋणम् । भौमे स्व कलिकाशीतिर्युधे समशती धनम्॥ गुरावृणं खनन्दैका तथा शुके खंभानि च शनौ धनं खनन्दाच त्रिशस्वोच्चपातयोः ॥ एवं कतेऽधुना खेटा जायन्ते च तदा ध्रुवम् । नलिकायन्त्रघोग्याश्च यहणादिपु सर्वदा" ॥ एतान्यपि सान्तराणि ज्ञात्वा रामचन्द्राचार्यैः कृतास्तान्यपि लिख्यन्ते- "कलादेयं चाथ रवौ धनं स्यादणं च चन्द्रे, कतराम ३४ लिप्ताः । भौमेनविश्वामिताः १३० कलाः स्वं बुधेऽस्य शीघे धनमानपेट् च ॥१॥ गुरावृणं साङ्कशशिप्रमाणाः१९० सितस्य शीघे त्रिशती ऋणं च ३०० । मन्दे च खाटाश्चि- २८० धनप्रमाणास्त्रिंशत्स्यमुच्चे ऋणमत्र पाते"॥ २ ॥ इत्यु- भयं यन्त्रतो ज्ञेयम् । भांशफलं चन्द्रस्यैव । उदयान्तरं रवि- चन्दयोरेव । चरकर्म सर्वेपाम् । उक्त च करणप्रदीपे-"पातं पदेशान्तरमाब्दकच जान्तरं फेषियन्ति राममानमाणम- बागम एव खेटाः स्युः संस्कृतास्वैरिह कर्मयोग्याः" इति । कानिचित्कर्माणि मध्यमेषु दीयन्ते कानिचित्स्फुटेषु चरदलसं- स्कारविधिः स्फुटक्रियानन्तरं सद्भिः ॥ अत्र देशान्तराब्दबी- जरामबीजानि मध्यमेषु देयानि शिर्फलं मध्यमचन्द्र एव मन्थरुतोदयान्तरचरकर्मणि स्पष्टतामननृह्योक्ते तेन स्पष्टेप दीयत इति स्वयमूहा कि बहुना । अथ प्रकृतमुच्यते-'अन्दा गजावैः' इत्यादिकर्म देशान्तरं रामबीजं च ग्रहेषु दत्तं यन्त्रतो नेया औदयिका मध्यमा, ·. ७ ८ ८ (१८), करणकुतुहलम् । ८१७ लंकायामुदयकालिका महा। चं. उ. पा. मं. यु. १ ६ १ १२ २३ २१ ४२ २८ ३८१४ ३९ ३६ १० २७ २८ ४६ ५९ ७९० ६ ३ ३१ २४५ ५ ९६ २ ३५ ४१ ११ २६ ३२ कलादि रामवीजम् । सू. चं. र. पा. मं. वु. . शु. श. १५ ३० ३० ८०७०० १९० २७० ९० पनम् भरणम् प. ध. प. म. देशान्तरं कलादि। पा. मं. यु . क २ घ. ध. घ घ. घ. अब्दयीजं विकलादि पा. मं यु. यू. शि ४ . . 0 ? . . ध. घ अंशादि रामवीजम् । ७ . ० ० २ १ ५ . १७ घ.

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १९) 'विकर्मसंस्कृताः सर्यादिग्रहाः । " ar ६ . ९२० २५ ३३ ४० १२ ५९ १३ १५ २९४७ ५५ २६ २९,३० १३ १८ १ २३४३ ४१ गतिः। २ ८ ५९ ७९५.६ ३ ३१ २४५ ५ ९६ ८ ३५ ४१ ११ २६ ३२. इति करणकुतूहलवृत्तावेतस्यां सुमतिहर्षरचितायां गणककुमु- दकौमुषां विवृतमहमध्यमानयनं प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ अथ द्वितीयः स्पष्टाधिकारी व्याख्याते । तत्रादी मन्दकेन्द्रोपयुक्तानि मन्दोचानीन्द्रवजयाह- मन्दोजमर्कस्य गजादिष्टभागा भौमादिकानां सद्- ला सूर्याः । तत्त्वाश्चिनः २२५ साईयमाद्रिचन्द्राः १७२।३०कौं शशाङ्कायमाः क्रमेण ॥ १॥ अष्टसातत्यंशा राशिदयमष्टादशांशाः२३१८ सूर्यस्य मन्दो- चम् । चन्दोचन्तु गणो विधेत्यादिनोक्तम् । भौमस्य सदलाष्ट- सूर्यविंशतलाधिकाष्टाविंशत्युत्तरशतांशाः राशिचतुष्टयम् ४ अधांशाः ८ त्रिंशत्कलाः भौमुख्य मन्दोचम् । तत्त्वांश्विन पञ्चविंशत्युत्तरद्विशतांशाः पञ्चदेशांशाधिकसतराशयो बुधस्प मन्दोदम् ॥१॥साविंशत्कलाधिका यमाद्रिचन्द्रा दित्तात-

·.
(२०) करणकुतूहलम् । २
त्युत्तरशतांशा द्वाविंशत्यंशाधिकराशिपञ्चकं गुरोः ५२
कष्टौ ८१ एकाशीत्यंशा एकविंशत्यंशाधिकराशियं का
२।२१,शनेः पाठद्दयं शशाङ्काङ्गन्यमाः २६१ एकषष्टयुत्तरद्धि
शतांशाः राशयोऽष्ट्रौ ८ एकविंशत्यंशाः २१शनेः। या ।
मियमा इति पाठः। अष्टविंशत्यंशाधिकराशिसप्तकम् ७२
अत्र हेतुरुच्यते सिद्धान्तशिरोमणी-शनिमोहस्व कल्पे युगे
पबो ५४ भगणास्तत्पक्षे मतामियमाः इति पाठमन्दी
२६.1
कुसागराः ४१ भगणा- इति पाठस्तत्पक्षे
२६३ उत्पयन्ते । यत्पक्षे युगेपवो भगणा इत्यार्यसिद्ध-
मतं तथा चोक्तम्-सवितुरमीपाञ्च तथा या
मन्दोच्चमिति । तथा च सूर्यसिद्धान्ते-गोऽमयः शानिमन्दर
तत्पक्षे शर्मन्दोच्चम् ७।२८१३७ एतदेवार्यभटसम्मतम्
अथ मृगांककरणमदीपे करणाप्यादिपु मतजामियमाः२३८
इति मन्दोचं गृहीतं क्रमेण तदाक्यमिति महीधरा हस्तिक।
नृपाः सम्भा२८।१६।०मन्दोचकानि कुअरानलकराः२३८
शनेर्लयाः कीर्तिता इति निजमृदूच्चसम्भया निजमृदूचं सम्भवति
मन्दोचं तु मतङ्गामियमा इति शनविशेष इत्याचार्यस्यैव
पक्षेङ्गीस्तम् । उक्तंच-"ज्योतिपमागमशास्त्र विमतिपत्नौ न
योग्यमस्माकम् । स्वयमेव विकल्पयितुं किन्तु यहूनां मतं
। वक्ष्ये" इति वचनम् ॥१॥

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।२ (२१)
मन्दोच्चानि।
मं.
शु.श.
४
७
८
१५
२१ २०२५
.
'३०
.
.
०
.
.
०
.
.
.
.
पाइलसी
अप शीघ्रफलोपयुक्तापराख्यान् शीघ्रोच्चानुपजा-
7
Sras.132
कुकुञ्जरा वेदकृतास्त्रिदस्राः सप्ताहयो विश्वमिताः
पराख्याः। भौमादिकानामथमध्यमोऽकः शीघ्रोच्च
मिज्यारशनैश्वराणाम् ॥२॥
एकाशीतिः ८१ चतुश्चत्वारिंशत् ४४ त्रयोपिशतिः २३
सप्ताशीतिः ८७ त्रयोदश १३ परमाः क्रमेण भौमादीनां
पराख्याः एते भीमादीनां परमफलानि जीवारूपाणि
एतेषां धपि परमशीघ्रफलानि तद्यथा भौमस्य ४२ ।
४० बुधस्य।१।३४।४० गुरोः १1। ० शुक्रस्य ४।६।५०
रानेः ६।११।५अथ यहाणां शीघोच्चं कथयति-युधशीघोच्चं
शुमस्प च मध्पमाधिकारे प्रोक्तम्, अन्येषां गुरुनौमशनीनां
मध्यमोऽर्कः शीघोच्चं ज्ञेयम् ॥ २ ॥
अप भन्दकेन्द्र शीघ्रकेन्द्रपद्धनर्णसंज्ञामुषजात्याह-
ग्रहोनमुच्चं मृदु चञ्चलं च केन्द्रे भवेतां मृदुचञ्च-
लाख्ये । त्रिभित्रिभिः पदमन कल्प्यं स्वर्ण
फलं मेपतुलादिकेन्द्रे ॥३॥

·६ १ (२२) करणकुंतृहलम । २ देशान्तराब्दबीजविशुद्धेन ग्रहेण हीन मृदूचं मन्दोवं चलमुचं शीघोच क्रमान्मन्दकेन्द्रं शीघ्रकेन्द्र-स्यात, तथा च. द्वादशराशीनां पदचतुष्टयं भवति तेपा -प्रथमतृतीपयोर्विषम- संज्ञा द्वितीयचतुर्थयोः समसजी, अथ मेपादिपटकगते केने फलं मध्यमयहे मन्दस्सष्टे च धनं तुलादिकेन्द्रे ऋणम् ॥३॥ अथ भुजकोटीनुपजात्याह- न्यून भुजः स्यान्यधिकेन होने भाई च भा - दधिकं विभोर्दम् । नवाधिकनोनितमभं च भवेच्च कोटिस्त्रिगृहं भुजोनमू॥४॥ राशित्रयादूनं यदि केन्द्र, तदा स एवं भुजः स्यात् यदि राशित्रयादुर्घ केन्द्र नहि तेन होनं राशिप: भुजः वादधिकं केन्द्र विनाई शशिपङ्कहीन भुजः स्यात् नवरा श्यधिकेन केन्द्रेण होना द्वादशराशयः भुजः अथ सुजेन राशिवयं कोर्टिः स्यात् ॥ ४ ॥ अथ 'भौममन्दोच्चपराख्ययोः स्फुटीकरण वधयाह भीमाशुकेन्द्रे . पदयातगम्यस्वल्पस्य लिप्ताः खखवेद १०० भक्ताः । लब्धांशकैः कर्कमृगादि- न्द्रे हीनान्वितं स्पष्टमसृग्मृदूधम् ॥ो लब्धां शकानां त्रिलवेनही- भौमस्य शीघ्रकेन्द्र कत्येति मन्दस्पक्षतु यत कृत्येति तद्बाह्यम् यदुक्त सिद्धान्तशिरोमणी- " , . गह

·(33)
-
नागकुन हनम्
বুলবুলসহরিণ'নাবিয়ীগ ক্ষণটি
हीये मन्दवमानि। तेन संस्कृतमन्दो संस्कृतस्यापार
सुटर इनिगलक्षीदास हा वादभिरिन नेवन
तिपादित मनोनयनन्दोलनमा सन्तानमनंतन
यशमन्दो-चारानेमनिति-पूनाचार्य मतासामध्ये न
EिAR केन्द्रस लिमिलिभिः पदमिति
बदेशल्पिते तस्य शातं तच्च गतिमापतितं तान्यतया
विगत्ययोदय तस्य मला यास्तापात:४००
मालमत्रादिपून तेन त्रदिशशिटेगोन
शीचन्देन्द्रसम्मृदून मोहरमनन्दोई होनं बाय-सहरष्ट्रि
गतेनुयुत सदर भोगटोनस्यात् ॥५५AY
चिपस्यो नितान्यः यस्य वेदलमलस्यांगदिल
सलिलवेन तृतीयालीनस्य परारथ्यो भौतम
निस भोगस्यमा कुटा स्यात् ।
अधूया सायनसा बना माह
पाखिनौ रविंशति२० चन्द्र
अत्यष्टिपतिथ्य नवे ना ६.
न्यारवाडकर यश
उपायथनोग्य निचरा
विन्दुम तायदातं तदुत रखकायुतं
ज्या
पर
विवशतालोनविंशति-९ मासा
सेयप्तस्युमुत

·करणकुतूहलार , १ ४ C नगवडानि- या सणानि २a 10 ९७ १५ पर९५२ २१ ४१७७ १२१०४11580420 एतानि नबज्या वडानिपल्य-या साध्यातल्या भार्यातभ्यो १० आशियान E तावनिक सानिशेष गरिमोग्याविन्य शित निमारकमाना पूलिया मन पतंज्याहने मानिभाशयोनलग तेतलहरलोभाग्म : अरणनात्यार विशीयवधान नाचोर roy परंमाकाधन विक सय हत दि.१० युते स्या पुज्यकैत 111 भस्य पायांनुसाते तसाधरणारभ्य: यावन्ति मणाचन चिया, गुनाह नदि शायु अनुस्यात् अपश्यत लनिस १Y:0-14 समायोलिमिन ज्यानस्यादरम जोडतानसोनाति तरलाला मामा-भामगार भोसरवडत्यय अधाले करणं सिमाना विमो-माता सरसलम है संस्थाया वि:Tr ·- - गणककुमुदकौमुद्रीटीकासमेतम् । २ (२५) निलो नख २० हत्तदून युक्तं गतेप्यैश्यदल स्फुटं त्याक्रमो- किमज्याकरणेत्र भोग्यम्" । यथा चतुर्विशत्यंशानां २४ पापा माध्यमानायां दशामा लब्धं शेपं ४ गतखण्डं २० माग्यसपई १९, अनयोरक्यात ३९ अर्द्ध ११ । ३.. कमज्यात्वादुनितं १९ । १८ स्फुट भोग्यखण्डं जातं तको भोग्यनिमः शेपांशका इत्यादि कर्म स्फुट भोग्य-.' खण्डेन कार्यमिनि कते जाता ज्या ४८ ४३ इयं समक्रान्तिज्या ज्ञेया, अथ धनुःकरणे भोग्पसण्डस्कुटी- करणं सिद्धान्ताद्यथा-"विशोध्य खण्डान्यथ शेषकाईनिनं गतेप्यान्तरमप्याक्तम्।फलोनयुग्भोग्यगतप्यखण्ड चापार्थमेवं सुदभोग्यखण्डम्" इत्यादिना गर्नेप्ययोरन्तरम् १ शेषांशः४ शुणितम् ४ नसः २० जनम् ०१२ अनेन शक्तं 'फलोनयु- चिोग्यगर्नप्यखण्डं चापार्थमेवं स्फुटनोग्यखण्डम् यथाजिना राज्यायां ६८१४३ धनुःकरण विशोध्य खण्डानि २११२० शेष अ३ अस्पाईन ३३५२ गतप्यान्तरम् १ गुणितम् ३१५२ गम्येन १९ भाजितम् ।।१२ लधेन गतेप्याईम् ९.३० कमपनुःकरणवादनम् १९।१८ स्फुदभोग्यखण्ड तिम्, अशुद्धलब्धमित्ययं विधिरनेन कार्यः जातं धनुः २४ स्पन्दन सूक्ष्मतामिच्छना विधयम् ॥ ८ ॥ भय सूर्यादीनो मन्दफलानयनमिन्द्रपजीपजा- तिच्यामाह- मुपादिकानां मृदुफेन्ददाज्या दिग्नी विभाज्याथ रुपञ्चवागत नागाग्निदगिरिपूर्णचन्द्रेवस्वङ्गभूमि-

·..
(२६)*
करणकुतुहलम् । २
वसुनेत्रनेत्रैः ॥९॥ युगाप्टशैलेर्मुनिपञ्चचन्द्रः फलं
लवाः केन्द्रवशाइनर्णम् ।कार्य ग्रहे सूर्यविधूस्फुटौ
स्तो मन्दस्फुटाख्या इतरे स्युरेवम् ॥ १०॥ 24
सूर्यति । सूर्यादीनां मन्दकेन्द्रस्य शुजः कार्यः स्वत्यांशमि-
तेदेशातमित्यनेन ज्या कार्या सा दिग्नी दशगुणा सा सूर्यस्य"
सम्बन्धिनी चेत्तदा खपञ्चबाणैः ५५० साईपञ्चशतै ज्या
लब्धमंशादिफलम् ११३४१३२ अनेन संस्कृतो मध्यमोर्कः
१।१।३३।२६ जातो मन्दफलसंस्कृतः सूर्यः १।३।७५८
अस्माज्जातं चरमृणम् ८६ अनेन संस्कृतः स्पष्टोऽर्कः-
१।२६।३२ सा ज्या चेचन्दस्य तर्हि नागाभिदरष्टत्रिंशदु-
चरद्विशत्या २३८ भाज्या लब्धमंशांदिफलं स्यात्, भौमस्य
गिरिपूर्णचन्द्रः सनोत्तरशतेन १०७ भाज्या, बुधस्य वस्वङ्क-
भूभि नद्विशत्या १९८, गुरोर्वसुनेत्रनेत्रैरष्टाविंशत्युत्तरद्विशत्या
२२८, शुक्रस्य युगाष्टशैलैश्चतुरशीत्युत्तरसप्तशत्या ७८४
शनेर्मुनिपञ्चचन्द्रः सप्तपञ्चाशदुत्तरशतेन १५७, एतदंशादि-
फलं केन्द्रवशाचनर्ण कार्य मेपतुलादिकेन्द्र क्रमाउनर्ण मध्य-
यहे कार्यम्,एवं कने रविचन्द्रौ स्फुटौ भवतः, इतरे भौमादयो
मन्दस्फुटा भवन्तीत्यर्थः। अथैपां परमं मन्दफलं कलादि रवः
१३०५०, चन्द्रस्य ३०२॥३१,ौमस्य६७२१५४,बुधस्य
३६२।१०, गुरोः३१५।४३, शुक्रस्य ११००, शनेः
४५८।३ इति ॥ १० ॥

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् २ (२७) अथमध्यमार्कोदयिकास्तेषां स्फुटोदायककरणाय कर्मोपजात्यर्द्धनाद- भानो फलं भैरहतं च चन्द्रे मध्ये विधेयं रविपद्धनर्णम् । भानोरिति । ज्यायाः खपञ्चबाणैः ५५० लब्धं भानोः फलं ः सप्तविंशतिभिर्भक्तं फलमंशादि मध्यमचन्द्रे धनर्ण कार्यम्, रविफलं रखी यदि धनं स्यात्तदा मध्यमचन्द्रे धनं कार्यम् ऋणं चेत्तदा ऋणमेव कार्यम्ततश्चन्द्रः स्पष्टो विधेयः अन्येषां स्वल्पान्तरत्वान्न कृतम् ॥ अथसूर्यादीनां गतर्मन्दफलमुपजात्यनेन्द्रवजया चाह-- स्वभोग्यखण्डं नव ९ हत्खरांशोविश्वा १३ हतं वेद ४ हृतं हिमांशोः॥ ११ ॥ द्विघ्नं नगा ७ प्तं कुजसौम्ययोश्च खादै ५० रिनैः १२ खार्क १२ मितेश्च भक्तम् । जीवादिकानां च गतेः फलं तत्स्वर्ण क्रमात्कर्कमृगादिकेन्द्रे ॥ १२ ॥ यस्य ग्रहस्य मुक्तिफलं साध्यं तस्य भुजज्याकरणे यो- यसण्डं तत्सूर्यसम्बन्धि चेत्तदा नव९ निर्माज्यं लब्धं कला- दिकं याा तत्सूर्यगतिफलं स्यात्, एवं चंद्रस्य स्वभोग्यखण्डं चिौ १३ गुणितं वेदैर्भनं लब्धं चंद्रस्य गतिफलं स्यात्, अथ झायां • गुणितं सममि ७ नं कुजस्य गतिफल स्यात्, एवं बुधस्य च केवलम, गुरोः स्वनोग्यखण्डं साक्षः पञ्चागादिः ५० भक्त लम्यं गुरोर्गतिफलं स्यात्, एवं शुक्र- स्प स्पभोग्यखण्डमिनादशानि१२ नि भृगुगतिफलं स्यात्, ·. (२८) करणकुतूहलम् । शनेः स्वभोग्यखण्डं सार्कमिते १२० क्तिं शनिगतिफलं स्यात् एवं स्वस्वगतिफलं स्वस्वमध्यगतौ कर्कादिमंदकेन्द्रे सति धनं कार्यम्, मकरादिकेन्द्रे त्वृणं कार्यम्, एवं कृते रवि- चन्द्रयोः स्फुटा गतिर्भवति, भौमादिकानां तु मन्दस्फुटाच्या स्यात् ॥ १२॥ अथ भौमादीनां शीघ्रफलानयन शार्दूलविक्री हिते- नाह- कोटिज्या चलकेन्द्रजा परगुणा द्विनी तयोनान्विता केन्द्रे कर्कमृगादिके परकृतिः खाभ्राब्धिशन १४ ४००र्युता । तन्मूलं श्रवणः परेण गुणिता दो- याथ कर्णोद्धता तच्चायं चपलं फलं धनमृणं मन्दस्फुटे स्यात्स्फुटः ॥१३॥ मन्दस्फुटं शीघ्रोच्चादिशोध्य यच्छेपं तच्छीघ्रकेन्द्रं भवति तस्य कोटिः साध्या तस्याश्च ज्या साध्या सा स्वकीयेन पराग्येण गुण्या सैव पुनाभ्यां २ गुणिताधः स्थाप्या पष्टि- भक्ता फलेनान्विता कार्या, अथ परस्य कृतिस्तेनैवकिन तस्य- पांकस्य गुणनं कतिः सा परस्य कतिः सामाब्धिशश्चतुः- शताधिकचतुर्दशसहस्र १४४०० र्युताः कार्या एतादृशा पररुतिः कर्कादिशीघ्रकेन्द्रे सति परगुणा विस्था कोटिज्या हीना कार्या तस्येदंम्मृलम् "त्यक्त्वान्त्याद्विपमात्" इति लीलापत्युक्तविधिना रुतश्रवणः कर्णसंज्ञकों को बोदव्या, अथ शीघ्रकेन्द्रस्य दोज्यां परारत्येण गुणिता कर्णसंज्ञकेन ·- है गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । (२९) भक्ता लब्धस्य चापं धनुः विशोथ्य खण्डानीत्यनेन कार्य तदेव धनुः चञ्चलं शीघ्रफलं तत्फलं मन्दस्फुटे ग्रहें धनमृणं कार्य मेपतुलादिकेन्द्रवशात्, मेपांदिकेन्द्रे धनं तुलादिकेन्द्रे ऋणं तदा ग्रहः स्फुटः स्यात् ॥ १३॥ अथास्याप्यतिस्फुटत्वज्ञानं भौमस्यं विशेष चोपजात्याह- तदुत्थमायेन चलेन मध्यश्चेत्संस्कृतः स्पष्टतर- स्तदा स्यात् । दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यां ततोऽखिलाभ्यामसकृत्कुजस्तु ॥ १४ ॥ तदुत्थेति । यत्स्फुटो जातस्तस्मादुत्थं तदुत्थं तेन तदुत्थेन मान्देन पुनस्तदुत्थचलेन चेन्मध्यमः संस्क्रियते तदासौ स्पष्टतरः स्यात् तदुक्तं भवति यः स्पष्टः कृतः स एव मध्यमः परिकप्यः तस्मात्मागुक्तप्रकारेण मन्दफ़लं संसाध्य मध्यमे संस्कार्यमित्यनयैव रीत्या स्पष्टतरः स्यात्, एवमसकयावत स्थिरः स्यात्, भौमस्य तु विशेषः प्रथमं मन्दफलेन दलीकतेन शीघ्रफलेन दलीलतेन चैवं दलोकताायां प्रथम फलान्यां ततोसिलान्यां सम्पूर्णाज्यामिति यस्तु दलीकतमन्दफलान्यां संस्कृतस्तस्मान्मान्दं सकलं मध्यमे संस्कार्य तस्माच्छीनं संसाध्य तस्मिन्नेव सकलं शीघं संस्कुर्यात् इति पुनः पुनर्दली- सतायां ततोऽसिलान्यां संपूर्णाज्यामिति, यस्तु दलीझतात्यां संस्कृतस्तन्मान्दं सकलं मध्यमे संस्कार्य तस्माच्छेध्यं संसाध्यं तस्मिन्नेव सकलं शैव्यं संस्कुर्यादिति पुनः

·करणकुतूहलम् ।
पुनर्दलीकताभ्यां ततोऽसिलान्यामेवमसरूयावदपिरोप:श्यात्ता-
वदिति, एवं भौमःस्पष्टतरः स्यात्, यैर्युधादीनामपि
दलीलताभ्यां प्रथम फलान्यामिति कृतं तदसत् लक्ष्मी-
दासगणकवचनम, अथ भौमगतौ विशेषः दलीलताभ्यामिति
तथैवोक्तं सिद्धान्तशिरोमणौ-"स्यात्संस्कृतो मन्दफलेन
मध्यो मन्दस्फुटोऽस्माचलकेन्द्रपूर्वम् । विधाय शैध्येण फलेन
चैवं खेटः स्फुटः स्यादसककलाभ्याम् ॥ दलीलताभ्यां प्रथम
फलान्यां ततोऽ खिलायामसलत्कुजस्तु।।स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव
वेद्यो शीघाख्यतुङ्गस्य तयोरभावात्" इत्यत्र दलीलतान्या-
मित्यादि यदुक्तं तत्कुजस्यैव न त्वन्येपामिति भौमः प्रथमात्यां
द्वाभ्यां फलान्यामकताम्यां संस्कार्य ततो दायां समयाभ्यां
संस्कृत्य स्पष्टो भवति किन्त्वसरुत् कर्मणा यांवस्थिरो
भवत्यपरे ग्रहाः सममाश्यां फलाभ्यां प्रथमाभ्यां च सकदेव
स्पधाः भवन्ति ॥ १४ ॥
अथ गतिस्पष्टीकरणं सार्धन्द्रयजयोपजात्यनाह-
गतेः फलेनैवतु संस्कृता या मध्या गतिर्मन्दगतिर्भ-
वेत्सा । ग्रहस्य मन्दस्फुटभुक्तिवर्जिता स्वाशीमके-
न्द्रस्य गतिर्भवेत्सा ॥१५॥
द्राकेन्द्रभुक्तियुणिताशु चापभोगज्यया सान्धि
गुणा च भक्ता । सप्तप्रकरणेन चलोचभुक्ते शोध्या
विशेपा स्फुटखेटमुक्तिः ॥१६॥

·गणककुसुदकौमुदीटीकासमेतम् । २(३१) द्राक्कन्द्रेति। मन्दस्फुदा गतिः शीघोचतेः शोधयेत् शेपं आकेन्द्र निर्भवति साशीघ्रचापभोग्यज्यया गुणिताशीघमूला- नि परमाणि करणशीधफलार्थ चापकरणे यदशुद्धं खण्डं तेम गुण्या पुनः खाधिभिश्चत्वारिंशदिर्गुणिता समन्नकरणेन सप्तगु- णेन कर्णसंज्ञकेन भक्का लब्धं कलायंशीघोचभुक्तेः शोध्य शेष स्फुटा भुक्तिर्भवति यदा सप्तन्नकरणातफलस्याधिक्याच्छीघो- चक्तिस्तेन हीना न स्यात्, तदा विपरीतशुद्धया फलं शीघो- चभुक्त्या हीनं शेपं स्फुटक्तिस्तत्र वक्रगतिरितिज्ञेयम्, तदा ग्रहो वक्रीत्यर्थः।कैश्चिद्तीनामप्यसकत्कर्म कृतं तदसद यतोऽ- नत्यकर्मण्येव गतः साधनं प्राक्तनगतेरनुपयोगित्वात्, अथ विशे- पश्चात्र यदा यहाणां परमशीघ्रफलं तदा मध्यमैव गतिः स्पष्टा ज्ञेया यदुक्तं सिद्धान्तशिरोमणी-"कक्षामध्यात्तिर्यग्रेखा पति- वृत्तसम्पाते । मध्यैव गतिः स्पष्टा परं फलं तत्र खेटस्य"। स्वशीघोचसमे ग्रहे स्पष्टा शीघ्रगतिः परमोच्यते ॥१६॥ अथोदयान्तरचरादिषूपयुक्तायनांशानुपजात्य?नाह- अथायनांशाः करणान्दलिप्ता युक्ता भवास्तद्युत- ' मध्यभानोः॥ १७॥ अथानतये मङ्गलार्थ वा करणगताग्दतुल्याभिः कलाभि- युक्ता भवा एकादशांशा अयनांशा भवन्ति विशेपश्चात्र यथा- ब्दादावयनांशाः ११ । २४ ग्रन्थकता चतुर्विंशतिविकला- विहायांशा एव भवा एकादशमिता गृहीताः अथास्य साध- .. .

·करणकुतूहलम् । नम्, एपामयनांशानां प्रतिवर्षमकककलाश्चाधिका उत्पयन्ते तत्पक्ष परमायनांशास्त्रिंशदंशाः ३० भवन्ति यत्पक्षे प्रतिवर्ष चतुःपञ्चाशविकलाः ५४ उत्पद्यन्ते तत्पक्षे सप्तविंशत्यंशाः परमायनांशा उत्पन्त, उक्तञ्च सूर्यसिद्धान्तीकायां-प्रतिव- पमेकलिप्ता पटिचपरंशमेकमष्टादशवर्षशतरेको राशिः पद- शताधिकरेकविंशतिसहस्रर्वपर्भिगणमेकं २१६०० चतुर्युगा- दरेभिर्वः :४३००००० भगणतदयम् २०० एवोत्पद्यते, अतः सूर्यसिद्धान्ले-त्रिंशदंशावधिचलनांशा जायन्ते प्राक चलनेयनांशाः गणकोज्यन्ते न तु कदापि पात्यन्ते साम्प्रतं विपमराशित्वात्माक चलनं प्राक् चलिंन ये अक्तनागास्ते वृद्धिमन्ताऽयनांशा ज्ञेयाः एवं प्रत्यक् चलनमग्रतः ममरागी भविष्यति तत्र ये भुक्तभागास्ते विंशद्भिः ३० शोधिता अत एवापवृत्त्या शेपं ज्ञेयास्तथापनांशा भविष्यन्ति तयतादर्कतः मान्त्यादिकं साध्यम्, 'अयनांशाः प्रदातव्या लगे कान्ती चरागमे । सत्रिने वित्रिी लग्ने कर्मणि सदा बुधैः ॥ कृते कर्मणि ते त्याज्या न त्याज्याः सूर्यपर्वणि' पुनः 'युक्तायना- शादवमः प्रसाभ्यः काली च खेटात्सल भुक्तभागी' इति, अतो यावन्तो गताग्दास्तावन्त्यः कला अयनांशा इत्युपपन्नं सविस्तरं ग्रन्थान्तरात, यथात्र करणे गताब्दाः ४३६ कलाः पष्टिभत्ताः ७१६ अंशादिअननांशादिमा भवा एकादशांशाः ११ अन्विताः १८११६ । ० चैत्रापतिमासं पञ्च विकला

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् २ (३३)
पईन्ते ततो मासद्वयं गतं तेन दश १० विकलाः युक्ता एवम-
यनांशाः १८।१६ । १० ॥ १७ ॥
अथ पूर्व ये ग्रहाःसाधितास्ते मध्यमसावनोदयिका
स्तान् स्फुटसावनोदयिककरणायोदयान्तरं कर्मो-
पजास्याह-
द्विघ्नस्य दोा शरद्विलिप्ता भानोविधोः कक्षि-
२३ हताः कलास्ताः । स्वर्ण च युग्मौ जयदस्थि-
तेऽर्के क्रमेण कर्मेत्युदयान्तराख्यम् ॥१८॥
द्विप्नस्येति-तैरयनांशैर्युक्तस्य मध्यमार्कस्य द्विगुणस्य
भुजज्या पञ्चभिः५सका लब्धा विकला समविषमपदस्थिते
सायनेऽर्क क्रमेण धनमृणं वा रवी कार्य समपदस्थेसायनेकै धनं
कार्य विपमपदस्थेसायने ऋणं सैव भुजज्यैकविंशतिभिः२१
भक्ता लब्धं कलादि सूर्यवच्चन्द्रे धनमृणं वा कार्यम् एतदुदयान्त-
राख्यं कर्मापरेपामन्येपास्वल्पान्तरत्वान्न कृतं यथायनांशः१८
१६ । १० मध्यमोऽर्कः१।१।३३।२६ युतः १।१९।४९।
३६दिगुणः ३१९३९।१२ अस्य सुजः २।२०१२०१४८
अस्य ज्या ११८१४ पञ्च ५ भक्ता लब्धा विकलाः २३
पेरुइयान्तरं सायनोऽर्को शिपमपदे तेन स्पष्टे खावृणं कार्य-
मेवमेपैव जिज्या ११८४ एकविंशतिभिः २१ भक्ता
लब्धं कलादि ५। ३७ सूर्यवत्स्पष्टे चन्द्रे ऋणं
कार्यम् ॥ १८ ॥

·(३४) करणकुतूहलम् । अथोन्मण्डलस्थानां महाणां स्वक्षितिजस्यासनकर णाय चरफर्म प्रोक्तं तदक्षप्रमाक्षसाध्यं तेन तद्यमपि मालिनीद्वयेनाह- अयनलवदिनैः प्राइमेपसंकान्तिकालाद्भवति दिसमध्ये याक्षभाक्षप्रभा सा । दश १० गज ८ दश १० निघ्नी साक्षभान्त्या त्रिभक्ता प्रतिगृहचर-, खण्डान्यायनांशाच्यभानोः ॥ १९ ॥भुजगृहमि- तयोगो भोग्यसण्डांशघातात्सगुणलवयुगस्वं स्वं चरं गोलयोः स्यात् । चरपलगतिघातः परिभक्तो विलिप्ताः स्वमृणमुदयकाले व्यस्तमस्तग्रहेषु॥२०॥ अयनेति । अयनांशोत्पन्न दिनमपसंक्रमपूर्वतो यदिनं तस्य मध्याह्ने द्वादशांगुलशंकोर्या छाया साक्षप्रभा स्यात्, अथाय- नांशोत्थदिनानयनम्, अयनांशाः स्वद्विचत्वारिंशदंशेन हीनाः फियन्ते अयनदिनानि भवनि,अथ सूर्यस्य मेपादौ गतिःतस्मिन ५९८ अयनांशाः संगुण्य पष्टया विजेल्लन्धमयनदिनानि मध्यन्दिने मध्याह्नसमये द्वादशांगुलशंकोर्या छाया साक्षमा भवति साक्षपना स्थानत्रयस्थिता देशभिरष्टभिर्दश- भिश्च क्रमेण गुणिता ततोऽन्या या दशगुणा सा विभिना श्रीणि चरखण्डानि भवन्ति एतावन्ति चरखण्डानि यावदष्टां- गुलाक्षमा तावत्समीचीनानि ततः परं सान्तराणीति विचार्य सलोपनाशपुगस्य सूर्षय कुमर्फत्य सुन. कार्यस्तछन- राशिसमसंख्यचरसण्डयोगो विधेयः एवं जातं चरं सौम्यगोले ·" गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । २(३५) मेपादिशशिपङ्कस्थे सायनेऽ: ऋणमृणरूपं भवति घरं याम्यगोले तुलादिपङ्के स्वं धनरूपम्, अथ पूर्वागतैश्चरपलैर्य- हत्य गतिर्गुण्या पट्या भाज्या लब्धं विकला औदयिके स्वमृणमिति पूर्वोतवद्धनरूपत्वेन धनमृणरूपत्वेनर्ण विधेयं । आहे, अस्तकाले तु व्यस्तं धनत्वमृणमृणत्वं धनमेवं चरकर्म-. संस्कतो ग्रहः स्यात्, अस्य किमपि विशेपान्तरमुच्यते; औ- दयिके धनर्ण यथागतं कुर्यात्, अस्ते व्यस्तं कुर्यात्, मध्या- मध्यरात्रे च चरपलसंस्काराभावः दक्षिणोत्तरवृत्तस्यै- कत्वादित्येवावगन्तव्यं परन्त्येषां चतुर्णा स्थानानां व्यवधान- स्थिते रहे कि कार्यमित्युच्यते, उदयकालावटीभिचाल्यते तस्य मध्याह्ने चास्तेप्यईराने सर्वत्र तव्यवधानस्थे चौद- यिकवज्ज्ञेयं गत्यर्द्ध कत्याऽस्तकालिकः कृतस्तस्मादटी- भिचालितस्य व्यस्तमेव सर्वत्र ज्ञेयं गतिचतुर्थाशं दत्त्वा पादोनां च दत्त्वा दक्षिणोत्तरवृत्तस्थं च कृत्वा तस्मायावहि- नावधि चाल्यते तत्र तस्यैव तत्फलानाव इति ज्ञेयम् । अय- नांशाः १८ । १६ । १० गोमूत्रिकया सूर्यगत्या ५८ । ३५ गुणिता १०७० । १७ । ५ षष्टया भक्ता लब्धानि रिनानि १५ । ५० । १७ अथवा स्वद्विचत्पारिशशेल । २६ । ५ गुणितोऽयनांशैः १८१ १६ । १० हीनः कार्यः १७ । ५० । ५ एभिर्दिनैर्मेपसङ्घमतः पूर्वदिनैर्मध्याह्ने शादशांगुलशंकोश्छाया शिवपुर्यामक्षनांगलाया ५ । ३०

·युतः
.
(३६) करणकुतहलम् ।
विस्था दशाष्टदशगुणा ५५ । ४४ । ५५ अन्त्या त्रिता
चरखण्डानि ५५॥ ४४ । १८ उदयान्तरसंस्कृतः स्पष्टोऽ-
१।३।७।३४ अयनांशैः १८ । १६ । १०
१॥ २१ ॥ २३ । ४४ अस्य सुजोऽयमेव भुजगृहमितयोगः
भुजे १ राशिस्तेनैकचरखण्डस्य योगः ५५ भुक्तं शेपांशाः
२१ । २३ । ४४ भोग्यखण्डेन ४४ गुणितं ९४१ । २४
1१६ त्रिंशद्भक्तं लब्धेन ३१ । २२ शुक्तचरखण्डयोगो
५५ युक्तः ८६ । २२ सुगमत्वात् २२ त्यक्तमुत्तरगोले
सायनार्कस्तेनर्णरूपाणि, अथ चरकर्मचरपलैः ८६ सूर्य-
स्पष्टा गतिः ५७ १ ९ गुणिता पट्या भक्ता लम्धं विकला
८२ एवं चन्द्रस्य विकला १२०३ भौमस्य ७ बुधस्य
१४८ गुरोः १६ शुक्रस्य ८७ शनेः १० राहोः ४ राहुं
विना सर्वेपामृणम्, पक्रिणि विपरीतमिति वचनादाहोर्व-
क्रत्वाद्धनमेवं सर्वकर्म स्पष्टा औदयिका यन्त्रे लिखिताः॥२०॥
अथ तिथ्यादिसाधनं द्रुतविलम्बितद्वयेनाह-
विरविचन्द्रलवारवि१२पड्६हताः पृथगितास्ति-
थयः करणानि च । कुरहितानि ववाच्छकुनिप्रभृ
त्यसितभूतदलादि चतुष्टयम् ॥२१॥
ग्रहकलाः सरवीन्दुकलाहताः खखगजेश्च ८००
भयोगमिती कमात् । अथ हताः स्वगतेप्यविलि-
प्तिकाः स्वगतिभिश्च गतागतनाडिकाः॥२२॥

·- गणकमुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । २(३७) इतीह भास्करोदित ग्रहागमे कुतूहले विदग्धबुद्धि- वल्लभे नभासदां स्फुटक्रिया ॥२॥ अर्कोनचन्द्रस्यांशा द्विस्था एकत्र रवि १२हता अपरत्र पङ् ६ हृता दादशाप्ताइता गताः शुक्लपक्षप्रतिपदादितस्तिथयःद्वाद- शतिरंशेरेका तिथिः।उक्तं च-“अर्काद्विनिःस्तापाची ययात्य- पहरञ्छशीतचन्द्रमानमशेस्तु ज्ञेया द्वादशनिःस्थितिः" इति ।। पडामा एकरहिता निगदितकरणानि तानि बवाद्ववनामकरणात शुक्लपक्षप्रतिपदुत्तराद्भवति कृष्णचतुर्दश्युत्तराच्छिकुनादि चतुष्टयं भवति, उक्तं च चतुर्दश्यन्त्यादि शकुनादि चतुष्टयं शकुनिचतुष्पदनागकिस्तुघ्नं प्रथमे प्रतिपत्तिथ्यायादिति, ग्रहकला इति यस्य ग्रहस्य नक्षत्रं जिज्ञासितं भवति तस्य कला अष्टशतैः८०० भाज्याः लब्धसमान्यश्विनीतो गतनक्षत्राणि, चन्द्रार्कयोगस्य कला अष्टशतैः ८०० भत्ता लब्धसमा योगा गता विष्कुम्भादयः, अथ सर्वत्र भक्कादवशिष्टं तद्गत तदेव गतं स्वहरात्पतितं गम्यं भवति गतगम्ययोः विकलाः स्वभुक्त्या भक्ता गता गम्याश्च घटिका भवन्ति,यदि कलीकृतया भाज्यते गम्यया प्रतिविकलया भाज्या लब्धा मता गम्याथ घटिका भवन्तीति विशेषः, यथा सूर्यक्तियूनयामास्तिथिकरण- पट्यस्तथा तस्यैव गत्याता नक्षत्रघटिका रविचन्द्रयोगाता योगपटिकाः, यथा रविणा ११३।६।१२ चन्द्रः ०1८11 “२१ ऊनः ११३५४३९ अस्यांशाः ३३५१४ १९ दादश- 1 ·(३८) करण तूहलमू। २ भक्ता लब्धं २७गतास्तिथयःक्ष्णद्वादशीगताशेष११॥४१॥ ९ प्रयोदश्यागतं स्वहरात्पतितं गम्पम् • 1 १८१५१ अस्य प्रतिविकलाः ६७८६० गतस्य प्रतिविकलाः २५२४१४० सूर्यचन्द्रगत्यन्तरेण ७८१४५२ विकलीरतेन ४६९१२ भक्ता लब्धंगतपटिकाः५३१४८ अस्य गम्यस्य प्रतिविकलाः .६६८६० पूर्वभाजकेन ४६९१२ भक्ता लब्धा घटिका । २६ तिथिपत्रे ५४।२० तद्दिनोचौदयिको रविचन्द्रौ अथ त्रयोदश्यागता तत्र को हेतुरुच्यते-मासान्तत्वाचतुर्विंशत्कला रामबीजस्यर्णत्वानिथिःपञ्चदशकला रामबीजशुद्धाच्चन्द्रात्सा- धिता घटिकाद्वयेनाधिका यत्र तिथ्यादिसाधनं भवति तयथा अत्रैव दिने रविः ।।३।६।१० पञ्चदशकला रामबीजशुद्धाः सष्टचन्दः ९१७२८ विरविचन्द्र इत्यादिना चतुर्दशी, एपा तिथिपट्यादि ५५१९ अथामावास्यामौदयिकश्चतुस्त्रिंशत्कला रामबीजासनौ स्पष्टो रविः १।४।५।२९ गतिः ५७ । २८ चन्द्रः ०।३।१७।१६ गतिः ८४०१५० कर्मशुद्धौ, आभ्यां तिथिरमावास्पैव ५०१५११९ तिथिपत्रेमावास्या ४८।४५ यदत्रान्तरं तद्रामवीजजतं नान्यदिति ज्ञेयम्, मया घालावयो- धाय विस्तीर्योक्तं धीमन्तः स्वयमेव वदन्ति, अथ करणसा- धनं विरविचन्द्रांशाः ३३५२ पाता लब्धं करणानि ५५ एकोनानि५४समाने शेपं५ वयादिगणने गतानि पञ्चकरणानि पठं करणं शोग्य वणिजमागतमस्य गतमंशादि ५१४११९ स्वहगत्पतिनं गम्यम् । १८ ।५१ गतस्य प्रतिविकला

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । २(३९)
१२२८१४० विकलीकतेन गत्यन्तरेण ४६९१२ भक्ता
लब्ध गतपदिकाः २६ । १० । गम्यस्य प्रविविकलाः ६७
८६० विकलीकतेन गत्यन्तरेण ४६९१२ भक्तं लब्धं गम्या
पटिकाः ११ २६ अथ चन्द्रनक्षत्रार्थ चन्द्रः०१८१४७ ।
२१ कलाः ५२७ । २१ सखगः ८०० भक्तं लब्धं०
अश्विन्या एव गतम् ५२७। २१ अस्य प्रतिविकलाः १८९
८४६० चन्द्रगत्या विकलारूपया ५०३६० भक्ता लब्धं
गतघटिकाः ३७ । ४१ गतं स्वहरात्पतितं गम्यम् २७२ ।
३९ प्रतिविकलाः९५१५४० चन्द्रगत्या ५०३६० भक्ता
लब्धं गम्या घटिकाः १९ । २९ अथ सूर्यः ।। ३।६।
१२ अस्य कलाः १९८६ अश्विनीतो गतनक्षत्रम् २ रुचि-
काभोग्यमिदं शेषम् ३८६ । १२ कृत्तिकाया गतमस्मायदि
गतघटिका आनीयन्ते तदा भुक्तिसमग्रकृत्तिका याति तदपे-
क्षया नक्षत्रचरणकलारूपया ३४४८ भक्ता लब्धं कृत्तिका-
द्वितीयपादस्य दिनानि ३। १४ । २४ गतं यदि गम्याः
साध्यते तदा शेषम् १८६ १२ स्वहरात २०० पतितम्
१३ । ४८ विकला ८२८ सूर्यगत्या ३४४८ भक्ते लब्धं
गम्या दिनघटिकाः । १४ । २४ एवं सर्वेषां ग्रहाणां गतं
गम्यं दिनानि घटिका वा साध्याः स्वबुद्धया सर्षमूहम् । अथ
योगार्थ रविचन्द्रयोगः १११११५३ । ३३ अस्य कला
अष्टशतैः ८०० भक्ता लब्धम् ३ भोग्यः सौभाग्ययोगः
शेषम् ११३ । ३३ गम्यम् ६८६।२७ गतियोगेन ८९८६

·करणकुतूहलम् । ३ ५।४८ प्राग्वद्भक्त लम् गम्यं घटिकादि ४५। ५५ ॥ अथ यहाणां मेरुपरिस्थितियोजनानि सूर्यस्य ६८९३७५ चन्द्रस्य ५१५६६१ भौमस्य १२९६६१८ बुधस्य १६ ६०३१ गुरोः ८१७६५३७ शुक्रस्य ४२०४०८ शने २०३१९०६८ नक्षत्रस्य ४१३६२६६७ ध्रुवस्य ८२ ७२५३१५ करणविवृतौ स्फुटतादिखटानाम् ॥२१॥२२॥ इति श्रीकरणकुतुहलवृत्तौ स्पष्टाधिकारो द्वितीयःसमानः॥२॥ अथ विप्रनाधिकारो व्याख्यायते, त्रिमिः प्रकारैः। प्रश्नकथनं यस्मिन्स विश्नः के ते विकाराः दिग्देश- कालखया प्रश्नायक इष्टच्छायाधास्तेयां परिज्ञानमिति. तबादौ लंकादेशीयस्वदेशीयमेषादिलग्नपरिमाणमुप- जातिजातकचनुकणाह- लंकोदया नागतुरंगदसा गोंऽकाचिनो रामरदा विनायः कमोत्क्रमस्थाश्चरखण्डकैः स्वैःक्रमो- क्रमस्थैश्च विहीनयुक्ताः ॥१॥ मेपादिपण्णामुदयाः स्वदेशे तुलादितोऽमी च पडुक्रमस्थाः । तात्कालिकोऽर्कोऽयनभागयुक्त- स्तनोग्यभागेरुदयो हतः स्वः॥२॥ । खाम्युद्धतस्तै रविभोग्यकालं विशोधयेदिष्टपटीप- लेभ्यः। तदातोराश्युदयांश्च शेपमशुहत्वाग्नि- गुणं लवाद्यम् ॥३॥ - ·। .. गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । (४१) । अशुद्धपूर्भवनैरजायैर्युक्तं तनुः स्यादयनांशदीनम्। भोग्याल्पकाले खगुणाहतोऽर्कः स्वीयोदयाप्तां- शयुतो विलग्नम् ॥४॥ नागकुरंगदसा अष्टसमाधिकद्विशतानि २७८ पलानि मीनमेषयोर्लकोदयप्रमाणम्, गोंकाश्विनः २९९ वृपकुम्भयोः, रामरदाः३२३ मकरमिथुनयोर्विनाध्यः पलानि, एवं क्रमेण कर्कादीनाम्, एते पडुत्क्रमेण तुलायाः । अथ स्वदेशीयार्थ- मेते लंकोदयाः क्रमोत्क्रमस्थाः स्पैः प्रागुतप्रकारेण स्वदेश- साधितैश्चरखण्डैः क्रमोत्क्रमस्थैविहीनयुक्ता इत्यर्थः। एवं कृते मेषादिपण्णां राशीनामुदया भवन्ति, स्वदेशीया विलोमसंस्था अमी मेपोदयास्तुलादिपण्णां भवन्ति॥अथ श्लोकत्रयव्याख्या। यातैष्यनाडीगणितेत्यमे वक्ष्यमाणप्रकारेण तात्कालिक सूर्य सायनांश कृत्वा तस्य भागायं यद्गतांशायं विंशद्धिः शोधितं भोग्यांशादिकं कत्या तेन स्वोदयो यस्य राशौ सूर्यस्तस्य राशेः स्वोदयो गुणनीयस्ततः खायुद्धतो यल्लायते तद्रोग्यकाल- मुच्यते, तदिष्टघटीनां पले यो विशोधयेत, तच्छेपादग्रस्थरा- श्युदया यातः शुध्यन्ति तायतो विशोधयेत्, तच्छेपं खामि- गुणं कृत्वा शुद्धोदयेन भजेत् फलमंशादियाह्यं ततोऽशुद्धराशेः पूर्व यावन्तो मेपाचाराशयस्तत्संख्यायां मूर्ध्नि युक्तं सदाश्याचं लग्नं स्यात्, ततोऽयनांशहीनं कार्यम्, तत्स्पष्टलग्नं स्यात्, अहाणां तात्कालिकीकरणे विशेष उच्यते- पष्टया हता ·(१२) करणकुतुहलम् 1.3- इत्यनेनोदयाद्ता गम्या वा घट्यः सावना याह्याः, यदा मा- ह्यास्तदोदयासुभिः सूर्यजुक्तिर्गुण्या राशिकलानि १८००१ जिता यदा स्वरूपे लग्धं तत्सहिता पष्टिहर इत्यर्था- दवगन्तव्यम्, अथ लग्नार्थ तात्कालिकसूर्यकरणे विशेषः पदीक्षाः सावना घटिकास्तदा तात्कालिकत्वं कार्य यदामं तदा नेत्यर्थः। उक्तं च गोलाध्याये-"लमार्थमिष्टघटिका यदि सावनास्तास्तात्कालिकार्ककरणेन भवेयुरााः । आर्यो- दया हि सदृशीय इहापनेयास्तात्कालिकत्वमथ न क्रियते पदार्पाः ॥ १॥" अथ प्रकृतं भोग्याल्पकाल इति ययल्पेष्टकालस्तदैत- दुक्तम्भवति-यदीष्टकालपलेल्योऽर्कस्य भोग्यं न शुद्धयति तस्मिन्निष्टकाले खगुणाहते त्रिंशदिर्गुणिते सति तत्स्योदये- नानमंशायं तयुतोऽयनांशहीनोऽर्की लग्नं भवति, यथेष्टघट्यः ११ आभिः सूर्यस्पष्टा गतिः ५७ ॥ २८ गुणिता ६३२ । ८ पष्टया ६० भक्त लब्धं कलादि १० । ३२ अनेनौदयि- कोऽर्कः .१।३।६। १२ युक्तः १ । ३ । १६ । ४४ इष्टकाले जातस्तात्कालिकोऽर्कः १।३।१६। ४४ अ- यनांशः १८ । १६ । १० युक्तः १ १ २१ । ३२ । ५४ अस्य भागास्त्रिंशदचः ३० शुद्धा जाता भोग्यांशाः दा२७ ॥ ६ स्वोदयो वृपस्तस्य पलानि २५५ भोग्यांशैर्गुणितानि २१ ५५ । १०।३० सामिभक्त लब्धं रविभोग्यकालः ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।3 (४३) ७१ इष्टघटी ११ पलेपु ६६० शुद्धः शेपम् ५८९ तदनि- मराशेमिथुनस्य पलानि ३०५शुद्धानि शेपम् २८४ त्रिंशद्गु- णम् ८५२० अशुकर्कराशिपलैः ३४१ अक्तं लब्धमंशा- दि २४ । ५९ । अशुद्धः कर्कस्तस्य पूर्व मिथुनस्तेन युतं राश्यादि ३॥ २४ ॥ ५९ । ७ अयनांशैहनिम् ३।६। ४२ । ५७ जातं लगम्, अथाल्पेष्टकाले कल्पितमिष्टम् १। ० एतत्समयकः सूर्यः १ । २१॥ २३ । २२ भोग्य- कालः ७३ इष्टकालपलेल्यो ६० न शुध्यति तदा भोग्याल्प- कालः ६० खगुणा ३० हतः १८०० स्वीयोदयपलैर्वृषपलैः २२५ भक्तः लब्धमंशादि ७ । ३।३१ । सूर्यः । २१ । २३ । २२ लब्धमागैर्युतः १ । २८ । २६ । ५३ अयनारीः १८ । १६ । १० हीनं जातमल्पेष्टकाललमम् । ४३ ॥४॥ अथ लग्नादिष्टकालानयनं जातकद्वयेनाह- अर्कस्य भोग्यस्तनुभुक्तयुक्तो मध्योदयाव्यः समयो विलग्नात् । यदैकमे लग्गरवी तदेतद्भागान्तरघ्नोदय खाग्निभक्तः॥५॥ स्यादिएकालो यदि लग्नमूनं शोध्यो धुराबादथवा रजन्याः । रात्रीष्टकाले तु सपनसूर्यालग्नं ततोऽयुक्तवदिएकालः॥६॥ अर्कस्येति-सद्भोग्यसागैरुदयो हतः स्व इत्यादिनानीतो रविभोग्यकालस्तथा सायनलमभुक्तांशैर्लमोदयो हतः खा- ·.. (४४) करणकुतूहलम् 13 ग्न्युद्धतो लमभुक्तकालः अनयोर्योगः अर्कयुतराशेर्लमपर्यन्तं येमध्यस्था उदयास्तैर्युतः एवं रुते लग्नादिष्टकालः स्यात् यथा लग ३।६।४२ । ५७ सायन ३ । २४ । ५९ । ७ मस्य भुक्तभागैः २४ । ५९ । ७ स्वोदयकर्कपलानि ३४१ गणितानि ८५१९ । ५८ । ४७ त्रिंशदते लब्धं तनुभुक्त- कालः २८३ अर्कोग्य ७१ तनुक्तियोर्योगः ३५४ रवि- लनमध्ये मिथुनं तस्य पलेयुतः ६५९ पट्या अने लब्ध- घटिकाः १० । ५९ शेपत्यागात्पलोन एवमिष्टकालो जातः , यदेका इति यदा लगरवी एकराशिस्थिती तदा तयोरंशविवरणोदयो गुणितः खामिभक्तः आमोऽभीष्टकालः, यदैकराशौ सूर्यालनमूनं भवति तदा धुरात्रादिति पष्टिपटिकाभ्यः शोध्यः सूर्योदयात्कालः स्यादिति पटिका भवन्ति, अथवा रजन्याः शोध्यः इति माना- च्छोध्यः स सूर्यास्तादिष्टपटिका इति रात्रिगतपटिका भवन्ति, यथा सायनं लमम् १ । २८ । २६ । ५३ साय- नोर्कः १ । १११२३ । २२ अनयोरन्तरमधिकाढूनः पात्य इत्यर्थः । अन्तरम् १७ । ३ । ३१ उदयस्पष्टवृपपलै- २५५र्गुणितम् १७९९।५६ त्रिशद्भनं लन्धमिष्टकालपलानि ५९अत्र लममधिकन्तेनायमेवेष्टकालः, यदा प्रष्टुःसावनघटिका इष्टास्तदा तात्कालिकोकस्तदा तात्कालिकोऽर्कोऽसकत्कर्त- व्यः,यदाा इष्टास्तदौदयिकः सूर्यःसरुव कालेन साध्यः उक्तं ·गणककुमदकौमुदीटीकासमेतम् ।3 (४५) चासत्कालश्चत्तावनाः प्रष्टरमीटनाध्यस्तदैव तात्कालिक लपम्, आा यदेवघटिकाविलममर्काच तत्रौदयिकास- कन्छ । अथानुक्तमपि ऋणलमसाधनमुच्यते तात्कालिक- सायनार्कभुक्तभागः स्वोदयो हतस्त्रिंशद्भक्तो लब्धं भुक्तकाल- स्तमिष्टकालपलेल्यः शोधयेच्छेपातत्पश्चादुदयाः शोध्याःशेष त्रिंशद्गुणमशुदक्तं लब्धमंशादिकमशुद्धराशेः शोध्यमयनांश- हीनं राश्यादिलग्नं स्यात्, यथा रात्रिशेपघटी १० समयको रविः ३ । २ । ५६ । ३८ सायनः ११ २११ १२ ४८ अस्य भुक्तभागः २१ । १२ । ४८ स्वोदयपलानि २५५ गुणितानि ५४०९ त्रिंशदक्ते लब्धं रविभुक्तकालः १८० इष्टघटी १० पलेश्यः ६०० विशोध्य शेपम् ४२० शेपात्पश्चादुदयराशिमपस्तत्पलानि २२३ शुद्धानि शेपम् १९७ त्रिंशद्गुणम् ५९१० अशुदीनपलैः २२३ लब्धम- शादि २६ । ३० १८ एतदशुद्धराशेनितः शुद्धम् ११ । ३ । २९ । ५२ अयनांशहीनम् १० ॥१५१३ ॥ ४२ जातमृणं लग्नम्, अथ शुक्तकालादिष्टेऽल्पे प्रकारः, भुक्ताल्प- काले सगुणाहतेऽर्कः स्वीयोदयाप्तांशहीनं लमं स्यात, अय- नांशहीनञ्चेति-अस्मादिष्टकालानयनम्, तत्रार्कस्य सुक्तम् १८० उदयस्पष्टवृपपलैः २५५ गुणितम् १७९९ । ५६ त्रिंशद्भक्तं लब्धमिष्टकालपलानि ५। अत्र लममधिकन्ते- नायमेवेष्टकालः यदा प्रति तनुमोग्याथै सायनलमस्य १३ ·.. , (४६) 'करणकुतूहलम् 13 1३। २९ । ५२ भोग्यांशाः २६ । ३१८ स्वोदयमीन- पलैः :२२३ गुणिताः ५९०९ । ५९ त्रिंशद्भक्त लब्धम् १९७ तनुभोग्योऽर्काक्नः १८० अनयोर्योगः ३७७ लमा- सूर्यपर्यन्तमन्तरे राशिमपस्तस्य पलैः २२३ युतः ६०० पटिशने लब्धा घट्यः १० एवं शेषरात्रिगतपथ्यः १० इटागताः, अथेष्टकालः पष्टियः शोध्यः प्राग्दिनस्योदयात- घट्यः ५० जाताः, अथ यदा रारिष्टकालालग्नं साध्यते तदा रविः सपड़ः कार्यस्तस्मारनं प्राग्वद्रात्रीष्टकाले साध्य रात्रीष्टकालेऽपि सपड़ार्काच साधनीयम् ॥ ६ ॥ अथ दिनरात्रिप्रमाणन्ततो नतोन्नतानि मालिन्याह- चरपलयुतहीना नाडिकाः पञ्चचन्द्रा धुदलमथ निशाध याम्यगोले विलोमम् । धुदलगतपटीनाम- न्तरंतनतं स्यानतरहितदिनाईञ्चोन्नतन्नायतेऽच ॥७॥ पञ्चचन्द्रनाडिकाः १५ द्विधा चरपलेहीनयुताः कार्या एकत्र हीनाः परत्र युताः सत्यो युदलन्निशार्दश्चक्रमेण भवति, यत्र युतास्तत्र युदलं यत्र हीनास्तत्र रात्रिदलं तदुत्नरगोले मेपादिपड्राशिस्थिनेऽर्क इत्यर्थः । याम्यगोले तुलादिपट्टाशि- स्थितेऽर्क विलोमं यत्र हीनास्तत्र दिनाई यत्र युक्तास्तत्र राज्यई यथा-चरपल ८६ घटीभिः १।२६ उत्तग्गोलत्वात्प- श्चचन्द्राः १५१० घट्यो युता जातं दिनाईम् १६१ २६ ना जातं राम्पईम् १३१ ३४ एतद्रविसावनगुदलातम् ·-- .. - गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।3 (४७) एवमन्ययह सूर्य प्रकल्प्य चरखण्डैश्चरं प्रसाध्य दिनमानं कार्य- तत्स्वसावनदिनभवति, सूर्यस्य नक्षत्रसावन, दिनं विरुपयो- गित्वाल्लिख्यते।तथा च सूर्यसिद्धान्ते-"ग्रहोदयमाणहता सखाप्टै. कोड़ता गतिः।चक्रासको लब्धयुता स्वाहोरात्रासवः स्मृताः॥" इति पङ्गुणितानि पलान्यसवो भवन्ति, वृपराश्युदयासुभिः १५ ३० रविगतिः ५७। २८ गुणिता ८७९२४ राशिकलाति- १८०० का लब्धा असवः ४८ एतच्चतुर्थनागेन १२ पडुक्ते पलरूपेण२ पञ्चदश १५ युताः १५। २ पूर्वागतचर- पलैः ८६ उत्तरगोलत्यायुताः १६।२८ जातन्नाक्षत्रसावन- दिनाईमेतत्रिंशद ३० घटिकायच्युतं जातन्नाक्षत्रसावन- राज्यर्द्धम् १३।२२ दिनार्द्धस्य दिनगतघटीनाञ्च यदन्तरं तन्नवं स्यात्, गतघटिका दिनार्द्धमध्येन पतन्ति तदा प्राड्नतम्, गत- घटीपु दिनार्द्धश्चेत्पतति तदा परननमित्यर्थः । तेन नतेन हीनं दिनार्द्धमुन्नतम्भवति, अत्रास्मिन्कालसापनादिप्वेतन्नतं ज्ञेयम् । अन्यत्र जातके त्वन्यथैव यथा दिनार्द्धम् १६:२६इष्टघटीभिः १३ हीनातं पाङ्गतम् ५।२६नेन नतेन ५।२६हानं दिनार्द १६।२६ जातमुन ११०॥ अथेष्टकालाच्छायां छायाया इष्टकालं च द्रुतविलम्बि- तपश्चकनाह- दिनदलं विशरं खहरो भवेनतकृतिःपृथगभ्रशरा हताः । खखनवान्यपृथक्स्थितया हृताः खहरतः पतितोऽभिमतो हरः॥८॥ अथ नतं यदि पञ्चद- - ·(४८) करणकुतूहलम् 13 शाधिकं दिनदलात्पतितं स हरस्तदा। प्रथमखण्ड- हृतं दलितं चरं स्वगुणितं स्वपडशविवर्जितम् ॥ ९॥ दशयुतं पलकर्णहतं हतिहरहता श्रवणोऽङ्ग- लपूर्वकः । रवियुतोनितकर्णहतेः पदं धुतिरिनधु- तिवर्गयुतेः श्रुतिः ॥ १० ॥ श्रुतिविभक्तहतिस्तु हरो भवेत्स पतितः खहरादवशेपकम् । पृथगिदं खखनन्दहतं हरात्खविषयैरवशेषविवर्जितैः॥१३॥ फलपदं हि नतं यदि शेषकं दिगधिकं हर एव तदो- ऋतम् । इति कृतं लघु कार्मुकशिभिनीग्रहणकर्म विना द्युतिसाधनम् ॥ १२॥ दिनाई पिशरं पञ्चरहित खहरो मध्याह्नकालीनो हरः स्यात् । अथ नतकृतिः नतेनैर गुणितन्नतं नतकतिर्भवति सा पृथक् द्विधा स्थाप्या, एकवाभशरैराहता पश्चाशदिर्गुणनीया ततः खसनवनिर्नवशतैर्युक्तया द्वितीयस्थानस्थितया नतरुत्या भाज्या लब्धं मध्याह्नकालीनहरात्पातयेत् शेपमिष्टकालिको हरः स्यात्, यथा दिनाईम् १६ । २६ पञ्च ५ हीनम् ११ २६ खहरोऽयम्, अथ नतस्य ५ । २६ गोमूत्रिकया नते- नैव गुणनं नतरुतिः २९ । ३१ पृथक् २९ ।३१ एकत्रान- शरैः ५० गुणिता १४७५ । ५० अपरत्र खनक्त्या ९०० युक्तया नतरत्या ९२९ । ३१ भक्ता सवर्णितया ५५७७१ सवर्णितो ८८५६ लब्धं घटयादि ३ । ३५ खहरतः १११ ।

·" गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ३ (४९) २६ पतितः ९।५१ अपमिष्टहरः । अथेष्टच्छायाकर्णमाह- अथ नतं यदि पञ्चदशघटीयोधिकं स्यात्तदा नतेन हानं दिनाई मेवेष्टहरः स्यात्, यथा नतम् १६ दिनाात्पतितम् । २६अयमेवेदहरः प्राय उदय एव भवति, प्रथमखण्ड इति चर- पलानि प्रथमखण्डेन भाज्यानि लब्धस्याई वाअथवा चरपला. नामई प्रथमचरखण्टेन भक्तं लब्ध तुल्यमेव, ततः स्वगुणितनैव तदेव गुणितं स्वकीयेन पष्ठशिन वियर्जितं दशनियुतं तत्पलकणे- न गुणितं हृतिः स्यात्, अथाक्षकर्णानयनम्, अक्षप्रभा भुजः राड्डः कोटितवर्गपदं कर्णःस्यादितीष्टहरेण अकालब्धमड्डला- दिरिष्टकर्णो भवति, यथा चरपलानि ८६ प्रथमचरखण्डेन५५ भजल्लब्धम् ११३३ अर्द्धम् ४६अथवा चरपलानामर्द्धम् ४३ प्रथमचरखण्डेन हतं ४६ तुल्यमेव, अस्य स्वगुणितं वर्गः ३५अयं स्वकीयेन पडशेन ६ रहितम् २९ दश १० युतम् १०।२९ पलकर्णन हतमक्षकर्णार्थ पलना ५ । ३० भुजः शङ्कः १२ कोटिः भुजवर्गः ३० १ १५ कोदिवर्गः १४४ अनयोर्योगः १७४१ १५ अस्य मूलम् १३ । १३ अक्षकर्णः अनेन दशयुतं १०।२९ गुणितम् १३८ । ३३ अयं हतिरिष्टहरेण भक्तेष्टकोडुलादि १४१५वियुतोनित- कर्णहतेःपदमिति कर्णो द्विस्थ एकत्रद्वादशयुतः २६।५ अन्य- बोनः २ । ५३ उपयो_तस्य ५४ । २० मूलम् ७ । २३ इष्टघटीममये द्वादशाङ्गुलशङ्कोर्युतिश्छाया जाता ७।२३ अथ - ·करणकुतूहलम् ।३ छायात इष्टसमयज्ञानम्, इनयुतिः श्रुतिविभक्त इति फलपद- मिति इनो द्वादशं १२ युतिश्छाया तयोर्वर्गयोगस्तस्य मूल कर्णः श्रुतिः शेषा व्याख्या सुगमा ॥ उदाहरणम्, इन १२ वर्गः १४४ छायावर्गः ५४ । ३० अनयोर्योगस्य मूलम् १४।७ कर्णः, अनेन हतिः पूर्वागता १३८ । ३२ भक्ताल ९।४९ इटहरः ९१ ४९ खहरात्पतितः १ । ३७ इद- मवशेषसंज्ञकं पृथक् ससनन्दैः९०० गुणितं १४५५।० इदं द्वितीयस्थानस्थितेनावशेषेण ११३७ हीनः खरिपयैः५० जातैः ४८१२३ भक्तं लम्धस्य ३०१४ मूलं ५।२६ नतं जातं पूर्वागतसमानम् ५। २६ चेत्स्वल्पान्तरं ता स्वल्पान्तर- त्वान्न दोप एवं नतं ५।२६ दिनार्धात् १६।२६ शुद्धआ- तमिष्टकाल:११३०अथेष्टहारेण हीनस्य सहरस्य यदि शेपर्क दिगधिकं दशज्योऽधिकं स्यानदा हर एव नतं स्यात्, यथे- शहरेण । २६ खहरो १३।२६ हीनः १११० शेपकस्य दशाधिकत्वादिष्टहर एव०।२६ उन्नतम्, अनेन हीनं दिना- ईम् १६ नततामितिस्तः लघु इत्यमुना प्रकारेण कार्मुकधनुः शिञ्जिनी तयोबृहकर्मसाधनप्रकारस्तेन विना लघुशीघमिति स्वल्पकर्मणा आयासाधनं कृतमित्यर्थः ॥ ३२॥ अथ विपुववृत्तादक्षिणत उत्तरतश्च यरशः राशिमचार- मार्गास्तेषामंशानां कात्यंशसंज्ञा तत्परिज्ञानमिन्द्र- घवादयेनाद- * ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । 3 (५३) स्युः क्रान्तिखण्डानि यमांगरामाः कंध्यग्नयो गोनक्यावश्च। पडश्विनः खेपुभुवो द्विवाणा युक्ता- यनांशग्रहबाहुभागाः ॥१३॥ तिथ्युद्धृतालब्धमितानि तानियोज्यानि भोग्याहत शेपकस्य । तिथ्यंशकैः क्रान्तिकला भवन्ति- युक्तायनांशग्रहगोलदिकाः ॥ १४॥ स्युः क्रान्तीति-यमाङ्गरामा दिपष्टयधिकं शतत्रयम् ३६२ कब्भ्यमय एकचत्वारिंशदधिकं शतत्रयम् ३४१ गो- नवबाहवो नवनवत्यधिकशतव्यम् २९१ पटअश्विनः पढ़- त्रिंशदधिकशतद्वयम् २३६ खेप्सुवः साईशतम् १५० द्विषाणा विपञ्चाशत् ५२ एतानि पट खण्डकानि भवन्ति, अथ यस्य ग्रहस्य कान्तिश्चिकीर्पिता सोऽयनांशैर्युक्तः कार्य- स्तदीयजस्य यशास्ते तिथ्युद्धताः पञ्चदशभिर्भता लब्ध- संज्ञकानि भुक्तखण्डानि योज्यानि नेपां अक्तखण्डानां योग इत्यर्थः, ततो भोग्यखण्डगुणितशेपांशादेस्तिथ्यशकेन योगो पोज्यस्ताः क्रान्तिकलाः स्युः, युक्तायनांशो ग्रहो यादृशे गोले दक्षिणोनरी तद्शायादिक् सा भवति सायनांशग्रहे दक्षिणगोले दक्षिणा कान्तिः, उत्तरगोलस्य उत्तराकान्तिरि- त्यर्थः, उदाहरणं यथेष्टकालिकः सूर्यः १२११३२ ५४ अस्य भुजः ११२९ । ३२ । ५१ अस्यांशाः ५१ । ३२॥ ५४ पञ्चदशता लम्धखण्डानि ३ एपां त्रयाणा ·(५२) करणकुतूहलम् । खण्डानां योगः १००२ जोग्यखण्डेन २३६ शेषांशाः ६ । ३२ । ५४ गुणिताः १५४५ । २४ तिथि १५ भक्तं लब्धेन १०३ । ३ पूर्वखण्डयोगः १००२ युक्तः ११०५) ५१ जाता क्रान्तिकलाः पष्टि ६० भक्का अंशादिः १८॥ २५ । १ सायनो रविरुत्तरगोले तेनोत्तराः॥ १४ ॥ अर्थ खण्डकैविना क्रान्तिसाधनं भुजङ्गप्रयातनाह- भुजांशोननिघ्नाः खनागेन्दवस्तन्नगावांशहीनेत्रिवे- दाधिभिस्ते । कलाशादशोनैर्विभक्ता लवादिर्भ- वेत्क्रान्तिरेवं विना खण्डकैर्वा ॥१५॥ खनागेन्दयोऽशीत्युत्तरशतम् १८० सायनांशमहस्य भुजा- शोननिघाः कार्याः ग्रहस्य भुजांशैरूनाः कार्याः भुजाशेरेव गुणिताः कार्यास्ते पृथगनष्टाःस्थाप्या एकत्र तेश्यः नगाश्चाशः ७७सप्तसमतिभिः ७७ ते लब्धेन रहितैरष्टादशकलोनः १८ त्रिवेदाभिनिरंशः४४३त्रिचत्वारिंशदधिकैश्चतुःशतैः ४४२ ॥ ४२ द्वितीयस्थानस्थिताः भुजांशोननिवाःखनागेन्दयो भाज्या लम्धमंशादिः कान्तिः स्यात्, पूर्वोक्तैः क्रान्तिखण्डैर्विना फ्रान्तिर्भवतीत्यर्थः, उदाहरणम्, यथा-सायनसूर्यस्य १।२१। ३२।५४ भुजांशैः ५११३२।५४ खनागेन्दवः १८० ऊनाः १२८।२७।६ एते भुजाशैरेव ५१६३२।५४गुणिताः६६२१ १२८९ द्विधा एकत्र सप्तसप्ततिमिः ७७ लालन ८५ ५९॥३५ अष्टादशकलोनाखिवेदान्धयः ४४२१४२ हीनाः :

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् 13 (५३)
३५६३४२।२५एभिरनष्टाःस्थापिताः६६२११२८१९ भक्ता
लब्धमंशादिकान्तिरुत्तरा १८।३३।४५ प्रकारान्तरत्वात्स्व-
स्पान्तरम् ॥ १४ ॥
अथाक्षांशसाधनं भुजङ्गप्रयातेनाह--
दशाध्यन्विताऽक्षप्रभापष्टिभागोऽक्षकर्णान्वितस्ते
नभक्ता प्रभा सा। खनन्दाहता दक्षिणाः स्युः पला-
शाः पलः संस्कृतः क्रान्तिभागैर्नतांशाः ।। १६॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले ।
विदग्धबुद्धिवल्लभे विप्रश्नता स्फुटक्रिया ॥३॥
स्वीयदेशीयाक्षमा दशाब्धिनिर्दशाधिकचतुःशत्या ४१०
युक्ता कार्या ततः पष्टिभिर्भाज्या लब्धेन स्वदेशीयोऽक्षकों
युक्तो भाजकः स्यात्, सनन्दैनवतिनिर्गुणिताक्षना भाजकेन
भक्ता लब्धेन पलांशा अक्षांशाः स्युस्ते लड्काया उत्तरतः सदा
दक्षिणा एव ते पलांशाः क्रान्तिमागेः संस्कनाः भिन्नदिक्त्वे-
ऽन्तरं समदिक्त्वे योगस्ते नतांशाः स्युः, यथाशना ५:३०
दशाब्ध्यन्विता४ १५।३० पष्टिक्ता लब्धम् ६।५५ अक्षक-
ऐन १३।१३ युक्तम् २०१८ हो जातः सनन्दैः ९०
गुणिता पलभा ४९५ हरेण २०८ भक्ता लधमक्षांशाः
२४॥३५॥९ दक्षिणा एजिरंगे वः क्षितिजादुचः क्रान्तिभागा
उत्तराः १८१३३१४५ मिन्नदिक्त्यादन्तरं जाताः नताशा
६।१।२४ अशांशाधिकत्वादक्षिणाः ॥ १६ ॥ इति कण
कुतूहलवृत्तौ त्रिभश्नाध्यायः समानः ॥ ३ ॥

·करणकुतुहलम् ।४ अथ चन्द्रग्रहणाधिकारी व्याख्यायते तत्रादौ परिपाटी लिष्यते-संवत् १६७७ आपादादिवर्षे शकः १५४२ मार्गशीर्पशुला १५ पूर्णिमा बुधयासरे घट्यादिः ३८.२४ चन्द्रपर्वविलोकनार्थ श्रीब्रह्मतुल्योपरि गताब्दाः ४३७ अधि- मासाः १६२ मासगणः ५४१४ अवमदिनानि २५४२ उदयेऽहर्गणः १५९८९३ अर्दगतियुक्ता औदयिकास्तेन तात्कालिका भवन्ति, अयनांशाः १८१७४२ रामबीजक- लाः ३४ सचन्द्रेषु सर्वेषु प्रसिद्धत्वात्कृतं रवेर्मन्दफलमृणम् । ३८१४ गतिफलं धनम् २।७३ चन्द्रमन्दफलमृणम् ४।१९। ५२ चन्द्रगतिफलं धनं ३९ चरपलानि याम्यगोलत्वाचनानि परपलान्यस्तकाललाहणम् ६ अस्तात्पूर्णिमोत्थघट्यः ११॥ ५२ दिनार्धम् १३२११ दिनमानम् २६।२२ राज्यम् १६॥ ४९ रात्रिः ३३।३८ अथेदं दृष्टमात्रायां तिथौ ग्रहणस्य सम्भवासम्भवज्ञानमुच्यते-पर्वमालिनः " दर्शान्तमेकनाडसून गतश्चार्कान्हिशेपकं । पञ्चायः पृर्णिमान्ते चेदापिकं तत्र पर्वणि" अथ युक्तमारभ्यते तनादौ नतकर्म द्रुतषिलं. वितत्रयेणाह- नतविहीनहतैः सगुणैर्हताः खशरभानुभुवो दशव- जिताः । रविहरः सविधोर्पिदशांशको निजफलं निजहारहतं क्रमात् ॥१॥धनमृणं परपूर्वनते खौ शशिनि पूर्वनते स्वमृणे फले । इतस्थोभपतोऽपि ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । (५५) फलक्षयः स्फुटतरों ग्रहणेऽथ ततस्तिथिः॥२॥ इति नतं क्रममोकियोदितं क्रमजमेव हि निष्णु- जसम्मतम् । यदपरैः कृतमुत्क्रमजीवया वलनह- तकर्म न तन्मतम् ॥ ३॥ युदलगतघटीनामित्यादिनीनेनेति-नतेन हीनैः पुनर्नतेनैव गुणितैः खगुणैविंशद्भिः सशरमानुषः साईशतद्वयैकादशस- हस्राणि भक्त लब्धमंशादि दशमी रहित रविहरः स्यात्, स एव रविहरः स्वदशांशेन रहितश्चन्द्रहरः स्यात,अथार्कमन्दफलं रविहरेण चेद्भक्तं तदा रविफलं कलादिकं रविनतफलम् स्यात् चन्द्रमन्दफलं चन्द्रहरेण भक्तं कलादिकं चन्दनतफलं स्यावं, रविनतफलं पश्चिमकपालस्थे रवौ धनं पूर्वकपालस्थेऽर्के ऋणम् अईरानान्मध्याह्नपर्यन्तं पश्चिमकपालमित्यर्थः, अथ चन्द्रग्र- हणे तु रात्रिरेव दिनत्वेन व्यवहियत इति चन्दस्य वैपरीत्येन कपालव्यवस्था,मध्याह्नादर्धरात्रपर्यन्नं पूर्वकपालः, अर्द्धरात्रा- न्मध्याह्नपर्यन्तं पश्चिमकपाल इत्यर्थः, अथ चन्द्रे पूर्वकपा- लस्थे चन्द्रस्प मन्दफले ऋणे सति नतफलं चन्द्रे धनमात्पु- भिमनते चन्द्रे फले ऋणे सत्पृणम्- इतरथा फले धने मत्यु- भयतः माकपालस्थे परकपालस्थे वा चन्दे नतफलमृणम पद- मेतौ ग्रहणे स्फुटतरौ विधाय तात्यामेवात्र तिथिः माना। कैबिदित्यत्रासकदिदं कर्म कृतं परमनुतत्वानासकियंत, तथा कैश्चिदपि सूर्याचन्द्रमसोर्जुक्तिरपि नतेन संस्कता दर्द ·(५६) करणकृतहलम् । रविगतिफलं रविहरेण भाज्यं लब्धेन रविचन्द्रगितिरपि संस्कार्या, चन्द्रगतिफलं चन्द्रहरेण भाज्यं लब्धं प्राकपालस्थे चन्द्रे गतिफले ऋणे भुक्तो धनम्, अन्यथा ऋणमित्यर्थः । एतन्नतकर्म सूक्ष्ममिच्छतान्यत्रापि निथ्यानयने सूर्याचन्द्रमसोः पृथङ्गतं विधाय कर्तव्यम्, उक्तं च इदं ग्रहाणां नतकर्म युक्तं स्वल्पान्तरत्वान रुतं तदायैरिति ग्रहणदृग्गणितयोरेक- त्वयोजनायावश्यं कर्तव्यमिति भावः। इति नतं क्रमज्यानत- कम सिद्धान्ने प्रोक्तम्, तदेवानेन प्रकारेण मयोक्तम्,खशरभानु- भुव इत्यङ्कानयन कमज्ययोत्पन्नमित्यर्थः । ब्रह्मगुताचार्यस्य मते तदेव सम्मतमू, यत्कश्चिद्वलनननदृक्कर्म उत्कमज्यया कथितं तदस्माकं न मतम्, चन्द्रमसो दिनं रानिरिति वचनाद मर्यस्य रात्रिदलं चन्द्रदिनाईमिति, रात्रिदलम् १६।४९इष्ट- घटी पूर्णिमाघटी १११५१ उमयोरन्तरम् ४१७७ प्राङ्गतमु- अतम् २५।३ सूर्यस्य नतार्थ रात्रिशेपे गते वा भवति समये जन्म ननट्टीभिः संयुक्त वासराई खलु नतघटिकाः माक्- प्रतीच्यो भवेयुरिति सूर्यस्य २५.३ पश्चिमचिन्दो- मतमेव सूर्यस्य नतम्, नतेन ४।५७ हीनाः खगुणाः २५.३ नतेनैव ४१५७ गुणिताः १२४१० सूर्यन- तेन २५ । ३ त्रिंशदीनाः ४।५७ सूर्यनतेनैव गुणिता १२ ४। ० एवमेतिः सशरभानुभुरः ११२५० भक्ता लब्धम- शादि ९० । ४३ । ३२ दशवर्जितम् ८० । १३ । ३२ + ·.. गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।४ (५७) रविहरोऽयं स्वदशांशेन १४ । २१ जनो जातश्चंद्रहरः ७२ ।२९। १२ रविमन्दफलम् । ३८।४ रविहरेणाममं- शादि००।२८ चन्द्रमन्दफलम् ४ । १९ । ५२ चन्द्रहरेण लब्धम् । ३। ३४ प्राकपालत्वात्फलस्वर्णत्वाद्धनम्, गले स्वल्पान्तरत्वान्नतफलमुपेक्षितम्, नतफलसंस्कृतोऽर्कः ८ । ०।४।१७ चन्द्रः १ । २७ । ३५। १८ आभ्यां तिथिरेप्या ११ । ३८ ॥ अथ महार्णा तात्कालिकत्वमिन्द्रवजयाह- यातैष्यनाडीगुणिता धुभुक्तिः पश्चाहता तदहि- तो युतश्च । तात्कालिकः स्यात्स्वचरः शशीनी पर्वान्त एवं समलिप्तको स्तः॥४॥ यातेप्येति-गतगम्येष्टघटीभिर्यहस्य दिनझुक्तिर्गुण्या पष्टया भाज्या लब्धेनौदयिको यहस्तात्कालिकोऽन्यो वा गतफलेन रहितो गम्येन युतो पकिणि विपरीतमेवं तात्कालिकः स्पष्टौ घरफलेन संस्कृती, एवं तात्कालिको रविचन्द्रौ कतौ समलि- मको स्तः । अत्र पर्यान्नघटीकरणे शेपत्यागो भवति, तेन चन्द्रो गतियाहुल्यादल्पान्तरं भवति, अतो विभान्विन्दोरंशा द्वादशभिर्धाज्याः शेपांशा हरात्त्याज्यास्तेपों कलास्ताभिभ- न्द्रसूर्ययोर्गती पृथक् झुक्क्यन्तरेणातेन कलाफलेन युतौ सम- वितौ समलिप्तिको स्तः । यथैष्यघटीभिः ११ । ३८ रवि- गति६१ । २१ र्गुणिता ७१३ । ४२ षष्टया भक्ता लम्धेन - ।

·(५८) . करणकुतूहलम् ।४ कलादिना ११ । ५३ युतः, एवं गम्यघटीनिश्चन्द्रगतिः ८२ ९।३५ यातघटी ३।११ गुणिते पट्या भक्ते कलादिफलेन युतौ गम्यत्वात्स्वल्पान्तरत्यादिकलानेदेऽपि न दोपः । अमा- वास्यायां रविचन्द्रौ राश्यादिसमौ पूर्णिमायां च पाश्यन्तरे लवादिसमौ तात्कालिकश्चन्द्रः २।०३६।८ सूर्यः । ८॥ । १६ । १० पातः४।१।३६ । १५॥७॥४॥ अथ शरसाधनमुपजात्याह- सपाततात्कालिकचन्द्रदोा विघ्नी कृताप्ता च शरो- डुलादिः । सपातशीतद्युतिगोलदिक्स्यान्मेपा- दिपई खलु सौम्यगोलः ॥५॥ सपातेति तात्कालिकपातेन सहितस्य तात्कालिकचन्द्रस्य भुजज्या कार्या सा त्रिभिर्गुणिता कतैश्चतुर्भिक्का लब्धमंगु- लादिः शरः स्यात् । सपातचन्द्रस्य गोलपशादिग्यस्य तादृशः सपातचन्द्रे सौम्यगोलस्थे सौम्यशरः याम्यगोलस्थे याम्यशरः सगोलः कथं दिमित्याह मेपादीति-मेपादिराशिपई सौम्य- गोलः, अपरं तुलादिपङ्गं याम्यगोलः यथा पातः ४।१। ३६.१५चन्द्रः २।०।१६।८संयुनःसपातचन्द्रः६।१।५२ । २३ जुजः ०१११५२१२३ ज्या ३॥ ५६ विधी ११ । ४८कतामा २१५७ शरोंऽगुलादिः सपातचन्द्रो दक्षिणगोले सेन दक्षिणः ॥ ५॥ अथायनज्ञानं भकारान्तरेण शरानयनं साढ़ें:

·गणककुमदकौमुदीटीकासमेतम् । (५९) याम्योऽपरं कर्कमृगादिपड़े ते चायन दक्षिणसाम्यक स्तः। साश्वाः ७० शराङ्गानि ६५ रसेपयो ५६ऽग्नि वेदाश्च ४३ धिष्ण्यानि २७ खगाः९ शरस्य ॥६॥ खण्डानि तैः क्रान्तिवदत्र साध्यो वाणः कलादि- स्त्रिहृतोऽगुलादिः। मकरादिपटमुत्तरायणं कर्कादिपई दक्षिणायनं भवति । खायाः ७० शरांगानि पञ्चपष्टिः ६५ रसेपवः पपञ्चाशत् ६ अभिवेदात्रिचत्वारिंशत् ४३ धिष्ण्यानि सप्तविंशतिः २७ खगा नव ९ एतानि शरस्य खण्डानि पढ्, तैः क्रान्ति- पत् कान्तिसाधनोक्तविधिना पाहुनागास्तिथ्युद्धता इत्यादि- ना कलादिः शरो भवति विभिभितऽगुलादिः स्यात् । भथ सपातचन्द्रः ६ ।। ५२ । २३ भुजः ०।१। ५२ । २३ अस्यांशाः । ५२ । २३ पञ्चदशभिर्मागोन पतति तेन भुक्तरारखण्डाभावः, जोग्यप्रथमखण्डेन ७० भुजांशाः । ५२ । २३ गुणिताः १३३ । ६ पञ्चदश- निर्मकं लब्धं कलादिः ८ . ४४ त्रिहृतोऽगुलादिः २।५५ विपिनदादल्पान्तरः अंगुलादिशरस्यैवानोपयोगस्तस्माद्धक्त- ममे सर्वत्र कलादेरुपयोगः ॥ ६ ॥ अथ चन्द्रादिपिम्पानामंगुलमानमिन्द्रवजा नोप- जतया पाद- ·(६०) करणकुतूहलम् ।४ बिम्ब विधोः स्यात्स्वगतियुगाद्रिभक्ता खेस्रहता शिवाताजा त्रिघ्नीन्दुभुक्तिस्तुरगांगभक्ता भूभा- कभुक्त्यद्रिलवेन हीना । राहुः कुभामण्डलगः शशांक शशांकग छादयतीनविचम् ॥८॥ चन्दस्य स्फुटनुक्तियुगाद्रिनिश्चतुःसप्ततिनि ७४ भक्ता लन्धं चन्द्रविम्बांगुलानि स्युः, रविस्पष्मागतिर्दशाभ्यां २ गुणिता शिवैरेकादशनि १३ भक्ता लब्धं रविविम्ब स्यात् । अथ चन्द्रजुक्तिस्त्रिगुणा तुरगाङ्गैः समपष्टिभि ६७ भक्ता सूर्य- मुक्तः सप्तांशेन ७ हीना मा छायाबिम्बं स्यात् । भूछाया- पविधुकक्षा तावदर्तने, यथा चन्द्रगतिः ८ २९ । ३५ युगाद्रि ७४ भक्ता लब्धं चन्द्रविन्त्रम् १११ १२ अंगुला- दिः । रविगतिः ६१ । २१ दलहता १२२ । ४२ शिव ११ जना लम्धं रविबिम्बम् १११९ चन्द्रगतिः ८२९ । ३ त्रिगुणा २४८८ । ४५ तुरगांग ६७ पता लभम् ३७ । ३२ रविशुक्नेः ६११ २१ सप्तमांशेन ८।४५ हीन भूछायाबिम्पम् २८ । २२ । स्वस्खयोजनविम्यानयनम् । स्वस्वपातकलानिः कक्षा गुणिता चक्रकला २१६०० भक्ता लन्धं योजनात्मकं पिम्यं भवति । एवं सतरविम्य योजना- स्मकम् ६५२२ चन्द्रस्य ४८० एवं सर्वेषां यथास्थान प्रदर्शयिष्यामः । अथ छादकमाह राहु भामण्डलगचन्द्र चन्द्रमण्डलगः सूर्यविम्बमाच्छादयति । अतभन्न-.

·मणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। (६३)
ग्रहे चन्द्रबिम्ब छाद्यं भूना छादिका। सूर्यग्रहणे सूर्यबिम्ब
छायं चन्द्रबिम्बं छादकः ॥ ८ ॥
अथ ग्रासप्रमाणमुपजात्याह-
यच्छाद्यसंछादकमण्डलैक्यखण्डं शरोनं स्थगित
तदाहुः । छन्नं पुनश्ठाद्यविवर्जितं तत्खच्छन्नमेत-
निखिलग्रहे स्यात् ॥९॥
छायच्छादकबिम्बमानयोर्योगस्याई शरेण हीनं
स्थगितं पासममाणं छन्नमित्यर्थः। तच्चेच्छरोनं भवति
तदा ग्रहणानायः छन्नं छायमानेन हीनं सदंगुलादिखच्छन्नं
स्यात्, एतत्तुल्यमाकाशं विम्बादुपरि छादयति, परमखच्छन्नं
नयांगुलासन्नम्, छन्नं विंशत्यंगुलासन्नम् एतत्सर्वग्रहणे
सम्भवति । यथा छायं चन्द्रबिम्बम् ११ । १२ छादकं
भूमाबिम्बम् २८ । २२ उभयोरैक्याईम् १९ । ४७
यदा शराभावस्तदा परममानैक्यखण्डमंगुलविंशत्यासन्नम्
१९॥ ४७ शरेण २१ ५७ हीनं स्थगितम् १६। ५० छन्नं
चैतच्छायमानेन १ ११ १२ विवर्जितं जातं खच्छन्नम् ५।
३८ अथ विंशोपकार्थ क्षेपकश्लोक:-"छन्नं नस २० गुण
रुत्वा डायमानेन भाजितम् । छन्नम् १६ । ५० विंशति
२० गुणम् ३३६।४० छायेन ११ १२ लब्धं विंशो-
पका भवन्तीति व्यवहारः ३०१३ परमविंशोपकाभत्वारिंश-
पासना भवन्ति ॥ ९ ॥

·(६२) करणकुतूहलम्।४ अथ स्थितिविमदें भिन्नजातरुपजात्याह- दिनाच्छाच्छन्नयुताहतात्पदंखाप्टेन्दुनिघ्नं विवरण त्योः । भक्तं स्थितिःस्यादटिकादिरेवं खच्छन्नतो नर्दमपि प्रजायते ।। १०॥ पूर्वानीतः शरो दात्यां गुणनीयश्छन्नेन युतः पुनस्तच्छ- नेन गुणितस्तस्मात्पदं मूलं ग्राह्यं तन्मूलं खाप्टेन्दुनिरशीत्युत्त- रशतेन गुणितं चन्द्रसूर्यस्फुटक्यन्तरेण भक्तं लम्धं घटिका- दिस्थितिवति, उन्नवत्सच्उन्नेनैव विमर्दै भवति, यतो भूमा सूर्यगत्या पूर्वतो यात्यतो रविगतिमुहाता । यथा शरः२०५७ दिन ५४५४ छन्नेन १६६५२ युत २२१४४ छन्नेनैव गुणितः ३८२१४० मूलम् १९:३४ साप्टेन्दुभिः १८० गुणितम् ३५२२१० चन्द्रसूर्पयोर्गत्यन्तरेण ७६८1१४ भक्त लब्धम् ॥३५मध्यस्थितिघटिकादिका, परमास्थितिःपञ्चध- टिकासन्ना, एवं खच्छन्नतो मर्दः, दिगुणशरः ५५५४ खच्छ- नेन ५:३८ युतः११।३२ सच्छन्नेन गुणितः ६४१ ५८ पदम् ८ खाप्टेन्दुगुणम् १४४० क्यनरेण ७६८।१४ भनं. लब्धं मर्दघटिका ११ ५५ परमपिमर्दः । घटिका- इयासन्नः ॥ १० ॥ अथ ग्रहणमोक्षयोः स्थितिविमर्दानयनं पञ्चकालसा. धनमिन्द्रवज्ञानयेणा- विक्षेपतो नागयुगैर्विभक्ता नायादिक पत्फलमत्र ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।४ (६३) लब्धम् । द्विष्टा स्थितिस्तेन युता विहीना स्याता क्रमात्स्पार्शिकमोक्षकेते ॥ ११ ॥ ओजे पदे पातयुतो विधुश्चेद्युग्मेऽन्यथैवं स्थितिव- द्विमर्दै । सूर्योदयादस्तमयाच्च गम्यो मध्यो ग्रहः पर्वविरामकाले ॥१२॥ स्थित्या विमर्दैन च वर्जितेऽस्मिन्स्तःस्पर्शसम्मी- लनके क्रमेण । युक्तेऽथ तस्मिन्स्थितिमर्दकाभ्यां मुक्तिस्तथोन्मीलनकं निजाभ्याम् ॥ १३॥ विक्षेपत इति शरात्किंलक्षणान्नागयुगै४८ विभक्तानाध्या- दिकं फलं लब्धं तेन फलेन दिष्ठा स्थितिरेकत्र युतान्यत्र हीना सती क्रमेण स्पर्शमोक्षयोः स्थिती भवतः, अत्रैतस्मिन्नेव चन्द्रग्रहणे न तु सूर्यग्रहणे चेयदि पातयुतो विधुरो- जपदे स्यानदैवम्, अथ यदि सपातचन्द्रो युग्मे पदे स्यात्तदा फलयुता मोक्षस्थितिः फलहीना स्पर्शस्थितिविति एवं स्थि- तिपदिमऽपि साध्ये, अत्र भास्थे स्पर्शमोक्षशरादेतत्कर्म साधितम्, तद्वचनं च विक्षेपत इति मध्यविक्षेपान भवति, स्वस्वविक्षेपादिति ज्ञेयम्, मध्यविक्षेपादेतत्कर्म कर्तुं न युज्यते 'यतो मध्यस्थितयोः सममन्नरं न भवति । शरस्यान्यदि- पत्वात् तस्मात्स्वमौक्षिके ते ॥३१॥ स्वविक्षेपादिति सम्भ- वतीति मया तु वृद्धसम्प्रदायमनुसत्योदाहियते । यथा मध्य : - - ·(६४) करणकुतूहलम् । शरः २। ५७ नागयुगै ४८ भक्तः लब्धेन ।३ मध्य- स्थितिः ४ । ३५ द्विधा । ३५ सपातचन्द्रो विषम पदे तेन युता सती स्पर्शस्थितिः ४ । ३८ हीना सती मोक्ष- स्थितिः ४ । ३२ एवं लब्धफलेन ।३ मध्यविमर्दः । ५५ पुनः सन् १।५८ स्पर्शविमर्दः, हीनः सन् १९५२ मोक्षमर्दः।सूर्योदयादिति-सूर्यग्रहणे सूर्योदयाचन्द्रग्रहणे सूर्या- स्तमयादावि,ऐप्ये पर्वावसानकाले दर्शपूर्णमास्यन्ते स्फुटम- ध्ययहा स्यात्, चन्द्रग्रहणे स मध्यग्रहः पूर्णमास्पन्तः सूर्य- पहणे स एव लम्बनसंस्कृतः स्फुटदर्शान्तः, अथ पार्शिक- स्थित्या पार्शिकविमर्दन च वर्जित होने पर्वान्ते तिथ्यन्ते यथाक्रमं स्पर्श सम्मीलनकं च स्यात्, अथ निजाभ्यां स्वी- याभ्यां मौक्षिकाभ्यां युक्तेऽस्मिन् पर्वान्तकाले क्रमेण मोक्षस- मुन्मीलनकं च स्यात् उपयोछायच्छादकयोमण्डले सम्पर्कः सम्मीलनमिति,छायावृत्ताखिलासनंछायबिम्बादर्शनमित्यर्थः। मध्यमहमिति यावत्, शराड्डुलमानेन छादनच्छादनं छन्नमि- त्यर्थः । तन्मध्यग्रहणमेतस्मादधिकं न छायवे इत्युन्मीलन- मिति, मध्यग्रहणान्मुच्यमाने छायबिम्बस्पर्शनमा मोक्ष इत्युभयोम्बियोः पृथग्भावः छायबिम्पाधिको यावद्वास, सर्शस्थित्या ४ । ३८ पर्वान्नकालम् ११ । ३८ हीनोजातः स्पर्शकाला । • स्पर्शमर्दैन १ । ५८ रहितो जातः सम्मीलनकाल: ११४.तिथ्यन्तः११।३८ मोक्ष- ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। (६५) स्थित्या ४ । ३२ युक्तो जातो मोक्षकालः १६ । १० स एवं पर्वान्तकालः ११ । ३८ मोक्षमर्दैन ।। ५२ युक्तो जात उन्मीलनकालः १३ १३० स्पर्शकालः ७ । . मोक्ष- कालः १६ । १० अनयोईयोरन्तरम् १ । १० जातस्पर्श- मोक्षयोरन्तरकालः घट्यादिः पुण्यकालग्रहस्थितिः ॥१३॥ अप वलनानयनमुपजातीन्द्रयजोपजात्याह- खाका ९० हतं स्वादलेन भक्त स्पर्शे विमुक्ती च नतंरवाः स्युः। तज्ज्याहताश्चाक्षलवा विभक्ता- स्त्रिभज्यया प्रागपरे नते स्यात् ॥१४॥सौम्यान्त- काशा वलनं ग्रहस्य युक्तायनांशस्य तु कोटि- जीवा बाणैर्विभक्तायनदिक्तथान्यद्भागाद्यमेकान्य- दिशोस्तयोस्तु ॥ १५ ॥ योगान्तरज्याहतमान- योगखण्डं त्रिभज्याहृतमङ्गलाद्यम्। स्फुटं भवेत्त- दलनं खीन्दोः प्राग्यासमोक्षे विपरीतदिके ॥ १६ ॥ स्पर्शविमुक्ते मोक्षे च यन्नतं तदखाड़ेर्नवतिभिः ९० स्वदिनार्दैन चन्द्रग्रहणे रान्य न रविग्रहणे दिनाईन अतं नतांशाः स्युः, तेषां नतांशानां ज्यया गुणिताःस्वदेशाक्षांशास्त्रि- ज्यया विंशत्युत्तरशतेन १२० भत्ता लब्धं स्पर्शमोक्षवलनमं- शादिः स्यात, पूर्वनते प्राकपाले सौम्यं पलनम्, अपरनते प्रत्यक्षपालेऽनकाशं याम्यं वलनम् । अयनांशयुक्तस्य तात्का- लिकपहस्य खेमन्द्रस्य वा कोटिज्या पाणैः पञ्चभिर्जना ·(६६) करणकुतूहलम् ।४ लब्धमंशायमायनं वलनं स्यात, तचायनदिक्, यदि सायनो ग्रहः सौम्येध्यने तदा सौम्यम्, यदि याम्येऽयने तदा याम्यम्, तयोरक्षवलनायनवलनयोरेकदिशि योगो जिन्नदिशि वियोगः कार्यः तस्य योगस्यान्तरस्य च या ज्या तया गुणितं छाय- छादकमानक्या? त्रिज्यया भक्तं स्फुटं पलनं भवति, योग- पक्षे सैव दिक, अन्तरपक्षेऽधिकवलनसम्बधिनी भवति । तच्च वलनं रवीन्दोः प्राग्यासमोशे विपरीतदिनम् इति, प्राग्यास स्पर्शवलनं रखेहणे विपरीतं देयं याम्यं चेत्सौम्यं ज्ञेयम्,सौम्यं चेयास्यमिति, इन्दोर्यहणे मोक्षवलनं विपरीतं याम्पञ्चेचदा सौम्यम् सौम्यं चेत्तदा याम्यम् । विशेपथात्र समध्ये पाताले चाक्षजवलनामावः, पलनं चतुर्विशत्यंशममाणम्, कर्कादौ मकरादौ च वलनाभावः सदोह्यम्, परमं स्पष्टवलनमडुलप- श्चदशासनम् । यत्र पट्पष्टिपलांशास्तत्र परमं स्पष्टवलन विंशत्यङ्गुलमुक्तप्रकारेण भवतीति ज्ञेयम् । इह सममण्डलं प्रष्टुः प्राची, सममण्डलादिष्टे नते काले विपुवन्मण्डलमाची पावतायनश्चलति तावनद्दिकपालोद्भवं ज्ञेयम् । अथ विपुधन्म- पडलात्कान्तिमण्डलमाची यावतायनश्चलति तदायनं तहिग्जे- पम् । तयोर्योगवियोगात्स्फुटमिति । सममण्डलात्कांतिमण्डलं यावतायनश्चलति वत्स्फुट वलनमिति । अथ यस्तोदये ग्रस्तास्ते स्पर्शमोक्षवलनानयनमुच्यते रात्रेः शेषे गते या इत्यादिना जातकवचनानतमानीय साङ्कहतं स्वदिनान भक्तं लम्बनन- " ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। (६७) वाशास्तेषां भुजं कृत्वा ज्या साध्या ततः प्राग्वदक्षवलनमाने- यम् ।उक्तं च पर्वमालायाम्, स्वरात्रौ शेपजा नाड्यो युदलं स्पर्शमोक्षयोः । नतं स्यात्स्वदिनं भाग्वत्तन्नाड्यःपड्डुणा लयाः तद्भुजज्या पलांशनी त्रिज्यानता लवादिकम् । चलनं स्यादुदग्याभ्यं ग्रहणं प्राक्परस्थितेरपुनरुक्तम्, रात्रेःशेपघटी- युक्तं दिनाई प्राङ्गतं रवेः । रात्रेर्गतघटीयुक्तं दिनाई प्रत्यङ्गत खेः १ दिनशेपघटीयुक्तं निशाई प्राङ्कतं भवेत् । सूर्योदया- पुद्धिशाई प्रत्यगिन्दोर्नतं मतम् २ ततः साङ्काहतमित्या- दिकार्यम् । ब्रह्मतुल्यभाप्ये तु ग्रस्तोदये स्पार्शिकनत ग्रस्तास्ते मौक्षिकं नतम् । स्वदिना यावदधिकं भवति तस्य स्वदिना- ईवशादंशामसाध्य नवले ९० विशोध्य तज्ज्यां कत्वाक्षांशैः सङ्गण्य त्रिज्यया भाज्यं तदक्षजं वलनं स्यात्।यस्तोदये सौम्यं अस्तास्ते दक्षिणमितिाएतदुदाहरणं यथास्थानं दर्शयिष्यामः। अस्तास्पर्शघटीचन्द्रदिनाईम्१६।४९अनयोरन्तरं स्पर्शन- १९४४९प्राक् साङ्काहतं८८३१३०स्वदिनार्दन१६।४९भक्तं लब्धं नतांशाः ५२॥३२॥१३९पांज्या ९५।२ अनयाक्षांशाः २४१३५।९ गुणिताः २३३६।२८।५८ त्रिज्यया १२० भक्त लब्धमाशजवलनमंशादिः १९।२८।१४पाङ्गतत्वादुत्त- रम्, अथापनांशाःस्पर्शकालःण्यात्येप्यनाडीत्यादिनास्पार्शि- कश्चन्द्रः १।२९।११।३८ सायनः २।१७।१९।२०कोटि .११२६४४०ज्या २६।१याणेर्नका लब्धमायनं वलनम् ·(६८) करणकृतहलम् ।। ५।१३ सौम्यायनत्वात्सौम्यम्, आसनाक्षयोरेकदिक्त्या- योगः २४१४०४० अस्य ज्या ४९।५२ अनया चन्द्रा- भामानयोगखण्डम् १९१४७ हतम्९८६।३१।४४त्रिज्यया १२० भक्तं लब्धं स्पष्टवलनमडुलादिः ८१३१९ मोक्षका- लंघटी १६।३० चन्द्रदिनाईयोरन्तरं प्राङ्गतम ०३९ साढ़े ९० गुणितम् ५८१३० चन्द्रदिनार्द्धन १६१४९ भक्तं लब्धं नतांशाः३।२८१४३एपांज्या७११८अनयाक्षांशाः२४१३५। ९गुणिताः१७९।२८ त्रिज्यया भक्ते लब्धम् १।२९१४४ पाङ्गतत्वादुत्तरम् । अथायनम्, मोक्षकालः१६।१० तात्का- लिकश्चन्द्रः २।१।१८1१४ सायन.२।११।२६।२६कोदिः ०।१०।३३।३४ज्या२१६४७ बाणै ५ ते लब्धम् ४ । २११२४उत्तरायणत्वादुत्तरम् । अक्षजायनयोरेकादिकत्वायोगः ५।५१।८अस्यज्या १२॥१७अनया मानयोगखण्डम् १९ । ४७गुणितम् २५६।११त्रिज्यया १२०भक्तेलब्ध स्फुटवलनम् २८५सौम्यम् ॥ १६ ॥ अथ स्पार्शिकमोक्षिकशराविन्द्रवजपाह- .माध्यः शरस्त्वोजपदोद्भवश्वेस्थित्यविश्भागोन- युतो युतोनः । युग्मे विधोर्वा प्रथमान्त्यवाणी चन्द्रग्रहे व्यस्तदिशः शराः स्युः ॥ १७॥ माध्य इति मध्यग्रहणकालिकः गगे यदि विपमपदस्थ- सपातचन्द्राइत्पन्नस्तदा मध्यस्थितितृतीयक्षागेनोनो रहितः ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। (६९) सन् स्पर्शकालिकः शरो भवति । स्थिते तृतीयभागेन युतो मध्यकालीनः शरोन्त्यकालीनो मोक्षकालीनःशरो भवति । युग्मपदोद्भवश्येत्तदा स्थितितृतीयभागेन युतः सन्स्पार्शिकः, हीनः सन्मौक्षिकः शरः स्यात । एवं विधोश्चन्द्रग्रहणे न तु सूर्यग्रहणे । वा अथवा विधोस्तात्कालिकात्सपातचन्द्रात्पथ- मान्त्यवाणौ साध्यौ, ते स्पर्शमध्यमोक्षशराश्चन्द्रग्रहणे परि- लेखकर्मणि विपरीतदिशो ज्ञेया नान्यत्र उक्तं च, "नित्यशोऽ- कस्प विक्षेपा परिलेसे यथाक्रमम्।विपरीतं शशाइस्य" इति। यथा मध्यस्थितिः ४।३५ तृतीयतागेन १३१ओजपदत्वा- न्माध्यः शरः २०५७ हीनो जातःस्पर्शशरः१।२६मध्यशरः २१५७ स्थितितृतीयत्नागेन ।३१ पुतो जातो मोक्षशरः ४।२८इदं कर्म माध्यशरस्यैव । अथ प्रकारान्तरेण स्पाशिक श्चन्द्रः १।२९।११।३८ तात्कालिकपातेन ४।१॥३५॥५३ युतः ६०1४७१३१ भुजः ०1०1४७।३१ ज्या ॥३९ विनी ४५७ कतामा शरो जातो याम्यः।।१४स्पर्शकालीनः मोक्षकालिकः पातः ४११०३६।२१ चन्द्रेण२।१।१८४४ युक्तः ६।२।५५।५ जुजः ०२।५५५ ज्या ६।७ त्रिभी १८।२१ रुताप्ता मोक्षशरो दक्षिणः ४।३५१० प्रकारान्तर- भेदादल्पान्तरम् ॥ १७ ॥ अप परिलेखमिन्द्रयचाद्वयेनाह- ग्रागाईसूत्रेण विधायवृत्तं मानक्यखण्डेन च साधिताशम् ।

·(७०)४ करणकुतूहलम् ।। बाह्येन वृत्ते वलनं यथाशं प्रास्पाशिक पश्चिमतश्च मोक्षम् ॥१८॥ देयं रखेः पश्चिमपूर्वतस्ते ज्यावच वाणी वलनाम- काभ्याम् । उत्पाद्य मत्स्यं चलनायकाभ्यां माध्यः, शरस्तन्मुखपुच्छमूत्रे ॥ १९॥ समे भूतले पदादौ वा यासस्य चन्द्रग्रहणे चन्द्रस्य रवि- ग्रहणे रवेः विम्बगानाडुलस्या नागीटस्थानकल्पितबिन्दोर्म- ण्डलं रुत्वा बाह्ययाहकमानयोगाईप्रमाणेन काटकेन सूत्रेण पान्यद्वृत्तं तस्मादेव बिन्दोः रुत्वा तस्मादिन्दोरुपार पूर्वापरं तथा दक्षिणोतरं रेखायं कर्तव्यम् । एवं साधितदिवे पाहो- प्रवृत्ने वलनं देयं तच्च यथाशं दक्षिणस्यां याम्यं सौम्पमुत्तर- स्याम्, प्राग्यासमोझे विपरीतदिकत्वम् इति 'पूर्व सम्प्रसाH तत्रापि चन्द्रग्रहणे स्पाशिकं वलनं प्राचीचिन्हाद, मौक्षिक पश्चिमचिह्नान्नेयम्, रविग्रहणे तु स्पाशिक पश्चिमको मौक्षिक पूर्वतः, ततश्चन्द्रग्रहे व्यस्तदिशः शराः स्युरिति पूर्व सम्प्रसार्च साशिकमौक्षिकवलनामचिह्नात्यां सार्शिकशराडुलपरिमि- ते शलाके क्रमेण स्वदिगनिमुखे ज्यारुपेण देवः । स्पर्शवल- नामात्पर्शशरो देयः । मौक्षिकवलनायान्मौक्षिकशरो देयो ज्यावत् । एवं धनुराकारे याने रेखापदेशे शरदयामं चिन्हें विधाव मध्यगरार्थमाह-उत्पायेषि-वलनदिकान्तरमितादिक सूत्रत्वकायं सवलनस्योपरि धृत्वा तेन बिम्बाई कुर्यात ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। (७१) अथ मौक्षिकवलनामातेनैव सूत्रेण बिम्बाई कार्य तयोर्बिम्बा- ईयोर्यत्र सङ्गमस्तत्र मुखपुच्छे प्रकल्प्ये। अथ वलनायकाभ्यां समतुल्यप्रमाणेन काटकेन वृत्तद्वये कते वृत्तयोः समासे मत्स्याकार उत्पयते तन्मध्यसूत्रे तन्मुखपुच्छसूत्रमिति, तस्य मुखाकेन्द्रव्यापिनी पुच्छपर्यन्तं रेखांकित्वा ॥ १९ ॥ अथ स्पर्शादिस्थानमुपजात्याह- केन्द्रायथाशं स्वशाग्रकेभ्यो वृत्तः कृतेहिकख- ण्डकेन । स्युः स्पर्शमध्यग्रहमोक्षसंस्था अथाङ्कये- मध्यशराग्रचिन्हात् ॥२०॥ केन्द्रादिति-तस्मारकेन्द्रान्मध्यस्थितविन्दोमध्यशरः स्व- दिगभिमुखो देयः, एवं शरत्रयाय चिन्हयित्या रविग्रहे ग्राह- कस्य चन्द्रस्य खण्डकेन चन्द्रग्रहणे जायाःखण्डकेन माना- न तत्केन्दादिति-कर्नाटकेन स्पर्शशरचिन्हानं कुर्यात् । तदायन्नरे याहायने यत्र स्पृशति तन पर्ची नेयः; एवं मौ- क्षिकशरायरुतवृत्तमम्पोन्मोक्षस्थानं जेयम्, मध्यशरापरु- सवशान्मध्यग्रहणसंस्थान नेयम्, तत्र यदा मध्यमासो ग्राह्य- बिम्बमृहंध्य यावदहिःपतति तावदाकाशं गृह्यते तत्र सर्पग्रहणं नेयम्, यदा तु यापविम्यकदेशे गृह्णाति तदा तावदेव खण्डय- हणम्, यदा यावं न स्पृशति तदा ग्रहणानावः ॥ २०॥ अप सर्वमहणोपयोगमिष्टमासं चन्द्रघघायणाह- ·(७२) करणकुतुहलम् ।४ आद्यन्त्यवाणापगते च रेखेज्ञेयाविमौ प्रमहमुक्ति- माग्रें। मानान्तरार्देन विलिस्य वृत्तं केन्द्रेऽय त मार्गयुतद्रयेऽपि ॥ २१॥ भूभाईसूत्रेण विधाय वृत्ते सम्मीलनोन्मीलनके च वेद्ये । मार्गप्रमाणे विगणय्य पूर्व मार्गाडुलनं स्थि- तिभक्तमिष्टम् ॥ २२॥ इप्टाडलानि स्युरथ स्वमार्गदद्यादमनिष्टवशात्तदो वृत्ते कृते ग्राहकखण्डकेन स्यादिएकाले ग्रहणस्य संस्था ॥२३॥ इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतुहले । विदग्ध- द्विवल्लभे शशाङ्कपर्वसाधनम् ॥ ६॥ अथ मध्यशरायविन्दोः स्पर्शायपर्यनं रेखां लिखेत्स प्राहकस्य ग्रहणमार्गः, यतो मध्यशरापचिह्नादेव मोक्षराराम- पर्यन्तं रेखां कुर्यात्स मोक्षमार्गः, शरत्रयं पर्शिनी सा रेखा धनुराकारा भवति,मानान्तरार्द्धनेति-पापयाहकमानपोरन्तर- स्य पदई तत्ममितेन काटकेन केन्द्र वृत्तं कुर्यात, तस्प वृत्तस्य पूर्वपिहितग्रहमार्गरेसायाश्च यत्र योगस्तष अच्छायामा- नाईमिति काटफेन वृनं कुर्यात- तबाह्यवृनं यत्र स्पृशति तत्र सम्मीलनमोक्षामनम, मम्मीलनमिति बृनमोक्षमार्गयोर्यत्र योगम्नत्रछायामानाईमिति टिक्न वृत्ने रुते तेन माह्या- संसात् सन्मीलनं ज्ञेयम, स्पर्शामन्नमुन्मीलनमिनि विशेषा- .

·'गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। (७३) धात्र च्छादकाईसूत्रेणेति नोक्तं शुभयैवोक्तं तस्मात्सूर्यग्रहणे सम्मीलनोन्मीलनयोरभायो ज्ञेयः । कदाचित्स्वल्पान्तरमुच्यते तथापि बिग्घयोग एव भवति तत्तु खच्छन्नम्, उभयोश्छाय- च्छादकयोर्बिम्बसाम्यात् । अथेष्टमासमोक्षग्रासः ॥ मार्गति। कश्चित्पृच्छति स्पर्शकालादनन्तरमनीष्टकालगते मोक्षकाला- त्पूर्व वानीप्टकाले कियान्यासस्तदा प्रासमार्गरेखा मोक्षमा- गरेसाङ्गुलैः परिमीय तैर्मार्गाजुलैरिष्टकालं गुणयेत्, ततः क्रमेण स्पर्शस्थितिमोक्षस्थितिघटिकाभिर्गुणयेत् तन्मितानीटाडुलानि तान्यमुलानि यथेष्टं स्वमार्गे दद्यात्, यथेष्टमास इष्टस्पर्शशरा- स्पर्श मार्ग मोक्षशरान्मोक्षमार्गे इष्टाडुलैश्चिन्हं कत्वा तदन इष्टाअन्लामचिन्हे ग्राहकमानार्दैन वृत्ते यावद्बाह्यमाच्छाद्यते तावदिष्टकाले ग्रहणस्य संस्थान ज्ञेयम् । यथा सादिष्टपटी १ स्पर्शमानाङ्गुलैः १९ गुणितैः १९ स्पर्शस्थित्या ४१३८ भक्ताल्लब्धम् ४।६ इष्टाङ्गुलानि । अथ परिलेख विना स्पर्श- मध्यमोक्षजानमुच्यते-"सौम्यांशे यदिशायकोऽनलदिशिपाच्या शशाग्रह छन्नं पूर्वमथान्तकस्य दिशि तन्मुक्तिःक्रमाक्ष- साम् । याम्यश्चेद्विशिखस्तदेन्द्रककुनःस्पर्शःपुरारेर्दिशि च्छन्नं सीम्यदिशीदमुक्तमनला मुक्तीरिमाः स्युः कमात्" इति ॥१॥ यया ग्राह्याईम् ५५३६ मानश्याईम् १९।४६ स्फुट स्पर्श- २.लनं मौम्यम् ८।२१।३ स्पष्टं मोक्षवलनं सौम्यम् २१८ परे ५ है ·करणकुतुहलम् । ४. दक्षिणे स्पर्शशरः१1१६मध्यशः।२७मोक्षशरः४।४८परः उत्तरातच्छायामानाईम् ३४१३३मानाईम्टा३५एवमत्र नि- पुणेन विचार्य परिलेखो विधेयः। अथ मस्लोदये चन्द्रसर्शनतायो दाहरणम् शके १५२८नाद्रपदपूर्णिमायांशनौ २६॥३३अदाः ४२३अधिमासाः१५७।अवमानि२४५९ अहर्गणः१५४६ ९५०औदयिकोमध्योऽर्क:५/७/१९चन्द्रः१०२५॥३।३४ उच्चम् २।२२।३६१४४पातः ६।२६।३।५४ औदयिका स्व- देशीयाः, चन्द्रस्य रामबीजम् ०1१५४० वर्मन्दफलमृणम् २।८।१२ चन्द्रमन्दफलं धनम् ४१२७१३४ स्पष्टोऽर्कः ५५४५७१०चन्द्रः१०।२९।२७।५अपनांशाः १८२७ चरपलान्यृणानि ३२ रविगतिः ५८९३५चन्द्रगतिः ८१९१ वरपलसंस्कृतदिनाईम् १५१२ राज्यईम् १४।४८ एण्या तिथिः २६/२० दिने पूर्णिमायां यातत्यानतफलार्थम्, नतानयनम्, दिनशेपघटीयुक्तमिति दिनशेषः ४।२२राञ्चदम् १४१४८ अनयोर्योगः १९१० नतं माक्, एतावता मध्यान्हां- शुमनार्थ एव विदरेत्यादिप्रकारेण सूनितमेव चन्द्रनतम् तनो नतविहीनहतरित्यादिना नतफलं सूर्यस्य धनम् ०२५५ चन्द्रनतफलमृणम् ०६:४६नतफलसंस्तो मध्यग्रहणकालः समकलः सपातात्कालिकेत्यादिना शरोऽङ्गुलादिः २।२४ ऋणे चन्द्रविश्यम् १११४ मा २८० छन्नम् ३७११८ स्थितिः ४१३७ ऋणम्, अथ सर्शनतार्थनुदयाइतयव्यादि ·. गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १ (७५) २२।२१ समये स्पर्शस्तेन दिनशेपः ८।३० चन्द्रस्य रात्रि- शेष एवेत्यादिवत् २१ रात्रिशेपघट्यः ८१३ चन्द्रदिनाईम् १४१४८ अनयोर्योगः २२॥५१ स्पर्शन प्राक् खादैर्गुणि- तम् २००६।३० युदलेन १४।४८ भक्तं नतांशाः १३८१५४४९ राश्यादि४।१८१५७१९शुजः११११।२।५१ ज्या ७८१३४ अक्षांशाः २४१३५९ गुणिता१९३१।१०। ३७ त्रिज्यया १२० भक्त लन्धमाक्षवलनमुत्तरम् १६।५ भाष्यप्रकारे तु नतात् २२१५१ दिनाईम् १४१४८ शुद्धम् ८१३ खाईर्गुणितम् ७२४।३० गतं चन्द्रदिनार्द्धन लब्धं नतांशाः ४८।५७ नवतेः शुद्धाः ४१।३० पूर्वजांशसदृश- मतः प्राग्वद्वलनमिति, अन्यत्यागवत्कार्यमिति तद्विशेषत्वाव- लनबोधाय दर्शितम्, सुबुद्धीनामनयगतं किञ्चिन्नास्ति, एवं अस्तास्तेऽपि नतदिक स्वयमह्यम्, सूर्यग्रहणेऽपि यस्तोदये प्रस्तास्ते वनव्यं तदिक्साधनम् । इति श्रीकरणकुतृहलवृत्तौ चन्द्रग्रहणाध्यायश्चतुर्थः॥४॥ अथ सूर्यग्रहणाधिकारो व्याख्यायते तत्रादौ परि- पाटी लिख्यते- संवत् १६५७ आपाढकृष्णे व शके १५२२ प्रवर्तमाने लौकिकश्रावणवद्यामायां चन्द्रे २८१४६अत्र दिने सूर्य- पर्वविलोकनार्थ गताब्दाः ४१७ अधिमासाः १५४अवमानि ९४२३ औदयिकोऽहर्गणः १५२४३६ रामबीजादिबीजदे- शान्तरशुद्धा मध्यमाः, सूर्यः ३।०३६६३२ चन्द्रः २।२९ ·करणकुतूहलम् । (७६) 1४०१२३ उच्चम् ६।११।२।५६ पातः२।२६।२० चन्द्र रामवी कलायर्णम् १५ रविमन्दफलमृणम् ०१२८१३६ स्पष्टोऽर्क:३।०६।३४ चन्द्रमंदफलं धनम् ४।४११५० स्पष्ट चन्द्रः२।२४।१।५७पातः२।२६।५५अयनांशाः१७५७॥ २० चरमलानि १०३ ऋणमतस्तिथिघटी एप्या २८१४६ दिनाईम् १६६४३ दिनम् ३३।२६ राज्यईम् १३।१७ रात्रिः २६॥३४ युदलगतघटीनामिति, दिनाईम् १६६४३ गतघटी २८।४६ अनयोरन्तरं पश्चिमनतम् १२।३ चन्द्रस्य सहचरत्वं तुल्यमेव यदा राजावमावास्यान्तो भवति तदा रात्रिशेपघटीयुक्तमित्युक्तवन्नतं साध्यम् । अथ नतफलार्थ नतविहीनहतैरित्यादिना नतेन १२।३ खगुणा हीनाः १७॥ ५७ नतेनैव १२१३ गुणाः२१६ एभिः खशरभानुभुवः ११ २५० भक्ता लब्धम् ५२।५ दश १० रहित जातो रविहरः ४२।५ असौ४२१५ स्वदशांशेन ४.१२ हीनो जातोशादि- चन्दहरः ३७१५२ निजफलं निजहारहतमिति सूर्यनतफलं कलादि०४० चन्द्रनतफलं कलादि ७।२२ रखी पश्चिमन- तत्वाधनं नतफलसंस्कृतो रविः ३।०७।१४ चन्द्रस्य पश्चि- मनतत्वाच्चन्द्रे२।२४।११७ऋणं नतफलसंस्कृतश्चन्द्रः२।२३। ५३४५/अथ अक्तनतफलानयनमाह रविगतिफलम २०५५ हारेण ४२१५ हृतं फलं विकला ३ रविवद्भुक्तौ संस्कृते जाता ६ रविगतिः ५६।५८ चन्द्रस्य गतिफलम् २९।१५ धनं हारेण भक्तं लब्धं कलादि ०४६ अपरकपालवाद्भुतौ ८१९।५० ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। (७७) माणं नतफलसंस्कृता चन्द्रस्य गतिः८१८१४ अतः स्पष्टाति- थिरमावास्या एप्या घटयः २९।२४ एतत्कालिकाः यात- प्यनाडीगुणितागुभुक्तिरित्यादिना जातौ समकलौ, एवं सर्वत्र ज्ञेयं धीमता। अथ प्रस्तुतमारभ्यते नतोन्नतभागान त्रिभोनलमस्ये-- न्द्रवजयाह- दर्शान्तकाले त्रिभहीनलनं कार्य चतत्कान्तिपला- न्तरेक्यम् । भिन्नैकदिक्त्वे नतभागकाः स्युःखाङ्क- च्युतास्ते पुनरुन्नतांशाः॥१॥ दर्शान्तेति । तात्कालिकोऽर्क इत्यादिनामावास्यान्तकालीनं लग्न संसाध्य राशित्रयेण हीनं कार्य तेन वित्रिभलग्नेन समश्चे- दन्तिकालिकः सूर्यो भवति तदा लम्बनानावः, वित्रिमलमा- दूनेधिक वा सौ लम्बनं स्यादिति जेयम्, विशेपोऽत्र वित्रि- भलमशब्देन दशमं अलग्नं ततश्चानीतं सम्यग्वलनं भवति, सूर्य- सिद्धान्तादौ दशमादेव साधितं यतो मध्यान्हसमान्ते दर्शान्ते नताभावात्सूर्य एव दशमो भावस्तदा लम्बनस्वाभावः, वित्रि- भादानीतं कदाचिन्मध्यान्हासनकाले ग्रहणादिकं न मिलति तदा दशमादानीयते तदेव वास्तवं परं अन्यस्ता कदाचिदपेक्षया स्थूलपक्षोऽप्यङ्गीकतः, यदा लग्ने राशिवयं न शुध्यति तदा चक्र दत्या विशोधयेत् । उक्तं चात्रयं चेनशुध्येत चक्र दत्वा विशो-

·(७८) करणकुतूहलम् ।।
धयेत् । सूर्यादूनस्तदा वाच्यो वित्रिनस्त्वधिकोऽपि सन् १
अथ वित्रिअलमस्य सायनांशस्य कान्तिः कार्याशादिस्तस्याः
कान्तेः स्वदेशीयांशानां भिन्नदिक्त्वेऽन्तरमेकदिक्त्वे योगः
कार्यस्तेषां दिगन्तरेऽधिकस्यैव दिक्, योगे सैव विझतांशाः
स्युस्ते नतांशाः खाङ्केत्यो नवतिय ९० श्युताः शेपमुन्न-
तांशाः स्युः । तथा तात्कालिको रविः३। ० । ३५।८
दर्शान्तघटी २९ । २४ अत्र सुखादुत्क्रमलनं सायनम् ।
२५ । १४ । ५८ वित्रिभम् ५। २५ । १४ । ५८
अस्मात्माग्वत्क्रान्तिरंशादिः १।५४ । ५८ उत्तराः, सी-
रोह्यामक्षांशाः दक्षिणाः २४ । ३५। ९ भिन्नदिक्त्वादन-
योरन्तरं जाता नतांशाः २२। ४० । ३२ अक्षांशशेपत्वा-
दक्षिणाः, यतोऽक्षांशाः सदैव दक्षिणा भवन्ति नवति ९०
यः शुद्धा जाता उन्नतांशाः ६७ । १९ । २८ ज्या११०।
३५ नतांशज्या ४६ । ५ ॥ १ ॥
अथ लम्बननत्योरानयनं वंशस्थद्वयेनाह-
त्रिभोनलमार्कविशेपशिचिनी सरामभक्ता घटि-
कादिलम्बनम् । तदुन्नतज्या निहतं नखेन्दुभिहतं
"स्फुटं स्यात्वमृणं तिथौ कमात् ॥२॥ विभो-
नलग्राधिकहीनके वेस्ततोऽसकृल्लमविलम्बनादि-
कम् । नताशजीवार्कलवान्वितारहन्नतांशदिक
चांगुलपूर्वका नतिः॥३॥

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ५ (७९) वित्रिमलमदर्शान्तकालीनसूर्ययोर्विवरस्य या ज्या सा खरामै ३० र्हता भक्ता लम्बनं घट्यादि मध्यलम्बनं स्यात्त- दुन्नतांशज्यया गुणितं नखेन्दुभि १२० भजेल्लब्धं स्फुटं लम्बनं भवति, तत्स्पटलम्बनं वित्रिो रवेरधिके तिथौ दर्शान्ते धनम्, रखेहीने वित्रिमलमे तथर्णमेतावता पूर्वकपाले खावृणं पश्चिमकपाले धनमिति निर्णीतिया, त्रिमोनलग्नेऽ- धिक इति लक्षणे कदाचित्पूर्वकपालेऽपि धनं पश्चिमकपाले- ऋणमिति सम्भवति तस्माद्युक्तिसहायपक्षोऽसौ न भवति । मध्यलमसमे भानौ हरिजस्य न सम्भव इत्यादिपक्षो युक्ति- मान् दृश्यते । परन्तु यद्यत्पद्यमहद्भिरङ्गीकतं तदस्मदाद्य- रप्येवं व्याख्येयमेवमसकनतो लम्बनसंस्कृततिथिर्लनं साध्य- मेवं पुनरपि यावस्थिरं लम्बनं स्याद्यथा सायनं वित्रिभम् ५। २५॥ १४ ॥ ५८ सायनोऽर्कः ३। १८॥ ३२॥ २८ अनयोरन्तरम् २।६। ४२ । ३० अस्य भुजज्या ११० २खरामभक्ता लब्धं घटिकादि ३ । ४० एतन्मध्यलम्बन तदुन्नतज्यया ११० । ३५ गुणितम् ४०५ । २८ नखेन्दु- निर्मक्तं लब्धं लम्बनम् ३ । २ वेः सकाशात्रिभोनलम- मधिकं पश्चिमकपालत्याच दर्शान्ते २९ । २४ धनं जातम् ३२।४६ एवमसकतु ३२ । ४६ यातेप्यनाडीत्यादिना रविफलम् ३१ । ६ औदयिक सूर्य धनं कृतमथवा लम्बनेन संगुण्य पष्टया विभज्य लब्धं कलादि समकलसूर्य- मध्ये लब्धं धनं कार्यमृणे लम्बने हीनं कार्यमिति कते ·(८०) करणकुतूहलम् । तात्कालिकः सूर्यः ३ । ० । ३८ । २० सायनः ३ । १८॥३५॥४० दर्शान्तः ३२।४६ अस्मानं कार्यम् ९।१४।३९।३७ वित्रिनम् ६।१४।३९॥३७ अस्माद क्रान्तिः ५।५३१४८ याम्या नतांशाः ३०१२८१५७ उन्न- तांशाः५५।३१।३ एषां ज्या १०३।२५ सायनयोर्वित्रि- भसूर्ययोरन्तरम् २।२६।३।५७ अस्य ज्या ११९२२ खराम ३० भक्ता घटिकादिलम्बनं मध्यमम् ३।५९ भाग्व- स्पष्टम् ३।२५ पश्चिमकपालत्यातिथौ २९।२४ धनम्३२॥ ४९ उत्तरे तात्कालीनो रविः ३०३८।२२ सायनः ३।१८३५१४२ सायनलमम् ९।१४।५७।२१ वित्रि- भम् ६।१४।५७।२१ कान्तिः ६।०५६ दक्षिणा नतांशाः ३०१३६।५ याम्या उन्नतांशाः ५९।२३१५५ नतज्या ६१।१ उन्नतज्या १०३।१६ वित्रिभसूर्ययोरन्तरम् ॥२६॥ २१॥३९ अस्य ज्या ११९।१६ खराम ३० भक्ता घटि- कादिलम्बनम् ३१५८ स्पटलम्बनम् ३१२५ जातं स्थिर लम्बनम् ३।२५ दर्शान्ततिथौ २९।०४ धनं जातः स्थिरो दर्शान्तः ३२०४९ मध्यग्रहणकालोयम् । अथ नत्यानयनम्। नतांशजीवेति नतांशानांज्या स्वदशांशेनान्विताटाता लब्ध- नताशानां दिगेव दिग्यस्याः सा नताशदिक, यथा स्थिरलम्ब- नानयनमलाया नतिः स्यात् नतांशदिक् नतांशाः ३०१३ ६।५ एपां ज्या ६१।१ इयं स्वदशांशेन ५।५ युक्ता ६६६ अष्टभिर्भता लब्धम् ८।१५ इयमडुलाया नतिः सदैव

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १ (८१)
दक्षिणा, उदयास्ते परमलम्बनं घटिकाचतुष्टयम् ४ परमनति-
रमुलाया १६॥५५॥२॥३॥
अथ सकृत्मकारेण लम्बनानयनं वसन्ततिलकाद्वये-
नाह-
सप्ताद्रयः कुमनवोऽपधृती नवेन्दुदना शरत्रिय-
मलाः खजिनाश्च पिण्डाः । पन्यश्विनो जिनयमा
द्विशती विभोनलगायोर्विवरभागमितेर्भवाप्ताः ॥४॥
पिण्डो गतस्त्वगतयातवियोगनिनशेपेशभागरहितः
सहितश्च भोग्यो ऊनाधिके खरसहत्खलु लम्बनं वा
प्राग्वत्स्फुटः सकृदतो नतिरन्यलग्नात् ॥५॥
सति । ७७११४११८८१२१९।२३५१२४ ०१२३
६।२२४।२०० इत्यादयो नव लम्बनपिण्डा एकादशैकाद-
शान्तरितनागानामसरुत्साधितलम्बनस्य पानीयपलानीत्यर्थः।
यदा विनोनलमार्कयोरन्तरं षट्पष्टिभागा भवन्ति तदा परम
लम्बनमसकत्कर्मणा साधितं घटीचतुष्टयात्मकमुपचयात्मकमु-
त्पयते ततः परमोपचयात्मकमेकादशभिरंशैरटौ खण्डकानि
भवन्ति तेन नवमः पिण्डी नवत्यंशा द्वितीयमुक्तम्, अथ
गणितागतपर्वान्तकालीननिमोनलमार्कयोर्विवरस्पान्तस्य सुज-
भागेयो अपरेकादशवक्तायो यल्लम्धं सत्संख्यः पिण्डो गतः
उक्तं च करणप्रकाशे वित्रिभलमार्कान्तरभुजभागोनन्नर वो
भक्ताभाटककुमिः सकद्वालम्बननाड्यः स्फुगःप्राग्वत् ॥ १॥

·F
(२) करणकुतूहलम् । ५.
अथ गतगम्यपिण्डान्तरेण गुणिताच्छेपादेकादशनिर्भतेन
गतपिण्डो यु 'गम्ये पिण्डेऽधिके सति गम्ये पिण्डे हीने रहितः
एवं संस्कृते गते पिण्डे खरसैनते लब्धं मध्यमलम्बनं प्राग्वत्,
तन्नतज्यानहतं नखेन्दुभिर्भक्तमित्यादिना कार्यमेवं सकदेयक
घारमपि भवति, अतो लम्बनसंस्कृततिथ्यन्तकालीनलमानता-
शादिक्रमेण नतिः साध्या यथा दर्शान्तकालीनवित्रिभलमार्क-
योरन्तरम् २।६।४२।३० भुजभागाः ६६ एकादशभक्ता
लम्धं ६ पठो गतः २४० गम्यः २३६ पिण्डयोरन्तरेण ४
शेषांशादि ०१४२।२७ गुणितम् २१५० एकादशभक्त
लब्धेन ०।१५।२७ गतपिण्डे गम्यपिण्डस्य हीनत्वाद्धी-
नम् २३९।४४।३३ पष्टिाने लब्धं मध्यमलम्बनम् ३।५९
वित्रिचनोत्पन्नोन्नतज्यया ११०३५ गुणितम्४४०।२९
नखेन्दुभक्तं जातं घट्यादिलम्बनं सकस्थिरं रवेः सकाशाद-
धिकं वित्रिनं तस्माद्धनम् ३१४० दर्शान्ततिथी २९।२४
युक्तं जातः स्थिरो ग्रहणस्य मध्यकालः ३३१४ नतिरन्यल-
ग्रादिति मध्यमहणसमयिकः ३३।४ सूर्यः ३१००३८।३७
लगम् ९।१६।२६।७ वित्रिनम् ६।१६।२६।७ कान्तिः
६६४६।३७ नतांशा याम्याः ३१।९।४० ज्या ६५०५८
स्वद्वादशांशेन ५१९ युक्ता ६७१७ अष्टमतादा२३इयं नतिः
सकप्रकारेण लम्बने कृत उपयोगिनी ज्ञेया ॥५॥

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । (८३). अथ मध्यस्थित्यानयनमिन्द्रवज्राद्वयेनाह- स्पष्टोऽत्र चाणो नतिसंस्कृतःस्याच्छन्नंततःप्राग्व- दतः स्थितिश्च । स्थित्योनयुक्ताद्गणितागताच तिथ्यन्ततो लम्बनकं पृथक्स्थम् ॥ ६॥ स्वर्ण च तस्मिन्प्रविधाय साध्यस्तात्कालिकः स्पष्टशरः स्थितिश्च । तयोनयुक्त गणितागते तत्स्वर्ण पृथ- क्स्थं मुहुरेवमेतौ ॥७॥ स्पष्ट इति स्थिरलम्चनसंस्कृततिथ्यन्तकालीनसपानचन्द्रा- जातः शरो नत्या संस्कृत एकदिक्त्वे युतिः जिन्नदिक्त्वेऽन्तरं स स्पष्टशरः स्यात, स्पष्टशरेणैव प्राग्वच्छन्नं साध्यं स्थितिश्च साध्या यथा सरुत्पकारेण तिथ्यन्तः ३२१४९ तत्समयिक- श्चन्द्रः३।१।२।४६। पातः २।२६।२१॥३८ अनयोर्योगः ५।२७१४३।२४ भुजः ०।२।१६।३६ ज्या ४।४६ विधी १४।१८ रुता ४ मा ३॥३४ शरोडुलादिरुत्तरः नतिर्या- म्या ८१५ भिन्नदिक्त्वाचयोरन्तरं जातः स्पष्टशरो याम्यः ४४४१ अथ बिम्बानयनम् । बिम्ब विधोरिति चन्द्रगतिः ८१९१४ युगाद्रि ७४ भक्ता जातं चन्द्रबिम्बम् १३१४ अङ्ग- लादिरविगतिः ५६६५८ द्विनी ११३।५६ शिवा ११ मा रविबिम्बम् १०।२१ सूर्यग्रहे छायः सूर्यः १०।२२ छाद- कश्चन्द्रः ११।४ अनयोरैक्याईम् १०४२ शरेण ४४१ हीनम् ६।१ इदं स्थगित छन्नं विश्वाकरणार्थ छन्नं ६।१नख ·1 (८४) करणकुतूहलम् । २० गुणम् १२०१२० छायेन १०२१अक्तं विश्वा११।३७ अथ स्थित्यानयनम् द्विघ्नाच्छराव ९।२२ छन्नेन ६।१ युवा १५/२३ हताव ९२१३३ मूलम् ९/३७ सादेन्दु १८०। १७३११० चन्द्रार्कयोर्गत्यन्तरेण ७६२।६ भक्तं घटिका- दिकं स्थित्यईमु२।१६प्रायशः सूर्यग्रहणे विमर्दानावः॥७॥ अथ स्पर्शमोक्षमिन्द्रवजार्द्धनोपजात्या चन्द्रवजयोप- दिश्योपजात्याह- स्यातां स्फुटौ प्रग्रहमुक्तिकालौ सकृत्कृते लम्बन- के सकृत्स्नः । तन्मध्यकालान्तरगे स्थिती स्फुटे शेपं शशाङ्कग्रहणोक्तमन हि ॥८॥ सकस्थित्येत्यादिना गणितेन तिथ्यानयनप्रकारेणागतस्ति- ध्यन्तः स्पर्शकाले साध्ये स्पर्शस्थित्योनः कार्यः मोक्षे साध्ये मोक्षस्थित्या युक्तः कार्यस्तादृशात्तिथ्यन्तात्पूर्वोक्तप्रकारेण लम्बनं संसाध्यं द्विःस्थाप्यः एकस्मिन् स्थितिलम्बनं तस्मिन् तिथौ हीनयुक्त तिध्यन्ते स्वमृणं प्राग्यविधेयं तस्मात्तात्कालि- कः स्पष्टः शरः स्थितिश्च कार्यातया स्थितया स्थित्या स्पर्श- मोक्षयोरुनयुक्तेः गणितागततिथ्यन्ते द्वितीयस्थानस्थितं लम्बन स्वमृणं कार्य तस्मात्पुनर्लम्बनं स्फुटशरः स्थितिथेत्येवमसरु- यावदवशेपः स्यादेवं ग्रहमुक्तिकाले स्फुटौ स्तः, यदि सरुद्धि- धिना लम्बनं तदा सरुदेवायाती प्रमहमुक्तिकालौ स्तः, तयोः स्पर्शमुक्तिकालयोःमध्यग्रहणकालयोर्येअन्तरेतदते स्पर्शमोक्ष ·1 गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ४(८५), स्थिती स्फुटौ स्तः, स्पर्शकालमध्यकालयोरन्तरं स्पर्शस्थितिः मोक्षकालमध्यकालयोरन्तरं मोक्षस्थितिरित्यर्थः । यथा मध्यस्थित्या २११६ गणितागततिथ्यन्तः २५/२४ स्पर्श- त्वादूनः २७१८एतत्कालीनः सूर्यः ३।०३।१९ इष्टकाले २७/८ सायनः ३।१८।३०१९ सुखादुत्क्रमलमं सायनम् ८।१३।१७।५ वित्रिभम् ५।१३।१७।५ कान्तिः६।४०॥ ५८ नतांशाः २७१५४।११ उन्नतांशाः ७२।५।४९ ज्या ११४१२ विजोनलमार्कयोरन्तरम् १।२४१४६६४६ ज्या ९७१४४ खरामभक्ता ३।१५ मध्यमलम्बनं स्पष्टलम्बनम् ३१५ धनं पृथगेवं लम्बनं स्थित्यूनं गणितागतेन २७८ धन जातम् ३०११३ स्थित्यर्थ यथा ३०१३ एतत्कालीनसूर्यः ३।०१३५५५५ नत्यर्थ वित्रि सायनम् ५।२९।३३।३७ नतांशाः २४४२४१३३ दशमनतज्या ४९/२२ नतिर्याम्या ६।४१ एतत्कालीन ३०१३चन्द्रः ३।०१४६।१४ पातः २।२६।२१।३१।योगः५।२७।७।४५शरः४।३१ सौम्यः नतिसंस्कतः स्पष्टशरो याम्यः २।१० मानयोगाईम् १० ४२ शरेण २।१० हीनम् ८।३२ छन्नम् । शरात् २।१० विनात् ४।२० छन्नेन ८।३२ युत १२१५२ हतात् १०९ ।४७मूलम् १०।२९ स्थितिः २०२८ अनया गणितागतति- ध्यन्तः २९।२४ स्पर्शत्वादीनः २६ । ५६ अस्मिन्पृथ- स्थापितम् ३३५ धनं जातं स्थूलस्पर्शकालः३०।१२ एवम- ·करणकुतूहलम् ॥५ सकत्करणार्थ तात्कालीनसूर्यः३1०1३५४४सायनः३।१८ ।३३।४०सायनवित्रिनम् ५।२८।३०1१६ कान्तिः ॥ ३६।५। सोम्या नांशाः २३ । ५९/४ उन्नतांश ६६।। ५६ ज्या १०९ । २४ विविधार्कयोरन्तर २१९॥ ५७ ज्या ११२ । ५७ लम्बनम् ३ । ४५ इदं पृथक् मध्य- मसायनस्थित्यूनस्तिथ्यन्तः २७ । ८ धनं जातम् ३० । '३३ स्थित्यर्थम् ३० । ३३ एतत्कालीनरविः ३। ०। ३६।१४ चन्द्रः ३ । ०।५७ । ४७ पातः २।२६ । २१ । ३२ सायनसूर्यः ३ । १८। ३३ । ३४ सायन- वित्रिभम् ६।१ । ३२ । ३५ नतांशा याम्याः २५। १२॥ २३ उन्नतांशा ६४ । ४७ । ३७ नतिः ६। ५३ सपातचन्द्रः ५। २७ । १२ । १९ शरः सौम्यः ।। २४ नतिसंस्कृतस्पष्टशरः २ । २९ छन्नम् ८ । २३ स्थितिः २ । २८ अनयोनतिध्यन्ते २६ । ५६ पूर्वागतं लम्बनम् ३ । २५ धनम् ३ । ०१ अथासरुत्कर्मणार्थम् ३०।२१ एतत्कालीनसूर्यः ३। ० । २६ । २ वित्रिभम् ६। ०।२१ । ३४ नतांशा याम्याः २४ । ४३ । ४९ उन्नतांश ६५। १६ । ११ ज्या १०८।४४ विनिमार्क- योरन्तरम् २ | ११।४८।१२ ज्या ११३ । ५४ लम्बनम ३।४७ स्पष्टं स्थिरलम्बनम् ३ । २५ पृथगिदं मध्यग्रहणस्थित्यूने दर्शान्ते २७ । ८ धनं जातम् ३० ।

·..
गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। (८७)
३३ स्थित्यर्थम् ३०। ३३ एतत्कालीनवित्रिभम् ६।१।
३२ । ३५ नतिः ६ । ५ सपातचन्द्रः ५। २७ । १२ ।
५९ शरः ४ । २४ स्पष्टशरः २।१९ स्पार्शिको दक्षिणः
स्थितिः २। २८ अनयोनतिथ्यन्ते २६ । ५६ पृथस्थं
लम्बनं धनं २ । २५ जातः स्थिरस्पर्शकालः ३० । २१
स्थिरमध्यग्रहणकालः ३२ । ४९ अनयोरन्तरं स्पष्टा
स्पर्शस्थितिः २ । २८ अथ सकल्लम्बनेन स्पर्शकालः साध्यते
यथा मध्या मध्यस्थितिः २ । १६ गणितागततिथ्यन्तः
२९ । २४ ऊनः २७ । ८ एतत्कालीनसायनसूर्यः ३ ।
१८।३० । ९ सायनवित्रिभम् ५ । १३ । १७॥५
अनयोरन्तरम् १ । २४ । ४६ । ५६ भागाः ५४ । ४६ ।
५६ भवामा ४ गतपिण्डः २१९ गतगम्यपिण्डयोरन्तरेण
१६ शेषांशादिः १० । ४६ । ५६ गुणितम् १७२ । २८॥
१६ गतपिण्डे २१९ गम्यपिण्डस्याधिकत्वाद्युतः २३४ ।
४० पष्टिभक्ता ३ । ५४ उन्नतज्यया ११४ । २ गुणितम्
४४४ । ४३ नखेन्दुभक्तम् ३ । ४२ स्पष्टं सकृष्टम्बनम्
३। ४२ अनेन स्थित्यूनतिथ्यन्तः २७ । ८ धनम् ३० ।
५० स्थिरः स्पर्शकालः । एतत्कालीनलमान्नति : साध्या,
एतत्कालीनसपातचन्द्राच्छरः साध्यः । अथ मोक्षकाला
नयनम्-मध्यस्थित्या २ । १६ गणितागततिथ्यन्तो २९ ।
२४ युक्तः ३१ । ४० एतत्कालीनोकः ३ । ।३७ ।
१८ सायनः ३ । १८ । ३४ । ३८ सायनवित्रिनम् ६ ।
:

·(८८) करणकुतूहलम् ।
८।८।४ कान्तिर्याम्या ३१६ । ४२ नताशः २७ 1
५। ५२ उन्नतांशाः ६२ । ८१८ ज्या १०५। ५५
वित्रिनार्कयोरन्तरम् २ । १९ । ३४ । २६ ज्या ११७)
४७ लम्बनम् ३ १५५ सप्टलम्बनम् ३ । २७ पृथक्
स्थितियुक्तगणितागततिथ्यन्ते ३१ । ४० युतं जातम्
३५ । ३५ । ७ एतत्कालीनरविचन्द्रपाताः सूर्यः
३। ० । ४ । ३४ चन्द्रः ३ ।। ५४ । १३
पातः २ । २६ । २१ । ४६ सायनोऽर्कः ३ ।
१८ । ३७ । ५४ रात्रिगत घटी १ । ४१ समयिक
लमम् १।२८।३३।५७ पित्रिभम् ६२८१३३१५७कान्ति-
र्याम्या १११८४८ नतांशाः३५३३१५७ उन्नतांशाः५४॥
१६३नतिर्दक्षिणा९।३५ तिथिः२४अथ शरार्थ सपातचन्द्रः
५।२८।१५।५९ शरः सौम्यः २।५४ नतिसंस्कृतस्पष्टशरो
याम्यः ६१४१ छन्नम् ४।१० शरात् ६।४१ दिनात
१३।२२उन्नायुतहतान्मूलम् ८।२३ स्थितिः ११५८ अनया
गणितागततिथ्यन्तः २९।२४ युतो जातः ३११२२अस्मिन्
पृथक् स्थापितं लम्बनम् ३।२७ युतं जातम् ३४१४९स्थूलो
मोक्षकालः, असहकर्मणार्थमेतत् ३४१४९ कालीनः सूर्यः
३।१८१३७१३७ रात्रिगतघटी ॥२३ समयिक सायनवि-
विनम् ६।२६१४७१२७कान्तिर्याम्या १०१३०१२० नताशा
३५।५।११।उन्नतांशा ५४५४।४९ एषां ज्या ९७१५३

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।५ (८९) विविज्ञार्कयोरन्तरम् ८।९।५० अत्र देशे रात्रौ मोक्षस्तेन परकीयो मोक्षदर्शनकाला साध्यः, अथ लम्बनार्थ वित्रिभल- मार्कयोरन्तरस्य ३1८1१९१५० ज्याकरणार्थ शुजः।२१। ५०१०अत्रानुदितोऽपि यतो जीवा भुजकोटी विना न भवति उक्तं च ग्रन्थान्तरेऽपि यत्र जीवा विहिता तत्रानुक्तमपि पुर्ण विधायैव जीवा कार्या१२८१२२खरामैर्भता लम्बनम्३।५६ पूर्वलम्बनं स्पष्टम् ३।१३ रवेः सकाशात्रिभोनमधिकं तेने- दं धनमिदं पृथक् मध्यस्थितियुक् तिथ्यन्ते३०९४० युते जातम् ३४।५३ अथ स्थित्यर्थम् ३४१५३ एतत्कालीनरविः ३१०१४०१२१ चन्द्रः ३३११४९।५६ पातः २१२६१२१॥ ५७ शरोडुलादिः २१५० नत्यर्थमेतत्कालीनसायनवित्रि- भम् ६।२७।१११७ कान्तिर्याम्या १०३९१० नताशा याम्याः ३५।१४।९ उन्नतांशाः ५४१४५। ५१ नतज्या ६८।५४ नतिः ९।१९ नतिसंस्कृतशरः ६।२९ छन्नम्।। १३ दिनाच्छरात् १२।५८ छन्नयुताहतात् ५३८।२२ स्थितिः ११५८ अनया गणितागततिथ्यन्तः २९।२० युतः ३१।२२ अस्मिन्पृथक्स्थितं लम्बनम् ३११२ धनं जातम् ३४॥३५ असकत्साध्यमतः कालाद्वित्रिभ हत्या पूर्ववलम्बन साध्यं पृथक् स्थाप्यमेकत्रस्थलम्बनं मध्यस्थितियुक्त गणिता- गततिथ्यन्ते विधेयम्, अथाधिक धनं हीने हीनमेवं लम्बनसं- स्कृतकालात्पूर्ववत्स्थितिमानीय तथा गणितागततिथ्यन्ते युक्तं कार्य तस्मिन्ननष्टलम्बनं पूर्ववविधेयं संस्थितो मोक्षकाल- ·" (९०) करणकुतूहलम् । स्थिरमध्यग्रहणकालयोरन्तरं स्पष्टमोक्षस्थितिः।अथ सलम- कारार्थ मध्यस्थितियुक्तगणितागततिथ्यन्तः३१।४०एतत्का- लीनवित्रिभसूर्यान्तरम् २।१९।३४।२६ अंशाः ७९ अवाप्ता ७पिण्डः २३६ शेपम् २१३४।२६ लम्बनम् ३१५३ उन्नत- ज्यया १०५। ५५ गुणितं नखेन्दु १२० भक्तम् ३२५ स्पष्टं सकत्पूर्ववस्थितिः ३११४० युक्तम् ३५।५ सकत्य- कारेण स्थिरो मोक्षकालः, अस्मान्नतिः शरश्च साध्यः । अथ स्पर्शकालीनलम्बनं यथा दिनोदयाद्तघटी ३०२१ समये स्पर्शः, अत्र युदलगतघटीनामित्यादिना नतं यथा दिनदलम् १६६४३ गतघटी३०१२१अनयोरन्तरं नतम् १३॥ ३८ पश्चिमे खाङ्का ९० हतम् १२२७ । दिनार्धन भक्ता ७३।२३।५९ नतांशाः एपां ज्या ११४।४३ अनयाक्षांशाः २४१३५९ गुणिताः २८२०।१९।३६ त्रिज्यया लब्धम् २३।३०१९पश्चिमनतत्वादक्षिणे इदमाक्ष वलनम् २३।३० ९ ॥ अथायनवलनम् ॥ स्पर्शकालीनसूर्यः ३।०।२६ । २ सायनः ३।१८।३३।२२ भुजः२।११।२६।३८कोटिः०। १८।३३।२२ ज्या ३८६ वाण ५ का लब्धम् ७।३ ।१२ सायनसूर्यो दक्षिणायने तेन दक्षिणाक्षजम् २३।३०९ दक्षिणायनम् ७।३७/१२ अनयोरेकदिक्त्यायोगः ३१७ २१ याम्योऽस्य ज्या ६११५४ अनया मानक्याईम् १०॥ ४२ गुणितम् ६६२११९ त्रिज्यया १२० लभं स्पष्ट- बलनं याम्यम् ५।३२ प्राग्यासमोक्षे विपरीतदिक इति खे:

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ५ (९१) स्पर्शवलनमुत्तरे यस्तान्मोक्षकालीननते तत्रादौ नतानयनम्- रात्रिशेपगत इत्यादिना रात्रिगतघटी ११९ दिनदलयोर्योगः १७१५२ पश्चिमननं साङ्काहतम् १६०८ दिनार्धन १६॥ ४३ भक्तं लब्धा नतांशाः ९६।५।३० भुजः २।२३।५४। ३० ज्या ११९१४१ अक्षांशैः २४१३५।९ गुणिता २९। ४२।३० त्रिज्यया १२० जना लब्धम् २४॥३१ आक्षजं चलनं याम्यम् २४॥३१ उदयादतघटी ३४१३५ समयिकः सूर्यः ३१०।४५१४१ सायनः ३।१८।३७।२४ भुजः२। ११।२२।३६ कोटि:०1१८१३७।२४ ज्या ३८।१४ पञ्चभक्ता ७।३९ जातमायनं वलनं याम्यं दक्षिणायनत्वादक्षि- णयोरायनाक्षजयोरेकदिक्त्वाद्योगोऽशाः ३२ ॥१० ज्या ६ १४१ मानक्याईन १०।४२ गुणिता ६८१।२४ त्रिज्यया १२० तं लब्धमलादिस्पष्टमोक्षवलनम् ५४० यायम् ॥ ८॥ अथ ग्रहणे ग्रहस्यानादेशतां वर्णज्ञानं चेन्द्रवजयाह- 'अकौशकोऽर्कस्य विधोनूपांशो नादेशनीयः खलु खण्डितोऽपि । अल्पाईसर्वग्रहणे शशी स्याम्रो सितो वचरिनस्तु कृष्णः ॥९॥ इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले । विदग्धबु- दिवल्लभे रविग्रहस्य साधनम् ॥५॥ अर्कबिम्बमानम्य द्वादशांशतुल्योऽकयासो नादेशनीयः, विधुविम्बमानपोडशांशतुल्यो विधुग्रासो न वक्तव्यः । अल्प- ·(९२) करणकुतहलम् । ग्रहणे चन्द्रो धूम्रवर्णः स्यात, अर्द्धग्रहणे कृष्णः, सर्वग्रहणे पिशङ्गः, सूर्यस्तु सर्वदा सर्वग्रहणे रुप्ण एव, सूर्यग्रहणं विंश- तिविश्वाधिकं न भवति॥९॥करणकुतूहलवृनावेतस्यामिष्टदे- वतारुपया।गणककुमुदकौमुद्यां व्याख्येयं रविग्रहे नियतम्॥१॥ इतिकरणकुतुहलवृत्तौ सूर्यपर्वाधिकारः समाप्तः॥ ५॥ अथोदयास्ताधिकारो व्याख्यायते, तत्रादौ जीव- स्योदयास्तौ स्थूल तथा शार्दूलविक्रीडितद्वयेनाह- इष्टोऽहां निचयोऽददिग्लवयुतः पञ्चाभ्रभूवर्जितो भक्तो नन्दनवाग्निभिस्तिथिमितः शेपैगुरोरुद्धमः । अस्तो वेदगजाग्निभिस्तदधिकैरूनैर्गतप्यर्दिनस्ता- कालाकंघटीफलं चतिथिवत्सर्याहतं शेपकैः॥१॥ राशिभ्यामुदये युतादिनकरादस्ते निभिः संयुता- इचोक्ताघटीफलं च खगुणेः सूक्ष्मं धनर्ण तथा। संक्रान्तेरुदयात्सखाग्निरहितात्तिथ्याहतात्स्वोदये- नाप्तं तच्च गुरुदये धनमृणं चास्ते तु तत्सप्तमात।।२।। इष्टोऽहर्गणः करणगताब्दानां दशमांशेन युतः पश्चानसूब- जितः पञ्चोत्तरशतेन १०५ रहितः नन्दनवानिधि३९९सतो लब्धस्य प्रयोजनाभावासम्धं त्याज्यं शेपैस्तिथिमितेःपञ्चदश- १५ मिनैः गुरोरुदयो ज्ञेयः, येदगनामिभिध ३८४ अधिकः शेगताबुदयास्ती तदूनः शेपरेप्यो भाविनौ । अथ शेपस्पष्टी- करणं तात्कालार्क इति तस्मिन्काले यस्मिन राश्यंशेर्को भपति तस्य घटीफलं सूर्याहतं हादशगुणं पष्टया विभज्य दिना- RAAT ·हीनातिथिभिः पञ्चदशनि १५ गुणितात्स्वादयेन संक्रांत्यु. स्तसाधनम्-अस्ते तु संक्रान्तेः सममराश्युदयात्ससामि- गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। (९३) दिकत्वा शेपैस्तिथिवद्धनमृणं वा कार्य संक्रान्तिपु पक्षयोरर्क- घटीफलं यथा-कर्के मृगे त्रयः पटुं ३।६ सिंहे कुम्भे गजा दश८१० कन्या मीने अवारुद्राः ११:३१ तुला मेपे शिवा दश ११।१०।पेऽलौ च गजास्तकोः८।६धनुर्युग्मे त्रिशून्य- कम्शारविनाड्यो मृगादी स्वकर्कादौ चरणं कमात्॥इति। अर्कस्य पञ्चदशभागाः कार्या मन्दफलस्यांशानां नाड्यः एताः सिद्धा घटिताः अत्र घटिका द्विगुणा नाता भागा भवन्ति, एते मध्यमरविगतिविवरेण भक्तास्ते दिनाधिकेनाधिकास्तदत्र लाघवार्थ दादश१२गुणिता नाड्यः पष्टया यदाप्यते ते दिनानि भवन्ति, अत्र सुबुधेरनुकम्पया सुखार्थ शेपार्थमत्र बच्चोक्तार्क- घटीफलमिति मुहुर्मुहुरुक्काः कर्कमकरयोः प्रथमाः तिस्रो घटिकाः ३ पडुत्तराई एवं सर्वत्र कर्कादावृणं मकरादौ धन- मित्यर्थः।यतः शेषस्फुटीकरणमुदये जाते राशियां राशियेन युतात्सूर्यादस्ते राशित्रयेण युताद्रवेर्बह्वाचाक्तिकर्मघटीफलं ग्राह्यं तच्च खगुणै ३० गुणितं तथा धनर्ण शेपे ऋणं याम्ये सौम्ये धनमित्यर्थः।पुनः स्पष्टीकरणम्-अथ संक्रान्तेरुदया- सूर्याकान्तराश्युदयात्रिप्रश्नोतात्खखामि ३०० मिनिश- दयेन भक्तापलब्धं तच्छेपे गुरोरुदये धनं कार्यम् । अथा- ३००रहिताद्विप्रकारेणानीतं फलमृणं शेपे कार्य ततःसाटगे ·(९४) करणकुतूहलम् । पस्योदये पञ्चदशभिः १५ सहान्तरमितर्गम्योऽधिकरिष्टदिनाइ- तोदयः, अस्तो वेदगजानिभिः सहान्तरं ततः प्राग्यज्ज्ञेयं यथा शाके १५४३ लौकिकापाढकृष्णे ४ भौमे गताब्दाः ४३८ अधिमासाः १६० अहर्गणः १६००७४ अयं गताम्दानां ४३८दशांशेन ४३१४८ युतः १६.११७१४८पञ्चामभूमि १०५ हीनः १६००१२०४८ नन्दनवामिनि ३९९ भक्ता लब्धस्य न प्रयोजनं शेपम् १३१४८ पञ्चदशज्यो हीनस्तेन गम्योदयः । शेषस्पष्टीकरणम्-अथ वृपस्य द्वितीयपक्षे रवि- स्तेनार्कघटीपलं ६ द्वादशगुणम् ७२ पध्या उन्धं दिनादि ११ १२ मकरादित्याच्छेपम् १३१४८ धनं जातम् १५१० अथ रविः १।२९ उदयत्वादिराशि २ युतं ३ १ २९ तस्यार्क- घटीफलं ६ त्रिंशगुणितम् १८०० पष्टया भक्तम ३१०१० लब्धं दिनादि कादित्वाच्छेपे१५१० अणं जातम् १२।०१० पुनः मसान्तेरुदयः २५६ खसाग्निभि ३०० होनोऽत्र हीनो न भवति तेन शोध्यो न शुद्धचेयदा नदा कार्य व्यस्तदि- शोधनमिति तेनोदयः २५६ सखामि ३०० शुदः ४४ तिथिगुणः ६६० धूपोदय २५६ पले लब्धं दिनादि ३२३४४ ३ गुरुदयत्वादनं शेपं परं व्यस्तं तदुक्तमिनि शेपम् १५०० ऋणे कत्ते शेषम् ९।२५।१९ स्पष्टं जातं पञ्चद- शामिः १५ सहान्तरम् ५।३४।४३ एनिर्दिनादिभिरिएदिना- ·करणकुतूहलम् । साध्यमाने पञ्चगुणैः पञ्चविंशद्धिः ३५ गुणनीयाः पश्चादस्ते शरैः ५ पञ्चतिः प्रागुदये विपयैः पञ्चभिः ५ प्रागस्तेङ्गानि-.. संख्यैः ३६ पत्रिंशद्भिर्गुणनीयास्ततः स्वोदयेन भजेत् फल- युक् शेषकैरिति फलेन युक्ताश्च ये प्राशेषाः पूर्वागतशेषकै- रुद्गमो वाच्यः फलेन रहितैः प्राक्शेपैरस्तमयो वाच्यः । अथ विशेषमाह-शोध्यमकं खसामि ३०० लक्षणमुदये न शुध्येत्तदा व्यस्तशोधनं कार्य खखानित्यः ३०० उदयः शोध्यस्तदुप्थं भाजकेन भनं यत्फलं लभ्यते तच्छेपे व्यस्त धनमृणं कुर्यायत्र धनं तत्रर्ण यत्रर्ण तत्र धनं कुर्यादयं विधि- रन्यत्रापि ज्ञेयो यथाहर्गणः १६०० ७४ पञ्चेशोनः १५ ९९ ५९ अब्दानां ४३८ भूपलवेन २७ । २२ युक्तः १५ ९९८६ । २२ वेदाष्टबाणैः ५८४ भक्तः लब्धस्य २७३ प्रयोजनाभावः शेषैः ५५४ । २२ गजयुगवाणेभ्योऽधिकन प्रागस्तो गतः । शेपस्पष्टीकरणमत्र प्रागस्तत्वादृपस्योदयः २५५ ससानिमिः ३०० रहितो न पति तेनोदयः २५५ ० मध्ये शुद्धः ४५ प्रागस्तत्वादनानिधि ३६ गुणितः १६ २० स्पेन स्वोदयेन २५५ भक्तः लम्धेन ६ । २१ प्रागागतं शेपम् ५५४ । २२ अ. ससानि ३०० उनं कियने परं ·N गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। (९५) पञ्चदशायः शेपस्योनत्वाद्गम्य एवमस्तसाधने श्लोको- नवनिया ॥२॥ अथ शुक्रस्योदयास्तौ शार्दूलविक्रीडितद्वयेनाइ- पञ्चेशोनगणोऽन्दभूपलवयुग्वेदाशवाणैर्हतः पश्चा- स्पकृतिभिनगाष्टयुगलैः शुक्रोदयास्ती क्रमात् । शेपैः प्राग्नगगोयमैगजयुगप्राणैस्तदानीं च य- स्तिग्मांशेरुदयःसखानिरहितःपश्चात्तु तत्सप्तमः॥३॥ क्षुण्णः पञ्चगुणैः शरैश्च विपयैरङ्गाग्निसंख्यैः क्रमा- द्भक्तस्तेन च भोदयेन फलयुक्प्राक्छेपकैरुद्गमः । शेयश्चास्तमयः फलेन रहितैः शोध्यं न शुध्येद्यदा कार्य व्यस्तविशोधनं धनमृणं व्यस्तं तदुक्तं तदा ॥४॥ अहर्गणः पञ्चेशोनः पञ्चदशाधिकशतेन ११५ हीनो- दकरणगताब्दानां सुपलवन पोडशांशेनयुक्तो वेदाष्टवाणे- चतुरशीत्यधिकपञ्चशतेन ५८४ को लब्धस्य प्रयोजना- भावः शेपैः पतितिः ३६ पत्रिंशताममैः पश्चादुदयः, नगाष्टयुगलैः २८७ पश्चादस्तमयः, नगगोयमैः २९७ शेपैः घागुनमः, मजयुगवाणः ५४८ शेपेः प्रागस्तमय इति । अथ शेपस्पष्टीकरणे तदानीं यस्तिग्मांशोरुदयः यस्याः संकानी रविवति तस्य पलानीत्यर्थः। खसामितिः ३०० हीनाः कार्याधयदि पश्चादुदयास्ती तदा तत्समुदयः खसामितिः ३००हीनः कार्यलतः कमात् पश्चिमोरये ·(१६) करणकुतूहलम् । साध्यमाने पञ्चगुणैः पञ्चत्रिंशद्धिः ३५ गुणनीयाः पश्चादस्ते शरैः ५ पञ्चभिः प्रागुदये विपयैः पञ्चभिः ५ प्रागस्तेङ्गाग्नि- संख्यैः ३६ पत्रिंशद्भिर्गुणनीयास्ततः स्वोदयेन जजेत् फल- युक् शेषकैरिति फलेन युक्ताश्च ये प्राक्शेषाः पूर्वागतशेषक- रुद्रमो वाच्यः फलेन रहितैः प्राक्शेपैरस्तमयो वाच्यः । अथ विशेपमाह-शोध्यमकं खखाग्नि ३०० लक्षणमुदये न शुध्येचदा व्यस्तशोधनं कार्य सखामियः ३०० उदयः शोध्यस्तदुप्थं भाजकेन भक्तं यत्फलं लभ्यते तच्छेपे व्यस्त धनमणं कुर्यायत्र धनं तत्रर्ण यत्रर्ण तत्र धनं कुर्यादयं विधि- रन्यत्रापि ज्ञेयो यथाहर्गणः १६०० ७४ पञ्चेशोनः १५ १९. ५९ अब्दानां ४३८ भूपलवेन २७ । २२ युक्तः १५ ९९८६ । २२ वेदाष्टवाणैः ५८४ भक्तः लब्धस्य २७३ प्रयोजनाभावः शेपैः ५५४ । २२ गजयुगवाणेभ्योऽधिकेन प्रागस्तो गतः । शेपस्पष्टीकरणमत्र प्रागस्तत्यादृपस्योदयः २५५ खखामितिः ३०० रहितो न भवति तेनोदयः २५५ खसामि ३०० मध्ये शुद्धः ४५ प्रागस्तत्वादनानिधि ३६ गुणितः १६ २० स्वेन सोदयेन २५५ भक्तः लब्धेन ६ २१ प्रागागतं शेषम् ५५४ । २२ अस्तत्वादूनं क्रियते व्यस्तं तदुत्थमिति युतम् ५६० । ४३ प्रोक्ताङ्कः सहान्तरम् १२ ॥४३ भोपन गतोऽस्त इति, एवमन्यदपि यथास्थानं कार्यम् ॥ ३ A ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। (९९) तरत्रिशत्या ३१० प्राच्यामस्तः शुक्रस्य पत्रिंशदधिकशत- प्रयेण ३३६ प्राच्यामस्तः । ज्ञशुकावृजू प्रत्ययुगम्य वक्रां गति प्राप्य तत्रैव यातः प्रतिष्ठाम् । ततः प्राक् समुद्गम्य पक्रावृजुत्वं समासाद्य तत्रैव चास्तं बजेतामिति विशेपः । यदि स्पष्टार्कस्य स्पष्टग्रहयोरन्तरं वक्ष्यमाणकालांशतुल्यं स्यात्नदोदयोस्तो वा भविष्यतीति ज्ञेयमिदन्तु मध्यमसूर्य- स्फुटसूर्ययोरन्तरं कालं यदा भवति तदोदयास्तौ स्थूलत्वमे- वाङ्गीकतं तथाविधो ग्रहो यावति केन्द्रेण सता स्पष्टो भवति तावत्केन्द्रमुदयास्तसूचकमुक्तम्, अथवैजिरुक्तशीघ्रकेन्द्रनागैः शीघफलं यावंतोंऽशा उत्पद्यन्ते तदंशस्वकालांशयोर्योगः। एतापदंशाः स्फुटास्ते सूर्यात्पूर्वतः परतश्च तावन्त एव, यथा सूर्यः १११७१५६।१४ मन्दफलसंस्कृतो गुरुः १०।२३। ५६।१४ शीघ्रकेन्द्रम् ०१४ भुजज्या २९ कोटिज्या ११६ कर्णः ४२।२१ शीघ्रफलम् २।१३।५२ स्पष्टो गुरुः १०॥ २६।१०।६ मध्यार्कः ११७॥५६।१४ अन्तरम् ०१११ ४६ रुद्रमितकालांशतुल्या जागा मध्याययोरन्तरस्थिता अतोऽत्रोदयसम्भवः स्थूलत्वादल्पान्तरमुपेक्षितम् ॥ ७॥ अथ वक्रादीनां दिनाद्यानयनमाइ- अवकवक्रास्तमयोदयोक्तभागाधिकोनाः कलिका विभक्ताः । द्राकेन्द्रभुक्त्यातदिनैर्गतेप्यैरवनवना- स्तमयोदयाः स्युः ॥ ८॥ , ·(९८) करणकुतहलम् । अयोदयास्तसम्भवज्ञानं भीमगुरुशनीनामुपजात्याह- प्राच्यामुदेति क्षितिजोऽष्टदत्रैः शरैर्गुरुःसप्तकुभिश्च मन्दः । स्वस्वोदयांशोनितचक्रभागैस्त्रयो ब्रजंत्य- स्तमयं प्रतीच्याम् ॥६॥ प्राच्यामिति । जौमोष्टाविंशत्या २८ स्थितैः केन्द्रांशकैः पाच्यामुदेति तथा गुरुश्चतुर्दशतिः १४ शनिः सनदशभिः१७ अथोदयांशश्चक्रांशेन्यः ३६. शोधिनस्वनदहस्य प्रतीच्या- मस्तमयो भवति तद्यथा भीमो दिदेवैः ३३२ जीवोऽङ्गन्दा- मिभिः ३४६ शनित्रिवेददहनैः ३३४ प्रतीच्यामस्तमेति । उक्तं च "पेरुनजुक्तिर्महः प्रागुदेनि प्रतीच्यामसायस्तमेत्यन्य- थान्यः" ॥ ६॥ अथ बुधशुक्रयोरुदयास्तज्ञानं वसन्ततिलकेनाह- 'साक्षे५० जिने २४ ईसितयोरुदयः प्रतीच्या- मस्तश्च पञ्चतिथिभि १५५ मुनिसप्तभूभिः १७७१ प्रागुद्गमः झरनखै २०५ स्त्रिधृतिप्रमाणे १८३ रस्तश्च तत्र दशवह्निभि ३१० रङ्गदेवैः ३३६॥ ७॥ पञ्चाशद्भिः शीयकेन्द्राशेव॒धस्य प्रतीच्यामुदयः, चतुर्वि- शद्भिः १४ शुक्रस्य, पञ्चपञ्चाशदुनरशतेन १५५ बुधस्य प्रतीच्यामस्तः, समतामत्युत्तरशतेन १७७ शुक्रस्य पश्चिमाया- मस्तः । अथ बुधस्य पञ्चोत्तरद्विशत्या २०५ प्राच्यामुदयः, शुक्रस्य न्यशीत्युत्तरशतेन १८३ प्राच्यामुदयः, बुधस्य दशो- -

·..
गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। (९९)
त्तरत्रिशत्या ३१० प्राच्यामस्तः शुक्रस्य पत्रिंशदधिकशत-
प्रयेण ३३६ प्राच्यामस्तः । ज्ञशुक्रावृजू प्रत्यगुद्गम्य वक्रां
गतिं प्राप्य तत्रैव यातः प्रतिष्ठाम् । ततः प्राक् समुद्गम्य
पक्रावृजुत्वं समासाद्य तत्रैव चास्तं बजेतामिति विशेपः ।
यदि स्पष्टार्कस्य स्पष्टमयोरन्तरं वक्ष्यमाणकालांशतुल्यं
स्यातदोदयोस्तो वा भविष्यतीति ज्ञेयमिदन्तु मध्यमसूर्य-
स्फुटसूर्ययोरन्तरं कालं यदा भवति तदोदयास्तौ स्थूलत्यमे-
वाशीरुतं तथाविधो ग्रहो यावति केन्द्रेण सता स्पष्टो भवति
तावत्केन्द्रमुदयास्तसूचकमुक्तम्, अथवैभिरुक्कशीघकेन्द्रमागैः
शीघ्रफलं यावंतोंऽशा उत्पद्यन्ते तदंशस्वकालांशयोर्योगः।
एतावदंशाः स्फुदास्ते सूर्यास्पृर्वतः परतश्च तावन्त एव, यथा
सूर्यः ११७१५६।१४ मन्दफलसंस्कृती गुरुः १०।२३।
५६।१४ शीघ्रकेन्द्रम् ०।४ गुजज्या २९ कोटिज्या ११६
कर्णः ४२०२१ शीघ्रफलम् २।१३।५२ स्पष्टो गुरुः १०॥
२६।१०१६ मध्यार्कः ११७१५६।१४ अन्तरम् ०१११॥
४६ रुद्रमितकालांशतुल्या भागा मध्याग्रहयोरन्तरस्थिता
अतोत्रोदयसम्भवः स्थूलत्यादल्पान्तरमुपेक्षितम् ॥ ७॥
अथ वकादीनां दिनाद्यानयनमाद-
अवक्रवक्रास्तमयोदयोक्तभागाधिकोनाः कलिका
विभक्ताः । द्राकेन्द्रभुत्त्याप्तदिनैर्गतैष्यैरवक्रवका-
स्तमयोदयाः स्युः॥८॥

·(१०० करणकुतूहलम् । अवक्रादीनां मार्गादीनां ये प्रोक्ता जागास्तेभ्योऽधिकना- गानां कलाःशीघ्रकेन्द्रगत्या भक्ता लम्रैदिनादिभिर्ग तैरवका- दयो भवन्ति अथ यदा प्रोक्तागायो दाक्केन्द्रज्ञागा ऊना- स्तदा पाग्दष्टम्धदिनादिनिर्गम्यैरवकादयः स्युः, अत्रासने वक्री कोऽपि नास्ति तेन तदुदाहरणं न दर्शितम् । मार्गस्यो- दाहरणं यथा जौमशीघ्रकेन्द्रम् ६ । २२ । ३३ । ४७ गतिः ग्रन्थोकमार्ग केन्द्रगतिः ६ । अनयोरन्तरांशाः ५ । ३३ । ४५ विकलाः २००२५ द्राक्केन्द्रगत्या विकलारूपया भक्ता लब्धै- दिनादिभिः १०१४३३३२ प्रोक्तेभ्योऽधिककेन्द्रांशत्वादिष्ट- समयागतो मार्गी। एवं वैशाखरूष्णे ३ बुधे उदयाइतघटी १६।२८ समये मार्गी भौम एवं सर्वपां कार्य बुधस्य पश्चि- मोदयज्ञानाय शीघकेन्द्रम् २।३।८।४३प्रोक्तकेन्द्रम् ॥२०॥ 1. अनयोरन्तरांशाः १३।८।४३ विकलाः ४७३२३ बाकेन्द्रगत्या १८००२४ भक्ता लब्धं दिनादि ४।२२।१९ स्वत्पत्वात्पलानि त्यकानि प्रोत्योऽपिकत्वात उदयः एवं पेशासमष्णेदजीम उदयातघटी ३७१४ समये युधस्य पश्चिमोदयो जात एवमन्येऽपि ॥८॥ अथ महाणां कालांशाः पातविक्षेपाः शार्दूलवि. कीडितेनाह- 'सूर्याः १२ सप्तदश १७ निभूपरिमिता १३ रुद्रा • ११ नवाक्षेन्दवः १५९ कालांशाः शशिनोऽनृजोः ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । (१०१) 20694 कुरहिताः पाताः कुनादाशयः । रुढे ११ झोङ्क ९ दश १० दिपा ८ अथ लवा अष्टौ ८ ग्रहाः९ कुजराः ८ शून्यं० शैलभुवः १७ स्वचञ्चलफ- लैय॑स्तैस्मी संस्कृताः॥९॥ शशिनश्चन्द्रादारभ्य सूर्यादयः कालांशाश्चन्द्रस्य द्वादशका- लांशाः भौमस्य सप्तदश बुधस्य त्रयोदश गुरोरेकादश शुक्रस्य नव शनेः पञ्चदश १५ अनृजोर्वक्रिको महस्य कुरहिता एकेन हीना अत एव कालांशाः यथा वक्रिणो भौमस्य पोडश १६ बुधस्य द्वादश १२ गुरोर्दश १० भृगोरष्ट ८ शनेश्चतुर्दश १४ अथ चौमादारभ्य रुद्रादिराशयोऽधायंशा- धिकाः पाताः स्युः यथा भौमस्य पातो राश्यादिः १११८ एवं बुधस्य ११३९ गुरोः ९।८ गोः १०१० शनेः८११७ अमी पाताः स्वस्वशीघ्रफलैर्व्यस्तैः संस्कृताः कार्याः धन- होनाः हीनैर्युक्ताः स्पष्टाः स्युः बुधशुक्रयोः पानाः स्वमन्दा- भ्यां फलान्यां ग्रहवदेव युक्तहीनौ कार्यों तयोः पातौ स्पष्टी स्तः केनचिदनयोर्मन्दफलं व्यस्तं कृतं तदसने सम्य- ग्वासनां न जानन्ति ॥ ९ ॥ अध भौमादारभ्य कलात्मकविक्षेपात्तथा साधनं च शार्दूलविक्रीहितेनाह- मन्दाभ्यां बुधशुक्रयोरथकुजाद्रिक्षेपकाः खेश्वरा ११० दीघुक्ष्माः १५२ पडगाः ७६ पडग्निश- 20894 ·. करणकतूहलम् । शिनः १३६ खत्रीन्दवो १३. लिप्तिकाः । खेटाल्पातयुतात्तथा ज्ञसितयोः शीघ्रोच्चतो दो- यंका क्षेपनी चलकर्णत्रिविद्धता स्यादडलायः शरः॥ १०॥ भौमस्य विक्षेपः शरः कलात्मकदशोत्तरशतम् ११० एवं बुधस्प १५२ गुरोः ७६ गोः १३६ शनेः१३० अथ शरसाधनम् । खेदादिति । स्फुटग्रहः स्वीयस्कुटपातेन युक्तः कार्यः बुधशुक्रयोस्तु स्वशीघोच्चं स्वीयस्फुटपातेन युतं कार्य ततः सपातस्य ग्रहस्य भुजज्या स्वस्वशरेण गुण्या स्वस्वशीघ्रकर्णेन का लब्धं कलात्मकं विििक्तमकुलात्मक शरो भवति स च सपातयहदिका यथा स्पष्टो बुधः ११७॥२७॥ ६ गतिः १०३।२८ मन्दफलं धनम् ०११५१७ शीघोचम् ३१४१५७११६ शीग्रकेन्द्रमु३२२८१४३गतिः१८०२४ कर्णः १४५।१५ अथ पातः १११९/०१० मन्दफलेन धन- रूपेण ०।१५।७ युतो जातः स्पष्टः पातः ११११११५५७ शीघोचेन ३।४।५७।१६ युतस्य २।११।१२।२३ गज्पा ११५/६ शरेण १५२ गुणिता १७४८५/१२ कर्णेन १४५/१४ जक्ता लब्धं कलादिशरः १२०२७ सपातशी- घोधमुत्तरगोले तेनोनरखिचतोडुलादि-४-९ शरः ॥१०॥ अयायनाक्षजहार्मद्वयमपि लाघवार्धक्यत्वेन शार्दूलविक्रीडितवयेणाह- पाक्पश्वात्रिभहीनयुक्तखचरकान्त्यक्षतोऽशा नवाः -- म ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। (१०३) शुद्धास्तेनवतेः स्युरुन्नतलवाः साध्ये पृथक्तज्यके। क्षेपनी नतशिञ्जिनी गुण३ गुणा भक्तोनतांशज्यया स्वर्ण लब्धकला ग्रहे शरनतांशैकान्यदिक्त्वे क्रमात् ॥११॥ पश्चाब्यस्तमितीह दृष्टिखचरस्त- सूर्ययोरल्पकः कल्प्योऽस्त्वपरस्तनुश्च पटिकाः प्राग्वत्तयोरन्तरे । पश्चात्पङ्युताच ता रसहताः कालांशकाः संति तैः प्रोक्तेभ्योऽभ्यधि- कैर्गतः समुदयो न्यूनस्तु गम्यस्ततः ॥ १२॥ व्यस्तश्चास्तमयस्तदन्तरकलाः खानाग्निभिः सड्गुणा भानो राश्युदयेन चेदपरतस्तत्सप्तमेनोद्धृताः । ताः स्युःक्षेत्रकला जवान्तरहृता कके जवैक्योद्वता यात- प्योऽस्तमयोऽथवा समुदयो ज्ञेयोचलब्धैर्दिनैः॥१३॥ प्रागिति प्राच्यामुदेति क्षितिजोऽष्टदौरित्यादि पूर्वसम्बन्धि- केन्द्राशैर्यदि ग्रहस्योदयास्तावायाति तस्मिन्दिने तदासन्नग्रहं स्फुटं विधाय यदि प्राच्यामुदयास्तौ तदा राशित्रयेण हीनं कुर्याद्वहं प्रतीच्यां चेत्तदा विराशियुतं कुर्यादेवभूतस्य ग्रहस्य क्रान्ति कुर्यात्परं सा कान्तिः शरेण संस्कता न कार्या केव- लैव ग्राह्या, उत्तं च साप्येऽत्र केऽपीयं कान्तिः शरेण संस्का- पति क्रान्तिमुत्पादयन्ति सा वृथैव ज्ञेया कस्मात्रिनहीनयुक्त- ग्रहस्य विमण्डलाभावात्तस्मादेव केवलाः कान्त्यंशाः प्रसाध्याः इति ततःकान्त्यक्षयोनिनदिक्त्वेऽन्तरमेकदिक्त्वे योग इत्यनेन ·(१०४) करणकुतूहलम् । नतांशाः साध्याः नताशैींना नवति९० रुन्नतांशाः स्युः अथ नताशानामुन्नतांशानां च पृथक् २ ज्यां साधयेत् । अथ नतां- शज्यका स्वकीयेन खेटात्पातयुतादित्यादिनागतेन स्फुटशरे- गांगुलादिना गुणिता पुनर्गुणैविनिर्गुणितोन्नतांशज्यया भक्ता लब्ध कलादिकं फलं शरनतांशानामेकदिक्त्वे स्फुटग्रहे धनं कुर्यादिन्नदिक्त्वे हीन कुर्यात्याच्या दिश्यथ प्रतीच्यामु- दयास्तौ तदा व्यस्तं शरणतांशयोरेकदिक्त्वे हीनं भिन्नदिक्त्वे. धनं कुर्यादेवं जातो दृष्टखचरो ग्रहः स्यातस्य हर्मग्रहस्प, तात्कालीनस्फुटसूर्यस्य च मध्ये योऽल्पः स रविः प्रकल्प्यः, अथ यो ग्रहोऽधिकस्तत्तनुर्लनं प्रकल्पनीयं तयोः कल्पितयो- रकलमयोरन्तरे घटिकाः, प्राग्वत्कार्याः, अर्कस्य गोग्यस्त- नुभुक्तयुक्त इत्यादिना साध्याः । प्रतीच्यान्तु राशिपयुक्तयो रविदृग्ग्रहयोटिकाः साध्यास्ता घटिका रसैर्हता. कालां- शका इष्टा भवन्ति न इष्टकालांशाः प्रोनेत्यः पूर्वपाठपठित- कालांशेन्यो ययधिकास्तदोदयो गतः न्यूनाश्वेनदा गम्यः । अस्तमयस्तु व्यस्तः यदीष्टकालांशा अधिकास्तदास्तो गम्यः न्यूनास्तदास्तो गतः अथ प्रोक्ता ये कालांशास्तेपामिष्टकालां- शानां चान्तरकलाः खानानितिः शतत्रयेण गुणिताः सायन- सूर्याधिष्ठितराशिस्वोदयपलैर्भकाः प्रतीच्यां तु सूर्याधिष्ठि- तराशेः सप्तमराश्युदयपलैक्ता लब्धकला ग्रहस्प रखेच भुक्त्यन्तरेण भनाः यदि ग्रहो वक्री तदा शुक्तियोगेन भत्ता ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । (१०५) पलब्धं तत्संख्यागता उदयास्तयोर्दिवसाः भवन्ति यथा पश्चि- मोदयत्वात्रिभयुक्तग्रहः ४।१७।२७।६ सायनः५।५।४१।६ शान्तिः सौम्याः ९।३२।५६ अक्षांशा याम्या २४१३५।९ भिन्नदिक्त्वादनयोरन्तरम् १५।२।३ नताशा उन्नतांशाः ७४१५७१४७ नतज्या ३११४ उन्नतज्या १२५।२८ नत- ज्या ३११४ शरेणाडुलायेन ४०।९।गुणिता १२४७११९ गुण ३ गुणा ३७४११५७ उन्नतज्यया भने लब्धम् ३२॥ २४ कलादिदृक्फलं शरनतांशयोरन्यदिक्त्वाहणं परं पश्चि- मत्वादनं आहे १११७०२७/६ दृकर्मसंस्कृतो ग्रहः १ । १७ ५९।३० सूर्यः ११३१६।१२ उदयग्रहसूर्ययोरल्पः सूर्य एव ग्रहो लग्नं पश्चिमत्वात्सपद्धार्कस्य भोग्यः ९८ लमभुक्तम् ७१ अनयोोगो १६९ घटी २१४९ पडणा १६१५४ इष्टकालां- शाः प्रोक्तकालांशेभ्योधिकास्तेनोदयो गतः, उसयोरत्तरांशाः ३। ५४ कलाः २३४ खानामिभिर्गुणिताः ७०२०० सूर्याक्रान्तसप्तमवृश्चिकोदयेन ३४३ भक्ता लब्धं क्षेत्रकलाः २०४।३९ सदर्णिता १२२८९ बुधगतिः १०३।३८ सूर्य गतिः५७।२८ अनयोरन्तरेण ४७११० सवर्णितेन२७५० लब्धं दिनगतम् ४१३५१५८ पवमिष्टदिनात्पूर्व वैशाखरुष्णद भौमे घट्यः ३४।२ समये उदयो बुधः पश्चिमे एवं सर्वपां कर्तव्यम् ॥ १३ ॥ अधविशेषमिन्द्रवजयाद- 'प्राग्ग्ग्रहश्चेदधिको खेः स्यादूनोऽथवा पश्चिमहाय- ·(१०६) करणकुतूहलम् । हश्च । प्रोक्तप्टकालांशयुतेः कलाभिः साध्यास्तदानीं दिवसा गतेप्याः॥ १४॥ रखेः सकाशात्प्राम्हग्यहश्चेदधिकः प्रत्याहग्ग्रह ऊनःस्थानदा मोक्तकालांशानामिष्टकालांशानां च योगः कार्यस्तस्य कला- निर्गतगम्या दिवसाः साध्याः साध्यानन्तरकलानिः किन्तु संयोगविपय इष्टकालांशानामधिकत्वे ये गता दिवसा: प्राप्तास्ते गम्या जेया न तु गताः गम्याश्चेद्गता इत्यर्थः । उक्तं च सिद्धान्तशिरोमणौ-"तथा यदीष्टकालांशाः प्रोक्ते- भ्योजयधिकास्तदा । व्यत्ययश्च गतेण्यत्वे ज्ञेयोऽहां सुधिया खलु" इति ॥ १४॥ अप अगस्त्योदयास्तमुपजात्याह- अक्षभाएहतियुक्तवर्जिताः अष्टगोमितलवा गजा- द्रयः । तत्समे दिनमणी च कुम्भभूर्याति दर्शन- मदर्शनं कमात् ॥ १५ ॥ इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले । विदग्धबुद्धिवल्लभे ग्रहोदयास्त- साधनम् ॥६॥ स्वदेशाक्षनाया अष्टति ८ र्या हतिर्गुणना तया युक्ता अष्टाधिकनपनि १८ मितांशास्तनुल्ये सूर्येऽगस्त्यस्योदयो भवति । अष्टाहतिनाहीनाटसमत्यंशमिते खावूनेऽगस्त्य- स्पास्तो भवति । यथा संरोह्यामक्षमा ५। ३० अष्ट ८ गुणा ४४ । ० अनेनाटगोमितलवाः ९८ युक्ताः १४२ । ' ·- गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । (१०७) त्रिंशद्भक्ता राश्यादिः ४ । २२ एतत्समो यदा सूर्यो भवति तदागस्त्यस्योदयः । अथ पूर्वागतेन ४४ । ' गजादयो भागाः ७८ हीनाः ३४१ ० राश्यादिः १४ ।। एतत्सदृशे रवावगस्त्यस्यास्तः। यदागस्त्योदयकालोऽभीष्ट- दिनात्कियद्भिर्दैि नरिति ज्ञातुमिप्यते तदेष्टदिनार्कस्योदया- स्य चान्तरकला रविशुन्या भाज्या लब्धदिनैरगत्त्योदय एष्यः ययुदयसूर्यो महान्पदि न्यूनस्तदा गत एवमस्तसूर्या- दस्तमयोऽपि । अथ चन्द्रस्योदयास्तसाधनम्-शके १५७१ फाल्गुनशुक्ल १० गुरौ चन्द्रोदयविलोकनार्थ गताब्दाः ४१२ अहर्गणः १५०८४३ अस्तकालिकाः स्वदेशीयाः ग्रहास्तत्र सूर्यः १० । २१ । २ । ११ चन्द्रः ११।६। १९ । ४३ उच्चम् ११३।४२ / ३६ पातः ०१२॥ ५५। ३८ अयनांशाः १७ । ५२ । ५५ स्पष्टोऽर्क: 100 २२ । ५८। ५३ गतिः ६०१८ चन्द्रः १११ १९ । २६ । १७ गतिः ७३५। ४ चरमृणम् ३५ वरपल- संस्कृतसूर्यः १० १ २२ । ५८ ११८ चन्द्रः १११९ । १८।५५ पातः ० ।२। ५५। ३३ अडुलायः शरो याम्यः २८ । ५२ अथ पश्चिमोदयत्वात्रियुक्तचन्द्रः २।९।१८। ५९ कान्तिः सौम्या २३ ५०।१७ अक्षांशा पाम्याः २४ । ३५१९ नतांशा याम्याः । ४२ । ५२ दृक्कर्मफलमृणम् ३ । ७ दृकर्मसंस्कृतभन्दः ·(१०८) करणकुतूहलम् । ११॥ ९॥ १७ ॥ २२ शरनतांशैकान्यादिकर्म इत्युक्तत्वा- दत्र फलं धनमागतं परं पश्चाद् व्यस्तमित्यत्रर्ण कार्यमिति । अथेष्टकालांशानयनम्-पश्चात्पड्युतादिति स्थापितो इक्कर्म- शुदा सायनः सपड्राशियुतश्चन्द्रः५।२७।१०।४७सपनसायन- रविः५।१०।५१११३ अनयोरल्पोऽर्कः कल्प्योऽधिको लनं पश्चादन्तरं यद्येको लग्गरवीत्यादिनाप्तघटी ३१ रसदगुणा १८१६ एत इष्टकालांशाः प्रोक्तकालांशष्योऽधिकास्तेन गतोदय इष्टकालांशमोक्तकालांशयोरन्तरकलाः३६६ खाता- मिः३०० गुणः१०९८०० पश्चिमायामुदयस्तेन सायनसूर्या- कान्तराशयः सायनसममराश्युदयेन कन्यालनमानेन ३३३ भक्ताः ३२९।४३ सूर्यचन्द्र क्यन्तरेण ६७५१३२ भक्ते लब्धं दिनादि०।२९।१७ एनिर्दिनैश्चन्द्रस्योदयो मतः । अथ चन्द्रास्तसाधनम् । शके १५२३ लौकिकज्येष्ठकष्ण ३०गुरा- पत्रदिने पूर्वस्यां चन्द्रास्तसाधने गताब्दाः ४१८ अधिमासाः १५५ अहर्गणः १५२७६२ स्वदेशीया मध्यमाः प्रातःका- लिकाः ग्रहास्तत्र सूर्यः१।२०।५५।४०चन्द्रः १११११५९, १८ उच्चम् ७/१७/१४॥२८ पातः३।१३।३३।३२ अय- नांशाः १७१५८११०सोर्कः१।२१॥ ५४॥ ५१ चन्द्रः ॥२१॥२९॥४६ चरमृणम् १०४ चरपलसंस्कतोः । २३१५३।१७ चन्द्रः १/२१॥४॥५८ पातः ३१३३३३। २७ शरोऽलादिरुत्तरः ५११४९मारस्थितत्वादिविनचन्द्रः ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । (१०९) १०।२११४५८ कान्तिः १२१५३।३० नतांशा याम्या: १२।३३।१६ उन्नतांशाः ७७।२६।४४ नतज्या २६६ उन्नतज्या ११६१४३ ऋणं कर्मफलाः ३४॥४५ दृकर्म- संस्कृतश्चन्द्रः १११०१३०१३ भाग्वदिष्टकालांशाः ११॥ १८पूर्वत्वात्सपड़ोनःकार्यः प्रोक्तेभ्यः १२ ऊनोऽस्तत्वाध्यस्त- श्वास्तमय इतिवचनागतः प्रोकेष्टकालांशान्तरकलाः ४२ साभामिनि ३०० गुणाः १३६०० सायनार्कराश्युदयमिथु- नपलैः ३०५ भक्ताः क्षेत्रकलाः ४१।१८ गत्यन्तरेण ८० ११५८ भक्ते दिनादयः ०३१५ एवं गतास्तं चतुर्दश्यां शेप- रात्रीष्टसमये ३१५ चन्द्रास्तः सूर्यासन्नवशेन चन्द्रस्यास्त: पूर्वस्यां रुष्णचतुर्दश्यासन्ने कार्य सूर्यासन्नक्शेन चन्द्रोदयः पचिमायां द्वितीयासन्ने । अथ ग्रहाणां प्रत्यहमुदयास्तज्ञानमु- च्यते-तत्र प्रत्यहमुदयः पूर्वस्यां सर्वेषां ग्रहाणां साध्यः प्रत्य- हमस्तः प्रतीच्या साध्यः यः प्राग्ग्ग्रहः स ग्रहस्योदयलग्नं यः पश्चिमडग्महः स यहस्यास्तलमं ज्ञेयमुक्तं च भास्कराचार्य:- प्रारदामहः स्यादुदयाख्यलयमस्वारस्यकं पश्चिमहग्यहः स इत्युदाहरणं शके १५१७ माघकृष्ण४शनो चन्द्रोदयविलो- कनार्थ गतान्दाः ४१२ अहर्गणः १५०८३१ स्वदेशीया मध्यमा अस्तकालिकाः ग्रहाः सूर्यः १०१९।१२।३६ चन्द्रः ५।२८।१२।४५ उच्चम् ।।२।२२।१५ पातः०१२ २६ अपनांशाः १७१५२॥५२ चरपल ५७ संस्कतोः ·-- (११४) करणकुतूहलम् । प्राक्शुक्लपक्षे परतश्च कृष्णे केन्द्राद्विभां तहलना- ग्रसचे कृत्वा विभागे स्वभया च वृत्तं ज्ञेयेन्दुख- ण्डाकृतिरेवमत्र ॥ ४॥ इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले । विदग्धबु- द्विवल्लभे रागोन्नतिप्रसाधनम् ॥७॥ समायां भूमौ कागदे पट्टे वा पडङ्गुलेन सूत्रेण काटकेन वा चन्द्रबिम्ब कत्वा तस्मिन्त्रिम्बे पागपरादिश्चिह्नं कृत्वा प्रागानीतं वलनं यथादिशं देयं तच्च शुक्लपक्षे प्राग्नागे देयं रुष्णपक्षे पश्चिमनागे ततो यत्र वलनायं ततः केन्द्राभिमुख सूत्र प्रसार्य्य तस्मिन्सूत्रे विकासूत्रकं देयं तस्मिन्यलनायसूत्रे केन्द्राबलनायगा पिता देया, एवं कदाचिद्विम्घमुष्टिस्य दूरे- पि विजासत्रं भवति तस्मादिशामस्थस्वभामिते कर्कोटकेन वृत्नं कर्तव्यमस्मादृत्तादहितमिन्दुमण्डलमिन्दुखण्डारुतिश्चेति ज्ञेयं यदि वलनं तदिपस्थं शुज नीचं ज्ञेयमन्मदिरस्थमु- नतं विद्धि जानीहीत्यर्थः । अथ अश्चिदिशेपः यदा पडङ्गु- लाधिका विभा भवति तदा केन्द्रावलनायरेसानिमुखं विता- प्रमाणेन भूमौ वा पट्टे विभाचिह्न कार्य तनस्तस्य प्रज्ञाप्रमाणेन वृत्तं कार्यमित्येतत् प्रायः शुलाष्टमीदिने न भवति । अमा- पास्यायां चन्द्रार्फचारकत्वाद्विजाया अगायः पडडला स्वमा पति, अष्टम्पामटादशाड्डुला विशा स्पना च भवति यत्र तर कोटेरजावत्तदा हाराभावः प्रायस्तत्र पाम्यं वलन -

·गणेककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ७(११५)
ज्ञेयम् शिवपुर्या परमवलनमॉलचतुष्टयासन्नं भवति ततो
यथा यथाक्षांशा उपचीयन्ते तथा तथा वलनमुपचीयते तद्द-
क्षिणस्यामेव भवत्युत्तरवलनं त्वेकाङ्गुलमध्ये भवति ।
अन्यदुदाहरणं शके १५३९ आश्विनशुक्ले ६ शुक्रेऽब्दाः
४३४ उदयेऽहर्गणः १५८७३३ मध्यमाः सायंकालिकः
सूर्यः ५। २७ । २६ । ३२ चन्द्रः ८। १७ । ४४ ।
३४ उच्चम् ५। २२ । २० । २८ पातः २।०।६।
४६ अयनांशाः १८ । १४ । ३१ वर्मन्दफलमृणम् २ ।
८१५ चन्द्रमन्दफलमृणम् ५। । ९ चरफलं धनम्
२६ विपरीतमृणं चरपलसंस्कृतो रविः ५। २५ । १७ ।
१७ गतिः ५९ । २१ चन्द्रः ८।१२।३। ० गतिः
७७४ । ५ चन्द्रस्य क्रान्तिकला दक्षिणा १४३७ । ११
योधपुरेक्षमा ५१ ५ शरकला याम्या १९७ । ५७ शर-
संस्कता क्रान्तिर्याम्या १६३५/८ अथ सपड़सूर्यस्य ११॥
२५। १७ । १७ कान्तिः ३१६ । ३१ सौम्यानया
पूर्वागता भिन्नदिक्त्वद्धिता १३०८ । ३७ अंशादिः २१ ।
४८ । ३७ व्यर्कन्दुः २ । १७१ १६ । ४३ अस्य भुजोऽ-
यमेवात्य ज्या ११६ । २१ योधपुरत्याक्षांशैः २५ । ५८।
४३ गुणिता३०३०१७। २३ सार्क १२०त्तिा लब्धम्२५
।१५।३ अक्षांशवादक्षिणानेन २५।१५। ३पूर्वागतांशादिः
१२१४८१३७युता४७३।४०अथ व्यकँन्दुजुजः२ ॥१७॥

·5 (११६) कारणकुतूहल १६ । ४३पञ्चभि ५र्गुणिता राश्यादयो जातमंशादिः१२ । २६ । २३ विकलीकतम् ४४७८३ अनेन सवर्णिता पूर्ण गवसर्वसंस्कारसंस्कृताः क्रान्तिविकलाः १६९४२५ भक्ता लन्धमंगुलादिवलनम् ३ । ४६ । ५९ दक्षिणं व्य- केन्दुः २ । १७ । १६ । ४३ अस्य कोटिः ० । १२ । ४३ । १७ अस्य शरेन्दुभागस्तेन चेत्कोटौ राशिवनि तदा राशेरंशाः कार्याः अधोऽशाः ज्ञेयास्तत्र पञ्चदशभिर्भा- ज्या अत्र राशेरभावोऽशायम् १२ । ४३ । १७ पञ्चदश-. भक्तं लब्धम् ० । ५० । ५३ अयं हारोंऽशादिहरेण सव- णितेन ३०५३ विकलीलताः पत्रिंशदंशाः १२९६०० भक्ता लब्धमंशादि ४२ । २७ इदं लब्धं द्विष्ठम् ४२। २७ एकत्रांशादिहरेण । ५० । ५३ 'क्रमादूनम् ४१ । ३६ । ७ एकत्र युतम् ४३ । १७ । ५३ अनयोरर्दे क्रमादिक्षास्वनाख्ये विनाडुलादिः २० । ४८ । ३३ स्वक्षा २१ । ३६ । ५३ । अथ मासान्तपादस्योदाहरणम् शके १५३९ लौकिककार्तिकरुण १३ शुक्रे उदये शृङ्गोनत्यर्थमहर्गणः १५८७५४ औदयिका मध्यमाः सूर्यः ६।१८।३।३३ चन्द्रः ५/१७१४४।५३ उच्चम् ५।२४। ३७।२५ पातः २।१।१२।० अयनांशाः १८१४१३४ चरपलानि ६६ चरपलसंस्कृताः सूर्यः ६।१७४२०३६ गतिः ६१।२८ चन्द्रः ५।३८३४।३० गतिः ७२२०२० .

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । (११७) सातः२।१।१२।० गतिः३।११चन्द्रस्य कलादिका क्रान्तिः ६४१३४ दक्षिणा शरो दक्षिणः २४०५०. एकदिक्त्वादुन- योर्योगः ३६९।२६ सपड़सूर्यसायनस्य क्रान्तिः८१४।२१ उत्तरानया भिन्नदिक्त्वादन्तरम् ४४४।५७ उत्तरा व्यर्केन्दु- रोा५७१३९पलाशैः२४१३५।९ गुणिता १४१७१२२॥ २३ खार्के १२० ता लब्धेन १११४८४१ दक्षिणेन भिन्नादिक्त्वात्पूर्वागतांशादि ७२४१५७ उसयोरन्तरम् ४।२०४४ याम्यं व्यर्कन्दुकोट्यंशाः ०११।१३३५४भुजः ०१२८१४६।६ राशिभिरिन्द्रियगुणितैः४।२३१५०सवर्णितः १५८३० पूर्वागतमन्तरम् ।। २३ । ४४ सवर्णितम् '१५८२४ भक्तमड्डुलादिपलनं याम्यम् ० । ५९ । हारः ३ । ५० विभा २।४५स्वना ६ । ३६ करणकुतूहलंवृत्ती विहितं शृङ्गोन्नतेर्नयनम् ॥ ४ ॥ इति ब्रह्मतुल्यवृत्तौ शृङ्गोन्नत्यधिकारः सप्तमः समानः ॥७॥ अथ ग्रहयुत्यधिकारो व्याख्यायते- नादौ भौमादीनां योजनमयानि विम्बानि लिख्यन्ते- नौमस्य १८८५ साधिकं बुधस्य २७९ गुरोः १६६४९ शुक्रस्प १११० शनेः२९५५तमे सकाशाद्यो दूरस्थस्तस्य विम्ब सूक्ष्मं दृश्यते यस्तु भूमेरासन्नः स स्थूल इति, उक्तं च वचस्थितो व्योमचरःसुदूरे नीचःस्थितःस्यान्निकटे धरित्र्याः। भतोष्णु विम्यं पृथुलंच जाति भानोस्तथासन्नसुदूरवृत्तेः१ इति ·(११८) करणकुतूहलम् I अथ भौमादिकानां कलामयानिबिम्बानि तत्स्प- प्रत्वं चेन्द्रवजोपजात्यर्द्धनाह- पञ्चाङ्गसप्ताङ्कशराः पृथक्स्थास्त्रिज्याशकर्णान्तर- सगुणास्ताः॥ निम्नैः पराख्यैर्विहृताःफलोनयुक्ताः पृथक्स्थास्त्रिभमोविकायाः॥१॥ कर्णेऽधिकोने त्रिता भवन्ति विम्बाडुलानीति कुजादिकानाम् ॥ पञ्चकलापरिमितं ५ जोमस्य मध्यबिम्ब युधस्य पङ्कलाः ६ सप्त गुरोः ७ नव शुक्रस्य ९ पञ्च शनेः ५ताः पंच कलाः पृथक्स्थाप्यात्रिज्याशीघ्रकर्णयोरन्तरेण गुणिताः स्वकीयस्त्रि- गुणैः पराख्यैक्ता यल्लब्धं तेन पृथक्स्था ऊनयुक्ताः कार्याः यदि त्रिज्यातः १२०अधिकः कर्णस्तदा पृथक्स्था हीनाः कार्याः यद्यल्पस्तदा युक्ताः कार्याः ताः स्फुटा ग्रहाणां बिम्ब- कलाः स्युनिभिभक्ता लब्धं भौमादिकानां विम्बाडुलानि भवन्ति । अथं गुरोर्मध्यबिम्बकलाः ७ त्रिज्याशीघ्रकर्णयो- रन्तरेण १५ । ९ गुणिताः १०६ । ३ गुरोः पराख्दै २३ त्रिगुणैः ६९ गता लब्धम् १ । ३१ अनेन त्रिज्यातः कर्णस्याधिकत्वात्पृथस्था गुरोर्मध्यविम्बकलाः ७ ऊना जाता गुरोबिम्बकलाः स्पष्टाः ५। २९ त्रिविभक्ता जातानि स्पष्टानि गुरोबिम्बाडुलानि ११ ४९ । अथ शुक्रस्य मध्या विम्बकलाः ९ पृथक्स्थाः ९ त्रिज्या १२० शीधकर्णयो ८९ ॥ २३ रन्तरेण ३० १३७ गुणिताः २७५ । ३३ पराख्पेण ८७ त्रिगुणेन २६१ भक्का लब्धम् ।। ३त्रिज्यातः ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। ( ११९) १२० कर्णस्योनत्वात्पृथक्स्थाः ९ युताः १०।३ विभि- “विभक्ता जातं शुक्रस्य विम्ब स्फुटमडलात्मकम् ३ । २१ एवं सर्वेषां विम्बाडुलानि कार्याणि ॥ १ ॥ अथ युतिकालज्ञानं सार्धापजात्याह- दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौघाइत्योवियोगेन हृताद्य- देकः॥ २ ॥ वक्री जवैक्येन दिनैरवाप्तैर्याता तयोः संयुतिरल्पभुक्तौ ॥ वक्रेऽथवा न्यूनतरेऽन्य- थैप्या द्वयोरनृज्योविपरीतमस्मात् ।।३।। ययोहयोर्युतिर्जिज्ञासिता तापिष्टदिने स्पटौ कृत्वा तयोरन्तरस्य कलाः जाप्येऽत्रायनहकर्म कृत्वा ततो युतिः साध्येत्युक्तं तदपि समीचीनं यत उक्तम्-दृकर्म कृत्वायनमेव भूयः साध्येति तात्कालिकयोर्युतिर्यदिति । परमिह अन्धकता कर्मद्वयं महेवोन तेन केवलयोरेव साध्या चेदिन्नं भवेत्चर्हि आयनं कर्म रत्वैव युतिः साधयितुं योग्या तत्रोक्तं च कर्मणायनभवेन न संस्कृतौ चेत्सूत्रे तदा त्वपमवृत्तजयाम्य- सौम्ये । ययकते कर्मणि युतिः साध्यते सापि भवति तदा सुस्थिरं तयोरन्तरकलाः क्त्यन्तरेण इता लब्धं दिनादि,' . अथ यदि तयोर्मध्य एको वक्री तदा तद्गत्योरैक्येन भाज्या लम्धं दिनादि स्यात् तत्र योऽल्पनुक्तिर्महः सोऽधिक क्तिय- हादूनः, अथ यो चक्री स न्यूनः स्यादा लम्भदिनर्याता गता युतिर्जया, अतोऽन्यथाल्पयुक्ती ग्रहे वा पक्रिणि ग्रहेऽधिक , ·(१२०) करणकुतूहलम् । गम्या ज्ञेया, अथ यदि द्वावपि वक्रिणौ स्तस्तदा विपरीव- मिति तदन्तरकला गत्योरन्तरेण भाज्या लब्धदिनैरल्पभुक्तो ग्रहे न्यूने गम्या, अल्पभुक्तावधिक गतेत्यर्थः । यथा शके १५४१ चान्द्रवैशाखकृष्ण १४ रखावुदयेऽहर्गणः १५ ९२८८ गुरोः शीघकेन्द्रम् ११३९ । ५ शीघ्रफलम् ७१ ४२। ३१ स्पष्टो गुरुः ११ । १६ । ३९ । ७ गतिः ११।३१ शुक्रस्य मम्दफलम् १।३१ १.९धनं शीघोच्चम् ८१२० । ४९ । ५२ शीघकर्णः ८९ । २३ स्पष्टशुकः ११ । १६ । ५१ । २६ गतिः ६० ! ५७ स्पष्टोऽर्कः १ ३।६। १२ अयनांशाः १८॥ १६॥ १० चरपलम् ८६ स्थापितो गुरुः ११।१६ । ३९ । ७ शुक्रः ११ । १६॥ ५१ । २६ अनयोरन्तरम् । ।१२।१९ अस्य सव- र्णिता विकलाः ७३९ गत्योरन्तरेण ४९ । २६ सवर्णितेन २९६६ जना लब्धं दिनादि ० १ १४ । ५६ अत्राल्प- भुक्तिर्यहो गुरुरधिकभुक्तेः शुक्रादूनस्तेनाप्तदिनादिभिर्युति-. र्गता ज्ञेया ॥ ३॥ अथ युतिसाधनोपयुक्तकर्तव्यता मन्दाक्रान्तात्रये- णाह- एवं लब्धैहयुतिदिनैश्चालितो तौसमौस्तःकार्यों वाणाविह शशिशरःसंस्कृतोऽसौ स्वनत्या॥ एका- न्याशी यदि खगशरावन्तरेक्यं तयोर्यद्याम्योद- ० ·गणककुमुदकौमुदीदीकासमेतम् ।। १२१) क्स्थं खचरविवरं सिद्धभक्तं कराः स्युः ॥ ४॥ ज्ञेयौ खेटौ निजशरदिशावेकदिक्त्वेऽल्पयाणो व्यस्ताशः स्यादितरखचराद-तरं स्यात्स्फुटेपुः । मानक्या द्दयुचरविवरेऽल्पे भवेद्भेदयोगः कार्य सूर्यग्रहवदखिलं कर्म यल्लम्बनायम् ।।५।। मन्दाक्रान्तोऽनृजुरपि रविः शीघ्र इन्दुर्विकल्प्यो नृज्योर्व्यस्तं भवति च युतोऽकादिधुः साशराशा। लनादल्पे निशि दिविचरे भाईयुक्तादनल्पे दृश्यो योगो निजदिनगते लग्नमर्कान्न खेटात् ॥ ६॥ इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले । विदग्धवु- दिवल्लभे ग्रहोत्थयोगसाधनम् ॥ ८॥ एवं प्रागवाप्नेहयुतिदिनादिनिश्चालिनौ यातैष्यनाडी- त्यादिना गतायां युतौ हीनौ युतौ वक्रिणि ग्रहे व्यस्तमुभयो- क्रिणोरपि व्यस्तं गतायां युती युतं गम्यायां हीनं कार्यमिति रुते समौ राश्यादिसदृशौ स्तस्ततस्तयोः पाम्बद्वाणी शरौ कार्यातयामध्ये वक्ष्यमाणकल्पनया चन्द्रस्य वक्ष्यमाणप्रकारे- णानीतया नत्या चन्दशरः निन्नैकदिक्त्व ऊनयुतः कार्य इति संस्कार्य तो तयोर्ययोः शरौ ययेकदिक्की स्तस्तदा तयोरन्तरं कार्य भिन्नदिको चेनदा तयोः शरयोर्योगः कार्य- स्तदेव याम्योदरस्थं दक्षिणोनरं खचरविवरं ग्रहान्तरं जेयं ·(१२२) करणकुतूहलम् । तदेवान्नरं चतुर्विंशतिनि २४ क्ति हस्ता भवन्ति यथा पूर्वा- गतदिनादितिः ० । १४ । ५६ चालितो जातौ समौ गुरुः ११ । १६ । ३६ । १५ शुक्रः ११ । ३६ । ३६ । १५ जातायेतत्कालीनौ पुनः सष्टौ कत्या शरौ साध्यावत्र स्वल्पत्वात् पुरारुतशीफलं मंदफलं तात्यां शरौ साध्येते स्वचञ्चलफलॉरेत्यादिना शरः साध्यते गुरुपातः ९।८। ० ० शीघ्रफलेन ७ । ४२ । ३१ व्यस्तः संस्कृतः धनत्वात्पाते हीनः जातो गुरोः स्पष्टपातः ९ । । १७ । ३२ स्पष्टगुरुणा ११ । १६ । ३६ । १५ युतोजातः सपातः ८।१६। ५३ । ४४ अस्य सुजज्या ११६।२६ क्षेपेण ७६ गुणा ८८४८ । ५६ कर्णेन १३५ भक्ता ६५। २६ त्रिताडुलायः शरः २१ । ४८ सपातो दक्षिणगोले तेन दक्षिणशरः शुक्रस्य पातः १०। । ० ० मन्दफलेन १ । ३१ । ११ युतः १० । १ । ३१ । ११ शीघोचेन ८।२०। ४९ । ५२ युतः ६ । २२ । २१। ३ शुजज्या ४५ । २८ क्षेपण १३६ गुणिता ६१८३ । २८ कर्णेन ८९ । २३ भक्ता ६९ । १० निजता २३ । २३ अडुलादिशरो याम्यः । अथ लक्षणान्तरं ज्ञेय- मिति यस्य ग्रहस्य दक्षिणशरः स दक्षिणस्थो ज्ञेयः यस्य सौम्यः स उदरस्थो ज्ञेयः शरयोर्दिक्साम्ये यस्याल्पशरः से इतरमहादहच्छरग्रहादन्यदिक्स्थो नेयः अथ ..

·गणककुँमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।।( १२३) याम्योचरस्थयोरन्तरे स्पष्टेपुः स्पष्टो वाणो ज्ञेयः स स्फुटशरो योदृश्या युतिर्भवति तस्मालम्बनादि साभ्यम् ।उक्तं च खेटौ तौ दृष्टियोग्यौ यदि युतिसमये कार्यमेवं तदेव" इति तल्लक्षणमये वक्ष्यति । अथ लम्बनार्थ चन्द्रसूर्यकल्पना द्वयोर्मार्गमह- योर्मध्ये पो मन्दाकान्तो मन्दगतिको ग्रहः स रविः कल्प्यः यदि वा यो वक्री स शीघो षा मन्दो वा वरन्यश्चन्द्रः कल्प्य उसयोर्वक्रिणाय॑स्तमिति यस्तु शीघःस रविरन्यश्चन्द्रः प्रकल्प्य एवं कल्पयित्या कल्पितात्किल्पितो विधुर्यत्र यस्यां दिश्युत्तरतो दक्षिणतो वा व्यवस्थितः सा दिक् शरस्य ज्ञेया यस्तु सूर्यः स छायश्चंद्रभछादक इति । अथ लम्बनसाधनोपायः यो युतिसमयः समागतस्ता एवं दर्शान्तपटिकाः कल्प्यास्ताश्य इष्टघटीत्यः सपड़सूर्याष्ठमं साध्य सपनसूर्यः कथं कृतो यतः सूर्यस्य रात्रावेव युति- ईश्या भवत्यतः सपड़ः कृतः कदाचित्सूर्यस्य गत्रावपि भचक्रवशाद्रहस्यास्तत्वाद्युतिर्न दृश्यते यहस्य सूर्यदिने त्ववश्यं न दृश्यते तल्लक्षणं वक्ष्यति ततस्तल्लनं सायनं विवि कार्य ततः समकला पूर्वविधिना सूर्य प्रकल्प्य तत्रिभोन- लमकल्पितसूर्यान्तरमागेत्यः सप्तादय इति सकृत्प्रकारेण मध्यमलम्बनं स्पष्टलम्बनं कत्वा युतिसमयपटिकासु कल्पि- तरवियहस्य प्राग्भाग पाणं त्रिनोनलग्नेऽहीने सत्युभयथापि तुल्यं भवति पश्चिमनिमोनलग्नेऽधिके सति पा धनं कार्य कल्पितरवेः सकाशादतनाः पाशयोऽधिकास्तत्पृष्ठ- ·(१२४) '. करणकुतूहलम् । भागस्थाः पडाशयो न्यूना इति अधिकोनताज्ञेया नत्वकानां संख्यायाः प्राङ्नतेविनोनं न्यूनमेव भवति पश्चिमनतेर्वित्रिनमधिकमेव भवत्येतत्सर्व सूर्यग्रहणे व्याख्यातं प्रायो यो यत्र राशौ भवति तस्मादयेतनाः पडधिका राशयस्तत्पृष्ठपड्राशय ऊना एवेति भावः । एवं लम्बनसं- स्कृतः स्फुदो भवति स एव सायनः लम्बनसंस्कतकाला- न्यून वित्रि लमं कृत्वा नतांशाः, कर्तव्यास्तन्नतांशान शीघ्रग्रहस्य मध्यगतिपञ्चदशांशेन सङ्गुण्य त्रिज्यया विभ- जेत्सा कलादिका नतिः सा पुनः साईद्वयेन जक्ता सत्य- लादिनतिर्भवति तया चन्द्रशरः संस्कार्यः। उक्तं च "दृक्क्षेप इन्दोनिजमध्यनुक्तिस्तिथ्यशनिनौ त्रिगुणोद्धृतौ तौ।नती रखी न्दोरिति”। यथा युतिसमये रविरात्रिशेपघटी १४१५६प्रमाणः लम्बनार्थमेतत्कालीनसूर्यः१।२।५१।५४इष्टकाल :१४।५६ अयनलमं तच्छुद्धसूर्यात्साध्य नतु कल्पितकान्निस्तच्छुडसू- त्सुिखार्थमुत्क्रमलमं सायनम् ९ । २६ । २ । ३९ अस्य क्रान्तिः१० । २० । १६ दक्षिणा नतांशाः ३४॥ ५५॥२५ उन्नतांशाः ५५। ४ । ३५ उन्नतज्या ५८।५ मन्दो गुरुस्तेन सूर्यः कल्पितः शीघ्रः शुक्रः सचन्द्रः सायनो युति- समयिको गुरुः ० । ४ । ५२ । २५ वित्रिनम् ६ । २६ । २१ । ३९ अनयोरन्तरम् ५। ८।३० १ ४६ भुजः • । २१ । २९ । १४ सप्नाद्रय इत्यनेन मध्यमलम्बनम् .

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । (१२५) २।१० स्पष्टलम्वनम् १ । ५२ इदं ग्रहस्य शेपराशित्वात् पाइन्नतं पागलक्षणेन वित्रिनमपि न्यूनं तेनर्ण युतिसमये गता युतिः शनिवार उदयाद्तघट्यः ४५। ४ मध्ये ऋणम् ४३ । १२ स्पष्टो युतिसमयो नत्यर्थमेतत्कालीनः सूर्यः १।३। ४३ । १२ सायनार्कः ।। २१ । १६ । १७ वित्रिनम् ७ । ११ । १७ । ३९ पूर्ववन्नतांशाः ४० । २२ कल्पित- पन्द्रमध्यगतिः ५९ । ८ तिथ्यंशेन ३। ० गुणिताः १५८ । ८ त्रिज्यया भक्त लब्धं फलम् १ । १९ नतिः सार्द्धद्वयेन २ । ३० भक्ता अङ्गुलाया नतिर्याम्या ० । ३१ अनया चन्द्रशरो याम्यः २३ । ३ संस्कृतः २३ । ३४ विशरयोः २३ । ४८ एकदिक्त्वादन्तरं याम्यम् १ । ४६ इदं याम्योत्तरं स्पष्टवाणश्चैकदिक्त्वावल्पशरो गुरुरुत्तरे शुक्रात् मानक्यात २ । ३५ ऊनः स्पष्टबाणस्तेन भेदयोगःपरं भचक्रवशादरोघहस्य रात्रिस्तेनैतत्समये युतिर्न दृश्यते,निशीति सूर्यरात्रौ ग्रहयुतिकालीनलगाद्हेऽल्पे सति भाईयुक्तात्सप- इलमादनल्पे बहुतरे ग्रहे सति तत्रापि निजनिजगते ग्रहस्य दिने नतु यहस्य रात्रौ योगो युनिईश्या ज्ञेयान्यथा नेति भावः। अन ग्रहः ०।४। ५५ । २५ इटलनात् ५। २६ । २१ । ३९ अधिकः सपड़ात् ३ । २६ । २१ । ३९ न्यूनस्तेन युतिर्न दृश्यातोऽन्यत्कर्म न कृतं पुनरुदाहरणान्तरं शाके १५४१ फाल्गुनशुद्धे १३ सोम उदये गताब्दाः ४३६ अहर्गणः१५९६२५मध्यमाः गुरुशीघ्रफलम्४ । ३९।३१ ·. .. (१२६) करणकुतूहलम् । ऋणं रविः११।१६।६। २८ गुरुः८ । । । ५९।५८ शुक्रः १।६।२३। ४० शुक्रमन्दफलम् ११२९॥४५॥ ४० कर्णः १८१ । ० अयनांशाः १८ । १६ । ५७ चर- पलम् ६४ दिनमानम् २९ । ४८ रात्रिमानम् ३० । १२ चरपलसंस्रुतः सूर्यः१३।८।१४।३९गतिः ५९ । ४ १ गुरुः ०।१।१९।१३ गतिः१३।२७शुक्र० ।१।५७।५७गतिः७ ३।४ायोः पूर्वपयुतिदिनादि ०३८।१४। गतं तेन फाल्गु- न शुद्धे १२रवानुदयावदी २११४६ समये युतिरत्र समयिका मध्यमाः स्पष्टाः कार्याः अत्र स्वल्पत्वागत्या चालिना पलादि तदेव गृहीतं युतिसमयिकःसूर्यः११।७।३६ ॥१८ ०।१।१०। ५८ शुक्रः ० ।१।१०। ५५ पूर्ववच्छरौ गुरुशरोऽडुलादिः २० । ५६ शुक्रशरोऽ- हुलादिः ११ । ३४ गुरोर्षियम् १ । ३८ शुकविम्बम् २। १८ लम्बनार्थ युतिसमयिक सायनांशवित्रिनम् ।।१२। ५६ ॥ ४१ पूर्वसदस्योन्नतांशाः ८१ । २६ । ५२ ज्या ११८।१७ कल्पितसायनरविः ० । १९ । २७।४८ वित्रिनयोरन्तरम् । २३ । २८ खण्डकैर्मध्यमलम्बनम् २॥ २८ स्पष्टम् पबिमनतत्वादिविनाधिस्यायुती २१ । ४६ धनम् २३ । ४८ स्पष्टो युतिसमय एतत्कालीनार्कः ५।२५। ५६ दिनशेपम् • ! ६ लगवित्रिनम् २ । २३ । ३६ । ५५ नतांशाः ५। ३७ ॥३७ चन्द्रमध्यमगतिस्ति- थ्यंशेन ३ । ५७ गुणा २२ । १३ निज्या १२० लब्धम् ·. गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । (१२७) 1१२ साईद्वयेन २ । ३० भक्तं लब्धम् ० । ४ याम्यं चन्द्रारः ११३४ याम्यः संस्करः ११३८ यान्यो- त्तरमन्तरम् ९ । १८ स्पष्टवाणः सिद्ध २४ भक्ते हस्तादि • । ९।१८ शुक उत्तरे मानश्याईम् १ । ५८ शरादधिक तेन चेदयोगो नाति परं नतादि उदाहरणार्थ कल्पितशरोऽ- हुलादि १। • सूर्यग्रहणवत्साधनं मानक्याईम् १ । ५८ शरेणोनः ०।५८ छन्नंदिनाच्छरादित्यादिना स्थितिघटिकाः ५। ५६ अनया स्पष्टयुतिसमयः २३ । ४८ उभयोर्युतिः स्पर्शमोक्षकालौ, उदयालघट्यः १८ । ४२ स्पर्शः, उदया- द्वतपटीसमये २८ । ४४ मोक्षकालः । अथ स्पष्टार्थ सूर्य- गुरू पर्शकालीनौ सूर्यः ५॥ २५॥ ५० ॥ १२ गुरुः ० ० १९ । २० वित्रिमलग्नम् ।२३ । १३ । ३३ उन्नतांशाः ७४ । ३३ । ५१ ज्या ११५१ १६ गुरुरविकल्पितविधि- भलमानराखण्डकैः स्पष्टलम्वनम् ० । २४ पश्चिमनतत्वा- छनं यहस्य मध्याह्नासन्नत्वात्स्वल्पं स्पष्टः स्पर्शः १९ । ६ एतत्कालीनलगम् ३ । २८ । ५६ । ४० । अथ ग्रहस्य दिनमानार्थमुदयलनं विनिमो ग्रहः सायनः ९ । १९ ॥२७॥ ४ कान्तिः २२ । १९ । ५१ याम्या नतांशाः ४६१५५॥ उन्नतांशाः ४३ । ५ ० नतज्या ८७। २२ उन्नतज्या ८१ । ३७ क्षेपनी नतशिभिनीत्यादिना फलम् ६७ । १३ कलाधनं कर्मसंस्कृतः ० २ १ २८ । ४० उदयलममा .. ० ·(३२८) करणकुतूहलम् । अथास्तलमार्थ सत्रिभसायनो ग्रहः ३। १९ । २७॥ ४८ कानिरुत्तरा२२।१९।५१ पूर्ववद दृक्कर्मफलमृणम् २।२९ हकर्मसंस्कृतः ०1१1८२२ अस्तलमात्सपङ्कः ६।१।८।२२ इदमस्तलग्नं सायनोदयलमम् ॥२०॥३५॥ अस्य भोग्यम- स्तलग्रस्य भुक्तम्२।२५मध्योदयाः१५७७एपां योगो गुरोर्यह स्य दिनमानम् ३३ । २ पष्टेः शुद्धम् २८ । ५८ रात्रिमान- मथवा सायनग्रहं सूर्य प्रकल्प्य चरसण्डकैः दशगजदशे- त्यादिनोत्पन्नैश्चरखण्डकैः पलानि प्रसाध्य चरपलयुतोनेत्या- दिना दिनमानं साध्यं यथा सायनो ग्रहः ०।१९। ४७ । ४८ चरखण्डकैः ५५ । ४४ । १८ चरपलैरुत्तरेः ३५दि- नमानम् ३१ । १० अथ स्पर्शनवार्थ दिनगतघटिकानयनं स्पर्शकालीनेष्टलगम् ३ । २८ । ५६ । ४० उदयलमम् । २० । २५ अनयोरन्तरकाल ऊनस्य भोग्योऽधिकारयुक्तो मध्योदयात्य इत्यादिना भोग्यमुदयलमस्य सुक्तम् ३ । २९ मध्योदयानां ५६० योगावटी १६ । • गुरोदिनगतपटिका युदलगतघटीनामित्यादिना दिनगतम् १६। • दिनाईम्१५। ३१ अनयोरन्तरं नतम् ०।२९पश्चिमनतं खाङ्काहतमित्यादिना पुदलं ग्रहदिनार्दम् १५॥ ३१ ग्राह्यं जातं मोक्षवलनं दक्षिणम् ११ १२ मध्याह्नासनत्वादल्यं स्पर्शकालीनग्रहः २७ । १३ कोटिज्या ११३। ६ आयनं सौम्यम् २२१३९ मानक्याम् ॥ ५८ स्पष्टवलनमुनरम् • । ४३ अथ ०।१९।

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ( ३२९) मोक्षकालीनाः २८ । ५४ सूर्यः ५। २६ । ० । २० गुरुः • । १९ । २९ । २२ विविजलमम् २॥ २१ । ८ । २७ अस्य क्रान्तिः २३ । १९ ।१७ पूर्ववदुन्नतज्या ११९ । ४६ पूर्ववत्स्पष्टं वलनं धनम् ३ । ५७ ग्रहस्य साध्यत्वात्प- रमं स्पष्टो मोक्षकालः ३२॥ ५१ उदयाइतघटी ज्ञेया एतत्का- लीनोर्कः ५।२६।४। १५ गुरुः ०।१९।३०।१४ रात्रिगतघटी ३० १ ३ क्रमलमम् ६ । १२। ३६ । ४५ उदयलने ० । ३। ३५। १४६ १२ १३६ । ४५ पूर्ववदन्तरकालः २९ । ४६ ग्रहस्य दिनगनघट्यः प्राग्वन्न- तम् १४ । ४५ पश्चिमं साङ्काहतमित्यादिना युदलेन ग्रहस्य १५। ३१ मोक्षवलनं याम्यम् २४।१९संध्यत्वात्परमं मोक्ष- कालीनग्रहः०१९/३०११४ कोटिज्या ११३।१४ आयनं सौम्यम् २२।३८स्पष्टं मोक्षवलनं याम्यम् ०।३०एवं भेदयोगे कर्तव्यताप्रकारो ज्ञेयः। अथ यो ग्रहश्चन्द्रः कल्पितः स चेद- ल्पभुक्तिर्वको भवति तदा प्राच्यां दिशि स्पर्शःप्रतीच्यां मोक्षः, अधिकाक्तिस्तथा मार्गी चेचदा प्रतीच्या स्पर्शः प्राच्या मोक्षः । करणकुतूहलकुमुदकौमुद्यां समाप्नियुतिसाधनं स्पष्टम् । इति श्रीकरणकुतूहलवृत्तौ युत्यधिकारोऽष्टमः ॥ ८॥ अथ पाताधिकारी व्याख्यायते-तत्रादौ पीठिका लख्यते- - ·(१३०). करणकुतूहलम् । शाके १५३९ लौकिककातिककष्णे। भौमे गताब्दाः ४३४ अहर्गणः १५८७५१ उदयकाले मध्यमा योधपुरे सशास्तत्र रविः६।१२। ४५॥३२ चन्द्रः ४ । १२ । २।४७ अयनांशाः १८।१४।३४ पातः २। १।२।३१ सायनार्कः ७४११०१६ चन्द्रः ५।०१७॥ २१ ॥ अथ प्रस्तुतमारभ्यते पातसम्भवं गतगम्यज्ञानं च वंश- स्थेनेन्द्रवजयार्द्धनाइ- ‘विनासपातेन्दुमिहायनांशक£तोरविः शीतरुचिश्च गृह्यते । समायनत्वे व्यतिपातवैधृताहयस्तदैक्ये रसभेऽकमे कमात् ॥१॥ पातस्तदूनाधिकलिप्तिकाभ्यो भुत्त्यैक्यलब्धेष्य- गतैरहोभिः। इह पातसाधने सपातेन्दु विना रविचन्द्रश्वायनांशैर्युत एव गृह्यते यत्र सपातचन्द इति नोक्तं तवायनांशयुक्तो रविश्चन्द्रश्च ग्राह्यस्तदैक्ये तयोःसायनांशयो रविचन्द्रयोर्योगे रसझे पाशित- ल्येऽको द्वादशराशितुल्ये व्यतिपातवैधृताहयौ कमात्स्यातां यत्र पाशितुल्यो योगस्तत्र व्यतिपातनामा पातः यत्र द्वादश- राशितुल्यो योगस्तत्र वैधृतनामा पातः स्यात्, क सति समाय- नत्वे सति यदा सूर्यचन्द्रयोः समक्रान्ती भवतस्तदेत्यर्थः । समकान्तित्वे पातसम्भवो ज्ञेय इत्यर्थः । तदूनेति-तयोर्यो गे पाशिभ्यस्तथा द्वादशराशिभ्यभोना अधिका वा लिमाः ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।(१३३) कलास्ता रविचन्द्रयोर्जुक्तियोगेन भाज्या लब्धं दिवादिकं ग्राह्यम् ऊनासु कलासु भोग्यं दिनादिकं ज्ञेयमधिकासु गतं दिनादिकं ज्ञेयम् ॥१॥ अथ सपातस्य गौम्यज्ञानं साद्वैन्द्रवजयाह- तात्कालिको तौ च तमश्च कृत्वा प्राग्वत्प्रसाध्यो विशिखः कलादिः॥२॥ ओजे पदे युग्मपदे विधुश्चेदेकान्यगोलश्च सपातच- न्द्रात् । ज्ञेयस्तदानी खलु यातपातो गम्योऽन्य- थात्वेन ततोऽपि कालात् ॥३॥ तात्कालिकाविति । तैः पूर्वागतरेप्यगतदिनादिभिस्तौ च- न्द्रा तमश्च पा च यातेप्यनाडीगुणितेत्यादिना तात्का- लिकान् कृत्वा प्राग्वत् खण्डकेयः कलादिविशिखः शरः साध्यः । अथ गतगम्यलक्षणं चेद्ययोजपदे सायनो विधुः स्थित्वा सपातचन्दादेकगोले भवति तथा युग्मपदे स्थित्वा सपातचन्द्रादन्यगोले भवति तदा भागागवाकालायस्मिन् काले द्वादश पाराशयो जातास्तस्मादित्यर्थः वक्ष्यमाण- कालेन गतपातो ज्ञेयः अन्यथा तु चन्द्रो विपमपदे स्थित्वा सपातचन्द्रादन्यगोले तथा युग्मपदे स्थित्वैकगोले तदा पूर्वा- गतकालादेवैष्यः पातो ज्ञेयः । सायनांशो रवि ७।१।। ६ सपातचन्दः ५।०।१७। २१ अनयोर्योगः १२॥ १।१७ । २७ अथ द्वादशराशितोऽधिकस्तेनाधिकमंशादि ·(१३२) करणकुतूहलम् । १। १७ । २७ कला ७७ । २७ चन्द्राभुक्तियोगेन ८०१ । ५८ भने लब्धं दिनादि ०। ५। ४७बादश- भ्योऽधिकत्वालब्धदिनादिनिः । ५। ४७ गतः पातः । अथ तात्कालिककरणम् । नवम्यां शेपरात्रिघटी ५। ४७ यातैष्यनाडीत्यादिना तात्कालिकोऽर्कः ६ । १२ । ३९ । ४५ चन्द्रः४।१०। ५१ । १७ पातः २।१।२। १२ सपातचन्द्रात्साश्वाः शराङ्गानि सण्डकेत्यः सायनोऽर्कः ७। ०। ५४ । ९ चन्द्रः ४ । २९ । ५। ५१ योगः ० । ०। । ० कलादिशरो याम्यः ५७ । २९ सपात- चन्द्रः ६।११ । ५३ । ३० याम्यगोले सायनचन्द्रोन ४ । २९ । ५। २१ समपदे द्वितीयपद उत्तरगोले तेन समपदत्वात्सपातचन्द्रनिन्नगोलत्वादतः पातः पूर्वागतादपि ०।५।४७ वक्ष्यमाणैः स्पष्टादिनिरिति ॥ ३ ॥ अथ पातस्य गतेप्यकालसाधनार्थ संज्ञामिन्द्रषधा- नाइ- क्रान्तीपुखण्डानि धनं क्रमेण व्यस्तानि तानि स्व- मृणं प्रकल्प्यम्। कान्तिखण्डानि चेपुसण्डानि तानि कमात् पक्रान्ति- खण्डानि धनसंज्ञानि तान्येव पडुत्क्रमाणि ऋणसंज्ञानि, पुनरपि पक्रमादनसंज्ञानि तान्युत्ममाणि पुनः पक्रणसं- ज्ञानि कल्प्यानि, एवं चतुर्वपि पदेषु गणनाधोऽधः संस्थाप्य ·। गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।( १३३) कार्या, एवं शरखण्डकानामपि स्थापना धनर्णसंज्ञा चतुर्दी- पि पदेषु कार्या।। अथ साधनमिन्द्रवजा नाह- 'चन्द्रस्य पातेन्दुयुतस्य भागास्तिथ्युद्धताः स्युर्ग, तखण्डकानि ॥५॥ सायनचन्द्रस्य तथा च सपातचन्द्रस्य सर्वस्य च ये भागास्ते - पृथक् पञ्चदशभिर्भाज्या लब्धमुभयत्र स्वस्व- गतखण्डकानि झेयानि तेपां पूर्वोक्तधनर्णसंज्ञितस्थापित- खण्डकेन्यः गणनात् क्रमादुत्कमात्कमादुत्क्रमाच्च कार्या शरस्य खण्डार्थ सपातचन्द्रः६।११।५३।३० भागाः १९१ ५३।३० पञ्चदश १५ भक्ता लब्धम् १२ शेपम् १३॥५३ ३१ यथा सायनचन्द्रस्य ४२११५।२१ भागा:१४९॥५॥ २१ तिथिाका लब्धम् ९ गतखण्डकानि शेपम् १४१५ २१ कान्तिखण्डतो गणना कता दशमं खण्ड भोग्यं द्वितीयपदस्य चतुर्थखण्डम् २९९ कणसंज्ञक शरखण्ड- केषु तु त्रयोदशं शरखण्डकं तेषु शरखण्डकेषु गणना सता तृतीयपदस्य प्रथमखण्डं ७० धनसंज्ञकमथ भक्त- शेपमुभयत्र क्रान्तिशेपम् १४।५।२१ शरशेपम् ११ ५३।३० ॥ ५ ॥ अथ साधनमुपजातीन्द्रयजाद्वयेन चोपजातीन्द्र वजयाचष्टे- क्रमोत्कमात्तद्गणना च कार्या चापाहयाः शेपल- ·(१३६) करणकुतूहलम् । गत्याविधोः परिगुणं गतष्यलब्धैर्दिनैः स्यात्सल पातमध्यम् ॥ ९॥ आयेऽल्पचापांशमितो गुणः स्यादुभयोश्चापांशान्तरेण विचतुर्थे सति सम्भवे पष्ठ खण्डं गुणयेचे चापांशसमखण्डगुण- रूपाः पञ्चदशायः संशोध्य शेपेण तृतीयपञ्चमखण्डं गुणये- देवं सर्वाणि सद्धण्य स्फुटानि च स्वांशघ्नसंज्ञकानि भवन्ति । एवं गुणकल्पनायां कतायां किं कार्यमित्यत आह-जह्या- दिति-तानि स्वांशनखण्डानि पञ्चदशनबाणात् पञ्चदशगु- णितचन्द्रशरकलामध्ये यावन्ति शुद्धयन्ति तावन्ति शोधयेत्, शेषमशुद्धेन स्फुटखण्डकेन भन्नतु स्वांशनेन फलं लपायं पाह्यं तद्विशुद्धखण्डाशयुते यावन्ति खण्डानि शुद्धानि तेषां ये गुणाश्चापांशोद्भवास्तेषां योगं कृत्वा तैरंशैर्युतं कुर्यात्नतः पश्चा सगुण्य चन्द्रगत्या भजेदिनादिकं पाह्य पूर्व चेत्पातस्य लक्षणं गतमागतं तदा यस्मिन् काले द्वादशराशयो जातास्तस्मात्का- लादधुनागर्दिनादिभिर्गतैः पातमध्यं स्यादित्यर्थः । अथ चेदेप्यलक्षणं तदा पूर्वोक्तकालादेतावनिर्दिनैर्गम्यैः पातमध्यं स्यादित्यर्थः । अथ तिथिनवाणस्य ८३२ । १५स्वल्पत्वा- त्खण्डानि न शुद्धचन्ति तेन खण्डकानां गुणकान् कृत्वानेन शेपम् ८३२ । १५ अशुद्धस्फुटखण्डकेन३९२ ज लम्धं लवादि० । २७ । २३ गुणकाभावाच्छुइसण्डांशानामिति ताः पष्टिगुणाः चन्द्रगत्या ७४१ । ५० भन लब्धं दिनादि ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।।( १३७) 1१०1१८ एभिः पूर्वकलादपि ५। ४७ गतपात- त्वात् पातमध्यं गतमेवं कार्तिककृष्णे नवम्यां शेपराविघटी १६।५समये पातमध्यं ज्ञेयं पातमध्यसमयिकादविचन्द्रपातान् तात्कालिकान कत्या खेः कान्तिः साध्योभयोः कान्तिसाम्यं तदा पातमध्यं शुद्धं नान्यथा यथा रविः६ । १२।२६। ४२ चन्दः ४।८।१०।१० पातः २।१।१ । ३२ सूर्यक्रान्तिः १२ । ५४ । ३१ सूर्यक्रान्तिः १२३५४ । ३२ उच्च शरः ४८।४८ कलादि दक्षिणं शरसंस्कता क्रान्तिः १२ । ११ । ४३ सूर्यक्रान्तिः ११ । ५६ । ४२ उअयोः साम्यं स्वल्पत्वान्न दोषाय ॥ ९ ॥ अथ विशेषमाह प्रमाणिकया- अपक्रमस्य भोग्यकं यदेपु खण्डतश्च्युतम्।गते- प्यताविपर्ययात्तदाब पातसाधने ॥ १०॥ चन्द्रकान्तेर्यभोग्यखण्डं तद्यदा शरखण्डागोग्याच्छुद्धय- ति तदा गतेप्यस्य व्यत्ययत्व स्यागतः पात एप्यो ज्ञेय एप्यो गतो ज्ञेयः ॥ १० ॥ अथ स्थितिसाधनं प्रमाणिकयाह- अशुद्धखण्डभाजितास्त्रिखानिदखनाडिकाः। स्थि- तिश्च मध्यपूर्वतोऽयतोऽपि तत्प्रमाणिका ॥११॥ त्रिखाधि २०३ हताः नाहिकाः पूर्वागतनाशुलखण्डेन भाज्या लब्धं घठ्यादि मध्यकालात्पूर्व स्थितिस्तत्वमा- - ·* करणकुतूहलम् । ८, णिका तावदेव मध्यकालादयतोऽपि स्थितिवति पपा २२०३ अशुदसण्डेन ३२९ भक्ता लब्धम् ५। ३० स्थितिः गतपातत्वान्मध्यकालमध्ये १६ । ५ होने पातान्तः १० १२८ युते पातादिः १२॥ ४२ उदयाद्तघटी ३०। १९ । समये सर्शः, उदयागतघटी ४३ । ५५ समये पातमध्य उदयाइतघटी ४२१३२ समये पातमोशः ॥११॥ अथ प्रमाणिकाद्वयन सफलशुद्धखण्डविवक्षामाइ- पदाखिलेषु खण्डकेष्विहायखण्डजातिषु । च्युते- प्वपीह शेप खनागसागराधिकम् ॥ १२॥ तदा न पातसम्भवो यदास्तिसम्भवस्तदा । विशुद्ध खण्डभागतो गतष्यकालसाधनम् ॥ १३॥ यदा पञ्चदशगुणितानां मध्ये स्वगुणकगुणितेप्नखिलेपिह च्युतेषु शुद्धेषु सत्सु कथम्भूतेषु खण्डेायखण्डजातिप्वाय- मिति क्रमेण धनरूपेषु पदसु च्युतेपु खण्डेप्पथवा कमेण रूपेषु षट्सु च्युतेषु वाणशेष खनागसागरेत्यो ४८० यद्यधिक भवति तदा पांतसम्नयो नास्ति यदा सर्वेपु- खण्डेष्वशुद्धेषु बाणशेषकं सनागसागरेत्यो ४८०ऽयं भवति तदा सम्भवोऽ- लिाअथैवं विधिपानसम्भवे गतगम्यकालसाधनमाह-विशुद्ध- खण्डनागतः शरमध्ये यानि गुणकगुणितानि खण्डकानि शुद्धानि नेपां गुणकनागादि प्रतिखण्डानामेकीकृत्य संराधk ·में गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।८( १३९) खण्डं शरयुत विततं गत्या वियोः पष्टिगुणमित्यनेन प्रकारेण गतैष्यसाधन कार्य गतेप्यतालक्षणं प्राग्वत् ॥ १३ ॥ अथ सर्वखण्डकेषु शुद्धेपुपातसम्भवे स्थितिसाधन- माई- तथा शरावशेपकं खनागवेदतश्युतम् । नवनम- न्त्यखण्डहद्दलीकृतं स्थितिस्तदा ॥ १४॥ येन शरेण पातसम्भवस्तच्छेपं खनामवेदतः ४८० च्युतं संशोध्य पच्छेपं तनवान्नं नव ९ गुणं कार्यमन्त्पखण्डकेन भाज्यमाप्तस्य फलस्य घट्यादिकस्याई स्थितिः स्यायथा मध्याह्नापूर्वतः परतश्च भवति पातमध्यात्पूर्व स्पर्शः पातम- ध्यात्पश्चान्मोक्षः ॥ १४ ॥ अथ प्रकारान्तरेण क्रान्तिसाम्ये स्थितिलक्षणमुणिहा छन्दसाह तल्लक्षणमलंकारचूडामणिविषयिक तथा बंद- चूडामणी उणिवा छन्दःसंस्तो स्याद्रजो गुरुरिति वि- वेकाद्वाध्यम् । मानयोगखण्डतो यावदल्पमन्तरम् । क्रान्तिसाम्यमेव तत्तावदेव हि स्थितिः ॥ १५ ॥ इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले। विदग्धबुदिवल्लभे सकृच्च पातसाधनम् ॥ ९॥ चन्द्रसूर्ययोर्मानयोगार्दादिम्बैश्यायावत् कात्यन्तरं स्वल्पं भवति तावत् कान्तिसाम्यमेव ज्ञेयम् । ताव- देव नस्य पातस्य स्थितिरस्तीति ज्ञेया, अडुलायविवेकाई ·(१४०) करणकुतूहलम् । त्रिगुणं सत्कलादिकं भवति क्रान्त्यन्तरस्प कलादिकत्वात् । अथ पातस्य फलं सिद्धान्ते-पातस्थितिकालान्तरमङ्गल सत्यं न शस्यते तज्ज्ञैः। स्नानजपहोमदानादिकमयोपैति खलु वृद्धिम्" ॥ १५॥ इतीह भास्करोदित इति तु स्पष्टार्थमेव । अथ पुनरुदाहरणं शाके १५४३ श्रावणशुक्ला ९ नौमे घट्यः १६ । ३३ विशाखा १२। ५४ शुक्लः १५। २६ घट्यः ३८ । ४२ गतान्दाः ४३८ अहर्गणः १६१२३० मध्यमः सूर्यः ३ । १६ । ५६ । १६ चन्द्रः ६ २६ । १८।३० पातः४।१३ | ४५ । ३४ उदये स्वदेशीया अयनांशाः १८।१८।२१ चरपलमृणम् ९२ चरपल- संस्कृतः सूर्यः ३ । १५। ५१ । ५७ गतिः ५७ ॥ २ चन्द्रः ७ । ०। २०। ४ गतिः ८२९ । ३५ पातः ४। १३ । ४५। ३० सायनार्कः ४।४।११।२३ चन्दः ७ । १८। ५४ । १५ योगः १११२३ । ५। ३८ दादशराशियः १२ शुद्धोऽशादिः ६। ५४ । २२ अस्य कलाः ४१४ । २२ गत्यारेक्येन ८८६ । ३७ भक्ता लम्धं दिनादि । २७ ।२ दादशभ्यः कमो योग- स्तेन गम्यं ज्ञेयम् ० । २७ । २ एतत्कालीनः सायनः सूर्यः ४।४।३८ । २ चन्द्रः ७ । २५ । २३ । ५१ पातो निर्यणः ४ । १३ । ४६ । ५९ सपान ·गणककुमदकौमुदीटीकासमेतम् ।। १४१) १३ । २० । ५८ । २९ वाण:- कलादिः ४२ । ४४ याम्यः, अथ पातस्य गतैष्यज्ञानं सायनचन्द्रो विपमे पदे सपातचन्द्रादेकगोले तेन गतपातो ज्ञेयः। अथसाधनं सायनचन्त्रस्य सर्वभागाः २३५१२११५१ तिथिाका लयं कान्तर्गतखण्डकानि १५ भोग्यखण्डम् २३६ शेपम् १० । २१ । ५१ अस्पसपातचन्द्रस्य भागाः ३५० १ ५८ । २९ तिथि १५ भने लब्धम् २३ शरस्य गतसण्डकानि भोग्यखण्डकमृणम् ७० शेपम् ५ । ५८ । २९ गणना पूर्वस्थापितखण्डकेन्यो धनर्णसंज्ञा च कार्या गतपातत्वादुभयत्र ये शेपांशास्त एव चापांशा ज्ञेयाः भारस्या- ल्पचापांशवादोग्यसण्डं शरस्यैकस्थं गतपातत्वात्कान्तिश- रखण्डकानि गतानि विस्थापितानि विवीणीत्युक्तत्वात्खण्ड- इयं द्विधा स्थापितमल्पशरत्वात्पूर्वमुदाहरणं भाष्यायपेक्षया कृतमिदानीं सर्वसम्मतमुच्यते शरसंस्कारविपये विश्वांशकेना- पमभोग्यस्पैतस्यापि संस्कारेऽपि गोलस्यापेक्षया कर्तव्या किन्वेकजात्योोंगो भिन्नजात्योरन्तरमित्यर्थः वायोर्धनरू- पयोस्तथाणरूपयोर्योग एवं कार्यः भेदेऽन्तरं कार्यमित्यर्थ इति सर्वसम्मितसंस्कारः। अथ क्रान्तिकोग्यखण्डस्य २३६ विधां- शकेन धनरुपेण धनममरूपाणि कान्तिखण्डानि पूर्वस्थापिता- न्येकजातिवायुतानि तान्येय शाखण्डकैः पूर्वस्थापितणरू- पभिन्न जातिवादहितानि गोटापेक्षया न लता । अथ शरम् ·(१४० ). करणकुतूहलम् । त्रिगुणं सत्कलादिकं भवति क्रान्त्यन्तरस्य कलादिकत्वात् । अथ पातस्य फलं सिद्धान्ते-पातस्थितिकालान्तरमल- कृत्यं न शस्यते तज्ज्ञैः। नानजपहोमदानादिकमत्रोपैवि खलु वृद्धिम्" ॥ १५॥ इतीह भास्कसदित इति तु स्पष्टार्थमेव । अथ पुनरुदाहरणं शाके १५४३ आवणशुक्ला ९ भीमे घदयः १६ । ३३ विशाखा १२॥ ५४ शुक्लः १५ । २६ घट्यः ३८ । ४२ गताब्दाः ४३८ अहर्गणः १६१२३० मध्यमः सूर्यः ३ । १६ । ५६ । १६ चन्द्रः ६ । २६ । १८ । ३० पातः ४ । १३ । ४५। ३४ उदये स्वदेशीया अयनांशाः १८।१८। २१ चरपलमृणम् ९२ चरपल- संस्कृतः सूर्यः३।१५। ५१ । ५७ गतिः ५७ । २ चन्द्रः ७ । ० । २०। ४ गतिः ८२९ । ३५ पातः ४।१३।४५। ३. सायनार्कः ४।४।११।२३ चन्द्रः ७११८१५४ १५ योगः ११२३ । ५। ३८ द्वादशराशियः १२ शुद्धोंऽशादिः ६। ५४ । २२ अस्य कलाः ४१४ । २२ गत्यारेक्येन ८८६ । ३७ भता लब्धं दिनादि ० १ २७ । २ दादरायः कमो योग- स्तेन गम्यं ज्ञेयम् ० । २७ । २ एतत्कालीनः सायनः सूर्यः ४।४।३०। २ चन्द्रः ७ । २५ । २ । ५१ पातो निर्यणः ४ । १३ । ४६ । ५९ सपान ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।( १४१) जन्म: १३ । २० । ५८ । २९ वाण: कलादिः १२ । १४ याम्यः, अथ पातस्य गतैष्यज्ञानं सायनचन्द्रो विषमे पदे सपातचन्द्रादेकगोले तेन गतपातो जेयः। अथसाधनं सायनचन्द्रस्य सर्वभागाः २३५४२११५१ तिथिजता लब प्रान्तर्गतखण्डकानि १५ पोग्यसण्डम् २३६ शेपम् १० । २३ । ५१ अत्यसपातचन्द्रस्य भागाः ३५० १ ५८ ॥ २९ निधि १५ ते लब्धम् २३ शरस्य गतसण्इकानि भाग्पसण्डकमृणम् ७० शेषम् ५ १ ५८ । २९ गणना पूर्वस्थापितखण्डकेन्यो धनर्णसंज्ञा च कार्या गतसातत्यादुनया ये शेषांशास्त एव चापांशा ज्ञेयाः शरस्या- ल्पचापागवानीग्यखण्डं शरस्यैकत्थं गतपातत्वात्क्रान्तिश- रसण्डकानि गतानि विस्थापितानि वित्रीणीत्युक्तत्वाखण्ड- इयं द्विधा स्थापितमल्पशरत्वात्पूर्वमुग्रहरणं नाप्यायपेक्षया कामिगनी ममम्मतमुच्यते शसंस्कारविषय विश्वशिकेना- पमधोग्यत्यतस्यापि संस्कारेऽपि गोलस्यापेक्षया कर्तव्या फिन्त्येक नात्योाँगो भिन्नजान्पोरनरमित्यर्थः उजयोधना- पयोस्तवाणरूपयोोग एवं कार्यः देऽन्तर कार्यमित्वर्थ इति नामग्नितनकारः। भव कान्तितोग्यखण्डस्य २३६ विश्वा- शहन धनरुपण धननमरूपाणि कान्तिसुण्डानि पूर्वस्थापिठा- न्यक जातिवाघुनानि तान्येव भरतण्डकः पूर्वथापितणा- पनिजानित्वात्रहितानि मोटापेक्षया न कना । अथ शरम् ·, (१४२) करणकुतूहलम् । ४२। ४४ पञ्चदशगुणितस्याल्पत्वा ६४ । १० वाघे चापाशमिति प्रकारो न कृतस्तेन शरशेपम् ६४१ । ० अशु- इस्पष्टखण्डेन १८४ । ९ तं लब्धं लवाद्यम् ३ । २८ । २५ पष्टिगुणम् २०८ । ५१ चन्द्रगत्या - ८२९ । ३५ भक्ते लब्धं दिनादि । १ । १५ एनिर्गतः पातः पूर्वकाला- यस्मिन्कालयोगे द्वादशजातास्तस्मादिति तेन श्रावणशुद्धे ९ जौम उदयाद्गतघटी २२ समये रवियोगे द्वादशजाता अत्र कालात् ० । १५। १३ एमिर्गतः पातोन दिन उदयानत- घट्यः १२॥ ४९ समये पातमध्यं प्रतीत्यर्थमेतत्कालीना: सायनौ रविचन्द्रौ पातश्च सूर्यः ४ । ४ । २२ । ३४ चन्द्रः ७ । २१॥ ५१ । २८ पातः ४ । १३ । ४६ । ११ खेः क्रान्तिः १९ । १८ । ५३ । ३० अंशादि चन्द्रस्य १८॥ २९ । ५३ । ३० अंशादिचन्द्रस्य १८ । २९ । ५३ याम्या याम्यशरेण ५९ । १८ संस्कृता १९ । २९ । ११ उायोः कान्त्योरन्तरं विकला । १८ अन्तरस्य स्वल्प- त्वान्न दोप उभयोः कान्तिसाम्यं जातं तेन शुद्धमिदं साधनं जातम् ।अथ स्थितिसाधनम्-त्रिसाश्चिदस्रनाडिकाः २२०३ अशुद्धसण्डेन १८४ । ९ जता लब्धं घट्यः १३ । ५७ मध्यकालः १२॥ ४९ अनयोरन्तरमुदयागतनान्यः ५२ समये पातस्पर्शकालः युते मोक्षकालः २४ । ४६ समये मोक्षः रविबिम्बम् ११ १२ चन्द्रपिम्पम् १०।

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १४३) १९ योगः २१ । ३१ अस्यामडुलादि १० । ४६ त्रिगुणम् ३२॥ १८ स्पर्शकालीनः सूर्यः ४।४।१२।१२ चन्दः७।१९।६।१५ पातः४।१३१४५/३८। रविभान्तिः १९।३१।५१ सौम्या चन्दकान्निर्याम्या १७१४६०३४ पायगरः कलादि ६४५ स्पटा कान्तिः १८१५४।१९ पान्योरन्नरम् ॥२२॥३२ मानक्यम् ३२॥२१ अतः कान्तः साम्यं स्यादिति । अथ स्पर्शकालपटी २ यसम- पिकाः सूर्य:- ४१४१४।६ चन्द्रः ७।१९।३३।५४ पातः ४११३१५५६३८ रधिकान्तिः २८१५८११९ याम्या चन्द्रान्तिः १७१५३१४९ शरकला दक्षिणा ६५ । ३९ साकान्तिः १९१३।२८ कान्योरन्तरं ५५९ मान- फ्यात् ३२।१८ ऊनमतः क्रान्तिसाम्यं स्पर्शकालः मोक्ष- कालीनः मृर्षः ४।४।३४१५५ चन्द्रः ७।२४।३६६४१ पातः ।।१३४६१४९ निकान्निः १९।२५५४ उत्तरा चन्द्रमन्निक्षिणा १९ ।। १३ । १३ शरफला दक्षिणा ४६:५१ तथा कान्निः २०1०1४ रविक्रानिचन्दमा- नयोरन्नरम् • १३४ | ७ मानस्यादपिकं तेन पाननिमः अप पुनरुदाहरणं शाके १२९० फालीनसंपतरे कार्तिक- गुरा ७ नरोत्रोदयहर्गणः ६७८२३ मध्यमः मूर्यः १५५४२५८ चन्दः ३१२९४७ पातः ९ । १२ १०१६ मष्टा गरिचन्द्र सूर्यः ७।४।१८५३ गति:

·(१४४)
करणकुतूहलम् ।
६०।४० चन्द्रः ३।२०४५।१७ गतिः ७२५। ३५
चरपलम् ५८ अयनांशाः १४१५४० सायनार्कोऽयम्
७।१८।२३।५३ सायनचन्द्रः ४॥४॥५४॥१७ अनयो-
क्यम् १३ ॥ २३॥ १८१० द्वादशभ्यः शुद्ध शादि ६।
४१। ५० गतैक्येन ७८६ । १५ जक्ते लब्धं दिनादि
• । ३० । ४० एवं कार्तिकशुद्धे ७ गुराबुदयाद्गतघटी
३०११० समये पातो भविष्यतीति पातसम्नवघटी ३०।
४० समयिकः सूर्यः ७१४॥४९॥५७ चन्द्रः ३।२७ ।
०८ पातः ९/१२।११।१५ सपातचन्दात् कलादि-
hणः १६९१२१ उत्तरः सायनचन्द्रः ४।१२।५।५८
सपातचन्द्रा १।९।१२।१ देकगोले वर्तते तस्मादेप्यः पातो
ज्ञेयः यस्मिन्काले योगो द्वादश जातातस्मात्कालात् कान्ती-
पुखण्डानां धनर्णसंज्ञास्थापना च प्राग्वत् सायनचन्द्रस्य
भागाः १३१॥५॥५८ तिथि १५ भत्ता लम्धम् ८ शेपं
भागादि १११५८ अष्टौ कान्तिखण्डानि गतानि कमो-
क्रमागणनयापकमस्य तृतीयं जोग्यखण्डमृणसंज्ञम् २३६
सपातचन्तस्य भागाः ३९।१२।३ तिथि १५ भक्ता
लब्धम् २ शरस्य क्रमेण शुक्खण्डद्वयं तृतीयं भोग्यम् ५६
धनसंज्ञे शेषे १।२१।१ गम्यपातत्वादुभयोः शेषांशास्ति-
थितश्युताः उभयोश्चापांशाः क्रान्तिचापांशाः ३१५०१५२
शरचापांशाः ५।४।४७ भोग्यसण्डमादीकाय गम्पपातत्या-
..

·f गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ८(१४५) भोग्यखण्डं रूतमुनयोधिा स्थापितानि स्वल्पक्रान्तेश्चापांशा- दिकस्थं भोग्यस्थं यथा वित्रीणीति वचनात्खण्डकद्दर्य द्विधा स्थापितं कान्तिनाग्यखण्डस्य २३६विश्वांशभागे- नर्णरूपेणर्णरूपाणि क्रान्तिखण्डानि युक्तानि - १३ यथा शरखण्डकैनरूपाणि क्रान्तिखण्डानि योज्यान्यृणरूपै- ऋणरूपाणि योज्यानि एकत्रर्णरूपमन्पद्धनरूपं तदा भिन्नजातित्वादन्तरं कार्यमत्र भिन्नजातित्वादन्तरं जातं शर- संस्कतानि स्फुटखण्डानि प्रथमखण्डम् १९७ स्वल्पचापांशः ५४ । १२ गुणितम्७७५ । ३ पञ्चदशगुणात्पूर्वागतबाणात २५। ४० । १५ शोधितं शेपम् १७६५। १२ दितीय- खण्ड ६१ चापांशाः ३ । ५४ । १२चापांशाः ५। ४७॥ ५७ अनयोरन्तरांशैः १ । ५३ । ४५गुणितम्४९२ । ३ । २७ पूर्वशरशेपाद १७६५। १२ शुद्धम् १२७३ । ९ शेपं विपमं तृतीयखण्डम् २७४ अन्तरांशैः १ १ ५३ । ७ तिथितः १५ शुद्धैः १३ । ६ । ५३ गुणितम् ३५९३ एत- च्छेपात् १२७३।९ न शुद्धयति तेन शरशेपम् १२७३१ ९ अशुद्धनास्फुटखण्डेन २७४ लब्धं लवाद्यम् ४ । ३८१४८ संशुदं खण्डांशम् ३।४। ५२ उमाल्यां युतम् १०।२६। ४७ पटिगुणम् ६२७ । ४७ चन्द्रगत्या ७२५ । ३५ भक्तं दिनादि ० । ५१ । ५० पनिर्दिनादिनिः पूर्वकाला- अम्यं पातमध्यं पूर्वकालघव्यः ३० । ४० मध्ये युक्तम् ७

·(१४४) करणकुतूहलम् ।
६०४० चन्द्रः ३।२०४५।१७ गतिः ७२५/३५
चरपलम् ५८ अयनांशाः १४।५।४० सायनार्कोऽयम्
७।१८।२३।५३ सायनचन्दः ४॥४॥५४॥१७ अनयो-
क्यम् १३ १ २३। १८1१० द्वादशन्यः शुद्धेऽशादि ६ ।
४१। ५० गतेक्येन ७८६ । १५ ते लब्धं दिनादि
• । ३०। ४० एवं कार्तिकशुद्ध ७ गुराबुदयातघटी
३०४० समये पातो भविष्यतीति पातसम्भवघटी ३०
४० समयिकः सूर्यः ७१४१४९।५७ चन्दः ३२७ ।
०८ पातः ९।१२।११।१५ सपातचन्दात् कलादि-
hणः १६९।२१ उत्तरः सायनचन्द्रः ४।१२।५।५८
सपातचन्दा १।९।१२।१ देकगोले वने तस्मादेष्यः पातो
ज्ञेयः यस्मिन्काले योगो द्वादश जातास्तस्मात्काला कान्ती-
पुखण्डानां धनर्णसंज्ञास्थापना च भाग्यत् सायनचन्द्रस्य
जागाः १३११५१५८ तिथि १५ मा लन्धम् ८ शेष
जागादि ११॥५८ अष्टौ कान्तिखण्डानि गतानि कमो-
कमागणनयापक्रमस्य तृतीयं भोग्यखण्डमृणसंज्ञम् २३६
सपातन्त्रस्य भागाः ९।१२।१ तिथि १५ भक्ता
लम्धम् २ शरत्य क्रमेण सुतखण्डद्वयं तृतीयं भोग्यम् ५६
धनस शेषे ९।२१।३ गम्यपातत्यादयोः शेषांशास्ति-
थितश्युताः उपयोश्चापांशाः कान्तिचापांशाः ३१५०।५२
शरचापांशाः ५।४।४७ जोग्यखण्डमादीकृत्य गभ्यपातत्या-
:

·: गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ८(१४५) योग्यखण्डं छतमुायोद्विधा स्थापितानि स्वल्पकान्तेश्चापांशा- दिकस्थं भोग्यस्थं यथा वित्रीणीति वचनात्खण्डकवयं द्विधा स्थापित क्रान्तिभाग्यखण्डस्य २३६विश्वाशभागे- नर्णरूपेणर्णरूपाणि क्रान्तिखण्डानि युक्तानि १३ यथा शरखण्डकैनरूपाणि क्रान्तिखण्डानि योज्यान्वृणरूपै- भणरूपाणि योज्यानि एकवर्णरूपमन्पद्धनरूपं तदा चिनजातित्वादन्तरं कार्यमत्र भिन्नजातित्वादन्तरं जातं शर- संस्कृतानि स्फुटसण्डानि प्रथमसण्डम् १९७ स्वल्पचापांशः ५४ । १२ गुणितम्७७५। ३ पञ्चदशगुणात्पूर्वागतबाणात २५। ४० । १५शोधितं शेषम् १७६५। १२ द्वितीय- खण्ड ६१ चापांशाः ३।५४ । १२चापांशाः ५॥४७॥ ५७ अनयोरन्तरांशैः १ । ५३ । ४५गुणितम्४९२ । ३ । २७ पूर्वशरशेपात् १७६५ । १२ शुद्धम् १२७३ । ९ शेपं विपमं तृतीयखण्डम् २७४ अन्तरांशैः १ । ५३ । ७ तिथितः १५ शुद्धैः १३ । ६ । ५३ गुणितम् ३५९३ एत- च्छेपात् १२७३।९ न शुद्धयति तेन शरशेपम् १२७३। ९ अशुद्धेनास्फुटसण्डेन २७४ लब्धं लवायम् ४ । ३८१४८ संशुई खण्डांशम् ३ । ४ । ५२ उनान्यां युतम् १०॥२६॥ ४७ पष्टिगुणम् ६२७ । ४७ चन्द्रगत्या ७२५ । ३५ भक्तं दिनादि ० १ ५३ । ५० एनिर्दिनादिभिः पूर्वकाला- इम्यं पातमध्यं पूर्वकालघव्यः ३० । ४० मध्ये युक्तम्

·(१४६)
करणकुतूहलम् ।
१ । २२ । ३० एवं कार्तिकवदि ८ भृगावुदयादट्यः
२२ । ३० पातमध्यमेतत्कालीनः सूर्यः ७ । ५।४१३५०
चन्द्रः४।७। २६ । ५७ पातः ९।१२।१४। ३८
रविक्रान्तिः ८७११४४चन्द्रशरः२०५। ५७स्पष्टकान्तिः
७७७ । ४४ उपयोः कान्तिसाम्यत्वाच्छुद्धं साधनमेता
घटिकाः २२ । ३ अशुद्धेन २७४ भक्ता घट्यः ८।२
स्थितिरियं पातमध्यात् २२। ३० शुद्धाः १४ । २८ उद-
यागतघटीपु पातस्पर्शः पातमध्ये युता ३० । ३२ एवमुदया-
गतघटीपु पातनिर्गमः मानं सूर्यस्य ११ १३ चन्द्रस्य९।४८
अनयोरैक्याईम्१ ० । २५अडुलादि त्रिगुणितं कलात्मकम्
३१४ १५ एवं स्पर्शकालीनमोक्षकालीनकान्त्यन्तरं प्रसाध्यं
मानयोगखण्डतो यावदल्पिका स्थितिः प्रतीतः पचायः
करणपातमध्ययोर्हि निर्णीतः ॥
इति श्रीब्रह्मतुल्यवृत्तौ पाताध्यायो नवमः ॥९॥
अथ चन्द्रसूर्ययोर्महसम्भवाध्यायो व्याख्यायते तत्रादौ
शरसाधनमाह-
विघ्नो मासगणस्त्रिहविभयुतो वर्षाभ्रदतांशयु-
म्वच्चोक्ताघटीफलं शरहतं स्वर्ण तु तस्मॅिल्लवाः।
युक्ता मासमितै हैरथ खे राश्यईयुक्ताश्च ते
तराहू च लवा निजाईसहिताः स्यादंगुलाद्यः
है
शरः ॥१॥

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।। १४७) इतचत्वारः श्लोकाः शार्दूलविक्रीडितेनाह-शकः पञ्चदि- क्चन्द्रहीन इत्यादिनाधिमासैर्युगूल इत्यन्तेन साधितो मासगणो द्वान्यां गुणनीयस्त्रिभि ज्यो लब्धाङ्को भागादिदिसातत्युत्तर- द्विशत्या २७२ युतः कार्यः ततो वर्षाणां करणगताब्दानाम- भदतांशेन २० विंशतितमांशेन युक्तः कार्य एवंर्ते तस्मि- नंशाये बहाचार्योताघटीफलं पञ्चति ५क्त तपथा- सम्भवं धनमृणं कार्यमेवं तस्मिन्नशाये मासगणतुल्यै राशिभी राशिस्थाने युतं कार्यमथ रवग्रहणसम्भवे राश्यर्दन पञ्चदश- निरंशः पूर्वागतं राश्यादियुतं कार्य ततस्तस्य भुजः कार्यस्त- स्यांशाः स्वीयेनार्द्धन सहिताः शरोऽङ्गुलादिः स्यात्सूर्यग्रहणे राश्यर्द्धयुक्तो यस्मिन् गोले तद्दिक ज्ञेया । यथा शके १५४२ मार्गशीर्षपूर्णिमा बुधे गताब्दाः ४३७ मासगणः ५४१४ द्विगुणः १०८२८ विभक्तो लयादि ३६०९ । २० दिन २७२ पुतः ३८८१।२० गताब्दाः ४४७ एपामात्नदनां- शेन २१॥ ५१ युक्तः ३९०३ । ११ धनुपः पूर्वपक्षाघ- टोफलम् ३ पञ्चनि ५ िलब्धमंशायम् ० 1 ३६ पूर्वस्मिन् ३९०३ । ११ कादिवाणम् ३९०२ । ३५ अयमं- शादी राश्यादिकत्रिंशदते लब्धं राश्यादयः १३०१२॥ ३५॥ ० राशिस्थाने मासगणः ५४१४ युतः ५५४४१२ ३५१ ० राशिस्थाने द्वादशानिक्ति लब्धम् ४६२ लब्धस्स ·(१४८) करणकुतूहलम् । १ प्रयोजनाभावात्त्यक्तं शेपं राश्यादि ।२।३५/० अस्प भुजोऽयमेवांशाः २ । ३५।०। स्वीयेनाईन १ । १७ युताद ३ । ५२ अयममुलादिशरः अथ सूर्यग्रहणसम्भवार्थ शाके १५२२ लौकिकश्रावणवदि ३० तिथौ सोमे गताब्दाः४१७ मासगणः ५१६१ सूर्यः ३। ० । ३५ दिनार्दम् १६ । ३ पूर्वघटी २८ । ५६ मासगणः ५१६१ विघ्नः १०३२२ त्रिकोंऽशादि३४४०।४। द्विायुतः३७१२।४०० वर्षाणां ४१७ विशांशेन २० । ५१ युतः३७३३।३१।० कर्कपूर्वपक्षघटी ३ फलं शरवक्तेन • । ३६ हीनः ३७३२॥ त्रिंशद्भक्तं राश्यादि १२४ । १२। ५५।० राशिस्थानं मासगणैः ५१६१ युतम् ५२८५।१२।५५/० द्वादशजतं शेपं राश्यादि ५। १२॥ ५२१० सूर्यग्रहणवा- द्राश्यर्द्धन ०।१५। ० । ० युतं जातं राश्यादि ५१२७ । ५५ ॥ अस्य सुजः ।।२।५ ० अस्यांशाः १५० निजाईन १ । २ युतः ३ । ७ शरोड्लादिरुत्तरः राश्यर्द्ध- युक्तस्प राश्यादिसौम्यगोले स्थितत्वात् ॥ १ ॥ अथ नतसाधनमाह- दर्शान्ते नतनाडिकाधिरहितो युक्तो गृहायो रविः प्राक्पश्चादयनांशकैश्च सहितस्तदोहोनाहताः । शैलास्ते द्विगुणा लवादिस्यमस्तात्स्वाक्षतोंऽशा ·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।१०(१४९) नतास्तद्भेदांशमिता नतिश्च विशिखस्तत्संस्कृतोऽ- काहे ॥२॥ दर्शान्तकालीनं नतं कृत्वा तस्यांनिश्चतुर्थाश इति नतध- टिकानां चतुर्नि ४ र्भागे लब्धराशयः शेपं त्रिंशद्भिः सडण्य पुनश्चतुर्भिर्नागे हते लब्धा भागाः शेपं पष्टया सडण्य चतुर्भने लब्धं कला एवं राश्यादिफलं ग्राहां तेन दर्शान्तका- लिको गृहायो रविः प्राक्पाले रहितः पश्चिमकपाले युक्त इति कत्वा स एवायनांशैर्युतस्तस्य भुजं रुत्वा तेन भुजेनोना हता- श्व शैलाः ७ सप्त कार्याः स लवादिक्रान्तिर्भवति ततः शरः स्वाक्षवशेन प्राग्वन्नवांशाः साध्यास्तेषां चतुर्थाशो नतिः स्यात्तया प्रागानीतः शरः संस्कतः सन् स्फुटो भवति यथा दर्शान्तः २८ । ५६ दिनार्द्धम् १६। ४३ अनयोरन्तरं घव्यादिनतम् १२॥ ४३ पश्चिमं चतुर्भने लब्धं राशयः ३ शेपम् ० । १३ त्रिंशद्गुणम् ६ । ३० चतुर्जतं लब्ध- मंशाः १ शेपम् २ । ३० पष्टिगुणम् १५० चतुर्भके लब्धं कलाः ३७ शेपम् २ पष्टिगुणम् १२० चतुर्भक्तं लब्धं विफलाः ३० एवं राश्यादिना ३ । ११३७।३० अमावा- स्पान्तकालीनः स्पष्टो वा मतेष्टनाडीत्यादिना स्थूलोऽपि रविः ३।।३५॥ ३४ पश्चिमनतत्वाद्युतः ६।२।१३।४ अयनांशैः १७ । ५७ युतः ६ । २० । १० | २४ अस्य ·1 (१५०) करणकुतूहलम् 114 भुजः ।२०।१०।२४ अनेन सप्त ७ राशय ऊनाः ६।९। ४९ । ३६ पुन जेनैव ० । २० । ३० । २४ गुणिता गोमूत्रिकया २।४० । २० द्विगुणाः ५। २० । ४० जानाशादिः शान्तिः संस्काररहिता सायनोऽको याम्य- गोलेऽस्माद्याम्या याम्याक्षाशैः२४ । ३५। ९ संस्कता जाता नतांशा याम्याः २९॥ ५५॥४९ चतुर्भता ७।२७ जाता नतिर्याम्यानया पूर्वानीतसौम्यशरः३ । ७ संस्कृतो निन्नदि- क्त्वादन्तरम् ४ । २० जातः स्पष्टशरः सौम्यः॥ २॥ अथ ग्रहणसम्भवासम्भवमाह- गोचन्द्रा हिमगोर्भवाश्च तरणेनिक्यखण्डं शरे. तन्यूने ग्रहणं भवेदिति बुधैश्चिन्त्यः पुरा सम्भवः। चक्रायः खलु मध्यमार्कतमसोयोगो द्विनिनो द्वियु- पर्वेशो मुनिभक्तशेपकमितो ज्ञेयो विरंच्यादिकः॥३॥ गोचन्द्राइति-गोचन्द्रा एकोनविंशतिश्चन्त्रस्य मानक्याई शरं चन्द्रशरं मानक्या दूने सति ग्रहणं भवेदिति विद्वद्भिः पूर्व सम्मको ज्ञेयः यथा चन्द्रशरः ३१५२ मानैस्या १९ ऊनस्तेन चन्द्रग्रहणसम्भवोऽस्ति नतश्चन्द्रग्रहणवत्सूर्यग्रहणना- धनं कर्तव्यं सूर्यस्पष्टशरः ४।२० सूर्यस्य मानक्यात ११ कनस्तेन सूर्यस्य ग्रहणसम्भयोऽस्ति तस्य साधनं पूर्ववच्चन्द्रग्रह- णस्प साधनं चन्द्रग्रहणोक्तवत्सूर्यग्रहणस्य साधनं सूर्यग्रहणोक्त- +

·मणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । (१५१)
वत् ।अथ चक्राय इति क्षेपकरहितयोर्मध्यमार्कतमसोमध्यसूर्य-
रहितयोर्मध्यमार्कतमसामध्यसूर्यपातयोगणायो योगो दिन्नः
द्विगुणीरुतः द्वियुक्तः कार्यः सप्तनिर्माज्यः शेपं तेन गता वर्त-
मानस्य राश्यायं भुक्तं ब्रह्मादिकः पर्वेशः ब्रह्मशशीन्द्रकुवे-
खरुणानियमाच पर्वशा इति यथा चन्द्रग्रहणे क्षेपरहितो
भगणाद्यो रविः ४३७५६१०१५९।३८ पातः २३६६
१४१३८।२५ अनयोर्योगः ४६११०।१५।३८१३ द्वि-
गुणः ९२२१०१३३।१६।६ द्वियुक् ९२४ सप्न ७ भक्तं
शेपम् बलतो गणनया सात गताः ब्रह्मा पर्वशः
सूर्यग्रहणे वगणादिरविः ४१७१४।१।२१११३ पातः २२
५।९।२४।१८ अनयोर्योगः ४३९/९/२०१४५३३१
द्विगुणः ८७९।६।२११३११२ दियुक् ८८१/०१४३।२।
४ सप्त ७ भन्ने शेपम् ६ पर्देशो यमो ज्ञेयः ॥ ३ ॥
अब अन्धकृत्स्वनामपूर्वकवर्णनमाह-
'आसीत्सजनधानि गेहविवरे शाण्डिल्यगोत्रो
द्विनःश्रोतस्मातविचारसारचतुर-सौजन्यरवाकरः।।
ज्योतिवित्तिलको महेश्वर इति ख्यातः क्षितो स्वैर्गु-
गैस्तत्सूनुःकरणं कुतूहलमिदं चक्रे कविर्भास्करः॥४॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले।
विदग्ध-बुद्धिवल्लभे रखीन्दुपर्वसम्भवः ॥३०॥

·(१५२) करणकुतूहलम्। आसीदिति।स्पष्टार्थो ज्ञेयः ॥४॥ इति श्रीकरणकुतहले पर्वसम्भवासम्भवमाध्यायानः दशमः समाविमगमत् ॥ १० ॥ अथ प्रहणोपयोगी नीरदाध्यायो व्याख्यायते- समलिप्तीकृते भानौ राश्येकं शोधयेद्बुधः । अंश- का मनवश्चैव शेपं चकाच्च पातयेत् ॥३॥ कलितं वर्गितं द्विघ्नं चक्रलिप्ताभिरुद्धरेत् । लब्धा- व्य इतरे सङ्गे तरोविश्वांशकैर्युतः ॥२॥ समलिप्तार्कसंयुक्ताच्छोधयेदुदयभास्करात् । य च्छेपमाद्यसंयुक्तं नीरदाकों हि संस्फुटः ॥ ३ ॥ समकलसूर्यमध्य एकोराशिश्चतुर्दशांशाः १११४१०० शोध्याः शेपं द्वादशराशियः १२ शोधयेत् तस्य कलाः कार्यास्तासां वर्गो विधेयः सद्विगुणः कार्यस्त चक्रकलानिः २१६०० नजेत् लब्धत्य पृथक् स्थापितस्य आन्य इति संज्ञा कर्तव्या य इति संज्ञः स त्रयोदशभि १३ रेशैर्युतः समकलसूर्य योज्यस्तत औदयिकः सूर्यः शोध्यो यच्छे तत् पूर्वछताव्यसंज्ञेन युतं सन्नीरदार्कः स्फुटो भवति । यथा चन्द्रग्रहणे समकलसूर्ये ८1०1१६१० एकोराशिरं- शाश्चतुर्दश ११४१०१० शुद्धाः शेषम् ६।१६।१६।१० चक्रात् १२शुद्धः ५।१३।४३३५० अस्य कलाः ९८- २३१५० आसां वर्गः ९६५०७७०१ । २१ द्वितः टि०-१ भय नीरदाध्याय कनचिद मतिम इति प्रतिभाति।

·गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ॥१(१५३)
१९३०१५४०२॥४२चक्रकलानिः २१६०० भक्ते लब्धं
कला दि८१३५१५३परिवतं लब्धमंशादि१४८५५०५३
त्रिंशद्भक्तं जातं राश्यादिः ४।२८१५५।५३ एतस्य राश्या-
दिकस्यान्य इतरसंज्ञकत्रयोदशभिरंशैः १३ युतः ५।११।
५५।५३ समकलसूर्य ८1०।१६।१० युतः३।१२।१२ ।
३ औदयिकसूर्यात् ७।२९॥३५॥२० शुद्धः शेपम् ६।१७।
२३।१७ आब्येन ४।२८।५५।५३ युक्तम् ११:१६:१९
१० अयं नीरदार्कोऽत्र स्पष्टो ज्ञेयः ॥ ३ ॥
अस्य प्रयोजनमाह-
रविभौमांशकं दृष्ट्वा निरभ्र ग्रहमादिशेत् । शनि-
सौम्यनवांशे चेत्सलिलं क्षुद्रवर्पणम् ॥ ४॥शशि-
शुक्रनवांशे च प्रावृट्काले महजलम् । गुरोरंशक-
मासाद्य दृश्यते सबलाहकः ॥ ५ ॥ ग्रहणे वा
विलग्ने वा मेघच्छायां विजानतः। तस्याहं पादयु-
गलं कुसुमाञ्जलिनार्चये ॥६॥
इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते करणकुतूहले
नीरदार्कविचाराध्यायःसमाप्तः ॥११॥
यदि नीरदार्को रविभौमनवांशके भयति तदा मेघो नास्ति
शनिबुधनवांशके क्षुद्रवर्षणं स्वल्पयर्पणं पन्नाफनयांशके प्रत
तपर्जन्यो मेघः गुरुनवांरो यदा तदारामान पणन ॥५॥

·(१५४) करणकुतूहलम् । २0894 अथ स्वभाशस्त्यमाह- यथामति मया प्रोक्तं सम्प्रदायादथापि वा । उचिताऽनुचितं यन्मे तद्वाक्यं क्षम्यतां विदः ॥१॥ विन्ध्यानि निकपा पुरी सुविदिता सर्वर्द्धिवृद्धान्विता तन्नेतास्ति भटः स्ववंशतिलकचौलुक्यवंशोद्भवः । सुश्रीवीरमुदे सुनीतिनिपुणो हेमादिरेसापुरो योजूयानभूपती स्थिरतरान्प्रोन्मूल्य राजन्यके ॥२॥ वैशास्ये खलु मन्त्रिणि प्रियवृपे दानपसूक्तौ सति मङ्गल्यादिकलामिते गतवनि श्रीविक्रमात्संवति । मासे पौधपदे विनायकतिथौ दैत्येज्यवारे वरे चक्रे श्रीगुरुजावतः सुमतियुग्घर्पण चैपा मुदा ॥ ३ ॥ ग्रन्थायन्यशतान्यस्य सार्धष्टादशसंख्यया १८५० । ज्ञेयं चेदङ्गबाहुल्यान्यूनाधिस्यं न दोपरुत् ॥ ४ ॥ करणवृतावतस्यां सुमतिहर्परचितायाम् । गणककुमुदकौमुद्यांनिर्णीतः पर्वसम्भवः ॥ ५ ॥ इति श्रीनुमतिहर्षविरचितायां ब्रह्मतुल्यवृत्ती गणककुमुद- कौमुयां ग्रहणसम्नवाधिकारोऽत्र सनीरदाम्- विचाराध्यायः समाप्तः ॥१०॥ 208914 है ·.... ... ... ... ... २-2 ... ... ... ... विक्रय्यपुस्तकें-ज्योतिपयन्थाः। नाम. की.रु.आ. लीलावती सान्वय भाषाटीका अत्युत्तम वृहन्नातकसटीक भट्टोत्पलीटीकासमेतनिल्द १-१२ बृहज्जातफमहीधरकृतभाषाटीका अत्युत्तम । वर्षदीपकपत्रीमार्ग ( वर्षजन्मपत्र बनानेका) मुर्त्तचिंतामणि ममिताक्षरा रफ रु. १ ग्लेज मुहूर्त्तचितामणि पीयूषधारा टीका ताभिकनीलकंठीसटीकतंत्रत्रयात्मक १-४० तानिकनीलकण्ठी तंत्रत्रयात्मक महीधरकृत भाषाटीका अत्युत्तम टैपकी छपी ज्योतिषसार भापारीकासहित १-० मुहूर्त्तचिंतामणिभाषाटीका महीधरकृत मानसागरीपदंति (जन्मपत्रबनाने में परमोपयोगी) बालबोधज्योतिष .. 0-२ महळाधव सान्वय सोदाहरण भाषाटीका समेत जातकसंग्रह (फलादेश परमीपयोगी) ०-१२ चमत्कारचिंतामणि भाषाटीका मातकालंकारभाषाटीका... ०-६ बृहत्पाराशरहोराशास्त्रम् पूर्वखण्ड सारांश मूल व उत्तर खण्ड संस्कृतटीका तथा भाषाटीका सहित. जातकालंकारसटीक जातकाभरण ०-१२ मनचंडेश्वर भाषाटीका '०-१२ पंचपक्षी सटीक पंचपक्षी रापरिहार भाषाटीका समेत ०-६ लपुपाराशरी भाषारीका अन्वय सहित .. .... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... H ... ...

·... ... ... L. ... ... ... ... .. ... .... ... ... (१५६) जाहिरात । की.क.बा. मुहूर्तगणपति ... मुहर्तमार्तण्ड सस्कृत टीका व भापाटीका सहित... शीघ्रबोधभाषाटीका पदाचाशिफा भाषाका... भुवनदीपक सटीक ४ आ०, तथा भाषाटीका नैमिनिसूत्रसटीक चार अध्यायका रमळनवरत्न मूल. फेशवीजातक सबद भाषाटोका चक्रों समेत (अतिव- उपयोगी) १-८ सर्वार्थचिंतामाणि लघुजातकसटीक ०-५ लघुनातक भाषाटीका सामुदिफभाषाटीका सामुदिफशास्त्र बड़ा सान्वय भाषाटीका वृद्धयवनजातक भाषाटीकासह यवनमातक संपूर्ण पुस्तकोंका "पढासूचीपत्र" अलग है, आध आनेका टिकट भेजकर मॅगालीजिये. ... ... ... ... ... ... ... ... ... पुस्तकोंके मिलनेका पता- खैमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" छापासाना, सेतवाड़ी-चंबई.