·LIBRARY. काव्यप्रकाश SN.......... बलद्वारसन्दर्भ मन्मटभट्ट-विरचितः mitra कलिफाता-संस्कृत विद्यालयाध्यक्ष- श्रीमहेशचन्द्रन्यायरत्न- सद्भलित-तात्पर्य्ययियरमान्दितः । सस्य छावण श्रीश्यामाचरण कविरलेन संशोधितः (द्वितीयं संस्करणम् ।) कलिकाता-रानधान्याम् पि, एम, भूर कोम्पानिना गोयावागान टीट्स्य र संस्था भरने काटन्यन्ते मुद्रित:। पकादः १० मा १५ ·VIDYA VFH* SN ......... BHAVAN a विज्ञापनम् । Imrna LIBRARY NOow- यथा काव्यप्रकाशोऽयमलझारशास्त्रेष्वेकतमो निबन्धः । यस्मिन् पखवगते काव्यस्य निर्माणे स्वरूपदोपगुणालङ्कारादौना- मवधारणे च शक्तिरन्मिपति, तदलङ्कारशास्त्रम् । च व्याकरणम् भाषायां व्युत्पत्त्यै अपेक्ष्यते, तथा अलद्वार- शास्त्रममि काव्ये नैपुण्यायेति (१) एतदथ्यवश्यमध्येतव्यवेण्या- मन्तर्भावमर्हति । यस्तु, अलङ्कारशास्त्रमश्लीलतया नोपदेशाईमित्यर्वाचीनानां भ्रमः, तत्र केचन नवीना अलङ्कारनिबन्धसत एय मूलम्, ने हि काव्यमावनिरूपणाय प्रत्तेऽप्यलवारशास्त्रे, प्रसङ्गात् सविस्तरं शृङ्गाररसमपि निर्णिन्युः, उदाजगुश्च प्रायशः गृङ्गारविषयकाण्येव काव्यानोति । वामनदण्डि- (१) न केवलमलङ्कारशास्त्रं विना काव्ये नैपुण्यमेव न भवति, अपितु वाक्य- दोपादोपहिरपि न जायते। यो हि अलङ्कारशास्त्रं न जानाति, केवल व्याकरणादिकमेव जानाति, स कथ जानीयात् 'चिनारत्नगिव चुलोसि करत.' इति शुरन्स शिलो र शिष्ट महात' इति जम्यो लोमि उपमानोपमेययोलिङ्गभेदे पूर्व दृष्ट' न परमिति ? एवं अधनकाञ्चीकणांस पदयोरविशिष्ट ऽपि पोगरव्ये पूर्व दुष्ट परमदुष्टमिति ? यथाच पूर्वयोर्दशत्वं न परयो , तथा क्रमेण ३३० पृष्ठे २१ टन प्रकारलता प्रतिपादिनम् ।

·अमतीनान्तईतनानामालद्वारिकाणां नैताहयोरोतिः । तरि अलङ्कारनियन्धेषु घट्टाररसादयो न निरूपिताः, नापि चातीवामीलानि उदाहरणानि प्रदर्शितानि । वस्तुतः प्रायः संस्कृतकवीनामेप महान् दोप, यत् सर्ववैव टङ्गाररसमेय व्यवहर्तुमीहन्ते स्म, किमधिकम्, मगलमाचरन्नोऽपि देव- विषयकमपि नाररसमवर्णयन् (२), आनयंशापासनिकेपि विषयेषु (अन्ततः दृष्टान्तविधयापि) गाररसम् (३) । अलद्वारशास्त्र कदा केन प्रयममाविष्कृतमिति निर्णतुं न शश्यमस्माभिः । परन्तु, प्रसिद्देषु सर्वध्वेय अलङ्कारनिबन्धेषु कालिदासरुनेरहरणात् कालिदासाइत्तरकालमेवास्य बाहु- ल्येन चर्चाजनीति सम्भाव्यते । सत्यप्यस्मिन् दोपगुणादीनामपि निरूपणीयत्वेऽस्याल- द्वारनाम्य व्यपदेशस्य वीजं वयं तत्त्व तो न विद्मः । परन्तु, अलझियतेऽनेनेतिकरणव्युत्पत्तिनिप्पन्नो यमकोपमादिबोधको नायमलङ्कारशब्दः,किन्तु, अलकतिरलङ्कार इतिभावव्युत्पन्नो दोपापगमगुणालङ्कारसम्खलनसतसौन्दर्यापरः, तत्पतिपादक- त्वादेव अस्यालद्धारनाम्ना व्यपदेश इत्युद्भावयामः । अत्र साधकच वामनसन्दर्भमुदाइरामः, “काव्य ग्राह्यमल. (३) बधा, पाणि पञ्च कुचयो प्रतिविम्बिवानि दृष्टा दशानन ममा- गमसंभमेण। भूयोऽपि शैलपरिवर्तमयेन गाहमालिनितो गिरिजया गिरिश पुनातु पति, 'मानापनोदननिोदनते गिरी इत्यादि च (सखने)। (३) यथा, 'चकोय या चतुरापन्द्रिकापानकर्महि । दिनान्तीने निपुथा धरशे रमनमणि ति॥

·। कारात् ।। । सौन्दर्यमलद्वारः ।। भल इतिः अलङ्कारः । करणव्युत्पत्त्या पुनरलङ्कारशब्दो यमकोपमादिप वर्तते । स दोषगुणालङ्कारहानादानाभ्याम् । ३। स खलु अलङ्कारो दोपशानात् गुणालङ्कारयोरादानाञ्च सम्माद्य कवेः" इति । अलङ्कारनिबन्धाच बहवो विद्यन्ते, तेषु प्रसादवलोकिताना शौद्धोदनिसूत्र - बाभटालद्वार - वामनसूवत्ति दण्डिकृत- काव्यादर्श - भोजदेवकृतसरस्वतीकण्ठाभरण - महिमभट्टरुत व्यक्तिविवेकाभिनवगुप्ततालोचनग्रन्यानाम् (४) अधमानः, पीयूषवर्षकृतचन्द्रालोकाप्यदीक्षितकृतचिवमीमासा तत्कृत कुवलयानन्द -विश्वनाथकृतसाहित्यदपण - गोविन्दठकुररुत- काव्यमदीप-जगन्नाथकृतरसगङ्गाधर-केशवमियततालझार- शेखर प्रभाकरलतालवाररहस्यानाम् ईतनोऽयं काव्यप्रकाश । सर्वेषामेवालङ्कारशास्त्राणां काव्यमेव प्रतिपाद्यमिति तदुपयोगितया सर्वत्रैव (कुवलयानन्दं विहाय, तवालङ्कार- एव निरूपितः) दोपगुणालङ्कारा. (५) निरूपिताः, रसा- दयस्तु कचित् निरूपिताः क्वचिच्चन। तथादि वामटाला- (8) व्यक्तिविवेकालोचनयन्यो पत्र खण्डिता सनि नापयेषतो हौ। भट्टलोबटादीना निबन्धा नामाभिरधिगता इति नाव तेपासलेख का । কচুয়ায় ইয়াসমিন, সুরঞ্জি ফখরুত্ব স্ব प्रतिपादका , नेते असहारनामा व्यपदेशमहनीति न तेऽप्यनोलिक्षिा । (५) रीतिरपि सम्बंत्र निरूपिता, किन्तु कचित् सासम्भवण, कषित गुणा सकारयोरन रिति तथा न खारन्द्रायोद्धेस रत । - . .

·- [ ४ । रादौरसो निरूपित:,वामनरत्यादो न । वामनवृत्ती काव्य- समयशब्दशुद्धी(६)निरूपिते अन्यत्र न । याभटालङ्कारे काव्य- करणप्रणाली लिहिता, नान्यत्व । चन्द्रालोके काव्यधभा लक्षणं (७)न्यरूपि नान्यत्र ! काव्यप्रकाशादौ अभिधालक्षणा- व्यन्ननारूपाः शब्दरत्तयः (८)निरूपिताः,न वाभटालङ्कारादौ। साहित्यदर्पयो दृश्यकाव्यं नाटकादि न्यरूपि, नान्यत्र कुलचित् । एवमन्यदपि जेया । दोपगुग्णालङ्काराच सर्व एय न सर्वत्र मगानाः, वामनभोजादिमने यलद्वारदोपाः स्वतन्त्राः सन्ति,यिभेयाविमादिगामानः केचन दोषाः स्वतन्वा न सन्ति, भग्गटादिमते तद्वै परीत्यम् । दण्टिमने दोपा दशैव, भोज- मते पदयापरवाश्यार्थगताः दोषाः प्रत्येक घोडश, श्रन्यमते चान्यसायकाः । गुणा यामनाटिमते शब्दगता धर्थगताच प्रत्येकं दय, भोजमते चतुर्विशतिः, एवं दोपाभावरूपा (६) 'नै पदं दि प्रयोज्य प्रायेण' इत्यादिनियम. काव्यसमयः । ममठादिमते अनमोलतत्वदोमाभागदो पर्यवस्पति । 'रुद्रावित्ये कोपो नेपः' इत्यादि याकरणसिद्धान्तः गन्दादिः । सा च व्याकरणपाजषिषयतया मम्मटादिभिरपेक्षिता । (७) 'पल्पातरा विचिवाग्यासिरक्षरसंहनि. । प्रधाकानेनानुगत. पूरः शौरिश्यं पुनः' इत्यादिरूपम् । पदारसंमि म सक्षपतु वामनादिमते यासहप गुणे योसि पन्न- भूतम्। मम्मटमते पिायभायं लग न सतन्त्राभिधानाम् । (८) पदधतीनां विधारोऽतिपादीनेषु वामनगाभटडिमोनदेगादि- नधेषु न डग्यते । तेषामधस्तरे। एष रिचारः मानि।

·[ ५ ] वशेषिकनामानो बहवः । मम्मटादिमते न शब्दार्थगताः किन्तु रसगतास्त्रय एव ते। इण्डिभोजादिमते प्रहेलिका- दयः अलद्धाराः न वक्रोक्त्यादयः, वामनमम्मटादिमते तु सहेपरीत्यम्। एवं काव्यलक्षणेऽपि परस्परं मतधं विद्यते, गुणा- लडारयुक्तौ शब्दार्थो काव्यमिति वामनमतम् । अटोपावि- त्यधिक विशेषणयुक्तो तौ इति मम्मटमतम् । एवमेव प्रभा- करमतम् । निर्दोष गुणालङ्काररसयत् वाक्यं कामिति भोज- मतम् । गुणालङ्काररीतिरसोपेतः साधुशब्दार्थसन्दर्भ: काव्य- मिति वामटमतम् । निर्दोष गुणालद्धारलक्षणरीतित्ति- मत् वाक्य काव्यमिति पीयूपवर्षमप्तम् । रसादिमहाक्य काव्यमिति शौहोदनिमतम् । एवमेव विक्षनाथादिमतम् । 'इष्टापता पदावली काव्यमिति दण्डिमतम् । “रमणीया- थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्" इति जगन्नाथमतम् । ध्वन्या- त्मक वाक्यं काव्यमिति महिमभट्टमतम् । रसालद्वारयुक्त सुखविशेपसाधनं वा काव्यमिति केशवमित्रमतम् । एव- मन्यमतेऽप्यन्यविधम् (८)। (E) 'काव्य गन्दोऽयं गुणालङ्कारयुक्तयो. गन्दार्थयोवनते' इति वामन- वृत्ति । 'निर्दोषं गुणवत्काथ्य मलद्वाररलवत रमान्वितं कषि कुर्वन कीर्ति मोतिश्च विन्दति' इति सरखतीक पामरणम् । 'साधुपदार्थ सन्दर्भ गुणालङ्कार- भूषितं स्फुटरीतिरसोपेतं काव्यं कुर्वीत कीजये' इति वामटालद्वार , निर्दोषा लक्षणपती सरीतिर्गणभूषिता । मालहाररसानेकत्तिांक काव्यनाममाक' डोस चन्द्रालोक । 'काव्यं रसादिमा वाक्य श्रुतं विशेषकर' इति शौरोदनि- ·काथा- अलङ्कारनिबन्धाना रचनाप्रणाल्योऽपि विविधाः। वामन- सूबादौ दोपगुणालङ्काराः क्रमेण निरूपिताः। दर्यादौ तु प्रथमं गुणः ततोऽलङ्कारः ततश्च दोष इति, ( किन्तु सयंत्रैव प्रथमं काव्यलक्षणमभ्यधाथि)। वामनेन दर्शनशास्त्रसूत्वरीत्या सूत्राणि प्रणीय (१०), नेपां त्तिर- कारि, उदाहृतच्चान्यसतं काव्यम्। वाभटदण्डिप्रतिभिः पद्यनैव लक्षणमुदाहरणं लक्षणसमन्वयविचारादिकञ्च सर्च प्रादणि (११)। एषैव पीयूषवर्षादौना रीतिः । भोजदेवा- दिभि: लक्षणादिकं पदेवन, विचारादिकं गद्येनाकारि। मम्मटादिभिर्वक्तव्यविषयः कारिकया संक्षेपेण प्रदी, त्या विस्तारितः, उदाहारि च यन्यप्रीतमय काव्यम् । जगन्नाथा- दिभिस्तु उदाहरणादन्यत् सर्व गदेवनालेपि, व्यरधि च पद्येन सर्वमेव नूतनमुदाहरणम् (१२)। इत्येवं बडयो सूबम् । 'शरीरं नादिसायष्यविधा पदावली रनि काव्यादर्श । 'पादि- पहेन बलहारपरिपा, तयाच तमयान्यसर' साविशेषसाधनवं गा सक्षणम्'मि सहारणसर । (10) एवं पामरहतमम्यक्षतं वेति वामन तितो न पायते, किन्तु "यनु सामनेन एकम् 'रीनिराला काव्यस्य' पति" इति सारिन्यदपंपादिदर्शनाम् शामत सूवमिति ध्याहियते । 'रोतिरात्मा कायरा' रति दिसतम् । (1) 'प्रसादात असिनाथम् (सक्षणमा लोरिन्दीरमित लच्म लमों सोतीति (दाहरणम्। प्रनीमिसुभगं च (समन्वय.) रनिदणी। (10 निमोद तमसुदाहरणानुरूप कायं पवाय निति र परस विचित्। वि सेयते सुमनसा मनसापि गन्ध कमरिकालाकिमला मोनि रसगङ्गाधर ।

·यस्य - स विभिन्नरूपत्वेऽप्यलझारनिबन्धानां मुख्यफलां प्रायस्तुल्यतैव र कस्यचिदेव हि निबन्धस्य पाठात् स्थूलतः काव्यतत्त्वाव- गतिर्भवत्येवेति। प्राचीनतराणां वामनवाभटदण्डिभोजदेवादीनां निबन्धाः अतीव प्रसन्नाः प्रायो विचारविहीनाश्च, स्थूलतः प्रकृतविषय- प्रतिपादनार्थमेव हि ते प्रत्ताः-इति तदंशे तेषां निर्वि- वाद एवोत्कर्षः। युक्त्या स्वोक्तिमुपपादयतां सूक्ष्मञ्च विषय- माविष्कुर्वतां पुनर्मम्मटादीनां कठिना अपि निबन्धाः प्रति- पादनांथे नितराम उत्कर्षमात्रयन्ते । माचीनेषु अलङ्कारनिबन्धेषु (अस्मदव लोकिनेषु) यामन- त्तिरेव उत्कृष्टा, तस्यां हि कापि कापि खोती समीचीना युक्तिरुद्भाविता, (शब्दशुद्धिं विना) अप्रासनिकविषयो नावर्णि, नापि च श्टङ्गाररसः, यदनुपङ्गात् अश्लीलतादोपस्य सम्भवः, अतएव नास्ति तवादीलता-दोप, नापि चेयं रति- रतीय विस्तृता। प्रसिद्देषु तावदलद्वारनिबन्धेषु बालानां प्रथमपाठोयोगिनी एपैवेति मन्यामहे । नयीनेषु निबन्धेषु रसगङ्गाधर एव प्रधानम् । अत्र हि नैकोऽपि विषय: (प्राय:) निर्यक्तिक उक्तः, प्रत्युत सर्वएव ते अतीव सूक्ष्मानुसन्धानेन निर्णीताः, (नवीनत्वेऽपि) नातीवा- श्लीलतादोपः, नापिच रचनाया: काठिन्यं, (यच्च कापि कापि काठिन्यं दृश्यते, तत् प्रतिपादाविषयाणां दोषः, न ग्रन्यकर्तुः)। यानि नवीनानि उदाहरणानि प्रणीतानि, , ·] सानि अतीवमनोहराणि (ततच अस्यावलोकने प्रसङ्गा- दभिनवकाव्यावगतिरपि भवति)। इत्येवमस्य वहयो गुग्णाः विद्यन्ते, केवलमेको दोष, यदनेकव नैयायिकसमयानु- सारितण दूषणभूषणादिकरणमिति (१३) । तथाप्यल- द्वारशास्त्र व्यूमि भूनामेतदध्ययनमतीवावश्यकमित्यगीकुर्मः । काव्यप्रकाशोऽपि नापकाष्टः, अत्र हि अलीलार्थः कोऽपि (दर्पण इय) न प्रतिपादितः, (केयलमुदाहरणान्येव कानि- चिदहीलानि), नापिच लक्षणायाः अलवाराणाञ्च (दर्पण इय) निरर्थकमचमत्कारिणः यहयः भेदाः प्रदर्शिताः, यामन- पाभटाधनालोचिता व्यञ्जना दृत्तिः व्यङ्ग्यार्थच सोपपत्ति सविस्तरश्च न्यरूपि । दोषाश्च यामनदण्डिवाभटभोजदेवादि- कृताननेकान् निमन्धानपेक्ष्य यात समीचीनतया निरूपिताः, वामनोक्तदशगुणाना स्वाभिमतगुणदोपाभावयोरन्त वाय मुटु युक्तिकोयलं पादर्शि। प्रायगः उत्कृष्टा एयालद्वारा निरूपिताः, थनेकन लिपे सारवत्तापि विद्यते । इत्ये यमन यथा पयो गुणा विद्यन्त, तथा दोषा अमि केचन । तयादि काव्यानुपयोगी, सङ्केतः फुव ग्टहने ? गोर्वाहीक इत्यत्र कुव लक्षणा इत्यादेर्पिचार, अनुप्रासोपमादीनन- ट्कारान् अनिरूप्येव तहटितध्वनिप्रभेदमदनम्, यो हि धनु- मासोपमादिकं न जानाति, स कथं तन्म लकं धनिप्रभेदम् (पिच पाभ्यपदभत्तिनिमित्तं पदार्पयोयोटा, प्रत्ये कपात का?' इन्दादित एक नाद्वारणालीरिचाराम, प पटोर नाविकालापरतहारपरिकिया। मोटारहासापामरणासनम् नि।

·[] अनसुध्येत, अन्योदाहरगासम्भवेऽपि शृङ्गारोदाहरणप्रदर्शनेन निरर्थमलीलीकरणम्, तथा उपमालद्वारस्य (वैयाकरण- रीत्या) क्यच क्यडादिभेदेन अचमत्कारितया विभजनम् । सत्त्वेवैवमादयो दोषाः यनिवन्धमाधारणाः, किन्त्रयमेको। महान् दोपः, यत् कस्यचित्कस्यचिदंशस्य (१४) अभिप्रायो । दुरधिगम इति, यं कृतधियोऽपि कृतिनस्तत्त्वतोऽधिगन्तु नान्।ि किमधिकम् एकेन यदंशस्य (१५) योऽभि- प्रायोऽवाधारि, अन्येन तदंशस्यैव तविपरीत इति । अत एवास्य वहाटीकाः विद्यन्ते ।, (सम्भावयाम:) काव्य- प्रकाशस्य पण्डितसमाने समादरणीयतायां काठिन्यमप्येको हेतः, प्रायो हि पण्डिताः समीचीनविषयमपि प्रसादगुण- वन्त सन्दर्भ नाद्रियन्ते, निःसारमपि दुबोधमेव बद्ध मन्यन्ते । वास्ता तायत् काठिन्यं, तथाप्येपोऽप्यवश्य पायो ग्रन्यः, मारित्यदर्पणाद्यपेक्षया गरयत्तायोत्कृष्टश्चत्यवश्यमगीकुर्मः । काव्यप्रकाशस्य दावंशौ कारिका वृत्तिश्चेति, 'भरत- मुनिप्रणीता कारिका या अलद्वारसूखनाग्ना व्यवद्रियते, मम्मटप्रणीता तु वृत्तिः, सैव काव्यप्रकाशनाममा' इति बनीयाना प्रवादः। एनमेय प्रवादमवलमा काव्यप्रकाशा- दर्श नामटीकारता महेखरेणालेसि, 'मुकुमारान् राज- कुमारान् स्वाइपरतिहारा गपने तर्कादियास्त्र प्रवर्तयितुम् (1) चनयोमास लवरसच' (१)रत्यारे । (१५) परिवागदे (२०६४)। २ ·पग्निपुराणालिम उहत्य फायरमाम्मायकारणमलद्वार गारी भरतमुनिः फारिफामि: मंशिय प्रणिनाय ।...... मम्मटस्नु सा: कारिफा: पोटाहरणं स्याप्यारा फारिका- प्रन्यादिना नितिशानियमरहितामिति भादिकारिफा प्यारयातमुपन्यम्यति ग्रन्यारम्भे इति' इति । अयिधारपिभित एयायं मयादः, यदि फारिफारुदेव भरतमुनिः स्यात् नदा चतुर्थीलामे [३१ ठे] कारिफया उतम्यार्यम्य प्रमाणतया ' उहि भरतेन' इत्यादिना भरतोतिषहता न स्यात् । फा पसनुम्मतानुकायेय तदुक्ति प्रमाणतया उपन्यस्यति । अपि च नायसूवरुदेव (१६) भरतः प्रसगात् रसादियिपयकाग्यपि सूवारयेय प्रणिनाय, नम्बलकारसूवाग्यपि । अत एव नाप्याचार्यतयैव तस्य प्रसिदिः (१७)। अलबारसूत्रतया प्रमिहं हयमेयाधिगत- मम्माभिः, एक योद्धोदनिकृतम्, अपरं यामनरुतम् (१८)। किन्तु गौहोदनिसूत्रोक्तकाव्यलक्षणविलक्षणं, কাম- (१६) यं नाथवेदं वेदेश्य. सारणादाय प्रश्या तवान्, यत्सम्मभिनयं भरतपकार' गिदयरूपम् । १०। १७) '..... भरतमभ्यादि कसिन नावाचार्य नमस्कुम्भः' इति नाय- प्रकाशः. .. (1८) 'यतद्वारविद्याथा. सूखकारो भगगन गोरोदनिः काव्यस सरूपगार काव्यं रणदिमत् वाक्यम्' इति पलद्वारगेसः। '...... काव्या- सवारएयाणा सां त्तिविधीयते इति वामनरावति ·[११.] माविष्कर्वन् वामनवञ्च [१८१ प्ठे] दूषयन् मम्मटो नानयोः प्रामाण्यमगीचकार। ततश्च 'त्तिसन्मम्मट एव कारिकामपि प्रणिनाय' इति पाश्चात्यानां प्रवाद एव साधीयांन् । कारिकया अनुक्ताया अपि कृत्युपदर्शितमालोपमायाः दृष्टान्ततामुद्भावयन्ती 'माला तु पूर्ववत्' [२४६ पृष्ठ.] इति कारिकैवात्य प्रयादस्य प्रामाण्यं व्यवस्थापयति, एषा हि 'पूर्ववत्' इत्यनेन मालो- पमाया: पूर्वतितां यनति, न च मालोपमा कारिकया पूर्व- मुक्ता, किन्तु कृत्यैवेति । अत्रानुकूलानि च वनि ग्रन्य- कृल्लिखनानि सन्ति । तथाहि “यत्त येनास्यभ्यदिनेन...... इत्याव समासोक्तिरग्राहिकेति मम्मटभट्ट रुकम्, तत्र विचा- खेने, अत्र विशेषणसाम्यमहिन्ना प्रतीयमानः कापुरुष- वृत्तान्तः किं प्रस्तुतः, आहोखिमस्तुतः १ थाये समासोतो- विषय एव नास्ति, 'परोतिर्भेदकैः विष्टः समासोक्तिः' इति समासोक्तेर्लक्षणस्य तैरेवोक्तत्वात्" इति रसगङ्गाधरः । "प्रयम कारणं विवक्षः सावतरणिका (१८) कारिकामाह, 'अस्य कारणमाइ शक्तिनिपुणता...' इति" इति निदर्शनम् (२०)। 'दुरितशान्तये ग्रन्यकृत् संस्तौति, नियतिसतेति' (१६) अवतरणिका तु दृत्तिरूया, तथाच येनैव दृत्तिरकारि तैनत्र कारि- केत्यायाति, दृश्चिक्षत्तु मम्मटः। (२०) पवन्ये निदर्षनयन्ये पन्यसतो नामानुल्लेखात् कोऽसौ निदर्शनलत् ? इसि वयं तचतो न जानीमः, इष्टसाहेषस्तु वासवदत्ताविज्ञापने [१६ ४४) 'पहिताः किंवदन्त्यनुसारिणः षसमीच्यकारिण' इति कृपयन् अनुपदमेव 'निदर्शनं ·दूति - [.१२] दूतिकाव्यप्रदीपव्याख्यानावसरे 'ग्रन्यकृत् मम्मट' इति उद्योतः । 'तच तददोषो शब्दार्थो इति प्रकाश- कारण(२१) उक्तम्' इति रसप्रदीपः । सत्यं मम्मट एव कारिकासत्, किन्तु नासौ सा अभि- नवा: कारिकाधकार, कचिदविकला कचिच्च अंशतो विकला सत्वा अन्यकतिमपि (तत्तत्कृतिना नामान्यनुल्लिख्यैव), स्व- कृतावन्त वयामास, तथाहि रमतरङ्गिण्या भानुदेवधतं 'स्टारहास्य ' इति भरतसूवं 'रतिहास च तत्मत्वं, वामनत्तिस्य 'कर्णावतंसादिपदे इति लोकच अविकलमेव [ यथाक्रम ४० पृष्ठ, ४४ पृष्ठे, १५४ पृष्ठे] स्वकते. कारिकायाः अन्तचिक्षेप, तया "प्रयान्ति रसरूपताम्' इत्यन्यमंशं 'समाख्यातास्तु नामतः' 'इत्यन्यथाकृत्य व्यभिचारिभायविभाजकानि 'निये दग्नानि इत्यादीनि भानुदेवभूतानि भरतसूखाण्य मि [४५ पृष्ठ] जग्राहेति। शितिकण्ठसतम्' इति कथमपत्य नितेखेनि वयं न जानीम.। निदर्शनकारो हि स्वनामातलिख्य 'प्रणम्य सारदा काव्यप्रवाणे बोधमिहये। पदार्थविकृति- हारा चिसिकण्ठस्य दयते' इति प्रतिज्ञाय शितिकण्टस्य (शिवस्य) पागम- मसिहान् पविगत्तवरूपानु पदार्थान् प्रदश्स काव्यप्रकाशं व्याघस्यौ । प्रथमोलाससमाप्नो च 'इति श्रीकाव्यमका भितिकरदवियोधने काच्योधदशन प्रथमम्' इति लिखेषु । पनेऽपि च सनाम नोसिसेए । कथं वा हलमायोक्ति मावादेव व्याकरणमत्रतानन्त, प्रतिभालाकस्थ-'शितिकण्ट्स-रत्यान परीविभक्ति कर्तरि विहिनेति स्वीकुम्न । २१) पत्ते प्रकाशरूपये मध्ये काम कमायेन न तृप्रामाण्याय यसामहे ।

·तत्र काव्यप्रकाशस्य उल्लासाभिधेयाः । ममाटेन वामनप्रदर्शिता एव शब्दार्थगुणा अलझार- दोषाच उद्धृत्य दूषिताः । काव्यस्य खरूमं कारणञ्च धामनोक्त- प्रतिक्षतिरूपमेव (२२) प्रदर्शितमिति (सम्भावयाम:) मम्मटस्य काव्यप्रकाशनिर्माणार्थमवलम्बनीयेषु निबन्धेषु एकतमो वामननिबन्ध इति । विभागाः। प्रथमे विभागे क्रमेण काव्यस्य फलं कारणं स्वरूपम् उत्तम- मध्यमाधमरूप-विविधप्रभेदश्च न्यरूपि। द्वितीये शब्दार्थ-- विभागः, आर्थी व्यञ्जना, वाचकशब्दः, मतभेदेन सङ्केतितार्थः, लक्षणा, लक्षणामूला व्यञ्जना, अभिधामूला च सा । तीये अर्थस्य व्यञ्जकता । चतुर्थे ध्वनिकाव्यमभेदाः, रसभावाद्यः । पञ्चमे मध्यमकाव्यप्रभेदाः व्यञ्जनात्तिसंस्थापनयुक्तिश्च । पष्ठे अधमकाव्यप्रभेदयोः स्वरूपम् । सप्तमे दोपा., कुत्रचित् तेपामदोपता च। अष्टमे गुणालङ्कारयोर्लक्षणम्, त्रयो गुणाः, वामनोक्तदशगुणानाच स्त्रोतेष्वन्तर्भावः। नवमे (१२) तददोषी शब्दार्थों सगुणाविति स्वरूपाभिधायिका, 'काव्यं पाह्य- मलद्वारात् । स दोपगुणालङ्कारहानादानाभ्याम्' इति वामनसूबइयमनुषदनि । तथा शक्तिनिपुणतेति कारणाभिधायिका कारिका, 'लोको विद्या प्रकीर्णच काच्याङ्गानि। लोको लोकसत्तम् । लोक स्थावरजगमात्मा तस्य वर्तनं वृत्तिरिति' इत्यारभ्य, 'कवित्ववीज प्रतिमानम् । कषिवस्य वीज प्रतिमान जन्मान्तरागरसंसार', यमान पिना काव्यं निमद्यते, निष्पन्नं वा हासाय तन सास्' इत्यन्त वामनसन्दर्भमनुबदनि। काभटस्तु 'प्रतिभा कारणं नस्य भ्युत्पत्तिस्तु विभूषणम्। भयोलत्तिकदभ्यास एवं काव्यव्यवस्थिति' इति माहा ·[ १४ ] रीतयः, शब्दालद्धाराश्च । दशमे अर्यालङ्काराः वामनोताना. मलङ्कारटोपाणा स्वोक्तेष्वन्तर्भावश्च न्यरूपि । काव्यप्रकाशकृतो मगाटस्येतिरत्तं न किमप्यासादित- मस्माभिः, बोवलं निदर्शनग्रन्यात् (२३) एतदवगम्यने, यत् शैवोऽयमासीदिति (२४)। मम्मटः कं देशं जन्मना अल- चकारेति निर्णयप्रताः, कदाचित् 'कश्मीरदेशीयः' इति सम्भाययामः, यदस्य मग्मटेतिनाम देशान्तरासुलभस्य काश्मीरतिहासराजतरङ्गिणी-सप्तमतर-१०४१ लोकायुखि- वितधम्मटेत्यादिनाम्नः साहश्यमनुभवति । कदाचितु मिथिलातिमसिहेन भट्टै त्युपनाग्ना 'मैथिलः' इति । किन्तु तत्वतः किमपि निर्गत न गनुमः। एवं कदा अनेन काव्यप्रकायो निरमायीत्यपि दुर्निरूप्यम् । कश्चित्त रत्नायलीनाटिकासमयावधारणपरम् अध्यापक- परस्य होरेस हिम्यान् उइलसन् साहेवस्य सिहान्त संस्मरन् फाव्यप्रकाशे रत्नावलीमुद्दतामालोभ्य पृष्टीयात् १११३ परि- मितान्दात् उत्तरकालमेघ सन्दी मम्मटेन निरमायोति निरधारयत्। अध्यापकपर उल्सन् साहेयो हि कहा- रुते राजतरङ्गिणीनामनि कामोरेसिशासनिबन्ध, हर्षपनेः 'रनि विगमप्रसिधा पड़चिनचदीमाक्षपितसकरामसपटल मकरितम स्वरूपनिदानम्दशन सजानककुलको भनटनामा दैगिकार 'रति। (२४) समुत मम्मट ति निक्ष्यो नाति। निदर्शनलता व अत्र মামেনাময় পদ্মায় যায়, তিন্নিহি विशेष समिनिसमापयाम ।

·[ १५ ] सोऽशेपदेशभाषाशः सर्वभाषासु सत्कविः । कृत्स्नविद्यानिधिः प्राप स्याति देशान्तरेष्वपि । (७म ६११ बोकः) । इतिविशेषणं पश्यन्नेय (सम्भावयाम:) रनावलीप्रस्ताव- नायो, श्रीहर्पो निपुणः कविरितिलोकस्थितस्य श्रीहर्षपदस्य श्रिया (बीयुक्तः) हर्पः (हपनामा) इति व्युत्पत्तिं मनसि कल्प- यन् काश्मीराधिपतेईपस्यैव कृती रत्नावलौति समादधे (२५) निचिकाय च काश्मीरेतिहासदर्शनेन, १० १११३ संख्यकादे इर्य: काश्मीरराजसिंहासनमारोहेति । परन्तु रानतरनिण्या सविस्तरं वर्णितेऽपि हर्ष देवचरिते रत्नावल्या अनुल्लेखात्, श्रीहतिसमुदितपदस्थैय (नठ इत्येतायन्मालस्य) रत्नावलीरुवामतया ग्रन्यद्भिः (२६) उक्तत्वाच्च, म केवलं साधारणविशेषणमयलम्बा रत्नावली हर्षरुतिरित्यगीकर्तुमुन्महामहे । यस्तुत: काश्मीराधिपतेहपदेवस्य पूर्यमपि रनायली थासीद- (२५) IN HIS HINDU THEATRE १२६) 'पीकोदेर्धापकादीनामित्र धनम्' इति काव्यप्रकागायच्यारयाना- पसरे, श्री रामाधार केन रखापली नाटिका समाचा.. साना बनधन लभम्'मि_मकागद महेपर। धाकः कषिः। स हि वीर्ष नाना रखाली सत्यापनधन नधान्' रति उद्याने नागेगमः। 'श्रीहर्षाप्यस्य रामो मात्रा वालीनारिको हत्या धात्रकारसकर्षिडयन सधवान् रति मशिरम'इति प्रकाशामाया बदनापः। तथा धावनामा कपिः सतां जारली नाम नाटिका धिक्रीय चीरनाम्रो पार बधन प्राति पुराण सम्पति प्रकाशित लपरागः।

·[ १६ ] इत्यनुपदमेव प्रतिपादयिष्यते, ततः कथं स तां निबन्ध ? मालवाधिपतिमानो हि सरस्वतीकण्ठाभरणे (२७) बडयो रत्नावलीम धार। भोज देवश ३-दिनोत्तर-७-मासाधिक- ५५-मितवण्येव(२८) राज्यम् प्रत्यपालयत् । यदा च इप- देवपितामहोऽनन्तदेवः काश्मीर प्रतिपालयामास, तदैव भोजो मालवम्(२८)। अनन्तदेवश्च खु० १०६५ मिताब्दस्या- भ्यन्तरे राजा पासीदिति (३०) भोजदेवस्थापि स एव राज्य- काल इति निर्णीयते । इममेव किञ्चिन्यूनाधिकं भोजदेव- राज्यकालतथा सर्व एव (इंलण्डीयानिलण्डीयाः) इतिहास- वेत्तारो मेनिरे (३१)। उइल्सन्साहेवेन -दशकुमार- (२०) भालवाधिपतेर्मोलदेवम्य ससि. सरखतीकण्ठाभरणमिति धरलमन- साहेमोऽपि भेने, नायव कस्यापि गत्यं दृश्यते । लिखितञ्च पन्धनिम्तथैव । (२८) 'पञ्चायम् पञ्चवर्माणि सप्त मासा दिनत्रयम् । भोजराजेन भोशष्यम् मगौह दक्षिणापथम् इति भोजप्रबन्ध । एवमेव भोजचरितादय., तसच नावारी भोजममन्वयामामाण्यवर काया। (१८) भाषाधिपतिर्मोज प्रतिः रसञ्चयः । कास्यत् मेन कुण्डयोननं कटकेवरे।।' रति खगन्नदेदेशिष्टतानापसरे काहणराजारदिपीसगारगम्य १८. (१०) बननदेको रिपनन्तरं प्रतिपादयिष्यमाणात् देवराज्यकालान To e-मिलादान २६.मितापूर्व कामोरलपतिपतीदिति । क००० १००० पायात किंरा .तरम गिलोकाधि-५ मिन- नोकपर्यनाद ०४ मितमोकाशवगम्यते। MPSee khanesxere tournavi Preri xain, "agrat ·[ १७ ] चरितविज्ञापने, '१०००-मितवर्षाभ्यन्तर एव भोजराज्यकालः' इति जनश्रुतिमवलम्बा दण्ड्याचार्यस्य समयोऽवाधारि। ततश्च उइल्सन् साहेवनिर्णीतात् हर्षदेवस्य राज्याधिकार- समयात् १३१३ मिताव्दात् पूर्वमेव राज्यमधिकुर्खता भोज- देवेन ततया रत्नावली (हर्षदेवात्) प्राचीनेति प्रतिभाति । अपिच धनिकापरनामा. धनञ्जयो दशरपनियन्धे बहुयो रत्नावलीमुदाजहार। धनञ्जयश मुञ्जनपतेः सभ्य पासीत् (३२)। मुञश्च भोजदेवस्य पूर्व मालवराजसिंहा. सनमलञ्चकार (३३)। अतएव इतिहासवेत्तारः ख. १०३... मिताब्दाभ्यन्तर एव मुनस्य राज्य काल इति निर्णय- चक्रुः (३४)। ततच मुचराजराज्यकाले हर्षदेवस्य जन्मापि नासीत् किन्तु तत्कृतीरत्नावली प्रासीदित्यतीव कौतकम् । यदिच 'श्रीहर्षा देर्धाक्कादीनामिव धनम्' इत्येय काव्य- , (३२) 'विष्णो: तेनापि घनश्चयेन घिदनानोरागनिबन्धहेतः । अाविष्कृतं मुञ्जमहोशगोडीदग्धाभाजा दशरूपमेनस्' इति दशहप- पांय. ..... (३३) मोजमवन्धभोजचरितादिषु एवमेव लिखितमस्ति : तिहासविदा- मप्येतत् सम्मतम् । उइल्सन्माहेरस्यापि नाव विपतिपत्तिः । सरबती- करडामरणटतात् 'सौजन्याम्बुनिधे बुधप्रिय गुणमाकारधर्मद्रुम श्रीमन्गुन किमित्य जनमुपस्पष्ट दृशा नाईसि' इति शोकादपि अवधार्यते, यत् मोजदेवात् पूर्व मुन पासीदिति । (३४) एतच्च हिन्दुनाटकाभिधानपरे सन्दर्भ भाभूतिसमयारधारणलायाम् एलसन्माहेषोश्यापि संपदति । ३ ·[१८] प्रकाशपाठः(२५) स्यात्, तस्य च 'श्रीख्यिस्य राजो नाम्ना रत्नावलों कृत्वा धावकाख्यः कविङधनं लेभे' इत्येवार्थः स्यात्, एवं मालविकाग्निमित्रप्रसावनायां, 'प्रथितयशसा धावक- सौमिल्लकाविपुत्रादीनां प्रवन्धानतिनाम्य वर्तमानवावेः कालि- दासस्य कृतौ किंस्तो वहुमानः' इत्येव पाठः (३६) स्यात. तदुक्त एव च धायकः रत्नावलीकारः स्यात् । तदा हर्षदेवो टूरे प्रास्ता, कालिदासविक्रमादित्यादेरपि पूर्व (समकालं या) रत्नावली निरमायीत्यसंशयं यमुत्महामहे । कथञ्च अध्यापकवरेण उइल्सन्सायेन कश्मीरेति. (३५) 'काव्यप्रकाशनिदर्शने श्रीहर्षादेवाणादीनामिक धनम्' इति पाठः । पासपदत्ताविनापने श्रीमता इसमाहेवेन एनमेव पाठं मूलीहत्य युग्न्यन्नर- प्रदर्शनेन 'रत्नावली पाणलता' इति निरधारि। वस्तुतस्तत्प्रदर्शिता युक्लयः संशयमेवोत्यापयित तमन्ने, न त नियमिति। एषा हि तस्य बलवती युक्तिः, यत् रवालीस्थः 'दीपात् । इति श्लोकः पाणलते हर्षचरितेऽयतीति भयोरेक एष कायितेति। आवेदं नमः, पवियेषेण सपकय्यम प्रतिपाद- यन्या अन्यकतेरपि स्वप्ततावन्न पनम् संस्थानकाव्यक्षतामप्यतमतम् । ष्टो हि विभिन्न कविरिचितयोरपि त्रिपुराणकुमारसम्भवयो. नदिशागि पिभो..... न्यादिसोका एकरूप एवेति एगिन्यत्रापि । कपञ्च इलमान खोक्ति समयितु 'अहो प्रभावो पागदेव्या यन्मातदिकावर। श्रीहर्षस्था- भवत् .. सभ्यः समो वाणगयरयोः' इति साईवरपरसिम्य लोकार 'पाणः श्रीहर्ष शाम्यतमः सभ्य आमीन' इति निर्णीतम् तदपि न मानीग., यन्तु एक लोकार वामथरयोस्नुस्य. (नत. सहित ) _मातदिशकरः श्रीराम सभ्योऽभवदित्यवारगम्यागः। (१६) 'कानन्यसनविद्याश्यस्यामादिसिनपुसकद्दये 'धापकः' 'भासक.'रनि पाठोति।

·[ ] हासदर्शनात्, '१११३-मिताब्दे हर्षदेवो कश्मीरराजसिंहा- सनमाररोई' इति निरधारि, तदपि वयं न जानीमः । वयन्तु कलणकृत-कश्मोरेतिहास-राजतरङ्गिण्यानुसारेण 'हर्ष देवो खु. १०६१-मिताब्दादुत्तरं १०८७ मितान्दाच्च पूर्व कश्मीरराज्यमधिचकार' इत्येव निरूपयामः । तथाहि कह्नणनामा कविः १०७० मितशकान्दे ११४८. मिते हृष्टान्दे २४-चविंशे लौकिकेऽब्दे (३७), राजतरङ्गिणीमारभमाण: २५ पञ्चविंशलौकिकान्दीयमपि (३८) जयसिंहराजस्तान्त वर्गायन् .जयसिंहपतिराज्यकाले(३५) एय ता समापया- अनत्य २४ चतुर्वि लौकिकान्दशब्देन, यस्याः १०० शतान्याः ६५ पञ्चषष्टितभाब्दादुत्तरं७१ एकसप्ततितमादमध्ये हर्षदेवो कश्मीराधिपत्यमाससाद, तदनन्तर-१.० शताब्दयाः २४ चतविशाब्दो ग्राह्यः(४.)। ततश्च हर्ष देवराज्यारम्भकाल- मास। (३७) 'सौकिकेऽद चवर्षिये धककालस्य साम्प्रतम् । सप्तत्वात्यधिकं जातं सहन्न १०७० परिवत्सरा' इति रा० त०१० ५५ चोक। (३८) 'लापत्ये बाप्त राज्यस्य पञ्चविंशतिवत्सरे' इति रा० १० ८म त० ३५०५ का। २६) 'सत समलभूभत्तुं सम्पत्यप्रतिमाम । नन्दयन मेदिनीमाने जयसिंहमहीपति.' रति रा०म० Eम त० १९५० शेषलोक । (80) पतञ्च राजतरङ्गिणीदर्शनात् किंवा तथा सलमतरङ्गस ११० । २११॥ २६३ | ४५01५८८६७ 1981 1081111 १९६६-लोकानाम् एवं कमतरङ्गस ३४४ । ६१६ । ६६८१२१ ! 101 1 ११५ | १३५० ·--- राजतरङ्गिणीनिर्मितिकालयोरन्तरा ५२ द्विपञ्चाशत् वर्षाणि गतानीति सिध्यति, ततश्च इमं राजतरङ्गिगीनिर्मिति. समयं ५२ द्विपञ्चाशता होनीसत्य यः समय आयाति, तस्मात् पूर्य, यशर्त समयं ५८ अटापञ्चाशता हीनीकृत्य समय आयाति, तस्यादनन्तरं हर्षदेवराज्या ज्यारम्भकाल इति निीयते, तथैव च यथोक्तसध्या सम्पनौपद्यते इत्यलमत्रा- धिकावेशेन । 'मम्मटेन वादा काव्यप्रकाशो निरमाथि ?' इति प्रश्नस्य उत्तरतया खु. १३३५-मितादब्दात् पूर्वमेव निरमायीत्येता- वनावमयचत्य उच्यते, यतः ..१३३५-मिताब्दकालीनेन লালাখান্য ব্যযন ঘনঘনসার ‘নক काव्यप्रकाशे' इत्यादिना काव्यप्रकाशोऽधारि (४१) इति । एवं यदि काव्यप्रकाश-(२८५ ४:-)-त-- .....भोज- नृपतेस्तत्त्यागलीलायितम्' इति लोकोतभोज एवं पूर्वोक- मालयाधिपतिरासीदिति स्यात्, तदा पू तात् भोजराज्य- कालात् १०६५-मिताब्दात् परमेय काव्यप्रकायो गिर- मायीत्यपि यक्तुं शक्यते। भोजराजसम्बन्धिनामेषां पद्यानां भोजदेयात् पूर्वमसम्भवादिति । प्रास्तामेतत् प्रस्तमनुसरामः । काव्यप्रकाथस्यास्य गूढाभिप्रायमाकलय्य प्रवत्यभूतपूर्व्यसंम्लतविद्यालयाध्यक्षेण १८४LI १६२१०१३०४२ / १५८० । १५०५ लोकानाच दर्शनादपि स्कुट मोरते. 18 ११५-मिलादे भावाचावं पासीदिन्यव सभामेकमायमस्ति।

·[ २१ ] महता श्रीयुता इ० वि० काउएल्साहेवेन कठिनतरेषु केधुचित् केचित् स्थानेषु प्रदीपाद्य नुसारेण संक्षेपत- स्तात्मय॑मानप्रकाशनपुरासरं काव्यप्रकाशमुद्रणायाहमन्वरुध्थे । तदनुरोधवशंवदेन च मया तथैवाटतीयं, पुस्तकचतुष्टयम् (एकं कलिकातापूर्वमुद्रितम्, द्वितीयं हस्तलिखितं संस्कृत- विद्यालयस्थम्, टतीयं श्रीयतां पूज्यपादानां तारानाथतर्क- वाचस्पतीना हस्तलिखितम्, चतुर्थ क्रीतं कायीमदेशीयम्) अवलोक्यास्य मुद्रणमकारि। तयापि सर्वतः काठिन्यान- पगममालोच्य विज्ञाप्य च श्रीयुतम् इ० वि० काउएल्सावं, सर्ववैव विवरणसहे स्थाने शब्दार्थविवरणसहिताभिप्राय- प्रकाशनायाहमयते । न जाने किं फलमजनि । अस्मिथ तात्पर्य्यविवरणाभिधे व्याख्याने कचित् पूर्वपां व्याख्याकृर्ता सन्दर्भा अविकला एवौद्धृताः कचिच्च शब्दा- न्तरेण तेषामभिप्रायाः अनूदिताः । यत्र च तेषां व्याख्यानं नास्मभ्यमरोचत, तव स्वाभिप्रायेण व्याख्या कारि। प्रायः पूर्वपां व्याख्यानं तर्कशास्त्रानुसारिण्य व रीत्या लिखितमिति बालानां दुर्योधम् ; अत्र तु बालानाम् बोधोपयोगिनीं कोमलामेव रीतिमवलम्बित् विशेषो यत्नोऽकारि । अस्य तु सदहिवेचने संयोधने च अध्येषितैर्मद्गुरूणा- मन्यतमैरदेवगुरुभिरप्यनेकभूदेवगुरुभिः श्रीमद्भिस्तारानाथ- तर्कवाचस्पतिभिराद्योपान्तमलोकि समशोधि च, ततश्च ते सविशेषमनुमहीतोऽस्मीति ।

·[ २२ ]
एतच्चातीव दुःखाकरोति, यद यस्य महात्मनः प्रयत्नात्
इदं सम्पन्नम्, सोऽयं श्रीमान् इ० वि० काउएल्साहेवोऽधुना
चत्र नास्तीति ।
उत्माहवारि परितोऽर्पयतः प्रयत्नात्
यस्यालमधुरित एप तरुः फलाय ।
सोज्यं चिराय निजदेशनिवासमिच्छन्
हा हन्त । सम्प्रति जहाविममेव देशम् ॥
श्रीमहेशचन्द्रशम्मा।
कलिकाता संस्कृतविद्यालयः ।
संपत् १८२३ । कुष्टाब्दः १८६६ ।

·PREFACE.
7
Of all the Hindu treatises on Rhetoric there is
none which can be compared for originality and
vigour with the Kávya Prakása. Unfortunately its
style is so terse that it is not unfrequently very
obscure, and hence it is one of those books which
lose half their value, if they are printed without a
commentary.
But in order that a commentary
should be useful, it must be easier than the text
which it is to explain ;-this is by no means the
case with the one which I have seen, the Kávya
Prakásadarsa of Mahes'tara.
My friend and teacher, Pandit Mahesa Chandra
Nyáyaratna, undertook, at my request, to prepare a
commentary suitable for the students of the Sanskrit
College ; and I had hoped to have read the sheets
with him as they were printed. Before the work,
however, was half done, I was obliged from ill-health
to leave India ; but he has carried on the printing
during my absence ; and I feel confident that his
commentary will contain all that can be required
to understand the original text.
LONDON,
Edw. B. COMELL.
The 2814 June, 1866.

·हितीयसंस्करण विज्ञापनम् । भादध्यापकानामन्यतमर्मशमहोपाध्यायः बीयुक्तमहेश- पन्द्रन्यायरत्नमहाशयैः सहैव तात्पर्यविवरणेन मुद्रितस्त्र काव्यमकाशग्रन्यस्य निःशेषतामवलोक्य विद्यार्थिमिविशेषतो भोम्बे-माद्रान्-प्रदेशवासिभिः पुन.संस्करणाव बढ़योऽनुरुवाः न्यायरत्नमहाशयाः स्वपुत्र श्रीमन्मथनायविद्यारत्नभट्टाचार्य- मस्य पुनःसंस्कारकर्मणि न्ययुवत। स च संशोध्य कियत- एव उल्लासानङ्कापयित्वा रानकर्मणि नियुक्तः समय नालभत । ततश्चानाधिशतेन मया यथामति संयोधन- पुरःसरं पुन: संस्कृत्यायं ग्रन्थः प्राचारि। भनिच संस्करणे कुवापि किमपि परिवर्तन नामाभि. एकारि, नवमदयमयोस्तु पुनरुलासयोगात्पर्क विवरणे बाचित् कचित् कश्चित् कश्चित् पाठय्यतयो गुरुभिरेव व्यधाथि। भारतीयादुखासात्, तात्पर्य विवरण संक्षिप्तमिति कालाषा मातीवोपकाराय वर्तते इत्याकलय्य प्राथमिकस्यापि उहास- अयस्य विशदविवरणचिकीर्षामधिरादेव गुरवः सफलता- मानेष्यन्तीत्वलम् । कलिकाता। निविडयान स्कुल ! श्रीश्यामाचरणदेवशर्मा। संयम् १२.४४ | धादः १८८७ 1 ·निर्देशानुसारि सूचीपत्नम् । विषयः प्रथमस्य उल्लासस्य काव्यप्रयोजनकारण- स्वरूपविशेषनिर्णयः। विषयः हितीयस्य उल्लासस्य शब्दार्थनिर्णयः विषयः टस पनौ तन हितीयोलासारम्भः ६ विषयः एठस्य पनौ । शब्दभेदाः ६ ६ 8 १ १ ७ . १ १३ अर्थभेदाः तात्पर्याय अर्थव्यश्नकता वाचकराष्ट्र वाच्या निर्णय अभिधाविचार. ८ -- " ८ ६ तत्र प्रथमोज्ञासारम्भ मङ्गलाचरणम् काव्यस्य प्रयोजनम् कारणम् खरूपम् उत्तम (ध्वनि) काव्यम् मध्यम-(गुणीभूतव्यङ्गा)- काव्यम् अवम-(चिलोकाव्यम् प्रथमोबाससमाप्ति " १० ३ ४ लक्ष्णा उपादानलनणा ५ । ५ ५ ६ ५ ५ २० লৰ বহু छापागनिस्थले न लक्षणा लम्हणाया प्रयोजनमतीति.

·[ २ ] पृष्ठस्य पड्डौ वस्य पनी ४ ८ " ४ ४ १७ एस पी - ४ विषय विषय सारोपा खक्षणा अर्थव्यन्नकताया शब्दस्य सायनसाना" साहाय्यम् गोषी 18 रहतीयोसाससमाप्ति शुष्ठा १४ २ विषय. गौर्षाडीक इत्यत्र लक्ष्यार्थ- चतुर्थस्य उल्लासस्य निर्णय 18 रसादिनिरूपण- लक्षणाया पविधत्वम् १६ सहितध्वनिकाध्यप्रभेद- गूढध्ययम् लक्षणाया वैविध्यम् निरूपणम् । साक्षणिकगन्दा विषय लक्षणागूलव्यचनाव्यत्र- सत्र चतुर्थोल्लासारभ स्थापनम् पषिषधितषाचध्वनि षभिधामूला व्यश्चना अर्थान्तरसगिताच्य- सयोगादिन कार्यनियमनम्२० ध्वनि ২৩ व्यञ्जकगन्द पायलतिरसमक्षसाय चन्दम्य व्यञ्चकमायागयरस ध्वनि सहकारिता ५ विपतिताम्यपरवाच्यध्वनि २६ हितीयोवाससमाप्ति पलक्ष्यमगव्ययध्वनि २६ विपयः विभानुभाव्यभिचारिण ३० रतीयस्थ उवामस्य रसम्पपम् समिति भट्टलो- पार्थयनकतानिर्णय.। हटादिसम्पना विषय म पद्रो श्रीगफमम्मना ॥ नयतीयोमामारम्भ "भट्टनायसम्मना १ बार्षी यक्षमा , अभिनरगुतसम्मना ३५ शादी शिश्च व्यसोदा सिविभाग सम्भोग ६ . ५ १० १ " - . । ४० 12 . ११ २ ·विषय प्रवस्य पढ्नौ 81 ४१ १४ ভানান্তঃস্তানি यिनलम्भ स्थायिभावा व्यभिचारिभाषा ४४ १४ 8 ७ ४५ विषय एएस पनौ रसादे पदैकदेशरचनावर्ण- गतत्वम् १२ रसादे प्रबन्धगतत्वम् ध्वने शुद्धभेदराङ्कलनम् ०३ ध्वने ससृष्टिलङ्करौ ध्वने ससृष्टिसद्वराधीमा सख्या भने दसमटि चतुर्थोल्लासममाप्ति मान्तरस ४५ ६ भाव 8 ०४ ७५ 8८ २ 88 १० विषयः ५ - ५० ५ ४६ रसाभासभाधाभासी भारस्य शान्तिरदय, सन्धि पपलता भारयान्त्यादीनां कचित् प्राधान्यम् संसक्ष्यक्रमव्ययध्वनि सन्दयत्युत्यध्वनि सन्दपल्युस्यालङ्कारध्वने- रुदाहरणम् शब्दमत्युत्यवस्तुध्वने सदाहरणम् ५२ प्रयायुस्यध्यान विभाग ५१ पर्धगल्युस्थध्वनिप्रभेदानाम् उदाहरणागि मन्दार्थोभयशक्युस्य ५० ८ पञ्चसस्य उल्लासस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यकाव्यभेद- प्रदर्शनव्यञ्जनाति- संस्थापनसहितध्वनि गुणीभूतव्यङ्ग्यकाव्य- सङ्कीर्णभेदनिर्णयः । 2 ८ पृष्ठख पड़ी ध्वनि १ विषय तव पञ्चमोल्लासारम्भ गुणीभूतव्यचकाव्य प्रभेदा अगूटव्यम्यम् अपरागय्याध्यम् गन्दगल्युपायुस्यध्वनीना पदगतवम् पर्थमन्युस्यध्वनीना प्रबन्ध- गतत्पम् ६५ ६ ७७ २ ७७ 18 १० ४ ·[ ४ ] एस पट्टो १३ १९ - विषयः विषयः पायसिझनथ्यङ्गम् ८२ मन्दार्थचिलयोः क्रमेण २ पदाहरणे यस्फुटव्यम् E३ ४ १०३ सन्दिग्धमाधान्यध्ययम् ८३ शब्दार्थचिघयोः पशु- भेदता ८३ १०४ तस्यप्राधान्यव्याम् জান্ধান্বিময় 12 पष्टोल्लाससमापनम् 108 बान्दरव्ययम् 58 ५ ঘীনা সমিনু विषयः प्रदः 58 वस्तुव्यद्धालङ्कारसन गुणी- सप्तमस्य उल्लासस्य भूतथ्यग्रता काव्यदोपनिर्णयः। ध्वनिगुणीभूलव्यययो. ५ ३ मंकारानरेण वनेस्तै- विषयः विषम् ५ तब समोशासारम्भः १०५ व्यसनातिसंस्थापनम् ८६ १० दोषणपषम् १०५ पञ्चमोक्षाससमाप्ति १०३ पददोषविभागः १०३ तिकटुता पिपयः १०१ च्युतसंस्कार १०३ पष्ठस्य उल्लामस्थ षप्रयुमखम् १०० प्रधम-(चिव) काय असमर्थतम् १०० मिलतापापम् १०८ बचितार्थता घटस पी निरयता सव महोशासारमा. १०७ १०८ पदरियाशियो. मोना सन्दिाधा mo वस मनी ३ 10 १४ निर्णयः। . ०८ ५ ५ . 1.

·विषयः पट्टी विषयः पास्यत्वम् . ए ६ or ६ or १८ समतीतत्वम् ११० १४ ११० १८ नेयार्थत्वम् क्लिष्ट त्यम् विधेयाविमः विरुद्धमतिकारिता ११३ पददोषाणां केषाञ्चित् वाक्य पदांपगसत्वर 128 १५ पाक्यगतपददोषायासदा- परपानि ११५ वहट्योः साकाइनिरा- काद्धताविचारः ११६ १४ पदांयगतदोषापाउदा- हरबानि पापयुक्ततादीनामसामध्यरूपोऽपि पृथानिजम् १२५ पायदोषार নির্ঘনা पपतपिसर्गमा मिसन्धिः सन्धारलीखता १२८ ११८ १६ न्यूनपदत्वम् १३० अधिकपदत्वम् १३१ कथितपदत्वम् १३ पसमषः १२२ समाप्तपुनरात्तता अन्तरकवाचकता प्यभरातयोगः १३३ धनभिहितमाच्थना १३४ अस्थानस्यपदता 'प्रस्थानस्थसमासता सङ्कीर्णता १३९ गर्मितता १३८ যিনিজামিনা १३८ प्रसिद्धितता भग्नप्रक्रमता १२६ उद्देश्यप्रतिनिद्देश्यभार स्थले कथितपदस गुणता १४० धक्रमता व्यमतपरार्थना १४३ पर्थदोषाः 188 प्रपुष्टार्थता १०३ कष्टार्थता 1४५ घ्याहतार्थत्वम् 184 पुनरहात्यम् १४६ दृष्यमत्वम् १४६ पास्यार्थता १६ सन्दिग्धार्थता নিরনা १४७ मसितिपिरोध. 189 १४२ १६ . १ ११ १५ ० १ १० ३ ११ १४ - - ·[] विषय टस भनौ विषय एएस पदी 18 ७ ८ ६ - or प्रसिद्धिविरोधस्य कपिसमया- सिहत्त्वे न दोष १४७ 18 विद्याविरोध १४६ ३ धनपोशलता १४६ । নিননি १४६ नियमे सनियम १ विशेऽपिशेष १५० ६ अपि विशेष १५० साकाचता ३ पदयुनाता १५ ६ सहचरमिनता १५२ प्रकाशित विरुहसा १५१ विध्ययुक्तता १५२ अनुपादायुक्तता १५३ न्यनपुन स्वीतत्यम् १५३ 8. अश्लीलता १५B कर्णावतंसादिपदे न पौन- मनारदोष 1५४ कवितसाद्यन्यसले पीन सत्यदोष १५५ विधेपणदाना कचित् पौनरूल्यम् न दोष १५५ १५ प्रसिदिसानिइंगोराटना अनुकरणे समापदोषता १५६ दोषाणाम् कचिददोषता कष्टार्थताया गुणता १५६ कष्टता न दोषो न गुण १५८ थप्रयुक्ननिहतार्थयोर- दुष्टता १५८ अझीलत्वं गुण १५४ सन्दिग्धत्वस्य गुणता अप्रतीतता गुण १६० याम्यत्वं गुण न्यूनपदवं गुण १६१ न्यूनपदत्य न गुणो न दोष अधिकपदस्य गुण १६१ कषितपदत्वं गुण पसलकर्ष गुण समानपुनरातन दोषो न गुण सानस्थसगास गुण १६२ गमितत्वं गुण रमदोषा: व्यभिचारिणः सयष्याध्य खम् ररुस वपन्दवाच्यत्सम् १६५ स्थायिन सगब्दवाच यम अनुभाषस कष्टाल्सना tte विभावक्ष कष्टकलना ४ १३ - . 2 - " -- है ·, ७ ] विषयः पृष्ठख पढौ । प्रतिकूलविभागदि: परिपहः पुनःपुनर्दीप्ति ११ 8 . प्रकाण्डे प्रथनम् १२ 8 ७ ३ 4 8 ५ - १ ३ २ ८ 8 काण्ड छेदः अद्भसातिविस्तृतिः अद्गिमोऽननुसन्धामम् १६ प्रकृतिविपर्ययः अनद्गास्थाभिधानम् १७० ध्यमियारिय: सुपदवाच्यत्व- भदोषः विरुहरससञ्चारिभावादीनां वायसयोक्तिर्गुणः १७१ विरुदयोरपि रसयोरेकल निवेयप्रकार: विएडयोरपि रसयोः पविरोधः १७४ सप्तमोक्षाससमापनम् विषयः दृष्टस्य पनौ तल अमोल्लासारभः १०८ गुणलक्षणम् १७८ २ गुणानां रसधनत्वम् १७८ অনুষ্কালে १७४ गुणालङ्कारयोः प्रभेदः १८१ पामनाद्यनगुणालङ्कारलक्षण- खण्डनम् १२ गुणविभाग: १८३ माधुयं गुणलक्षणम् धोनोगुणलक्षणम् १८३ प्रसादगुणलक्षणम् १८४ वामनाद्युतदयणब्द- गुणाखीकारः १८ ३ पामनाद्युक्तदशविक्षपद- गुणानां लक्षलानि यमिंच यस्यान्तावः यस्य पादोपसरूपता 1८५ भामनाथुनदयविक्षार्थ- गुणानां यसिंय यस्या- न्नाव: यबच श्रदोषता माधुर्यगुणस्य व्यक्षकाः १८ बोनोगुणस्य व्यश्चकाः १८८ प्रसादगुपस्य व्यन्नका: १६० रचनायाः कचित् परीत्यम्. 120 8 . B १० १७७ १० विषयः - ७ अष्टसस्य उल्लासस्य गुणालङ्कारभेद- सहितगुणनिर्णयः । १ - ·[८] विषयः घटस्य पढौ विषयः एम्स पङ्गो पष्टमोल्लाससमाप्ति दोषगुणालद्वाराणां शब्दार्थ- गतत्वे नियामकम् ३०७ चित्रालङ्कारः 8 राष्ट्रपन्धः 18 8 मरखवन्धः २११ विषयः नवमस्य उल्लासस्य रीतिसहितशब्दा- लद्धारनिर्णयः । २१० २१८ पद्मबन्धः सव्वतोभद्रम् पुनरुतपदाभासः मपमोल्लाससमाप्ति 18 ठस्य पदो २११ -- २ विषयः दयमस्य उदासस्य अलङ्कारदोस निर्णय- सहितार्यालङ्कार- ५. १० निर्णयः। - परमारीसिः विषयः तमनवमोहासप्रारम्भः १८२ पक्रोक्तिः पपासा हत्ति: १८४ काठमास: एत्त्यनुप्रास: १८४ एपनागरिका रीतिः १६५ १६५ कोमखा रीतिः १६५ उपनागरिकाप्रतीनां यथाक्रमं वदर्भागोड़ो. पाञ्चालीति नाम 18 साठानुप्रासः १४५ यमकम् १६७ २०॥ सपए नमो भदः २०५ परिधारः २०६ 8 एस पी . - ३ ८ . विषयः संत्र दशमोझासारम्भः २२१ उपमा पूर्णोपमा सप्नोपमा २५४ श्रौती उपमा बार्षीपमा एपमापिचार धमलोपे उपमा घपमानखोप उपमा 1 1 तेषः पन्दगतः १० ३ । -- ·[] विषयः एछस्थ पनौ विषयः एस पढौ ५ २५४ ८ २५ २५५ । ३ १ १२ १३६ . - . २३७ ३ . २३० २ bar ८ ५ . १२ है ६ नादिलो एपमा घम्मेवाद्युभयलोपे उपमा १३४ धोपमानलोपे उपमा २३५ उपमेयेदिखोपे उपमा,२३५ धर्मोपमानेगादिलोपे सपमा उपमायाः पञ्चर्षियति- विधत्वम् माखोपमा रसनोपमा घमन्वयः २३८ उपमेयोपमा उत्प्रेक्षा २३४ ससन्देहः २४१ २५३ समसास्तुविषयरूपकम् २४३ एकदेवित्तिरूपकम् २४५ सादरूपकम् २४५ निररूपकम् पाखारूपकम् परमरितक्ष्पवम् २४६ रसनारूपकम् पपनुतिः २५० शेषः षधंगतः सपासोतिः २५१ निदर्शना मालानिदर्शना निदर्शना धन्यरूपा प्रस्तुतप्रशंसा अप्रस्तुतप्रशंसाभेदाः पतिशयोकि प्रतिवस्तूपमा दृष्टान्त. दीपकम् मालादीपकम् तल्पयोगिता व्यतिरेक. एपमानस्साधिकाले न व्यतिरेका व्यतिरेकस्य भेदाः. मालाव्यतिरेक. साक्षेप विभावना विशेषोक्तिः यथासक्ष्यम् पान्तरम्यास विरोधः क्रोिधविभागः स्वभावोक्तिः ध्यानखति. सहोक्तिः पिनोलि. १ १ २९० . ३ २७० 1 २०१ ২৩২ - ८ २७३ १ २७४ ५ १४ . २०५ १ ११ 8 १४ २७८ २७६ ५ ७ २८० ·[ 10 ] विषयः एस पनौ विषयः घटस पड़ी १०३. ४ ६ ३ - २ ४ o- . १२ ३ . ar १४ - 8 परित्तिः २८० भाषिकम् २८१ काव्यलिङ्गम् २८१ पर्यायोक्तम् उदात्तम् 'उदात्तम् अन्य विधम् १८५ ससञ्चयः २८५ समुच्चय. अन्य विधः २८० पर्यायः २८६ पर्यायः अन्यविधः २९० पनुमानम् २६० परिवरः २८१ व्यागोक्तिः २८१ परिसमा कारपमाला २६४ पन्योन्यम् उत्तरम् २६६ उत्तरस्यान्य सिखारे नान्नावसम्भः सूच्यम् सार. २६८ बसङ्गतिः २६८ विरोधादसङ्गतेदः २६९ समाधि. ३०० समय ३०० विपमः २०॥ ८ अधिकम् मत्यनीकम् १०४ मीलितम् ३०५ एकारली ३०६ स्मरणम् ३०० धानिमान् ३०८ प्रतीपम् ३०७ सामान्यम् विशेष. । सदुगुणा ३१४ तदुगुणः १५ व्याघात. संसृष्टिः १६ अगानिभावस्वरः १७ सन्देहसकरः २ सन्देहसहरस्थल- निर्णयः एकाचयानुप्रवेशसकरः १२४ १० पलवाराणा पक्षाधंगतन्य- नियमः १ बलवारदोषाः पृथक् न सन्नि अनुप्रासदोषाः, तेषामोन्न- भाग्य १२० यमकदोष, नस्य मन्त- भत्रिच ११८ ६ 2 ५ . १० ८ १० - ·[ ११ ] ट -- विषयः उपमादोषाः सेषामन्त- भोवच २१८ उपमायां कचित् लिङ्गवचनादि- भेदयादुष्टता २३० काखादिभेदे उपमाया दुटता- व्यवस्थापनम् उपमायामपरी दोषो सबोरुनी- निर्भाषच उत्प्रेहादोषः तस्य उसन- শাখ विषयः रस पनौ पर्याभरम्यासदोषः १३४. समासोनिदोषः तस्य उनो- इन्तभाव वास्तुतप्रशंसाया दोषः सस्य सोनभीषय २१५ दशमोल्लाससमापनम् । ३३६ काव्यप्रकापसमापनम् ३३६ ५ १४ . ५ ·काव्यप्रकाशस्थ वर्णानुसारि.निघण्ट्रपत्रम् । विषयः पृष्ठस्य पद्भौ विषयः पृष्ठस्य पनौ २ २ १ पकाण्डे चोदा दो० १६८ घकाण्डे प्रथनम् दो० १७ पक्रमता दो १४२ १२ १ १४ १ "अगूढव्यङ्गरम् 18 " or •8 ५ ७ ७७ अनसातिविस्तृतिः दो० १६८ बङ्गाङ्गिभावः ३०८ निनोऽननुसन्धानम् दो० sor बनद्गस्थाभिधानम् छनम्बया १५८ अनभिहिताच्यता दो० ११४ नवीलतत्वम् दो० १४६ अनियमे सनियम. दो० १५० अनुकरणे सर्वेषा- मदोषता १५६ अनुचितार्थता दो० १०८ अनुमासः ५० १६३ अनुप्रासदोषाः ३२८ अनुभावः ३० अतुभाषस्य कष्टकल्पना दो० अनुमानम् २६० बगदायुक्तता दो. धन्योन्यम् अ० २६५ अपदयुकता दो० १५१ अपराह्नव्यङ्गम् अपतिः २० ३५० बपुष्टाता दो० खप्रनीतत्वम् दो० 110 ५ ३ . १४. ४ ५ अतिशयोक्तिः पत्यन्ततिरस्कृतषाच्य- ध्वनिः बधमकाव्यम् अधिकम् १० अधिकपदता दो अधिकपदता कचित् 8 ७८ १० . १ 18 ·१४ ] विषय. एस पत्रो विषय kar. , १२ . पर्षयायुत्यध्वनिप्रभेदाना प्रदन्यगतत्वम् अर्थान्तरन्यास ५० षर्थान्तरम्यासदोष पर्यान्तरसंक्रमिस- पाच्यम् पदोन्नरैकपदता दो १२ अलक्ष्य क्रमव्यनरम् २८ बलवारदोषाणास- ध्वन्तर्भाव बलकारखरूपम् पलवाराणा पदार्थ गताये मियामकम् २०० or ३ 8 ५ १३ 8 प्रतीतावं कचित् गुण १६० पप्रयुक्रता दो १०७ प्रयुकता कचित् न दोष २५६ अप्रयुक्तनादीनां - गुक्तिवीणम् १२५ समस्तुनासा प. २५५ । अमस्तुनप्रसादा २५५ बभवन्मसयोग दो० १३२ অধািনু অস্ত্র भिधापिचार षमतपरायता दो० १४३ अर्थगुणासीकार १८५ पचित्रम् १०३ पर्थचिवस्य पइभेदता १०१ अचिवोदाहरणम् १०३ पदोषा १४४ वर्धमेदा पर्धव्यक्ति अर्थगुण १८७ बर्षव्यक्ति पन्दगुण १८५ अर्थव्यता षषष्यश्नकतार्या सदस्य साहाय्यम् पर्यपस्थध्वनिविभाग ५५ पथ पयस्यध्वनिप्रदाना घरापरणानि १२ ४ " ५ १३ ४ 1 २ १ ६ ४ ५ . . वाचकमा दो० १०८ विदितवाच्यम् विशेषे विशेष दो १५० अलीलता दो० वहीरता कचित् १५८ पशीलासा दो 118 बसवति दो० २९६ असमयता दो० १०७ वसुन्दरख्या भस्थानस्थपना दो० १.७ नाम्थानस्यसमासतादो०१७ २ १ . ५" ७ ६ ५ ६ ८ २० ·[१५] । विषयः एस पनौ विषयः स्थानस्यसमासता एपमा च कचित् गुखः अस्फुटव्ययम् ४ 1५ साक्षेपः ५० वाक्षेपार्धापत्तिस्थले न लक्षणा यार्थी उपमा यार्थी व्यश्चना १ " बार्थी अपमादोषाः ३२६ सपमादोषो धापरी उपमानस्य श्राधिक्ये म व्यतिरेका सपमायां कालादि- भेददोषः ३३१ उपमाया कालादि- भेदस्य कचित् प्रदोषता। उपमायां लिद्वचन-- भेददोषः ३२६ उपमायां लिद्वचन- भेदस्य पदोषता ३३० उपमायाः पञ्चर्षियसि- विधत्वम् २८५ उपमेयोपमा प० उपहतविसर्गसा दो० १५७ उपादानलक्षणा है --- ३ . - *. . उपमा चौती ६ - Fउत्तमकाव्यम् ४ उत्तरम् प० २९६ , अत्तरस्य नान्यखिन् बन्ती २८६ धमेशा ० २२४ सत्सेवादोषः पदात्तम् १० २८५ अन्य विधम् २५ उदारता गुण. २९७ पन्दगुणः २८४ उदेश्यमतिनिहें ख- स्थले कथितपदस्था- इता 180 सपनागरिका रीति. १५ * ७ " ५ B ए . । - एकदेवविति रूपकम् प० एकावलो प० २४ १ . ३०१ ·विषयः पदो विषयः वस्य पत्रो । एकात्रयानुप्रवेशः सङ्करः५० ३२४ १० " काव्यस्य कारणम् प्रयोजनम् खरूपम् कोमला रीतिः किरता दो० ३ 122 8 ओ खोजोगुणः पर्थगतः १ ६. " खोजोगुणस्य व्यञ्जका: योजोगुणस्य लक्षणम् १८१ ८ खड्बन्धः श्र० २१४ 8 क ३१ कचितपदत्तम् दो० कथितपदवस्य गुणता 33 १ 180 २५६ १ ३ -- 8 ७ 18५ ग गर्मितत्वम् दो १३८ गर्मितवम् कचित् गुणः गुणलक्षणम् १०८ गुणविभागः गुणानां रसधर्मत्वम् 105 गुणालद्वारयो दः गुणीभूतव्यचकाव्यम् ५ गुणीभूतव्यञ्चकाव्य- प्रभेदाः गुणोभूसध्यास ध्वनिवत मभेदः गूदव्याम् गोही रीति- | गौणी लक्षणा 18 कर्णावधादिपदे न पौनरुभ्यम् कर्णावतंसाद्यन्यस्थले पोनरध्यदोषः कार्थता दो० कष्टार्थताया गुणता कष्टार्थता कचित न गुणो न दोषः काकादिप्तव्ययम् कान्ति बगुणः पदगुए कारण्माला ध० । काव्यविनम् प० १४ १५८ २. ८३ 18 १८७ 8 F8 10 ८ + . २६४ है १EL ट ३ ·[ १७ ] विषय एस पछौ विषय एस पी गौराहीक इत्यन लन्यायनिर्णय ११० १८ याम्यत्वम दो ग्राम्यत्व कचित गुण पाम्या रीति दृष्टान्त ५० दोषगुणालद्वारापा शब्दार्थगतवे नियामकम् दोषलक्षणम् १०५ दोषाणा ऋचित पदोपता गुणता वा 8 ३ पास्यार्थता दो १४६ 18 ध ४ चिवम् ० चित्रकाव्यम् चित्रकाव्यस्य बहु- भेदता युतरस्कार दो x ध्वनिकाव्यम् ध्वनिगुणोमूतव्यन्चयो १२६ 18 ८५ -- ०५ १ कानुप्रास ७३ ०३ १६४ पू " & ध्वने मैदसमष्टि মুঘল ससृष्टिसहरौ सहयाद्यपीना सहा ध्वनेोषियम् " त 08 १ प० ६६ ५. १४ तात्मा तुल्यप्राधान्यव्ययम् ८३ वल्पयोगिता प० त्यन पुन खोलततादो० १५१ 2 - x २४ निदर्शना "पन्य विद्याप निरङ्गरूपकम् प० निरर्थकत्वम् दो नितुता दो० २४६ । १०८ , दीपकम ब. क्रमलम् दो० 180 ·[ १८ ] ३ ट १ . षिय एस पड़ो नितता कपित्न दोष निाताधता दो० १०८ निहताना कचित्र दोष १२ नेमार्थता दो० न्यूनपदवम् दो० १०० न्यूनपदत्य कचित् गुण १११ म्यून पदार्थ कचित् न गुपोनापिच दोष 1 -- ६ विषय. यस पदम पर्यायोलम् प० माञ्चालीरीति 181 पुन पुननि दो० 10 पुनरतपदाभास १० 212 पूर्णोपमा क. पोनरम्यम् पोनरयम् कचित् न दोषः १३ प्रकापितरियाना दो० ॥ प्रातिविपर्यय दो. मतिमाएंना दो 11 प्रतिकूल विभागादिपरि- पा दो० मलिपपमा १० मनीपम् प० १०८ मान्यगीतम् १० १०४ प्रसादा पगल १६ ७ . म १. E परम 18 पतकर कचित गुण पदोपरिभाग १०९ पददोमा चित राय पदांगता पदामादोगामुदा- 1C परमरितपशम. . मागुपक्षका 120 रिषि ० रिपिरोधमचिए दोरना महिमाम दो. . sfofu ** परिणा. 12 पर २८. 12 ३ १८८ .

·[ १८ विषय स्य पद्धो विषय एश्य पनी । भ ३०५ मीलितम् प० सरमपन्ध अ० भग्नप्रक्रमसा दो. . - भावस उदय २ वलसा ४८ २ 18 यत्तत्पदयो साकाद- निराकाइनाविचार १८ यथासझम् प० यमकम् प० यमकदोष १०५ १० ४८ पान्त्यादीना कचित् प्राधान्यम् 88 सन्धि 85 भावाभास 80 , भाविकम् प० २८१ . भ्रान्तिमान् प० ३०८ ५ ६ , 8 ६ है र ट ८ , । ३ ४ ५ 80 १६ १ES -- रचनाया कचित् परीयम् 150 रसदोपविभाग रसनोपमा १० रमविभाग रमस सचन्दवाच्यसा दो रसानासदाहरणानि 81 रसादे पदेकदेशरचना पशंगतम् रसार मन्यगतलम् रखामास १८३ ३ ८ मद्गलाचरणम् मधमकाव्यम् गापुवं गुण थंगत रसगत पन्दगत माधुर्यगुणस प्यनका ' मावादीपकम् १० বাস্তবিক অত भावारूपकम् ५० मालागिरज प . १८८ ६ ८ ५ * ३५४ २४६ २६८ १७ 8 . मारोपमा ·[ २० } विषयः एस्स .पङ्की विषयः एछस पक्षी ल लक्षपछणा ए দা १० ६ - ८ ७ - ४ ८ १८ ३ - लक्षणामूलव्यानाव्यव- स्थापनम् लक्षणायां प्रयोनन- प्रतीतिः लक्षणाया. पडिधस्वम् । लक्षणायास्वैविध्यम् বাঘিম: लाटानुपासाय १६५ सुनोपमा ब ২২৪ वादिलोपे २२१ "उपमानसोपे "सपमेयेरादिलोपे "धम्मलोपे २१० "धादिसोपे "धर्मोपमानसोपे "धर्मोपमानेगदि- बोरी - वस्तुव्यधालङ्कारस न गुणीभूतव्यञ्चता ८४ १२ पाक्यदोषाः पाक्यनिष्ठपददोषाणासदा- हरयानि वाचकगन्दा पाच्यसिद्यगव्यङ्गरम् २ पाच्या निर्णयः वामनाद्युम्न गुणालद्वार लक्षणखण्डनम् 12 पामनाानदयविधगन्दगुणा- खीकारः १८५ २ पामनाघुळदयविधार्थ- गुणास्वीकार. १८६ विद्यापिरोधः दो १४८ १ विधेयारिमः दो० 18 विश्वयुद्धता दो १५३ विनोकि २८० पिप्रलम्भपिभाग: 81 विभाष. रिमारना का विभागस्य फरकपना दो॥ पिपरामतिवारिता दो० ॥ १० ७ 8 . ८ . -- . . - व " १८ परसादीना पियानो दाशरणानि पक्रोकि. पियायोपिरयो कपिपिरोषः 13 10 ·[ १ विषयः पृश्य पङ्गो -- 8 विषयः पृष्ठस्य पनौ व्यभिचारिभाषविभाग. ४५ व्यावाल: य० ३१६ 88 व्याजसुति. ७० २०८ यानोतिबा २४२ व्याहतार्थता दो 18 10 8 ५ १ १ १०४ 18 १०५ ६ पदचिनस्य कामो भेदा. शब्दचिवखरूपम् पदचितोदाहरणम् पदभेदाः यब्दशयत्यध्वनिः 108 १ ८ पिरुषयोरमि रसयोरेकल समावेयप्रकार: शिरुहरसमचारिभाषादीनां बाध्यत्वेनोनिर्गुण. १७१ " विरोधः ० X विरोधविभाग विरोधादसते दः २४९ विदिसायपरवाच्य- নিঃ » विशेषः शर विषेऽपियेषः दो० १५० - विशेषोलिस x विषमः ३०१ पिसन्धिः दो० तिः 188 न्यतमास: ० 128 पैदर्भी रीति. । यसकमन्दः ध्यानात्तिस्थापनम् ८६ y व्यतिरेक प० यतिरेकविभाग. ध्यभिचारिणः स्वपद- पायवम् दो० यभिचारिणः स्वाद पाच्यावं कपित् न दोषः १७० व्यभिचारिभावा. ६ ५० ५. १० , सन्दयत्यु यानुध्वने १० १ १ १० रुदाहरणम् पदाथार्थप्रत्युत्थ- ध्वनीना पदासत्वम् ५२ पदपत्याणकारचने रुदाहरणम् पदस्थ व्यशकतायामयस्य साहाय्यम् ११ पदार्थोभयमयुस्यध्वनिः ५८ ८ . १ गुप्ता लक्षणा 18 अनिकटतम् दो १०६ 10 ·[ २२ ] विषय एश्य पनौ विषय दृष्टस्य पको 8 ३०१ १० - २५१ 18 8 चौती उपमा ५० श्लेष प्रथगत ० एब्दगत ० श्लेषगुण अवगत सन्दगत हेपषिचार श्लेषस्य नमो भेद १७ ५ ८ " १८५ 8 १ २०५ ३ -- . समाधि ० ३०० समाधि अर्थ गुण १८८ सदगुण पप्पू समानपुनरात्तता दो० १३१ समान पुनरात्तता चित् न दोषो न गुण 10 समासोक्कि प० २५१ समासोकिदोष समञ्चय ब० २५ अन्यविध ० २८७ सम्भोग 81 १ सर्वतोभद्रम् ५० 215 ससन्देह ५० सहपरभिवता दो० महोति प. साकाइता दो० 141 साहदपकम् प० २४१ १०५ साध्यषसाना उदया सामान्यम् प० सार १० २८८ १०. ५० ६ ८ 110 १० ३ भयोगादिनैकार्यनियमनम्२० रालयकमव्ययध्वनि समाधि ० १६ महर प सङ्कीर्णता दो ११८ मनियमे नियम दो० 10 सन्दिग्धवम् दो० सन्दिग्धवं कथित गुष १० सन्दिग्धमाधाम्यष्यम् ८३ सन्दिग्धाचता दो 180 सन्देहसहर सन्धारशीलता १२८ समला पर्वगुण 10 मदगुष 14 समम् षा २०० सममानुषियरूपकम् १ . सारोपा लक्षणा + ८ ८ छसम्प से कुमार्यम् पर्षगुप १८० " ८ 1 म्यायिन सपन्दमाच्याम् दो

·[ २३ ]
विषय
विषय
सौ
स्थायिभावा
88
18
इ
३०७
ter
मरणम्
खभावोक्ति ५०
.
सतहत्तता दो
.
TIDYA
GRATIY
SN..
BHAVAN
LIBRARY

·काव्यप्रकाशः। - ग्रन्थारम्भे विघ्नविधाताय समुचितेष्टदेवता ग्रन्यरुत् परामथति, नियतिकृतनियमरचितां ह्लादैकमयोमनन्यपरतन्त्राम् । नवरसचिरा निर्मिति- मादधतो भारती कवेर्जयति ॥ १ ॥ नियतिशक्त्या नियतरूपा, सुखदुःखमोहस्वभावा, परमाखा- दापादान-कर्मादिसहकारिकारणपरतन्वा, पडसा, न च हृद्यैव तः, ताहशी ब्रह्मणो निर्मितिर्निर्माणम्, एतदृविलक्षणा त कविवानिर्मितिः, अतएव जयति, जयत्यर्थेन च नमस्कार पादिप्यत इति ताम्प्रत्यस्मि प्रणत इति लभ्यते ॥ रहाभिधेयं समयोजनमित्याइ काव्य यशसेऽर्थकृते (6) (१) भारिपायनिष्पन पतयनमिद । एवं परत ।

·२ काव्यप्रकाशः1- यावहारविदे शिवेतरक्षतये। सद्यःपरनिवृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥२॥ कालिदासादीनामिय यशः, (२) श्रीहर्यादेर्धायकादीना- मिय धनं, राजादिगतोचिताचारमरिजानम्, आदित्यादे- यूरादीनामिवानर्थनिवारणं, सकलप्रयोजनमौलिभूतं सम- नम्नरमेष रसासादनसमुहूर्त (३) विगलितवेद्यान्तरमानन्द, प्रभुसग्मितशब्दप्रधानवेदादिशास्त्रेभ्यः मुहमम्मितार्थतात्पर्य- यत्पुराणादीतिहासेभ्यश्च शब्दार्ययोर्गुणभावेन रसागभूत- व्यापारप्रवणतया (४) विलक्षणं यत्कायं लोकोत्तरवर्णना- निपुगकविकर्मा, , तत् कान्तेव सरसतापादनेनाभिमुपीसत्य, रामादियत् वर्तितव्यं न रायणादिवदित्युपदेशच, ययायोग... कः सहृदयस्य च करोतीति सर्वथा तत्र यतनीयम् ॥ अस्य कारणमाह, शक्तिनिपुणता लोकशास्त्रकाववाद्यवेक्षणात् । (१) यशरत्यादिकमया करोतीय नेनाम्षय । धावक किस श्रीहर्षमपभाम्ना रसायनी लला बहुधनं वचाानिति...सिद्धि । प्रसिदिष 'मयूरकवि मर्यशतकेन बुधादित्तीर्णरति । (१) रमपन्देमाल स्थायिभावउच्चते स्थाच काय्यार्थचायोत्सरमेर सर्व प्रयोजनेघु उत्तम स्थायिभायस्य विभादि. सम्वछ महणाखादेन निप्पम भिवप्रेयवानशून्य रसास्वादरूपमानन्दमिति समुदितार्थ । (8) रमय अगभूत उपायसपो व्यापारी विभावादियोजन का कास्य पालोमनसियाटास प्राधान्य ·प्रथम उल्लासः। . - काव्या- कावाजशिचयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥३॥ शक्ति कवित्ववीजरूपः संस्कारविथेपः, यां विना कायं न प्रसरेत् प्रसृतं या उपासनीयं स्यात्, लोकस्य स्थावर जगमात्मकलोकसत्तस्य, शास्त्राणां छन्दोव्याकरणाभिधान- कोषकलाचतुर्ध्वर्गगजतरगवनादिलक्षणग्रन्यानां, नाञ्च महाकविसम्बन्धिनाम्, धादिग्रहणादितिहासादीनाश विमर्शनावत्पत्तिः, काव्यं कर्तुं विचारयितुश्च ये जानन्ति तदुपदेशेन करणे योजने च पौनःपुन्येन प्रतिरिति त्रयः समुदिताः न तु यस्तास्तस्य काव्यस्योगये निर्माणे समुहासे च हेर्न त इतयः एवमस्य कारणमुक्ता स्वरूपमाह,- तददोपौ (५) शब्दार्थो । . . सगुणावनलङ्क ती पुनः कापि। दोषणालद्वारा यक्ष्यन्ते, कापौत्यनेनैतदाह यत् सर्वत्र सालङ्कारी क्वचित्त स्फुटालङ्कारविरहेऽपि न काथ्यवहानिः । । यथा, य: कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा (1) काव्यत्वविघटकच्य तमसारादिप्रबलदोपहितो, व्यावती रस्मादि न समपघटक किन्तु सालधारामिनि विशेषण पाइयति, एकत्र (अनegat) रवि नमोस्टतापदर्थतापटसम्पमिनि, रसात्मकगिति पर रखाभासाचालकका प्रयासमिति सर्चसंपाइकमिद जतम् ।

·काव्यप्रकाशः। स्ते पोन्मीलितमालतीसरभयः प्रौढ़ाः कदम्बानिलाः। सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलौलाविधी रेयारोधसि वेतसीतरतले चेतः समुत्कण्ठते । अत्र स्फुटो न कश्चिदलकार: (६) रसस्य च माधा. न्यानालङ्कारता। सझेदान् क्रमेणाह- बदमुत्तमनतिशयिनि व्यङ्गय वाच्यादृध्वनिर्बुधैः कथितः ॥ ४॥ इदमिति काव्य, बुधैःयाकरणैः प्रधानभूतस्फोटरूपन्यत्र व्यच कस्य सदस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः, (७) तत- स्तन्मतागुसारिभिरन्योरपि न्यग्भावितवायव्ययव्यञ्जनक्षमस्य शब्दार्थयुगलस्य । यथा,- नि:शेषयु तचन्दनं सानतट निर्भटरागोधरो नेत्रे टूरमनन्नने पुलकिता तन्यो तवेयं तनः । । 4 (६) थत हि हरोघरयायतमामख स्फुट स्थापि प्रशतरसमति- জুবহুসিল বাধাবাে। विमावनाविशेषोती सन्यावपि म एफुटे भारणकार्ययोरकथमय यार्थसायि सहायकनादिनापासवात् । अतएव अनयोरस्फुटावेन एतन्मूख कमन्देहसहरोऽप्यस्फट रति निर्षि- वादम् । मह रसवलकारोतु त्यतयाइ रसोति। (७) पटादिभिः वर्षसमदायपः क्षणिकः पदैः खोटदपो मिल्यः पन्दो ध्यज्यते, तेम च यभिव्योम वः प्रतीयते रति ताडपर प्राधानीभूतरकोटव्यश्नकस पक्षदारास पटादियन्दा धनिरिति ..

·प्रथम उहासः। ५ - मिथ्यावादिनि ! इति ! बान्धवजनस्थानातपीड़ागमे वापों सातमिती गतासि न पुनस्तस्यावमस्यान्तिकम् ॥ पत्र तदन्तिकमेव रन्तुं गतासोति प्राधान्येनाधमपदेन ध्यध्यते। (... घताडशि गुणीभूतव्यङ्गय व्यङ्ग त मध्यमम् । पताहशि वायादमतिशायिनि । यथा- पामतरणं तरुण्या मववञ्जलमारीसनायकरम् । यश्चन्या भवति मुर्वितरां मलिना मुखच्छाया। अत्र व ललताग्रहे दत्तसङ्कता नागतेति ष्याय गुणो- भूतं तदपेक्षया वाच्ययैव चमत्कारित्वात् । शब्दचित्रं वायचित्रमन्यगन्त्ववरं स्मृतम् ॥५॥ चित्रमिति गुणालङ्कारयुक्तम्, भव्यज्यामिति स्फुट- मतीयमानार्थरहितम्। पवरमधर्म । यथा,- स्वच्छन्दोच्छवदछकच्छकुहरातेतराम्बुच्छटा मूर्छन्मोहमहर्षिविहितस्नानातिकाङ्गाय वः । भिन्यादुद्यडदारदर्दरदरौदैदिरिद्रुम- द्रोहीद्रकमहोम्भिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् । विनिर्गत मानदमाममन्दिराइवत्युपश्रुत्य यह गापि यम् (E) ससम्भमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताधीष भियामरावती। इति कायमचा काय्यस्य प्रयोजनकारवखरूपविशेपनिणंयो - नाम प्रथम उवासः.. (संसपोरनमम् ।, ·॥ द्वितीय उल्लासः॥ ninum कमेण शब्दार्थयोः स्वरूपमाह,- स्याहाचको लाक्षणिकः शब्दोऽत्र व्यञ्जकस्विधा । पति काव्ये । एपा स्वरूपं वक्ष्यते । वाच्यादयस्तदर्याः स्युः .. वाच्यलक्ष्यव्यज्याः। तात्पर्य्यार्थोऽपि के चित्॥६॥ प्राकामा सन्निधि-योग्यता वशाहक्ष्यमाणसरूपाणां ‘पदार्थानां समन्वये (१) तात्पर्य्यार्थोविशेषयपुरपदार्थोऽपि , पाक्यार्थः समलसतीत्यभिहितान्वयवादिनां मतम् (२)। वाच्यएव वाच्यार्थइ त्यन्विताभिधानवादिनः (३)। . (.) समन्वये परस्परससर्गयोधे () थभिहिताना पदार्थानt पपयादिमो नयायिकाः । तेषामयमाश्य , घट करोतोत्यादी घटत्तिकमवासननिमानु प्रत्या बोध्यते, तरच घट सदस्य घटोर्थ सम्प्रलयम्प प कमता प्रतिमा - कस्यापि रायपदार्थापि पसिना तात्पवयात् घमयो विधया भामते रति (२) पिताना अभिधानं सन्दयोध्यत्वं तदादिलो मीमापका', तेषा मते पवितघटायाव घटादिपदाना शनि मान्दमोधेत भाकाक्षा- दिषयात वत्तिवादिवियत्ररूपमे मारते रति मापदापों पारा ।

·सर्वेषां प्रायमोऽर्थानां वाजकत्वमपोप्यते।
तव वाच्यस्य यथा-
माए घरोवअरणं अज्ज हु ण स्थित्ति साहिग्रं तुमए ।
ताभण किं करणिज्ज एअमेअ ण वासरो ठाइ (8)
भत्र खैरविहारार्थिनीति व्यञ्यते । लक्ष्यस्य या
साहेन्ती सहि । मुहयं पणे.पणे दूणियासि मज्झ कए।
सभावणेहकरणिज्जसरिस दाव विरग्रं तुमए (५)॥
मात्र मत्प्रियं रमयन्त्या त्वया शत्रुत्वमाचरितमिति लक्ष्यं,
तेन च कामुकविपयं सापराधत्व प्रकाशन व्यङ्गरम् ।
ध्ययस्य यथा
'सम णिच्चल ! हिप्पन्दा भिसिणीपत्तम्मि रेइष्ट वलाया।
:णिम्मलमरगयभाषणपरिडिमा सहमत्ति व्य (६)॥.
पत्र निष्पन्दत्वेनासस्तत्वं, तेन च जनरहितन्त्रम्,
“सङ्केतस्थानमेतदिति कयाचित् कश्चित्मत्युच्यते । अथवा,
मिथ्या पदसि न त्वमवागतोऽभूरिति व्यज्यते ॥
पाचकादीनां कमेण स्वरूपमा,
यत:
,
,
(8) भातर्ट कोपकरण वद्य पलु नास्तीति साधित वया । ...
सराप किं करणीयमेवमेन पामरहिवतीति । म.।
(1) साधयनी पि! छभग णे इथे दूनामि मात्तते ।
समापने करणीयमरमई तारविरचित वयेनि | म ।
(२) पम निपट!
मिमन्दा मिसिनीपने रानते पताका ।
निर्म हमरसतभाजपरिसिता राशिरिष ति | R. |

·. काव्यप्रकाशा साक्षात्मऋतितं (७) योऽर्थ- मभिधत्ते स वाचकः ॥७॥ घाटशीतसङ्केतस्य शब्दस्मार्थप्रतीतरभावात्, सहेत. सहाय एय थन्दोर्थविशेष प्रतिपादयतीति यस्य यवाव्यय धानेन सतो स्टद्यते स वाचकः । सङ्केतितश्चतुर्भेदी जात्यादि तिरेव वा। यद्ययर्थक्रियाकारितया (८ } प्रतिनित्तियोग्या व्यक्ति रेव, तथाप्यानन्यायभिचाराच (६) तत्र सङ्केतः कत्तुं न युज्यत पूति, 'गौः शल: चलो डिव्यः' इत्यादीनां विषयविभागोन प्राप्नोतीति च तदुपाधावेव सङ्केतः । उपाधिश हिविधः वस्तुधी पतयदृच्छया सन्निवेथितय । वस्तुधर्मोऽपि हिषिधः सिद्धः साध्यय, सिहोऽपि हिविधः पदार्थस्य माणदो विशेषाधान- हेतच, तवाद्यो जातिः, उन हि वाक्यपदीये "नहिं गौः स्व. रूपेण गौर्नायगौः गोत्वाभिसम्बन्धात्तु गौ:" इति । द्वितीयो (७) साक्षासतित यध्यवधानेन,ग्टहीतमनम् । (८) ध्यर्थ दुग्धादिरूपायोजम तमे क्रिया गोरानयनादिरूपा, तत्कारिक प्रतिनिधयोोग्या श्यियीभूना इत्यर्थः। dि TR महतो पुन रति शेष। (2) साध व्यशिबु भतपहः उन कस्याचित् एकव्यत्री ? थाो धामन्यदोष', हितीये यहां सहसपरः स्त्रीशतः तदनिरिमाया: गोव्य गोयन्दात् भान न सादिति व्यभिचारः। उभयप विषयषि- भागाप्राप्निदोषः, तथाहि यदि गोगन्दासपष्टपल सदस्यिपदामा मोदी गोप्यशिरः सात् तदेतेषां शन्दामा एकाधतया पोयता स्यादिति भावः।

·द्वितीय उल्लासः। गुणः, शुसादिना हि लब्धमत्ता पस्तु विशिष्यते। साध्या पूर्वापरीभूतावयः क्रियारूप: । डित्यादिशब्दानाम् (१०) अन्त्यबुद्धिनिर्याचं संहृतकम स्वरूपं वक्ता यहच्छया डिस्था- दिष्वर्थेधूपाधित्वेन सन्निवेश्यत इति सोऽयं सनारूपो यदृच्छा- स्मक इति । 'गौः शुक्लचलो डित्य इत्यादौ चतुष्टयो शब्दाना प्रत्तिः' इति महाभाष्यकारः। परमाखादीनान्तु (११) रापमध्यपाठात् पारिभाषिकं गुणत्व । गुणक्रियायहच्छानां वस्तुत एकरूपाणामप्यायभेदाद व लक्ष्यते यथैकस्य मुखस्य खनामुरत लाद्यालबनभेदात् । हिमपयःशहाद्यात्र येषु परमार्थतो भिन्न घु शुक्लादिषु यशेन शक्ल: शुक्ला इत्याद्यभिन्नाभिधानप्रत्ययोत्पत्तिस्तत् राजत्वादिसामान्य, गुड़तण्डुलादिपाकादिष्वेवमेव पाकत्वादि। बालकाद्युदोरिनेषु डियादिशन्देषु च, प्रतिक्षणं भिद्यमानेषु डियाद्यर्थेषु वा डिव्यत्वाद्यस्तीति सर्वेषां शन्दानां जातिरेव प्रतिनिमित्तमित्यन्ये । 6 (1.) डियादिपदामा प्रथमादिवर्षबुदा क्रमयः किश्चित् किश्चिदभिव्य परमवर्णवुद्धा त निपतो पाद्य स्फुटतरमभिवती मागावर्षात्मकध्वनिगन्दवत् वर्षक्रममृन्य कोटाक्ष्य सरूपं यदानामिति शेष , डिस्यादिषु अर्थेषु उपाधिवेन नामव्या बता पारकादिमा याश्या खेच्या सविसते कल्पाते इति समुदितार्थः । (1) मन उरीस्या परमायुवश मापदवेन जातितका परमापादियन्दानामपि जातिगन्दतया कथं गुणयन्दनेन व्यवहार त्यत: पाह परमाखादीनामिति । जातियन्द एवायं, शेषिकनयानुसार तथा व्यवहार, सभात रति भार.।, ·१० कावाप्रकाशः। तहान् (१२) अपोहो वा शब्दार्थः कैशिदुक्त इति पन्य- गौरवमयात् मकृतानुपयोगाञ्च न दथितम् । स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्थाभिधोच्यते ॥८॥ स इति सामान्सद्देतित: अस्येति शब्दस्य । मुख्यार्थवाधे (१३) तद्योगे रूढ़ितोऽथ प्रयोजनात्। अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत् सा लक्षणाऽऽरोपिता क्रिया ॥८॥ कम्मणि कुशल इत्यादी (१४) दर्भग्रहाणायोगात् गगायां घोष इत्यादौ च गङ्गादीनां घोपाद्याधरवासम्भवात मुख्यार्थस्य बाधे, विवेचकत्वादी सामीप्य च सम्बन्धे, रूढ़ितः (१३ ) व्यतिपियेषमानुपादाय नदान सामान्यतो जातिमान पदार्थ इति न्यायमतम् । गोपन्दनापार पचासा गोव्यतीनामपस्थितेरनमात् पादित व्यात्तिदर्शनाञ्च यतात्तिरूपोऽपोहोपाच्य ग्यको सौगती गतिः। (३ ) सत्यार्थस्य बाधै तद्रूपेण तात्पर्याविषय, व्यथ किया, बयने प्रतिपाद्यते, यदिति लुप्तकरपतीयान्नमव्ययं फ्रियाविशेषण वा, चाच मुख्यार्थवाधादिवत्र यसकारण मुलानिरिक्षार्थप्रतिपाद- मामिका या थारोपिता नियततविषयविधुरापि तविषयकतया कलिना, मन्दस्य क्रिया अति सा लशा रत्यर्थः । साच सयसम्बन्धमा का तात्पर्य रूपा पदार्यानरं वा इत्यन्यदेवत् । (1) कुछ खातिरद्रातीनि कुशवः ।

·द्वितीय उल्लासः। प्रसिद्देः तथा गगातटे घोष इत्यादेः प्रयोगात् येषां न तथा (१५) प्रतिपत्तिः तेषां पावनत्वादीनां धर्माणां तथा प्रति- पादनात्मनः प्रयोजनाच मुख्यनामुख्योऽर्थो लक्ष्यते यत् स पारोपितः शब्दव्यापारः सन्तिरार्थनिठो (१६) लक्षणा । स्वसिवये (१७) पराक्षेपः, ...1 परार्थ खसमर्पणम् । उपादानं लक्षणच्चे- त्युक्ता एवैव सा विधा ॥ १० ॥ कुन्ताः प्रविशन्ति, यष्टयः मविशन्ति इत्यादी कुन्तादिमि- रात्मनः प्रवेशसियर्थ खसंयोगिनः पुरुषा आक्षिप्यन्ते, तदुपादानेनेयं लक्षणा । 'गौरनुबन्ध्यः' इत्यादी युतिसचोदितमनुबन्धनं कथं मे स्थादिति (१८) जात्या व्यक्तिराषिष्यने न त शब्देनोच्यते 'विधेष्य माभिधा गच्छेत् क्षीणशक्तिर्विशेषणे' इति न्यायान (१५) चा विशेषततीरगतान । (६) सानर मुल्यार्थशावाद्युपस्थिया व्याक्ति योऽर्थ समाप. तमितदिषयमा व्यापारोत्ति। (10) मुल्याचं साम्पययोधाय परसापि थापार उपादानात् उपादाने ति नाम, परार्धमानायबोधाय खरुमपान भार्थपरित्यागेना. परात्परदपषणा पक्षति नाम पनि त्यभुभाम्या विविधा हमपा पर EAT Raपसमाया गौग्यपि यसपादित (16) गोमन्दम गोवजानियम तथा अनुसन्धनासम्मवादिति मेरबारियते जाप्यते, अपारयति रोपा, उच्यते अभिया बोयते, सिमपति, पियपणे जाती। .

·१२
कावाप्रकाशः।
-इत्युपादानलक्षणा तु नोदाइर्तण्या, नद्यत्र प्रयोजनमसि,
न वा रूढ़िरियं, व्यत्यविनामावित्वात् त ( १८) नात्या
व्यक्तिराक्षियते, यथा क्रियतामित्यत्र कर्ता, कुर्वित्यत्र
कम्म, प्रविण पिण्डमित्यादौ ग्टहं भज येत्यादि च ।
पौनो
देवदत्तो दिवा न भुत इत्यत्र च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते
शुतार्थापत्तेरापत्तेर्वा (२०) तस्य विषयत्वात् ।
गगायां घोष इत्यत्र तटस्य घोषाधिकरणत्वसिवये गगा:
शब्दः स्वार्थमर्पयति इत्येवमादी, लक्षणेनै पा लक्षणा
उभयरूपा चेयं शुद्धा उपचारेण (२१) पमिश्रितत्वात् ।
अनयो. (२२) लक्ष्यस्य लक्षकस्य च न भेदरूपं ताटस्थ्य,
.
.
(12) মালিন লালা, কিন্তু শ বহুথয়া বিষ অবিসা-
भाषधम्बन्ध नव्या व्यायेति। ध्यापिणाभाविवाह व्यतिप्रतीति विमा
तस्याः प्रतीत्यसम्भवात् ।
(२.) यव थमुपपद्यमानः शन्दः सदान्तरं कल्पयहि का
हतार्थापत्तिा, यथा हारमिति गन्दः पिधेहीति क्रियापदं, रयमेष
पदाध्यरहा। यस घe: तो वा तपमनोयोन्नरं कल्पयति
मा पर्यापत्ति' यथा तव हारमियधात पपः पिचडीति किया
कल्पयति, यमे यांध्याहार रवि, मतभेदेन उभयम् ।
(१) सपधारेण बारम्यहम्बन्धमूलशारोपेण ।
(१५) उपधारामियन शुद्धेस्यत्र प्रयोजक, किन्त क्या-
समायोः भेदप्रतीतिमर्थक्सन बीदासोन्यापरपर्यायं तारस्थानेव तपति
परमतं निराकरोति, थनयोरिति । एरिविचलनास्थ पि.उप.
खपछयानमाथिोरभेदमतीवित न व भेदमतीतिदपं सारस्था
यतीति ।

·. द्वितीय उल्लासः। तटादीनां गङ्गादिशब्द: प्रतिपादने तत्वप्रतिपत्तौ (२३) हि प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः, गद्गासम्बन्धमात्रमतीती गङ्गातटे घोष इति मुख्य शब्दाभिधानालक्षणायाः को भेदः । सारोपाऽन्या तु यत्रोक्तो विषयी विषयस्तथा ( २४)। भारीप्यमाण: ( २५) भारोपविषयच यत्रानपतभेदो सामानाधिकरण्यन निहि श्वेते सा लक्षणा सारोपा । विषय्यन्त:कृतेऽन्यस्मिन् सा स्यात्साध्यवसानिका ॥ ११॥ विषयिणाऽरोप्यमाणेनान्त:कते निगोणे (२६) अन्यस्मिन् . (२३) नवप्रतिपत्तौ याचसयोगङ्गातीरयोरभेदप्रतीतो सत्यामेव प्रतिपादयितमिष्टय प्रयोजनस्य गङ्गागतपामावादे प्रतीति , तीरादौ पति असा हिनयोझेदप्रतीतो सत्या, अमवाञ्चामेदप्रतीतो नेति भाव । मामलादीनां प्रयोजनमानविषयवन प्रयोजनस्वव्यपदेश प्रात्यविषयतया विषयस्य प्रत्यक्षवव्यपदेश एव । (२४) तथा समानविभक्लिोन शन्देन ववधर्म प्रकारेष का मायिन्वयः । (१५) धारोप्यमापो गवादि, पारोपय विषय यात्रयो पाहीकादिः । वनपद्धतभेदो भेदो वैधम्य तञ्च गोत्ववाहोकवादि, प्रकापितवेधर्मयारियर्थः । सामानाधिकरण्येन समानविभलिकपदेन निर्दियते उक्तौ समयोजनमिति येषः । (१६) मिगी स्वगन्दादिनातक, विषयिणेतिकरणाव बदली निगरपसारोपमयक्रमोपचारिकम् । .

·कावाप्रकाशः। । चारोमविषये सति सा साध्यवसाना स्यात् (२७)॥ भेदाविमौ च सादृश्यात्सम्बन्धात्तरतस्तथा । गौणौ शुद्धौ च विजेयौ इमौ आरोपाध्यवमानरूपौ (५८) सादृश्यहेतू भेदो गौर्वाहीक इत्यत्न गौरयमित्यन च । अत्र हि स्वार्थसहचारिणो गुणा जाधमान्द्यादयो लक्ष्यमाणा अपि गोशब्दस्य परार्थाभिधाने प्रवृत्तिनिमित्तत्व- मुपयान्ति इति केचित् (२८)। स्वार्थसहचारिगुणाभेदैन, परार्थगता गुणा एष लक्ष्यन्ते नतु परार्थोऽभिधीयते (३०) त्यन्ये । साधारणगुणाश्रयत्वेन परार्थ एव लक्ष्यत इत्यपरे (२१)। उतश्चान्यव "अभिधेयाविनामतमतीतिर्लक्षणोच्यते। (२७) मारोपामाध्यमानास्थले यदा वषा नामिना स्यात् गदा यथाक्रम रूपकातिशयोती सम्भवतः । (२८) जिधर्मापेष प्रतीतयोरपि सामानाधिकरण्येन समयोजनी निय भारोप, नदन्ययोसवानि गोध्यासानम् । एREारोपा. ध्यामानख पदयो पलीताभ्यो नापदमिन अपि सपने गौरतो हि भार | (१८) पार्थ गोवादिजाते: सहचारिणः समानाधिकरपा, पराओं वाहीकादिः, प्रतिनिमित्त यानिनिमिहम् । लक्षणया प्रथम घायुपस्थिति ततः समिधदा गहीवस्य बोधरति माघ । (१.) गोतमलादपि गोषदाह रचा गोंध सरकादपि तमा नाचादिहए वासीय बोधरतिषः । } {1) धाधारण गोगीकोभयात गुणो जाधादि, बदा. प्रयत्न नापे जानादिविशिक्षमि मानिमः। तथा जाप ·द्वितीय उल्लासः। १५ लक्ष्यमाणगुणैर्योगाइत्तेरिष्टा तु गौणता” (३२) इति । अविनाभावोऽत्र सम्बन्धमा नतु नान्तरीयकावं, तथात्वे हि मचा: कोयन्तीत्यादौ न लक्षणा स्थान, अविनाभावे चाचेपेणैव सिहले क्षणाया नोपयोग इत्युक्तम् (३३)। पायुर्घतम आयुरवेदम् (३४) इत्यादौ च सादृश्यात् अन्यत् कार्यकारणभावादि सम्बन्धान्तरम् । एवमादौ च कार्यकारणभावादिलक्षणपूर्वमारोपाध्यवसाने । भेदयो देऽपि तादृप्यप्रतीतिः,सर्वथैवाभेदावगमन प्रयोजनम् (३५) । शुभेदयोस्वन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारेण ( ३६) च कार्यकारिवादि । कचित् तादादुपचार: यथा इन्द्रार्थाः स्थूणा इन्द्रः, कचित् स्वस्वामिभावात् यथा रानकोयः धव गौण- (२१) अभ्य मानान्तरविरोधे त मुख्यार्थस्यापरिय' त्यादि। यभिधे याविनाभूतस्य सयसम्वइस्य प्रतीतिर्यंत सा, लच्छमाणा उकरीत्या खत्याविशेषणतया लाक्षणिकमोधविषया ये गुणा जाद्यादय तैर्योगात् सम्बन्धात्। (५३) शल व्यभिधेयाविनाभूतेत्यान, नानरीयकल व्याप्ति, परिनामावे घ व्याप्ती मन्यां त, यापेण यतुमानेन । उक्त 'गौरनुबन्ध्य' त्यल। (२३) यस दंगन्देन पुरोवर्तिवरूपेणेव एतादेरुपस्थिति , यल त पदमो पतवन उपस्थितिः नव भारोपेव । (१५) ज्योति स्थाने इति षः, भेदेऽपि नायप्रतीतिः पूर्वोकरीत्या गोषवाहीकत्वादिवधमाप्रतीतावपि गोवाहीक्योरमेद. प्रतीतिःसधै एमाडयमे दमतीति विनर, उत्कटाभेदमतीतिरिति यावत् । (१६) अव्यभिचार मियमेन । + ·कावाप्रकाशः। पुरुषो राना, कचिदययवाययविभावात् यथा भग्राहस्तः इत्यत्राग्रमावावयवे हस्तः, कचित् तात्कम्मर्यात् यथा अतक्षा तवा। लक्षणा तेन पङ्गिधा ॥ १३ ॥ माद्यभेदाभ्यां (३७) सह । सा च व्यवन रहिता सूढ़ो सहिता तु प्रयोजने। प्रयोजनं हि व्यञ्जनव्यापारगम्यमेव । तच्च गूढ़मगढ़वा, तच्चेति व्यङ्ग्यम् । गूढं यथा, मुखं विकसितस्मितं, यथितवकिम प्रेक्षित, समुच्छलितविधमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । उरो मुकुलितस्तन, जघनमसबन्धोडुरं, क्तेन्दुपदनातनौ तरुणिमोहमो मोदते ॥ अगूढं यथा श्रीपरिचयाज्जडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम् । उपदिगति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि ॥ अवोपदिशतीति (३८)। तदेषा कथिता विधा ॥ १३ ॥ (१७) उपादामलक्षणरूपोराचिभ्याम् । नचाहि शक्षा प्रथम हिविधा एका गोषी च, पशापि पुमयतुर्विधा उपादाम-शक्षण- रोपाभ्यासानदार, गोण्यति मारोपा साध्यपक्षानेति हिनि परिधा। ‘অপাৱাৰ যি অধিষষ ঃ प्रतीयते' रवि कवित् पाठः ।

·द्वितीय उन्मासः । १७ अव्यया गूढव्यङ्ग्या पगूढत्यया च । ६ नङ्ग-र्लाक्षणिक, चन्द इति सम्बध्यते, तस्तदाश्रयः । तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मकः । कुत इत्याह यस्य प्रतीतिमाधातं लक्षणा समुपास्यते ॥१॥ फले शब्दकगम्येऽन्यत्र व्यञ्जनान्नापरा किया। प्रयोजनमतिपिपादयिपया यत्र लक्षणया शब्दप्रयोगस्तान नान्यतस्तत्प्रतिपत्तिरपि तु तस्मादेव शब्दात, न पात्र व्यसनाहते अन्यो व्यापारः। तथाहि, नाभिधा समयाभावात्, गङ्गाया घोष इत्यादौ ये पावनत्वादयोधातटादौ प्रतीयम्से, न तत्र गगादिशब्दा सङ्केतिताः । हेत्वभावान लक्षणा ॥ १५ ॥ मुख्यार्थयाधादित्रयं हेतुः । तथा च, लक्ष्यं न मुख्य नाप्यत्र वाधो योगः फलेन नो। न प्रयोजनमेतसिन् न च शब्दः स्खलगतिः (३९) ॥१६॥ (१८) सावन्ती गति पामय यस प , पच्युनसामर्थ्य प्रयोगने रति ।

·काव्यप्रकाराः। यथा गदायम्दः सोतसि सवाध इति तटं लक्षयति, तहत् यदि तटेऽपि सवाधः स्यात् तत् प्रयोननं लक्षयेत्, न च, तटं मुख्योऽर्थ , नाप्यन वाधः, न च, गङ्गाशब्दार्थस्य तटस्य पावनत्यार्लिक्षणीयैः सम्बन्धः, नापि प्रयोजने लक्ष्ये किश्चित् प्रयोजनम्, नापि (४०) गगाशब्दस्तटमिव प्रयोजनं प्रतिपाद- यितुमसमर्थः । एवमप्यनवस्या याद या मूलमतिकारिणी । एवमपि प्रयोननं चेलत्यते तत् प्रयोजनान्तरेण तदपि मयोजनान्तरगति प्रसताप्रतीतिरुत (४१) पनवस्था भवेत् । ननु पायनत्वादिधर्मयुक्तमेव तट लक्ष्यते गङ्गायाराटे घोषइत्यतोऽधिकस्यार्थस्य प्रतिपत्तिश्च प्रयोजनमिति विशिष्टे लक्षणा कि व्यञ्जनेनेत्याह,- प्रयोजनेन (४३) सहित लक्षणीयं न युज्यते ॥१७॥ कुत इत्याह- ज्ञानस्य विपयो हान्यः फलमन्यदुदाहतम् (४३) । --- - (४.) वस्तुत• प्रयोजनोधे पाधापेक्ष मातीच्या भाषीनि, भण्यार्थाचादिकं विनेति भेषः । इदच, न प शर स्वशतिरित्यस व्याख्यानम् । कचि समर्थ इति पाठ ,तदा मुख्यार्थवाधादिकम यति (1) रक्षतिकारिणीय प्याच्या मातेति, प्रयोनमाग्वे प्रयास उपसा प्रस्तुमास पावसातादे की देवी कोषालयप्रतिभा (२) प्रयोशनेम प्रयोजनीभूतजामविषयेन पामवादिना । यति प. साMARE TRAIfu।

·द्वितीय उन्मासः। १६ मत्लबादेनीलादिविषयः, फलन्तु प्रकटता संवित्तिा (४४)। विशिष्ट लक्षणा नै व्याख्यातम् । विशेषाः स्युस्तु लक्षिते ॥१८॥ तटादौ ये विशेपा: पावनत्वादयः (४५), ते चाभिधा- तात्पर्य लक्षणाभ्यो व्यापारान्तरेण गम्याः। तच्च यजन- ध्वननादिशब्दवाच्यमवश्यमेषितव्यम् । एवं लक्षणामूलं व्यञ्जकत्वमुक्तम् । अभिधामूलन्त्याह- अनेकार्थस्य शब्दम्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। पामय विषय इति दृष्टान्तविधया उन्', यथा जानात् नहिषयोन्य तथा फलमपि, फलफलिमोः समसमयसमुत्पादासम्भवादिति भावः । (88) एतयोः प्रत्यक्षविषयफलयोः प्रत्यक्षाशिवत्वं यथा सव्यतां, तथा लक्षणजन्योधात समावस्या पाश्मत्वादिमतीतेरन्य त्वमवश्यमेषितव्यम् । पर सामानन्तरं ज्ञातो घट इति प्रत्ययात् तजज्ञानेन तस्मिन जातता- परमानी करता नायते इति अध्वरमीमांसकमीमामा । ध्यान भासता न पदार्थान्तर' किन्तु जामविषयता सापि च ज्ञानात् म जायते, मति प पटजाने पटमई जानामीति मन्ययरूपा थव्यासायापर- पर्याया संवित्तिामात् जायते इति तार्किकतर्कः । ज्ञानं तावत् विविधम् धन करणत्तिरूपं फलरूपञ्चति, तल कृतिमानेम विषयस्य यमाने निवारित विषयमकामाम समित्तिनाम फरमान जायते रति दानिक- विद्वानः । विषयमकामामिका एक संपित्तिरिति हायानामपि सम्मतम् । (१५) प्रतीयते इति शेष ।

·२० कायाप्रकाश संयोगाद्यैरवायार्थधोकृयातिरञ्जनम् ॥१८॥ "संयोगो विप्रयोगय साइचयं विरोधिता । अर्थः प्रकरणं लिङ्गशब्दस्यान्यस्य सन्निधिः ॥ सामर्थ्य मौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवदे (४६) विशेपम्मतिहेतयः । -इत्युक्तदिशा, समन्चको हरिः, पशङ्खचको हरिरित्ययुते । रामलक्ष्मणौ इति दायरथौ । रामार्जुनगतिस्तयोरिति । भार्गवकार्तवीर्ययोः । स्थाणुम्भन भवच्छिदे प्रति हरे । सचं जानाति देव इति युष्मदर्थे । कुपितो मकरध्वज इति कामे (४७) । देवस्य पुरारातेरिति शम्भी। मधुना मतः कोकिल इति वसन्ते । पात वो दथितामुखमिति सामुख्थे । भात्य व परमेश्वर इति रानधानीरूपात देशाद्राजनि । चित्रभानुर्विभातीति दिने रवी, रात्री वनौ । मिवम्भातीति उहादि, (४८) मित्रो भातीति रखो। इन्द्रगबुरित्यादौ (४८) येदे इव काय्ये न स्वरो विशेषमतीतिरुत् । मादिग्रहणात् (७६) यादे अमिन ए एनहाक्यम्य बालमिति अनिये, विषमृति हेलप नाइ महात्पर्य निर्णयकाः । (९०) गत समुहै, तस्य कोपासम्भवात् । (१८) नपुंसकलिङ्गापव्यया रसिप । (४६) रन्द्रः ययुः गातयिता यस बिडमीही चाचपदो. दातात, तेन च रन्द्रय पातमकत्ता बोध्यते, इन्द्रस गरिति पी. पमासपचे अन्य पदोदात्तत्व, गरम भातमकमतयागम: ।

·२१ . द्वितीय उन्नासः । एदहमेत्तस्यचित्रा एहमेनेपिच्छिवार्षि। एदहमेत्तावत्या एह मेत्तेहिं दिनहिं (५.)। इत्यादावभिनयादय: (५१) । इत्यं संयोगादिभिरर्थान्तरा- भिधायकवे निवारितेऽप्यनेकार्थस्य शब्दस्य यत् कचिदा- तरप्रतिपादनं, तत्र नाभिधा,नियमनात्तस्याः, न च, लक्षणा, मुखार्थवाधाद्यभावात्, अपित्वञ्जनं व्यञ्चनमेव व्यापारः । यथा भद्रामनो दुरधिरोहतनोविशाल- वंशोन्नतेः सतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्यानुपन्तगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत् (५२) ॥ ता तो वाञ्चकः शब्दः, सद्युक्तो व्यननाव्यापारयुक्तः। यत्मोऽर्थान्तरयुक् तथा । अर्थोऽपि वाञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥२० तथेति व्यञ्जकः । इति श्रीकाव्यप्रकाशे शब्दनिर्णयो नाम द्वितीय उल्लास: ॥•॥ ॥ 7 ---(५०) - एतापमानमनिका -एतावनमारतिपत्र । एलामावास्या एनापनमाबंदिवसैरिति . || शानिमियाभिष, (५३) राजप' भद-गितीमुख-शरण दाम-करगन्दाः यधार्म गोमन-पाप- मिरक-वितरण हमत-बोधका, सिपने त भद्रआति- पमर-इति-मदजप-गण्डादण्डकोषका ।

·तीय उन्मासः॥ अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषाम्, अर्थी वाचल व्यव्यङ्ग्याः। तेषां वाचक-लाचणिक-प्यञ्जकानाम् । अर्थव्यञ्चकतोच्यते। कीदृशीत्याह वक्तृबोहव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसन्निधः (१) ॥२१॥ प्रस्तावदेशकालादे- वैशिष्ट्यात् प्रतिभाजुपाम् (२)। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतु- प्पारों व्यक्तिरेव (३) सा ॥ २२ ॥ घोषव्यः प्रतिपाद्यः (8)। काकुनेर्विकारः। प्रसावः प्रकरणम्।अर्थस्यवाच्यलक्ष्यम्ययात्मनः। क्रमेणोदाहरणानि, (1) पावसाच्याभ्यां सहित अन्यसनिधिः बायावाध्याय पनिधि , तत रति म पचमम् । (१) नवमोन्मेष पाशिनी प्रजा प्रतिभा सेव मायनेयुच्यते । (१) प्यतेऽनयेति करपध्युत्पत्तथा व्यग्नियना । (.) ये बोधयित पन्द उच्चार्यते ए प्रतिपाद्य ।

·तृतीय उल्लासः। २३ अविउल जलकुम्भ घेत्तण समागदह्मि सहि ! तुरि। समसेग्रसलिलणीसासणीमहा वीसमामि खणं (५)। अत्र चौर्यरतगोपनं गम्यते । पोखिई दोव्वल्वं चिन्ता अलसत्तणं सणीससि। मइ मन्दभाइणौए केर सहि तुहवि अहह ! परिहवा (६) ॥ पत्र दूत्यासात्कामुकोपभोगो व्यज्यते । तथाभूतां दृदा पसदसि पाचालतनयां बने व्याधैः साई सुचिरमुपितं वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनितं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति, नाद्याऽपि कुरुयु ! ॥ पत्र मयि न योग्यः खेदः कुरुषु तु योग्य दूति काका प्रकाश्यते (७)। न च वाच्यसिद्यगमत्र काकुरिति गुणीभूत- व्यज्यत्व थाम्, प्रश्नमात्रेणापि काकोवियाम्स: () ॥ .. म (५) अतिविपुलं जलकुम्भ ग्टहीत्वा समागताऽमि खि! यरितम् । श्रमदलितनिवासनि:सहा विश्राम्यामि क्षणम् इति स० । (६) योनिद्रा दौर्बल्यं चिन्ताऽनसत्व मनि श्वमितम् । मम मन्दागिन्या ते सखि ! लामपि यहह ! परिमाति इति सः । बरवीति पदं तवामीति नवा केचित् व्याकुर्वन्ति । अहह ! ति कचिनास्ति। (0) अप्रियत्तम जानं खेद', मकाग्मते व्यज्यते । (८) पूर्वपक्षयितरयमभिप्रायः पालापाव परीन्येन खेदस्य करणा- कापपगायाधय प्रयुक्तयाऽपर्यवनय पय वमानामिका ध्यसे- पस्थापनहारा काकुरैव प्रभवतीति काकोर्वाच्यविधात्ये नदारीभूतस्य ध्या सामि तपान गुणीभूनतया गुणीभूतव्यापत सम्पमिति ।

·२४
कावाप्रकाशः।
तमा मह गण्डत्य लमिलिम दिपिणेसिपमन्तो।
एहिं सच्चे घर ते पकवीला ण सा दिट्टी (1) ॥
पत्र मत्सौं कपोलप्रतिविम्बितां पश्यतस्ते दृष्टिरन्यैवाभूत,
चलितायान्तु तस्यामन्यैव जातेत्यही प्रच्छन्नकामुकलते !
इति व्यज्यते।
उद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणियोभातियायी
वुञोत्कर्षाङ्कुरितरमशीविभमो नम्मंदायाः ।
किश्वेतस्मिन् मुरतमुहृदस्तन्धि ! ते वान्ति याताः
येपामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभूः॥
अत्र रतार्थ प्रविणेति व्यगाम् ।
णोल पणहमणा पत्ता मं घरभरम्मि समलम्मि ।
प्पणमेत जद सभा हो एव होइ वा वीसामी (१.)॥
अत्र सन्ध्यासतकाल इति तटस्यं (१) प्रति
कयाचित् द्योत्यते।
विशान्तिनम्त्यमभिवन्धिः थल काकोविज्ञानव म व्यायाधेप.
बारा पितन भजति ? ति प्रमालोर स्थापनदारंव, तेरह
पाच्याच पर्यासने सति व्यगामतोतिरिति कुतो गुणीभूतव्यत्रालया।
काकोरिति हेतपञ्चमी, विधान्ने पर्यवसामात् पाच्यार्थीनिषः ।
(८) तदा मम गण्डस्थतमिलिता मानेवोरम्यान ।
रदानी संवा नौ च कपोनौन सा कि रति स० ।
(1.) हदबनाईमना बा हमारे पकवे ।
पपमा यदि सन्ध्यायां भवति न भवति विश्राम रवि . ।
वासमणा ति पाठे बनन्यमना इतिह.1
(११) तटस्थ सम्बोध्यादिभिवदासीनमुपनायकम् ।

·टतीय उल्लासः।
३५
सुथ्वद् समागमिस्मादि तज्म पित्रो अज्न महरमेतेण ।
एमेचकित्ति चिट्ठसि ता सहि सज्जेसु करगिज्ज (१२) ॥
अत्रोपपति प्रत्यभिसन्त, प्रस्तुता न युक्तमिति कयाचित्
निवार्यते
अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुधमत्रास्त्रि करोमि सख्यः ।
नाहं हि दूरं भ्रमितुं समर्था प्रसीदताऽयं रचितोऽनलियः ।।
अत्र विविक्तोऽयं देश इति प्रच्छन्नकामुकस्वयाऽभिसार्य्यताम्-
इति पाखस्तां प्रति कयाचित्रिवेद्यते ।
गुरुअणपरवस पिय! किं
मणामि तह मन्दभाइणी घहमं ।
अज्न पवासं वचसि वञ्च
सम् ज्नेव्य मुसि करणिज्ज (१३) ।
अनाद्य मधुसमये यदि वनसि तदाऽहं तावत् न भवामि
१४ ) तव तु न जानामि गतिमिति व्यज्यते । मादि.
ग्रहणाच्टादेः। तव चेटाया. यथा,---
हारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्य सारश्रिया
प्रोल्लास्योरुयुर्ग परस्परसमासतं समासादितम् ।
(१३) धूयते सभागमिष्यनि तर मियोऽद्य महरभात ।
एपमे किमिति निति तत् सखि ! गज्जय करणीयमिति स• ॥
(१२) गुरुजम परवय प्रिय ! कि भनामि त मन्दभागिनी घर ।
प्रद्य HB व्रजसिज खयमेव जास्यक्षि करणीमिति
(18) भामि बोवामि।

·काध्यप्रकाशः। पानीतं पुरस: शिरोऽशुकमधःक्षिी चले लोचने, याचस्तञ्च नियारितं मरणं सोचिते दोलते ।। घष चेष्टया मच्छन्नशामुक्कषिपय प्राकृतविशेषो ( १५ ) ध्वन्धते । निराकाङ्क्षप्रतिपत्तये (९६) प्राप्तावसरतया च पुनः पुन: उदाहियते । वत्रादीनां मिथ:संयोगे द्विकादिभेटेन (१०), अनेन कमेण लक्ष्यव्यङ्गयोश्च व्यञ्जकत्वमुदाहार्यम् (१८) शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थों व्यनतार्थान्तरं यतः। अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तत् शब्दस्य सहकारिता ॥ २३ ॥ शब्देति, न हि प्रमाणान्तरवेद्योऽर्थों व्यञ्जका । इति श्रीकाव्यप्रकाशेऽर्थनिर्स यस्तृतीय उल्लासः ॥ * ॥ (৪) দ্বন্ধু সময় কাশিরামিষ , ষ বাম শ্যালিক্সাহিদি হও । (१६) भनु एकमिनपि उभययिष्यसम्भवेम कय प्रत्येक दात- मियत था निराकाइयोति, प्रत्येक किमुदाहरणम् ? तिजिज्ञासानिहप्तये इत्यर्थः । (10) यस व्यकामिायनेमान्वय । न केलं एपो प्रत्येकमेक ध्यनकायमपि त मिक्षित योयो: मिखितान का भइमामपीति भाव. 1 (१८) थल “दिक दे" बायोडव्यभेदे यथा,- 'यहा एस पिमर एस्य या दिवइए अखोएडि भा पहिष्य रजियिय ! सस्तार मायो पिमझरिसि रति कषि अधिकमति , निम्नति थवाई दियो यथोकय । मा एचि रालाध! मयायामाग्योः निमंसीति । .

·चतुर्थः उल्लासः ॥ यद्यपि धन्दार्थयोनिर्णये रुते दोषगुणालङ्काराणां स्वरूप- मभिधानीयम्, तथायि धर्मिणि प्रदर्शिते, (१) धर्माणां हेयो- पादेयता ज्ञायते इति (२) प्रथम काव्यभेदान् (३) आह । अविवक्षितवायो यस्तत्र वाच्यं भवेङ्घनौ । अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ २४ ॥ लचमामूलगूढव्ययप्राधान्य सत्येष (४) अविचितं याच्य 'ध्वनौ'- '-प्रत्यनुवादात् (५), धनिरिति यः । यत्र स, (1) प्रदर्पिते प्रकर्ये व सावान्नरमभेदं निर्दिष्ट । (२) प्रायते रति पाश्चिदम्र्मापां विशेषनिष्ठत्वात् इति प', नचाहिङ्गारध्वनी तिकटुव दोप, माधुर्य गुपः मल रौद्रध्वनौ । चित्रभेदे त यमकादिरलङ्कारः, न त रसध्वन्यादौ । (२) काव्यभेदान उक्नध्वन्यादिरूप-काव्य-सयमभेदान, नत्रापि प्रथम ध्वनेः प्रभेदः, ध्वनिहि प्रयमतो विविधः, अविवक्षितवाच्यो विक्षितान्द- परवाच्यश्वेति, वाद्यो सजणापूतोऽन्योऽभिधामूर । (3) अन्यावासम्भान रति शेष । (५) ध्वनावियनुवादात् 'य' रसियभन्दमाकाइम 'नव-नि मनस पियेष पहया कथनात् ।

·३८ काव्यप्रकाशः। तव च वाच्चं कचिदनुपयुज्यमानत्वादान्तरे परितमितम्(६)। यथा- त्वामस्मि वरिम विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति । यात्मीयां मतिमास्थाय स्थितिमन विधेहि तत् ॥ पत्र वचनादि उपदेशादिरूपतया परिणमति (७)। क्वचिदनुपपद्यमानतया अत्यन्त तिरस्कृतम् (८)।यथा उपकृतं बहु नाम, किमुच्यते, सुजनता प्रथिता भवता परम् । विदधदीदृशमेव सदा सखे ! सुखितमास्य ततः शरदां शतम् ॥ .. - (६) अनुपयुज्यमानत्वान् यपेण वाध्य तद्रूपेण मतान्वयेऽन মিলান, অথলি ঘসহ্মাঘৈ ষাঘষাঘাঘ, অবেশি परिणमित मित्र, नागार्थय लव कमिति यायत, यव वाच्योऽपि प्रकाराबारेण घणाति समुदिनार्थ, यथा कामेभ्यो दधि रक्षातामियादी बायोपि জাল খায়শই বদ্ধ प्रदश्च उपादामरक्षणास्पबएप संभवति। (७) समोध्यसहिया वनविषयकवनेनेव हि पुनः वाममिवारम' रवि कथममतपयुक्नमिति लाम्' उपदेग्य त्याम्, 'यमि' याप्तोम, 'पमि' उपदिशामि रति लक्षाम, तेन च सिमाधनवं व्ययम् । विहमायपि विदुधामरति, पात्लमते कार्यकालिकोपि धामीयाम्- रति च यथाक्रम सर्षमास्वविशारदरूपेण प्रमाणपरतापरलया परिएन, तेन च अन्यथाचरणे उपहसमीया भ्याम् । (6) तिरष्कृतं पूर्थोडरोवापि प्रशतावधानुपयोगितया रामाल- खहरुम्, पमित भेदः, यदा गद्रार्थ: तोरे । अयञ्च मादामहणा. तिरिमरक्षास्पद एव भाति ।

·चतुर्थः उल्लासः । ३६ एतत् अपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कथिक्ति । विवक्षितञ्चान्यपरं वाचं यवापरस्तु (६) सः । अन्यपरं व्यङ्ग्यनिष्ठम् (१०)। एप च (११) कोऽप्यलक्ष्यक्रभव्यङ्ग्यो (१२ लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः परः ॥२५ ।। अलक्ष्येति न सलु विभायानुभावव्यभिचारिण एव रस , अपित रसस्तैः, इत्यस्ति क्रमः, सनु लाघवान लक्ष्यते (१३)। तत्र- रस-भाव-तदाभास- भावशान्त्यादिरक्रमः। भिन्नो रमादालनकारात् अलङ्कार्य तया स्वितः (१४)॥२६॥ (८) चपर: विचिताम्य परवाच्यध्वनि । एष च व्यभिधामूख- মানুষমা স্বনি যখনি। (1.) प्यामि ध्यनरतामर्थकम् । (1) एप व सिविताभ्यपरतायध्वनिय । (11) म सप्सोनुभूयमान: कमो निष्पत्तिममो यस्य नार या चममा । (1रहसतिमि निप्पयते रवि पालामा पनि सम्पनत्वात् । (.) यो रसमायोराभास दाभाः। सम, पावणारात रमरदादाराव, स्थित रतिपर स्थित प पापात्रमदापनिरिति ।

·काव्यप्रकाशः। यादिग्रहणाझावोदय-भावसन्धि-भावशवलवानि । प्रधान- तया यत्र स्थितो रसादिसवाल ड्वार्थ:, यथोदाहरिष्यते । अन्यत्र तु प्रधाने वाक्याथै यत्राङ्गभूतो रसादिस्तत्र गुणीभूत- व्यङ्ग्ये रसयत्-प्रेय-ऊर्जस्ति-समाहितादयोऽलङ्काराः। ते च गुणीभूतव्यज्याभिधाने (५२०) उदाहरिष्यन्ते। तत्र रसस्वरूप- कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः (१५) ॥ २७ ॥ विभावा अनुभावाय कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैविधभावाः स्थायी भावो रसः स्मृतः (१६) ॥२८॥ (19) नायकाव्ययोरिति निबध्यमे हि षः । (१६) कारणमिक विविध जनक परिपोषकवेति, यमालवा एण्यादिराविति स एव नायक नायिकादिरूप च्यासमपदाभियोजना, मादुर्भूने चनचिन् यतम्य परिरूपोहोपनकारी चन्द्रोदयादिः स उद्दीपन- पदव्यपदेयाः परिपोषक रनि । कार्य तु रयादिजन्य कटाक्षादिप- सायिकचिकमानसिञ्चभेदेन नाम वहाते । सहकारील रस्यादेशतिषित कार्यम्य जमने झटिति प्रतीतो । पहायभूनानि पहामापानि निदादीनि, सायिनः स्थायिभागपरनामः, प्य थासाद्यमानः विपक्षीनिविषय रति याश्य, तपाही र पदेन बहुपदमेव रोमरिष्यति ।

·चतुर्थः उल्लासः1 उहि भरतेन 'विभावानुमावव्यभिचारिसंयोगगत् (१७) रसनिष्पत्तिः' इति। एतदिखते (१८), विभावैललनोद्याना- दिभिरालम्बनोद्दीपनकारणैः स्थायी रत्यादिको भायो जनितः अनुभाषैः कटाक्षभुजाक्षेपप्रभृतिभिः कार्य: प्रतीति- योग्यः कृतः व्यभिचारिभिनिर्वेदादिभिः सहकारिभिरुप- चितो मुख्यया कृत्या रामादावनुकायें तद्रूपतानुसन्धानात् नर्तकेऽपि प्रतीयमानो रस इति भट्टलोटप्रभृतयः (१८) । 'राम एवायम्, अयमेव रामः' इति, (२०) 'न रामोऽवम्'- (10) संयोगात् संवन्धात्, स च मतभेदेन नानाविधो वक्षाते । (१८) विखत इत्यस्य भट्टलोजटप्रभतय' इत्यनेनान्वयः । (10) उपचितः परिपुष्टीकता, सख्यया पत्त्या चालविकेन सम्बम्बेन, थमुकायें नाश्येनाभिनेयमायके, सितोऽपीति मेष, एतच भायाभिप्रायेण । तद्रूपतानमन्धानात् रामदेव वेगविशेषवाग्विधायिनि मत के तत्काल रामवाभिमामात, प्रतीयमाम व्यञ्जनयाऽभिव्यमा । नदयं मिर्गचिता:, यथा यसत्यपि सपै सर्पतयाऽवलोकितात दाम्नोऽपि भीति- रुदेति, तथा मोताविषयिणी अनुरागरूपा रामरतिरविद्यमानापि नसके माशन पुण्येन तस्मिन् स्थिदेव प्रतीयमाना सहृदयहृदये चमत्कारमर्प यन्त्या रसपदवीमपिरोहतीति रतव्यानयामिव्यक्तिरेर रसनितिरिति । (१०) पल विषयनियमविषयापरनानी सम्यकप्रतीतिः, तचाहि एसकारणार्थवयं, यदुनम्,- 'थयोगमन्ययोगच अत्यन्तायोगमेव च । व्यभिचभवतकारीस्वधा मत' सन यमर्य, यव विषयान्वित एक्कारता विशेषणम्य असम्बन्ध- छामयोग मिषेधति, यथा 'राम एायम' यक्ष रामस्य विशेषणवेन ·कावाप्रकाशः। इत्योत्तरकालिके वाधे 'रामोऽयम्' इति, (२१) रामास्वादान थाऽयम्' इति, 'रामसदृशोऽयम्' इति च सम्यड्-मिथ्या-संशय- साहश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चिवतरगादिन्यायेन (२२) 'रामोऽयम्'-इतिप्रतिमत्या ग्राह्ये नटे (२३) सेयं ममाङ्गेषु सुधारसच्छटा सुपूरकर्पूरशलाकिका दृशोः । मनोरथश्रीर्मनसः शरीरिणी माणेश्वरी लोचनगोचरङ्गता ॥ दैवादहमत्र तया चपलायतनेत्रया वियुक्तश्च । अविरल विलोलजलदः कालः समुपागतश्चायम् ॥ इत्यादिकाव्यानुसन्धानवलाच्छिक्षाभ्यासनियर्तितस्वकार्य- प्रकटनेन च (२४) नटेनैव प्रकाशितः कारण-कार्य- सदन्विते वकारेण दमथै विध्य रामलायोग व्यवच्छिन्दन बस रामप' नियम यति, यत्र पुनर्वि पेप्यगत एकारस्तव विशेष्येतरमिन विशेषणीभूनधर्मसम्बन्धं वारयति, यथा 'व्ययमे राम' या दम्भि रामयसम्बन्ध पारयन् सिन् रामा नियमति, भयरुपयेय प्रतीरि- रसधारणपरतया सम्यक मतीति । यतन क्रियान्वित कारतल ध्यायन्त' सर्वदा योग्योगातस्य मिषेधक, तक्रियात्रये कुत्रचिदपि सम्बन्ध बोधकाति व फसितार्थ । तथा 'भीलं कमलं भवत्येव रति, पल दिन कडे कमरे भोसल नियम्यते, नायकमनीलत्वम्, थपि त यस्मिनु-पिवपि कमरे मोमुत्यसम्बन्ध रति मसवाडकम् । (२१) एषात घ्यनन्नरातोपिरोतमतीतकमया मिच्याप्रतीतिः । (१३) सपिलिते नयनपथपति व योग्यम्'न्ये प्रतीनिहरेगि। (२१) प्रतिपक्या मनीया, 'नटे' सस्यपिमेण 'यहमीयमागोर रम्यनेमान्य । (1 मिक्षया ययामेन (पुन पुनरनुपीसनेम मिति पम्पादितं यय सका चभिगम्य प्रकटन प्रवास हैन बरपभूनन ।

·३ चतुर्थः उन्मासः । ३३ सहकारिभिः कृत्रिमरपि तयाऽनभिमन्यमाने.(२५)विभायादि- शन्दव्यपदेश्यै. 'संयोगात्' गस्यगमकनावरूपात् (२६) अनुमीयमानोऽपि वस्तुसौन्दर्यवलाद्रसनीयत्वेनान्यानुमीय- मानविलक्षणः (२७) स्थायित्वेन सम्भाव्यमानो रत्यादिर्भाव , ततासन्नपि (२८) सामाजिकानां वासनया चर्यमाणो (२५) रस इति श्रीयमुक.। न ताटस्येन नात्मगतत्वेन रस. प्रतीयते नोत्पदयते नाभि- व्यज्यते (३०), अपि तु काव्ये नान्ये चाभिधातो द्वितीयेन --- {१५) त्रिभवे नापलब्बै । (२६) विमायादिसत्त्वे रतेरवश्यभाव इत्येवंरूपव्याग्निनामकसम्बन्धात । (१७) वस्तुनोतमीयमानाया रते सौन्दर्य धमत्कारिता, रस- नीयस्वेन यासाद्यमामत्वेन, अन्यो पन्यादिरूपो चौकिको तमोयमानो विषय तसात् विलक्षण विभिन्न । (२८) तर नटे, प्य सम्रपि वस्तुनोविद्यमामोपि, स्थायित्वेन (टगतत्येन) सम्भाव्यमान (यमान) इतिपूर्वेषान्च्य । (२८) वासनया मापनया, पर्यभाण याखाद्यमान । स्थाय मिष्कर्ष , यथा कुज्झटिकाकुरिते देऽसतोऽपि धमसामिमानार धनियतस्य वरतमानम, नया नटेनर उनिपुण 'ममीते विभामादय বি দ্বাযিনাল্লিখি বিষাহিখিনিৰা নিৰীয়মাসাবি मिजौन्दर्यमा सामाजिशानामासाद्यतया चमत्कारमादधती रमतामे- मोति तोमिनिक रसमिमनिरिति (१.) ताटस्थोन तटस्थ उदासीन गच प्रक्षते मट, मायको रामादिरतिदिग्धि , तत्सम्बन्धित्वेन । बामगर पायामिकसम्बन्धित्येभ, एतात- . ५ ·३४ कावाप्रकाश:। (३१) विभावादिसाधारणीकरणात्मना भावकत्वव्यापारेष भाव्यमान: (३२) स्थायी सत्त्वोद्रेकप्रकाशानन्दमय-संविदः वित्रान्तिसतत्त्वेन (३३) भोगेन भुज्यते इति भट्टनायकः (३४) । न प्रतीयते मानुमीयते, तदानी रामादीनामभावेन नद्रत्यादरम्यभावाद व्यमता प्रत्येकातमानप्रमाणाविषयत्वात्, वस्तुतो-रामगतया भटगतत्वेनान- मियाऽपि रख्या सामाजिक सन्या तच्चमत्कारजनमासम्भवाच । मोत्पद्यते म मन्यते, विभावादीनां वास्तविकत्वाभावात् । नाभिव्यज्यते म व्यञ्चमवा पस्थाप्यते, सिद्धव तत्समम्भादिति भाष । (१) हितोयेम प्यन्येन । (११) भाव्यमान साधारणीमियमाण । (२१) पचपुषस्य खरेदेष रजतममी थभिभूयाविर्भावप व সন্ধায য যান্ধিা খছি না, বহু নিন্মানিবলম্বন্ধ- राहियेनारम्यानम्, यस्य च समिस्तिभावतया यवस्थिततापिदिति फलिता, तसातत्वेन तत्वहपेय । (१) भट्टनायकमतम्यैध पार, पन्दम्य पभिधायापारवत् काव्य- माधयोसहिल व भारतभोजकत्वमामक व्यापारयमतिरिमाल जलायेन व्यापारण यनिविशेषमन्यिापेमासाधारण विभाग स्थानिय सिविरासपरिहारेण उपसापनद साधारणीकरणम्, पान व विभागादिसाकम रहिराखाद्यते (माया पिरतरावाद: अकौनिकतापपद)। तयारि काम्यापोधोतरमेव भावकत्वव्यापारण विमारादिपमोनादयो रामपन्धिी रतिय सीतारामसम्बन्धापप- काय सामान्यतः कामिनोत्तरतिवादिनीपस्याप्यते, भोजकत्वम्यापारण व सरोया हारपोतविभादिसहमतेन सा रतिः सायरामायते रवि तेरामाद एप सनिम्मत्तिरिति।

·चतुर्थः उन्लासः। लोके प्रमदादिभिः स्थाय्यनुमानेऽभ्यासपाटषयताम् (३५) काथे नाव्ये च तैरेव (३६) कारणत्वादिपरिहारेण (३७) विभावनादिव्यापारवत्त्वात् (२८) अलौकिकषिभावादिशब्द व्यवहा. (३५) ममैवैते, थोरवैते, तटस्थस्यैवैते, (४०) न ममैवते, न शबोरेते, न तटस्थसावते-दूतिसम्बन्धविशेष स्वीकारपरिहारनियमानध्यवसायात् साधारण्येन प्रतीतैः (४१) . (३५) स्थायिनो रते अनुमाने यनुमानविषये अभ्यास हुन पुन- रतगोतमं तेन पाठय पटुता भैपुण्यम, बद्वताम् । (२६) तेरेव प्रमदादिभिरेत, यास्य च 'अभिव्यक' न्यपिमेणान्यय । (३७) कारणस्वादिपरिहार कारण त्यादिमा व्यपदेगमरित्याग । (१८) धादिपदेन थतुभाषन व्यभिधारणथ्यामारयोहएम् । पासनात्मतयाऽतिवारूपेणावस्थिताना यादीनां याखादयोग्यतानयम- रूपाविर्भावम विभावम, तेषा तु अनुभवविषयीकरणमनुभावभ, कार्य- वियप घभितो रत्यादीना सञ्चारण स्फुटमभिव्यक्तीपार व्यभिधारण एक व्यापारा। (१८) सोके हर्ष मोककारणेभ्यो हर्ष शोकाय हिनायते प्याल पुन सर्वेभ्य एव तेभ्य समित्यलौकिकत्वम् । (8.) एते विमानादय , एतदन्तेन सम्बन्धविशेषस्य 'धमुकदाते- न्यरूपस्य स्वीकारमियम । उत्तराम च तस्य परिहारनियम । (81) अनध्यवसायात प्यनियात, साधारण्येन सीतात्यादि- विपासाहितेन कामिमीलादिमा प्रतीते ज्ञायगान । बलायनाशय , यो जितिस्रो विधा , कानिचिटु वननि खस्यैव, कामि च यत्रोरेव, कानि पुन मनुमिलविवशयस्य उदासीनापरमान नटवर (मिल- बमोप यात्मीयसम्बन्धित्वेन सकीयसमिति र विभागन्यूनता)। ताल यदि पकीयाम विभावादयः प्रनोवेरन, तई तरसामाजिकसविधी ·कावाप्रकाशः। यभिव्यक्तः सामाजिकानां वासनात्मतया स्थित: (४२) स्थायी रत्यादिको नियतममाटगतत्वेन (४३) स्थितोऽपि साधारणो- पायवलात् ( ४४ ) तत्कालविगलितपरिमितप्रमाटभाव- वयोन्मिपिरायेद्यान्तरसम्पर्कमून्यापरिमितभावेन प्रमावा (४५) स्वरतिप्रकाशोऽनुचित इति होरेपोदीयार, रसास्वादस्तु दूर पाता । गायुसम्बन्धित्वेन प्रतीतो च विद्वेषाविर्भावस्वावश्यम्भावितया रमाखाद प्रयायैव कथम् ? । उदासानसम्बन्धमतीतावपि खमिन तदरुझावाभिसन्धान- प्रसनेन मितरामेव सदाखादोऽनुपपद्रः इति सम्बन्ध विशेषस्वीकारस्यानिश्य सीकर्तथ । एष तत्परिहारनियमनिर्णयोऽपि नास्तीत्यवीकार्यम्, अन्यथा 'मले कस्यापि' इति सम्बन्धपरिहारनियमनिश्चये 'यसम्बन्धिनोऽवम्' रतिनियमेन पलीकत्व गड्डया गगनकुसमगन्धोपलब्धये प्रतिवत रमाखाद- मात्तिरेप न स्यात, तगात् तदुभयाधारणलक्षण्येन सामान्यत कामिनीयम्' तिला कामिनीत्यादिना प्रतीरिति । (২) ধারালিহ্মানী উদ্ধাঘে বুখাখি, चधुना व साधारपोलतविभायादिभितम्यवाविर्भावमालम् । अत एव थेnt वेदाभ्यामजडामां बयाकरणादीनाञ्च तादयसंस्काराभाव , नेपो रमासादोऽपि (१३) नियत रमाखादयितया मिथितो य प्रभाता सामा- जिकताम्बन्यवेन । (৪৪) গাধা অবিমি লানীয়ালী ৪ গুয়ামী भिावादिः । (1) नकाल रसाम्पादकाल, विगलितोरप्रतीतोय. परिमितममाट- भार ' मोमेद रसापादयिता' रोया अननुभूयमामो थी स्यनिषिसम्बन्ध , तदन सदिमत प्रादुर्भन , एवं वेद्यान्नरय बौकिक अशादिविषयस्य रम्पोंग सामापसम्बधन म्योपरिमितो भागविता तिपिणे दम तेम प्रमाला रसाबादयिता कना।

·चतुर्थः उल्लासः । सकलसहृदयसंवादभाना साधारण्येन (४६) खाकार इवा- भिन्नोऽपि (४१), गोचरीकृत: (५८) चय॑मायतकमायो (४८.) विभावादिजीवितावधिः (५०) पानकरस-न्यायेन चळमाणः (५१) पुर इव परिस्फुरन् हृदयमिव प्रविग्रन् सर्वाङ्गीणमिव आलिङ्गनु अन्यत् सर्वमिव तिरोधत् ब्रह्माखादमिवानुभाष- यन् अलौकिकचमत्कारकारी 'हगारादिको रसः (५२)! (३६) सकाना महृदयाना सवादमाजा 'एकल इष्टस्यान्यास तथा दर्शन सवाद'-इत्यो सम्मनियालिमा साधारण्येन कामिनीवदि- साधारणधर्मप्रकारेणोपस्थित्या, यस्य 'गोचरीक्षत' इत्यनेतान्वय । (6) ननु विवक्षितविवेचने रव्याद्याखादयैर रसरूपतया कथं याखादावाद्ययोलों के बलवण्यदर्शनादिन्यत थाह खाकार इनि, 'खस्य ज्ञानस्य याकार विशेष एव विषय न त भानादन्य इति हि, योगाचारमते यथा वस्तुको ज्ञानस्वरूपस्य विषयस्य यत, वया ध्यानन्दात्मकाखादखरूपस्यापि रमस्थ वाखाद्यविकामिनि माय | (४८) गोयरीकृत विषयोलत । (८) पय॑माणता पाखाद , एक अदितीय प्राय स्वरूप- मिष्यत्तितर्यस्य स । (५.) उतरूपविभावादिरेव जीरितम्य जीवनस्य अधि)पूर्वा- परसीमा यस्य स । विमाआदिकालमानस्थायोति परमार्थ । (१) पानकरमो हि शामिदामरीचशर्कराकरादिविलन ए- पस्सुम्पादितोऽपि मरीचादिरसर्वचक्षण्यन सससदायसवलनसम्पादितेन अनिर्वचनीयेन धाखादेनाखाद्यते यथा, तथा, विभावादियचनदेन मोलतोलेत मन्दिर मासदेव स्वयंमार यासाघमाम सवर्थ । (५१) एनमतस्य स्थूलत इद मम्म, रविकारपादोमामलभात महादतमिता रति सकाररूपेण सहदयहृदयमधिरोहनि, अध वियता रमस्थ याखाद ·कावाप्रकाशः। सच न कार्य विभावादिविनाशेऽपि तसा सम्भवप्रसङ्गात् (५३), नापि साप्यः सिद्धस्य तस्थासम्भवात् (५४) अपि तु विभावादिभिर्यजितचर्वणीयः। कारकचापकाभ्यामन्यत् कदृष्टमिति चेत्, न कचिदृष्टमिति अलौकिकसिद्दे पणमेतम दूपणम् । चय॑णानिष्यत्त्या तस्य निष्पत्तिरुपचरितति कार्यो- प्प्युच्यताम् (५५), लौकिकप्रत्यक्षादिप्रमाणताटस्थ्यायबोध- शालिमितयोगिनानवेद्यान्तरसंस्पर्थरहितखात्ममात्रपर्थवसित- परिमितेतरयोगिसंवेदन-विलक्षण-लोकोत्तरससंवेदनगोचर -इति प्रत्येयोऽप्यभिधीयताम् (५६)। तद्ग्राहकञ्च न निर्यिकल्पकं विभावादिपरामर्शप्रधान- कालेग सनिपुण मतहितयो रामादिष्यक्तिविष सम्बन्धिरतिकारपरिभाषादि- मनिषाद योरपि काव्यमाययो पूरभावकत्वव्यापारेण रामसीतादि विषयपरिहारेण रतिकारमाधारण कामिनीत्यादिना प्रतीत: भाषा- িিধঃ বরুযথাবি বা লিল্লয়া সিমগ্ন। সালিহ্মা আগামীবি হ্যামাঙার এ বেবিলম্বিনি। দুই अपस्या अपि रतेराबादः, थलत वासया सिताया एवेन्यनयोमेदः । (৪) অধিকাঘাবাসাবালিকালােরি बानापसासम्भापानियमात, दण्डमा पि वरिखतरिमिष: (५७) जातो चिटादियिते व जायभान ए जायते । (१५) नार पर्वकोत्पत्तिमादाय रसण उत्पत्तिव्यपदेश । (५६) खोकि यत् मय शादि मान, या प्रमाउतारस्थान ममापोदासीन्येन (पदरादिलोरिभाषमनोति थाप), थमोध माम, तहमा मितयोगमा परयोगिनां (थामजन्य)भाम, यदपि रेपानरक वानरस बौशिपियश हम्बन्धन र समपान- - ·चतुर्थः उमासः। ३६ वात् (५७)। नापि सविकल्पक चर्य माणस्थालौकिका- नन्दमयस्य खसंवेदनसिहत्वात् (५८)। उभयाभावस्वरूपस्य चोभयाजकत्वमपि (५८) पूर्ववल्लोकोत्तरतामेव गमयति न तु विरोधमिति श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादाः ॥ व्याघ्रादयो विभावा भयानकसेवव वीराङ्गतरौद्राणाम्, अश्रुपातादयोऽनुभावाः शृङ्गारस्येव करुणभयानकयोः, चिन्ता- दयो व्यभिचारिणः शृङ्गारस्येव वीरकरुणभयानकानाम्- इति पृथगनैकान्तिकत्वात् सूत्रे (६०) मिलिता निर्दिष्टाः । वियदलिमलिनागर्भमेघ, मधुकरकोकिलनिर्दियां श्रीः। - मानविषयकं परिमितेतरयोगिनां परयोगिनां संवेदनं जान, एतचित्य- विलक्षणम्, धाएर च लोकानोतं यत् खात्मकं संवेदनं तस्य विषयः । प्रत्येयो जेय । (५७) साममिह विविध सविकल्प निर्विकल्पकञ्चति भामरम- लास्यादिविशेषपून्य जानं निर्विकल्पक, तहिपरीतं सविकल्पकम् । विभा- पादिपरामति विभावादिपरामर्शस्य सविकल्पकतया निर्विकल्पकाजनकत्वात् । (१८) सात्मकप्रतीतिमालसिलात् । अयंमाः, नदानी मामा- সম্বেয়া, ঘোমবিঅহিয়া ধন লাম্বাৱধাধা कुत सविकल्पकवमिति । (१८) उभयाभावखरूपय समयभिषय 'रियोरेवतरनिषेधे बारमिन पर्यासान' तिनियमेन सविकल्प शनिको निर्विकल्पकाव', निर्वियमत्वनिषेधे च सविसबातमायातोति भयानकत्तम् । (६.) पो पूर्वोचमरतह (१४० २०)।

·86
कावासकांशः।
घरगिरभिनयादुरावर्टझा(६)
प्रतिपरे दयिते मसौद मुग्धे। ॥-
इत्यादी.
परिमदितमणालीम्लानम, पत्तिः
कथमपि परिवारमार्थनाभिः क्रियासु ।
कलयति च हिमायोर्निवालदस्य लक्ष्मी-
सभिनवकरिदन्तच्छेदकान्तः कपोलः ॥-
इत्यादौ,
दूरादुत्सुकमागते विवलितं, सम्भापिणि स्फारितं,
संमिष्यत्यरुणं, ग्टहीतवसने किश्चाञ्चितचूलतम् ।
मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकर यास्याम्बुपूर्णक्षणं
चक्षुर्जातमहो । प्रपञ्चचतरं जातागसि प्रेयसि -
इत्यादी च
यद्यपि विभावानामनुभावानामौषध-बीडा-हर्ष कोपासूया-
प्रसादानाञ्च व्यभिचारिणा केवलानामेत्र स्थितिः (६२),
वथापि एतेपामाधारणत्वमिति धन्यतमहयाक्षेपकत्वे सति म
पनकान्तिकवमिति (६३) ।
तहिशेपानाह,-
सद्गार-हास्य-करुण-रोट्र-वीर-भयानकाः ।
(1) अभिनका तन बहुर एव अकोड़ रहा यावर
पापाप दकात, यथा सा
(११) बाल यथाक्रमहोदाहरपाये। स्थिति सामाप ।
(११)पास प्राधिकरनिनियताम्पितिकात्तम् । पायतमेष
HिINनुभाथमिचारियस विधिभित्र पापक प्रत्यायहाये ।

·चतुर्थ: उल्लासः । ४१ बौमत्माद्भुतसंशौ चेत्यष्टौ नाट्ये(६४)रसाः स्मृताः॥२६॥ तत्र झारख दो भेदौ-सम्मोगो विप्रलम्मश्च । सत्रादयः परस्परावलोकनालिगनाधरपानपरिचुम्बनाद्यनन्तभेदत्वात् अपरिच्छेद्य एक एव गण्यते । यथा, पून्यं वासटहं विलोक्य शयनादुत्थाय किञ्चिच्छन- निंद्राव्याअमुपागतस्य सुचिरं निर्वये पत्युमुखम् । विश्रब्ध परिचुम्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलों लज्जानम्नमुपी प्रियेण इसता बाला चिरं चुम्बिता ॥ तथा- त्वं मुग्धाक्षि ! विनैव कञ्चलिकया धत्री मनोहारिणौं लक्ष्मौमित्यभिधायिनि प्रियतमे तहीटिकासंस्कृमि (६५) । पथ्योपान्तनिविष्टसस्मितमुषो नेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालोजनः । अपरस्तु अभिलाष-विरहेर्पा प्रवास-शाप-हेतुक इति पञ्च- विधः (६६)। क्रमेणोदाहरणम्,- न अनेकान्तिकवन मिलितानां तेषां रसनिष्पत्तिोतवव्यभिचारः। तदवं सिवान:- मिखिताना रसनिष्पत्तिहेतुवं, या त एक एक निटि. मलापि ते शम्ययोईयोरामेण रसनिष्पत्तिरिति । (६०) शान्नण रोमाञ्चादिविरहेणानभिनेयवा त्रस्यकाव्यमाल- विषयमिति नाय टावित्युक्तम् इति प्रदीप । वस्तुत उपलणापम् । (६५) तसाः नायिकाया: बोटिका बसनपन्यिः । (६६) थपर: रिप्रलम्भः । अल अभिसाप: पूर्वरागमालम् । पिस्तु एकतरसामनरागात, बहरागे सत्यपि वा देवप्रतिमन्नात्, गुरु-

·४२
कावाप्रकाशः।
प्रेमाः प्रणयस्पृशः परिचयादुहादरागोदयाः
तास्ता मुग्धहयो निसर्गमधुराचेष्टा भवेयुम्मयि ।
यास्सन्तःकरणस्य याह्यकरणव्यापाररोधी क्षणात्
पाशंसापरिकल्पितास्सपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः॥
अन्यत्र बजतीति का पलु कथा, नाप्यस्य ताहक सुद
यो मां नेच्छति, नागतच इह हा! कोऽयं विधेः प्रक्रमः ।
इत्यल्पेतरकल्पनाकवलितवान्ता निशान्तान्तरे
वाला रक्तविषनष्यतिकरा नाप्नोति निद्रा निशि ॥
एषा पिरहोत्कण्ठिता (६७)।
सा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना,
नो जानाति सविनमागपणनावक्रोक्तिसंसूचनम्।
स्वरच्छुकपोलमूलगलितः पर्यस्तनेत्रोत्पला
याला केयलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरथुभिः ।
प्रस्थानं वलयैः कृतं, प्रियसखैरौरजनौं गतं,
धता न क्षणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुर ।
यातुं निश्चितघेतसि प्रितयमे सये समं प्रस्थिताः,
गन्तव्ये सति जीवित । प्रियमुहत्मार्थः किमु त्यज्यते ।
सामालिख्य प्रणयफपिता धातुरागैः पिलायाम्
भारमानन्ते चरणपतितं यापदिच्छामि कर्तुम् ।
पनादिपाशामयोग' , tो मागरेमात्रम् : प्रवास अनुरत योरपि
ভালবেuা বিঘিধ্বিনি, ঘ ৪ মুসৰিৱানবাগত
साप पतापम्न काल माथिबायोगो मास्तुित्यादिम: रिपादि-
पापिये।
(६.) नवापारामती मोषिपतिका हि षः ।

·चतुर्थः उमासः ।
४३
अस्तावनाङरुपचितईटिरालुप्यते मे
करतस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ सतासः (२८)।
हास्यादीनां क्रमेणोदाहरणम्,--
पाकुचा पाणिमशुचिं मम मूर्षि वेश्या
मन्ताम्भसा प्रतिपदं यतः पविले ।
। तारस्सरं प्रथितयत्कमदात्प्रहार
हाहा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ।
हा मातस्वरिताऽसि कुव? किमिदं! हा देवताः ! काशिषः।
धिक् प्राणान्, पतितोऽशनिः, इतवहस्तेऽङ्गेषु । दग्धे यौ।।
-इत्यं घर्घरमध्यसहकरुणाः पौराग नानां गिरः
चित्रस्थानपि रोदयन्ति, शतधा कुर्वन्ति भित्तौरपि (६)
कृतमनुमतं दृष्ट' वा यैरिदं गुरु पातकं
मनुनपशुभिर्चिादैर्भवहिरदायुधः ।
नरकरिपुणा साई तेषा सभीमकिरीटिनाम्
अयमहमसृष्लेदोमासैः करोमि दिया पलिम् ।
शुद्राः संत्रासमेते विजहित हरयः ! सुखशक्रेभकुम्भा
युम्न हेषु लज्जा दधति परममी सायका निष्पतन्तः ।
सौमिले। तिड, पावं त्वमसि नहि रुषां, मन्वहं मेषनादः,
किञ्चिलूमबलीलानियमितजलधि राममन्वेष यामि (७०) ।
--
(8.) तान्नो देवग। कुवेरशामेन वियुलभार्थस वक्षराजम्य
प्रियामहिण्य मेधरुपनं प्रत्युतिरियम् ।
(१८) राजपत्रा वातायां तत्परिजनोकिरियम ।
(०.) कार्यारम्भेषु सिरतर मरम्भ समाः, नमतिको वीर ।

·४४ काव्यप्रकाशः। ग्रीवाभाभिरामं मुडरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः पशाईन प्रविष्टः भरपतनभयाझ्यसा पूर्वकायम् । शप्पैरवलीः श्रमविरतमुखमंथिभिः कीर्णवर्मा पश्योदग्रसुतत्वाहियति बडतरं शोकमुऱ्या प्रयाशि उत्कृत्योत्कृत्य कत्तिं प्रयममथ प्यूमेधसूयांसि मांसा- न्यसरिफकटष्ठपिण्डयादायथयसुलभान्युग्रपूतीनि भग्धा। भातः पय॑स्सनेलः प्रकटितदशन: प्रेतरकः करदात् मकस्यादस्थिसंस्यं स्थपुटगतमपि क्रव्यमभ्यग्रमत्ति(०१)। चित! महानेप बतायतारः। क कान्तिरेपाऽभिनय भनिः। लोकोत्तरं धेर्यामहो प्रभावः ! कारप्यातिनूतन एष सर्ग:(७२) । एषां स्थायिभावानाह,- रतिहासच गोकच क्रोधोत्साहौ भयन्तथा । जुगुप्साविस्मयश्चैव साथिभावाःप्रकीर्तिताः(७३)॥३०॥ स्पष्टम् । व्यभिचारिणो बूते,- सरविधि-युपीर दानवीर दयागीररोति। द पवारपते पीरो. पिवधिकोसि । वायदादाहरम । (1) पर रथ यस फिच-पिणी-कर-र-र-गदा यपाक्रम उमाल सम्व-नितम्व-जान्नधौभाग-दरिट मागिरोnिfor- स्यामाका । (.) य पिसवामम दिन पनि । (१) पदायितास्या यामि, पश्चिारिका पेपरददायमानियावामिनदोमेद ।

·चतुर्थ: उल्लासः । ४५ निर्वेद ग्लानि शङ्कास्थास्तथाऽस्या-मद-थमाः । आलस्यश्चैव दैन्यञ्च चिन्ता मोह: स्मृतिर्ध तिः ॥३१॥ ब्रीडा चपलता हर्ष अागो जड़ता तथा । गर्बो विषाद औत्सुक्य निद्राऽपस्मार एव च ॥३२॥ सुप्त प्रबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्यमथोग्रता । मतिाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ ३॥ त्रासश्चैव वितर्कञ्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । बयस्त्रिंशदमीभावाःसमाख्यातास्तु नामतः(७४)॥३४॥ निवेदस्थामद्गलप्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽप्युपादानं व्यभिचारि- वेऽपि स्थायिताऽभिधानार्थम् । तेन, निव॑दस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रस:(७५)। यथा पही या हारे वा, कुसुमशयने वा दृषदि वा, मणों वा लोट्र था, यलपति रिपो वा मुहदि वा। टणे या सणे(७६) वा, मम समदृशो यान्त दियांसाः कचित् पुण्यारण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥ (03) नामा उद्देशमाले, न त सक्षणोदाहरण प्रदर्शनादिना, सत्तु दपदपक साहिबदर्पणारतीयपरिषदादितोषगन्तव्यम् । (७५) पान्तर खासम्बनम् बनियवादिदोषरस्य शिषवख गि सातादि, उद्दीपनं पुण्यात्रममपुरुषसङ्गादि, बनुभावो रोमाचादि, पर्शदवस्तु यभिचारिय काव्यप्रदीपनारादिमते मानस गम' स्थायी (1) कीसह।

·काव्यप्रकाराः। रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाऽञ्चितः(७७॥३५ भावः प्रोक्तः, भादिशब्दाग्मुनिगुरुकृपपुवादिविषया । कान्तायिषया त व्यता शृङ्गारः। उदाहरणम्- कण्ठकोणयिनिविष्टमीय! ते कालकूटमपि मे महानतम् । पायुपातमम भवहपुर्भेद त्ति यदि, मे न रोचते (७८) ॥ इरत्यघं संम्प्रति, हेतरैष्यतः शुभसा, पूर्खाचरितैः कृतं शुभै.। शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालवितयेऽमि योग्यताम् । एवमन्यदप्युदाार्यम् ( २५ । व्यभिचारी घया,- जाने कोपपरामुखी प्रियतमा खप्नग्ध दृष्टा मया मा मो संस्पृय पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रष्टत्ता पुरः। . (৩৩) খুনি বহুবাধিষীঘল, ২াবিয়া अप्रामास्वोपचाप ने देवादिगिया सबंधारा, कामादितिया वा रति, मादयप पाराखा', धान निमो ध्यथिती भितरो ' मामप्यमिति एएए सायदोष । (0%) मारेन सा तिरस्थितिय नाम, पदन्य- नामोति पारन । चयं भारत-पालददगामिनारस प्रिया অসংলমাঘ নিয়নি। {.) र परिपया त्तता-वादि: पास हरिदसि कोरिया स्पेक्षिा- ·चतुर्थ: उल्लासः। ४७ । नो यावत्परिपच चाटुशतकैराशासयामि प्रियां मातस्तावदायटन विधिना निदादरिद्रीकृतः । पत्र विधि प्रत्यसूया (८०)। तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः (८१)। सदाभासा रसाभासा भावाभासाच। तत्र रसाभासो यथा, स्तुमः कं वामाक्षि! क्षणमपि विना यं न रमसे ? विलेभे कः प्राणान् रणमसमुझे ये गयसे ?। सुलग्ने को जातः, शशिमुषि ! यमालिङ्गसि वलात् ? तपात्रीः कस्यैषा, मदननगरि ! ध्यायसि तु यम् ? (८२) पत्रानेककामुकविषयमभिलाषं तस्याः, 'स्तुमः -इत्यादानुगत याव्यापारोपादानं व्यनक्ति (८३)। भावाभासो यथा, राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी खम्मेरयौवनतरङ्गितविनमाया। सत् किं करोमि, कथमन तनोमि मैत्री, तत्खौशतिव्यतिकरे क उहाभ्युपाया। (८.) प्राधान्येन प्रतीयते रहिये । (1) अनौचित्य हि प्रतिषिविषयकवादिरूपं सामाजिक- सवेद्यम: दश हजारे रते बहविषयत्वेन उपनावकादिगतलेन गुरुजन- गतवेन तिर्यगादिगतालादिमा च मानेर, एवं वीरादावपि यम । (८२) पूर्वघ्यावेदार्थ केन तमन्दन मानाव्यनिविषयकायप्रतीति । (१), अशिक्षा ,'मम' पनि सनातं सम्बई का व्यापारोपादान वर्ग, व्यक्ति व्यञ्जयति, अभिवाय चमिमन परिषया रतिरभिषयते सात किम् ।

·४८ - काव्यप्रकाशः। पत्र चिता थनौचित्यप्रवर्तिता(8)। एवमन्येऽप्युदाहार्याः। भावस्य शान्तिरुदयः सन्धिः (८५) शवलता तथा ॥३५॥ कमेणोदाहरणम्,- तस्थाः सान्द्रविलेपनस्तनयुगप्रश्पमुद्रादित किं पक्षशरणानतिव्य तिफरप्याजेन गोपायते ?। -इत्युक्त क तदित्युदीर्य सहसा तत् सम्ममाष्टुं मया संश्लिष्टा रभसेन, तत्सुखपथात् तन्ववापि तत् विस्मृतम् । चन कोपस्य (८६)। एकस्मिन् शयने विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सद्यःकोपपरिग्रहग्लपितया चाटूनि कुर्वन्नामि । भाषेगादवधीरितः प्रियतमसूणों स्थितात्क्षणं मा भूत् सुप्त येत्यमन्दवलितग्रीवं पुनीक्षितः। पत्र ओत्सुक्यस्य (८७)। उमिक्तस्य तप:मराक्रमनिधेरभ्यागमादेकत: सामनमियता च वीररभसोत्फालश्च मा कर्पतः। (८) पादौ वायलियो रागः पदात घुससदिनित । तिft पोलिम, तोपरोयेन बाजायामहरागोयल रवि | व्यभिचारित भाय मिावा माभान्सानिध्य मसात् भारतम् । (८५) समबारमेर विसयोरपि दखदपयोराखादः सन्धिः । (६) पानार बमत्कारस विधामति सातिरिति । (0) विदेश ।

·. चतुर्थ उल्लासः। ४९ वैदेहीपरिरम्भ एष च मुहुश्चैतन्यमामीलयन् मानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरः स्निग्धो रुणयन्यत: (८८) । अलावेगहर्षयोः (१)। काकायें, शशलक्ष्मणः क च कुलं ! भूवोऽपि दृश्येत सा! दोषाणां प्रथमाय नः श्रुतमहो! कोपापि कान्त मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्ययाः सतधियः ? स्वप्नेऽमि सा दुर्लभा! घेतः स्वास्थ्यमुपैहि, का सलु युवाधन्योऽधरं धास्यति ! (20) मन वितकौत्सुक्य-मति-स्मरण-शङ्का -दैन्य-ति-चिन्तानां शवलता (21)। भावस्थितिस्तु उता च उदाहृता च (१२) । मुख्य रसेऽपि तेऽङ्गित्व प्राप्नुवन्ति कदाचन (८३) । ते भावशान्यादयः । अङ्गित्वं राजानुगतविवाहप्रयत्तमत्यवत् । (८८) पत्र उक्षित-रमोत्काल पन्दाः यथाक्रमम् पियान- ट्रेकपारा। (८८) पूर्वा सरमामकसावेगस्य, उत्तरात हर्षद तस्वकाल- भेसाद - ति एतयोमिचनरूपः सन्धि । (८.) पास्यति पायति । (८1) अवधि पूर्वपूर्योपमन उत्तरोत्तरं प्रतीयमान चमत्कार- माइतीति तखपा शलता । (४१) मन भावय शान्त्यादिवर स्थितिरपि पृथक कथं मोहा इत्यत या भावति । अयं भाव, भावस्थितस्तुतो भाषाभिषतया पूर्वीप- दतिम तेक नस गतास्वमिति (११) यदा त मानिनन विकलने।

·५० काव्यप्रकाशः। अनुम्नानाभसंलक्ष्यकामव्यङ्गास्थितिस्तु यः॥ ३७॥ शब्दार्थोमयशक्तप्रत्यस्त्रिधा स कथितो ध्वनि:(६४) शब्दयतिमलानुरणनरूपण्यङ्ग्यः, पर्यशक्तिमूलानुरणनरूप- व्ययः, उभयशक्तिमूलानुरणनरूपव्ययश्चेति विविधः । तत्र, अलङ्कारोऽथ वस्त्वेव शब्दात् यत्रावभासते ॥३८॥ प्रधानत्वेन स जेयः, शब्दशक्तुड्गवो द्विधा । यम्वेवेति अनलद्धारवस्तुमाधम्। भाद्यो यथा, उल्लास्य कालकरवालमहास्खुवाई देवेन येन जरठोर्जितगजितेन । निर्यापित सकल एव रणे रिपूरण धारानलेखिनगति ज्वलितः प्रताप. (१.५) । पत्र वाक्यस्यासम्बतार्थाभिधायकत्वं मा प्रसादीदिति (4) (६४) घण्टायां पाद्यमानार्या মধাসমীননা য घोदीयानपरोऽनुरणनानुस्खामादिपदानिधेय गन्दविशेष प्रतीयते, तसेच संजय भो यस्, तापस्य ध्यान्यस्य स्थितियसिन्निति पियक्ष । पारिष्टस्य सहापमहत्वाभ्या यथाक्रम शन्दगतिमूलत्वार्थयक्तिभूलत्व इति मदीपमतम् । पान्दव्यनमार्थव्यच्चमाध्याममयोमेद इति महेश्वर । (६५) प्राकरणिकम पतिपझे कालोरिकुलम हा क्षणों वा य करवास म एव, महदम्बु धाराम जस पवीति तम । जठर कठोरम जर्जितं बलवत् गजित सिहनादो यस्य तेन । धारानले वडगधार- कान्तिभि । अप्राकरषिकेन्द्रपणे त कारवर पर्ष कालसूचक । पाची मवीम गजितेनोपक्षिमित्यर्थ । ( ६ ) करवा सदासयेतावनमाले वनध्ये पावावयादिकथनं प्रतानुपयोगि-इति सम्बार्थकत्वपक्ति । छालेद गोध्य, यस एकस्थ भन्द-

·चतुर्थ उल्लासः।
५१
..
प्राकरणिकामाकरणिकयोरुपमानोपमेयभावः कल्पनीय इति
पत्रोपमालङ्कारो व्यङ्ग्यः ।
तिग्मरुचिरमतापो विधुरनिशालदिभी मधुरलील: ।
मतिमानतत्वत्तिः प्रतिपदपक्षाग्रणीविभाति भवान (६) ।
अलेकैकस्य पदस्य हिपदत्वे विरोधाभासः ।
अमित: समितः प्राप्तैरुत्कर्षद ! प्रभो !
अहितः सहितः साधुयशोभिरसतामसि (१८) ।
अत्रापि विरोधाभासः ।
निरुपादान रमभित्तावेव तन्बते।
जगचित्रं नमस्तस्मै कलासाध्याय लिने (et) ॥
माकरणिकत्व तशय विषय', यत्र त उभयोरपि प्राकरणिकायम्
ध्यमाकरपिकत्व वा तन शेषः ।
(२७) प्रस्तुतमले विधुराणां गत्व या निशेव निगा भरणं,
सत्का; मति, वस्तुतत्वावधारणक्षमा बुद्धि, मान प्रमाणं, ताभ्यां
तपणे याचाथै एत्तिरसरणं यस्य स । प्रतिपदं प्रतिस्थान पक्षाणाम्
धामीयानामपणीरपसर । अव पदभड्रेन विरोध , नया हि तिग्माधि:
सूर्य अथ घ ध्यप्रताप मतापरहिता, विधुचन्द्रः अथ च धनिया
लत्, विभः दीमिरहित. अथ च विभाति दीथते, मधुर्वसन्त अथ घ
थलील सीधारहित , मतिमान् अथ च तत्वे अबस्तुभूते विषये
पर्तते, प्रतिपत् प्रथमा तिथि यथच अपक्षायणी: पक्षम्यादीमूना म ।
(251 प्रस्तुतपः समितो सुद्धात प्राप्त ककरमितोऽपरिछिय,
व्यसतामहितः दण्डविधायकत्वेन शत्रु । अब पदभङ्गेन विरोध', तथापि
यमित परिमाणशुन्य अथ च समित परिमाणसहित एवम् सहित
न्यादापपि पोध्यम् ।
(e) उपादानम् उपकरण तूलिकादिक, तस्य सम्भार' सम्पत्ति
.

·५३ काव्यप्रकाराः। अत्र व्यतिरेकाः। अलमार्यस्यामि ब्राह्मणश्रमणन्यायेन अलङ्कारता (१००)। यस्तुमात्रं यथा, पंथिय ! ण एत्य सत्यरमत्यि मणं पत्यरत्यले गामे । उपत्रपओहरं पेखि उण जडू वससि ता यससु (१.१। अब यद्दपभोगक्षमोऽसि तदासखेति व्यव्यते । शनिरशनिश्च तमुच्चैनिहन्ति कुष्यसि नरेन्द्र! यस्मै त्वम् । यत्र प्रसीदसि पुन:, स भात्युदारोऽनुदारश्च(१०२) । अत्र विरुवावपि त्वदनुवर्त्तनार्थमेकं कायं कुरुतः-इतिध्वन्यते अर्थशक्तुबद्भवोऽप्यर्थी (१०३)व्यञ्चकः सम्भवी खतः॥३८॥ प्रौढोक्तिमावात् सिद्धो वा कवेः, तेनोम्भितस्य वा । समूहो पा, सहितं यथा साथा ; चित्र नानाकार, कला चन्द्रकला । पक्षे चिलमालेख्य , कला चालेएस-क्रियाकौगरम । यत्र हि चिरेम्य लिन उत्कर्षो व्यज्य ते, तच्च चित्रकलादिशब्दसामर्थ्यादेव चित्रकारोप- स्थित्यैव भवतीति प्रतोदाहरणत्वम । पिप्पबुद्धि पद्याय बहूदाहतम् । (1..) श्रमण बौइसन्नवासी, तस नदानी माझण्याभावेऽपि पौर्वकालिकवानएगदाय माहागराध्यपहार । (1.1) पथिक्ष | मात्र खतरमस्ति मनाक प्रस्तरस्थचे पामे । उक्त पयोधर प्रेस पुमयदि दसपि तहस इति स. | सतरं गयनार्था- सनादि, पयोधरो मेघ यथ च सन ! यत्र पयोधरपन्दमूलो व्यगशार्थ बोध । (१.२) पनि पनिपह, अनिर्वचम, उदारो महान, अहगता दारा धनिता यस्य इति युत्पत्त्या अनुदार मोक्तानित । (१.३) थपिरय भिवक्रमेणान्त, व्यर्थोऽपि ध्यश इत्यर्थ ।

·. चतुर्थ उल्लासः ! ५३ वस्तु वाऽलङ्गतिर्वेति षड्भेदोऽसौ व्यनक्ति(१०४)यत्॥४०॥ वस्वलकारमघवा तेनायं द्वादशात्मकः । स्वतः-सम्भवी न केवलं भणितिमात्रनिष्पनी यावद्दहि- रप्यौचित्येन सम्भाव्यमानः। कविना प्रतिभामात्रेण वहि- रसन्नपि निर्मितः, कविनिबद्धेन वा पति विविधोऽपर- इति विविधः (१०५) । वस्तु वा अलङ्कारो याऽसाविति घोढ़ा व्यचकः । तस्य वस्तु वा अलङ्कारो वा व्यङ्ग्य इति हादश- भेदोऽर्थशहयुद्भवो ध्वनिः। क्रमेणोदाहरणम्, चलससिरोमणी धुत्ताणं अग्गिमो पुत्ति ! धणसमिड्विमओ। इन भणिएण णअड्गी पुप्फुलविलोअणा जाआ (१०६)।(१) अत्र ममैवोपभोग्य इति वस्तुना वस्तु व्यज्यते । धन्यासि, या कथयसि प्रियसगमेऽपि विश्रब्धचाटुकयतानि रतान्तरेषु । नीवौं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण, सख्यः शमामि यदि किञ्चिदमि स्मरामि । (२) अत्र त्वमधन्या अहन्तु धन्येति व्यतिरेकालद्धारः। (1.8) व्याक्ति व्यायति । (१.५) अर्थोहि प्रथमतो विधा, खत -सम्भवी, मौटोधिमाल- सिंजय, तत्रापि चरम' कवेः, कपिना विवजय नायकादिरूपया प्रतिभामावनिप्पनवेन विधा रति मिसिवा अर्थस्य वैविध्यम् । (१.६) असशिरोमणिनामपिम मुवि ! धनसमाहिमयः । रति भपितेन नताली प्रोत्फुसविलोचमा लातेति • । पूर्वाईन्त वयंपतिपरा प्रति शाला मरोपमायोति, उत्तरान्ति आवे । . wentency- ·५.४ काव्यप्रकाशः। एन्धि-गन्धगन-कुम्मफपाटट- संक्रान्तिनिप्रपनयोणितयोणयोपिः । पोरयलोफि सुधि कोपकपायकान्तिः कालीकटाच पूय यस्य फरे रुपाणः (१०७) । (३) पत्रोपमालद्वारेण सकलरिपुवलचय: क्षणात् करिष्यते इति वस्तु । गाढ़कान्तदयनक्षतय्यया-सहटादरिबधूजनस्य यः । मोष्ठविद्रुमदलान्यमोचयचिर्दयन् युधि रुषा निजाधरम् (४) पत्र विरोधालझारेयाधरनिशनसमकालमेष शत्रयो व्यापा- दिता इति तुल्ययोगिता (१०८), मम सत्यापि अन्यस्य क्षतिः (१००) यस्य रामः करे तपास पड्गः, युधि युरो, पोरः, कोरेग कपाया थनिमयरमा कान्नियस तारशः कास्या देव्याः कटाचार न्यनोकि इट', कोग्यः-दए मदेन अन्धस्य उदिताय गन्धगजय (“यस्य गन्धं समामाय पलायन्नेऽपरे गमाः ।") कुम्भयोमस्तकस्ययोः कपाट योजकापात् कपाटमित्र मध्यभाग सन्धिस्सानं, नत कटस थपभागस शान्त्या भवन निघ्नं ददयां निविड़ यत् योषितं तेग गोण योधिः रक्तकानिर्यस्य सः। (1.८) योग्दंगनेन योग्दंगनव्यथामोधर्म विरुद्धम्, विच योग्दंशनव्यधामोचमक्रिययोः कार्यकारणयोरपि समजालपमिति, तेन च साधरर्दशनमा व्यापादयोः ऐककालिकत्व पंचधर्मसम्बन्धातुय- योगिता, “एकधर्मसम्बन्ध एव तल्ययोगिता" इति प्राचीनमतेनेदम् । एवमेव नगेशमहादय । प्रदोपकारादयस्तु विरोधपदस्य कार्यकारणयो। मौर्यापौर्यविपर्ययरूपातिश्योक्किपरवं, 'वल्यमेककालमेव युमा रति- ध्युत्पत्त्या तल्पयोगितापदच समुच्चयपरमिति व्याधिरे, भरेपरेषाप्येर- मेवाभिदो। + ·चतुर्थ उन्मासः। निवत्ततामिति तद्बुद्धिरुत्मेत्यते-इत्युत्लेक्षा वा। एयूदाहरणेषु स्वतः-सम्भवी व्यञ्जकः । बौलासस्य प्रथमभिपरे वेणुसंमूर्छनाभिः श्रुत्वा कीर्ति विषुधरमणीगीयमानां यदीयाम् । वस्तापागाः सरसविसिनीकाण्डसञ्चातथा दिड्माता: श्रवण पुलिने हस्तमावर्त्तयन्ति । (५) भव वस्तुना(१०८)येपामप्यर्थाभिगमोनास्ति, तेपामध्येवमादि- बुद्धिजननेन चमत्कारं करोति त्वत्कोर्तिरिति वस्तु ध्वन्यते । केमेसु वलामोड़िय तेण समरम्मि जयसिरी गहिया। जह कन्दराहिं विहरातस्मा दिदं कंठम्मि संठविया(११०)(६) पत्र केयग्रहणावलोकनोद्दीपितमदना दूव कन्दरासहिधुरान् फण्ठे ग्रहन्ति इत्युत्मेचा, एकत्र संग्रामे विजयदर्थनात् तस्यारयः पलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति काव्यहेतरलङ्कारः, न पलाय्य गतास्तहेरिणोऽपि तु ततः परामयं सम्भाव्य तान् कन्दरा न त्यजन्तीत्यपहतिय (१११)। (1.2) कविप्रतिभामावनिप्पवात यशसः पपपप्रवेशात् विसिमी- भभारमया कई सारतमपेष कविप्रतिभामामनिमम पस्तुमा । या संशयमानिमदन्यतरामदारस सगावपि तधिरपेक्षेपेय व्यञ्जकत्व- मिति घोलोदाहरकतम् । (11.) वैयेषु पराकारेण न समरे लयची होता । यथा भन्दाभिरिपुरा: समई संस्थापिता रहिस । दामोदिय- मन्दो पराकारे देयोति उदारपन्द्रिादयः। 'परा मोठिय' पसार गोरा चायनो रोप वा gr: PALI (1) बन्दरा पष्ठम्यापमपारिमतिमामात निम्न पदमा ·काव्यप्रकाशः। गाढ़ालिगणरसुज्जम्मि दइए लड़ समोसरई । माणसिणीण माणो पोलणभीम व हिययाहि (११२) (७) अत्रोत्प्रेक्षया प्रत्यालिगनादि तत्र विजृम्भते इति वस्तु । जा ठेरं व हसन्ती कडूवर्णवुरुहवइविणिवेसा। दायेदि भुअणमण्डलमणं विय नयइ सावाणी (११३), (८) अत्रोतोक्षया चमत्कार ककारणम् नवं नवं जगत् अजडासन- स्था (११४) निर्मिमीते इति व्यतिरेकः । एषु कषिप्रौढ़ौति मावनिमन्त्रो वाचकः । जे लड्दागिरिमेहलासु खलिया सभ्मोअपिणोरई- फार प्फुलफणावलोकवलणे पत्ता दरिहन्तणं । ते एगिह मलयानिला विरहिणीणीसाससम्पकियो जामा झति सिमुत्तणे विवहला तारुणयुग्णा विअ (११५)n(2) अत्र नि:खासैः प्राप्तैश्वर्या वायवः किं किं न कुर्श्वन्तीति वस्तुना (११६) वस्तु व्यज्यते । (१२) गालिङ्गमरमसोद्यते दयिते सधु सम्पसरति । ममखिनीना भान. मीडनभीत एव हृदयादिति स.। (111) या स्थविरमिव इमनी कपिवदनाम्बुरुवाविनिवेगा । दर्शयति भुवनमण्डलमन्यदिप जयति, सा वाणीसिस । (११४) जड़ जखमम् यथच जड़पदार्थरूपं यदुनासन, सदस्य मिनामने तिति या धा। (४५) ये उसागिरिमेखनाए रखलिता सभोगपिनोरगी- स्फारोवफुल्लफनावचीकवलने माता दरिद्रत्वम् । ते इदानी मलयानिशा विरहिणोनि वाससम्मर्कियो नाता झटिति थिएवेऽपि बहसा तारण्य पूर्ण पति स.. (११) पवना कपिनियनरमरीनामनायिकापोटोमिसिन !

·चतुर्थ उम्झासः । डि! विरऊण माणस्म मगधीरत्तगण मासास। पञ्चदंसविसंसलखणम्मि सहसति तेण भोसरिय(११७)(१:) अत्र वस्तुनाऽकृतेऽपि प्रार्थने प्रसन्वेति विभावना, प्रियदर्शनस्य सौभाग्यवलं धैर्येण सौटुं न शक्यते-इत्युत्प्रेक्षा वेति । उल्होलकरअरचणक्सएहिं तुह लोयणेसु नइ दिसं । रत्तंसुधं पसानो कोवेण पुणो इमे ण अकमिये (११८)॥(११) अत्र किमिति लोचने कुपिते वहसि ? इति (११९) उन्तरा- लङ्कारेण (१२०) न केवलमानपक्षतानि गोपयसि यावत् नेपाम प्रसादपान जातेति यस्तु । महिलासहरसभरिए तुह हियए सुइय ! सा अमाअन्ती । अणुदिणमणणयमा अङ्ग तणुं अपि तणुएइ (१२१)(१२) अत्र हेत्वलकारेण तनोस्तनूकरणेऽपि तय हृदये न वर्तते- इति वियेपोक्तिः । एषु कपिनिबच्चयनुप्रौढ़ोनिमावनिष्यन्न- शरीरो व्यक्षकः। एवं छादश भेदाः । (110) पपि रिचर्य मामय मम धीरस्य नावामम् । प्रियदर्शमविण्डलक्षणे सहसति तनास्तम् इति म । (11) धादिकरजरदमहतंना नयनयोर्मम दत्तम् । Ratगुहं ममाद कोपेन पुमरिमे माझान्ने तिस प्रतिमायिका. मंसर्गमित सातादिचिन्तयुन मायकं प्रति कुपितमायिकाया यसति । (110) तिनोनयनादिन्यः । (१२) कोमेन पुनरिम नामाने-न्यपहारमहितेन । (१२) गरिलायरित ताइये सुमग ! मा यमानी। अनुदिनमानायकमां अनयपि जनयति तिम० । C ·५८ काव्यप्रकाराः। शब्दार्थोभयभूरेकः(१२२)। यथा,- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमम्मथा । तारकातरला स्थामा सानन्दं न करोति कम्(१२३)॥(१३) चत्रोपमा व्यङ्ग्या। भेदा अष्टादशाऽस्य (१२४) तत् ॥ ४१ ॥ अस्येति ध्वनेः । ननु रसादीना बद्धभेदत्वेन कथमष्टादश ?- इत्यत चाह- रसादौनामनन्तत्वात् भेद एको हि गण्यते । अनन्तत्वादिति, तथाहि, नय रसा' ; तत्र शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ, सम्भोगो विमलम्भश्च , सम्भोगस्यापि परस्परावलोकना- लिङ्गनपरिचुम्बनादि-कुसुमोच्चयनलकेलिसूर्यासमयचन्द्रो- दयघडतवर्णनादयो वहवो भेदा । विप्रलम्मस्याभिलापादय उताः , तयोरपि विभावानुभावव्यभिचारिवैचित्यं, तत्रापि नायकयोः (१२५) उत्तममध्यमाधमप्रतित्वम् । तथापि (१२५) प्राधान्येन व्यगर्थोपस्यापकपदामाम् अपिये परिति- सहत्यासहवाम्या पदार्थोमय यतिमूलवयम् । (११३) व्यत्र यतन्द्रचन्द्रामरणेत्यादिपन्दस्य परिवयमहत्वात् ससद्दीपितेत्यादेश तत्सहायात् यथोलोदाहरपवम् । (१२४) अर्थान्तरमक्रमितवाच्यास्यन्नतिरस्कृतवाच्यासंघच्सक्रमव्याया- गहकिमडी हो, अर्थशक्किमला दाद, उभयमयुरक- इति संरक्षकमध्ययाः पञ्चदश रति मिलिवा थाय । (१५) नायिका च मायकर तयो । . स्वय, ·चतुर्थ उल्लासः। देशकालावस्यादिभेदाः, इत्येकस्यैव रसखानन्त्य,का गणना त अन्येषाम् । घसंलक्ष्यक्रमत्वन्तु सामान्यमाश्रित्य रसादि- ध्वनिभेद एक एव गण्यते। वाक्ये प्रत्यः धुत्थः इति शब्दार्थोभयथतिमूलः । पदेऽप्यन्ये (१२६) अपिशब्दाहायेऽपि। एकावयवस्थितेन भूषणेन कामिनीय पदद्योत्येन व्यङ्ग्येन वाक्यव्यङ्ग्या भारती भासते (१७)। तल पदप्रकाश्यत्वे क्रमेणोदाहरणानि,- यस्य मित्राणि मित्राणि, शत्रवः शलवस्तथा । अनुकम्पोऽनुकम्पाश्च, स जात: स च जीवति ॥ (१) अत्र द्वितीयमित्रादिशब्दा आश्वस्तत्वनियन्त्रणवस्नेहपावत्वादि- संक्रमितवायाः (१२८)। (१२६) अन्ये सप्तदय भेदा, एकसय पदस्य परियत्तिमहत्वास हत्य- योरसंभवानोभय यतिमूलभेदस्य पदे संभव इति मा ! पदं योध्यं, यल एकस्य व पदस्य मामान्य न व्यापार्थोपस्थिताय गुण्यं चन्येषान्त सह- कारितामात सर्वय पदनिववं, नामाभदाना तथारूपवे त वाक्यगतत्व- मिति । (१२७) मत पदय व्ययायद्योतकाचे पदार्थ वा पारतया पदसंघ परं ध्वनितमानां मत काव्यस्य, काव्यात्मकयोोक्यतदधयो चालला- धायकत्व पारवयोरमातात, यात थाह एवेति । भारती काव्याखरूप- व्याप्यात्मिका वाणी। तेनायं पतितोऽर्थ, यदन्तर्गतेन पदेन छोयोनि- अयितीर्थ धारया व्यन्यते तस्येव ध्वनितमिति । (११८) नियन्त्रणव सम्मप्रत्ययेण निःयेषम् शासनीयत्वम् । धनु

·६०
कावाप्रकाशः।
.
खलयवहारा दीसन्ति दारुणा जवि तहवि धौराणम् ।
यिनवयायहमद्या ण ड वयसाधा विनुमान्ति (१२८)(२)
यव विमुह्यन्तीति।
लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचःक्रमः ।
तदा सुधास्पदमभूदधुना तु चरो महान् ॥
अत्र तदादिपदैरनुभयैकगोचरा अर्याः प्रकाश्यन्ते । यथा वा,
मुग्धे! मुग्धतयव नेतमसिलः काल: किमारभ्यते ।
मानं धत्स्य ! पति वधान । ऋजुतां टूरे कुरु ! प्रेयसि ।
सख्यैवं प्रतियोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना,
नीचैः शंस, हृदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति ! ॥(३)
अत्र भीताननेति, एतेन हि नीचैःशंसनविधानस्य युक्तता
गम्यने। भावादीनां पदप्रकाश्यत्वेऽधिकं न वैचित्यमिति म
तदुदायिते।
रुधिरविसर-प्रसाधितकरयाल करालरुचिर-भुजपरिधः ।
झटिति भ्रुकुटिविटसित ललाटपट्टो विभाति मभीमः ॥ (४)
यत्र भीषणीयस्य भीमसेन उपमानम् ।
भुक्तिमुक्तिकदेकान्त-समादेशनतत्परः ।
कस्य नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सदागमः ? ॥ (५)
कम्पासापकारे हेयोन कम्पा, सदोपकार्थोऽयमिति चामन्तु नेह रति
महेश्वर । थव हि मिवादिपदं प्रत्येकमेव शक्षक
चितव्याहारिवादिक प्रकाशयतीति ययोनीदाहरपत्वम् । वाममोत्यादी
त व्यतापस्थिति सधैरेव पदैरिति तत्र वाक्यप्राण्यावम् ।
(१२८) सञ्चव्याहारा हसने दारणा यद्यपि, तथापि धीराताम् ।
सत्
मायकम्य

·चतुर्थ उल्लासः। काचिस तदायिनमेवं मुख्यया च्या शंसति। सायं स्नानमुपासितं, मलयोनाङ्ग समालेमितम् यातोऽस्ताचलमोलिमघरमणिर्विन्धमन्दा गतिः । घाय्यं तय सौकुमार्यमभितः लान्ताऽसि येनाधुना नेत्रदन्दममीलनव्यतिकरं शक्नोति तेनासितम् ॥ (६) अव वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचया जाताऽसीति मस्तु अधुना पदद्योत्यं व्यज्यते। तदप्राप्तिमहादुःपविलीनाशेषपातका, सञ्चिन्ताविपुलाह्वादक्षीणपुण्यचया गया। चिन्तयन्ती नगमूर्ति परब्रह्मस्वरूपिणम्, निएच्छासतया (१३०) मुक्किं गताऽन्या गोपकन्यका ॥ (७) अत्र जन्मसहस्ररुपभोक्तव्यानि दुष्कृतमुसतफलानि वियोग- दुपचिन्तनाहादाभ्यामनुभूतानीत्युक्तम् । एवञ्च भयेपचयपद- द्योत्ये अतिशयोक्ती (१३१)। क्षणदाऽसावक्षपदा, बनमयनं, व्यसनमव्यसनम् । बत वीर । तय दिपता पराभूखे त्वयि परामुखं सर्वम ॥ (८) हरयायसबइममा म पछु यायाया विछान्नीनिस । यस विमान गिरामो हाते, तेन र इष्टशाकारित्व व्यहरम । (1१.) मिरमामाया निमायायुतया 'माय माणा सामनि, या समाढीयने' नितेशका निरामतम् । (१५) दुम्का रातफत्तजनकले डालतादाभाध्यस्तेि वियोगनिने मतीदेते रति थनिपयोगी व्य।

·६२
कावाप्रकाशः।
अत्र शब्दशक्तिम्लविरोधाङ्गेनार्थान्तरन्यासेन (१३२) विधि-
रपि वामनुवर्तते इति सर्वपदद्योत्य वस्तु ।
तुह वल्लहा गोसम्मि पासी अहरो मिलाणकमलदलो।
इअ णषवई सोऊण कुणदू वर्ण महीसंमुहम् (१३३) (2)
अत्र रूपकेण त्वयाऽस्य सुद्धर्मुहुः परिचुम्बनं तथा कृतं,
येन म्हानत्व मिति मिलाणादिपदद्योत्य काव्यलिङ्गम् । एप
खतःसम्भवी व्यञ्जकः।
राइसु चन्दधवलासु ललिअमापफालिऊण नो चापं ।
एकच्छत्त विय कुणः भुषणरज्जं विद्यभन्तो (१३४) । (१०)
अत्र वस्तुना येषां कामिनामसौ राजा परस्तेभ्यो न कचिदपि
तदादेशपराड्मुष इति जाग्रनिरुपभोगपरैरेव तैर्निगा
अतिवायते इति भुघणरज्जपदद्योत्य यस्तु प्रकाश्यते ।
निशितपरधियार्मियत्यनको
दृथि सुहयः सपलं वयस्यराले।
दिशि निपतति यव सा च, तव
व्यतिकरमेत्य समुन्मिपन्ययस्था: । (११)
(१९३) मन्दनिमलस चषदा पक्षणदेन्यादिगिरोषण बन
उपपाददेम, परामवये वाद्यनरम्दामनेयर्थः ।
(1) मय प्रातरामोदारो घाममदनम् ।
रति नरभूः गुखा करोति वदनं बीममुखम् हि स..
गोमपन्दो प्रमाते देयोति मागेमाहादयः। वा गोपमोतिपदं
गोमे माय गोर येते मिक्षितिगेम प्रभातपर चार मारते
विनियमात 'दको रस समिप्यादत् ।
(1) धुम्ट्रासार सिमाम्फाहा पापम् ।
एपनि रोनि fayानराज्य निमामि |
.

·चतुर्थ उन्नासः। भत्र वस्तुना युगपदवस्थाः परस्परविरुवा अपि प्रभवन्तीति व्यतिकरपदद्योत्यगे विरोधः । वारिज्जन्तो वि उणो संदावकअस्थिरण हिपएण। त्यणहरवअस्मत्तणेण विसुइनाइ ण चल से हारो(१३५)॥(१२) पत्र विशुइजातित्वलक्षणहेत्वलद्वारेण हारोऽनवरतं कम्प- मान एयास्त इति चलइपदद्योत्यं वस्तु । सो मुहसामलाडो धम्भिल्लो कलिअललिग्रणियदेहो। तीए संधाहि यलं गहिम सरो सुरअसंगरे जयडू (१३६)।(१३) पत्र रूपकेण मुहुर्मुडराकर्षणेन तथा केशपाश: स्कन्धयो: प्राप्तः, यथा रतिपिरतावष्यनिरत्ताभिलाप: कामुकोऽभूदिति बंधपद- द्योत्या विभावना(१३७)। एषु कविमौढोक्तिमाननिष्पन्न गरीरः। णयपुमिमामिअंकरम सुइय ! को तं नि ? भणसु सच्चं । का सोहागसमग्गा पयोसरअणि व तुह मज्ज ? (१३८)॥(१४) (११) पार्यमाणोपि पुमा पन्नापकदर्धितेम हृदयेन । জশবেগুন বিবি মা হয়নি । (१६) पराग्वसामखाड़ो घम्मिनः करिवलितमिजदेहः । नया स्वधावखं एडीला सरसरतारे जयतीति .. (११७) विभाग्नेति प्रकाश्यते इति ष, पक्षपके योन्यसायय । यं भाष त्यनिष्पत्तिकपाभिहारत्वमायापि अभिशापोदयात् विभामा, रतिनिष्प सर संपदेनर घोतिता, यावर्षणेन दिवस वन्धमा माययो रहिनिमति विनासम्भादिति । (११) मापूर्षिभामगाम समग सममि १ भए पापम् । बाहीमाम्यहमपा दोररममोर नाहिस.।

·६४ कावाप्रकाशः। अत्र वस्तुना मयीव अन्यस्यामपि प्रथममनुरक्तस्वं न तत इति णवेत्यादि-पयोसेत्यादिपदद्योत्यं (१३८) .यस्तु व्यज्यते । सहि ! णपणिवणसमरम्मि अइयालीसहीए निविडाए। हारोणियारिओ विच उच्छरन्तो तदो कहं रमिय(१४०) (१५) अत्र वस्तुना हारच्छेदादनन्तरम् अन्यदेव रतमवश्यमभूत, तत्कथय कीगिति व्यतिरेकः कहंपदगम्यः (१४१)। पविसन्ती धरवारं विवलियमणा विलइऊण पहं । खन्धे घेत्तूण घडं हाहा पट्टो तिरुअसि सहि ! कित्ति?(१४२)। यत्र हेत्वलकारेण सङ्केतनिकेतनं गच्छन्त दृशा यदि तत्र गन्तुमिच्छसि, तदा अपरं घट ग्टहीत्वा गच्छति वस्तु कित्ति- पदद्योत्यम् (१४३)। यया या, विसंसलं तुम सहि ! दिट्टिऊण कुडेण तरलतरदिदि । वारफंसमिसेण पप्या गुरुमो त्ति पाडिय विभिगो(१४४॥(१६) (१२) प्यायं विभाग, परिणमामिकस्येत्यनेम प्रथम मतरतम्य मिति, पयोमरथपोस्यनेन तु न तनाति ध्यज्यते । (1४.) सपि नवनिधुवनसमरे घपालीरख्या मिविया । शारीनिवारित एव उणियमापत कथ रमितमिति हो । मिधुवन धरत, चहपाली शाहिदगम् । उनियमाण योसृतीय- तयाधिको भाविति मागेपमहादयः । (1) कहपदेन जिज्ञासावगम्यते, जिनामा प प्रसिस मोदेतीति तचिवेयं रसिजोते नि मिचाया ध्यच्यत इति भावः । (१.५) प्रविमन्ती ग्रहदार पिलितवदना विसोश्य पन्थानम् । पन्भे टडीला धटं हाड़ा ना रति रोदिपि समि! किमिति इति । (११) व्यज्यते रतिशेष', थाप रेवारे शेयस्यान्वयः। (१) विश्व अधि! हा कुठेग तरसतराष्टिम् । पारस- मिश चारमा गरकति पातयिता विभिन्न रनिहा। कुटेन घटेन ।

·चतुर्थ उल्लासः ६५ अत्र नदीकूले लतागहने कृतसङ्केतमप्राप्त ग्टहप्रवेशावसरे पश्चादागतं दृष्ट्वा पुनर्नदीगमनाय द्वारोपधातव्याजेन बुद्धि- पूर्व व्याकुलया त्वया घटः स्फोटित इति मया चिन्तितम्, तत्किमिति नासिपि ? तत् समीहितसिहये वज, अहं ते खनिकटे सबै समर्थयिष्ये इति द्वारपर्थनव्यानेनेत्यपद्भुत्या वस्तु (१४५)। जोलाइ मडरसेण अ विईमतारमउत्सुअमणा सा। वुड्ढा वि णवोढ़ेव्व परवह अहह हर त हिअयं(१४६)॥(१७) अत्र कायलिङ्गेन रहां परवधूं, त्वम् अस्मान् उमित्या अभिलपसीति त्वदीयमाचरितं वक्तुं न शक्यमित्याक्षेपः परवइ. पदप्रकाभ्यः (१४७)। एषु कविनिबद्दबक्नुमौरोक्तिमावनिमन्त्र- शरीर: । वाक्यप्रकाशे तु पूर्वमुदाहृतम्। शब्दार्थोभयात्युद्भवस्तु पदमकाभ्यो न भवतीति पञ्चविंशङ्गेदाः । प्रवन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः ॥ ४२॥ यया ग्टगोमायुसंवादादौ,- अलं स्थित्वा श्मथाने स्मिन् ग्टगोमायुसगुले । कङ्कालवडले घोरे सर्वप्राणिमयबरे ॥ (१४५) वारसमिसेनेविपदयोन्यमिति प्रदीपप्रभा । सखीतिपद- द्योत्यमिति माहेबरमतम् । (११) ज्योतसया मधुरसेन च पिठीणतागयौत्सकमनाः सा। पदापि नोटे परवधरह हरति सच हृदयमिति स.. (189) परवत्वेनं ते पितहरपमिति वारेण मापीनमामिद चापागारो मन्यते इत्यर्थः ।

·काव्यप्रकाशः। न चेह जीवित: कथित् कालधर्मामुपागतः । प्रियो वा यदि या देयः, प्राणिनां गतिरीशी॥ इति दियामभवतो ग्रस्य पुरुषविसर्जनपरमिदं वचनम् (१४८)। मादित्योऽयं स्थितो मूढाः ! नेहं कुरुत साम्प्रतम् । बहुविघ्नो मुहर्लोज्यं नीवेदपि कदाचन ॥ अमु वानकषर्णाभं यालमप्राप्तयौवनम् । ग्रवाश्यात्कथं मढ़ास्यजध्वमविशतिताः ? ॥ इति निशि विनृम्भमाणस्य गोमायो नष्यावर्तननिष्ठस (१४८) वचनमिति प्रबन्धएय प्रथते। अन्ये ठ एकादश भेदा ग्रन्थ विसरभयानोदाहृताः, स्वयन्तु लक्षणतोऽनुसर्तव्याः। अपि. शब्दात् पदयापययोः । पदकदेशरचनावणेप्वपि रसादयः (१५०)। सत्व प्रत्या यथा, रडूकेलिहिमणिपसगकरकिसलपरहणपणनुभलग्न । सद्दया तईअणमरणं पवईपरिविध लपर (१५१) (s) থ মিলল, সিন ফযামলীবাবে, प्रति मिमिति भितो । (৫) লর সমীয়স, যখন থামালা निपत्तिापर्यम् । (१९०) पदामा विपनदाता एकदेशेषु मानिमाययोमहर्ग- पायालयेषु, रमा दोसमासादिकािरित, प पर- विशेष न, रसादय परंशसमपारा सम्मानी (11) तिरिनिमारसियमयुगरल। लोनदनं पातीपरिमि जयोति क.. समादेन सिम्म हसः ।

·चतुर्थ उन्मासः । अत्र नयतीति नत शोभत इत्यादि ( १५२), समानेऽपि हि स्थगनव्यापारे लोकोत्तरेणैव व्यापाररूपेणास्य पिधान- मिति तदेवोत्कृष्टम् । यथा या,- प्रेयान् सोऽयमपाकृतः सगमथं पादानत: कान्तया, हिवाण्येच पदानि वासभवनाद्यावन्न यात्युनानाः । तावत्मत्युत पाणिसंयुटजसबीवीनिवन्ध तो धावित्वैव सतप्रणामकमहो प्रेम्नो विचित्रा गतिः ॥ अत्र पदानीति नतु हाराणीति(१५३)। तिड्पोर्यथा, मथि पथि शुकचञ्चूचारुराभाऽगुराणां, दिशि दिशि पवमानो वीरुधां लासकश्च । नरि नरि किरति द्राक् सायकान् पुष्पधन्वा, पुरि पुरि विनिता मानिनी मानचर्चा ॥ अत्र किरतीति किरणस्य साध्यमानत्र, निरत्तेति निवर्तनस्य . . (१५३) उत्तमिति शेषः, समाने करलतनयनपिधानवल्ये, स्थगन- व्यापार बतीयनयनाविधानक्रियायां, चोकोसरेण अलौकिदोन चुम्वनात्म- केन, यस्य रतीयनयनस्य । अयम्भावः, नयत्यन उत्कर्षोऽवगम्यते, रहतीयनयनस्य उत्कर्षय उत्सपिधानात्तया, पिधानसोत्कर्षय चुम्बन- रूपानौविककरणकतया, चुम्बनेन पिधानन्त रसोत्कर्षादेव भवतीति जिधातरेपरमोत्कर्षप्रतीतेः प्रयोजक इति, 'योभते' इत्युको त उत्कर्ष कारण- चिन्नानदयेन वाच्यार्थएव विचालिः । र त सहदयदृदयमेव प्रमाणम् । (१९३) उतानोति शेष, समापि, दारादिपदमपहाय पदपद- पहणार हारपर्यन्नामनासहिष्णुताप्रतीच्या उत्कण्ठातिश्यो व्यज्यते । थत नामसतिगम्यतम् ।

·काव्यप्रकाराः। सिहत्वं तिडा सुपा च, तत्रापि तप्रत्ययेनातीतत्वं द्योत्यते । यथा वा, लिपन्नास्ते भूमि पहिरवनतः प्राणदयितः, निराहारा: सख्यः सततमदितोच्छूननयनाः । परित्यक्तं सखें इसितपठितं पञ्जरशु कैः, तवावस्था चेयं, विसृज कठिने ! मानमधुना। पत्र लिपन्निति न तु लिपतीति ; तथा पास्ते- इति न त घासीदिति, अपित प्रसादपर्यन्तमास्ते-इति ; भूमिमिति न त भूमाविति ; न हि बुद्धिपूर्वकमपरं किञ्चिलिपतीति तिड. सुव विभक्तीनां व्यङ्ग्यम् (१५४) । गामरहादम्हि गामे यसामि णरहिदू'ण जाणामि । णाचरियाणं पणो हरेमि ना होमि सा होमि(१५५) । अत्र नागरिकाणामिति पष्ठयाः(१५६)। (१५४) अयम्भावः, मिणमिति-पता खिएमक्रियाया प्राधान्याय- गमात् यतात्पर्यविषयावेन अबुनिपूर्वकालम् ध्वनितम्, पारे-ति पारपा परिसमाप्तिपर्थ मनायोषकाःमानतिहाावस्थामा प्रमादपर्यन्तवाला, एवं भूमिमिति हितोयाविभयाधिकरण कर्मलातीतः लेखनीय मपर कर्मान्तरंभातीति प्रतीयते, एतेनापि च मे हातिगयो व्यज्यते इति । पल तिसपो प्रमारे लिखधिनियहमन्यया विद्यपदर्शन प्राधिकम् । (१५५) पामरक्षा पर पामे वयामि मगरस्थिति न जानामि । भागरिकाणांपनीन् रामि या भवामि पामोहिम। काहे का वरदय त्यधिक्षिपनी नागरिकां प्रति पामीपादा यति। (१५) नागरिकानियपहाय नागरिकाणाप्रतीमिति मगर ·चतुर्थ उल्लासः। - रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत् । -इति कालस्य । एषा हि भग्नमाहेखरकार्मुवा दाशरथि प्रति कुपितस्य भार्गवस्योक्ति: (१५७)। वचनस्य यथा, ताणं गुणगहणाणं, ताणं उकंठाणं, तस्म पेम्मस्म । ताणं भणिआणं, सुन्दर ! एरिसिअंजाअमवसाणं ? (१५८)। अब गुणग्रहणादीनां बहुत्वं, प्रेमकावं द्योत्यते (१५४)। पुरुषव्यत्ययस्य यथा, २२ चञ्चललोचनाञ्चितरुचे, चेतः ! प्रमुच्य स्थिर- प्रेमाणे महिमानमेएनयनामालोक्य किं त्यसि ? किं मन्ये विहरिष्यसे ? वत हतां मुञ्चान्तराथामिमाम्, एषा कण्ठतटे कृता खलु थिला संसारवारां-निधी (१६०)॥ - सम्बन्धषध्या सम्बन्धेन पतिषु चातर्यातिथयो द्योत्यते, तेन च तान. हरतः खयातिचातयं व्ययम् । यत 'नागरिकाणामित्यनादरे पछी ना पानाय इत्यर्थ' "त वर्णयन्नि वहा । (1५७) यायोदित्यतीतकालबोधकमडा, मत्क्रोधकालितहास्य रम- पीयवमतीसंग तु वर्तमानं भविष्यवेति व्यज्यते, तेम क्षणादेनं संहरामोति- प्रतीत्या मार्गवस्य क्रोधातिययो व्यगा। (१५८) तेषां गुणपहणानां तासाउत्कण्ठाना तय प्रेन्न । वायां मणिमरेना सन्दर! दशं जातमयसान मिति घ• ॥ (१५४) बहत्व बड़विधत्तम्, एकलम् एकविश्त्वम् । तथाच गुण- पाणादीना प्रेम हेतूनां बहुविध पि कार्य प्रेम एक जातीयमेव न कदा- चिदम्यन्यथामा प्राप्तमिति बहुवचनकामनाभ्यो व्यज्यते इति प्रदीपः । (१६.) स्थिरम् मेम या ताटयम् हिमानम् विषयामासाट ·कावाप्रकाशः। पत्र प्रहासः(१६१)। पूर्वनिपातस्य यथा, येषां दोबलमेव, दुर्बलतया ते सम्मताः ; तैरमि प्रायः केवलनीतिरीतिशरणैः कायं किमुर्चीवर: । ये माशक ! पुनः पराक्रमनयस्वीकारकान्तकमाः, ते स्युनॆव भवाशाखिजगति हिताः पवित्राः परम् ॥ अत्र पराक्रमस्य प्राधान्यमवगम्यते (१६२) । विभक्तिविशेषस्य यथा, प्रधनाध्वनि धीरधनुर्ध्वनिभति विधुरैरयोधि तय दिवसम्। दिवसेन तु नरप ! भयानयुद्ध विधिसिद्धसाधुवादपदम् । अत्र दिवसेनेत्यपवर्ग टतीया फलप्राप्ति द्योतयति(१६३)। भूयोभूयः सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्त हवा हवा भयनबलभीतङ्गयातायनस्था। जनितमुत्य, धनरायां यनार्थद्यमानामा मनोगतमभिलापं, एषा खी, थाया। (1६1) अयं भाव , 'वं मन्ये विहरिप्प से न्यस्य बई विकरिय रति किं वं मन्यसे ? ज्यर्थ , पन “प्रहासे च मन्योपपदे मन्यते रुत्तम एकर" रति (118110६) घलेण गुभदमदोर्योगे उत्तममध्यमयोबिपर्य- येण विधानं, तेन च महासोभिव्यक्त इति । (१६१) पराक्रमनये त्यात पसाचोऽपि भयपदात् पराक्रमपदस "अभ्यहित" इति (२।२।३४) सववार्तिकेय इतः पूर्वनिपाल परा- कमस्य प्राधान्यरूपमभ्यहितव द्योतयति । (१६) 'यपरर्गे हतीया' (२३॥ १.) रति सरल मलप्राप्ती योन्यायामेव सतीयाविधानात् । थत दिवममिति द्वितीयाविभरिधि रिपूणो फलाप्राप्ति सूरयति ।

·चतुर्थ उसासः । साक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालती माधवं यत् गाढ़ोत्कण्ठाललितलुलितैरङ्गकैस्ताम्यतीति (१६४) । अत्र अनुकम्पार करूपाहतस्य (१६५) । परिच्छेदातीत: सकलपचनानामपिपयः पुनर्जनान्यस्मिन्ननुभयपथं यो न गतवान् । विवेकमध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकारः कोऽप्यन्तर्जड़यति च तापञ्च कुरुते॥ अव प्रशन्दस्योपसर्गसं। हतश्च गर्याभिमुरं मनस्वया, किमन्यदेवं निहताच नो द्विपः । तमांसि तिष्ठन्ति हि तापदंशुमान् न यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम् । भव ठन्ययोगिताद्योतकसर 'च' इति निमातस्य(१६६) । (१६०) रसोनि, ति यन, गत् छानिक्रया कथितमिति चूर्ण के पा- म्पयः । भानगसभी मानोपरिनिळनमण्डप., मोषपूड़ा का रति यः, हामानाकदार ति य नाणे यभट्ट । पुचितं शिवं कम्पित पर। (१६५)यतुसम्पारत: यनुकम्पाद्योतकर, पारिन्यव"अनुकम्मायो' (२००६) नि पप पिशिताग सप्रत्ययादन कम्पातिपयो प्यन्दते । (१६) रेप मनोग भिगीरपारितामयोः प्रावरणियो- যালঘষম तस्बयोगितीत माचोममतेनेदम् । मविपासमारादिकमाल पर, न त प्रदयस PM देदेयतेन दिनादिनम् । मदोपहारादयम् नख- ·৩২ काव्यप्रकाशः। रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिट्विं पराम् अस्मद्भाग्यविपर्ययायदिपरं(१६७) देवो न जानाति तम्। यन्दीवैष ययासि गायति भरुदयस्यैकयाणाहति- श्रेणीभूतविशालतालविवरोहीणैः स्वरैः सप्तभिः । अत्रासाविति भुवनेविति गुणैरिति सर्वनाम-प्रातिपदिक- वचनानां (१६८); न त्वदिति न मदिति अपि तु अस्मदिति अस्य सर्वाक्षेपिणः (१६८); भाग्यविपर्यायादित्यन्यथा- सम्पत्तिमुखेन (१७०), नत्वभावमुखेनाभिधानस्य । तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्खयो: मठत्यग्रे । अधिवसति सकलललनामौलिमियं चकितहरिणचलनयना । अब मनिनव्ययीभावकर्मभूताधराणां स्वरूपसत्र ; तरुणन्वे- योगितापदं समुच्चयपरमिति, चकारस्य पदकदेशस्वाभावेऽपि कालस तस्थामयोगात् पदक देशवोपचार इति च व्याचक्र । (१६७) यदिपरंगन्दोवधारपायें निपातः । (६८) व्यञ्चकत्वमिति शेषः, एवं सर्वन। भुवनेषु । देशेषु भुक्ने वा ; गुण न त दोषः पुऐन वेति उभयता मातिपदिक- वचन योव्यकत्वम् । (१६) मिनि येष । 'यस' बहाचमान्नाम नन्दपाटिल समासांशय यरुतमाद्यादेवस्यादित्यस, सपिपः समस्तरक्षा-कुटो- पखापका (१७.) अस्सल 'यभिधानम्' इत्यपिमेणान्वय', थयथा- सम्पत्तिः दुर्भाग्यरूमेण परिणमनम्, घमासेन यभाग्यादिमिरीन्या । तथाप यमाई भाग्यं माम्लो.मि., एएन र भारतलाराम मन्धिना भाग्येन पाजभसि पयं, नदेव अधुना एफनदममाकमिति धनियम् ।

·. चतुर्थ उमासः। इति, धनुप: समीपे-इति, मौली वसतीति वादिभिस्तुल्ये एषां पाचकत्वे अस्ति कश्चित् स्वरूपस्य विधेपो ययमत्कारकारी, स एष व्यन्नकत्वं प्राप्नोति (१७१)। एवमन्येपामपि बोद्धव्यम् । वर्णरचनानां व्यञ्जकत्वं गुणस्वरूपनिरूपगो (प्म उ०) उदा- हरिष्यते । अपिशब्दात् ( १७२) प्रपन्धेषु नाटकादिषु । एवं रसादीनां पूर्वगणितभेदाभ्यां (१७३) सह पड्भेदाः । भेदातदेकपञ्चायत, व्याख्याताः (१७४)। तेषां चान्योन्ययोजनम् ॥ ४३॥ सतरेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया । (1७१) मनिजी सद्धिनेन सुकुमाराधरेण नाटयमेव मां क्यः मनीयते, 'तरूपा रौ त स्वप्रत्ययस मोडाक्षरतया बयसोपि प्रौढत्वं महीयेत । अहमदनधरिति पूर्वपदार्थप्रधानाव्ययोभायेन उत्तरपदार्थीभूत- पतपोमाधान्य प्रकाण्यता मनिरपेक्षाशीकरणसामर्थ्य भूलतापस्य तथा मौनिमितिकर्मप्रन्ययेन का भूगसक सखल नामोलि व्याप्रिवचनहारा सौन्दोतिथयो व्यज्यते रति । (११) 'ववामि-रत्व पिचन्दात् । (७) पदशक्यप्रासाम्यामित्यर्थः । पद-काश्य पदकदेश- रचना-बई-प्रबन्ध-प्रकारलतया पभेदो रसादिरियर्थः । (१०४) थासाना। ध्यासातमायाः, नचाहि अविवक्षित वायरस पानरमिताध्यायन्नतिरसतायतया दीदी, नौ र पदाक्ययो:- रिति पवार शिपिनाम्यपरसाच्येा पसंचयकमध्ययम करीन्या भद; संसदकमध्यााण त एकपानारिंगत् भेदाः, (पदनिभूतस्य भदौ, कोच पदाम्ययोरिति चतारः ; पण हरण हादग भेदाः मन्ये पदाता:-रति पतिंगा ; उमयसमुहले रति एकरवारिपत) रति मिडिया पास घमेरेहरवागत भेदाः । प्रत्याय्यते ·काव्यप्रकाश न केवलं शुद्धा एवैकपञ्चाशभेदा भवन्ति, यावशेषा समभेदैरकपञ्चाशता (संशयास्पदत्वेन, अनुग्राह्यानुग्राहकतया, एकव्यञ्जकानुप्रवेशेन चेति)विविधेन सद्धरण,परस्परनिरपेक्ष- रूपया एकप्रकारया संस्था चेति चतभिर्गुणने (१७५),- वेदखाब्धिवियच्चन्द्राः [१०४०४] (१७६), (१७५) तेषा एकपञ्चायतो भेदामां, खममेदैरकपश्चामता पर्भि- गुणने रत्यन्वय । साक्षात् परम्परया का यथाकथञ्चिव परस्सरसामेश सयोग संकर, तद्भिन स ससृष्टि । सकरस्थले शिकषित पाक- बाधकमामाभावादे कतरामधारणेम अय व्ययं वा रति भाति मथय कचिच खत एपोपादेयतया प्रधानयोरपि एकस कपश्चिदपराउपुण्य- भावण अगानिभावपरनामानुपाघातपाइकभाव व्यचकव्यातया एकाचयासमवेय रति संकरस्य वैविध्यम् । दमनाय, प्रधानन्यायो ससृष्टिसकराभ्यामेव ध्यनेसापालामाबेऽपि चालव्यपदेय रति एतत् मी उदाहरणेन स्फुटी षिष्यति । (१०६) 'यस पामतो गति।' ति नियमेन परतताता- धिकागुनपरिमिता (१०४.8) भेदा सम्पधने इत्यर्थ , नचाहिए. पचायतो भेदाम एकपञ्चाशता गुपने एकाधिकपट भतीसराय (१६.1) भवति, योजगह पएचादिचत प्रशारिति नापतtarkणु पने बचोकमया (2••४) सम्पद्यते । एकभिप्रापिलो एपिध्वनि यसम्भवन खस खेम योजन नासम्भव या "बलायचीमा, [गपमेयमयुका, चपिमापिम योजने एकपदहासात, नचादि चर्चामत्सभितवापर थायमिरम्मान योगमे यो द स एष थमन्नतिरस्ताचार्यानरसंक्रपिता योग- मायाम, रमन्यवापि, हात 'एगे राशिधा साथ एकमेवाधिक पुर। समारनाममो गुएद , एतत् संक्ति । - प्रदिशा दिपादों या एकाधाम गुपदेश, ঘৰ নেলি মীযাদি বংখিঙালি (৫) जापन, योग पार-वधु भिहितेन सायदाने .

·चतुर्थ उल्लासः। ७५ शुभेदैः मुह,- शरेषुयुगखेन्दरः [१०४५५ ] ॥४४॥ तत्र दिमानमुदायिते,- खणपाणिया देअर ! जापाए सुहम । किं पि दे भणिया। रुअइ पड़ोहरवलहीघरम्मि अणुणिज्नउ वराई (१७७) ।।. परति पञ्च सहसापि चतुरधिकं यतत्रय च (५१.४) सकीर्णभेदाः इन्यत्र ज्यायः इति वदनि । थाल मा, अनुभवसिद्धी तावत् पुण्ड्रकेवरमे- वित्र ध्वनिमपि हृद्यत्वातिण्यानतिगयो, तथा चार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य यतातिश्यस्तलायन्नतिरस्कृतवाच्थेन तदुयोजमा, यन नईमरीत्य', नवात्यन्नतिरस्कृतवाच्यस्तरेण योजममिति व्यपदेशः, एवमन्यताप्यूहम् । एतदेव प्राधान्यमादाय गणमा सौली । भन्ये यलोमयोस्तुल्यमेव चारवं, तस्थ भेदान्तरवस्यादिनि, मैवं, ध्यपर्कभावस्थातिमयपदेन स्वीकाराव, सत्रोभयभेदसंकरखीकारात् । एताड चास्याने पदालम्बनमेव महत् पौरुषमिति सहृदयभावमास्थायालोचनीयमिति" इति प्रदीप प्रभया सुतरामेव दर्पणमालिन्यमजमि । अत्र "पदकदेयपदवाक्यम हावाक्याना- मेकव्यङ्गास्थान्यतरेणाव्यञ्जनात् कथं तेषामेकव्यलकानुप्रवेश इत्येतायताऽपि महरहाम" रतिमहेश्वराक्षेपस्तु म केनापि समाहित ; आतेदं बोध्यम्, 'एकव्यनकात प्रदेश:' इत्यत व्यञ्जकत्वं यथाकश्चित् सहकारितामालेणा- पीति व्यवश्यमकोकार्यम्, अतएव रामोऽसीत्यादौ खसार्थस्य व्यञ्जकनायां যানিমানব নব অলিনি যদি, যা আমি तदेकदेषपदादेः सहकारितारूपेण ध्यनकतया यल वाक्यतदेकदेयपदयो- योरेख व्ययमलि, तलव तत्पदरूपैकव्यञ्जकातुप्रवेशः मम्मवतीति, यात "एताह चास्थाने पदालम्बनमेव महत् पौरुषमिति" इति प्रदीपोक्तं मा पिसारियलम् । (१७७) अपमाणिका देवर ! मायया सुभग ! किमपि ने मपिता। रोदिति दहपवादभागवतमीग्टहेतुनीयता वराकीति । क्षणे उत्मवे, माधुणिका निमन्त्रणेन समागता। पडोहान्दो ग्रहपवात्मागे देगीति बहः ।

·काव्यप्रकाशः। अत्रानुनयः किमुपभोगलमर्यान्तरे संक्रमितः, फिम् धनु- रणनन्यायेनोपभोगे एय व्यङ्ग्ये व्यञ्जकः? इति संदे(१७८) स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेखइलाका धनाः, याताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । कामं सन्तु, हद कठोरवादयो रामोऽस्मि सर्व सहे, वैदेही तु कथं भविष्यति, हा हा देवि ! धौरा भव ।। अत्र लिप्तेति पयोदसुहदामिति च अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोः संसृष्टिः ( १७८)। तान्यां सह रामोऽस्मीत्यर्थान्तर- संवामितवाच्यस्यामुग्राह्यानुग्राहकभावेन(१८८),रामपदलक्षणैक- व्यञ्जकानुप्रयेशेन च अर्थान्तरसंक्रमितवायरसध्वन्योः (१८१) सदरः। एयमन्यदप्युदाहार्यम् ॥ इति काव्यप्रकाशे ध्वनिनिर्णयो नाम चतुर्थ उल्लासः । (1७८) तथाचाल ध्यप्रस देहेनत मलक एवाविवक्षितवाच्यध्वनि- विचितान्य परवाध्यध्वन्योः संदेहसंकरः । (१७) थमत्त वियति कान्या द्रवद्रव्ययोगविषय लेपनस यसम्भाव, अचेतने त मेघे वित्तिविषय लेपनस्य सौहृदयासम्भ- पाच लेपनं व्यापन, सौदञ्च केकाद्यावन्दित्वेऽत्यन्ततिरस्कृतम् । थल च लहायोरातियये व्यय, नयोर परस्पर निरपेशतयाऽवस्थानात संसृति, सन्म लकैव ध्वन्योरपि मराष्टिः । (१८.) ताभ्यो यत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनिभ्यो पहचर्थान्तरसंक्रमित- पाच्यध्वनेरतपाद्यातुपाहकभावेन रुहर अत्यन्षय', तथाहि राम- पदस्य सकलद पपात्रनया प्रसिद्धपोर्थो स्वक्षा, तेन च रामस्य सार- धोरणं ध्यगा, तदानौं तस्य खायधीरणं व लिप्तपदाइत्पदव्यगायोः मेघस्साकाय व्यापन के काद्यनुवन्धियानियथयोरदीपकयोः प्रयोज्यमेवेसि तयो- रतपाइकल, सापभोरणस तु चतुपाचवमिति ध्यङ्गयाम्या ध्यप्राय एक रूपमवरभूतक एप ध्वनिभ्यां धनेसहापदेशः । (1८1) उक्तरूपेण स्वावकीरणव विप्रलम्भसापि कश्चित् राम- पदपावाय, वाश्यव्यङ्कास्य विलम्भख तदेकदेगरामपदव्यशावानमायामा व्यायोः खारधीरणविलम्भरण्यो रापपदापैक्रव्यमकानुप्रयेसप एकरोऽसीति को ध्वन्योरपि तथा व्यपदेशः ।

·॥ पञ्चम उल्लासः ॥ एव ध्वनौ निर्णीते गुणीभूतव्ययप्रभेदानाह,- अगूढमपरस्याङ्गं वासियङ्गमस्फुटम् । सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काकाक्षिप्तमसुन्दरम ॥१॥ व्यगामेवं (१) गुणीभूतव्यङ्गरस्यायौ भिदाः स्मृताः। कामिनीकुचकलशवत् गूढं चमत्करोति, अगूढन्तु स्फुटतया वाचायमानमिति गुणीभूतमेव । अगूढं यथा- यस्यासुहृत्कृततिरस्तातिरेत्य तप्त- सूचिव्यधव्यतिकरण युनक्ति कौँ । काचीगुणग्रथनभाजनमेष सोऽस्मि, जीवन संप्रति भवामि किभाषचामि । (२) । भल जीवन्नित्यर्यान्तरसमितवाचास्य (३) । सन्निद्रकोकनदरेणुपियनितानाः - गायन्ति मनु, मधुमा ग्टहदीर्घिकासु। (1) ए। एतेन कारणेन । (१) वृहमलाहमेषास्थितखार्जुनस्साक्षेपानिरियम् । मया हता विरस्कृति पराभवो यस स 1 शरणागतस्य रिपो तप्तबोहगलाकया परवेधो देगाचारसिह इत्य टाहरणचन्द्रिकाट्य. सर्व । (२) व्या प्रगामिन्यन्वयः । एव परत | वन बीपन अभिमत- कार्वाक्षमावेमाप्रशस्त जोक्न सहयति, तेन मरणमेप य रति व्य- भर हृदयरपि गमिति ।

·काव्यप्रकाराः। एतच्चकासि च, रवेनवयन्धुनीव. पुमच्छदाभमुदयाचलचुखि विम्बम् ॥ अत्र चुम्बनस्यात्यन्ततिरस्कृतवाचास्य (४)। अवासीत् फणिपाशवन्धनविधिः, शया भवद्देवरे गाढ़ वक्षमि ताड़िते हनुमता द्रोणाद्रिरबाहृतः । दिव्यैरिन्द्रनिदन लक्ष्मणशरैलोकान्तरं प्रापितः, केनाप्यत्र गाक्षि ! राक्षसमतेः सत्ता च कण्ठाटवी । अत्र 'केनाप्यत्र'-इत्यर्थयक्तिमूलानुरणनरूपस्य। 'तस्थाप्यत्व- इति युक्तः पाठः (५)। [१] 'धपरस्य' रमादेर्याचास्य था, (पाल्यार्थीभूतस्य ) मन रसादि अनुरणनरूपं वा (६) । यथा, भयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यरुनघनम्पर्शी नीयीविसनः फरः । (७) बन चुम्बतियनासंयोगहमे सख्या समाधः मन् संयोगात सामान्येन उदयाचल विम्वसंयोग चयन प्रभास वाच्या प्रकापयति । संयोगवसामान्यरूपेणापि पलास योगदपसत्यार्थ स्याम्बयाप्रवेगाव अत्यन्त- तिरस्कृतवाच्यतम् । (1) মালাবন্ধীবান্ধনিসায় শিঘি, খঘাট শান্ধী राम एवायच्या प्रतीयते, सच 'केनापि' रम्यमादानेन वाच्यायमानाया गट सत , नस्यायति पाउँ गदतया ध्वनियमव्याहतमेवेति प्रदीप । (३) वाक्यार्थीभूतस्य वाक्यतात्पयविषयतया प्रधान, निप्पचरस भारस्य पवाभावात रसपदं स्थायिभावपरम् । था यथायान्वयर प्रमाणम्यतया उपेस', उदातासदारोदाहरणे "काल वोरो रसा, मोहाद्वार" इति बहता पन्थर रखादे म्यागवायाः सोहतान मानाननर्भाने चकमदलापत्तिः ।

·पचम उल्लासः। ७६ चन शृङ्गारः करुणस्य। कैलासालयभाललोचनरुचा निर्वर्तितालतक- व्यक्तिः पादनबद्युतिनिरिभुवः सा वः सदा बायताम् । स्प बन्धसमृद्दयेव सुदृढं रूढ़ा यया नेत्रयोः कान्तिः कोकनदानुकारसरसा सद्यः समुत्मार्थते (७)। पत्र भावस्य रसः। अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति गिरयः, स्फाराराथाऽम्भोधयः, तानेतानपि विनती किमपि न क्लान्तासि ! तुभ्यं नमः । आश्चर्येण मुहर्मुडा स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुवः, तावहिनदिमा स्मृतस्तव भुजो, वाचस्ततो मुद्रिताः ॥ अत्र भूविषयो रत्याख्यो भावो राजविषयस्य रतिभावस्य । बन्दीकत्य नृप! द्विषां गट्टयस्ताः पश्यतां प्रेयसाम्, लिष्यन्ति प्रणमन्ति लान्ति परितचुम्बन्ति ते सैनिकाः । अस्माकं मुक्तैर्दियो निपतितोऽस्यौचित्यवारां-निधे । विध्वस्सा विपदोऽखिलास्तदिति तैः प्रत्यर्थिमि. स्तूयमे(८) पत्र भावस्य रसाभासभायाभासौ (८) प्रथमद्वितीयाई- द्योत्यौ। अविरलकरवालकम्पनचुकुटीतर्णनगर्ननर्मुहः । ददृशे तव वैरिणा मदः, स गतः कापि तवेक्षणे क्षणात् ॥ मल भावस्य भावप्रथमः (१०)। (७)प्रपतिपरे भगवति भरे.भपान्या मानभम नेमारण्यनायवर्णमिदम् । (८) प्रेयसामिति बमारे घटी। हानि सन्ति । (E) प्रथमा द्वारोऽननुरविषयतया, द्वितीय र रतिरूपो भार सविषयतया घामासः । (१.) रिपो गर्थक्षपो भारतस प्रगम राजविषयकरतिभाहम् ।

·८० कावाप्रकाशः। साकं कुरङ्गकदृशा मधुपामलीला का मुहभिरपि वैरिणि ते प्रत्ते। अन्याभिधायि सव नाम विभो ! ग्टहीतम् केनापि तव विषमामकरोदवस्याम् ।। अत्र वासोदयः । असोढ़ा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपसः, कथानां विशम्भेष्वथ च रसिकः शैलदुहितः । प्रमोदं वो दिश्यात्कपटवटुवेशापनयने खराशैथिल्याभ्यां युगपदभियुक्तः स्मरहरः ।। अवावेगधैर्ययोः सन्धिः । पश्येत्कचित्, चल चपल रे ! का त्वराऽई कुमारी, हस्तालबं वितर, इहहा, व्युत्क्रमः, कासि यासि । इत्यं पृथ्वीपरिरढ़ ! भयहिदिपोरण्यरत्त: कन्या कश्चित् फलकिसलयान्याददानाऽभिधत्ते ॥ अत्र शवासूयाप्तिस्मृतिश्रमदैन्ययियोधौन्मुक्याना अयलता। एते च रसयदाद्यलद्वारा: (११)। यदापि भायोदय- भावसन्धि-भावयवलत्वानि नालद्वारसयोक्तानि (१२), तथापि कचित् (१२) ब्रूयादित्येवमुक्तम् । यदापि स नास्ति करिदिपयः, यत्र ध्वनिगुणीभूतव्यययोःखप्रभेदादिभिः सह सद्धरः संसृष्टिा (11) एते गुणीभूना रसादय , गुणीभूनो रसो रसबर, भावस्तु प्रय, रसाभासभावाभासौ जळख, भारयानादि समाहित इति । (१२) व्यक्निविवेककहि। (११) धनिवार ।

·पश्चम उमासः। ८१ नास्ति, तथापि प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति कचित् केनचिद्यवहारः (१४)। जनस्थाने भ्रान्तं कनकम्रगटष्णान्धितधिया, वचो वै देहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम् । कृतालका म द न परिपाटीषु घटना मयाप्तं रामत्वं, दुशलवसुता न त्वधिगता (१५) १ शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो रामेण सहोपमानोप- मेयभावो वाचयाङ्गता नीतः (१६)। आगत्य संप्रति वियोगविसष्ठुलागीम् अम्भोजिनों कचिदपि क्षपितत्रियामः । एतां प्रसादयति पश्य शनैः प्रभाते तन्वङ्गि! पादपतनेन सहखरश्मिः ॥ (१४) प्राधान्यच्च अनिययितचमत्क्षतिमत्तया ; तथाच घनीभूतरमा- दोन चमत्कन्यातिपय गुणीभूतव्ययत्व, पगिनतथात्व' वनित्यमिति । (१५) कनकविषये म्गष्णा, देहीतिवचः, भक्षु: पालकस्य परि- पाटीषु संगरचनातु का घटमा अायामः खलं धन्यथै न सता, तहद, मलं यह धनं यस्य तस्य भारतता, अथव कुगलको सनो यथा सा मीता। (१६) गन्दयतिमहिमा पादनयद्योन्या उपमा वायायारामत्वमा उपकारकतया कोरभिप्रेतेय त्वम् । 'तमत्वम् प्राप्तम्' इत्यनेनैव वाच्या- मिनिरिति नाथा' बाथमिाहत्तम्, उपमाया वाचवाभावाघालोपमा सशस्'वाच्यता नीता पनि पाठे त 'पादलयद्योग्यामि रामेण पहोपमा 'मयाप्त रामत्वम्' रन्दनेन वाच्यता नीता, तद्भव, मन्दगति- माहरणाक्ष्यो हितोयो' इति मदीयानुसरयमेर साधीयः ।

·८२
काव्यप्रकाराः।
अत्र नायकत्तान्तस्थितिमूलो वस्तुरूपो निरपेचरवि-
कमलिनीरत्तान्ताध्यारोपणेनैव स्थितः (१७) [२]
वाच्यसिहाग यया,
चमिमरतिमलसहृदयता प्रलयं मूळ तमः शरीरसादम् ।
मरणश्च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विपं वियोगिनीनाम् ।
अत्र हालाहलं व्यङ्ग्य भुजगरूपस्य वाचास्य सिद्दिकत् (१८)।
यथा वा,
गच्छान्यचुत
। दर्शनेन भवतः किं टप्तिरुत्पदयते ?
कि त्वेवं विजनस्ययोइतननः सम्भावयत्यन्यथा ।
इत्यामन्वणमद्भिसूचितस्थावस्थानखेदालसाम्
पाक्षिष्यन् पुलकोत्कराञ्चिततनुर्गोपी हरिः पातु वः ॥
(१७) दर्मितोदाहरणे विनानुभय ध्यपगतमालामायिका सख्या उपा-
लभ्यते, नथारि सहसरसिरिति वनायिकावत्व ध्वन्यते, कपिदपीति प.
मायिकान्ट एवेति निययाभाव , तलापि याममयमेर माधिकमिति, तथापि
शय पादपननेनासुनयनि, यो हि कामिनोव्यवहार , व पुनर्षहुकाल
परमायिका निशानुनय प्रसन्द्रासीयुगलम्भ । एवञ्च मायकमायिका-
हत्तानकथनमेवाभितम, स च पृत्तान्नो व्यज्यमान पाररिकमलिमी-
एत्तानाभिवतया प धारोष्यमाण नस प्रस्तान सम्पादयन् दुत्कर्षमा
इत्यरत्यगो । यस स्वत एव सिहदरम्य पाध्यस्थ व्योमोत्कर्षाधानमा
तवार्य प्रभेद, या पुनध्या विमा पाध्यमेवात्माम न समते, मात्र
याच्यमिहाद्वमिति व्यासापेक्षनिरपेक्षमितिभ्यामभयोमेद ।
समासोनिरसवार ।
(1८) जलद एक सजग रतिरूपण वाच नाव न सिध्यति, यावत् वि.
मित्यनेन जसमापन हाताप न व्यन्यते रविवशताव पादौन
-
घय

·पञ्चम उन्मासः। पत्र भयुतादिपदव्यङ्ग्यम् आमन्त्रणेत्यादिवाचास्य (१८)। एतच्चैकत्र एकवगतत्वेन, चपरत्र भिन्नवक्तृगतत्वेनेत्यनयो- मैदः । [२] अस्फुटं यथा,- अष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विच्छेदभीरता । नादृष्टेन न दृष्टेन भवता लभ्यते सुखम् ॥ अनादृष्टो यथा न भवसि, वियोगमयञ्च यथा नोत्पद्यते, तया कुर्य्या इति क्लिष्टम् । [४] सन्दिग्धप्राधान्यं यथा, हरस्तु किञ्चित्मरिहत्तधैर्यचन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे दिखफलाधरोष्ठ व्यापारयामास विलोचनानि । अत्र परिचुम्बितमैच्छदिति किं प्रतीयमानं, किंवा विलोचन- व्यापारणं वाचं प्रधानमिति सन्देहः । [५] तुल्यप्राधान्य यथा,- बाह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। जामदग्न्यस्तथा मित्रम्, अन्यया दुर्मनायते ॥ चत्र जामदग्न्यः सर्वेषां क्षत्रियाणामिव रक्षसां क्षणात् वयं करिष्यतीति व्यङ्ग्यस्य याचास्य च समं प्राधान्यम् । [६] काकाक्षिप्तं यथा, मथामि कौरवथतं समरे न कोयात, दुःशासनस्य रुधिरं न पिवाम्युरस्तः । (12) व्यच्युत ! महिधमायिकायनिधावपि व्यस्खलितर्थ, यतो नोप- भोगाय यतसे, दर्य नेम म लि. किन्तु उपभोगेन, उपभोगे मति दुर्जन- Pा अन्यमासम्भानापि नहु-पाये ते व्यहरम, सिद्धिदिति च । - .

·८४ काव्यप्रकाशा व्यज्य संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोक, सन्धिं करोत भयता नृपतिः पणेन ॥ मथान्येवेत्यादि 'वाचानिषेधसइभावन स्थितम्(२०)। [] असुन्दरं यया वाणीरकुडंगुड्डीएसउणिकोलाहलं गणन्तौए। घरकम्मवावड़ाए वहए सीन्ति अगाइ' (२)। अत्र दत्तसङ्केतः कचिल्लतागहनं प्रविष्ट इति व्ययात सीदन्यगानीति याचं सचमत्कारम् । [२] एपां भेदा यथायोगं वेदितव्याच पूर्ववत् ॥२॥ यथायोगमिति 'व्यज्यन्ते वस्तुमावेण यदालसतयस्तदा । भुवं अन्यङ्गता तासां काव्यरत्तेसदाश्रयात् (२२) ।' (१.) कौरवकुलनिधननिधिनप्रतिश्स्य भीमम्य न मयामीयाद्युमिर बापिता अतोन मयामीति काकु मधामीति नेस्य मयभिषेनियन অাখ্যযোঙ্ক অালয় ভয়াবহ ধ্বনি বাগমাধুলা प्रतीतिगमका - ध्यप्रया प्रत्याययति, कापु विमा वाक्यास बाधितता चप्रतीते। জালিস ম বাধ বিহার माधम पारोति, वाध्यम पदार्थम्स सितिदिन । (२१) पानोरकुमोदीनगनियोमा चान्या । Prव्यानाथा ध्वाः मोदन्यामीति म । (११) चन्दता पायानपेक्षयासदारातियायितया धमि. मिTANT, नाय. कायाकारण, तदात्रवान् चारपाज- हात्। का माप , पापा ममगार चारलक्विमेन बम ·पञ्चम उल्लासः। ८५ -इति ध्वनिकारोक्तदिशा वस्तुमात्रेण यवालद्धारो व्यज्यते, न तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वम् (२३) । सालङ्कारै नेस्तैश्च योग: संसटिसङ्करः। सालसारैरिति तैरेवालद्धारैः (२४), अलङ्कारयुक्त तदुक्तं ध्वनिकता,- 'स गुणीभूतव्यज्यैः सालङ्कारैः सह प्रभेदैः खैः सङ्करसंसृष्टिभ्यां पुनरप्युद्योतते बहुधा इति ।' । वादिना व्यरत्वाधीनचारुत्वापमवेपि यसवारवधता चारताव्याइतकेति सर्व व वस्तुव्यमालकारस्थले ध्वमित्वम् । (१२) खत सम्भवि-कविप्रोटोक्तिसिद्ध-कविनियामोदोनिमिझ-वस्तु- ध्यङ्गशालकाराणां पदवाक्यप्रयन्धगतत्वेन विरूपतया वस्सुव्यद्यालद्वारस नवविधानमिति ध्वनिभेदमख्यकपञ्चागतो नबन्यूनेन अष्टानां मैदानां प्रत्येक हायस्वारिंगविधत्वमिति मिलिया गुणीभूतव्यङ्गस्य पतिपदधिकतिगत- भेदा (३३६) डाः । (महेवास्तु वस्तुव्यङ्गालद्वारस्य प्रभेदान् विमरन 'मताधिकचतु गतरूपम् [...] रति पचाम)। एवमस्य संसृष्टिसं कराभ्यां चतुरमीत्यधिकपञ्चशताधिककपञ्चायत्महतोत्सरवतर्लक्षदाः (१५:५८४) संकीर्ण., राजैः सह पिंगत्यधिकनवयतोत्तरकपञ्चायत्सहसाधिकच सर्लन- भेदाः (४५ १४३.), गुणनप्रकारस्तु ध्वनिस्थलीयोदिया सेयः । (२४) तेरे गुणीभूतव्यताप्रभेदरेय, अलङ्कारः रसदादिपदाभिधेयः । पाच साचहाररिति भिनार्थकयोरेकरूपपदयोरेकोष, एकल (असार- पदम्य भावमाधान्येन मिहिकालकारस्वार्थकतया) सालदारपदस बल- कारोऽर्थः, चपरवत पहारसहितोऽर्थः । सर्वलय काव्य लकारमगाव- नियमन अहारास्कीयों ध्वनिगुणीभूतव्यश्योरन्योन्य योग एव दुर्लभ इत्यागपत्त रमादायलंडारस्थल एक स्खभिवालङ्कारान्तराभावसम्भवन मतसम्भव रति प्रदर्शनार्थमित्यानम् । वस्तुन गुणीभूतव्योन अलङ्कारेण ·काव्यप्रकाशः। अन्योन्ययोगादेवं स्यात् भेदसयाऽतिभ्यसौ ॥३॥ 'एवम्' अनेन प्रकारेण, अवान्तरभेदगणनेन, अतिप्रभूततरा गणना, तथाहि शृङ्गारस्यैव भेदप्रभेदगणनायामानन्य, गणना तु सर्वेषाम् । सङ्कलनेन पुनरस्य धनेस्त्रयो भेदाः, व्यङ्ग्यस्य विरूपत्वात, तथाहि किञ्चिदाच्यता सहते, किञ्चित्त्वन्यथा, तत्र वाच्यता- सहमविचित्र विचित्रं चेति , अविचित्र वस्तुमान, विचित्र व अलङ्काररूपं ( यदापि प्राधान्येन तदलवायें, तथापि ब्राह्मणश्रमणन्यायेन तथोचाते ) ; रसादिलक्षणस्वर्थः खनेऽपि न वाचाः, स हि रसादिशब्देन शृङ्गारादिशन्देन याऽभिधीयेत, न चाभिधीयते, तत्मयोगेऽपि विभावादा- प्रयोगे तस्य अप्रतिपत्तेस्तदप्रयोगेऽपि यिभावादियोगे तस्य प्रतिपत्ते चेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावादाभिधानद्वारणव प्रतीयते इति मिचीयते, तेनासौ व्यज्य एय, मुख्यार्थवाधादा- भावान्न पुनर्लक्षणीयः अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाचायोर्वस्तुमात्ररूप व्यय विना लक्षणेय न भवतीति प्राक् [१७१६] प्रतिपादितम् । शब्दशक्तिमूले तु अभिधाया नियन्त्रणेनानभिधेयस्यार्थान्तरस्य, तेन सहोपमादेरलद्वारस्य च निर्विवाद व्यङ्ग्यवम् । अर्थशक्तिमलेऽपि, पिशेपे (२५) सत: कत्तुं न युज्यते इति च अनेरन्योन्ययोग र परमार्थ । एवं प्रभेदरनियामामा पुरा समोरयों नयीभवतीति सप्रयोजन ध्वमिभेदप्रदर्शनमित प्रदीप । (२५) विधेरे अधिक्तिवादियो, थानन्त्यादिदोषात न यदि ·पञ्चम उल्लासः। ६७ सामान्यरूपाशी पदार्यानामाकाचासन्निधियोग्यतावशात् परस्परसंसर्गो यत्रापदार्थोऽपि विशेषरूपो याश्यार्थस्तवाभि- हितान्वयवादे का वार्ता व्यङ्ग्यस्याभिधेयतायाम् (२६) । येण्याहुः (२७),- "थब्दहाभिधेयांच प्रत्यक्षणान पश्यति । श्रोतच प्रतिपनत्वमनुमानेन चेटया। अनाथानुपपत्त्या त बोधेच्छक्ति इयात्मिकाम् । अर्थापत्त्याऽववुध्येत सम्बन्धन्तिममाणकम्' (२८). (१६) 'भामान्यरूपापा' सामान्यनो गोलादिमा मापा गादिव्यतीना, 'यत्र' भने, 'विषपः' इत्तिवातमत्वादिविशेषात्मकः, 'थपदार्थ.' अभिधयानुपस्थितः, वाक्यार्थी' तात्परक्या वाक्यप्रतिपाद्य अपदा- पीत्यपिनियममे, वाक्यार्थोऽमि अपदार्थ रत्यन्वयः । वायम्भाः- যকর ঘাঘৰীধৰিত্ৰী পৰি ধৰা মীমাংশান্দ্রিীঘঙ্গি- TANT नामासयतीति सदध तात्पर्यतिरसम्बते, नमते वाक्यार्पयोधी- तरकासोमा परोपस्थिती भाभिधाया: प्रभार पनि किमु पतन्यम् । (१०) मेपि अविवाभिधानादिनः प्राइरियादयः । (१८) 'पद। देवदत्त, गामानयवादि गो, 'हो' उत्तममध्यपी प्रयोज्यायोजशी, 'यभिधेय' गानयनादिरूपः । 'योतः' मध्यमास, 'भनिएन' वाक्याभिप्रत्य, 'चेटया' तस्य गवानयनातकर व्यापारेष (मा), अनुभाने' 'नादेर गामानयेति वाक्याम् मध्यमार, * सत्तभ्यतया समानुमतम्-रति घामाति' रति रोग्यात- मिदा बचत रचयिमेवालयः । 'वालि वाघ वाचवावि arretri"परनामामायोःसम्ब; पयपातपस्या' 'गामामयेदादित्राणाय गरामयनापान पलायनंददर्षय वाय. सम्पतिका पनुपपरम्'-रथमपरक्या (रेदमूनया), 'पर्धापला' गारे रेदिन्दमयः । सनर लिममा रीन्या प्रत्यपाठ ·८८ काव्यप्रकाशः। . -इति प्रतिपादितदिशा 'देवदत्ता गामानय' इत्याय- त्तमरहवाक्यप्रयोगाद्देशात् देशान्तरं सानादिमन्तमर्थ मध्यम- वृद्धे नयति सति, 'अनेनास्मादायादेवं विधोऽर्थः प्रतिपन्न:- इति तचेष्टयाऽनुमाय तयोरखण्डवाश्ययाक्यार्थयोरपत्या वाचावाचकभावलक्षणसम्बन्धमत्रधार्य वालस्तत्र व्युत्पदाते , परत: 'चैत्र ! गामानय, देवदत्त । अवमानय, देवदत्त । गर्मा नय' इत्यादिवाक्यप्रयोगे तस्य तस्य शब्दस्य तं तमर्थमवधारय- तीति (२८) अन्वयव्यतिरेकाभ्या प्रतिनित्तिकारि वाक्य- मेव प्रयोगयोग्यमिति वाक्यस्थितानामेव पदाना अन्वितः पदार्थैरेन्वितानामेय संझेतोग्टद्यते इति विशिष्टा एव पदार्या वाक्यार्थः, नतु पदार्थानां वैशिधम् (३०)। यदापि याक्यान्तर मानार्थापत्तिरूप प्रमाणत्रयाधिगत, 'सम्बन्ध' सङ्केत 'यमबुध्येत' अायापो- बापाभ्यां गोपन्दस्य गौरवार्थ , यमविभक्तो कर्मत्वमिति रीत्या विशेषतो पर- पदानित तया निर्षीयेत, सर्वत्र पाठक कर्ता । एतत् सर्घरातो पम् । (२८) याापोहापाभ्यां वियरे सात दर्शयति परत रति, चैन । गामा- नय रतियााप , देवदत्तत्यादिकस्तु उहाप । अयमभिसन्धि , गोपदसते एस गार्थनीति , बदक्षत्रे च तदप्रतीतिरिति गोपदस गौरवं, एवमम्यवापि। (१०) 'यवितानामे' यन्वितेषु पदार्थेषु । 'विभिटा' पन्विता । 'पदाची' पदय क्या । 'वाक्यार्थ' पाश्यातिपाद्य । वैपिच्च सम्बन्ध , पपदायक्योऽपि तात्पर्यटक्या वाक्यमतिपाद्य इत्यर्थ । यता महर्ष, परेतपहो हिरोया प्याहारादेव प्रथमतो भवति (याकरपादीनाम महेनपाराणा शान्दयोपसापेक्षतया प्राथम्याभागत), ध्यास मध्यमा गमायादि मा नोक-गामागवेति- भाकपत्रमणादेर भवति, नदापि गोपदमातायात, पय स्पिनामात स ·पञ्चम उल्लासः। प्रयुज्यमानान्यपि प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययेन तान्येवैतानि पदानीति निश्चीयन्ते इति पदार्यान्तरमात्रेणान्वितः पदार्थः सत- गोचरः, तथापि सामान्यावच्छादितो विशेषरूप एवासौ प्रति- पद्यते, व्यतिसताना पदार्थानां तथाभूतत्वात्(३१)-दूत्यन्विता- भिधानवादिनः । तेपामि मते सामान्य विशेषरूपः पदार्थ: सङ्केत विषय इत्यतिविधेषभतो वाफ्यार्थान्तर्गतोऽसतितत्वाद अवाप्य एव यत्र पदार्थः प्रतिपदाते, तत्र दुरे अर्थान्तरभूतस्य पदानामों (गामामयेत्यादौ ग्रामयनेन, गां रखेत्यादौ रक्षणेनेत्येवं रोत्या) नियतमेशापरपदार्यान्विताः, अतो व्याहारमूलकः सरतपहोन्वितगा- दिलेव भवतीति तदुत्तरभाविनोऽपि व्याकरणादिभ्यः शक्लिपहातपावित- पदार्थविषयका रति मान्वयवोधार्थ तात्पत्तिः स्वीकार्येति | (२३) ययं सारः, गामानयेन्यादौ यदेव च्यानयपदं, तदेव यश्वमानय- इत्यादावपीति-(पूर्वज्ञातस्य भानं प्रत्यमिक्षा)-प्रत्यभिज्ञावलेनोभयवैकमेव धामय-पदमिति मिणीयते, एसञ्च धानय-पदस्य गवान्वितत्व यवान्वितस्वं पानाधा, किन्तु उभयसाधारण्याय सामान्यतोऽपरपदार्यान्वितानयमत्वेन परमदापोषितामयनमेवाः इत्येव वाच्य, नथा च गामानयेत्यादौ गवा- पयमापयविषयोधनाय नात्पर्यत्तिः खोकायेत्यापा, यथा न्यायमते যমন ষাধাঃ অমিষ্টদি কাজাঘবিশ্ব সীমিধ যীঘা, नया सामान्यतोऽपरपदोन्वितम गझिपरेऽपि याकाक्षादिक्षयात्, समभिष्याहत-गामितिपदावयालाच गाम्बितत्वरूपचिपापयस्य योधः, गामिशिपदाम थपितस्थामयपदार्थ यव गाषितामयनरूपत्वादिति परि- हरति यद्यपीति । वाक्यान्तरप्रयुज्यमानानि गामामय' निवाक्यभियन- मानय रहिवाको धज्ञानि, 'मागान्दायमादितः गोवेन सकतगास, अपर- पदार्याविनायमत्यादिमामाम्यधर्मप्रकारेष ग्टहीतमतः सम्बं एष ध्यानयना- वर्ष, 'ममिकामा परम्परममिताना, 'तष मूनवान् शिषपदाम् ।

·६० कावाप्रकाशः। निःशेषच्युतेत्यादौ विध्यादेचर्चा (३२)। अनन्वितो(३३)याँ ऽभिहितान्यये, पदार्यान्तरमात्रेणान्वितस्त्वन्विताभिधाने, अन्वितविशेषखवाय एष-इत्युभयनयेऽप्यपदार्थ एव वाफ्धार्थः । यदप्युचाते, 'नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्पान्ते'- इति (३४)। तत्र निमित्तत्वं कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा ? शब्दस्य प्रकाशकत्वान्न कारकत्वम् , ज्ञापकत्वन्तु अज्ञातस्य कथं ? ज्ञातवं च स तेनैव, स चान्वितमाते, एवञ्च निमित्तस्य नियतत्वं यावत्र निश्चितं, तावन्नैमित्तिकस्य प्रतीतिरेय (३२) सामान्यविशेषरूप' 'मामान्य' व्यपरपदार्थापिता- नयमावादिमाधारणधर्मेष, विशेषरूप' यस्तुगत्या गवानयनादिरूपोऽर्थ । 'यल' मते 'अतिविशेषभूत ' गवानयनत्वादिना गशमयनादिरूप पदार्थ 'यमा शितवादशाच्यएस' वाक्यान्निर्गत' गामानये त्यादिवाकयार्थमध्य- निविष्ट प्रतिपद्यते रत्यय 1 'च!" अनुसन्धाम, वाच्यत्वनि शेष । अय भार , वस्तुत्वेन वस्तुपदवाच्योऽपि घटो यथा घटलेन तदवाच्य , तथा ध्यपरपदार्यान्वितामयमत्वेन (अभिहिताव यादे केलेनामयनत्व) धानय पदाच्यमपि गान यमं गानयनत्वेन तदाध्यमेवेस्यमतिते जमिन पाय- गम्ये प्राथमिकमोधविषयोलतेऽपिन थभिधा व्यापार रति मिसरामे धमन्नरभाविनि व्यगावोधेऽभिधाविराम | (११) उभयमतमारमन्द्य दोषवाटयति अनन्वित इति थमन्नरो- भावार्थेन यायातप्रायमेतत् । (२४) यमिन पति मा पा यावान थयों जायते जायते ।। तात्यो नमिन् तस्य ( यथाक्रम कारावद सापकलपो गा) निमित्तभाव रहिन्यायेम भन्दवरणासन्नर याशन (गयो वा यो पा) प्रतीयते ना सम्बव उपस्तित्वात् पद ए निमित्तमिति हिमरेम शिवाराडम्बरेप रनि पूर्णपक्ष ।

·पञ्चम उन्नासः। कथम् ? इति 'नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्पान्ते' इति भविचारिताभिधानम् (३५) । ये (३५) त्वभिदधति, 'सोऽथमिषोरिव दीर्घदीर्षतरो व्यापारः' इति, 'यत्मरः शब्दः स शब्दार्थः' इति च विधिरेवात्र वाच्य इति । तेश्यतात्मय॑ज्ञास्तात्पर्य्यवाची युक्तर्देवाना- प्रियाः (३७)। तयाहि (३८) भूतभव्यसमुच्चारणे भूतं भव्याय (१५) 'प्रकारकत्वात्' पर्थयोधकतात, 'न कारकाय' भार्थजनकत्व, 'मन' गतिरूपतत्तया, 'मियानिमित्तत" ध्यव्यभिचरित- निमित्तभाव', 'नमित्तिकस्य प्रतीति'दमेतविमिसमिति जानम् । अयं सिद्धान्तसारा, ध्यरोपस्थिती मन्दम्य सापकत्वरूप निमित्तवमयाकपि सम्मल, गन्न मामा विवादः, परन्तु व्यनमाया अस्वीकारे तन सम्भवति, सदस्य अर्थनिमित्तयं हि व्यापारसापेक्षमेव नियतम्, यथा वाच्यार्थ- समायोरभिधालक्षणे व्यापारी, तथा हापि कोमि व्यापारोऽयम्स- मजीकार्य:, अन्यथा हि गन्दस्य निमितवानिश्चयेम नमित्तिको व्यवयार्थ :- पायव भादभिमतोऽपि न सिहानि, यदि व व्यापार विमाऽपि सन्दप्य निमित्तव' सार तदा अभिधारणे द्यपि दत्तमहानती सानामिन्य- माभिरुच्यते,-रत्यभिमायमाभिधानं विचार विमृम्भितमेर । (१३) यथा सनिपुणेन संहितेपुरेक एकेनर वेगरूपव्यापारेण रिपोमी- दमभदप्राणमयाणामिविषत्ते, तथा कश्मियुग एक एव गन्द एकेनर यभिधाब्यापारेण पदार्थोपस्थित्यययवोधध्यामतीती. ननयतीति पाच्य पा व्याः, पिच यल यदर्थे यस सन्दम्य तात्पर्य, सब स एव तमन्दार्थ पग 'यत्परततिनियमेन नि.येत्यादौ निगमनविधि- सातपर्ववियतया पाच्य एवेति मिधीयते, इति मतमुत्यापयति ये वैति । (५)'' स्मर.रति भीमनियमोह। देवाना- प्रिया. पथा। (१८) 'इन्पर' रति नियमसत्यमों मीमांसकरिणायि, वाक्या- ·६२ काव्यप्रकाशः। उपदिश्यते' इति कारकपदार्थाः क्रियापदार्थनान्वीयमानाः प्रधानक्रियानिर्वर्तकस्वमिायाभिसम्बन्धात्याध्यायमानतां प्राप्नु- यन्ति (३८), ततवादग्धदहनन्यायेन यावदप्राप्तं तावविधीयते (४०), यथा ऋत्विकमचरणे प्रमाणान्तरात् सिद्धे, 'लोहितो. एणीपा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यत्र लोहितोष्णीपत्वमात्र (४१)विधेय, हवनस्यान्यत:(४२)सिद्धे, 'दना जुहोति' इत्यादौ मनतिपदार्थेषुपस्थितेषु सिद्धरूपाणा प्राप्ततया विधानमनर्थकमिति साध्य- रूपस्यक विधेयत्वं, यस्य च विधेयत्व नलव तदाक्यस्य तात्पर्य, यसिंच नारपये स एव पाक्यार्थ , तदर्थ बोधनार्यत्र तहाक्य प्रयुक, तदंगस प्रमाणान्तरामाततया तदंगएन महाक्यस्थानगतार्थबोधकावेन प्रामाण्य- निर्वाधः। एतदेव , प्रथमत , 'तथा हि, इत्यादिमा 'उपात्तस्यैत शब्दसाय तात्पर्यम् नत प्रतीतमाते' इत्यन्तैन दर्शयति । (२८) 'भून सिहं कारकादि, 'भव्य साध्य क्रियारूपं, 'मसञ्चारणे वोच्चारणे, 'कारकपदार्था' गामानयेत्यादौ गामित्यादय , 'क्रियापदान' फ्यानयादिपदार्थन, 'अन्वीयमाना.' सम्बना, प्रधानक्रियाया' प्यानयनादि- रूपाया, निर्तिका,' सम्पादयित्री, या 'लय' गो 'क्रिया' पलगाया, रासा 'यभिसम्वन्मा' याश्रयत्वात् 'साध्यायमानता' 'मावन्नि' साध्या दूय भवन्ति । यथा पुर्वसत्मनस्यापि घटस्य मतादशायां 'रको घटो जात.' रति व्याहारः, तथा सिद्धरूपाणामपि कारकानां माध्यक्रिया- सम्बन्धात् साध्यरूपत्व भामिति भाव । (8.) 'तत उपदेशस्य भव्याकलादेव । यथा सणामितभमरायो अग्निरदग्धमेव स्टण दहति न भभ, तथा साध्यान्वितसिद्धेषु साध्यमेव विधीयते न सिमिति । (81) 'प्रमाणान्तरात् 'सोणोपा विनीतना पविज प्रधान' ति वाक्यात् । 'खोहितोष्णीषत्वमा' उणीपस्य लौहित्यमालम् । (७३) 'अन्यत' 'अनहोलं जुहोति' इति वाश्यात् ।

·पच्चम उल्लासः। ६३ दधनादेः करणत्वमा विधेयं । कचिदुभयविधिः, कचिन्त्रि- विधिरपि, यथा 'रक्तं पटं वय' इत्यादौ एकविधिहि विधिस्त्रि- विधिर्या (४३) । ततश्च 'यदेव विधेयन्तत्रैव तात्मर्थम्, इति उपात्तस्यैव शब्दस्याथै तात्मयं न तु प्रतीतमाले, एवं हि 'मूनों धावति' इत्यादौ अपरादार्थेऽपि क्वचित्तात्पर्य स्यात् (४४) । यन्तु(४५) 'विषं भक्षय मा चास्य ग्टहे भुङ्ग्थाः' इत्यत्र 'एतगृहे न भोक्तव्यम्'-इत्यत्र तात्पर्यमिति स एव वाश्यार्थः- इत्युच्यते, तत्र चकार एकवाक्यतासूचनार्थः, न चाख्यात- वाक्ययोईयोः अनाद्भिाव इति विषभक्षणवाक्यस्य सहवाक्य- (३३) रकगुप-पटमाव-याना मध्ये एकस्य इयोस्त्रयाणां वा -पषितारितिषः । (38) उपात्तस्य उपरितस्य, वर्षे इत्योपस्थितेणे, प्रतीतमा तत्कालं येन केनापि सायमाने, पूर्वत हि नियतमेवारसाहमिति पूर्णविधानकालभायमानः परिमार्थः कदाचित् तात्पर्यविषयः सन् पूर्वमन्दवाच्यता भने । (४५) यदि हि उपात्तपदार्थ एष तात्पर्य सात, नदा 'विर्ष भक्षय' रति 'मा चाय स्टहे भुयाः' इति च व्याख्यातामा क्रियाइयघटितत्वेन पाक्यस्यय एकस्मिन् एतरे न मोमव्यमित्यर्थे तायाम स्थात् ! यस्य वर्षख 'वियं भक्षय' इति वाक्यार्थवाभादिति पर्वपक्षः । मिशान्त स्वयं, मा पाति चारेषामन्ययोजनामयोरेयाक्वा लभ्यते, एक- पाक्यत्वज्ञायातक्रियाहयान्वितयोर्यचायता निरपेक्षयोरनयोन सम्भवति, मापिच विषभ पं सहापदेशयोग्यमिति धि मक्षति वाका साथै साधं सत् पिमक्षपादपि इस्मेना भोजनमित्य लक्षया 'मा चारति पारस रेतवमानामापत्रच्च सन् परसरमेककात मजते रति एक- • पामरामतिपदायें सवारपर्वमिति नियमय म यभिचार । -- ·८४ काव्यप्रकाराः। लेन अङ्गता कल्पनीयेति 'विपक्षणादमि दुष्टमेतडहे भोजन- मिति सर्यथा माऽस्य ग्टहे भुझ्याः' इति उपात्तशब्दार्थे एव तात्मय॑म् । यदि च शब्दथुतेरनन्तरं यावानों लभ्यते, तायति शब्दस्याभिधैव व्यापारः, ततः कथं 'बाह्मण ! पुत्रस्त जातः', 'ब्राह्मण ! कन्यका ते गर्भिणी' इत्यादौ इर्पयोकादीनामपि न वाचात्वम् ? कस्माच्च लक्षणा? लक्षणीयेऽप्यर्थे दीर्घदीर्घतरा- भिधाव्यापारेणैव प्रतीतिसिद्धे, किमिति च श्रुति-लिङ्ग-वाक्य- प्रकरण-स्थान समाख्यानां पूर्वपूर्वबलीयस्वम् ? (४६)-दूत्य- (४६) भगवता जैमिमिता "तिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्याना समाये पारदौर्बल्य पर्थविप्रकर्षात् "(1)रति सूत्रेण यथाक्रममुक्कामा योर्व- हमा का एकल उपनिपाते परपरस्य विधम्बनार्थोपस्थापकल्या दुर्बलत्वम- भिदधता पूर्वपूर्य स चन्यादेः प्राबल्यं मिरणायि ; यदि गन्दतेरननरो' 'पस्थितान मर्थाने प्रत्ययान् प्रति अभिधव व्यापार स्यात्, सदा बन्यु पस्थितार्थ र लिङ्गाद्यनग्टहीतार्थानामयभिधेयतया सर्वेषां समकाल. मर्थोपस्थापकत्व प्रसन्या अर्थ विप्रकर्षाभिधानं सनेरपितं स्यात् । सवायज मीमांसाभाष्यादौ प्रदीमे च विशेषतः सोदाहरणं प्रदर्चितीपि- प्रकलातुपयोगितयोपेक्षितः, गुन्यादयस्तु "तिहितीया, क्षमता च विवं पाव' पदाम्येन त संहतामि | सा प्रक्रियाया कमियपेक्षा स्थानं कमी, योगवलं समाख्या"। इति सामान्यतो याः। थल कदाहराभि, "कदाचम रसि- नेन्द्र परकार न्यादिकाया पाच विनियोजमाय अतिरिय प्रवक्तंते,- "ऐन्द्रा पाईपत्यमुपतिष्ठते" रति,नव पन्देहः, किं ऐन्द्रो रन्द्रसम्बन्धिी ·पञ्चम उल्लासः। ६५ ग्विताभिधानवावदेपि विधेरपि (४७) सिद्ध व्यज्यत्वम् । किञ्च, 'कुरु रुचिम्' इति पदयोपरीत्ये काव्यान्तर्वतिनि कथं दुष्टत्वम् ? न हवासभ्योऽर्थः पदार्यान्तररम्वितः,-- इत्यनभिधेय एवेति एवमादि अपरित्याज्यं स्यात् (४८)। यदि च वाच्यवाचकत्वष्यतिरेकेण व्यङ्ग्यव्यचकभावो नाम्यु- पेयते, तदाऽसाधुत्वादीनां नित्यदोषत्वं कष्टत्वादीनामनित्य- दोषत्वमितिविभागकरणमनुपपन्नं स्यात् ! न चानुपपन्न, सर्वस्यैव विभक्ततया प्रतिभासात्, वाच्यवाचकभावव्यतिरेकेण तीन्द्रमकायमसामर्थ्यात् लिङ्गात् गाईपन्य पदपेन्द्रपरत्व प्रकल्पा रन्द्रोपस्थापनएव विनियोगः, किंवा गाईपत्यमिति द्वितीयारूपया जुन्या ऐन्द्रीपदस गौणार्थत्वेन गाईपन्याग्नुपस्यापमएप विनियोग ? इति सन्देहे जुन्या सामर्थ वाध्यते रति सिद्धान्तः, तथाहि हितीया हि कारकविशिः कामपि कियाममेक्षन्ती 'उपस्थापय' इतिक्रिययाऽग्निता भती प्रथमत एवाभिधया अग्नापस्थापने मामचं विनियोजयति, ने सामथ्र्यम्, 'कदाचन सरीरम' इति मन्त्रः इन्द्रप्रकायकरति प्रथम भान, ततारद्रप्रकायकमन्त्रस्य नान्यस विमियोग. सम्भवतीत्यनुपपत्तिवानं, बतच इन्द्रोपस्थापने एक शिनियोग रति रीत्या सामान कल्पनीयमिति विलम्बा । तमात् मृतेः प्रवलतया तदानुगुण्येन मामध्ये भीयमाने न्द्रपदं ऐश्वर्यत्रम् परतया गाईपन्यताएपर्यऋमिति कल्पनीयम् । (४०) विधेतदन्तिकगमनस्य । (४८) व्ययं निहितार्थ , हघिदुई रन्युनो स्त्रीगुह्याद्राधा-चिट- भदवल्येन 'वि'त्यनेन यजया स्त्रीगुयानोपस्थिया लीलावदोष रति नेपच्यते, तच 'यन्वित एवार्थोऽभिधेय' त्यनिताभिधानमते व्यञ्जमाया यसकारे भ सम्भाति, ताहमारस्थ केनापितलेमामभिधेयत्वादिति।

·तथा ९६ काव्यप्रकाशः। व्ययव्यञ्जकताययेण तु व्ययस्य बहुविधत्वात् कचिदेव कस्यचिदेव औचित्येनोपपद्यत एव विभागययस्था (४८)। इयं गतं सम्प्रति थोचनीयता समागममार्थनया कपालिनः । -इत्यादौ मिनाक्यादिपदवलक्षण्येन किमिति कपाल्यादिपदानां काव्यानुगुणत्वं (५०)?। अपिच वाचोऽर्थः सर्लान् प्रतिपत्तॄन् प्रति एकरूप एवेति नियतो सौ, न हि 'गतोऽस्तमकः' इत्यादी वाचार्य पचिदन्यथा भवति, प्रतीयमानस्तु तत्तत्प्रकरणवतमति- पत्त्रादिविशेषसहायतया नानात्वं भजते ; 'गतोऽस्तमर्कः इत्यतः सपत्न प्रत्यवस्कन्दनावसर-दूति, अभिसरणमुपक्रमातामिति, प्राप्तमायो प्रेयानिति, कर्म- करणान्निवामहे इति, सान्ध्यो विधिरुपकम्यतामिति, दूरं मा गाः-दूति, सुरभयो ग्टहं मवेश्यन्तामिति, सन्तामोग्धुना न भवतीति, विक्रयवस्तूनि संहियन्तामिति, नागतोऽद्य मेयानित्यादिरनवधिय॑योऽर्थः तत्र तत्र प्रतिभाति । (४८) यमाधुत्वादयोहि सर्वदेव हेया इति निन्यदोषाः, करवादयस्त हमाराधभिव्यक्तिप्रतिकूलतया तसंच या पपिरोद्रादी व्यङ्गगानगुपतया उपादेया एवेन्यनित्यदोषा, स्तूपच व्यायव्यश्नकमा प्रातिकूस्याताया- भ्यामे नित्यानित्यदोषविभाग , प प व्यबनाया बसचे भोपपत्र, थाच्याचकमाये हि कटवादीमामौदासोन्येन सत्रय इष्टतमराव या अन्यतरत् नियतमेव सात् । (५.) व्यञ्जनानीकारे कपालुिपदेन जुगुप्मा व्यज्यते इति नही उपयोग । .

·पञ्चम उमासः। ६७ याच्यष्यधयोः (५१) (नि:शेपेत्यादौ निषेधविध्यात्मना, "मात्सर्यसुत्सार्थ विचार्य कार्यम् आO: समर्थादमुदाहरन्तु । सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणाम् उत स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ॥" -इत्यादौ संशय-शान्तश्टनार्यान्यतरगतनिश्चयरूपेण (५२), "कयमवनिप, दो यन्नियातासिधारा- दलनगलितमा विहियां स्वीकृता श्रीः । ननु तव निहताररथसौ किं न नीता लिदिवमपगता येखभा कीर्तिरेभिः।" -इत्यादौ निन्दास्तुतिवपुषा) वरूपस्य, (पूर्वपश्चाद्भायेन प्रतीते:) कालस्य, (शब्दात्रयत्वेन, शब्द-तदेकदेश-तदर्थ-वर्ण- संघटनाश्रयत्वेन च ) आश्रयस्य, (शब्दानुशासनञानेन, प्रकरणादिसहाय-प्रतिमानर्मल्यसहितेन तेन च भवगम इति) निमित्तस्य, (कोड़माव-विदग्धव्यपदेशयोः प्रतीतिमात्र-चमत्- कृत्योच (५३) करणान्) कार्यस्थ, ( 'गतोऽस्तमः' इत्यादौ प्रदर्थितनयेन) संख्यायाः, . (५१) पाकाय्यनायोः सरूपए 'भदेऽपि त्याद्यपिमेणान्वयः, एवं झारयेत्यादापि । (५३) संभयो वाच्यः, शान गारिणि वा बरि बटुचित एक भूधराणामिति मरमेरविवाभिमीनामिति का मिसयो व्ययः । (५१) वाच्येन गोडसाधारणी मतीतिरेप केवला, व्यनेन सहदयानामे प्रतीहिषमनियति। " ·१८ काव्यप्रकाशः। ("कस्म व ण होइ रोसो दहूण पिाए सव्वणं अहरं। सभमर-पउमाग्धाइणि, वारिययामे, सहस एहि (५४)n" -इत्यादौ सखीतत्कान्तादिगतत्वेन) विषयस्य च भेदेऽपि यद्येकत्वं, तत्कृचिदपि (नीलानीलादौ) भेदो न स्यात् ! उक्तं हि, 'ययमेव हि भेदो भेदहेतु यद्विरद्धधर्माभ्यास: कारण- भेदश्च' इति । वाचकानामर्यापेक्षा, व्यञ्जकानान्तु न तद. पेक्षत्वमिति न वाचकत्वमेय व्यञ्जकत्वम् । किञ्च 'वाणीरकुडंगु' इत्यादौ प्रतीयमानमर्थमभिव्यज्य पाद यत्र विश्राम्यति (५५), तत्र गुणीभूतष्याचे अतात्पर्य्यभूतोऽप्यर्थ: स्वशब्दानभिधेयः प्रतीतिपयमक्तरन् कस्य व्यापारस्य विषयताम् अवलम्वताम् ? इति । ननु 'रामोऽस्मि सर्व सहे इति, 'रामेण मियजीवितेन त कृतं प्रेसण प्रिये । नोचितम्'इति, रामोऽसौभुयनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धि पराम्' इत्यादी लक्षणीयोऽप्यों नानात्वं भजते, विशेषव्यपदेयहेतश्च भवति, तदवगमश्च शब्दायत्त, प्रकरणादि- सव्यपेक्षश्चेति कोऽयं नूतनः प्रतीयमानो नाम ? (५६) । स्वरूप एय (५४) कस्य वा न भवति रोपो या प्रियाया सबषमपरम् । सममरपद्मामायिपि, पारितकामे, सहखेदामोमिनिस। (५५) पित्राम्यति धारयेन तात्पर्थविषयीभवन यावाद्यो भवति. स्वयममिमन्धि , याब शुषीभूतव्यङ्गो वाच्य प्राधान्येन गत्लयविषयत्वं, तल घ्यमाभिधातात्पर्ययोरुभयोरयभावेन कपमयोपस्थितिरिति नदर्थमास ध्यञ्जना स्वीकार्या । (५६) अयं पूचक, व्यासा समय नियतनम् (संखचक्रम त्यादिनेार्यान्तरसंक्रमितव्याच्यतादिमा) काव्यम्य विषयाहाररतव, .

·पञ्चम उल्लासः। , उचाने, लक्षणीयस्यार्थस्य नानात्वेऽप्यनेकार्थशब्दाभिधेयवत् नियतत्वमेव, न खलु सुख्येनार्थेनानियतसम्बन्धो (५७) लक्षयितुं शक्यते, प्रतीयमानस्तु प्रकारणादिविशेषवशेन नियतसम्बन्धः, अनियतसम्बन्धः, सम्बदसम्बन्धन दोत्यते । न च, "अत्ता एत्य णिमज्जद् एत्य अहं दिअसमं पलोएहि । मा पहि, रत्तिगंध सेज्जाए मह शुमजहिसि(५८)।" -इत्यादी वियचितान्यपरयाचा ध्वनौ मुख्यार्थवाधा, तत्कथमत्र लक्षणा ? लक्षणायामपि व्यञ्जनमवश्यमायितव्यम् इति [१७] प्रतिपादितम् । यथा च समयसव्य पेक्षा अभिधा, तथा मुख्यार्थयाधादित्रयसमयविशेपसव्यपेक्षा लक्षणा; अत एव अभिधापुच्छभूता सेत्याङः (५८) । नच लक्षणात्मकमेव ध्वननं, तदनुगमेन(६०)तस्य दर्शनात् ; प्रकरणाद्यधीनशब्दजन्यप्रतीतिविषयत्वञ्चाक्षीति उमय व लवर्णव व्यापारो- स्तु । सध्यार्थस्य अनियतव' उजूतोदाहरणालये स्पट', तथा हि यथाक्रम दुससहिष्णुत्वेन प्रसिद्ध, निष्करणे, परादिहन्तरि चार्थे एकस्यैव राम- पदस्य सक्षणा।। (५७) अनियतः , सामीप्यमादृग्यादिमसिनसम्बन्धान्य कदाचित्को पा सम्बन्धो यस सः, - नहि यदाकदाचित् गङ्गामसरन्नो गौरतुसरण- सम्बन्धन गङ्गापदलच्या भवति । (५८) वपन निपीदति वाई दिवसकं प्रलोकय । मा पथिक, राक्षान्ध, गयायामाक्योर्निधत्स्यमीति म.. "निषदो कमज" इति ममदोवर । (५६) समयः सहत, समयविशेषः मुस्खायें संकेत., रहतापेक्षा, अतः यभिधाविधायिनीत्यर्थः । (६.) तदत्तगनेन शक्षणामलस्यते शक्षणापवादानेन । यतः ·१०० काव्यप्रकाशः। नच, तदनुगतमेव, अभिधावलम्बनेनापि तस्य भावात, न चोभयानुसार्यव, अवाचकवर्णानुसारेणापि तस्य दृष्टः, नच, शब्दानुसार्येव, अशब्दात्मक-नेत्रतिभागावलोकनादि- गतत्वेनापि तस्य प्रसिद्देरिति अभिधातात्पर्यलक्षणात्मकव्यापार- बयातिवर्ती ध्वननादिपायो व्यापारोऽनपद्यनीय एव । तत्र अत्ता एत्य' इत्यादौ नियतसम्बन्ध:(६१), 'कस्म व ण होइ रोसो' इत्यादौ अनियतसम्बन्धः, "विपरीअरए लच्छी बमं दहूण पाशिकमलहम् । हरिणो दाहिणणअणं रसाउला भत्ति टके (६२) ॥" -इत्यादौ सबसम्बन्धः । अत्र हि हरिपदेन दक्षिण- नयनस्य सूर्य्यात्मकता व्यज्यते, तन्विमौलनेन सूर्यास्तमयः, तेन पास्य संकोच:, ततो ब्रह्मणः स्यगनं, तब सति गोप्याद्रस्य अदर्शनेन अनियन्त्रण (६३) निधुयनविलमितमिति। 'अखण्डबुद्धिनिरिह्यो याश्यार्थ एव वाचनार्थः, पायमेय च वाचकम्' इति ये याड तैरप्यविद्यापथपतितैः पदपदार्थ- (६१) गव्यानिषदनहमे ध्यान तदनिषदमरूपस्य पाध्यस विरोधसम्बन्धो- अस्ति, सच प्रसिद्धगया का रनि नियतत्वम् । उत्तरोदाहरणे व नाय केन ध्यागते 'धमरेणाया चार मपपतिमा' इति ध्यगाय वाचाव नकोऽपि प्रसिद्धसम्बन्धोतीति कोऽपि सम्पन्यः कल्पनीय रति मियतापम् । (६२) विपरीतरते उरमोर्वशाणं । नाभिकमलस्यम् । हरदक्षिपनयम रसाला भरिति म्यगवतीति.॥ (६१) निर्यन्वर अप्रतिवन्धम | चन, 'चन्द्रपान विशो पी समदनि। पनि पौरापिकी गाथानुकव्या ।

·6966 h पश्चम उल्लासः। कल्पना कर्तव्यैवेति तत्मक्षेप्यवश्यमुक्तोदाहरणादौ विध्यादि- य॑य एव (६४)। ननु वाचवादसम्बई तावन्न प्रतीयते, यतः-कुतचित् यस्य-कस्यचिदर्थस्य प्रतीने प्रसद्धात, एवञ्च सम्बन्धात् व्यय- व्यञ्चकभावोऽप्रतिबन्धे अवश्यं न भवतीति व्यामत्वेन नियत- धर्मिमिष्ठत्वेन च त्रिरूपालिडालिभिज्ञानमनुमानं यत्, तद्रूप: पर्यावस्यति(६५), । तथाहि "भम धम्मित्र ! वीसत्यो सो सुणो अज्ज मारियो देण । गोलाणईकच्छकुडगवासिणा दरिअसीहेण (६६)" (६४) क्रियाकारकमावभररीकन्य जायमाना थी. खण्डा, तदन्या यस पडा । 'अविद्यापथपतित.' सारदयायामाविधिकव्यवहारावलम्विभिः । অয় ধাম, জিহ্মাজৰীষ্টি রুপিংকুল न सम्भवति, धर्मधर्म भावष संसारस मिय्यात्य'न सम्भवति, नापि ब्रह्मण', मिर्धर्मवार, ध्यत' पदपदार्थविभागमन्तरेणैव 'सत्य ज्ञानम्' इत्यादिमहा- নামঃ অ নষ্ট জীয়ৰীবি মালিকানার অর্ধৰি पाश्यगम्य वाक्यस्यैव गनिरिति प. पक्षः । सिहान्नस्तु, संसारदमायां पैदान्तिकरपि क्रियाकारकमावस्वीकारण नवं सम्भवति । (६१) सम्बन्धादिति व्याव्यलकभाषान्वयि, यतिबन्धे अनियतमम्बन्ध यातिसम्बन्धरहितेतियावर, 'व्याप्तत्वेम' (वाच्यार्थस्यव्यङ्गवार्थव्यानिमत्तया, नियमधिनियम' ( व्याप्योऽपि वाक्यार्थो न खामात्रये व्यय प्रतिपादयतीति) व्याधोत्रयाश्रितापेन च तमा।टतीयान्तयम्य पर्यवसतीत्यपिमेयान्वयः। विरूपात' पचासत्व-सपक्षमत्व-विपक्षासव- सक्षप-पतयवसा, 'म' (तन थत्तुमानेन रुयते इति व्युत्पत्या) अतु- भयानमापकभाको विधेय , यात 'व्यहरव्यश्नकभार' इति उद्देश्यपदगृहम् । (६६) भ्रम धार्मिक, विश्वस्त स वा अद्य मारितसेन । गोदानदीकच्छ कुन्नवामिना सिंहेनेति प. .

·१०२
कावाप्रकाशः।
अत्र रहे निरत्त्या भ्रमणं विहितं गोदावरीतीरे
सिंहोपलधेरभमणमनुमापयति, यत् यत् भीरुभ्रमणं तत्सत्
भयकारणनित्त्युपलब्धिपूर्वकम्, गोदावरीतोरेच सिंहोपलब्धि.
रिति व्यापकविरुद्दोपलब्धिः (६७)। अत्रोचाते भीरुरपि गुरोः
प्रभोर्खा निदेशेन, प्रियानुरागेण, अन्येन चैवंभूतेन हेतुना
सत्यपि भयकारणेभ्रमतीत्यनैकान्तिको हेतः, शुनो विभ्यदपि
वीरत्वेन सिंहान्न विभेतीति विरुद्दोऽमि (६८)। गोदावरी-
तीरे सिंहसद्भावः प्रत्यवादनुमानादा न निथितः, अपि त
वचनात्, न च वचनस्य प्रामाण्यमस्ति अर्थेनाप्रतिबन्धात(६८)
इत्यसिद्धश्च । तत् कथमेवंविधात् हेतोः साध्यसिद्धिः? । तथा.
'निःशेषचुरत-इत्यादी गमकतया यानि चन्दनध्ययनादीनि
उपात्तानि, तानि कारणान्तरतोऽपि भवन्ति, प्रतचावय
स्नानकायंत्येनोक्तानीति नोपभोग एव प्रतिपद्यानि इति
अनेकान्तिकानि।
व्यक्तिवादिना (७०)च अधमपदसहायानामेषां व्यश्चकत्वम्
(१०) भीरथगण व्यापकस्य भयकार पनिप्रत्युपञ्चधिरूपम्य किया
सिंझोपलब्धिः, नचाच विरुद्धया सिंहोपसन्धया भयकारणनित्त्युपत्यो
निरताय नमपि भ्रम मितिमेतीति ।
(८) चयं सिद्वान्ना, मोरोरपोरस पीरस्य वा यमणमहमित ?
वाद्यग्नेकाम्नः, अन्य विरोधः, सादिया अपौरयाल महया वा
को बिभ्यतोऽपि पीरस्य मगवादिहशतया वीररसोपितय सिंहाति
देश भ्रमण सम्भवाम् ।
(३) लियात्' (पुंसीगावर) चयन गम्वन्यनियमाभावात् ।
(..)तु यनिकगमनस म्यननदो व्यरिव कमिनि थान था
यसीति, 'एषा' चन्दन यानादीनाम् । अधमपदमहायानामे जातात

·पष्ट उल्लासः। उक्त; नच, अत्राधमत्वं प्रमाणप्रतिपन्नमिति कथमनुमानम् ?। एवंविधादर्थादेवंविधोऽर्थः, उपपत्त्यनपेक्षत्वेऽपि प्रकाशते इति- व्यक्तिवादिनः पुनस्तत् अदूषणम् । इति काव्यप्रकाथे ध्वनिगुणीभुतव्यङ्ग्यसबीर्ण भेदनिर्णयो नाम पञ्चम उल्लासः । षष्ठ उल्नासः॥ . शब्दार्थचित्र यत्पूर्व काव्यइयमुदाहृतम् । गुणप्राधान्यतस्तव स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः ॥३॥ न तु शब्दचित्रेऽर्थयाचित्रत्वम् ; अर्थचिने वा शब्दस्य । तया चोक्तम्, "रूमकादिरलवारतस्यान्यवघोदितः। न कान्तमपि निर्भूषं विभाति पनिताननम् ।। पकादिमलङ्कारं वाह्यमाचक्षते परे। सुपा तिडाञ्च व्युत्पत्ति वाचां वाञ्छन्यलकतिम् ॥ तदेतदाङः सौशब्दंध नार्थव्युत्पत्तिरीयी। शहाभिधेयालङ्कारभेदादिष्ट हयन्तु नः॥ (१)इति। रति पूर्वपलं ममसि निधाय, नायचय यधमत्वानिश्चयेन सन्दिग्धामिति दोष रति परिहरति नति, ध्यानरूपध्यमिपच्छे त नेते दोया सम्भवन्नि, ध्यनमायां व्याप्तादेरनमेक्षणादित्याह सविधेति 'पपचि , व्यापादि, व अनकान्तादि। (1) वाद्य" कायार्थप्रतीत्युचरवर्तिम, मन्दवानन्तरं पन्दाबहारेक .

·काव्यप्रकाशः। शब्दचित्रं यथा, प्रथममरणच्छायस्तावत्ततः कनकप्रभः, तदनु विरोत्तास्यत्तन्वीकपोलालद्युतिः । उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसविसिनीकन्दच्छेदच्छविमंगलाञ्छनः ॥ अर्थचित्तं यथा,- ते दृष्टिमावपतिता अपि कस्य नान क्षोभाय पक्ष्मलशामलकाः खलाश्च । नीचाः सदैव सविलासमलीकलग्ना ये कालतां कुटिलतामिव न त्यजन्ति (२) । यद्यपि सर्वत्र काव्यन्तितो विभावादिरूपतया पर्यवसानम्, तथापि स्फुटस्य रसस्यानुपलम्मादव्यज्यमेतत्काव्यद्वयमुक्त। अत्र च शब्दार्थालङ्कारभेदाइहयो भेदाः, ते घ अलङ्कार- निर्णये नियन्त॥ इति काव्यप्रकाशे पट उल्लासः ॥ पित्त यातर्थप्रतीन्यमन्तर हि रूपकाद्यनुसन्धानमिति । 'प्युलपत्तिः' विशेषेण यतमामादिरूपेण सनिमः । गोपन्दो' गोभनमन्दय वायव गोमनापम् । यभिधेयोऽर्थः । म ध्वनिकाराणाम् । (२) 'यही सारं मिया च । 'कारता'शणमतामयामकलेन यमखरूपता च। 'कुटियता' वक्रता काप प । पल दीपकमद्वारः।

·सप्तम उन्लासः। . काव्यखरूमं निरूप्य दोषाणो सामानालक्षणमाह,-- मुख्यार्थहनिर्दोषो रसच मुख्यस्तदायाबायः । उभयोपयोगिनः स्युः शब्दाद्यास्तेन तेष्वपि(१)सः॥२॥ हतिरपकर्षः (२) । 'शब्दायाः'-इत्याद्यग्रहणादर्ण रचने । (१) 'मुन्यार्थहतिः' मुख्यस प्राधान्येन उद्देश्यसा, अर्थमा प्रयोजनमा हतिय मात, सः ! रमः (रसनीय ) रसभावादि', तदाश्रयात् (यात्रय पाश्रयणममेक्षणं, रसेनोपकारकातया ये बलात्) याच्यः (गन्द- योध्योऽर्थः) मुख्य इत्यवय । उमौ रसवाच्यौ । म दोषः । (२) अपकर्ष उद्देश्य प्रतीनिविघातः, उद्देश्या च प्रतीति. रमति पानपाटरमविषया, नीरमे त अर्थविषयाऽपि चमत्कारिणीयुभयरूपा यविम्बिता प्रतीति , टुष्टेष किथित रसमार्थमा वा प्रतीतिरेव न, कथित फ्लिम्बम प्रतीतिः, काचित् रसमय नोकर्षः, कचिदईप्रतीतिलापिन चमत्कारिणी ; सत्कारपञ्च तत्तत्स्यले एस टोप एक, तत्र रसदोषाणां माशात् विघातकावम्, अर्थदोषापा चिर शायात, कचिच्च परम्परया, सन्नदोषाणान्त परम्परयव ! तलापि असमर्थतादौ अर्थोपस्थिति रेवन, निस्वार्थत्यादी उपस्थितिविलम्बः, च्युतसंस्कृत्यादी वाक्यायोधाभाव , लिटवादी तदिसम्बर, निरर्थकत्वादी समृदयामरसव्य पतापादनेन व्याधात', विमतिलयादौ तु विपरीतार्थोपस्थापनेन ध्याघातः | विधात त्वच पशाचित मातस्य यथा व्याहतापा, कपिलक्षमा एक, निहतार्थवादे । नेनेदं दोषमामान्यन हर्ष, उद्देश्यमनीतिविष नको दोष इति । स चाय विविध , नित्य वामित्वय, मर्थदेव रेमो मिन्या, यचा यथा ·काव्यप्रकाशः। - - विशेपलक्षणमाह, दुष्ट पदं (३) श्रुतिकट, च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तामसमर्थम् । निहतार्थमनुचितार्थ, निरर्थकमवाचक विधाऽश्लीलम् ॥३॥ सन्दिग्धमप्रतीतम्, ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्लिटम् । अविष्टविधेयांग विसहमतिकृत्समासगतमेव ॥३॥ श्रुतिकटु परुपयर्णरूपं दुष्टं । यथा,- पनगमगलग्रहापानमनितरनितः। पालिद्वितः स तन्यया कार्ताय लभते कदा । पत्र कार्य्यिमिति ( ४)। पुतसंस्कृति व्याकरणलक्ष यासीनं । यथा, एतन्मन्दविपक्कतिन्दुकफलम्यामोदरापाण्डर- प्रान्तंन्त पुलिन्दमन्दरकरम्पर्शवमं लक्ष्यते। युतमारादिः, नदन्यम्ननिय ; यथा पारादी देवममि तिर रोहादी उपायोनि । (१) दुः'पदमिति विधयं मयावथि, अदिकपदावामा पददोषणामान्यमा पददोषमालवणतन दो रियर मेलिन महिनामित () निर मयुको कामना बोरिमापादयति । " ·सप्तम उल्लासः। १०७ सत्यवीपतिपुत्रि, कुचरकुल कुम्भाभयाभ्यर्धना- दीनं वामननायते कुचयुगं पतारतं मा कृयाः (५) । भत्र अनुनाथते' इति, 'सर्पिपो नायते' इद्यादौ याशियेव नायतरात्मनेपदं विहितम्, “आशिपि नायः” (१।३। २१ सू० वा०) इति । अत्र तु याचनमर्थः । (तस्मादू भतुनायति स्तनयुगमिति पठनीयम्) । अप्रयुक्त तथा याम्नातमपि कविभिन हतं । यथा,- यथाऽयन्दारुणाचारः सर्वदैव विभाव्यते । तथा मन्ये दैवतोऽस्य पियाचो राक्षसोऽथवा ॥ अत्र दैवतशब्दो. "देवतानि पुंसि वा” (अको० १ ५०) इति पुंसि माम्बातोऽपि न केनचित्प्रयुज्यते (६)। असमर्थ यत्तदर्थं पद्यते न च तवाऽस्य शक्तिः (७) । यया,- तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपार्जितसत्कृतिः । सरखोतखिनीमेष रुन्ति सम्प्रति सादरम् । मन हन्तीति गमनार्थम् । । (५) समयोरमाटतवे दामटमनस पुचिन्दस्य महारपाट म भव- तीति, बमयोः कवरः कुम्भाति संशयेन, सत्मादृश्येन कुमास प्रहारायोग्यत्व- पुवा वा न पहरियतीति कुम्भाभयं सादिति भावः। याचनस्य च 'मा कथा:' यनो पाक्यार्थः कर्म । (६) ध्यान ताराकरिसमयनहने प्रयोजनानुसन्धामव्यपतया प्रतीति- विधान: 1 यमकादिप्रयोजनकाखे छ माय दोषः। (७) तदर्थेऽभिधारूप यनिविधुरस्यापि तदर्धतया पाठोऽन्यमहकारेण तदर्थयोधनाय, श्रतएव गती लिन्थोऽपि इलेः पदादिपदसहकारीण परतीम्यादौ गिलक्षपया गति पकि, (मिहननयासम्माद कप पदादि-

·१०८
काव्यप्रकागः।
निस्तार्थ यदुभयार्थम् यमसिहेथें प्रयुक्त । यथा,-
यायकरसाईपादप्रहारगोणितकचेन दयितन ।
मुग्धा साध्वसतरला विलोक्य परिचुखिता सहसा ।
यत्र गोगितशब्दस्य रुधिरलक्षणेनार्थेनोज्ज्वलीरुतत्वरूपोर्यो
(८) व्यवधीयते । अनुचितार्थ यथा,-
तपस्विभिर्या सचिरेए तभ्यते,
प्रयत्नतः सतिमिरिष्यते च या।
प्रयान्ति तामाशु गतिं यशस्विनः ।
रणाम्यमेधे पशुतामुपागताः ।
अत्र पशुपदं कातरतामभिव्यननीत्यनुचितार्थम् (८)।
निरर्थकं पादपूरणमालप्रयोजनं चादिपदं । यथा;-
उत्फुलकमलफेसरपरागगौरद्युते, मम हि गौरि ।
अभिवाछितं मसिध्यतु भगवति , युप्मत्प्रसादेन ।
अव हिशम्दः । अवाचकं यथा,-
अबन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां
भवन्ति यश्याः स्वयमेव देहिनः ।
अमर्पशून्येन जनस्य जन्तुना,
न जातभान न विहिपादरः।
पदमहकार एव, तेन न कविलान् इन्न निबोध.) चतएव च थ्थपाचकातू
यस भेद, धाधकं हि विवक्षितार्थ युवापि न पकि । नित्यदोषोग्यमिति ।
(८) उज्ज्वल कतत्वक्षप ईपदारती तत्वखरूपः ।
(e) विवक्षितार्थापकर्ष व्यसकत्वमनुचितार्थमिति पिरमविवादः ।

·. सप्तम उन्लासः। १०६ अत्र जन्तुपदमदातर्यर्थे (१०) विवक्षितं, तत्र च नाभिधायकं । यथा वा, हाधिक साकिल तामसी। शशिमुखी दृष्टा मया यत्र सा! तविच्छेदरुजाऽधकारितमिदं दग्धं दिन कल्पितम् । किं कुर्मः, कुशले सदैव विधुरो धाता, न चेत् तत्कथं तादृग्यामवतीमयो भवति मे नो जीवलोकोऽधुना । यत्र दिनमिति प्रकाशमयमित्यर्थे (११) अवाचकं । यच्च उपसर्गसंसर्गादर्थान्तरगतं, यथा- जहाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकरालः प्रत्यग्रालतकाभाप्रसरकिशलयो मञ्जमलीरभृङ्गः। भर्खनृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोजशोभा विदधभिनवो दण्डपादो भवान्याः (१२) । अत्र दधदित्यर्थं विदधदिति (१३)। विधेति ब्रीडाजुगुप्सामगलव्यञ्जकत्वात् । यथा,- साधनं सुमहत् यस्य यन्नान्यस्य विलोक्यते। तस्य धोशालिनः कोऽन्यः सहेतारालितां ध्रुवम् [१] (१.) पूर्वाधापद्विघातकतया दाट स्वसमिति दिनीये तवैपरोन्य- प्रदर्प के जन्तु पदमदावरि मयुक्तमिति मदीप । (11) तामसी'-इत्यनेन लश्चय तमोमयत्वस्य वैपरोत्ये न, दिनदेन प्रकाशमयत्वम् अवश्यमेव योधनीयम् । (१२) "मृत्य पदार्थाभिनयो टसं तालषयाचितम् ।" रति, "सहयोगीकत पादो दण्डपादोऽभिधीयते" इति च चन्द्रिकाष्ट तम् । (१२) दधातेर्धारण गतिरूपसामर्थ्यमत्वेऽपि उपमर्गण करणएव य- नियमितखेर विदधामिर्धारणेबाधक. न समर्थ इति । .

·११०
काव्यप्रकाराः।
लीलातामरसाइतोऽन्यवनितानिःशकदष्टाधरः
कचित्केसरदूपिनेक्षण इव व्यामोल्य नेवे स्थितः ।
मुग्धा कुमलिताननेन दधती वायुं स्थिता तत सा
भान्या पूर्ततयाज्य वा नतिटते तेनानिशं चुम्बिता ॥ [२]
सदुपवनविभिन्नो मत्प्रियाया विनाथात्
घनरूचिरकलापो निःसपत्नोऽद्य जातः ।
रतिविगलितबन्धे केथपा सुकेश्याः
सति कुसुमसनाये के हरेदेष वईः । [३]
एषु साधन-वायु-विनायशब्दा बीड़ादिव्यचकाः (१४) ।
सन्दिग्धं यथा-
यालिङ्गितस्तत्रभवान् संपराये जयश्रिया ।
मागीपरम्परा वन्दना कर्ये कृत्वा कृपां कुरु ।
अत्र 'वन्दरा' किं इठहृतमहिलायां, किं वा नमस्यामिति
सन्देहः। अप्रतीतं यत्केवले शास्त्र प्रसिद्ध । यथा,-
सम्यवानमचाजयोतिर्दलिताययतागुपः ।
विधीयमानमप्येतन भयेत्कर्मबन्धनम् ॥
अत्राशयशब्दो वासनापर्यायो योगशास्त्रादावेव प्रयुक्तः (१५)।
ग्राम्यं यत्केयले लोके स्थितं । यथा,-
राकाविभावरीकान्त-संक्रान्तदुप्रति ते मुखम् ।
तपनीयशिलाशोभा कटिश्च हरते मनः।
(१४) घरवीनार्थोपस्थिया चोख्य दूषणबीनं । येषां
যিলিসবিলীনপ্লাহহিলা বিবলিবার বিষযাত্রীবাঘা
भोपतिइते, न ते दुत्वम् ।
(१५) पासमा चाल भंसारनिदानभूतो मिथ्याचारजन्यः संस्कारका !

·सप्तम उन्नासः। १११ अत्र कटिरिति {१६)। नेयाथ (निरूढ़ा लक्षणाः काशिमामादभिधानवत् । क्रियन्ते साम्प्रतं (१७) काश्चित्काश्चिन्नैव त्वशक्तितः" इति) यनिषिद्ध लाक्षणिक, । यथा,- शरत्कालसमुल्लासपूर्णिमागवरीप्रियम् । करोति ते मुखं तन्वि, चपेटापातनातिथिम् । अन चपेटापातनेन निर्जितवं लक्ष्यते । 'अर्थ' (१८) 'समासगतमेव' 'दुशम्' इति सम्बन्धः । अन्यत् केवलं, समासगतश्च । क्लिष्टं यत्रार्थप्रतिपत्तिय॑वहिता । यथा,- अविलोचनसंभूतजयोतिरुङ्गमभामिभिः । सदृशं योभतेऽत्यर्थं भूपाल, तव चेष्टितम् ॥ मन अत्रिलोचनसंभूतस्य चन्द्रस्य जयोतिरगमेन भासिभिः कुमुदरित्यर्थः । . (१६) सामाजिकनितम्बादिकमेव प्रयुज्यते न त कटिरिति पाम्यत्व। पाम्ययन्दनवणाहरदग्धोदयनात् श्रोत मुख्य दूषणवीजम् । (१७) योजनेनेति शेषः । रुदिपयोजनविशेषयोरमावेऽपि पर- विधरचनाया घसामर्थनिवन्धनं लन्नपात्रयमिति समुदायाः, तथापि अस्पोदाहरणे जरुटि, नायि च करिममयअनिजितत्ववकपदसमुदाय- परित्यागेन चपेदापालनपदोको प्रयोजनविशेष । (१८) 'अथ भवेत् लिष्टम्' इति कारिका व्यापरे, अचेति । लिटा- दिलयाणा विवक्षितविधिमार्थप्रतिपत्तियाघातो दूषकताबीन, बेलपदस्य विशिधार्थ एव न सम्भवतीति मासमासे एतेषां सम्भवः ।

·११२ काव्यप्रकाशः। अविष्टः प्राधान्येन अनिर्दियो(१८)विधेयांगो यत्र तत्। यथा,- भूमिहत्तसत्ताविरलगलगलद्रलसंसक्तधारा- धौतेशाधिप्रसादोपनतजयजगज्जातमिथ्यामहिम्नाम् । कैलासोहासनेच्छाम्यतिकरपिशुनोत्मर्पिदोधुराणाम् दोष्णां चैषां किमेतत् फल मिह नगरीरक्षणे यत्प्रयासः ॥ अब मियामहिमत्वं (२०) नानुवाद्य, अपि त विधेयम् । यथा वा- खा नितम्बादवरोधयन्ती पुनःपुनः केशरपुष्पकाञ्चीम् । न्यासीकता स्थानविदा मारेण द्वितीयमौर्वीमिव कार्मुकस्य । अत्र द्वितीयत्वमात्रमुत्प्रेक्षितं । ( मौर्वी हितीयामिति युक्तः पाठः)। यथा वा- व पुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्नता दिगम्वरत्वेन निवेदितं वसु। (12) प्राधान्यञ्च विक्षिप्रतोनियोग्यता, सा च कुवास्ति कुत्र या नेत्यस्य विद्वदत्तभवएर प्रमाणं, केवल मदाहरणैरेत प्रदर्शितं,-विधेयर, समासान्तर्गत न, इतर विशेषणतयोपस्थितो, (एकस्मिन् वाक्ये) 'वाद्यमनुक्र व न विधेयमुदीरयेत् नि नियमविपरीतनिथे, उ प्यगत- विशेषणानरमहिना विधानात पूर्वमेव सिझी, यन्सानिध्ये प्रसिद्वार्थ ए नियमितपत्रिम नदादिपदेन निशे च विधेयतामवगम दति। एतच वाक्यदोषोदाहरणे सष्टम् । (१०) मियामहिमव 'महिमा मिथ्या' रतिरोया महिनो मिप्यालम्, चहवाद्यम् उद्देश्य, प्राप्तस्य धान्नरपानये कथनासः विधेयं साध्या, अप्रामस्य प्राप्तये कथनं विधानम् । उग्सविषययोः चमिस एगोहेप्सविधेयभावप्रतीति ।

·सप्तम उमासः । यरेषु यहालगाक्षि, सग्यते तदस्ति किं व्यस्तमपि विलोचने ? ॥ यत्रालक्षिता ननिरिति वाच्यम् । ययावा, आनन्दसिन्धुरतिचापलथालिचित्त- संदाननैकसदनं क्षणमप्यमुक्ता । या सर्वदैव भवता, तदुदन्तचिन्ता तान्ति तनोति तव सम्पति, धिग्धिमस्मान् । पत्र न मुक्नति निषेधो विधेयः ; (यथा, नवजलधरः सन्नद्दोऽयं, न दृप्तनिशाचरः; सुरक्षमुरिदं दूरास, न तख शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारः, न वाणपरम्परा ; कनकनिकपस्निग्धा विद्युत्, प्रिया न ममोर्वशी । इत्यत्र) नत्वमुक्ततानुवादेनान्यत् अत्न किश्चिदविहित। (यथा, जुगोपात्मानमवस्तो भेजे धर्ममनातरः । अग्टभुरांददे सोऽर्थानसक्तः सुप्पमन्वभूत् म इत्यत्र अत्रत्वादानुवादेनात्मनो गोपनादि)। विरहमतिकृत् यथा,- सुधाकरकराकारविशारदविचेष्टितः । अकार्थमित्रमेकोऽसौ तस्य किं वर्णयामहे । पत्र कार्य विना मित्र मिति विवक्षितम्, अकार्येषु मिलमिति प्रतीतिः । यथा वा चिरकालपरिप्राप्तिलोचनानन्ददायिनः । कान्ता कान्वस्व सहसा विदधाति गलग्रहम् । १५ ·काव्यप्रकाशः। पत्र कण्टग्रहगिति वाच्यम् (२१)। यथा वा, न त्रस्त यदि नाम भूतकरुणासन्तानशान्तात्मनः नेन व्यारुजता धनुर्भगवतो देवाभवानीपतेः । तत्पुतस्तु मदान्धतारकवधादिस्य दन्तोत्सवः स्कन्दः, स्कन्द दूध प्रियोऽहमथवा शिष्यः कथं विस्मृतः ॥ अत्र भवानीमतिशब्दो भवान्याः पत्यन्तरे प्रतीति करोति । यथा वा- गोरपि यहाहनता प्राप्तवतः सोऽपि गिरिसतासिंहः। सविधे निरहद्धार: पायादवः सोऽम्बिकारमणः ॥ अनाम्बिकारमण इति विरुद्धां धियमुत्पादयति (२२)। श्रुतिकटु समासगतं (२३) थथा, सा दुरे च सुधासान्द्रतरङ्गितविलोचना। यहिनिनादनाोऽयं कालच समुपागतः । एयमन्यदमि नेयम् ॥ अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम् । वाक्येऽपि दोपाः(२४)सन्त्येते, पदस्यांशेऽपि केचन॥४॥ (२१) रोगविशेषोईचन्द्रदान का प्रतीयते । (१३) अम्बिकापदस्य गोरोब माताार्थ , एवं रमणपदस्य मीनिकर सासभ्योऽप्यातीति। (२३) लिटलादीनां समासगतत्यनियमनादन्येपामनियम उपाय रमिस यन् समासगतमुका मागतमाइ सुनोति। (२०) विधिवातात्पर्थकपदसमूहो वाक्यम्, नपेक्षदोषत्वमेव पाक्यदोषात, तदपेशव केषाविव ग्राभाय मानिन्न छोकाय, ·सप्तम उन्लासः। ११५ केचन, न पुनः सबै । क्रमेणोदाहरणम्,- सोऽयैट वेदांस्त्रिदशानयष्ट पितॄनता मममस्त यन्धून् । व्यजेष्ट पडुर्गमरस्त नीतौ समूलपातं न्यवधीदरीश ॥ (युति०) स रात यो दुश्चक्नो भावुकानां परम्पराम् । अनेडमूकतादेवश्च दात दोषैरसमतान् ॥ (अप्र०) अब दुश्चयवन इन्द्रः, अनेड़मूको मूकबधिरः (२५) । सायकसहायवाहो, मकरध्वजनियमितक्षमाधिपते । अजरुचिभाखरस्त भातितरामवमिप, लोकः ॥ (निह०) अत्र सायकादयः शब्दाः खनाब्धि-भू-चन्द्र-यशः-पायाः शरादार्थतया प्रसिद्धाः। कुविन्दस्त्वं तावत्पटयसि गुणग्राममभितः यशो गायन्त्येते दिशि-दिशि च नग्नास्तव विभो । शरज्जयोत्स्नागौरस्फुटविकटसर्बाङ्गसुभगा तथापि त्वत्कोतिर्भमति विगताच्छादनमिह । 4 तथाहि ये केवला पाक्यदोपा. येऽपि च विधेयाविमर्षादयो वाक्यगतास वाक्य एव सम्भवन्तीन्यात्मनाभाय वाक्यममेजन्ते'; ये पुनः श्रुतिकवादयः पददोषा व्यपि वाक्य पटकपदव्यत्यादिगतत्व न छातिशयदोषतामापद्यन्ते, ने खोत्कर्षलाभायैव पाक्यमापेक्षा इति। च्युतसंस्कारासमर्थत्वयो. खत एकातिशयदोपयोन वाक्यघटकपदहयादिगतपेन कोऽपि विशेषः, निरर्थश्च- पदत्वस्य वाक्यघटकत्वमेव मातीति नेपां वाक्यदोषत्तम् । एकस्य विवक्षिता- चौतापकपदस्थ प्रसिद्वार्थमादायापि कश्चित् वाक्यार्थबोधोपपत्ति सम्भवतीमि नावाचकत्तदोषय स्वतएकातिशय इति पदयादिगनवेनाति- शयितो वाक्यदोषोऽयम् इति यथाकथञ्चिन विभजनोयम् । (१५) "बनेडमूक उद्दिष्टः २ठे वाकति जिते" इति मेदिनी ।

·काव्यप्रकाराः। अत्र कुविन्दादिशब्दोऽर्थान्तरं प्रतिपादयन् उपरोक्यमानस्य तिरसारं व्यनतीत्यनुचितार्थः (२६)। प्राधनाविष्णुधामाप्य विधमानः करोत्ययम्। निद्रां सहस्रपर्णानां पलायनपरायणाम् । अत्र माझमाडिष्णुधामविषमाणनिद्रापर्णशब्दाः प्रकटजलद- गगन-सप्ताश्व-सङ्कोच-दलानामवाचकाः (२७)। भूपतेरुपसर्पन्ती कम्पना वामलोचना। तत्तत्पहरणोत्साहवती मोइनमादधौ। मनोमसर्पणप्रहरणमोहनशब्दा ग्रीड़ादायित्वादलोलाः । तेऽन्यैर्वान्त समनन्ति परोत्यर्गञ्च भुञ्जते । इतरार्थग्रहे येषां कयौनां स्यात्मवनम् । पत्र यान्तोत्सर्गप्रयर्तनशब्दा जुगुप्सादायिनः । पिटवसतिमहं ब्रजामि ता, सह परिवारजनेन, यव मे। भयति सपदि पावकान्वये (२८) हृदयमथेपितथोकथल्यकम् । मिटग्टहमित्यादी विवक्षिते श्मशानादिप्रतीतो पमङ्गलार्थत्वम् । . पत्र (२६) या पाविन्द बञ्चक्षितिका, पटयपि पीकरोषि (मस्यापयधि)। भग्नाः स्तुतिपाठकाः इति विदितार्थ । अन्यार्थस्तु पाविन्दः सन्तुरायः । भटसि पटं (वस्त्र) करोषि, गुणपाम तन्तसमूहम् । थभितः सव्यापमध्य वरीचालने। (२०) ध्यभधाजगन्दल संजायन्दवेन तेन सह प्रगन्दम्या पयायोग, विष्णुपदपदसा गगमवाचकाव न स हरिपदविधामादीनाम, एकलि- पायानामपि विधमाश्याम सप्तात्र एक विषमाप्रपदाच्य रहि । (२८) शकावये पपिता, मा पङ्गिसम्बन्धे रति ध्यज्यते ।

·सप्तम उल्लासः । सुरालयोसासपरः प्रासपातकम्पनः । मार्गणप्रवणी भासद्भतिरेप विलोक्यते । अत्र किं सुरादिशब्दा देव-सेना-शर-विभूत्यर्याः, किं वा मदिरादार्थाः ? इति सन्द हः । तस्याधिमालोपायस्य सीबसंवेगताजुषः । दृढभूमिः प्रियप्राप्तौ यत्नः स फलितः प्रभो । (२८) ॥ अत्राधिमानोपायादयः शब्दाः योगशास्त्रमात्रमयुक्तत्वात अप्रतीताः। ताम्बलभूतगलोऽयं भल्ल जल्पति मानुषः । करोति खादनं पानं सदैव त यथा तथा ॥ मन गल्लादयः शब्दा ग्राम्या:। वस्त्रबैदूर्यचरणैः क्षतसत्वरज:परा । निष्कम्पा रचिता, नेवयुद्धं वेदय साम्प्रतम् ॥ मनावररत्नपादैः क्षततमा: अचला (भूः) कृता, नेत्रद्वन्द बोधयेति नेयार्थता (३०) । । (२८) धिमालतमामक (उत्कट.) उपाय. श्रद्धादियंस, तथा- भूतस्य ; हटा ध्यु स्यानसंसाराद्यानभिभूता भूमिः चित्तकापतापरिषयो यस सः । था "उपायाः वादयः मदमध्याधिमाला, संवेगो पराग्य, तस्य मृदमध्यतोवता" इति पातलमाययाख्यायां वापसन्यु "मोक्र- संवेगानामासव" इति छलशातुसन्धेयम् । (१०) यत्र पस्न बैदूर्य-चरण-सत्वरजापर-निष्कम्पा-युद्ध-वेदयति-पदै साचासादिवारकत्वसम्बन्धेन यथाक्रमे थम्बर-रव-पाद तमोरचना-दह- बोधनि पदानि खप्पान। नेच क्रमेण याकाम-मणि-(सूर्य)-किरण- भाषकार-थिवी-गह-उन्मोजयेत्यर्या उपस्थापन्त रति चित् । थपरेन ·काव्यप्रकाशः। अत्र कुविन्दादिशब्दोऽर्थान्तरं प्रतिपादयन् उपोषयमानस्य तिरस्कारं व्यनतीत्यनुचितार्थः (२६) । प्राननादिष्णुधामाप्य विषमाश्वः करोत्ययम्। निद्रा सहस्रपर्णाना पलायनपरायणाम् । अत्र मानधाष्णुिधामविषमावनिद्रापर्णशब्दाः प्रकटजलद- गगन-सप्ताख-सङ्कोच-दलानामवाचका. (२७)। हमनेरुमसर्पन्ती कम्पना वामलोचना । तत्तत्महरणोन्माहवती मोहनमादधौ। भवोपसर्पणप्रहरणमोहनशन्दा बीडादायित्वादशीलाः । तेऽन्यैर्वान्त समनन्ति परोत्यर्गञ्च भुनते । इतरार्थग्रहे येपा कवीना स्यात्मवर्तनम् । पत्र यान्तोत्सर्गप्रवर्तनशब्दा जुगुप्सादायिनः । पिटवसतिमहं व्रजामि ता, सह परिवारजनेन, मे भयति सपदि पावकान्वये (२८) हृदयमशेपितशोकगल्यकम् । मिटरटइमित्यादौ विवक्षिते श्मशानादिप्रतीतो अमगलार्थत्यम्। - (२६) प्य कविन्द पक्षितिक, पट यहि पटुकरोषि (प्रयापयधि)। मग्ना स्तुतिपाठका रवि विदिता । चन्यार्थस्तु कुपिन्दः सन्ताय । पश्यसि पट (ख) करोषि, गुणपाम तन्तसभाम् । चभित सव्यापक्षय दरीचाखने। (२०) अवधाजगन्दस समापन्दवेन तेन सा प्रगन्दयाबदायोग , विष्णुपदपदली गगनवाचवत व रिपदविष्णुधामादीनाम, एकलि- पधावानामपि विधमानया न समाज एव रिचमाश्वपदाथ रति । (५८) पावावये पवितको, थान पत्रिपन्चे नियन्यते । .

·. सप्तम उदासः। ११६ पत्र योऽसावितिपदइयमनुवादामात्रप्रतीतिकृत् । [तथाहि, (३२) प्रक्रान्तप्रसिहानुभूतार्थविषयस्तच्छब्दो यच्छब्दोपादानं नापेक्षते ; क्रमेणोदाहरणम्,- कातयं केवला नीतिः, शौयं वापदचेष्टितम् । अतः सिद्धिं समेताभ्यामुभाभ्यामन्वियेष सः ॥ (प्रका) इयं गतं सम्मति शोचनीयताम् समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावत- स्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ (प्रसि.) उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती । क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्धितेन दहनेन, न वीक्षिताऽसि ! ॥ (अनु.) यच्छब्दस्तु उत्तरवाक्यानुगतत्वेनोपात्तः सामयात् पूर्ववाण्यानु- गतस्य यच्छब्दस्योपादानं नायेक्षते, यथा, साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतं मौलितं यदभिरामताधिके । उदयता जयिनि कामिनीमुखे तेन साइसमनुष्ठितं पुनः । (१२) 'यत्तदर्थयोनित्योऽभिसम्बन्धः' इति नियमेन पूर्वनिर्दियोग्य- पागतो यादो नियतमेर विधेयाश्यगतं नहा तन्दसमानार्थ वा यद मन्दादिकममेचते । स्थान प विधेयशाक्ये तच्छन्दोनोपात्तः, यश चो सोपि यदसानिध्यात यदर्शविशेषणतया प्रसिद्वार्थमभिदधस् उद्देश्यक्यान्नमवति म त विधेयवाक्य,-इति विधेयकासासंपूर्णतया उहेश्यविधेयभावानगम रति। मार्च यत्तदर्थयोः माकाइत्वप्रति- पादनपूर्ष के प्रदर्ययति तयाहीन्यादिना । 'नयाभूतमेव सन्देन परामप्यते' ॥ रसिड त्यन्तेन ।

·११८
काव्यप्रकाशः।
धम्मिलस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गाथावास्याः ।
रज्यत्यपूर्वबन्धव्युत्पत्तेर्मानसं शोभाम् ।।
अत्र धम्मिलस्य शोभा प्रेक्ष्य कस्य मानसं न रज्यतीति सम्बन्ध
क्लिष्टत्वम् ।
न्यक्कारो ह्ययमेव मे, यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः,
सोऽप्यवैव निहन्ति राक्षसकुलं ! जीवत्यही रावणः ।
धिक् धिक् शक्रनितं, प्रबोधितवता किं कुम्भ कर्मोन या,
स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनस्थोच्नैः फिमेभिर्भुनैः ।
अवायमेव न्यकार इति वाच्यम्, उच्छूनत्वमावञ्च अनु
वादा, न स्यात्वविथेपितम् (३१)। अत्र च शब्दरचना
विपरीता कृतेति वाफ्यस्यैव दोषो न वाक्यार्थस्य । यथा वा,
अपागसंसर्गि तरङ्गितं दृयो-
धूयोररालान्तविलासि वेलनम् ।
विसारि रोमाञ्चितकञ्चकं तनो-
स्तनोति योऽसौ सुभगे, तवागतः ।
यस्वादिपरेप वाच्यत्रस्वादिशापाम्बरा दिपदायत्वसम्बन्ध र धावापा-
दय एव उसने रवि वदन्ति | उमयमतेऽपि स्यलक्षणादोकारे दि.
प्रयोजनविषयोभापानेयार्थता।
(1) थयं भाव,
'विमेमि' इत्यनेन चावविधाने मीसपटस
দীঘি দুখীন হুবিধামধন ; ঘাট
न स्पोछनए फल्यम् यौचित्येन सिहमति नदिधानमन मिति
घालविषयमत्व धियत्वप्रतीतिव्याधात स्तोत्यमपि विधवाविमर्ष दोम ।

·सप्तम उन्नासः। यथा- यत्तर्जितमत्युग्र क्षात्रं तेजोऽस्य भूपतेः । दीव्यताउतदानेन नूनं तदपि हारितम् ॥ इवान तच्छन्दः । ननु कर्य, कल्याणानां त्वमसि मइसां भाजनं विश्वमूत, धुर्या लक्ष्मीमथ मयि भृशं घेहि, देव, प्रसीद । यद्यपापं प्रतिजहि जगन्नाथ, नम्बस्य तन्ने भद्र भद्रवितर भगवन्, भूयसे मङ्गलाय ॥ अत्र 'यद्यद इत्युक्त्वा तन्मे' इत्युक्तम् (३४) । उच्यते,-'यद्यद्'- इति येनकेनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्तु आक्षिप्तं, तथा- भूतमेव तच्छब्देन पराश्यते (५५) । यथा या,- किं लोभेन विलड्वितः स भरतो येनैतदेवं कृतं मात्रा? स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा। | मिध्यैतन्नम चिन्तितं द्वितयमण्यार्थ्यानुजोऽसौ, गुरु- र्माता तातकलनमित्यनुचितं मन्ये विधाला कृतम् ॥ (१४) यदि यशब्दस्य नियतमेव तच्छन्दमाकाङ्क्षता, तदा कथमत्र झोके निराकाइतानि ह', यात हि एकेन तस्मदेन एकस्य यत्पदस्य निराकाश्त्यऽपि दिनीयस्य साकाङ्त्यमख्येवेति पर्धपक्ष । (१५) पूर्वोपस्थितार्थ रामशंकेन तापदेन पूर्वोक्तानां सध्यपामेवाविशेषेण परामर्गमगभगदतन्येन तरपदेम एकेनापि यत्पदहयोत जातानातरूपं सर्व- प्रकारमेर पापपं वस्तु पराम्टगता यद्यपदक्ष्यमे मिराशाहीक्रियते-रति भार. | प्रदीपकतस्तु यद्यदिति न पदइयं किन्तु "नित्यवीयो."(108) रनिसलेण वीमयां यदो हित्वापयोग्यमादेशः, नयाचादेचिना यत्पदेन गरपदेम १ दाभ्यामध्ये केन। रुमेण पापपरामः, यादेषस्तु साकल्येम मम्वन्धपरतापाहरु ,एकना तेम तदुपपत्तो मनछन्दपि नदपेशा-न्या-

·१२०
काव्यप्रकाशः।
प्रागुपात्तस्तु यच्छन्दस्तच्छन्दोपादानं विना साकार:,
यथा, अवेव लोके आदापादयोय॑त्यासे । इयोरुपादाने त
निराकाश्त्वं प्रसिद्धम् । अनुपादानेऽपि सामर्थात्कचित् इयमपि
गम्यते । यया,-
- ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवनां,
जानन्ति ते किमपि, तान् प्रति नैप यत्नः ।
उत्पत्सरतेऽस्ति मम कोऽपि समानधमा
कालो ह्ययं निरवधिविपुला च पृथ्वी ।
पत्र य उत्पत्मरते तं प्रतीति । एवञ्च] तछब्दानुपा-
दानेऽत्र (३३) साकारत्वम् । नच,यसाविति तच्छदार्थमा,
असौ मरुञ्चुम्बितचारकेसरः प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणीः ।
वियुक्तरामातरदृष्टिवीचितो वसन्तकालो हनुमानिवागतः ।
अत्र हि न तच्छन्दार्थप्रतीतिः, प्रतीतौ वा,
करवालकरालदो:सहायो युधि योसौ विजयार्जुनैकमक्षः ।
यदि भूपतिनास तत्र कार्ये विनियुज्येत ततः कृतं कृतं स्यात्।
यव स इत्यस्यानर्थक्य स्यात् । अय,
योऽविकल्पमिदमर्थमण्डलं पश्यतीश, निपिलं भवपुः ।
मात्ममक्षपरिपूरिते जगत्यस्य नित्यमपिनः कुतो भयम् ।
-इतीदंशब्दवददाशब्दस्तच्छब्दार्थमभिधत्ते इति । उच्यते,
तवैव वाक्यान्तरे उपादानमईति न तवैय, यच्छन्दस्य हि
निकटे स्थितः प्रसिद्धिं परामशति ।
(११) अन्न अपामगीति रोके ।

·सप्तम उज्ञासः । १२३ अत्र मत्ताशब्दः क्षीवार्थ निहतार्थः । आदावञ्जनपुञ्जलिप्तवपुपा श्वासानिलोल्लासित- प्रोत्सर्पविरहानलेन च ततः सन्तापिताना दृशाम् । सम्प्रत्येव निषेकमथुपयसा देवस्य चेतोभयो भल्लीनामिव पानकर्म (३८) कुरुते कामं कुरड्रेक्षणा ॥ अत्र 'दृशाम्' इति बहुवचनं निरर्थक, कुरड्रेक्षणाया एकस्या एवोपादानात् । नच, 'अलसवलित'-इत्यादिवत् (४०) व्यापारभेदादबद्धत्वं, व्यापारापामनुपात्तत्वात्, व्यापारत्र दृक्शन्दो वर्तते। अत्रैव, 'कुरुते'-इत्यात्मनेपद. मप्यनर्थकम्, प्रधानक्रियाफलस्य कर्तसम्बन्धे कर्त्तभिप्राय- क्रियाफलाभावात् (४१) (३८) धाराया लक्षणार्थ शस्त पद्धेन लिमाऽग्नौ सन्ताम्य पयपि निक्षियते इनि, एतदेव पानकम्में युच्यते इति नागेशभट्टा । (8.) “यसमालित मेमा म हुर्मुकुलीकत जणमतिमुचल जालोलनिमेषपराड मुखे । हृदयनिहितं भावाकूत वमद्भिरिवेक्षण कथय किती कोऽय मुग्धे, त्वयाद्य पिलोक्यते” इत्यवत्यर्थ । (81) 'प्रधान मुख्यस्थ 'क्रियाफलस्य (प्रश्ते)सकल विलामि मनविजय- रूपस्स, 'करे' कुरङ्गेशपाल क्षणे 'यसम्बन्धे' याविद्यमानत्वे। नत 'दीन वामनुमाथत' इत्यवेव चुत सस्कृतिरेबान दोष यास्तामिति चेत् । न, संयम्यास, तथाहि, "याशिषि नाथ " (२१५५) रति हमेण प्याथिपि धात्मनेपदं नियम यता नदिने याचनाय विवक्षित यात्मनेपद व्यछिद्यते रति याचनायें प्रयुक्त यात्मनेपदं च्युतमस्त नमस्तु, प्रकते त एकत्वादिस ख्या- দিবাশিষ দুায়া wিযাবৎ যদিনাবিধুদ্রান্ত্র নয় এখন ·काव्यप्रकाराः। अवार्यस्येति तातस्येति च वाय, नत्वनयोः समासे गुणीभाव: कार्थः । एवं समासान्ारप्वयुदामार्थम् । विरुद्धमतिरुद् यथा,- श्रितक्षमा रनाभुयः गियालिहितमूर्तयः । विग्रहक्षपणेनादा गेरते ते गतागुपाः (१६). पत्र क्षमादिगुणयुक्ताः सुपमामते इति विपरिते रता इति विरुवा प्रतीतिः (३७) । पटैकदेगे यथासम्भवं मामेणोदाहरणम्, अलमतिघपल त्यात् म्यनमायोपमन्यास परिणतिथिरसत्यामागेनाद्रमायाः । अति यदि गतसायसवमालोचयाम- मादपि भरिणापों विपरयन्तरामा पाय 'यार' इति । यथा पा,- सहए मिहर पुरु देपकामध्यमर्याललाय एव । पपेशने प्रत्ययमा लभर धीमार प्रागुष्याटियामः । पस, डेरी उति फटु (३८) । ধীমােলা सम्पादिया। मकवभागणाम भ्यामिप धायमाम्। (it) forest ram refrrtcity 1) ranatil's Eferenita (::mirreritrakt Int, nitrioti -- ·सप्तम उन्मासः । १२५ सौजन्यमान्यजनिरूर्जितमूनितानां सोऽयं दृशोः पतति कस्यचिदेव पुंसः ॥ (जुगु०) अन पूयशब्दः। विनयप्रणयककेतनं सततं योऽभवदङ्ग तादृशः । कथमद्य स तददीक्ष्यतां तदभिप्रेतपदं समागतः ॥ (अम०) अत्र प्रेतशब्दः । कस्मिन् कर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम् । अयं साधुचरस्तस्मादन इमलिर्वध्यतामिह ॥ अव किं पूर्व साधुः उत साधुषु चरतीति सन्द हः (४४)। किमुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामहामणेः । सुदुर्लभं वचोवाणेस्तेजो यस्य विभाव्यते । (नया०) अत्र वचःशब्देन गी.शब्दो लक्ष्यते । अत्र खलु न केवलं पूर्वपदं, यावदुत्तरपदमपि पर्य्यायपरिवर्त्तनं न क्षमते । जल- ध्यादावुत्तरपदमेव, वडवानलादौ पूर्व पदमेव । यद्यप्यसमर्थत्वस्यैवाप्रयुक्तवादयः केचन भेदाः, तथाप्यन्यैः अलद्धारकारैर्विभागेन दर्शिता इति, भेदप्रदर्शनेनोदाहर्तव्या इति च विभजोताः (४५) । (88) अब चरभागो “मतपूचे घरट"(५1५३) इति चरट प्रत्यय. किंवा “चरेट(३॥॥६) रति टान्नयरधात ? रति सन्देहात् उतार्थपन्देह । (१५) सामन्यतो विवक्षितार्थप्रतीतिसामर्थविरह एसामर्थ्यपदेनोच्यता, सच ध्यप्रयुकत्यावाचकालनिस्तार्थत्वसाधारण रति विमुक्तसूक्ष्मप्रभेदकर नेति पूर्वपक्षयिता, प्राचीनप्रणास्यासम्बनेन, रियाणं प्रभेदप्रदर्शमहारा उदाहरणधापनातरोधेन च एम् एतमिति विहान्नति यद्यपीति ।

·१२४ काव्यप्रकाशः। चापाचार्य स्त्रिपुरविजयो, कात्तिकेयो विजेयः, शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकारः । अस्त्येवैतत्, किमु सतयता रेणुकाकण्ठ्याधाम् बद्दस्पईस्तय परशुना लज्जते चन्द्रहासः (४२ ॥ अत्र 'विजेयः' इति सत्य प्रत्यय प्रत्ययार्थेऽवाचक: (४३) । अतिपलवमतिपरिमितवर्ण लघुतरमुदाहरति गठः । परमार्थतः स हृदयं वहति पुनः कालकूटघटितमिव ॥ (बीडा०) यत्र पेलवशब्दः। यः पूयते सुरसरिनाखतीर्थसार्थ- नानेन शास्त्रपरिशीलनकौलनेन । अात्मनेपद च न च्युनसंस्कतं, “बहुषु बहुवचनम” (१७३१) इत्यनेन "वरितभित कर्षभिप्राये क्रियाफले"(1) त्यनेन च सलेष यथाक्रम बहुषु बहुवचनं कर्तभिनेतानि याफले विवक्षते यात्मनेपदश्च नियमयता एकत्यादिश्वक्षायां बहुवचनं, पराभितक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदश्च व्याछिद्यते, म व नसदस्विक्षास्थलेऽपि तस तस्य व्यवच्छेदः, परन्त तत्सदों। विशाया तेषा प्रयोगो निरर्थक इति यथोक्तमेव सम्यक । एवमेव प्रदीप । (४३) इनकार बोड़पपासात्मिका मिक्षा,- 'पामप्रमाणा भिजा प्यादमनवा, तशतमयम । य, चतुर्गुण प्राशनकार हिमोसमा | रति माण्डेयात् । पुरा किस परशुराम कार्मिक विनितवान्, कम्य पाय दृथिवी दावा सम्ध समद्रमुदाय परगणा रेणुकानाम्री समातर मधान पनि पौरापिकी गाथा । (81) अहा मिहिनेन यत्प्रत्ययेमातीतकासोपस्थापनामा । यमन्य यमागतनाव पददेवदोषोऽयम् । 'विदधभिनर ' यादीत धापमर्गयो सम्बन्धात् सभ्यत्रोग्य राषसटुभयगतत्वात् पदोषः। तदाभोगे साम,

·मप्तम उन्नासः।
१२७
अत्र हि विकटवर्गात्वं दीर्घसमासत्वञ्च उचितम् । (यथा,-
प्रागप्राप्तनिशुम्भशाम्भवधनुर्वेधाविधाविर्भवत्-
क्रोधप्रेरितभीमभावभुजस्तम्भापविदः चणात् ।
उज्ज्वालः परशुर्भवत्वशिथिलस्वत्कण्ठपीठातिथि-
Xनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हरः स्याप्यते (४७) ।
यत्र तु न क्रोधस्तव चतुर्थ पादाभिधाने तथैव शब्दप्रयोगः।)
उपहत उत्व प्राप्तो लुप्तो वा विसर्गो(४८)यत्र तत् । यथा,-
धीरो विनीतो निपुणो वराकारो नृपोऽव सः ।
यस्य भत्या बलोसिला भक्ता बुद्धिमभारिताः (४८) ।
विसन्धिः सन्धेर्वेरूप्यं-विश्लेष:(५० अनौलवं [२]
(१७) निशम्भो नमन । हरेण खपरगोरेक खण्ड. परशरामाय
दत्तप्रति रन्द्रिका ।
(३८) यतो रोरनुनाद ते” (६ । । । ११३ पा.) इति प्रवेण
उत्वमानि ।
(१८) बुद्धिप्रभावयुक्ता , (तच प्रत्यय) । पूर्वाने उपहरिमर्गव,
उत्तरात लुप्तविसर्गत्वमिति । उपहतविसर्गाणा लुपविषयाच्च वहना
मिलने एप दोष ।
(५.) विश्लेष अभाव ।मन्बामान पुनईिविध , वाक्ये व साविज्ञापमे-
चते' इत्यतुसारेण ऐच्छिक , यानुसासनिकोति, तनान्योऽपि प्रग्टद्याइतको
मितिकवेति विविध , तलोदाकृतपूर्वलोकय पूर्याई हानि
इन्दो 'रत्यधिको सवाभाव । उत्तरात देव हिदनं प्रग्टहाम्" ।
पा.) इत्यनेन द्विवचनस्य प्रग्यासमकस "धुत पटया अधि"
(EUR१ पा.) रति प्रवेष प्रतिबहावविधानात मग्टहाइतक
बात सामनिक सभामा
| सरोके तु "लोप शाकल्यय" (॥
१।१८) इति सय विहितसापि सोपय "यात्रुप" ( ।।।
।

·१२६ काव्यप्रकाशः। प्रतिकूलवर्णमुपहत- लुप्तविसर्ग विसन्धि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदम् पतत्प्रकर्ष समाप्तपुनरात्तम् ॥ ५॥ अन्तिरैकवाचकम् अमवन्मतयोगमनभिहितवाच्यम् । अपदस्थपदसमास सङ्कीर्ण गर्भितं प्रसिवितम् ॥६॥ भग्नग्रक्रममक्रमम् अमतपरार्थ च वाक्यमेव तथा (४६) । रसानुगुणवं वर्णानां वक्ष्यते (८ प०), तहिपरीत प्रतिकूलवण। यथा गृङ्गारे,- अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठसलकण्ठि, माम् । कम्बुकण्याः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुहर ॥ रौद्रे यथा,- देशः सोऽयमरातिशोणितजलैस्मिन् हुदाः पूरिताः, क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहः । तान्येवाचितशम्साघमारगुरूण्य स्वाणि भास्सन्ति मे, यद्रामेण रुतं, तदेव कुरुते द्रोणामजः क्रोधनः । (१६) दमवायम्, किष्टत्वमिर प्रतिकूपवर्ण वादीगार्माप कपाश्विन मास गतवेन पददोषत्व' समातीनि मदीपः ।

·. सप्तम उबासः । १२९ अहतमरतं कः सन्देहो, मधुन्यपि, नान्यथा, मधुरमधिकं, चतस्थापि प्रसन्नरसम्फलम। सक्षदपि पुनमध्यस्थः सन् रसान्तरविजांनो वदत, यदिहान्यत् खाइ स्यात्मियारदनच्छदात् । अत्र 'यदिहान्यत् स्वादु स्यात्'-दूत्यत्रयम् (५३) । यथा वा, जो परिहरिलं तीर मणम्पि ण सुन्दरत्तणगुणण । मह णवर जस्म दोसो पडिवच्छेहिं पि पड़िवणी (५४) । [१] अत्र द्वितीयटतीयगणो सकारभकारी। विकसितसहकारभारहारि- परिसलपुदिक्षतगुचित हिरेफः । नवकिसलयचारचामरत्री- हरति मुनेरपि मानसं वसन्तः। अव हारिशब्दः । (हारि-प्रमुदितसौरभेनि पाठो युक्तः ।) यथा वा- धन्यासा गुणरत्नरोहणभुवो धन्या मृदन्यैव सा, सम्भाराः पलु तेऽन्य एव, विधिना यैरेप सृष्टो अवा। (५३) पत्र हि हरिपीछन्दसि वदतु यदिहा' इति घटाघर- स्थाने उचिताऽपि यतिर्भग्ना, पारस्य 'हा'-इत्यस्य प्ररपदसम्बानामे- सवात् । “न स म र म पागः पडवेदैहय ईरिणी मना" ति हरिपो- लक्षणम् । (५७) यः परिहत्त" तीर्यते मनागपि म सन्दरवगुणेन । साथ केलं यस्य दोषः प्रतिपक्षरपि प्रतिपक्ष रति स.. नयर पदो केरलायो, अपिरेवार्थ, या सार्याय विकोपस 'हरि"त्यन्त गुरोः सगषय, सतोयस च 'तीर' इत्यादिगुरोर्भगषय यष्यवधामादचष्यवमातभषिकम् ।

·१२८
काव्यप्रकाशः।
कष्टत्वञ्च [३] | आदर यथा,-
राजन् विभान्ति भवत चरितानि तानि,
इन्दोतिं दधति यानि रसातलेऽन्तः ।
धीदोर्वले अतितते उचितानुत्ती
आतन्वती विजयसम्पदमेत्य भातः ॥
यथा वा-
:
तत उदित उदारहारहारि-प्रतिरुचैरुदयाचलादियेन्दः ।
निजवंश उदात्तकान्तकान्तिर्वत मुक्तामणिवच्चकास्त्यनः । [१]
संहिता त करोमीति खेच्छया सरूदपि दोषः । प्रग्टह्यादि-
हेतुकत्वे तु असरूत् ।
वेगादुड्डीय गगने चलण्डामरचेष्टितः ।
अयमुत्पतते पत्नी ततोऽत्रैव रुचिमुरु (५१) ॥ [२]
चव सन्धावश्लीलता।
उर्व्यसावत तर्वाली मर्वन्ते चालवस्थितः ।
नाबर्जु युजाते गन्तु शिरो नमय तन्मनाक्॥ [३]
इतं लक्षणानुसरणेोऽप्यथव्य(५२)[१],अप्राप्तगुरुभायान्तलघु[२],
रसाननुगुणञ्च[३] रत्तं यत्र, तत् इतरत्त। क्रमेणोदाहरणम्,
८७पा.) इत्यनेन विहतं गुणं प्रति पूर्वतासिनम्". (८ ।।re
नेमासिद्धिविधामादसिवितकः सन्धरभार ।
(५१) मायकाधिषितं सतम्यानं बोधयन्या दृत्या यति ।
'लण्डा' इति नुगुमाध्यञ्जकः । 'चिहु-रति बीड़ाव्यष्टकः ।
(१३) 'मक्ष गुमादिनियामत्रम्, अपिगन्दान् सदन नुमरण मछमीयते ।
एसस पत्रव्यवञ्च छन्दोमगात् यतिमान म्यानविणपे गविशेषयोगा।
तवा मसिडलाइमेशा उदाहते ।

·सप्तम उल्लासः। १२९ अटतमसतं कः सन्देही, मधुन्यपि, नान्यथा, मधुरमधिकं, चतस्यापि प्रसन्नरसम्फलम् । सकादपि पुनमध्यस्थः सन् रसान्तरविज्जनो वदत, यदिहान्यत् खाइ स्थापियारदनच्छदात् । भत्र 'यदिहान्यत् स्वादु स्यात्'-दूत्ययष्यम् (५३) । यथा वा, जो परिहरिलं तीर मणम्पि ण सुन्दरत्तणगुणेण । अह णवर जस्म दोसो पडिवच्छेहिं पि पड़िवणो (५४) ॥ [१] अव द्वितीयटतीयगणी सकारभकारी। विकसितसहकारभारहारि- परिसलपुसितगुचित हिरेफः । नवकिसलयचारचामरत्री- ईरति मुनेरपि मानसं वसन्तः । अव हारिशब्दः । (हारि-प्रमुदितसौरभेनि पाठो युक्तः ।) यथा वा- धन्यासा गुणरत्नरोहणभुवो धन्या पदन्यैय सा, सम्भाराः खलु तेऽन्य एव, विधिना यैरेप सृष्टो सुवा। (५२) यात हि हरिणीन्दसि वदतु यदिहा' इति षडाक्षर- स्थाने उचिताऽपि यतिर्भग्ना, पारस 'हा' त्यस्य परपदसन्धानामे- बलात् । " स म र स लागः पड्वेदैहय हरिणो मता", ति हरिपी- लक्षणम् । (५३) यः परिहत्त तीर्यते मनागपि न छन्दरवगुणेन । प्पथ केवल यस दोषः मतिपरपि प्रतिपन्न इति । मदरपन्दो केरलापी, अपिदार्थः । चल पाया वितीयस 'हरित" इत्यन्त गुरोः सगणय, तोयस च 'तीर' मादिगुरोर्भगण रस प्यष्यवधामादत्रध्यावमातभषिकम् ।

·काव्यप्रकाराः। श्रीमत्कान्तिनुषां द्विषां करतलात्, स्त्रीणां नितम्बस्थलात् दृष्टे यत्र पतन्ति मूढ़मनसामस्त्राणि यस्त्राणि च। अत्र वस्त्राण्यपीति पाठे लठरपि गुरुतां भजते (५५)। [२] हा नृप ! हा बुध ! हा कवियन्धो! विमसहससमाश्रय, देव । मुग्धविदग्धसभान्तररत्न, कासि गतः, क वयञ्च तवैते । [२] हास्यरसव्यञ्जकमेतदृत्तम् (५६) । न्यूनपदं यथा,- तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाचालतनयां, वने व्याधैः साई सुचिरसुपितं वल्कलधरैः । विराटस्यायासे स्थितमनुचितारम्भनितम् , गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुपु !" अत्र, अस्माभिरिति, 'पिन्ने-इत्यस्मात् पूर्मम 'इत्यम्' इति (५७) च। (५५) प्रथमे पुष्मितापात, "अयुजि मयुग-रेफतो यकारो युजित भाजी जरगाव प्पितापा" रति तलक्षणम् । उत्तरे तु गार्दू विक्रीडित कृतं, "सूर्यावयदि मः मनो सतहगाः शार्दूलविक्रीडितम्" ति सावपम् । अत "तथा पादानगोगप था" इति गुरुत्वनियामा उभारणानधरणेऽपि पन्धमेथिल्पात शुरुकार्यकरणाचमत्वेन दोषा, वस्तापयपि' रति पाठेत बन्पदा गुरुभाषमाप्तिरिति म दोषः । तयाच पादान बधोरवं बन्धदार्थमेव त । (५६) करुणे पुष्मितापादीना, हमारादी पृषीसग्धरादी, मोरे पिरिषीमन्दाकाम्नादीना, हासेर दोधकाः धासगुण्यमितिमाया। (१७) देन विना वाक्यवहानिः क्रियाकारकाद्यभ्यतमदपस्य तर पदम्य, नत् पदश्च यत्पदमाकानुति, तस प थकथने एक म्यपदार यथोदाहरणे, अनाभिः' ति कारकपदस, 'मिने-इति कारकपन याका क्षितस्य यम्'ति पदस्य च थमभिधानम् । एतदनिरिकपदान भिधाम पांच्यानभिधानस विषयः । टमय प्रकरणादिनी विवितातोति- भाति । कारणले त नामितिभेदः ।

·सप्तम उल्लासः। १३१ अधिकपदं यथा, स्फटिकातिनिर्मलः प्रकामं प्रतिसंक्रान्तनिधातयत्रतत्त्वः । अविरुहसमन्वितोक्तियुक्तः प्रतिमल्लास्तमयोदयः स कोऽपि (५८) । अत्र, पाशतिशब्दः। यथा वा- इदमनुचितमक्रमश्च पुंसां, यदिह नराखमि मान्मथा विकाराः। यदपि च न कृतं नितम्विनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा॥ अत्र कृतमिति कृतं (५८), प्रत्युत प्रक्रमभङ्गमावइति । (तयाच, यदपि च न कुरङ्गालोचनानामिति पाठे निराकाङ्क्षय प्रतीतिः।) कथितपदं यथा- अधि-करतलतल्प कल्पितस्खापलीला- परिमिलननिमौलत्माण्डिमा गण्डमाली । (१८) प्रतिमलानामसमयस्य ( पराभवस्य ) उदयः मारम्भो यमाय, सः । पूर्व केनायपराभूतानामपि ततः परामपारम्भ इत्यर्थः, सच उदयपदादेव सभ्यत इति मोदयपदव्यर्थता । (५८) 'म अधिक शतं व्यर्थं पा, पूर्वा एसा धम्मेिषां विकाररूप- धर्मशानीवियसनम् उत्तरा नोवितरनयोधर्मयो: जपनावधिवा- करपति प्रक्रमभङ्गः । स यदपि च' इति सञ्चयाकेन चकार साधितमम्यत् किमपि, 'म लाम' इत्यनेनातुमाकानिमतीति ।

·१३२ काव्यप्रकाशः। सतनु, कथय कस्य व्यञ्चयत्यञ्चसैव स्मरनरपतिलीलायौवराज्याभिषेकम् (६०) । यत्र लौलेति । पतत्मक यथा,- कस्कः कुत्र न घुघुरायितधुरी घोरो घुरेच्छूकरः, कस्कः कं कमलाकरं विकमलं कत्तुं करी नोद्यतः । के के कानि बनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहौस्नेहविलासबदवसतिः पञ्चाननो वर्तते समाप्त पुनरात (६१) यथा,- के कारः सारकार्मुकस्य, मरतक्रीड़ापिकीनां रवः, झड्कारो रतिमञ्जरीमधुलिहां, लीलाचकोरीवनिः । तन्याः कालिकापसारणभुजाचेपस्बलत्करण- काणः प्रेम तनोत यो नववयोलास्याय वेगुस्वनः । द्वितीयाईगतेकवाचकशेषप्रथमाई (६२) यथा,- (६.) सधः परः खेनाप्यायीलता या सीवन त जममालोक्य यवश्यमेव रमपीलयलक्षणे खराज्ये मिच्दातीति भावः । (६) क्रियाकारकान्वयेन समाप्त इपि वाको विशेषामिधियां विना पुनस्तहाक्यावथिपदाभिधानं यत्र, तत् । तथाहि यसोदाहरणे 'एताया कापः म तनोट 4.'-रन्यनेम वाकसमाप्तापि नोकपूरणाय पुगः कापस कर्त: नयेत्यादिविरेषणाभिधानं, न च तव विशेषणदामसान्यत प्रयोजनमति । (६३) हितीयाईगतम् 'एक' सापकं 'शेषम्' (वाशिष्टम) यस, मार्ग प्रथमा यक्ष, नत्, यम प्रथमागतं वाक, हिनीयाईगतेन एकेर परेन परिपूर्णते ; त बनिरंकापकमिति फरितम् । यसोदाहरणे भ' सभा ; तत् (तस्मात्) मसाधरणपातं गम्यतामिति मधमाईगर्स माय, हितीयागो तदित्यनेन परिपूयंते रति । - ।

·सप्तम उल्लासः। १३३ मरणचरणपातं गम्यतां, भूः सदर्मा, विरचय सिंचयान्तं मूर्ति, धर्म: कठोरः। तदिति जनकपुत्री लोचनैरपूर्णः पथि पथिकवधूभिः शिक्षिता वीक्षिता च ॥ अभवन् मतः (इष्टः) योगः (सम्बन्धः) यत्र, तत् (६३) । यया,- येपान्तास्त्रिदशेभदानसरितः पीताः प्रतापोपभि- लॊलापानभुवश्च नन्दनतरुच्छायासु यः कल्पिताः । येपा हुतयः कृतामरपतिक्षोभाः क्षमाचारिणां, किन्तै स्वत्मरितोषकारि विहितं किञ्चित्प्रवादोचितम् ॥ अत्र "गुग्णानाञ्च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात्मसात् (१।२२ जै०५०) इत्युक्तनयेन यच्छब्दनिर्देश्यानामर्थानां परस्परम् असमन्वयेन 'यैः' इत्यत्र विशेष्यस्यामतीतिरिति । (क्षपा- चारिभिरिति पाठे युजाते समन्वयः (६४)। यथा वा, (६५) यात पदार्थयोरन्वयस्थासम्भवः ; विधेयाविमर्षसले त यन्षय- सम्भोऽपि उद्देश्यविधेयभावामगम रति भेदः। (६४) 'गुणानाम' याधानाना, 'परार्थस्वास्' प्रधानाम्बयामेक्षित्वात, 'यसम्बन्धः परसरमनन्नया, समत्वात् प्रधानापेक्षितौल्याया गुणामां परस्पर- मनाकाकतया म परसरमन्वयः, किन्तु प्रधाननय गुणानामिति सिद्वान । प्रक्षते ''इति यदर्थय रियेप्यतमा क्षपाचारिसम्बन्धी विवक्षिता, सच न घटते, विभिन्न विभाजिकत्वात् । यदपि 'यो गुणान् तस्य यमः' इत्यादी यत्तदर्थयोरिव यदर्थयोरपि भिवविभतिकतया उपस्थितयोरभेदान्वयः खोक्रियताम् ति,-येचा प्रतापोभाभिः प्रीताः, यः पानभुव करिसमाः, येषां जय इति दीया महाग अक्षयो मनि एकर मामा- पदार्थ पियध्यत्वे सर्षक तस विशेष्यहाप्रतीनिर्भकोति। तदपि न, यदानाम् उद्देस्यतयाऽप्रधानामा परसरमम्पयामभवादिति । पाचारिमि- angh

·१३४
काव्यप्रकाशः।
त्वमेवं सौन्दर्या, स च रुचिरतायाः परिचितः,
फलाना सीमानं परमिह युयामेय भनथः ।
अपि इन्दं दिया तदिति मुभगे, संवदति वाम,
अतः शेषं यत् स्याज्जितमिह तदानों गुणितया (६५)
पत्र, 'यत्' इत्यत्र तत्-इति, 'तदानीम्' इत्यत्र यदा-इति
वचनं भास्ति। (चेत्स्यादिति युक्तः पाठः)। यथा वा-
संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते
देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत् समासादितम् ।
कोदण्डेन शराः, शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं,
तेन त्वं, भवता च कीर्तिरतला, कीर्त्या च लोकत्रयम् ।
अत्र, आकर्णनक्रियाकर्मत्वे कोदण्डं शरानित्यादि (६६),
रिति पाठे सक्षपाचारिपदार्थस तरिति तत्पदावियष्यतया प्रतीती
मतपदोपस्थितानां सर्वेषामेव यदर्थानां विये पाया छपाचारिपदार्थस्य
प्रतीतिः सम्भवति।
(६५) 'तदिति' तस्मात्, 'वो' युवयोः, इन्,' मिथुने, दिश्या'
भाग्येन, संपदति अपि' योग्यमेव भाति, अतः' पूर्वोकान '' धवशिष्ट
समागमरूपं, 'यत्' यदि 'स्यात् । तदानीम्' '' इन्हें 'गुपिया'
सौन्दर्यादिना, 'जितम्' उनलष्टतया सफलावेन वा इतं, अन्यथा योग्य
समागमाभावे विफलमेष तदित्यर्थः । यत यत् पेष, तस् यदा स्वादियों
न भवति, तत्पदयदापदयोरभावादतो यत्पदर तदामी-पदेनवाम्बयो।
भिधित्मिक, सच म सम्भवति यत्पदेन तदानीपदस्यान्वये याबाहवामा
प्यभावादिति ।
(२६) यस्य प्राप्तमित्य नेनान्वयः । बा E प्रथमायाय
उत्तरायण सम्बर को शिक्षित सम मायने, पाक्षि शानिया
कोदण्डादिप्रातिपदिकार्थाना प्रत्येक कर्मतयाऽन्वये कोदण्डं परामिति

·सप्तम उल्लास:। १३५ वाक्यार्थस्य कर्मत्वे,कोदण्डः शराः इति प्राप्तम् । न च,यच्छदार्थ: तद्विशेषणं वा कोदण्डादि । न च, केन केन ?-इत्यादिप्रश्नः । यया वा, "चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी"(१२४३०)-इत्यादी भार्गवस्य निन्दायां तात्पर्य, कृतवतेति परशौ सा प्रतीयते (६७)। (कृतवत इति तु पाठे मतयोगो भवति ।) द्वितीया स्यात् । अथ कोदण्डादीनां सपाम् परस्परमनवितानामपि एकदेव वाक्यार्थविधया कर्मवमिति म द्वितीयाप्रसङ्गः, प्रातिपदिकादेव द्वितीयाविधानेन पाक्यातदसम्भवादिति चेल । न,- “यो यो वीरः समायातासान् श्टणु महीपते । भीभो द्रोणे अपः कर्म : सोमदत्तिधनलयः।"-इत्यादिवत परसर- मनन्दितार्थकत्वात, कोदण्डादिगन्देभ्यः, कोदण्डः शराः इति प्रथमा स्यात् । यदपि यच्छब्दस्य बुद्धिस्यवाचकतया कोदण्डादिपदार्थ एव यकान्दार्थ इति यच्छन्दार्थस्य क्रियान्वये कोदण्डादोगामप्यन्व यो लभ्यते एवेति । तन्न, एवं सति कोदण्डादीनां पुनरुपादानं व्यर्थ सात, यच्छन्दस्य साकाहक्षत्वप्रसङ्गच । अथ यदर्थयोः कार्टवर्मा पोर्विशेषणानि कोदण्डादीनीति चेत । न, तथा सति येन कोदण्डेन यत् पराः समासादितं नदाकर्षयेति वाक्यार्थपर्यवसानेन पुनर्वियंपाकाचाया अनिवृत्त , भिन्न- विभक्तिकतया यत गराः समासादिमित्यन्व यासम्भाञ्च । मनु येन यदिति सामान्यतोवगमेम, केन केन किं किं ?-ति विशेषमन्ने मति तदुत्तरतया कोदण्डेन परा इत्यादि उक्तमिति चेत् । म, पन्नवाचकपदामागत, येन येम यद्-यद् भासादितं तदाकर्मयविमतिया कोदण्डादीनाममालादिति । (६७) बल परनिन्दामुखेम भार्गनिन्दायां बंदग्ध्यातिशय इति तवाभिप्रेतमिति न पाय, यथा सायोग्यतोपपत्तये परनामिमः चियिष्यत्वादीनि विशेषणानि, तथा नदयोग्यत्ततिपादनाय तसंप कपिद धर्मो वनुमषितः, यन्यया प्रक्रमभङ्गः सादिति, ययोक्रमेव सम्यक् ।

·१३६ काव्यप्रकाराः। यथा या, चत्वारो ययमविना, स भगवान् कर्मोपदेटा हरिः, संग्रामाधरदीक्षितो नरपतिः, पत्नी ग्टहीतव्रता ! कौरव्याः पयवः, प्रियापरिभवक्लयोपशान्तिः फलं, राजनगोपनिमन्त्रणाय रसति सीतं यशोदुन्दुभिः । अत्व,यवरणब्दः समासे गुणीभूत इति न तदर्थः सर्वैः संयुज्यते । यथा वा. जड्डाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालोकरालः प्रत्यग्रालतकाभामसरकिसलयो मजुमचीरभङ्गः । भर्तनृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोजशोभा विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः । अत्र, दण्डपादगता निजतनुः प्रतीयते, भवान्याः सम्बन्धिनी तु विवक्षिता (६८)। अवश्यवक्तव्यमनुक्तं यत्र । यथा,- अप्राकृतस्य चरितातिशयैव दृष्ट- रत्यहुतैरपहृतस्य तथापि नास्था । कोऽप्येप वीरशिशुकाततिरप्रमेय- माहात्म्यसारसमुदायमयः पदार्थः । अत्र, अपहृतोऽस्मीत्यपहृतत्वस्य विधिर्वाच्यः । तथापि त्यसा विसीयवाक्यगतत्वेनैवोपपत्त (६८)। (६८) 'समन्वन्धिकानो निनादिपदार्थाना क्रियान्वयिकारकपदार्थ एवावय'तिनियमेम निजपदार्थस्य दण्डपादे शायया स्यादिति । (६८) तथापीति तब्दार्थ, पूर्ववाक्यो' किमयमपेक्षते रति एथकवाक्यसम्पादयित्री प्रथमा विमिरलाप संध्या । यस विधया- विमपीभवनातयोगावपि ।

·सप्तम उम्नासः । यथा वा- एषोऽहमद्रितनयामुखपद्मजन्मा. प्राप्तः मुरासरमनोरथटूरवर्ती। खनेऽनिरुवघटनाधिगताभिरूप- लक्ष्मीफलामसुररानसुतां विधाय । अत्र, मनोरथानामपि दूरवर्तीत्यप्यर्थो वाच्यः । यया वा, त्वयि निबहरतेः प्रियवादिनः प्रणयभगपरामुखचेतसः । फमपराध लवं मम पखसि ? त्यजसि मानिनि, दासजनं यतः। पत्र, अपराधस्य लवमपीति वाच्यम् । अस्थानस्थपदं यथा- प्रियेण संग्रथ्य विपक्षसन्निधौ उपाहितां वक्षसि पीवरस्तने । खुज न काचिदिनही जलाविला, यसन्ति दिप्रेमणि गुणा न वस्तुनि । पत्र, काचिन विनहाविति वाच्यम् ( .)। यथा वा- लग्न: केलिकचग्रहायजटालम्बेन निद्रान्तर मुद्राशः यितिकन्धरेन्दुःशकलेनान्तःकपोलस्थलम् । पार्वत्या नषलक्ष्मथगितसपीनमस्मितवीड़या मोन्मुष्टः करपल्लवेन कुटिलातामच्छविः पात यः । पत्र, नपलक्षोत्यसः पूर्व फुटिताताति वाचाम् । प्रस्थानस्यसमास यया,- . . ७० (००) चार सावित पिनको, चमित पा सजिरिनि

·१३८
काव्यप्रकाशः।
.
अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीना वृदि
स्थातुं याञ्छति मान एप धिगिति क्रोधादिवालोहितः ।
प्रोदयटूरतरप्रसारितकरः कर्पत्यसौ तत्क्षणात्
फुलकैरवकोशनिःसरदलित्रेणीकपाणं शशी ॥
मत्र, क्राइस्योक्ती समासो न कृतः; कवेरको त कृतः ।
संकीर्णं यत्र याययान्तरस्य पदानि वाक्यान्तरमनुप्रविशन्तिा
यथा,-
किमिति न पश्यसि कोपं पादगतं बहुगुणं ग्टहाणेमम् ।
ननु मुञ्च हृदयनाथं कण्ठे मनसस्तमोरूपम् ।
अत्र, पादगतं बहुगुणं हृदयनाथं किमिति न पश्यसि, दूर्म
फण्ठे स्टहाण, मनसस्तमोरूपं कोपं मुश्चेति । (एकवाक्यतायान्त
लिष्टमिति भेदः।)
गर्मितं, यत्र वाक्यस्य (७१) मध्ये वाफ्यान्तरमनुमयियति ।
यथा,-
परापकारनिरतैर्दु जनैः सह सङ्गतिः ।
'यदामि भवतस्वत्व' न विधेया कदाचन ॥
पत्र टतीयमादो बाध्यान्तरमध्ये प्रविष्टः। यथा वा-
लग्नं रागारताझ्या सुदृढमिह ययैवासियद्यारिकण्ठे,
मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दृष्टा पतन्ती।
तत्मतोऽयं न किञ्चिगणयति, विदितं तेऽस्तु, तेनामि दत्ता
भत्येभ्यः, श्रीनियोगाद्गदितमिव गतेत्यबुधिं यस्य कीर्तिः ।
(3) সাখন যাই, বাঙ্কাজানা যায়না
समय शक्यसमुदायथ । द्विविधस्व थर यथाक्रमसदाहरण्यम्
।

·सप्तम उन्नासः। १३६ . 4 मन, 'विदितं तेऽस्तु' इत्येतत्कृतं (७२), प्रत्युत्त लक्ष्मीस्ततोऽप- सरतीति विरुद्धमतिहत् । "मनौरादिषु रणितप्रायं, पक्षिषु च कूजितम ति। स्तनितमणितादि सुरते, मेघादिषु गर्नितप्रमुखम् ॥"-इति प्रसिद्धिमतिकान्तं यया,- महाप्रलयमारतक्षुभितपुष्करावर्तक- प्रचण्डघनगर्जितप्रतिरुतानुकारी मुहुः । रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः फुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः । पत्र, रयो मण्डूकादिपु प्रसिदो नतु उक्तविशेषणके सिंहनादे। भग्नः प्रकमा प्रस्तावः (७३) यत्र । यया,- नाथे निशायाः नियतेर्नियोगात् अस्त गते हन्त नियाऽपि याता। कुलाद्नानां हि दशानुरूपं नात:-परं भद्रतरं समस्ति ।। भत्र 'गता- इति प्रकान्ते 'याता'-इति प्ररुतेः (७४)। (गता (1) 'क' प्रयोग विनय गर्मितकतं, नियोजन वा । विदितं नास्तु-त्यनेन यतिमहिना, 'उत्तरकाणं पतिपरित्यागोत्यमपराधं त्वं माऽभिदध्या:-रति पूर्व मे। मया पाचभत्ता नापितस्वम्' इत्याभि- शिरा समीपमालोति यज्यते इति भा। (०१) प्रता, उपमा, येन पेखोपक्रमः तेयोपसंहार रति नियम भाइयर्थ', (61) जमिन पदाभ्यां गम-दा-तिभ्यासपम्पित एकोपयों शिप्रादापातलो मातीति। अत्र 'सोति पहायो हो या पदो ·१४० काव्यप्रकाशा , निशाऽयोति तु युक्तम् ।) ननु "नकं पदं हिमयोज्यं प्रायेण"- इत्यन्यत्र (७५), कथितपदं दुष्टमिति चेयोन, नत्कथमेक्स पदस्य दिप्रयोगः । उच्यते, उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिको विषय एकमदप्रयोगनियेधस्य (७६), तहति विघये प्रत्युत तस्यैव पदस्य सर्वमानो या प्रयोग विना दोपः। तथाधि, उदेति सविता ताम्बस्तान एवात्मेति च । सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता अत्र, रक्त एवास्तमेतीति यदि क्रियेत, तदा पदान्तर- प्रतिपादितः स एवार्थोऽर्थान्तरतयेव प्रतिभासमान: प्रतीति स्थगयति यया पा.- न भासते' रति हरिनाक्यानुसारेण, ज्ञाने सन्दम्यापि भाममङ्गीकुर्वना केचन यथाशुभमेव पन्थं सदमयन्नि । (७५) अन्यत्र वामनसूत्र । (७६) प्रनिनि ज्येति यावपाके ण्यत्ययः । 'पहेगाः' पाव्यो- सं, 'प्रतिनिर्देगा:' पुनरप्या वतव्यो यव, तमाहानिरित ; परयोरकम्य रक्षार्थ यात्र पूर्व निटियार्थस्य नना भन्देश तेलंय च रूपेण पुनर्भिपाययकव' तदन्यत्र दोष रति फलितोचः। तस्या- যাশ স্কুল গনিম বলল বিদা হয় ঘমাই। যথাঃ किञ्चित् सक्षियोच्यते, वाक्यइये यदि एकम्य उद्दे गावं विधेयान वा साद यदि वा पूर्वमिन् विधेयस्य उद्देगास्य वा परस्मिन हेपा विधेवावं या भवेत, तदा घुमनि देश यावश्यक ! यथा 'उदेति पिता'-इत्यादी उभयानक वितरुण्यत्व' नामवम्य विधेयन। 'कोदण्डेन परा.' त्यादी पूर्धन विधेयस्य शरादेः परमिन् वाक्ये उद्देम्सत्यम् | एक 'चन्द्रायते एकरूपापि हंस , इंसायते चारुगतेन कान्ना। न्यादी पूर्व पाये हेश्यस्य ईमस परस्मिन् विधेयतेति । प्यविधानतानामपि पा- . शाविधेयत्वम् नाघ्यम् ।

·सप्तम उल्लासः।
यशोऽधिगन्तु, सुसलिमया वा.
। मनुष्यसयामतिवर्तितं वा ।।
निरुत्सकानामभियोगभाजां
समुत्केवाहमुपैति सिद्धिः।
भत्र प्रत्ययस्य । (मुपमीहितु वेति युक्तः पाठः ।)
ते हिमालयमामन्य पुनः प्रेक्ष्य च भूलिनम् ।
सिद्धं चास्म निवेद्यार्थं तद्विसृष्टाः खमुद्ययुः
मात्र सर्वनाम्नः। (अनेनं विसृष्टा इति तु वाच्यम् ।)
महीतः पुत्त्रवतोऽपि दृष्टिस्तस्मिन्नपत्ये न जगाम टप्तिम् ।
अनन्तपुष्पस्य मधोहि चूते विरेफमाला सविशेषसगा (७७)।
अव पर्यायस्य । (महीभृतोऽपत्यवतोऽपीति युक्तम् । )
अब सत्यपि पुत्र कन्यारूपेऽप्यपत्ये स्नेहोऽभूदिति केचित्
समर्थयन्ते (७८)।
विमदोऽभिभवन्त्यविक्रम रहयत्यापदुमेतमायतिः।
नियता लघुता निरायतेरगरीयान्न पदं नृपश्रियः ।
अलोपसर्गस्य पर्यायस्य च । ( तदभिभव: कुरुने निरा-
यति । लघुतां भजते निरायतिः, लघुतावान्न पदं नृपश्रियः
इति युक्तम् (७८)।)
(००) चल पुनापाय पन्दी अनकन्योभयसाधारयो । पुना पर
- मनोनिबत्तविवक्षायां मतम् ।
(०८) पिदिश्यसरमा, ने प्रदर्शितस्य भामान्यपिपायय
दाजिपि प्रदयिवमुचितावादिति ।
(1) मतदोशिकीया कल्पिनामिन पाठे बन्दोभको मदोषाय,
निदाएमावामराम } तुमः यस 'मिभूतिः पुरते
किरातिमा रम्य पाठ बसवित योग्य ।

·१४२ कावाप्रकाशः। काचित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविधौ मन्दववन्दु लक्ष्मी- रश्रीकाः काचिदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुद्भान्तसत्त्वाः । मुर्यात्या इवान्याः, प्रतिपदमपरा भूमियत्कम्पमानाः प्रस्थाने पार्थिवानामथियमिति पुरो भावि नार्यः शशंसः । अत्र वचनस्य । ( काचित्कीर्णा रजोभिर्दियममुषिदधु- मन्दववेन्दुशोभा निःश्रीका इति, 'कम्पमाना' इत्यत्र कम्प- मापुरिति च (८०) पठनीयम् ।) गान्तां महिया निपानसखिलं शृङ्गैर्मुद्धस्ताड़ितम्, छायावहकदम्बकं म्हगफुलं रोमन्यमभ्यस्यत। विधः क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षति: पल्वले, विश्रान्ति लभतामिदञ्च शिथिलज्यावन्धमस्मदनः ॥ यव कारकस्य । (विश्रधा रचयन्तु शूकरवरा मुस्तापति- मित्य दुष्टम् ।) अकलिततपस्तेजोवीर्यप्रथिनि यथोनिधा- पवितथमदामाते रोपान्मुनायभिधावति । अभिनवधनु विद्यादर्पक्षमाय च कर्मणे स्फुरति रभसात्माणिः पादोपसंग्रहणाय च (८१)। अव क्रमस्य ; 'पादोपसंग्रहणाय' इति पूर्व पायम् । एव- मन्यताप्यनु सर्तव्यम् । अघिद्यमानः क्रमो यत्र (८२) । यथा, 1 (८.) अन्यथा ग्राख्यानप्रक्रममत. सादिति प्रसाइलम् । (८.) अकलित. यपरिमित प्रथमाहितीयपादायों यथाक्रम पादपाणधनुराकाषयोत-रति चिपक्रमेण मिशी यु । (८२) पदमप्रियक्षपरपनायाः प्रस्तुमाशाप्रन्यायको चकमाल, ·. सप्तम उल्लासः। १४३ इयं गतं सम्प्रति शोचनीयता समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतः, त्वमस्य लोकस्य च नेतकौमुदी। पत्र 'वं'-शब्दानन्तरं चकारो युक्तः । यथा वा- शक्तिर्निविंशजेयं तव भुजयुगले, नाथ, दोषाकरी- वक, पाखें तथैया प्रतिवसति महाकटिनी खहयष्टिः । आज्ञेयं सर्वगा ते विलसति च पुनः, किं मया रड्या ते, मोच्यवेत्य, प्रकोपाच्छथिकरसितया यस्य कीा प्रयातम्(८३) अत्र, इत्यं प्रोच्ये वेति न्याय्यम् । तथा, 'लग्न रागारताच्या' (१३८ ४०) इत्यादौ इति श्रीनियोगादिति वाच्यम् । 'ममतः' प्ररुतविरुद्धः (८४) परार्थो यत्र । यया,- राममन्मथथरेण ताड़िता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्रुधिरचन्दनीक्षिता नीयितेययसतिं जगाम मा । पत्र, प्रकृते रसे विरुहस्य झारस्य व्यञ्चकोऽमरोऽर्थः मन्यायतेऽयमोचियेऽस्सामस्थपदता, अर्थक्रमस्यामौयिद दुष्कमात्वम्, उपक्रमोक्रममोपहारे भने कमल इन्यतया भेद । (८१)निम्पि-दोषागार-कष्मिी-मर्थगा-हा-प्रयातयन्दाः यथाक्रम एडा-चन्द्रदिका-सर्वविख्याता-महती-प्रशष्टगममाझा यपि यद- मनिमहिना हिमाधि-दोषनिधान जारयोजयिनी-पालटा-जरती- पहाबगरूपामया तपस्यापयन्नि । (८) विरुद्ध प्राकरणिकरमादितिष्ठ, रासादिकपो ध्याराओं यदिति (परार्थ मत पाच्या ति मसिहविभागादि- पा)'यो कारणीभयो, नया वीरभवामी। रौद्राइतो, तपा करो रिपो सिप' वि - ·१४४ कामकाराः। अर्थदोपानाह, अर्थोऽपुष्टः कटो वाहतपुनरुतीदुष्कमग्राम्याः ॥ ७ ॥ सन्दिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुवश्च । अनवीकृतः सनियमा- नियमविशेषाधिशेषपरिवृत्ताः॥८॥ साकासोऽपदयुक्तः सहचरमिनः प्रकाशितविरुद्धः । विध्यनुवादायुक्त- स्ततमनःखीकृतोऽश्लीलः ॥८॥ 'दुष्टः' इति सम्बध्यते । क्रमेणोदाहरणम् - प्रतिक्तितगगनसरणि-प्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुष्पासितसौरभ-कमलाकरशासकद्रवियन्ति । अत्र प्रतिविततत्वादयोऽनुपादानेऽपि प्रतिपादामानमर्थ न वाधन्ते इत्यपुष्टाः, न त्वताः पुनरुता या (८५) । (८५) चम चतिपिततत्वमनिरितोपवादावरचमिति चारत, (भव दोवम्)। गगनस चार एस मरेत मानिवितात्परविर उपयुज्यते । ए। महामितन्यादापि का चेत, नितिनवादि अवगविषणतया सहमरिणतया पानामितम् पाये নিই সালবিবির ঘালি নিদিবা সামি मकथने पुनपरिदोष नि।न, पूरिय पुगपरिव एम. पनि पर्षमाप्रसादापनि भारः | प्रयोमानारामात्तदायिक लावापि नत्पदानिशाने पदव, स्वपश्यनाथ प्रस्तुतानपयोगिको:- वर्षस विद्यायामशामिन्यायो । .

·सप्तम उन्नासः। १४५ । - सदा मध्ये यासामियमस्तनिष्यन्दसरसा सरस्वत्युद्दामा यति बडमार्गा परिमलम् । प्रसादं ता एता पनपरिचिता. केन महता 'महाकाययोग्नि सरितमधुरा यान्तु रचयः (८६) । चत्र यासा कविरुचीना मध्ये सुकुमार-विचिन-मध्यमात्मक- त्रिमार्गा (८७) भारती चमत्कारं वहति, ता. गम्भीरकाव्य- परिचिताः कयमितरकाव्ययत्प्रसन्ना भवन्तु , यासामादित्य- प्रभागा मध्ये त्रिपथगा वदति, ता मेघपरिचिताः कथं प्रसन्ना भयन्तीति सङ्घपार्थ (८८)। नगति जयिनसे ते भावा नवेन्दुमलादयः, प्रातिमधुराः सन्यान्ये मनो भदयन्ति ये । मम-तु यदियं याता लोयो विलोचनचन्द्रिका नयनविपयं, जनान्येकः स एव महोत्सवः । (3) প্রাল্য যক্ষ্মীছাড়াঘগযমনি যখযির कस्सपिद्धशिरियम् । प्रस्तुतपई 'रचय' अभिप्राया , प्रमाद' स्फुटन 'या'-रस्यपय । वास्तुनपने 'मरसती' नदी, 'मरिमन' सम्बन्ध , (परिगतो मसो यम्या क्रियायामिति व्युत्पत्त्या परिमल सनत्वं वा क्रियाणिषण) 'ममाद' सनकान्निता । (८०) *दर्भी-गोडी-पावसारसरोविनयाती। (८८) धादिम्य प्रभावपो हितोयोर्ष उपमान, नेन सह पाध्यामा प्रा. .eaf हिन्धि पदरारपतापपरम सेभेनर मनीयते ; बितादी मन्दानरेष बनवानरेष पाशिक्षितार्थ. राणे प्रतीयते रहि भेद । .

·१४६.
कावाप्रकाशः।
अत्र, इन्दुकलादयो यं प्रति पस्पथमाया: स एव चन्द्रिकात्वम्
उत्कर्षार्थमारोपयतीति व्याहतत्वम् (६८)।
"कृतमनुमतम्"(४३४०)-इत्यादि, पत्र, 'घर्जुन अर्जुन-'
इति (८०) भवद्भिः-इति चोक्ते 'सभीमकिरीटिनाम्-इति
किरीटिपदार्थः पुनरुक्तः । यथा या,-
अस्त्रज्वालावलीढ़प्रतिबलजलधेरन्तरौर्वायमाणे
सेनानाथे स्थितेऽस्मिन्मम पितरि, गुरौ सर्वधन्वीवराणाम् ।
कर्णालं सम्मेण, ब्रज रूप, समरं, मुञ्च हार्दिक्य, शङ्काम,
ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकायः ।
प्रव, चतुर्थपादवाक्यार्थः पुनरुतः ।
भूपालरत्न, निर्दैन्यप्रदानप्रस्तोतसय ।
विश्राणय तुरङ्ग मे, मातङ्ग वा मदालसम् । (इक०)
मत्र, मातङ्गस्य मानिर्देशो युक्तः ।
स्वपिति यायदयं निकटे नन:,
स्सपिमि तावदई, किमपैति से।
तदपि साम्प्रतमाहर कूपरं
वरितमूरुमुदश्चय फुश्चितम् ॥ (ग्रा.)
एपोऽविदग्धः ।
(८८) पसरप्राया हुप्रायाः ।
'सत्कर्षों पापों वा प्राग्यसै निगद्यते ।
नाच तदन्यत् व्याहतोकिदा भने रति।
(८.) नं सम्बोध्य बनि तेशमियने विरोपिनको

·+
सप्तम उसासः।
१४७
"मात्सर्जमुनसाई -(१०पू०)-इत्यादि । पत्र, प्रकरणा-
यभावे सन्दोहः । (धान्तश्टङ्गाय॑न्यतराभिधाने त निश्चयः।)
ग्टहोतं येनामी: परिभयभयावोचितमपि,
प्रभावादयस्याभन्न पलु तय कशिव विषयः ।
परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतगोकान्न तु भयान,
विमोक्ष्ये शस्त्र, त्वामहमपि, यतः स्वस्ति भवते ।
मत शसमोचने हेतोपात्तः ।
दन्ते केनोक्तं कयय कमलातङ्कवदने,
यदेतस्मिन् हेम्नः कटकमिति धत्से खलु धियम् ।
इदं तदृइःसाधाक्रमणपरमास्त्र सातिभुवा
सव मोत्या चक्रं करकमलमूने विनिहितम् ।
भव, कामस्य चक्र लोकेऽमसिहम् । यथा या,-
उपपरिसरंगोदाया: परित्यजताध्वगाः,
सरणिमपरो मार्गस्तायनवनिरिहेष्यताम् ।
हदि विहितो रक्तायोकः कयापि इताया
चरणनलिनन्यासोदश्वववारकचुकः ।
पादापातेनाशोकस्य पुष्पोडमः कविपु प्रसिदोन पुनः भडुरो-
अमः।
सुसितरसनालद्वारायां कदाचन कौनदी-
मासि मुशि वैरं यान्त्यां गतोऽसमभूदिधुः ।
तदनु भवतः कीर्ति: केनाप्यगीयत येन सा
प्रियग्टइमगान्मुनायड़ा, क नासि शुभमदः ।

·“१४८ कावाप्रकाशः। अवामूर्ताऽपि कीर्ति: ज्योत्स्नावत्प्रकाशरूपा कथितेति लोक- विरुद्धमपि कविप्रसिद्धेन दुष्टम् (६१) । सदा स्नात्वा निशीथिन्या सकलं वासरं बुधः । नानाविधानि शाखाणि व्याचष्टे च शृणोति च ॥ (वि०वि०) ग्रहोपरागादिकं विना रात्री सानं धर्मशास्त्रेण विरुद्धम् । अनन्यसदृशं यस्य बलं बाहो समीक्ष्यते । पागुण्यानुसृतिस्तस्य (८२) सत्यं सा निष्पयोजना। एतत् अर्थशास्त्रेण । विधाय दूरे केयूरमनद्भागनमद्गना। यभार कान्तेन कृता करजोल्लेखमालिकाम् ॥ अत्र, केयूरपदे नपचतं न विहितमिति, एतत् कामगास्त्रेण । मटागयोगपरिशीलनकीलनेन दुःसाधसिसिविधं विदधहिटूरे। यासादयन्न भिमतामधुना विवेक- ख्याति समाधिधनमौलिमणिविमुक्तः (१३)। अब, विवेकरणानिस्ततः सम्प्रजातसमाधि, पद्यादसंपन्नातसातो मुनिठ यियेकरयातो, एतत् योगशास्त्रेण । एवं विद्यान्तरैरपि विरदमुदाहाय॑म् । (2.) एग्ध लोकगरमापि करिसमयसिद्धिविरोध एप दोष । (४२) गन्विपिपत्यामागन प्रस्था पट पाइगुण्यम, साप । (৫) বণিমানাখালদারুঘালদাধবী पनि । 'द साधाया' हु प्यायाया 'सि' वा 'मरिध निर: स्था पुरुषम अग्धिा ममोतिविशेषरूपस पातसमाधिम् । 'विषक याति' सनिपुरषयोदनानम।

·सप्तम उल्लासः। १४६ - - 7 ८ प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किम्, 'दतं पदं शिरसि विहिपता तत: किम् । सन्तर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्तत: किम्, कल्पं स्थितं तनुभृता तनुभिस्ततः किम् ॥ धन 'ततः किम्' इति न नवीकृतम् (28); (तत्तु यया,- यदि दहत्यनलोऽत्र किमडुतं, यदि च गौरवमद्रिषु किं तमः । लवणमम्बु सदैव महोदधेः, प्रकृतिरेव सतामविपादिता।) यत्रानग्लिपिताख्यमेव निखिलं निर्माणमेतदिधेः, उत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि न्यकारकोटिः परा । याताः प्राणभता मनोरवगतीरुल्लय यत्यम्पदः, तस्याभासमणीरुतामा मग्रामवमेवोचितम्(८५) । यव, शयामावमणीरुताश्मसु मणेस्तस्याश्मयोचिनेति सनियमत्वं याचाम् (८६)। । (2.) भान रेल निग्मत्वं नवीनतम् । 'कि ना' इत्यस्य, कि समात-न्यादिरूपेण गन्दारिखनेऽपि उत्कपानराभावात् धनील- मिति कतिपदत्यार मेद । () पिनामरामानेर मपीका पापा सचिम्नामपने रिनामरे पर पाशपालमत, रानु म पियमिति मोपडामोहिः । (24) नियमोती पिारणानाध्यपको देन पाापान निम्दाति- यतयते । पर नियमिततानपादकपदामभिधाने पदापित दोषी, धमएस नोगतो, थपिडिया पमान मेद ।

·सप्तम उल्लासः।
१५१
मत, एकेन किं न विहितो भयतः स नामेति सामान्य
वाच्यम् (६८)
अथित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभो:, प्रत्युत
द्रुह्यन्दायरयिविरुद्दचरितो युक्तस्तया कन्यया ।
उत्कर्षञ्च परस्य, मानयशसोर्विसनं चात्मनः,
स्त्रीरत्नच जगत्पतिर्दशमुखो देवः कथं रयते ?"
अत्र, 'खोरत्नम्' उपेक्षितम्-इत्याकाद्धति । नहि ‘परस्य'-
इत्यनेन सम्बन्धी योग्यः (१००)।
मन्ना शक्रशिखामणिप्रणयिनी, शास्त्राणि चक्षुर्नवं,
भक्तिर्भूतमतौ पिनाकिनि, पदं लझेति दिव्या पुरी।
उत्पत्ति हिणान्वये च, तदहो ! बेडवरो लभ्यते,
स्थाचेदेष न रावणः, व नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः (अप०)
पत्र, 'स्थाच्चे देष न रावणः' इत्यत एव समाप्यम् (१०१)।
(e) यथावते कौस्तुभमालस्योपकारकावेनान्यावामन निषेपहेलना-
गमः । एकेनेति पाठेल भेदानगमाददोषः ।
(..) महि उपादेये स्त्रीरत्रेम सम्मना, किन्तु तदुपेक्षायामिति ।
वदयते, परस्त्यनेनान्वयात् परस्त्रोम्बभर्षों युज्यत एवेति । तत्र,
"परस्य'-इत्यस्य नमितान्वयनया, 'यात्मन.'-इत्यनेन व्याहिततया च
पुनरत्यवायोगात् । अव परस्य'-इति पदं वा 'उपेक्षितम्'-रतिमा अन्यदा
किमपि पदं बसामिति नियमाभावात विवितप्रतीनिविरहो दूषवतावीजम् ।
(!) যম যশিয়া বিশ্বণিসমৰীনিষিদ্ধ বায়োমযুর ঘা
सदभिधानम् अपदयता, यथोदाहरणे, 'साझेदेष म तप' वमन्नर
न न-याभिधानं समाधाने पचासत् रापय त्याच्यावतीति
खगति प्रसारितविषय माभिधानं मा विवक्षितप्रतीतिमतिरोध',
इन्धमयोमेद । हेपित धपदसतापामायं दोष रति वदनि ।
.

·१५२
कावाप्रकाश: 17
श्रुतेन युध्वियंसनेन मूर्खता,
मदेन नारी, सलिलेन निम्नगा।
निशा शशाझेन, तिः समाधिना,
नयेन चालझियते नरेन्द्रता ॥
अब, थुतादिभिरुत्कटः सहचरितैर्यसनपूर्वतयोनिकटयो-
भिन्नत्वम् (१०२)।
"लग्नं रागारताड्या" (१३८) इत्यत्र 'विदितं तेऽस्तु'
'इत्यनेन श्रीस्तस्मादपसरतीति विरुद्ध प्रकाश्यते(१०३)।
प्रयानपरिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेपे निथा-
मोगवमपाण्डवं भुयनमा निःसोमकम् ।
इयं परिसमाप्यते रणकयाऽदर दो:थालिनाम,
अति रिपुकाननातिगुरुरदय भारो मुष (१०४) ।
अव ययितः प्रयत्न योध्यसे प्रति विधेवम् । यया 'वा,-
वाताहारतया जगहिपधरैरामास्य निगपित,
ने ग्रस्ताः पुनरवतोयकणिकातीववर्षिभिः ।
१
(1.) EिIf frमावर ऐकण पाम् पारेका
रेयान या तीवेत, एतदेव दूरगताम्म।
(1.) या पामते, चोप्रा (१८४.)
(१.) " रशियाग्दम् । भदोरियोचते, दोन
ते । विदामिाि गिनि विभागम', ent
मिनायो ।
.

·सप्तम उल्लासः। १५३ तेऽपि क्रूरचमुरुचर्मवसनै ताः क्षयं लुश्चकैः, दम्भस्य स्मुरितं विदन्नपि जनो जाल्यो गुणानीहते (१०५) । भन, वाताहारादिवयं व्युत्क्रमेण वाच्यम् । परे रामाइसाभरण, भसल श्रेणिशरण, स्मरक्रीड़ाद्रीडाशमन, विरहिप्राणदमन । सरोहंसोत्तंस, प्रचलदल, नीलोत्पल, सखे, सखेदोऽहं, मोहं लथय, कथय, केन्दुवदना ? ॥ पत्र, 'विरहिमाणदमन'-इति नानुवादरम् )। "लग्नं रागाटताया" (१३८पू०) इत्यादि । अत्र, 'विदितुं तेऽस्तु'-इत्युपसंहृतोऽपि तेन'-इत्यादिना पुनरुपात्तः(१०६) । (१.५) 'दम्भस्य पते कापञ्चस्य परापकारामत् फलाभिसन्धान- पूर्षकधम्मो चरणरूपस्य 'स्फुरित' दीनि प्रचलद्रूपता । 'गुणान्' धार्मिकत्वादीन रहते' प्रार्थयते, सम्भावयति या, यर्थात् ननेषु । सर्व एव दुरभिसन्धिपूर्वकमेव धम्म कर्म चानुतिष्ठन्ति, नव धर्मयुधया, इन्य नायिका एक सवनि पतपादतात्पर्यार्थ', एष एवार्थः पादत्रयेण बर्षितः। एकच जगत् निःशेषयित वाताहारः स्वोरुतः, तान पमितम् अनकणिकावत- मनोकतं, तान अयं नेतं धर्मवसनं ग्टहीतमितिरोत्या यमदभिसन्धिपर्वक- धर्माचरणमे विधातचितं, नत नस्य, वाताहारतया' निरीया पवादो युक्तः । यथात हत्त्यनुमारिणस्तु मगचर्मवसनं मेषतोयकणिकापानं वायुमणपश्च वयोमरं नीवमिति तत्कमेष विधियुः म न धन्यति, एतदेव व्या क्रमविधानमित्याङ्गः । (1.1) क्रियाकारकाम्ब येन निराकाहत्या समाप्नेऽपि व्याको पुनः वारकान्तराभिधानं यशपुन खोकतत्व, ययोदाहरणे, न किञ्चिगणयतीयन्तेन कर्मकारण विदिक्रियाया धन्वये समानेऽपि पुनः भयेभ्यः' न्यादिना कर्म कारकाभिधानम् । ममाप्नपुनरातत्व तपोधन कारकस्य विशेषण- दानमिति भेद

·१५४
काव्यप्रकाशः।
हन्तुमेव प्रत्तस्य साधस्य विवरैपिगाः ।
यथाऽशु जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः ॥
अत्र, मुष्यञ्जनस्यामि प्रतीतिः।
यौको दोप: प्रदर्शितः, तत्र दोषान्तराण्यपि सन्ति, तथापि
नेपा तवामझतत्वात्प्रकाशनं न कृतम् ॥
कर्णावतंसादिपदै कर्णादिध्वनिनिर्मितिः (१०७)।
सनिधानादिबोधार्थम् ;
अवतंसादौनि कर्णादयामरणान्येयोच्यन्ते, तत्र कर्णादिशब्दाः
कर्णादिस्थितिप्रविपत्तये, यथा,-
यस्याः कर्णावतंसेन जितं सबै विभूषणम् ।
तथैव शोभतेत्यर्थमस्याः श्रवणकुण्डलम् ॥
अपूर्व मधुरामोदममोदितदिशस्ततः ।
पाययुर्भामुखराः धिर:शेपरशालिनः ॥
कर्ण अयण-शिरः-शब्दाः सन्निधानप्रतीत्यर्याः (१०८) ।
विदीर्णाभिमुमारातिकराले सगरान्तरे।
धनुर्व्याकिणचिक्रेन दोष्णा विस्फुरितं तव ।
अब, धनुःशब्द भारूढत्वावगतये। (अन्यत्र त,
जावन्धनिस्पन्दभुजेन यस्य विनिखसहलपरम्परेण ।
काराग्टहे निर्जितयासवेन लझेखरेपोषितमा प्रसादान।
चल,
(1.७) ध्वनि सन्द । निर्मिति प्रयोग ।
(164) तया च प्रतीच्या व्यासमादे सहपती न हता, जिन्ठ
यसाः कर्णादिस्थिया इति अगम्यते, नगमे र वर्णनीयाया उत्कर्ष ।

·सप्तम उस्मासः। १५५ -इत्यत, केवतो जगाशब्दः।) प्राणेशरपरिषङ्गविनमप्रतिपत्तिभिः । मुक्ताहारेण लसता हसतीव स्तनदयम् (१०१)। मत, मुक्तानाम् अन्यरत्नामिश्रितत्वबोधनाय मुक्ताशब्दः । सौन्दर्यसम्पत्, तारुण्यं यस्यास्ते, ते च विभमाः । षट्पदान् पुष्पमालेव, कान नाकर्षति सा सखे ॥ भल, उत्कृष्टपुष्पविषये पुष्पशब्दः, निरुपपदो (११०) हि मालाशब्दः पुष्पसजमेयाभिधत्ते । स्थितेवेतत्समर्थनम् ॥ १० ॥ न पलु, कर्णावतंसादिवत् जघनकाञ्चीत्यादि क्रियते । जगाद मधुरा वाचं विशदाक्षरचालिनीम् । -इत्यादौ क्रियाविशेषणत्वेऽपि विवक्षितार्थप्रतीतिसिद्धौ, “गतार्थस्थापि विशेष्यस्य विशेषणदानार्थ कचित्यूयोगः कार्थः"- इति न युक्तम् (१११) । युक्तत्वे वा, चरणव-परित्राणरहिताभ्यामपि द्रुतम् । पादाभ्यां दूरमध्वानं व्रजन्नेष न विद्यते (११२) ॥ -इत्युदाहाय॑म् । (1-2) हारो मुकालाविति विश्व । हार एइ घनदयमा हास । (11.) निरुपपदः विशेषणरहितः। (1) सिजाविति हेतौ सप्तमी, थमा 'न युद्धम् -इत्यनेमान्वयः । 'गतार्थमय पदान्नरेगोलार्थस्य । अयं निष्कर्षः, जगादेतिक्रियया उतार्थस्थापि वायम्' इत्यमा नामर्थकया, 'मधुराम' इत्यादिवियषणदामाचे तटुपादामा- दिति वामममतम् । मधुरं वियदाचरं लगादेगिरीन्या क्रियाक्षिणतया विवक्षितार्थप्रतीतिसम्भवात् 'वाचम्'-त्यमर्थकमेरे तिप्रकाशकमतम् । (१२) अस घरपवादीनि विशेष - क्रियाविशेषणाई मिति उत्तरपसंयोगानुकूच पादविहरणार्थ केन उसालाप मनधातना ·१५६ कावाप्रकाशः। ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुएता- यथा,- चन्द्रंगता पद्मगुणान्न भुलो, पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम्। उमामुसन्तु प्रतिपदा लोला दिसंश्रयां प्रीतिमवास लक्ष्मीः । अत्र, रात्री पद्मस्य सङ्कोचः, दिवा चन्द्रमसच निष्प्रभत्वं लोकप्रसिद्धमिति 'न भुडो-इति हेतुं नापेक्षते। ऽनुकरणे तु सर्वेषाम्। सर्वेषां शुविकटुप्रभृतीनां दोपाणाम् । यथा,- सुगचक्षुपमद्राक्षमित्यादि कथयत्ययम् । पश्यैष च गवित्याइ सुत्रामानं यजेति च (१९१३) । वक्ताद्यौचित्यवशाद् दोषोऽपि गुणः क्वचित् क्वचिनोभौ ॥११॥ यक्त प्रतिपाद्य-व्यङ्ग्य-याय-प्रकरणादीनां महिना दोपोऽपि काचिद्गुणः (११४), कचिन्न दोपोन गुणः। तत्र वैयाकरणादौ वकरि प्रतिपाद्ये च, रौद्रादौ च रसे व्यज्ये कष्टत्वं गुणः । क्रमेणोदाहरणम्,- . 'पादाभ्याम्'-इत्यसा नामर्श क्यम्, सविशेषपदामर्थमुपात्तवादिति । नवाचार्य मिशानः, यत्र यदुपादानं विना (विषपदामासम्भोग) विचितमतीतिविधातस्तर गतार्थसापि तसोपादानं गुज, मान्यति। (1१३) ग्रहाक्षमिति सुतिन्दु, (गौरिति पलव्य) गमिति - संति, सामाममिति यायुतम् । (1) गुण सतोत्कर्षक ।

·सप्तम उल्लास:। १५७ दीधौवेयोट्समः कश्चिदुपयोरभाजनम् । विमृत्ययनिभः कश्चियन सन्निहिते न ते (११५) । यदा त्वामहमद्राक्षं शब्दविदयाविशारदम् । उपाध्यायं तदारमा समस्पाक्षञ्च सम्मदम् । अनप्रोतवृहत्कपालनलककरकणकङ्कण- प्रायप्रेङ्गित भूरिभूषण-रवैराघोषयन्त्यम्बरम् । पौतच्छर्दितरतफहमघनमाग्भारपोरोल्लस- प्यालोलस्तनभारभैरववपुर्दोइतं धापति (११६)। वाचावशायथा- मातगाः किमु बलिातः, किमफलैराड़म्बरैम्बुका:, सारङ्गाः, महिपाः, मदं व्रजत किं, शून्येषु भूरा न के। कोपाटोप-समुद्भटोत्कट-सटा-कोटेरिभारः . पुनः सिन्धुधानिनिहते स्कुरति यत् तार्जितं गर्जितम् । (१.५) "दोधीपीटाम" (11६) इति,"कदिति च(111५ प्रति हलेप घनिषेध । (६) 'धन।' वाड़ि Entrail नामा प्रमिक 'मोतानि' पथितानि वृक्षन्नि 'कपाटानि' मिरस: वर्षयः (जुली Skull ति भाषा), 'नसकामि' देहान्तर्वाणि भलो Tube नाना मसिहानि च यानि, तान्येर र कन्ति, गट्यन्नि करणानि, 'मायाषि' तबलानि मेहितानि चलितानि यानि भूरीणि भूषणामि तेषां रसः । पूर्थ 'पो' पथात् 'छत' वान्तं रकमेव कई मोन 'चना' व्याप्तः, किंवा तस्य 'घन' काठिन्य (लमा Congeal इति भाषा ) यल, एरंभूतः “मागभार' थपभागो ययो, तौ। पतएव पोरं विकटम् 'उसपनो' प्रकायमानो 'प्यालोलो' पञ्चत्तौ च यो तनो तारेर भार: गुरुस्तु, तेन भैरवं भीषणं वयथाः सा । या योभमो रसः ।

·? १५८ काव्यप्रकाराः। अत्र, सिंहे याथे परुषाः शब्दाः। प्रकरणवशाद यया, रकाशोक, सदोदरी क नु गता त्यत्वाऽनुर जनम् नो दृष्टेति मुधैव चालयसि किं वातावधूतं शिरः । उत्कण्ठा-घटमान -पट्पद.-घटा-संघट्ट-दष्ट-छद. स्तत्मादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोमोऽयं कुतः ?" अत्र, शिरोधननेन कुपितस्य वचसि । कचिनीरसे न गुणो न दोपः । यथा- शौर्यप्राणादिपादान् एणिभिरपघर्षराव्यकोषान् दोर्षाघातानघौषैः, पुनरपि घटयत्येक उल्लाधयन् यः । धर्मीयोस्तस्य वोऽन्तदिगुण-घन-घणा-निघ्न-निर्विघ्न-इत्ते. दत्ताः सिद्धसधैर्विदधतु घणयः शीघ्रमंदोविधातम्(११७) । अप्रयुक्तनिहतार्थों सेषादावदुष्टौ । यथा,- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिनिकाय: पुरास्त्रीसतो यद्योवृत्त भुजङ्गहारबलयोगदाश्च योऽधारवत् । यस्याङः यशिमच्छिरोहरति स्तुत्यञ्च नामामराः, पायात्म स्वयमन्धकक्षयकरस्वां सर्वदोमाधवः (११८)। (११७) 'एलिमिः' जुगुमास्पदं । 'अपघमै.' ज. अर्थादवयोरप- बलिभानि, 'घटयति' नूतनावयोः संवनानि, 'उन्नाधयनु' गोरोगीर्धन, 'बन्न हदये द्विगुणा 'धना' मिड़िा थमीच्दा या 'पणापा, नया निना' नदायत्ता, 'निर्विना' शिनविनाथिमी 'वत्ति' व्यवसायो यथ । 'लय' किरणाः, 'ग्रहो' इरितम् । गन्दरिलेणि कार्य मतोऽपि भनिभावस्य न प्राधान्यमिति नीरसत्वव्यपदेशः । (११८) मापने, 'यम' यजन्मना । 'शट । खब 'पक्षिमित्काय. 'लोकर:' मोहिमोदपना प्रापितः । 'उत्तभुजङ्गर' ·सप्तम उमासः। १५६ अत्र, माधषपचे शशिमदन्धकक्षयशब्दो अप्रयुक्तनिहतार्थी। अश्लील क्वचिद्गुणः । यथा, सुरतारम्भगोधाम, ("द्यथैः पदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु" इतिकामशास्त्रस्थिती करिहस्तेन संवाधे प्रविश्यान्तर्विलोड़िते। उपसर्पन ध्वजः पुंसः साधनान्तर्विराजते (११)(बी.) शमकथा- उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटितोदरसन्निभे (१२०) । लोदिनि स्त्रीवणे सक्तिरसमेः कस्य जायते ॥ (जु.) निर्वाणवरदहनाः प्रथमादरीणाम, नन्दन्तु पाण्डतनयाः सह माधवेन । रक्तप्रसाधितभवः क्षतविग्रहाच वस्था भवन्तु कुरुराजसताः समत्याः (१२१)। कासियसर्पश हन्ना । 'वामा' गन्दामा (नाना) लयो यत्र स', नाम- रूपात्मक जगतो ब्रह्माणि सय रति वेदान्नषिदनुमतम् । 'चगं' गोवर्जन, 'ग' थियो । सचिन मथातीति व्युत्पत्त्या शशिमयो राहो. गिरोहर ति 'प्यन्यकामा' यादवानां क्षयस निमास कन्यर्थ । शिवपचे 'बलिजित- काय' विश्णुसरीरं, 'पुरा' विपुरासरखधकाले , 'घस्नीलतः' पाणरूपता - मापितः । 'अधकचयः' अन्धकार माय इत्यर्थः । सब दा उमाधरः इति पदविभागः । (११८) प्रस्तुतमले सो धन' बोतः। भान सेना। (११.) उसान. परीस्येन स्थितः । उच्नः शोधवान् । (121) प्रपने, 'प्रयमा' यान्त्यसम्बनात् । 'rat'. अनुरका प्रवण साधिता पपीता च भूयः । 'परिपहा' 'क्षतोनितो "पिपह' युजसको येषाम् । 'बस्सानिचिन्ना अन्यर्थः । वचन .

·१६०
काव्यप्रकाशः।
भव, भाव्यमङ्गलसूचकम् । सन्दिग्धमपि वाच्यमहिना
कचिन्त्रियतार्थप्रतीतिकृत्त्वेन घ्याजस्तुतिपर्यवसायित्वे गुणः ।
यथा-
पृथुकालखरपात्र भूपितनि:शेषपरिजनं देव ।
विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममावयोः सदनम् (१२२) ।
प्रतिपादाप्रतिपादकयोजत्वे सति अप्रतीतं गुणः । यथा:-
घामारामा विहितरतयो निर्विकल्मे समाधौ,
ज्ञानोद्रेकादिघटितमनोग्रन्थयः सत्वनिष्ठाः 1
यं वीक्षन्ते कमपि तमसा ज्योतियां वा परस्तात,
तं मोहान्धः कयमयममुं येत्ति देवं पुराणम् ॥
स्वयं वा परामर्श। यथा,-
पडधिकदशनाडीचक्रमध्यस्थितात्मा (१२३)
हदि विनिहितरूमः सिद्धिदसद्विदा यः ।
अविचलितमनोमि साधकर्मुग्यमाण;
स जयति परिणद. शक्तिभिः शक्तिनावः ।
‘সখা’ সায়া, বই বিকল্প বযহীন বা মা
अन्यों व्यज्यते ।
(২২) ঋষি মুহ্মাণী খামাদান বাম, ধৰি বিষা
सविता भूषिता, विलसत्काना रेणुभिरिन्यर्थ । राजपचे एपनि
सरस एवर्णस पालापि यत्र, करेषु यो सिशको का पर्थ: ।
(१९१) पधिशा दर पोड्य या नाडा सा-पिटायला
पर माथपूराण (उदयस्वित) नमध्ये स्थित पात्मा पदपं यछ ।

·सप्तम उल्लास:।
-
अधमप्रकृत्युक्तिषु ग्राम्यो गुणः । यथा-
फुल्लुकरं कलमकूरणिहं वहन्ति
जे सिन्धुवारविडवा मह वल्लहा दे।
जे गालिदस्म महिसौदहियो सरिच्छाः,
दे किंच मुद्धविअइल्लपसूणपुञ्जाः (१२४),
मात्र, कलम कूर महिनी दहि शब्दा ग्राम्या अपि विदूषकोती।
न्यूनपदं कचिगुणः । यथा,-
गाढ़ालिगन यामनीकृत कुच प्रोद्भूत-रोमोजमा
सान्द्र-स्नेह-रसातिरेक-विगलच्क्रीमन्वितम्बाम्बरा ।
मा मा मानद, माति मामलमिति नामाक्षरोल्वामिनी,
सत्ता किनु! एता न किं ! मनसि किं लीना । विलीना नु किम् ।।
कचित् न गुणो न दोषः । । यथा,
तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभावपिहिता ! दीधैं न सा फष्यति,
स्वर्गायोत्पतिता भवेत् मयि पुनर्भावामस्या मनः ।
तो इत्तुं विबुधहिषोऽपि न च मे शक्ताः पुरोवत्तिनौं,
सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोतेिति कोऽयं विधिः।
पत्र, पिहिता'-इत्यतोऽनन्तरं, नैतयतः-इति, एतेन्यूनः पदैः
विशेषविधेरफरमान गुणः, उत्तरा प्रतिपत्तिः पूर्वी प्रतिपत्ति
वाधते इति न दोपः (१२५) ।
.
(१२३) पुष्पोत्करं कलमभन्नानि वहन्नि ये सिन्धुवारपिटपा मम बलभाने ।
ये, गारितार, सदियो मन , केलिस अभ्यविपरिवाराला ।
-रति सकसम पाखिधान्य, कर भवमिनि देगी। विधकिन मनिका ।
(१५५) 'उसरा' 'दीर्घ म मा कुति' इत्यादिरूमा परा, 'प्रतिपत्ति' भान,
.

·१६२
काव्यप्रकाशः।
अधिकपदं कचिगुणः । यथा,
यह वञ्चनाहितमतिबंडचाटुगर्भ
कार्योन्मुखः खलजनः कृतकं ब्रवीति ।
तत्साधयोन,न विदन्ति, विदन्ति किन्तु,
कच्चें व्या प्रणयमस्य न पारयन्ति ।
भव, 'विदन्ति'-इति द्वितीयम् अन्ययोगव्यवच्छेदपरम् (१२६)।
यथा वा,
वद यद ! जितः स शत्रुः १ न हतो जल्पच तय तयास्मीति ।
चित्रं चित्रम् ! अरोदीदा हेति परं ते 'युत्ने ।
-इत्येवमादी हर्षभवादियुक्त वक्तरि (१२७)।
कथितपद फचिगुणः(लाटासुमासे,अर्थान्तरसंकमितवार्थ,
विहितस्थानवादयत्वे घ)। क्रमेणोदाहरणम्,-
सितकरकररुचिरविभा
विभाकराकार, धरणिधर, कीर्तिः।
पौरुपकमला, कमला (१२८)
सापि तवैवास्ति नान्यस्य । (ला.)
'पयो” तित् कोपरयात् ।' त्यादिरूपां प्रथा ।
वयं भार,
नदियादेर तपादानेऽपि निषेधदेवभूतस्य 'दी सा कुतियादेशमा
निधोपाच्या प्रतीयते, अतस्तदतपादानं दोषाय ।
(११६) मा ए विदन्ति नान्ये इत्यर्थपरम् ।
(११०) "विनये च विवाद च तथा देवधार
मसादमे या वाक्यमेवं रिष्यते" ।
(१५८) पराममयमोहीम

·सप्तम उदासः । ताला जामन्ति गुणाः, जाला दे सहिएहिं घेण्यन्ति । रइकिरणाणुग्गहिमाई होन्ति कमलाई कमलाई (१२८) ॥ (म०) नितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं, गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते । गुणप्रकर्षण ननोऽनुरज्यते, जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः । (वि०) पतत्कर्षमपि क्वचिगुणः। यथा,उदाहने १२७८०] "माग- प्राप्त"-इत्यादौ (१३०)। समाप्तपुनरात कचिन्न गुणो न दोषः, यत्र न विशेषणमात्रदानार्थं पुनर्ग्रहणम्, अपि त वाक्यान्तर- मेव क्रियते । यथाऽष "प्रागमाप्त”-इत्यादौ (१३१) । अपदस्थसमासः कचिहुणः । यथा,-उदाहते [ १५८] "रताशोक'-इत्यादौ (१३२) । (१२८) तदा लायन्ने गुणाः, यदा ते सहृदयगं धन्न । रविकिरणानुग्टहीतानि मपन्ति कमलानि कमानीति सं. द्वितीयकमवपदं रिकारचौरममोन्दोदिमकमनपरम् । (११.) असहिचत पादे क्रोधाभावात् मसषमेव पदं युक्तम् । (1१1) अस्य दूषकतापोनं हि जनितान्वयस्य पुनरत्यये निराकाश्ता, सा च वाक्यानरकर भवति, तर नमितान्ययेन मायनव्या 3 बिशेषपदाने त नेम विशेषणेन पुनरबये, समिताम्बयस्य विशेष्यस्य नाका ति। (१११) व्यव हिरकारे दीर्घममासस्थामौचियमियपदस्सोऽपि समास पाप प्रति कोपसत्कर्षयन् विचम्भमेव पुस्खातोति गुण ।

·१६४ काव्यप्रकाश:1 गर्भितं तथैव । यथा- होमि अवहत्यिअरहो णिरक्सो अह विवेचरहियो वि। सिविणे वि तुमम्मि पुणो पत्तिहि भत्ति' ण पस्मरामि (१३३)। भव, 'पत्तिहि-इति मध्ये , दृढ़प्रत्ययोत्पादनाय । एवमन्यदपि लक्ष्याडच्यम् (१३४) वाभिचारिरसस्थायिभावानां(१२५)शब्दवाच्यता। कटकल्प नया वाक्तिरनुभावविभावयोः ॥१२॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः-पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदौ(९३६),अगस्याप्यतिविस्तृतिः॥१२॥ अगिनोऽननुसन्धानं, प्रकृतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानञ्च रसे(१३७)दोपाः स्युरीयाः॥१४॥ (१२१) भवाम्यपहस्तितरेसो निरोग्य विवेकरहितोपि । खपि त्वयि पुनः प्रतोहि भनि प्रभरामोति सं• । यमहरिता बतिकाना रेसा मर्यादा येन सः । 'निराध' यमाचारी। (११४) 'धन्यत्' यदोषत्वादि, 'सप्यात्' उदाहरपात, 'सप्यम्' मिक्ष्यम् । (१२५) विधान बाध्यतया परमपन्देमात यावाद्यमानो विभागदिसम्बसित सादिमाग उच्यते, रसादिशन्दस्य तौर पर, वसय स्थायिभावस्य सपन्दवाच्यतायी बतीयो दोषः, त्यादिपदानां वेहरयादा : रति भाद। (११) प्रथमदोरमका (१३०) 'रस' रस्ते-ति युत्पत्या चालादभाने रमापादौ । याखादातरकर सामानिनिया ·सप्तम उल्लासः। खशब्दोपादानं व्यभिचारिणो (१३८) यथा, सवीड़ा दयितानने, सकरुणा मातङ्गचबिरे, सवासा भुजगे, सविस्पयरसा चन्द्रग्सतस्यन्दिनि । सेर्पा जगुसतावलोकनविधौ, दीना कपालोदरे, मामेत्या नवसङ्गममणयिनी दृष्टिः थियायास्तु वः । भत्र बीड़ादीनाम्। (व्यानमा दयितानने, मुकुलिता मातनचर्माम्बरे, सोत्कम्पा भुजगे, निमेषरहिता चन्द्रेऽमतस्यििटन । मौलदृम्न : सुरसिन्धुदर्थनविधी, म्लाना कमालोदरे -इत्यादि त युक्तम्)। रसस्य स्वशब्देन शृङ्गारादिशब्देन वा वाचात्वम् । क्रमेणोदाहरणम्,- तामनग जयमङ्गलत्रियं किश्चिदुच्चभुजमूललोकिताम् । नेत्रयोः सतयतोऽस्य गोचरे काऽप्यजायत रसो निरन्तरः। पालोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त- व्यक्तानुरागसुभगामभिरामरूपाम् । पश्यैष बाल्यमतित्य विवर्तमानः शृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति । (१८) पदं दूषणकोजम-मति सम्भदे, विभावाहिनाभिव्यकार चमत्कारासादयोरकर, पाचवेत अगदत्वापत्तेलकोपकर्ष रहि । एसर यह यस विभाषादिना सुटतरं नाभिक्रिमम्पत , नर नए. पाचनपिन तयोरप रविन पदोहित दोष इति [11] यति । एरसादीमामासाद्यत एव दोगे वितराजयामासाद्यत्वे पोति एवं परतापिपासादामा पपीजम् गोध्यम् ।

·काव्यप्रकाशः। स्थायिनो यथा, संप्रहार प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम् । ठणत्कारैः शुतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभूत् । भवोत्माइस्य। कपुरधूलिधवलद्युतिपूरधीत- दिचण्डले शिशिररोचिपि तस्य यमः । खोलाशिरो शुफनिवेशविशेषणप्ति- ध्यकशनोन्नतिरभूवयनापनी सा । पत्र, उद्दीपनालम्बनरूपा: झारयोग्या विभाषा अनुभाष पर्यवसायिनः स्थिता इति कटकल्पना (२८)। परिचरति रति, मति लुमीने, सपलति भयं, परिवर्तने च भूयः । इति पत विपमा दशाास्य दे परिभवति मसभ, किमत फर्मः। पाव, रतिपरिचारादीनाममुभावाना करणादायपि सम्मान कामिनीरूपो दिमायो यमतः प्रतियाधः। (४) बहुभार पान मसानहारेमा दिमिरे wm , REETutoft मोरहितराधि At re Kare य, मनो बाnि for I प्रदो- 'वभावामानोडा बाबाmini रना ।

·सप्तम उल्लासः। १६७ "प्रसादे वख, प्रकटय मुदं सन्यज रुप प्रिये ! शुष्यन्यनान्यस्तमिव ते सिञ्चत वचः। निदानं सौखाना क्षणमभिमुखं, स्थापय मुखं न मुग्धे! प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः। भत्र, द्वारे प्रतिकूलस्य शान्तस्यानित्यतामकाशनरूपी विभावसत्प्रकाशितो निवेदय व्यभिचारी (१४०) उपात्तः । पिडप-रमणम्मि लोमणमहम्मि पड़िए गुरुत्रणममम्मि । समलपरिहारहिया वणगमणं एव इच्छादि बहू (१४१) । भत्र सकलपरिहारवनगमने शान्तानुभाषौ। (इन्धना- द्यानयनव्याजेनोपभोगाय वनगमनं (१४२) चेन, न दोपः ॥ दीप्तिः पुन: पुनर्यया (१४३), कुमारसम्मवे रतिविलापे । भकाण्डे प्रथनं यथा, वेणीसंहारे हितीयेऽनेकवीर (१३.) हमारे उपात्तन पर अस्थायितया व्यभिचारितम् । तेन रिभाषादिमा प्रतिसरयायुपस्थित्या विरोधेन प्रशारणामाबादममा । (101) निमारमये सोचमप, पतिते गुरममध्ये । सबसपत्तिारादया वनगमनमेवेति वरिति । (१) सिध्यते ति मेषः । नया रिकार एक पर्यायान कमाने रति न दोष NA, Tजनमविधी निमारमपदर्शने प्रवाश- मराराम शापि सम्मान न निघतेयादिपदादेव वारमतोनिः । () पुमार दीदिदापितवानरा विनिय दीप पनि गया प्रवास पारादीनामा दूषणं गरिवि पित। मारपत्र."बच, भोरावषा वती"-रमादिका क्षपियोपियाका "Kunt" त्यादिमा पुदी पिता । एपण दुपामरामारे निपोखम् ।

·(१४६) 'व्यप्रधानस्य' प्रतिनायकादेडमो वर्णने कि तत एप परतो १६८ काव्यप्रकाराः। संक्षये प्रटने, भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्णनम(१४४)। श्रकाण्ड छेदो यथा, वीरचरिते द्वितीया 'करण- मोचनाय गच्छामि'-इति राघवस्योक्तौ (१४५)। अगस्य अप्रधानस्य अतिविस्तरेण वर्णनं (१४६), यथा, 'इयग्रीववधे हयग्रीवस्य । अनिनोऽननुसन्धान ( १४७) यया, रत्नावल्यां चतुर्थेऽझे वाचव्यागमने सागरिकाया यिस्पतिः । प्रकृतयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याय, यौर-रौद्र दगार-शान्त-रसप्रधाना धीरोद्धत-धीरललित-धीरप्रशान्ता उत्तमाषम-मध्यमाश्च (१४८); तत्र रति चास-शोकातानि अदिव्योत्तमप्रकृतिवत् दिव्येष्वपि (१४), किन्तु रतिः (188) तदानी' करणवीरादिरसावणमेस ममो म सारे मरतेशरति दोष । (१५) नवनिर्षि परशुरामभयात् ब्यावेन निर्गम प्रतिपादयन्ती रामसापीरने पर्यवस्थनीति मायके रामे वीररको मास्तात ! इति दोष । करणमोचन विशदशमदिमोत्सवभेद मुद्रितवीररितेषु मा करणमोचमाय गच्छामीति पाठो माति । रसादिः प्राधान्येमाखायेत, नव नायकगतः महतो रसादिरिति । (৪৩) লি.'সবাস শাহ দাযিয়া খা, অশাল मतदारसास्वादा। (11८) प्रक्षत यो नायकादय' । दिल्या देवतकरूपाः (दादव ), दिव्या भातर्षकरूपाः (वस्वराजादया), दियादियाः भानुपक्षपाया- नीर्णा देवाः (रामादय)। ते पुधीरोदात्तादिदेन प्रत्येक राधा भूगा पुमः (गुपोकोपकर्षवत्थाम्य ) उत्तमादिभेदेन प्रत्येवं हि भूता म पहिया सम्पयन। (१५) नोमानोति मेरे ·सप्तम उन्नासः। १६४ सम्भोगटाररूपा उत्तमदेवताविषया न वर्णनीया, तहर्णनं हि पित्रोः सम्भोगवर्णनमिवात्यन्तमनुचितम् । क्रोध प्रभो, संहर संहरेति यावहिरः खे मरुतां चरन्ति । तावत्म वङ्गिर्भवनेत्रजन्मा भस्मावशेष मदनं चकार । -इत्युक्तयत् भूकल्यादिविकारवर्नितः क्रोधः सद्यःफलदः स्वर्ग- पातालगगनसमुद्रोल्लङ्घनाद्यत्साहश्च दिव्येष्वेव । अदिव्येषु त याषदवदानं (१५०) प्रसिंहमुचितं वा, तावदेव उपनिवद्धव्यम्, अधिकन्तु निवध्यमानमसत्यप्रतिभासेन, 'नायकवद् यर्तित व्यं, न प्रतिनायकवत्'-दूत्युपदेशे न पर्यवस्येत् । दिव्यादिव्येषु उभययामि । एयमुक्तस्य औचित्यस्य, दिव्यादीनामिय, धौरो- दातादीमामप्यन्यथावर्णनं विपर्यय: (१५१)। तत्रभयन् भग- पवित्युत्तमेन, न अधमेन ; मुनिप्रभती, न रानादौ ; भट्टार- फेति नोत्तमेन रानादी (१५२), प्रकृतिविपर्यायापत्तेर्षाच्यम् । (110) पादाम तं कर्म पूर्ण माहित मनि यार । (४) दियादीमासयौचित्य साम्यवार नमिा धीरोदाता- दोनाममोपियशान्य पारन विपर्यय इत्यन्य यः । (१५१) बाब मनिपुत्त विभिन्नः पाठः, तपकिरा "भारति समादी परमेवरेति न म मनिममतो" रनि पाठ', कचियवन्यपा। पदन्त पाठो प्रदीपकोशातसारो, “तवमान भगाविसमेनेव प्रयोजय, बाबमे समापि सुमिनार, नत रामादो; महारोनि र रामादाएतमेन, शिन्त देगदान" RR पदोम | " राजादाविति, चमेन व उनादानिदेशदायिनि चि" रहिनना। यदि 'अनि ति तिरेकात, दारिन्यनुपम खान, भार बरामदोमापि समायापि पार, न्यायालयात प्रदीप ·कावाप्रकाशः। एवं देयकालवयोजात्यादीनां वेपथ्यवहारादिकमुचितमेवोप- निबहव्यम् । अनङ्गस्य ( रसानुपकारकस्य) वर्णनं यथा, कर्पूरमय्या नायिकया खात्मना च कृतंयसन्तवर्णनमनाहत्य यन्दिवर्णितस्य राज्ञा प्रशंसनम् । 'ईदृशाः' इति नायिकापादप्रहारादिना नायककोपादि- वर्णनम् (१५३)। उन हि ध्वनिझता,- 'धनौचित्याहते नान्यत् रसभङ्गस्य कारणम् । औचित्योपनिबन्धस्तु रसस्योपनियत्परा॥-ति (१५४) । इदानौं कचिददोपा अप्येते, इत्युच्यन्ते, न दोपः स्वपदेनोक्तावपि सञ्चारिणः कचित् । यथा, औरमुक्येन कृतत्वरा, सहभुवा व्यावर्तमाना हिया, तसर्थभुवधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्य पुनः । दृष्ट्वाग्रे परमात्तसाध्वस रसा, गौरी नये सङ्गमे संरोफत पुलका हरेण इसतासिष्टा, शिवायास्तु वः । मात्र, पौत्सु क्यशब्द इव तदमुभावो न तया प्रतीतिशत्(१५५)। (१५१) नायिकापादप्रकारेण नायककोपय प्रायपोसम्भाद बपितमिति ऐषः। वयं भावा-एविधा अमोनिया रसदोषा भानीवर्षपरेण हारिवायां हाः रवि पदेन एनड भवनि, बी- पियवा सर्षे एव दोषा मनि, परिमणितमकार प्रदर्शनार्थमा ति (१५०) उपनिषत् वेदसारभागः, नियमसमझोपवावेदमाग- र रमोपस्थितिलिदानमिति सरितार्थः । (१५५) बमोयस नगेपि तारपोसाधारणोतिभागादिति, ·सप्तम उल्लासः। १७१ मत एव "दूरादुत्सकम्" (३०४०)-इत्यादी बौडा-प्रेमान- भावानां विवलितत्वादीनामिक, उत्सुकत्वानुभावस्व सहसा- प्रसरणादिरूपख तथा प्रतिमत्तिकारित्वाभावात्सुकमिति कृतम्। सच्चार्यादेविरुदस्य वाध्यस्योक्तिर्गुणावहा ॥१५॥ बाध्यस्योक्तिः न, न परंदोषः यावतारुतरसपरिपोषकत्। यथा,- काकायं, शशलक्ष्मणः क्व च कुलम्-(६४४०)-इत्यादी, मन, वितर्कादिषु उहनेष्वपि चिन्तायामेष विश्रान्तिरिति प्रकृतरसपरिपोषः (१५६)। , येन उपात्तेन योस्सयमसं पयं प्रतीवेत, येऽपि च परादयः, ते मामाधारणाः, गुरुजनगमनाभयादिमापि तेषां सम्भवात, रति चौतमक्यं स्वपदेनोपादीयते, बीड़ादीमान्त बसाधारणानुभावस वात् অনুধাবলৰ ভয়াৱাৰ যু, অসৎ লেবিয়ালিসিন্ধী चौतषयमेर केवलं स्वपदेनाभिदपत् बीड़ादीन अनुमावसन प्रतिपादयति स। तेनायं सिद्धान्त , येषां ध्यभिवारिणा मासाधारणातभावादिसम्भवत एक सपन्देनोपादीयन्ते व त्यन्येऽपीति । (१५६) चत हि प्रतिवरण पूर्वभागोकानां समाजाचारिणी विनोदोनाम, उत्तरभागप्रतिपादितामाश्च नाराजसञ्चारिकाम् चौत- सुक्यादीनां यधोत्तर पाधकतया परमोक्तायां चिन्नाया मे वाचकावं पर्यवसन- मिति (विपक्षजयात निकोकदारा राज ) चिन्नोत्कर्षवारा हमारष उत्कर्षति । स चोत्कर्ष , निकांदोमा वाध्यतयोलायेव भवतीति गुणव। तष वायभान मान्नस प्रतोय तुयात् प्रशतनाररसासादवितो मातीति न दोषत्वमिति ।

·कावाप्रकाशः। (पाण्डु चामं वदनं, हृदयं सरसं. तवाल सञ्च वपुः । आवेदयति नितान्त क्षेत्रियरोगं सखि, वृदन्तः (१५७) । -इत्यादौ साधारणत्वं पाण्डुतादीनामिति न विरुद्धम् । मला मनोरमा रामाः, सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु मत्तागनापान भगलोलं हि जीवितम् ॥ वि०वि०) "इत्यत्र, पादप्रमई वाध्यत्वेनयोक्तम् । जीवितादपि अधिक- मपागभगस्यास्थिरत्वमिति प्रसिदभगुरोपमानतया उपात्तं शान्तमेय मुष्णाति (१५८), न पुनः गारस्थात्र प्रतीति.. (१५७) मरस' ग्रनरससहित सानुरागश्च । 'आलिय वजहणे परदाररतेऽपि च | प्यन्यदेशचिकित्सा साध्यरोगे च ज्ञायत' इति विश्व । यम, 'पाण्डुवाघरभावपोषितस्य रोगस्य करणागतया विद्वत्वेऽपि विप्रलम्मे घमावेशात प्यद्गभावाप्राप्त दोषत्वाभाव '-इति ध्वनिझन्मतम् । एतदयुक्त, पाण्डवादीना ('व्याध्युन्मादाद्यपरमारनामसरणादिभिर्वि प्रस्तम्भोऽभि- नेतव्य'-रति भरतोया) रोगस्य विपतम्भसाधारणतया विरोधामिरे, इति प्रकापकतम । (१५८) मत्तानापाने स्यनेन हारप्रीन्या विरोधमा परिहरति जीविनादिति, प्ययं परिकार, झारखानुभावाद्यनीया न एतन्माण नारप्रतीतिरिति न विरोध, प्रयुत उपभान तया उपा नत खस्य मित्र- भगुरवं तदातियथञ्च उपस्थापयत गानमेवोपकरोति, नथाहि, भङ्ग रोम- माया प्रसिदभारम्बर उपमानतानियमेन, उपभामस्थ यातिगनियमेन प सभ्य अपमानतया उपादानादे प्रमिभरवादातिशय उपम्यीयत इति । मसिरेति प्रसिइमदुरञ्च सन् उपपानति तस्य भाव वि विपा।

·सप्तम उल्लासः। तदनाप्रतिपत्तः । न तु, विनेयोन्मुखीकरणमत्र परिहारः, शाम्तम्भृङ्गारयोनैरन्तर्वस्थाभावात्, नापि काव्यशोभाकरणम्, रसान्तरादनुप्रासमावाहा तथाभावात् (१५८)। प्राथयैक्ये विरुद्दो यः, स कार्यो भिन्नसंश्रयः(१६०)। रसान्तरेणान्तरितः, नैरन्तर्येण यो रसः ॥१६॥ वीरभयानकयोरेकाश्रयत्वेन विरोध इति प्रतिपक्षगतत्वेन भयानको निवेशयितथ्य.। यान्तहारयोस्तु नैरन्तयेण विरोध इति रसान्तरमन्तरे कायें । यथा नागानन्द, शान्तस्य जीमूतवाहनस्य, यहो गीतम् । अहो वादितम् ! -इत्यद्भुतमन्तर्निवेश्य मलयवती प्रति घटङ्गारो नियहः । न परं प्रवन्धे, यायदेकस्मिन्नपि वाक्य रसान्तरव्यवधिना विरोधी निवर्तते । यया,- भूरेणु दिग्धान्, नवपारिजात- मालारोवासितवाडमध्याः । गाढं शिवाभिः परिरभ्यमाणान्, নাছিমুলান -- (१५८) 'भवत्येवान शृङ्गारप्रतीतिः, परन्तु तया गुडनिक्षिकाम्यायन पियममासि बभिमुखीचत्य मान्ने निवेग्यन्ने रति दोषता । यहा काव्य- शोभानिमित्तमेव तदुपादानमतोगदोपता'-ति ध्वनिकारसमाधान दूष- यतिन विति। भाशदिति विरोधेने ति सप | 'नथाभावात्' काव्य- मोभास वात् । (1६ .) अमात्रयमत्रयान्दो चालम्बनाधारोभषपरो, तेनासम्बन क्येन विरोधे भिनासम्बासया निवेग्स .भाधाको ·कावाप्रकाशः। सथोणितः ऋष्यभुनां स्फुरद्भिः मचैः पगानामुपपीज्यमानान् । संवीजिताश्चन्दनवारिसेके सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः । विमानपर्वतले निषसाः कुतूहलाविष्टतया तदानीम् । निर्दिग्यमानान् ललनालीमि- ीराः वदेहान् पतितानपश्यन् । पत्र, बीभत्सङ्गारयोरन्तर्वीररसो निवेशित: (१६१) स्मर्यमाणो विरुद्दोऽपि, साम्यनाथ विवक्षितः। अगिन्यङ्गत्वमाप्तौ यो, ती न दुष्टौ परस्परम॥१७॥ भयं स रसनोत्कर्षी पौनतनविमईनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्थी नौवोयिसंसनः करः । एतत् भूरियषसः समर भवि पतितं इस्तमालोक्य तहध- रभिदधौ। अव पूर्वायस्यास्मरणं दृष्ट्वाराष्ट्रामपि करणं (10) भरेपुदिधेयादिना विशेषणेन चीनमः, मापारिवाते. त्यादिना पटविणेन कारः, अयोप निपक्रमेव मतीगिः । एवं भूरेयुदिग्धत्वादे, मापारिजातमालारजोगसितापादेपरणोत्साहमसकतया रणोत्साहमतीया वीररस एच पमो ममः, तोपरा, एनार, वतः पुमरि रति व्यवधानम् । तेगानामा सोमन- झारयोरधिः । वीरस पासवगमन प्रतियोरा, शारख मर्गा- नारति चासम्बनदादनयोरथविरोध । "यद्यपि चालवीर EIA, पन्यो र हाभिशारिवामिति न विरोधमाधमपyि: saifa सदाहतम्" इति प्रदीपः ।

·सप्तम उहासः। १७५ परिपोषयति (१६२)। रन्तै ः तानि, करजैव विपाटितानि, प्रोनिसान्द्रपुलके मवत: शरीरे। दत्तानि रक्तमनसा मगरानववा जातस्पृहमुनिभिरप्यवलोकितानि । (१६३) पत्र, कामुकस्य दन्तक्षतादीनि यथा चमत्कारकारीणि तथा जिनस्य । यथा वा, परः दारी तदवलोकनात् सस्पृहः तहत् एतदृदृयो मुनय इति नाम्यविवक्षा (१६४)। . (१२) शोथावस्थामा पूर्वारस्वामरणय करणोद्दीपात्तात् । माया शृङ्गारोपि मृतः । तस्य नस्स प्राधामोनाखाद्यवाभा- वादविरोधः। (११) मध्य भजया खापत्वं जिघांसर सिध सरीर दत्तवन जिम प्रतीवति । एकान परपरिवायत अपरलाठरागात् पुखक। (18) पायोः हाम्यविषया बहिनोरपि रसयोः साम्य विशक्षित- मित्यावारिदिप्रकरणेमनिमय दवाबीररस सपन्दयक्रिमहिना गारोप पत्तीवते, उभयोरेप सिंहीबासम्बन, न च विरोधिनोरन्यो- रेगावबाबा प्रतीतिमा रति, एवं समिभिरिव्यनेन अनिए यान्न र बारित्यादिना पदाधिपतिमा गृा मतीयते, नामयोः एकानोतिपाति पिरोधसमानामावरिषचाया धारण सपमामान भाविधाता, भावनिहलवा, पूर्व विद्यावा मनोनित, गोरस द्विारमतवा बिनशिया प्रीति, माननिगमले दलातीनाले प्रतिनिन पिरोषः। मिमिति प्रतीमागोपिरियो मागीरमा पानि मायामो स, मारिनिगरिदारविरमानिनि

·१७६ कावाप्रकाशः।
कामन्यः चतकोमलाइलिगलद्रतैः सदर्भाः स्थली:
पादैः, पातितयायकैरिव, पतद्वाप्पायुधौताननाः ।
भीवा भर्न करायलखितकराव छबुनार्योधुना
दावाग्निं परितो भ्रमन्ति पुनरप्युदरदियाहा इव (१६५) [१]
अब, चाटु के राज विषया रतिः प्रतीयते, तत्र करुण इय
क्षारोऽभ्यद्गमिति तयोर्न विरोधः (१६६) । (यथा (१६),
एहि, गच्छ ; पतोत्तिष्ठ, वद, मौनं समाचर ।
एवमाशाग्रहग्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽथिभिः ।
अत्र, एहीति क्रीड़ति, गच्छति कोड़तीति क्रीड़नापेक्षयोः
आगमनगमनयोन विरोधः ।
क्षिप्तो हस्तायलग्न:, प्रसभमभिदतोऽप्याददानोऽ शुफान्तं,
ग्टनन् केशेष्वपातवरण निपतितो नेक्षितः संभ्रमेण ।
पालिङ्गन् योऽवधूतस्त्रिपुरयुषतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः,
कामीवार्द्रापराधः स दहत दुरितं गाम्भवो वः शराग्निः ॥२)
इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणेऽङ्गम् (१६८),
(१६५) विवाहागलामहोमे प्रायो यधनामेताशी अपस्या भवति ।
(१९६) योच्यास्थात करण विवाहावस्थातर शृगालः, योरपि
प्यमयोपविषयकरतिभावेऽनता, एताहयो प्रिय राज प्रताप', ये नमाम्
एतादमी पास्या माता, येम धेषां पुनर्विवाह एव्य ते रनि प्रत्ययात् ।
एक कार्ययप्रयो व्ययोरिवानयोः ( सभाको विरोधिनोरपि) माल
विरोध प्रसरति ।
(१६७) प्रधानाभूतयोविरोधिनोरणविरोधं हान्ने यहि यति
(१६)करणोऽमिति करुणोद्दीपरिभास विपरीक्षपस
মিনিমানিয়াধীন। ঘশ্ব মিয়াধাবিঘবল্প শিঃ
शिविषयहरतिभाशदीपरिभावताए पनि सिपुररिपविषयनि-
-
.

·सप्तम उन्नासः। ৩৩ तस्य तु शृङ्गारः; तथापि न करुणे विश्रान्तिरिति तस्य अनतव । अथ वा (१६५), प्राक यथा कामुक आचरति स्म, तथा शराग्निरिति झारपोपितेन करुणेन मुख्य एवार्थ उपो- दलाते । उक्त हि- 'गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधानं प्रतिपदाते । प्रधान स्योपकारे हि तयाभूयसि वर्तते ।' (१७०) इति । प्राक् (४० .) प्रतिपादितरूपस्य रसस्य रसान्त रेगा न विरोधः, नाप्यनानिभावो भवति (१७१) इति रसयन्दनात स्थायिभाव उपलक्ष्यते॥ इति काव्यप्रकारे दोपदर्थनो नाम सप्तम उखासः । भारे रणोमिति प्रयासति । ए पूर्व मपयो क्या करासम्पनादिनम् सवान्, दामी मराग्निरित्युपमानभाग, पूर्वावस्थाप्रतीते- गोपन र कार बरपा पन परम्परया प्रभामरा भास्यामिति Rurमोरवमयो प्रधानमनाविरोष । वद्यपि दारापेक्षया हरबोलो, नचापि न प्रकर्षणपर्यशान नाति, ममापि भाषप्रकर्षणार स्यामा नदिति तात्पर्यम् । (११८) जपचा ३३ बौदासोम्येन पड्गनिर्माता तक यन या पिसी नपा करपायपि मागे नादिमि मामिति airy भासतया न झारम्य चौदासीयादिन्यायारा पक्षानरम् पश्यति बचा बाम एड्गो देवन्तु पारिता मिपातषितामा, तपाईमा परषो HIATRI सिरियोल रहि agaif भारदारworria fearन । रहारमा प्रतिपादितम,-यत, दि सामान परमायामाप्रपोvि (१०.)''er, tecार', 'act'तामहारत। (101) सयामागचा रसामSTRI | .

·॥ अष्टम उम्नासः॥ - एवं दोपातका गुणालङ्कारविवेकमाइ, ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणा:(१)॥१॥ मात्मन एव हि यया शौर्यादयः, न पाकारस्य ; तथा, रसस्यैव माधुर्य्यादयो गुणाः, न वर्णानाम् । कचित्त शौर्यादि- समुपचितस्य भाकारमहत्वादेर्दर्शनान 'पाकार एषास्य भूरः' इत्यादेर्व्यवहारादन्यत्र परेऽमि विततासतित्वमालेण 'पूरः' इति (२), कापि यूरेऽपि मूर्तिलाषयमावेण 'अपूरः'- इति अविश्रान्तप्रतीतयो(३)यया व्यवहरन्ति, तहत् मधुरादि- व्यनक:सुकमारादियानां मधुरादिव्यवहारप्रत्तेःचमधुरादि- रसालानां वर्णानां सौकुमार्यादिमावेण माधुयादि, मधुरादिरसोपकरणानां तेपामसौकुमार्यादेरमाधुर्यादि रस. (1) 'बचलस्थितय' नियतावस्थामा', मंयत्यच्च रमेव तडपकारेण र सर बोध्यम्, तेन रसं विना ये म तिनि, तिनधारा सहपर्धनीत्यर्थः । रदव सपकचनम्, सक्षपन्तु रमोत्कर्षकले सति रसधनवम्, तचाये पति रमनियतस्थितिकात, नियमेन रोपकारका ति तिनवं पोथमिति प्रदीप । (१) पण याहरन्नोदपिमेनान्वयः, एवं परन, माधुपादि-इत्यस्यापि । -7 (6) पित्राना याचा पर्याय ना प्रतीहियत है, अदूरदक्षिक रवि | ·श्रम उन्मासः। । , - पर्यन्तविधान्तप्रतीतिबन्ध्या व्यवहरन्ति (४)। अत एव माधुर्योदयो रसधाः समुचितवणैव्य॑ज्यन्ते, नत वर्ण- मावाश्रयाः (५) । यथैषां व्यञ्जकत्वं, तयोदाहरिष्यते । उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्दारेण जातचित् । हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः(६)॥२॥ ये याचकवाचालक्षणाङ्गातिशयमुखेन मुख्य रस सम्भविनम् उपकुर्वन्ति, ते कण्ठायदानामुत्कर्षापानद्वारेण गरीरिणोऽपि उपकारका हारादय इव, अलङ्काराः; यत्र त नास्ति रसः, तवोक्तिवैचित्यमावपर्यावसायिनः। कचित्तु सन्तमपि न उप- कुर्वन्ति । (8) बर्य भा-विनताकारस्य कुमारवादीमाचाम्याचक्षण्येन व्य मकवातिपत्तये उपचारेष 'प्रय अयमाचार एस यूरः, एते वर्णा एस मधुराः' रबादि कचित् अभियुक्ता ध्याहरन्नि, तमाखोकयनोममिना सिताबारव रत्वं चमारवर्णादीनामेव माधुयोदि मन्यमाना तयार महानि, मेलापता पुषण वर्णधवलगिरिति । (1) अभ्युपगन्तुसक्या रनि येषः । 'मधुरा रपमा' स्यादिष्यपहाराह मारियण रसनायामपि तदभ्युपगमममहादिति भावः । तथाच गुणस्य सकधर्मपहार, परमोमयत्तिले गौरवमिति चितम् । एतच. मे वर्णमालाचवा' प्युलम् । (१) 'मन" सुटकास्थितम् । संपरा पदारेणेति, बनेन रसviafरसम् । पदमपि सरकपनम, उपन्त, रमोपबारबपिनदा तिलम्, तपा तिरसानियवास्तिविकतम् भनियमेन रसोषणापत हिदीप

·-
१८०
कावाप्रकाशः।
यथाक्रममुदाहरणानि,
अपसारय धनसारं, कुरु हारं दूर एय, किं कमले. ।
अलमलमालि, रणालैः, इति यदति दिवानिशं वाला।
-इत्यादी वाचकमुखेन,
मनोरागस्तीवं विषमिव विसर्मत्यविरतं,
प्रमाथी निधूमं ज्वलति विधुतः पावक इव ।
हिनस्ति प्रत्यवर व गरीयानित-इतः,
न मां वातुं नातः प्रभवति, न चाखा, न भवती।
-इत्यादी वाच्यमुखेन अलवारी रसमुपकुरुतः (७) ॥
चिन्ते विहट्टदि, ण टुट्टदि सा राणेसु,
मेज्जास लोटदि, विसट्टदि दिम्मुहेसुं।
योलम्मि वदि, पयदि कथ्ययन्धे,
धाणे ण तहदि चिरं, तरुणी तरट्टी (८) ।
-इत्यादौ वाचकमेव (),
(৩) খুশ্রম,
যুগ্ন-সদ্ধান্তৰি যৱঃ মুন্না-
करोति । उत्तरलत, विपमित्र'-रस्युपमान पिसर्प ययातिगयनीया
विप्रतमोत्कर्ष रति प्रदोष । 'खच्छन्दोलसटु'-न्यादी विनाकाव्येन
कचित् स्फटो रस रति मान दाइतम ।
() वित्त विघटते, म बुध्यति मा गुणेषु,
ययास मुठति विमति दिड्सशेषु ।
वचने पर्तते, प्रवर्तते काव्याचे,
ध्याने न बुञ्चति चिरं तरुणी प्रगलभा । ति सः ।
विघटते चमत्करोनि, पिलानुरूप कर्म करोनीत्यर्थ रति ,
विघटते सुधति विवेकहीना भवतीति र क्य | नरही प्रगति देगीति
(e)मारोतीति शेषः । म त रसमिति परयापयामा कि
मारो रस , तब तकच टपातुप्रासोनिद्वार कि।

·अष्टम उल्लासः। १८१ मित्र कामि गते, सरोरुहवने बहानने तास्यति, कन्दर भ्रमरेषु, वीच्य दयितासनं पुरः सारसम् । चक्रान वियोगिना विसलता नावादिता नोमिता, कण्ठे केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः । -इत्यादौ वाच्यमेव, नत रसम्। अत्र विसलता न जीवं रोई समेति प्रकृताननगुणोपमा (१०)। एष एव (११)च गुणालङ्कारप्रविभागः । एवञ्च (१२) 'समयायवृत्त्या शौर्यादयः, संयोगत्वा त हारादय इत्यस्तु गुणालदाराणां भेदः, भोनाप्रमतीनामनुप्रासोपमादीनाच उभयेषामपि समवायत्त्या स्थितिरिति गडलिकामवाहेणयां (1.) अत' एताइविमा सम्भावस्थायां, बी रोई' सीनिरोधाय, 'क्षमा' नायित योग्या । जोगनिरोधनिमित्तं काले विमलतापमत- दिसम् रत्यर्थः ; मिलम्भोत्कर्षे हि जीवनिर्गमोशय एवम्बग्रने, नव तविरोधीपाय रति यरुपमा 'प्रशत' विप्रलम्भ रसमपकर्षयतीति भाषः। (11) एष एवं पूर्वोत एर, न अन्य प्रकार.,नापि च विभागाभारः । (13) पाच (एमालद्वारयोकरीत्या प्रविभागसतेच) इत्यभिधान- ममदिखन्वय । सदभिधानमिदम्,-लौकिका गुणानारा: सम्बन्धभेदेन तिन्नोति नेपो भेदोऽस्तु, काव्य पुमरकौशिकामा गुणाराराणामेकेनर समायसम्बनेगास्थितिरिहि भेदोग्नुपपनः । योपि भेदव्याहार, महरिजाप्रगहन्यायेन, यथा लि.मापि कारणेन पुरोत्तभरनों बामपि गतिमी), विष निमित विचारमरमरा अप्यनुगन्नि, व पसिना- मपि नामपन्नि,मथा, कपन माना पियाभप्रायेष गुम्हालहारयो- मेंदमाम, तदनुसारेण, नेिर निमित्तविचार, केचमानिभातर भानोनि । समगयातिरल अयुन-(पृथक)-विधामा, समता- नियमानाबालको सपना सामावति ।

·१८२ काव्यप्रकाशः। भेदः' इत्यभिधानमसत् । यदप्युक्तां, 'काव्यशोभायाः कर्तारी धमा गुणास्तदतिशयहेतवस्तु अलङ्काराः(१३) इति । तदपि न युक्त, यतः, किं समस्तैर्गुणैः काव्यव्यवहारः, उत कतिपयैः, यदि समस्तैः, तत्कथमसमस्तगुणा गौड़ी पाञ्चाली च रीतिः काव्यस्यात्मा ? (१४) । अथ कतिपयैः, ततः, 'अद्रावत्र मचलत्यग्निरुच्चैः, प्राज्यः प्रोदान्बुवसत्येष धूमः।' -इत्यादावोजःप्रभतिषु(१५)गुणेषु सत्स काथव्यवहारप्राप्तिः । स्वर्गप्राप्तिरनेनैव देहेन वरवर्णिनी। अस्था रदच्छदरसो न्य करोतितरां सुधाम् ॥ -इत्यादौ विशेषोतिष्यतिरेको गुणनिरपेक्षौ काव्यव्यवहारस्य प्रवर्तकी (१६)। (११) उ वामनेम । 'काव्यशोभा' काव्य व्यवहारनिदानमुत्कर्षः । 'तदतियथः' तथा गुणक्षतगोमाया अति ययः प्याधिक्यम् । (१४) वामनेन हि, 'रोतिरामा काव्यस्य, सा च पदसपटनामिका विविधा, वदी गौड़ो पाञ्चाली च ; समस्तगुणा पैदर्भी, प्रसादौजोगुणा गौड़ी ; माधुर्य प्रसादाणा व पाश्चाशी'-रग्युलम् । एतन्मते गुणा रपधाः, नापि च सय एम, किन्तु दए इत्यनुपद व्यकोभविष्यति । (१५) पाममोनौज'प्रपादाभ्यकिधु । एषा वरूपं पच्यते । (१६) पूर्थात विशेषोरित्तों व्यतिरेक । 'एकगुण हानिकहनया शेषगुपदार्थकल्पना विशेषोजि-ति, 'उपमेयस गुणातिरेका व्यति- रेक'-ति च दामने मोक्रम् । अयमभिसन्धिः, यात शिकायथ्याहारनिदाम- शोभाजनका न केऽपि गुणाः सन्ति, येऽपिच पाममममिवाः प्रसादादयः पति ने हिरौद्रादिरसव्यनका नापिन् पृक्षारप्रधाने शो काध्यव्याहार সমলায় অলীনি যাইবার হামসাং সব ममताङ्गोकार्थ, एपञ्च चिन यादये गुणपक्षपातिष्यामि, ·अष्टम उल्लासः। माधुयोजः-प्रसादाख्यास्तयस्ते न पुनर्दश (१७) । एषां क्रमेण लक्षणमाह, आह्लादकत्वं (१८)माधुर्य ग्टङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥३॥ इङ्गारे (अर्थात् ) सम्भोगे, द्रुतिर्गलितत्वमिव (१८) अव्यत्वं (२०) पुनरोजाप्रसादयोरपि । करणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम् (२१)। अत्यन्तद्रुति हेतत्वात् । दीप्तात्मविस्तृतेर्हेतुरोजो वीररसस्थिति ॥४॥ अध्यापित प्रहारलक्षपस्य, थाभ्यां गुणकत भोभाया अनतियायमादिति । पन्यकता यत् काव्यपहपनिरुको 'गुणो'-ति विशेषणं दक्ष, नत्न पागमायुकगुणयोगाभिप्रायेण, किन्तु खोबरमधर्मगुणानां परम्परया सम्बन्धमाएपण, रससचेतदक्षतमिति । वसुन. पन्पलता ददोषौ सगुणी' इत्यनेन काव्यस्य सहपान व समिति ऋषिन् गुणामावेऽपि म दोषः । (१७)पा प्रसाद. समता माधय सुकुमारता । प्पयविकारतमोजमानिसमायः' । इति वामनायुला द सन्दगुणा चगुणा। (1८) थाहादसायम्' (सायं कात्ययात्) पानन्दसरूपता रति पदोपः। बासाद्यमानत्यादेश रसरूप हया थानन्दामकामादरेवः रम्बादिगम घन रति महेपर: दुतिकारणं पाहादान माधुकर मारे रम्बलय , ए पास। (12) सामानिमासुभाभिह समारपितसारस्पाविषेपः दुनि, माप मधुरबाबादा(मन् वाहिन्यापपगमे)नायते,न त माधुर्थ सहि । (२.) म अम्पा (भाषागारक)माधुर्मति मारो हुटम् । (११) प्रमादिति ।

·१८४ काव्यप्रकाशः। चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तत्वजनकमोजः (२२) । वीभत्सरौट्ररसयोस्तस्याधिक्य क्रमेण च । पौरात् वीभत्से, ततो रौद्र सातिशयमोजः (२३) । शुष्कन्धनाग्निवत् स्वच्छजलबत्सहसैव यः (२४)॥५॥ वाप्नोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः । 'अन्यत्' इति व्याप्यमिह चित्तम् । 'सर्वत्र' इति सर्वेषु रसेषु, सास रचनासु च । गुणवृत्तया पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता गुणरत्त्या उपचारेण (२५), तेया गुणानाम्, (आकारे शौर्यस्येय)। (१२) निवापि सामाजिक्रम नमोहपाद्यात्म करिषयषिणम्पकप (माकान्नस्सार्ककिरपसम्पप ज्वचमि) तेजस्लामवासियो पिसार । (२३) पारिणया उतरेषु हास्यभयामकाभुतेषु दयारेव माधुर- समो स्थितिरिति बोध्यम् । तल झाम्यादीमा मृद्रारावभावादिनभपाये माधुर्य प्रधान, वीराद्यविभागादिप्रभवा त योज समित उद्योतशत । एतारमापिलायी काय | हासबर्षदेर मक माधुये, वल्पं पोज, भयानक ते च चोज. प्रधानं सब माधुर्थम् इति त निदर्शनात् । (१.) थोजमि गयोधनाग्निार, माधुर्य समाजवादिति । पात्रयनया रसे, व्यञ्जकतया प रमायामिति र विभाग । ये गुण रसा पहप चित्त व्याधुनि, साद रति फरिता । 'ज्यानोति य' रति कस्बया मियोदशन रस्वागतये । (१५) उपचारेच अयादिसम्बर रपदा, मपुर मन्द । मधुरो रति पार ति मा ।

·अष्टम उन्लासः १८५ . कुतस्त्रय एव, न दश ? इत्याह, केचिदन्तर्भवन्त्येषु, दोषत्यागात्यरे श्रिताः । अन्ये भजन्ति दोषत्व' कुबचित्, न ततो दश ॥७॥ बहनामपि पदानामेकपदवङ्गासनात्मा यः लेपः, यश्च चारोहाव- रोहकमरूपः (२६) समाधिः, या च विकाटत्वलक्षणा (२७) उदारता, यद्योजोमिश्रितशैथिल्यात्मा प्रसादः ; तेपामोजसि अन्तर्भावः (२८) । प्यपदत्वरूपं माधुष्यं भङ्गया(२८)साक्षाद् उपात्तम् । प्रसादेन अर्थव्यक्तिर्गृहीता (३०) । मार्गाभेदरूपा समता कचिद्दोषः, तथाहि, “मातङ्गाः किमु वलितैः"- [१५७ ४०]-इत्यादौ, सिंहामिधाने मरणमार्गत्यागो गुणः । कष्टत्वग्राम्यत्वयोर्दुष्टताभिधानात् तन्निराकरणेन अपारुष्यरूपं सौकुमार्यम्, औज्ज्वल्यरूपा (३१) कान्तिश्च सीकता। एवं न दश शब्दगुणाः। - (१६) चारोहो गाटता, अवरोहः शैथिल्यं, तयोः क्रम वरस्थानमको विन्यासः, स च प्यारोहपूर्घ कोऽवरोह, अपरोहपूर्वको वा यारोह। (२७) विकटत्व विच्छेदात् पदानां ढायतमायवम् । (२८) वामनायुक्तस्य योजम इस एषामपि गादयन्धवेन योनी- गुण व्यचक्रवर्णमादृश्येम योजोगुन्तिभावः । एवमन्यत्रापि । (२८) 'भद्रा' माधुर्यव्यश्लकमध्ये समासाधकात्तिपदोपादामरूभं मकारानरं मानिः, नया। (१०) अर्थ व्यक्तिीटवर्थोपस्थापनसामर्थ्यम् । (1) करत तिकटत्वम्, अपारम्प अतिसुखावहत्यम, योज्यस्य हातिकादिशाधारपदविन्याचक्षण्येन चौकिपमत्कारमासिवम् ।

·१८६ काव्यप्रकाश:1 'पदार्थ वाक्यरचनं, वाक्याथै च पदाभिधा । मौदिसिसमासौ घ, साभिप्रायत्वमस्य च (३२) ।' -इति या प्रौढ़िः, मोज इत्युक्तम् (३३) तत् चित्रामा न गुणः, तदभावेऽपि कायव्यवहारमत्ते:(३४) । अमुष्टार्थत्वा- धिकपद वानवीरुतत्वामङ्गलरूपालीलग्राम्याणां निराकरणेन च साभिप्रायस्वरूपमोजः ( ३५ ), अर्थयमल्यात्मा (३६) (३२) उजवेषादिनामकान दश व्यर्थगुणानपि दूषयति पदार्थे रति । 'यस्य' पदस्य विशेषणादेरिति यावत् । उनपश्चप्रकार मौदिरित्यर्थः । तमाद्या यथा, 'चन्द्रे पक्रव्ये विलोचमसमुत्य ज्योतिरिति पाक्यरचनं । हितीया यथा, कान्नार्थिनी सकेतस्पानं गच्छति मध्ये 'भिसारिका' इति पदाभिधानम् । सतीया यथा, परख मापहर्तव्यमिति एकस्मिन् पाक्यार्थं वसाव्ये, परानं भापत तथ्य, परवस्तापहारो ध्यतचित, परा- भरपहरणम् हासलानिएकरमित्यादिना मानावाको नतिपादनं ध्यासः । पतों यथा, 'ते हिमालयमामन्त्य' इत्यादिमा एक पाकन नामावाक्यापोंभूनस्यामन्त्र पस्य उति समामः । यच्चयो यथा, 'वा' रसामि पिमाचपाणे.' इत्यादी पिमाकरिति विशेषणस्य सार्थकतम् । মইনুযায়ি ‘ধিwযম দ’ নি ঃ বাঃীলি, सन्माते चतुर्विध प्रीतिः। (११) नि' एकपञ्चविधा या मौदिः 'चोजा-रन्युनो' (योज.- .रति नाम्ना बर्थ गुणन या पामनादिमिरु) न' चित्रामातमित्यवथा। (२०) चल, तत्त्वेऽपि रसाघमारे काव्य व्याहाराम-रस्यपि रेवः । अयमभिप्रायः, सुपानामेड काव्ययवहारवारममता पाम- मादीनामेनासेयोनसि गुणगाभिमतसति काथ्यय्याहारो सादिति। (५) एच साभिमायत्वपमोनः म केलं चितामा किन्तु सातदोषाभावपमधीति बोध्यम् । (१६) अयमस्वम् अधिवपदानुगादाने स्पेशितामापcि- पहात पाकशास रिपदमतोरियोग्यत्वम् ।

·अष्टम उल्लासः। प्रसादः, उक्तिवैचित्रारूपं माधुर्यम्, अपारुष्यरूपं (३७) सौकुमार्यम्, अग्राम्यत्वरूया उदारता च स्वीकृता। अभिधास्यमानखभावोत्यलद्वारेण रसध्वनिगुणीभूतव्यङ्गया- भ्यां (३८) च वस्तुस्वभावस्फुटत्वरूपा अर्थव्यक्तिः, दीप्तरसत्व- रूमा कान्तिश स्वीकृता । क्रमकौटिल्यानुलणत्त्वोपपत्तियोग- रूपघटनात्मा (३८) श्लेषोऽपि विचित्रत्वमात्रम् । अवैषम्य- स्वरूपा (४०) समता दोषाभावमात्रं न पुनर्गुणः, कः खलु (३७) व्यपारघ्यं निष्ठुरा नभिधान । परुषेऽप्यये वापरुघरूमे यभिधानं, यथा 'मत.' रति पक्रव्ये 'कीपिं गत' युनिरिति प्रदीपः । (२८) रमय प्राधान्ये रसध्वनिना, अप्राधान्ये रसगुणीभूनव्यान रसवद लङ्कारेणेति विशेषः । (५८) क्रमकौटिल्य अतिक्रम', सम्य अनुल्वपत्वम् अस्फुटव, नलोप- पतियुक्तिस्तम्या योग इति, यघा,- कासममंस्थिते प्रियतमे पश्चाटुपेन्यादरा एकम्या नयने पिधाय विहित क्रीड़ानुबन्धच्छनः । ई पक्रित कन्धरः सपुलको मोल्लसन्मानमाम् अनहोपनमकपोलफलका धूर्तोऽपरा उम्पति । -इत्यन पिहित नयनामनिझम्यान्याचुम्बनाटु चतिक्रमः, अस्य अस्फुट त्वम्, नया तदनानात्; नवोपपत्ति', एवमन या तु न जातव्यमिति निरिति प्रदीपतदुद्योतक्षतः । दर्पण-निटाहतस्तु, ममः क्रियापरम्परा; कौटिल्य विदग्ध रितम् ; धनु ल्व पत्वं प्रमितिः उपपत्ति उपपादकयुक्तिविन्यामः; तेषां योगो मेलन, सं एर रूपं यस्याः सा घटना धामा यम्य गः। तथाडि उलोके वाना किशपरम्परा; पादुपेत्य मयनविधानादि विदग्ध- चेष्टितम् ; अयमय लोकप्रसिद्धः, एकासनमस्थिते, पवादपेन्य, मयने पिधाय, पमितकम्बर रति चोपपादकामि, एषामात योग इन्याहुः । (७.) उपक्रान्तस्य उपसंहारे परिन्यागः (प्रक्रमभङ्गदोपत्ररूपः)षम्यम् ।

·१८८ काव्यप्रकाशः अनुन्मत्तोऽन्यस्य प्रस्तावेऽन्यदभिदध्यात् । अर्थस्य अयोनेरन्य- छायायोनेर्वा यदि न भवति दर्शनं तत्कथं काव्यम् (४१), -दूत्यर्थदृष्टिरूपः समाधिरपि न गणः । तेन नार्थगुणाः वाच्याः, वाच्या वक्तव्याः। ये (४२)। प्रोताः शब्दगुणाच वर्णाः समासो रचना तेषां व्यञ्जकतामिताः ॥८॥ के कस्य ? इत्याह- मूर्ध्नि वर्गान्तप्रगाः स्पर्शा अटवर्गाः, रणौ लधू, अवृत्तिमध्यवृत्ति; माधुर्ये घटना तथा ॥६॥ - (1) ध्ययानि केमाप्य तुल्लिसित पूर्व , यचा,- 'मद्योमण्डितमत्तहमचिएकममा भारतकम्' इत्यादि । ग्रन्यायायोनि थम्य निखिमलको रचना पुन्येन भिम र प्रतीयमानोऽर्थ , यथा- নিলয়সসনিযিনি বল্লম মহিলা জাবি नीलोत्पपि विमति करमपंथित कुरामलायी। धात हि भयननीलोत्पलयो प्रसिमियोपमामयसम्पायमर्च रङ्गावित । प्ययम्भार, लोकशास्त्राच्यादिदर्शमपन्यनिपुणताया कापरेशनया पर्थ- दमामाये काव्यशरीरभेन निमद्यत इत्यहरे वायपरोनियोजत्वमेर भत गुपयमिता (४२) ये च माधुर्याच प्रमादाना (गुणहत्या) गन्दगुणाः 'प्रोना', 'नाग'-रन्यन्वयः । 'मन गुणा' पुतिम् गन्दात्मना वादीना पावसम्म प्रदर्शनाय ।

·अष्टम उल्लासः। १८८ टठडढवर्जिताः कादयो मान्ताः शिरसि निजवर्गान्य- युक्ताः, तथा रेफणकारी हस्तान्तरिताविति वर्णाः ; समासा- भायो मध्यमः समासो वेति समासः ; 'तथा' माधुर्य्ययती पदा- न्तरयोगेन(४३), रचना माधुर्य्यस्य व्यञ्चिका । उदाहरणम्, अनगरगप्रतिमन्तदङ्गम्भङ्गीभिरङ्गीकृतमानतायाः । कुर्वन्ति यूनां सहसा यथैताः स्वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि॥ योग श्राद्यसतौयाभ्यामन्तायोः, रेण, तुल्ययोः । टादिः, शपी, वृत्तिदैर्य, गुम्फा उद्दत ओजसि ॥१०॥ वर्गप्रथमटतीयाभ्यामन्त्ययोः (द्वितीयचतर्थयोः ), रेफेगा अध उपरि उभयत्र या यस्य कस्यचित्, ठल्ययोः (तेन तस्यैव) सम्बन्धः, टवर्गो (अर्थात्) णकारवजः, शकार- पकारी; दीर्घसमासः; विकटा सङ्घटना ओजसः (४४) । उदाहरणम्,-मूर्हामुदृत्तसत्तेत्यादि [११२ ८०] । .. (४१) पदानरयोग पन्धि , 'यथा प्रतिम सदगम्' इति पदयोः मन्धी 'न'-इति मधुरवत्पित्तिरिति महेशः । वस्तुत सन्धिं पिनापि पौर्या- पर्यावये पापि रचना मधुरा भरतीति पदानरयोग. पदान्तरेण सम्बन्ध अन्य। (38) व्यकिा इति मेष.। हितोयच वर्षयोर्षिजातीययोरपि सम्बन्ध , (तेन तम्यन्यस्य मधमेन प्रचमय हितो तिीयम्येत्या कल्पयिता) विजानीयेन प्रमादिना विजातीयमयमारपि योगोऽस्य थाना, पसरल सोरेप पगंममिति महेनाः। दोष समारोऽपि निकट एमास प्यमा रथयो।

·१६० काव्यप्रकाशः। श्रुतिमात्रेण शब्दात्तु येनाथप्रत्ययो भवेत् (४५) । साधारण: समग्राणां, स प्रसादो गुणो मतः ॥११॥ समग्राणां रसाना सङ्घटनानाञ्च । उदाहरणम्,- परिम्लानं पीनस्तनजघनसगादुभयतः, तनोर्मध्यस्यान्तःपरिमिलनमप्राम्य इरितम् । इदं व्यस्तन्यासं झथभुजलताक्षेपवलनैः, कृशानवाः सन्तापं वदति विसिनीपत्रशयनम् ॥ यद्यपि गुणपरतन्वाः सङ्घटनादयः, तथापि, वक्तृवाच्यप्रवन्धानामौचित्येन क्वचित् क्वचित् । रचना वृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीप्यते ॥१३॥ शचिहाच्यप्रबन्धानपेक्षया वनौचित्यादेव रचनादयः । यथा,- मन्यायस्तार्णवाम्भःसुतिकुहरचलन्मन्दरध्वानधीरः, कोणाघानेषु (४६) गर्जमलयपनघटान्योन्यसंघट्टचण्डः । सप्याक्रोधाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्यातयातः, केनास्मिन् सिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताड़ितोऽसौ १ ॥ अत्र हि न वाध्य क्रोधादिव्यञ्जकम(४७), अभिनेयार्थश्च काव्य- (४५) नधार अनिमात्रेणार्थबोधकाः सर्वे एव (सकुमारा वा पिकटा पा) वर्षादयः प्रसाद गुणस्य ध्यनका इत्यर्थालभ्यते । (४६) कोपः वादनदण्ड. 1 केषित, 'टकायतसहस्राणि भैरोगतयतामि च | एकदा यव वाद्यन्ते कोणाघातः स उच्यते। -रति पारिभाषिकेषु सन्देषु मत्स्पीयर्थमाइ । (७) मरूपत्वात् तथेति शेव । 'यभिनेय.' थभिनयमोधनीय', ·अष्टम उमासः। १६१ मिति तत्प्रतिकूला उद्दता रचनादयः, वका चाव भीमसेनः । क्वचिद्वक्तप्रबन्धानपेचया वाच्यौचित्यादेव रचनादयः । यया,- मौढ़च्छेदानुरूमोच्छलनरयभवत्सरिकेयोपघात- वासाकटावतिर्यग्वलितरविरथेनारुणेनेक्ष्यमाणम् । कुमतकाकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिय मरुतां कन्धरारधभाजाम भावारीममेतन्निपतति वियत: कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ॥ कचित्तृवाच्यानपेक्षाः प्रबन्धोचिता एव ते, तथाहि, धाख्यायिकायां श्टङ्गारेऽपि न मसूणवर्णादयः, कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्तमुहताः, नाटकादौ रौद्रेऽपिन दौर्यसमामा- दयः (४८) । एवमन्यदयौचित्यमनुसनव्यम् ॥ इति काव्यप्रकाथे गुणालङ्कारभेदनियतगुण- निर्णयो नाम अटम उल्लासः ॥ 'य.' प्रतिपाद्यो यस तत् भाटकादोयर्थ । अभिनयस्य ने हि झटिति प्रयायनमेमोचिन, दीर्घसमामादिना तु म तहिलम्ब कार्य प्रति । (३८) प्राण्यायिकायां गयस्थ प्राधान्यम् गषि विकटाणस्वैर अभ्य- स्तित्वात् म मरण्यवर्णादयः, किना विप्र सम्भकरणयोः महामपि न दोघ- समामादि योरतियोमार्यात् । मायान्तु वर्णनीयम्य सपतियो- रेपोहे मावा न उपना वादय | मारवादी विच्छेदम पभिनयमौकर्यात नदीमाहादय कि प्रदीप ।

·।। नवम दन्नासः ॥ गुणविवेचने कृतेलद्वाराः प्राप्तावसरा, इति संपति शब्दालङ्कारान् श्राइ-, (१) यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथाऽन्येन योज्यते (२)। श्लेषेण काका वा, ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा विधा॥१॥ 'तथा' इति श्लेषवक्रोक्तिः, काकुवक्रोक्तिश्च । तव पदभङ्गलेपण यथा- नारीणामनुकूलमाचरसि चेज्जानासि, कश्चेतनो वामाना प्रियमादधाति, हितसन्नवावलाना भवान् ?! युक्त कि हितकर्तनं ननु बलाभावप्रसिद्धात्मनः, सामध्यं भवतः पुरन्दरमतच्छेदं विधातुं कुत: (३) । (1) वक्रोप्यन्तरन्यासी यमक क्षेपचिलके । पुमतादाभास भन्दालतयस्तु पट । (२) एकेनान्याभिनाये यशम् वाक्यम् धन यदि यम्याभिप्रायकर या कल्याने, तदा वक्रोति । 'अन्येम' इति स्वयमन्यथाकरणरूपात अपने- ध्यपध्द । अव च तत्तत्पदामा परिष्कृत्यम हत्येन, सन्दम्य चमत्काराधायक- स्वेन च मन्दालारत्वमस्य । (6) 'जानामि' अभिज्ञोऽसि । 'मतम् एम् । अव नारीणामिति पद कामिनीपरनया बना उक्तम्, प्रतिवनर त, म घरोणामित्यर्थपरतया योनिगम, नतस्तेन शत्रु परतयोलम् नामानामिनि पदम् बना भारीपरतया भरिकलय, हिनदितिपद,हितकारिपरसया प्यवसामामिति च भारीपरतमा ·नवम उल्लासः। ! अभङ्गलेपेण यथा. अहो ! केनेशी बुद्धिरणा तव निर्मिता ? | त्रिगुणा श्रूयते बुदितु दारुमयी कचित् (४) । काका यथा- गुरुजनपरतन्त्रतया दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि, सुरभिसमयेऽसौ(५) ।। । वर्णसाम्यमनुप्रासः खरवैसादृश्येऽपि व्यञ्जनसदृशत्र वर्ण साम्यम् । रसाधनगतः प्रसटो न्यासोऽनुप्रासः (६)। " यल, उम् । प्रतिमा पुन. ते पदे यथाक्रम हितच्नुपरतया दुर्वर परतया प ध्यारसाय, दुर्घलाभिप्रायेण 'वलाभावासिवात्मन.' इति पद प्रयुक्त । MAIT पुन तत् पदं वतासरनायक-(इन्द्र) -परतया योजितम् । भारीपामिन्यव असामामिन्यल च समग. लेप । यद्यपि चष पामामा मित्यादिषु यमन ग्लेमोरपि सम्भवति, तथापि केषामगरलेषप्रदर्श- भागत्तरोदाहरणम् । (8) विगुणा मत्वरजसतमोगुणात्मिका । ष्यल 'दारणा' करा, काम वा-युभयापोऽपि दारुति पदम्य म भन । (५) गाव नष्यतीति निषेधाभिप्रायेण, नायिकयोलम, ससा त, काका नरपति, थपित एप्मन्ये वेत्यर्थकतया योग्यते इति प्रदीप । (६) 'रसाधनगत 'शरमव्ययमवर्गसम्बन्धियम सतरसानुकूछ । Ene'मनिम्पनिया चमतरूयाधाय 'न्याम' विन्याम , निवेश भारतिया पातिव्याहिम धमालन्यायिका महतरमध्यप- मायापनिरगुमाम रति फभितम् । यर वर्षमाम्यपदथ्य तात्पर्यम् । सरप माम्ये सदन गतवर्थप साम्यमयचमिति भाटानुमास पर । प्रकारमानिधि चतुप्रामय्याहारो भाति ।

·१८४ काव्यप्रकाशः। छेकवृत्तिगतो विधा (७)। छकाः विदग्धाः । चिनियतवर्णगतो रसविषयो व्यापार | 'गतः' इति छेकानुप्रासो रत्त्यनुप्रासच । किं तयोः वरूपम् ? इत्याइ:, सोऽनेकस्य सकृत्पूर्वः अनेकस्य (अर्थात्) व्यञ्जनस्य 'सरुद्' (एकवार) सादृश्य केकानुप्रासः। उदाहरणम्,- ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकतवपुः शशी । दधे कामपरिक्षामफामिनीगण्डपाण्डुताम् (८) । एकस्याप्य सत्परः ॥२॥ एकस्य, अपिशब्दादमेकस्य व्यञ्चनस्य दिबहुरुत्वो वा सादृश्यम् वृत्त्यनुमासः (१)। तत्र (१०), (७) अत्तमामो हि विविध वर्षातमा भान्दातमा रोनि, निरर्थक- यानामनुप्रास प्रथम, द्वितीयस्तु पदात्मकाना सार्थक वर्णानामतप्राम- खरूप । ताल प्रथम वर्णानुमास विभातिक रति। छगत काम पचुरप्रयोज्यः, तिगत पृत्तान्नर्मिविष्ट । इत्तिय माधुर्यादिव्यनक- समारादिपर्णगनवेन मधुरादिरसोपकारक गदस्य एट्वटनास्य काम व्यापारविशेष । (5) 'सन्द मन्द' इत्यान, 'गण्ड"पाण्डु'-इत्याल नानेकध्यक्षमस्य साम्यम () “সন্তু লুঙ্কামাসি , ঘা হয় স্বলা- रमपदापत्ति , एवञ्च एकस्वर सदसशी प्यने कम्य तु घसरून् साम्यम त्य- तुमास रति पर्यत्रमत्रम"नि प्रदीप । एकस्य रुकत्याम्य चमकारजनक- मिति नासानुप्रासव पन्यज्ञदनुममिति यथासुतमेश सय गिनिनवय । (1.) वृत्तानमासघटकतयोडिना हत्तिं प्रसङ्गात विभमति नीति ।

·. नवम उल्लासः। १८५ माधुर्य्यव्यञ्जकैवर्णरुपनागरिकोच्यते । ओजःप्रकाशकैसैस्तु परुषा, उभत्रापि प्रागुदाहृतम् [२२२ ४०। २ एवं ११ प० । कोमला परैः॥३॥ 'परैः शेषैः। तामेव केचित् ग्राम्यति वदन्ति । उदाहरणम्,- अपसारय बनसारं, कुरु हारं दूर एव, किं कमलैः अलमलमालि, स्मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला (११) । केपाच्चिदेता वैदर्भीप्रमुखा रौतयो मताः । 'एताः' त्रिखो इत्तयः, वामनादीनां मते वैदर्भीगौड़ीपाचा- ल्याख्या रीतयो मताः। शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्य्यमावतः (१२॥४॥ । (11) बाल न केऽपि वर्षा माधुर्यव्यञ्चकाः, येऽपि च त्रयो लधु- रकाराः, ने त गुरुरकारेण व्याहिता न माधुर्य व्यवयितुमीगा । (१३) गान्दः सार्थ कार्यगतः । उद्देश्यविधेयभारादि , कर्ट वकर्मवादि- रूपय पदार्थ योः सम्बन्धोऽन्वयः, स एवाल तात्पर्य पन्हे नाभिहित ; नन्मालम्यैव भेदे (म त स्वरूपतोग्यतः क्रमतश्च मे देऽपि)। ग्रतापि वर्णमाम्य- मित्यनुपज्यते । तेन विभिद्रान्वयपराणा समानातपूवींकाणां तत्यखरूपाषा- मैकार्थानां वर्णानां (वर्णयोर्धा) अनतिव्यवधानेमात्तिः गान्दानुप्रासः, सच लाटानुप्रास 'इस्युच्यते । गाब्दातप्रामस्तु प्रथमतो विविध , पदगतो मामगतयेति । तवाद्योऽपि एकानेकपदगततेन हिविध ,चन्त्यय यसमास- गतान, एकसमागतत्वेन विभिद्रसमामातत्वेन च विविध रति मिखिता गान्दानुग्रामः पञ्चरिधः। एतदेव 'पदान स'रत्यादिना नदे पञ्चधा मतः' इत्यन्तेन दर्शयिष्यते ।

·काव्यप्रकाशः। शब्दगतोऽनुप्रासः, शब्दार्थयोरभेदेऽप्यन्वयमावभेदात्, लाटजन- वल्लभत्वाच्च लाटानुप्रासः । एष पदानुप्रास इत्यन्ये । पदानां सः, 'सः' इति लाटानुप्रासः । उदाहरणम्,- यस्य न सविधे दयिता, दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता, दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य (१३) । पद स्यापि, अपिशब्देन 'सः' इति समुच्चीयते । उदाहरणम्,- वदनं वरवर्णिन्यायास्याः सत्यं सुधाकरः । सुधाकरः क न पुनः कलश विकलो भवेत् ॥ वृत्तावन्यत्व, तन वा। नाम्नः स वृत्तावृत्तयोच, एकस्मिन् समासे, भिन्ने वा समासे, समासासमासयोU 'नाम्न.' प्रातिपदिकस्य, (न त पदस्य), सारूप्यम् (१४)। (१३) अल 'सविधे दयितारन्यादीनां बना पदाना तात्पर्यमान- भेदेमान्ति । पूर्वा दादहनस्यैव, उत्तरा हिनदीधितेरेव च विधेयतया प्यारोपण, म त सक्षप्पया यथाक्रम तारकरयम्य शीतलत्वस्य च विधेयस्य' विनित, तथा भिवावापत्या लारानुप्रासो न स्यात् । शाटानुप्रासादी उद्देश्यविधेययोपरीन निगो न दोप्राय । (18) "यव 'ममासे' इत्यु पलटणम, पञ्चविधष्ट तेरपि पहप । नेग, "हमायते चारुगतेम कान्ना, कानायते सम्मुखेन पाय"-न्यादि संपद' इति ।" इति, एवं “मान - -पक्षणम्, जिया पिई भवानल विहरण्यवरोधने । विसरत्यधरोभिने रिपुपर्गोदितं गत ॥ इति देचि" तिच उद्योगरत् । 1 ·नवम उल्लासः। १८७ ६ उदाहरणम्,- सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार, धरणिधर, कीर्तिः । पौरुषकमला कमला नापि तवैवास्ति नान्यस्य ॥ तदेवं पञ्चधा मतः ॥ ५ ॥ अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनःश्रुतिः । यमकम् (१५); 'समर-समरसोऽयम्'-इत्यादावेकेपामर्थवत्त्वे अन्येषामनर्थकत्वे भिन्नार्थानामिति न युज्यते वक्तुम्, इति 'अर्थ सति' इत्युक्तम् । 'सा'-इति सरो रस इत्यादिवलक्षण्येन तेनैव क्रमेण स्थिता। ‘पादतद्भागवृत्ति तयात्यनेकताम् ॥६॥ प्रथमो द्वितीयादौ [३] द्वितीयस्तृतीयादौ [२], टतीय- चतुर्थे [१], प्रथमस्त्रिषु [१], अपीति (१६) सप्त । प्रथमो (1५) 'अर्थभिवाना विभिन्नार्थामा (तेन लाटानुप्रासाद्धदा)। मा तत्। ऋमिका । एकेन क्रमेण यसमानार्थाना समानधना (वर्णयो) घात्तिः यमकमिति फलितोऽर्थः। 'यमकादो मवेद क्यम् इलयोः रलयोपयोः । मायोर्णनयोगाने सविसर्गाविसर्गयोः । सविन्दु कापिन्दुकयो इत्युद्योतयत् । (१६) "दितीयादो' हितीये, हतीये, धत वा । 'दतीयादी तीये चतर्फे पा (नस प्रथापि, तस्य प्रथमो द्वितीयादौ-यनेन गतार्थत्वात्)। लिपि हितीयेतोये चतर्थापित 'यमक विधातव्यं न कदाचिदपि हिपा' रति नियमात् एकम्य थपरपाट्रयगतवेग भेट. म. ऋत:. ति. परस्मसातदोप सादगतं यम सप्तविध मे। घनेकपादानिरूपं संकीर्यन्तु पादगतं थमन्नरोलम् परिधम्। ......... - ·१६८ काव्यप्रकाराः। द्वितीये, रतीयचतुर्थे ; प्रथमचतुर्थे, द्वितीयस्तृतीये इति है। तदेयं पादर्ज नवभेदम् (१७)। अात्तिः, शोकात्तिश्चेति हे (१८)। विधा विभक्त पादे प्रथमपादादिभागः पूर्व- पत्(१८)द्वितीयादिपादादिभागेषु, अन्तभागोऽन्तभागेविति विंशतिभेदाः, (लोकान्तरे हि नासौ भागारत्तिः (२०) । त्रिपण्डे नियत, चतु:खण्डे चत्वारिंशत् (२१) । प्रथमपादा- दिगतान्त्यादिभागो द्वितीयपादादिगते प्राद्या दिभागे 'यम्यते'-इत्यान्विर्थतानुसरगोनानेकभेदम(२२), अन्तादिकम् (१७) यथाक्रमं पादयस्वाति , पृथकतया च पादयस्था शक्ति- रिति संकीर्णमपि मादगतं यम विविधमेव । तल यथाक्रम पादयस्य प्यारत्तो व्यरित्ति योकात्तिर्वा भवतीति विशेषनामानो तो मैदायपहाय नाभेदमित्युक्तम् । (१८) एतेषां विशेषनामामि प्रदीपादवगन्नध्यानि । (1) पूर्ववत् पादायत्तिरीत्या । प्रथमपादस्य धादिभागोऽन्नभागर यथाक्रम हितीयादिपादाना यादो घले च भागे घ्यावय॑ ते, एवं द्वितीयस्य याद्यन्नभागौ हतीयादोमामाद्यानभागयोरपाति बोध्यम् । याद्यभागोऽपरस्याद्यए भागेऽन्त्यभागोऽन्ये एक भागे रनि सजातीयभागा- त्तिमम् बोध्यम् । (२.) तेन न प्रत्ये कमेकादविधत्वेन हारिंशत्यापत्तिः । (२१) प्रतिमागमात्तेर्दशविधतात् । (१३) विजातीयभागात्तिमाह प्रथमेति । 'धन्वता' योगार्थता। प्रथमादिपादानामन्तादिमागयोईितीयादिपादामामादानेच यथाक्रम- मारतो यन्नादिकम् पादानिक यमकम्, एतयोरेकन हमारे समय । যু অবিন্ধায়হি অল্প। আবষয়েল হিজালীমিনি অম भोकम् । - ·नवम उल्लासः। १६६ प्रादयन्तिकम्, तत्समुच्चयः ; मध्यादिकम्, 'आदिमध्यम्, अन्तमध्य, मध्यान्तिकं, तेषां समुच्चयः । तथा तस्मिन्नेव पादे आदयादिभागानां मध्यादिभागेपु, अनियते च स्थाने प्रारत्ति- रिति प्रभूततमभेदम् । तदेतत्कायान्तर्गतम् (२३),- इति नास्य भेदलक्षणम् कृतम्। दिङ्मावमुदायिते,- सन्नारीभरणोमायमाराध्य विधुशेखरम् । सन्नारीभ-रणोऽमायस्ततव एथिवीं जय (२४) । [प्रष्ट०] विनाऽयमेनो नयताऽसु-खादिना विना यमेनोनयता सुपादिना। महाजनोऽदीयत मानसादरम् महाजनोदी यतमानसादरम्(२५)॥ [प्र० वि० एवं ट० च०] (२३) 'चन्नगडुभूत' रमाखादलिम्वकनया चोमेन्धिभूतमिव । (२४) 'सनारीभरणोभाय' भनीना नारोणा भरणमाभरणखरूपाम् उमा याति घरीराईरूपेण मानोति यस्तमईनारीखरूपम् । 'चाराध्य' धाराधय । 'नत' धाराधना, 'सम्रारीभरण' सना अवसधा परीणाम् रभा यम, ताहोरको यस्य स सन् । 'चमाय' अकमरः । (१५) विमा व्ययम् एन: मयता असु-सादिना विभा यमेन कमयता राखादिना । महानम. पदीयत मानसात अरम, महाजनोदी यतमान- सादरम् इति पदपाठ । 'अयं"विना' (पक्षिवरुप पुरुष ) यमेन यतमान- सादर' (यसमानामा रक्षितमुगुकानां सादं विषाद राति ददानोति नत्)यथ सात् नया बर'(पी) मानमान'(मान विमेव मानस मानमारस्तमात) 'प्रदीयत' (असण्डाग)। अयं किमन ?-'महाजन'(महामा), 'महाज- मोदी' (मशम् उत्सम् यजन्नि क्षिपन्नि ये दुननासमोदी नदपसारक ) । यमेन किम्मतेन ? 'एको' 'विना' (अपराधमते) मयता' (म्बार मापयता) 'थ-पादिना' (प्रायमर केय), 'उखादिना जनयता' च(हीनं कुर्थता )। . - ·२०० काव्यप्रकाशः। स वारम्भरतोऽवश्यमबलम् विततारवम् । सर्वदा रणमानपीदवानलसमस्थितः ॥ सत्वारम्भरतोऽवश्यमयलम्बित-तारवम् । सर्वदारण-मानपी दयानलसमस्थितः (२६)॥ [सो मा०] अनन्तमहिमव्याप्तविग्जाम् वेधा न वेद याम् । या च मानेव भजते प्रणते मानवे दयाम् । भा०आएवं परत्र यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम् । शिवे हिता शिवेहिता स्मरामिता सारामि ताम(२७)[ युग्मम्] (२६) स तु पारग भरत. अ-परम व्यवलं विततारयम् । सर्जदा रणम थानषीत् यमन प्यक्षसम् चा-स्थित । सवारम्भरत असम् यय- लम्बिततारकम् । सर्वदारण-मामषो दयामलसमस्थित रति पदपाठ ।' 'यार' (धरि समूहग) अबल' (सन्यन्य), 'विनतार' (वितानादम्), 'प्रातम्वित तार' च (यवलम्बितं नारव त रुसमूहो वन ये न सरा) यया स्यात् तथा 'सर्बदारण"यानैबीत्' (पापयामाम) । यारं कोट गम् ?-भरता' (थतिथयेम) 'अ-पश्यम्' च्यप गोभून अनायत्त । स किम्भूम: ?-'अलर' यथा मथा, 'य-धान्' (य-गच्छन्, गोगामी), 'थ-स्थित.' (ए विष्णौ स्थित, विष्णुपरायण ), 'असायं' (नियम) 'धवारम्भरत' (मायिक कामासान- निरतः ), ' सदारण मानी' (मकवजन हदयविदारकमाने ), 'दयाननसमस्थित '(दावाग्नितत्य चन्च । (२०) यस्यामानतोऽयं जन 'नयान्यय' (मोतिविश्ले) ' यानि', पुरत: ?-'अयदानत.' (प्यर्थात् तयास गमामहविधिदानात) । 'शिय' (मनसे) "हिताम्' (अनुफलाम), 'गिवेम' (महादेम) kfrari' (प्रार्थमोयाम), 'मरे' (इन्दऐंण) 'शमिताम' मातमयोग्याम् चमि- भूताम् पा । अव एकस्मिन्नेर पाथानिक भागातिवमका ।

·नवम उल्हासः। २०१ सर स्वतिप्रसादं मे, स्थितिं चित्तसरस्वति । सरस्वति, कुरु क्षेत्र कुरुक्षेत्र-सरस्वति, (२८)। ससार साकन्दर्पण कन्दर्पण स सारसा । शरन्त्रवाना विभ्राणा नाविभाणा शरन्नवा (२८)n मधुपराजि पराजित-मानिनी- जनमन सुमनः सुरमिश्रियम् । अत वारित-वारिजविप्लवं स्मुटित ताम्र तताम्बवनं जगत् (३०)॥ एवं वैचितासहखैः स्थितमन्यदुन्नेयम् । वाच्यभेदेन भिन्ना यत् युगपद्भाषणस्पशः। (१८) हे 'सरस्वति,' 'मे' (मम) खतिप्रसादम् (सोमनातिप्रसन्नताम) 'सर'(माहि) : 'क्षेत्र (गरीरमेव) कुरुक्षेत्र, तत्र हे सरसत्वाख्य भदी- पे, 'त्तिसरवति' (विसमुद्रे), मद्या समुद्रस्थितेरोचियेन मम चित्तमसते 'सिति' कुरु यर्थ । प्यन मघमा धान्तिकमेव केलं, लत्तराई व प्राधनिकम अन्नादिकञ्चोभयमिति नपा समय । (१८)मा 'गरत्' कन्दर्पमेण 'दर्पण' 'साक' 'समार'। किम्भूना ?- 'भ-हारमा' (मारसेन पक्षिविशेषेण पझेन वा सहिता), 'घर' (काण्ड) 'विभाणा (पोषयनी, परिपाक प्रापयन्नीत्यर्थ ), 'नपाना' (मत्रम पास शट कई मामान पचि यस्यांसा), न अविभाणा'(दोनों पक्षिणा माण भन्द, लेन रहिमा) च । थल इयोरम्बईयोराधनियम् धन्नादिकचोभयमिति तमरुपय. (२.) 'हमन' पुन 'सरभि' वसन्त काह' । 'नाम' नामात मकिन- रमण ! 'मत' पितम् । थहानियतमागे मध्यमध्या-यमकसनञ्चय ।। b ·২২ काव्यप्रकाशः। श्लिष्यन्ति शब्दाः, श्लेषोऽसावक्षरादिमिररधा॥७॥ 'चर्थभेदेन शब्दभेदः (३१) इति दर्शने, 'काव्यमार्गे खरो न गण्यते' इति च नये याच्यभेदेन भिन्ना अपि शब्दा यत् युगपदुच्चारणेन शिष्यन्ति (भिन्न स्वरूपमपङ्गुबते), स क्षेपः । स च, वर्ण-पद-लिङ्ग-भाषा प्रशति-प्रत्यय-विभक्ति-वचनानां भेदादष्टधा (३२)। क्रमेणोदाहरणम्,- अलङ्कारः शहाकर-नरकपालं, परिजनो वियोर्णाङ्गो भगी, वसु च सप एको पडक्याः। (२१) मजदचरतः शब्दः मलदथं गमयतितिनियमेन एकेम पदमार्थ- इयप्रतीत्यसमगत् यर्थहयप्रतीत्यर्थ (ग्वेषस्यले) एकाकारी की गन्द्रो स.. ग्य सामगो कार्यम, कोच एकेन मयत नेकदोश्वार्यतया पृथकतया नात- भूयेते, नचाच एकप्रयसोचार्य तया भेदेम थमनुभूयमामाया। यः क्षेप पर (मित्रपमित्र), स सेश:-'त फशितम् । विभिधसमासादोभारदातादिवर- भेदनियमात् नदनुसारेण पच्चारणे वे घामारप्रसस्तु, 'काथ्ये उदात्तादि. सरविषममादृत्य सचे। समासादिवेकविधमेयोचारणग' ही कारेप मिरासत । "यताने करिमन या प्रकरणादिक युगपदवतरति, RAM:3B यह एकब, नत्र व्यञ्जना" ति द्योतलन् । याव एकस्मिपि मा प्रकरणादिनियमसवापि शेष रमित वयम् । अत एस “यत प्रकरणादिनियमामाान हावी वाचौ" त्यतपदं पन्यास। (१२)सातीयत्वेऽपि विभिनखरूपापडोमिचमत्कारातिपयं पुरणातीति बांदीना मध्य यस्य जाटेऽपि रिमजिविघयोग-समामादिभिरकदष्प) सिरम, नव साधनानं व्यपदेश । यथोदाहरणे विविधियो। असारकासर्पयो। रिजातीययोरपि (सप्तमीविभनियोगेन छोपारावा- पवतयंदयात ) शेषः, स, एक चमत्कारातिययक्षमाया बारदेश्यः । एवं परतापि।

·नवम उन्नासः। २०३ अवस्थेय स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरोर्, विधौ वक्र माई स्थितवति वयं के पुनरमी । [व] पृथकातखरपात्रं भूपितनि:शेषपरिजनं देव । विलसत्करेणुगहरं संमति सममाक्योः सदनम् ॥ ०] भक्तिमहविलोकनप्रणविनी नीलोत्पलस्पहिनी ध्यानालम्बनता समाधिनिरतैी तेहितप्राप्तये । लावण्यैकमहानिधी-रसिकता लक्ष्मीहशोस्तन्वती युध्माकं कुरुता भवार्तिशमनं नेले तनु हरेः (३३)। [वि.] एप वचनले घोऽपि । प्रत्यादिघटकाना एकस्य वर्णम्य विजातीयत्वे वर्ष लष , प्रन्या दखलपम्य समुदायस्य तथा प्रत्यादिलेप । विभन्यन्नसमुदायम्य विभिनखरूपाये पदश्लेषः, नदन्नर्गनांया कवनाया प्रक्षते प्रत्ययस्य वा तथा त यथायथ ममत्यादि क्षेत्र । विभनाई विधा सुपतिहमन्ययभेदात्, एमञ्च सामान्य- विशेषन्यायेन मिनिस्सहपयो छतिहप्राय थयो नियत विमनि क्षेष', तदन्यात प्रायवेष रति विशेष । (३२) भकिप्रय भकिनम् , सच नेवप विलोकनस्य काम, जनपद को । ध्यानाचम्यन ता ध्यान विषयता, नेवपछे हितमा भीते (सर्वा- म्य यवन नेक्योरपि ध्येयवादात पहेवर । 'नेवमाम्बा ध्यान परस्सरारलोकन प्रतिनिधितया नारामलकापरनाम-चरागनमक मति नेवमपि वा एक ध्येयमित त य )। तमुपले हित.ये भीता। एवं गनुपरे 'महानिधी' रयत्र 'टुलोमे पूर्वय दीर्थो ए' ! 1.पा.] इनि सोण रकारे परे दीर्घ रवि पि 1 था 'यिनी'- इत्यादिषु तोगमा लद्वयोचियोर तप , एच तयोरम सहर । महानिधीय प्रयगानमयो । कुरतामियम यात्मनेश्दै- पपम परसंपदमियोपनिनादेपरहिनयो र । एकाराम गानुरूप रम्या पचना निरपेक्षयोषियो पनि ।

·पयन्त माशतमहाराभाषा- २०४ काव्यप्रकाशः। महदे सरसन्धम्मे तमव समासगमागमाहरणे । पर बडसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा (३४) [भा०] अयं सर्वाणि शास्त्राणि हृदि ज्ञेषु च वक्ष्यति । सामर्थ्यशदमित्राणां भिवाणाश्च नृपात्मजः (३५) ॥ [मक्ष रजनिरमणमौले: पादपद्मावलोक- क्षणसमयपरामापूर्व्यसम्पत्याचसम् । प्रमयनियहमध्ये जातचित् त्वत्प्रसादात् अहमुचितरुचिः स्यान्नन्द्रिता सा तया मे ( ३६ ) ॥ [प्रत्य०] (३४) अत्र 'मस्तनमानयोः श्लेप.' इति प्रदीपादायः, संस्कृत- महाराष्यो।' इति तु दर्प पादयः । सूत्राणामनुसरणामतमरणदर्शनादामीना एगा । सत्र संस्कृतपणे महदे, सुर-सन्ध मे तम् यव समापहम् भागमाहरा र मज-मरणम् तम चित्तमोई यासरे उमे मामा इति दः। 'म:' उत्मयः । 'सरमन हरे' मन्धा मिलन यस्मात् तम, इराण पश्चा, अन्धा यी तत्, पराणामध्यभिलसनीयमिति था। "यर' र 'घागमाहरणे विद्योपाळने । 'वर्ड' धने के वारंवार 'पर' समारो यमान सं । पक्षानरे, मह देश रसं धमो नमासम् घाम गमागमा TT । मरणं तं चित्तमोहम् भारत मे महमा रति दया मा देहि रसम् धने नमोगामायाम गमागमात् रा। धु, पर चित्तमोहोपसरत में महमा मिस । रमप्रीमि। गा- गमात संमारात् । यस सहमति पदादन्याल मन भाषा नेपः । (२५) वयात' धारयिनि कवयित च । 'माम मामय पता सामकारकर यथा ममर्थ । अब परियोः, हन्नतिरोग्योप प्रयोरेर विभिन्न समता, नन प्रत्ययप्यापोनि मतिषः । (१६)लए; उमा । ममिलने पट नियापिम् । 'मन्दिमा (पागन्दक) साम, नया 'मन्दिा' (दिनसमागचाविषय .

·नवम उल्लासः। २०५ सर्वखं हर सर्वस्य, त्वं भवच्छेदतत्परः। नयोपकारसांमुख्यमायासि तनुवर्तनम् (३७)। [वि.] भेदाभावात्प्रकृत्यादेर्भेदोऽपि नवमो भवेत् (३८) । नवमो पीत्यपिन्त्रिक्रमः । उदाहरणम्,- योऽसतत्परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । शतकोटिदतां विनाहिबुधेन्द्रः स राजते (३८) ॥ 1 भावः भन्दिता) म्यादित्यर्थः । एवञ्च 'साम्' 'स्यात्' इति उत्तमपुरुष- मथमपुरुषयो. भलेप. (तस्य च पृथगनुक्ते : प्रत्ययश्लेपान्तर्भावः)। तथा नन्दिते त्यात उचललयोः सत्तरित प्रत्यययोय श्लेषः । (३७) भिवं प्रति भन्नम्य, पुत्र प्रति दसोयोक्तिरियम् । तत्र प्रथम- पक्षे, 'हर' गित । 'भवोदतत्पर.' संमारनिवर्तकः । . 'नयोपकार- साम्मु य (नीते रुपकारस्य च माम्मुख्यमानुकूल्य यस्मात् नत्) 'तनुवर्तम' (गरीराखितिम्) 'चायामि'(प्रायोपि) रति । पचान्नर च 'हर' रति 'भत्र' इति च क्रियापदम् । 'उपकारमामुग्स' (प्रन्यु पकारकरणं) 'नय' (अपनय), 'वर्तनम्' (नोविकाम) 'यायामि' (परेपाम थायाम [लोग]- .दायकम्) तन' (विस्तरय) रत्यर्थः । थत 'हर' इत्यादिपदम् एकल सवन्नम, अपरन त तिहबमिति विभकिम्लेपः। एवम् 'छायामि' 'तनु'- इत्यादापि बोध्यम् । (१८) पूर्वम् "अक्षरादिभिरधा" इन्यु , छल, मैदाभावा- दसरादेरिति पाठो भविमधितः । (२८) 'पषज्ञमः' जथमान समर्थ । राजपो 'परगोत्राण शत्रु फुचान 'पास' महायस्थ । 'मतकोटिदत' शतकोटिमा बचतुल्यन अम्नेष दता (द्यति सण्डयति यः तस्य भारततां) हेदशनामिति, विबुधेन्द्र, पपितरामरति, चान्द्रपचे 'परगोनाणा'मर्थतामा 'पश' पनवम्य रति युभेन्द्रः' देवराज इति धार्थ । राजपने शतकोटिदा- P F ·२०६ काव्यप्रकाशः। अत्र, प्रकरणादिनियमाभायात् हावप्यर्थों वाच्यौ। ननु (४०) सरितादिगुणभेदात् भिन्नप्रयत्नोच्चार्याणा, मित्यम्य गतकोटेारतामिन्य र्थकावे मन् अणे नाय प्रभेद, किन्तु पूर्वोक्तावेव प्रत्ययालेषजतिश्लेयौ। (४.) ग्लेषो हि प्रथमतो विविध, समद्रोऽभगति । नवाद्या पृथु-कार्तवर-पासमित्यादी, थान हि पृथु कावरम्य पामिनि, पृथुकानाम् यासरस्य पायमित च पदमनः। अत्यस्तु थोडा तत्पर- गोलाप्पा मन्यादी, ग्रन हि उभयसिन् पक्षे एकरूपागदेर पदानि । नाल सभङ्गलेषो विजातीयपन्दयो, श्लेषत्वेन गन्दलेष', तर हि उदात्तानुदात्तवरितानामन्यतम ने एक स्वर, किन्त भित्री हो, म प, स्वरमे दे उडारणप्रयत्म्य ऐक्यम, व्यपि त मिमिन्नत्यमेर, लिभिवायत्रो- चारणयोग्यालाच विजातीयत्यमे नियतम, तथापि काममा खरो म गण्यते'-रति मियममाश्रित्य साविशेषममनुमन्चायोचारपात लिष्ट' संभवतीति। प्यभन्नस्तु वाहेष एण, नत्र खराभेदेम उच्चार पायलम्यवधान न पन्हानामपि वैशायम, नित्य ध्योरे। । था, श्वेयर एपमालारान्तर- संकीर्ष एक नियतः, उपमादयय लेषासकोणी थपि नीति सामान्यविशेष न्यायेम, वेष. उपमाद्यान्नलायक उपमाघ- सद्वारान्नराणां प्रतिभाया (छायाया बायाना मतीने ) टापसोत, हि अर्थ यम्योपस्थित्या उपमादय प्रतीयन, चापि पो शिशेषतया अारपदवीमधिकर्थन उपमाटोन सम्भाप्यमापि RR. मातीनिषो प्रतिभानमा ने प्ररोज तुक. मिति विधिोपि मोऽसा तथा वस्तुगोर्चा द्वार एक दिवसहारमध्ये संग्ट होत: इति यस पटासारवाचनमोचितमिति पृथ्वएन । पण पपशय चांभन धम्,-भालेरण्याचमहासमिक, मेष. सो उपमादीनां प्रतिभामेर प्रालि, v u मादि नया पायपरः, उभवदपत्राचार नियति ·नवम उन्मासः। २०७ तदभावादभिन्नप्रयत्नोच्चार्याणाच शब्दानां "बन्धेऽलङ्कारा- न्तरमतिभोत्पत्तिहेत: (४१) शब्दले पोऽर्थश्लेषश्शेति विविधोऽमि अर्यालद्वारमध्ये गणितोऽन्यैरिति कथमयं शब्दालङ्कारः १ । उच्यते,-दूह (४२) दोषगुणालङ्काराणां शब्दार्थगतत्वेन यो (81) यत्र थलारान्तरस्य निभाया उत्पत्तिरिति घोसमास: कार्थ, 'एकप्रयत्नोद्धार्याणां तच्छाया विधताम् । खरिता दगुमिनन्ध झिट होच्यते । अवतारान्तरगता प्रतीति लमयत् पदै । विविधर गन्दोक्लियशिष्ट सत्यवीयताम' -इत्यते, "श्लेषमतिभोपरि हेतरसहारान्तरमेव इति विभिन्न विभाग-। तया पन्य शतंत्र (३१ 118 प.) निग्यमानत्वाच । एमञ्च महेश्वराद्यायार- सम्पादितोऽपि बमोहि सभ्यं रोचते । (४१) तात्र प्रथमतः पूर्व पक्षप्रथमाश दूषयित दोषगुणाराराणां गन्दाग मियामक दर्शयति रहेति । अयमन्त्र सिद्धान्तः, पदार्थयोर्मध्ये यमिन (बन्द घर्थे वा) मति ये दोषगुणालद्वारा पन्ति, यसति च म सन्ति, ते तदधीनस्वरूपतया नटीया इनि व्यास्याप्यने । एतन्मूलक एव 'पद्धपरित्तिमहत्व महत्वाभ्यां (नच्छन्दम न पादाय नटसमानार्थक शब्दा- न्तरोपादान गन्दपरिष्धति , तमहत्वामहत्वाभ्यां यन्द परिषर्तनेपि RA17- सम्माभ्याम) घन्टागनायव्य-सिति' इति प्राचा प्रसाद । एश्व यथा, शुनिकटत्यादयो दोषा. कोजाद्यपरमामागे (ममााता ) गादत्वादयो गुषा , अनुप्राधादयामहारा: तस्मिन् नमन सनि सन्नि, मति म सन्नि नि गन्दगना रपयन,यथा च, अपुष्टार्थवादयो टोपा., प्रोज- श्राद्यपरनामामो (नाममाधु का)प्रोटिनयो गुणा , उपमादयवासद्वारा सति मिन भिवर्थे अन्ति, समति च न मन्ति च, नत्तच्छन्द्रप रबर्तनमपि सहने च यथंगता रनि नियम्यन्ने, या एभयोघोदाहरणाया नियोतेऽपि स्वयञ्च या-त्यादौ, पर प्रथमपि सचिन नपिन गन्दे मति यति वेषम्य सञ्चमाञ्चे ने गदाधीनसहपत्या- विशेरे य पदासारखमा वाच्यम् । म 11 अषय निविपयन साम, तो'-रयादौ चोकादिपटपतित्तंने नासादिपदोपदापि नेपाकुसतया तस्यावेषविषयलादिने । अव सिवाना, ''- इत्यादि-बरसच-इवन्न-प्रतीप्रतिपाया। .

·३०८ कावाप्रकाशः। " विभागः, स अन्वयव्यतिरेकाभ्यामे व व्यवतिष्ठते, तथापि, कष्टत्वादि-गाढत्वाद्यनुप्रासादयः, व्यर्थत्वादि-प्रौढ्याद्युपमादय- सगावतदभावानुविधायित्वादेव शब्दार्थगतत्वेन व्यवस्थाप्यन्ते । स्वयञ्च पल्लवातावभासत्करविराजिता । ( इत्यभन ) प्रभातसन्ध्ये नास्सापफललुब्धोहितप्रदा(४३)(इति सभङ्ग ) -इति हावपि शब्दैकसमाश्रयाविति इयोरपि शब्दलेपत्वमुप- पन्नं, न तु याद्यस्यार्थझेपत्वम् । अर्थलेपस्य तु स विषयः, यत्र शब्दपरिवर्तनेऽपि न श्लेषत्वप्पण्डना । यथा,- तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् । घहो मुसहशी रत्तिस्तुलाकोटे सलस्य च ॥ न च (88), अयमुपमामतिभोत्पत्तिहेतुः लेपः, अपित श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतरुपमा। तयाधि (४५) यथा, 'कमलमिय मुरं मनोसमेतत्कचतितराम्'। इत्यादी (४२) पार्योपने वाखाप ( भ राणेन थाप्यत इति न्युमपत्त्या ) सझम या फल मोशादि, नमुखानामोहित पारितम्य प्रदानीग्यर्थ । प्रभातमध्यापले व्यखामम निट्रामा , थन्यत् भमानम् । (a) प्रर्धपक्षस्य हिताय मिराकरोतिन ति माया या प्रतिभा या चापान प्रतीनि , नत्था टत्मतिरेत: मम्पादक , ए मेरा परसापिसाव । अषयमा चापात उपमादी 'प्रतीमावपि - तपामसहारव किन्तु लेपवारदारवभिन्न पूर्वपक्षम्य पारा । यथा चाल उपमाया एकामदारखं, अपश्य प्रतिभानमाल धापतिपथा- सोचने व'-रति (६१. । १५.) समागपन्यासरे एक मति- पादयिपत। पानाघे ग्यादिशरमायेने यमुपमा । (খ) সৰু বৃদ্ধিকাৰ্যৰীবাহী বাঘাবলি- मिति तोपरमात यामानिराकरोति तचादियादिमा, ERRAR' रनि रम्यकपतित दोयराम | हामिप्य Brigपिम्पले सकसा बसा यस वरपचे पहाटेरियन्दन पति यत् तदिति भा ·नवम उल्लास:। २०६ गुणसाम्ये, क्रियासाश्य, उभयसाम्ये वा उपमा; तया, 'सकलकलं पुरमेतज्जातं सम्प्रति सुधांशुविम्वमिय' । -इत्यादिशब्दमावसाम्येऽपि चा युक्तव (४६) तयाहि उक्तम् रुद्रटेन,-'स्फुटमर्थालङ्कारावेतावुपमा समुच्चयो, किन्तु आश्रित्य शब्दमानं सामान्यम्, इहापि (४७) सम्भवतः' इति । न च (४८), 'कमलमिव मुखम्'-दूत्यादिः साधारणधर्म- प्रयोगशून्य उपमाविषय दूति रक्तुं युक्तम्, पूर्णोपमाया निर्षियत्वापत्तेः (४)। देव त्वमेव पातालमाथानां त्वं निबन्धनम् । त्वं चामरमरुभूमिरेको लोकत्रयात्मकः (५०) । . (४६) गुष्पक्रिययोरिव वाचकतासम्बन्धेन समानशब्दस्य, समानयन्द- धाव्यवस्था या साधारणधर्मवस्य सम्भवेन गुणक्रिययोरेय उपमामयोजकले मावाभावादिति शेषः। (४७) हापि गन्दालद्वारमध्येऽपीत्युद्योतकत् । (४८) नव उपमाद्यमंकीर्णस्य श्लेषस्थासम्भवरत, रमादीमा ले শিলাৱিষণা স্বাভাবিযাইব সুন্দরী নাৰিষদ্ধবলিনি,“ম- मिव मुखं मनोमम्'-न्यादापि अर्थश्लेष एवालदार, मनोजत्वस्य, उपमानो- पमेययोपन्द्रमुख यो देन भिवतया शिष्टत्वात् । यन स न साधारणधो- पादान, नल नेपामावाटुपमैवालद्वार इत्या समाधानचेति । (४८) नया. साधारपघमापादाननियतत्वादिति शेषः । (২• ভঘদায়া অব ব ব্যাদি, গদ निर्विषयलमवावापनेवलेषग्यासकोदाहरणं दर्शयति देनेति । एक- सिनु भयो, 'प्पामा दिशो, “निबन्ध नियमनस्थानं, भूलोक रतियापद, भूगोके एक धगत्या दिगधार पात् । 'अमरमरभूमि' अमरापो' काम समाना भूमिः', पासागम, लेक रनि याद । .

·धात एक २१० कावाप्रकाशः। -इत्यादिः श्लेषस्य च उपमादालङ्कारविविक्तोऽस्ति विषय प्रति इयोागे (५१) सङ्कर एव। उपपत्तिपालोचने (५२) त उपमाया एवायं युक्तो विषयः, अन्यथा विषयापहार एव पूर्णोपमायाः स्यात् । न च, भविन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावण्यविन्दुका । -इत्यादौ (५३) विरोधप्रतिभोत्पत्तितः लेपः, अपित पक्षान्तरे । 'अखं' (अत्यथे) 'पाता', 'धायानाम्' (अभिलाषा) 'नियन्धम' (कारण), 'चामरमरुताञ्च भूमिः' (पातम्) इति । शल उपमाया प्रसंफोदाहरणमदर्यायव प्रकतोपयोगितया सदपि रूप दोमाय । तेनाथसंकीणोंदाहरणन्तु येन ध्वस्तम्' स्यादि 'त्यादि-न्यमादिपदम् मयुन । (1) एवञ्च मेषस्य उपभाद्यसंकीर्णविषयक्षपात पामाम्यनियमायो मातीति गोपमाबाधक शेषस्थ, परमवारामतरयोरिमामयोरयेसोप- निपातेम पत्र एव शुरयायोरिति । (५३) मन्या चेत् 'अयश्च पहा-त्यादायपि क्षेषखोपभायाप पवार सहर एाख नपमा, रत्याक्षेपे चार पपत्तीति । इयमातोपपतिः, मंधानयोईयोरकाल समापो हि सहरमनपाल इयोरेय माधान्यं, येन सहरसात, माधाम्यशाल उपमायाः, ग्रेगर समिहिकाया दामिन्य- प्रधानमे, न हि विना साधारणधमधम्मत न मिा उपमा सम्भवति य थपिनाकतत्तदम्, पणाप्रधानमेवपासाने प्यपदेश, मानेन हिघ्यपदेशामन्ति'-ति नियमाव, पान उपभव प्रधान- भूमा थपदेपरवरिति । 'या' उपसियापि सहरीकारे। 'या'-रति, पिपरममित्र उप मनोमम्' म्यादानेवारी पमाखलेपि पारखीचारप्रसङ्गः, मारवादारानरम, रति सहर तल मला परदेश पाखाम, व पूर्णपमयेति भावः । (११) महारानराधामपि भराधमा दर्शयति म नि । विन्दु रपि वापिति hिri प्रतिविम्बिा दुरिति रोष ·" नवम उल्लासः। २११ श्रेषप्रतिभोत्पत्तिहेतविरोधः, न हिमत्र अर्थइयप्रतिपादक: (५४) शब्दश्लेषः, द्वितीयार्थस्य प्रतिभातमावस्य प्ररोहाभावात्। म च (५५), विरोधाभास इव विरोधः, श्लेषाभासः श्लेषः, तदेवमादिषु वाक्येषु वेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुरलङ्कारान्तरमेव । तथा च, सईशमुक्तामणिः (५६)। [१] नाल्पः कविरिव खल्पलोको देव, महान् भवान् (५७)। [२] (५.४) 'अर्थव्य मतिपादक' उभयविधार्थस्यावयबोधकतथा अभिप्रेत । 'हिलीयार्थस्य' विन्दुरहितविन्दुसहितरूपार्थस्य । 'प्रतिभातमालय' शब्दशक्ति- महिला बापालत उपस्थितमालय। 'प्ररोहाभावार' प्रस्फुटत्वामागत ममतापयामवेयात् । अयं भाव , उभयविधार्थय विवक्षितत्वे एस 'अर्थभेदेन भन्दभेद'-ति नियमात् शब्दयो क्षेष खीक्रियते, न पाल, उभय- विधाम्बियो विवक्षित , हितीयार्थसापि अन्वये प्रवेथे वास्तविकविरोध- प्रसङ्गादिति नातिक प्रवेष एवान माति, दूरे पातामस्य विरोधितेति । (१५) नतु पिरोधाभासस्य विरोधासारस्वमिव शेषाभासस्थापि क्षेषामहारत्वमस्त त्याचे समादधाति न चेति । अय भाग, वातपिक- विरोधस्य दोपतया विरोधाभासया विरोधालद्वारय सीक्रियते, झेषस्य त पासकिय सम्भनेन तस्वैगनारप युक्रम् न सदाभासस्थापीति । (१६) 'मर' मत्कुलमेर महेणुप्ता 'मुनामणि', एश्वाल व पपन्दे वायुन पायो रमेव राजन मुकामणिवारोफेवरिति हिष्ट- परम्परितरूपसम, सदमे एकदेगविवर्तिरूपामिन्युच्यते । क्षेषस्व विहाया तहले न मधाममिति । (१०) 'भोर' पद्य यश्च! 'महान् भगन', अस कविरत - मोष इत्यर्थः । वह व्यतिरेर जोयनकाय रति रिपोयम् । पशु सदनमा अप्रधानमे ।

·२१२ कावाप्रकाश अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरःसरः । यहो दैवगतिथिवा तथापि न समागमः (५८) ॥ [३] श्रादाय चापमचलं, सत्वाऽहीनं गुणं, विषमदृष्टि । यचित्रमच्युतगरो लक्ष्यमभाशीनमस्तसौ(५५)। [४] -इत्यादौ एकादेशविवर्तिरूपक-पव्यतिरेफ समासोक्ति- विरोधत्वमुचितम्, न त स्वेपत्वम् (६०)। शब्दलेपः-(६१)इति च उच्यते, अर्थालद्वारमध्ये च लक्ष्यते इति कोऽयं नयः । किञ्च (६२) वैचित्चामलकार इति, य ३ (५.८) यनुराग 'प्रणयविधेष , लोहित्यातगतिश्च । 'पुर सोयगामी सम्मुखय । 'समागमो' मिशन स्त्री सदाभव । यताभिधया निममनेमार्थ- इयान्वययोधयाभावात् गलेष , किन्तु निविशेषणमहिना मायक- ঘন নীশিৰিবি স্বাধীজিবাধা। (५४) लिचोचन , हिमाचलं धढ , पाकि ज्या, विष्णु गरच विधाय त्रिपुरासुर जघानेति प्रस्तोऽर्थ । पचमनभ्यं धनु, सीमोनी, या ग्रहोमो धतुर्दण्डादन्यमो गुण , विषमा छयादन्याव निषिता, पापि मध्यभद्र रति विरोधाभास , स एव मधानं शेषस्य प्ररोधाभाषादियुममेक । (१.) चलद्वारखेति भेष । (६१) पूर्णपणतीयमगं दूषयनि पन्नेष रति । (২) শন্তু যাবাসযা স যখগঘঃ, কিন্তু বিলালীরী त्यो वेषरूपतया या व्यपदेम , वर्धालद्वारपायाच चार- मध्ये गयने रनि को दोष यत या विश । वस (भन्दो चर्चा पा) 'कमिनिभाया।' कमिवश में 'सरगम' स्फुरण, ना 'गोरो' विषय , ना (परे वा पाविधिवता, तितो , से (दोमा चर्चा ) 'यबदारभूमि' पनद्वारमात्रय । दिसाया एवानामा यत्र विपिना, नवंब गुमरामद्वारसहि पसिनार्थ । एकचोर- .

·नवम उमासः। एवं कविप्रतिभासंरम्मगोघरसलेव विचित्रता इति सेवा- लङ्कारभूमिः । अर्थमुखप्रेक्षितत्वमेतेषा शब्दानामिति चेत् (६३), अनुप्रासादीनामपि तथैवेति तेऽपि अर्यालद्धाराः किं नोच्यन्ते ? रसादियञ्जकस्वरूपवाच्यविशेषतव्यपेक्षत्वेऽपि हि अनुमासादीनामलकारता (६४)। शब्दगुणदोषाणा- मपि अर्थापेक्षयैव गुणदोषता। अर्थगुणदोपालद्धाराणां शब्दापेक्षयैव(६५)व्यवस्थितिरिति तेऽपि शब्दगतत्वेनोध्यन्ताम् । 'विधौ (६६) बक्रे मूईि'-इत्यादौ च वर्णादिवेषे एकप्रयत्नो- चार्यत्वेऽर्थक्षेषत्वं शब्दभेदेऽपि प्रसृज्यतामित्येवमादि स्वयं विधाय॑म् । तच्चित्रं यत्र वीनां खड़गाद्याकृतिहेतुता ॥८॥ मेषस्य विनिमारम्भविषयतया श्रेषस्यैव चिनामिति स एव तल क्षेप रति भाव । पखारभूमिरिति विधेयापेषतया मेवेन्यस्य क्षीविद् तेति । (६५) तु निरर्थकदामा मासम्भवेन पसासापेक्षता अर्यालद्वारलभियुमेनि पूर्वपश्यनि यससेनि । (६०) रसादिष्यवक यम स्वरूपं अनुवाणांदिक्पं, या बाथ- विमा परिणत , तयोः सध्यमे याचे अधीनाये, मनोति येषः । अपिर्मिन- कमेपाल, अप्रासादीनामपिरमादिनस्वरूपाच्यारिषमव्यपेशवे मारवषय । अनुप्रासो हिमादिप्यक पमपात, पास पन्दस्यता (प' मागताय " चाम" रियाम r) पुत्पत्त । पादय पान पानीति समापसाचा । बारामामोसा गा पालादेगहने रवि । (३) बन्दनायो रिमा मान । (11) एमालमेको मनिवाभानिन्दार iffer

·३१४
कावाप्रकाशः।
सन्निवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्णाः खङ्ग-मुरज-पधादया-
कारमुल्लासयन्ति, तच्चित्रं काव्यम् (६७)। कष्टं काव्यमेतदिति
दिमात्र प्रदर्शयते । उदाहरणम्,-
मारारियकरामेभमुखैरासाररंहसा ।
सारारब्धस्तवा, नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ।।
माता नताना, सट्टः श्रियां, बाधितसंघमा ।
मान्याथ, सीमा रामाणां, शं मे दिश्यामादिमा (१८)
(पनबन्ध)
(३७) चित्रं पिलासकारयुतम् ; कचित् 'चिमलद्वार-रत्यर
पाठ । यद्यपि सन्दात्मकामा वर्षानी रागाद्यावारतमा नास्ति, तथापि
सदृष्य मकामा लिम्यामकानां दधान तेषु तथावाचर्पते ।
(१८) समान्छो यचा,-
.
भखगणार
PRELIMILERY
WHENBette
सीवाधित
पड्गबन्धनप्रशारो यचा, भटेपरि बधर पाशाहयान पोरेला,
न उपरिपासातवमध्ये 'मारति माथमिक पविषया.
पारोहकमेष (परि बधो पा) एरयां धारया ''-यादीनु ''-
यला पाई पाईन न्यसेत, पगसापे पति या विचारा,
(IR र '-16 वर्ष प्रगिट)। नमोऽयरधारायामा.
क्रमेण 'त'-यादोन ''-रत्यवान् पर्वा न दिसेन (मा-ब।
मचे भाषणे प्रति ) नतप PER सो उपरिवा

·भवम उमासः। २१५ सरला बडलारम्भतरलालिबलारवा । वारलाबहुलामन्दकरलावलामला (12) (सुरजबन्धः) निलमयकामेष 'वा'-इत्यादीन् 'ह:-रबन्नान सा वर्णान् विम्बर, बरसाहपरिशाखावां प्रयक्रमेण वि-त्यादीन भ-यन्तान गत वन न्यसेत् । (माकार प्राथमिक माकार प्रविधः)। सतत्र खड्गसटौ 'मा'-मन्दाद्धः क्रमेण म्या इत्यादि सी-रत्यन्न वर्गमयं विन्यस्य सदाचवम्मचे माकारो विश्वास । सतब नदुई शाखावां मिकमाणक्रमेष ''-बादोन 'शम्' इत्यनान् चतरो वर्णन विन्यस्य अपरगाथार्या भोपक्रमेण 'मे'-रस्यादि 'टु'-दत्यन्त पर्णपदस्य विन्यसेत् । (माकारो- sষয়াখালি)। मत भूसभागे भाकारखा क्रमेण 'दिमा'-रति वर्णइयं न्यसेत् । ग्वोबोरवमर्थः, मारय कन्दर्पस्य अरिः शिवः, पक्र इन्द्र, रामो पन्दनः मरारामो वा भमुखो गणेशा, एरामाररहमा भारासम्पात- योगेन मारमविश्यम् सफल का चारवः सपो यथाः सा । भारारियादीमा मिवं पीड़ाारणसमाधियां संघ समेहनस्थानम् । बाधितो निरन. संभम छोगो रसाः पारामाणां रमपीवानी पारीको सीमा परा का अर्थ समूमिः रमपीवतवेति वायत् । आदिमा मिला। अन्यत् सुगमम् । (६२) सरजम्यो यथा,- - ला ·२१६ कावाप्रकाराः। यस्य ग्यासमकारस्वयम्, पडमिक्रमेण प्रथमपादयान लिलिखा, नेपा- भयोधलयापरपादत्रयवर्णान लिखेत, सतोष रेखाविशेषदानेम इलोको- हारी सुरजोत्पादनञ्च कार्यम्, यथा, प्रधमादिपादचतुष्टयस्य यथाक्रम प्रथम-दितीय-रतीय-चतुर्थवर्षेषु अधोगत्या एका रेखा देया, मतप तपा- पर. चतुर्थो दिपादचतुष्टयम्य व्युत्क्रमेण पञ्चम-पठ-सप्तमाष्टमेघु अgगन्या एका रेखा देया ; एक रेखाइयेम प्रथमपादोत्पति । ततय द्वितीय पाद- प्रथमवर्ण-प्रथमपादहितीयवर्णयोरेका रेषा, नदपतः प्रथमशादाटतीयवर्ण- द्वितीयपादचतुर्थवर्ष योरेका, नदपत: दितीयपादपञ्चमवर्ण-प्रथमपादपE- वर्षयेरेका, तदपतः प्रथम पादसतमवर्ण-द्वितीयमादायसवर्पयो का-रत्येवं- रेखावतस्येन हितीयपादोहारः । यथैव प्रथम-दितीय पादयोथेषु येष वर्षेषु रेखापतष्टयदानेन दितीयपादोहार , तथैव रतीय-चतपादयोनेषु तेषु वर्षेषु रेखाचतुष्टयेन एतीयपादोदारः कार्य । एवं चतादिपादचयष्टयस्य थ्युत्क्रमेण प्रथम-हितीय-दतीय-चतर्थवर्षेषु जगत्या एका रेखा, एका प रेसा तदपतः प्रथमादिपादचतस्यस क्रमेणाधोगत्या पश्चम-प-सनमारम- वर्षेषु देया, एन रेषायेन चतुर्थपादोत्पधि । सोकस्सायमर्थ , पारगम्या सप्त विशेषा। सरसा मेवादिकोरिएक- रहिता। बहरनेवरारमधेटाभिसरलानाम् पञ्चचामाम् चशिरवानी अमरसम हानाम् थारा कोसारको घसा, भा। वारसा इस पहा यस्थाम, मा। चन्दा उद्योगिनः (पर्चात स्थाय) करडा (बर रामपाधभागं हानि नोति) रामान: यथा पा, परदेश अधा- भोपयोगी परिति । पाउने एलपी यमला निर्ममा, (नसे सम्पपपि थमसा इति दार्थ) । सरसेन्यत गरसेहिपाठे (परंपराएं धानि पादत्ते रति व्युत्पत्या) परवाएोमस्तीनि महेबरा। - .

·नवम उल्लासः
भासते प्रतिभासार! रसाभाताइताविभा।
भावितामा, शुभा वादे, देवाभा वत'ते सभा (६)॥
(पद्मबन्धः)
(६८) पद्मपन्यो यथा,-
उत्तरदिक
वायुविदिक
देशनविदिका
Jaysia
तावित
भा
सते
पूर्वदिका
गर
MAYANA
दक्षिणदिका
विदिकर
-
चपन्यासकारो दचा, सदसपनं एकम, RA Aर्षिायाम जोक्स
खादिमो म्याथमा प्रतिदनं दोरी बाँसो,
PR दिने निभायाथ्यों गिविदिग्दथेषु न freो।
MR मापदने पानिमा मोरा प्राचारदोaft
म

·२१८ कावाप्रकाराः। रसासार, रसा सारसायता, क्षतायसा। सातावान, तवातासा रक्षतस्वस्खतक्षर, (७०)। (सर्वतोभद्रम्) प्रवेषः, पचिमदले समविश्य मिर्गमः, चाग्ने यायव्यदक्ष यो. मग एम, नाते यानयोस्तु मिर्गम एव । तथाहि मशते कर्णिकाया भा-रति, पुष्यंदले मिर्गमकमेव सते-ति, प्याग्नेयदो प्रगक्रमेण प्रति-रति पते पयाँ लेसा, भा.रति वर्ण. कर्णिकास्य निधः, नतो दक्षिणदले निध कम पक्र मेष मार-रति वर्णइयम् ले एयम्, तमिन् वर्णहये च प्रवेशक्रमेण रसा-रति पर्णइयं शियम, कार्णिकायाच भावर्ष लिट. एवमपेपि मादियामयम् । लोकस्यायमर्थ , हे 'प्रतिभासार', लापन शालिमतिमत, 'ते सभा' 'मास' । किंभूता सा, 'रसामाता' रसैराभासा शोभिता । 'विभा' অনুষ। মা, আবিমা দ্ববাহীমিয়া, ঘা। ‘পাধি পানি निपीत: ध्यानो या यात्मा यही मा। 'बाई' तपशपाय -'भा'। 'वामा' देवसमावस्या रत्यर्थः । (৩) ঘর্মনীময় যা মাছিমঘন সি, মায়া फमेणाधो धोरिखनमेव पर्याप्तम् ; नचालते पप हि "दि मनोमवं भमर्थ यदि सर्वत:"-रति दणामय सर्वतोभ्रमणस्य प्रतीतिसम्भगाए । पतोचपणच चतुलोमेन, परिलोमेन, अनुचोमप्रतियोमाभ्या, मणिोमा. सोमाभ्याम; च मेष, सपरिकमेप, चउपरिक्रमेण, समर्थ५'- प्रमेण च शारसे एप चोक चायातीवरम् । 1 यथा-- सा सा सा सा च च ता य सा ता या त वा ता सा व व त Versपदादिमादामागोमेन मोनोवारभिन समासा ·नवम उमासः। २१९ सम्मविनोऽप्यन्ये प्रभेदा' शनिमावप्रकाशका नत काय- रुपता दधतीति न प्रदर्शन्त । पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशददगा। एकार्थतेव, भिन्नरूपसार्थकानर्थकशब्दनिष्ठमेकार्थत्वेन मुखे भासन (७१) पुनरतयदाभास ।सच, शन्दस्थ, बावास्ति । ए मतिपाद प्रथमादिवर्णपष्टयम्य पञ्चमादिवर्ण चतुष्टयमा पतकोमप्रतिलोमाभ्याम, मनिषोभानुमोमाभ्या वा त एव पादा । ए, पादचतस्वस्थ प्रघमामा अरमामाच बर्याना अधक्रमेय उपरिक्रमेणा उचारणे प्रथमपाद, प्रथा प्रथमवर्ष चष्ष्यस्य अष्टमवर्णचतवस्य पा बेस उपर्यध क्रमेण, अधउपरिक्रमेण वा उच्चारणे प्रथम पाद । रोबा मनपादानाहितीयवर्णपदष्टयेन सप्रभवष्टियम च हितोयपादस्य, तोवाचवष्टयेम पवनध्येन च हतीयपादस्य, एक चतुर्थवर्ण ववष्टक पञ्चमाय चतुष्टयेन च चतुर्थ पादस्य च उत्पत्तिरिय बड़विध धमणमूहाम् । रजत तु अस्तु अतथर रति गहपदद । लोकमायमर्थ , रसासार (धोत्रे), रक्षतसा रसा (पृथी) शताया (क्षत काशित पद भावविधिय , तान् ति व्यस्त मापयनि या, मा, सोनकमधि त्यस रूपम), पनामा (अपचया, न उमज-रत्यय रूपम् ) १ (1) बस्तु रचन्पद । ধাধোঘনঘ, ( সল্প पावन अलिपी यस भा) सातारात , (भाने वखे पान बनल ब), हे पावर, (पमहाद, तप तनकर, रा दाने समो परम)। (61) बापान ! भारतम प्रतीति , nारिकासम ·२२. कावाप्रकाशः। सभामगरूपकेवल शब्दनिष्ठः । उदाहरणम्, अरिबधदेहशरीरः, सहसा रयिसूततरगपादातः। भाति सदानत्याग: स्थिरतायामवनितलतिलकः (७२) । चकासत्यङ्गनारामाः कौतुकानन्दहेतयः । तस्य राजयुमनसो विवुधा: पाईवर्तिन: (७३) । तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ ६॥ एकार्थते वे नि पदम् एकार्थतया ग्रामातनो भासमपरमिनियोध्यम् । विभिन्न- रूपयोर्वस्तुको भिन्नार्थयोरमि गन्दयोरापातत एकार्यतया प्रतीनिः पुग रक- बदामा (७१) 'रिपधदेहमीरः' परिवपदा हा (पेटा) येथाम, नाम् शरिणः (परयुकान योधान) रयति (मेरयम) या सः 'हारपि- मततरगपादत.' सहमा रविधि समा' (जना सम्वप्राः) वरण पादा- गाय (पदातिकाः) यस्य, म. 1 'स्थिरतायाम्' 'गः (पर्वत ५०) 'anfr- मक्षतिलक.', 'सदानन्या' सताम् विप यानाया (चतिमनभायेन मनोय. मनेन या), भाति' शोभते इत्यर्थः । (१) 'पद्नामयाने एका (सम्यक) रममा रसियनारामा (बासिम:) । 'कोहकामन्दोदर, कौतुकेन ( सत्कणि अभिशाप जन्यगीतादिना पा) चर (विष्णो) मन्दम्य भनोषण्य, तब । (कोरोन मानन्दहेतवः-रति यथाहतार्थ करणे यानन्दादर परिणनिशान पर पदमावादारोदाहरणलासनि:)। 'समनम'''(गोभमानि) मनान मेषा ने । 'विधाः पण्डिता । पर होइये दगा एशयमा धादिदेयारीर-रनिये पदों भाकी सभी च । भारधि-नति स्योत्सद्यो मिर, दर पाईक , भाग समनौ। दान-दाम-दहि भापिनिरको सभको। समारामागन्दयोः पूर्वः उभदः निराकर, उत्तरम्मु चभक सार्थकता ·नवम उन्नासः। । उदाहरणम्, तनुवपुरजघन्योऽसौ करिकुञ्चररुधिररक्तपरनवरः । जोधाम महाप्टथुमनसामिन्द्रो हरिजिष्णु (98) अवैकस्मिन् पदे परिवर्तिते नालङ्कार इति शब्दाश्रयः, अपरस्मिंस्तु परिवर्तिनेऽपि स न हीयते-इत्यर्थनिष्ठ इत्युभया- लङ्कारोऽयम् । ॥ इति काव्यप्रकाशे शब्दालद्वारनिर्णयो नाम नवम उल्लास. कौवकानन्दमन्दयो पूर्वोऽभङ्ग, उत्तरस्तु समाज , उभावपि सार्थको । सभनसो विधा रनि दावेव अभङ्गो सार्थको चेति गन्दगतस्यास्य घडविध- खम । एतेषां गन्दाना परित्त्यमहत्वात गन्दानकारत्वम | (8) अमौहार (सिह), ननुपपुरपि (जीणगरीरोऽपि) यजघन्य (ण) रति विधेयम । म किम्भूत ? ---करिकचरापाम (गजमानाम) धिरेप रका (लोहिता) खरा (नीक्षणा ) च नवरा यस्य स , नेजसाम् धाम (धात्रय), महमा (तेजसा) पृथुमनसाम (निपुठान्नाकरणानाम्) रन्द्र (मनु), जिष्णुच (अयशील प)ति । थन तत्त-कर-रत-धाम हरि- पदानि परित्याहानि, वारादिपदानि तु नत्म हामीत्युभयानकारत्वम् । पाम मह इत्यात हरिर्जिणु -रत्यत्र च गन्दगतत्वमेव, उभयोरेर भन्दयो। परित्यमहावादिति । एवं परिवाचका हवं एस गना उत्तर स्थिता। अाशाका इति मते 'करिकुलरवर अर्थगतोयमबार उमद- पदयोरेस परिसिहावादिति तु विभावकीयम् ।

·॥ दशम उल्लासः॥ W पर्यातदारानाद (१),- साधर्म्यमुपमा भेदे, उपमानोपमेययोरेव (२), ( न कार्यकार ग्रादिकयो' ) (৩) “কর কানাঃগময়ী মা।মহয় ? हरज्ञापतो नथा । तथा समाति मोला निदर्शना ।। प्रसमामालिशयोनी परिकीति प्रतिवपमा हमालो. दीपक सथा। उस्य योगितया र व्यतिरेक पलीत। पापी विभाना च विप्रोशिन घेत च । यधामण्यमान रन्याम ent विरोधयत् । सभागनिमाया पास्तुति मोगा महोबा। निशि- पुरिटी प भाषिर्क वा नात् । पर्यायोगदाच भगञ्चय इदी- रित । पर्यायवानुमान मोर परिकरसपा । प्याकिरिसरले. ru मानया । चन्योन्यात्तर सूक्षमा तदा Fara चिमभि के न च । प्रयनीक मोहितच भगताभवानी तो। भानमार प्रत व सामायञ्च शिपा । गहुशाता ध्यानात Sear । मटिमरी समेटिरुदीरिता सिप्रदीप । (२) नह साधना Eि भाग्य परनामा सम्बन्ध राम एकपतिमागिकोपरानुयागिन रानिया , (या य याकम कमा सम्बना मतिय प्यनुयोगिनी, पा, एमाले एहसा सासर १९ सर .. ययाम को पदणी प्रतियोगिनी न TE- । समाधि . मन्च मोग.

·4. दशम उखासा ২২ यषषादिशदा (६) यत्परास्तस्यैवोपमानताप्रतीतिरिति यद्यप्युपमानषिशेषणान्येते; तथापि प्रतिमहिना श्रुत्य व पाठीवत्सम्बन्ध प्रतिपादयन्तीति तत्सझावे श्रौती उपला । तथैव, "तत्र तस्येव"-[५ ।१।११६ पा० सू०] इत्यनेनेपाथै विहितस्य बतेरुपादाने । (६) यथादिगाहामा माधर्माम्यन्दवाचकवं प्रतिपादयन् तत्सद्वारे श्रौतस्त्र प्रतिपादयति यति । यत्पराः' यदनन्तरसपाता । 'तो' दर्थ- ! 'ध' एमालेव । 'सम्बन्ध' प्रमते उपमानोपमेय रपसम्पनरूपं साधर्म्यम् । अयमात्र पूर्व पक्षः यदि यदर्थे धम्मावर्ष प्रतिपादयति तत् नहिगेपणं, 'एकवियप यच नायरन वा प्रत्याययतीति नियम , यथा, नीलमुत्सल मित्यादौ नीलपदम् उत्पपदार्थे सायं प्रत्याययत् अत्मपदम्प पियेपर्ण भाति, ततव मापस सार्थम् प्रत्याययति, तथा, 'हवं मनो कमलं यथतत्' इत्यादी यांगदः समलपदोत्तरसपाहवेन समापदाय उपधामका सन्याययोनि कमचपदस विशेषणमिति उपमान- भूते पहले एक साधारणधर्म सम्बन्ध बोधयक्ष, नदन्यग्मिन उपमेये मुखे अपनदयामयेत? इति उपमानोपमेव यो साधीय गन्दामम्य पात् ॥ श्रीनपमिति । सिद्धानन्तयम्, राजो राज्यमित्यासी भाभयमन्तरमपाता होवा: समय राजन स्वामित्व प्रन्याययन्ती तहिप भवन्त्याम बथा राजराज्यो. मसामिमा सम्बन्ध मयाययति, सधा उपमारे अपमामा सन्याययनापि यथादिगन्दा उपमानोपगेमयोः माधर्मसमन्ध प्राणालेर उपसारयन्त्य देति, परतव. गन्दम चिलमेर। शिक- मायायमभ्य पेयाय विद्वान, सुत यादयः गन्दा गेषमानयिपदा- -कि, 'वाम धर्मविध प्रवासात, नर नहिषपम्,-anो- for बदल बदकोष, तर नदिधभिन्न विहान ममा उपमानमाथेमा, मेन दयमाने करो बार प्रभामिनि, वादियन्दं परमाननाम्नातित वाममोपचय सिमनि समर उपनामधारमा ति यादव ·२२६ कावाप्रकाशः। 'तेन तुल्पम्(७)मुग्यम्' इत्यादायुपमेये एव, 'तत्तुलरमस्य-' इत्यादौ चोपनाने एव, 'दश्च तच्च तल्यम्' इत्युभयवापि तल्यादिशब्दानां विधान्तिरिति साम्यपालोचनया तलाता- प्रशीशि रिति गाधर्मनस्यार्थलालपादिपदोपादाने यार्थी। महत्, “तेन तलाम किया चेत् यति:-" [१११५ पासू०]- इत्यनेन विहितस्य पतेः रिखती। 'एवेन नित्यनासो (८) विभन्य लोपः पूर्ध्वपदमशति- खर उपम' इति नित्यसमारे इययब्दयोगे समासगा। ठेउUpdra (७) वयादिशब्दानां पमिशाच कल्प प्रतिपादयम् समझाने धार्थ । व्यवस्थापयति त तामिति । पल सर्पल तत्पदार्प: कमलम्, दम्पदाच एखम् । उपमेये रति, उपमा रति पवित्रानिरिम्य नेमामेति.। उभयान उपमाने उपमेये च । विचाग्निः पर्यवसायम्, तात्पर्य मिति फरिताय । साम्यस्य साधारस्य । पोलोपना यनुमन्धानम् वल्या साधमासम्बन्ध सन्धिता, पाच नेम मयं सुपमियादी उपमेयताइपा, सातत्यमो. म्यादी उपमानवापा, श्वनच दस्पमित्यादौ भय पर्यतीति साधनामे दस्यता । अयं भाष, तस्यादिशन्दाना उरूपधर्मिशार कतया वद्याप तापे साधा पहा म प्रतीयते, नथापि पदानियेत एर नदिति चायम्, तपामिन दरी उमियर प्रचत ए, पन्हात परित्यायोमेदाश्वयोध', तसच रासस कमल वल्पनामानिरिति मय- गावोfr: महारयोः साधमा सन्यानं दिमापना, হয় মণ্ডিরীঃ ঘামে বিনা অইন ভাষায়: (ঘ- অপমিাহাব) খলিলামি কােন সীমা - नियो एस शामिति । (e) - "यो धावप्रापिदियोः" (13101) पा.) रति माहामासरे "ररमा रोषा पूर्ण विसरल । " ·दशम उल्लासः। वाला , क्रमेण उदाहरणम्- स्वप्नेऽपि समरेषु त्या विजयश्रीन मञ्चति प्रभावप्रभवं कान्त खाधीनपतिका यथा। [वा०बी०] चकितहरिणलोललोचनायाः क्रुधि तरुणारणतारहारकान्ति । सरसिजमिदमाननञ्च तस्याः सममिति चेतसि संमदं विधत्त वाचा: भत्वायतैर्नियमकारिभिरुतानाम्, दिव्यैः प्रमाभिरनपायमयैरुपायैः । चोरि जैरिव चतभिरदः सदा यो लक्ष्मीविलासभवन वनं यभार । [सयो०] अपितथमनोरथपथप्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतश्रीः। सुरतरुसदृशः स भयान् अभिलपणीयः क्षितीखरो न कस्य ॥ [स०भा०] गाम्भीर्यनरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत् । [त०ी] दुरालोकः स समरे निदाषाम्बररत्नवत् ॥ [त०मा०] साधीनपतिका (२) का भजमाना यथा लोकोत्तर- हिपार्मिकदर्शनेम, "यारए वैलिकत्सानीकारावातियोपादा- भाच मित्यपदप्रयोमामाषिक" युद्योतन प्राह म, एखमेवाती- सब रसगाधरकदपि 'पारिवार वारिधरो मे पेदा परब - बरेय ' त्यादो(मायोपारिधर सरत्यशान्ययम्म कर्तव्यत्वात) वाक- मत स्यन्दप्युदाजहार । (2)। नतु गेडास "चन्दा सहारदा सो भेदा

·।
२२८
कावाप्रकारः
चमत्कारः, तया, जयश्रीबदासेवनेनेत्यादिना प्रतीयमानेन
पिना यद्यपि नोले चित्य, वैचित्राञ्चालङ्कारः, तथापि (१०)
गध्वनिगुणीभूतव्ययस्यवहारः, म संग व्यगासंस्पर्शपरा
मर्यादव चारताप्रतीतिः, अपि त याचायचित्राप्रतिभासा-
देय। रसादिस्तु (११) व्यगनोऽर्थोऽलद्वारान्तरच सयंत्र ।

·दशम उल्लासः। २२६ अत्र त यानि पाने पोत्यादीमि उपमोदाहरणनयामितानि, तान्ये- नामि चित्रकाव्योदाहरणानि भनित नाईन्ति, एतेषु राजविषयक- भाषादिरूपमा व्यद्गासा सत्येनाव्यात्वलक्षणस्य चिरकाम्यत्वमधासम्भषा- दित्येक पूर्वापाविरुजाभिधानम् । तथा अलवारदयस्य एकल पनिपाते- "षा संसूधिरेतेषां भेदेन यदि स्थितिः ॥२३॥ विश्रान्तिज पामात्मन्यगानिवन्तु मर"1 (103) -इत्यनेन संसृष्टिसहररूपं खतन्त्रमहद्वारा वध्यते, तदनुसार मोऽपीत्यादी प्रभावसमवेत्याद्यतमासस्यापि सत्वेन उपमासमासयोः संमृधिमारयोरन्यवर वास्तु यदवारो नव उपमेति बसोपमोदारण- বাণিধানমঘনমিলন ঘূৰিামিষালদিবি। [মুদল- मतोऽनीकल्य समाधानमाहरमादिरिति । 'अव्यभिचारि' नियतापस्थिति- कम्। i 'अगणयित्वा' (अनावश्यकतया) अनालोच्य । 'तदलद्वारा:' काव्या- महारा। ध्यायेदं समाधानम्, इहाद्वारम्बर प्रक्षततया नव विवेचनममे. चितम्, रमादिरूपस्तु व्ययोऽर्थ (अन्ततः) यलद्वारइयञ्च भई मिने। काव्ये सम्मानि,, नल सोपोत्यादौ राजविषयकथाबादेयदि स्फुटत्वमग्नीकरोपि, बदा नित्य, गुणीभूतव्यगाव वा यस्तु, अथास्फु टावं चेत्, तदा चिनासु (प्रत्यग त्यवर स्तमिति चित्रकाव्यलक्षणे अव्यापदमा व्यस्कुटव्या- परवादिति)। एतद्दिषेपन मलामततया उपेच्या प्रस्तुमा. काव्यालङ्कार- भूना उपमादय केवलं प्रदर्शिता', न त चित्रकाव्यमभेदा पपीति ! " बारमिये नियन"-दबनेम तु नामभिहितम्, 'यान्येवादारोदा- हरणान, तान्या चित्रकाचा दोराहरणानीति, किन्तु यदेवाचार मिरूपर्ण, नदेव चित्रकाव्यप्रभेदनिरूपणमित्य पोतम्, (यात ए, निएँध्यन्न - युमम्, न ददाहरिचने-ति), अलारपदे हि निरूपिते चित्र- काव्यप्रदमिरूपपाय मापर विशिदपेक्षित स्थात्, तथापि घमासमि- उपमानिमित्येवमादयविकाव्यप्रभेदाः स्वनिरूपणाथ केवल मनुप्रासोप- मादिनिदपषमेपेक्षन्त, संयमा विज्ञानवान् ; तार खोपीत्यादी माध्यतामावपि न प्राथमिकं पर्यापर विवाभिधानमिति ।

·३३० कावाप्रकाशः। प्रत्यभिचारीत्यगणयित्वैव तदलद्वारा उदाहताः । तद्रहित- त्वेन (१२) व उदाझियमाणा विरसताभावहन्तीति पूर्वापर- विरुद्धाभिधानमिति न चोदनीयम् ॥ तहत् धर्मस्य लोपे स्थात्, नौती तहिते पुनः [१३] 1 [५] एम द्वितीयमपि, तथाहि सत्यामेोपमाया तया सह परख संह सरो वा सम्भवतीति राजोपमास्थलं व सदृष्यादिस्थायि उपगायतमासकमेष, यास्तु विशेष , चमत्कारितायां यद्यपधारान- र उपमया तवयकवार दि, दा समटा सकीणों का उपमा भपति, सुमनक्षत्यादिमो चेत्, राईव उपमा भवतीति, एतविपनन्तु यमामलाया ভা, মলম জামায়ানো ভদনকং মহঘিনা ছবি। বাব खपीन्यादौ यत्तुप्रायम्य यापमानुल्यकक्षात्मनो करोपि, तदानीमियताम नाम सटा सकी या उपमा य म तलावास, तदा रा टपमेनिन সুশ্রাব্যবিষয়াসিধানসিবি। অনীহুলাহাব রিমল সামাধা বিঘানা অনাবাধি ভিক্টর। (११) सचिवमयोदाहरणयोग्यया रसादिशितान्ये - मोदाहरयानि विमिति नोपन्य सानोति यत पार तित्यति । (११) यसायमभिसन्धि , पार्षविहितपदिय ए हिनदिने चौती भरेत, पर यतिप्रत्यय "तत्र तसेव" (Unti)-रति सोप परीमन- म्यन्नादेशेषमापदाय विलितया पाधारपध एप सार्यान्वयवोध जन या नियतमे साधारगंधाकार रति माधार एवमयादान कि तासा पहियासमा म सब उसमाति।

·, - दशम उल्लास धर्मः साधारणः, तहिते कल्पबादौ (१४) चायव । तेन पञ्च (१५)। उदाहरणम् । धन्यस्यानन्यसामान्यसौलन्योत्कर्षणालिनः। करणीयं यचक्षेतः, सत्यं तस्याहतं यया ॥ [ वा. श्री.] पातटकरवालोऽौ सम्पराये परिभमन् । प्रत्यर्थिसेनया दृष्टः कृतान्नेन समः प्रभुः । [वा० भा०] करपाखड्याचार [सत्रौ] तस्य वागमतोपमा (१६)। [स० प्रा०] विषकल्प मनो वेतसि, ति. मा० यदि जीवसि तत् सों उपमानानुपादाने वाक्यगाऽय समासगा [१७] ॥२॥[२] । (१७) राजनिईि, " तुला प्रिया घेन पनि."-(१५) रस्यनेन रिति रति तदरमा साधारपणे पायो तमाक्रियायाम- मागार पधारोपादानं विमा ने धार्थ पते सम्भाति afraat यति कसपादाभित। (11) पायगा मासगति दिविधा श्रौती, पाक्य-समास-ति- मेह विविध पार्थोनि मिबिया धर्मसोमे मुन्ना विधा । (1) अमोमेति अनमोपनीयले चा, पमपमा (उपमान) वसा मामः । पिपल्समिति पदममा पल्प करे- भोयरः"-101.)-रति पण विरतमा सम्वयमा (१५. पहंममरति सामाविमलेन निगार) मागिरिको भना wittee महिमाRY Traft or wr- भार. (वादिपदान) पिया ना बात ! (१०) मानपदारेर अपमाविवादण्य तिRiterne ·२३२ कावाप्रकाश सचल कारण पर-वीसाम-सिरि-विचरणं ण सरसपावन ! दीस ग्रह पा णिसम्म सरिसं असंसमेत्तेण (१८)। कव्वोत्यव कध्वसममिति, सरिसमित्यत्र पमिति' पाठे एव समासगा॥ वादेर्लोप [१६] समासे सा कर्माधारस्यचि क्यडि] कर्म कीर्णमुलि [२०], १ বিগানা নবঘা ৱিনধাৰনাল ল বসিয়া মিমি, লাব श्रोतो, सादीना उपमानान्वित तयैव स्वार्थबोधकत्यनियमेन उपमानानु- पादाने ते पाहपादानामभगत, यतो हि विधः । एवमेव मदीप, पतरा दर्पणकारितं श्रौत्याथीभ देन पातर्विध्यं न पिरम । (१८) भकलकरणपरवित्रामचीवितरणं न सरसकाव्यमा । हसतेऽथ वा निशम्यते सत्यम भायमानणेति । "बालासमयपणाविषयत्वेन इलभतया उत्कृष्ट गुणम अग्मदगोचर किश्चित् उपमानं भविष्यतीति साहसपथ्यवमानापमान मुग्नेयछपमा" इति उद्योतक । "उपमानवाचकात् यत्पदादनन्तरम् देसम्मानदत- पादानमयोपमामानुपादानम, तेनाव सह पए देम मामान्यत टपमानोनयपि न चति मगमन्दादिवाद्यायोगात्" रति त महेश्वर । (12) ध्यान उपमा पाक्यगा न सम्भाति, मुग चन्द्र कागते रव्ये ना- यन्मायेप उपमाया थमनीते , मापि नविनगा चौती वा सम्मानि, बत्या- दीना शिशानाम, न्यादीनाञ्च छौपम्य मतिपादकतया योगे छौपम्य- प्रतिपादकछोपासम्भादिन्यम्यथा विभन्नते वादेरिति एपमेव प्रदीप । एप मानादाग'-रति (१.पा.)-रलेष कार्यपदास, "धिकरणा" रति नक्षत्यमानि च अधिकरणपदावच क्यच शिक्षित । एवं कर्म क्यानोप" (पा.) ति सवेण कप दारा कार विति । तथा "उप माने कर्मपि च" रति (पा.) रति ममेष कषि सरि एमपदे ना निहित । सहय यदापि चरणमा प्रयोग रुपमा प्रतीयते, नचापि या यथा मोपमावाचकाल, चोदाहरण- व्यापमानारसरे ए प्रतिपादयिप्पाम । (..) कोयं मुसाइदिसौपे किमयाषणा' ति मन्विासात नाम छन्दोमदामहा वायों।

·दशम उज्ञासः। वाचन्द उपमादयोतक इति वादेशममाप्रतिपादकस्य लोपे पट, समान, कर्मणोऽधिकरणामोत्योग वाचा, मातुः पयडा, कर्मकोरुपपदयोर्णमुता च भवेत् । उदाहरणम्, ततः कुमुदनायग शामिनीगएडयाडना । नेलानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलझता। [वोः स०] तथा, असितभुजगभीषणासिपतो रुहाहिकाशितचित्तवर्णचारः । पुलकितनुराकापोलकान्तिः प्रतिभटविनामदर्शनेऽयमासीत् ॥ बिधूना स०] पौरं सतीयति जनं, समरान्तरेचौ [कय] अन्तःपुरीयति पिचिवचरित्रचक्षुः । [शपा] नारीयते समरसीनि पाणपाणे: ] घालोय तस्य चरितानि सपालसेना ॥ मधे निदाघमाशुदर्श पश्यन्ति तं परे। [फर्मामु स पुनः पार्थसञ्चारं सञ्चरत्यवनीमति. (२१)। [कर्तृ एमुल] (২৫) ভাষহমাথষ্টমাধান হয়নামষিঘাহজাল लोप , मथाहि वाक्यडो केवल याचारमुल्याचारो या सामान्यतोऽ , विपाचारस्तु तत्पदनाविध्या प्रतीयते, यथा, 'पौरं ननं छतीयति'- त्यस, सतकर्मकाधार खल्लपौरनककाधारकतत्यर्थ , क्षेपासनादि । 'समरान्तरेल पुरीयरियस्य स्पन पुराधिकरणकाचार- तुल्यामरानराधिकरणकापारकतत्य याचार राबविशारादि । एवं 'मारीयते' इत्यस्य नारी पाचाररवयाचारक व्यर्थ , घमाचार सकात पिनयादि । ततय क्यच डोराधारगना खानाप्रतिपादकाप- . थलाचार ·२२४ कावाप्रकाराः . एतद्- हिलोपे कियसमासगा [२२] ॥ २॥ [२] एतयोधर्मावाद्योः । उदाहरणम्,- सविता विधवति, विधुरमि सवितरति, तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीकते मनसि (२३)। [किप] मेनास्ति, न तसतोदाहरणतया विवक्षिताया सत्तादिमा (डपमानेन) मौरजमादे. (उपमेयस) उपमायाः प्रतिपादकत्वमिति । सा च उपमा वलयाचारपतीयनन्नर (नवाचारं गाधारण मी सत्य) मतीयते । एवं णमलोऽपि क्रियागत तुलानमर्थ , तथाहि 'निदाघधर्मदर्य पश्याम्नि सं परै त्यस निदाघमाएकर्मकदर्शनक्रियाजातकर्मकदर्शनकार. परे न्य यमर्थ , 'पार्थः सवरति' इत्यस्य पार्थकट कस चारक्रियावसा- सञ्चरणकन्यर्थ , सतब णमुल फ्रियागत तुलयायप्रतिपादकापेऽपि ताया (मिदाघधर्माशपार्थाभ्याम् उपमामाभ्याम् व्यवनीपते रुपमेयस्य) एपमाया' प्रतिपादकत्वं नास्ति, उत्तरकालन्त तलाक्रियाप्रतीनिमूला नमतीसवति । एपच्च दर्पणे यदात दोषदर्गमम्, तत् स्खोऽपि राणे मलिभेशमिय, दप पमालिन्यविम्भितमेवेति प्रतिभाति । (१३) 'पच हिसोपे विभजनीया, नत धर्माद्योगि वाक्यगा न सम्भवति, पिस्योरपमानोपमेययोर्मुसं चन्द्र रज्ये कामालयोपादाने उपमाया धनगमात् । नापि तश्विगा, तदितर कल्पयादिपरा उपमाद्योतकायेन सन्म दियोभयात् । मापि त्रौती, पाद्यमा- वादित्य न्यथा मिजते एतदिति रति प्रदीप । (११) पल 'कर्नु यबधखोपय (118) रति अलव्याख्याना- सरे "समातिपदियम्य किय वा पळव्य इतिवार्तिकेम विहिताविर- प्रत्यय एवं समाचारपसाधारणधर्मापन रहित त “रा" (६॥६०) इति सवेप नियनत्वात धमलोपः । - " ·. दशम उल्लासः। २३५ परिपन्धिमनोराज्यशतैरपि दुराक्रमः । सम्परायपत्तोऽसौ राजते राजकुचरः (२४) [स] धर्मापमानयोलीप वृत्तौ वाक्ये च दृश्यते (२५) [२] तुण्ठुमन्तो मरिहिसि कण्ठयकलियाई फेयपधाई। मालइकुसुमसरिछ भमर, भमन्तो विण पाविहिसि (२६) कुसुसेण सममिति पाठे वाक्यगा। क्यचि वाद्युपमेयासे, [१] भामे निरासे। अरातिविक्रमालोकविकखरविलोचनः । कृपाणोदग्रदोईण्डः स सहखायुधीयति (२७) न चत्रात्मा उपमेयः। (१४) राजा कुञ्जर वेति "उपमितं व्याघ्रादिमि सामान्याप्रयोगे". (२११५६। पा.) इति स्मण समास | दुराधर्षत्वस साधारणधम्म माति- मपितया तदतपादानेऽपि नोपमाप्रतीतिव्याधात । (१.५) सहिते तु नेय, उपमाननोमे तदितम्बामावात् । नाप पौती उसमानामयोगे वादेरमयोगादिति मदीप । पत्तो गाये। (२६) कुण्ठणायमानो मरिष्य से कण्ट्र याकलितानि तशीषनानि । मालतीकुहमहश भ्रमर, धमपि न प्रासाचीति छ । ठुछुपायमान छ पछु पित्याकारगन्देन मार्घयमान इति निदर्शनका अल मतत्वात् मालती उपमेया, अपमान्तरस्याप्राप्नुपदेशेन वदाम्पत्कृष्ट বুথৱীৰমানত্মিবি সরীনমিনিলিয়াসিফিহিনি ওখ্রীর। (१०) सहसमायुधानि यए, तमिशमानमाचरतीत्यर्थात् कर्मवेनोप- भेषभूत प्यामा कर्गत्वेन मोपात्त । मदीमे त सहसारायुधीयतीति पार सक्ष, सहवार धक्रमायुध यस (विष्णो), तमिमारतीवर्ष । , ·कावाप्रकाशः. विलोमे च समासगा ॥४॥ [१]. बयाणां वादिधर्मोपमानानाम् । उदाहरणम्,- तरणिमनि सतावलोकना ललितविलासविलमविग्रहा। स्परशरविसराचितान्तरागनयना हरति मुनेमनः । अल सप्तभ्युपमानेत्यादिना यदा समाउलोपौ भवतः, तदोदाहरणम् (२८)। भारस्य (२८) चाचारस्यायःशूलतयाऽध्यवसयांत्, अय:- शूलेनान्विच्छति 'यायःयूलिक':-इत्यतिथयोक्तिनतु क्रूरा- चारोपमेय-तैक्ष्मधर्म-यादीनां लोपे लिलोपेचमुपमा । (३८)" यदि गयन्देन लक्षणया मयो विषयेते, सदा नेद. उदाहरणं गपदव उपगानमनिपादकस्य सञ्चासतात], यदा न मृग- भयने । (चचवे) नयने यसा इत्य! विवशते, तदा पम्युपमानपूर्य- पदमा बमोहितर पदवीपर इति (२१२११४। पा. एल.) वार्तिकेभ उपगान पूर्णपदम्य नयनराळेन वडनीही उपमामाचिगलोपनेतिपूर्णपदे उत्तरपदभूमि नयन मन्दन सोमे उपगेयभूतप नयन मालम्योपादानात् द- उदाहरणम्" इति प्रदीप: । विकोपारारासम्भवात् एतविधयोता। (२८) पाल पगाममातोपादानेऽपि तिटोपा सम्म पति, यथा 'प्राय:- 'ति, पन जिराचार उपमेय, नोवादिषः माधारको धर्मः, शादिय मोपात, खपमान भूतगाय:मुच मेयोपात्तम' रति चिदाह, तमिराकरोति मूरति । अधिप्रति व्याहरति । गल निराकरण, ने उपमानोपमेयनाः मतोयो, नसोधाभावात्, किन्तु राधार एइ निगाव य मादायक ( am) दुवतियोहिरह्माजधारति ।

·दशम उन्नासः। एयमेकोनविंशतिलृप्ता:(३०),पूभिः सह पञ्चविंशतिः । 'चनयेनेर (३१) राज्यश्रीन्येनेव मनसिता 10 मन्तो साथ विपादेन, मशिनोव हिमाम्भसा ॥ -इत्यभिन्ने साधारण धर्म, ध्योत्नेय नयनानन्दः, सुरेय मदयारणम् । प्रभुतेष समारसलोका निम्धिनी ॥ इति भिन्ने च तसिन्, एकस्यैव यापमानोपादाने मालोपमा, बथोत्तरमुपमेयस्योपमानावे, पूर्वपदाभिन्न भिन्नधर्मावे, अगवरतकनकवितरण- जललयमृतकारतरनितार्थिततेः ।। भणितिरिमतिर्मतिरिव चेष्टा, चेष्टेय कीर्तिरतिविमला । अभि००) ।

·२३८ कावाप्रकाशः। मतिरिव मूर्तिमधुरा, मूतिरिव सभा प्रभावचिता । तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं नृपस्य, न परेपाम् ॥ [भि००] -इत्यादिका रसनोपमा च' न लक्षिता, एवंविधवैचिवा- सहखसम्भवात्, उक्तभेदानतिक्रमाच्च । उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। अनन्वयः, उपमानान्तरसम्बन्धाभायो-(३२)-निन्वयः । उदाहरणम्,- न केवलं भाति नितान्तकान्ति- नितमिनी सेय नितबिनीव | यावहिलासायुधलास्यवासा- स्त तदिलामा इव तहिलासाः ॥ विपर्यास उपमेयोपमा तयोः॥५॥ तयोरुपमानोपमेययोः, (३३) परित्तिः (अर्थात् )घाश्य- बये, इतरोपमानव्यवच्छेदमरा (उपमेयेनोपमा इति) उप- मेयोपमा । (१२) बल बमोहि. समासः । एतवानन्वयपदप्युपादन, पक्षपन्त कारिकोत्रम्-एकस्मिन् पाक्ये एकव (तत्सह माम्लन्न रापत मतिपादनाय ) उपमानोपमेयभावोऽनवय इत्या पाम् । उपमायाँ - एक उपमानोपमेयभार , उपमेयोपमावान्त पाक्या ये म इति तयो- ( व्यवच्छेद । खेम साय उपमानय रति नि:। (१२) परितिरिति विपर्यासपदसाः। एकरावये परिवर्तना- सम्भपात, 'अर्थात् 'वाकाइये रति सम् । इतरोपमानेति विशेषणम्, एकस्य उमया साधारण मतीति पिपल पायल, एनशि धर्मेष तस्स साम्ये परत वर्षित, नेम धामय थपरख तल साम्यमर्थप्राममपि ।

·दशम उल्लास:। २३० उदाहरणम्, कमलेव मतिर्मतिरिव कमला, तनुरिय विभा, विभव तनुः । धरणीव तितिरिय धरणी सततं विभाति वत वस्य ।। सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् (३४)। 11 पुनः गन्देनोच्चमान तेन ध प तयोः महयं एतीयं वस्तु व्याधिनत्तीति उद्योतात् माह म। अत एव सविता विधवीन्यादौ सत्यपि उममामोप- भेययोर्यायये विपर्या साधारणधर्मस्य भितया नोपमेयोपमा, तर हि सविता विधवतीयन शीतकरत्यादिः साधारपो धर्मः, विधुरपि सवितर- तीत्यत्र स उष्णकिरणत्यादिः साधारणो धर्मः इति । अयमल निष्कर्षः, ঘুমীরূষাধানের ব্যায়াবধৰ্মীকাল দুঞ্জীয়ন ঘন यूर्यवाक्योकस्य एपमानस उपमा उपमेयोपमेति । (२४) उत्कटककोटिः संपयः सम्भावनं । संयये हि कोरिक्ष्य (पक्षय) वर्तते यथा 'व्ययं रिपोम या!' यल एका कोटिः पुरुष विधिः अपराच 'न वा ति पुरुषस्य निषेध: । यस्मिन् संशये कोरियमध्ये एकस्या कोटेः उनकटस्वं (मितिमायत्वम्) स १६ संश्यः सम्भापम- मिन्युच्यते । यथोदाहरणे पसलमाः पादसनार निधिलप्रायमिोनम् । प्रशतस्य (उपमेयस)। समैन समात्मतया। उपमेयस्य उपमानवेन सम्भावना उमेश रति त निाकर्षः, यथोदाहरणे उपमेयभूता पादपोमा ज्यमानभूत-यथोलह हेतु पादयतित-पागोमावेम सम्मातिापता- सहारन मतीतिविशेषणं प्रकरण प्राप्तमस्येव, तेन प्रतिभातस्यापितायाः বায়বিষা, অভাষাঘেধনায় বাংলায়ার चमत्कारामतया पारयामास मोमेशात्यासहः, रमणीय- धर्मनिवन्धना मनिभोवापि हि माना चमत्करोगोनि माया ! तदानकाय बम-प्रायो-ननम-भम्ये-प-योमि-जरे-तयामि-जाने: उमेरे-रोमादयो बाम एवं 'पमानम् योनि पदोऽपि -rfa | "चिन्तसमभिधाहत समन्दः एचकोत्सा', नामसमभिप्यात पन्त कामोरहा, यन्त सम्भारमोम- रिपदान। ran ·२४० काव्याशाशः। समेन उपमानेन । उदाहरणम्, उन्मेषं यो मन न सहते जातिवैरी निशायाम, इन्दोरिन्दीवरदलशा तस्य सौन्दर्यदर्पः । । नीतः शान्ति प्रसभमनया वक्ता कान्येति हर्षात् । लग्नां मन्ये ललिततनु, ते पादयोः पद्मलक्ष्मीः ।। लिम्पतीव तमोऽङ्गानि, वर्पतीयाञ्जनं नमः (३५) । -इत्यादी व्यापनादि लेपनादिरूपतया सम्भावितम् (३६)। -- यथा- वालेन्दुपकाएर कामभागत् पभुः पलाशान्यतिलोहितानि । सद्योयसन्नेन समागताना नरुक्षतानीय यमस्थलीमाम् ॥ -त्यादौ यत्र-चित् स्थिरपि गराक्षमाललोहित्यादिना उपमाया या शक्यत्वेऽपि मद्योयमन्तनायकसमागत-पनस्पतीसम्बन्धिस्य- रूप विशेष कल्पनम् उत्प्रेक्षागमकं । तदन्यस्थले व्यगन्दः उपमायोधक.' इति तु उद्योतकृत् । दर्पणवतस्तु,-नयन्दोपि उत्प्रेक्षाधक इति, एपम् उस्मक्षावाचकानामेषा सम्भावनायोधकत्याभावे नायमलद्वारः, यथा,- यदेनचन्द्रानर्जउदन्न रस्तोला वितनुते, नदाटे छोक. यक दिनो मा प्रति तथा। यान्विन्दं गन्य त्वदरिविरहामानवरुणी- कटाक्षोल्कापाता कि एकलवाहितत तुम् ।। इत्यादी (मिसवार्थ कमया ) नायमचार रति, तथा रामेछाबोभ केव- सन्दच कचित् प्रतीयमानोऽपि भवति, यथा, सम्पङ्गलमयुग्मेन मुरां न प्रकटीशतम् । शराय गुपने दानं न दामितिलाया। रन्याय न ज ये वै युभेदावोधक समन्दो झटिति प्रतीयते, नश्योर्मनाया समभात, विना कायापाप्रतीने 'इति च भानु। (२५) व्यसनापुरुषसे वेव दििमफलतां गति पन्त्यमाम् । अवांगमा। द, 'तमसो खेम कायमसोतोयम्'-लसथारमारो. सम्युजम, यामय लेपनायोमेचपेना चमत्कारपर्यवधामा रक- र्सवपयनोपरे प्रयोजनपिरहेस नपालाविधिनतादिति मेपः । - में Ami ·दशम उन्मासः। २४१ ससन्देहस्तु (भेदोसौ तदनुतौ च) संशयः(३७॥६॥ भेदोक्तौ यथा, अयं गार्तण्डः किं ? स सलु तरगैः सप्तभिरितः, 1. कृशानुः किं ? साः प्रसरति दिशो नैप नियतम् । रुतान्तः किं ? साक्षान्महिपवहनोऽसाविति चिरं समालोण्याजो त्वां विदधति विकल्पान् प्रतिभटाः॥ (२७) यव प्रततस्य सभेनेति पूर्घमादत्तुवर्तते, तेन, उपमेयस्य उप- मानपतया संशयः ससन्देहालद्वार रति लक्षणम् । यत्रापि घरवारले पोनि विशेष पण मच्चात् प्रतिभातत्यापित चमत्कारिणि 'स्थापु पुरुषो था' इति संयये न संगयालद्वारसमसद्गः । संगयच उभयमिन पछेतल्यरूपो पानः, तेन गम्भावनाया अपि ययविशेषरूपतया मोठोक्षालद्वारे मगन्दे- हालद्वारपप्रमशः, सम्भायमाया एकस्मिन् पक्षे याधिकोन उमय तुल्य- रूपस्यामादिति । अथ च धन्देश इति नाम गईश्वरं विना प्राय: पर्य एकाङ्गीचङ्गः, तय (यहां मन्देशानां मायथा बत्वात्) मन्देशेन सह यर्तमान. सन्देशः सपन्देह इति यथाकश्चित् व्युत्पतिः कार्या। पयमेव मन्दे हासाउंमयाबहारमदाम्या व्यातियते । सपाय भेदोवनुतिभ्यां विविध' । भेदो धर्मम्, नच उपमानोप- भेययोरे करिमन यात मागमपर वर्तमान धर्मविषेषरूपम् पाछ, यथोदा- हरणाये, यथाक्रम समावसम्बध उपमेये राजनि यवतमान: अपमाने सूर्य एपर, सं उचितपदिलामधनं उपमाने चन्द्रादायामानं उपमेये उसे एक पति रति तयोरुविरल वैधम्मोकिरिति । अयमाद्यः प्रदोगपि विविध:, मिषयगी नियानयेति । निरायः गर्भ (मध्य) योतिष्युत्पत्या याहयगयानन्तरं निपये बातापि मा संभया, १ fruine: । मियपान उपमानभिनवेन उपमेयावधारणपो पाता, एकोषमाभिधानाधारपि उपमानानारूपेष संयोदयसम्भपात, मंगम नियमित मामम्भनि। यसोदाहरण, पथ प्राइसम्य .

·२४२ काव्यप्रकाशः। भेदोकायित्यनेन न केवलमयं निश्चयगी, यापन्नियया- नोऽपि सन्देहः खोकृतः । यथा,- इन्दु किं ? क कलङ्कः, सरसिजमेतत् किमम्बु कुन गतम् । ललितसविलासयचनैर्मुसमिति, हरिणानि, नियितं परतः ॥ किन्तु निश्चयगर्भ इव नात निश्चय. प्रतीयमान इति उपेक्षितो भट्ठोद्भटेन । तदनुक्तौ यथा,- अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूञ्चन्द्रो मु कान्तिप्रदः ? शुगारैकरसः स्वयं नु मदनो? मासो न पुष्पाकरः ? । वेदाभ्यासजडः कथं नु (३८) विषयथ्यारन्तकौवहलो निर्मातुं प्रभवेन्नानोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः १ ॥ "इपवैधमदर्शनेन राज सूर्यभिनवायधारणेऽपि लगाववरूपेणापि पुम संचयः स भवत्येव, इत्यमे निययगावरुपपद्यते । निषय प्यन्त (ममाप्ती ) यो तिव्युत्पत्त्या यायसमयानन्तरं नियये जाते (मिश्यक भथयमिवर्तकरया) पुन समयानुदय स मियान्न । उपमेयखदपेण उपमेयावधारणमेर उपमेये उपमामपयभिवत कमिति तदेवाल मिय- पदेनोच्य ते, नायनियानन्तरमेव हि संशयातदयेन निणयान्नसम्पपद्यते, यथोदाहरणे, तिमविकासछमारिरूपधादनार पुरात्वरूपेण उखमा नियये पुम केनापि उपभान पेय साया। परन्त वाच्यमा ও ধানৰ শিখল সিনিয়মবিবি শিয়াল নির याच्यावमावश्यकम, तसा बाच्याच न ताहयचमत्कारियम'-रति मन्य- मानेन भट्टोगटेमायं विषयान्नप्रभेद उपेक्षित, वस्तुतो पम्पसमता ततच मिपयगर्भम्दले मिययपदेन पूर्वोतोपमानभिन्नत्वेन निपय वाच्यो वा प्रतीयमामो वा पाय । निययान्नस्थले व मिस्यपदेन उपमेय- पेण निषयो पासच वाच्य एव भियतः ति! एनसतो परम् । (१८) 1 नु मभयत, नैव प्रमोदिन्यथं , एRATA त्तरा बन्द- सम्बन्धपा पनिषयोतिः ।

·दशम उन्नासः। २४३ तद्रूपकमभेदो य उपमानांपमेययोः अतिसाम्यात् (अनपङ्गतभेदयोः) अभेदः (२.)। । समस्तवस्तुविषयम, थोता आरोपिता यदा ॥७॥ भारोपविषया दूध(8• आरोप्यमाणा यदा शब्दोपात्ताः, (१८) परस्परविरुद्धधर्मवत्तम उपस्थिततया प्रशामितविभिन्नम्वरुपयो- रपि उपमानोपमेययोरनियास्थमदर्शमाय काल्पनिकोऽभेदारोमो रूपमिति नि:,यंथा 'सुपचन्द्रंपास'-इत्यादी मुखय-चन्द्राय पपरसरविरुधर्म- यतया उपस्थितयोर्मुसचन्द्रयोरमेदारोप इति । प्रतियोकी उपमेयस न उपमेयगतधर्मपत्तया उपस्थितिरिति ततो भेदः, थप नौ तु उपमेयगोप- नेन भेटप्यायपाः, यल तन धरति ततोऽपि भेद.। सारोपरापासाभ- कम्पले पकम, साध्यासानलनसारससे तु पतिश्योक्तिः समपन्यादिसमासस्यले विशेषणस्य मुरमतया, उपमागताये रूपक्रम, उपमेयगत उपमा, भयब तस्यरूपये पनयो सरा, यात्र यथाक्रम- सदारपत्रयम्, विकसि सपप्रमिति, महासमुपपप्रमिति, रमपीयं समिति ति। मत रूपकं नात विविध, माङ्ग, निर, परम्पत्ति ति | सतापि मारपमरस्तुविषयम्, एकदेशस्पिर्ति घेति विविधम् । निराश के मालापति दिविधम् । परम्परितन्त लिटासिनियन्यतया विधि छन् माथे च मानापति च चिंमिलि मिलिग प- साधो मेदा । नल मधर्म सोयादिमा पामेतदिन्यन्नम कारस प्रदाय प्रमेण प्रदयमा माद्रं निषितम् । (..) चारोधियाः धारोषाधिकरणानि र मेयाः। यारोप- पियमानुपादाने तिश्योरेर प्रम, पताके चारोपियमो- पादा निदतमेति यारोपपिया निरसन्नतया म्। यारोप- पापा मनाला ·२४४ कावधप्रकाशः । तदा (समस्तानि वस्तूनि (४१) विषयोऽस्येति ) समसावस्तु- विपयम् । यारोपिता इति-बहुवचनमविवक्षितम् । यथा, ज्योत्स्नाभस्मच्छुरणधवला बिनती तारकास्थी न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम् । दीपाद दीपं धमति दधती चद्रमुद्राकपाले न्यस्त सिहावनपरिमलं लान्छनस्य च्छलेन (४२) । यत्र (१३) पादत्र ये, अन्तर्धानव्यसनरसिकत्वमारोपितधर्म एवेति रूपकपरिग्रहे साधकमस्तीति तत्सतराशङ्का न कार्या। (४१) वस्तूमि यारोप्यमाणामि | विषय. मन्प्रतिपाद्य । अविवक्षित- मिति घन्यथा धारोप्यमाणस एकात हिवे वास्थासम्भवः सादिति शेप । (४२) शूरणमगोप । व्यसनं कौतकम् क्रीडापाकापातिकी तत्सरूपा विशेषयोगिनी । मुद्राकपालं दीक्षाकालग्टहीतोपकरणम् । परिमापूर्णम् । यव प्यारोप्यायो भतादीनां सर्वेषां शब्दोपात्तत्वार समसाराविषयरूपकम्, ए कामालिया थारोप र दक्षाना (मदुरकरणाना सदाशिकापा) भमादीनामप्यारोपात मालम् । 'भनामिना ज्योतना रसादिरीया उपमानविशेषण ए। मयूरव्यंमकादिषात् समास कार्य रति नोपमाम- पदमा मागभापनियम , मयूरव्य सकादिपदेन सौगये। रूपकोदाहरणानि ग्दछन्ते'-रायुश्चोतलतामागय । यमा त पाय चतुर्षपादे पनि (४३) मनु ब्योमनाभ वेलादिरीया उपमितसमागमापि समान ध्यत्र उपरा पा घाट पक येति सपयोदयेक टपमया रूपमा पन्दर- सहर एप माग, नव प्रकमिमा यही मिरारोति यति । रदमात्र निराकरणम्, अन्नधान व्यसगरपिकात हि कापाखिया पर सम्मानि, न रामे , पारिवलने तु उपमेयभूगया रामेरे प्राधान्येन नान भाग्यानर मिलतमा मुए यापय ग्राादिति काम्दीपन ।

·दाम उन्नासः। २४५ यौता अार्थाच ते यस्मिन्नेकदेशविवति तत् । केचिदारोप्यमाणाः शब्दोपात्ताः, केचिदर्थसामर्थ्या- दवसेया:-इत्येकदेयविवर्तनात् (४४)एकदेशवियति । यथा, जस्म रणतउरए करे कुणंतस मण्डलग्गलय। रससंमुही वि सहसा परंमुही होइ रिउसेणा(४५)॥ अब रणस्यान्तःपुरत्वमारोयमाणं शब्दोपात, मण्डलाग्र- लताया नायिकात्वं, रिमुसेनायाच प्रतिनायिकान्त्वम् अर्थ- "सामयात् (४६) अवसीयते इत्येकदेशे विशेषेण वर्तनात् एकदेशविवन्ति। सागमतत्, सतविभेदं सावयवम् (४७) 44 'न कार्या' -रत्यनन्तरम् “अथ का न्यख लाञ्छन भननं कुमुदिनीपोशाम-, मिधिप्रदमिति धतुर्यः पाद', एवं रूपदेव निर्वाह."-ति कचित् पाठः | सच बइमिटीकाक्षभिरष्ट ततया धनाकर वाभाति । (88) 'एकदेविवर्ण मार' एकछिन् देश एकग्मिन् छवियनात् विशेषेण पसनात् । अर्थात् यारोपमाणस सर्भत्र वाच्या एकांगे प्रतीय- मानवरुपय विशेषस्य सत्चात एकदेशविवर्ति इति नाम सापक । (४५) या रणान्न पुरे करे कुम्वतो मण्डलायलताम् । रससम्मुत्सपि सपा पराड्मुपी भाति रिपुसेनेति । मण्डचाप गुडगा। (४६) पाणिपहोतरपि योधक करे-कुर्वतः-रति विरोधणं, रससम्मुखी. त्यादिस्लीहिनं, रोऽन्तःपुरतारोपनि लयमत्र अर्थसामर्थम् । (४७) खत एस यपनीयत्या निमः (प्रधानमः अस्याना (सरसन- कालावणमीयतया अाधानाना तत्सम्पनिया) एपणे, सहित यस व्यष्ट्रिन ·काव्यप्रकाशा 4 निरन्तु। भावम् (४८), यथा- कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति गौतध्वनिपु यत्, सखी कान्तीदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रनयति यत् । । अनिद्र यच्चान्तः स्खपिति, तदहो वेद्माभिनया प्रत्तोऽस्याः सेक्तुं हृदि मनसिजः मलतिकाम् ॥ माला तु पूर्ववत् (४६) ॥८॥ मालोपमायामिवैकस्मिन् बहव थारोपिताः । यथा, सौन्दर्य्यस्य तरङ्गिणी, तरुणिमोत्कर्षस्य हनिमः, - कान्तेः कार्मणकर्म, नर्मरहसामुल्लासनावासभूः । विदया यऋगिरा, विधेरनवधिप्रावीण्यसाचाक्षाक्रिया, वाणाः पञ्चशिलीमुपस्य, ललनाचूडामणिः सा प्रिया(५०) नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः । तत्परम्परितं श्लिटे वाचके भेदभाजि वा(५१)॥६॥ रूपण, नत् माया रूपकम्, पापकसहितम् ध्वनिमो, पणमिति यार। (४८) निरगम् यामामारोपरहित कोरल मानिमो यद्रूपणम् । (2) पूर्ववरा पूचीमासोपमायामित्र । स एव शिकार इत्यायाति, धन्यथा कारिकालता, पति- মহামায়া মাহীমা ছলিমন, অম জােিখাসা খুজবিক तसा हान्नतयोगावनमतपमन' सादिति । (५..) कार्मणसम्म वशीकरण किया। ममरहमाम् रमापरिक्षा- पानाम् । उहासमा दिनभणम् । (1) नियनं वर्णनीयतया थाम्यापेक्षणीय या पारोपणम, तर (माधारणपाद दया) निमित्त य परस (चम्या) एतेन य एक सारिका- कार उपाय.

·दशम उन्नासः । ২৪৩ यथा, विद्वन्मानसईस, वैरिकमजासोचदीप्तदुप्रने, दुर्गामार्गपनीललोहित, समित्खीकारवैश्वानर सत्यप्रीतिविधानदक्ष, विनयप्रभावभीम, प्रभो, साम्राज्यवरवीर, वत्सरशतं वैरियमः क्रियाः (५२) ॥ लिप माग चत्र, मानसमेय मानसम, कमलायाः सङ्कोच एव कमला- नामसकोच:, दुर्गाणाम् अमार्गणमेव दुर्गाया मार्गणं, समितां स्वीकार एव समिधा स्वीकारः, सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः, विनयः (परपराभवः) एव विजयः (अर्जुन:)-एयमारोपण- निमित्तो हंसादेरारोपः। धारोप- तत् परम्परितम्, (कार्यकारणभावरूया अारोपपरम्परा नाता पति व्युतान्त)। यस वर्षनीयारोपणं प्रति न्यारोपप्यमेव केवलं कारण- नया विवक्षित, नत् परम्परितमिति तु निष्कर्षः । तञ्च विविधम्, उपायभूते रूपके धारोथारोपविषययोपिकस्य लिलावात् मित्रतरूपत्वाचेति । साग- रूपले त वर्णनीयसा निनः रुपएं सुप्रसिद्धसामानिमित्तकमेष, मत सात ध्यतापमेप मिमित्त', तस्य तद् विमापि उपपत्ते, सल अमरूपान्त समनिसाधयेनिमित्तकर अनिरूपक परिपोषकमानमिति साङ्गप- कादस भेदः । ), RAWAL PAREE: Aart सध्या की कोट्टामा (गडू Fort) यमार्गपं अनन्वेषणम्, समिता यानां । समिधा कामना । सत्यां दुर्गायां ।

·२४८ कावाप्रकाशिः यदपि शब्दार्थालझारोऽयमित्यु (५३) वक्ष्यते च, तथापि प्रसियनुरोधादत्रोक्तः । एकदेशयियर्ति हौदमन्यैर- भिधीयते (५४)। भेदभाजि यया, यालानं जयकुञ्जरस्य (५५), षदा सेतुर्विपद्वारिधः, पूर्वाद्रिः करवालचण्डेमहसो, लीलोपधान थियः । संग्रामाग्रत-सागर-प्रमथन--क्रीड़ा-विधी मन्दरः, राजन्, राजति वीरवैरिवगितावैधष्यदस्ते भुजः [यति •प मा०] (५३) मानसादिपदस्य परिष्टत्यसहावार हंसादिपदस्य च सत्महत्वादु- भयालझारत्वमिति 'क' लेपनिरूपणमस्ता (२०७४४५.) दोष. शुग्णालङ्काराणाम्लादिमा) उनमायम् । 'पच्यते' पदरालद्वारनिरूपण- प्रस्तावे 'उनमात्र यथा काव्य-इत्यादिमा, 'एवञ्च यथा पुनरुलपदाभामः परम्परितरूपक चोभयो यामानानुविधायितया उभयालद्वारी-अत्यनेम, व्यास्याप्यते । समिद्विरत अन्येषामालद्वारिकापामलकारमध्ये गपनरूपा पाहा। (५४) 'यथा रणेन्न पुरवारोपे तविशिष्ट सम्बन्धस्य मण्डलापसतादौ प्ययोग्यतया सवलादेव नायिज्ञात्वारोपः, तथा राजनि सवारोमे दिमिटयाल करपसम्बन्धायोग्यतया समदात् मानसे मानसमरस्तारोए इत्येकदेशविपर्मि'-रति परिच्यते, यदीदम चलिहार एव म सास् सदा प्यासद्वारविषय एकदेयवर्तिपकस्य पदमुदाहरणमेर स्यादिति तेषागुलिरसङ्गता स्यादिति भाव । , (५५) यात लये कुलरत्यारोपे पुजे पालानावारोपी गिमित्तम्, भुजे च चाचानवारोपे आये कुरत्यारोपो निमित्तमिति परम्परसमिक्ष- सिधिरपि परसरारम्भमावाधीनस्थितिकाभिरिएकामिनहाविध निर्माए- मित्र न दोपाय युद्योता । म ·CLtina दशम उन्मासः। २४६ चव जयादेग्नि शवाच्यस्य फुलरवादद्यारोपे भुजस्य पालानत्वाग्रारोपो युज्यते । अलैकिक-महालोक-प्रकाशित जगत्त्रयः । स्स्यते देव सइंयसकारत्न न कर्भवान् (५८)। [क्षिप०के०] निरवधि च निराथयञ्च यस्य स्थितमनिवर्तितकोतकप्रपञ्चम् । प्रथम इस भवान् स कुर्ममूर्ति- जयति चतुर्दथलोकषद्धिकन्दः (५) अशिप के०] -इति च यमालारूपकमपि (६०) परम्परितं द्रष्टव्यम् । (१८) अलौकिकमा महा (उत्सवसा) थालोका(प्रदर्शनम)एक अलौकिको महान पाचोकतेन प्रकायित ( प्रकृतयने मन्नोषितम् ) नगन्नयं देन स भवान् । सकारत्नप्रभया नगन्नयप्रकाशासम्भवात, नेदं राजनि सकारत्न- पारोमे मिमित्तनयोपात्तम्, किन्तु तदपेक्षया उत्कर्ष प्रदर्शनायोममिति, सत्कुले बेपवारोप एवं तनिमित्तमिति । (৩) নিষধি কাব্যবিশ্ব। বিশ্ব স্বঘাষ বিল- वाट पाश्रय मून्यञ्च । स्थिनम् धास्थामम् । घलए अमिति कौसकस यापर्यमा प्रपञ्चो विसारो यमात् सः । विलु मति भनखोशि- रियमिति चन्द्रिका (..) बल मानारूपकम्पोति पाई मन्यमानेन, 'तारोपं प्रति यदि यहोपरारोपाः माणात परम्परया या निमित्ततया उपासासदा भयोकुन कापरेक उदोकारवयमेतामाधा- पविषयमिति प्रतिपादिनम्, तत पवागतमम् ।

·३५० कावाप्रकाशः। 'किसलयकरलतानां, करकमलैः कामिना मनो नयति । नलिनीनां कमलमुखैः, सुखेन्दुभिर्यो पिता मदनः (41) -इत्यादि रशनारूपकं न वैचित्यवदिति(६२) न लक्षितम् । प्रकृतं यन्निषिध्यान्यसाध्यते सा वपतिः । उपमेयम् थसत्यं कृत्वा उपमानं सत्यतया यत् स्याप्यते, मा त अपगुतिः (६३) । उदाहरणम्,- अयाप्तः प्रागल्भ्यं परिणतरुचः शैलतनये, कलको नैवायं विलसति शशाइख क्युपि । अमुष्येयं मन्ये विगलदम्पत-स्यन्द-शिगिरे रतिथान्ता ते रजनिरमणी गादमुरसित [श सम. . (६१) योषितामिन्यस्य व्याहिममापि करकमसरित्यनेनापि योग्य- वादग्पयः। थाल (रमोपमायामिव) पूर्व पूषामारोप्यमाणानां परख- परत थारोपविषयावात् रपमादपकमिदम् । परिणामालद्वारस पके एपानभवति। (११) उत्कर्श चयनया उपमानोक्षमार्मा पुनरुपमेयीकर गडकर्ष- स्थगनमिति विवादिसि उद्योगलत् । (६१) निषिध्येति याप्रत्ययार्थ धामन्नयमविपरितम्, न पूर्व पचा যা ঘনত্মহলষধবিষয় ভযমাসাম্মাদনা মিমি। नारद्वार सतीति विशेषणभरलेश, नेन प्रतिभातस्थापित म दोषः। पप- अतिच हिविधा, पाच्या प्रतीयमाना पेनि । प्रतीयमाना त बहुमिनिमि- निरयने, नयाहि करित कपटार्थक मन्दीपादामात, करित परिणामा- वपन्दोपादामान, कपिञ्च अन्यथेति उदाहरणाच्या स्वयमरनीयम् । चल, 'उपमेयमिनि, रसबरपम्, किछिदपन ग्य कचित् प्रदर्शनम् बम निरियर सदपम्'-रभ्युयोग ।

·दशम उजासः। २५६ त्य वा १ . - बत सखि, कियदेतत्पश्य पर स्परस्य, प्रियविरहरुथेऽस्मिन् रागिलोके तथाहि। उपवन-सहकारोझासि भन-छलेन प्रतिविशिवमनेनोहतिं कालकूटम् ॥ [प्र.अप०] - मत हि न समझाणि सहकाराणि, अमित सकालकूटाः शरा इति प्रतीतिः। एवं वा, अमुश्मिलावण्यास्तसरसि नूनं सगशः स्परः शर्वमुष्टः पृथुजघनभागे निपतितः । यहागाराणां प्रशमपिशुना नाभिकुइरे T- शिखा धूमस्येयं परिणमति रोमायलियमः ॥ [प्र.प.] पत्र न रोमायलिः, धूमशिखेयमिति प्रतिपत्ति। एवमियं भयान्तरैरप्यूह्या । रलेपः स, वाक्ये एकस्मिन् यत्रानेकार्थता भवेत्॥१०॥ एकार्थप्रतिपादकानामेव शब्दानां यत्रानेकोऽर्थः स झेप:(६४)। J - (६४) एकार्थप्रतिपादकानाम् 'अभेदेन भन्दभेद'-इति मियभेन 'एकार्थ वर धनयमोधसमोनाम । 'यत्र' यस्मिनु थाहा विद्यमाने इति शेष । 'अनेकोऽर्थ', प्रकरणादेरनियमेन बुध्यते-रति रोष नवकार्थ- प्रतिपादकानां कथमनेको यो वाच्य ? | नथायिधाकारैरपर गर्न सह शिष्टतयेति भूम ! 'एप घेत अस्य शब्दाशारने कि बाधकम् ?' । चन्दमरितिसमिति महाप । परिसिसहाना लिटमा शन्दामा प्रकरणादिनियमाभाादनेकार्थप्रतिपादकत्वेऽर्थोष रवि फखिम | केचितु 'एकातिपादकाना' सामान्य कधनषत्तया सामान्यारण्य ·२५२ कावाप्रकाशः। उदाहरणम्, उदयमयते, दिनालिन्यं निराकुरुतेतराम, नयति निधनं निद्रामुद्रा, प्रयतयति क्रियाः । रचयतितरा खैराचार-प्रवर्तन-वात्तनम् वत यत लसत्तेजःपुचो विभाति विभाकरः (१५) अत्राभिधाया अनियन्त्रणात् हायप्यभूपौ वाच्यौ । परोक्तिभेदकः श्लिष्टैः समासोक्तिः प्रहतार्थप्रतिपादकवाक्येन सिविशेषणमाहात्मात् (१६) (न त विशेष्यस्य सामयादपि) यत् अप्रत्सतस्य अर्थस्य अभिधानं, सा ( समासेन सद्दे पेणार्थहयकथनात्) समासोनिः । " धम्यान रा पापणामाम् । ध्यनेको विशेषरूपो नामा यर्थ । यचोदाहरणे उदय- रूपेण सामान्योदयाच कादयपदार्योदयराजोदययोरुदयविशेषरूपयो- रथयो प्रतीतिरिति था । (६५) राजपचे दिडमाठिन्य दारिद्रधन । निद्रामा निद्रा KA Bा (निरुत्साहता)। सैराचारो याचार विभाकरसनामकभूप: । छ विभाकरमन्दस्य परिहत्य परयया अमिनो मन्दव एक । गर्धनार्थोष इति विभावभीयम् । अपितु विभा नीच्या राज्यस्य प्रकाश सागि, उपनिम्,करोतीति व्युत्पत्तिमरहबा विभाकरमदमपि परिष्टतिराह सिमिति सध्यष क्षेष रति माहु (६६) लिटम् प्रयतामसार्थोभयमङ्गतम् । प्रशतामा विशेषपमान- महिना यदमानार्थस्य बोधन, सा समामोशिरिनि । विशेषम्पामि समयासगनले वष इमि । नत्राय विशेष प्रकरणादीनां नियमे शेषो ध्या, चनियमे पाच्य रवि ·दशम उन्नासः। २५३ La eve do in . उदाहरणम् लहिऊण तुम्म वाडम्फर्स जीए स को वि उल्लासो। जमलच्छी तुइ विरहे ण हजला दुबलाएं सा (६७) । भत्र जयलक्ष्मीशब्दस्य केवलं कान्तावाचकत्वं नास्ति । निदर्शना । अभवन् वस्तुसम्बन्ध उपमापरिकल्पक: [६८] ॥११॥ निदर्शनं दृष्टान्तकरणम् । उदाहरणम्, क सूर्यप्रभवो यः, क चाल्पविषया मतिः । तितीर्युर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् । [वा०नि०] मन उडुपेन सागरतरणमिव भन्मत्या सूर्यवंशवर्णन- मित्युपमायां पर्यावस्यति । यथा था, उदयति विततोद्यरग्मिरजी अहिमरचौ, हिमयाग्नि याति धास्तम् । सहति गिरिरयं (६८) विलम्बिघण्टा- दयपरिवारितवारगेन्द्रलीलाम् । [प०नि०] (६७) अगवा तब वाइस, यथा. सकोऽप्युहास । जयसक्षोसा दिरहे न खल्लूव्हा दुर्भताना मैति स• I (१८) 'भयन्' बसम्भवन, अनुपपद्यमान , तात्पर्या विभय नि यात् । वस्तुनोयार्थयो पदार्थयोो सम्बन्योन्यय । यथोदाहरणे सूर्योगपीने सागरं तितीर्घरोति सम्बन्धोत्तपपनो वामाणामुपमा कल्पयति । (६६) गिरि सतपतः। यत्र सपनेकपदयोध्येन पारगेन्द्रलोला- पदार्थेन गिविपदार्थ वाष योग्नुपम इति योगासनम् ।

·२५२ कावाप्रकाशः। उदाहरणम्, उदयमयते, दिनालिन्यं निराकुरुतेतराम, नयति निधनं निद्रामुद्रो, प्रयतयति क्रियाः। रचयतितरां खैराचार-प्रवर्तन-कात्तनम् वत यत लसत्तेजःपुचो विभाति विभाकरः (६५) अत्राभिधाया अनियन्त्रणात् हावष्यभूपौ वाप्यौ । परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः मशतार्थप्रतिपादकवाक्येन सिष्टविशेषणमाहात्मयात् (६६) (न त विशेष्यस्य सामादपि) यत् अप्रततस्य पर्थस्य अभिधानं, सा (समासेन सद्धेपेणार्थहयकथनात्) समासोनिः । " यम्यत्रत पापकामाम ! बनेको विशेषरूपो माना अर्थ । यचोदाहरणे उदय- पेण सामान्योदयाधिकादयपदादोदयराजोदययोरुदयविशेषरूपयो- रथयो मतीतिरिति श्राद्ध । (६५) राजपक्षे दिड्माछिन्य दारिदम । निदादा निद्रा र सद्रा (निरुत्माहता)। सैराचारो यथेष्टाचार । विभाकरतदामकभूप । एच विभाकरमन्दस्य परित्या हत्या अभिनय गन्दचेष एस। सर्घवार्थलेष रति विभागीयम् । वैचित विभा भोग्या राज्यस प्रकार साति, उपतिम्,करोतीति घ्युत्पत्तिमपसम्वा विभावरपदमपि परिधतिय वियप मिति सर्वत्र चरति माह । (६६) लिम प्रतापनार्थो भयमातम् । प्रार्थगत विशेष पमान- महिना यदशमास योधन, मा ममामोशिरिति । विशेषमापि मयार्थमनतापे त सेव इति । नाय पिये च ,-प्रकरणाहीना नियमे पनियमे वाच्य दि। देषो ध्या, ·दशम उमासः । २५५ अप्रस्तुतप्रशंसा सा, या सैव प्रस्तुताथया [७२] ॥१२॥ अप्राकरणिकस्याभिधानेन प्राकरणिकस्यापोऽप्रस्तुतप्रशंसा। कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेष प्रस्तुते सति । तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा [७३]॥१३॥ तदन्यस्य कारयादेः । क्रमेणोदाहरणम्,. याता:, किं न मिलन्ति मन्दरि पुनश्चिन्ता त्वया मत्कृते नो कार्था, नितरां रुगासि, कययत्येवं सवास्ये मयि । लज्जामन्थरतारकेण निपतत्पीताचगा चक्षुपा हमा माहसितेन भाविमरणोत्साहराया सूचितः । पत्र प्रस्थानात् किमिति (७४) निहत्तोऽसीति कार्य एष्टे कारणमभिहितम् । राजन्, राजसता न पाटयति मां, देयोऽपि चूपणी स्थिताः, कुने, भोजय मां, कुमारसचिर्नाथापि किं भुज्यते ? । त्यन्त (१) सं समस्तुतममा मस्तुतात्रया माविका प्रतिपतिपरा। मारपिनामारपिचाईप: समाहो', थाहरविन मारपिवासाप रति दः। (०१) सिमित रणे । ग पसने कारणम्य असुनस, कारणे सायंस रामान्य विषय, मिशेरे सामान्यथा, पक्ष । (७४) FATAR , किं प्रसाना नितोऽसि ? मित्र RX प्रस्थाननिसि, विं, मसालार नितोकिदार । এম র খালাসফিল মিলি, শাহি ও দুলাল forनि तरं परमे मयते ।

·२५४
काव्यप्रकाश:1
पत्र कथमन्यस्य लीलामन्यो बहतीति तमदृयोमित्युपमायां
पर्यवसानम्।
दोभ्या तितीति तरङ्गवतीभुजङ्गम्,
भादातमिच्छति करे हरिणाझविम्बम् ।
मेर लिलवयियति ध्रुवमेष देव,
यस्ते गुणान् गदितमुद्यममादधाति ।
-इत्यादौ मालारूपाप्येषा द्रष्टव्या ।
खम्बहेत्वन्वयस्थोक्तिः क्रिययैव च साऽमरा।
क्रिययय स्वखरूप-स्वकारणयोः सम्बन्धो यदवगम्यते, या
अपरा निदर्शना (७०) । यथा,-
उन्नतं पदमयाप्य यो लठः, हेलयेय स पतेदिति बुपन् ।
शैलसरगतो हपत्कणचारमारुतधुतः पतत्यधः (०१) ।
अव पातक्रियया पतनस्य, लाघवे सति उत्तपमाप्तिरूपस्य च
सम्बन्ध: स्याप्यते ।
(৩) টি না ঘাঘব থ (ঘি জা) কালে
सम्बन्धस्य (कार्यकारभाररूपस) यत् प्रतिपादन, मा चपरा निदर्शनयर्थ ।
(11) मुन् प्रतिपादयन चाव हि पततीनिम्तननियारपेठ
फायण सेनेश, पतेपदप्रतिपाद्यस सस (पतनहपकायंत्र) सकारण
(मधीयम उवलपदमाप्तिरुपे य) सम्यश्च (आयद्वारभावा) मणि-
पायने । तथा व लाथ मति उनमपदमानि पाते हे , यथा पापयति
सापसानादिदर्भाप निदर्शनम् ।
--

·दशम उन्मासः ।
५७
है
कमेगोदाहरणम्,
पुंम्वादपि प्रविचलेत् यदि, यद्यधोऽपि
यायात्, यदि प्रणयने न महानपि स्यात् ।
अभ्युद्वरेत्तदपि विश्वमितीशीयं
केनामि दिक् प्रकटिता पुरुषोत्तमेन (७८) ॥ [ले हे.]
येनास्यभ्युदितेन चन्द्र, गमित. लान्ति, रवी तत्र ते
युज्येत प्रतिकर्तुमेव, न पुनस्तस्यैव पादग्रहः ।
(०८) अमस्तुनविष्णु पञ्चे परत्व पु चिह्न, (नारीभूयातहरणात) ।
वध पाताल, (धीरक्षणाय कर्ममूर्त्या पातालगमनाव) : प्रणयने
याचने, 'न महान्' वामम., (बलिस कापात् मार्यनसमये तथाभावात्) ।
पुरुषोत्तम नारायण । राजपचे पुस्ख पौरुषम । अध खपदभ्रश । अन्यत्
सुगमम् । उभयपक्षे दिक पन्था रीतिरिति यावत् । मनु प्रकरणेन राजरूप
মন হয় সঙ্গীয়-xনি রূপম অনুনঃখ, সন্ত্রা
प्रथमत उपस्थित्यामेव तत्सम्भवात्' । उच्यते, पुरुषोत्तमादि पन्दाना
सतपुरुषादिरूपे प्रस्तुतेऽर्थे यौगिकी (प्रातिप्रत्यय लभ्या) गतिरिति
प्रकरणादिसहितापिता बाधित्वा धमिधानिारायपादिरूप मनसुनमय
प्रथममेोपस्थापयति, तत प्रस्तुतावोध इति । यत हि उभयभित्रपि
अर्थ अभिधान्त सम्भवस्ता प्रकरणादिकं नियामकम, यत्र पुनरेवभिन्
बभिक्षा, परमिन् यौगिकी गति , तर अभिधैव बलातो स्थपरा
प्रकरणादिसहितामपिप्राध, अल व गल "यवयकगत समदायशिलो-
यसी" इति नियम । यतY नाम सपो भयावसामामिवयवात,
प्रकरणायनियमाभावाचे ति ।

·२५६
काव्यप्रकाशः।
दूत्य नाथ, शुकस्तवारिभवने मुक्तोऽधः पश्चरात्
चिवस्यानवलोक्य शून्यवलभावेौकमाभाषते ।
पत्र प्रस्थानोद्यतं भवन्तं ज्ञात्वा सहसैव त्वदरयः पलाय्य गता
इति कारणे (७५) प्रस्तुते कार्यमुक्तम् ।
एतत् तस्य मुखात्कियत, कमलिनीपवे याणं वारिणो
यन्मुक्तामणिरित्यमस्त स जड़ः, टखन्यदस्मादपि ।
अगुल्यग्र-लघु-किया-प्रविलयिन्यादीयमाने शनैः
कुलोड्डीय गतो ममत्वनुदिनं निद्राति नानः शुचा (७६)
अवास्थाने जडानां ममत्वसम्मावना भवतीति सामान्ये
प्रस्तुने विशेष: कथितः ।
सुहवधू वाप-जल ल-प्रमार्जन
करोति वैर प्रतियातनेन यः ।
स एव पूज्यः, स पुमान्, स नीतिमान्,
मुनीवनं तस्य,
स भाजनं थियः
यत्र कृष्ण निहत्य नरकासुरवधूनां यदि दु:खं प्रगमयसि,
तत् त्वमेय माध्यः इतिविशेषे प्रकृते सामान्यमभिहितम् ।
तल्ये प्रस्तुते तल्याभिधाने त्या प्रकाराः,-लेपः, समारोक्तिः,
साहश्यमालंयातल्यात् तल्यस्य हिमाक्षेपे हेत: (७७) ।
(61) कारणे गलपलायन रूपे । कार्य पचिवमाभाषपदपम् ।
(०६) मुखादिति रामिति । चत नसामान्य प्रस्ताने लड़.
विशे पाय मन्नम् ।
(७०) यमलतोया प्रशला पस्यो यो. पसभामोहवसधारयो-
रफभग सब चेषपदम् विशेषादिमन्दाना गधेषामेर उम.
। वर्थियोधपरम, समासोतिपदव विषयमालय मयामोधनपरभिति।

·दशम उमासः। ३५६ काचिदध्यारोपेणैव । यथा, करखं भोः ? कथयामि,-दैवहतक मां विहिशाकोटकम्, राम्बादिव यहि ? साधु विदितं, कस्मादिदं ? कथ्यते । पामेनान वटस्तमवगजन: सर्वात्मना सेवते, न छायापि परोपकारकरणी मार्गस्थितस्यापि मे (८२) कचिनु भशेष्वध्यारोपेण । यथा,- मोर्चा रसनाविपर्ययविधिस्ताकर्णयोश्चामलम्, दृष्टिः सा मदविस्मृतवपरदिक, किं भूयसोक्तेन या। सर्व विभूतवानसि भ्रमर है, यहारणोऽद्याप्यसौ अन्तःशून्यकरो निषेव्यत इति भ्रातः, क एप ग्रहः (८३) भब रसनाविपर्वासः शून्यकरत्वञ्च भ्रमरस्यासेयने न हेतुः, कर्णचामलन्त हेतः, मदः प्रत्युत सेवने निमितम् (८४) । (৭) এম খসূমহ লয়াগা অধী লিৰিঃ অধম मारि पित् पुरुष प्रस्तुतः प्रतीयते बधेसनेन माच्या सामोटवेन सा खिमयुबम्भवास् यायाय गाकोटकादिक मतीय- मागास समजाति-दिन-प्रते. चारोय. बायक। (८१) रसनाविपर्यासः जिलापरियत्ति , (बनियापास् करोषाम उपक रहनापम् रति), पूर्णविपरीताभिराम । पाखं खिता, वालमारीण मतपरिपत्तश्च । सपदिक निज- परमार्ग,बासीमामालीयविभागय | भ्यर' सचिन्द्रपणादण्ड मचाना। पापापा । (८) पाच वर्षापडांगे , मतीयमानाम्म यध्यारोपः আ’, শেল বৰোধিবাসিস : করুণ । .

·२५८ कावाप्रकाशः । शौणेनैतदनुष्ठितं यदि, ततः किं लज्जसे नो मनाक् ? अस्वयं जड़धामता तु भयतो योनि विस्फुर्जसे ()[स०३०] मादाय वारिपरितः सरिता मुखेभ्यः, किं तायदजिसमनेन दुरावेन । क्षारीरुतं च, यड़वादहने इतन पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशितश्च । [साहे. प्रयञ्च काचित् याच्ये प्रतीयमानार्थामध्यारोपेणैव भवति(८०)। यथा- परम्भः-स्थगित-भुवनाभोग-पातालकुछः पोतोपाया इह हि यहयो लङ्घनेऽपि क्षमन्ते । पाश! रिक्तः कथमपि भयेदेवदैवान, सदानों को नाम स्यादयटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्पः ! (८१) (2.) पादो रसि चरणव (सर्यकिरणपातेनैव चन्द्रस्य तेजस्मित- मिति)। नरमल जड़यामता हिमात्रयता, पूर्णता च (जड़पदस्थ भाषमाधान्येन निगाव) इति पन्द्रिका । (८.) पाप्यस्य यमाकरणिय सम्भरि RRA प्रतीवमानस्थ माकरणिकाय भारोप, तप्य चम्भविवेव सदारोप थापासक एर, थम्यथा योग्य त्या वयोग एप न था । एक उदाहरणेन मुटीभविष्यति । (८1) भरा स्खगिनो सपनस्य धाभोगः (रिचार.) पातास पुधि (मध्यम्)च येन, तम्य । घरटो गई: सातः । कर दिठं गभीरमाग.. बात उयमईनमीडय प्रभो पूर्णतेर परम्, न नि:सता, पास्यन्तोपमईना- पत्तरिति मस्तुतम् प्रतीयमानम् । मन वाष्पाच सार भरि- सवा न त प्रतीयमानामामारोपः पाएमा ।

·दशम उमासः। २६१ यच्च तदेवान्यत्वेनाध्यवसीयते, सा अपरा । यथा,- अमंलउहत्तण असव्व थकाइ वत्तणछाप्रा.। सामा सामाणपत्रावडूणो रेहबि अण हो । (८७) 'यद्यर्थस्य' यदिशब्देन चेच्छब्देन वा उक्तौ यत् कल्पनम्, (अर्थात् असभ्मविनोऽर्थस्य), सा टतीया । यया,- राकायामकलङ्कञ्चेदस्तागोभयेहपुः । तस्या मुरं तदा साम्यपराभवमवाप्नयात् ॥ कारणस्य शीघ्रकारिता वक्तुं कार्य्यस्य पूर्वमुतौ (८८) चतुर्थी । यया, हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्याः कुसुमचामवाणेन । चरम रमणीवस्नुभ, लोचनविषयं त्वया भनता । प्रतिवस्तूपमा तु सा ॥ १५॥ सामान्यस्य हिरेकस्य यत्र वाक्यदये स्थितिः । (८०) चभ्यत् मौकमार्थम् यन्येव र कापि वर्मनाया। स्यामा सामान्य प्रजापते रेव चमभानोति । सउहत्तपथ-गन्दा कौकुमायें देगी। वर्तन परीरम् । 'गीतबारे भन्दा पो उपयोगा। सर्वोक्यायोमाया सा ग्यामा परिकीर्मिता'n रेमा निशिटीसम्बदा निम्माया प्रथमं वठितीपाती। (८) पूर्ण कार्योत्पत्वपयुक्रममा पूर्वम्, तर कार्यय वारण- साभारेगापि भामि। दया- समय मामानय रिदमाधिमा । विहान पिता मडना मथिताम् !-रति दया ।

·२६० काव्यप्रकाशः। निगौर्याध्यवसानन्त प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं, यद्यर्थीती च कन्पनम् ॥१॥ कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः । विशेयातिशयोनिः सा, (८५) उपमानेनान्तर्निगीर्णस्य (८६) उपमेयस्य यदध्यवसानं यथा,- कामलमनम्भसि, कमले च कुवलये, तानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ॥ यत्र मुखादि कमलादिरूपतया अध्ययसितम् । का। . (८५) अतिशय अतियिता प्रसिद्धिमतिप्रान्ना लोकानीना अति यतियोकि, सा च एतेष परस्परमन्यन्न-विलक्षपेवपि चतुर्यु प्रभेदेष यसीति एतेषा प्रभेदानामनियोक्लिरिति माधारण नाम मामङ्गतम् । कमन्नानामे यथा पजनाम, सधा एतेषामे प्रतियोकिरिति माम योगटमिति नकोऽपि दोष ! (८६) घनर्मिगीर्णस्य धनगिशितम्ये खलक्ष्मेणानुपस्थित (समाचक पन्देन चतुपातम्य) । यध्यासानम् (वसरणानपस्थिततया) सचर दमनीक्षिप टाकटारोप । अयच्च प्रभेद साध्यामानाचणा- सम्भावस्पर एष भवतीत्युमाम् प्राक् । दर्प पकनम्नु, अननिंगीर्ष पदम्य प्रधामोशतए-रत्यर्थ मन्यमान 'सुखं हिनीय चन्द्र' यादी विषयम्य महोपादाने पि एनमतियो प्रमंदमाइ ।

·दशम उभासः। दृष्टान्तः पुनररेतेषां सर्वेषां प्रतिविम्बनम् (६१)॥१६॥ एतेषां साधारणधम्मादीनां । दृष्टोऽन्तः (निश्चयः ) यत्र स दृष्टान्तः (६२)। त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवचलितम् । आलोके हि हिमांयोर्विकसति कुरुमं कुमुहत्याः ॥ एप साध रण (८३) वैध रण तु,- तबाहवे साइसकर्मधर्मणः करं कृपाणान्तिकमानिनीपतः । । (२१) अब वाक्यहये प्रति पूर्वमादनुवर्तते । एतेषा साधारण- धोपमानोपमेयामा । प्रतिविम्बन विम्वप्रतिविम्वमार , उपमानोपमेयभाष रति वारत् । प्रतिवाक्य विभिनयापि साधारपवयंय तस्यरूपतया पायायोरुपमासम्पादकत्येहान्न रति फलितम् । मशिस्तूपमाया धर्मस्य ऐक्यम, वन त विभिन्नता रसि प्रतिषस्तूपमातो भेदः । यथा, अषमोदाहरणे, एकदा उपदाधिहडसावनतिरतरितति उपदाधि- सदस्थापनलोपिय पाधारको धर्म । एक दितीयोदाहरणे स्वाभाविक- ফাৰ স বিলিতি ধ্বাকাবিখান বিরুষালশ साधारणो धर्म गन्दर्भ देम निर्दिछ । (१३) निशक्ष प्रस्तुतस्य अर्थस्य निसन्देहा (नितिमामाण्या) प्रतीतिः, सोदाहरणपोकोन मतिपाद्यमानो धर्ष उषाकाहामिहत्या बसवमेव मतीयते । सदिय सजा योगटि । (५३) भगोविकारनिर्वास का रस भर्मण परसर भेद । तथापि मन कुछमयोमकम्वितावनिहारणादिम साधारणो धम्मा- सोनि तमवनम्बध वाक्यायो साहयाम् । बरसानी म व्यतिरेवेष रतम कामोदाहरणम् ।

·२६२ कावाप्रकाशः।
साधारणो धर्मा उपमेयवाक्य, उपमानयाक्ये च (कथितपदस्य
दुष्टतयाऽभिहितत्वात् (८८) शब्दभेदेन यत् उपादीयते,
सा (वस्तुनो वाक्यार्थस्योपमानत्वात्) प्रतिवसूममा । यथा,
देवीभावङ्गमिता परिवारपदं कथं भजत्येषा ।
न खलु परिभोगयोग्यं देवतरूपादितं रत्नम् ॥
यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतम्, यदि च गौरवमद्रिषु किं ततः ।
लवणमम्बु सदैव महोदधेः, प्रक्षतिरेव सतामविपादिता ॥
-इत्यादि मालामतिवस्तपमा द्रष्टव्या । एवमन्यवापि अनु-
सर्तव्यम् (५०)।
.
(८) तथाच भन्ददेनेति वि षषमनुकमपि व्यर्थश्यमभ्यम् बोध्यम् ।
"बल (वारिकायाम) हिरिति हये रति च पदे घने कोपल के, माला-
रोधात"-ति प्रदीपः । तेन पायार्थयोर्याक्यार्थानां वा उपमासम्पादक
एकम्यैव धर्मस सिभिवपन्दोपात्तवं प्रतिपमा ति फखितम् ।
उपमायान्त पदार्थयोः साम्यं, नच वाच्य, धनत वाक्यायोः, सदमि
गम्यमेवेति ततो भेदः । साम्यप्रतिपादकामामिषादीनाम् पदावेन है
पदार्थयोरेष माम्य गोष्यते, 'पदार्थः प्रदान अतिरति नियमान,
वाम्यायोः साम्य गम्यमेव नियामिति थन दपकतो याच्यसाम्ययावत
বারি বিমান বিকিনি ল লীগ
(2.) अन्यत्रापि वैधम्मास्यापि । यथा,
पोर्थ ए. चदरापन्द्रिशापारकर्मपि ।
पिनापनीनं निपुणाः हामो रनकरि-रनि । दायबम् ।

·दशम उन्नासः । २६५ कारकस्य च बहीषु क्रियास सरुद्दत्तिर्दीपकम् । यथा,- खिद्यति कूणति वेल्लति विबलति निमिपति विलोकयति तिर्यक् । अन्तर्नन्दति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया वधूः थयने (८८) " मालादीपकमाद्यञ्चेटू यथोत्तरगुणावहम् । पूर्वण पूर्वण (८८) वस्तुना उत्तरमुत्तरं चेदुपक्रियते, तत् मालादीपकम् । यथा,- सङ्गामाङ्गनमागतेन भवता चापे समारोपिते, देवाकर्णय, येन येन सहसा यत् यत् समासादितम् । कोदण्डेन शराः, शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलम्, तेन त्वं, भवता च कीर्तिरतुला, कौा च लोकत्रयम् ॥ नियतानां सकवर्म:(१००),सा पुनस्तुत्ययोगिता॥१८॥ (८) कूति सह पति । येति परिहत्य शेते मिलति विशेषतः चपचायते । विचलते इति पाठो भक्ति युक्र । (E) कारिका यथोत्तरमिति वीमायतेराद्यमित्यवापि पीना वक्तव्येति मतिपादयति पूर्वेण पूणेति । उपक्रियते उपरज्यते, विशेष्यते, माविषपीक्रियते । यथोदाहरणे पृर्षोशन कोदण्डेन समासादकियाहारा परोशाः परा विशेषणीक्रियन्न, शारिगिर, एई परसापि । 'त' सदा । गाबादीपकमिदन्त न मालोपमादीनामिवेति दृपयुक्तम् । (1..) यदुपादीयते इति शेषः । मुधिर्मभ्य साहुपादानरूपा । प्रतापतयोरुभयोरेव एकदा सदनबन्धे दीपकम्योरेकस्य (प्रसतह अपहनम्यव का) जयातल्ययोगिते यनयोद।

·कावाप्रकाशः। भटाः परेषां वि-शरारुतामगु: दधत्यवाते स्थिरतां हि पांचवः (१४) .. सकृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकताकृतात्मनाम् । सैव(५)क्रियासु बहीषु कारकसेपति दीपकम्॥१७॥ प्राकरणिकाप्राकरणिकानाम् (अर्थात् (९६ ) उपमानोप- मेयानां ) धर्मः क्रियादिः, एकवारमेव यदुपादीयते, तत् (एकस्थस्यैव समस्तवाक्यदीपनात्) दीपकम् । यथा,- किवणाएं धणं णााणं फणमणी केसराई सौहाणम् । कुलवालियाणं अत्यणा कदी छिप्पन्ति मिश्रा (८७) (e) वि-गराहता विशीर्णताम् पलायमानता 1 ते ते स्थिरता र दधतीविष्यतिरेकेण साधों पर्यासानात हान्नतोपपत्तिरिति चन्द्रिका । पलायनास्थिरत्ययो भर्मयोमदः । परन्त देशान्तरसंयोगजमकलरूपस्य साधारणधर्मस्य समयात यनयोरुपमा, सतश्च प्रसपाक्यार्थयोरुपमेति । (८५.) भैर मरुतिरे। स्थाच दीपकं दिविध, एकस्य धर्मस एकवारं स्तुनामस्तुनोभयष्टसिये एकम, पपरञ्च एकम्प करकस्य एकार- मेगाने का किया सम्बन्धे रति । यत प्रथमपदस्थ एपमाप्रतीति विनापि वाक्यार्थस्य पर्ययमामात् भोपमा प्रथम मोष्यते, किन्ठ व्यज्यते इति भावीपमा । एकसापि धर्मम्य हिरणतः वाक्ययस्वाभावेन च मतिपमाटानो। (L६) यम्य धर्मस्य माकरणिकामाकरणिकोभयत्तित्वम, नमेव धाधारणधर्ममाविय तयोरपमानोमेयभाव मात्रौतोय;दियुतम । (७) जमणानां धर्म 'नागानां फएसणि केशरा' सिंहानाम् । उममाशिक्षामा समाः भूत पृस ने मानामिति । सिपामिकामानित्यपि भाति ।

·दशम उल्लास: । हेत्वोरतावनुक्तीनां ये, साम्ये निवेदिते ॥१८॥ शब्दार्यान्थामथाक्षिप्ते, रिलटे तदत्तिगट तत् । व्यतिरेकस्य हेतुः उममेवगतमुत्कर्षनिमित्तम्, उपमान- गतमपकर्षनिमित्तं, तयोईयोरुक्तिः, एकतरस्य हयोर्वा अनुक्ति- रित्यनुक्तित्रयम् (१०४), एततेंदचतुष्टयमुपमानोपमेयभावे शब्देन प्रतिपादिते; आर्थन च क्रमेणोक्तौ चत्वार एव भेदाः पाक्षिप्ते चौपम्ये तावन्त एव ; एवं हादश । एते श्लेषेऽपि भवन्तीति चनियतिमैदाः । क्रमेणोदाचरणम्,- असिमालसहायस्थ प्रभूतारिपराभवे । अन्यतुच्छजनस्येव न स्मयोऽस्य महारतेः ॥ [असे गा०] अवैव तुच्छेति महारतेरित्यनयोः पर्यायेण युगपट्टा .. पलव्य , अस्वय स्योत्कर्षस्तु पुनरान्तिराहित्यमेव, ध्यपकर्षच नमाहित्य- मिति, यौवनस्वास्थैर्यमानराहतमित्युत्कृटम । एक हनूमदाद्यशमा मया पुनर्दिधा मतपय मितीत ॥ -रन्यपि भलाक्षेपो नोपमेयस्य न्यनतोदाहरणम, यत्न हि यात्माय- मागमा प्रक्षततया यात्मनो दूतापसदत्वमेड विधिनम्, सत्कर्ष व जामन: शमहसनीयवेनेति । वस्तुत उपमानात् उपमेयस्य न्यनत्व चएटापथवत मायननीनमेवेति न तत्कृतम् चमत्कारान्नमिति तन्म झाव उपमादिर परहार । (108) एकारस्य उत्कर्षनिमित्तमायण, अपकर्षनिमितमालय पा, एतयोईयोतिशिरिन्यनलियम् । मन्दन यादिना । व्यायम क्रमेण तत्यादिपटेन । पवार रति मूधवत् हेतोरन्य तिश्यना तिथेष । नायनववार । एते दादय । सोपीयपिना रोषसभुदय ।

·काव्यप्रकाशः। नियतानां प्राकरणिकाणामेव, अमाकरणिकयामेव वा । गामेडोदाहरणम्,- पाण्डु क्षामं यदन, हृदयं सरसं, तयालसश्च वपुः । धावेदयति नितान्त क्षेत्रियरोगं सखि, हृदन्तः ॥ [मा. ] कुमुद-कमल-नीलनीरजालिललितविलासजुपोर्टयोः पुरः का। अम्तममतरश्मिरम्खुजन्म प्रतिहतमेकपदे तयामनस्य [अप्रा०] उपमानाट्यदन्यसा वातिरेकः स एव सः(१०१) । अन्यस्य उपमेयस्य व्यतिरेक आधिक्यम् । arjummy क्षीणः क्षीगोऽपि शशी भूयोभूयोऽभिवईने सत्यम् । विरम प्रसीद सुन्दरि, यौयनमनिवर्ति यातन्तु । -इत्यादायुपमानस्योपमेयादाधिषयमिति यत्केनधितम्(१०२), सदयुक्तम्, अत्र यौयनगतास्थैर्याधिषयं हि विवक्षितम् (१०३)। (१.१) यदिग्य व्ययं व्यतिरेकपदावधि । व्यतिरेका थाधिक्यम् लत्कर्षः । म एक व्यतिरेक एव । स व्यतिरेक व्यतिरेकनामासार। (101) प्यत हि उपमानस्य गपिन गयेऽपि पुनधिरित्युत्कय , सपमेयं योपमा म पुनरावर्तते त्यपष्टम | केनचित्, 'उपमानागू उपमेषस्य भाषिक् विपर्यये या व्यतिरेक' न्यौता असार- सर्वखोपजीयेन । उपभामा उपमेयस्य यातायामपि ध्यतिरेकः । (1.1) यममिमन्धि', एक पो हि प्रकरणानुसारिणी नवन- गी, नचादि यदेव कपिदपकर्ष के नदेवगन्यत्र उत्कर्ष कमपि भाति, यथा, जानिविदेचने वर्ष ज्ञानरहितवपकर्षकं भादपि भनिरूपणे नदेवोत्कर्षक मानि । नाच प्रशते मानापनोदमानुष तथा यौरनाम्ये या पकों एवमते ·दशम उल्लासः। यथा वा, यथा- हरवन विषमदृष्टिईरिवन्त्र, विभो, विधूतवित्ततहषः । रवियन्न चातिदुःसह-कर-तापितभूः कदाचिदसि । नया.मा.] अव तुल्याथै वतिः, विषमादयश्च शब्दाः सिष्टाः (१०६) । नित्योदितप्रतापेन बियामामौलितप्रमः । भाखतानेन भूपेन भाखानेष विनिर्जित: । याशि०] अत्र हि आक्षिप्तवोपमा । भावतेति शिष्टः । स्वच्छात्मतागुणसमुल्लसितेन्दुविध विम्वप्रभाधरमत्रिमहृद्यगन्धम् । यूनामतीव मिवता रजनीपु यत्न टष्णां जहार मधु, नाननमङ्गनानाम् (१०७) ॥ भनेवादीनां तुल्यादीनाञ्च पदानामभावेऽपि सिष्टविशेषणा- चिवोपमा प्रतीयते । एवजातीयकाः लिष्टोक्तियोग्यस्य पदस्थ थक् (१०८) उपादानेऽन्येऽपि भेदाः सम्भवन्ति, तेऽपि अनयैव दिशा दृष्टव्याः॥ (1०६) एकल विषम-प-करयन्दाः यथाक्रमम् अयुग्म-पनामाठर- किरणार्थका', परत यसम-धर्म-राजयोग्यायपरा । (1.७) मधुपाने विष्णा थामनु, नत्वगनामनपाने इति भार । थल उत्कर्षापवर्ष रेत उपभोगेऽपि बरस्यारहवानामहले ति महेश्वरः । या स्पनोपरापरतापोलताप, मेलोणा- नयाचा ·२६८ कावाप्रकाशः। अनुपादानेऽन्यत् भेदत्रयम् ; एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । पत्र इवशब्दस्य सहावाच्शब्दमौपम्यम् । असिमावसहायोऽपि प्रभूतारिपराभवे । नैवान्यतच्छजनवत्सगर्योऽयं महातिः। [च था.] अव तुल्याथै वतिरित्यार्थमौपम्यम् । इयं सुनयना दासीकृत-तामरमश्रिया । चाननेनाकलङ्केन जयतीन्दं कलविनम् ॥ [यझे चापि •] अत्रेवादि-तुल्यादिपदविरहेन आक्षिप्तवोपमा । जितेन्द्रियतया सम्यग्विद्यारहनिषेविणः । अतिगाढ़गुणस्यास्य नालयद्गुरा गुणाः । [से मा. धनेवाथै वतिः, गुणशब्दः लिष्टः, शाब्दमौपम्यम् । थखण्डमण्डलः श्रीमान् पश्यप थिवीपतिः । भ निशाकरवज्यात कलावैपाल्यमागतः । [ने प्या. पत्र तन्यार्थे पतिः, कलाशब्द: मिष्टः । मालामतिवस्त पमावन्मालाव्यतिरेकोऽपि सम्भवति, नस्यापि भेदा एवमूह्याः (१०५)। दिमावशोदाद्यिते, (१.५) प्य पाठभपाती faरिकामदीपमोशरादिपवादि- सम्मात्या बहीनिदर्शनहरम्नु माया पारिय- মন খিলদিনি গা, গাধাসিমা' (খা fuमादयप पन्दा. निया' न्यनं सन्दर्भ, निकालिमा मनोयो' रम्य मनर मा पनि। पम्पशासायनि पाठमोर।

·दशम उन्मासः । ३७१ ज्योत्स्ना मौक्तिकदाम चन्दनरमः शीताशुकान्तद्र्यः कर्पूरं कदली मृणालवलयान्यम्भोजिनीपल्लवाः । अन्तर्मानसमास्वया प्रभवता तस्याः स्फुलिङ्गोल्कर- व्यापाराय भवन्ति, हन्त, किमनेनोक्तेन न बूमहे॥[उ०प्रति क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना(११२॥२१॥ हेतरूपक्रियाया निषेधेऽपि तत्फलप्रकाशनं विभावना । यथा,- कुसुमितलताभिरहता-प्यधत्त रुजमलिकुलैरदष्टापि । परिवर्तते स्म, नलिनी-लहरीभिरलोलिताप्यपूर्णत सा॥ विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावचः । मिलितेष्वपि कारणेषु (११३) कार्यस्थाकथनं विशेषोक्तिः । (१३) क्रियतेऽनयेति क्रियागन्द प्रसिद्ध उपर. । विभावयति कारणा- লং জয়নীনি হিমালা জানিনা, জিহ্মাথাধাৰথি कार्योत्पत्ति कायस्य कारणालर कल्पयति । विरोधाभासे उभय मे परस्पर बाध्यतया प्रतीयते, इइ त कारणाभावेन कार्य मे३ बाध्यतया प्रतीयते, नत काय प्रमाद निश्चित. कारभावोऽपि वाध्यतया प्रतीयते इति भेदः। रस्त्यमेव उद्योतकत् । कारणाभाव कचित् नादिना साक्षात् कपिच कारणाभावविरोधिन उध्या परम्परया प्रतिपाद्य ते, यथा 'य. कौमारकर' (8ष्ट.) इत्यादी उत्करला कारणविरोधिनामुक्ति । (1१३) कारणे घुपमित । स्थल बङ्गलमविवक्षितम । अकथनम् पातिपादममिति यावत्, तच्च कचित् नादिना सामान, कचिञ्च कार्यविरोधिन या परम्परया, यथाहितीयोदाहरणे विश्वकपकार्थम्य विरोधिनी गरिभिहिता पानातो स्फुटतम् परम्परयोक्तो वएकटस्वमिति ·২৩০ काव्यप्रकाशः। निषेधो वक्तुमिष्टस्य से विशेषाभिधित्सया(१०८)॥२०॥ वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो विधा मतः । विवक्षितस्य प्राकरणिकत्वादनुपसर्जनीकार्य्यस्य (११.),अशक्य. वक्तव्यत्वमतिप्रसिद्धत्वं वा विशेषं वक्तुं निषेधो (निषेध पूय) यः, स वक्ष्यमाणविषय उक्त विषयोति विधा आक्षेपः । क्रमेयोदाहरणम्,- ए, एहि किं वि की वि कए णिक्किय, भणामि यलमह वा । ध-विधारिअ-कज्जारमा- आरिणी मरउ ण भणिरम (१११)। [...] (१.६) प्राण्यवतव्यथार्थप विधिनात्पर्य विशेषातिपतये निधा- मिधामम थाक्षेप । 'केचिन, पामिन्यु पर नणं करिष्यमायापि निषेध ध्याप । यथा- न सन्दरों वर्णयित' मे पाणी प्रवर्तते । -न्यत्र करिष्यमाणाणीप्रतनिधो वर्णनीयम्पानियांच्यnt नीति घाइ' रति उद्योतक्षत । 'अनिष्टदाय निघतात्पर्य विपतिपतये विधानमार चाप । यथा- गच्छ गच्चरितु कान्न पन्थामा मन गुभा । ममापि न न भूबाट यस गमो भान नि दमक । (11.) चनुपम भोकायंच अमुपेतषीयस्य । अनुपीयापि निधी विशेषगोषमाया भातं ति मापना विशेषामद | efi- मिति रदमुपक्षपदर यसापि विषमभरान् । (११) ए, हरि विपरिकका अपि न निराशप, भवापिसमा । पारितारममिया भणियामोनिक ·- दशम उवासः। २७३ सामान्य वा विशेषो वा तदन्येन समर्म्यते । यत्तु, सोऽर्थान्तरन्यासः साधोत्रणेतरेण वा ॥२३॥ साधम्मरण वैधम॑त्रण वा सामान्य विशेषेण यत्ममर्थ्यने(११६), विशेपो वा सामान्येन, सोऽयान्तरन्यासः । क्रमेणादाहरणम्, निनदोषारतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभं शड्डमपि पीतम् ॥ [मा • मा. वि.] मुसितवसनालद्वारायां कदाचन कोमुदी- महसि सुदृशि खैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूदिधुः । तदनु भवतः कीर्तिः केनाप्यगीयत, येन सा प्रियग्टहसगान्मुक्तागवा, क नासि शुभप्रदः । [मा०वि०मा०] गुणानामेव दौरात्मपात् धुरि धु- नियुज्यते । असञ्चातकिणकन्धः सुखं स्वपिति गौलिः (११७) (११६) समय॑ते सोपपत्तीक्रियते निःसन्देई प्रतायते । घरपपद्य- मानतया पम्भाव्यमानयोः सामान्यविशेषयोरुपपादनार्थ तयोरन्यतररूपो- दाहरणोपन्यास धर्थान्तरन्यास | कार्यकारणयो. परम्परं हटानदार्शनिक- भावविरहात नैव तयो समयसमर्थ कभारः सम्भवतीति न तनुशन पभेदः खीरुता। (११७) गनिः कुमिन लि पन्द्रिका । ममो.स्पधुर्घहो इट रति महेश्वरः । अनमः (गडे) इनित वयं । गुग्धाभावाए नि गर्न धुति नियुज्यते इति धम्माम् । ३५ ·। दशम उजासः । २७३ सामान्य वा विशेषो वा तदन्येन समय॑ते । यत्तु, सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्मोत्रणेतरेण वा ॥२३॥ साधम्मेवण वैधभत्रण वा सामान्य विशेषेगा यत्समर्थ्यने(११६), विशेषो या सामान्येन, सोऽयान्तरन्यासः । क्रमेणादाहरणम्,- निजदोपारतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभं शड्डमपि पीतम् ॥ [मा • मा • वि.] मुसितवसनालङ्काराया कदाचन कोमुदी मसि सुष्य स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूदिधुः । तदनु भवतः कीर्तिः केनाप्यगोयत, येन सा मियग्टहमगान्मुक्ताशका, क नासि शुभगदः ॥ [मा०f६० मा •] गुणानामेव दौरामात् धुरि धुया नियुज्यते । असबातकिणस्कन्धः सुपं सपिति गौलिः (११७) ॥ [२० सा. वि.] (११६) समयते भोपपत्तीक्रियते नि मन्दे इं पतायते । अनुपपद्य- मानतया सम्भाव्यमामयो सामान्य शेष योरुपपादनार्थ तयोरन्यतरहपो. दशहरोपन्यास अर्थान्तरन्यास । कार्यकारपयो परम्परं हसनदा निक- भावविरहात नैव तयो समीसमर्थ कभाव मम्भवतीनि न तनुशताद. स्वीकन.. (३१७) गनि' कुलित इति भन्द्रिश । समर्थो बधु बहो हुट रति महेश्वर । अनमः ( गडे) तिन वयं । गुवामागत् गलिगीने धुरि नियुश्यते इति माम् । ३५ ·১৬২ कावाप्रकाशः। सा अनुतनिमित्ता, उतनिमित्ता, अचिन्त्यनिमित्ता च (११४) । क्रमेणोदाहरणम्, निद्रानिरत्तावदिते हारत्ने सखीजने हारपदं पराप्त । लथोकतालेषरसे भुजङ्ग चचाल नालिङ्गनतोऽङ्गना मा । कर्पूर दूध दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने । नमोऽस्ववार्यवीयाय तस्मै मकरकेतवे ॥ [.नि.) स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसमायुधः । हरतापि तनुं यस्य गम्भुना न पलं इतम् ॥ थपि.नि.] यथासह क्रमेणैव क्रमिकाणां समन्वयः(११५॥२२॥ यथा, एकस्विधा यससि चेतसि चिलमन देय, दिपाच विदुपाच एगीहशाच । तापक्ष सम्मदभरच रतिश्च पुष्णन् गोयाप्पणा च विनयेन च लीलया प॥ यथा, 'यकोमा' न्यादी पनतमराठारितधिया कठाया उशि। कारपतिषेध-पमानयो हावाको यथार्थ विभागावि मोमो फुटे भरता, परम्परया सहित चाफ? । 'माता' यादो भयो यस्फटतम् । पम् (sx.) " स्फुटरो ना." इति । (11) हादिना NAM निमित्ताने अनभित्ता, इतिचा अनियमिता, पापम्पोदारनामा परेन मदत. विमति राम समोरप्रदोषी। (11) म अमेर दामका में प्रदरिदोष पायपि ॥ नामाका दार मनो दधारमा विका ·दशम उन्मासः। जातिचतुर्भिर्जात्याद्यैर्विरुवा स्यागुणस्तिभिः ॥२४॥ क्रिया दाम्यामपि वा द्रवेणैवेति ते दश(१२०)। अभिनवनलिनीकिसलय- मालवलयादि दवदहमराशिः । सुभग, करङ्गकदृशोऽस्याः विधिवशतख दयोगपविपाने ॥ (१) [जा. जा.] गिरयोऽप्यनुन्नतियुजो मरुदप्यचलोऽब्धयोऽप्यगम्भीराः । उभराप्यतिलघुनरनाथ, तयान्ति के नियतम् ॥ (२[जा.गु.] येषा कण्ठपरिग्रहप्रगयिता सम्प्राप्य धाराधरः तीक्ष्णः सोऽप्य नुरज्यते च कमपि सेई पराप्नोति च (१२१)। तेषां सद्गररगसक्तमनसा राजा बया भूमते, पांभूना पटलैः प्रसाधनविधिनिर्यय॑ते कोतकम् ॥ (३)[Profir.] चतए रूपकम्, सारोपय साध्यलात, तम्य सिइवे एक मकातिशयोको खोकाराव, मुखचन्द्रमित्याद्युदाहरणेषु नयेव दर्शनान् । दर्पणका "मिस्खे ध्यवसाय स्थागियोतिर्निगद्यत" रकम् । अपि सन्दादेरमा विरोधशास्फुटव , यथा नषयोदाहरणे इति । (१२.) मायाद्ये जातिगुण क्रयाद्यं । लिभ गुपक्रियाद्रव्य । गुऐन जातेविरोध ए। जात्या गुणस्य विरोध ति न यति । परलाप्येवम् । जात्यादयो हितीयोझासे दर्शिता । (११) चल धारापरल-(पगत्व)-जातेरतरागम्नेपराधिक्रियाभ्यां विरोध, लोरिय-विकणयार्थ कलादविरोध' इति प्रदीप । होम' या तोमवगुणेनापि विरोध एफुट प्रनीय -- 4 ·২৬৪ कावाप्रकाश:। अहो हिमे बहुपराइमायुपा, यदप्रियं वायमिदं मयेहशम् । त एव धन्याः मुहृदः पराभव जगत्यहादेव हि ये क्षयं गताः (११८)[पं० वि - सा.] विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुदत्वेन यहचः । वस्तुरन्तेन (११८) यविरोवेऽपि विरुदयोरिव यदभिधानं, स विरोधः । (१८) पूर्वाप्रदर्शितम्य अहत्क्षयदर्शनस्य विपरोतं महतदया. दर्गनमिति धाम । (118) स्तुत्तेन वस्तुगन्या याथार्थेन । विरहार्यप्रतिपादकस्य पदादेरर्थान्नरपरस्पादिमा वस्तुतो विरोधाभावेऽपि यापानत. विरोध- प्रतीनिर्विरोधमामा पनवार., थयमे विरोधाभास रन्युच्यते । विरोधय मिनदे गाया प्रसिइयोरेक देशसम्बश्वादिरूपः पर्थस्थति, यथोदाहरणे, मलिनोकिसरयादि दादहनरागिरिति कथनार मलिमीकिलययादि- जात्या दादहनवजातनिरोध.। एकदे गस्थयोनिदेशतायाम् अमन ति. लहारो वध्यते। मततम्य वाक्यार्थस्य विरोधे एस रोिधानद्वारा লঃত্ব বিধ ন শাবাং, লি ৰিীধাৰালৰি , যথা ।“तिमचिरप्रताप." ( Az.) यादी। विरोधच तब स्कुट प्रमीयते यत्र विरोधसूधकोऽपिपन्न', यथा हितीयादियु उदाहरणेषु ; यत्र का क्रिययोतिरोधै गयो समयमोधर- पचार,यथा पथमे उदाहरणे, यता, 'अभून भादि विति' यादिम क्रियापद विरुयोरका साध्यतया प्रतीयते, यथा प्रथम-पक्षम-सामेषु उदाहरणेषु। सप्तमे च्यभूत रति मियामदमस, अम्दयोस्तु पाक्यसमा कयोपिदप क्रियापदयोपनत्यम् । अत एव प्रथममममयोपदाहरणयोन .

·दशम उन्लासः । विवेकमध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापञ्च कुरुने (१२४) (1) [fr.fa. अयं वारामेको निलय इति रत्नाकर इति श्रितोऽस्माभिस्तष्णातरलितमनोभिलनिधिः । क एव जानीते निजकरमुटीकोटरगतं क्षणादेनंताम्यतिमिमकरमापास्यतिमुनि.(१२५)(E). समद-मतगज-मदजल- निस्यन्दतरङ्गिणीपरिवगात् । क्षितितिलक, त्वयि तटजुपि शङ्करचूडापगापि कालिन्दी (१६) ॥(१०)[ ६.] स्वभावोक्तितु डिम्भादेःखक्रियारूपवर्णनम॥२५॥(१३७) (१५४) उ-लयोरक्यार जयति जलयत, शीतल यति । (१२५) मुनिरगस्त्य । पानक्रियाया थगल्येन का, समुद्रण कर्मणा घ द्रव्येव विरोध, नरविशेषस्य अगम्य स ममुद्रपानासम्मात् । (१२६) गहरघडापना गहा। कालिन्दी यमुना। गदजल नीलिमा गङ्गाया नीलवा, तेन इद विरोधापादनम् । (११७) डिम्भादेरित्यादिना विवेकातिरहिताना निर्यगादीमा परयमिति महेन्वरोद्योती। वस्तुत उपलक्षपञ्चतत, एवं क्रियारूपेत्यपि उपलक्षणम्, नेम यस कम्पचित् वस्तुनोऽसाधारणधर्मवर्णनमा स्खभाल, या वस्तुन. सभाम भागय प्रतिप्रिय र्मय कामो भवेग ताशी किरिति यात् ।

·১৩ঃ
कावाप्रकाशः।
सृजति च जगदिदमयति च
संहरति च हेलयैव यो नियतम् ।
अवसरवशतः शफरो
जनार्दनः सोऽपि चित्रमिदम् (१२२) । (४) [ना••]
सततं मुसलासत्ता
बडतरग्रहकर्मघटनया नृपते ।
हिजपत्नीना कठिनाः
सति भवति कराः सरोजसुकुमाराः। (५) [T• गु.]
पेशलमपि खलवचनं दहतितरा सानसं सतत्वविदाम् ।
परपमपि सुजनवाक्यं मलयजर सयामोदयति (६)[T-f•
क्रौशाद्रिद्दाम पट्टढोऽयं
यन्मार्गणानर्गलशातपाते।
अभूनवाममोजदलाभिजातः,
स भार्गवः सत्यमपूर्वसर्गः (१२३) । (७) [गु ••]
परिच्छेदातीतः सकलयचनानामविषयः
पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान् ।
(१२५) अत्र फरवातेजनार्दनेन द्रव्येण विरोध ।
(१२३) नवाम्भोनदयस्य अभिजात नूतन कमलवंगीय , तना-
नीय
नतमहश , तहतमोमल की फलिनार्थ । कोमललेम गुणेन
को दयप विरोध

·दशम उन्नासः । २७७ विवेकप्रसादुपचितमहामोहगइनो विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापञ्च कुरुने (१२४) (८) [क्रि.कि.] अयं वारामेको निलय इति रत्नाकर इति श्रितोऽस्माभिस्तृष्णातरलितमनोभिर्जलनिधिः । क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनंताम्यत्तिमिमकरमापास्यतिमुनिः(१२५)॥()[कि ट्र• समद-मतगज-मदजल- निस्यन्दतरङ्गिणीपरिवगात् । तितितिलक, त्वयि तटजुपि शङ्करचूडापगापि कालिन्दी (१२६) (१०)[द्र .] स्वभावोक्तितु डिम्भादेःखक्रियारूपवर्णनम्॥२५॥(१२७) (१२४) उ-लयोरक्यात् जड़यति जलयत, शीतमयति । (१२५) सनिरगस्त्य । पानक्रियाया ध्यगत्येन को, समुद्रण कर्मणा च ध्येय विरोध , नरविशेषस्य अगम्यस्य समुद्रपानासम्मनात् । (१२६) शङ्करचूडापगा गगा। कालिन्दो यमना। मदनखनीलिम्ना गगाया नीलता, तेन इद विरोधापादनम । (१२७) हिम्मादेरियादिना विवेकशविरहिताना तिर्थ गादोमा पाइपमिति महेश्वरोद्योती। वस्तुत उपलक्षपञ्चतत, एवं क्रियारूपे त्यपि उपमुक्षणम्, तेन यस्य कस्यचित् वस्तुनोऽमाधारणधर्मवर्णनमेव स्वभावोनि , यथा वस्तुन: सभावस्य भम्मालगत स प्रातिमिए धर्मग्य प्रकायो भवेत् नाउमो किरिति यात् ।

·২৩ काव्यप्रकाशः । खयोस्त देकायययोः । रूपं वर्णः संस्थानञ्च (१२८)। उदाहरणम्,- पादडी मसार्थ विक-नतिविततं द्रापयित्वागभुच्चैः, थासज्याभुग्नकण्ठो मुखमुरसि सटा धूलिधूनां विधूय । घासग्रासामिलापादनवरतचखत्मोथतण्डस्तुरङ्गी मन्दं शब्दायमानो विलिखति शयनादुत्थितः क्षमा पुरेण(१२८)! वाजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा (१३०) । व्याजरूपा व्याजेन वा स्तुतिः । क्रमेणोदाहरणम्, हित्वा त्वामुपरोधयन्धमनसा मन्ये न मौलिः परः, लज्जापर्जनमनरेण न रमामन्यत्र सन्दृश्यते । यस्त्यागं तनुतेतरां मुखशतैरेत्याश्रितायाः श्रिया, माप्य त्यागसतावमाननमपि त्वय्येव यस्याः स्थितिः । [] (१२८) नदेकात्रययोः तन्मात्योः। संस्थान अमात्यङ्ग- विम्याम:, याकारो वा। (१२८) लिकस्य को प्रदेशस्य मतिर्ममन, स्तितं पिताप यथा सात नथा च्याम् उच्च द्वायत्या दीर्घ कत्ता, मुखं बरस बासन्ध संमन्च यामुग्न करायः भगीतकण्ठः | अगर पहन पोचो नासिका या तार तुण्ड मुखं यस्य स । (१३.) मुखे पापातनः । दिः पर्यवसाने प्रतीतिः । चन्यचा (यथाक्रम) स्तुन्या निन्दया था। स्तुतिपर्यसायिको निन्दा, निन्दापर्यवसायिनी का सुनियो शामिति फनाम् । व्याजमुनिपदश्वभ्य एदइयं को परम्।

·दशम उन्नासः। २७६ हे हेलाजित-वोधिसत्व, वचसा किं विस्तरैतोयधे, नास्ति त्वत्महशः परः परहिताधाने ग्टहीतवतः। तृप्यत्मान्थजनोपकार-घटना-वैमुख्य लब्धायशो- भारमोहहने करोषि कृपया साहायकं यन्मरोः ॥ [नि.] सा सदोक्तिः सहार्थस्य बलादेक दिवाचकम् ॥२६॥ एकामिधायकमपि सहार्थबलात् यद् उभयस्यावगमकं सा सहोक्तिः (१३१) । यथा,- सह दिनमणिमाहिं दोहरा सासदण्डाः, सह मणिवलएहिं वाप्पधारा गलन्ति। तह सुहा, यिओए तौष उमणीए सच अ तणुलदाए दुबला जीविदामा (१३२) । खासदण्डादिगतं दीर्घत्वादि मान्दम्, दिवसनिशादिगतं त सहार्थसामर्थ्यात्प्रतिपद्यते । (१५१) यचोदाहरणे दीर्थ वामदण्डा भवति' इति वाक्यं चार- दण्यामेरक दोभानमभिधते । नापि सहयन्दस्य एकक्रियान्वयित्व- पोषिलोषकतया 'दिसनिमामि कह' इत्यत्र सहगन्दन प्रसनायो एकस्या दोघभवन कियायामन्वनाम इति वासदएइदीर्घभवनवन दिवस- नियादीभवनम्य अगम इति। 'पुत्रेण स पिता गच्छति' रम्यादी मन. रामागत अतिशयोकिमनिका एक मत्कारजनिका सहोतिरबार। (१५१) सह दिवसनिमामिदोधाः भासदगडा, सहमषिभिभारा लि । ना समग, क्यिगि तम्या उद्दोगन्या: सच सनुपतया डर्ममा जीवितामा रिति । .

·२८० काव्यप्रकाशः। विनोक्तिः सा, विनान्येन, यवान्यः सन्न, नेतरः(१३३ क्वचिदशोभन:, कचिच्छोमनः । क्रमेणोदाहरणम्,- अरुचिनिशया विना शशी, गिना सामि विना महत्तमः। उभयेन विना मनोभव- स्मुरितं नैव चकास्ति कामिनोः ॥ [चत्री.] गलोचनया विना विचित्र व्यवहार-प्रतिभा-प्रभा-प्रगमः । अमतदुप्रतिमन्दराशयोऽयं मुहदा तेन विना नरेन्द्रसूनुः ।। [यो.] .. परिपृत्तिविनिमयो योऽपानां स्यात्समासमैः ॥२७॥ परिवत्तिरलङ्कारः (१३४) । उदाहरणम्,- लतानामेतासामुदितकुममाना मादयं मतं लायं दत्वा यति भशमामोदमसमम् । लताम्बध्वन्यानामहर! गमादाय सरसा ददात्याधिव्याधिभ्रमिरुदितमोय्यतिकरम् ॥ अव. प्रथमेहेसमेन समम्म ; हितीये उसमेन न्यूनम्य । (१) मनु गोभन', सर• अशोभना । गोन Kirmया' 'गोनो सयभाषेत्राभिधानमायभिप्राव, यदु पर्पकोयानो अपोभमा प्रतीयते, तर परमविधियोजिग्मित मेर, यगीयप यमुना म समाविमा सोमनावमान दर्पणामिनाय । (१२७) कारिणयाम, विनिमयः विपिन मला काम कादानम् । ममारुभयोरपनाम दाम धरमदरसाद तिमि Refभाचार समारपाईयतामुपादेयता बोध्य ।

·दशम उन्मासः। ३८१ नानाविधप्रहरणेप, सम्पहारे खीकृत्य दारुण निनादयतः प्रहारान् । हप्तारिवीरविसरेण वसुन्धरेयं निर्वि प्रलम्भपरिरम्भविधिर्वितीर्णा । अत्र न्यूमेनोत्तमस्य ॥ प्रत्यक्षा इव यगावाः क्रियन्ते भूतभाविनः । तद्भाविकम, भूताश्च भाविनश्चेति इन्दः । भावः कवेरभिप्रायः (१२५) अस्तौति भाविकम् । उदाहरणम्, आसौदञ्जनमवेति पश्यामि तर लोचने। भाविभूषणसम्भारां साक्षात्कुर्वे तवाकृतिम् । अवाद्ये भूतस्य, हितये भाविनी दर्शनम् ॥ कावालिङ्ग हेतोर्वाक्यपदार्थता (१३६) ॥२८॥ (१२५) अभिप्राय. भूतभायिनोरोप प्रत्यवतयेव प्रतिपादने का । यचोदाहरणे, 'यत्र वनमा ध्यासीत्' इति पश्यामि, भाविभूषण- सम्भारा नवराति साक्षात् कुर्व' इत्यनेन भूतम्यापि पलनस्य भविष्य- गोपि च भूषणसम्भारस्य दर्शनक्रिययाऽनयात् पत्तमामतया प्रतिपादन, वर्तमान दर्शनयोग्यतात् । भूनमरिष्यतोरप्यनयोः कोऽपि सन्द हो मास्तीति प्रतिपय वर्तमामतये प्रतिपादनम् । (114) देतो, प्रतिपाद्यमा कमप्य मति भारपस्थ पाक्यपदार्थ मरूपत एस (तुवतिपादनं विने) रामस्य पदम्य प्रतिपाद्यते। हेतृत्वस्य वहिद-महमोभिवादिना काचावेगटोन अपत्यारिलया .

·,
२८२ कायप्रकाशः।
वाक्यार्थता यथा,-
वपुःप्रादुर्भावादनुमितमिदं, जन्मनि पुरा,
पुरारे, न प्रायः कचिदपि भवन्तं प्रणतवान् ।
नमन्मुक्त: सम्प्रत्यहमतनुरग्रेऽप्यनतिभाक,
महेश, क्षन्तव्यं तदिदममराधडयमपि (१३०) ।
नेकपदार्थता यथा,
प्रगायसवीसलीलपरिहासरसाधिगते.
ललितशिरीमपुष्पउननैरपि तान्यन्ति यत् ।
घपुषि वधाय तब तय गस्तमुपक्षिपतः
पतरा शिरस्यकाण्डयमदण्ड पूर्यप भुजः (१३८) ।
एकपदार्थता यथा,-
भस्मोहूनग, भद्रमस्तु भयने रुद्राक्षमाले, शुभम्,
पा सोपानपरम्परा गिरिमताकान्तालयाला तिम् ।
पदयाराधनतोपितेन विभुना दुप्पम पर्यापा-
लोगोछेदनि मोक्षनामनि महामोहे निधीयामहे ।

·दशम उन्मासः। २८३ एषु, अपराधइये पूर्वापरजन्मनोरनमनं, भुजपाते यस्लोपक्षेपः महामोहे मुसालोकोच्छदित्वञ्च ययाक्रममुक्तरूपो हेतः । पर्यायोक्त विना वाच्यवाचकत्वेन, यवचः। वाच्यवाचकमाव्यतिरिकेन अवगमनव्यापारण (१३८) यत् प्रतिपादनं, तत् (पर्यायेण भङ्ग्यन्तरेण कयनात्) पायोक्तम् । उदाहरणम्, यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासप्रीतिरुभिता । मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरेः । अब ऐरावणश क्रौ मदमानमुलौ जाताविति व्यङ्ग्यमपि शब्देन म (१२८) अवगमन व्यञ्जना । प्रतिपादनम् बोध मम्, अर्थात् यमध्यस्थ पर्थस्य । भनि प्रकारः विक्षित मधु साक्षात् (खाच कपटेन) अकथित्या (वैचित्राविशेषाय) प्रकारान्तरेण कथनम् पर्यायो मति । मदत दण्डिना,- 'अमिष्टमनायाय साक्षात्, तस्व सिद्धये । यत्प्रकारानराठ्यानं पर्था यो त दप्यते' । इति । यत्र पाण्याच्या योः पर्यवसाने ऐक्यम्, केन्न सजिप्रतीत्यो प्रकारभेदाः, नव पर्यायोक्तमिति फलितार्थः, यथोदाहरणे, ऐपिपणी भदमामको नाताविति व्यङ्गयाई एव 'यं प्रेक्ष्य इत्यादिना पदेन Rकार- भेदेन उच्यते; यथा, 'जनो गति' 'अनेन गम्यते' रति, 'यत्रागम्यता', 'गमनेनालाहियतामिदं त्यादि । ततय य एवाई: अभिधानममि यते, स एार्थ : व्यञ्जनया प्रतीयते, परन्तु येन प्रकारेपार्थो व्यज्यते, म नेम प्रकारेण उच्यते इति प्रकारभेद । धषिलावियाय साक्षादनमा प्रकारान्तरेण कर्म न दीपाये । यत सकियो यतिस्फुट तयान तथा व्यक्तेि यथा उचामिति , ध्वन, नाप गुग्गीभून- मायनित, विना विकाव्यसमिति विमाननीयम् ।

·३८४ कावाप्रकाशः। , उच्यते, तेन, यदेवोच्यते, तदेव व्यङ्ग्य, यथा तु व्ययन तथो. प्यते ; यथा (१४.) गवि शुक्ले चलति हटे, 'गौः शुक्लश्चलति'- इति विकल्पः, यदेव पृष्ट तदेव विकल्पयति, नतु यथा दृष्ट तथा, यतोऽभिन्नासंसृष्टत्वेन दृष्टम्,भेदसंसर्गाभ्यां विकल्पयति । (१8.) एकेन प्रकारेण यगतस्यापि यर्थम्य प्रकारान्तरेण प्रतिपत्ती दृष्टानमार, 'यथा गपि' रति । 'परिखदमिति इन्द्रियेष चादुरादिना सामान्यत प्रथममालोकयन, ततय 'बदमे, इदं नै' इत्यादिरोग्या गिण विशेषणविष्यभावसम्बन्धादिना বলধা ধবন্ধু কাশি, विवेषयति इनि मन विकल्पक स कल्पकमिति चोच्यते' इति छानिय भेन चक्षुरादिना प्रथमा एप, गौ शुक्रवतीतिरीत्या विशेष पवित्र प्रभावन गो-पल-पहनाना बोधो भ नायते, किन्तु परस्परसम्पन्धानबगाइने तेषा भान नायते, पचात् मन विशेषणपिशेयभावेन गो सकगुमा- पचमक्रियाभ्या सम्बन्धायधारणात्मक रामपति' याकारक पिकल्पमान जमयति इति । विकल्प च जाने, गौ शुक्रगुण-चमक्रियाभ्यां मिलेन तयोः पाचार- आपसम्वन्धिानेन च प्रकारे भासते, (गो गक परतीति विपि प्रामा गघि राक्रगुपादेमंदसम्बन्धयो समयानुदयात), प्राथमिळे व माने भेदसम्बन्धी म प्रकाराविति । यथा पूर्व रानामपि गादीमा विकल्प चाने मकारानोप-प्रतीति , या प्रकरो वाध्यापि कारमेन व्याया पुग-प्रतीतिरिति । ये प्रसार एम तथा तक पेलेयर्थ । चमिमामुटवेर मत्यय मेदन सम्पन्न प्रकारे पाणिनि भिनो । माथमिके दाने नाचमनानामभेद एक प्रतीयत, मेद, सरनर र भोग मनोयत, तथा भेदसंगीत मनसा पान पनि तिन यघामानुपारिक मारनरे। यथा, ·। ( दराम उनासः। २८५ उदात्तं वस्तुनः सम्पत्, ', सम्पत् समद्धियोगः । यथा, मुक्ताः केलिविसूबहारगलिताः सम्मार्जनीभिर्हता: प्रातः प्राङ्गणमौग्नि मन्यरचलद्दालाडिलाचारणाः । दूरादाडिमवीजशवितधियः कर्षन्ति केलीशुकाः यहिहावनेषु, भोजपतेस्तत् त्यागलीलायितम् ॥ महतां चोपलक्षणम् (१४१) ॥२८॥ उपलक्षणमनभावः,अर्थादुपलक्षणीयेऽर्थे । उदाहरणम्,- तदिदमरण्यं यस्मिन्दशरथवचनानुपालनव्यसनी । निवसन् बाइसहायशकार रक्ष:-क्षयं रामः । नचान वीरो रसः (१४२), तस्येहाङ्गत्वात् ॥ तसिद्धि हेतावकस्मिन् यनान्यत्तत्करं भवेत् । समुच्चयोऽसौ (१४३), (181) उपलक्षणीयेऽद्विनि वर्णनीये वर्णनीयस्वार्थस्य विशेषग्यतया महत उपादाने परसदात्तमित्यर्थः । (१४३) माइमावधाहाय्यात् रजःक्षयकरणमेल अनुभावन अभि- ध्यास उत्साह चमत्कारिवादिनि येषः । तपा च वीररसध्वनिवार्य नवदासपिलध्वनिरिति पूर्वपक्षः । अङ्गत्वात् परम्परया उत्कर्षमावेन उपकारकतार, उत्साहन उकापतो हि रामः वर्णनीयारण्यकर्ष यति। पास सिद्धान्त, माल पौरो रसो वर्षनीय', किन्तु अरण्यम्, तो न मीरमध्वनिरिति (१५) काव्यविशेषमाल विशक्षितम्, बसमापसमाध्यमद्वारे एवेन सिमाका निापाद्यमाने यागन्तुकेनापरेल कास होकर ·काकाप्रकाश:। तस्य (प्रस्तुतस्य कार्य्यस्य) एकस्मिन् साध के स्थिते साधका- न्तराणि यन सम्भवन्ति, स समुच्चयः । उदाहरणम्,- दुर्बोराः स्मरमार्गणाः, प्रियतमो दूरे, मनोऽत्युत्सुकं, गाढम् प्रेम, नवं वयोऽतिकठिनाः प्राणाः, कुलं निर्मलम् । स्त्रीव धैर्यविरोधि, मन्मथ सुहृत्कालः, कृतान्तोऽक्षमी, नो सख्य चतुराः, कथं नु विरहः सोढ़व्य इत्यं थठः। (अपो०) यत्र विरहासहत्व स्मरमार्गणा एय कुर्वन्ति, तदुपरि प्रियतम- टूरस्थित्यादि उपात्तम् । एप एय समुच्चयः सद्योगेऽसयोगे सदसयोगे च पर्य्यवस्थतीति न पृथका लक्ष्यते । सयाछि,' कुलममलिनं, भद्रा मूतिर्मतिः श्रुतशालिनी, भुजबलमलं, सीता लक्ष्मीः, प्रभुत्वमपण्डितम् । प्रतिमुभगाः येते भावाः, यमीभिरयं ननो वजति सुतरां द, राजन्, त एव तयाधुशाः ॥ अत्र सतो योगः। उक्तोदाहरणे त असतो योगः । गयी दियसधूसरो, गलितयोयना कामिनी, सरो विगतयारिज, मुररामनक्षरं स्वासतेः। प्रभुधनपरायणः, सततदुर्गतः सज्जनो, मुपादनगतः खलो मनसि सप्त गलगानि मे ॥ विक्षिां, यल व बहमा पार्यकरणक्षमाणा माहितिमिति परम्पराद ।

·चव, यथिनि दशम उन्मासः। २८७ धूसरे शलेर शलान्तराणोति (१४४) । शोभनाशोभनयोगः (१४५) ॥ स त्वन्यो, युगपद् या गुणक्रियाः ॥३०॥ गुणौ च क्रिये च गुणक्रिये च, गुणकिया: (१४६)। क्रमेयोदाहरणम्,- विदलितसकलारिकुलं तय बलमिदमभवदाशु यिमलच । प्रबलमुपानि नराधिय, मलिनानि च यातानि॥ [गु.गु.] .. (18) धरमगिरूप मल्य मे३ मर्मभेदं करोति, न दुपरि गनिन- योगमादीनि उपात्तानीति समुच्चयम्य सामान्य लक्षपसमन्वय परिष । (१.५) गिनः स्वत गोभनम्यापि दिवसरवाद अशोभनत्येन गोभमायोभनरूपम्य, तारेस कामिनीममतिभि सतायोमनः गरित- योग्मत्यादिना योभने समञ्चयः । 'मपादन गतः मुल. त्यात त भपादन- गतम योभमत्वम, पलवेन व अशोभनात्यमिति रोज्या सदसष्टूपमासमर्थ- मेऽपि निर्वये नायमशहार, किन्तु खा.योममय धामशेषसम्पर्क अशोभनरूपस्य पदसतः प्रकरणे खतोसोभमरूपय पक्षमा पाठाय, सहपर। भिनयप्रकमभवदीपावे। सः। ए सदस्यम् उपादेयानुपादेयम्या अनुरभिमेलापम्, 'वर्षात त्यात प्रियतमादयः स्वतःमोभना यपि वा सिया दुसडेतनवा दानीमनुपादेयतया विवक्षिता राज्य सचम् । बपिमय भयपना सिक्षिता प्रति सदस। एमेर चन्द्रिकायाम् । (২) সাখ ল ‘জিয়া: কি অভিন্ন, गुलो-निय गुपनियाः, गुपच मिपाच गुजिये, गुमकिया सया,

·२८८
कावाप्रकारः।
प्रयमेकपदे तया वियोगः
प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे ।
नययारिधरोदयादशोभि.
भवितव्यञ्च निरातमत्व रम्यैः । [fofo.]
कलुपञ्च तवाहितेप्वकमात्
सितपझेरुहसोदरथि चक्षुः ।
पतितञ्च महीपतीन्द्र, तेषां
वपुपि प्रस्फुटमापदावटाः ॥ [गु •कि.]
'धुनोति चासि तनुते च कीर्तिम्' इत्यादेः,
'रुपाणपाणिय भवान् रणक्षितौ
स साधुवादाच सुराः सुरालये।'-
इत्यादेश दर्शनात्,(१४७) व्यधिकरणे इति, एकस्सिन्देश
fa
इति च न याचाम् (१४८)।
..
.
गुणनियेच गुण कथा लि | गुणक्रियासाहित्य समय । दीपके व
सतीष्वपि बद्रीय क्रियासु साहित्यं न विवक्षितमिति ततो भद. ।
(180)
कार्यकारपयोरककासात्मक विषर्थ यरूपातिशयोति-
मून न त स एवार, तस्ये हावात् ।
(18८) न वार्य लक्षणे म निवेश्यम्, तथा मिगे एषामसंपदा
सात, यत 'धुनोति, नसते' इत्येतयोः एक एव कर्ता रति न क्रिययोः
व्यधिकरता, तथा 'रक्षितो भवान, देवा. सरालये' इति कथनानुन
पापौ-सपापकरणमाधुवाद करणयोः क्रिययोरेकदेशता इति ।
गुणक्रियाशाहिदमात समुच्चय त्यगोकार्थम् ।

·1
दशम उन्मास..
३८८
एक क्रमेणानेकस्मिन् पर्यायः
एक वस्तु क्रमेणानेकस्मिन् भवति क्रियते या (१४८) स
पायः। क्रमेणोदाहरणम् (१५०),-
नन्वाश्रयस्थितिरियं तय कालकूट,
केनोत्तरोत्तरपिशिष्टपदोपदिष्टा ।
प्रागर्णवस्य हृदये, पलक्ष्मगाोऽय .
कण्ठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम् ॥
वथा वा,
विम्वौष्ठ एव रागस्त तन्वि, पूर्व महश्यत ।
अधुना हृदयेऽप्येप मृगशावाति, लक्ष्यते । [भ.]
रागस्य वस्तुतो भेदेऽप्येकतया अध्यवसितत्वादेकत्वम
अविरुद्धम् (१५१)।
(१४८) एकस्य वस्तुनोऽनेकन सम्बन्धो यथ, 'निधेशित रुत
रोपित' इत्यादिकमेव मोत , तल एक वस्तु कमेकात्र मानि, या त नया
उक तल क्रियते रति विशेष ।
(१५.) 'श्रोणोभारस्यजी सनुमा, मेव ते मध्यभाग
पना मुकास्तरतगतय सश्रिता नोचमाभ्याम ।
कुचमधिरतामहनीयच वाम,
तहालाणा गुणमिनिमय कल्पिनो योरमेन'
-ति पद्यम प्रदीपोद्योतमिदर्शन हविरल नोदाहनम, ममतमोरणा
महेश्वरेण च विम्बौर एति
पदास्थानम्नर,
'क्रियते' इत्यस उदाहरणतया
बधारि, पन्द्रिकायान्त प्रथममेवमुदाहरपनया व्यायातम । प्रयोजना
मान प्रदीपाद्यनुसरणमे श्रेय इति सत्या इद मोडतम ।
(१५१) तबाप नेमूनकातिशयोकिरपात्राम्य मूचे बोध्यम् ।
ममा-

·२८. कावाप्रकाशः। तत्ताणं सिरिसहोयररपणाहरणम्मि हिममेकरसं। बिवाहरे पियाणं थियेसिभ कुसुभयाणेण(१५२)। [क्रि.] अन्यस्ततोऽन्यथा (१५३)। अनेकमकस्मिन् क्रमेण भवति क्रियते वा सोऽन्यः । क्रमेण उदाहरणम्- मधुरिमरुचिरं वचः खलानाम् अम्तमहो प्रथम पृथु व्यक्ति । अथ कथयति मोहहेतमन्त- समिव हालाहलं विषं तदेव ॥ [भ] सहं मतभित्ति, मन्दिरमिदं लब्बायकाशं दिवः, सा भेनुर्जरती, नदन्ति फरिणामेता घनाभा घटाः । स बुद्रो मुशलध्वनिः, कलमिदं सङ्गीतकं योषिताम् पायं दिवसैईिजोऽयमियती भूमि समारोपितः ॥ [rn.] अनुमानं तदुक्त यत्माध्यसाधनयोर्वचः ॥३१॥ पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकित्वेन (१५४) त्रिरूपो हेतुःसाधनं, धर्मिणि अयोगव्यवच्छेदो व्यापकस्य, साध्यावम् । यथा,- (१५२) तसेचा त्रीसहोदररलाभरोदयमे करसम । विम्बापरे प्रियाणां निवेशिता कुरामाणेन रनिक. ! पोदारतम कौस्तुभ , तदाभरणे गति पद्योगचन्द्रिका- चोदासाः | रमणाहरणमि त्यस्य रखाहरण मिचिदतपदनि । (१५१) "पर्यायोऽदसतोऽन्यदा" इति मन्ये मला वान छन्दोमनः। (1.) पक्षमतम, पो (यत्रा भनोति स , "पर्वतो महिमान भूभान' रम्य दो पर्वतादि)ोसियम । विषम, रूप

·दशम उन्नासः।
२९१
यौता लइरोचलाचलयो व्यापारयन्ति ध्रुवं,
यत् तवैव पन्ति सन्ततममी मर्मम्गशो मार्गणाः ।
तञ्चक्रीकृत-चापमश्चितशर-प्रेट्सत्करः क्रोधनो
धावत्यग्रत एव शासमधरः सत्यं सदासा स्परः ॥
साध्यसाधनयोः पौर्वापर्य्य विकल्प न किञ्चिचित्यमिति
न तथा दर्थितम् (१५५)॥
विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः | arth
अर्थाविशेष्यस्य । उदाहरणम्,-
(निधितसाध्यवति महानमादौ) हेतो तित्वम् । व्यतिरेशिवम्, विपक्ष
(निषितमाध्ययभिन्न जलादौ) हेतोरत्तित्यम् । धर्मिणि, हेतमति पच्छे
(पळतादौ) व्यापकस्य, हत्त्वपेक्षया छन्यूनदशस्थितम्स (महादे) अयोगव्या-
वेद मियत सम्बन्ध 1 यथा 'पद्यतो बहिमान धूमा' इत्यादौ पर्धी
पर धमस्य तोत्तित्वमस्ति, एस पहिरूप साध्यनिद्ययाति महासेऽपि
धमतो शित्वमस्ति, तथा वहिरूपम्य साध्यस्थाभावनिश्याति जमा-
भारे धूम देतो तित्व नासीति विरूपेण धूमेन इतना पर्वते पछे
पाध्यस्थ बहे तमाम भवति । परन्तु 'पवतो पङ्गिमान धमायादी
चमत्काराभावात्रायमसार इति कवितसिभाकल्पितम या एकमिन मिति
साधनेम साध्यस्य अवयमम् तदनुमानमिति त निाकर्ष । यथोदाहरणे
मारी टिपातमदेगे दाणप्रक्षेपपतन हेलना एकमिन धर्मिणि कन्दमें
मारीबामपतो धावनमतमीयते ।
(१५५) मनु माध्यस्य पूर्वतको एक , साध्यस्य चरमको र
रनि भेदायमादाय का विभागो न त त्यस बार माध्यसाधनयोरिति ।

·२६२ कावाप्रकाशः । महौजसो मानधना धनार्चिता धमुर्भूतः संयति लब्धकीर्तय । न संहतास्तस्य न भेदयत्तयः प्रियाणि वाञ्छन्त्यसुमि. समोहितम् । यदापि यपुष्टार्थस्य दोपताभिधानात्तन्निराकरणेन पुष्टार्थ स्वीकार कृत., तथाप्येकनिष्ठत्वेन बहना विशेषणानामेवमुम. न्यासे वैचित्यमित्यलद्वारमध्ये गणितः (१५६) 1 व्याजोशिश्छमनोजिन्न-वस्तु-रूपनिगृहनम् ॥३२॥ निगूढमपि (१५७) वस्तुनो रूपं कथमपि प्रभिन्नं केनापि व्यपदेशेन यदपटूयते, सा प्याजोक्ति.। न चैपा अपतिः, प्राताप्रसतोभयनिष्ठस्य साम्यस्येहासम्भवात् । (1५६) वपुष्टार्थ. स्यपुराता। पार्थ पुराता। चमार्य न अपुष्टायदोषाभावे परिवारस्य वफल्म । निर्विशेष पनापने भन्य प्रियपुटात्पदोषामा सार्थ का विशेष पोपादानश चमत्कारमायेन ঘদ্ধিপাষাহিনি। নঘা বাঘগঘিরে অভিীরত্ব মন্তি फिलिसमा एक रमवापिसार्थ के विशेषणे चमत्कारानुभवाचनालाप्ययम- सहार-रति प्रदीप । (१५) निमषि, मपि पर चहानीयमपि चपतदिन- गमि । रुप मा प्रमाणा | चीप चिविषादिमा (टान)। मभित्रं, सदिय सुट पररानीय उपलचितम् । नापि प्यपदोन, येन वेमगि पारपायुपम्यासेन | साम्यमको पो- पति , तु माम्यवान भेद । म योपभाग- गिध पृष्य इस्पेयष्याम्यापम, पवन सिविलिविया राष्ट्रविण बाम निमित नरमयुवनामिविरोध प्रतिस्पोम । मार .

·दशम उमासः। २८३ *- - उदाहरणम्- शैलेन्द्रप्रतिपादयमानगिरिजां-हस्तोपगूढोकसद- रोमाश्चादिपिठुलाखिलविधिष्यासद्गभङ्गाकुलः । आः शैत्यं तदिनाचलस्य करयोरित्यूचिषान, समितं शैलान्तःपुरमाटमण्डलगोदृष्टोऽवताः शिवः । अत्र पुलकवेपथू सात्विकरूपतया प्रस्तौ चैत्यकारणतया प्रकाशितवादपलपितखरूपौ व्याजोति प्रयोजयत:। किञ्चित्यूटमपृष्टं वा कथितं यत्प्रकल्पते । तादृगन्यव्यपोहाय परिसङ्गमा तु सा स्मता ॥२॥ प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु शब्देन प्रतिपादितं (प्रयोजना- न्तराभायात) -सदृयवस्वन्तरव्यवच्छेदाय यत् पवैयस्यति, सा भवेत्परिसङ्ख्या (१५८)। अत्र च कथनं प्रश्नपूर्वकं तदन्यथा च परिदृष्टं, तथा उभयव व्यपोह्यमानस्य प्रतीयमानता, वाचावं चेति चत्वारो भेदाः। क्रमेणोदाहरणम्,- किमामेव्यं पुंसा ? सविधमनवदंघ दुवसरिता, किमेकान्ते ध्येयं ? चरणयुगलं कौस्तुभमतः । किमाराय ? पुण्यं, किमभिलषणीयञ्च ? करुणा, यदासत्या चेतो निरवधि विमुक्ती प्रभवति ॥ [...] (१५८) सदन्यस्य निधाय नसोक परिक्षेति फलितम् । यचोदाहरणे, गगातीरादे से व्यत्वादि सोगवति म तदरगमनायेदं पद्यम्, किन्तु गाभिनकदीतीरादेरसे ध्यावादिप्रतिपादनाम गातार संध्यत्व कमिति । अभय पत्रपूर्ण बापूचनस ।

·२६४
कावाप्रकाशः।
किंभूषणं? सुदृढ़मत्र यथो, न रत्न,
कि कार्यमायंचरितं सुतं, न दोषः ।
किं चक्षुरप्रतिहतं धिषणा, न नेवं,
जानासि कस्वदपरः सदसद्विवेकम् ॥ [..]
कौटिल्यं कचनिचये, करचरणाधरदलेपु रागस ।
काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयमयोर्वमति (१५८) [.प्र.]
भक्तिभये, न विभवे, व्यसनं शास्त्र, न युषति-कामाले ।
चिन्ता यशनि, न वपुपि, प्रायः परिदृश्यते महताम् [...]
यथोत्तरं चेत् पूर्वस्य-पूर्वस्यार्थस्य हेतुता ।
तदा कारणमाला स्यात्
उत्तरम् उत्तर प्रति ययोत्तरम् । उदाहरणम्,-
जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं,
गुणप्रकर्पो विनयादवाप्यते।
गुणप्रकर्षण अनोऽमुरज्यते,
ननामुरागप्रभवा हि सम्पदः (१६०)।
'हेतमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेयः' इति हेत्व.
लहारो (१६१) न लक्षित: पायुप्तमित्यादिरूपो होप न
भूपणा कदाचिदति, वैचिल्याभावात् ।
(IRE) दयादिषु ति स्याम् । पचभूपेयम् ।
(1.) नितेन्द्रियात नियम कारपम्' रस्युपरस्य 'ाि-
दायते' महारादत भग्नप्रभा मतादीपोलोनि पामीर ।
समस्या कोप प्रकरमडोनरोस पिन
(६१)मोदरप्रदर्गत ।

·दशम उन्मासः। २६५ अविरलकमलविकासः सकलालिमदश्च कोकिलानन्दः । रम्योऽयमेति सम्प्रति लोकोत्कण्ठाकरः कालः ॥ -इत्यत्र काव्यरूपता कोमलानुमासमहिन्नैव समामासिषुः न पुनईत्वलकारकल्पन येति,पूर्वोक्तकाव्यलिङ्गमेव हेतः(१६२)। क्रियया तु परस्परम् ॥३४॥ वस्तुनोननेऽन्योन्यम्, मर्थयोरेकक्रियामुखेन (१६३) परस्परं कारणत्वे सति भन्योन्यनामा मलङ्कारः। उदाहरणम्, इंसाणं सरोहिं सिरी सारिजदू अह सराणं हंसेटिं। मसोम विभ एए भयाणं णवर गरमन्ति (१६४)॥ उभयेषामपि परस्परजनकता मिथ:-त्रीसारता- सम्पादनहारेण । . (१६३) अयं भारः, माचोमा अभ्य बोरस्य सामहारतया यत् काव्यत्व- मूचुः, तत् न एत्वलद्वारबत्तया, वेन एततस्त्रोकार यावश्यक', धनप्रासादिमत्तयेति । हेवरिति भाम च कायलिनौवेति । (१६१) एक्रियामुखेन एनजातीयक्रियानननहारा । कारपवे कारणत्वकल्पने | परस्परं जन्यजनकभाकामावपि परसरगतक्रियाजनम- मादाय परम्परं जन्यननकभार: कल्पात इत्यर्थः । परसरं परमागतयो- रेकजातीशिययोलमनेन्योन्यमिति फक्षितोऽर्थः। बाल क्रियोति गुण- स्थापि उपलक्षणमिनि उद्योतहत् । (१६४) इंसामा सरोभिः श्रोः सायंते, थप सर । बन्योन्यमित्र एते याममातंगरयन। रमिसं. नयन गुज्ञ - ·२८६ कात्रप्रकायः॥ उत्तरश्रुतिमात्रतः। प्रसस्योनयनं यत्र क्रियते, तत्र वा सति ॥५॥ असद यदसम्भाव्यमत्तरं स्यात्तदुत्तरम् (१६५)। प्रतियचनोपलम्भादेव पूर्ववाक्यं यत्र कल्पाते, तदेक तायदुत्तरम्। उदाहरणम्,- वागिन, हत्यिदन्ता कुतो अह्माणं वग्धकत्तीय । नाय ललिपालप्रमुदी धरम्मि परिसकडू सोण्हा(१६६)। हस्तिदन्तव्याघ्रसत्तीनामहमर्थी, ताः मूल्येन प्रयच्छति केतुर्वचनम् (१६७) यमुना वाश्येन समुन्नीयते । नचैतत् काव्यलिङ्गम्, उत्तरस्य ताद्रूप्यासुपपत्तः (१६८), न हि प्रश्नस्य मतिवचनं जनको हेतः, नापीदमनुमानम्, एकधर्मनिष्ठतया साध्यसाधनयोरनिर्देशादित्यलारान्तरमेवोत्तर साधीयः । (१६५) सम्भाव्यम् सदरेष सम्भावियत मशक्य दुयम । (१६६) याणिजिक इस्तिदन्ना कुतोऽस्माक व्याघ्रतत्तयत्र । यावत् सचिनालकमुखी ग्टहे परिष्वकते सुपा । रति • । धूमामलो मे सत मृगयार्थ न गच्छतीति व्यज्यते । (१६०) अस्य प्रग्नरूपत्वाभावेऽपि प्रनपदं पूर्थशाक्यमालपरमित्य- दोष । यहा हशिदन्नव्यावसत्तय किन सनीति प्रवाक्यमिहोनेय- मिति प्रदीप । (१६८) उत्तरस्य उत्तरामद्वारस्य । ताइयं काव्य लद्रूपता । मन्नस्य प्रतिवचन न जनको हेतु किन्तु सापक उपकतोष म काव्यालय- विषयतेति भाव । एकथर्मिमितया एकव्यतिक्षितया। प्रकृते साध्य प्रश्न कोरपिगगनया उद्रीयते, माधनम उत्तरतु विक्रेत परिपगामिति भाममोरेमिमित तथा निर्देश ।

·दशम उन्नासः । J - प्रत्रादनन्तरं लोकातिक्रान्तगोचरतवायत् असम्भाव्यरूम प्रतिवयम स्यात् तत् अपरमुत्तरम् । अनयोग (१६) संशाद- पादाने नचारताप्रतीतिरित्यसदित्युक्तम् । उदाहरणम्,- का विसमा ? देय्यगई, किं दुखइं? नंजनो गुणग्गाही। किं सोपल सुकलतं, किं दुःसं? सलो गोचो(१७०) प्रश्नपरिसयायामन्यव्यपोह एव तात्पर्यम्, इह त याच्य एय विश्रान्तिरित्यनयोविभेकः (१७) कुतोऽपि नक्षितः समोऽप्योऽन्यस्मै प्रकायते ॥३६॥ ... धम्मेण केनचियत्र तत् सूक्ष्म परिचक्षते। कुतोऽपि आकाराद् इशिताहा (१७२), सूक्ष्मसीक्षणमति- संवेद्यः। उदाहरणम्- वक्तस्यन्दिस्सेदपिन्दुमबन्ध- ईदा भिन्नं फुकुम कापि कण्ठे । (१६) चनयोग प्रमनियम्योच । प्रयोत्तरयोरन्दरसात- गर्म पापादानेपि चमकारोऽपये, या, "किमिगि लगागि कोरि? कि ता परीयान ? | न्यादौ प्रदेश मनिकारसामधम, उत्तरे च पानिमय' म्पन्न मि, तामि तरमहार सपोनिन । (10.) गरिमा गइ यत् तमो गुपयाको। विमोसम ? Eenम, दिसं? या पोkirt (१२५)लि. मा. भाप, समानामा इया I REP Pातार (101) enमारामि।

·२८८ काव्यप्रकाशः। पुंस्त्वं तन्वया व्यञ्जयन्ती वयस्या रिमस्वा पागो रङ्गलेखा लिलेख ॥ [त्रा०] अवाशतिमालोय कयापि वितर्कितं पुरुषावितम् असि- लतालेपनेन वैदग्धवादभिव्यक्तिमुपनीतं, पुंसामेव रूपाण- पागिता, योग्यत्वात् । यथा वा- सझेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । ईपन्नेवार्पिताकूतं लीलापद्म निमीलितम् ॥[इ०] अत्र, जिन्जासित सोतकाल. कयाचिदिगितमात्रेण विदितो निशासमयशंसिना कमलनिमीलनेन लीलया प्रतिपादितः । उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत्सारः परावधिः ॥३७॥ परः पर्यन्तभाग. (१७३), अवधिर्यस्य धाराधिरोहितया तवैवोत्कर्षस्य विधान्तः। उदाहरणम्,- राज्ये सारं वसुधा, वसुधायां पुरं, पुरे सौधम् । सौधे तल्प, तल्पे वराङ्गनाऽनङ्गरावस्वम् ॥ मिन्नदेशतयाऽत्यन्तै कार्यकारणभूतयोः । युगपड्वर्मयोर्यत्र ख्याति सा स्यादसङ्गतिः ॥३८॥ (१७१) पय नभाग (थार वाक्याना) रोपांश । चरमसीमा, धाराधिरोहितया मगहरूमे। विधाने पर्यवसामान । उत्तरोतरम विकाया यर्समोयम्य उत्जस वाय पाये चरमसीमा- गामित भार रति भाष | एकच साध्य गुणामामझाघ्यगुणामाश्च सम्भवति, नवाद्यमुदाहृतम् । थन्य यथा, पामधुनरप्तर, वादपि च याक । पायुगा किन मीमोडमोमामय प्राविध्यते । ति यद्योग । यपि ·-- दशम उन्नासः । २६८ पूह यहेशङ्कारणं, तद्देयमेव कार्यमुत्पदामानं दृष्टम, यथा धमादि, यत्र हेतुफलरूपयोरपि । धर्मयोः केनाध्यति- शयेन (१७४) नानादेशंतया युगपदवभासनं, सा अनयोः खभावोत्पन्नपरस्परसतित्यागादसङ्गतिः । उदाहरणम्,- जस्त्र वणो तस्य वेणा भणइ नणोतं अलिचं। दन्तक्वयं कवोले यहए वेपणा सवत्तीणं (१७५) । एपा(१७६)च विरोधयाधिनी न विरोध:, मिन्नापरतयैव . (108) यति यथेन विशेष । भानादेयतया भिवस्थामतया । युगपदिति सरूपयम, कार्यकारपयोः एकदा भिन्द्रदेशतया पोतारे अतिः स्फुटं प्रतीयते इति । वियेषमतिपत्तये कार्यकारपयोविस्वाग- पिसोयभिधाने शमतिः यथोदाहरये सपनाः बोटे सामिशत- दनवतादि , नारीपामतीपयदायकः-न्य विषेष प्रतिपत्तये कार्य- कारयोः भिवदेशमाभिधानमिनि । स्वभाव पवा स्वाभारिकी। मतिः যমল কাম:। আন্ধাঘেীলিঘৰ, বৈলিস प्रसिद्धयोः ययो:-योपिदपोति बोध्यम् । तेन, 'ने निरञ्जने तयाः न्यास ययममम् ।' सम्बसारि सहातिबेचिन् प्राड। (१०५) वर प्रपः तर वेदना भपति नमसदनीम् । रन पोषाः, वेदना सपनीमाम् -रति मं । चत्र पर एन पपदेन परत पतमगोपादानात प्रभात (1७६) विरोधमान एगस्त, यमुपपत्तिनिरोधारा बिस्योरेया स, एपश्योबियर पभानेति पूर्ण ·कावाप्रकाशः। इयोरिह विरोधितायाः प्रतिभासात्, विरोधे त विरोधित्वम् एकात्रयनिष्ठमनुक्तमपि पयवसितम्, अपयादविषयपरि- हारणोत्सर्गस्य व्यवस्थितेः, तथा चैवं निदर्शितम् ॥ समाधिः सुकर कार्य कारणान्तरयोगतः। साधनान्तरोपझतेन (१७७) का यह ग्रोथेन, कार्यम् ग्रारब्ध, समाधीयते, स समाधिर्नाम। उदाहरणम्,- मानमस्या निराकन्तुं पादयोम पतिष्यतः। उपकाराय दिदमुदीर्ण घनगर्जितम् । समं योगातया योगी यदि सम्भावितः कचित् ॥३॥ इदमनयोः माध्यमिति योग्यतया (१७८) सम्बन्धस्य नियत- निराकरोति एषा नि । दमत्र निराकरणम्, एकदेश घोविदे पाने एक अमन तिः सम्भवति, विरोषस्तु पयसापीति, चमत्कारानर विधायिभी विशेषरूपा यमति: मामान्यविशेषम्यायेम पिरोध साधते, न गिरोषा. भामो निवदे पयोरेवदेशवे एरपति, पत एस विरोधामामोदा- हरणामि पूर्ण तथैव दत्तानोति । एशापयामि मिच देसयोरेक देशत्व- प्रयन्तम् यतका विरोधणे रति गेषः । अपवादो वियप : सामान्यम् । 'एम' भिमद्देशयोरेरदेशवप्रयुखा विरोधः । निदानम् विरोधीदाररपतयेति भेषः । ' विधवाधिनी' रत्यन पिरोधमोधिनीति पाठः प्रदीपमम्मत, समरनिय त बोध्या। (100) नथाप या एभेष र प्रधानतया सिधितम, অন্তু করিয়া, মাহমঘা। ময়ী মন্ত্র শিখছি समय रति। (१) योग्यतया युया, म, यासामियम नया। सम्मम्बर (पटपयो.) मेहमा नियनिय विवरम्। , ·6966 दशम उन्मासः। विषयमध्यवसानं चेत्तदा समम् । तत् सहयोगेऽसयोगे च । उदाहरणम् धातः शिल्पातिययनिकपस्थानमेपा गाक्षी, रूपे देयोऽप्ययमनुपमो दत्तपत्रः स्मरस्य । जातं दैवात्यदृशमनयोः सङ्गतं यत्, तदेतत् शृङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपवम् ॥ [.) चित्रं चित्रं यत यत महच्चित्रमेतदिचिवं जातो देवाचितरचनासंविधाता विधाता। यन्निवाना परिणतफलस्कोतिरास्वादनीया, यच्चैतस्याः कयलनकलाकोपिदः काकलोकः । [स] क्वचिद्यदतिवैघम्मान श्लेषो घटनामियात(१७८)। कर्त: क्रियाफलावाप्ति:वानर्थश्च यहवेत् ॥४०॥ गणक्रियाभ्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये। क्रमेण च विरुद्धे यत् स पप विषमो मतः ॥४१॥ सामान प्रतीति । घमनामा पवार । चतुरूपयोोगो हिवाय, बच सहोति सोरपि सम्मानीयाह नदिति । (12) चतिचयात् चायनोधारयात् । सेम सम्बन्ध । घटनाम् भाष्यवपासपपद्यमामताम्।कमेनिवास गुपेनकारगुपो पिता- ये, कार्य किययागरणय लिया सिर ति दो। एत. भदाये । बायपारपयोतिषविदायोग एक सकारो,, विरोधेर भिवपयोरेरदेशतम्यसबारे देयोनिदेगावमेव मत्कारी वि।

·कावाप्रकाशः । हयोरत्यन्तविलक्षणतया यत् अनुपपद्यमागतयेष योग. प्रतीयते [१], यच्च किञ्चिदारभमाणः कर्ता क्रियायाः प्रणाथात् (१८०) न केवलमभीष्ट फल न लभेत, यावद- प्रार्थितमप्यनयं विपयमासादयेत् [२], तथा सत्यपि कार्यस्य कारणरूपानुकारे यत् तयोर्गुणौ कियेच परस्परविरहता बनतः [३४], स विपर्यायात्मा पवरूपो विषमः। क्रमेण उदाहरणम्, गिरीपादपि एहती देयमायतलोपना । अयं क च कुकृलाग्निक यो मदनानल: । [1] मिहिकामतसनातः गयः गीतांशुमाथितः । जग्रसे सायं तव तमन्यः सिंहिकारतः। [२] सद्यःकरम्पर्शमवाप्य पिवं! रग्ये रणे यस्य रुपाणरेपा। समालनीसा गरदिन्दुपाण्ड गतिलोमाभर प्ररने। [२] पानन्दनमन्दमिम फुवलयदलोधने, दामित्वम् । पिपवेष जनिमशापयतितरा गरीर मे । [४) भवानन्दसागरीरतापेन विपथने । एवं, विमलेन मागरगदम्य पुदिया भुपनानि यम्य पपिर युगक्षये। (1.) ME HAIRTEEle Cerent Ventre, refenो Prem xx aftraftes | ·दशम उन्नासः। मटविश्वमासकलया पये पुनः स पुरस्त्रियैकतमयैकया दृशा ॥ -इत्यादावपि विषमत्वं ययायोगमवगन्तव्यम् (१८१)। महतोर्यन्महीयांसावाथिताश्रययोः क्रमात(१८॥ श्राश्रयाययिणौ स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकन्तु तत्॥४२॥ माश्रितमात्रेयम् आश्रयस्तदाधार तयोमहतोरमि विषये(१८३), तदपेक्षया मनू अप्याश्रयायिणौ प्रस्तुतयस्तुप्रकर्षविवक्षया यथाक्रमं यत् अधिकतरतां बनत: तदिदं द्विविधम् अधिक नाम | क्रमेणोदाहरणम्, अहो विशाल भूपाल, भुवनत्रितयोदरम् । माति भातमथयोऽपि यथोराभिर्यदव ते। [थान.न.] युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकाशमासत । (1८१) जगत्पालक रयास कुक्षिणः यसमपलोडटिपीतेन प्याय- पिना (विपना) थायरायश्मिाः सम्बन्धोऽनुपपद्यमान इति प्रथमप्रका- रोम विषम रति प्रदीपाभिमायः । उपादामहारणपस्य कुरिणः नग- खानक्रिया उपादेया (विष्णुपरोरस) एकनमस्ती कामक्रियया पिरदेशिकारो विषम रहिम महेश्वरः। (१२) महतोको । महोयामो महतया विदिती। प्रमादित নীঘি সনঃ নিজাম গংগা মিনি ব্যায়ঃ ल, मोम.रामपि.मरदानावितात मरयाविनिमानित पर (1) किमन्य मतीति यसपvिuarat जानेमामयः।

·। , ३०४ काव्यप्रकाशः। तनौ ममुस्तव न कैटभहिप- स्तपोधनाभ्यागमसम्भवा मुदः । [वाचित०] प्रतिपक्षमशक्तन प्रतिकत तिरक्रिया । या तदौयस्य ततस्तुत्यै प्रत्यनौकं तदुच्यते॥४३॥ न्यकतिपरमपि विपक्षं साक्षानिरसितमशन केनापि यत्, तमेव प्रतिपक्षमुत्कर्षयितुं तदाथितस्य तिरस्करणं, तत् (अनीकमतिनिधितुलात्वात्) प्रत्यनीकमभिधीयते । यथाऽनीके अभियोज्ये तत्प्रतिनिधीभूतमपरं मूढ़तया केनचिदभियुज्यते तथेह प्रतियोगिनि विजेये तदीयोऽन्यो विजीयते इत्यर्थः । उदाहरणम्, त्वं यिनिर्जितमनोभवरूपः, सा च मुन्दर, भवत्यनरता । पञ्चभियुगपदेव शरैस्तां तापयत्यगुभयादिव कामः ॥ . यथाबा, यस्य किश्चिदपक मक्षमः कायनिग्रहग्टहीतविग्रह:(१८४) कान्तवकसदृशाति रुती राहुरिन्दुमधुनापि बाधते ॥ इन्दोरव तदीयता सम्बन्धिसम्बन्धात् (१८५) ॥ (1८४) यस्य श्रीलपस्य । कार्यानपहाटहीतषियहा, यायव्य गिरम निपहेण निराकरणेन ग्टहीतोडोहना विपहः गुवं गलुप्ता येन ए । कान्नवक्रमायाति, कान्नं कमनीय यत् पहा (अर्थात श्रीवष्णय) तेन सही थालनिए (रन्दो) तम्। तो समतावान । विष्णु, राज- पिरविलेदेति पुराणगाथा । (1८१) योगणसम्वन्धिको मुखस्य साहससत्रणसम्पात् ।

·दशम उन्मासः। ३०५ समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यत् निगाते । निजेनागनुना वापि तन्मीलितमिति सुतमा४४॥ सहनम् (१८६) आगन्तुकं या किमपि साधारणं यत् चक्षणं, तहारेण, यत्, किञ्चित्केनचिहस्तु वस्तुस्थित्यैव बलीय- सया तिरोधीयते, तत् मौलितमिति द्विधा स्मरन्ति । क्रमेण उदाहरणम्, अपाङ्ग-तरले हशी, मधुर-चक्र-या गिरः, विलासभरमन्थरा गतिरतीष कान्तं मुरम् । इति स्फुरितमनके सुगदृश: खतो लीलया तदव न मदोदयः सतपदोऽपि संलक्ष्यने । [म.] भव हक्तरलतादिकमद्य लिन स्वाभाविक साधारण मदोदयेन, नवाप्येतस्य दर्शनात् । ये कन्दरास निवसन्ति सदा हिमाद्रे- खत्पातशहितधियो वियया द्विपस्ते । अध्या-मुत्युलक मुहता सम्म नेपामहो वत भिया न बुधोरप्यभिसः पा.] (१८६) पाव रस्तुसमामिदम् । भागनामिविचविशेष नमितम् । सागरम निरोपीयमानतिरोधाययोरभयोरेगनमाम् । क्षम किम् म्नुसिया पसुमन्या, THEIR | समायो सुनोरेर पमा माया, सेन यद पर निरोधामम् मन बहोगामभो भोर दा fafan | मानोको निरोगम, पनुमति दिनु पिरो बोतल सिविलम, सोहम सापिसिमिया NEE RR में।

·- कावाप्रकाशः। यत्र त सामर्थ्यात् (१८७) अवसितस्य शैत्यस्थागन्तुकत्वात् तत्प्रभवयोरपि कम्पपुलकयोस्ताद्रूयं, समानता च, भयेचमि तयोरुपलक्षितत्वात् ॥ स्थाप्यतेऽपोयते वापि यथापूर्व परम्परम् । विशेषणतया यत्न वस्तु, सैकावली विधा ॥४५॥ पूर्वी पूर्व प्रति यथोत्तरस्य वस्तुनो वीप्सया (१८८) ,विशेषण- भावेन यत् स्थापनं निषेधो वा सम्भवति, सा द्विधा बुधैः एकावली भण्यते । क्रमेणोदाहरणम्,- पुराणि यस्या सवराङ्गनानि, वराङ्गना रूपपुरस्कृताधः । रूपं समुन्मीलितसहिलासम्, यस्त्र विलासाः कुरामायुधस्य ॥ स्था] न तज्जलं, यन्त्र सुचारुपवर्ज, न पङ्कजं तत्, यदलीनपटपदम् । (१८०)मामोत् हिमाट्रिकन्दरमिवामात | व्यवसितम्य पधिगत स्व। नाइयम् यागन्तुकावम् । समामता संयभयोमयसाधारणतासपचिन- वात् यतुभवात् । (१८८) मोमया वाइल्येन । स्थापन विधानम् । विशेषणतयेत्युप- सयम, विशेषतयेत्यपि बोध्यम, यथा,- अमेण हिला देव ग्रा, बझा नियामकली। पन्या च सा भूमि स्तोला, सोच गोवा भुगनेषु कीर्ति । इति स्रोत । दायाम् ।

·२०७ १ दशम उल्लासः। न पट्पटोऽसौ, कलराष्वितो न यः, न गुनितं तत्, न नहार यन्मनः । [नि. ] पूर्वत, पुराणा वराङ्गनाः, तासाम् अङ्गविशेषणमुखेन (१८८) रूपं, तस्य विलासाः, नेपामप्यस्वमित्यमुना क्रमेय विशेषग्य विधीयते। उत्तरख प्रतिपेधेऽप्येयं योव्यम् । यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः । स्मरणन, यः पदार्थ; केनचिदाकारेण नियतः ( १८०) यदा-कदा- चित् 'अनुभूतोऽभूत् च कालान्तरे स्मृतिप्रतिकोषाधायिनि तत्समाने यस्तनि दृष्टे सति, यत्, तथैव स्मर्यते, तत् भवेत् सारणम्। (12) यस विषयमावद्वारा। (ie..) मियत निर्धारित विपित । पतिप्रतियोधापायिनि मरते परम्प य नगण य मनिशेध (मारोहोच) सदामायिन (नजनके) नतममाझे मतमा यत्राय मार, चार पस्तु एकदा अनुभूयते, मासमे न चम्पदा पर्यते कि नियमान पतौ चनभा वारणम् । এমীবিল দ্বাধই খেদমতে ঘরবাইল্পেবোন) विन्तु सस्तारहार, (नन कोमेलया समादेशका , कार, चमेशामा ए पभा ससार नवयोनि Fr), प्रसार पुन एक मति बनयति, सनुपुतः पिता पंहारक प्रर्वदा सविनयंदा पा) 1ो समधियानादिया माला, বথা করিয়া ঘাটখিয়ায় পা দি গুণ- प्रवासी समय बिमा सरपम परवाह तस्माभिमाद शुE ARE REAR 4 ·३०८ काषाप्रकाथः। . . उदाहणम् निम्ननाभिकुइरेषु यदम्भ:- ।। सावितं चलहयां लहरीभिः । तद्भवः कुरते: मुरनार्यः स्मारिताः सुरतकण्ठरुतानाम् ॥ यथा वा, करजुबगहिय-जसोया-त्यामुइ-विणिवेसियाहरसुडरम । समरिच-पञ्चजमरा रणमइ कण्इस्म रोमश्चम् (१८१)। धान्तिमानन्य-संवित्तत्तुल्यदर्शने ॥४६॥ तदिति (१८२) अन्यत् चप्राकरणिक निर्दियते, तेन समानम् (थर्यादिह) प्राकरणिकम् (थायीयते), तस्य तयाविधस्य दृष्टौ सत्या, यत्, धमाकरणिकतया संवेदनम, स धान्तिमान्, न चैप रूपकं प्रथमातिशयोक्तिर्या (१५३), तव (२८१) दरयुगम्टडीत यशोदालन विनिवेशिताधरपटस। मृतपञ्चजन्दस नमत भएस रोमाश्चम् । रति । (२८.) तत्वल्यदर्शने' लय तम्पदेन पूर्वोत्रम् वन्यपदयोध्यम् प्रारपिशमेव परामप्यते रस्म । तेन चमारविमान प्राबरकि- बस । समाधिसमाकरषिक्रमामयीन चमारपिक- नया चमारपिकसदए । संवेदनम् चधारणम्। तथाच सारसमस प्रका पाहता यमोमानिमामिति झवितम् । पपस्तुलमार- सि-रजतादिधमविसरण. रमतृतिमान पिसिता रमेवर उपमानयाधम एस नहि युभम । (121) मधमारियोति मिमोपाध्यानरूपा । बर्षण भान्ति- अदितिरदाधिपरम्पपल।पतुगमने बनायाः बानि. अदितिमापः । म ·दशम उस्तासः। ३०१ 1 वस्तुतो धमस्याभावात, इह च (अर्थानुगमनेन संज्ञायाः प्रवन्तः) तस्य स्पष्टमेव मतिपन्नत्वात् । उदाहरणम्,- कपाले मार्जारः पय इति करान् लेढि शशिनः, तरुच्छिद्रप्रोतान् विसमिति करी सङ्कलयति । रतान्त तल्पस्थान् हरति वनिताऽप्यंगुकमिति, प्रभामत्तश्चन्द्रो नगदिदमझो विमवयति । आक्षेप उपमानस्य, प्रतीपमुपमेयता। तस्यैव यदि वा कल्पना तिरस्कारनिवन्धनम्॥४७॥ यस्य (१८४) धुरं सुतरामुपमेयमेव वोढुं, प्रौढमिति यत, उपमानमामिप्यते, यदपि, तस्यैवोपमानतया प्रसिद्धस्योपमानान्तरयियक्षयानादरार्थमुपमेयभावः कल्पाने, तत् (उपमेयस्योपमानप्रतिकूलवर्तित्वात्) उभयरूपं प्रतीपम् । क्रमेयोदाहरम्,- लावण्यौकसि समतापगरिमण्यग्रेसर त्यागिनाम्, देव, त्वय्यपनीभरक्षमभुजे निष्पादिते वेधसा । कैमर्थन, (12) यस्य उपमानस ! धुरम् प्रयोजनम् । प्रौट समयम् । फमन किममिदमिति न्यायेन प्रयोजनविरहेपा। च्यामिप्यते गिम्यते । उपमेयाचे उपमानय मल्येन निन्दा एक प्रोपमित्यर्थ । नत्र उपमाम ! उपमामानरमात वर्णनीयम् उपमेयमे । उपमानिन्दा उपभाषण उपमेयेने उपमावल्सनम् थपर प्रविमिति फक्षितम् । रितीय उपमानसिरखारत कथित परिसताया उपमावा अमिष्यत्तिहारा, अधिनिया उपमोवि पदाहरननग मुटीमविपति ।

·कावाप्रकाशः । इन्दुः किं घटितः, किमेप विहितः पूषा, किमुत्पादितं । चिन्तारत्नमदो, मुधैव किममी सृष्टाः कुलक्ष्मामतः(१२५) ए एहि दाव सुंदरि, कसं दाऊण मुणस वअणिज्ज । तुम्ह मुहेण किसोअरि, चंदो उअमिज्जइ जणेण (१८६) चव मुखेनोपमीयमानस्य शशिनः स्वल्पतरराणत्वात् उपमित्यनिष्पत्त्या 'वाणिज्जम्' इतिवचनीयपदाभिव्यज्यस्तिर- स्कारः (१८७) । कचित्तु निप्पन्नवोपमितिक्रिया अनादर- निवन्धनम् । यथा, गर्वमसंवाह्यमिमं लोचनयुगलेन किं वहसि मुग्धे । सन्तीहशानि दिशि दिशि सर.सु ननु नील-नलिनानि ॥ . इहोपमेयीकरणमेवोत्पलानामनादरः (१LE)। अनयैव रीत्या, यत्(१८),घसामान्यगुणयोगात, न, उपमानभावमपि -- (१५) चितारन चिन्तामणिनामा मणि । चत यथासंख्य मध्यति । (१८६) यि एहि तावत् छन्दरि, कर्ण दवा म्हणुप पचमीयम् । तर मुखेम लपोदार, चन्द्र उपमीयते अनेन रहिम • । वचमीयम् निन्दामा नयति वचनीयमित सखेने या चयनि । (120) पाणिमित्य नेग उपमित्यनिष्पत्ति , तथा च मशिन खल्पगुपवरूपतिरस्कार रति वात्पर्याय । (1) नगुणस्दैव उपमेयत्वात् । (121) चतुभूनपूर्वमपि उपभानमारं, यत्, सामान्य गुणयोगात (सासरगुणसम्बन्धास् चर्चात् भिहितान) ভাষাৰ মৰিাদি (হিনীর মীনির্ণীয়) যাদেশ- भ सात न्याय ।

·दशम उल्लासः। ३११ अनुभूतपूर्व सहते, तस्य तत्कल्पनायामपि भवति प्रतीपमिति प्रत्येतत्यम्। यथा, अहमेव गुरुः सुदारुणानाम् -इति हालाहल, तात, मा म हप्यः । ननु सन्ति भवाहयानि भूयो भवनेऽस्मिन् वचनानि दुजनानाम् ॥ हालाहलस्योपमानत्वमसम्भाव्यम् (२००)एवोपनिबद्दम् ॥ प्रस्तुतस्य यदन्येन(२०१) गुणसाविवक्षया । ऐकात्मा वध्यते योगात्तत्मामान्यमिति स्मृतम् ॥४८॥ अतादृशमपि (२०२) तादृशतया विवक्षितुं, यत्, अप्रस्तुता- थेन संपलमपरित्यक्तनिनगुणमेय (२०३) तदेकात्मतया निवध्यते, तत् (समानगुणनिबन्धनात्) सामान्यम् । अन, मभिषाय उपमानावकल्पनम (उपमेयस्थापि ताइगगुपसम्बन्ध' ग्यापयत् বয়ামাহা আলীনি) তদানিন্তন নীঘমিতি নাল। तथाच कारिकार्या 'उपमेयता'-रन्सपलक्षपम, उपमानतापि योध्या । (१..) पूर्धम अहमेवेत्यादिना यसाधारण्याभिधानेन सम्भावनान ईम। (१.१) धन्येन थमस्तुतेन । ऐकामाम् ऐवदप्यम् । वध्यते नियध्य प्रति- पाद्यते । योगात् सम्बन्धात् । तस्यतया विवक्षितयोस्तुभोमेसनात् सयो- भयोरेर एशतया प्रतीतो सामान्यमिति फरितार्थ । मोरिते व एकर प्रतीशियन्यस दतिरोधानमिव ततो भेद । कपानिययोध्योष उपमेयस उपमानतया मतीति , पात तथेति तोपि भेद रवि उद्योट । (१०२) यतापमपि वस्तुकोमसुतार्यासमानमपि । (९.1) तेन समाषाह तापामाराव भेद ।

·३१२ कावाप्रकाशः। उदाहरणम्, मलयज-रस-विलिप्त-तनयो नव-हार-लता-विभूषिताः सिततर-दन्तपत्र-कृत-वक्ता-रुचो रुचिरामलांशुकाः । शशभति विततधाग्नि धवलयति धरामविभाव्यतां गताः प्रियवसतिं प्रयान्ति मुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिकाः। अत्र प्रस्तुततदन्ययोः (२०४) अन्यूनानतिरिकतया निबई धवलत्वमेकात्मताहेतः, अत एव पृथग्भावेन न सयोः उपलक्षणम् । यथा वा (२०५), येत्रत्वचा तल्यरुचां बधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि । भगाः सहेलं यदि नापतिष्यन् को वेदयिष्यन्दवचम्पकानि ॥ चव निमित्तान्तरजनितापि (२०६) नानात्वमतीतिः प्रथममतिपन्नमभेदं न व्युदसितमुत्महने, प्रतीतत्वात्तस्य, मतोतेच बाधायोगात् । विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य वावस्थितिः (२०७॥ एकात्मा यगपत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥४६॥ (१.७)प्रसुताप्रस्तुतयो. अभिमारिकापन्द्रियो । उपाएम् प्रनीति:। (२.५) उत्तरकाएं भेदमतीला पूर्यकालिकाया ऐक्यासोतेरवीय- मामपि एतत सम्भवतीयार बघा मेति । (१.६) मिमित्तानरं भपतमम् । 'प्रतीते रथय उपदावा रति यारिः। वर्ष मात्रा, बायोत्पादः उपधाचाच नादपादः सम्भवतीति पूर्वम् उत्पयवा ऐश्यप्रतीत्या एक सामान्याहार सम्भव कि (१.०) चाधारानरगहनावाईनेय, यथा- मतेापि ये दोपयातमश्विदनि दसरा इति पयोत ।

·5 , दशम उल्हासः। अन्यत्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यान्यस्य वस्तुनः । तधैय करणं चेति विशेषस्त्रिविधः स्मृतः ॥५०॥ प्रसिद्दाधारपरिहारण, यत्, प्राधेयस्य विशिष्टा स्थितिः अभिधीयते, स प्रथमो विशेषः । उदाहरणम्,- दिवमपुत्रपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येपाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिह कवयो न ते वन्दनाः । एकमपि वस्तु, यत्, एकेनैव स्वभावेन युगमदनेकत्र वर्तते, स वितीयः । उदाहरणम्,- सा वसई तम्ह हिपए, सा चेव अशीस, साम वअणेस । अम्हारिमाणं सन्दर, मोबासो पत्यि पावाणं (२०८)। यदपि किञ्चिद्रभसेनारभमाणस्तेनैव यत्नेनाशक्यमपि कार्या- न्तरमारभते, सोऽपरो विशेषः । उदाहरणम्,- स्फुरदद्भुतरूपमुत्प्रताप-ज्वलनं त्वां सृजतानवद्याविद्यम् । विधिना ससृजे नषो मनोभू-भुवि, सत्यं सविता बृहस्पतिय ॥ यथा या, रहिणी सचिवः सपी मिथ:, मियशिष्या ललिते कलाविधी। करुणापिमुखेन यत्युना भरता वो यद किन्च मे धतम् । Twife एक बामा सभायो वा सा, तेन यामाह मेद । सुमपदिति पयोनिशरपाय । रेति धुनोति शासितनुते च कोम्'ि यादिमुथारनायेति प्रदीप । (१.८) या पति नर दवे सा गनिएका प सपनेषु । पबासीमा, सन्दर, पायो मासिपापानाम् I रहि । ४.

·. - ३१४ कावाप्रकाराः। सर्वत्र (२०१ ) एवंविधविपयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणत्वेन अवतिष्ठने, तां विना प्रायेणालद्वारत्वायोगात् ; अत एवोक्तं, सपा सर्वत वक्रोक्तिः, धनयार्थो विभाव्यते (२१०) । चलोऽस्था काविना कार्य:, कोऽलवारोऽनया विना -इति॥ खमुत्मन्य गुणं योगादत्युउज्वलगुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति, भएयते स तु तद्गुणः ॥५१॥ वस्तु तिरस्कृतनिजरूपं केनापि समीपगतेग प्रगुणतया खगुणसम्पदोपरक्तं तत्प्रतिभासमेव(२११), यत् समासादयति, सतगुणः, (तस्य अप्रकृतस्य गुणोऽत्रास्तीति) { उदाहरणम्,- विभिन्नय गरुड़ाग्रजेन सूर्य्यस्य रथ्याः, परितः स्फरन्या रतः पुनर्यत्व रुचा सचं सामानिन्थिरे यंयकरीरनीलैः । (३.८) मच पाधार विना चाधिय सारस्थानम्, एकस्य एकदा प्याने कवायम्यानम, एथेन यत्वेन कार्यदयकरण ञ्च पस्तुतो नोपपमिति कथमे तेषामलद्वारापमिति पूर्वपचे उत्तरम् सर्व वेति । उत्तराभिमाय , वासविमानामेतेषामनुपपद्यमामादमस्तु, चित्राविशेष प्रति- पत्तथे प्रतिभाकल्पितानामेतेपामनहारने का कामि, कमिईि गिरा वास्त- विको माधार, किन्तु प्राधारतया कपिसमयमित रति नारयाधार बिना बाधेयामा गिरामयिनि नुपपनि । चतिशयोकि यपियन (चित्रापिगे पानिपतये ) सोकसीमारिक्रमेण उनिः स्याम् । समाणे- ज्यादौ यथा पसाभवात् प्रायोति सम् । (११.) क्रोनि मा रिकाधायिका सोमानिशायिनी नि: वान् । for धनदियो । (1.1) सभाएं पमा । पीडिते धप्रियो रिकार:, भामाग्य चपरन्यशनिन गुण सायप्रतिभाल, रापमानव ययमत्र Alema

·दशम उम्नासः। ३१५
पत्र रवितरगापेक्षया गरुडायनस्य, तदपेक्षया च हरि-
मणीना प्रगुणवर्णता (२१२) ।
तद्र्वाननुहारश्चेदस्य, तत् खादतगुणः ।
यदि तु तदीयं (२१३) वर्ण सम्मवन्त्यामपि योग्यतायान् इदं
न्यूनगुण न ग्टहीयात् तदा भवेदतगुणो नाम । उदाहरणन्,-
धवलोऽसि जहयि मुदर,तहवि तुए मकरंजिय रिया।
राप्रभरिए विहिपए सुहन, णिहितोण रत्तोऽसि (२१४) ।
अनातिरोनापि मनसा संयुक्तो न रक्ततामुपगत इत्यतहणः ।
किञ्च तदिति अप्रकृतम्, अस्येति घ प्रकृतमव निर्दिश्यते,
तेन, यत्, अप्रकृतश्य रूपं प्रसनेन फुतोऽपि निमित्तात् न
अनुविधीयते, सोऽतहुणः इत्यपि प्रतिपत्तव्यम् (२१५)।
तिरबार, धर्मपा एचगभास रति भेद,रति उद्योत । गुपदा-
हे भेद रमित पयम् ।
(११) तथावान गरदापनवर्षानि , भीतरबार्षखामिति
तपाय योध्यम् ।
(२१३) तदीय प्रस्तुत सम्बन्धि । योग्यताया नहपहपोपाये ।
पदम थासुतम कई गुणापापविधित्तियि पापथपात वियो-
मंद रति दर्पपशत ।
(२१) धागडरियरिसुन्दर, नारिया रशित मम पदयम।
रागानापिये, संभग, निहितो - रोमि-ति ।
उत्तरामदारपम् । MA सहदवसायममेशाभिमनि रवं
पत्ताम । न मम ।
(३.५) मा वारियर्या मेटम ,
परंपदा
नाममनोमयरोगोष्ट ।
.

·कावाप्रकाराः। सर्वत्र (२०१) एवंविधविषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणत्वेन अवतिष्ठते, ता विना प्रायेणालङ्कारत्यायोगात् ; अत एवोक, सपा सर्वत वक्रोक्तिः, अनयाऽर्थो विभाज्यते (२१०) । चलोऽस्या कविना कार्य:, कोऽलवारोऽनया विना ।-इति॥ खमुत्सृभ्य गुणं योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत् । 'वस्तु तद्गुणतामेति, भण्यते स तु तद्गुणः ॥५१॥ वस्तु तिरस्कृतनिजरूपं केनापि समीपगतेन प्रगुणतया खगुणसम्पदोपरक्तं तत्प्रतिभासमेव(२११), यत् समासादयति, सतगुणः, (तस्य अप्रकृतस्य गुणोऽत्रास्तीति) । उदाहरणम्,- विभिनय गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्याः, परितः स्फुरन्या । रनैः पुनर्यव रुचा रुचं सामानिन्विरे वंशकरीरनीलः ॥ (३.८) नतु थाधार विना बाधेयरसार स्थानम्, एकम्य एकदा अनेकवारस्थानम, एथेन यत्वेन कार्ययकरणञ्च यस्तुनो नोपपन्न मिति कथमे तेषामलद्वारस्यमिति पूर्वपक्षे उत्तरम् सम्बति । उत्तराभिमाय , पातविकानामेतेपामनुपपद्यमानत्यमस्तु, चिमाविशेष प्रति- पत्तये प्रतिभाकल्पितानामेतेपामलहार का हामि , कपाई गिरा वास्त- किन्तु प्राधारतया कृषिसमयभित मिनासाधार बिना शाधेयाना गिरामबन्यि तिर्नानु पनि । अति पयोति पतिपयन (चित्राविषप्रतिपत्तये ) लोकसीमातिक्रमेण उशि कथमम् । स्वमारी- यादौ म्या पसम्भवात् प्राये केति टक्रम । (११) को बना धिनराधायिका चोकाशियायिनी शनि कथन । गिय छन दियो । () RHIT ट्रिपना भक्ति धर्मियो हिसार, पामान्ये । थप रियपि साथ प्रतिभास, रापमानव अयमत वित्रो माधार,

·दशम उल्हासः।
३१५
पत्र रवितरगापेक्षया गरुडाग्रजस्य, तदपेक्षया च हरि
न्मणीना प्रगुणवर्णता (२१२) ।
तद्रूवाननुहारश्चेदस्य, तत् ग्यादतगुणः ।
यदि तु तदीयं (२१३) वर्ण सम्भवन्त्यामपि योग्यतायान् इदं
न्यूनगुणन ग्टहीयात् तदा भवेदतगुणो नाम। उदाहरणन्,-
धवलोऽसि जहयि सु दर, तहवि तुए मज्म रंजिहियय।
रात्रभरिए विहिपए मुहन, णिहितोण रत्तोऽसि (१४) ॥
अत्रातिरक्तेनापि मनसा संयुक्तो न रक्ततामुपगत प्रत्यतगुण ।
किञ्च तदिति अप्रकृतम्, अस्येति च प्रकृतमव निर्दिश्यते,
तेन, यत्, अप्रशतस्य रूपं प्रसतेन कुतोऽपि निमित्तात् न
अनुविधीयते, सोऽतहुण' इत्यपि प्रतिपत्तव्यम् (२१५)।
तिरस्कार, धर्मिणय पृथगवभास इति भेद, इति उद्योत । गुपभेदा-
देश भेद इति तु क्यम ।
(२११) तथाचाल गरडापजवर्णवाग्नि , नीरत्नवर्णस्यामिति
तहुपदय बोध्यम ।
(२१३) नदीय प्रस्तुत सम्बन्धि । योग्यताया वहपहप्पोपाये ।
दम च्यातुनम कर्त । गुणापहरुपपिच्छित्तिविपाश्रयपात वियपो-
मेंद इति दर्पणशत् ।
(818) धानोऽमि यद्यपि सन्दर, तथापि त्वया रजित मम हृदयम ।
रागभरिनेऽपि हृदये, संभग, निहितो न रोऽसि -ति श..
उत्तराईभेवोदाइरपम । तत्र सहृदयज्ञापनमवाभिमे तमिति उदय
प्रतम | देशोऽल मचम ।
(३१५) तथा च कारिया तट्रमेयान तसद ,
यस्येवर घेदयन्द
प्रस्तुनामस्तुनोमयपरो योध्य ।

·३१६ कावाप्रकाशः। यया, गाङ्गमम्खु सितमम्ब यामुन कज्जलाममुभयन मज्जतः । रामहंस, तव सैव शुभता चीयते न च न चापचीयने ! यद्यधा साधितं के नाप्यपरेण तदन्यथा ॥ ५३॥ तथैव यधिोयेत, स व्याघात इति स्मृतः । येनोपायेन यत् एकेनोपकल्पितं, तस्यान्येन जिगीपुतया तदुपायकमेव, यत् अन्यथाकरणं, स (खसाधितवस्तुव्याहति- हेतत्वात् (२१६) ) व्याघातः । उदाहरणम्,- हया दग्ध मनसिज नीपयन्ति दृथैव याः । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुमो घामलोचनाः। सैषा संसृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थितिः ॥५३॥ एतेषा समनन्तरमेयोक्तस्वरूपाणां यथासम्पयमन्योन्य- निरपेक्षतया, यत्, एकत्र (शब्दभागे एय, अर्थविषये एय, उभयत्रापि वा) अवस्यान, मा एकार्थसमवायखभावा (२१७) संसृष्टिः। तत्र शब्दालङ्कारसंष्टियथा, वदनसौरभ-लोभ-परिभसझमर-सभ्भम-सम्मृतयोमया । चलितया विदधे कल-मेखला-कलकलोऽलकलोलयाऽन्यया । (२१६) व्यत्र खयन्द पायपर । हेतुत्वादिति उपायस्पति शेष (२१७) एकस्मिन् यर्थे भन्दभागादी, समवाय (अर्थात् पह- द्वारयो) सम्पन्न एक स्वभाव कप यया था, सरकार । याद्वारयो· समरधानं चमत्कारान्तरमारपदरारानरमेर भरतोयभिप्राय । A

·.
दशम उल्लासः।
पर्यापहारसष्टिस्तु,-
लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्चनं नमः । [उत्]
असत्पुरुषमेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥ [उप०]
पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुप्रासौ संसृष्टि प्रयोजयतः
उत्तरत्न तु तथाविधे उपमोत्ते । शब्दार्यालद्धारयोस्तु
संसृष्टिः,
सो णवि एत्य ग़ामे नो एवं महमइत्तलाअसं ।
तरुणाणं हिमबलुडि परिसकन्तौ णिवारे (२१८) ।
मन्त्रानुप्रासो रूपकचान्योन्यानपेक्षे, संसर्गश्च तयोरेकल वाक्ये
छन्दसि वा समवेतत्वात्।
अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वन्तु सङ्करः।
एने एव(२१५)यवात्मनि अनासादितखतन्त्रभावाः परस्परम्।
अनुग्राह्यानुग्राहकता दधति, स(एषा समीर्यमाणस्वरूपत्वात)
सङ्करः।
(८) नाक्ष्यल पामे य एना महमुहीयमानठावण्याम् ।
तरुणाना उदय लुण्ठाको परिष्वकभाषाम निवारयति ।-इति स.
महमदीयमानम् उत्सोसायमानम् | परिपकमा सनछन्नीम् ।
निवारयति उपभोगेकात रति घेय । हृदयलुण्डाकोमिन्यात रूपकम् ।
(२१) एते असहारा | खतम्बमार इतरापेक्षिता । परसरम
बसपाघातपाता बन्योन्यसपकार्योपकारकमान , तेन यत्र एक
थारा चासादिखनन्प्रभाष सरमसहारसुपञ्चरोति तन मायं
यथा, "मयमुनामा "त्यादी सग व गन्दधाम्यात् सा सिद्ध
हपसमारोतीनि नायं सर, किन्तु सामे। ततपाद्वारा
यथाकश्चित् परम्परसपार्थोपकारकभार बार एकरा स्वत:
शिय
चपरामारोपमारने एबमोरोवार रति परितम् ।

·३१८ कादाप्रकाश:1 - उदाहरणम्,- यात्ते सीमन्नरने मरकतिनि, हते हेमताटङ्कपत्रे, लुप्ताया मेखलाया, झटिति मणि-तलाकोटियुग्म ग्टहीते । शोणं विम्बौछकान्या, त्वदरिमगदृशामित्वरीणामरण्ये, राजन्, गुञ्चाफलाना सज इति शवरा नैव हारहरन्ति [गे] अत्र तद्गुणमपेक्ष्य भ्रान्तिमता प्रादुर्भूतं, तदाश्रयेण च तहणः सचेतसा प्रभूतचमत्कृतिनिमित्तमित्यनयोरङ्गादि- भावः (२२०) । यथा वा, जटाभाभिर्भाभिः करतकलाक्षवलयो। वियोगिव्यापत्तेरिव कलितवैराग्य विशदः । परिप्रेसत्तारापरिकर कपालाद्धिततले शयो भस्मापाण्डुः पिटवन इव योनि चरति (२२१)। [व.] (३२०) विम्वोडकात्या गोणमिति 'गुनाफलामा सज रतिधानिमन्तम खरुपनिष्प चाय मुम्टहाति, सगुणस्य च धमनमकलया भान्निममाहाय्येन चारुत्वातिशय न्यभिप्राय । (२१1) भाभिरुपलक्षित | कर किरणम इसच । वियोगी विरही (वियोगीसमवेति) विषयय ! व्यापत्तिविनाय! पैराग्यम विगत- रमता विषयस्पृहाराहित्य च । विपद समागम : यस यो गधम्म समारोपात स्तिापि समासोतिरनिफुट त्यात प्रकाशना भो त प्रदोम | वस्तु व्यानोनि मागिरिति च विशेषणम् योगिनि न सम्भवतीति नाव समासानिरिति पिरम र योनी याधारयोरुपमाचात् तारापरिकरकपासे यवापि चाधेययोरुपमेव व रूपकम् । यत पथमचरणे उपमारूपश्योरुभयोरेयोमादान न समीचीन- पिटबमम मिति विभागीयम ।, - ·दशस उन्मासः। . , उपमा, रूपकम्, उत्प्रेक्षा, वेषश्चेति चत्वारों व पूर्वयत् अगानितया प्रतीयन्ते (२२२) । कलइ एवाक्षवलयमिति- रूपकपरिग्रहे (२२३) करतत्वमेव साधकप्रमाणता प्रतिपद्यते, अस्य हि रूपकत्वे तिरोहितकलङ्करूपम् अक्षवलयमेव मुख्य- तयाऽवगम्यते, तस्यैव च करग्रहणयोग्यताया सार्वत्रिकी (२२२) कलियराग्यरिगद इति श्लेप , थियागिच्यापरिवत्प्रेक्षामुप- करोति, उरलेषसम धगतविधयनिस्म हत्यरूपदिनी यार्थमवलम्वत्र रमेनायाः मयते । तया च उमेदया म झेप उप क्रयते, नया लेवस्य समर्थनेन लेप- सनचमत्कारस्यातिगायनात । पर जटाभाभि भिरिति पिटयन व 'थ्योम्नीति च उपमा, करट तकलवानबलय रन रूपकं, ते च लेपोतमेचे- नि चत्वार एमालङ्काराचन्द्रस्य योगित्वमचायने गरस्सरमुपकुर्वन्नि, मका- रणाराग्यक्तेिन जटादिधारणेन, जटादिधारणमाहितेम या गकारणेन वैराग्ये प चन्द्रस्य योगिव , समर्थित भनी त । पिटान इस व्योम्नीयुपमाया तारापरिकरकपालेय पमा अनमिन अत्र उपमामले- वोपमा म मकर इति । केचित्त थलपि ममेर महरमाड । (३३३) कान्ह एवाक्षालयमिति कलहोऽक्षानयमिवेति चोभय रूपमा प ससाभस्य सम्भवम किम् करतानद्वाक्षालयमित्यवांधे पक्षमायोनियो. सन्देसर. उत रूपकमेवेति समय निराकरोति कसा ति । इदमन निराकरणम्, यसहाराणामेकनरसाधकबाधकप्रमाणभारे एक सन्देह- सहरो भवति, न पान तथा, कर तैतिविशेषणम्यैत्र रुपमायकवान, तथा हि उपमायाम् (पन्द्रमाय मुसम इति रीत्या) साantu प्रमानं विशेष पोलय उपमेयमेर माधाम विशेष्याम निर्दिम्यते रात एपमेये मुख्यतया सम्भदेव विषपापादीयते, कपके (न्द्र एव उपमतिमीया) उपमेयादेम उपमेय तिरोधाय. उपमानमे प्राधान्न जियाया मिति उपमाने मुख्यतया धन्यवयोग्य मे विशेष यमुपाटीयते, न पिम्। उपमेये अधिइए कि नियमः, पाच मरते ·३२० कावाप्रकाशः। मसिद्धिः; लेपच्छायया तु कलङ्कस्य करधारणम् असदेय मत्यासत्या उपचर्य योज्यते, शशा न केवलं कलशस्य मत्यैव उदहनात्; कलकोऽक्षवलयमिवेति त उपमायां कलशस्य उत्कटतया प्रतिपत्तिः, नचास्य करतत्वं तत्त्वतो- ऽस्तीति मुख्येऽप्युपचार एव शरणं स्यात् । एवंरूपश्च सङ्करः शब्दालद्वारयोरपि परिदृश्यने । यथा,- राजति तटीयमभिहत-दानव-रासाऽतिपाति-साराव-नदा। गनता च यूथमविरत-दान-वरा साऽतिपाति सारा वनदा(२२४) काटतत्व विशेषणम् उपमानोभूतेऽक्षवलये एव मुख्यतया सम्भपत रूपक पाइयति । तथा मति हि यक्षालये उपभाने मुख्य बर्षे करतवमप्याय पपवेति । उपमाङ्गीकारे स कलस मुख्यतया प्रतीतो सस्य करताप भासम्भधोति कदापि मुख्यतयाऽपयो न सात् । स्येवम् पश्चये कर- तापस्य सख्यतयान्वयसिद्दी पचात् कक्षा उपचारात् कश्चिद कर- शायमुपपादमीय, नथापि, करपदपथादुपस्थितस किरपय कलङ्कर- धारमण्डलमादिध्यसम्बन्धेम कराधारस्वरूपचर्यते इति । पायेति, किरपट तरूपदितीयार्थस्य अष्टूपतया मरोहाभावार वासाविको नाम श्रेष गि शेष छायेन्युम् । प्रत्यासत्या कलाधारमहलस्य साविध्यसम्पन्न । उपचर्य धारोप्य । मया पण्ड्याम न परोरेण । प्राधान्यम । (११४) अभिगोभिया माम. दामयाब रम सिंहमादयन्दो यस्याम् सा अनिदानासा | यतिपाती गीघ्रगामी साराश्य (बाराय गद्रेन मशित)नदो,यम्याम् पा थनिपानि-सारा-नदा । मा गलना (गसम.) यथम् (सासम्) अतिपाति (थतिमयम् रथान) थएः । अविरतन दानेन (पदजन) गरा (2) परिवदान- पारा पविण । मदा ( पति पगइयति) मकिपा। उत्कटतया मस्यौदा करा.

·दशम, उमासः । + अत्र यमकमनुलोमप्रतिलोमञ्च (२२५) चित्रभेदः पादय- गते परस्परापेक्षे॥ एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्चयः ॥५४॥ दियोर्यहना वा अलङ्काराणाम् एवाल समावेोऽपि विरोधात् न (२२६) यत्र युगपदवस्थानं, नचै कतरस्य परिग्रहे साधक, तदितरस्य परिहारे बाधकमस्ति, येनैकतर एव परि- ग्टह्येत, स निश्चयाभावरूपो द्वितीयः सद्धरः, उमुच्चयेन सङ्करस्येवाक्षेमात् । उदाहरणम्, जह गहिरो जह रयणणिभरो नइ अणिम्मलच्छायो। "T T 7 M .. (१२५) थर किंवीयचतुर्थपादयो प्रथमाक्षरमारम्य यनुलोमेम.-- (धनुक्रमेण) पाठे याहगो पदाची, तयोरन्त्याक्षरमादाय प्रतियोमेन (व्यतप्रमेण पाठेऽपि सादृश्ये गयातीति । पादईयगतश्च पादइयगत ऐति- रीत्या एकमेपे 'नपुसकमनपु सके नेशचान्यारस्याम्' (२६. पा..) इत्यनेम लोपमेन पिप्यते, यतः पादयगते इति मा सकतोपपतिः, एवं परन । मादयमकानुलोमममिलोमयो मन्ये कमेव दुपारनया विदग्धमगोन- रकम, तयो सान्ति सतराममिययन पिदग्धमोतिरमिति परम्परचारध्यातिगये परस्परमपेक्षेत न्याभिमाय । - (२९६) गिरोधार नियोरिक एकापसानामनभावताए । पश्ये 'एकस्य चयन पकारेल । पालेमान पूर्वकारिकालोनमः। नपाएर र व्यसन्यापार बनिरय बने। . F ४.

·३२२ काव्यप्रकाथः। सह कि विहिणा एसो सरसवाणियत्रो जणिही ण कियो (२२७) पत्र, समुद्र प्रस्तुते (पिशेषणमाम्यादप्रतार्थप्रतीते:) किमगै समासोक्तिः, किम् (अन्धेरप्रस्तुतस्य मुखेन, कस्यापि तत्समगुणतया प्रस्तुतस्य प्रतीतेः) इयमप्रस्तुतप्रशंसा?-इति सन्देहः । यथा वा, नयनानन्ददायीन्दोषियमेतत्प्रसीदति । अधुना विनिरुवाशमविशीर्णमिदन्तमः ? ॥ पत्र, किं, (कामस्योद्दीपक: कालो वर्तते इति भयन्तरेण भभिधानात् (२२८)) पर्यायोक्तम्, उत, (वदनस्येन्दुविवतया अध्ययसानात्) अतिशयोक्तिः, किं वा (एतदिति यत्रं निर्दिश्य तद्रूपारोपवयात)रूपकं, अयवा(तयोः समुच्चयविवक्षायां (२२८.)) (२३७) यथा गभीरो यथा रत्ननिर्भरो यथा च निर्मल छायः । तथा कि विधिना एष. परमपानीयको जलनिधिन कता ?' रति। पुरुषपर्छ सरसपागीयपन्देन परोपभोग्यास्तुभत्वम् हन्यते रति महेश्वर । (१२८) काममा दीपकोग्य काठः त्यतया अमिन बारे पन्द्र- विम्ब नयमांगन्दायोन्य नेक भङ्गानरेश सरकार ; नयमानन्ददादिचन्द्र- विम्वावं कामोद्दीपकपनियतमिनि एकतरण प्रतिपादने बन्यवरय प्रतीति- सीति । एतेन रसमपि पयायो भवतोन्यायाति। (१३८) सञ्चयार्थक-वशारादिकसनया विम्ब प्रसीदति, एमानव प्रमोदतीति विवक्षायाम् एकतरखर प्रशनाये दीपकम्, उभयोरेव प्रसन पडयोगितेब। प्रदोषहमये वर्णनीये ति | पिम्बपचे चाश दिए, नमोबारमाररेचाया चमिवावा, नमो पिपरामावस्या ·दशम उमासः। दीपकम, पथया तुल्ययोगिता, किम (प्रदोषसमये विशेषण- साम्यादाननस्यावगतौ) समासोक्तिः, (आहोखित् मुख- मन्यप्रस्तावात) अप्रस्तुतप्रशंसा?-दूति बहना सन्देशदयमेय यत्र त न्यायदोपयोरन्यतरस्यावतारः, तत्र एकतरस्य निश्चयात् न संशयः। न्यायञ्च साधकत्वम् (अनुकूलता)। दोषोऽपि बाधकत्वं (प्रतिकूलता) । तत्र सौभाग्यं वितनोति वक्ता शशिनो ज्योत्स्नेव हासधुतिः । -इत्यत्र मुख्यतया अवगम्यमाना हासद्युतिको ( २३० ) एवानुकूल्यं भजते इत्युपमायाः साधकं, अथिनि त न तथा प्रतिकूलेति रूपकं प्रति तस्य अवाधकता। वोन्दो तय सत्ययं यदपरः शीतांशुरभ्युद्यतः । - इत्यत्रापरत्वमिन्दोरनुगुणं (२३१) न तु वक्त्रस्य भतिकूल- मिति कपकस्य साधकर्ता प्रतिपद्यते, न बपमाया बाधकताम्। (२१०) पर दियेष्यतया वो प्रतीते, वास प्रधान सदा मतोवा- पिति याक्त, एरं 'गिनि' इत्यापि बोध्य | तथा यातकूल्यानुरूमेष । पद्युते. पनो मुख्यतयान्वयसम्भवात् कामद्युतिलाय प्रतीतो यथा अता, न तथा पनि प्रतीतो प्रतिकूला, हासपदस्य विवायपरत्व परिषमा बञ्चित यसिम्यपि छन्वयसम्भवात् । (५४) यथा 'अयमपर पण्डित स्थान परिहास पियेश्यम् पर पण्डितानरस्य प्रयोजना प्रत्याययति, तथा 'थपर योनि- सापशिशेषतया उपाचम अपाल चन्दनरम्य पातatyear- बलिदानरम पूर्षोलता भन्दो' रम्यन पर भवति, .

·कावाप्रकाशः । + राननारायणं तक्ष्मीस्वामालिङ्गति निर्भरम् । -इत्यत्र पुनरालिङ्गनमुपमा निरस्यति, सदृशं पति परमेयसी- प्रयुक्तस्यालिंगनस्यासम्भवात् । पादाम्मजं भवतु नो विजयाय मञ्ज - मचीरशिञ्जितमनोहरमम्बिकाया । -इत्यत्र मनीरशिक्षितम् अम्बुजे प्रतिकूलम्, असम्भवादिति रूपकस्य बाधक, न तु (२३२), पादेऽनुकूलमित्युपमाया" साधकमभिधीयते, विध्युपमर्दिगो बाधकस्य तदपेक्षया उत्कट त्वेन प्रतिपत्ते । एवमन्यत्रापि मुधौमि परीक्ष्यम् ॥ स्फुटमेकन विपये शब्दार्थालकतिद्वयम | घायस्थितच, पभिन्ने एव पदे स्फुटतया, यत्, उभावपि शब्दार्था- -M सद छपमानय चन्द्र माया नीतिरिति । न तु बस भनि- फल मिति, सामान्य गन्दा विशेष परत्वमभ्य पगम्य पत्रपदसानिध्यात प्यपर- थदस्य यमामेजया अपर इति समुदितम्यार्थस्यापि कल्पनसम्भकात । (१५३) मनु मनीरायझिा यथा यम्वुजप्रतिकूलत्वेन वाधकाया ध्यपदिश्यते, तथा पादेउलालन साधकतयापि कष्ट न व्यपदिश्यते ति गहा निराकरोति माविति । रमन निराकरणम्, माधान्य दिव्यपदेश- नियागक'माधान्ये व्यपदेगामन्निति मिथमारा, माधान्य व यन्लायम, मस्ते च (म्बपरणार परपञ्चनिराकरणसेव) उपमाघाधमात् रूपक- दामन पदीयस्वमिति याधरयर व्यपदेशो मनि। विधे विधानस्य (प्रथा पादेऽम्युनत्यविधानरूपस्य रूपकम्यु)। उपमदिनः निराकर्नु । तदपेक्षया उपमासाधकामेवया । एत्कटायम भवीयतया । 1 .or ·- 4 दशम उन्मासः। ३२५ लङ्कारौ (२३३) व्ययस्या समासादयतः, सोऽप्यपर सङ्करः । उदाहरणम्,- स्पष्टोल्लसल्किरण-केसर-सूर्यविख- विस्तीर्ण कर्णिकमथो दियसारविन्दम् ।। । शिष्टादिग्दल-कताम मुपावतार-ir mak, बद्दान्धकारमधुपार्यलि सञ्चकोच ॥ पकपदानुप्रविष्टौ रूपकानुप्रासौ। - । तेनासी विरूपः परिकीर्तितः ॥५५॥ तदयमनुग्राह्यानुग्राहकतया, सन्देहेन, एकपदप्रतिमाह- तया च व्यवस्थितत्वात्तिप्रकार एव सतरो व्यारतः। प्रकारा- न्तरेण त (२३४) न शक्यो व्याकर्तुम्, आनन्त्यात्तत्प्रभेदाना- मिति प्रतिपादिताः शब्दार्योभयगतत्वेन वैविध्यजुषोडलद्वारा - T - - (३२५) गन्दार्थाद्वारा वित्यु पन्नक्षणम, 'कलकलोग्लकलोलशाऽन्यया'- इत्यादौ भन्दालङ्कारयोरतुमासयमकयो, 'वधारविन्दमधलुब्धमधुवनाय धावन्त्वमी वकुलवध्नु ललमध्ये' इत्यादावर्धालद्वारयो एपकातिशयोल्यो- सायमेव सहारो वर्धय । (३३४) "भस्मृतिरिति विनया सालद्वारसहर । सात व्यता तथाऽव्यता व्यकाव्य कति च विधा। तिलतएचबाका छायादवदेव च।। ध्यध्यता धीरजवतापाशुपानीयच ना। थकाव्यका च सरिनरसिदिप्यते । शिवदन्यमिन, भानालपरमकरे...' निभोजराजोनमकारेण । , . 4 २ ·काव्यप्रकाशः । कुतः पुनरोप नियमो यदेतेषां तुल्येऽपि काययोभाति- शयहेतत्वे कचिदलङ्कारः शब्दस्य, कशिदर्थस्य, कश्चिञ्च उम यस्य ? -इति चेत् । उक्तम् [२५७४०] अत्र, यया काव्ये दोष. गुणालझाराणा शब्दार्थोभयगतत्वेन व्यवस्थायामन्वयष्यति रेकावेव प्रभवतः, निमित्तान्तरस्याभावात्, ततय योऽलङ्गारो यदीयान्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते, स तदलवारो व्यवस्थाप्यते- इति, एवञ्च यथा पुनरुक्तपदाभासः परम्परितरूपकञ्च उभयो- र्भावाभावानुविधायितया उभयालझारी, तथा शब्दहतका- र्थान्तरन्यासमभृतयोऽपि ( २३५) द्रष्टव्याः, अर्थस्य तु तत्र वैचित्यम् उत्कटतया प्रतिभासते इति वाचालकारमध्ये वस्तुस्थितिमनपेक्ष्यैव लक्षिताः। 'योऽलङ्कारो यदाश्रितः स तदलङ्कारः' इत्यपि कल्पनायाम् (२३६) अन्वयव्यतिरेकाय समायितथ्यो, तदाश्रयणमन्तरेण विशिष्टस्याययायि- भावस्थाभायादित्यलङ्काराणा यथोक्तनिमित्त एष परस्पर- व्यतिरेको व्यायान् । (२१५) उत्पादयहि कोवस्य प्रीति मलयमारत | मत दाक्षिण्यसम्पच पर्वस्य भवति प्रिय । ति दाक्षिण्यमन्द- सूचोन्नरम्याप । प्रतिपदात् 'भक परमेत जातम्'-पमा- दीनां संग्रह। (২) খাদ্ধান্তের্ময়ামিলনায় লয়ঘবিহু হয় प्रमिसेति यात् । थायद दिति सम्भारमादिदपथ । ঘকােশেমকোণ " सत्ता 4 ·दशम उमासः । ३२७ एषां दोषा यथायोगं सम्भवन्तोऽपि केचन । उक्तम्वन्तर्भवन्तीति न पृथक प्रतिपादिताः ॥५६॥ तथा हि अनुमासस्य प्रसिद्धभावो वैफल्यं वृत्तिविरोधः । (२३७) इति ये वयो दोषाः, ते प्रसिद्धिविरुद्दताम्, अपुष्टार्थत्वं, प्रतिकूलवर्णताश्च यथाक्रम न व्यतिक्रामन्ति, तत्स्वभावत्वात् । क्रमेणोदाहरणम्,- चक्री चकारपति, हरिरपि च हरीन, धूर्जटिधूर्वजान्तान्, भवं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुणः, कुवराग्रं कुवेरः। रंहः सनः सुराणा, जगदुपतये नित्ययुक्तस्य यस्य सौति प्रीतिप्रसन्नोन्यामहिमरचे: सोऽवतातस्यन्दनो यः(२३८) पत्र कर्ट कर्मप्रतिनियमेन (२३८) स्तुतिः अनुप्रासानुरोधेनैव क्षता, न पुराणेतिहासादिषु तथा प्रतीतेति प्रसिद्भिपिरोषः। भण, तरूण, रमणमन्दिर,-मानन्दस्यन्दि-सुन्दरेन्दुमुखि । यदि सल्लीलोवापिनि, गच्छसि तत् किं त्वदीयं मे ॥ धनगुरपम्मणिमेपल,-मविरलथिचान-मञ्जु-मवीरम् । परिसरणमरुण धरणे, रणरणकमकारणं करने (२४०)। (२१०) । पागरिकादे (121.), विरोध प्रतिशता । (११८) बन चार-धुर-च-बारा-पन्ना। अमेण को- यामाख-चक्र-युगन्धर-वेगान। परिरिन्द्र । रोपवान् । (११८) की पहारप'िकोमोति रोल्या । (२.) भाममा नानि सपनायायोतिरियम् । अममिदं । यदि, दि मन्दिा माथि तन (जर)तरीय

·म.
२३८
कावाप्रकाशः।
अत्र याच्यस्य विचिन्यमानं न किञ्चिदपि चारुत्वं प्रतीयते
- इत्यपुष्टार्थतैयानुप्रासस्य वैफल्यम् ( २४१)1,
अकुण्डोत्कण्ठ येति [ १२६ ट० ], अत्र घटङ्गारे परुष.
वडम्बर पूर्वेक्षतरीत्या (२४२) विरुभ्यते इति परुपानु-
प्रासोऽत्र प्रतिकूलवर्णव त्तिविरोधः ।
यमकस्य पादत्यगतत्वेन यमनमप्रयुक्तत्वं दोपः । ,यथा,
भुजङ्गमस्येय मणि सदम्भाः, ग्राहावकीर्णव नदी सदम्माः ।
दुरन्तता निर्णयलो जनो कर्पन्तिचेतः प्रसभंस-दमाः(१४३).
उपमायाम्, उपमानस्य जाति प्रमाण-गतन्यनत्वम्,
अधिकता था तादृशी अनुचितार्थत्वं दोपः ; धर्मायये त
न्यूनाधिक यथाक्रमहीनपदत्व मधिकपदत्यश्च न व्यभिचरतः।
क्रमेणोदाहरणम्, -
चाण्डालैरिय युप्माभिः साइस परमं कृतम् । [ला० न्यू
यतिस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति । [प्र.न्यू •),
परिसरणम् (गमनम) में (मम) प्यकार (निमित्त विना) रणरएकम
(उत्कण्टाम) किम (कथ) कुरुते, (तत्) भणे (द) इत्ययय रनि 'चन्द्रिको ।
(३४) व्यत्र परिसरणविशेषणामि मथुरपन्मणि मेवमित्या
दीनि, 'त्वदीयं परिमरणभकारण र परपकं कुरते'-रनि-वाशार्थ म्य,
तेभ व्ययस्य भाविपिरस घन किश्चिदुए कार बन्ने, कवस मनु मामा मेर
तान्युपात्तानीति भाव ।
(१४३) अटमोसासोकानुसारेण ।
(२२१) धदम्मा ति पदलय यथाक्रमस्ट्रिचर लोवियेत.
सहिका, ममीनीमजना, मानिसन्धान कार्यति ।
--
--

·दशम उल्लास..
ခိုင်
भयं ममासनाचीनयवाको पिरानते।
बुगाटो भगवान् नेवा विनिमिसुरिव मनाः का अ.]
पातालमित्र ते नाभिः स्तनौ नितिधरोममी।
वेखोदण्ड: पुनरवं कालिन्दीपातसनिमः । [स]
मन चाण्डालादिमिरुपमानैः प्रस्तुतो.योऽत्वयमेव कदर्चित:
(२४४) इत्यनुचितार्थता।
स मुनिादितो मौञ्जया क्षणानिनपटं वहन् ।
बरानवीयजीमूतभागाशिट इयांशुमान् । म्य.
अनोपमानम्य मौजीस्थानीयस्तडिवचणो धर्मः केनापि
पदैन न प्रतिपादित इति हीनपटत्वम् ।
सपीतवासाः प्राट हीतशागो
मनोजमीम वपुराप रुपः।
चतङ्गदेन्द्रायुधवाविया
संस्ज्यमानः शिनेर मेषः । ध..]
पनोपमेयस्य ( २४५) महादेशनिर्देश यिनो ग्रहगमति-
रिच्यते-इत्यधिकपदत्वम् ।
लिङ्गवचनभेदोऽपि (२४६) उपमानोपनेययो. माधारणं
घेत धर्ममन्यरूपं अर्यात, तदा एक्तरस्यैव नर्मसमन्वया-

·काव्यप्रकाशः। . पगते. सविशेषणस्यैव तस्योपमानत्य मुपमेयत्वं वा प्रतीय- मानेन धर्मेण प्रतीयते इति प्रक्रान्तस्यार्थस्य स्फुटमनिर्वाहा पहा भग्नप्रक्रमरूपत्वम् । यया, चिन्तारत्नमिय चुातोऽसि करतोधिक मन्दभाग्यस्य मे।लि - •] शक्तयो भक्षिता देव, शुद्धाः, फुलवधूरिव । [..] यन तु नानात्वेऽपि लिङ्गवचनयो, सामान्याभिधायि पटें स्वरूपभेदं नापद्यने, न तवैतदूषणावतारः, उभयथामि अस्य अनुगमक्षमखमावावात् (२४७)। साधम्र्मवाचक या पद म्यात, तेम तम्यान्वय सास्, न भाभ्यामपि विशेषणतियेच्यभाषान्वये समानलिदाचनयोस्तन्वयात, उभयान (उपमानो. पमेययो) अन्वयाभारे प तस्य साधम्मत्वमेव ध्यायेत, तस्वरूपत्वात् ne, तदभाये च बार सुपमा ? उपात्तस पाधारणधर्मस एकत्र (उपमेये उपभाने वा) अपयय लेन, परख च प्रतीतिबठेन सम्बन्धमहीलस्य अपमानिर्वाहस्त - सम्यक, पर्षत झटिति मतोन्यतदयादिति । एतस दोपदय भग्नप्राममायामेवान्नति, उत्तरीया उपमाने प्रतीयभागतया पाध्यतया या उपकालस्य साधर्मग्य उपमेये पदन्यथा नया मतीयमारतया बा) उपस हारादिरि प्रकागनमतम् । (१४७) भोजराणादयस्तु, पर्यायानरामाये बिनपचन दोप गोपाय स्या, यथा, यस निर्गवानि दिनगन्यायाम्नि यानि । शोबारमा वसनपिन नीपनि रात्र मलाया पर्यावानराभारादिति । दरिमाथि " मित्राने मिथेन होनाधिकनापि । चमाहरायास योगो, धीमताम् । र प्रियाय मे, पिपा भनिगमिता प्रात ·दशम उझासः। . यथा- गुरनधैः प्रवितो रत्नैरिव महापः । (हि.. तद्देशोऽसहयोऽन्याभिः स्त्रीभिर्मधुरतामतः (२४८) । दधते स्म परा शोमा तदीया विश्वमा १ ॥ वि.] कालपुरुषवियादिभेदेपिन तथा(२४४) प्रतीतिरस्खलित- कमतया , विश्रान्तिमासादयतीत्यसायपि भग्नप्रकाराव व्याप्तः। यथा- अतिथिं नाम काकरस्यात् पुवमाप कुनुइती। पश्चिमात् यामिनीयामात् प्रसादमिय चेतना - भत्र चेतना प्रसादमानोति न पुरा भापति कालभेदः। • भत्यामजनविशेषयियिनमतिः कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता । विधाजसे भकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपप्रभवा पतेव ॥ भत्र, लता विधाजने नत विधानसे इति सम्बोध्यमान- -- ।

·काव्यप्रकाशा -- निठस्य परभागस्य (२५०) असम्बोध्यमानविपयतया व्यत्यासात् पुरुपभेदः। ग व प्रवहत ते सदैव कीर्ति । इत्यादौ च गङ्गा प्रवहति न व प्रवहत इति अप्रत्तप्रवर्तनात्मनो विधे. । एवञ्जातीयकस्य च अन्यस्यार्थस्य (२५१) उपमानगतस्यासम्भवादिध्यादिभेदः ॥ 'नतु समानम् उच्चारितं प्रतीयमानं धर्मान्तरम् उपादाय पर्यायसितायाम् उपमायाम् उपमेयस्य प्रकृतधर्माभिसम्बन्धान्न कश्चित्कालभेदोऽस्ति (२५२) । यत्राप्युपात्तेनैव (२५३) सामान्यधम्मण रण उपमा अवगम्यते, यथा, युधिष्ठिर इवायं सत्यं यदतीति, तत्र युधिष्ठिर इय सत्यवादप्रयं सत्यं यदतीति प्रतिपल्यामहे ( २५४ )। सत्यवादी सत्यं वदतीति च न पौनरुक्त्यम् प्रायद्धनीयम्, रेपोपं पुष्णातीतियत् सुधिष्ठिर दूय (२५.) परमागप्य विधानसे प्रति क्रियापायभूतस्य से-प्रत्यय ध्यत्यागाव परिवर्तनात । (२५) चिर जीत ते पुनो मार्क गडे यो सनिर्यथा' त्यागीतादादि- (२५३) काम र इन्दर सहरान यादो, काम र स राजे- न्यादौ च यथाक्रम सारित प्रतीयमानच सौन्दर्यक्षम धमीमारपसम्बा एपमा प्रतीयते, रराले ति क्रिया च उपमेये तमिव यम्पति, नाप- मानोभूते कामेऽपीति समुदायार्थ । (३५.३) यल माधारणध रामचस्व | उपासना मिनकाशादि- नया प्रतिपादिते । (१५१) तथा च एव पदतीति न धाधारणकारकम् हित मोवमा स्टवादीनि परम् ।

·दशम उल्लासः।
-
।
1
सत्यवदनेन सत्यवाद्ययमित्यर्थावगमात् (२५५)।' सत्यम्
एतत्, किन्तु स्थितेषु प्रयोगेषु समर्थनमिद नतु सर्वथा
निरवद्यम्, प्रस्तुतवस्तुप्रतीतिविघातात् (२५६) इति,
सचेतस एवाल प्रमाणम् ।।
असादृश्यासम्भवावप्युपमायाम् अनुचितार्थतायामेष
मयवस्यत । यथा,
मेधाति काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम्। [यचा.]
मन काव्यस्य शशिना, अर्थानाञ्च रश्मिभि. साधर्मर
कुवामि न मतीतमित्यनुचितार्थत्वम् ।
निपेतुरास्थादिव तस्य दीप्ता
शरा धनुर्मण्डलमध्यभाजः ।
जाज्वलनमाना 'इप वारिधारा
दिनाईभाज परिवेशिणोऽर्कात् ॥ [अस•]
अनापि ज्वलन्त्योऽबुधारा सूर्यमण्डलात् निष्पतन्त्यो न
सम्भवन्तीत्युपनिबध्यमानोऽर्थोऽनौचित्यमेव पुष्णाति ।
उत्प्रेक्षायामपि सम्भावनं ध्रुवेवादय एव शन्दा वक्त
(१५५) रोष पुष्णातीत्यल यया (काशिकान्यासकारादिमते) धन
करणकपोपणाभिधा पुरिरिनिरीत्या धात्ययस सामान्य विशेषमावेन विशे-
पषविशेष्यभाशन पौनरल्यम, तथानापोति । एवमेव निदशनम् । धान
युधितिर वस्यनेन सत्यवदनसमाव प्रतीयते ।
(२५६) प्रस्तुतस्य प्राकरणिकस्य वस्तुन टपमाया । साधार
झ टतिप्रतीत्यनुदयेन प्रतीतेरिसम्वरूपो पिघात ।
--
18

·३६
दशम उल्लासः ।
चथा,-
चाहतेषु विहङ्गमेघ मशको नायान् पुरो वार्यते,
मध्ये-वारिधि वा वसंस्तुणमपिर्धत्ते मणीना रुचम् ।
रखद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनां
धिक् सामान्यमचेतसं प्रभुमियामारष्टतत्वान्तरम(२६२) ।
थत्र, अचेतनस्य प्रभोरप्रस्तुत विशिष्ट सामान्य-द्वारेण(२६४)
चभिव्यक्तौ न युक्तमेव पुनःकयनम् ।
तदेनेऽलकारदोषाः ययासम्भविनोन्येऽप्येवञ्जातीयका:
(२६५) पूर्वोक्तयैव दोपनात्या अन्तर्भाविताः, न पृथक प्रति-
पादनमन्तिीति
सम्पूर्णमिदं काव्यलक्षणम् ॥
पूति काव्यप्रकाशेर्यालङ्कारनिर्णयो नाम
दगम उदासः।
॥ समाप्तचायं श्रीमम्मटभट्टरुतः काव्यप्रकाशः ।
(१६३) टणमणि कासादिमणि प्रवास था। वेत्यय सामान्य
मिन्यनेनाम्यय । मध्ये वा धुरि वेनि कचित् पाठः ।
: (१६७) थप्रस्तुतं यदु विषिष्टम् (वाहवित्यादिविशेषणयुक्तम्)
पामाम्य, नहारेण तन्मुखेन ; धिक भामान्यमिन्यनेने वेत्यर्थः ।
(२६५) समासोको नपुंके नायकथ्याहारसमारोप, उपमायाँ
समाविमोक्ति , एवं विरोधे भिमाधरयो रोधरनामिनालीयका ।
एतेनुचितार्थवादी धनमन्नि | त्या विका
या शिवम ।
सम्पर्णमिदं श्रीमान्लेशचन्द्रन्यायरलमलिततात्पर्य विवरणम् ।
बलिकातासंगाविद्यापया
संक्त Latt र चन्दः १८८६ ।
.

·भाविपत्वम् । २० 8 १८ अगुदम् विभावादि सम्बलन एतन्त्रमन्देह माधानीभूत निर्यासः चतुमदो 8 8 2 है १० १ विभादिसम्बखन যনবন্ধ प्रधानीभूत निर्यासः चतुर्भदो सड़ग व्यात्तिदनाच घसम्भशादिलि सरूपमस्या ताटस्थाम् पसत्याचाभेद सामादि रदंपन्दन विषय क्रमम्वेद भवामि • गुस्मन्परसप भवामि इयो. तिरम् यस', দঘিদিন यात्तिदर्शनाच सम्भारादिनि सत्पगुच्चार्य ताटस्य पसन्याश्चामेद साद्यादि दंगन्दैन विपदेन সুদ मपामि गुमान पर भनामि 18 1८ . १५ 70 २० . तिरस्कृतम् यवस, তিদিন १८ ·[4] १६८ १ पशुधम् मानससर परस्पेयं धनयो एवम् मानसमर परस्येयं बनयोः । २०३ २०४ २०३ २०० ८ १४ सत्प्रसादात् स्थानन्दिता यत्र विभक्तिकतया क्रियासाम्ये समाधत्ते २०७ १० स्वत्प्रसादात् स्थानन्द्रिता यले विभक्तिवतया क्रियामाम्य समाधाते स्तत्वा व्यवस्थिति षतकुल एकप्रयवोधार्थव ২০ २०८ १४ मतवेष व्यस्थिति १३ एकमयानोशायष २१३ 218 १५ - ३ ३ 8 १० २५ उरभवन्धः मधमादि वण येरेका मलिमत् समतः पर्यास्तद्वारानात कलेते सधम्प्राणी ध्यत्पत्तिसभ्य . हरमपन्धः प्रथमादि पणयोरेका মিলু सभ: पोलद्वारामा काते सधम्प्राणी पसिसभ्य परः इमलमिर 18 - . २८ कभडमित्र ननयन्तो जनयन्न: २१ पिपिरो पिपिटो ·[७] पहो पारम् भोपमाना २९ २५३ प्रतिपादयिमाग नत्प्रतीभागि कुरामेण परसयार . गम् मेरोपमाना पगल मनिपादयिमामा मगमतीतिपति कुरामेष पागायात माधम पन्देमोथमा पुरी पदमनीम् . २२६ 2 . 212 १. पदमोषमा पुरको पालको रासागत พ: नोरमा . . योनार पमा बसत rrial ११ गाचामा . fiwa TT Adams) ॥ ta ADJAN HAMBI,AN دزد دهنده همراه 12 nिfor formitte १ ·[८] पुण्य પ. २५६ ২০ करीणाम् যক্তি करिणाम् सच्छिद्र तधा तथा १४ मन्यमानः मन्यमानाः . २६१ . . 4 १५ यत्र पुनररेतेषां साधारणधर्मप्रस रूपमेति रुपमानोमेय रिगुत्कम अनुपेक्षणीयापि (820) कोसदी प्रतायते बङ्गीषु पक्षधमन्वय २० २७१ १८ यात "पुनरेतेषां साधारणधम्मस रुपमेति रुपमानोपमेय रिलुत्कर्ष अनुपेरणीयस्या (२८०) कोसदी प्रत्याप्यते वक्षीपु. पक्षधम्मपथि पात्मानं पचनः भिप्राधारराव . १8 १५ *२८० २६५ १७ श्रात्मान ६ २८८ ११० १५ न एपमान १५ पचने. শিল্পগ্রেনের नं, पगान- कारिकार्या महमहीयमान महगडीयगानम् . १०). কাবিঘা महमहायभान हमहायमानम् २०५४०