·ॐ नमः शिवाय । तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरौयखण्डम् । अथ शब्दो निरूप्यते । प्रयोगहेतुभूतार्थतत्त्वज्ञान- जन्यः शब्दः प्रमाणम् । शब्दास्यतुरीयखण्डरहस्यम् । न्यायाम्युधिकतमेतं हेतुं औराममखिलसम्पत्तेः नातं त्रिभुवनगोतं तालङ्कारमादरावला ॥१॥, श्रीमता मथुरानाथर) तर्कवागौशधौमता। विषदीहत्य दन्ते तुरीयमणिफक्षिकाः ॥२॥ श्रान्चौतिकोपण्डितमण्डलौषु मत्ताण्डवैरध्ययनं विनापि । मदुनमेतत् परिचिन्य धौरा-: निःमहमध्यापनमातनुध्वम् ॥३॥ प्रत्यचादिप्रमाणत्रयं निरूपित मिदानी चरमप्रमाणं शब्द:(९) ( श्रीलथीमधुरानावि ७० १२) दानी शब्द इति ख० । 1 ·तत्त्वचिन्तामणौ . निरूपणीयोऽनः भियावधानाय प्रतिजानौते'प्रथेत्यादिना, 'अय' उपमाननिरूपणानन्तरक्षणनिष्ठं, 'अब्दः' माध्दप्रमाकरणं, यथाश्रुते ये प्रमाणशब्दस्य लक्षणकरणे अर्थान्तरतापत्ते । “निरू- प्यत इत्यष निरूपणं लक्षण-खरूप-प्रामाण्यादिभिर्मापन, लक्षण- खरूप-प्रामाण्यादिप्रकारकज्ञानानुकुलो व्यापार इति यावत्, पाण्यातम्य च विषयत्वमर्थः, तथाचोपमानविशेव्यक-लक्षा-स्वरूप- प्रामाण्यादिप्रकारकजानांनुकूलव्यापारानन्तरक्षणनिष्ठाभित्रो यो- ৰাণ-ছয়-সামাঞ্জাবিসানাৱিষ’ সাগ मन्दः इत्यन्वयः। 'अषपदम्य लुप्तद्वितीयाविभकिकम्य निरूपणा- क्रियाविशेषणातया तोकं पचनौत्यादाविवाभेदस्य ममर्गमर्यादावल- स्नभ्यत्वात, नाम्नः क्रियाविशेषणत्वम्यले अभेदान्वयबोधस्यैव माकास- वात्, व्यापारय शब्दप्रयोग एव नदिषयता.प यापारानुषन्धनी) तेन शब्दम्य निविषयकलेऽपि न चतिः । (७ अयाहितोत्तरकालकर्तव्यत्वप्रकारक-शिष्यसमवेतबोधानुलालव्यापार. प्रतिज्ञापदार्थ, म प ध्ययेयादि निरूप्यत इत्यन्तं वाकां, निरूप्यत- इन्यत्र वर्तमानसामीप्याईकनटप्रत्ययम्य वर्तमानकालाव्यवहितोत्तर- काम्नार्थकत्वेन अथेदादिवाक्यस्य निरक्तप्रतिज्ञात्वं, यथेत्यादिना इत्यत्र ध्यभेदे तौया तथाच अचेत्यादिवाक्याभिधप्रतिज्ञानुकूलकतिमान् मगिकार नि शाब्दबोध । (1) व्यापारानुवन्धिनो व्यापारप्रयोग्या, तथाच शब्दप्रयोगस्य निविषयक- खेपि थाचितमण्डनन्यायात् तन्जन्यज्ञानरूपव्यापारविषयत्वेन तदि- पयत्वनिवांश इति माद ।

·शब्दाण्यनुशैयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । केचित्तु । अथाब्दस्य छमाधिकरणक्षणवृत्तिवरूपानन्तरक्षण- वृत्तिलाश्रये । धर्मिणि न शकिरपि तु अनन्तरवृत्तिले धर्मा- एव शानिः अनन्तरचणवृत्तिवत्वरूपेणनन्तरक्षणवृत्तिलस्य शक्यता- वच्छेदकलमपेक्ष्यानन्तरक्षणवृत्तित्वलस्य केवलस्य शक्यतावच्छेदकल्वे लाधवात् नयाचाश्रयायिभावसम्बन्धेनवावयबोधः अभेदसम्बन्धे- नान्वयवोधे अथपदम्य धर्मिणि लक्षणापत्तेः, श्रतएव चाया- तिरिक्रनावः क्रियाविशेषणत्वस्थल एव अभेदसमर्गकान्वययोध- नियमोऽव्ययातिरिकस्थल एव धात्वर्थ-नामार्थयोर्मेदान्वयबुद्धाभाव- नियमच, अन्यथा अथादिपदम्य धर्मिणि लक्षणापत्तेः । वस्तुतम्। ' 'प्रथादिपदम्यानन्तरक्षणत्तित्वेऽपि न शनिः अपि त्वनन्तरख एव भनिः, अनलारत्वञ्च ध्वंस एव, तथाच 'अथपदोत्तरं मप्तमीलोपात् लुप्तमन्तम्यर्थे ममानकालीनचे 'प्रथपदार्थम्योपमाननिरूपणध्वम- स्यान्वयः(१) न तु धात्वर्थ, धावणं च मप्तम्यर्थम्यान्वय इति प्राडः । नदमन, 'अथादिपदस्य लाघवात् अनन्तरचणवृत्तिले अनन्तरत्वे वा कावपि प्रकृते उपमाननिरूपणोपस्यापकपदाभावेनोपमाननि- रूपणामम्रक्षणवृत्तित्वस्य उपमाननिरूपणानन्तरवस्य वा विशेषतो लाभार्थ लवपाया आवश्यकत्वेनाभेदान्वयबोधपक्षस्यापि मम्यक्- त्वादिति । " (1) 'यथभब्दम्य ध्वंसाधिकरणत्तित्वाश्रय इति ख.1 १) यमि स्वनन्तरक्षण एवं प्रति घनन्तरत्वच्च अधिकरणतया ध्वंस- विशिएवं तथाचायपदोचरसप्तमौलोपात् लुप्तसतम्बर्यनिछक्षायामेदा- थपदार्यस्थोपमाननिरूपणध्वंसविपियक्षपस्यान्वय इति व !

·तत्त्वचिन्तामणौ अब च उपजीवकलमेव मङ्गतिरयं गवयपदवाय इत्युपमित्या- मकशक्तिपदविषयकज्ञानस्य गाभ्दधीकरणतया सदस्यातिदेश- वाक्यार्थज्ञानात्मकोपमानोपजीवकत्वादिति भावः । ननु उपमित्या- • त्मकशब्दप्रमाणस्य अनिदेशवाक्यार्थ ज्ञानात्मकोपमानोपजीवकावव- दतिदेशवाक्यार्थज्ञानात्मकोपमानस्यापि अतिदेशवाक्यज्ञानात्मक- शब्दोपशीवकत्वेनोपजीव्योपौवकभावाविशेषादुपमानमेवादौ कुतो 'निरूपितं शब्दस्त पद्याविरूप्यते विनिगमकाभावात् । अथोपमाने गन्दोपजीवकत्वमेव नाम्ति यत्र कौदृग्गवय इति भन्नानन्तरं चित्रलेखादिना तादृमपिण्डप्रदर्शन तत्रातिदेशवाक्यं विनापि सादृश्यज्ञानात्मकोपमानोत्पत्तिः । न च चित्रलेखादिना गोसदृशो- पस्थितावपि नत्र गवयपदवाच्यत्वानुपस्थितेः तदुपस्थित्यर्थमभिप्राय विषयः सब्दम्तनापि कम्पनीय इति वाच्यम् । चित्रलेखाद्युपस्थिते" गोमदृशे प्रश्नवाक्यम्यगवयपदोपण्यापितम्य गवयपदवाच्यत्वस्य मन- मैव बोधोपपत्तेः प्राभिप्राधिकशब्दकन्पनाया अनावश्यकत्वात् । न चाटुर्वाक्ये नजन्यशाब्दबोधे वा इच्छामत्वात् तद्विषयसम्पादनाय प्रदोऽवग्य कल्पनीय इति वाथ। यदा प्रटुनिमाचे इच्छा नदा सन्दकन्धनाभावादिति चेत्, नहि, शब्दस्यापि नोपभानोपजीवकलं म्यान वारादिनापि तिग्रहात्मकशब्दोदयात् क्वाचितकोप- जीवकवच तुन्धमिति, मैवं, मानतावच्छेदकधर्मव्याएकोपजीव्यना- निरुपिता या खुप जीवकता) तस्या एव प्रमाणन्तराभिधाने Warपत एपभोकनेति ख.।

·शब्दाख्यतुरीयावरहे भन्दाप्रामाण्यवाद । प्रयोजकलात् । मामतावच्छेदकधर्मश्च इन्द्रियस्व-व्याप्तिज्ञानव-वर्ण- जानव-मादृश्यज्ञानलान्यतमधर्म', मा १) शब्द एव वर्तते न दूपमाने मादृग्यज्ञानमावस्यैव उपमित्यात्मकशक्तिपद विषयकज्ञानस्य भाब्दधीकरणतया शब्दम्य उपजीव्यत्वात् गब्दमात्रस्य च उपमानं प्रत्यनुपगौव्यावात्, उपजीव्यता च स्वरूपयोग्यता बोध्या तेन निखिलमादृश्यज्ञानस्य शक्तिपदविषयकोपमित्यनुपधायकवेऽपि न शतिः उपमितित्वेन गादृश्यज्ञानलेन कार्य-कारणभावात् मादृश्य- ज्ञानमावस्यैव भक्तिपदविषयकोपमितिस्वरूपयोग्यत्वात् । उपजीव. कता च प्रमाणविभागकोपाधिनियतधर्मावच्छिषा चोध्या तेना- तिदेशवाफ्यार्थज्ञानात्मकोपमानस्य वर्णज्ञानत्वावच्छिन्नोपजीव्यता- निरूपित्तशाब्दलावच्छिन्नकार्यताअयत्वेऽपि न क्षतिः प्राब्दत्वस्य उप- 'मितिकरणवानियतत्वात् माक्षात्कारत्व-चावुषत्वादिकञ्च(२) अनु- मितिकरणवनियत तज्ञानवेन तलिङ्ग कानुमितिलेन ज्ञानलेन अनुमितिबेन वा) कार्य-कारणभावात् तेन प्रत्यचोपजीवकल- {१) मा च उपजीवकता चेत्यर्थ । (१) साक्षात्कारत्वं चाक्षुषत्वञ्चेति ख० । (३) धानत्वेग अनुमितित्वेन वज्ञानत्वेन बलिदकानुमितित्वेन वा इति ७.६० चिडितपुक्तकपाट ईदृशपाठे तु वाकारस्थानास्याराचनालेन पर्वकम्प एव निर्भर, परामर्शविशेषम्य यनुमितिविशेष प्रति कार यत्वयवस्थामनेनैवाविप्रसङ्गमनात् परामर्शस्य दारतारक्षार्थमेव ज्ञानत्वेन अनुमितित्वेन वार्य-कारणमावो न तु यामिनानत्वेनानु- मितित्वेन न दा ज्ञारलेन तप्लिङ्ग कानुमितित्वेनेत्यवधेयम् ।

·तत्वचिन्तामणौ सङ्गत्या न प्रत्यक्षानन्तरमनुमाननिरूपनानुपपत्तिः । न च यत्र का श्रोषधौ वरं हन्तीति प्रश्ने दशभूलमदृशौषधी ध्वरं हन्नौ- त्युत्तरे उपमित्या ज्वरहरणकार्य-कारणभावग्रहः तत्रोपमितेः भक्तिपदाविषयकत्वेन शाब्दधीकरणवाभावादुपमितित्वमपि प्रमाण- विभाजकमाब्दधीकरणवानियतमिति वाच्यम् । उपमितेः शक्ति- माधविषयकवनियमेन(१) तवानुमानादिनैव कार्यकारणभाव- ग्रहादिति। एतेनोपमानफन्नस्योपमितेरतिदेशवाक्यज्ञानात्मकमब्द- फलस्थानिदेशवाक्यार्थज्ञानम्य उपनौवकतया फलतः शब्दोपजीव- कबस्योपमाने सत्त्वात् शब्दनिरुपणनन्तरमुपमाननिरूपणापत्ति- रित्यपि प्रत्युक्तं, निरुकवरूपोपगौवकताया •एव प्रमाणान्तराभि- धाने प्रयोजकतया फलन उपगौवकत्वस्य तदप्रयोजकत्वात्, यद- नन्तरं यविरूपण तनिष्ठतदुपजीवकताया एव लाघवात् तत्र प्रयोजकनया फलनिष्ठफलनिरूपितोपजौवकतायाः कारणानन्तरं कारणाभिधाने प्रयोजकत्वामम्भवाच्च, फचनिष्ठफन्लोपनौवकतायाः कारणनिष्ठत्व-कारणनिरूपितत्वाभावात् तस्या अपि परम्परामम्व- न्धेन कारणनिष्ठल-कारणनिरूपितत्वाभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गात् गौरवाच्च । अतएवानुमानदौधितौ फलत इति विहाय स्वरूपतश्चेत्युक्रमिति सम्प्रदायः। नव्याम्नु उपजीयोपजीवकभावयोस्तुन्यत्वेऽपि न इतिः पान- (1) सानत्वेन व्यनुमितित्वेन कार्यकारणमावात् प्रत्यक्षत्वव्यापकोपजीव्यता- निरुपितोपनौवकत्वं अनुमानम्यादतमिति तात्पर्यम् । 1) शक्तिविषयकवनियमेनेति ख.।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । ७ न्तर्यनियमे मातेरप्रयोजकलात् किन्तु वतन्वेच्छस्येति न्यायेन) एच्छेव कामनियामिका, मगतिथानन्तराभिधानयापकतायामुप- युज्यते अन्यथा मादृश्यलिङ्गक-पदलिग कानुमितेरपि लिङ्गज्ञान- विधया ज्ञानमामान्यम्यानुमितिकरणतया वा अनुमानत्वेन तदुपजी-. व्यत्वस्य सादृश्य जानव-पदज्ञानत्वावच्छेदेन मत्त्वात् उपमान-शम्दयोः पूर्वमनुमाननिरूपनेऽपि किं विनिगमकमिति प्राइरिति संक्षेपः । लक्षपा-स्वरुप-प्रामाण्य निरूपणस्य प्रतिज्ञातत्वात् प्रथमतो लक्षणं निरूपयति, 'प्रयोगेति 'प्रयोगहेतमत' प्रयगकारणोतं, 'यदर्थ- तत्त्वज्ञान' यत् अर्थविषयकतत्वज्ञानं, तजन्यः 'प्रमाणं शब्दः' इत्य- स्वयः, 'प्रमाण गन्दः' इति लक्ष्यनिर्देशः, अन्यथा 'शब्दपदम्य लक्षणान्तर्गतत्वे प्रमाणमामान्यस्य लक्ष्यनापत्तौ अर्थान्तराव्याप्यो- रापत्ते:(२) । प्रथमतो येन केनापि ममाणेन वार्वाक्यार्थजानं ततो वाक्यार्थजानजानं ततः परम्य वाक्यार्थज्ञानं भवन्विति वाक्यार्थ- जानेच्छा ततो वाफ्यार्थज्ञानरूपेष्टमाधनताजानात् वाक्ये छा(२) नतो वाकारूपेटमाधनताजानात् कृतिमाध्यताजानमहछतान कपठाभिधातादौ चिकीपां नतः कण्ठाभिघातादिमाधिका कपठा- (सतमोहाय पर्यनुयोगानईखमिति न्यायेगेत्यर्थः । it) घणंसरं धनाकाहिताभिधान, प्रमायसामान्यस्य लाशये पानाका. हितम्य शम्दातिरिमाणम्याभिधानापत्तिरिति भावः। प्रमाण- सामान्यम्य लाले प्रमायभामान्यान्तर्गत प्रत्यक्षादी प्रयोग हेतुभूनाथ- तारानगन्यारम्दालामावादयातिरिति तात्पर्यम् । हनिमायामोह लिया।

·तत्त्वचिन्तामणी C . घुपादानकप्रवृत्तिः ततः कण्ठादिचेष्टाविभागादिकरोण कण्ठाभि- घाताद्युत्पत्तिः ततो वाक्योत्पत्तिरिति प्रणाल्या प्राचां नये पर- परया वतृवाक्यार्थबोधयिषापूर्वकवाक्यत्वावच्छिन्नं प्रति वक्तृवाक्या- र्थज्ञानस्य हेतृतया च सर्वच लक्षणं मगमनीयम् । वहिना मिञ्चति इत्यप्रमाणशब्देऽतिव्याप्तिवारणाय 'तत्त्वेति यथार्थत्यर्थः । ननु 'प्रयोगहेत तेति ज्ञानविशेषणं व्यर्थ, न हि प्रयोगाईतभूतेनापि ज्ञानेन शब्दो जन्यते यदिदं व्यावर्तयेत्, शब्दाहेतभृतं अथच शब्द जनयतीति(१) वदतो व्याघातात् । न पार्थतत्त्वज्ञानादिजन्यसंस्कारा- दिवारणय तदिति वाच्यम् । तथापि प्रयोगहेतुभूतार्थतत्त्वज्ञान- जन्यसंस्कारादावतिव्याप्तिनादवस्यात् । तदारणाय शब्दपदं लक्ष्य- लक्षणयोरुभयचापि प्रवेशनीयमिति चेत्, कृतं तईि भूतान्तेन । किञ्च अर्थपदमपि व्यर्थ अर्थत्वस्य ज्ञानविषयत्वस्वरूपस्य केवला- वयितया ज्ञानमात्रस्येवार्थविषयकत्वेनाव्यावर्तकत्वात् । वाक्यार्थज्ञानदारा वक्तृपदार्थतत्त्वज्ञानजन्ये माक्षादौश्वरीयपदार्थ- तत्त्वज्ञानजन्ये च वहिना मिञ्चतीत्यादिवाधितवाक्येऽतिव्याप्तिवार- णायार्थपदं वाक्यार्थपरमिति गच्यम् । तथापि कण्ठताल्चाद्यभि- घातादौ तदाक्यरूपेष्टमाधनतादिज्ञानात्मकवाक्यार्थतत्त्वज्ञानजन्य- तया तादृशवाधितवाक्येऽतिव्याप्तितादवस्यात् दृष्टसाधनवादेरपि यत्किञ्चिदाक्यार्थत्वात् । अथार्थपदं स्वार्थपरं वपदं प्रकृतवाक्यपर- मिति चेत्, तथापि वशिकरणकमेकानुकुलकतिमानित्यादिप्रकृत- (१) शब्दाहेर्नुभुतेन यथच शब्दोजन्यत इतौति क.। शब्दाहेतुभूतं थाच शब्दोजन्यत इतौति ग। च ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । . वाक्यार्थज्ञानस्थापि अंशतः प्रमावात् तजन्यतया अतिव्याप्तिता- दवस्यात् खार्थत्वं खनन्यप्रतिपत्तिविषयत्वं नच्च पदार्थऽप्यस्तौति वनुरीश्वरस्य वा पदार्थतत्त्वज्ञानमादायाप्यतिव्याप्नेर्दुलारत्वाच्च अतएव तत्त्वपदमपि व्यर्थं तदुपादानेऽप्यतिव्याप्ने?ारत्वादिति । उच्यते । इदं हि न प्रमाणशब्दमामान्यलवणं शब्दमावस्यैव प्रमाणवेन साका- रणब्दवस्य शब्दवम्य वा तवक्षणात्वात् वहिना सिञ्चतीत्यम्यापि कचिदर्य प्रमाणवेनार्थतत्त्वेत्यादेयत्वापत्तेच किन्तु कस्मिन्नर्थ कि वाक्यं प्रमाणं तस्यैव लक्षणं, तथाच अर्थतत्त्वेत्यादेस्तदिशेय्यक-तम- मर्गक-तत्रकारकयथार्थजानजन्यो यः स तदिशेयक-तासंसर्गक- तत्प्रकारकममाणशब्द इत्यर्थः, एतशाभायैवार्थपदं, वहिना मिच- तीत्याद्ययोग्यवाक्यस्य मेके वहिकरपाकलांगे प्रमाणत्यवारणाय यथार्थति, तादृशजानजन्यमंस्कारेच्छादावतिव्याप्तिवारणय प्रयोग- हेतुभूतेति जन्यविशेषणं, प्रयोगहेतभूतवंच्च वर्णमामपौजन्यत्वं, 'प्रयोगस्य' वर्णस्य, 'यो हेतः' या मामयो, 'ततो भूतः' तत उत्पन्न- इति युत्पत्तः, तथाच वर्णमामग्रौजन्यत्वे मति निरुततत्वज्ञान- जन्यावं निरुतप्रमाणपदावमिति लक्षणं फलितं । मस्कारेच्छादिय न वर्णमामयौजन्यः इतरमामय्या इतरबाजनकत्वादिति नानि- च्याप्तिः, ध्वनिवारणाय सन्दत्वमपहाय वर्णत्वेनोपादानं, वर्णत्वच कवादिव्यापक-दलव्याण-ध्वनियावृत्तमानिविशेषः । न च वर्ण- मागभावजन्यन्ये मतीत्येव मम्यक किं झारणकलापाताकमामग्री- प्रयगेनेति वाच्यम् । यच धर्षाप्रागभावप्रत्यवे वाक्यार्थीऽप्युपनौतो भामते तच वर्णप्रागभावप्रत्योऽतिममहान् तस्य वाक्यार्थविशेषण- 2 ·तापचिन्तामा . कमया निरुतजामजन्यत्तस्यापि तत्र भन्भधात् । न च तथापि वर्णव मतीत्येव सम्यक् तावतेव सस्वारादेरुपनौतवाकयार्थविषयक- वर्णमागभावत्यञ्चम्य च वारणसम्भवादिति वाच्यम् । यथायनि- को वैयर्थाभावात् । एतच जायमानाब्दस्य प्रमाणवपई, शब्द- जानस्य प्रमाणपत्रे तु तादृशजन्यविषयक ज्ञानव लक्षणमबसेयम् । मनु मौनिलोके याप्ति यदा कदाचित् येन केनचित् कम- ध्युत्क्रमोच्चरितानामैव तत्तत्पदाना मौनिना अर्थकोणानुमन्धीय- मानाना मौनियोकल तत्र च यस्मिन्नतं यदाभे प्रमाणभन्दत्वं বধিঘন্ধ ব্যবসায়েঙ্গাসল লাদি কামাল वता मौनिना अनुचरिकलात् उच्चारकस्य च तादृशजानाभा- वादिति, एव थत्र वसा यदर्थवुबोधयिषया वाकामुमरित श्रोत्रा तात्पर्यभ्रमेण लक्षणा दिना वा तदितरयोग्यार्थोऽवगत तत्र श्रोत- रवगतार्थ तदाक्यस्थाप्रामाण्यापत्तिस्तद्विशय्यक तबकारकजानजन्य- लाभायात्, एय शकाचुचरिते पयमा मिश्वतीत्यादिवाकोऽव्याप्ति एकादे प्रकृतवाक्यार्थानभिज्ञतथा इद वाक्य सुखसाधन मिति मुखमाधनताजानादेव तेन तदाक्यप्रयोगादिति चेत्, न, तेषा- मरीश्वरीयतादृशजानजन्यतया तवणभमन्वयात् । वकिना मिञ्चनौत्याचयोग्यवाक्यम्यापि करणव वन्य प्रमाणत्या- पत्ति, एवौश्वरीयतादृशजानजन्यतया घटमानयेत्याधुदामोग- वाक्यस्यापि करणवे वयी प्रमाणत्वापत्तिरिति वाच्यम् । वकि- नेति भागम्य ती प्रमाणवस्थेतृत्वात् पिचतौतिभागम्य वहिनेति मागे प्रति स।

·शब्दाख्यतुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । . घटमानयेत्युदासीनवाक्यस्यापि च लक्षणया करणलविय्यक- बहिममाजननसमर्थवेन लक्ष्यत्वस्येटत्वात् नागप्रमाखरूपयोग्यस्यैव लक्ष्यत्वात् श्रतएव कचिदामत्तिधमेण अनासन्नादपि अन्वयबोधन इति स्वरूपयोग्यतया अनामनोऽपि लक्ष्य एव । न च निरा- काङ्गम्य घटः कर्मत्वमानयनं निरित्यादेरपि कर्मत्वविशेष्यक- घटप्रकारकयथार्थज्ञानजन्यतया कर्मत्वे घटांगे प्रमाणत्वं स्यादिति पाच्यम् । घटपद-कर्मवादिपदस्य . लक्षणया घटः कर्मसमिति समुदितवाक्ये घटवत्कर्मवरूपविशिष्टे गतिभ्रमाच घटवत्कर्मत्व- विषयकाब्दधीजननसमर्थत्वेन घटः कर्मत्वमित्यादिनिराकार- स्यापि नागप्रमाखरूपयोग्यत्वेन लक्ष्यत्वात् । न चैवमेतालवणस्य व्यावाभाव इति वाच्यम् । वहिना सिञ्चतीत्यादेः सेके वहि- करणका प्रमाएलमात्रस्य व्यवच्छेद्यवान् । एतेन व्यवाक्या- र्थज्ञानं न वाक्यहेतुः वाक्यार्थज्ञानं विनापि शुक-बालकादिभिः२) वाक्यप्रयोगात् । न च वाक्यार्थज्ञानत्वेन हेतुत्वात् तबापौधरोय- वाक्यार्थज्ञानमस्तीति वाच्यम् । नथापि विसंवादिशकादिवाक्ये व्यभिचारात् । न च बनवाक्यार्थबुयोधयियापूर्वकवाक्यल्पावच्छिन्नं प्रति वक्तृवाक्यार्थज्ञानं हेतरिति न यभिचार इति वाच्यम् । मानाभावात् । न च वाक्यं प्रति वाक्यार्थज्ञानस्य मातादहेतुत्वेऽपि उक्तप्रणान्या वनवाक्यार्थबोधयिषापूर्वकवाक्यलावच्छिन प्रति खविषयकेच्छादिदारा वाक्यार्थज्ञानं हेतुरावश्यक इति वाच्यम। ( प्रमाणत्वस्येति 1 (२) शुकादिभिरिति ख.!

·१२ तत्त्वचिन्तामणै। उक्रमणान्या वाक्यार्थज्ञानस्य परम्परया नादृशवाक्योपयोगित्वेऽपि वाक्याजानस्य हेतुले मानाभावात. वाक्यार्थज्ञानं विनापि तदि- शेयक तत्मकारकज्ञानवरूपेण प्राप्तवाक्यानुमानादिना वाक्यार्थ- जानजानात् वाक्यार्थज्ञाने इच्छामभवात् लौकिकपत्यदं प्रत्येव विषयस्य हेतुत्वान् यत्र च वाक्यार्थज्ञानम्य लौकिकमाक्षात्कारादेव नवेच्छा तत्रापि वाक्यार्थज्ञानस्य तद्धेतृत्वे मानाभावः कण्ठाभि धातादिना अन्ययाभिद्धवान्, श्रतएव वाक्यार्थज्ञानज्ञानमपि न देतः कण्हाभिधातादिना अन्यथामिडूलात् अन्यथा जलाहरणा 'देरथुक्रप्रणाल्या कपालमंयोगादिमाध्यकप्रतिद्वारा घटादिहेत. लापरिनि मन्धमते लक्षणमिदममम्मवि पयमा सिञ्चतीति वाय निस्कार्थतत्त्वज्ञानजन्यत्वविरधादित्यपि निरस्तम् । जानलेन ईश्व- रौयतादृशज्ञानजन्यतामादायैव मर्चच लक्षणसमन्वयात् । न चैवं नलपवैयर्थं अयोग्ये तादृशवाक्यार्थज्ञानस्य इश्वरीयस्थाभावात् वनवायार्थज्ञानम्य पानगकत्वादिति वाच्यम्। वक्तवाक्यार्थज्ञानस्थ वाक्यार्थज्ञानलेनाजनकत्वेऽपि ज्ञानवेन कालत्वेन च जनकत्वात् । वस्तु वा जन्यवमत्र ममानकालीनलमाचं लाघवात् तेन कार्यता- वच्छिवं प्रति जानवेन कालवेन च कार्य-कारणभावासत्त्वेऽपिन पतिः। (९) तथाच यदिशेषयो. कार्य-कारसमाव तसामान्ययोरपोति नियमे मालामादेन कार्यविशेष प्रति कालविशेषस्य ज्ञानविशेषस्य च कार- यावेऽपि कार्यत्वावच्छिन्न प्रति कालसामान्यस्य शादसामान्यस्य च हेतुत्वे मागामात्र इति भाव ।

·शब्दाख्यतुरीयखाडे शब्दाप्रामाण्यवादः । केचित्तु वाक्यार्थज्ञानस्य वाक्याहेतुत्वेोपि वक़ुरानुपूर्द्रज्ञानं हेतुरेव तथाच तत्त्वपदानुपादाने वाधिनवाक्यानुपूर्वां-बाधित- वाक्यार्थाभयविषयकममूहालम्वनजन्ये बाधितवाक्ये) अतिव्याप्तिः श्रानुपूर्वोजानविधया नत्र वाक्यार्थज्ञानस्य हेतुत्वात् न हार्थज्ञान- खेन जनकल विवचितं येन नोक्तदोषः स्थादित्याज्ञः। तदसत्, वाक्यार्थज्ञानवदानुपूर्ती ज्ञानस्यापि वाक्यहेतुत्वे मानाभावातूर) वारवाद्यभिघातजन्ये करणायाटवजन्ये च वाक्ये व्यभिचारात् । न चैवं घटमानयेत्याद्यानुपूछौंमविदुषोऽपि मूर्खादेः तादृशानुपूर्तीक- वाक्यप्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । श्रापूवौज्ञानं विना कण्ठाभि- घातादौ तादृशवाक्यरूपेष्टसाधननाज्ञानस्यैवासम्भवात् । खोद्देश्नक- कृतिसाध्यवाक्यवावच्छिन्नं प्रत्यानुपूर्वोज्ञानस्य परम्परयोपयोगित्वे- ऽपि कारण मानाभावात् कण्ठाभिधातादिना अन्यथासिद्धत्वास अन्यथा स्वर्गादिज्ञानस्सापि यागादिनाध्यकात्तिद्दारा यागादि- जन्यखर्ग हेतुत्वापत्तेरिति । केचित्तु, प्रयोगों हेतुभूती यस्येति युत्पत्त्या प्रयोगाद्धेतोः भूतमुत्पन्नमिति व्युत्पत्त्या वा प्रयोगहेतुभूतपदं गाम्दस्वरूपजाति- विशेषविशिष्टपरं, तादृशं यदर्थतत्त्वज्ञानं नदेव जन्यं यस्येति रीत्या भाब्दप्रमाकरणत्वं लक्षणं पर्यवमितं, अर्थपदश्च स्वरूपकथनं। न वं लक्ष्यतावच्छेदक-लक्षणयौरभेद इति वाच्यम् । वक्ष्याविरस्य विल्ल- ( विसंदादिवाक्ये इति ख० । (१) वाक्यार्थज्ञानवदानुपीज्ञानमपि न वाक्यहेतुः मानामावादिति ।

·तावचिन्तामणौ ननु शब्दोन प्रमाणं तथाहि करणविशेषः प्रमाणं, . उपप्रमाकरणवस्था) लवणेऽनिवेशात तयोरभेदेऽपि इतिविर- हाच्च(५) । प्रमावञ्च पूर्ववत् तत्तत्ममर्गक तत्तत्पदार्थघटित बोध्य- मिति प्रारिति भरेप ॥ लक्षणमुक्तमिदानी प्रामाण्य व्यवस्थापयितु प्रथमतो बौद्धमत- माशा निराकरोति, 'नन्वित्यादिना, 'न प्रमाण' न प्रमितिकरण, करणत्वञ्च फलायोगव्यवच्छिन्न कारणत्व फलोपधायकवमिति यावत्, न तु व्यापारवत्त्वे सति कारणत्व, प्रमायोगव्यवच्छेदाभावस्य वच्य- माणदेतोरप्रयोजकत्वापत्ते । नच स्वप्रत्यक्ष-(२)खलिग कानुमित्युपधा- यकलात् बाध इति वाच्यम् । मन्दाविषयकानुमितिभिन्नप्रमिन्युप- धायकान्यतस्य(४) साध्यत्वात् । पक्षे च शब्दपद शब्दज्ञानपर, अन्यथा न्यायनयेऽपि शब्दज्ञानस्यैव प्रमाणत्वात् सिद्धसाधनापने ज्ञायमान- शब्दस्य करणत्वपचे तु यथाश्रुतमेव माधु । न च नथापि अजनित- साम्दबोधके शब्दजाने तादृशशब्दे वा अपात सिद्धभाधन एव शब्दो गुण इति शब्दे तन्नाने वा अशत सिद्धसाधनमिति वाच्यम्। (1) लक्ष्यप्रविरविलक्षणप्रमावस्येति क, ग। (९) तथाघ वस्तुगत्या लक्ष्यतावच्छेदक लक्षणयोरभेदेऽपि उपहिवानुप- हितभेदात् लक्ष्यतावच्छेदक लक्षणभावसङ्गतिरिति भावः । (২) ৰ মাহ ভীজিহ্মান্ত। (३) चत्र शब्दाविषयकेति मितिविशेषण तथाच शन्दविषयताशून्या पनुमितिभिद्धा या प्रमिति तदुमधायकान्यत्वस्येत्यर्थे ।

·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन माध्यमिद्धेरुद्देश्यत्वात्।। न चैतदनुमान- खण्ड एव 'नाप्रत्यक्ष प्रमाणं' इति वाग्भयाशङ्कितं तत् किमर्थं पुनराशकते, इति वाच्यम् । तत्र हि अनुमानं यदि न प्रमाण नदा तेन शनिग्रड़े एव शब्दः प्रमाणं भविष्यतीति सब्दोऽपि न प्रमाणमित्याशयः इह तु अलनुमानप्रामाण्यं तथापि फलव्यभि- चारेण करणवाभावात् म न प्रमाणमित्यागयः । न च सध्दम्य प्रमोपधायकलानन्धुपगमे भन्दअवपणनन्तरं विशिष्टानुभवः कथं स्यादिति वाच्यम् । एतन्मते शब्दश्रवणनन्तरं विशियानुभवस्यैवा- मिद्धेः किन्तु पदार्थीपस्थितिमादमंसर्गाग्रहमात्रम् । यहा) शब्देन प्रत्येक तन्तत्पदार्थापस्थितौ मनमेव सर्वत्र साक्षात्काराताको विधि- शानुभवः इत्यभिन्नाय इति न काप्यनुपपत्तिः । अत्र च भब्दः तज्ज्ञानं वा शब्दाविषयकानुमितिभित्रमित्युपधायकं न वेनि विमतिपत्तिः, परतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन विधेः पचतावच्छ- दफावच्छेदेन च निषेधस्य मिद्धेरुद्देस्यत्वात् नाजनितशाब्दबोधके जब्दे शब्दोगुण इति शब्दे च विधिकोटावंशतो बाधोनिषेध- कोटावंशतः सिद्धमाधनमिति । केचित्तु, शब्दत्वं तज्ज्ञानलं वा तादृशामित्युपधायकत्ति न बेति विप्रतिपत्तिानोऽगतो बाधाधवकामा शब्दत्वन्तु शब्दपद- (२) तथापावच्छेदावच्छेदेनामुमितो सामानाधिकरण्यमाने सिद्धेरपति- वन्धकावात् न सिइसाधनमिति भावः । (0 ननु विपियमतेरानुभविकत्वात् अनुमवापनाप त्यस्तरमादाह यति ।

·तत्वचिन्तामणौ। करणञ्च तत् यस्मिन् सति क्रिया भवत्येव । न च शब्दे सति प्रमा भवत्येवेति नायं शब्द। प्रमाण । न च शब्दो न प्रमाणमिति) वाक्यस्य प्रामाण्याप्रमाण्ययार्थ्याघातः, अस्याप्रामाण्यापि रत- प्रवृत्तिनिमित्तमुभयवादिमिद्धमेव केवलं जातिरूपत्वे अतयावृत्ति- रूपत्वे च विवाद इत्याइ.(१) । कुतो न प्रमाणं तत्र हेतमाह, 'तथाहौति, 'करणविशेषः' प्रमायाः करणं, "क्रिया भवत्येव' कार्यमुत्पद्यत एवेत्यर्थः, तथाच कार्यापधायकत्वं करणत्वमिति भाव , 'प्रभा भवत्येव' अवश्यं प्रमा भवति, पाकासादिज्ञानविरहदभायां पदार्थस्मरण दिव्यापार- विरहदशायाश्च शब्दात् प्रमानुत्पत्तेरिति भावः । तथाच प्रमोप- धायकत्वात्यनाभावो हेतु', प्रमा च शब्दाविषयकत्वेन अनुमिति- भिवलेन च विशेषणोया तेन स्वलिङ्गकानुमिति व प्रत्यचञ्चादाय न वरूपामिद्धिः । न च माध्याविशेष, तादृशप्रमोपधायकान्यत्वस्य माध्यतया अन्योन्याभावात्यन्ताभावभेदेन भेदादिति इदयम् । 'वाक्यम्य' भवदुतवाक्यस्य, 'प्रामाण्याप्रामाण्ययोः' प्रमोपधायकवे (७मायं मायामिति क.। (१) न च शब्द प्रमाणभिनौति का। (b) मन्दत्वम्य जातिरूपत्वे गुणगतगायनङ्गीकर्ड परमते विवाद' शब्दत्वस्य व्यतवार निमसे व्यापाधिरूपत्वे शब्दत्वस्य जातिवाङ्गीपार्ट- ममते विवाद इति समुदिततात्पर्यम् ।

·पून्दास्यतुरीयखण्डे प्रध्दाप्रामाण्यवाद । दुत्थाप्यमानाविसंवादादिति चेत्,न,आकाशादिमतः अप्रमोपधायकवे च, 'व्याघात:' शब्दस्य प्रमोपधायकान्यत्वव्याघातः, प्रमोपधायकचे अायात मन्दस्य साचादेव प्रमोपधायकाय, अप्रमोप- धायकवे हि अनमोपधायकवं भ्रमोपधायकलं, प्रमित्यनुपधायकवं वा, श्राचे प्रायातं शब्दमावस्यैव प्रमोयधायकवं, विषयवाधेिनैव प्रकृतवाक्यजन्यज्ञानस्य भ्रमलात(अन्ये गब्दम्य प्रमोपधायकान्यत्वे मानाभावः भवदुक्रवाक्यस्यैव तत्र मानत्वादिति भावः(३) । 'अप्रामा- एग्रेऽपि' प्रमित्यनुपधायकत्वेऽपि, 'एतदुत्याप्यमानेति एतन्नन्यपदा- चौपस्थिति-तदसंसर्गाग्रहमहशतमनस इत्यर्थः, 'अविसंवादात्' अवि- संवादिज्ञानननकन्नात् शब्दस्य प्रमोपधायकान्यत्वविषयकप्रमाजनक- खादिति यावत्, तथाच मन एव शब्दस्य प्रमोपधायकान्यत्वे मानं, हेतुनिमय अप्रामाण्यवायुदासायेति भावः । क्वचिच्च ‘एतदु- त्याप्यानुमानाविमंवादादिति पाठः तचैनज्जन्यमाध्य-माधनादिरूप- पदार्थोपस्थिति-तदर्भमांग्रहजन्यानुमानस्य भान्दप्रमोपधायकान्यत्व- प्रमाजनकत्वादित्यर्थः, तथाचानुमानमेव शब्दम्य प्रमोपधायकान्यत्वे मानमिति भावः । न च पावाकणानुमानस्यापि प्रामाण्यानभ्युप- (९) एतदुत्याप्यानुमानाविसंवादादितीति कः । (२) 'प्रततवाक्यजन्यज्ञानस्य' शब्दो न प्रमाणमिति वायजन्य ज्ञानस्य, 'धमत्वात्' वाधिनविषयकवादित्यर्थः । (e) तथाच यदि 'प्रन्द न प्रमाणं' इति भवदुक्तवाक्य प्रमित्युपधायक तदा भन्दमात्रम्न प्रमित्यनुपधायकवं निष्पमाणकमिति भाव । S ·तत्त्वचिन्तामणौ। पदार्थस्मरणादिव्यापारवतः प्रमाणत्वेन तथाभूतात् प्रमोत्पत्तेरावश्यकत्वात् अतथाभूतत्वे च फलाजनक- गमादिदममङ्गतमिति वाच्यम् । एतत्पाठपक्षे मौगतमात्रस्य पूर्व- पक्षिवादिति हृदयम् । खमते भागामिद्धिमाह, 'श्राकाहादौति श्राकाहाजानादिविशिष्टम्येत्यर्थः, 'श्रादिना योग्यताज्ञानामत्तिज्ञान- वृत्तिज्ञान-विरोधिजिन्नामादिप्रतिवन्धकाभावपरिग्रहः(१), "पदार्थ- स्मरणादीति पदार्थम्मरणादिरूपव्यापारविशिष्टरेत्यर्थः, 'श्रादिना अवान्तरवाक्यार्थबोधपरिग्रहः, श्राकालाजानन्तु न पदजानव्यापारः अनुमानादिना तम्ज्ञानेऽपि माब्दोदयादिति तम्य पृथग्निाः, 'प्रमाणत्वेन' प्रमामामग्री विशिष्टत्वेन, 'श्रावग्यकलादिति, तथाच मर्चव शब्दे नोभयवादिमिद्धो हेतुरिति भाव.(९) । नवाकाक्षादिजामविशिएशव्देऽप्याकाहादिज्ञानरूपमामयौविर- इदशायां प्रमोपंधायकवाभावस्तवाभ्युपगत इति न भागामिद्धिरित्य- रुचेराह, 'तथाभूतल इति इतरमामय्यममवधान इत्यर्थः, 'चकारः 'माम्यादित्यनन्तरं योग्यः, 'फन्नाजनकत्वस्य' प्रमाफलोपधायकला- भावग्य, 'करणान्तरेति करणारे चक्षुरादाबपि सत्वाच्चेत्यर्थः, तथाच चचुरादौ व्यभिचार इति भावः । अन्योन्याभावस्य व्याप्य- (७ यादिना योग्यताज्ञानासत्तिज्ञान-विरोधिभिप्रासादिप्रतिबन्धका- भावपग्निद इति ख.। (१) सचाच मक्षतावच्छेदकमामानाधिकरन हेत्वभावात् भागासिद्धि- शिति मात्र ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दापामाण्यवाद । दृत्तिवनियमेन नन साध्यामत्त्वात् ममाफलोपधायकवात्यन्नाभावस्य माध्यत्वे मिद्धमाधनादिति भावः । अत्र केचित् शब्दम्य स्वप्रत्यक्षानुमितिभिन्नप्रमाजनकले माना- भावः । न चैवं धाक्ष्यश्रवणानन्तरं वाक्यार्थबोध' कथं स्थादिति वाच्यम् । वाक्यघटकीभूततत्तापदेभ्यस्त तापदार्थपस्थिती मनमै-' वोपनौतभानात्मकवाक्यार्थवोधमम्भवात् । न च तथापि वाक्यश्रवणा- नन्तरं शाब्दबजातिविशेषविभिष्टवाक्यार्थबोधः कथं स्यात्तादृशजात्य- वच्छिन्नबोधस्यापि पदार्थापस्थितिमहकतमनोमाबतक मानसन- विशिष्टसाक्षात्कारमात्रस्येव शाब्दवापत्तिरिति वाच्यम् । गाब्दत्वरू- पातिरिक्तजातो मानाभावात् भाब्दत्वस्यातिरिकजातेरभ्युपगमे तद- वच्छिन्नोत्पत्तिनियामकतया(१) वृत्त्या पदजन्यपदार्थापस्थित्यादेहतु- ताया अवायकल्पनौयत्वेन गौरवप्रमनाचेत्याज्ञः । तदमत्, असमर्थ शाब्दयामि अयमर्थः शान्दित इत्याधनुभवगिवायाः शाब्दत्वजाते- रपहोतमशक्यत्वात् । अतएव नदवच्छिवं प्रति वृत्त्या पदजन्यपदा- थोपस्थित्यादेः कारणत्वकल्पनागौरवमपि प्रामाणिकत्वान्न दोषाय । वस्तुतस्तु अमुमर्थ ग्ट्रणोमि श्रुतमेवेदं पुराणादिभ्य इत्याकारानु- भवसिद्धेव गाब्दवजातिः। न च श्रुधातोः श्रावणप्रत्यच एव शक्तः शाब्दवजातिः कथं तादृशानुभवविषय इति वाच्यम् । श्रुवोना- मार्थत्वात् “आत्मा वारे श्रोतव्यो मन्तव्य इत्यादिश्रुनो) मया अयमर्थः श्रुत इत्यादिलौकिकवाकये च प्राब्दवोधेऽपि प्रायोगात् । (७ तवच्छिनोत्पत्तिनियामिकाया इति ख०, ग । (९) "यात्मा वाऽरे मैत्रेयि श्रोतव्य" इत्यादिशुताविति ख०, गा। .

·तत्त्वचिन्तामणै। . मच नच शाब्दे सक्षणेति वाच्यम् । श्रुवः प्रत्यवे लक्षणेत्यस्थापि, सुवचत्वात्। अथास्तु शाब्दवं जातिरस वा तदवच्छिन्नं प्रति पदज्ञानजन्यपदार्थोपस्थित्यादेहतत्वं, तथापि मा नातिर्मानमत्व- व्याप्येव तथाच चक्षुरादिवच्छब्दोऽपि प्रत्यक्षप्रमाणान्तर्गत एव न तु प्रमाणान्तरं । न च तस्य मानसत्वव्याप्यत्वे यागादेः माब्दबोधानन्तरं थागं साक्षात्करोमौत्यनुव्यवमायापत्तिः तत्र इदं नानुमितं न का भावात्सतं किन्तु श्रुतमेवेदं पदेभ्य इत्यनुव्यवसायाभावापत्तिश्चेति(१) वाच्यम्। लौकिकविषयतास्वरूप 'साक्षात्कारवावच्छिन्नविषयव- नदभावयोस्तदिषयत्वात् । अन्यथा सुरभि चन्दनं इत्युपनौतभाना- नन्तरं मौरभ भावात्करोमौत्यनुय्यवसायापत्तेः मौरभं न माक्षात्करो- मौत्यनुव्यवसायाभावापत्तेय) । न च तम्य मानमत्वव्याप्यत्वे उच्छृद्ध- तोपस्थितघटादौनामपि(द) यागादियाब्दवोधे उपनौतभानापत्तिः तथाच धागादिकं पदणोमीत्यनुव्यवमायवत् घटादिकं ग्टोमीत्यनु- व्यवसायः स्यादिति वाच्यम्। शाब्दत्वावच्छिन्नविषयतायास्तत्राभायेन (Vशान्दे शक्ति पावणप्रत्यक्ष लक्षणेत्यस्यापोति ख, ग ! (C) इत्यनुव्यवसायानुपपत्तिशेतीति ख, ग । (1) लौकिकविषयतात्मकेति ड., म.। ०) साचतम्मते भाब्दम्य मानसोपनीतभानात्मकतया लौकिकविषयत्वा- मावात् यागादेः मान्दबोधानन्तरं न मागं साक्षात् करोमोयनुष्यव- सायापत्तिन वा इदं न साक्षात्कृतमित्यनुव्यवसायानुपपत्तिरिति " इत्यनुष्यप्रसारानुपपत्तयेवि ख., ग.। (0 पदारन्योपस्थितघटादीनामपौत्यर्थः ।

·२२ तत्त्वचिन्तामणौ। त्वस्य करणान्तरसाम्यात् । तथापि शब्दो न प्रमा- तत श्राकाहा-योग्यनादिममूहालम्बनं नतो यागादेः भाब्दवोधः तत्र भाब्दयोधममये उच्छृद्ध लोपम्यितघटादेरपि मानमापत्तिः। न चेप्टा- पत्ति, शाब्दबोधानन्तरं घट जानामौत्यनुव्यवसायापत्तेः, अपि च योग्यतामंमयदशायामपि शब्दयवणानन्तरं वाक्यार्थनिश्चयोऽनुभव- मिद्धः स कथं स्यात् योग्यतामंगये मति मानममंमधमामग्रीमत्त्वा- दर्थमंगयोत्पत्यापत्तेः एकपदार्य परपदार्थवत्चग्य योग्यतालादिति कृतं पानवितेन। इदानों वैगेपिकमतमागहने, 'तथापीति पाकालादिज्ञान- विलियम्य शब्दम्य शब्दाविषयकप्रमोपधायकत्वेऽपौत्यर्थः, 'न प्रमा- पान्तरमिति, ननु प्रमाणन्तरवं यदि स्वभित्रप्रमाणत्वं तदा नद- भावे माध्ये मिद्धमाधन(२) । अथ प्रत्यवानुमानभिन्नप्रमाणवं तदा नम्मते अममिद्धिः तेनोपमानानभ्युपगमात्, अनुमानभिनवञ्चेत् नदा तदभावे माध्ये मिटुमाधनं नैयायिकैरपि प्रदनिङ्गकानुमितौ गन्दम्य करणवम्बीकारादिति चेत्, न, प्रमाणनरलं हि अनु- मिनिभित्राब्दाविषयकममिनिकरणव, नदभावः माध्यः स्वविषयक- प्रत्यरकरणतया बावारणाय भब्दाविषयकेति। न च प्रत्यक्ष- करणसमेव नाम्ति व्यापाराभावादिति वाच्यम्। स्वविशिष्टयुद्धौ (1) कारगरवाशादिति ख १) पाच मम्मिन् ममिन्द्रप्रमादत्वामावम्य मर्चवादिसम्मनत्वमिति मात्र ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद। २३ 'णान्तरं पदार्थसंसर्गस्वानुमानादेव सिद्धेः। तथाधि करणवसंम्भवात् निर्विकल्पकस्यैव व्यापारत्वात् । न चैवं शब्दविषयक- भाब्दकरणे शब्दोगुण इति भब्दे नैयायिकानां अंशतः सिद्धसाधनं इति वाच्यम् । पक्षनावच्छेदकावच्छेदेन साध्यमिद्धेषदेण्यत्वात्तदहि- र्भावेन वा पनत्वात्(२) । यहा 'न प्रमाणानारं' मृतप्रमाणन्तर्गतं, प्रत्यवानमित्यन्यतरत्वव्याप्यतावच्छेदकानुभववृत्तिस्वजन्यतालकमिति यावत्, इदमिन्द्रियादावेव ममिद्धं, ध्वमादेरपीन्द्रियादिजन्यतया श्रामिद्धिकरणाय अनुभाटत्तौति, रस्तेरप्यनुमानजन्यतया अनु- मानस्य कृतप्रमाणान्तर्गतत्वसम्पादनाय जागत्वं विहायानुभवत्वेनो- पादान(३) । एतच्च ज्ञायमानभन्दकरणतापचे, गब्दजानकरणतापचे तु शब्दशानं पक्षोबोध्यः, तत्र इतमाह, ‘पदार्ययंसर्गस्येति, 'अनु- मागत एव मिः' . अनुमितिक्षामग्रौत एव ग्रहात्, अनुमिति- (अनुमानत एवं सिहेरिति ख०, व्ययमेव पाठः टीकाकारसम्मत इति । १९) तादृशशब्दभिन्न शब्दस्य पक्षवादित्यर्थः । (३) 'द्यनुभवत्वेगोपादानमित्यनन्तरं 'शान्देन्द्रियसाधारणसत्यामावात् तदन- न्तर्गतत्वेन तादृशजन्यतात्वकत्वमावविवक्षणे साध्याप्रसिद्भिः कालादि- निठजनकताविरूपितजन्यताया यमि व्यनुभवतित्वात् तदत्तिजन्य- तात्वस्य घटादिजन्यवायामपि सत्वात् तादृशाजन्यतालस्य च्याप्यताक च्छेदकवाभावात् सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनानुभवपत्तित्वविशिरजन्य- तात्वस्य तादृश्याप्यवावच्छेदकात्वे त्वनुमानवैफल्य लादृशजन्यवावच्छेदेन तादृशान्धवरत्वव्याप्यत्वसिदावेयोद्देश्यस्यापि सिद्धेरिति पूर्वकल्प एव सम्यगिति ध्येयं' इत्यधिकः पाठःक-चिहितास्तके वर्तते ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। सामग्रोभिन्नमामय्या अग्रहादिति यावत्, एवञ्च अनुमिनिसामग्री- भिनमामपौजन्यादाविषयकज्ञानाकरणत्वादिति इतरिति भावः । नम्वयं हेतुःखरूपासिद्धः घटमानयेत्यादिशब्दजन्यज्ञानस्थानुमिति- भामयौभिन्नमामपौजन्यत्वादित्यताइ, 'नथाहौति। यद्दा अनुमिति- मामपौभित्रमामयौजन्यशब्दाविषयकजानाकरणावादिति इतरुहः, नवयं हेतुः स्वरूपामिडूः तादृशमामयौजन्यमन्दाविषयकज्ञानं पदार्थसंसर्गज्ञानमेव तस्यैव करणत्वात् शब्दस्येत्यताह, ‘पदार्थसंसर्ग- स्येति, मिद्धेः' ग्रहात्, तथाच तादृशमामयौजन्यत्वमेव पदार्थभर्ग- जाने नास्तीति भावः। अनुमानेन मिद्धिप्रकारमेवाह, 'तयाहीति, यद्यपि कृप्तप्रमाणान्तर्गतत्वे माध्ये नार्य हेतुः सम्भवति अतीन्द्रिये परमाएखादी व्यभिचारात् तथापि नस्मिन् साध्ये 'अनुमानतः' अनु- मानविधया, 'मिद्धेः' माधकलादित्यर्थः, तथाच पदार्थसमर्गातुमाप- कत्वादिति हेतरिति भावः। पदार्थमंसर्गकानुमापकत्वमेव कथं तदाह, 'तथाहौति। केचित्तु 'मन्दो न प्रमाणान्तरं' इत्यस्य शब्दलं तज्ञानत्वं वा अनुभवत्वमावायाप्यजात्यवच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिककारणताव- च्छेदक नेत्यर्थः, तत्त्वे साधकाभावादिति हेतवः। मनु शब्दयेन प्रमाणान्तरं मदा घरमानयेत्यादिवाक्यप्रयोगानन्तरं) पदार्थसंसर्ग- योधः कयं स्यादित्यत आह, ‘पदाति, अनुमानतः सिद्धिप्रकार- मेव विवृणोति, 'नाहौतात्यारा। (७ घटमानयेत्यादिवाक्यवणानन्तरमिति ए., ग.।

·शब्दास्यतुरोधखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । २५ गामभ्याज दण्डेनेति) पदानि वैदिकपदानि वा तात्पर्यविषयस्मारितपदार्घसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि पदश्रवणानन्तरं पदार्थापम्यितिम्तदनन्तरं पदानि पक्षीकृत्य पदार्यान् पचौरत्य वा पदार्थसंसर्गः गोवानुमीयते न तु पदार्थ- संसर्गम्य शाब्दबोधः इति वैशेषिकमतं तत्रादौ पदपक्षकानुमामप्रकार दर्शयति, 'दण्डेनेति, पदार्थपक्षकन्यग्रे वक्ष्यते, गुरुनये लौकिकः शब्दोऽनुवादकः वैदिक एव प्रमाणं तनातनिरासार्थ वैदिकपदानि पक्षीकत्य वैदिकस्यलेऽप्यनुमानात् पदार्थसंमर्गमिद्धिप्रकारं दर्शयति, 'वैदिकेति, अत्र वैदिकशब्दत्वेन न पड़ता किन्तु स्वर्गकामोऽग्रिष्टो- मेन यजेतेत्यादिक्रमेण अन्यथा पदार्थादेविशिष्टज्ञानासम्भवादिति योध्यं । 'तापर्यविषयेति तात्पर्य्यविषयोभूतोत्यः स्मारितपदार्थमंमर्ग: तज्ज्ञानपूर्वकाणीत्यर्थः । न च नात्पर्यविषयौमृतीयः संसर्गस्तज्ञान- पूर्वकाणौत्येव सम्यक् किं स्मारितपदार्थत्यनेनेति वाच्यम् । दण्डेन गामभ्याजेति प्रयोगानन्तरं गोपदार्थामपदार्थादिविषयकज्ञानमनु- भवमिद्धं अनुमानेनापि नादृक्ज्ञानं करणीयं. अन्यथा तदिषयक- जानार्थ सदस्य प्रमाणान्तरलापत्तिरतस्तदुपादानात् । न च नथापि कमले गोममर्गावगाहिजानं कर्मत्वं गोमन वेति मंशय- निवर्तकं तम एतदनुमानान्न वृत्त तेन भब्दोऽवश्यं प्रमाणान्तर- मौकार्यमिति वाच्यम्। नात्पर्यविषयः सारितपदार्थरसी यत्र तन्नानपूर्वकाणौतिव्युत्पत्त्या तात्पर्य्यविषयम्मारितपदार्थसमर्ग- (७ दण्टेन गामभ्याजेतीति ख., एतत्पाठस्यैव टीकाकारसम्मतत्वमिति ।

·२६ तत्वचिन्तामणौ वत्पदार्थज्ञानपूर्वकारणैति(६) माध्यार्थ: । न च स्मारितेति इथ, तदनुपादाने यथा .पदार्थत्वरूपेण गोममर्गवत्कर्मत्वज्ञानपूर्वकलं मिति तथा पदार्थवरूपेण घटादिमंसर्गवत्कर्मत्वज्ञानपूर्वकाल- स्यापि मिद्यापत्तेः। न च तत्समर्गम्य तात्पर्याविषयतया क्य ससमर्गवत्कर्मत्वज्ञानपूर्वकावं मत्स्यतीति वाच्यम्। यदा पदार्थ- मंमगाऽपि तात्पर्य्यविषयः अथ च गवादिपदेन में न स्मारितस्तदा तमिद्यापत्तेः । न च प्रकृतपदे तज्ज्ञानपूर्वकत्वम्य बाधादेव न मिद्धिरिति वाच्यम् । यदा तज्ज्ञानमपि वनु पूर्वमम्ति तदा वाधाभावात्, मारितलोपादाने तु तम्य तदानौमरमारिततया न तत्संसर्गदतानपूर्वकत्वमिद्धिः । न च तसिद्धावपि न क्षतिः उद्देश्यस्य कर्मत्वे गोसंमर्गावगाहिज्ञानम्य वृत्तवादधिकन्तु प्रविष्टमिति न्याया- दिति वाच्यम्। तथा भति दण्डेनेत्यादिप्रयोगानन्तरं घटाद्य- विषयकजानमनुभवमिद्धं अनुमानेन च तत्र वृत्तमिति तदर्थ पान्दम्य प्रमाणान्तरतापत्ते एवं मर्वत्र बोध्य(२) । न च घटादिरपि (१) न च तथापि तत्मम्बन्धेन गोमत्त्वनिश्चयस्यैव विरोधित्वान् तस्यानि- हात् तद्दोषतादवस्यामिति वार्ध । तत्सम्बन्धेन वज्ञानस्येव तत्र तत्प्रयोषकतत्सम्बन्धवत्वज्ञानस्यापि विरोधित्वादिति भाव । (२) साध्यत्वादिति का। (९एवं सत्र बोय ' इत्यनन्तरं न च तथाप्यनुमिती शानपूर्वकत्व- म्याधिकम्य भानात् शाब्दान्यूनानतिरिक्तविषयत्वमनुमिहरमिमिति वायं। शानपूर्वकत्दाद्यतिरिकशाब्दविषयविशेष्यप्रकारकर्मसर्गाति- पितविशेष्यप्रकारमंमर्गाविषयत्वमन्यूनानतिरिक्तविषयकवं तश्च ता- दृशमूर्चक्रमानेऽधि तादृशानुमितावक्षणमित्यभिप्रायादिति ध्येय' इयधिर पाटः क-विदितपुस्तके वर्तत इति ।

·शब्दास्यतुरोयखण्दे शब्दापामाण्यवादः । २७ घटादिपदेन स्मारित एवेति वाच्यम्। मारिनपदार्थत्यस्य हि प्रकृतपदस्मारितेत्यर्थ.(१) प्रतिपदसारिततं द्वितीयपदार्थ पि विशे- षणं देयं अन्यथा यदा करणत्व-कर्मत्वोभयनिष्ठगोसमर्ग एव तात्पर्य वर्तते अथ चामुपदेन करणत्वं न स्मारितं तदा तात्पर्यविषयमझत- गोपदमारितार्थसंसर्गवत्पदार्थवरूपेण करणत्वज्ञानपूर्वकत्वस्यापि मिद्यापत्तेः तसिद्धौ च तदानौं करणत्वाविषयकज्ञानस्यानुभवमिद्ध- स्यानुमानादनिव्हात्र तदर्थ शब्दस्य प्रमाणन्तरतापत्ते, इत्यञ्च तात्पर्यविषयो य एतद्रोपदस्मारितार्थसंसर्गस्तवान् यः एतदम्पद- स्मारितार्थतज्ज्ञानपूर्वकाणि एवं तात्पर्यविषयौभतो य एतद्दण्ड- पदस्मारितार्थमंसर्गस्तद्वान् य एतद्वापदम्मारितार्थस्तनानपूर्बकापणे- त्यादिक्रमेण नानैव साध्यं समूहालम्बनानुमितिः। न च यदा दण्ड़े- नेत्यादिप्रयुनोन गोपदेन सम्बन्धिविधया श्राकाशमपि स्मारितं कर्मवनिष्ठतत्माऽपि तात्पर्य्यविषयः तदा एतगोपदमारितवरूपेणा- काभादिसंसर्गवत्कर्मत्वज्ञानपूर्वकल्पस्यापि सिद्धिपसङ्गादिति वाच्यम्। वृत्त्या(ए) एतहोपदम्मारितवस्य विवक्षितत्वात् एवमम्पदस्य सारि- तत्वमपि वृत्या विवक्षणीयं, अन्यथा यदाम्पदेन यथाकथञ्चित (1) प्रक्तपदस्मारिवेत्यर्थादिति क० । (२) करणत्वाविषयकज्ञानस्यानुमाभादनिर्वाहादिति स०, ग. । (३) कत्र यत्तित्वं शति-लक्षणान्यतरसम्बन्धत्वं, तथाच सम्बन्धवेन तादृ- मान्यतरसम्यन्धज्ञानजन्यपदलारितत्वं यत्र विवक्षणीयं, व्यत' उक्तस्थले याकामस्य जनकत्वत्वेन जनकत्वरूपसमन्यवानजन्यपद- सारितत्वेऽपिनच्या पदरसारितलमिति ।

·सावचिन्तामो सम्बन्धेन करणत्वमपि स्मारितं तविष्टगोसमाऽपि तात्पर्यविषयः तदा तस्यापि मिद्यापचे, तात्पर्यविषयवं संसर्गविशेषणञ्च यदाम- पदार्थकमलनिष्ठगोपदार्थस्य समवायरूपसंमर्गतात्पर्येण दण्डेनेत्यादि- वाक्यं प्रयुक्तं तदा एतद्रोपदममारितार्थसंमर्गत्वरूपेण एककालीनत्वा- दिसंसर्गवत्कर्मत्वज्ञानपूर्वकत्वस्यापि मिद्धिवारणाय । तात्पर्यविषय- बच एतत्पुरुपौया एतत्कालौना या एतवाक्यजन्यमतीतीछा नदिषयत्वं, यदा एककास्लौनलादौ सयवाये च तात्पर्येण दण्डेने त्यादिवाक्यं प्रयुक्तं तदा तात्पर्य्यविषयोभनेतद्रोपदमारितार्यवर्गव- रूपेण एककालोनलादिमंसर्गवत्कर्मन्वन्तानपूर्वकत्वस्यापि मिद्धिः स्यादित्याकाहानिरूपकत्वमपि संसर्गविशोषणं देयं,२) श्राकाहानि- रूपकलञ्च एतद्रोपदनिरूपितेतदम्पदनिष्ठाकाहानिरूपकत्वं, अन्यथा एककासीनत्वादेरपि कुत्रचिदाकाहानिरूपकत्वेन तद्दोषतादव- स्यात् । न च वैशेषिकैः माब्दत्वज्ञातेरनभ्युपगमात् तनये प्राकाहा- निरूपकवर) दुर्बचमिति वाच्यम् । नैरपि शाब्दखजातिरभ्युपेयत- एव परन्तु मा जातिएकानुमिनितिरनुमितित्वव्याप्यत्येवाभ्युप- गमात्, श्रम वा तत्तवमर्गमित्रमंमगत्वमेवाकाहानिरूपकावं,(४) एवं पदा गवि कर्मत्वे च तात्पर्यण दल्नेत्यादिकं वाक्यं प्रयुक्तं अथ ( मंसर्गविशेषणश्यम्य व्यायमेश सिद्दिवारणायेत्यनेन महान्वयः । ( धाकालानिरूपकत्वस्यापि संमगंविशेषणत्वमिति ख., म.। भादवोधानुकूप्तानपूर्तीमत्त्वम्माकाहानिरूपकत्वस्य शाब्दत्वटित- खेद तादृशजायदभ्युपगमे तम्य दुर्बधत्वमिति तात्पर्य्यम् । () याकाहामिण परमम्बन्धत्वमिति क.।

·शन्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । यांकासादिमत्पदकदम्बत्वात् घटमानयेतिवत् । . च गोपदेन लक्षणया .घटादिरपि स्मारितः अम्पदेन लक्षणया करणत्वमपि मारितं तयोः संसर्गाऽपि तात्पर्यविषयः एतदुभयन्तु न तात्पर्थ्यविषयः तदा एतहोपदस्मारितार्थसंसर्गवदेतदम्पदार्थव- रूपेण घटादिसंसर्गवत्करणलज्ञानपूर्वकवस्यापि सिद्धिः स्यादिति गौपदम्मारितार्थेऽम्पदम्मारितार्थ च तात्पर्यविषयत्वं विशेषणं देयं । मनु गोपदार्थाम्पदार्थघटितसाध्ये संसर्ग तात्पर्यविषयवविशेषणं व्यर्थं तात्पर्य्याविषयोभूतककालीनत्वादिसंसर्गस्य प्रस्तस्यले पाकाहाया- अनिरूपकत्वादेवामिद्धेः इति चेत्, मत्य, तदुभयधटिनमाध्ये न देयमेव तत्, किन्तु यधाभ्याजपदमपि पचौलतं तच चानुकूलत्व- विषयत्वास्थ्यसम्बन्धदयगेवाकाहानिरूपकं तदभिप्रायेण मूले तदु- पादानमिति मर्च रमणीयं। 'आकाहादिमत्पदकदम्यस्यादिति गोपदाकाद्दादिमदम्पदलात् दण्डपदाकाडादिमहापदवादित्यर्थः, समूहालम्पनश्च परामर्शः, "आकाशादौत्यादिना योग्यतापरिग्रहः, यत्पदाकाहायोग्यतावद्यत्पदं भवति() तत् तत्तात्पर्यविषयौभूतो यः वृत्त्या तत्पदमारिततात्पर्यविषयोभूतस्यार्थस्याकाहानिरूपक- संसर्गः नदान् यो वृत्त्या तत्पदोपस्थापिततात्पर्य्यविषयोभतार्थ: तज्ज्ञानपूर्वकमिति सामान्यमुखी याप्ति.(२) विशेषव्याशी 'घटमान- . (३) यद यत्पदाकाडायोग्यतावश्यइयत्मदं भवतीनि छ। (१) घनेदं चियं यत्त या सामान्यव उदाहरणवायाधीनसामान्यायाप्ति- लाभ ततो विशेषतुपरामर्श, व्यथ वा तादृशोदाहरणानन्तरं ·तत्वचिन्तामो येति दृष्टान्तासङ्गः । एवञ्च वहिना भिवतीत्यादौ टापदाकांडा- दिमविपदे व्यभिचारः मिच्पदार्थस्य एतट्टापदोपस्थापितार्थ- संवर्गवत्त्वाभावादतो यत्पदयोग्यतावत्वं तावुपातं, तदर्यश्च न यत्पदार्थाबाधितार्यकत्वं, तथामति यत्पददयेन पदार्थो नोपम्यापितः 'परस्परमवाधितार्थकन्तु भवति तत्रैव व्यभिचारापत तदुभयपद स्मारितम्यैवार्थ स्यापसिद्धेरपि तु हत्या यत्पदस्मारितार्यावाधितार्थस्य वृत्या मारकवं तत्, अवार्थद्दय एव तात्पर्यविषयत्वं विशेषणं देयं, अन्यथा तात्पर्य विनैव यत्पदद्वयं प्रयुक्त अथ च वृत्या स्मारितार्थक परस्परमवाधितार्थकञ्च भवति तत्रैव व्यभिचारापतेः तात्पर्य- विषयौ तस्यैव तदर्यस्थाप्रमिङ्के, प्रवाधिनवन्नु तात्पर्यविषयसंमर्गण धोध्यं अन्यथा पदार्थमात्र तात्पर्येण यत्पदद्वयं प्रयुक्तं तसंसर्ग तात्पय्यं नास्ति किन्तु पदार्थापन्यापकत्वं बाधितार्थकलञ्च वर्त्तते तत्रैव व्यभिचारापत्तेस्तात्पर्यविषयतत्पदार्थभंसर्गस्यैवामभिः । न च सामान्य हेतौ च्याप्तिधानं नतोऽस्मादेव यातिविशिविशेषतो. पक्षधमतादानात् विशेषरूपेणैव माध्यसिद्धिरिति यत्तरितमा- मान्पयामिनापकसामान्योदाहरणस्यन्ने कार्य कारणमाव तयाच पत्पदाकाहा योग्यतापयत्वदं भवति वत् तत्तात्पर्यविषयौभूतो प च्या तत्पदस्मारिततात्पर्यविशयोभतस्यास्य याकाहानिरू- पकशंसर्ग. बहान् भो इच्या तत्पदोपस्थापिततात्पर्यविषयौभूतार्थः सजधानपूर्वकम्भवति इयुदाहरणानन्तरं सामान्यहती थाप्तियहात् यमपदं गोमत्कनीताशानपूर्वकं गोपदाकासावदम्पदत्वादिति फमेय हेतुपु याति-पक्षधर्ममतावादात् समूहालम्बदामकात् तत्त- इटितसमूहासम्बनात्मकानुमितिमविष्यतीति ।

·सदारसतुरीयापाडे शब्दाप्रामाण्यवादः । ३१ 'योग्यतासत्तिमत्त्वे सति संसृष्टार्थपरत्वात् तत्पर- . नदारणाय संमर्गतात्पर्यकत्वे मतीत्येव विशेषणमुपादीयतामिति वाच्यम् । तथापि यदा घट-दामलयौरभेदसमर्ग तात्पर्यण घटमिति प्रयुक्त वृत्तिलममर्ग तात्पर्य नाम्ति तदा तदमपद व्यभिचारापत्तेः. अम्पदीपम्यापितार्थस्य तात्पर्यविषयौभतममर्गवत्वाभावात् यतस्ता- रपर्यविषयोभूसोघटनादाम्यसमीनामपदार्थनिष्ठः श्रमपदार्थनिध- घटत्तिन्वममर्गय न तात्पर्य्य विषय इति, यदा धाधाराधेयभाव- मम्बन्धे तात्पर्येण घटः कर्मत्वमिनि. प्रयुनं तदा तत्कर्मत्वपदे। व्यभिचारः कर्मत्वपदार्थ घटपदार्थस्याकाहानिरूपकाभेदमंसर्गवता- भावात् श्रतो यत्पदाकाहावत्वं विशेषणं । न च तथापि म दोप- स्तदरम्यः कर्मवपदम्यापि तादाम्यमम्बन्धनान्वयवोधगनने घटपदा- काढावत्वादिति वायं। श्राकाहानिरूपकर्मसर्गणवाधितत्वस्य योग्यताघटकललाभाय नदुपादानात् तंट्यं निर्गलितहेवर्थः 'वृत्त्या यत्पदोपस्यापिततात्पर्यविषयौभृतार्थतात्पर्यविषयाकाहानिरूपक- सम्बन्धेनाबाधितस्य तात्पर्यविषयौभतार्थस्य वृत्त्यां सारकं यत्पदं भवतीति सर्च मुस्थम् । प्रकृतमाध्ये लीलावतीकारोकहेतुइयं दूषयनि, 'योग्यतेनि, ननु संसृष्टार्थपरत्वं एकपदार्थसंमर्गवान् योऽपरंपदार्थम्ताप्रतीतौच्छ- योचरितलं, तथाच योग्यतोपादानं व्यर्थ विवादिवाक्यस्यलेऽपर- पदार्थस्यैकपदार्थममर्गवत्वाभावादेखभावनैव व्यभिचारस्य बाधितi) तङ्कट-तत्वमित्वपदे इति कः ।

·-तत्वचिन्तामणौ सन्निधिमवाति न हेतुः, संसृष्टोहिं योऽर्थस्तत्परत्वं तत्परसन्निधिमत्त्वं वा असिद्ध संसर्गस्य प्रागप्रतीतेः । स्वादिति चेत्, न, मंसृष्टार्थपरत्वं हि एकपदार्थेऽपरपदार्थसंसर्गप्रती- तोच्चयोचरितत्वं एवञ्च विसंवादिवाक्ये व्यभिचारवारणाय योग्य- मोपादानं, योग्यमतात्पर्यवेण वाक्येन यत्र पदार्थस्मरणं न जनितं तब व्यभिचारवारणायामत्तिमत्त्वे मतौति स्मारकलार्थक, 'तत्परेति मंसृष्टार्थपरेत्यर्थः, तथाकपदार्थेऽपपदार्थममर्गप्रतीनीचयोचरि- तवे मति प्रामत्तिमत्त्वादित्यर्थः, प्रचापि योग्यतानुपञ्जनौथा। म च हेलोरभेद इति वाच्यं । विशेष्य-विशेषणभावभेदेन() भेदात् । केचित्तु अत्र योग्यता न प्रवेशनीया। न चाच योग्यताया- अमवेोऽयोग्यवाक्ये व्यभिचार इति वाच्यं । एतद्दोषम्यानातरेक- इत्यादिना म्वयमेवाये वक्ष्यमाणलात् रति प्राः । 'थपाते दूपपामाइ, 'मंसृष्टो होति एकपदार्थसंवर्गवान् पोऽपरपदाम्तत्परत्वमित्यर्थः, 'तत्परेति नत्परले मति मनिधि- मत्ववेत्यर्थः, 'धाकारयाचे, 'अभिहूं' प्रतानुमानान् पर्वमभातं, विशियाने विगेपणानं इतुमाए, 'ममर्गम्मेति एकपदार्थमंमर्ग- वायथ्यापरपटाय मागप्रतीरित्यर्थः । न चैवं भवतामपि भाभ्या- प्रमिद्धिरिति वाच्यम्। यादा मामान्यतोव्यानियलेऽपमिम्मेव मायथ पक्षानावनात मि तुमिद्धिथावग्नमपेक्षितेति भावः। पदमुपमा प्रारमेण पोग्यताविपणमपि व्ययमित्यपि योध्यं । (दिप्यमापदे निप..

·शन्दास्था यखण्डे भन्दाप्रामाण्यवादा । -संसृष्टत्वप्रकारकप्रतीतिपरत्वं तत्प्रकारकप्रतीतिपरस- निधिमत्त्वं वा अनाप्तोक्ने निराकाझेच व्यभिचारि । . नवेकपदाऽपरपदार्थसंसर्गप्रतीनीच्छयोच्चरितयं मंस्टार्थपरत्वं साद- शोचरितवे मति मषिधिमत्त्वं तत्परमन्निधिमत्तमित्यत शाह, 'संसृष्टत्वप्रकारकेति एकपदार्थ परपदार्थमंसृष्टत्वप्रकारकेत्यर्थः, अब प्रकारकत्वं विषयकलमाचं अन्यथा स्वरूपामिद्धं स्यात्, 'अनाप्तोक- इति अयोग्य इत्यर्थः । न चैतदयुक्त योग्यनाया हेतुघटकलादिति वाच्यम । 'अनाप्तोमापदस्य स्थिरजलाभिप्रायेण पयमा सिञ्चतीत्या- छनातोकाविशेषपरत्वात् । न च तत्रापि न व्यभिचारः तस्याप्य- योग्यत्वादिति वाच्यम् । लीलावतीकारमते हि अन्वयप्रयोजक- रूपवत्त्वं योग्यता मा च तत्र वर्तत एव जलवस्य सेककरणलान्चय- प्रयोजकरूपत्वेन तस्य करकायां सत्त्वात्, केपाश्चित्मते 'अनातोक- इति द्वितीयहेतौ दूपणं तब योग्यताया अनिवेशात, 'निराकाई चेति इतने दूषणमिति ध्येयं। "निराकाचेनि घटः कर्माव- मामयनं निरित्यादावित्यर्थ., घटपदार्थ कर्मत्पपदार्थस्थाकासा- निरूपकममर्गाप्रमिया साध्यासत्त्वादिति भावः। ननु यदाभ्याजधावाख्यातायोर्विषयावरूपसप्तर्गे तात्पर्यण दण्डेनेत्यादिवाक्यं प्रयुक्त अनुकुलत्वसंसर्ग च तात्पर्य नास्ति तदा तद्दा- क्यजन्यज्ञाने न्यायनयेऽनुकूस्तत्वममौ न भामते भवन्मते च तदानौम- भ्याजपदार्थमंसर्गवरूपेण तदपि सिद्योदित्यत पाई, 'संसर्गस्पति अभ्या- जधावाख्यातायोः संवर्गस्येत्यर्थः, 'बहुप्रकारकत्वे पोति अमेक- ·तत्त्वचिन्तामणौ संसर्गस्य बहुप्रकारकत्वेऽपि नानभिमतसंसर्गसिद्धिस्तस्य तात्पर्य्याविषयत्वात् । अन्यथा शब्दादप्यभिमतान्वय- बोधो न स्यात् । अतएव विशेषण-विशेष्यभाववदर्थ- कानि तदुबोधपूर्वकाणि वेति न स्वाध्यं । यत्त स्मारितार्थसंसर्गवन्तौति साध्य, मत्वर्थश्च रूपत्वेऽपीत्यर्थ , 'अनभिमते नि दण्डेनेत्यादिवाकरजन्यज्ञानविषयतया 'नेयायिकानभिमतेत्यर्थः, 'तस्य' अनभिमतसंसर्गम्य, तथाचैतदर्थमेव मया तात्पर्यविषयत्वं ससर्गविशेषणमुपातमिति भावः । 'अन्यथा' नस्थ तात्पर्य्यविषयत्वे, 'भब्दात्' दण्डेनेत्यादिवाक्यात्, न्यायनये इति मेषः, "अभिमतान्वयबोधः' अभिमतीयोऽन्वयवोध; एकसंसर्गमात्र- विषयकशाब्दबोध इति यावत् स न स्वादित्यर्थः, अतएव' धन- भिमतममर्गमिद्धिप्रसङ्गादेव, 'विशेषण-विशेष्येत्यादि, मार्थकानौत्ये- तावन्मात्रीको मार्गस्थ न सिद्धिरित्यतो 'विशेषण-विशेष्यभाववदिति विशेषणता-विशेष्यतान्यतरवदित्यर्थः, विशेषणत्वमपरपदार्थमिष्ठवे- मिथ्यप्रतियोगितंया भाममानलं, विशेश्यलञ्चापरपदार्थप्रतियोगिक- वैशिध्यानुयोगितया भायमानत्वमिति भावः । 'तद्दोधेति तादृशा- वयवोधेत्यर्थः । श्राचार्योय माध्यमामय दूषयनि, 'यत्चित्यादिना, त्रापि तात्पय्येविषयौभूतो यो वृत्या एतत्पदम्मारिततात्पर्यविषयार्थस्य (1) अभिमतमसगसिद्दिन म्यादितीति का। t) वडोदपूर्वकायोति यति क.। " मममात्रविषयकशास्दबोध तोति स.।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । लिङ्गतया ज्ञापकत्वं । न चान्योन्याश्रयः, पूर्वपूर्वी- संमर्गस्तदत्त्वमिति साध्यार्थः, एवं प्रत्येक तत्तत्पदमादाय नानव माध्यं प्रत्येकमम्पदादिकमेव पच: हेतच पूर्वान एव ममूहा- लम्पनी त्वमिति-परामर्याविति बोध्यम् । नचत्र मत्वर्थः कः । सम्बन्धः(१) संयोग-समवायादेः पचे वाधितबादित्यत पाह, 'मत्वर्थ- ति, लिङ्गतयेति, 'लिङ्गपदं पक्षपर, अन्यथा पदानां लिङ्ग-. वाभावेन वाधापत्तेः, शब्द एव तादाम्यसम्बन्धन लिङ्गमित्याशयेन वा, 'ज्ञापकत्वं' कारणीभूतज्ञानावच्छेदकवा) । ननु “लिङ्गनयेति किमय जापकत्वमात्रस्यैव सम्बन्धत्वे दोपाभावात् । चैवं नैया- यिः मिद्धमाधममुद्भावनौयं नैरपि भन्दस्य जायकालखीका- रादिति वाच्यम् । न हि नैयायिकैः मह विवादे दूदमनुमानं किन्तु वाक्योतगिपिकनये यया रौत्या अनुमानविधया शब्दान् मंमर्गधीः मा रौतिस्पदयते तत्र च नैयायिकैः मिद्धमाधनोद्भा- वनप्रमाभावात् अन्यथा “लिङ्गतयेत्युझावपि मिद्धमाधनोगा- वनमम्भवात् नैयायिकैः शब्दम्य निगतयापि ज्ञापकत्वस्वीकारात् पूर्वोतममर्गज्ञामपूर्वकवानुमाने तदापत्तेश्य नैयायिकैरपि तदगी- कारादिति चेत्, न, वैशोषिकन ये पदानां निगविधयैव जापकलेन तम्य स्वरूपकथनमात्रपरत्वात् सम्बन्धम्तु ज्ञापकत्वमात्रभेनि टिक् । 'न घेनि, पदे ज्ञापकत्वममर्गण एतादृगममर्गमिद्धौ नदृष्टान्लेन {" क सम्बन्धी मलय इति ख, ग.। (१) शानिठाया कारणताया विषयविधयावच्छोदकत्वमित्यर्थः ।

·तवचिन्तामणौ नुमितिहेतुत्वेन) अनादित्वात् । तन्न । जापकत्व- मारणार्थासिद्धेः। प्रमापकत्वे तेनैव व्यभिचारात् । . दृष्टान्ने भापकत्वसम्बन्धेन तादृशममर्गसिद्धि. दृष्टान्ने ज्ञापकत्वमम्बन्धेन एतादृशममर्गमिद्धाषेव पचे जापकलमम्बन्धन तादृशमममिद्धि- रित्यन्योन्यायय', अन्योन्याश्रयाभावे हेतुमाह, 'पूर्वपूर्वति पूर्व- पूनाणं वाक्यानां उत्तरोत्तरवाक्ये तादृशममर्गानुमितो दृष्टान्त- विधया प्रयोजकत्वेनेत्यर्थ', 'अनादित्वादिति पचीयमाध्यमिद्धेदृया- प्लोयमाथमिद्धेरादावनपेक्षितवादित्यर्थः । केचित्तु चतुलेनेत्यनन्तर छेदः, तथाच 'हेतुत्वेनेत्यतमन्योन्या- श्रयाभाये हेतुः, अर्यस्तु पृर्ववत् । नन्वेवमनवम्येत्यतबाह, 'अनादि- यादिति वौजाकुरवदनादित्वादित्यर्थः, तथाच प्रामाणिको अन- वाया न दोषायेति भाव इत्याह । तदमत् । पञ्चम्यन्तेनैव मुख्य- देतुप्रयोगनियमात् एतीयाया अमानवापोरिति ध्येयम् । 'जापकलमा जापकलमम्पन्धन, पारितपदार्थमंमर्गस्य मा- ध्यते इति मेप , 'अनि एकपदार्थ अपरपदार्थममगांमिद्धेरित्यर्थः, प्रकिय तथा गाममिति भाव । ननु मारितपदार्थममर्गवतीति न माथं करणीयं कित्येकपदार्थममर्गवायपरपदार्थं यदेकपदार्थ- मंमगशाम तननकानोति माधमौय तथाच नोभदोष इत्यत शाह, 'प्रमापकम रति एकपदार्थममर्गवत्यपरपदार्य पदकपदार्थममर्ग जान नजमकर इत्यर्य, माथ रति प, 'नेनेव' अनामकिन, कर- एमपर्मतत्तदनुमिनितुदति । .

·शब्दास्यतुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । काभिप्रायप्रयुक्तपयमा मिचतीत्यादिवाक्येनैवेति यावत्, एतदनु- मानस्याचार्योयत्वातन्मते चान्वयप्रयोनकरूपवत्त्वस्य योग्यताबात् योग्यतागर्भपू कहेतोस्तनापि सत्त्वादेकपदार्थसंसर्गवत्वस्यापरपदा- भावेन साध्यस्य चामत्त्वादिति भावः । वाधाभावरूपयोग्यताथा- हेतुविशेषणत्वे 'प्रमापकत्वं' प्रमोपधायकलं, प्रमास्वरूपयोग्यत्वं वा, वाद्येऽजनितशाम्दवोधके शब्दे व्यभिचारः, अन्ये निराकासा- देरपि स्वरूपयोग्यत्वेमाकाहादिमत्त्वविशेषणं हेतो व्यर्थ योग्यताव- त्वस्यैव सम्यक्त्वात् यदि च साकास शब्दवेन स्वरूपयोग्यता तदा श्राकासावत्त्वमेव सम्यक् योग्यतादिविशेषणं व्यर्थ इत्यादौनि दूध- पान्यवसे यानि । केचित्तु 'ज्ञापकत्वमात्रेण ज्ञापकत्वमम्बन्धेन, माध्यत्व इति शेषः, "प्रति, 'अर्थ:' उद्देश्यः संमर्गानुमिनिरिति यावत्, अस्यामिद्धेरि- त्यर्थः, अभावप्रतियोगितावच्छेदकेन हि सम्बन्धेन साध्यं माधयत्य- नुमान ज्ञापकलञ्च नाभावप्रतियोगितावच्छेदकं वृत्यनियामकला- दिति भावः। ननु वृत्तिनियमाकमावन्ध एव साध्यतावच्छेदकमम्बन्ध- इत्यत आह, 'प्रमापकत्व इति धर्मिपरोनिमः, ममा विशिरज्ञानं तन्जनके मम्बन्धे वृत्तिनियामकसम्बन्धे दति यावत्, माध्यतावच्छेदके इति शेपः, "तेनैव' पदेनैव, व्यभिचारादिति पदे वृत्तिनियाम- कमम्बन्धेन पदार्थमंमीमत्त्वात् इत्याहुः । मियानुयायिनमा, ननु 'रसारितार्थसमर्गवन्तीत्यच मारितप- . दार्पममर्गजानजनकत्वमात्र सायं एकपदार्थ परपदार्थमंतर्गवति पदपरपदार्थजानं तजनकलं वा श्राद्ये पाह, 'ज्ञापकत्वेति ·तत्वचिन्तामणी ज्ञानावच्छेदकतया च संसर्गसिद्धिः ज्ञानज्ञानस्य तदि- पयविषयकत्वनियमात् । - जापकत्वसाध्यकानुमानमावेशोत्यर्थ, 'अर्थति एकपदार्थ परपदार्थ- मंसर्गासिद्धेरित्यर्थः, प्रवर्तकञ्च तज्ज्ञानमिति भावः । अन्धे आह, "प्रमापकस्य रति एकपदार्थ परपदार्थसंसर्गवति यत्तञ्जानं तचन- कत्व इत्यर्थः, साध्य इति शेषः, 'तेनैव' अनातोकेनैवेत्या)। तदमत्, पत्र मसर्गस्दैव माध्यत्वात् ज्ञापकत्वम्य च मनर्थतया साध्यतावच्छेदसम्बन्धलात् । ननु भवदुतानुमानाध्यापकावेन ग्टहीतं संसर्गज्ञानं मिझत मंसर्गम्त कथं मिद्धेत्तस्य व्यापकलेनाग्रहीतवादित्यत श्राइ, 'जा- नावच्छेदकतयेति परामर्गे जानां संमर्गस्य विशेषणतावच्छेदक- तया वहिज्ञानानुमितौ वविदवार तद्भानमित्यर्थः । अनुमितेः संसर्गावगाहने प्रमाणान्तरमाइ, 'ज्ञानज्ञानस्येति, तद्विषयेति धानविषययावद्विषयकवादित्यर्थः, यावदित्यकरणे यत्किञ्चिविषय- विषयकवमिद्धवावपि संसर्गविषयकवामिद्धे । मनु नायं नियमः ज्ञानमितिपदजन्ये भाब्दजाने प्रात्मा ज्ञानवान् इत्यनुमित्यादौ घ व्यभिचारात् । न च विषयविशिष्टतया तज्ज्ञानावगाहि- ज्ञानस्य तज्ज्ञानयाविषयविषयकत्वमिनि नियम इति वाच्यम् । म्याम इति जानस्य घटज्ञानमित्यादिशब्दतो जाने घटः ( अन्दयप्रयोजकरूपवत्वं योग्यवेति भाइ । 11) द्विववदत्रेति क., म.।

·प्रदायतुरीयखगड़े शब्दाप्रामाण्यवादः । संसर्गे च सम्बन्धिन एव विशेषकत्वात् । व्यभिचारात् । न च तज्ज्ञानविषयोभूतयावदिषयविभिएतया तज्ज्ञानावगाहिज्ञानस्य तज्ज्ञानयावद्विषयविषयकपमिनि नियम- इति वाच्यम् । उकर्ममर्गज्ञानानुमितेः संसर्गज्ञानविषयीभूतयांवधि- पयविभिएतया संसर्गज्ञानावगाहित्वस्यैवामिद्धेः तचैव विवादात् । न च तज्ज्ञानयावद्विषयोपम्यिनेरव्यवहितोत्तरवर्षि यत्तज्ज्ञान- विषयकं ज्ञान तत्तज्ज्ञानयावद्दिषयविषयकमिति नियमः अनुव्यव- मायादौ नया दर्शनात् उनानुमित्यादौ च ज्ञानविषयस्य नोपस्थि- तवं अनुव्यवसायादौ च व्यवमायादित एव तदिषयस्योपस्थितत्वं प्रकृते “च पदार्थमंसर्गज्ञानातुमितिजनकीभृतपरामर्शनैव पदार्थसंसर्गज्ञान- यावद्विषयाणामुपस्थितलमिति वाच्यम् । तथाप्ययं घट इत्यादि-- ज्ञानाव्यवहितोत्तरज्ञानवानित्यमित्यादौ ) व्यभिचारादिति । मैवं, वाधकाभावे मति नज्ज्ञानविषयकं धज्जामं तत्तज्ज्ञानयावद्विषय- विषयकमिति नियमात् उक्तखले कारणभावादेरेव बाधकस्य मत्वान व्यभिचारः। नचेवमपि सम्बन्धिनः पदार्थस्य भानं कथं स्थादित्यत श्राह, 'समर्ग चेति व्यापकविशेषणविशेषणीभूतमंमगाशे चेत्यर्थः, 'मम्बन्धिनः पदार्थस्य, 'विशेषकत्वादिति विशेष्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या परामर्षे विशेषणवादित्यर्थः । नम्, तथापि गोवाभ्याज- लादिरूपेण गवाभ्याजनादिसंसर्गसिद्धिः कथं स्यात् मारितपदार्थ- बादिरूपेणैव व्यापकताग्रहात् प्रवर्तकञ्च तज्ज्ञानर) अत पाह, () ज्ञानाव्यवहितोत्तरेत्यम्य अनुमियादावियनेन सह मानन्धः । (१) तथा ज्ञानमिति ख०, ग.।

·सत्यचिन्तामणो 8. । पक्षधर्मातावलात व्यापकत्वेनाहीतस्यापि संसर्गविशे- यस्य सिद्धिः। अथैवं भ्रान्तिमानमपि भ्रमः स्यात् । न चेष्टापत्तिः, ईश्वरस्यापि भ्रान्तत्वापत्त। इदं रजतमिति भ्रमादिव युक्ती रजतज्ञानवानयमिति भ्रमस्य जा- नात् भ्रान्तिनमहत्त्यापत्तेश्च । । . 'पक्षधर्मातेति, 'व्यापकत्वेनेति ताद्रूप्येणेत्यादिः, 'ससर्गविशेषस्येति गोलाभ्याजनलादिविशिष्टोपम्यितसंसर्गस्येत्यर्थ. । अमविषयक ज्ञानं भ्रम इत्यभिप्रायेणाकते, 'थैवमिति, ‘एवं जानज्ञानस्येत्यादि- निघमे, 'भ्रान्तीति भ्रमस्य ज्ञानमित्यर्थः, 'धमः स्थादिति उक्त- ध्यातिबलाशमविषययावद्विषयकलेन तस्थापि भ्रमविषयीभूतास?- मिश्चविषयकवादिति भावः । भ्रमस्येव तज्ज्ञानस्यापि भ्रमत्वे न कथिद्दोष रत्याभयवतः सायं निराकरोति, 'म चेति, ईश्वर- स्येति, तस्य मर्वज्ञत्वेन सर्वभ्रमविषयकज्ञामवत्त्वादिति भावः । ननु बाधकाभावे मतीति विशेषपादेव नेश्वरज्ञानस्य भ्रमत्वं तस्य सन्मात्र- विषयकवेनैव धर्मिग्राहकप्रमाणेन मिद्धेरित्यखरसादाह, 'इदं रजत. मिति, 'शुक्राविति, 'प्रवृत्त्यापत्तेरित्यनेनान्वित, 'ज्ञानात्' धमानु- व्यवधायात्, 'धान्तिति धान्तिजपुरुषम्यत्यर्थः। भ्रमविषययाव- विषयकन्वेनोभयोरयविशेषादिति भावः । एतदप्यापातन , रजत- ज्ञानवानयमितिजानेन रजतलविशिष्टेदंविषयकज्ञानवानथमिति जानं विवदितं, इदविशय्यकरजतत्वप्रकारकजानवानिति शानं वा, आधे प्रवृत्ताविष्टापत्तिरेव तस्थापि शको रजतत्वप्रकारकलेन भवतापि ·शब्दापयतुरौयखण्ड़े शब्दाप्रामाण्यवाद । 89 मतः प्रवृत्तिस्वीकारात्, अन्ये तम्य धमविषययावद्विषयकत्वेऽपि ए- वाव च्छेदका प्रतिविषयोशिश्यामवगाहियेन नमात् प्रत्यापादन- ममगत। न चेष्टतावच्छेदक-प्रवृत्तिविषययोरमद्वैशिष्टस्यापि यावद- न्तर्गतलेन तंदवगाहिलमस्येवेति वाच्यम् । तथापि प्रवृत्तिविषये दृष्टतावच्छेदकामकारकलात्() तस्मात् प्रवृत्त्यापादनासम्भवात् तादृ- शाज्ञानस्यैव प्रवर्तकलान्। श्रय एतावच्छेदक-प्रवृत्तिविषयवेगि- ध्यावगामित्वेन प्रवर्तकत्वमित्यभिमानेन महत्त्यापादन, किञ्च उक्तव्या- स्यगौकारे भ्रमातुव्यवसाये सदैशियमवयं विषयः तच संसर्गमा- दयेव भविष्यति अभ्यरूपेणमतो भानानगौकारात् तथाच प्रवृत्ति- विषये इष्टतावच्छेदकप्रकारकत्वमस्त्वेवेति चेत् ।न। तादृगव्यायन- हीकलमतेऽपि तादशभ्रमानुव्यवमायात् प्रवृत्तेर्दुरित्यात् वैगिट्य- विषयकवायोजकव्यवमायरूपमत्यासत्तेः मम्भवात् तन्मतेऽप्यवग्यम- नुव्यवमायस्य वैगिध्यविषयकत्वात् प्रवृत्तिविषये इयत्तावदकवि- शिरपुर्व्यवमायादिरूपसामग्रीमत्वेन प्रवृत्तिविषये इयतावच्छेदक- प्रकारकलाच्च । न शकीरजतत्वाभाववतीनियाधयुयुत्तरं भ्रमा- नुय्यवसायान् प्रवृत्तिरापाद्यते. अग्मनाते तत्र प्रतिबन्धकमचेनानु- व्यवमाये शुको न रजत प्रकारः नन्मते ज्ञानज्ञानभ्येति नियम- पनेनावानं रजतत्ववैशिष्य भामते(९) तच्च मंसर्गमर्यादया नान्यप्रका- रेण मम्भवतीति तम्य प्रवृत्तिविषये रजतत्वप्रकारलादिति वाच्यम् । सन्मतेऽपि बाधकामायें पतीति विशेपणमहापात्तब रजतत्ववैशि- .. (9 सावधेदकप्रशाररत्वाभाशदिति ह, गः। (1) रसातवैशिनविषयमावमिति स०, म.।

·तत्त्वचिन्तामणौ। यत्तु भ्रमविषयविषयकत्वेन न ममत्व) भ्रमविप याणा) सिध्यसिद्धिपराहतत्वात् इति, तब वक्ष्यामः। च्याविषयकलात् बाधबुद्धिरूपबाधकमद्भावात्, अतएवं शामिविशे- ख्यक रजतत्वप्रकारकजानवानयमिति शाब्दादिज्ञानात् प्रवृत्तिरा- पाद्यते तत्रास्मन्मते शक्तौ रजतत्ववैशिट्योपस्यापकपदाभावात् भएको न रजतत्ववैशिध्य विषयः तन्मने च व्याप्तिबलेनावग्यं तस्य विषयत्वादित्यपि परास्तं, नवापि कारणाभावरूपबाधकमड़ावा- दिति सझेपः । 'अथवमिति पूर्वपचे श्रमविषयकत्वमेव धमत्वमिति खोकुर्वतो वैशेषिकैकदेशिन, सिद्धान्तमुपन्यस्य दूषयनि,(२) 'यत्त्वित्यादिना, अन्यया अथैवमिति पूर्वपचिणं प्रति यत्त्त्यिादिनाक्षेपे 'नत्र वक्ष्याम- दत्यस्याननुगुणतापत्तेः 'श्रथेवमिति पूर्वपषिणाइये सिद्धान्तानभि- धानात् तदुपरि दोषाभिधाने तस्यैव सिद्धान्तकरणौचित्यादित्य- वमेयम्) । 'भ्रमविषयविषयकलेन' भ्रमविषययावद्विषयकवेन, 'न भमवं', पापादयितुं शक्यमिति शेष', 'मिद्यमिवौति धमविष- पाणां यावतां सत्त्वामत्त्वाभ्यामित्यर्थः, 'पराहतवादिति श्रापादनस्य व्याहतबादित्यर्थः, भ्रमविषयाणां यावतां मत्त्वे नविषयकवेन कथं ( ममविषयविषयकत्वेनाधमत्वमिति क.) १) भ्रमविषयम्येति ख. ( सिद्वान्त्येव दूधयतीति का। (1) बन्ययेवादिरवमेयमित्यन्त पाठ खा चिहितपुस्तकदये नास्ति।

·शब्दास्यतुरीयखरहे शब्दाप्रामाण्यवादः । ७३ • मैवं, असद्दिपयकत्वेन न धमत्वं भ्रमविपयाणं . भ्रमावमापादनौयम् सन्मात्रविषयकाव-भ्रमवयोविरोधात्, अमत्त्व- श्वेत्तथापि असत पापादकतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वेन पापादक- तावच्छेदंकप्रकारकापादकज्ञानाभावादापादनासम्भवात् असतः संस- र्गमर्यादयैव भानाङ्गीकारादिति भावः । यदा असत्त्ववेत्तदा तदिषयकत्वमण्यमदेव तथाच तेन कथमापादनौयं असति व्यास्य- भावेनापादकवस्यानुमापकावस्य वा असम्भवादिति भावः । 'तर' व्याघातरूपायां समाधानयुक्ती,) 'वक्ष्याम इनि दूषणमित्यादिः, 'मैवमित्यादिना श्रमविषयकत्वस्य भ्रमरूपतानिराकरणवसरेऽसु- पदमेवेत्यर्थः, एतत्समाधानं तदा सम्भवति यद्यमद्विषयकत्वं भ्रमत्वं भवति अन्यथा मन्मात्रविषयकत्व-व्यधिकरणप्रकारकत्वरूपप्रमाव- भमत्वयो:) विरोधाभावेनैतत्समाधानामाभवान् तस्यैव दूषणो- यत्वादिति भावः । 'श्रसद्दिषयकलेनेति, धान्येन. धनवानित्यादा- विवाभेदे हतीया, 'भ्रमत्वं' भ्रमपदप्रतिनिमित्तं, तथाच भम- पदप्रतिनिमित्तं नामविषयकवरूपमिति ममुदितार्थः । केचित्तु 'भ्रमर भ्रमपदशक्यत्वं, बत्तीयार्थोऽवच्छिन्नस्त्वं, तथा भ्रमपदशक्यत्वं नामविषयकवावछिनमिति ममुदितार्थ इत्याडः । 'भमविषयाणामिति, शनि-रजतत्व-तदेशिध्यानां मापां पार- " यायियकत्वेनाममत्वमिति खा। (१) 'तत्र' याघातरूपायां समाधानयुगाविधयं पाठः खा चिम्मित. पुस्तकदये नास्ति। ( मन्मात्रविषयकाय ममतयोरिति १०, ग.1 ·सावचिन्तामणौ। 88 .सत्यात् किन्तु व्यधिकरणमकारकत्वेन । न च भ्रमस्य जाने व्यधिकरणं प्रकारः, रजतत्त्वप्रकारकत्वस्य भ्रमेऽपि सत्त्वात अन्यथा भ्रान्त्युच्छेदः) प्रमाणभा- . मार्थिकलादित्यर्थः। नन्वेवं मदिषयकन्वेऽपि रजतलनमस्य यथा धमत्वं तथा रजतवभ्रमविषयकजानम्यापि भ्रमलमस्वित्यत शाह, "किन्विति, 'यधिकरणेति विशेयतायधिकरणत्यर्थः, अवापि बतीया पूर्ववत् । ननु व्यधिकरणप्रकारकत्वे भ्रमल एव भ्रमस्य 'जानं कथं न मम इति तटम्यागवायामाह, 'नदेति, 'यधिरणं प्रकार इति । न च प्रतियोगिवाचकपदम्यार) अत्तयोगिवाचकपद- ममाननिङ्गकवनियमात् व्यधिकरणमित्या नपुंसकलिंगकल- मनुपपर्य प्रकार इत्यम्य पुलिङ्गकवादिति वाच्यम् । प्रचापि व्यधिकरणमित्येवानुयोगि व्यधिकरणमुद्दिम्य प्रकारभेदविधाना- दतः मामान्यतो भभकलिङ्गवमेवोचित प्रकारभन्दम्य प प्रज- पषिद्कलाय मधुमकनिङ्गसमिति भावः । 'रजतत्वमकारकत्वम्यति भमा जाने प्रकारोभूतम्य रजनवप्रकारकावयेत्यर्थ., शशिविगेश्यक- चम्य त्यपि यांध्य, 'अन्यथा' रजतलपकारकवम्य भमेऽमत्त्वे, भानोति रजतबाभावादिशेयकवाचिघरजंतबमकारकत्वाश्रय- भागोद वर्ष:, "प्रमाणाभावादिनि, 'प्रमाणं' प्रमा, सम्यो रण- (भमोतिक.। It) प्रतियोगितमनुयोगितवावयमोधम्य यनपथाभेद म च प्रकारम्यति भार ।

·शब्दास्यतुरोयाखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । १५ वात्। ननु प्रतारकवाक्ये व्यभिचारः विशेषदर्शनेन तब संसर्गज्ञानाभावात् । न च संसर्गमप्रतीत्य वाक्य- तलाभाववदिशेयकवाच्छिन्नरजतत्वप्रकारकवाभावादित्यर्थः, भ्रम- प्रमानिरिक च विशिष्टजानमामिद्धमिति भावः(१) । केचित्तु 'अन्यथा' भ्रमविषयकज्ञानमाचे शत्यादौ रजतत्वा- Wधिकरणस्य मकारत्वे, 'धान्तौति रजतत्वाभाववदिशेय्यकरज- नत्वप्रकारकजानोच्छेद इत्यर्थः, 'प्रमाणेति, तथा सति भम- ग्राहकस्य सर्वस्यैव जानस्य अत्यादौ रजतत्वादिवैशिट्यावगाहित्वन त्यादौ तदभाववत्त्वावगाहनासम्भवेन रजतत्वाभावधति प्रत्यादौ रजतलमकारकत्वरूपधान्तिवावगाहनासम्भवादिनि भाव इत्याहुः । अन्ये तु 'अन्यथा' असदै शिष्यविषयकत्वम्य भ्रमवरूपत्वे, 'भा- नयुच्छेदः' भ्रममावत्यैवोचेदः, 'प्रमाणेनि, ज्ञानज्ञानम्येत्यादिव्याग्नि-. बलात् भ्रान्तिंग्राहकस्य सर्वस्यैवासद्वैशिट्यविषयकतया धमत्वेन विष- थामाधकल्लादिति भाव इत्याजः । तदसत्, शुनौ रजतलस्यासद्वैशि- श्यविषयकन्वेऽपि भ्रमांशे भ्रमाणे च प्रमालानपायादिनि मद्दपः । 'ननु प्रतारकेति वस्तुमत्या घटवति भृतले परमतारणेच्छया मयुक्ते घटाभावषद्भूतलमिति विनम्यादिवाक्ये इत्यर्थः, तेन 'भान्त- प्रकारकवाक्ये च व्यभिचार इत्यग्रिमग्रन्थेन न पौनरुक्त्यमिति ध्येयं, "विशेषेति प्रकारका वनुर्घटवद्धतलमिनि स्वस्य निश्शयमत्वेने- त्यर्थः, 'संसर्गति घटाभाव-भृतलयोः ममर्गज्ञानाभावादित्यर्थः । ५७ दिशिप.त्यनेन निर्जिकल्पक ज्ञानव्यादति, तथाच भम प्रमानिरिक्तस्य निर्विकल्पकनादम्य पमित्वोमि न क्षति । .

·३६ वाचचिन्तामणौ। रचना न सम्भवतीत्याहायं तस्य संसर्गज्ञान सम्भव- सौति वाच्यं । तावत्पदनानादेव शुकस्येव वाक्यरच- न च बाधाभादरूपयोग्यताविरोपितहतोस्तचाभावात् कथं व्यभि- चार इति वायम् । 'योग्यताविरहाच्चेत्यनेनास्य दोषस्याये स्वय- मेव वध्यमाएत्वात्। केचित्तु • अश्वयमयोजकरूपवत्व योग्यता हेती प्रविष्टेति भमेणाहते, 'नन्विति, तथाच 'प्रतारकवाक्ये' इत्यस्य करका करणकोन मेक इति मानानेन परभ्यु करकाकरणकवेन मेक धोधो भवखिति प्रतारणेच्छया प्रयुक्त पयमा मिचतीति वाको इत्यर्थः, श्रये च बाधाभावरूपयोग्यता हेतौ प्रविष्टेत्यभिप्रायेण 'योग्यताविरहाचेति ममाधायत इत्याः । "ममर्ग' एकपदाऽपरपदार्थमंमगे, 'वाक्यरचना' वायोग्या- प्रवृत्तिः, "पाहायति, तस्याप्रतिवध्यवादिति भावः । यद्यपि पाहायंशानमन्चेऽपि प्रमापूर्वकवपर्यावमाथिमाध्यविरहायभिचार- मतदयस्य एव, नथापि म्फुटन्चात् तदुपेक्ष्य दूपणान्तरमाइ, "सावत्पदेति सणादिस्पेएमाधमतया भानपूर्वोजानादेवेत्यर्थः, वाशाम विमायोति शेषः । मनु पक्ष्याचनिरिकम वाफ्या- मुकृशती वायाशामरूपेटमाधमलाजाममेव तिरिहि स्वधि- पकानेवादारा प्रतारणाम्यन्नेऽपि वाक्यागाममममधि- "तम्ग भंगशालमतोतीनि ·शब्दाप्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । g9 नोपपत्तेः। अन्यत्रापि तस्यैव तन्त्रत्वादिति चेत्, न, एतहाक्यमेतस्य पदार्थसंसर्ग बोधयिष्यतीत्याशयेन वाक्यप्रयोगात् तस्यापि संसर्गज्ञानात् योग्यताविर- हाच । अतएव विसम्बादिवाक्ये गुंकवदुचरिते न नमित्यत पाइ, 'अन्यबापौति पति-पशुभिन्नम्य मूर्ख-वास्तकादे- क्यानकूतकृतावपौत्यर्थः, 'तस्यैव' सुखादिरूपेष्टमाधनत्येनानुपूर्वी- ज्ञानस्येव । 'भाशयेनेति इच्छयेत्यर्थः। अन्यथाज्ञातार्थस्यान्यथा- बुवोधयिषाया:(१) प्रतारणत्वादिति भावः । 'तस्यापि' प्रतारक- स्यापि, ममर्गज्ञानादिति पदार्थाना२) परस्परसंसर्गज्ञानादित्यर्थः, संसर्गवोधेनेच्छां प्रति संसर्गज्ञानज्ञानदारा संसर्गज्ञानस्यापेक्षितलात् संसर्गज्ञानं विना प्रतारणाया श्रमम्मवादिति भाव.। न च विशेषदर्शनमत्त्वात् कथं संसर्गज्ञानमिति वाच्य। श्राहार्यसंसर्ग- ज्ञानस्य यथाकथञ्चित् मंसर्गज्ञानस्य(२) घ तन्मत्त्वेऽपि सम्भवात् । म च तथापि संसर्गज्ञानजन्यत्वं नास्त्येवेति व्यभिचार इति वाच । संसर्गज्ञानपूर्वकलमात्रस्य माध्यलादित्यभिप्रायात् । ननु तथापि प्रमापर्यवमायिमाध्यविरहायभिचार एवेत्यस्वरमादाह, 'योग्यतेति, बाधविरह एव योग्यता हेतौ प्रविष्टेति भावः। 'प्रतएव' इतौ बाधाभावरूपयोग्यताविशेषणादेव, 'गएकवदुचरित इति एकपदार्थ- (९) एकप्रकारेण ज्ञावार्थस्य प्रकारान्तरेणं ज्ञापनेच्छाया इत्यर्थः । .प्रकृतपदार्थानामिति । (९) सौकिकापामाख्याश्रयस्येत्यर्थः ।

·सावचिन्तामणौ। . व्यभिचारः। शब्दात् संसर्गप्रत्ययस्तु योग्यताभ्रमात् । अंथ संसर्गजानं विना अ॒कस्यान्यस्य वा सम्बादि- ऽपरपदार्थसंसर्गज्ञानवदन्येनोचरित इत्यर्थः । यद्यपि तादृशयोग्य- ताविशेषणानुपादाने प्रमापर्यवमायिसाध्यविरहिणि तत्तात्पर्य्यक- विसम्बादिवाक्यमात्र एव व्यभिचारी भवतीति शुकवदुचरित- वपर्य्यन्तानुधावनं व्यर्थ, तथापि तादृशवाक्ये एकपदार्थ ऽपर- पदार्थज्ञानमात्रपूर्वकत्वमाध्येऽपि व्यभिचारः सम्भवतीति तावत्प- य॑न्तानुधावनं । न च नथापि शकोचरिते इत्यस्यैव भम्यक्त्वाच्छु- कवदिति व्यर्थमेवेति वाच्यम्। शुकोच्चरिते तात्पर्य्यगर्भहत्वभावेन व्यभिचारामभवत् पुंवचमि तु एकपदार्थेऽपरपदार्थमंम जाना- भावेऽपि रदं वाक्यं मेक-वफ्रिकरणव-समर्माणां जान जनयविति मामान्यतम्तात्पर्य्यमम्भवादिति भावः। ननु यदि तब न योग्यता नहि कदाचित् कथ सत्र मंमर्गप्रत्ययः इत्वभावादित्यत पाए, 'गम्दादिति, प्रयोजकत्वे पञ्चमी, 'योग्यनाथमादिति, केतु- भ्रमादनुमितिरिति भावः । 'ममर्गज्ञानं विनति अपरपदार्थ एकपदार्थममगंजाम दिनत्यर्थः, उच्चरिते इति शेषः । शुकवाक्ये मात्पर्यघटितईवभावायभिचारो न ममवतीत्यत आह, 'अन्याय वेनि, तपापि परंपदार्थ एकपदार्थममर्गजामाभावेऽपि दै वाक्यं भृतम-घट-मंभण जानं जनयतिति मामान्यतम्ना- स्वयं ममवतीनि बोध्यम्। 'भान्तेति वस्तुगत्या घटाभाववनि भतने पटाभनममिति धान्नेम प्रतारणेच्या प्रयु घटा- । एकपाशामाईममधामति सः।

·शब्दास्यतुरोपखण्ड़े शब्दाप्रामाण्यवादः । 88 वाक्ये भ्रान्तप्रतारकवाक्ये च व्यभिचारः कयं वा तत्र संसर्गप्रमा वक्तृज्ञानानुमानासम्भवादिति) चेत् । नं। यदि तच संसर्गप्रमा तदा वेदतुल्यतेत्युक्तं । भावतलमिति वाक्ये रत्यर्थः, योग्यतरवत्वलाभाय धान्लेति, 'व्यभिचार इति प्ररुतेकपदार्थमंसर्गवत्प्रकृतापरपदार्थजानपूर्वकत्वा- भावादिति भावः। च धान्तप्रतारकवाक्ये कथं व्यभिचारः अन्यया ज्ञानार्थस्यान्यथा बुबोधयिषात्मिकाया:(१) प्रतारणायाः ममर्गज्ञानजन्यत्वनियमेन प्रतारणान्यथानुपपत्त्या एकपदार्थसमर्गवद- परपदार्थज्ञानम्याहार्य्यस्यापि विषयावाधात् प्रमारूपस्यावग्नकत्वात मामान्यतम्तादृशपदार्थज्ञानपूर्वकत्वस्यैव माध्यलादिति वाच्यम् । माध्ये खारमिकमानम्य प्रमावेन विवदितलान् काकतालीय- मावादत्वादाहार्यज्ञानम्य प्रमाणान्तरफम्तत्वात् । यदा धान्तमता- रकवाक्ये इत्यस्य धान्तमतारकम्येव वाक्यं इति व्युत्पत्त्या करण- पाटवजन्यवाक्य इत्यर्यादिति मन्तव्यं । 'तत्र' तेषु म्यलेपु, 'मसर्गप्रमा' मंमर्गज्ञानं, प्रगावपयंन्तानुधावनस्य यर्थत्वात्. 'वज्ञानेति, बाधादिति भावः । 'येदतुन्यतेति वेदै यथा ईश्वरीयसंसर्गप्रमा- पूर्व कलमादाय माध्यमत्वं तथा प्रयतेऽपौत्यर्थः, यदि न संमर्गप्रमा नदा. एतदाक्यजन्यमतोत्यप्रमिया नात्पर्य्यघटित इत्यभावादेव म मृतवाशानानुमानासम्मवादितोति कः । पन्यार्पयोधयिषामिशाया इति तुः । गाय यादि पदेयक पाठ खगपतिपुस्तकहये नास्ति । 7 ·तत्वचिन्तामणी श्राकाज्ञा-योग्यतासत्तिय ज्ञातोपयुज्यते, अन्यथा 'शाब्दधमानुपपत्तरिति । उच्यते । श्रर्धनानं प्रवत्तकं व्यभिचार इति भावः । 'उतमिति प्रत्यक्षमण्डे उत्पत्तिवादे इत्यर्थः । ननु श्राकाहादिजान विनापि भन्दयत्रणानन्तरमनु- भवमिद्धः पदार्थमंसर्गवोधः स वैशेषिकमते कथं स्यात् इतविशेष- शोभूताकासाद्यज्ञानेनानुमानासम्भवात् श्रतः शब्दोऽवग्यं मानान्त- रमगीकार्य इत्यत आइ, 'भाकाोति, भवन्मतेऽपि भान्दयोधे इति शेषः । 'अन्यथेति यदि ताः स्वरूपमत्यः शाब्दधीकारणा- नौत्यर्थः,(१) 'शाव्देनि माब्दबोधस्याकाहादिभ्रमणानुपपत्तेरिटर्थः, खरूपसदाकाहादेरभावादिति भावः । यथाश्रुतन्तु न मङ्गच्छते योग्यतायाः स्वरूपसदुपयोगित्वे गाब्दभ्रमानुपपत्तावपि पाकाहा- मत्त्योः म्वरूपमदुपयोगिवे तद्विरहात् वहिना मिश्चतीत्यादौ गाब्दभ्रमम्पन्नेऽपि स्वरूपमत्योम्तयो. मत्वादिति ध्येयम् । तस्माद- नेने प्रकारेण मर्वत्र शब्दात् ममर्गयोधो भविथति किं शब्दस्य प्रमाणान्तरत्वेनेति वैशेषिकाणं पूर्वपक्ष' तत्र गूढाभिमन्धिः समाधानमाइ, “अर्थजानमिति रटवावच्छिन्ने तादाम्यसम्बन्धेनं रजतप्रकारकं जानमित्यर्थः, 'प्रवर्तक' इदं रजतं न वेत्यादि- मंमयाभावप्रयोजक, तादृशमंशयप्रतिवन्धकमिति यावत्, यथाशु- तन्तु न मगच्छते रजतादिनिष्टेष्टमाधननादिजानभ्य उपादान- प्रत्यक्षविधया दं रजतमित्यादिश्यतम्य च प्रवृत्तईतत्वेनेदं (शान्दधीकारणानीति भैष इति का।

·शब्दास्यतुरीयरपण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । न तु तज्ज्ञांनज्ञानं गौरवात् व्यभिचाराच्च, अतो. रजतज्ञानवानमिति ज्ञानं न प्रवर्तकं किन्विदं रजतमिति ज्ञानं, इदमपिं ज्ञानं रजतविषयकमिति रजतमित्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधस्य कापि प्रत्यनुपधायकत्वात्। यद्दा ‘प्रवर्तकं' नादाम्यसम्बन्धेन रजतादिप्रकारकप्रत्तिस्वरूपयो- ग्यमित्यर्थः, तथाच प्राचानये तदिशेय्यक तत्समर्गक-तत्प्रकारक- प्रवृत्तित्वावच्छिन्नं प्रति तादृगजानवेन शाब्दवोधादिसाधारणेन सामान्यतः कार्य-कारणभावान्तराभ्युपगमाच्छाब्दयोधोऽपि तादृश- प्रवृत्तिखरूपयोग्य इति नासङ्गतिः, एवमग्रेऽपि । 'न त तज्ज्ञान- जानमिति न तु तादृशज्ञानज्ञानमित्यर्थः, 'यभिचाराचेति तादृशजानजानसलेऽयुक्तमंशयोत्पादाचेत्यर्थः, यद्वाकन्चे इदं रजत- मित्याद्यभेदप्रत्यक्षान्नायमानायां प्रहत्तौ व्यभिचाराचेत्यर्थः । मामा- न्यत उत्तम प्रकृते योजयति, 'रजतज्ञानेति रजतपदार्थसंसर्ग- वदिदम्पदार्थज्ञानदानित्यानुमानिकं ज्ञानमित्यर्थः, जानवानयमि- त्यभिधानन्नु भाकाहादिमदाक्यप्रयोक्तललिङ्गकपुरुषपक्षकानुमाना- भिप्रायेण, प्रकृते 'तु नादृशज्ञानपूर्वकमिदमिनि दोध्यम्, 'द रजतमिति ददं रजतमित्याकारकं ज्ञानमित्यर्थः, अर्थज्ञानं प्रवर्स- कमित्यवार्थज्ञानपदेन रजतविषयकं ज्ञानमुक्रमिति भ्रमेणागते, 'पदमपोति, भभगपिरोपणतया रजतपदार्थवरूपेण रजतस्यापि . (1) सामान्यत रोति खा, म ·तत्त्वचिन्तामो किञ्च व्यापकतावच्छेदकप्रकारिकानुमितिरता) ममा- रितपदार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणीत्यनुमितिः स्यात् न तु मिद्धिरिति, अतः किं शब्दस्य प्रमाणान्तरलेनेति शेषः, अन्यया संस- र्गमिद्धेरनपास्तत्वेनालनकतापातात, 'परास्तमिति, इदं रजतं न वेति मंगयप्रतिवन्धकज्ञानस्य तादाम्यसम्बन्धेन रजतप्रकारकप्रवृत्ति रूपयोग्यज्ञानस्य वा अतोऽसम्भवादिति भावः । ननु तथापि निस्कसंगयप्रतिबन्धकवं निरुतप्रवृत्तिस्वरूपयोग्यत्वं वा न तावदि- दन्वावच्छिन्नविशेष्यक-तादाम्यसंसर्गकरजतप्रकारकशानवेन अपि तु इदन्त्वाश्रय-रजतयोरभेदसंसर्गावगाहिज्ञानलेन अस्य सामान्य- धर्मात्वेन लघुत्वादत एव इद-रजतयोरभेदः श्रव रजताभेद इत्या- दिज्ञानस्थापि तादृमसंगयप्रतिबन्धकत्वं तादृशप्रवृत्तिखरूपयोग्यत्व- श्वेति मन्यते तनाते शब्दस्य प्रमाणान्तरत्वमनर्थकमेव उनानुमाना- दपि नादृराजाननिहादित्यरुचेराइ, "किञ्चेति, 'व्यापकतावच्छे- दकेति व्यापकतावच्छेदकत्वेन रौतधर्मप्रकारिकवेत्यर्थः, 'स्मारित- पदार्थति एतट्रजनपदम्मारितार्थमंसर्गवदेतदिदम्पदम्मारितार्थज्ञान- पूर्वकाणीत्यर्थः, 'न तु रजतज्ञानेति न तु रजताभेदवदिदंज्ञाने- त्यर्थः, तथाच येनेदत्वाश्रय-रजतयोरभेदसमावगाहिजानवेनेदं रजतं न बैंति मंशयप्रतिबन्धकत्व नादाम्यसम्बन्धेन रजतमकारक- प्रवृत्तिखरूपयोग्यत्वं वा अभ्युपगम्यते तेनापि रजतांगे निरवछि- घरजतत्वप्रकारितानिरूपिता अभेदसंमगांमे चाभेदत्वातिरिक्त- 10 तत इति ख.।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद'। रजतज्ञानपूर्वकाणीति तस्मात् प्रवर्तकं ज्ञानं शब्दा- देव । अतएव प्रत्यर्थमनुवादकता शब्दस्येत्यपास्त। प्रकारिवानिरुपिता या पदं रजताभेदवदिति धौविपयिता भैवा- वच्छेदककोटी प्रवेशनीया, अन्यथा प्रमेयवत् पदार्थवप्रमेयममर्गवत् पदार्थसंमर्गवत् रजतीयप्रमेयवत् रजतीयजानिमदित्यादिज्ञानस्यायुने संशये प्रतिबन्धकलापत्तेः प्रकृतानुमानाच्च नन्न वृत्तं रजतत्वरूपेण रजतस्याभेदत्वेन च अभेदण्याभानात् पदार्थलेनैव रजतस्य संसर्गपनेव चाभेदस्य भानादिति भावः । 'प्रवर्तकं ज्ञानमिति इदं रजतमिति वाक्यश्रवणानन्तरमनुभवमिद्धम्येदं रजतं न वेत्यादिभमयाभावस्य अयोधकं ज्ञानमित्यर्थः, यदा तादृशवाक्यप्रवणानन्तरमनुभवमिद्धं तादम्यमम्बन्धेन रजाप्रकारकप्रतिस्वरूपयोग्यं जानमित्यर्थः, "श- दादेवेति, उमानुमानव्यवच्छेदमात्रे तात्पर्य नौकानुमानादित्यर्थः, अतः गम्दो मानान्तरमिति रोपः। अरन्नौमांमकमतं निराकरोति, 'अत एवेति यत एवोकानुमाने स्मारिनपदार्थत्वमेव प्रकारः न तु रजनलादिकं अत एवेत्यर्थः, 'इति परास्तमित्यनेनान्वय', 'प्रत्यर्थ' इदं रजतमित्यादिवाक्यप्रवणानन्तरमिदं रजतं न वेत्यादिमंगया- भावमम्पयर्य तदानौं तादृशमंगयप्रतिपन्धार्थमिति यावत्, यदा नादावाक्यंश्रवणानन्तरं तादाम्यमम्वन्धेन रमतमकारकत्तिखम्हप- योग्यजानार्थमित्यर्थः, उफरूपानुमानातदमम्भवादिनि भावः। 'अनु- सादकता गम्दम्येति उफरूपानुमानानन्तरं गान्दानुभवजनकता गम्द- येत्यर्थः, मोकानुमिनिमामयीमम्मवेनोफष्पानुमितेः मागुत्पादा- () अनापि 'पगतमिसि पाठान्तरं। .

·तत्वचिन्तामणौ शान्दानुमित्वोर्भिवप्रकारकत्वात् एकविषयत्वाभादेन . . दिति भाव । तथाच शब्दो न प्रमाणमिति मेष । ममाकरण हि प्रमाण प्रमा च अाहौतमात्रग्राह्यनुभव रहौतमात्रमाहीतरानुभव- इति यावत्, पटो द्रव्यमित्यादिज्ञानोत्तर जायमानस्य घटो द्रव्य- मित्यादिज्ञानस्य प्रमावमम्पादनाय मात्रपदी), स्वसमानाधिकरण- स्वाव्यवहितपूर्ववर्तिनिश्चयाविषयाविषयकेतसनुभव इति फलितार्थ , भान्दबोधय न तथा तस्योतानुमितिरूपतादृशनिश्चयाविषयाविष- यकत्वात्, मायोत्तरप्रत्यक्षानुमित्यो प्रमावसम्पादनाय निश्चयत्वेनो- पादान, स्वत्वघटितत्वादननुगतत्ववारणाय) चरमनिषेधदयोपादा- नमिति भाव । एतन्मते शब्दमावस्यैव रहौतमाचग्राह्यनुभवमात्र जनकलेनाप्रमाणत्व वक्ष्यमाणजरन्मौमामकमते तु लौकिकशब्दस्यैव तथावाट प्रमाणत्व वैदिकस्तु प्रमाणमिति न तेन मह पुनरुक्ति । 'श्रतएवेत्ययार्थ विवृणोति, 'भाब्देति 'भिवेति शाब्दबोधे रजत. वादे प्रकारवादनुमितौ च भारितपदार्थत्वम्य प्रकारवादित्यर्थ , “एकविषयवाभावेनेति शाब्दबोधयोनानुमितिविषयमात्रविषयक- (Y तथाच तादृशज्ञानस्य यहीततरधटग्रारित्वेन न रहौतमानग्राहित्व मिति भाव। (२) ननु मसमानाधिकरण साव्यदृहितपूर्ववर्तिनियाविषयविषयकानुभव प्रमा इत्यनेनैव सामनग्ये निषेधयोपादान व्यर्थभिन्यत ग्राइ, बननु गतवदारयाय घरमनिषेधहयोपादानमितीति निषेधयोमादानेन प्रतियोगिम्मत्व मुचित न त्वनुगिस्तत्व तथाच स्वसमानाधिकरण माव्यवहितपूर्ववत्तिनिश्चयाविषयाविययको यो य समामानाधिकरण्य- वायवहितपब्ववत्तियोभयमम्बन्धेन सविशिनिश्चयाविषयाविषपको यो याति यावत्, तत्सदनुभवभेदकूटविशियानुमत्र प्रमा इति पलि तार्य मददय भेदप्रतियोग्यनुभवपरमिति ।

·शब्दारयतुरीयखाड़े शब्दाप्रामाण्यवादः । . अननुवादकत्वात् तस्यैव प्रमाणत्वात् । नन्वेते पदार्था- वाभावेनेत्यर्थः, 'अननुवादकवादिति रहौतमात्रयाहौतरलादित्य- र्थः, नस्यैव' तस्यापि गब्दम्यापीति यावत्, 'प्रमाणत्वादिति ग्टहीत- मात्रयाहीतरानुभवकरावादित्यर्थः, ददश्च सुगमसमाधानवादुन । , वस्तम्न मर्वच शाब्दवोधपूर्वमुक्तरूपामितिमामयीमत्वे मानाभा- वेन यच प्रथम नेतादृभानुमितिमामयी नचैव धीतमाचग्राही- तरानुभवकरणलसम्भवः । किञ्च स्वममानाधिकरण-स्वाथ्यवहितपूर्व- वर्तिनिश्चयाविषयाविषयकेतरानुभवत्वं न प्रमावं तथा सति घटः सत्तावानित्याद्यनुमिवेः परामर्गविषयमात्रविषयकवेनाप्रमा- स्वापत्तेः,९) परन्तु अग्टौतग्राहि-तदिशेय्यक-तत्प्रकारकानुभवत्वं तत्र तत्ममालं, अग्टहीतग्राहित्वश्च दौतग्राहीतरत्वं स्वसमानाधिकर- पा-स्वाव्यवहितपूर्ववर्तिवममानाकारनिश्चयविषयविषयकेतरसमिति नयाच स्वममानाधिकरण-स्वाव्यवहितपूर्ववर्ति-खममा- नाकारनिययविषयविषयकेतरतदिशेय्यक-तत्प्रकारकानुभवलं तत्र तत्प्रमात्वं, तादृमानुभवकरणत्वञ्च तच तत्प्रमाणत्वमिति फलितं, यावत्, . () परामर्श विषयमानविषयकत्वेन घटा सत्ताव्याप्यवानिति परामविषय- मात्रविषयकत्वेनेत्यर्थः। न च पर्ववो वहिव्याप्यवानिति परामर्शात्तर जायमानाया. पर्वतो वहिमानित्यनुमिने परामर्मविषयमानविषयक- लेन प्रमावापत्तिसम्भये प्रसिद्धस्थलमरित्यागोनिर्वाज इति वाच्यं । पर्व- बौयबदः प्रागन मवात् तादृशएरामर्शस्य वहिवेन महानमोपवज्ञा- दिविषयकत्वेन उक्तानुमितेस्तादृशापरामाविषयमतीय निविषयक- लेनाप्रमावासम्भवात् ।

·तावचिन्तामणौ तात्पर्य्यविषयमिथःसंसर्गवन्तः श्राकालादिमा पदमा- . . स्खममानाकारलञ्च स्वस्मिन् यादृशी नदिशेयकलावच्छिनतत्प्रका- रिता तादृशतदिशेय्यकत्वावच्छिन्नतत्पकारितामासिव, इत्यञ्चोक्का- नुमानस्य शाब्दबोधसमानाकारत्वमेव मास्ति शाब्दवीधे तावदे- कपदार्थ परपदार्थ प्रकार उक्तानुमाने घ तत्ममर्गति भेदादिति कुत भाब्दबोधस्याप्रमात्व । एतेन तात्पर्यज्ञान यदि भाव्दधौ हे- तस्तदा सब्दमावस्यैव ग्टहौतमाचग्राह्यनुभवमात्रजनकत्वादप्रमाणत्व तात्पर्य्यभ्य तदिशेय्यक तत्प्रकारकमतीतौछयोच्चरितत्वरूपाया तज्- ज्ञान एव शाब्दबोधविषयीभूतस्य सर्वस्यैव प्रथम भानादित्यपि निरस्त । यथोततात्पर्यज्ञानस्य शाब्दधौममानाकारत्वाभावादिति ध्येयम् । ननु मा भूदुझानुमानादिदन्त्वावच्छिन्ने रजतत्त्वादिप्रकारेण रजतादिममर्गज्ञान नथापि विशिय्य पदार्थपचकादीदृशानुमानाद्- भविष्यतीत्याशयनागते, 'नन्विनि, 'एते पदार्था इति ददन्वा- श्रयरजतादय इत्यर्थ, 'तात्पर्यति तात्पर्यविषयोभतो य परस्प- .रममर्गस्तदन्त इत्यर्थ , अत्र इदन्वायरजतादयस्तात्पर्यविषय- ममर्गवन्त इति पाध्ये दद रजत न वेत्यादिसायनिवर्तकज्ञानस्य न निर्वाह बद रजतममर्गवदित्याकारकनिश्चयस्येव तादृशमयनिवर्ग- कवादतो यत्र यस्य ममर्गबोधो वस्तुत शब्दान्जायते न पचयि- वा तात्पय्वविषयीभूततत्ममर्ग माधनीय इति लाभाय 'मिथ - पद, तथाच इदं रजतमित्यादौ इद रजतममर्गवदित्यादिक्रमेण माध्य, रजतमानयेत्यादौ च कर्मत्व रजतममर्गवदानयन रजतकर्म- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे प्राब्दापामाण्यवाद । पर त्वसंसर्गवतिस्तात्पर्यविषयौभूतानयनसंसर्गवतीत्यादिक्रमेण नामेव साध्यं पक्षोऽपि नाना भमूहालम्बना वनुमितिः, श्रानयत्यत्र यदा- नयन-कृत्योरतकूलत्वसंसर्ग तात्पर्य तदा शति पचौलत्यानयन- समर्गमाधने कृतौ नयनस्य विषयत्वसंमर्गस्यापि मिद्धिर्मा भूदि- •ति 'तात्पर्य्यविषयेति मंसर्गविशेषणं । न च नसिद्धौ तिविरहः उद्देश्यस्यानुकूलत्वसमर्गज्ञानस्य वृत्तवादधिकन्तु प्रविटमिनि न्याया- दिति वाच्यम् । तर्हि तदानौं तदिषयकबुद्धेरनुभवसिद्धाया अनु- मानादतत्वात्तदनुरोधेनैव शब्दस्य प्रमाणान्तरलापत्तेः । एवं सर्वच बोध्यं, तात्पर्य्यविषयलञ्च एतत्पुरुषायैतत्कालौना या एतदुभय- पदजन्यसंवर्गप्रतीतीच्छा तदिपयत्वं, तेन न मसर्गमावस्यैव पुरुषा- न्तरोष-कालान्तरीय-वाक्यान्तरजन्यप्रतीतौच्छाविषयलादर्थान्तर- नादवस्थ्य । पाकाहानिरूपकत्वमपि ममर्गविशेषणं देय, इतरथा यदा कृत्यानयनयोरनुकालत्वे समानकालीनवे च ममर्गे तात्पय्य तदा छतावानयनस्य समानकालौनत्वमसर्गस्यापि सिद्धिः स्यात् । पाकासानिरूपकवच एतत्पदइयाकाहानिरूपकत्वं वाच्यम.) अन्यथा तस्यापि कुत्रचिदाकाहानिरूपकत्वात् । न च वैशेषिकैः शाब्दत्वजानेरनभ्युपगमादाकाहानिरूपकवं दुर्वचमिति वाच्यम् । तैरपि भाब्दवजातिरभ्युपेयत एध परन्तु मा जातिस्नानुमिति- तिरनुमितित्वयाप्येत्येवाभ्युपगमात् । अस्तु वा तत्संसर्गभिन्न- संसर्गवमेवाकाक्षामिरूपकसम्बन्धत्वमिति न काप्यनुपपत्तिः। इदं रजतमित्यादौ ददंपक्षक-रजतममर्गमाध्यकानुमाने तु तात्पर्य- . ( बोध्यमिति ख, ग ।

·सवचिन्तामो विषयत्वं संसर्गविशेषषमनुपादेयं इदं-रजतयोरभेदसमगै समान- कालौनवसंसर्ग च तात्पर्यदायां समानकालौनत्वसंसर्गमिद्धिवा- रायावश्यं श्राकाहानिरूपकत्वेन मंसगा विशेषणेयः, तथा गत एवाभेदसंमर्गमात्रे तात्पर्यशायामपि तात्पर्याविषयमंसगांन्त- रमिद्धिवारणात् संसर्गान्तरस्य नथाकाहानिरूपकवविरहात. एवं. रगतमानयेत्यादावपि कर्मवपचक-रजतमंसर्गमायकानुमाने नात्य- यविषयत्वं संसर्गविशेषणमनुपादेयम् रजत-कर्मलयोराधाराधेयभावे समानकालीनवे च संसर्ग तात्पर्य्यदभायां कर्मले रजतस्य संस- गभित्किारणावग्यमाकाहानिरूपकावेन भी विशेषपौयः, तथाच रजत-कर्मलयोराधाराधेयभावसम्बन्धमाचे तात्पर्यदशा- यामपि तत एवं तात्पर्याविषयसमानकालौनलादिसंसर्गसिद्धा- रणादिति बोध्यम् । 'आकाक्षादौति रजतपदाकाहादिमत्पद- स्मारितलादित्यर्थः, आदिना योग्यतापरिग्रहः, अत्र स्मारितत्वमा घट-पटयोरपौति रजतपदयोग्यतावत्पदमारिनवमुक्त, रजतपद. योग्यतावत्वं रजतपदार्थावाधितार्थकलं । न च रजतपदयोग्यता- वत्पदम्मारितवं रजतमानयेत्यत्रामपदोपम्यापिने कर्मत्वे वर्तते नचेदं रजतमित्यत्र यदिदम्पद-रजतपदे तदुभयनिष्ठाकाहानिरूपकतदु- भयतात्पर्यविषयोमतरजतसंमगा नास्तीति व्यभिचार इति वाच्यम्। एतद्रशनपदार्थावाधिनार्थकैतदिदम्पदमारितलस्य हेतुत्वात् यशद्र- जतपदार्थावाधितार्थक्रयापदम्मारितं भवति तत्तत्पदइयतात्पर्य विषयौमृततत्पदव्यनिष्ठाकाहानिरूपकरजतममगवद्भवति रजतेने- त्यादिवाक्यम्यटापदादिम्मारिनरजननिष्ठकरणवादिवदिति सामान्य- ·शब्दाख्थतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद। . मुखौ व्याप्तिः। न च तथापि रजतपदार्थत्वं रजतपदजन्यमति- विशेष्यत्वं नच लक्षणदिना घटादावपोति घटादिलाक्षणिकरजत- पदघटितरजतमानयेत्यादिवाक्यस्याम्पदोपस्थापिते घटनिष्ठकर्मले व्यभिचार इति वाच्यम् । रजतामत्तिमत्त्वेन रजतपदविशेषणात, रजतामत्तिय रजतान्यविशिय्यकस्मृत्यनुपधायकलं । न प तथापि रजतमानयेत्यत्रामपदेन कर्मवलरूपेण स्मारिते घटनिष्कर्मवे व्यभि- चार इति वाच्यम् । रजतपदार्थावाधितार्थकत्वपदेन रजतपदार्थ- बाधितार्थीपस्थापकभिन्नलस्य विवचितत्वात् घटनिष्कर्मलस्य रजत- पदार्थे वाधितत्वात् । एवञ्च यद्रजतान्यविशेष्यकस्मत्यनुपधायकयर- मतपंदजन्यमतिविशेय्यबाधितापस्थापकभिनयपदस्मारितं भवति नत्तत्पदयतात्पर्य विषयोभूततत्पददयनिष्ठाकाहानिरूपकरजतसंस- गवद्भवतीति सामान्यतो व्याप्तिः फलिता। न च तथापि को- दौरितेऽप्रत्यायके रजतमानयोयनामपदोपस्यापिते रजतनिष्ठकर्मले व्यभिचारस तच तात्पर्यगर्भमाध्यामिहे तात्पर्यवत्वेन हेतु विशेषोऽपि रजत-कर्मत्वोस्तादात्म्यमंसर्गतात्पय्यके रजतमानयेत्यधाम्पदोस्या- पिते रजतनिष्ठ कर्मवे व्यभिचारः तात्पर्यविषयोभतरजतपंसर्गम्य रजततादाम्यस्य रजतकर्मत्वेऽभाशदिति वाच्यम् । इदं रजतमान- येत्यादौ पदकर्मवादिपक्षक-रजनमंसर्गमाध्यकानुमाने तात्पर्यविष- यवन्य संमर्गविशेषणलाभावेन व्यभिचारविरहात्, यच तु तात्पर्य- घटितं माध्यमुपादीयते तत्र योग्यताघटकावाधितत्वम्न तत्तत्पद- दयतात्पर्यविषयीभूतसमर्गण विवक्षणीयत्वात् । पाकासाविशेषणो- पादानध रजतं कर्मत्वमित्यत्र रजतपदार्थावाधिता पम्यापककर्म- .

·तत्वचिन्तामो वपदोपस्यापिते रजतनिष्ठ कर्मवे रजतपद-कर्मवपदोभयनिष्ठाका- झानिरूपकरजतसंमर्गवत्वाभावेन भ्यभिचारवारणाय, कर्मत्वपदस्य रजतपदाकाझाववविरहात्। यद्यपि कर्मत्वपदेऽपि तादाम्यसम्बन्धेन रजतपदाकासावत्त्वमस्येव तथापि तत्तत्पददयनिष्ठाकाहानिरूपक- सम्बन्धेनाबाधितत्वं योग्यताघटकं वाच्यमेतमाभायैव चाकाहापद.. मिति भावः । देवन्तरदमाह, “योग्यतेति एतद्रमतपदयोग्यताम- त्तिमत्त्वे मति रजतसंसर्गपरेतदम्पदस्मारितत्वादित्यर्थः, यद्यद्र- जतपदयोग्यतासत्तिमत्त्वे सति रजतसंसर्गपरयत्पदम्मारितं भवति तत्तत्पददयतात्पर्यविषयोभतसंमर्गवद्भवति रजतेनेत्यादिवाक्यस्यटा- पदादिमारितरजतनिष्ठकरणलादिवदिति सामान्यमुखी व्याप्तिः अतोनावयदृशान्तामिद्धिः, अत्र रजतमानयेत्यबामपदेन कर्मवत्व- रूपेण स्मारिते घटनिष्ठकर्मवे व्यभिचारवारणाय रजतपदयोग्य- नाव विशेषणं, रजतपदयोग्यता च रजतपदजन्यस्मृतिविशेष्यावा- धितत्वं, तथापि वना यत्र रजतमसर्गप्रतीतीच्छया रजतमानयेत्या- दिवाक्यं प्रयुकं श्रोत्रा च लक्षणया रजतपदेन घटः स्मारितः अम्- पदेन च घटनिश्कर्मलं स्मारित नच घटनिष्ठकर्मत्वे व्यभिचार- इति रजतपदामत्तिमत्वं विशेषणं, तदर्थय रजतपदजन्यरजतमा- प्रविशेय्यकरसतिममानकालीनस्मृतिगोचरत्वं, मात्रपदोपादानाधव रजतमानयेत्यादिवाक्यस्यरजतपदेन रजत घटोभयविशेय्यकसमूहा- सम्बनस्पतिर्भनिता नच घटनिष्ठकमले न व्यभिचारः, मतियाज- मकवेन च रजतपद विशेषणीयं नातः क्रमिकरजत-घटविशेय्यक- रमतिदयमादाय तद्दोषतादवस्यं निस्तात्पर्यकण घटादिमंसर्गता- ·शब्दास्यतुरीपखण्टे शब्दाप्रामाण्यवादः । ६३ रितत्वात् योग्यतासत्तिमत्त्वे सति संसर्गपरपदस्मारि- तत्वावा, अनाप्तोते योग्यताविरहात् न व्यभि- चारः, तच बाधकसत्त्वात्, तज्जन्यज्ञानस्य भ्रमत्वात् पर्यकेण वा रजतपदोत्तरामादिपदेन स्मारिते रजतकर्मत्व-कर- पालादौ व्यभिचारवारणाय रजतसमर्गपरत्नप्रवेशः) । यद्यप्येवमपि रजत-कर्मलयोः तादात्म्यमंसर्ग एव तात्पर्य्यदशायामाधाराधेयभावेन रजनावाधिते रजतकरणवादौ व्यभिचारस्तथापि तात्पर्य विषय- मंमगणवाधितार्थकत्व विवक्षान्न व्यभिचार एतम्नाभाय तदुपादान- मिति(र) ध्येयं । ननु करकाभिप्रायेण प्रयुने पयसा सिञ्चतौति वाक्ये व्यभिचार इत्यत श्राह, 'अनाप्तोक दति, योग्यताविरह एव कुतम्तदाइ, 'नति, 'बाधकमम्भवान) वाधकमत्त्वात् । नन्वन्वय- प्रयोजकरूपवत्वमेव योग्यता मा च तत्रास्त्येवेत्यत आह, 'तज्जन्येति, तपाचावयप्रयोजकरूपवत्त्वम्य योग्यताले तन्नन्यज्ञानम्य भ्रमत्वं न स्यात् योग्यताभ्रमम्य तत्प्रयोजकन्याभाबादतो वाधविरह एव योग्यतेति भावः । नवे द्रवीभूतजलाभिप्रायेण प्रयुक्तं पथमा मिश्चतौति वाक्यमपि प्रमाणं न स्यादयोग्यत्वात् न झेकाकारवा- (६) रजतमसपरेतीति ख., ग. । (१) तात्पर्यविषयगंगवावाधितत्वप्नाभाय तदुपादानमितोति ख, ग । (8) टोकाशता ईदृशपाठधारपेन 'बाधकमत्त्वात्' इत्यत्र कुषधिम्मलपुस्तके बाधकसम्भशास्' इति पाठो वर्तत इछनुमोयो ।

·६० तत्वचिन्तामणौ एकाकारवाक्यस्यापि बाधकसत्वासत्त्वाभ्यां योग्या- योग्यत्वात्। अथ प्रतिपकुर्जिज्ञासां प्रति योग्यता सा च श्रोतरि नदुत्पाद्यसंसर्गावगमप्रागभावरूपा- काझा बाधकामाविरहो योग्यता अव्यवहितसंसर्ग- प्रतियोगिज्ञानमासत्तिः ताश्च स्वरूपसत्यो हेतवा नतु जाताः गौरवात् तद्दोधं विनाऽन्वयानुभवे विलम्बा- भावात् संसर्गनिरूप्यत्वेन प्रथम दुरवधारणत्वाच्चेति न तानि लिङ्गविशेपणानौति चेत्, न, योग्यतादि- क्यम्य योग्यलमयोग्यवच सम्भवतीत्यत आह, 'एकाकारवाक्य- म्येति, बाधकेति विषयवाधमत्त्वामत्त्वाभ्यामित्यर्थः । अथेति, यद्यपि योग्यतादिजानम्य कारणत्व व्यवस्थापितमेव तथापि मंसर्गघटितत्वेन दुर्गहत्वान्न तामां जातानां शाब्दबोधोपयोगित्वमिति दूषणोद्धा- राय पुनराशयं । 'प्रतिपत्तः' श्रोतः, 'जिज्ञामा प्रति योग्यतेति, अजिजामोरपि वाक्यार्थबोधाद्योग्यतानुधावनं । योग्यतामेव विद्य- पोति, 'तदुत्पाद्येति प्रकृतवाक्योत्पाद्येत्यर्थः, 'बाधकेति एकपदार्थ- ऽपरपदार्थमंमर्गाभावनिथयाभाव इत्यर्थः, 'अव्यवहितेति एकमंसर्ग- प्रतियोगिज्ञानायवहितापरसमर्गप्रतियोग्युपस्थितिरित्यर्थः. "हेत.' अम्मन्नये शाब्दधौहेतवः, 'न तानि लिङ्गविशेषणनौति, तामां (1) न ता निविशेषणानौतीति ख., इत्येव पाठ खचिहितमूनपुस्तके धनते।

·शुदास्यतुरीयखण्डे शादापामाण्यवादः । शून्यत्वेऽपि तदभिमानेन संसर्गप्रत्ययादन्यथा शान्दा- भासोच्छेदमसनः । राजा पुषमाकाझति पुरुपं वेति संशये विपर्याये च वाक्यार्थधीप्रतिबन्धाच, योग्यता- . सिङ्गविशेषणले तासामज्ञानदमायामपि वाक्यार्थवाधो जायते म म स्यादिति तदनुरोधेन गब्दस्यातिरिक्रममाणलापत्तेरिति भावः । नविदमेवामिद्धमित्यत पाइ, 'अन्यथेति, तदभिमानेन संसर्गाप्रत्यय- इत्यर्थः, 'मान्दाभाति निराकाहानासनायोग्यवाक्यात् साम्दा- भामो म स्यादिस्यर्थः, तथाच एकरूपा नाकाहादयः किन्तु तात्पर्यविशेष श्राकाहा, पदायवधानमामत्तिः, नदभावप्रमा- विरहः यच यष्य येन मम्बन्धनान्षयः तत्र तेन संपिा सदाचं वा) योग्यता, हेतु निविष्टमपीदमेव पाकाहादिकं, तज्ञ्चानच्च न्याय- मतेऽपि भान्दधीतिरिति भावः । पाकाहानिश्चयस्य हेतुले गुल्धन्तरमाइ, 'राजा पुचमिति राजा पुरविण्यकतात्पर्य्यप्रकारः पुरुषवियेश्यकतात्पर्य्यप्रकारो वेत्यर्थः, 'विपर्यय इति राजा पुरुषं नाकाइनौति व्यतिरेकनिषय इत्यर्थः, 'वाक्यार्थधोति अयोति पुची रातः पुरुषोऽपमार्यतामिति वाक्यात् पुरुष राजाम्वयधी- प्रतियन्धाधेत्यर्थः । तथाच पसंमय-यतिरेकनिश्चयौ यदुत्पत्ति- प्रतिवन्धको भविश्यस्तद्धतरिति नियमवलेन शाकाहानिएषः । ( प्रदाप्यवधानमात्रमामतिरिति का (१) वदमायनमाविरक्षः यत्र यख येन सम्बन्धेनान्वयधीः तत्र तस्य तसंस- गंवावं केन संसर्गे सदा ति का।

·तावचिन्तामो याश्च संशयसाधारणं ज्ञानमाचं हेतुः, स्व-परबाधक- प्रमाविरहः कचित् निश्चीयतेऽपि यथेह घटो नास्ती- त्यच स्वयाग्यानुपलब्या घटाभावनिश्चयेनान्यस्यापि घटममाविरहो निथीयते । क्वचिवाधकामामाष- कारणमिति भावः । अध्यवधानसभये गाम्दबोधाभावात् ननिर्णयो- अपि हेतुरिति बोध्यम्। मनु परममाया अयोग्यत्वेन लिा- विगेपणीभूतन-परसाधारणतदभावप्रमाविररारूपयोग्यतायाः सर्वर नियतमप्रक्यतया कपममुमितिरित्यत पाह, 'योग्यतापायेति, देत अनुमिति हेतुः, भवन्मते पथा मान्दयोध इति भावः । भानु संप्रयपाधारणमित्ययुक्त तषिययस्य कस्यचिदप्यमभयेमा मध तामायस्येव इतवादित्यत पार, 'स्व-परेति, 'माधकप्रमा- पिर.' तदभावप्रमाविर, 'अन्यस्यापोति, घटाभाववञ्चेनहेत- नेति मेषः । मनु नचापि तदभावप्रमाविरूपापा पोग्मताथाः पंगसाधारणं चानममितिहेतरिव्ययुक्तं तदभावप्रमाविरासंभ- पदभार्या तसंघर्गानुमितेरसम्भवातदभावप्रमाविरासंप्रयमामयो- दायां तदभावोमयकोयुपस्थिति-विषादनादिपवेन तद- भाव प्रपनामम्या पायपकलातदभावप्रमाविरामभयस्य तदभाव- चंपासकवातदभावान प्रतिमन्धकान मालादित्यत पार, ('पापाचाधियोध्यमिया पाठ-चिरितमाशाये माति। ११ वापसभामेति.।

·शप्दास्थातुरोयखरहे शम्दामामाण्यवादः । विरहसंशयेऽप्यन्वयबोधः बाधसंशयस्याटूपणत्वात् । 'करिदिनि, 'अमेति नभावप्रमत्यर्थः, 'अम्बयबोधः' तसंसर्गा- नुमितिः, 'बाधेति तदभावमंमयस्येत्यर्थः, तदभावनिश्चयवेनैव प्रनिबन्धकवादिति भावः । यद्यपि लिङ्गतावच्छेदकपकारकपक्ष- धर्मतानिश्चयम्यानुतिहेतुतया योग्यतायाः संशयसाधारणं चानमनु- मितिहेतरित्यमङ्गतं, तथाप्येतद्दोषस्य 'क्यन्त्वित्यादिना ग्रन्यकतेव वक्ष्यमाणलाबामशतिः । केचित्तु लिङ्गतावच्छेदकप्रकारेण पक्षधर्मतानिश्चयोनानुमिति- बेतुः पर्वतत्तिरयमालोकोधूमो वा उभयथापि वशिव्याय्य इत्यच वहिव्याप्यवानयमिति परामर्थस्थले(प व्यभिचारात् । किन्तु व्याधिमकारकपक्षधर्मतानिययः स प मकते सिद्गतावच्छेदकयोग्य- तायाः मन्देहेऽप्यस्येव । न चावच्छेदकसन्देहायाप्तिसन्देवो भवतीति वाच्या उतस्थल एव यभिचारादिति(२) भावः। इत्याः । तदसत् । अचैतभिप्रायकले 'वन्वित्यादिना वक्ष्यमाणसमाधानासङ्गतेः पनया युन्या लिङ्गविशेषपौभतयोग्यताया अनिमयेऽपि अनु- मितिघन्भवात् । (W वाधवासंशयस्यादूषकात्वादिति का। (२) स्थानिशान साध्याभाववदविल्पा, थामकसामानाधिकरण्यस्य च्यामित्व लिङ्गतावच्छेदेकमानस्थावश्यकावाद् व्यन्यथां धूमधापकावद्धि समानाधिकरणरासभवान् पर्वत इति शानादप्यनुमित्यापति। १) प्यभिधार इतीति ख• !

·१० तत्वचिन्तामणौ. किश्च तवापि योग्यतादिकं प्रामाण्ये प्रयोजक श्राप्तो.. तत्वस्य तथात्वे गौरवात् अनाप्तोऽपि संवादेन भयास्तु नम्वस्त श्राकाहादेनिमेव न्यायनये गाब्दयोधहेतुः न तु योग्यताया जानं शाब्दबोधे कारणं सम्भवति,() परममाया- अयोग्यत्वेन • स्व-परसाधारणबाधकप्रमाविरहरूपायास्तस्याः सर्वच नियेतमक्यत्वादित्यत आह, 'योग्यतायाथेति, "हेतुः' न्यायनये मन्दबोधे हेतः, 'स्व-परेति पूर्ववत् । ननु तथापि संशयसाधारण- मित्ययुकं संभयसाधारणं हि ज्ञानं तदा मादधीहेतः सम्भवति यदि कचित्तसंभयः कारणं भवति, न चैव, एकपदार्थ परदार्था- भावप्रमाविरहरूपवाधकप्रमाविरसंशयस्या उतरूपेण याद्याभाव- जामतया विभिबुद्धिमापविरोधिवादित्यत पार, 'कधिप्रति, 'अवयवोधः' न्यायनये मादयोधः, 'बाधेति पांधाभाषेत्यर्थः, रति पाङ्गमयन्ति । मकारान्तरेणापि चोग्यतादिशामा हेतुत्वं व्यवस्थापयति, "किधेत्यादिमा 'तामा जाम हेतुरित्यन्म, 'मवापि' भैयायिक- यापि,(0 'मामाचे प्रयोजक' मादप्रमायाः प्रयोजक, 'प्राप्तीकल- स्थति भ्रम-भमाद विप्रतिमा-करणपाटवात्मकदोपचतरयाभाव- बदुकवस्टोत्यपः, 'तपाखे' माम्दप्रमाप्रयोजकत्वे, 'अनातोले पोति धान्तप्रतारकवाको करणापाटवन्ये वेत्यर्थः, 'मादेन' विषया- ( बोग्दतायाप मानक तनये माम्दयोधहेतुरिति स.,गा। ( एसपदापरपदाणंभावमाविरामप्रयस्यति । (1) पापिषम्य नये पोलिस., म.।

·शम्दाख्थतुरीयखगई शष्दाप्रामाण्यवाद । प्रामाण्याच्च । एवञ्च जायमानकरणे प्रामाण्यप्रयो- जकतया ज्ञानमावश्यकमिति तासां जानं हेतुः, तच . बाधेन । न च तत्र ईश्वर एवाप्त इति वाच्यं । तथाप्याप्तीकला- भावात्, एतद्वाक्यस्य ईश्वरकण्ठ-तावाद्यभिघातजन्यवाभावादिति भावः । इदमुपस्तक्षणं विमम्बादिशकवाक्येऽतिप्रभवेत्यपि बोध । "एवच शाब्दममाप्रयोजकले च, 'जायमानकरणे' इति सप्तम्यर्थी नि- ष्ठत्व, अन्वयथास्य प्रयोजनेत्यनेन, 'प्रामाण्यप्रयोजकतया' (१) माब्द- प्रमामयोजकतया, तथार ज्ञायमानकरणशब्दनिष्ठत्वे सति भाब्द- ममामयोजकतयेत्यर्थः, 'जानमावश्यकमिवि शाब्दबोधकारणीभूत जानं योग्यतादौ विषयतासम्बन्धेनावश्यकमित्यर्थः, जाननिष्ठभाब्द- ज्ञानकरपातायां विषयतासम्बन्धेनावच्छेदकलमावण्यकमिति तु फलि. तोऽर्थः । यत् ज्ञायमानकरणनिष्ठत्वे सति यजातीयप्रमामयोजक तत् जाननिष्ठतजातीयजानकारपातायां विषयतासम्बन्धमावच्छेदक यथा प्रमानुमितिप्रयोजक यातिविमिष्टपक्षधर्मलमिति सामान्य मुखी व्यामिरिनि भावः । केचित्तु 'शानमावग्यकमिति विषयतासम्बन्धेन शाब्दधौकारण- ज्ञानवसमावण्यकमित्यर्थः, यत् जायमानकरणनिष्ठत्वे सति पव्वाती- यप्रमामयोजक नत् विषयतासम्बन्धेन नजातीयवानकारणज्ञानवत् यथा प्रमानुमितिप्रयोजक व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मलमिति सामान्यतो- याप्तिरिति भावः । इत्याजः। तदसत् । भगवधानमादाय शाब्द- (0 प्रामाण्यप्रयोजकरूपवत्तया इति कस्यचिन्मूलएलकस्य पाठ' ।

·सावचिन्तामणौ समभिव्याहारविपादिनेति। मैवं । यष विमल जल .. बुद्धिस्वरूपयोग्यं कालान्तरोयपदार्थस्मरणं दैवादयोग्यतादिविष- पकमादाय र सिद्धसाधनापत्तेः । अप भूयोऽवयवेन्द्रियपत्रिकर्ष चक्षुरादिनिहे पित्ताधभावे । प्रत्यक्षप्रमामयोजकत्वमादाय व्यभिचारवारणाय मत्यन्नं, भयोऽवय- वेन्द्रियमधिकर्यादिय म ज्ञायमाभकरणनिष्ठः, पदुरादायमान- करपलविरहात् । शायमानकरणत्वच्च जानावच्छिन्नतजातीयप्रमा करप्पतावावं, अन्यथा पतुरादेरपि चुरादिति कानुमितिं प्रति भायमानकरणतया तदोषनादवस्यात् शायमानकरपधूमादिनिष्ठ- पादौ प्रमामुमितिमादाय व्यभिचारवारशाप तष्यातीयममाप्रयो- नकमिति, तम्बातीयप्रमाप्रयोजकत्वध भातीयममालावच्छिरप्रयो- जकलं, तेनात्मविणकामुमितिमादायात्म-ममःसंघोगयाधामावादी म भ्यभिचारः। यातिविमिष्टपपधर्मनावशिवेन प्रमानुमितित्वाव- छिन प्रति हेतुतेति मतेनेदमनुमानमिति न दृष्टानामतिः । म चैत्रमाकाहामायोः वरूपापिद्धिः श्रावष्यकथोग्यतया पन्यपा- मिटाया मादप्रमानावच्छियं प्रत्यायोजकलादिति वाचा पाका- सामतिविधियोग्यतावेन माम्दरमावावधियं प्रति प्रपोजकत्व- मिति मतमाश्रित्य तदभिधानात् । प्रयोगकवध मारप-का- रपतापवेदकाधारणं, तप कारतावदकन्यारत्तान्यपापिद्धि (y पोनामिलिमतलमियानादिति प., ग..

·भन्दालतुयाखडे शब्दाप्रामाण्यवाद' । . इत्यश्रुत्वैव नद्याः कच्छे महिपश्चरतौति शृणोति तचा- चतुष्टयराभित्ये सति नियतपूर्ववर्तिवं, अन्यथा प्रयोजकलं यदि कारणतावच्छेदकलं तदा पूर्वपक्षिणाये योग्यतादावसिद्धिः तेन योग्यतादेः भाब्दप्रमायां सरूपसज्जनत्वस्यैवाभ्युपगमात् । यदि ष नमकल नदामनये स्वरूपासिद्धि प्रेषियोग्यतादेः स्वरूपमघ्ननक- न्वानभ्युपगमात् । श्रथ पतिङ्गकपरमा व्यभिचारः तस्य प्रमानुमिति- बावच्छिन प्रति हेतुत्वात् विषयतासम्बन्धेन जायमानलिनिष्ठत्वाच । न च विषयतातिरिकासम्बन्धेनैव शायमानकरणदृत्ति विवक्षितमिति वाच्य । तथापि अात्मलिङ्गकप्रमानुमितिकारणेमतपशिलकपरामर्भ यभिचारादिति चेत् । म। व्याप्तिविभिष्टपचधर्मतावलिङ्गालेन प्रमानुमितिवावच्छिषं प्रति हेतुतावादिनये पहिङ्गकपरामर्मत्वेन प्रमानुमितित्वावच्छिवं प्रति हेतुत्वे मानाभावात् जानान्यत्वे पति त्यपि वा विशेषणीयं । न च प्रमानुमितिलादेः कार्यतावच्छेद- कलाभावादमिद्धिरिति वाच्यं । अस्य माचीनमतानुयायित्वादिति । कचित्त 'प्रामाण्यप्रयोजकरूपवत्तयेति पाठः, तत्र शायमानकरणे (1) न पाच कारणतावच्छेदकव्याहत्तान्यथासिदिसामान्यामावनिवेशेनैव सामनस्य चतुण्यपदं व्यर्थ मिति वाथं । धन्यवासिद्धिवस्यानुगतस्या- भावात् तसदन्यपासियभाषकूटनिवेशस्यावश्यकतया टलावदार्थमेव सदुपादानात् । एतेन तादृशान्यपासिद्धिराहित्यमात्रकथनेनैव सामनस्ये नियवपर्ववर्तित्वरूपविशेष्यदलं व्यर्थमिति पूर्वपक्षोऽपि निरस्त, पनियतपूर्ववर्तिगतान्यपाविद्यमावघटितटनिवेशे फूट- त्वस्य गुरुपौरतया महागौरवापत्तिरिति किमावनीयं ।

·तावचिन्तामयो -- समभिव्याहारविशेपादिनेति। मैवं। यष विमलं जर्स बुद्धिनरूपयोग्यं कालान्तरीयपदार्थस्मरणं दैवायोग्यतादिविष- यकमादाय र सिद्धसाधनापते । अच भूयोऽवयवेडियसनिक पधुरादिनिष्ठे पित्ताधभावे प प्रत्याचप्रमाप्रयोजकत्वमादाय व्यभिचारवारपाय सत्यन्त, भूयोऽत्रय- वेन्द्रियमधिकर्षादिय न भायमानकरणनिष्टः, चतुरादायमान- करपत्वविरहात् । शायमानकरपलच जानावच्छिन्नतजातीयममा करपतावचं, अन्यथा पतुरादेरपि परादिचित्रकानुमिति प्रति मापमानकरणतया तहाँपतावस्यान शापमानकरणमादिनिष्ठ- पादौ प्रमानमितिमादाय व्यभिचारवारशाप तवातीधप्रमाप्रयो- नकमिति, तम्बातीयममामयोजकत्वव चातीयममालादछिनमयो जकलं, तेनात्मशिकानुमितिमादायात्म-मम संयोगवाधाभावादी व्यभिचारः । ग्याप्तिविशिष्टपषधमतावभिलेन प्रमानुमिनिवाव- चिचं प्रति हेतुतेति मतेनेदमनुमानमिति म दृष्टान्तामतिः । नवमाकाहामायोः वरूपासिद्धिः पादम्यकपोग्यतथा अन्यपा- रिद्धपा मादप्रमालावच्छिा प्रत्यायोजकलादिति वाय। पाका- जापतिविभियोग्यतावेन मान्दममालावछिप प्रति प्रयोगकाय- मिति मतमामित्य मदभिधानात् । प्रयोगकवध कारए-का- रहतारपेदनसाधारप, नप कारस्तावोदकयाहतान्यपारिहित 10 स्पोपामितिमाह समिधातादिति त, म.।

·शब्दारथतुरीपखहे शब्दाप्रामाण्यवाद । इत्यश्रुत्वैव नद्याः कच्छे महिषश्चरतीति शृणाति तत्रा- चतुष्टयरापित्ये सति नियतपूर्ववर्तित्वं, अन्यथा प्रयोजकत्वं यदि कारणतावच्छेदकावं तदा पूर्वपक्षिण्ये योग्यतादावसिद्धिः तेन योग्यतादः मान्दप्रमाया स्वरूपसजनत्वस्यैवाभ्युपगमात् । यदि च जनकत्वं तदास्पबये स्वरूपासिद्धि प्रेषिकोग्यतादेः खरूपमनमक- वानभ्युपगमात् । अथ मनिङ्गकपरमा यभिचारः तस्य प्रमानुमिति- लावच्छिन्न प्रति हेतवात् विषयतासम्बन्धेन जायमानलिजानियवाच । न च विषयतातिरिकसम्बन्धेनैव जायमानकरणवृत्तित्वं विवक्षितमिति वाचं । तथापि अात्मलिगकप्रमानुमितिकारणीभूतमलिगकपराममें व्यभिचारादिति चेत् । म। यातिविशिष्टपक्षधर्मतावसिङ्गत्वेन प्रमानुमितित्वावच्छिवं प्रति हेतुतावादिनये सनिङ्गकपरामर्भत्लेन ममानुमितित्वावच्छिवं मति चेतवे मानाभावात् जानान्यस्वे सति चेत्यपि वा विशेषणीयं । न प ममानुमितित्वादेः कार्यतावच्छेद- फवाभावादमिद्धिरिति वाच्यं । अन्य प्राचीनमतानुयायित्वादिति । कक्षितु मामायप्रयोगकरूपवत्तयेति पाठः, तत्र जायमानफरणे (१) न पात्र कारयतावच्छेदकप्यातायथासिद्विसामान्यामावनिवेशव सामन्मस्ये चतुरपपदं छमिति वार्य । थन्यासिद्धिवस्यानुगतस्या- भावात् वत्तदन्यथासियभावकूटनिवेशस्यावासबातया कूटशापदार्थमेव तदुपादानात् । एतेन वादृमान्यपासिदिराहित्यमाषपद सामनस्ये नियतपर्ववर्णित्वल्पविधेय्यदसं मिति पर्वपशोप निरक्ष, चनियतपर्ववक्तिगतान्यपासिझमावघटितबूटनिवे रे भूट- वस्य गुहागरतया महागौरवातिरिति रिभानीयं ।

·तावचिन्तामणौ काहादिकमस्तिान चनदी-कच्छयोः संसर्ग इति, व्यभि- चारात्। अत एव नतन्माचं प्रयोजक प्रामाण्यै । अथ गन्दे 'मामाण्यप्रयोजकरूपवत्तया ज्ञान' माब्दप्रमामयोजकयोग्यता- दिमत्त्वप्रकारेण भामं, "आवश्यक' अवयं कारणमिति तामां ज्ञानं तरित्यर्थः, तत्प्रकारकज्ञानस्य रेतुले ततानस्य सतरां हेतुला- दिति भावः। तमकारक भानस्यैवावयं हेतुलमम्त यज्ञानावच्छिन- पश्चातीयप्रमाकरणतावत् तत्तनातीयज्ञानकारणीभूतस्य तश्ना- तोपप्रमाप्रयोजकरूपवत्त्वप्रकारकमानस्य विषय, यथा विधाना- यछिमानुमितिप्रमाकरमतावदति अनुमितिकारणीभूत पदन- मितिप्रयोजकन्याप्तिविमिष्टपक्षधर्मतावत्प्रकारकं शाम तदिषयोऽपि भवतीति व्याप्तिरिति भावः। मनु उपायाभावात्तामा ज्ञानं कचं मादित्यत पार, 'नच्चेति, समभिव्यापारविशेषः' पाकाक्षापारकः, "प्रादिपरदादामत्ति-योग्यतापाहकोषाप्नोपदेशपरिपाः । 'यति, भाकामदावा 'अशुवैबेत्युक, नवणे 'जलमित्यनेम ननिसार- पपोभत्वादाकाहा न सादिति भावः । वस्तुतम्त तवष्णेऽपि या कारणामारविराय तेग सममन्वयवोधौगातस्तनापि थभिचारी- भोप्या, पाकासादिमत्पदमारितलोपपत्तये टपोतोयुक, 'नदी- कथयोः मंसर्ग रति तात्पर्यविषय रनि मेषः, अन्यथा वस्तुगत्या दी-कदयोः मंपगंमधादशमकतापत्ते:, 'यभिचारादिति कछे (तन्मात्र पयोममिति स.. । मारितातोपन नि.ग."

·भन्दायतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद। यावत्समभिव्याहृतेत्यपि लिङ्गविशेषणं कतिपयपद- स्मारिणस्तु संसर्गप्रत्ययोलिङ्गाभिमानादिति चेत् । न। तत्सन्देहेऽपि वाक्यार्थावगमात् । तच संसर्गधान्तिरिति . तात्पर्य्यविषयनदीसंसाभावाव्यभिचार इत्यर्थः । न च तयोः संसर्ग वकुम्तात्याभावेऽपि ईशरीयतात्पर्यसत्त्वात् 'कथं व्यभिचार रनि पाय। अनेन वाक्येन प्रतीतेरजननादौश्वरतात्पर्य्यस्याप्यभावात् । यद्यप्येवं तात्पर्यविषयममर्गेण योग्यतावत्त्वम्य हेतौ प्रवेशायभिचारो- ऽपि न सम्भवति। नथापि तात्पांघटित तुपक्षे इदं दूषणं द्रष्टव्यं । वस्तुतम्त एतदखरसेनैव 'वयन्विति वक्ष्यतीति पोध्यं । नन्वेवमा- काहादिमत्त्वस्य तव मते प्रामासमयोजकता न स्यात् वत्सत्वेऽपि यथोकन्यले प्रमानुत्पादादित्यताइ, 'श्रत एवेति श्राकाहादि- मवेऽपि ममानुत्पादादेवेत्यर्थः, 'तन्माचं' योग्यतादिमात्र, किन्तु नात्पर्य्यमपौनि भावः । व्यभिचारोदाराय शहते, 'अयेत्यादि, 'यावदिति यूयमाणयावासमभिव्याइतपदवे त्यर्थः, श्रूयमानानि याव- समभिव्याहतपदामि यस्येति बहुमोहिः, 'लिङ्गेति यूयमाणया- वाममभियतपदकबभ्रमादित्यर्थः, 'तत्सन्देहेपीऽति श्रूयमाणयाव- बमभिव्यरचतपदकन्दमन्देहे पौत्यर्थः, तथाच न तम्य लिङ्ग विशेषणवं लिगविशेषणस्य निशितस्यैवानुमापकलादिति भावः। ददं समाधि- मौकांदुळ। वस्तुतो यत्र ममभिव्यातयावत्पदवणेऽपि कार- पानरविरहान नदी-जलयोरवययोधः तत्र कच्छे एवमपि व्यभि- चारमादवथ्य एवेत्यवधेयं । गृहाभिमभिराइ, 'तचेति, प्राशयम- 10 ·तत्वचिन्तामणी । घेत् । न । अन्यकारणभावेन) पदमेव भ्रान्तिजनक तथाचादृष्टं सत्तदेवाभ्रान्तिं जनयत् केन वारणीयं । असंसर्गाग्रहस्तवेति चेत् । न। संसर्गे बाधकाभावात् । अथातोक्तत्वं लिङ्गविशेषणं तदेव वा लिङ्गं । न च नदी-कच्छयोः संसर्गे श्राप्तोतत्वं, प्राप्तीक्तत्वञ्च प्रामाण्ये विदानाइ, 'अन्येति, विशेषणमन्देहे लिङ्गाभावादिति भावः। 'पदमेवेति, स्नानन्व्येणेति, भेषः, 'अदुएमिनि दोषाभावमहात- मित्यर्थः, 'नदेव' पदमेव, तथाच भ्रमं प्रति लाघवेन सन्दज्ञानत्वे- नैव पदधालय कारपनकल्पनादिति भावः । पारयमुद्घाटयनि, 'अमंसर्गति, 'मंसर्ग इति अमर्गप्रह इत्यर्थः । न र कारमाध एव बाधक इति वाचं। नम्न कारणले मानाभावादिति भावः । व्यभिचारोद्धाराय पुनरामरते, 'अनि, 'प्राप्नोक्रत्वं मोकपद- रमारितवं, आप्नोकवच प्रश्तवाक्यार्पगोपरयपार्थमानवदमुमन्दीप- मामवं, नच मोक्रस्यले प्रहतवाक्यनन्यप्रतीत्यप्रमिद्या प्रकृतवाक्या- ममिद्धे ताममिही र भगवतात्पर्यमादाय तात्पर्यगर्भमायस्यापि ममादिति भावः। एव नाई योग्यतादिविशेषणं स्थर्यमत पाह, 'देव वेति प्राप्नोकपदम्मारितवमेवेत्यर्षः, 'नदी-कच्छयोः ममर्ग' नदो-कश्योः संमर्गपाहतवाक्यापीये. 'प्राप्नोकत्व' यूयमाण- पावसमभियालपदकन्दै मति पधाज्ञानवदुकन्यं, कच्छपदे रति मेपः। न वाताहत सम्पमत पर माम्दरमाशनकलासद शानदा- पदमारदामामि।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे धन्दामामाण्णवादः । ७५ तन्त्रमिति तद्दत्तया ज्ञायमानस्य हेतुत्वेन तत्र ज्ञान- मावश्यक व्याप्तिमत्तया ज्ञातस्येव लिङ्गस्य, तदवगमश्च लोके भ्रमाद्यमूलकतया महाजनपरिग्रहेण वेदे स्मृतौ चेति चेत् । न । यच कुवचिदात्तत्वमनाप्तस्यापि सर्व- यामपि मम वाक्यादनुभव मिट्टी बोधः स भवन्ते कथं स्थालिङ्ग- विशेषणम्यानियितवादित्यत पाइ, 'श्राप्तोतत्वञ्चेति, 'प्रमाये शब्दस्य मान्दप्रमाजनकले, 'इति' अतो हेतोः, 'तइत्तयेति प्राप्तीकालव- 'नया ज्ञायमानस्य पदस्य भाब्दवोध तन्वेन . तवाण्याप्नोकत्वज्ञानं शास्दबोधात्पूर्वमावग्नकमित्यर्थः, 'याप्तिमत्तयेति थथा याप्तिम- 'नया जायमानस्य . लिङ्गस्यानुमितिहेतुत्वेन व्याप्निजानमनुमितेः पूर्वमावश्यकमित्यर्थः,। न च प्राप्तीकत्वस्य प्रामाण्यमयोजकलं पूर्व निराकृतमिति वाय। धमादिशून्यत्वघटितानोकावस्येव गौरवादिना प्रामाण्यप्रयोजकतानिराकरणदिति भावः। सम्वादिएकादिवाक्येऽपि नादृशयथार्थज्ञानवता परमेश्वरादिनाऽनुमन्धीयमानत्वसत्त्वेनाप्नोगाव- भत्त्याव व्यभिचारः। नन्वाप्तीकत्वज्ञानं कथं स्यादिस्यत अाह, 'नवगमोति, 'लोके' लौकिकवाक्ये, 'धमादौति, 'पादिना. प्रमाद-विप्रलिप्सा-करणापाटवपरिग्रहः, 'महाजनेति विगिरायव- हियमाशार्थयोधक मोत्यर्थः । आप्तवं विकस्य प्राप्तीकवण्य निविशेषणलं दूषयनि, 'यच कुरचिदिति, 'श्राप्तवं' पथार्थ ज्ञान- व, 'प्रमाप्तस्यापि' प्रशतवाक्यार्थगोधरयथार्थसामान्यस्थापि, तपा- ·08 ताचचिन्तामणौ चेत् । न । अन्धकारणाभावेन) पदमेव धान्तिजनक तथाचादुष्टं सत्तदेवाधान्तिं जनयत् केन वारणीयं । असंसर्गाग्रहस्तवेति चेत् । न। संसर्गे बाधकाभावात् । अथातोक्तत्वं लिङ्गविशेपणं तदेव वा लिङ्गं । न च नदी-कच्छयोः संसर्गे आप्तोक्तत्वं, श्राप्तीक्तत्वञ्च मामाण्ये विद्वानार, 'अन्येति, विमेषणमन्देहे चिङ्गाभावादिति भावः। 'पदमेवेति, स्वातन्त्र्येणेति, भेषः, 'अदुएमिति दीपाभावमात- मित्यर्थः, 'नदेव पदमेव, तपाच धर्म प्रति क्षाघवेन भन्दजानवे- मैक पदशानस्य कारणवकल्पनादिति भावः । पाण्यमुद्घाटपति, 'अभंसर्गति, भमर्ग इति ममर्गपह इत्यर्थः । न कारणवाध एव बाधक इति वायं। तम्य कारणत्वे मानाभावादिति भावः । प्यभिचारोद्धाराय पुमरामरते, 'अति, 'प्राप्तोक्रत्वं' प्राप्तीकपद- ममारितवं, प्राप्तोकवध प्रतवाक्यार्थगोचरपचाजामवदनुमन्धीय- मानवं, सच मोतयले महतवाक्यगन्यमतीत्यपमिद्या प्रशतवाक्या- प्रमिद्धे, तपमिट्टी र भगवत्तात्पर्दामादाय तात्पर्यगर्भमाध्ययापि मलादिति भावः। एवं नहिं योग्यतादिविशेष यमत श्राइ, 'नदेव वेति प्राप्तीकपदमारितवमेवेत्यर्थः, 'मदो-कच्छयोः मर्ग' नदी-कथयोः संभगरुपमहतवाक्यापांगे, "आप्तोरवं' यूयमाण- पावसमभिशापदकावे मति यथार्थ जानबदुकावं, कपपदे इति पानवामीकम्यष्ण वापरत एव भान्दप्रमागकामासदशानदमा ( पक्षमतामा निस ·शब्दास्यतुरौयखण्ड शब्दापामाण्यवादः । ७५ . तन्त्रमिति तइत्तया जायमानस्य हेतुत्वेन तब ज्ञान- मावश्यक व्याप्तिमत्तया जातस्येव लिङ्गस्य, तदवगमश्च लोके भ्रमाद्यमूलकतया महाजनपरिग्रहेण वेदे स्मृती चेति चेत् । न । यत्र कुवचिदाप्तत्वमनाप्तस्थापि सर्व- ·सावचिन्तामणौ पाप्तत्वमामिनं, भ्रान्तः पुरुपधर्मत्वात् प्रकृतवाक्यार्थ- यथार्थज्ञानवत्त्वञ्चाप्तत्वं प्रथमं दुर्घई, भ्रमांद्यमूलक- त्वस्य प्रतिसंवादादेच तद्ग्राहकस्याज्ञानात् प्रत्तिश्च चाव्यावर्तकतया प्राप्तीतत्वे लिङ्गविशेषणेऽप्युक्तव्यभिचारस्तदवस्य- पति भावः । 'मत्रवेति, मकलवाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानवत्त्वमित्यर्थः, 'प्रमितं' अधिद्धं, अप्रमिद्धौ हेतुमाह, 'भान्नेरिति, सकल- वाक्यार्थगोचरज्ञानम्य यथार्थत्वे भ्रमो केदान भ्रान्तेः पुरुषधर्मत्वा- नुपपत्तेरिति भावः । 'प्रथम' वाक्यार्थज्ञानात्पूर्व, 'दुर्यहं' दुनिश्चय, नियेतमनकाम्य च म लिङ्गमेषणवं सिङ्गविशेषणनिधयाभावेनानु- मित्यमम्भवापत्तेरिति भावः । दुर्निययलमेव उपपादयति, 'प्रति- सम्पादेति मम्बादिप्रवृत्तिप्रयोजकत्वेत्यर्थः, 'आदिपदासम्बादौच्छा- प्रयोगकलपरिपक्ष', 'नगाहकस्येति प्राप्तवानुमापकलिङ्गाविशेषणा- म्येत्यर्थः, अयं प्रकृतवाक्यार्थगोचरयथार्थ ज्ञानवान् भ्रमाद्यमूलकैतद्- वाक्यप्रयोकत्वात् मम्पादिप्रतिप्रयोजनदाक्यप्रयोक्तृवात् इत्यादि कमेण पत्तन्या मामान्यतोयाप्या प्राप्तवस्यानुमेयत्वादिति भावः । 'मादिति प्रशतवाक्ये प्रामादित्यर्थ, प्रवृत्तिमम्बादम्य वा- पयायोपाधीमपश्युत्पत्तमत्तरकाम्नमेव गायत्वेम वासार्थ ज्ञानात्पूर्व मदानात् नजाने च तेमेव इतमा धमाधमूतवनानुमेयतया भमाघममकसदापि गामामभवादिति भावः । नन्वन्तवापि कर्ष गादरोधः गापमानेत्यादिण्याप्तिरमादाप्तीकवनिययन नवापि माधोतमादित्यत पार, 'प्रमियेति सम्दभ्य प्रतियः, ·शब्दारयतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । सन्देहादपि । किश्च महतसंसर्गे अयमधान्तो यथार्थ- ज्ञानवान्वेति संसर्गमप्रतीत्व चातुमशक्यं वाक्यार्थस्या- पूर्व्यत्वात् । वयन्तु ब्रूमः बाधकप्रमाणाभावो योग्यता प्रवृत्तिय फलंजननं माब्दवोधजनकत्वमिति पावत्, ‘मन्देहादपि' प्राप्तोतलसन्ट्रेक्षादपि, जानावच्छिनेत्यादिव्याप्ती नियत्वस्य गौरवेण साध्यकोटावप्रवेशामायाप्तिवलेनाप्नोत्तापज्ञानसात्रस्यैव शाब्दधौ हेतु- वात् नव लिङ्गविशेषणतया तनिश्यस्यावश्यकवादिति भावः । केचित्तु ननु यदि प्रवृत्तरत्तरकालमेव प्रवृत्तिमम्वादग्रहः तदा सम्बादिप्रवृत्तिजनकत्वहेतुना प्रामाण्यनिद्ययेऽन्योन्याश्रयः प्रामाण्य- निश्चयानन्तरमेव प्रत्तेरुत्पादसम्भवादित्यत पाच, 'प्रवृत्तिश्चेति, 'मन्देहादपि' प्रामाण्यसन्देहादपि, निष्कम्पप्रवृत्तावेव प्रामाण्यनिश्च- यस्य प्रयोजकलादिनि मावः । इति व्याचक्रुः । हेतुज्ञानाभावेन दुर्निचंयत्वमुक्ता साध्याप्रमिया दुर्निश्यत्वमाह, 'किञ्चेति, 'प्रकृतेति प्रतिकर्मत्व-रजतयोः संमर्ग इत्यर्थः, 'यथार्थति रजतसंसर्गवति कर्मवे रजतसमर्गविषयकज्ञानवानयमित्यर्थः, 'संसर्ग- ममतीत्येति कर्मव-रजतयोः संसर्गममतीत्य पूर्वमित्यर्थः, 'वाक्यापस्य'. कर्मले रजतममर्गवावस्याप्तवघटकस्य, 'अपूर्वावान' कर्मत्व-रलतयोः संमर्गप्रतीतेश्य पूर्वमजातलात् । न चैवमाप्तौमत्वमन्देह एवं नव कथं स्थात् कोटितावधेदकरूपेण कोयुपस्थितिविरहादिति वा । मम (७ इत्यारिति ख, ग ।

·९८ तत्वचिन्तामयो सा च न लिङ्गविशेषणं बाधकप्रमाणमावविरहस्य सर्वच नियेतुमशक्यत्वात, तत्संशयेऽपि शब्दादन्वयवोधाच्च, लाघदात् योग्यताया एव भाप्दामाप्रयोजकत्वेनाप्तोत्वस्थातथावात नज्ञानस्य मान्दधीतलाभाधेन मन्देहाभावेऽपि पतिविरहादिति भावः। ननु नदी कछयोस्तात्पर्य्यगर्भहेतुविरहादेव न व्यभिचार- इत्यस्वरमादार, 'वयचिति, 'बाधकेति एकपदार्थपरपदार्थाभाव- निश्चयक्षामान्याभाव इत्यर्थः, 'अमक्यत्वादिति परप्रमाया अयोग्य वादिति इदया) । सविधयाभावे च लिङ्गतावच्छेदकप्रकारक- मिनिययाभावादनुमितिनं स्वादिति भावः । 'तसंभय पौति योग्यतायाः मंगये पौत्यर्थः, तस्या लिङ्गविशेषणवेतु तत्कथं स्थान तितावच्छेदकमकारकलिङ्गनिययस्यानुमितिहेतुत्लादिति भावः । मच माध्यमन्देहातिरिक्रममयान्यतितावच्छेदकमकारकलिङ्गजा- नवनामुमितिदेवं तच्च योग्यतायाः मंगपदमायामपि मम्भवत्येव एकापेश पोग्यतामन्देशन मायभन्देहपर्णवमलादिति वाय। गौरदान माथ्यव्याप्यमाध्यवसामंग्यादनमित्यापत्तेयः न स माध्य- तभेदेनानुमितिकार्य कारणभावभेदादष योग्यता संमयमा- धारण मानमेव हेतुयोग्यताभावामकारकवविशेषणे गौरवादिया- चति वाच्यं । भम्दयापानम्तरवदन्यत्रापि एतामाध्यव्यायेत तम- कामपादनमित्वापसे । इदमुपसणं यधोकदेतो व्यभिचारणा- "मादानराधारहि क्र.1 मिति म.म.।

·शब्दास्यतुरीयखण्इ शब्दाप्रामाण्यवादः । OE शन्दप्रामाण्ये तु योग्यतायाः संशय-निश्चयसाधारणं जानमा प्रयोजकमिति शब्दः प्रमाणमिति. नदणायामपि वाक्यादनुभवसिद्धो बोधः कथमनुमानास्यादतः शन्दो मानान्तरमित्यपि बोध्यं । मनु भवन्मतेऽपि योग्यतासंभयदशायां कथं वाक्यार्थवोधः तविश्व यस्य भाब्दइनुलादित्यत आह, 'मब्द- प्रामाण्ये विति भन्दै प्रमाजनकवे वित्यर्थः । त्रातिनयवैशेषिका:(२) तिङ्गतावछेदकप्रकारकलिङ्गनिश्चयो- नानुमिनिचेतः पर्वतत्तिरयमाचौकोधूमो वा उभयथापि वनि- व्याप्य इत्यत्र वहिव्याप्यवानयमित्यादिपरामर्शस्यले व व्यभिचारात् किन्तु व्याप्यत्वप्रकारकलिङ्गनिश्चय एवानुमितिक्षेतः म च प्रहते- लिङ्गतावच्छेदकयोग्यतायाः संभयेऽपि सम्भवत्येव । किञ्च योग्यतायाः संगयदशायामुकतौ व्यभिचारज्ञानदभायाञ्च व्यभिचारिणोऽव्यभि- चारिणो वा पचहत्तेरपक्षवृत्तेर्वा हेवन्तरस्य ज्ञानादेवानुमितिः स्यात् किं शब्दस्य प्रमाणान्तरलेन । ननु पद-पदार्थपरकानुमानात् संसर्ग- सिद्धावपि घटमानयेत्यादिशब्दवानन्तरं घटकर्मकानयनानुकूल- कृतिमानित्यादिविशेषण-विशेष्यभावेन प्रतौतेरनुभवसिद्धरया श्रम- भावः अनुमाने पदार्थमसर्गस्येव विशेषणतया भानादतः शब्दोऽवयं माममङ्गोकायें। न चानुमानानन्तरं मनमा तादृशमनौतियम्भव- (१) संशयसाधारण छानमिति खः । (२) शाब्दप्रमाजनकत्वे वित्यर्थ इति क० । (२) यत्रामिनववे पोधिका इति ख, ग ।

·. सचिन्तामणौ इति वायं। तथा कम्पने गौरवात् मानाभावात् अब्दश्रवणानन्तरं प्रथमत एव तदाकारजानस्थानुभव मिद्धत्वाचेति चेत्, कर्मवादिकं पदायित्वा वस्तुगत्या कर्मवादी घटादेर्यादृशः संसर्गः प्रतौलते नत्यं- सर्गण घटादिकं माध्य, एवमानयनादिकं पीकृत्य कर्मवादिकं माध्यं समूहालम्बनपरामर्यादिव्ये विशेषणमित्यादिन्यायेनार्थसमा- जपता नादृश्यनुमितिरिति न कोऽपि दोषः। न चैवं घटः कर्म- लमानयन तिरित्यादिनिराकाइस्यलेऽपि घटकर्मकानयनानुकृत- रातिमानित्यादिवोधापत्तिः अनुमितौ श्राकाइयाः कारणलाभा- वादिति वाच्यं । व्याप्यादिशानमन्चे तत्रानुमित्यात्मकतादृशयोधस्य नेपापिनापि तुरकान अपनपत्यादौ कपममा हरयः देरपययोधः तादाम्येनाधाराधेयभावेन च सम्बन्धन पाधान भम्ब- न्धेनानुमासुमशक्यत्वात् । न च प्रतियोग्यनुयोगिभावमम्पन्न नानुमा- मयं भैयापिकमतेऽपि तेनैव सम्बन्धेनावपयोधादिति वाच्यं । तस्य प्यायनिरुपकवात् तादाम्यातिरिकत्यनियामकमम्बन्धस्यैव व्याप्य- निष्पकत्वान् । एवं परमामयेत्यादौ कृत्पादावामयनादः कपमयय- मोधः अनुकुममादेष्यनियामकलादिति चेत् । म । दृश्यनियाम- कममधयोपि च्यातिनिरूपकवान् । म तयापि प्यायाधमान दापामपि वाक्यादनुभवमिही बोध: म कपं स्यात् कारणाभा- बेनानुमित्यमम्मवादिति वाच । तादृशानुभवम्मेवामिद्धे याप्यादि- जानाममारमेव वाक्यायोधनीकारान् । न चामन्तयायादिजाम- इन्मने गौरवाशापयेत सदर प्रमाणातरम कस्यते रति वाच्यं । वापानभरपूर मारिमिहापा' पदाधापम्बिनेरेय नियमतो ·भब्दातुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । १ व्यायादिविषयकत्वस्वीकारादतिरिमाकल्पनाभावेन गौरवाभावात् वचतस्तु माथ-माधनभेदेन वडविधायय-व्यतिरेकव्याप्तिबुद्धीनां परस्परव्यभिचारेण विशेषत एवं कार्यकारणभावो न तु मामान्यतः एवञ्च शाब्दवोधस्थलाभिषिक्तायामनुमितौ पाकाहादिज्ञानमेव हेतुः न तु व्याप्तिपक्षधर्मतादिज्ञानमतो व्याप्यादिज्ञानविरहेऽपि न क्षतिरिति प्राइः, नदसत् शब्दश्रवणानन्तरं जायमाने वाक्यार्थबोधे शाब्दत्वजातिविशेषस्यासमर्थ श्टणोमि श्रुतमेवेदं पुराणदिभ्य इत्या- धनुभवमिद्धवेनापहोतमशक्यत्वात् । न चैवमर्यापयामीत्यनुष्यवसा- यबलाद पत्तेरप्याधिक्यापत्तिरिति वाच्यं । तादृशानुव्यवसायसने दयापत्तेः । वस्तुतस्तादृशानुव्यवसायस्यैवाभावात् । न च नादृशा- नुव्यवसायसिद्धः शाब्दत्यजातिविशेष:(१) अनुमितिवण्याप्य एवास्थिति वाच्यं । वाक्यश्रवणानन्तरं जायमानस्य वाक्यार्थबोधस्यानुमितिले मानाभावात् प्रत्यवभिन्नानुभवत्वस्याप्रयोजकत्वात्। न धासुमिनि- सामय्येव मानं, तस्था एव तदानीममिद्धेः अनुमितित्वसत्त्वेऽनुमिनो- मौत्यनुभ्यवमायापत्तेश्च । अथानुमितिभिन्नवे एव किं मानं । न धानुमिमित्वे प्रमाणभाव एव माममिति वाच्यं । अनुमितिभिनत्वे प्रमाणभाव एवानुमितिले मानमित्यस्थापि सुवचत्वादिति चेत्, मास्तुभयं, तथापि भवतो नाभिमतसिद्धिः नातुमितं न साक्षात्कृत श्रुतमेवेदमिति मतौतेः मवानुभवसिद्धाया एव मानत्वाच । केचित्तु भब्दप्रवणानन्तरं जायमानस्य वाक्यार्थबोधस्यानु मिनि- रूपले साध्यनिश्चयशायां सिषाधयिषामन्तरेण म न स्यात् पच- ( तादृशानुभवसिद्धशाब्दत्वनामजातिविशेष इति ख•, ग । 11 ·चिन्तामो नाविरमादित्यतिरियते मदः । मन मिषाधयिषाविरहवच्छा- म्दसामग्रौविरोऽपि पचतायो प्रवेशनीय.७ इति वाया तथा धति मिपाधयिषा-माब्दमामग्रीविरविशिएसियभाववेन पक्ष- ताया मितिहेतुले गौरवापत्तेः । न च विशिशान न कार- एतावच्छेदके प्रविष्टं अपितु भावविशेषपरिचायकं कारणलन्तु तदभावयक्रियेनेवि न गौरवमिति वाच्यं । अभावस्य नायक्तित्वेन कारणवे बहुतरकार्य-कारणभावविलोपप्रसङ्ग इति) बहुषु प्रति- पादितत्त्वादियाः । तदनन् । अनुमितावपि पर्वताया हेतुत्वे मानाभावादिति कृतं पनवितेना तधाप शान्दसामग्रौदशाया साध्यनिश्चयसत्त्वे भाब्दसामग्रोविरह- विभिएसायनियाभावसत्त्वात पक्षताहानि। ११) तथाच नालियामादस्य सत्प्रतिपचनिश्चयामावस्य व्यवच्छेदकधी- नामावस्य च तादृनतादृमाभावत्वेन एथक एपका कारण मान- भवन्तिई,यदि तत्तालिवनाभावकारयात्व सीक्रियते तदा बाधनिश्चप- বলিশিয়াদ্ধেধর্ষন নলিয়ানপাচ্ছিল্লামা ताक्तित्वेन कारणवमभवात् नादृयकारणत्वं विकायत, दिलीयेत च समानविषये प्राब्दावावच्छिन्न प्रति प्रत्यक्षतामय्यभावस्य धनुमिति- सामध्यमावस्य च पथक कारणत्व, तघापि तादृभसामग्रोहयान्यतर. वावच्छिन्नामावाय तद्यक्तित्वेन कारणवसम्भवात् । सत्तालिवेना- भावकारणव दिन सीक्रियते तदा तादृशान्यतमालावछिनामावस्य तादृशान्यतमत्वावदिनामावत्वेनैव कारणत्वमवश्यमझीकार्य तथा सामान्यतमावस्य गुरशरोरतया तरपेक्षया प्रत्येकरूमावछिनामावस्य प्रदेशमाच्छिशामावदेव कारणत्वे लाघवात् । तादृप्रकारणत्व हिमयम इति भाव ।

·शब्दास्यतुरीयखण्हे शब्दाप्रामाण्यवादः । ३ जरन्मीमांसकास्तु लोके वक्तृज्ञानानुमानात्तदुप- ननु घटमानयेत्यादौ सर्वत्र लौकिकवाक्ये शादोधात् पूर्वमयं वना प्राधेयतादिसंसर्गककर्मत्वादिविषयकघटादिविभिष्टज्ञानवान् प्राधेयतादिसंसर्गण कर्मलादिसाकाङ्क्ष यद्घटादि तस्य यज्ञानं त- ज्जन्यं भ्रमाद्यजन्यञ्च यदाक्यं नत्प्रयोकृत्वात् योयममर्गक-यत्साकाम- यज्ज्ञानजन्य-धमाद्यज़न्यवाक्यस्य प्रयोक्ता स नत्ममर्गक तविषयक- नदिभिटज्ञानवान् घटेनेतिवाक्यमयोका श्राधेयतासंसर्गक-करणल- विषयकघटविशिष्ट ज्ञानवान् अहमिवेत्यनुमानस्य कर्मवादिकमाधे- यतादिसंसर्गेणा घटादिमत् नेन संसर्गण स्वविषयकघटादिविभि- टज्ञानवदुक्रपदस्मारितलात् घटादिकरणत्वादिवदित्यनुमानस्य वा मामग्रोमम्भवेन तादृशानुमित्यनन्तरमेव गाब्दबोध पति लौकिक- शब्दोऽनुवादक एव न तु प्रमाणं अग्टहीतग्राह्यनुभवकरणत्वस्येव प्रामाण्यपदार्थलाद्देदे तु वक्तुरभावेनैवं तादृशानुमानासम्भवात् प्रमा- लालमिति प्राचीनमीमांसकमतन्निराकर्तुमुपन्यस्यति, 'अरदिति, एतनाते सर्वत्र लौकिकवाक्ये भाब्दबोधान्मार्गनुमितिमामग्रीसम्भवा- दनुमित्यनन्तरमेव शाब्दबोध इति लौकिकशब्दोऽनुवादकः, बक्ष्य- माणमामाकरमते तु लौकिकम्यले गाब्दबोधनिर्वाहकमेव वक्तृ- जानानुमानमिति तौकिक: शब्दोऽनुवादक इति ततो भेदः। 'लोके' लौकिकवाक्ये, 'वज्ञानेति अयं वनेत्युकप्रकारेणेत्यर्थः । ननु वक़्जानानुमानाकर्मत्व-घटायोस्तसंसर्गस्य च मिद्धावपि कर्म- त्वादी घटादिमत्त्वं न सिद्धमियन प्राइ, 'तदुपौवौति वजा- ·८g सत्यचिन्तामणौ जौविसंसर्गानुमानादा वाक्यार्थसिद्धौ शब्दस्यानुवाद- कत्वं वेदे तु तदभावात स्वातन्येण प्रामाण्यमिति) नानमानोपजीवीत्यर्थः, “समर्गानुमानादिति कर्मत्वादिकमाधेयता- दिसंसर्गण घटादिमत् तेन समर्गण खविषयकघटादिविशिष्टज्ञान- वदुरूपदस्मारितवादित्यनुमानादित्यर्थः । न च धमात्मकघरवि- मिष्टज्ञानमादाय व्यभिचार इति वाच्यं । परैर्धमानभ्युपगमादिति भावः। एतम्य वकृज्ञानानुमानोपजीवित्वन्तु कर्मत्वविषयकघटवि- शिटज्ञानस्य हेतुघटकत्वेन तत्मिद्धिद्वारा बोधं । 'वाक्यार्थसिद्धौ' सर्वच मान्दवोधाप्रागुतवाक्यार्थमिद्धौ, 'भब्दस्य' लौकिकशब्दमा- घन्य, अनुवादकल' ग्टहीतगायनुभवमाधजनकवं स्वममानाधिकरण- स्वाव्यवहितपूर्ववर्ति-स्खममानाकारनिश्चयविषयविषयक-तदिगेश्यक- तत्प्रकारकासुभवमाचजनकत्वमिति यावत्, स्वपदमनुभवपरं, न तु प्रमाणवमिति येषः, अहोगाउनुभवकरणत्वस्यैव प्रामाण्यपदार्थत्वात्। अग्टहीतयायानुभवकरावध ग्रहौतयाहीतरानुभवमाधकरणलं, तच्च खममानाधिकरण-खाव्यवहितपूर्ववर्ति- स्वममानाकारनिश्चयविषय- विषयकेतर-नदिशेय्यक-तप्रकारकानुभवकरणत्व, स्वसमानाकारलश स्वमिमन् थादृशौ नदियेष्यकत्वावच्छिन्न तत्प्रकारिता तादृशतद्धिो- ध्यकलावच्छिन्नतत्प्रकारितालालित्वमिति भावः । 'मदभावादिति वाकुरभावेन बजानाधनुमानाभावादित्यर्थः, 'स्वातन्त्र्येण' वजा- माधनुमानं विनापि याम्दयोधजनकत्वेन, 'वेद इति वेदम्पले (२) प्रमाणवमितीति ख.।

·शब्दास्यतुरोपखण्डे भन्दाप्रामाण्यवाद | ९५ वदन्ति । तन्न । वैदे लुप्तसामग्रौता लोकेऽपि संसर्ग- प्रत्ययादन्यथानुवादकतापि न स्यात् लिङ्गस्य पूर्वत्वे- ऽपि व्याप्तिस्मृतिविलम्बेन तहिलम्बात् । अनाप्तोतो व्यभिचारान् वेदतुल्यापि सामग्री न निश्चायिकेति . कृतभान्दमामग्रीत इत्यर्थः, 'संघर्गप्रत्ययादिति वफ्रज्ञानाधनुमानामा- गेव ममर्गशाब्दबोधादित्यर्थः, 'अन्ययेनि वैदिकम्पले क्लृप्तशाब्दमा- मय्या लौकिकस्यले विरहे इत्यर्थः, 'अनुवादकतापीति ग्टहीत- पाहिशाब्दीजनकत्वमपौत्यर्थः, मामय्या अभावादिति भावः । मनु वमानानुमानान्मागेव ममर्गप्रत्ययोभवतीत्युक्रमयुकं सर्वत्र गाब्द- मामघौदगाथा देवमानसत्त्वेनानुमितिमामय्याः सत्त्वादनुमितेरेव मयममुत्पादान भाब्दमामय्यपेक्षया श्रमितिमामय्या वस्तवत्वादि- व्यत आह, लिङ्गम्येति, 'पूर्ववेऽपि (९) हेतुतावच्छेदकरूपेण जात- वेऽपि, तदितम्यान' अनुमिनिविलम्बात्, लौकिकवाक्ये कचिदनु- वादकलनु इएमयेति भावः। 'अनाप्ताकाविति, 'अनातोको' लौकि- कवाक्ये इत्यर्थः, 'व्यभिचारात्' व्यभिचारदर्शनात् भमजनकत्वदा- मादिति यावत्, 'वेदमन्येति नौकिकवाक्यस्यले वेदतम्यमाम- पौमा म नियायकं फिन्तु प्राप्तोगत्वनिश्चयोऽपीत्यर्थः । धिमी- किकवाक्ये धमजनकपदर्शनात् लौकिकवाक्यलरूपमाधारणधर्मदर्श- नेम भर्वप नौकिकवाको भमजनकत्वमंगयमभवातम्यैव प्रतियन्धक- (वेपोति का 1t) भरखे पोति का।

·८६ तत्वचिन्तामणौ चेत्। न। चक्षुरादेस्तधात्वेन तच्छकायामपि प्रमाप- कात्वात् । जायमानं करणं सन्देहे न निश्चायकं लिङ्ग वदिति चेत् । न । संशयो हि) न वाक्ये तस्य निश्च- यात, न तज्जन्यज्ञानप्रामाण्ये तस्य तदुत्तरकाली- वादाप्तीमत्वनिश्चये घन तत्संशयः प्राप्तोतत्वञ्च तत्पदावत्ताप- दार्थजानवदुतलं, तथाच तनिश्चयादव वाक्यार्थसिया शब्दस्या- नुवादकत्वमिति भावः । 'नयालेन' क्वचिद्धमजनकत्वेन, 'तछ- दायामपि' चक्षुदरूपसाधारणधर्मदर्शनेन भ्रमानकत्वमझायामपि, तथाच भ्रमजनकत्वसंग्रयो न प्रमाम्प्रति प्रतिबन्धकः व्यभिचारादिति भावः । प्रमाणविशेषफलं प्रति संशयः प्रतिबन्धक इत्यागते, "ज्ञापमानमिति चदुरादिश्य न ज्ञायमानकरणमित्यर्थः, “लिङ्ग- वदिति तद्यथा ध्याप्ति पक्षधर्मतासंगयदभायानानुमितिजनकमि- त्यर्थः, नथाच नौकिकवाक्येन संभयसत्त्वे कथं नियोजननीयः। एतयाप्तिमलेन मंगयस्य प्रतिवन्धकलादितिभावः । ननु व्याप्तिबलेन प्रद्यते कम्य मंशय' प्रतिवन्धक उच्यते, किमानुपूलौंसन्देशः, तदु- वाक्यजन्यजानमामायसन्देहः, श्राप्तोतलसन्देहोवेति क्रमेण दूषयति, 'मग्योहौति, 'न वाक्ये' मानुपू-, "तम्य' आनुपूर्वी विशेषस्य, 'नम्म सन्नन्यज्ञानप्रामाण्यमन्देहम्य, 'नदुत्तरेति तनन्यजानोत्तर- कालीनवादिस्यर्थः, नथाप तम्य कथं प्रनिवन्धकतेति भाव:(२) । १७ सन्देषोषोति क.। (३) सम्य निश्चयसत्वादिति क.. तपाच तस्य कथं मंत्रायः प्रतिबन्धक इति भाव इति ए..t ·. शन्दास्यतुरोयखण्डे शन्दाप्रामाण्यवादः । E७ नत्वात, नाप्तोतत्वे तनिश्चयस्यानङ्गत्वात्। ननु लोके याप्तोतत्वसन्देहे वाक्यार्थधीति तन्निश्चयोहेतुः तथा- च वाक्यार्थगोचरयथार्थनानजन्यत्वग्राहकात् तदुप- जीविनोऽनुमानात् वाक्यार्थधीरिति चेत् । न । वेदे . 'तविधवस्थानगलादिति, प्रमाणाभावादिति भावः। तथाच श्राप्तो- क्रवनिथयो यदि हेतुः स्यात्तदैव तविद्ययविघटनद्वारा तत्संजयः प्रतिवन्धकः स्थान वेवमिति तच्छंशयोऽपि न प्रतिवन्धकः । न च भ्रमजनकवसंभय एवं प्रतिवन्धकोवक्तव्य इति वाच्यं । तस्य विरोध्यविषयकतया लिड्नेऽयमनिवन्धकवेन व्यभिचारादिति भावः । 'लोके' लौकिकवाक्यस्यले, 'प्राप्तोनत्वस्य' नत्पदार्थवत्तत्पदार्थज्ञा- नजन्यत्वस्य, सन्देहे व्यतिरेकनिये च, तनिश्चय इति, यत्संयो. घद्व्यतिरेकनिश्चयश्च यत्र प्रतिवन्धकः तत्रिययत्वावच्छिन्नस्तद्धेत- रिति नियमादिति भावः । 'वाक्यार्थगौचरेति तत्पदार्थवत्तत्पदार्थ- शानजन्यवरूपातीकत्वस्य ग्राहकादित्यर्थः, 'नदुपगीविन इति बह- बौदिः) तदुपनौव्यात् तत्पदार्थ तत्पदार्थानुमानादित्यर्थः, 'वा- क्यार्थधोरिनि सर्वत्र शब्दबोधात्पूर्वं वाक्यार्थधीरित्यर्थः, नथाचानु- १७ मिरपस्याषिकत्वादिति का। १९) वाक्याथंगोचरयथार्थ ज्ञानबब्जन्यत्वग्राहकादिवि क.। (२) न चैवमितीति खा, ग. {") तत् उपजीवि यस्य इति वहीहिरियर्थः।

·नवचिन्तामणौ तद्रहितस्यापि सामर्थ्यावधारणात् तदनिश्चयेऽपि वेदा- नुकारेण पद्यमानमन्वादिवाक्य पौरुषेयत्वाभिमानि- नोगौडमौमांसकस्यानिश्चयात्। न चासौ भ्रान्तिः, बाधकाभावात् पौरुषेयत्वनिश्चयदशायामपि तस्य तथात्वात्। . वादकः शब्द रति भावः । श्राप्तोतत्वनिश्चयः किं शाब्दप्रमामा) महकारी, किं वा लौकिकवाक्यादौ, लौकिकत्वेन ज्ञाते वाकये वा,) माध इत्याह, 'वेद इति, 'तद्रहितस्थापि' विषयतथा प्राप्तो- कत्वज्ञानरहितस्थापि. “सामर्थति माध्दवीधजनकत्वानुभवादित्यर्थः, नमयेऽपीत्यादिः, न द्वितीय इत्याह, 'तदनिश्चयेऽपौनि प्राप्तीक- बानिये पौत्यर्थः, 'अपौरुषेयत्वेति पुरुषाप्रणीतत्वेत्यर्थः, 'गौडेति, दाक्षिणात्यादीनां वेदाभिजतया तब बेदत्वभ्रमासम्भवादपौरुषेय- वभ्रमोन मम्भवतीति गौडेत्युनं। 'न चासौ भ्रान्तिरिति, तथाच हौकिकवाक्येन प्रमायाननयितव्यायां प्राप्तोतलनिश्चयः महकारीति भावः । धमलाभावे हेतुमाह, 'वाधकाभावादिति विषयावाधा- दिति भावः। भ्रमलाभावे हेलन्तरमाह, 'पौरुषेयत्वेति, 'तस्य' म- वादिवाक्याजन्यमान्दवोधम्य, 'तथालात' अपौरुषेयलाभिमानदशा- स्पषमन्वादिवाक्यजन्यज्ञानममानाकारममानविषयकवात, तथा मति प्रतीयोतिष्यमनुभूयतेति भावः। यदा 'तथालात्' तथात्वापत्तेः (" शून्दमा ति खग. ( नौकिकवाका इनि क• ।

·शब्दाप्यतुरौपखगडे शब्दाप्रामाण्यवादः । न चासंसर्गाग्रहमा तत्, अर्थस्य तथाभावेऽपि असं- सर्गाग्रहत्वे संसर्गाच्छेदापत्तेः। न चाप्तोतत्वनिश्चय- रूपकारणवाधात् संसर्गज्ञानवाधः, व्यभिचारेण हेतु- तायामेव वाधात् लौकिकत्वेन जाते) तदङ्गमिति भ्रमवापतेरिति यावत्, विषयकृत बैलवण्याभावादिति भावः । 'न चाममर्गति, नवं ततः संवादिनी प्रतिर्न सातम्याः विशिए- जानसाध्यवादिति वाच्यं। गुरुनये.असंसर्गाग्रहम्येव मंवादिप्रवृत्तावपि हेतुत्वात् । 'अर्थम्य' विषयस्य, 'तथाभावेऽपि' अबाधितत्वेऽपि, यहा 'पर्थम्य' वाक्यार्थमंवर्गग्रहम्य, नथावेऽपि अनुभव मिद्धत्वेऽपि, 'ससी- छेद पति), मानाभावादिति भावः । "हेततायामेवेति, ममर्ग- ज्ञानस्यानुभवसिद्धत्वादिति भावः। बतीयमाशङ्कते, 'लौकिकलेनेति लौकिकाग ज्ञाने लौकिक इत्यर्थः, अन्यथा लौकिकावेन ज्ञातस्य वेदस्यानुवादकतापत्तेः। 'अझं' सहकारि, मन्वादिवाकान्तु अपौरुषे- यत्वाभिमानदायां न लौकिकलेन जातमिति नोकव्यभिचारदति भावः । 'मानाभावादिति । न च यासंगयेत्यादिव्याप्तिरेवार मान- मिति बाधा नस्या व्याप्तेरव्यभिचारसंशयप्रतिवध्ये व्याप्तिज्ञाने व्यभि- (तलौकिकत्वेन ज्ञान इति क.। (१) 'संसर्गच्छेदापत्तरित्यत्र 'संसाँच्छेदः' इति कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य पाठा ईदृशटीकाकारसरसेनानुमीयत इति । (२). यत्संपाये यतिरेकनिश्चये च यदनुत्पत्तिस्तद्श्यिस्तत्र कारणमिति यातिबलेनेयर्थः। 12 ·सत्यचिन्तामणो चेत् । न । मानाभावात् वाक्यार्थस्यापूर्वत्वेन लिङ्गा- भावेन तबहासम्भवात् । ननु अनातोक्तत्वशङ्कांच्यु- दासोऽङ्गं स च वेदेऽपौरुषेयत्वनिश्चयात् लोके चा- चारात् । ग्राह्याभावानवगाहित्वन व्यतिरेकनिश्चयविशेषणे यत्संभय- इत्यम्य व्यर्थवापत्तेः योग्यताव्यतिरेकनिश्चयस्यापि ग्राह्याभावावगा- हितया शाब्दबुद्धिमादाय योग्यतापां व्यभिचाराभावादप्रयोजक- वाचेति भावः । 'वाक्यार्थस्येति, 'वाक्यार्थस्य', 'अपूर्ववेन' अन्धय- वीधावागजातत्वेन(', तद्घटिताशोकवरूपमाध्याप्रमिया लिङ्गस्य साध्ययाप्यत्वेन ग्टहौतम्य कस्यचिदभावेनेत्यर्षः, या वाक्यार्थस्या- पूर्वत्वेनेत्यनेन साध्यामिद्धिमुक्का हेवन्तरमाह, 'लिङ्गाभावेनेति भ्रमाद्यमूलकत्वप्रवृत्तिसंवादादेर्लिङ्गस्य अन्वयवोधात्माज्ञानाभावेन घेत्यर्थः, चकारपूरपात्) परकीयभ्रमादेरयोग्यत्वात्प्रवृत्तिमंवादम्य च प्रत्युत्तरकालीनग्राह्यत्वादिति भावः । केचित्तु 'लिङ्गाभावेनेति, 'लिग' कारणं, तच्च माध्यामिद्धिः(२) तदभावादित्यर्थः, अत्रैव हेतुः 'अपूर्ववेनेत्याहुः । प्राप्तोतत्वनिश्चयस्थाअनकन्वेऽपि प्रयोजकत्वालदपेत्याह, 'नम्विनि, 'पौरुषेयवेति पुरुषाप्रणीतत्वेत्यर्थः, 'तस्य प्राप्तोतवा- (७) (३) यचयबोधात् प्रागज्ञानामायनेति ख, ग । (१) व्यन्वपदोधात् माक् धकारपूरणात् भानामावेन चेयर्थ इति क.। (तच प्रमिइिरितिक.। ( याप्तीवेत्यादि. नन्वितीयन्त पाठ खग.-चिम्हितपुस्तकदये नास्ति !

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । "तोक्तत्वावधारणादिति चेत् । न । तस्याशक्यत्वात् । यदि चापौरुषेयत्वनिश्चये सत्येन वेदादर्थप्रत्ययः) तदा दोपयत्पुरुषाप्रणौतत्वे सत्याकाहादिमत्पदस्मा- रितत्वेन वेदे पदार्थसंसर्गसिद्धिरस्त्विति वेदोऽप्युनुवा-. दकः स्यात् । तदुक्तं, “व्यस्तपुंदूपणाशङ्कः स्मारितत्वात् वधारणस्य, 'अशक्यत्वादिति अन्वयवोधात् प्रागित्यादिः, वाक्या- र्थस्थापूर्ववेनाप्नोतत्वरूपमाध्याप्रमिद्धेः तथाचानाप्तोतत्वशवायुदामो- नाङ्गमिति भावः । इदमुपलक्षणं तच्छवाव्युदामस्याङ्गत्वेऽपि यत्र कारणान्तरविरहातच्छताविरहस्तबाननुवादकत्वमम्भवाचेत्यपि द्र- व्यं । दूषणन्तरमाह, 'यदि चेति, 'तदेति, एते यदार्थामतात्पर्य्य- विषयमियःमंसर्गवन्त इति माध्यादि, 'दोषवदिति, अयोग्यवाक्ये व्यभिचारवारणाय सत्यन्त पदविशेषणं । न च तत्र योग्यताविरहान व्यभिचार इति वाच्यं । प्राटिपदेन योग्यताया अपरिग्रहान् । न चै विसम्बादिशाकवाक्ये व्यभिचार इति वाच्य। श्रादिपदेन तात्पर्यपरिग्रहात् । श्राकासाव्यावृत्तिम्त पूर्वरीत्या वोध्या । ‘पदार्थ- मंसर्गमिद्धिरिति, शाब्दबोधान्यागित्यादिः । 'तदुक्रमिनि श्राचार्य- चरणेरपीति शेषः(९) । 'व्यम्तेति. 'व्यम्ता' विगता, 'पुदूपणाजा' वदूषणागका येषां पदानां एतादृशैः पदै. मारितवान्, 'श्रमी' (दादपंनिश्चय इति ख.। (२) उदयनाचार्यरित्यर्थः।

·૨૨ तत्वचिन्तामो पदैरमो। अन्विता इति निणी ते वेदस्यापि न सत्कुतः" ॥ न चैवं शब्दस्य प्रमाणत्वमपि, अनुमाना- देव वाक्यार्थप्रमोत्पत्तेरिति । प्राभाकरास्तु व्यभिचारिशब्दव्यारत्तमयभिचार्य- . पदायां , 'अन्विता' परस्परमसावन्न , 'इति निणेते' इत्यनुमानेन वैदस्यलेऽपि शाब्दवोधात् प्रागर्थ निणेते, 'वेदम्यापि', 'सत्' अनु- वादकत्व, न कुन इत्यन्वय । दूषणानरमाह, 'न चेति न वेत्यर्थ , "एव' मर्वत्र शाब्दवोधात्मापदार्थममगांनुमानम्यावश्यकत्वे, 'प्रमाण- खमपि' वयार्थीधजनकत्वमपि, मिहातौति मेष (२) । 'अनुमाना- देवेति, शाब्दमाचम्यन्न एवानुमानादेवाभिमतवाक्यार्थप्रमोत्पत्ते मन्दम्य ममर्गप्रमाजनकवकन्दनाया प्रयोजनाभावादिति भाव (१)। कपिञ्चलानान्तभैतेत्यादौ कपिचलपदार्थविशेयकचिलप्रकार- कप्रतौतिपरमिति मामान्यतम्तात्पर्धयहोऽपेचित इति कपिञ्जल- पदार्थत्वेन वलिछाजानात् वेढोनानुवादक लोकम्पले च विvिध्य नात्पर्यज्ञानम्यापेचिततया सहीतग्राहिमाब्दानुभवकरणतया लौकि- कशब्दोऽनुवादक इति मतमवतारयति, 'प्राभाकरास्वित्यादिना,१७) 'व्यभिचारिशब्देति प्रमितिस्वरूपायोग्यव्यावृत्तमित्यर्थ , यदा विस- . 1) यदीति क.। २) यनीति मम इति का। ( प्रयोगामातादिदर्थ इति रखा ग.। । कपिलधादि प्रामाकरान्तियादिनदन्त पाठ ख..चिद्धित पुकत्ये नास्ति - ·शब्दास्यतुरीयदाहे शब्दाप्रामाण्यवाद। नुगतप्रमामयोजकमुपेयं यदभावादनातोक्तवाक्याद- प्रमा अन्यथा कार्यवैचित्रा) न स्यात्, तक्ष जात- - मादिप्रत्तिहेतुज्ञानजनकव्यावृत्तमित्यर्थः, न वप्रमाजनकव्यावृत्त- मित्यर्थः, तैरप्रमानभ्युपगमात्, 'अव्यभिचारीति निखिलप्रमाजन- कवायत्तीत्यर्थः, किञ्चिटिति मेषः, 'अप्रमा' प्रमाविरहः, 'कार्यवे- चियमिति कचित्ममा क्वचित्तदभाव इत्येवं रूपमित्यर्थः, । न चैवं गाब्दप्रमावावच्छिन्न प्रति किञ्चित्कारणाभ्युपगमे तन्मते प्रमाया- गुणजन्यत्वापत्तिः(२) प्रमावघटितधर्मावच्छिन्नकार्यतापनियोगिकका- रणताअयस्यैव गुणत्वात् नयाच तस्यापमिद्धान्त इति वाचं । शाब्द- जानत्वमेव हि नम्य कार्यतावच्छेदकं न तु शायदप्रमावं गौरवान् व्यावृत्त्यभावाचेतिर) न तम्य गुणत्वमिति भावः । परिगेषतौकार्य तत्स्वरूपमभिधाय तज्ज्ञानकारपत्वं साधयति,(4) "नचेति मच्छब्द- (१) शब्दात् कार्यवैचित्रमिति क.। (२) वयाच यैरममा सोभियते तेया मते कार्यवैचित्र्यस्य कारणवैचिव्य- प्रयोज्यत्वात् प्रमायमयोर्वेचिठ्यार्थ प्रमात्वावच्छिन्नं प्रति गुगत्वेन ध्यामात्वावच्छिनं प्रति दोयत्वेन कारणत्वमवश्यमुपेयं, किन्तु यैरप्रमा न सक्रियते तेषा मते प्रमा-भमयोचित्यासम्मवात् प्रमात्वावच्छिन्नं प्रति गुणत्वेन कारणत्वं निष्पयोगनकमिति गुग्गजन्यत्वापादनं सम्भव- दुक्तिकमिवि माव । (२) प्रमात्वं व्यप्रमायावर्तक यन्मते यप्रमा नास्ति तन्मते प्रमालमष्यावर- कमिति तात्पर्य। १) परिशेधेत्यादि साधयतीत्यन्त पाठ खगचिन्हिलपुस्तकदये नाक्ति।

·ta तत्वचिन्तामणौ वृत्तिप्रमाप्रयोजकमित्यर्थः, 'ज्ञातमुपयुज्यत इति शब्दबोधं प्रता- त्यादिः, ज्ञानवृत्तियाब्दबोधकारणतायां विषयतयाऽवच्छेदकाम- त्यर्थः, प्रमेयमाचम्यैव स्खलिङ्गकातुमितौ ज्ञातोपयोगित्वेन मिद्धमा- ধনায় আহগালনি। আমান বিষয়জলিল নিয়াম- पीयन्तेन पदादिजन्यपदार्थोपस्थितिनिहायाः स्वविषयकशान्दजा- नकारणताया विषयतासमन्धेगावच्छेदकलमादाय न गिद्धमाधनं । शाब्दबोधजनकीतज्ञानविषयन्तु नार्यः भगवज्ञानमादाय नेया- यिकनये मिद्धमाधनात् तन्मनेऽपि तच्छाब्दबुद्धिं प्रति स्वरुपयोग्यस्य कानान्तरीयपदजानम्य देवात् तात्पर्य विषयत्वेन मिद्धमाधनाक्षेति मन्तव्यं । 'जायमानकरण इति, अव मनम्यर्थः निष्ठावं, अन्वयशाम्य वेलरमेन, तथाच जायमानका निष्ठले मति ज्ञानोपयोगिव्यभि- पारिवनवप्रवादित्यर्थः, 'ज्ञानोपयोगीत्यत्र जानपद गाम्दयो- धपरं, अन्यथा पानी प्यभिचारान्। पाध्ये विशिष्य गाब्दबोध- प्रवेगात् पापमानकरणनिठले मति यज्ञानोपयोगिव्यभिश- বিপৎ পৰি বাৰিবাৰিহ্মনপারা:) विपपतथा पाोदकं भवतीति मामान्यतो यानिमाभाय मामा- तो मानेरपुर, मुरादिनिठे पित्तापभाष भूयोऽत्रयवेन्द्रियम- विकच प्रत्यक्षमालाय व्यभिचारवारणाय मायन्तं । गायमानः कर नानावसिप्राप्रमाकरतायचं, अन्यथा चतुरादरपि शापमागलेन करण्येन र तत्तिभयोऽवनियमपिकषांदी रितोपानमितिका to Rarani fon..।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । मुपयुज्यते जायमानकरणे ज्ञानोपयोगियभिचारिवै- यभिचारतावस्यात् चतुरादेरयनुमितिं प्रति ज्ञानावष्ठित्र- तत्करणतावत्वेन तद्दोषतावस्थमिति तत्प्रमेति, ज्ञायमानकरण- धूमादिनिहरूपादौ व्यभिचारदारणाथ तज्ज्ञानोपयोगीति, उप- योगित्वं कारण-कारणतावच्छेदकसाधारणं, तो न दृष्टान्तामङ्गतिः। माध्याभावनिश्चयाभाव-तड्याप्यवत्पदनिययाभावादिषु) व्यभिचारः तम्यापि शायमानकरणलिङ्गनिष्ठत्वात् तदनुमितिजनकत्वाच, एव- मात्मलिङ्ग कानुमिती कारणीभूतपरामर्मात्ममनःसंयोगानुमितिमा- गभावादौ च व्यभिचार इति नधारणाय 'व्यभिचारिवैलतामवेति व्यभिचारिव्यावृत्तत्वेत्यर्थः, तदर्थश्च प्रमेतरज्ञानजनकात्तित्वं, प्रमा- बमनुभवायमात्र, तथाच स्मृतिजनकात्तिवं पर्यवमितोऽर्थः, यथा- ते तन्मने भ्रमाप्रमिद्या अप्रमिद्यापत्तेः । एवञ्च माध्याभावनिश्च- याभावादौ श्रामलिङ्गकपरामर्शादी तादृशानुमितिप्रागभावादौ पक्षतादौ च न कापि व्यभिचारः तेषां स्मृतिजनकात्मरत्तिलान् । आत्मा तु न जायमानकरणनिह इति न तच व्यभिचारान १ नच सूर्यक्रियायां कालत्वेनाधिकरणलेन वा सूर्यलिङ्गकानुमिति- हेतुभतायां व्यभिधारः, नदिनरोपयोगिताया एव देवकरणात् । केपिनु 'यभिचारिवैश्नवणवं' धमाजनकत्वं, धमत्वं ममेतर- जामवं ममासमप्यनुभवलमात्रमेव, तपाच स्मत्यजनकत्वं पर्यवमि- . (१) माध्यामावनियामाव-माध्यामावयाप्यवत्पक्षनिययाभावादिविति १७ प्रमेतरमानापसिद्यारियर्थ ।

·तत्वचिन्तामणौ । . - तोऽर्थः, शक्रिय न पदार्थस्पतिजनिका किन्तु तस्या ज्ञानमेवेति । न दृष्टान्तामङ्गतिः। जनकत्वञ्च जनकतावच्छेदकशन्यत्वं नानः स्मृत्यत्यनुपधाथिकायामात्मलिङ्ग कानुमिनिजनकौभूतपरामगाम- न.मयोगादिस्यको व्यभिचारः, जनकता च जायमानलिङ्गलाव- च्छिन्नजनकताव्यात्ता उद्योधकीयजनकताव्यावृत्ताच ग्राह्या तेन वम्तमाचम्यैव जायमानलिङ्गविधया प्रमेयमामान्यात्मककूटलिका- नुमितिम्थानाभिपिनमाध्यस्मनिजनकल्वेऽपि नाप्रसिद्धिः। न वा व्याप्ति-यथार्थतात्पर्यकलयोरपि कुत्रचिदुद्दोधकविधया स्मृतिजनक- वेऽपि दृष्टान्तामिवि-स्वरूपामिद्धौ । पचता च परनये नानु- मितिजनिकेनि(९) न तत्र व्यभिचारः। न चामलिङ्गकप्रमानुमिति- भागभावे यभिचार रति वाच्यम् । प्रागभावम्य तैरनभ्युपगमात् नजानानधिकरणलेन वा झायमानकरणस्य विशेषणीयत्वादि- अन्ये तु 'जायमानकरण इत्यत्र मातम्यया अन्यत्वं, अन्यथाम्न जाने, नचार जायमामकरणजन्यज्ञानोपयोगिभिचारिवनवण्य- वादित्यर्थः, पञ्जायमामकरणजन्यय-ज्ञानोपयोगिव्यभिचारिवेश- भवति नामवृत्तिवाविषयकतजानकरणतायां विषयतया पदकं भवतीति भामान्यमुमो व्याप्तिः, भूयोऽवयवेन्द्रियमधिकर्षे परादिमिटपिमाघभाषेच प्रत्यक्षमादाय व्यभिचारधारणय गापमामकरणजन्येति यजामविपर्ण, नदय जायमानत्वपटि- । पौरनुमितिधारामोजारान् , तबो मत पचतापा हेतुत्वमिति - ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । लक्षण्यत्वात् प्रमाहेतुत्वाहा व्याप्तिवच्छब्दशक्तिवचेति, . तद्धर्भावच्छिन्नकारणताकेति, अन्यथा चचुरादेरपि जायमानत्वात्' करणत्वास व्यभिचारस्य तदवस्यत्वाम् ) उपयोगित्वञ्च कारण- कारणतावच्छेदकमाधारणं, तेन दृष्टान्तामितिः। अनुमिति- मादायात्ममनःसंयोगादौ , वाधाभावादौ च यभिचारवारणाय 'व्यभिचारीनि,. व्यभिचारिवलक्षणत्वच धमजनकतावच्छेदका- वच्छिन्नान्यत्वं, धमनं प्रमेतरज्ञानलं, नातम्तन्नये प्रसिद्धिा, ममाल- मपि अनुभवलमात्रमेव, तथाच स्मतिअनकतावच्छेदकावच्छिन्नान्यवं पर्यवमितोऽर्थः, सत्यनुपधायिकायामात्ममनःमंयोगादिव्यक्तौ व्यभि. चारवारणायावच्छेदकानुमरणं, अन्यत्सर्वे पूर्ववत् । मागभावस्तु नन्मने नास्येव तेनानुमित्यादिमागभावे न व्यभिचार इत्याहुः । तदुभयमष्यमन् यद्धविछिन्नविशेष्यक-य(विच्छिन्नप्रकारकस्मतिः कदापि कस्यापि न जाता तद्धम्मावच्छिन्नविशेयक-तद्धर्मावच्छिना- भावनियथाभावादी व्यभिचारप्रमङ्गादिति महेपः । 'प्रमेति, प्रमापदं गाब्दजानपरं, तेन व्यायादौ न व्यभिचार । पदपज्ञानहेतुर्भवति नजानटत्तिवाविषयकतजानकारणतायां विषयतया अवच्छेदकं भवतीति मामान्यमुखी च्याप्तिः, हेतुलमुप- , योगिलमाचं कारण कारणतावच्छेदकमाधारणं, तो न दृष्टान्ता- मानिः । न चानुमितिमादायातममनःमयोगे याधाभावादी व्यभि- भार इति वाच्यम्। यद्यग्जामहस्यनुभवमाधवृत्तिधर्मावच्छिन्न- (७ तदीयतादवमादिति ख., म.1 13 ·तत्वचिन्तामणौ अन्यथा शब्दाभासोच्छेदप्रसङ्गः । न चाप्तोतत्वं तथा, संवादात प्रमाणे शुकोदौरिते भ्रान्तप्रतारकसंवादि- कार्यतानिरूपितोपयोगितावद्भवतौति विवरणीयत्वात् । तथापि भूयोऽवयवेन्द्रियमग्निकर्षे व्यभिचार इति वाच्यम् । जाध. मानवघटितधर्मावच्छिनकरणताकयज्ज्ञानवृत्तीति विवरणोय. लात् । न च तथापि परामर्ग व्यभिचार इति वाच्यम्। ज्ञानान्यत्वे मतीत्यनेन तोर्षिशेषशैयत्वात् पचना-प्रागभांवादिश्च नैसम्मतेऽनु- मितिहेतुरिति न नत्र व्यभिचारः। अत्रानुकूलतर्कमाइ, 'अन्यथेति . यदि खरूपमदेव तात्पर्य हेतुः न तु तविश्य इत्यर्थः, "शब्दा- भामोच्छेदेति तात्पर्यमन्देहदायां मतात्पर्षकमदात् शादा- मुत्पत्युच्छेदममा रत्यर्थः) वम्तगत्या तात्पर्यय तब मावेन नदांपबोधसम्भादित्यर्थः । परे 'अन्यथेति भवन्मत इति मेषः। गम्दाभामेति घटो- इस्तीति वाक्ये घटाभावतात्पर्यभ्रमे घटाभावबोध:( म स्यादित्यर्थः, त्यामः। नात्पर्य परिमेषयितुं प्रयोजकान्तरं मिरम्पति, 'न घेत्यादिना, 'भानोक प्रतवाक्यार्पगोचरपपार्थज्ञानवदुभव, 'तषा' प्रमाप्रयो- बक, 'संवादाग' मंगदिन्तित्रमकवान, अबाधित विषयकबादा, (१) नकार "पहा पदपरान्यपरचममे पत्र वात्यय तदर- रोधानुत्पायुपपदा" धित पाठ कपिचितामा यताति 110 पटामारसम विस..। माधिविपनोधारावाहिति.

·शब्दास्थातुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । e वाक्ये वेदे च तदभावादाप्तोक्तत्वानुमाने व्यभिचारि- व्यात्तलिङ्गाभावाच्च । भावे वा तहत एव शब्दस्य प्रत्यायकत्वात्। . . 'धान्तेति, भ्रान्तप्रतारकस्य भ्रमरूपविशेषादर्शनेन वाक्यार्थगोचर- यथार्थजानवत्त्वरूपाप्तत्वस्यासम्भवादिति भावः । वेद इति मूर्खपद्य- मानवेद इत्यर्थः। ननु भवत्रये वर्णनां नित्येकतया शकादिवाक्येऽपि शिक्षकमादायाप्नोतवमस्ति । न च तथापि दैववमसम्पन्ने अपूर्वा- नुपूर्वोकशकादिमाघोतवाक्येऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । भवमयेऽपि नस्याप्रमाणत्वात् व्यवहारस्वमंघर्गाग्रहात् अन्यथा वक्ष्यमाणयथार्थ- तात्पर्य हेततापचेऽपि तचाप्रतीकारान् । एवं भ्रान्तप्रतारकवाक्येऽपि प्रतिशक्याभिजामतादृशवाक्यादभिन्नत्वादाप्नोतलममित धान्त- प्रतारकमात्रौतापूर्वानुपूर्वी कवाक्यन्तु नाम्चयबोधं जनयति) व्यवहा- रम्त अमंमगांग्रहात् मूर्खपन्धमानवेदोऽपि कदाचित् पण्डितपयमानः वर्णानां नित्येकवाभ्युपगमात, अन्यथा वक्ष्यमाणतात्पर्य हेतुतापोऽपि नामतीकारात इत्यखरमादाइ,(५) 'प्राप्तोतत्वानुमान इति। मनु दोपालन्यानुपूर्वी कवे मति अमानजन्यन्यमेव(४) लिङ्ग म्यादित्यत- पाह, 'भावे वेति, 'तदत एव' तषिगवत एव, 'प्रत्यायकवादिति . प्रमापकालादिति क.। (1) मान्वयधौनकमिति ख., ग.1 () इयरवेराहेति ख., ग. । दोपाप्रभवले सन्चर्यचौगन्यवमेवेति ख, ग.।

·तावचिन्तामणौ एतेनाममाहेतुत्वं न भम-प्रमाद-विप्रलिप्सा करणा- पाटवानां परस्परं व्यभिचारात मिलितस्याध्यापक- प्रत्यायकत्वप्रमादित्यर्थः । न चेष्टापत्तिः, सम्पादिशुकादिवाक्ये मौनियोके च तदभावात् वर्णनां नित्यतया शब्दमाचे नदभावाचेति • भावः । इदमुपलक्षणं वस्तुत प्राप्नोत्वस्य प्रतवाक्यार्थगोचर- यचार्यज्ञानवदुमत्वरूपस्य मान्दधौजनकले नानावाक्यार्थगोधर- थचार्यज्ञानानन्नरोकस्यैकमावतात्पर्यकनानार्थकस्य तात्पर्याविषयेऽपि माप्दबोधनकवापने नाभयथार्थज्ञानजन्यानुपूर्वोकवस्याप्तो कल- रूपत्वे वेद-मौनियोकयोरयाप्नेय वेदानुपूर्ध्या नित्यलादित्येव दूपणं मारा चित्तु भ्रमभमकदोषाभाव' प्रमायां हेतु धमशनकदोवर म भ्रमप्रमादादिः परम्परं व्यभिचारात किश्याप्तीकलाभाव इति नदभाव आशोकलं माम्दभमाहेतरित्याप्तोकसम्म हेतुखे पक्रिमा- हस्तन्मतमुपन्यस्य दूषपति, 'एतेनेति, 'धमेति, 'भमः' उचारण- पवाक्यार्थगोचरोवाधम रत्यर्थः, 'प्रमादेति, प्रमादः' अनमधामसा, भा र वाक्या जाननपणोग्यस्य वचारणीयामार्थनियय- ध्यतिरेका, पश्यनेन एकादिवास्या निवषयतिरेको पारितः, "विनियति, "विप्रतिभा प्रतारणा, माच एकरूपेणावगतान्य- पेण बुगोपपिया, 'करणापाटनि, त्याविषयोभनवर्णामु- कुमारकर्मयोगानुत्पादकालोन-तदनसकरमयोग' कापा- . ( Affai..

·মুহাম্ভীষন সুদামামামার । त्वात्। किन्वाप्तोतत्वाभावस्याप्रमाहेतुत्वं तदभाव- श्चाप्तोतत्वं प्रमाहेतुरित्यपास्तं । प्राप्तोतत्वस्य प्रथम लिङ्गाभावेन ज्ञातुमशक्यत्वात् । अतरव व्यभिचारशङ्काविरहो" हेतुः सा च लोके भ्रमादिमूलत्याप्तोक्तत्वानुमानाच्छिद्यते, वेदे चापौरुषेयत्वनिश्चयेनेति निरस्तं । अभिमतवाक्यार्थ- टवं, 'करण' कहादि, 'अध्यापकलादिति प्रत्येकमवेपि शम्दामा- मदर्भमादित्यर्थः, 'अप्रमाइतत्वमिति, इतौति शेषः । वाधिनायकवादाविरहः गाब्दयोधे हेतुः, सा च लौकि- कवाको प्राप्तोकवनिश्चयादृच्छिद्यते वेदे चापौरुषेयलनिश्चयादतो बाधितार्थकत्वमकाविरोधित्वेनाप्तोतलनिश्चयो क्षेतः । न चैवं वेदे व्यभिचारः, तब बाधितार्थकलशहाविरोधिनोऽपौरुषेयत्वनिश्थस्यैव मावादित्यपि मतं निराकरोति, 'अतएवेति प्राप्तोकवस्य प्रथम मन्सहीतलादेवेत्यर्थः । 'व्यभिचारः' बाधितार्थकलं, 'भ्रमादिमूलेति वर्धमादिशवामूलेत्यर्थः, 'उच्छिते. मोत्पद्यते, "निश्चयेनेति, तथाच बाधितार्थकलादाविरोधित्वेनाप्तीकलनिशयो तिरिनि भावः। केचित्तु वाधिनार्थकलशारविरहः शाब्दप्रमाइतरिति केचिद्- (1) व्यभिचारागिरासोनौति का । (१) विच्छिद्यत इति ख..

·सावचिन्तामो - स्थापूर्वत्वेन साध्यामसि वेदे सदोषपुरुयाप्रणीत- पदमारितत्वेन संसर्गसिइरनवादकतापत्तेश्च । नापि दोपाभावः भ्रान्तप्रसारकवाक्यजन्यज्ञाने प्रत्यक्षेण- गृहीतसंवादे तदभावात्। दोपाभावस्य हेतुत्वात् तत्र वाक्यं मूकमेव व्यवहारस्तु प्रत्यक्षादिति चेत् । न । वदन्ति तन्मतं निराकरोति,(९) 'अतएवेति, पति ययाश्रुतमन्यं मन- मयन्ति । तदभत्, बाधितार्थकत्वादाविरहस्य गन्दाभाममाधारण- सपा व्यभिचारियावृत्तखामायेन तयणस्य प्रकृतानुपयोगिवात् । अभिमतेति प्रकृतेत्यर्थः, 'अपूर्ववेन' अन्वयवोधात्पूर्वमप्रतीतलेन, 'भाध्याय' पापोकवरूपमाध्यम्य । मधेवं वक्ष्यमापतात्पर्यमपि प्रथमं दुर्यहन्तयापि प्रतवाक्यार्ययाथायंघटितत्वात् इत्यरुपेराइ, 'वेद रति, 'मदोषेति पते पदार्चा मिषः संमगवन्तः भदोपपुर- पामप्योतपदग्मारिनवादित्यादिक्रमेणेत्यर्थः, व्यभिचारमोच्छदार्थ अपौरुषेयपनियययावग्यकवेन मदोषपुरुषाप्रणीनलाई वितम्या- भावादिति भावः । अष पदं मतात्पर्यकवेन विशेषणीयं तेन विममादिएकोदोरितपदार्थेषु न व्यभिचार रति ध्येयं । 'दोषा- भाव रनि, मादप्रमाप्रयोजक रति रोपः। 'दोषाः' भम-प्रमाद- विनिमा-करणापाटवरूपाः। 'सदभाशदिति प्रतारणारूपदोप. भवानं दोपाभावामवादिय: । गाते, 'दोषाभावनि, 'इतु. मार गारममाषी रेतुमान, 'कमेव पमित्यानकमेय, 'यवहारः १ मीनि., R..

·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद। अनुभवापलापापातात् तहेतुत्वे विवादान वेदेऽप्य- नुवादकतापत्तेश्च । किञ्च दोपाभावस्य प्रमाहेतुत्वे- ऽप्रमायां दोषः कारणं तस्य च प्रत्येकं हेतुल्वे(२) व्यभि- चारः मिलितस्य तत्त्वे(१) एकस्मादग्रमा न स्यात् धमा- प्रकृत्यादिः, 'प्रत्यवादिति, असंसर्गाग्रहाद्देति शेपः, तेन सर्वत्र प्रत्यक्षामत्वेऽपि न व्यवहारानुपपत्तिः । 'अनुभवेति, तदाक्यवान- न्तरं इदं गाब्दयामौत्यनुव्यवमायादिति भावः । ननु कृप्तकारण- बाधादनुव्यवसायस्य तत्राप्रमावं कल्यते इत्यत आह, 'नद्धेतल- इति दोषानीवस्य शाब्दपमाडेतत्व इत्यर्थः। ननु अविद्यमानार्थ- प्रतिपिपादयिथारूपप्रतारणा दोषः भान्तप्रतारकवाक्ये च सा ना- स्येवेत्यत . आह, 'वैदेऽपौति, दोषाभावज्ञाने सति मदोषपुरुषा- प्रणौतपदस्मारितत्वेन लिङ्गेन प्रथम संसर्गमिद्धेः सम्भवादिति भावः । ननु हेतुज्ञानसत्त्वेऽपि सर्वत्र प्रथमं व्याप्यादिज्ञानस्यावश्यकत्वे माना- भावात् वेदस्य नानुवादकतेत्यखरसादाह, 'किञ्चेति, 'अप्रमाया- मिति, कारणं वक्रव्यमिति मेषः, अन्यथा अप्रमाप्रयोजकाभावात् प्रमेति सिद्धान्तस्य व्याकोपापत्तेरिति भावः । अममा च तबये असंसर्गाग्रहविशिष्टमग्टहीतभेदं ज्ञानद्वयं, 'तस्थ चेति भ्रमादेदोष- स्वेत्यर्थः, 'तत्वे तद्धेतत्वे । ननु दोषत्वेन कारणतास्वित्यत आइ, (ए अनुभवापलापादिति खः । (१) तस्य च हेतुत्वे प्रत्येक व्यभिचार इति ख. । (९) मिलितस्य हेतुत्व इति का ·तावचिन्तामो दौनां प्रत्येक दोपत्वेऽननुगमः मिलितस्य तु तत्त्वे ) एकसमादप्रमानुदयमसङ्गः । तस्मात् लाघवात यथार्थ- तात्पर्य्यकत्वं शाब्दप्रमाप्रयोजकं तच्च यथार्थवाक्यार्थ- 'भ्रमादौनामिति भ्रमत्वादौनामित्यर्थः, 'दोषत्वे' दोषरूपत्वे, 'अन- नुगम इति पूर्ववाभिचार इत्यर्थः,, 'मिलितस्य' मिलनस्य, चतुष्दरूपापेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वस्येति यावत्, 'तत्त्व इति तत्पदेन दोषलपरामर्गः तथाच दोषत्वत्व इत्यर्थः, यदि च भ्रमाभावला- दिना भ्रमाद्यभावकूटमेव प्रमाकारणं प्रमाकरणतावच्छेदकावच्छि- नप्रतियोगिताकाभाववेन अनुगतौकतानाच भ्रमादीनां श्रममा- कारणावं भ्रान्तप्रतारकवाक्ये चोकप्रतारणाविरहान व्यभिचारः तथापि वक्ष्यमाणतात्पर्यापेक्षया भ्रमाद्यमावत्ययस्य कारणले गौरवं विमम्वादिशकवाक्येऽतिप्रमङ्गश्चेत्यभिप्रायेणोपहरति, 'तम्मा- लाघवादिति, 'स्लाघवादित्युपलक्षणं विमम्बादिशकवाक्यव्यारत्तवा- त्यपि योध्यं । 'यथार्थवाक्यार्थति यदिशेयक-यत्प्रकारिका शाब्द- प्रमा फस्लीमना नदिशेश्यक नत्प्रकारकयथार्थप्रतीनियोजनकवमि- त्यर्थः। म च तन्मते यथार्थव विशेषणं व्यर्थ श्रव्यावर्तकवादिति वाध्य। मिद्धान्ने 'गौरवादित्यननरं अस्यापि दोषस्योहनीयवात् । ननु तादृशप्रतीतिप्रयोजनकत्व म तादृमप्रतौनीछानन्यत्वं वर्णमा- चम्यैव तेषां नित्यतया भन्दमात्रे तदसम्भवात् । अथ तादृ- (७सयाल इति का।

·शब्दाप्यतुरीयखण्हे शब्दाप्रामाण्यवादः । प्रतीतिप्रयोजनकत्वं लोक-वेदसाधारणं तदभावाद- प्रमा स एव दोषः, न हि जात्यैव कथिद्दोपः, तदि- गप्रतीतौच्छाजन्यानुपूर्वोकत्वं आनुपूर्बो च तनये शब्दममवेत- पदार्यानरं मा च वर्णानां नित्यत्वेऽप्यनित्येवेति नासम्भव इति चेत् । न। लौकिकवाक्यमपि वेदासङ्घहान् वेदानुपूास्तन्वये नित्य- लात् । नापि तादृमातीतिजनकत्वं, तज्जनकत्वं हि स्वरुपयोग्यत्वार) फलोपधायकवं वा, नाद्यः लतादिना सर्वस्यैव सर्वत्र स्वरूप- योग्यतया अव्यावर्तकलात् एकतात्पर्यकलौकिकवाक्यस्यापि अन्य- विषयकप्रतीतिस्वरूपयोग्यतया 'श्रतएवान्यघटाभिप्रायेणेत्याद्यपिम- ग्रन्यामङ्ग तेश्च । न द्वितीयः प्रधमन्दुहत्वात् एकस्यैव शब्दस्य पुरुषभेदेन कालभेदेन च नानार्थप्रत्यायकवादव्यवस्थितेः, 'अत- एवान्यघटाभिमायेणेत्याद्यग्रिमग्रन्यासगतेच तेन ग्रन्येन वकुरिच्छा- विरहादेव गृइवर्तिघटानन्वयबोधप्रतिपादनादिति । मैवं । तादृ- शप्रतीतौच्छयोचरितत्वस्य तदर्थवात्, उहरितत्वञ्च ज्ञापितत्वं न तु जन्यत्वं, तेन वर्णानां नित्यत्वेऽपि न पतिः न वा ईश्वरानभ्युपगमे- ऽपि मौनियोकेऽच्याप्तिः, द्दश्च तत्रये वेदेष्यन्ति यथार्थप्रतीती- च्छया अध्यापकेनैव ज्ञापितलात् मूर्खपयमानवेदस्तु पण्डितपद्यमा- नवेदादभित्र एव घेदस्य नित्यत्वात् नित्यानुमेयवेदे च तदर्थज्ञाप- कलेन ज्ञानमेव पृथक्मामी वयत इति तश्च व व्यभिचारी न दोषाय। न च तथापि तात्पर्यभ्रमेण तात्पर्याविषयेऽपि विषया- (१) तत्सरूपयोग्यत्वमिति ख., ग०। 14 ·तावचिन्तामणो घातकत्वाच भ्रमादौनां दोपत्वं । अतएव भ्रान्तप्रता- वाधान मान्दप्रमाजनोऽव्याप्तिरिति वाच्यं । परनये तात्पर्यधमेष भरष्दबुधनभ्युपगमात् वरूपमतो यथार्थतात्पर्य्यस्य लाघवान नदि- मिचानस्य च माब्दधौहेतत्वात् भ्रमस्य च तत्रये विशिष्ट ज्ञान- बाभावादिति भावः । 'एकादिवाक्यच प्रमाणमित्याधयिममन्यन्तु नवोपपादयिश्याम । ननु नदेव प्रमाप्रयोजक पदभावाप्रमित्य- भावरति कुतोऽस्य पान्दप्रयोजकत्वमित्यत आइ, 'नदभावादिति, 'अप्रमा' प्रमित्यभाव (1) धमन्य तैरनङ्गीकारात्) । ननु दोषा- देवाप्रमेति नियमात्कयं नतः मा स्यादित्यत आह,' एव दोष- इति, 'म एव' यथार्थतापर्यशानाभाव एव, 'दीयः' माम्दमसायाँ दोषः। ननु तदभावस्य कथं दोपवं दोपलस्य जातिरूपत्वादिस्यत- पार, 'म होति, 'दोप.' दोषयवहारविषय, तथाच दोषपदाक्य- नावछेदकं न जानिरित्यर्थः, मामलादिना भारादिति भाव (४। म तदभावय दोपवे कई भ्रमादिषु दोपयवहार इत्यन पार, 'दिपातकवाति माम्दप्रमाकारणोमतम्य पार्थतात्पर्यस्य विधा तयायेत्यर्ष', 'नदिधातकन' नदिरोधित्व, 'भमादीमा' भ्रम- प्रमाद विप्रणिधा-करशपाटयाना, 'दोषत्व' दोपयवहारविषयसं। ७प्रमाणापमा लि.,म.। (नोपाराति.. (मवर शिस्तिोरे पोरल पत्तते रोपवये दोगमा HIR दरोगा भारत दीवायए त तिमा ·शब्दायतुरोपखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । रकवाक्यं युकादिवाक्यच्च प्रमाणं संवादात् । अत- एवान्यघटाभिप्रायेण गेहे घटोऽस्तीत्युक्ते यत्र घटा- तरं दृष्ट्वा तमानयति तवान्यपरत्वाच्छन्दो न प्रमाणं व्यवहारस्तु प्रत्यक्षादेव यष्टी प्रवेशयेति च मुख्यार्थबोधे यद्यपि खप्रतीतविपरीतप्रतिपिपादयिषायाः प्रतारणायाम यथार्थ- तात्पर्यविरोधिलं भ्रान्तप्रतारकस्थले तत्सत्त्वेऽपि यथार्थतात्पर्यमत्त्वात्, सथापि अविद्यमानार्थमतिपिपादयिषारूपप्रतारणेव दोष इत्यभि- प्रायेणेवेदमुक्त। 'अतएव' यथार्थतात्पर्यस्य प्राब्दप्रमाप्रयोजकलादेव, एवमपि, 'भान्तप्रतारकेति, तचापि प्रतारणानुरोधेन प्रकृतवा- क्यार्थगोचरयथार्थप्रतीतौच्छायाः मत्त्वादिति भावः । 'शकादिवा- क्यञ्चेनि, यद्यपि तनये ईसरानभ्युपगामात् शकादिवाक्ये न यथो- कतात्पर्यमम्भव:(१) तथापि शकादिवाक्यपदं भिक्षकोतवाक्यसमा- नाकारशकादिवाक्यपरं, तत्र तत्रये वर्णनां नित्यैकतया शिक्षक- पुरुषमादाय यथोमातात्पर्यवम्भवात् । दैववशमम्पन्नापूर्वार्थकशुकादि- मावोक्तवाक्यन्तु न प्रमाणं व्यवहारस्वमंसर्गाग्रहादिति भावः । 'अन्यघटाभिप्रायेण' नौलघटाभिप्रायेण, 'घटान्तर' पौतघटं, 'अन्य- परत्वात्' अन्यमाघतात्पर्यकत्वात् नौलघटतात्पर्यकृत्वादिति यावत्, 'न प्रमाणं' न पौतघटे प्रमाणं, न पौतपटविषयकप्रमितिजनक- (३) ( धन्यमवर्तिघटामिप्रायेणेति । (९) न पोक्तवाषणार्थस्य सम्भव इति । ११० पीवपटातात्पप्येकत्वादिति यावदिति ख., ग.।

·१० तत्वचिन्तामो न प्रमाणं यत्परः शब्द' स शब्दार्थ इति न्यायात् । तञ्च तात्पर्य ज्ञातमुपयुज्यते ज्ञायमानकरणे ज्ञानोप- मिति यावत्, 'व्यवहारस्थिति पीतघटविषयकन्यवहार स्वित्यर्थः । यद्यपि यथा एकादिवाक्येऽपि शिक्षकवाक्यमादाय ययार्यतात्पर्य मम्भद वर्णनान्नित्यकरूपत्वाभ्युपगमात् तथा नीलधटमाचाभि- प्रायप्रयके गेहे घटोऽसौतिवाक्यापि पौनघटाभिप्रायकपुरुषान्तरी- यघटोऽसौ तिवाक्यमादाय पीतपटतात्पर्यकत्व सम्भवात् कुनो न पीतघटे प्रमाण, तथापि घटान्तरपद न पौनघटपर अपितु यदुपयटमतौतीच्या गेहे घटोऽस्तौतिवाका कदापि केनापि नौचरितन्तादृग्घटव्यतिविशेषपरमित्यदोपदति ध्येय। 'यष्टी प्रवे- पयेति पति, अतएवेत्यनुपज्यते, 'मुख्यार्ययोधे' कर्मवविशय्यकयटि- मकारकयोधे, 'न प्रमाण न प्रमिनिगनक, 'यत्पर' यदर्थतात्य बैंक (0 'म मन्दार्य' सम्दजन्यममिनिविषय, तात्पर्यभमेण च म माम्दभमेति भाव । पूर्व सामान्यत गादममाप्रयोजकत्वेन पर- पिना गानोपयोगिय माधितमिदानी विशिय तात्पर्यवेन पर घिया गातोपयोगित्व माधयति, मधेति, तो म पीना, "जालमुपपन्धत नि गामनिष्ठम्याविषपकमादयोधकारणताया विषयनाममन्धेनावोदकमित्य , पयाने उपक्रमेणामदने, “जा- पमानरल रति, पर्धियत मतम्यर्थ, चयाय मजा- पापयागोत्या जानपद भादसोधपर, याच शायमानकरणत्तिले (र पाकि..

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । योगिव्यभिचारिवैलक्षण्याद्याप्तिवच्छक्तिवञ्च, अन्यथा अन्यपरादन्यान्वयवोधोन स्यात् इति शब्दाभासोच्छेद- मति भाब्दवोधोपयोगिव्यभिचारिवैलवण्यादित्यर्थः, यज्ञायमान- करणवृत्तिले मति यज्ञानोपयोगिव्यभिचारिवैलक्षण्यं भवति तज्- ज्ञानवृत्तिखाविषयकतज्ज्ञानकारणताया विषयतया अवच्छेदकं भव- तौति मामान्यतोव्याप्तिः,(तेन न 'च्याप्तिवदिति दृष्टान्तामङ्गतिः,(३) प्रत्यवयवव्यावृत्तिस्तु पूर्ववद्बोध्या(4) । तत्रानुकूलतर्कमाह, 'अन्यथेति यदि स्वरूपपदेव यथार्थतात्पर्य हेतुः न तु तनिश्चय इत्यर्थः, 'अन्य- परात्' श्रन्यपरत्वमात्रेणानिरितात् एकपरवेन मन्दिग्धात् अन्यपर- खेन निश्चितादिति यावत्, उभयतात्पर्यकशब्दादिति शेषः, 'अन्या- चयबोधो न स्यात्' अन्यमानस्यैवावयबोधोन स्यात्, यब तात्पर्य- भन्देहः नचायन्वयबोध: स्यादिति यावत्, स्वरूपमतोयथार्थतात्पर्य- स्थाविशित्वादिति भावः । 'पम्दाभामोच्छेदप्रमशः' तात्पर्यमन्देह- दगायां शाब्दबोधाजनकनन्दोच्छेदप्रसङ्गः। ननु थयार्थतात्पर्य- नियम्य भाब्दधौहेतुत्वे तात्पर्यभ्रमात् शाम्दवोधोन स्थात् भमस्य तन्मते) विशिएज्ञानलाभावेम मिययत्वाभावादित्यत आह, 'तद्- (1) शब्दशक्तिश्चेति । (१) सामान्यमुखी व्यातिरिति ख०, ग । (क) तेन व्याशिवदिति दृशान्तसहविरिवि ख, ग । (४) पूर्ववदवसेयेति ख, ग । भवम्मत इति ,गा। .

·तत्त्वचिन्तामो गतत्वेन परस्परव्यभिचारादहेतुत्वात् तात्पर्य्यग्राहकता त्वननुगतानामपि व्याप्यत्वात् धूमादीनामिव । तच्च तात्पर्य वेदै न्यायगम्यं, यच न्यायात् तात्पर्यमव- धार्यते स एव वेदार्थः, लोके च न केवलं न्यायानु- नेति, नस्तानस्येति शेषः । नन्वन्नात्पर्यवाहकतैव प्रकरणादीनां कथं. म्यात् अननुगतत्वादित्यत आह, 'तात्पर्यनि, 'व्यायलादिति, व्याप्य- वाननुगमेऽपि न दोषः तत्तलिङ्गकानुमिति प्रति तत्तलिङ्गकपरा- मर्यानाहारणतायाः सर्वमग्मतत्वात्, तदेवाह, 'धूमादौति धमा- खोकानामननुगतानां व्याप्यतया यया बहियारकवमित्यर्थः । एतावता प्रवन्धन लौकिकोऽनुवादकोवैदिकः प्रमाणमिति व्यवस्या- पथितुमाइ,(९) 'तम तात्पर्यमिति, 'वेद' वेदजन्यशाम्दबोधे, 'न्यायगम्यमिति, न्यायगम्यं मत्कारणमित्यर्थः, न्यायगम्यलं भादवान- परम्परया न्यायप्रयोभ्यज्ञानविषयवं, तेन घेदे श्राप्तवाश्यादिमा तात्पर्ययपि न उति.। न्यायः श्रमादिमौमांमकपरम्परामिद्धा युभिः, मा चलाधर-गौरव-तर्क-सवयंपरपदम्मभिव्याहार इत्येव- मादिरूपेति भावः। पत्र हेतुमाह, 'पति, माछात्परम्परया पनि रेपः, 'म एव', 'वदार्य.' वेदजन्यमाप्दवोधविषयः, थत रति मेपः, सपाच वैदजन्यमाप्दबोधप्रति न्यायमयोग्यतात्पर्यपही हेत: पत्र न्यायाभावक पदाधापम्यिनिरमंमगांगइमामिति भावः। पप "वेदपदं वेदममानार्थकस्मत्यादरयुपमदकमिति ध्येयं । 'सौके पति, दापयादि पाहेदक पाट छ.ग.प्रिस्तिताइये नास्ति ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दापामाण्यवादः। सारि तात्पर्य इति न न्यायगम्यं किन्तु पुमभिप्राय- नियन्त्रितं, न्यायाविषयेऽपि पुरुपेच्छाविपये प्रतीति- जनकत्वात् पुंवचसा। वक्ता च परकीयवाक्यार्थजाना- त्पादनेच्छया वाक्यमुच्चारयति सा चेच्छा यदि वन- लौकिकवाफ्यायले चेत्यर्थः, 'न्यायानुसारि' न्यायविषयप्रतिपादक, 'न न्यायगम्यमिनि न मापात्परम्परया न्यायप्रयोज्यज्ञानगोचरं सदेव शाब्दधौप्रयोजकमित्यर्थः, 'घुमभिप्रायनियन्त्रितमिति न्याय-तद- तिरिक्रगम्यसाधारणवकृतात्पर्थमात्राधीनमित्यर्थः, तत्र शाब्दज्ञान- 'मिति भेषः । अत्र हेतुमाह, 'न्यायाविषयेऽपौनि, अपिभन्दात न्यायविषयममुच्चयः, निर्धारणे सप्तमी, 'पुरुषेच्छाविषय इति वशि- छाविषयस्येव प्रतीतिजनकत्वादित्यर्थः, 'पुंवचमा' लौकिकवचमां । ननु वनुम्तत्पदार्थविशिष्टज्ञानं कुतोऽनुमेयं तात्पर्य्यानुरोधेन वा- स्तत्पदार्थविधेय्यक-तत्पदार्थप्रकारकजानसत्वेऽपि तत्पदार्थविभिष्ट- जानाभावेन बाधितवादित्यतो यथार्थतात्पर्यानुरोधेनैव वकुम्तत्प- दार्थविशिष्टज्ञानम्यावाधितत्वमुपपादयति, विक्रोत्यादिना 'निर्वहती- त्यन्नेन, 'वाक्यार्थज्ञानेति तत्पदार्थविगेय्यक-तत्पदार्थप्रकारकयथार्थ- प्रतीतौच्छयेत्यर्थः, परकीयतादृशशामरूपं यदि तामाधनताजाना- धीनत्वात् वाक्यानुकुलकण्ठाभिघातजनकशतेरिति भावः । ‘मा च' (1) वाक्यं रघयतीति ख। 15 ·तावचिन्तामो यथार्थवाक्यार्थज्ञानपूर्बिका भवति तदैव परं तदुच्चा- रणस्य पुमभिमेतयथार्थवाक्यार्थचानपरत्वं यथार्थ- ज्ञानेच्छाव्याप्यं निर्वहतीति वक्र्यथार्थवाफ्यार्थज्ञान परकीयतादृशज्ञानगोचरा च, 'यथार्थवाक्यार्थज्ञानपूर्विकेति पूर्व- कामवृत्ति तत्पदार्थविशेष्यक तत्पदार्थप्रकारकज्ञानजन्या भवतीत्यर्थ, तस्या पूर्वकाले यदि वस्तादृशज्ञानन्तिष्ठतीति समुदायार्थ ,'तदुच्चा रणस्य तदाक्यम्य, 'पुमभिप्रेतययार्यवाक्यार्थज्ञानपरत्व' तत्पदार्थविशे- य्यक नत्पदार्थप्रकारकयथार्थप्रतीतीच्छयोच्चरितस्वरूप यथार्थतात्पर्य, 'यथार्थजाने छायाप्यमिति परकीयतत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थप्रका रकयथार्थप्रतीनिविषयकेच्छाव्याप्यमित्यर्थ , व्याप्यता प तद्घटित- लान् निहतौति वनुम्तादृशेच्छापूर्वकाले वनु सादृशज्ञानविरहे च्यापकीभतायातादृशेच्छाया एवामम्भवेन यायीभूतस्य यथार्थ- तात्पर्यम्य सतरामसम्भवात् व्यापकाभावे व्याप्याभावस्यावश्यकत्वान न च व्यापकौमता बनु परकीयतादृशप्रतीतीच्छेव मा कच नादृज्ञान विमानुपपप्रेति वाच्यम्। वनु परकीयताप्रती- तोमा हि घटमिति वाक्य घटवकर्मवविगेश्यकत्वावविघट. प्रकारतामाणिजानअनयलित्याकारा यथार्थवम्य तदत्तापटितवान् साइगिधापा मारामान कारण तब विपणीभूतघटवस्कर्मला- दिक विषय कर्मत्वादिविमेयक घटादिप्रकारकजाम विमा मानुपपन्यभिप्राय । 'रतीति, प्रयाधितामिति ष, अबाधिता वकृपावावामानवतामित्वनय । ममु पयावायाधतात्पर्य- - ·भब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । १९५ वत्तामविजाय यथार्थप्रतीतिपरत्वं ज्ञातुं न शक्यत इति प्रथममाप्तवाक्याद्वज्ञानानुमानपूर्वकमर्थतयात्वम- नुसन्धाय यथार्थतात्पर्यनिश्चयः । अनुमानन्चेदं वाक्यं कलं तत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थप्रकारकयथार्थप्रतीतीच्छयोच्चरितवं नत्तत्पदार्थवत्तत्पदार्थ-विशय्यकत्वावच्छिन्नतत्पदार्थ-प्रकारताशास्ति- प्रतीतीछयोचरितत्वमिति यावत्, तच्च शाब्दबोधात्पूर्व निशेत- मशक्यं तत्पूर्व तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्ताज्ञानाभावात् तत्पदार्थवत्तत्प- दार्थस्याच विशेषएतावच्छेदकत्वात् विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य च विगिरधेशिघ्यज्ञाने हेतुलात् । न च तत्पदार्थः तत्पदार्थवान् तत्पदार्थविशिष्टज्ञानविषयत्वादिनिक्रमेण वास्तत्पदार्थविशिष्टज्ञान- विषयावं हेतुत्य तत्पदार्थवत्त्वमनुमेयं ततो यथार्थवाक्यार्थतात्पर्य- निर्णय इति वाच्यं । वः तत्पदार्थविशिष्टमानस्यैव मागनानात् मामान्यतो व्याप्तिम्यले पञ्चधर्मतावललभ्यमाध्यमिद्धेरनगवेऽपि विशेषतो हेतुज्ञानस्यावग्यकत्वात् इत्यत श्राइ, 'वकुरिति, 'यथार्थ- जानवत्ता मिति तत्पदार्थ विशिष्टज्ञानमित्यर्थः, 'यथार्थप्रनीतिपरत्वं' यथार्थप्रतीतिपरताघटकं तत्पदार्थवत्तत्पदार्थवत्त्वं, 'ज्ञातुं न शक्यते' तदघटितहेतुना जातं न शक्यते, 'प्रथम' शाब्दयोधात्पूर्व, अन्चय- थास्य यथार्थतात्पर्यनिर्णय इत्यनेन, 'वान्तवाक्यादिति आवाकावा- दिनेत्यर्थः, प्रदिपटात, बाणदिनीयतपरिगदः, 'चालेलि बस्तत्पदाविमिटज्ञानेत्यर्थः, 'अर्थतथा' नत्पदार्थ तत्पदार्थवत्वं, 'अनुसन्धाय' अनुमाय । .वनुम्तत्पदार्यविशिएज्ञानानुमानप्रकार- ·सचिननामग्यौ . यथार्थवाक्यार्धनानपूर्बिका भवति तदैव परं तदुचा- रणस्य पुमभिमेतयथार्थवाक्यार्थज्ञानपरत्वं यथार्थ- ज्ञानेचाव्याप्यं निर्बहतीति वनुयथार्थवाक्यार्थज्ञान- परकीयतादृशजानगोचरा च, 'यथार्थवाक्यार्थज्ञानपूर्विकेति पूर्व- कास्तवृत्ति-तत्पदार्थविमेय्यक तत्पदार्थप्रकारकंजामजन्या भवतीत्यर्थ, नस्याः पूर्वकाले यदि वकुम्तादृशज्ञानन्तिष्ठतीति ममुदायार्थ','नदुचा रणस्य' तदाक्यस्य, पुमभिप्रेतयथार्थवादार्थज्ञानपरत्वं तत्पदार्थविरे- यक-तत्पदार्थप्रकारकयथार्थप्रनीतीच्छयोधरितवरूप यथार्थतात्पर्य, 'यथार्थज्ञानेच्छायायमिति परकीयतत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थप्रका- रकयथार्थप्रतीनिविषयकेच्छाव्यायमित्यर्थः, व्याप्यता च तद्घटित- लात् निहतीति वकुम्तादृशेच्छापूर्वकाले वनु तादृशज्ञानविरहे व्यापकीभतायाम्तादृछाया एवाममावेन यायोभूतस्य थवा- तात्पर्यम्य मुतराममम्भवात् व्यापकाभावे च्याप्याभावस्यावश्यकत्वात न व्यापकीभता बन परकीयतादृसप्रनीती क्षेत्र मा कर्ष नादृशाम विनानुपपन्नेति वाच्यम्। वा परकीयताप्रती- नौया हि घटमिनि दाम घटवकर्मलविशेश्यकत्वावच्छिनघट- प्रकारलानिगानधनयनिस्याकारा यथार्थलम्य तदत्ताघटितवान् नागिधा तादृामान कारण तब विषणीभूतघटवाकममा- दिक विषय इति कर्मचादिविोध्यक-घटादिप्रकारकमानं विना मानुपपनेत्यभिप्राय । नीति, प्रयाधितामिति जोप, अशा धिता बापावरवाजामशामियप । ननु पचावायाधतात्पर्थ- ·शम्दास्यतुरीयखण्ड शब्दाप्रामाण्यवाद । वत्तामविज्ञाय यथार्थप्रतीतिपरत्वं ज्ञातुं न शक्यत इति प्रथममाप्तवाक्यावतानानुमानपूर्वकमर्थतथात्वम- नुसन्धाय यथार्थतात्पर्यनिश्चयः । अनुमानञ्चेदं वाक्यं कलं तत्पदार्थविशेश्यक-तत्पदार्थप्रकारकर्यथार्थतीवीच्चयोचरिनलं सत्तत्पदार्थवत्तत्पदार्थ-विशेग्यकलावछिन्नतत्पदार्थ प्रकारताशालि- प्रनौतीच्छयोचरितत्वमिति यावत्, नच गाब्दयोधात्पूर्व नियेत- मशक्यं तत्पूर्व तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्ताज्ञानाभावान् तत्पदार्थवत्तत्य- दार्थस्याच विशेषणतावच्छेदकत्वात् विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानध्य च विभिटवैशिष्यजाने हेतुत्वात् । न च तत्पदार्थः तत्पदार्थवान् तत्पदार्थविशिष्टज्ञानविषयत्वादिनिक्रमेण वनुम्हत्पदार्थविशिष्टज्ञान- विषयत्वं हेलत्य तत्पदार्थवत्त्वमनुमेयं ततो यथार्थवाक्यार्थतात्पर्य- निर्णय इति वाच्यं । वः तत्पदार्थविशिष्ट शानस्यैव प्रागज्ञानात् सामान्यतो व्याप्तिम्यले पक्षधर्मतावललन्यमाध्यामिद्धेरनगलेऽपि विशेषतो घेतज्ञानण्यावश्यकत्वात् इत्यत हि, 'वनुरिनि, 'यथार्थ- जानबत्तामिति तत्पदार्थविभिटजानमित्यर्थः, 'यथार्थप्रतीतिपरलं' यथार्थप्रतीतिपरताघटक तत्पदार्थवत्तत्पदार्यवत्वं,'ज्ञातुं न शक्यते' तदपटिन हेतुना ज्ञातुं न शक्यते, 'प्रथम' गाब्दयोधात्पूर्व, अन्वय- थास्य यथार्थतात्पर्यनिर्णय इत्यनेन, 'प्राप्तवाक्यादिति श्राप्तवाक्यला- दिनेत्यर्थः, श्रादिपदान वक्ष्यमाणदिनीयहेतुपरिग्रहः, 'वज्ञानेति वस्तुत्पदार्थविमिराजानेत्यर्थः, 'अर्थनथात्व' नत्पदार्थ तत्पदार्थवत्वं, 'अनुसन्धाय' अनुमाय । .वकुम्त पदार्थविभिटज्ञानानुमानप्रकार- ·तत्वचिन्तामा भ्रमादि-विशिष्टज्ञानयोरन्यतरजन्यं वाक्यत्वादिति । माइ, 'अनुमानञ्चेति वकुस्तत्पदार्यविमिष्टज्ञानानुमानचेत्यर्थः, 'दं वाक्यमिति घटमित्यर्थः, 'धमादीति घटादिधमादि-विशिष्ट- जानयोरन्यतरजन्यमित्यर्थः, 'वाक्यत्वात् श्राप्तवाक्यत्वात् घटादि- भानजन्यवाक्यत्वादिति यावत्, घटमित्यादिवाक्ये शकोक्रघट- मित्यादिवाक्ये च व्यभिचावारणय जन्यान्तं, यद्यज्ञानजन्य वाक्य भवनि नत्तभ्रमादि-नदिमिष्टज्ञानयोरन्यतरजन्यं भवतीति यत्तयां मामान्यतोव्याप्तिः । अतएव पटादिविभिटमानस्साममिया माध्य- प्रचिदिविरहात्कथमन मितिः तम्य प्रभिद्धिमत्वे च । व्यर्थमिदमनुमानं কৰ ঘৰঘদ্ধৰিমিছােনৰিবাৰমান্থরবিন- वासापेक्षपोयनादिति निरम् । यत्तभ्यां मामान्यतोयाप्तिम्यले पर- ঘনালদোগনারকবিমিভূষাঘষিলিঙ্গ দিলি সাথী विद्वान्तात् विभिटपघीयतामिद्धियापेचिता तेन तच यातना मामान्यतोग्याथ्यभ्युपगमेामि तदनुमानयर्थमिति भावः । दिध 'मपित्यादिना पाग पन्धकार एव स्वयमनुपदं वक्ष्यति । त्र रूपमामयेत्यादौ पपोतरामदे मामायव्याप्ती व्यभिधारवारणय भाये धमादिपटोपादाम, भ्रमर तदभावरमाका नजान भाकावा अपये पदाधान्तरं मातम्तयये भमामिद्धिः। पादिपदान धम विभिभाममियत गजानपरिपह, नेन वन- पादिगामजन्ये घटादिषद म भिषास। विगिराध तथये हमाका नजान विभिटौ वैनिभानामभ्युपगमान् । न ·शब्दाप्यनुरोपखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद। ११० ततो भमादिनिरासे सति परिशेषाहाक्पार्थ नानानु- मान, अर्य वक्ता स्वप्रयुक्तवाक्यार्थयथार्थज्ञानवान् भ्र- माद्यजन्यवाक्यप्रयोक्तृत्वात् अहमिव, न त्याप्तत्वात् सा- चवं मामान्यतो घटज्ञानजन्यमित्येव माध्यमस्तु किमन्यतरत्वेन माय- तयेति वाच्यं । घटविशिरज्ञानत्वेन घटविभिटज्ञानमिद्धेरपेदित- वान् नाद्र्ष्येण वक्ष्यमाणानुमाने हेतुत्वात् सामान्यतो घटज्ञान- जन्यत्वस्य माध्यत्वे सिद्धसाधनप्रमहाच हेतसिद्यर्थ ननिशपम्यावश्यक- वात् । न चैवं घटजानजन्यत्वादित्येवं हेतुरन्तु किं वाक्यवोपादानेनेति वाच्यं । धूमपागभाववभिन्नधर्मिकत्वेनावैयर्थ्यादिति भावः । नन्वे- नदनमानात् घटादिविशिएजानस्य मिद्धत्वेऽपि घटादिविशिट- ज्ञानविषयत्न कर्मवादौ न मिळू तस्यैव वक्ष्यमाणानुमाने शेतत्वा- दिव्यरूराछ, 'तत इति, वाकारः पूरणीयः, मदनन्तरं वेत्यर्थः, 'भमादिनिरासे मति' वनु भ्रमाद्यभावनियये मति, अवाप्यादिप- दात् धमविगिटजानेनरतज्ज्ञानपरियड, 'वाक्यार्थज्ञानानुमानमि. ति कर्मलादिविषयकघटादिविशिष्टज्ञानानुमानमित्यर्थः, परिगे- •पात् तदनुमानप्रकारमेव दर्भयति, 'यमिति, 'स्वप्रयुनोति कर्म- सविषकघटविशिएजानवानित्यर्थः, कर्मत्यविषयकपटविशिष्टगनच्च कर्मवमाकारकर्मवविषयकपटज्ञानं, 'धमाधजन्येति घटभ्रमाच- (1) तपाप पया धूमप्रागमावावस्य खानमानाधिकरआधुमावघटितवेऽपि न प्यर्थविशेषयटितत्वं तथा स्थापि न प्य विशेषमटितत्वमिति (1) कमलादिविशिएशावानुमानमित्य इति । माब 1 ·१९८ तत्वचिन्तामयो ध्याविशेषात् । तत एते पदार्था यथोचितसंसर्गवन्तः जन्यकर्मत्वाविषयकघटविशिष्टज्ञानाजन्यघटममादिविशिरज्ञानान्य- तरजन्यवाक्यप्रयोक्तृत्वादित्यर्थः, घटभ्रमादिजन्यवाक्यप्रयोकरि थभि चारवारणाय प्रथममजन्यान्त, भ्रमय निरक्त एव, प्रादिपदार्थाऽपि पूर्ववत्, घटेनेतिवाक्यप्रयोतरि व्यभिचारवारणय द्वितीयमन- न्यान्तं, पटमित्यादिवाक्यप्रयोकरि शुकादौ च व्यभिचारवारणाय जन्यानां, अतएव च पूर्वानुमानस्यारोपयोग:र) योयद्भमाद्यजन्य- पदविषयकपदिशिष्टज्ञानाजन्ययभ्रमादि-यदिशिष्टज्ञानान्यंतरजन्य- वाक्यप्रयोगा मतविषयकतदिमिट ज्ञानवानिति यत्तयां मामा- न्यतोव्याप्तिम्तेन माध्यामसिद्धावपि न तिरिति भावः । 'माध्यावि- शेषादिति, प्राप्ततम्य प्रशतवाक्यार्थयथार्यज्ञानवत्वरूपत्वात् तस्य च कमलविषयकघटविपिष्टमानववरूपलादिति भावः । अनेन कर्मले घटविगिजामविषयवरुप तमिद्धौ तेन देतना फर्मवे घटवत्या. मुमाममार, 'सत पनि कर्मवादिकं आधाराधेयभावमम्बन्धन घटादिमा नेन मम्बन्धेन घटादिविगिरजानविषयलादित्यर्थः, तेग ममधेग घटादिविभिटगामध तेन मानन्धेन म्वमाका घटादि- मान, भमयले जानदयनान् म तदिषयसमिति भावः । मनु . (1) चायाभेदलोभप्रमादिति स्व.। राधोपयोगादिति ..| ) घी ममापन्यपदविषयकपरिमिरपानान्तरमनारप्रयोहा स नामिरमानवितोतिम..

·धन्दाग्यतुरीयाडण्डे पान्दाप्रामाण्यवाद । यथार्थ ज्ञानविपयत्वात् श्राप्तोतपदस्मारितत्वाद्दा मदु- कपदार्थवदिति । ननु वक्तु नविशेषोऽनुमेयः जाने चार्थ एव विशेषः न त्वाधीनोऽन्यः अर्थेनेव विशेष: इत्यौपचारिको तृतीया तथाच वाक्यार्थज्ञानविशेपा- पूर्वानुमानान् फर्मत्वादिविषयकघटादिविशिष्टज्ञानमिवावपि कर्म- सादौ घटादिविभिटजानविषयत्वं न मिद्धमनुमिती ममानमवित्- मवेद्यत्वाभावादित्यखरमादाइ, 'श्राप्तोन्नति स्वविषयकघटादिविगि- एज्ञानवदुकपदमारिनला दित्यर्थ., सविषयकघटादिविशिष्टज्ञानश्च म्नमाकाई स्वविषयकघटादिविगिएशानं, 'मदुमति घटादिकरणा- सवदित्यर्थः । ननु घटादिपिमिरजानलेव प्रथममप्रमिद्या माध्य- प्रमिद्धिविरहात्कयं व्याप्तिग्रहः तत्ममिभ्युपगमे च व्यर्थ तदनुमान- मियागरते, 'नम्विनि, 'ज्ञानविशेषोऽनुमेय इति इदं वाक्यं ममादि-- विशिएगानयोरन्यतरजन्यमित्यनेन कुर्विमिराजामविशेषोऽनुमेय- रस्यर्थः, 'अर्थपव' विषय एव, 'प्रधांधीनः' अर्थजन्य', 'अन्यः' प्राकाराच्यावयाकरणाभ्युपगतपदार्थविशेप.। मनु यद्यर्थ एव विशेषः नदा "अमेव विमेयो हि निराकारतया धियामित्य कर्य सतीया जन्यत्वस्य यतीथार्थतात् तस्य चाभेदेऽसम्भवादित्यत आध, 'कमवेति, 'भोपधारिकोति धान्येन धनवानियादाविवाभेदोप- चारिकत्यचिरेण पप्यते इरयादौ साधवान् हतायेव यतीथायाः (1) दिपनापायंकारिकाषामित्व ·तत्त्वचिन्तामणौ ध्यादि पात्। तत रते पदार्था यथोचितसंसर्गवन्तः जन्यकर्मत्वाविषयकघटविशिष्टज्ञानाजन्यघटभ्रमादिविशिष्टज्ञानान्य- नरजन्यवाक्यप्रयोकवादित्यर्थः, घटधमादिजन्यवाक्यप्रयोकरि व्यभि- चारदारणाय प्रथममजन्यान्त, भ्रमश्च निरक्त एव, श्रादिपदार्थोऽपि पूर्ववत्. घटेनेतिवाक्यप्रयोकरि व्यभिचारवारणय द्वितीयमन न्यान्तं, पटमित्यादिवाक्यप्रयोकरि शुकादौ च व्यभिचारदारणाय जन्यान्नं, अतएव च पूर्वानुमानस्थानोपयोग:(२) योयद्धमाद्यजन्य- पदविषयकयदि शिष्टज्ञानाजन्ययद्धमादि-यदिशिष्टज्ञानान्यंतरजन्य- वाक्यप्रयोका म तद्विषयकतदिशिष्टज्ञानवानिति(२) यत्तयां मामा- न्यतोव्याप्तिम्तेन साध्यापसिद्धावपि न तिरिति भावः । 'साध्यावि- पादिति, प्राप्तवस्य प्रकृतवाक्यार्थयथार्थज्ञानदत्त्वरूपलात् तस्य च कर्मवविषयकघटविषिराजानबत्त्वरूपलादिति भावः । अनेन कर्मत्वे घटविभिटज्ञानविषयत्वरूपहेतमिद्धौ तेन हेतुना कर्मत्वे घटवत्त्वा- मुमानमाह, 'नत इति, कर्मवादिकं आधाराधेयभावसम्बन्धेन घटादिमत् तेन सम्बन्धेन घटादिविशिष्टज्ञानविषयलादित्यर्थः, तेन भवन्धेन घटादिविशिष्टजानञ्च नेन सम्बन्धेन स्वसाकाई घटादि- ज्ञान, भ्रमस्थले च ज्ञानदयतात् न तद्दिषयवमिति भावः । नर . (0 साध्याभेददोषपसहादिति ख•। (१) बमोपयोगादिति ख, ग । (१) यो ममायगन्ययदविषयकदिशिरवानान्यवरपन्यवाक्यप्रयोक्ता से दियपकविप्रियजानदानितोति ख.।

·धन्दायतुरीयखण्इ शब्दाप्रामाण्यवाद । यथार्थ ज्ञानविषयत्वात् प्राप्तोक्तपदस्मारितत्वाद्दा मदु- क्तपदार्थवदिति । ननु वक्तु नविशेपोऽनुमेयः जाने चार्थ एव विशेपः न त्वाधीनोऽन्यः अर्थेनैव विशेषः इत्यौपचारिकी तृतीया तथाच वाक्पार्थज्ञानविशेषा- . पूर्वानुमानात् कर्मत्वादिविषयकघटादिविमिटवानमिद्धावपि कर्म- खादी घटादिविशिष्टज्ञानविषयत्वं न मिद्धमनुमितो समानसंचिन्- संवेद्यलाभावादित्यखरमादाह, 'प्राप्तोति स्वविषयकघटादिविमि- एजानवदुरुपदसारितत्वादित्यर्थः, स्वविषयकघटादिविशिष्टज्ञानञ्च स्खमाकाझं स्वविषयकघटादिविशिष्टज्ञानं, 'मदुकति घटादिकरण- लवदित्यर्थः । ननु घटादिविशिष्टज्ञानस्यैव प्रथममप्रसिद्या साध्य- प्रमिद्धिविरचात्कथं व्याप्तिपहः नपमिभ्युपगमे च व्यर्थ तदनुमान- मित्यागकते, 'नविति, जानविशेषोऽनुमेय इति इदं वाक्यं भ्रमादि-. विशिरज्ञानयोरन्यतरजन्यमित्यनेन बर्विशिरज्ञानविशेषोऽनुमेय- इत्यर्थः, 'थएव' विषय एव, 'अर्थाधीनः' अर्थजन्यः, 'अन्यः' श्राकाराख्यौवैयाकरणाभ्युपगनपदार्थविशेषः। ननु यद्यर्थ एव विशेषः नदा "अयनैव विपो हि निराकारतया धियामित्यच) कथं बतीया जन्यत्वस्य हतीयार्थत्वात् तस्य चामेदेऽसम्भवादित्यत आइ, 'अर्थ नैवेति, 'श्रौपचारिकीति धान्येन धनवानित्यादावियाभेदोप- पारिकौत्यर्थः, रेषेण पथ्यते इत्यादी लाघवान कृतावेव हतीयायाः (९) इत्युदयनापार्यकारिकापामित्यर्थः।

·तत्वचिन्तामणौ अन्यत्व- शक्तिकल्पनात् जन्यत्वार्यकत्वेऽपि लाक्षणिकत्वस्याविशेषादिति भावः। यद्यपि विशेषपदस्थ भावव्युत्पन्नतया इतरभेदशानार्थकलात् मेव हतीयार्थः सम्भवतीति तथापि करणमाधनं विशेषपदनभिप्रेत्य अभेद बतौयाया औपचारिकत्वाभिधाना) । अत्र प्राचः हतीयायां अपि अभेदे शक्तिरेव नंतु लवणा एवं जन्यवादावपि । व्यत्ययानुशासितातिरिकाथै सुविभको न लव- ऐति नियमेन प्रामाणिकगौरवम्याकिञ्चित्करत्वात् । न चैवं चतु- विशतिर्गुण इत्यादौ बहवचनादेरपेक्षायुद्धिविशेषविषयत्वरूपबहन- लक्षणाव्याफोपः रथेन गम्यते घटं जानातीत्यादौ व्यापारविषयता- यास्तृतीया-दितीययोर्लक्षणाव्याकोपवेति वाच्यम् । तथाप्यनायत्या तेषां शक्तिखौकारात्, एवं लघौ गरौ वा यत्र तादृशार्थ सुत् विभक्तः प्रसिद्धप्रयोगो वर्तते तत्र सर्वत्रैव तस्याः निः । न चैता- दृनियम एवासिद्ध इत्यस्नु कि गुरोः शक्यतातावच्छेदकवस्त्री- कारेणेति वाच्यम् । तथा मति गत्यर्थधातुयोगे कर्मणि चतुर्थी- विधायकाद्यनु गामनरूपस्य षष्ठ्यर्थ सप्तमौविधायकाद्यनुशासनरूपस्य साम्यर्थ षष्ठीविधायकाद्यनुशामनरूपम्य च व्यत्ययानुशासनस्य वेध- •पत्तः अनुमासन विनापि गट्टायां घोष इत्यादाविव लक्षणया चातुर्यादिना कर्मवादिप्रत्ययोपपत्या व्यत्ययानुगामितातिरिनार्थ संविभक्तेर्न लक्षणेति नियमप्रतिपादनस्यैव व्यत्ययानुशासनफल- पात् । न च कर्मवादावपि चनादे. अतिप्रतिपादनमेव व्यत्य- यामुगाभनफल्लमन्यथा शेषाः कर्मकरणेत्यादिना कर्मवादौ द्विती- पभेदौपचारिकत्वाभिधानमिति रखत, गा।

·शब्दास्यतुरीयखण्हे शब्दापामाण्यवादः । १२१ याद्यनुमासनस्य सिंहादौ हर्यादिपदानुशामनम्यापि च वैयर्यापत्तेः(५) तत्रापि च लक्षणयेव कर्मलादेः मिहादेश्च प्रत्ययोपपत्तेरिति वाच्यम् । अभेदादेर्गुरुत्वेऽपि व्यत्ययानुशासनवैयर्थभिया अनायत्या हतीयादेः शाकिस्वीकारः व्यत्ययानुशामितार्थ कर्मलादौ च चतु- दिन शक्तिः प्रकृतार्थापेक्षया गुरुत्लात् स्वारसिकप्रयोगाभावाच्च किन्तु लक्षवेत्यभ्युपगमात् तथाच तादृशनियमानभ्युपगमे किम- नुशासनेनेत्याजः । तदमत् । व्यत्ययानुशासनवेयर्थभिया अभेदा- दिषु हतीयादेः शक्तिकन्यनामपेक्ष्यैतङ्गिया व्यत्ययानुशामितार्थ कर्मवादौ चतुर्थ्यादेः शक्तिकन्पनाया. एव . सम्यक्त्वात् बहुषु गुरुधर्माणां शक्यतावच्छेदकत्वकल्पनामपेक्ष्य कियत्सु गुरुधर्मस्य :. शक्यतावच्छेदकलकल्पनाया न्याय्यत्वात् तपाच तिप्रतिपाद्नमेव ध्यत्ययानुशासनफल। यदा व्यत्ययानुशासनबलात् यत्ययानुशामितातिरिझविभन्नयर्थ सुविभकेर्न लक्षणेत्येव कल्प्यते तथाचाभेदादौ वतीयादेलतणयां अन्यथा गुरुधर्मस्य सक्यतावच्छेदकत्वप्रमशात् । एवञ्च व्यत्ययानुशामितार्थ कर्मत्वादावपि चतुर्थ्यादेर्लरणेब । वस्तुतस्तु व्यत्ययानुशासितातिरिने विभत्त्यर्थ सुप्विभोर्लक्षणास्ति किन्तु यभित्र्य यदिभयंत्ययानुशासनं तदिभक्त्यर्थं तविभक्त्यनिरिक- सुविभनेर्लरणा नास्तीत्येव व्यत्ययानुशासनबलात् कल्यते । अत- एव गमनार्थकधानुयोगे चतुयेव लक्षणया माध्वी नान्येत्येव बाधकाभावः। मारं। (१) वैकल्यापत्तरिति क.। 10 ·१२२ सावचिन्तामणौ . ऽनुमेयः तस्य चाप्रसियान व्याप्तिग्रहा। अतएवास्मिन् वाक्यार्थे अयमभान्त प्राप्तो वेति ज्ञातुमशक्यमिति शब्द रव तमर्थ बोधयेदिति चेत्, न, तात्पर्यावधार- केचित्तु गणिनि शनादिपदानुशामनवनिरूढलक्षणाप्रनि- पादनमेव भ्यत्ययानुशामनफल यादृश लक्षण्या प्रयोगे वादिनो न निग्रह मैव निरूढलक्षणा ऐच्छिकलहुण्या प्रयोगे वादिनोऽशक लप्रतिपत्ते (७ इत्या । 'तथाति, 'वाक्यार्थज्ञानविशेष' घटादिविभिटत्तान, 'तस्य चामिहोति, माध्यामिद्धिविरहादिति भेष, तमियभ्युपगमे च व्यर्थ तदनुमानमिति भाव । 'अतएव' माध्यामिद्धिविरहादेव, 'अस्मिन् वाक्यार्थ इति, 'अय' घटादिभ्रमाभाववानित्यर्थ , 'प्राप्त' कर्मत्वादिविषयकघटादिविशिष्टज्ञानवान्, 'ज्ञातमशक्यमिति अनु मातमाक्यमित्यर्थ । घटादिभ्रमभ्य कर्मचविषयकघटविशिष्ट- ज्ञानस्य मिट्टतया माध्यामिद्धिविरहात् तत्प्रसिद्मभ्युपगमे च" नदनुमानवैफल्यमिति(२) भाव । वस्तुतो हेत्वमिद्धिमाइ, 'अत. एवेतौति बोथ। यद्यपि हेतावान्तत्वमपि धमादिशून्यत्वमेव तथापि रूपभेदेन पृथगुन) । 'तमर्यमिति कर्मवादी घटादि मत्त्वमित्यर्थ , बोधयेदिति, न तु रते पदार्था यथोचितममर्गवन्त- (1) वादिगोमको प्रतिपत्तरिति ख.,ग। () विशुपममे चेति ख०, म.। (२) तदनुमानकत्यादिवौति क., ग। () वस्तुत इत्यादि एघगुतामियन्त पाठ ७. विहितसादये नास्ति ।

·शुदायतुरीवाखण्हे शब्दापामाण्यवाद । णार्थ त्वयाप्यशाब्दा एव संसर्गविशेषप्रतीतेरवश्या- भ्युपेयत्वात् अन्यथा व तात्पर्यनिरूपणं। अतएव , इत्यनुमानमुतप्रमाणाल्या हेतुसियमम्भवादिति भावः । गूढाभि- मन्धि' ममाधत्ते, 'तात्पयंति, 'ममर्गविशेषप्रतोतेरिति प्राधाराधेय- भावादिरूपमंसर्गककर्मला दिविशेश्यकाटिप्रकारकवकृमतीतेरित्य- र्थ, अप्रसिद्धाया पौति अपे, 'अवग्याभ्युपेयवादिति प्रथममिद वाक्यं घटादिभ्रमादि-विशिष्टज्ञानयोरन्यतरजन्यं घटजानजन्या- क्यत्वादिति थत्तयां मामान्यतोव्यायानुमान ततोऽयं वका कर्मव- विशय्यकघटप्रकारकजानवान् घटभमाद्यजन्यकर्मत्याविषयकघटवि- गिजामाजन्य घटभ्रमादि-विमिए जानयोरन्यतरजन्य-वाक्यप्रयो- बादिति यत्तयां मामान्यतोव्यायाऽनुमानमिति फ्रमेणानुमेयतया श्वग्याभ्युपेयवादित्यर्थ , 'श्रन्यया' तादृशप्रोतेरनुमानानभ्युपगमे, 'क तात्पर्यनिरूपणमिति, तात्पर्य्यस्य तादृशप्रतीतिघटितलात्- नज्ज्ञान दिना तज्ज्ञानामम्मवादिति भाव.। नथार अप्रमिया ताराप्रतीतेरनुमानानुरोधेन याया मामान्यतो व्याप्तिम्यले यत्तयां मायान्तर-इलन्तरयोयाप्तिजानात् तितावच्छेदकका प्रशतपदीय हेतो. पक्षधर्मताजानादामिद्धमपि प्रश्तपदीयमाध्य पक्षधर्मतावन्नाव मिझतीत्यभ्युपेय तच ममापि तस्यमिति गूढाभि- भन्धि । 'अतएव' यत्तदा मामान्यतोव्याप्या श्रामिद्धम्याप्यनुमेय- (१) व्यम्युपेयत्वादिति कम्यधिमूमपुस्तकाय पाट', परन्तु टोकाकारमामेन सपाठो समाचौन ।

·तत्त्वचिन्तामणी श्राप्तोतत्वधमाधजन्यत्वनिरूपणमपि सुकरं। शाब्दन्तु संसर्गज्ञान प्रथमं न भवति ज्ञानान्तरन्तु भवत्येव । न चैवं शब्दो न प्रमाणं तदर्थस्य प्रागेव सिझेरिति मादेव, 'पासोमवेति कर्मत्वादिविषयकघटादिविशिष्टज्ञानवदु वेत्यर्थः, 'भमाद्यजन्यतेति घटादिधमाद्यजन्यवेत्यर्थः, यत्तयां भा- मान्यतोव्याया अप्रमिघटादिभ्रमजन्यनस्यामित्वेऽपि नदभाव वत्त्वस्य कर्मवविषयकघटविमिटजानस्यामिद्धलेऽपि तदत्यस्यानुमान सम्भवादिति भावः। ननु तथापि तात्पर्यग्रहात् पूर्व मेकपदार्थ- ऽपरपदार्थसंवर्गप्रतीतिः कथं स्यादित्यत आह, “ब्दन्विति, 'संसर्गज्ञान' एकपदार्थ परपदार्थसंसर्गज्ञानं, 'प्रथम' तात्पर्यग्रहान पूर्व, 'जनान्तरन्विति पानुमानिकज नन्वित्यर्थः, तात्पर्यनिश्चयस्य गादानुभवं प्रत्ये हेतुत्वादिति भावः । न चैमिति, 'एवं' नात्पनिययात्पूर्व नियमतस्तरपदार्थ तत्पदार्थसंगर्गज्ञानाभ्युपगमे, 'म ममाणं' म विमिष्टानुभवशनकं, 'तदर्थम्य तमन्यविमियानुभव- विषयम्यकपदार्थेऽपरपदाममर्गस्य, मिद्धेः' अनुमानानुमिद्धे, प्रयोजनाभावात् मम्दन म विभियानुभवजनकत्वमिति भावः । गढाभिमन्धिराए, 'तगपोति, मात्पर्यभटकतया तदनुमानादेव तत्पदापानानामगाणाय मिरिति भावः । यदि च सन पदार्थानामानन्संभगांमाधानमामासिद्धादपि पटवत्तथा फर्मलं मारपामि पटाया वर्गवं ग्रणोमीरदाधनुष्यवमायानुपपाया तथा (टाभिमासानिमोलिक.।

·शब्दास्यतुरोपखण्डे भब्दाप्रामाण्यवाद । १२५ वाच्यम् । तवापि तुल्यत्वात् । ननु तथापि कथमर्थ- विशेषसिद्धि विशेषेण व्याप्त्यग्रहादिति चेत् । न । यथा यो यच प्रवर्त्तवे स तज्ञानातीति सामान्यतो- व्याप्तिज्ञाने पाकादी प्रवृत्तिदर्शनात् पाकविषयक- कायंताज्ञानानुमानं, यथा च चेष्टाविशेषदर्शनात् दशसंख्याभिप्रायमाघजाने घटें तचेशदर्शनात् घटे शब्दय विभिटानुभवजनकलखौकार इत्युच्यते, तदा ममापि तुन्यमिनि गुढाभिमन्धिः । तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वानुमाने शकते, 'नन्विति, 'अर्थविशेषेति प्रकृतमंमगण यत्पदार्थातिरिक्त यत्पदार्थव- वपक्षो नास्ति प्रकृतममर्गण तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्वमिद्धिरित्यर्थः, (९) "विशेषेणेति, दृष्टान्ताभावेन विशेषेण याप्यग्रहादित्यर्थः । 'यति, पाकविषयकप्रत्तिमत्त्पम्यान्यनाप्रहदशायामिति शेप,(२) 'पाकादा- विति पाकादिविषयकात्तिमत्त्वस्य पुरुष दर्शनादित्यर्थः, 'पाक- विषयकेति अयं पाकविषयककार्यतामानवान् पाकविषयक प्रवृत्ति- मचादिति फमेण पाकविषयककार्यताधानानुमानमित्यर्थ , 'चेष्टा- विशेषदांनादिति अझुनीनां पटाविरोपदर्शनादित्यर्थः, 'दशमष्या- भिप्रायमाचेति मामान्यतो दाममाभिप्रायमावलानमभवेऽपी- त्यर्थः, 'गाचपदान् पटविषयकदममवाभिप्रायज्ञानव्यवघेदः, यो पटविषयकोष्टाविशेषवाग् म पटविषयकदममयाभिप्रायवानिति विशेषतो च्यारियाभावादिति भाव. । 'घटे नष्टादर्शनादिति (याविशेषदर्शनादिति । ति माव इतिष. (१) घरमायामिन्य इति ए.।

·तत्वचिन्तामणौ. दशत्वज्ञान तथा सामान्यतोव्यास्याचापि विशेषसिद्धिः। यद्दा इदं वाक्यं साकारतदर्धविषयकैकन्नानहे- - घटविषयकचेष्टाविधेषस्य पुरुषे दर्शनादित्यर्थः, यो यविषयकचेष्टा विशेषवान् म तविषयकदशमहाभिप्रायवानिति यत्तयां सामान्यतो- व्यायेति शेषः, चेष्टायां घटविषयकता तु व्यापारानुबन्धिनौत्यव- धेयं । 'घटे दशवज्ञानमिति घटविषयकदशमयाभिप्रायज्ञानमि त्यर्थः, 'मामान्यतो व्याप्येति यो यत्समर्गण यदिशिरज्ञानविषयः म तसंमगैण तहानिति मामान्यतो व्याप्त्यर्थः, 'अत्रापि' अनयो- रपि यत्पदाानिरिने प्रकृतममगण यत्पदार्थवत्वज्ञानसास्ति तत्प- दार्थदयोरपोति यावत्, 'विशेषमिद्धि. विशेषतः प्रकृतममर्गमिति, इदमुपलक्षण विशेषतो व्यतिरेकच्याप्यापि तयोः मर्गमिद्धिएव्या । महावीक प्रकारान्तरेण वाकपचककर्मत्वादिविशिष्ट जानानु- मानमाइ, 'यदेति, 'इदं वाक्य घटमित्यादिवाक्य, 'माझाति आधाराधेयभावादिभम्बन्धेन या घट-कर्मवोभयपरस्परनिरूपिता- काहा नदयघट-कर्मवाधुभयविषयकज्ञान नखेतकमित्यर्थः, एता- समागमे परमये विभिटजाम श्राकाहा च नमते जागनिमः पदाविपः सम्य च प्रतियोगिविधया निष्पक विशेषणवेन मेया- विशभिमतं घटादि अनुयोगिविधया निरूपकं विशेष्यतया नेपा• विकाभिमतं धर्मवादोनि भाव । वैजिद्यविषयकशान भन्यत्यन्तु म भाध्य साये ममाययातीन्द्रियतया नजानन्य वैशिधागोघर- (BIR कादिपिएमालामाईति स., ग.।

·शब्दाख्यतुरीयखगडे पाब्दापामाण्यवादः । १२० तुकं आप्तोतत्वे सति एतदर्थप्रतिपादकत्वात् महाक्य- लात् वैगिश्यस्य प्रथमं दुर्निरूप्यत्वाचौपेचितं,t) 'श्राप्तोतत्वे मतीति भ्रमाजन्यत्वे सतीत्यर्थः, 'एतदर्थप्रतिपादकेति घट-कर्मवाधुभयप्रति- पादकगब्दत्वादित्यर्थः, यो भ्रमाजन्यत्वे मति यदुभयप्रतिपादकः शब्दः म प्राधाराधेयभावमम्बन्धावच्छिन्नतदुभयनिरूपिताकहरवत्तदुभय- विषयकशानक्षेतक इति मामान्यतोव्याप्तिः, अत्र तदुभयप्रतिपादक- लमात्र वहिकरणव-मेकोभयप्रतिपादके वजिना मिचतीत्यादौ व्यभिचारि वहिकरणल-मेकोभयविषयक जाने वहिकरणकत्व-सेको- भयनिरूपिताकाहायाम्तैरनगीकारादन्यया तादृशजानस्यैव तनाते विशिष्ट जानलेनान्यथाख्यात्यापत्तेरिति भ्रमागन्यवं विशेषणं, भ्रम- लय तत्तदभाववत्तदुभयनिरूपिताकासावत्वं, वझिना मिञ्चनौत्या- दो भ्रमम्यानामिपिनशानदयस्येव नादृशाकाहावदेन तन्जन्यवान व्यभिचारः, तदुभयामनिपादके भ्रमाजन्ये • वाक्यान्तरे व्यभिचार- वारणाय च विशेप्युदम् तदर्थय प्राधाराधेयभावादिमम्पन्धावच्छिन्न- नदयपरस्परनिरूपिताकासावत्प्रतीतीयोचरितवं तारामती- तीजन्यत्वं वा तेन वरालोकमानयत्यादौ वहि-कर्मवीभयप्रति- पादके वडिभमानन्ये न व्यभिचारः, न वा एकाधुचरितपटमा- मत्यादौ प्यभिचार रति भावः। 'ततः इति अनेनानुमानेन पियादि: पेपितमिचन्त पाठ .. चितितकरये ·१२९ नावचिन्तामगो वत, सत रते पदार्थाः परस्परसंसर्गवन्तः साकाहत्वे सत्येकज्ञानविषयत्वात् सत्यरजतज्ञानविषयवत, एवं हेतुमिद्धेरनन्तरमित्यर्थः, 'एते पदार्था इति कर्मवादय इत्यर्थः, 'परस्परमंसर्गवन्न.' प्राधाराधेयभावसम्बन्धेन घटादिमन्तः, 'माका- बने मतीति अनुयोगितया आधाराधेयभावादिमम्बन्धावच्छिन्न-. घटाघाकाहानिरूपकवे मतीत्यर्थः, 'एकज्ञानेति घटादिविषयकैश- ज्ञान विषयबादित्यर्थ, योऽनुयोगिनया यत्सम्बन्धावच्छिन्नयदाका. हानिरूपकले पनि तदिषयकज्ञानविषय. स तत्सम्बन्धेन तदानिति मामान्यतोव्याप्तिः, शकि-रजतत्वे इत्यादिममूहालम्पनविषये यहादौ प्यभिचारवारणाय मत्यन्तं । यद्ययेवमपि तत्र व्यभिचारतावस्य इद रजनमियादिभ्रमभ्यानाभिषिकरजत वादिप्रत्येकमात्रविषयक- शानदयनिष्ठाति-रजतबोभयनिरूपिताकाहानिरुपकवात् शके, तथापि स्वनिरूपितघटाघाकाहावयघटादिविषयकज्ञानं तदु विषयावं ममुदायेन विवचितं, मामान्यमुपी च व्यातिः भ्रमस्थाना भिपिकपति-रजनवप्रत्येकमानविषयकशानदयस्य एशिरगतलो- भपनियपिताकादायत्त्वेऽपि सक्रि-रजनोभयविषयकममूहानम्यनस्य मामाकासावधविरहान व्यभिचारः, प्रक्रि-रजतबोभयविषया- पम्हातारा जि-रजतोभयनिरूपिताकाहावयाभ्युपगमे ता- मानव तमते विशिष्टतामयेमान्ययाग्याधापनेरिति भावः । 'भन्घरजगाति रजतपरिभिरमागविषयाजतगायपादित्यर्थः, 'पमिनि पाएक-वाश्यपधकाममामान्यतरेण या वर्मनादि- मित Ins. मारियादिलोनिया ·शब्दास्यतुरीयखण्ड शब्दाप्रामाण्यवाद । १२८ वक्तुर्यथार्थवाक्यार्थज्ञानेऽनुमिते प्रकरणादिना वलभि- प्रेतयथार्थप्रतीतिपरत्वज्ञानं ततो वेदतुल्यतया शब्दा- दर्थप्रत्यय इत्यनुवादकः शब्दः वक्तृतानावच्छेदकतया संसर्गज्ञानानुमानात् तदुपजीविसंसर्गानुमानाद्दा वाक्यार्थस्य प्रागेव सिद्धेः। यत्तु संसर्गाग्रहो भ्रमः) विषयकघटादिविशिष्टज्ञानेऽनुमिते इत्यर्थः, तदनुमितेन इतना कमलादी घटादिमत्त्वे चानुमिते इति शेष , 'प्रकरणादिनेति, श्रादिपदादतुश्चेयाविशेषादिपरिग्रह', प्रकरणश्च भोजन-गमनादि, 'वनभिप्रेतययार्थप्रतीतिपरत्वज्ञान' प्रकृतवाक्यार्थप्रतीतिपरवज्ञानं कर्मवादिविशेय्यक-घटादिप्रकारकयथार्थप्रतीतोच्छयोसरितत्वज्ञान- मिति यावत्, 'वेदतुन्यतयेति वेदम्यले कृप्तशाब्दानुभवमामग्री- विशिष्टतयेत्यर्थः, 'शब्दात्' लौकिकशब्दात, 'अनुवादकः शब्द इति अनुवादको लौकिकः शब्द इत्यर्थः, अनुवादकत्वम स्वसमानाधि- करण-खाव्यवहितपूर्ववर्ति-स्वसमानाकारनिश्चयविषयविषयक-तदि- गेय्यक-तत्प्रकारकानुभवमाषजनकत्वं, स्वपदमनुभवपरं, अनुवादक- त्वमेवोपपादयनि, 'वज्ञानेनि वजानविशेषणतयेत्यर्थः, “भमर्ग- ज्ञानानुमानात्' कर्मलादिविषयक-घटादिविशिष्टजानानुगानात् । ननु कर्मत्यादिविषयघटादिविषिष्टज्ञानानुमानात् कर्मत्व-घटाद्यो- म्नसंसर्गम्य च मिद्धावपि कर्मवादी घटादिमत्त्वं न मिद्धमित्यत- प्रार, तदुपजीवौति, समर्गानुमानानि कर्मलादौ घटादिमत्त्वा- नुमानादेत्यर्थः, मतवैवेति ष', 'वाक्यार्थम्य' स्वार्थ म्य, विशिय्येति पत्यसमप्यहो भ्रम इति ख। 17 ·१३० तचिन्तामणौ . मेषः । इदमुपलक्षणं यथार्थतात्पर्य्यानुमानादपि यथार्थवघटकतया सर्वत्र विशिष्टस्वार्थमिद्धिटव्या। एवञ्च लौकिकादो न प्रमाएं अहीतग्राझनुभवकरणवस्य प्रमाणात्वरूपलादग्रहीतपाद्यनुभवकर: एखञ्च ग्टहीतग्राहीतरानुभवकरणत्वं तच्च स्वसमानाधिकरण-खायद- हितपूर्ववर्तिस्वममानाकारनिश्चयाविषयविधयकेतरतदिशेय्यक-ता- कारकानुभवकरणत्वं, खसमानाकारखञ्च खस्मिन् यादृशौ तदिशे-' यकवावच्छित्रतत्प्रकारिता तादृशादिशेयेकलावच्छिन्नतप्रकारि- नाशातियं । नन्वेवं कमेए तुप्रयुक्त्या वेदस्याप्यप्रामाण्यं स्यात् यथार्थ- तात्पर्यज्ञानस्य चौक-वैदमाधारणगादानुभवमा प्रत्येव हेतृत्वा- दिति चेत्, न, वेदे प्रामाण्यान्यथानुपपत्या मामान्यत एतत्कपि- अनपदार्थत्वादिना कपिञ्चलपदार्थादिविशेषक-त्रिवादिप्रकारक- पथार्थप्रतीतिपरवज्ञानस्यैव भादवीधहेतुतया वेदजन्यमाब्दवीध- कारणभूतस्य यथार्थतात्पर्यज्ञानाय तदुपजीव्यस्य वा एतत्कपि- अक्षपदार्थः चिलवानियाद्याकारकस्य मामान्यतस्तत्पदामंमगांनु- माग घेदभन्यशाब्दबोधसमानाकारताभावात् । न चैत्र लोकेऽपि प्राभाधान्ययानुपपत्या मामान्यत एतदम्पदार्थवादिना एतदम पदार्पविष्यकघटादिप्रकारकयथार्थप्रतीतिपरत्वज्ञानं इतरम एवध शोक-धेदभेदेन कार्यकारणभावदयाभावामाघरमपीति वाच्यम् । शोके मामान्यत एतदमपदार्थ विशेष्यक-घटमकारकयथार्थतीति-. परमिदमिति यपातात्पनियपि कमलमतीनिपरष बेति ( सामान्दक पदार्थसमानमानस्येतिखाम।

·शब्दास्यतुरौयाखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । १३१ विशिष्य मन्दहे।९) कर्मवप्रनौतिपरचेति विमिथ्य व्यतिरेकनिश्चये च(२) मान्दानुदयादिशिय यथार्थतात्पर्यनिश्यस्यैव हेतुत्वात् तस्य च विभिथ्यार्थीपस्थितिमाध्यवान् । न चैतबेदेऽपि सुवचमिति वाच्यम् । नत्र एतत्कपिञ्चलपदार्थविशेय्यक-चित्यप्रकारकयथार्थ- मतौतिपरमिदमिति सामान्यतो यथार्थतात्पर्यनिश्ये विमिथ्य रमाच्छागप्रतौतिपरन वेत्यादिमन्देशाधनवकाशात् जावपि एतत्- कपिञ्चलपदेन रकच्छागातिरितार्थाप्रतिपादनात् रकच्ागातिरिने एतत्कपिञ्जनपदार्थत्वादर्शनादेतस्कपिञ्जलपदार्थत्वप्रकारकनिश्चयस्यैव विभिन्य रकच्छागलप्रकारकतादृशमन्देहादौ विरोधित्वात् लोके च लक्षणादिना एतदम्पदार्थत्वस्यान्यचापि दृष्टवादेतदम्पदार्थ- लमकारकनिश्चयेऽपि • कर्मवलपकारकतादृमपन्देहादिसम्भवादिति 'माभाकाराभिमानः । कैचित्तु वेदे प्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या नदिशेय्यक-तत्प्रकारक- प्रतीतिलेन रूपेण तदिशेय्यक-तत्प्रकारकयथार्थप्रतीतिपरत्वज्ञानं गाब्दधौहेत: यथार्थत्वज्ञानं 'भापेक्षितं तत्कार्यतावच्छेदकञ्च लोक-वेदशाधारणं शाब्दबुद्धिवमेव वेदजन्यत्वप्रवेशे गौरवात तोके च नदिशेय्यक-तत्प्रकारकयथार्थप्रतौतिवेन रूपेण तज्ज्ञानं विशेषसामग्रौ नदिमेय्यक तत्प्रकारकमतौनिवेन तात्पर्य्यनिश्चयेऽपि नात्मयंघटकप्रतीतो यथार्थत्वमंगये तयतिरेकनिश्चये च गाब्दानु- (विशिएसन्देह इति क.। (O विभिण्व्यतिरेकनिश्चये चेति क.। (१) विधियायापस्थितिमाध्यत्वादिति ख.।

·तत्त्वचिन्तामणो तदभावश्च संसर्गग्रह एवेति भ्रमाभावेनमीयमाने संसर्गज्ञानमेवानमितं इत्याप्तत्वानुमानान्तर्गतमेव वः ज्ञानानुमान न तु वतु नानुमाने तलि) इति । . दयात् वेदे तु तात्पर्य्यस्य न्यायगम्यत्वेन वेदवेनाबाधितार्थकाव- निश्चयेन च तदिशेय्यक-तमकारकप्रतीतिवरूपेण निर्णयदपायां यथार्थवसन्देहाद्यनवकाशादिति लौकिकशब्द एवानुवादकः यथार्थ- त्वग्रहार्थ तत्पदाथै तत्पदार्थक्त्वग्रहस्यावश्यकलान् यथार्थलघटकल्या तत्पदार्थे तत्पदार्थवत्त्वम्य नात्पर्यग्रहेण विषयौरतलाचेति माभा- करराभिमान इति प्रातः। 'संसर्गाग्रही भ्रम इति पाठः विशिष्टज्ञानाभावो भ्रम इत्यर्थः, 'तदभावर' भ्रमाभावय, 'मवर्गग्रह एत विशिष्टज्ञानमेव । यद्यपि भमायस्थातौदियतया न विशिरज्ञानस्य संसर्गगोचरत्वं तथापि यत्र संयोगादिः मंसर्गम्नदभिप्रायेणेट्र)। 'धमाभावे' घटादि. भमाभावे, 'संसर्गज्ञानमेवेति घटादिविशिष्टशानमेवेत्यर्थः, 'प्राक्ष- बानुमानेनि घटादिभ्रमाभावानुमानरूपमेवेत्यर्थः, 'वलज्ञानेति वनुर्घटादिविभिज्ञानानुमानमित्यर्थः, 'वानानुमाने' बनुः कर्मवादिविषयक-पटादिविभिज्ञानानुमाने, 'तत्' वहुर्घटादि धमाभावानुमान, 'न्निई' प्रयोजकम, तथाच अयञ्च वका स्वप्रयुक्त तु क्षिमिति ख.। It मधपोत्यादि तदभिप्रायेगेदमियना पाठ खग पुस्तकहये नास्ति !

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दापामाण्यवादः । तन्न, भ्रमोहि ज्ञानदयं अटहीतभेदंतदभावश्च गृहीत- त्यादिवतीयानुमानं इदं वाक्यमित्यादि प्रथमानुमानञ्च नागौ- करणीय, वतुर्घटादिभ्रमाभावानुमानादेव घटादिविशिष्टजानसिद्धौ तद्विषयत्वेन हेतुना कर्मलादौ घटादिमत्त्वमिहः सम्भवादिति भाषः । क्वचिच्च 'असंसर्गाग्रहोभ्रमः' इति पाठः, तत्र च 'असंसर्गा- ग्रहः' मंसर्गग्रहाभावाभावः, 'अभ्रम इत्यकारमषाद्भमाभाव- इत्यर्थः, 'नदभावश्च' संसर्गग्रहाभावाभावश्च, 'समर्गग्रह एवेति, अभावाभावस्य प्रतियोगिरूपलादिति भावः। अन्यत्सर्व पूर्ववत् । घटादिधमाभावानुमानात् घटादिविशिष्टज्ञानमिद्धावपि कर्मलादौ तविषयत्वं न सिर्दू तस्यैव वक्ष्यमाणानुमाने हेतुत्वादिति रतीया- नुमानमावश्यक तदावश्यकवे च नतिमिद्यर्थ प्रथमानुमानमाव- श्तकमिति ममाधाने सत्यपि स्फुटतरं समाधानान्तरमाहु, 'भ्रमो होनि, 'अग्टहीतभेदमिति स्वरूपतो विषयतश्च भेदग्रहाभावविधि- एमित्यर्थः, वैशिघ्यश्च एककालावच्छेदेनैकात्मरतिव,६२) 'ग्रहीत. भेदज्ञानमिति रहौतोविषयोक्तीभेदो येनेति युत्पत्त्या स्वरूपों विषयत) भेदज्ञानमित्यर्थ:(५) ज्ञानदयाभावयेति भेषः, विशिष्टा- भावस्य विशेषणाभाव-विशेय्याभावीभयरूपलादिति(५) भावः । तथा- . (५) तोयानुमान प्रथमानुभागधेति ख०, ग.। (९) वैशिष्यच एककालावच्छिन्नैकात्मवृत्तित्वमिति खः । {" विशेषतवि कलम (1) मेदग्रहविशिरमित्यर्थ इति का। ( विशेषयामाव-विशेष्यामानान्यतररूपत्वादिति क. 1 ·. तत्त्वचिन्तामो भेदज्ञानं, न हि ज्ञानाभावे सुषुप्तौ भ्रमव्यवहारः, ततो भ्रमाभावनिश्चयानन्तरं वक्तृज्ञानानुमानं । किश्च লামাবাশিলাদি ল বিলিভিক্তিবিনি মাষঃ। संसर्गाग्रहस्थ) धमलं खरडयति, 'न हीति, 'ज्ञानामावे' विशिष्ट- जानाभावे, ‘सुषुप्तौ', श्रमंसर्गाग्रहदशायाश्चेति शेषः। उपमंहरति, 'तत इति तस्मादित्यर्थः, 'धमाभावेति घटादिधमाभावेत्यर्थः, 'वकृशानेति वक्रुः क्रर्मत्वादिविषयक-घटादिविशिष्टज्ञानानुमान- मित्यर्थः, श्रावश्यकमिति भेषः । 'त्राप्तीकवानुमानमेवेति वाहिक- रणकवादिधमाभाववदुक्वानुमानमेवेत्यर्थः 'वलज्ञानेति वकुर्वहि- करणकत्वादिविगिरज्ञानानुमानमित्यर्थः, 'तोति, नहिं पनि करणकवादिधमाभाववदुक्कत्वस्य अनुमापकं यमि तदेव वद्धि करणकलादिमादप्रमाकरणमम किं यथार्थतात्पर्य सत्वेन भवनाते वशिकरणकलादिभ्रमाभावस्य वहिकरणकलादिविशिष्टचामरूप नया नददुकसानुमापक लिङ्गम्यापि व्यभिचारिशम्दव्याहत्तवान मम तु वशिकरपकवादिभमाभावस्य वझिकरपलादिविशिय धानरूप- नपा हददुत्वानुमापकलिङ्गम एकादौरितवधिमामिवतीत्या दिवाकोऽपि माताय व्यभिचारिमप्दयातलमतोम मादपमा. बमक्वमित्यर्थः । म भवन्मतेऽपि क्मवादिविषयक-घटादि- विभिटगानामुमाएकमिनकोटिमविटपटादिभमाधजन्यमिककवा- कायमेव मारप्रमाजमकमत नण प्यभिचारिणदयारत्नमादिति " संपदामामि. .

·शब्दास्यतुरीयखरहे शब्दाप्रामाण्यवादः। १३५ यद्याप्तोतत्वानुमानमेव वक्तृजानानुमान, तर्हि यादृशं लिङ्ग ताशमेव गमकमत्त्विति । . अबोच्यते । यथार्थवाक्यार्थधीपरत्वं न ज्ञातं प्रमो- तुल्योऽयमनुयोग इति वाच्यम् । गौरवेण तस्या तत्वादिति भावः। केचित्तु तुय्यवित्यादिन्यायेन दयापत्तिमाह, 'किश्चेति, 'आप्ती- कत्वानुमान' अप्नत्यानुमान घटादिधमाभावानुमानमिति यावतं. 'वक़्जानेति वर्घटादिविशिएज्ञानानुमानमित्यर्थः, 'तौति, नहि यादृशं घटादिभ्रमाभावानुमानं वक्तः कर्मत्वादिविषयक-घटादि- विगिरज्ञानानुमाने "लिङ्ग प्रयोजक, 'तादृशमेव' तदेव, 'गमक- मस्त' कर्मवादी घटादिमत्त्वानुमाने प्रयोजकमस्तु, तीथानुमान मयमानुमानञ्च नागौकरिष्याम इत्यर्थः, इति माता। अन्ये तु 'श्राप्तोनात्वानुमानेत्यादि केचित्तुमतवत्, 'यादृशं लिङ्ग- मित्यादेस्त यादृशं घटादिभ्रमामावानुमाने लिङ्गं तादृशमेव वक्तः कमलादिविषयक-घटादिविभिटज्ञानानुमापकमस्तित्यर्थः, तथा यदि धमाभावमनुमाय वनुः तादृशजानमनुमौयते तदैव भ्रमा- भावानुमानेनैव घटादिविशिष्टज्ञानपिद्धेनुः तादृशज्ञानानुमान- वैयर्थमाशङ्कनौयं भ्रमाभावानुमापकेन वस्तादृशशानानुमाने तु । नेतस्याः पकायाः अवकाश इति भावः । इति प्राज्ञः। इति प्रभाकरपूर्वपक्षः। 'यथार्थवाक्यार्थति यथार्थतात्पर्यनिश्चयो न शान्दानुभवजनक- ·सत्त्वचिन्तामयो भेदज्ञानं, न हि ज्ञानाभावे सुषुप्तौ भ्रमव्यवहारः, ततो धमाभावनिश्चयानन्तरं वक्तृञानानुमान। किश्च . বাংলাসামিনাবধি ল বিgিক্সালভিিিৰনি মা। संधांग्रहस्थ धमलं खण्डयति, 'न हौति, 'ज्ञानाभावे विभिट- ज्ञानाभावे, ‘सुपुतौ', असंसर्गाग्रहदशायाश्चेति शेषः । उपसंहरति, 'तत इति तस्मादित्यर्थः, 'भमाभावेनि घटादिभ्रमाभावेत्यर्थः, 'वज्ञानेति वः कर्मवादिविषयक-घटादिविशिष्टज्ञानानुमान मित्यर्थः, श्रावनकमिति शेषः । श्राप्तोकवानुमानमेवेति वझिक- रणकत्वादिभ्रमाभाववदुक्तवानुमानमेवेत्यर्थः 'वकृशानेति वर्वति करणकलादिविगिरञ्चानानुमानमित्यर्थः, 'तो ति, तर्षि वहि- करणकलादिधमाभाववदुक्कवस्य अनुमापक यलिङ्गं तदेव वनि करणकादिभाब्दप्रमाकरणमस्तु किं यथार्थतात्पर्य हेतुलेन भवन्मते वहिकरणकवादिभ्रमाभावस्य वनिकरणकलादिविशिष्टज्ञानरूप- नया नवदुकवानुमापक लिङ्ग स्थापि व्यभिचारिशब्दव्यारत्तत्वात् मम तु वशिकरणकत्वादिधमाभावस्य वहिकरणत्वादिविमिष्टज्ञानरूप तथा नइदुकवानुमायकलिङ्गस्य शकायुदौरितवहिनाभिश्चतीत्या- दिवाऽपि मत्वाष व्यभिचारिशम्दव्याहत्तवमतो न मादप्रमा- जनकत्वमित्यर्थः । न १ भवन्मवेऽपि कर्मत्वादिविषयक-घटादि- विभिटमानानुमापक्रलिङ्गकोटिप्रविष्टघटादिधमाधजन्यनिहतवा- पावमेव गादप्रमाजनकमान तस्य व्यभिचारिभब्दव्यावृत्तवादिति (0 संभमहामावम्येति ।

·प्रदास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । यद्याप्सोक्तत्वानुमानमेव वक्तज्ञानानुमान, तर्हि यादृशं लिङ्ग तादृशमेव गमकमरिवति । . अबोच्यते । यथार्थवाक्यार्थधीपरत्वं न जातं प्रमो- तुल्योऽयमनुयोग इति वाच्यम् । गौरवेण तयाहेतुत्वादिति भावः। केचित तुप्यवित्यादिन्यायेन दयापत्तिमाह, 'किश्चेति, 'आती- कत्वानुमान' अमलातुमानं घटादिधमाभावानुमानमिति यावत, 'वकृशानेति वनुर्घटादिविशिष्टज्ञानानुमानमित्यर्थः, 'तोति, नई यादृशं घटादिभमाभावानुमानं वः कर्मत्यादिविषयक-घटादि- विशिष्टज्ञामानुमाने "लिद्ग' प्रयोजक, 'तादृशमेव' तदेव, 'गमक- भात' कर्मवादी घटादिमत्त्वानुमाने प्रयोजकमस्तु, हतीयानुमान प्रथमानुमानच नाङ्गीकरिय्याम इत्यर्थः, इति प्राज्ञः । अन्ये तु 'प्राप्तोतत्वानुमानेत्यादि केचित्तुमतवत्, ‘यादृशं लिङ्ग- मित्यादेस्तु यादृभं घटादिभ्रमाभावानुमाने लिङ्गं तादृशमेव वतुः कर्मवादिविषयक-घटादिविभिटज्ञानानुमापकमस्वित्यर्थः, तथाच यदि भ्रमाभावमनुमाय वक्नुः तादृशजानमत्मीयते तदैव भमा- भावानुमानेनैव घटादिविशिष्टज्ञानसिद्धेः तादृशज्ञानानुमान- वेयर्थमाशङ्कनौयं भ्रमाभावानुमापकेन वस्तादृशज्ञानानुमाने तु , नेतस्याः शहापाः अवकाश इति भावः । इति प्राङ्गः इति प्रभाकर पूर्वपक्षः। 'यथार्यवाक्यार्थति यथार्थतात्पर्यनिययो म शान्दानुभवजनक- ·ताचिन्तामो त्पादकं गौरवात् वाक्यार्थनिरूप्यत्वेन प्रथमं ज्ञातु- इत्यर्थः, 'गौरवादिति यथार्थतात्पर्यस्य तद्दशिय्यक-तत्प्रकारक- यथार्थप्रतीतौचयोचरितत्वरूपतया यथार्थत्वप्रवेशेन गौरवादित्यर्थः, भवन्मते यथार्थवस्थायावर्तकतया व्यर्यबाचेत्यपि द्रष्टव्यं, किन्तु लाघवायर्यविशेषणताविरहाच्च नदिशेय्यक-सत्प्रकारकप्रतीतीछयो- चरितवापतात्पर्यनिश्चय एव शाब्दधौजनकः भवन्मते अन्यथा- ख्यात्यभावेन बहिना भिश्चतीत्यादौ नदिशेय्यक-नत्प्रकारकप्रतीते- प्रसिद्धत्वादेवातिप्रसङ्कमिहात् । न च लोकस्यले तात्पर्यघटक- प्रतीतो यथार्थत्वमंगये प्राब्दवोधानुदयात् यथार्थत्वांशनिवेशनमाव- ज्यकमिति वाच्यम्। तस्यैवामिद्धेः। तात्पर्य्ययाथार्थमंशयस्य योग्यता-. मंगयपर्यवमिततया अननुगणालाच । न च तथापि तव नये गाब्द- प्रमावावच्छिवं प्रति यथार्थतात्पर्यनिश्चयो हेतरावश्यकः अन्यथा तात्पर्यनियमाचम्य तदवच्छिनं प्रति हेतुले वहिना सिञ्चती- यादावपि मान्दप्रमोत्पत्त्यापत्तेः भ्रमरूपतदिशेयक-तत्प्रकारक- प्रतीतेः तत्रापि प्रमिद्धत्वादिति वाच्यम् । मम वहिना भिवतीत्यादौ गान्दानुभवानुरोधेन गाब्दानुभवसामान्य प्रति निरुततात्पर्य निश्व- यम्य हेतुत्वावश्यकवे गाम्दप्रमावावच्छिन्नं प्रति लाघवान् गंगयनि: ययभाधारंणतापदार्थतत्पदार्थवनरूपयोग्यताप्रमाया एव हेतुत्वाद- यथार्थतात्पर्यनिययस्य तदपेच्या गुरुवादिति भावः । ननु निरुती- (1) तात्ययंपाचार्यसंयन्येवादि अननुगुणलाचत्यन्त माठः • • पुस्तकइये नास्ति ।

·शब्दारयतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । मशक्यत्वाच्च तस्यापूर्वत्वात् । यच्च लोके . भ्रमादि- निरासानन्तरं वऋज्ञानावच्छेदकतया तदने स्वातन्त्र्येण वा पुमभिप्रेतवाक्याजाने तत्प्रतीतिपरत्वं प्रकरणा- दिना जायत इत्युन, तन्न, वाक्यार्घमंञात्वा अवार्थम- भ्रान्त इति चातुं पुरुपंत्वानुर्धम-प्रमादसम्भवेन प्रथम यथार्थप्रतौतीच्छयोचरितवं न ययार्थतात्पर्य्यमपि तु तत्पदार्थ- वत्तापदार्थप्रतीतीच्छयोच्चरितवं तदायम्; तथाच तदिशेय्यक- तत्प्रकारकातीतीकयोचरितसापेक्षया साघवमेव न वा वैयर्थमि-' त्यस्चेराइ, 'वाक्यार्थसि तत्पदायें तत्पदार्थवत्त्वनिश्चयाधौननिश्चा- यकलेनेत्यर्थः, 'प्रथम' माव्दानुभवात् पूर्व, 'ज्ञात' नियेतं, 'तम्या- पूर्वत्वादिति तत्पदा तत्पदार्थवत्त्वस्य गाब्दयोधात् पूर्वमनिथितला- दित्यर्थः। ननु पूर्वोक्रक्रमेण भाब्दवोधात् पूर्व तत्पदार्थ तापदार्थ- वत्त्वं निचित्य तविययः) स्यादित्यत पाह, 'यच्चेति, 'पुमभिप्रेतेति तत्पदार्थ तत्पदार्यबत्त्वनिये इत्यर्थः, 'तत्प्रतीतिपरत्वं' यथार्थ- प्रतीतिपरत्वं, 'वाक्याय' घटादिकं, 'अच' घटादौ, 'ज्ञातमिति 'अमक्यवादित्ययेतेनेनावयः। ननु गाब्दधीपूर्व घटादेनिमम्त्येव कपमन्यथा तवापि तात्पर्यधौरित्यन प्राइ, 'पुरुपलादिनि, 'भ्रम- प्रमादममावेनेति, पुंवाक्यत्वस्य व्यभिचारिलादिति भाव:(९) । ननु मा भूत् पुंगाक्यलेन धमाधजन्यन्वग्रहम्तयापि भवादिप्रतिपयो- . () नियय इविख.,ग:। (१) व्यमिधारितादिति पदसि क.. 15 ·सत्त्वचिन्तामो भ्रमाद्यजन्यत्वस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् प्रतिसंवादादे: निीत्तरकालीनत्वात् भ्रमादिजन्यविलक्षणत्वेन च शब्दस्याजानात् चाने वा याहशोलिङ्गत्वं तस्यैव प्रत्या- यकत्वं अव्यभिचारात् वेदेऽपि वाक्यार्थमविज्ञाय तद्यथार्यप्रतीतिपरत्वं न्यायेनापि ज्ञातुमशक्यं वि- पयनिरूप्यत्वात् प्रतीतेः लोके तात्पर्यनिरूपणार्थ- जकवाक्यत्वेन लिङ्गेन तहहः स्यादित्यत आह, 'प्रवृत्तिमवादाद- रिति संवादिप्रत्यारित्यर्थः, 'ज्ञानोत्तरेति गाम्दज्ञानोत्तरेत्यर्थः, नपाच भाब्दधीपूर्व नपयोजकत्वग्रहो नास्तीति भावः । मनु प्रमाणगाब्दभ्रमादिजन्यशब्दयावृत्तं किञ्चिलवण्यमस्ति तेनैव ध. माधजन्यतमनुमेयमित्यत बाह, 'धमादीति, ‘यादृशः' बैलवण्यस्य, 'तस्यैवेत्येवकारायथार्थतात्पर्ययवच्छेदः, 'प्रत्यायकर्ष' मान्दधीजन- कन, तचाप मन्दस्य नानुवादकत्वमिति भावः । इदमापातत' नादृश्वेतपयस्य मान्दधौजनकत्वे नानार्थस्थले तात्पर्य्याविषयेऽपि योग्याचे मामायापत्तेः । वस्तुतस्तु तादृशवेलपथ्ये मानाभाव', इत्येव नत्वं ।) विशेषतो यथार्थतात्पर्यनिययस्य वेदस्यले व्यभिचारम- याह, 'वेदेषौति, 'वाक्यार्थ' तापदार्थ तत्पदार्थवत्त्वं, 'अविज्ञाय' विशेषतोऽनिचित्य, नद्ययानि प्रकृतवाक्यार्थयथार्थत्यर्थः, 'ज्ञात' विभेतो नियेतं, "विषयनिस्यत्वादिति नत्पदार्थ तत्पदार्थवत्व- निययायोमलादित्यर्थः, 'प्रतीतिरिति मत्पदाववरूपेण तत्पदार्थ- (V इत्येव तत्वमित्वनन्तरं वेदे माकारणवाक्षोऽपि कारणत्वमिन्यत्रे- त्यधिक पाठक एसके दक्षते। - ·. शब्दारयतुरीयखगई शब्दाप्रामाण्यवाद । २२६ , मशाब्दबाक्यार्थप्रतीतेः प्रथमं त्वयापि स्वीकारान् । अन्धथा वक्तृज्ञानानुमानं न स्यात् । न च लोकव- न्मानान्तरात्तदवगमः, वेदार्थस्य तदविषयत्वात् वेदस्य प्रथम मूकत्वात्, न च न्यायसिद्धे वेदार्थे मानान्तरा- तात्पर्यग्रहः, वेदस्यानुवादकतापत्तेः शब्दस्याप्रमाण- प्रकारिकायाः प्रतीतेरित्यर्थः । नन्विदमेवासिद्धमिायत श्राह, 'लोक- इति, 'तात्पर्येति यथार्थतात्पयेत्यर्थः, वाक्यार्थप्रती ते.' तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वमतीनेः, 'वयापि •खौकारादिति, तथाच तादृश- प्रतीतिप्रतीतेविषयनिरूप्यत्वाभावे भवतां तदभ्युपगमो व्यर्थः स्या- दिति भावः । तादृगमतीतिमतीतेविषयनिरूप्यले युक्त्यन्तरमाइ, 'अन्ययेति तादृशप्रतीतिप्रतीतेविषयनिरूप्यत्वाभावे इत्यर्थः, 'व-. ज्ञानानुमानमिति, अपिः शेषः, 'न स्थादिति सार्थक न स्यादि- त्यर्थः, तापदार्थ तत्यदार्थवत्वमतीत्युपपादनायेव तदभ्युपगमादिति भावः । 'मानान्तरात' अनुमानादितः, 'तदवर्गम इति विगिय्य तत्तत्पदार्थ नत्पदार्थवत्त्वावगम- इत्यर्थः, 'नदविषयत्वादिति वेद- जन्यमान्दधीपूर्व प्रमाणन्तराविषयलादित्यर्थः, 'मूकल्लादिति गा- ब्दवोधाजनकवादित्यर्थः, यथार्थतात्पर्यज्ञानरूपकारणभावादिति भावः। ननु वेदार्थस्य वेदजन्यगाब्दधीपूर्व प्रमाणान्तराविषयलमे- चासिद्धमित्यरुचेराह, 'न चेति न वेत्यर्थः, "तात्पर्य्यग्रहः' लोकोक- कमेण वेदनन्यमान्दधौ पूर्व निरुतयथार्थतात्पर्यय', 'अप्रमाणत्वा- (१) अनुमानापेक्षेति क०, खः ।

·१४० तचिन्तामणी वापत्तेर्वा। अचाते वाक्याथें तर्क-संशययोरप्यभावात्। अयं पदार्थोऽपरपदार्घसंसृष्टो न बेति संशये तर्के वा एककोटौ संसर्ग उपस्थित इति चेत, न, अनिश्चिते . पत्तेरिति स्वार्थानुभवाजनकत्वापत्तेरित्यर्थः । लोक-वेदयोरुभयवेव प्रमाणान्तरादाक्यार्थयोधावश्यकाचे शब्दस्य स्वार्थानुभवजनकत्वाभ्युप- गमे प्रयोजनाभावात् प्रवृत्यादेस्तत एवोपपत्तेरिति भावः। ननु नर्क-मंगयान्यतरोपस्थिते वेदार्थ तात्पर्यनिरूपणमस्तु तथाच वेदस्य नानुवादकता तर्क-संध्येतरज्ञानग्रहौतयादिज्ञानमात्रजनकवस्येवा- नुवादकतापदार्थलाभ्धुपगमात् । न च तथापि यथार्थतात्पर्य- अहमादायानुवादकलं दुर्वारमिति वाच्यम्। तात्पर्यपहस्यापि यत्किञ्चिदंगे तर्क-संशयाकारत्वाभ्युपगमादित्यत आई, 'अज्ञात इति अनिश्चिते वेदार्थे इत्यर्थः, अयं पुरुषो यद्येतत्पदार्थवदेतत्यदार्थ- भानवान्त्र स्थादेनदेदप्रयोता न स्यादिति तर्कस्य अयमेतत्पदार्थ- वदेतत्पदार्थज्ञानवान वेति संशयस्य च वेदार्थ निशयाधीनत्वादिति भावः । मनु तथापि यत्र संभयादौ न वाक्याचीपस्थितिः कारण नसंगयाघुपमियतोऽस्तु वेदार्थ रत्यभिप्रायवानागढ़ने, 'प्रयमिति, 'नके वेति अयं पदार्थो यद्येनत्पदार्थमंसृष्टो न थादेतत्पदसमभि- व्याहतवेदिकपदार्थो न स्यादिति तर्क रत्यर्थः, अपादकस्यापि नके उपनौतभाने बाधकाभावादिति भावः । 'अनिथिते इति तापदार्थवत्वेन तत्पदार्थ नियिते इत्यर्थः, 'मापानियपात्' नात्य- अनिश्चयामभवात्, विशिटवेमियज्ञाने विशेषतावच्छेदकमकारक- ·शब्दारयतुरीयवहे शब्दाप्रामाण्यवाद । २४१ नात्पर्य्यानिश्चयात तयोरगृहीतासंसर्गविपयत्वेनासद- विषयकत्वेन या वाक्यार्थाविषयत्वाच्च । अन्यथा लोकपि ताभ्यामेवोपस्थितिरिति किं पन्नानानु- निययस्य इतनादिति भावः । यद्यपि ती निथयविशेष एव, तथापि तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वनिथयो न स इति हृदयं । ननु विशेष्ये विशेषणमितिन्यायेन तात्पर्य्यग्रहः स्थादित्यत आह, 'नयो- रिति न संपाययोरित्यर्थः, "अग्टहीतासंसर्गविषयलेनेति अग्रहीता- मंसर्गविषयकज्ञानदयरूपत्वेनेत्यर्थः, ददञ्च तन्मते, 'श्रमदर्थ विषयकेनि अनमिष्यविषयकत्वेन वेत्या, इनामदेशियविषयकज्ञानं चम- इति टीकाकारमते, 'याक्यार्थति प्रशतममर्गण तत्पदार्थ सत्पदार्था- विषयकवादित्यर्थः। न च यत्कोरिघर्मिणि वर्तते नदंभे मंभयस्य विशिष्टजानव. प्रकृतसंगर्गविषयकावञ्च वर्तत एवेति वाच्यम् । ज्ञामप्रत्यात्तिमनगोकुर्वतस्तस्य मते धर्मिणशत्कोटेश्च तदानी- मसविकृष्टतया तत्कोटेरपि विशिष्टजानत्वाभावादिति भावः । मीमांसकमते कोटिइयोपस्थिनिर्धर्मिज्ञानमयंतांग्रहकालीनमित्येव संभयः ततरकारकं ज्ञानमेव च तनिश्चयः नथाच विद्यमान- कोटिपकारकं जाममपि न जायते मंशयजनकदोषेण मनिवन्धा- दित्यभिमान । 'उपस्थितिः' प्रकृतसंसर्गण तत्पदार्थ तत्पदार्थ- बवास्योपस्थितिः, 'किमिति, नयाच वेदवलोफस्यापि नानुवाद- (1) मानसप्रत्यक्षविशेष एवेत्यर्थ', तात्वस्व मानसत्वयाभ्यनातित्वात् । (१) मौमामकेत्यादि इत्यभिमान इन्यन्त पाठ ख, ग पुस्तकवये नाशि।

·নবন্নিামী मानेन। वस्तुतस्तु यदि यथार्थतात्पर्य्यकत्वं ज्ञानं शा- ब्दप्रमोत्पादकं तदा लोक-वेदयोस्तादृशपदस्मारितत्वेन पदार्थसंसर्गानुमितिसम्भवान न शब्दः प्रमाणं स्यात! . . कतेति भावः। ननु विशेषतो यथार्थतात्पर्यनिश्चयस्य लौकिक- घाक्यजन्यशाब्दबुद्धिं प्रत्येव हेतुत्वादेदस्यले तयभिचारी न दोषाय वेद चित्ववकपिञ्जलपदार्थपरमिदमित्यादिक्रमेण सामान्यतः कपि- लपदार्थवादिप्रकारेण तविश्यस्यैव हेतुत्वात् तस्य च विशिष्य तत्पदाथै तत्पदार्थवलनिश्चयं विनापि भामान्यतस्तत्पदार्थ तत्पदार्थ- वत्त्वनिययादेव सम्भवात्। न च सामान्यतस्तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्वनिश्य- एव प्रथमं कथं स्वादिति वाच्यम् । अनुमानादितोऽपि तत्सम्भवात् अनुमानादिना प्रथम भामान्यतस्तविशयाभ्युपगमेऽप्यनुवादकला- ·शब्दायतुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । १३. अपिच पुंवाक्यस्य दोप-विशिष्टज्ञानान्यतरजन्यत्वेऽनु- मिते परिशेषादोयाजन्यनिश्शयदशायां वेदतुल्या सामग्री पुंवाक्येऽपि उत्तेति तत एवार्थनिश्चयात् वेद- बत्तस्यापि प्रामाण्यं, अनुमितानुमानस्य व्याप्तिस्मृ- मचानुमानामभवाच्छब्दस्य प्रमाणन्तरत्वमित्यस्खरमात् यन्मते यथार्थतात्पर्य निश्चयस्य न हेतुत्वमपि त प्राथमिकत्वादावश्यकत्याच दोषामन्यले मति दोष-विशिष्टज्ञानान्यतरजन्यत्व मियय एव हेतुस्त- नातेन समाधत्ते, 'अपि चेति, 'वाक्यस्य' लौकिकवाक्यस्य, 'दोषः' धमादिः, परिशेषान्' धमाभाववदुतले सति प्रमादायभाववदुल- लादिना, 'वेदवत्या सामग्रौति तात्पर्यग्रहापेच्या प्राथमिकत्वात् तात्पर्यग्रहार्थमावग्यकत्वाच्च वेदमाधारणगाब्दानुभवसामान्यं प्रति हेतुवेन कृतदोषाजन्यले सति दोष-विशिष्टज्ञानान्यतरजन्यत्वनिश्चय- रूपा मामग्रीत्यर्थः, विश्वादिशुकवाक्यवारणाय विशेष्यदलं, 'मुंवाक्ये' खौकिकवाक्ये, 'तत एव तादृशान्यतरजन्यत्वनिश्चयादेव, यथार्थता- स्पर्यग्रहपूर्वमिति गेष:, 'अर्थनिश्चयात्' मौकिकवाक्यार्थनिश्चयात्। ननु नादृशान्यतरजन्यवनिश्पक्ष्य प्राथमिकत्वे आवश्यकत्वेऽपि गौर- वाम तस्य शादधौहेतुत्वं किन्तु यथार्थतात्पनियय एव हेतुरिति यथार्थतात्पर्यनिश्चयपूर्व न नमाछाब्दबोधसम्भव इत्यत आह, 'अनु- मितानुमानस्येति परम्परया दोपाजन्यत्वानुमानाधीनस्य पयार्यताप- मिश्यानुमानखेत्यर्थः, 'याप्तिसत्यादौति व्याप्तिस्टल्यादेरनावग्नक- ( यथार्थतात्पर्यनिययात् पूर्वमिति शेष इति ग० ·१४४ तत्त्वचिन्तामणो त्यादिविलम्बितत्वात्। एतेनाबाधितार्थपरत्वं लोके . वान् सर्वत्र शाब्दबोधपूर्वमसम्भविवादित्यर्थः, तथाच यथार्थतात्पर्य निश्यस्य लघुलेऽपि व्यभिचारान हेतृत्वमिति भावः । इदमण्यापाततः व्यभिचारास्फूर्तिदशायां लाघवात् यथार्थतात्पर्यनिययस्य हेतुलमिद्धौ सर्वत्र व्याप्तिस्मत्यादेरप्यावश्यकत्वकन्यनाद्यत्र भयवादिमिद्धों व्या- प्तिस्मत्याद्यभावस्तत्र शाब्दवोधाभावस्यैवाभ्युपगमात् अनुभवस्य वि. वादग्रस्तत्वादिति । वस्तुतस्तु तत्पदार्थवत्तत्पदार्थप्रतीतीच्छयोधरि- तबरूपयथार्थतात्पर्यनिययस्य लाघवाच्छाब्दबुद्धिहेतुत्वे लोकववेद स्थायनुवादकावापत्तिः तत्रापि तात्पर्यघटकतया तत्पंदार्थ तत्पदा र्थवत्वस्य मान्दबोधात् प्रागेव मिद्धेः। अथ वेदनामाण्यान्यथानुपपत्त्या वेदस्यले दिववतकपिअन्नपदार्थपरमिदमित्यादिक्रमेण सामान्यत- स्तवियोहेत: तपाच तात्पर्यघटकतया तत्पदार्थवत्तत्पदार्थज्ञानस्थ वेदजन्यशानममानाकारकत्वाभावावेदम्य नानुवादकलं लोके च घट- वकर्मवपरमिदमित्यादिक्रसेण विशेषतस्तविंश्चय एव हेतुः अन्यथा घटवदम्पदार्थपरमिति सामान्यतोनिश्चयसत्त्वेऽपि घटवत्कर्मलातो- तिपरत्र वेति विशेषतः मायादिमम्भवात्तादृशसामान्यतोनिश्चयसत्वे तादाविशेषमंमयादिगचेऽपि शाब्दबोधप्रमश दत्यनायच्या लौकिका गन्दोऽनुवादकानि सेत् । न । । कार्यकारणभावद्वयापत्तः । किञ्च वेदम्पलेऽपि विवयत्कपिञ्चनपदार्थपरमिदमित्यादिक्रमेण मागा. न्यतो यथार्थतात्पर्यनिश्शयमचे विशेषतो रमच्छागलादिम्या रक- हागपरच वा रकछागपरति संजय-यतिरेकनिशानो मवेपि ।

·१४५ शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । वेदे च प्रमापकं लोके वाक्यार्थो बाधितोऽपि दृष्ट इति श्रोतुः प्रमाणावतारं विना न बाधाभावनिश्चयः स- भाब्दवोधप्रसङ्गादिशेषतो निरुतयथार्थतात्पर्यनिश्चय एव गाब्दधी- हेतुर्वाच्यः भिन्नप्रकारकतया सामान्यतो यथार्थतात्पर्य्यनिययस्य विशेषतस्तादृशसंभयादिविरोधिले मानाभावादन्यथा लोकस्यलेऽपि सामान्यतो यथार्थतात्पर्यनिश्चयस्यैव हेतुलस्य सुवचवादनो वेद- प्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या लोक-वेदसाधारणकार्य-कारणभावैक्यलाच वात्() तत्प्रकारक-तदिशेय्यकप्रतीतीच्छयोच्चरितवरूपतत्तात्पर्य्यस्य शरीरंगुरुबेऽपि ननिश्चय एव हेतुरिति लौकिकशब्दोऽपि नानु- वादकत्येव नैयायिकमिद्धाननिगर्वः । 'एतेनेति "निरस्तमित्यग्रे- तनेनान्वय, 'अबाधितार्थेति तत्पदार्थवत्तत्पदार्थप्रतौतिजनकत्व- मित्यर्थः । नन्वेवं भवनयपि लोक-वेदयोः शाब्दबोधसामय्यभेद- इत्यत अाह, “लोक इति घटमानयेत्यादिलौकिकवाक्य इत्यर्थः, 'वाक्यार्थ: प्रकृतवाक्यघटकोभूनामादिपदार्थः, 'बाधितोऽपि' वता- भिप्रायविषयवाभाववानपि कर्मवाद्यतिरिक्तोऽपौति यावत्, एनदम्- पदेन लक्षणदिना कदाचित् करणवादिकपार्थस्थापि बोधना- देतदम्पदजन्यशादधीविषयवरूपस्यैतदम्पदार्थलस्य कारणवादावपि मत्वादिति भावः । 'प्रमाणावतारं विना विशिष्यायाधितार्थकत्वे प्रमाणावतारं विना घटवत्कर्मवप्रतीनिजनकमिदमिति विशेषतो- वाधितार्थकत्लनिश्चयं विनेति यावत्, घटवदेतदम्पदार्थप्रतौति- (9) लोक वेदमाधारणकारणमावैको लाधवानेति का । . 19 ·२०६ सत्त्वचिन्तामणे च कचिच्छ्रोतुरिन्द्रियेण क्षचितुरातत्वानुमानेन वैदे . जनकमिति सामान्यतो निश्यादिति ष , 'न बाधाभावनिश्य' न शब्दावाधाभावनिश्चय न कर्मवादौ घटादिमलशाब्दबोध- इति यावत्, लोके विशेषतोऽवाधितार्थकत्वनिश्चय एव शाब्दधी हेतुर्न तु सामान्यतस्तवियय इति समुदायार्थ , घटवदेतदमः पदार्थप्रतौनिजनकमिदमिति सामान्यतो निश्चयस्य तच हेतुले सामान्यतस्तादृशनिश्चयसत्वे कम्मत्व घटवन्न वैति विशेषत समयोपि भान्दाधाप कर्मत्वातिरिकस्याप्येतदम्पदार्थतया सामान्यतस्त विद्ययस्य विशेषतस्तादृशममय प्रत्यविरोधिवात् विशेषतो निश्श्यस्य हेतुत्वे घ तत्सत्त्वे नादृगसमयस्यैवामम्भवानातिप्रसङ्ग इति भाव । ननु शान्दवोधात् पूर्व विधेयनो घटवकर्मन्वमित्यादिनिश्चय कथ स्यादित्यत शाह, 'म चेति विशेषत कर्मवादी घटादिमत्त्वनिश्चय- थेत्यर्थः, इन्द्रियेणेति, वाक्यज्ञाने च मति वाक्यपदकानुमानेनेति प,१) 'अप्तस्वानुमानेनेति पूर्वोमिक्रमेण कर्मत्वादिविषयक घटादि- विमिरज्ञानानुमानेनेत्यर्थ , 'वैदे विति, अनुवादकवापत्त्येति शेष, 'तविश्य रति चित्ववदेतत्कपिञ्चनपदार्थप्रतीतिजनकमित्यादि- क्रमेण सामान्यतोबाधितार्थकत्वनियय इत्यर्थः, शायदधीतिरिति मेष । मनु नापि बिलवदेतत्कपिञ्चस्नपदार्थप्रतीतिजनकमिद- मिति मामान्यतो नियम्य हेतुवे तत्मत्वं रमच्छागमित्रत्ववाष (" इन्द्रियेतोयादि श्रेय रचन्त पाठ ख, ग. पुमाकर गाम्ति ।

·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । तु न्यायात्तन्निश्चयः तदर्घस्य प्रमाणान्तराविषयत्वात् न तब शङ्कति सामग्रीभेद इति निरस्तं । प्रथम धमाद्यभावस्याप्तत्वस्य वा निश्चेतुमशक्यत्वात् वेदस्या- । वेति मंशयेऽपि शाब्दवोधापत्तिरित्यत अाह, 'तदर्थम्येति वेदस्य- कपिञ्जलादिपदार्थस्येत्यर्थः, 'प्रमाणान्तराविषयत्वात्' रकच्छागाद्य- तिरिक्त प्रमाणाविषयत्वात् रक्तच्छागाद्यतिरिकऽदृएखादिनि यावत्,' जावपि वेदस्थकपिञ्चलादिपदेन रकच्छागाद्यतिरिनार्थाप्रतिपाद- नावेदस्य प्रतिनियतविषयत्वादित्यभिमानः। 'न तत्र शङ्केति न तत्र सामान्यतस्तादृगनिश्शयमत्त्वेऽपि विशेषतम्तादृशशोत्यर्थः, 'मामपौभेदः' लोक-बेदसाधारणशाब्दबोधसामग्रीभेदः) । 'प्रथम' शाब्दयोधात पूर्व, 'भ्रमाद्यभावस्य' जन्यतासम्बन्धेन धमाधभावग्य भ्रमाद्यजन्यवस्येति यावत्, ‘प्राप्तत्वम्येति कर्मत्वादिविषयकघटादि- विशिष्टज्ञानस्येत्यर्थः, “निश्वेत' अनुमात, युवाक्यवस्य व्यभिचारि- नया संवादिप्रकृत्त्यादेव गाब्दज्ञानोत्तरकालीनतया भ्रमाद्यजन्य- त्वानुमाने लिङ्गज्ञानाभावात् धमाधजन्यत्वानुमानाभावे च तादृश- विशिष्ट जानवत्त्वरूपम्याप्तत्वम्यानुमानामभवात् भ्रमाद्यजन्यवघटित- हेतुनैव पूर्वोककमेण वस्तादृमविपिष्टज्ञानस्यानुमेयत्वादिति भावः । 'वेदम्येति, समानप्रकारकज्ञानन्येव प्रतिबन्धकतया चित्लवदेनत्- कपिजनपदार्थमनोनिजनकमिद मिति सामान्यनियमलेपि रन- छागस्तित्ववान्न वेति विशेषतः मंगयमम्भवालोकवत् तत्राप्यनायत्या (1) शोक-वेदयो भाम्दवोधमामग्रीभेद इति क० ।

·नाचिन्तामणौ नुवादकतापत्तेश्च । तस्मात धमाधजन्यत्वं प्राप्तोतत्वं अवाधितार्थकत्वं यथार्थतात्पर्य्यकत्वं निरस्तव्यभिचार- शशात्वं अन्यहा व्यभिचारिव्यारत्तं यत्प्रमोत्पादक तत् खरूपसत् न जातं । अन्यथा ताशस्य वाक्यार्था- + विशेषतोऽबाधितार्थकलनिश्चयस्यैव हेतुत्वेन वक्रव्यवादिति भावः । उपसंघरति, 'तम्मादिति, धमाद्यजन्यवमिति। यद्यपि चेत्यादिना भ्रमाधजन्यन्वज्ञानस्य हेतुत्वमभ्युपगतं तथाप्येकदेशिमतेन सदभि- धानान्न दोषः । 'आप्तोतवमिति तापदार्थ विशेष्यक तत्पदार्थप्रका- रकयथार्थप्रतीतिमदुकवरूपं तत्पदार्थवत्तत्पदार्थमतौतिमदुकवरूप वा शप्तकत्वमित्यर्थः, 'अबाधितेति तत्पदार्थवत्तत्पदार्थप्रतीति- जनकवमित्यर्थः, 'यथार्थति तद्विमेय्यक-तत्प्रकारकयथार्थप्रतीती- छयोसरिनत्वरूपं नत्पदार्थवत्तत्पदार्थप्रतीतीयौचरितत्वरूपं वा यथार्थतात्पर्य्यकलमित्यर्थः, 'निरस्तेति निरस्ता व्यभिचारमा प्रमित्यानकवादा यतम्तवमिति व्युत्पत्त्या प्रमाजनकत्वमित्यर्थः, तदद्विशेष्यक-तत्रकारकयथार्थप्रतीतिजनकलमिति यावत्, 'अन्यदा' दोपाभावादिकं बा, 'यत्प्रमोत्पादकमिति यत्पमोत्पादकतया पराभिमतमित्यर्थः, ‘स्वरूपमदिति गगनादिवदव्यवहितपूर्ववर्ति- मात्रमित्यर्थः, मादप्रमोत्पादकमिति शेपः । 'अन्यथेति प्राप्तोता- मादिगानस्य पादप्रमोत्पादकल्ले इत्यर्थः, 'तादृशस्येति धातोका- दिपदम्ोत्यर्थः, मारिनवमम्बन्धेनेति भेषः, 'वाक्यानि तत्पदार्थ ·मन्दायतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाणवाद । व्यभिचारितया तादृशपदस्मारितत्वात् लिङ्गादेव संसर्गसिद्धिः स्यादिति जितं वैशेषिकैः । अथ व्यव- हारानुमितव्यवहतकार्यान्वितज्ञाने उपस्थितत्वेन पदानां हेतुत्वग्रहादन्विताभिधायकत्वं गृहीतं न तु लिङ्गज्ञानस्य तदानौं शब्दस्य लिङ्गत्वेनानुपस्थितेरिति नपदार्थववव्याप्यतयेत्यर्थः, तादृशपदेति प्राप्तोकादिपदैत्यर्थः, कर्म- लादिकं घटादिमत् स्वविशेष्यक-घटादिप्रकारकयथार्यज्ञानवदुन- पदमारितवान् घटादिमत्स्वनामवदुरुपदस्मारितत्वादर घटनिष्ठ- करावा दिवदित्यादिक्रमेणेति भावः । 'संसर्गमिद्धिरिति शाब्द- बोधान्यूनानतिरिकविषयक पदार्थद्वयसभर्गज्ञानसम्भवः स्यादित्यर्थः, भवन्मते मिद्धेरनुमिनिप्रतिवन्धकवाभावादाप्तीकवादिघटकलया मापदार्थवचस्य पूर्व निधयेऽपि नानुमित्यनुपपत्तिरिति भावः । "जितमिति, शब्दस्यानुमानान्तर्गतत्वनिर्वाहादिति भावः । वे- पिकजयममहमान भागते, 'अथेति, 'व्यवहारेति घटमानये- त्यादिवाक्याधौनप्रयोन्यप्रवृत्त्यनुमितेत्यर्थः, 'व्यवर्जिति प्रयोज्य- वृद्धस्य घटानयनविषयक कार्यमित्याकारककार्यविशेयकमानेत्यर्थः, 'पदानां' मयोजकरद्धोकपटमानयेत्यादिपदानां, 'हेतुत्वेति बालकस्य इतनपहादित्यर्थः, 'अन्चितेति शब्दस्य स्वातग्व्येण पदार्थद यमसर्ग- शानजनकत्यमित्यर्धा, लिङ्गजानम्य लिङ्गतया पदज्ञानम्य, लिगवं ( व्यवधारानुमितव्यवहार्यकार्यान्वितन इति का। (१) चन्धिताभिधायिवमिति का।

·१५० तत्त्वचिन्तामणी चेत् । न । लिङ्गाभावेनैव शब्दादन्वितन्नानोपपत्ते- काङ्गादिमच्छब्दत्वेन कारणता गौरवात् । शब्दस्य लिङ्गावं सम्भवदपि बालेन न जातमिति चेत, सेोऽयं वालस्य दोपो न वस्तुन इत्यादि वक्ष्यते। किञ्चैव लोकवद्देदेऽपि अनुवादकता) तात्पर्यग्राहकानुमानात् तात्पर्यावच्छेदकतया तदुप- स्यात्। एतेन वाक्यार्थ- . व्याप्तिविभिपक्षधर्मलं । 'नाकाहोदौनि, बालकेन कारणतामात्रस्य ग्रहाबोपजीव्यविरोध इति भाव (५) । 'सिङ्गवमिति, स्मारितत्वमम्ब- न्धेनेति मेषः । 'भोऽयमिति वालकेन तम्य लिङ्गलमग्टहीतमेता. वतैव न नभ्य लिङ्गतया जनकताहानिरित्यर्थः । किञ्चैवमिति, . 'एवं' प्राप्तीकत्वादिज्ञानम्य शान्दधौहेतुत्वे, 'वेदेऽपीति, प्रानोक- बादिघटकतया तचापि तत्पदार्थ नत्पदार्थवत्त्वस्य प्रथम मिद्धेरिति भावः । पूर्वोकम्यवायमुपमहार इति न पौनरुत्व, प्राप्तोतवाद्यभि- प्रायेणेदमिति न पौनरुत्त्वमित्यपि कश्चित्, एवञ्च वैशेषिकदूपर्ण प्राभाकरमत एवं स्थानाम्माकमित्यामयेन उद्धृतमपि दूषणं पुन रुद्धरनाह 'एतेनेति,१) 'वाक्यार्थतात्पति प्रशतवाक्यार्थथयार्थ- नात्पर्य धर्मः, 'वोदकतयेति घटकतयेत्यर्थः, 'नदुपजीविन इति लिङ्गामातादेवेति क.। {१) न तु वस्तुन इति वक्ष्यत इति कः । ( किश्वमपोति ख.। (३) अनुवादकतेवति ख.। (1) कारणमात्रय ग्रहादिति भाव इति ख, ग.। 10 एवन्यादि रतेनेतौयन्त पाठ ख, ग घुमावदये नास्ति । .

·भब्दास्यतुरीयखण्डे भन्दाप्रामाण्यवादः । १५१ जीविनोऽनुमानात् स्वातन्येण वाक्यार्थसिहेर्न शब्दः प्रमाणमिति) वैशेषिकमतमपास्तं। यथार्थतात्पर्य्य- यथार्थतात्पर्य्यानुमानोपजीविन रत्यर्थः, .'अनुमानादिति कर्मवं घटवत् खविशेयक-घटप्रकारकयथार्थप्रतीतीछयौचरितपदस्मारि- तत्वात) घटवत्, स्वमतीतीच्छयोचरितपदमारितत्यादा घट- त्तिकरणवादिवदित्यादिकमेणानुमानादित्यर्थः, भाब्दमामय्यपेक्षया अनुमितिमामय्या बलवत्त्वात् मिद्धेशानुमितिमनियन्धकल्वे माना- भावादिति भावः । 'खानग्व्येपा' तात्पांघटकतया, 'वाक्यार्थ- मिद्वेरिति सर्वत्र शाब्दयोधात् पूर्व तत्तापदार्थ तत्तत्पदार्यवत्त्व- मिद्धेरित्यर्थः, 'शब्द इति लोक-वेदमाधारणं शब्दमावमित्यर्थः, 'न प्रमाणमिति न अननुवादक इत्यर्थः, 'वेगेषिकमतमिति वैशेषिकैक- देगिमतमित्यर्थः, मौमांमकनये लौकिक राष्ट्रस्येवानुवादकसमेतत्रय .च भन्दमावस्य तथासमिति मतभेदः । केचित्तु 'न शब्दः प्रमाणमिति न लौकिकः प्रदोऽननुवादक- इत्यर्थः, मीमांसकनये वर्शानावच्छेदकतथा तदुपजीविसंमर्गानु. मामादा मच प्रथम वाक्यार्थमिद्धेतौकिकयदत्यानुवादकत्वं, एन प्रये च यथार्थतात्पर्यावच्चेदकनया तदुपशीविपदार्थपरकर्मसर्गानुः . (नर पथक प्रमायान्तरमिति क.. (1) विशेष्यक घटप्रकारकयथार्थप्रतीतीश्योपरितत्वादिति पाठे उप रितवपदम्य उचरितपदम्मारितत्वमः, अन्यथा कम्मत्यरूपाचे उच्च रितसामगि सहपाणिप्रियति ।

·१५२ तत्वचिन्तामो . अहस्य वाक्यार्थबोधा हेतुत्वात् । यत्तु जायमानकरणे इति, तन, यथार्थतात्पर्य्यकत्वादेः प्रथमं ज्ञातुम- शक्यत्वेनानुमानस्य बाधितत्वात् व्यायसिद्धेश्च । न हि व्याप्तिः शब्दशक्तिश्च() कारणं, किन्तु तद्यौः, अतीतानुमितिदर्शनात् । अपमंशादी शक्तिधमाद- . मानाद्या सर्वत्र प्रथमं वाक्यार्थसिद्धेलौकिकशब्दस्यानुवादकत्वमिति मतभेद इत्या। 'वाक्यार्थबोधेति तापदार्थ नत्प्रदार्थवत्त्वज्ञानाभावेन · प्रथम सर्वत्रामभक्तिया शाब्दबोधाहेतबादित्यर्थः । 'बाधितालादिति, ज्ञायमानवघटितधर्मावच्छिन्नशाब्दबोधकरणनाश्रयस्वरूपस्य ज्ञातो- पयोगिवस्य तवाभावादिति भावः । हेवन्तरमाइ, 'यायधिद्वेरिति यत्तशामुकमामान्यव्याप्तेरसिद्धेश्चेत्यर्थः, दृशान्ताभावादिति भावः । ननु व्याप्ति-त्योरेव व्याप्तिः सिद्धेत्यत आह, 'न हीति, 'कारणं' अनुमिति-गाब्दबोधकारणं, तथाच माध्यजानोपयोगीत्यत्र उप- योगिलम्य कारणतारूपतया माधनञ्च तत्र नास्तौति भावः । च्याप्तेरनुमितिहेतुत्वाभावे युकिमाइ, 'अतीत इति प्रतौतेन लिने- नेत्यर्थः, अतीते 'लिङ्गे ननिष्ठमयोगादिरूपव्याप्रतीतत्वादिति भावः । माग्दबोधातवे युकिमाइ, 'अपभ्रंगादाविति, इदध 10 वादोति क.। () प्रतिशेति क-1 १॥ किन्तु नदी कारणमिति क..

·एदायरोपण शस्दाप्रामाण्यवादः । न्वयवोधाच । न च सेवापयुज्यत इति साध्यं, प्रथम तदसम्भवान। तस्मात् यत् अर्थाव्यभिचारित्वेन ज्ञानं करणं तब व्यभिचारिवैलधण्यज्ञानमुपयुज्यते अन्यथा खमते, तनमते गाममर्गाग्रहात् गाम्दाममगांयहस्येव नच सौकारा- दिति ध्येयं । 'मैवेति, 'एवकारः 'इनिमदादंनन्तरं योग्यः, 'मा' अष्टातवाफ्यार्थयथार्थप्रतीतिपरता, 'उपयुज्यते' गामनिहायोध- कारणताया विषयतया प्रवदिका, 'दरशेव माध्य रत्येवानुमेध- मित्यर्थः, इतावपि ज्ञानोपयोगिलं कारणताव केदकमांधारण वाध्यम, तथाच न माध्य-माधन विकम्मीदृष्टान्त रति भावः। 'नद- मम्मवादिति यथार्थतात्पर्यशानाममावादित्यर्थः, नथाप तथाभिधाने- ऽपि धाध एवेति भावः । अनुमाने उपाधिमप्याड, 'नमादिति, 'यदिनि ययभिचारिवलक्षणमित्यर्थः, यत्र प्रमिताविति . शेषः, 'अर्थाध्यभिचारित्वेन' अर्थाव्यभिपारितज्ञानमहकारेण, यातिजान- महकारेणेति यावत्, 'तत्र' प्रमिती, 'प्यभिधारितण्य ज्ञानमिनि तयभिचारिवस्तवण्यस्यैव जानमित्यर्थः, व्यभिचारिवलक्षणत्वेनाभि- धानं स्वरूपकथनं तस्यैव जाममुपयुज्यते इत्येव महतं, तथा ज्ञानविषयतया व्यानिशानजन्यताप्रमितिजनकतावच्छेदकवमुपाधि: यत्र ज्ञाननिष्ठयज्ञानकराताया:( विषयतया अवकेटकलं मात्र मज्ज्ञानविषयतया व्याप्निजानजन्यताप्रमितिजनकनावोदकवं यया (७ यत्र भायमानकरणताकपज्ञामकरणताया इति का •on --- ·तावचिन्तामणी शब्दस्यार्थाव्यभिचारितया जातस्य ज्ञापकत्वे लिङ्गता पत्तेजचेपायमानत्वात् स्यादेतदनाप्तीक्त बाधके- नार्थाभावदर्शनात आकासादिमवाक्यत्वेन सदर्थक व्याप्तिरिति यत्तयां सामान्यतः साध्ययापकताग्रहः पत्रे च माधना- ध्यापकताग्रहः । न च शक्तिपदयोग्यताकाझादौ उपमितिजनक- ज्ञानविषयेऽतिदेशवाक्यार्थ च माध्यायापकलमिति वाच्यम्। व्यानि- तात्पर्योन्यतरत्वरूपपरधर्मावच्छिवसाध्यव्यापकत्वादिति भाव' | न. शब्दम्यापि व्यायवेन ज्ञायमानस्यैव शाब्दधीजनकतया पऽपि গানবিঘখন আম্বিঘ্নানসহীহ্মাননৰূলষণ न तस्य साधनाव्यापकसमित्यत श्राइ, 'अन्यथेति, अस्यैव विवरणं 'भन्दस्येति, 'अर्थाव्यभिचारितया' व्याप्यतया, 'ज्ञापकले अनुभव जनकत्वे, “लिङ्गतापत्ते.' अनुमानान्तर्गतत्वापत्तेः अनुमितिभिन्न- खाविषयकानुभवकरवाभावापत्तेरिति यावत् । 'अनाप्तौक इति मलकरणकपाकाद्यभिप्रायमात्रप्रयुक्त जलेन मिचतीत्यादौ वाक्ये इत्यर्थः, 'याधकेनेति सेकविष्यक-जलकरणकथाकारकशाब्दबुद्धि जनकामपौविरइत्यर्थः, सा च सामग्री तात्पर्यग्रहरूपा प्रकरण विशेषरूपा बा() इत्यन्यदेतत् । 'अर्थाभावदर्शनादिति जस्तकरण (वचनेपायितत्वादिति ख.। ( तामाकरपा प्रकरणापा वेति ख-पुस्तकपाठ भरवर्ष न ममोघोन प्रकरणम्य तात्पर्यया कटून तात्पर्ययाइक-प्रकरणयो- भासम्भात् विकसानुयपत्ते ।

·शब्दाख्यतुरीयखगड़े शब्दापामास्यवाद । २५५ 'बाधितार्थक वेति संशयान तावन्माचादर्थनिययः, न हि संशयकमेव नियायक, इत्यधिकमपेक्षणीय- कत्लवमेकादिमतौतिजनकत्वाभावदर्शनादित्यर्थः, 'श्राकाज्ञादीति, 'भाकाहादिमदाक्यवेन' कोटिदयसहचरितलेन ग्टहीतोयोधर्म- स्तदत्त्वेनेत्यर्थः,(२) 'श्राकाद्धादौत्यादिपदात् योग्यताया:(२) श्रामत्तेच परियहः । 'मदर्थ कमिति जलकरणकलवत्सेकमतीतिजनक तादृश- प्रतीत्यजनक वेत्यादिमंशयस्य माब्दवोधात्पूर्व सर्वत्र सम्मवादित्यर्थः, 'तांवन्मात्रादिति श्राकाहादिमत्त्वज्ञानमात्रादित्यर्थः, 'अर्थनिश्यः' शाब्दबोधः, 'संगायकमेवेति) ग्राह्यमंशयविशिगुजानमेवेत्यर्थः, इदं वाक्यं जस्तकरणकलवात्सेकातिपदकं न येत्यादिमगयम्यैव धर्मिणि मेकादिप्रतिपादकावनिश्चयमत्त्वेन सेकादो जखकरणकत्यादिसंशय- पयंत्रसवतयां ग्राहसंशयत्वादिति भावः । 'दूत्यधिकमपेक्षशैय- मितीति तादृशसंशयप्रतिवन्धोत्सारणाय जलकरणकलादिमत्सेकादि- प्रतीतिजनकत्यरूपाबाधितार्थकत्वनिश्यरूपमतिरिक कारणान्तर- मवश्नमपेक्षणीयमित्यर्थ , तथाचानुवादकः गब्द इति भावः। अथैवं मनि यत्र मंगयो न मस्तत्रानुवादकत्वं न स्वादिति दूषणे मत्येव ( संशायक एव निधायक इति । (९) काटिदयसहचरितलेन सहोलधर्ममवत्वेनेत्यर्थ इति ख, ग । {3) सनातीयान्वयदर्शनरूपाया योग्यताया इति का। १७) संपायक एवेतीति ग. ।

·१५ तत्वचिन्तामणी मिति चेत् । न । अर्थसंशयस्य तबाधसंशयस्य वा प्रमाणामतिबन्धकत्वात्। पहि-तहाधयोः संशयेोऽपि प्रत्यक्षानुमानादिना अर्थनिश्चयात् अन्यथा प्रमाण- मात्रीच्छेदः, तत्पूर्वमर्थ-तद्बाधसंशयात् । विनाप्यर्थ " मंगयस्यैव प्रतिवन्धकलममहमान पाह, 'अर्थसंशयस्येति सेको जल- करणकत्ववान वेत्यादिग्राह्यमंशयम्येत्यर्थः, 'नदाधर्म प्रयस्येत्यादि मेको अस्त्रकरणकलाभाववान वेत्यादिग्राह्याभावसंशयस्येत्यर्थः, प्रकारभेदाच मंगययोर्भद., 'प्रमाणेति तनिश्चयापतिबन्धकवादित्यर्थः, 'प्रत्यक्षा- नुमानादिनेति आदिपदाच्छब्दीदुद्धमंस्कारपरिग्रहः, 'अर्थनिश्चया- दिति वहिनिश्चयादित्यर्थः, 'अन्यथा' ग्राध-तदभावयौः भंगयस्थापि निधयप्रतिपन्धकत्वे, वहि-तद्दाधयोः संशयशायामिति शेष, 'प्रमाणमात्रेति प्रमाएमात्रेणेव वहिनिश्चयानुत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः, 'अर्थ-तहाधेति वहि-तहाधयोः संशयस्य प्रतिवन्धकस्य मत्त्वादि- त्यर्थः । ननु विपरीतज्ञान-विशिष्टबुद्योः केन रूपेण प्रतिबध्य- • प्रतिबन्धकभाव इति चेदर माम्प्रदायिका श्रग्टहीताप्रामाण्यक- नद्धर्मधर्मितावच्छेदककतदभावनिययन प्रतिवन्धकता तदमे दोष বিস্যয়াহাবীন্ধিসলিন্যাৱাঘদান- मितावच्छेदककतविभिवृद्धिवेन प्रतिवध्यता, मन्दिग्धापामाय- कम्य निचिनामामाष्यकम्य वा तदभावनिशयम्य सत्वेऽपि तदिमिय ty प्रमादाररिपयित्वादिति .!

·शब्दास्यतुंरोयबहे शब्दापामाण्यवादः। 'वुयुदयादग्रहीतामामायकेति, संशयोत्तरलौकिकप्रत्यक्षस्य संश- योत्तरोपमिति-संगयकालौनपरामगीव्यवहितोत्तरकालौनानुमित्योः धारावाहिकमंगयस्थ र सम्पादनाय झधुतरं ज्ञानलमपहाय गुरोरपि निश्चयत्वस्य प्रवेगः । न चैवं मंशयोत्तरं विनापि विशेषदर्भनं प्रात्य- चिफनिश्चयापत्तिरिति वायं। विपदर्भनं विना संभयात्मकविणे- पषजानादिरूपोटिवयविशिष्टधीसामग्रौसत्त्वेन काटिदयविशिष्ट- बुद्धेरेवोत्पादान निश्यसम्भवः(९) विशेषंदर्भने चैककोटिविशिष्ट- बुद्धिप्रतिवन्धादर्थवामिद्धानियय इति। न चैवं विशेदर्शनो- त्पत्तिसमय एव. प्रात्यधिकनिययापत्तिः प्रतिबन्धकाभावस्य कार्य- सहवर्तितया हेतुत्वेन तदानौमप्यभयकोटिविशिष्टबुद्धसम्भवादितिर वाच्यम् । तदानीमेव प्रात्यक्षिकनिश्चयस्थाभ्युपगमात् क्षणविलम्बस्य पथनिर्णयलात् । न प तथापि पर्वतो वयमाववानित्यादिभ्रमा- सरं वहिव्याप्यधूमवानित्यादिविशेषदर्शने मति) कथं पर्वतो वन्ति- मानित्याद्यलौकिकप्रत्यचमिति वाच्यं । विशेषदर्शनोत्पत्तिदशाया) ( काटियविशियबुद्देश्वोत्पादाव् निश्चयासम्मवादिति का। (२) धनुभवसिद्धो निश्चय इतीति ख, ग | (२) तथाच विशेषदर्शनोत्पत्तिमाक्षणे विशेषदनरुपपविबन्धकामावस्य साचेऽपि तदुत्पत्तिक्षणे तदभावस्थासत्वान्न कार्यकासवर्तिनी विशेष- दर्शनाभावरूपकारणस्य सत्व येन काटिदयविधिबुद्धि सम्भवतीति . भावः।. (e) वयवच्छेदकौमूतवमादिदने सवोति ख., । (1) यवच्छेदकोभूतधम्मदर्शनोत्पत्तिदशायामिति ख, ग ।

·तत्त्वधिन्तामको वनयभावभमेऽप्रामाण्यवानोदयात् तदानीमप्रामाण्यज्ञानाभावे व विशेषदर्शनेन(१) वयमावभ्रमनाश एव(९) चतुर्थक्षणे वहिप्रत्यक्षा- भ्युपगमात् क्षणविलम्बस्थाकिचित्करत्वात् । गसोन पीत इति निश्ये मत्यपि पित्तात्मकदोषवशात् गङ्ख पौत इत्यलौकिक- भ्रमस्य वशानोरग इति निश्चयेऽपि वशेऽलौकिकारगत्वधमस्या) दयन्दिक न प्राचौति निश्चयेऽपि यन्दिक प्राचौत्यलौकिकचमस्या चातुभवसिद्धत्वान् प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ दोषविशेषाजन्येति, धमसामान्यजनकदोषवारणाय विशेषपद, अन्यथा भ्रममावस्यैवा- प्रतिवध्यवापत्ते । मुख चन्द्र इत्यादिवाधितार्थकरूपकादौ बाधनि ययेऽयाहार्ययोग्यताश्रमादभेदान्वयवोधादेरनुभवसिद्धत्वाच्छाब्दा- न्येति, वहिना सिञ्चतीत्यादौ बाधनिश्चयदशाया भाब्दबुभाषच नत्यदार्थे तत्पदार्थवत्त्वरूपयोग्यताज्ञानविरहात्, आहार्ययोग्यता- जाने च वाधनिश्चयेऽपि रूपकादिवत्तत्रापि शाब्दबोधस्येष्टवात् । बाधनिययेऽप्याहार्य्यस्लौकिकप्रत्यक्षोदयादाहाय॑प्रत्यचेतरेति, पाहा- र्यवञ्च खममानाधिकरणा-तदिशिष्टप्रत्यक्षत्व-तदिभियानुभवत्वप्रका- रकेच्छाप्यवहिनोत्तरवर्तिल तदिगिष्टानुभवोजायतान्त विशिष्टज्ञान शाथतामित्यादौछामत्वेऽपि बाधयुद्धिमत्वे अनुमिति रमत्याधनु- (1) धप्रामाण्यवानामा वित्यनन्तर अवच्छेदकोभूतधर्मदर्शने नेत्यय पाठ ७., ग• पुस्तकइये भवितु युक्त । (७ वभावभमाशोतरमिविगा। मगरकवमानरमादित्यादि । दिगम्भमत्यदोषवशादियादि।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवाद । दयात्प्रत्यक्षपदं, निश्यत्वस्य गुम्तया बाधनिश्चयोत्तर संशयापादक- तया च तदपाय सामान्यतोवुद्धिवप्रवेशः, अन्धकारे घटाभाव- निश्चयोत्तरमालोकसमवधाने विनाप्यमामाण्यज्ञानं घटलौकिक- प्रत्यक्षस्य कुड्ने गन्धाभावनिश्चयोत्तरं विनाप्थप्रामाण्यज्ञान तैल- संयोगे गन्धलौकिकप्रत्यक्षस्य चाभ्युपगमात् लौकिकप्रत्यक्षनियं प्रति समानेन्द्रियजन्यविपरीतलौकिकनिद्ययस्यैव प्रतिवन्धकत्वाभ्युप- गमाञ्च लौकिकप्रत्यचनिययान्येति, आनुमानिकादितदभावनिश्च- यम्य इन्द्रियान्तरजन्यतदभावनिययस्य च तल्लौकिकसंघयविरोधि- वात् प्रतियोगिकोटौ निश्यत्वप्रवेशः। वस्तुतस्तु तच तलौकिक-. प्रत्यचनिर्णयस्यैव कार्यसहभावेन नौकिकसंगयविरोधितया प्रति- योगिकोटी निर्णयो न प्रवेशनीयः, किन्तु तल्लौकिकमत्यक्षान्यत्वमेव बक्तव्यं । न च तलौकिकप्रत्यक्षनिर्णयान्यत्वम्य तलौकिकप्रत्यवान्यषस्य वा प्रवेशे चक्षुरादिना तदभावनिययेऽपि चक्षुरादिना अनुभूय- मानतदारोपानुपपत्तिरिनि वायं। गृहौताप्रामाण्यकतदिन्द्रिय- जन्यतदभावतौकिकनिययत्वेन प्रतिवन्धकता दोषविशेषाजन्याना- हार्यतदिन्द्रियजन्दतदिमिट प्रत्यचलेन प्रतिवध्यतेति प्रतिपथ्य-प्रति- बन्धकभावान्तराभ्युगमात् । चनुपा मण्डुकवमाननदोषवभादुर- गवाभावाभावस्तौकिकप्रत्यक्षात्मकधमेऽपि त्वचोरगलाभावप्रत्यवस्थ, चक्षुषा दर्पणादौ मुखाद्यभावाभावलौकिकप्रत्यक्षात्मकममेऽपि बचा दर्यशादो मुसाबमाधमत्यदस्य, अन्धकारे लचा स्टाभावादिलोकिक- प्रत्यचनिश्चयेऽपि पालोकसमवधाने विनाथप्रामाण्यज्ञानं घट- लौकिक्रप्रत्यक्षस्य चानुभवात्तदिन्द्रियजन्येति मतियश्य-अनिवन्धकता- 1 4 ·नावचिन्तामयी वच्छेदकयोर्विशेषणं, तब तत्तदिन्द्रियादिजन्यतावच्छेदकचाऽपवा- दिपरिचायक। न चैवं लक्ष घटाभावलौकिकनिश्श्यऽपि चक्षुधा घटादिविशिष्टलौकिकप्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्यम् । एवात्, एक- भानुमानिकादितदभावनिश्चयेऽपि तदिभिष्टलौकिकमत्यवस्थेष्टत्वान समानेन्द्रियजन्यापनौतमानात्मकतदभावनिथयेऽपि तदिमिष्टलौकि- कप्रव्यचोदयात् प्रतिबन्धकतावच्छेदके लौकिकेति, प्रतिवध्यतावच्छे. दके च तत् न नित्रेशनौयं प्रयोजनाभावान्, उपनौतभानं मत्यपि अधिकन्विति न्यायान् ममानेन्द्रियजन्यतदभावलौकिकनिश्चयस्थापि प्रतिबन्धकत्वात्, चचुषा गसोन पौतः अयं नौरग इति स्लौकिक- प्रत्यचनिथयेऽपि तत्समानकायोत्पनात् तदुत्तरीत्पबादा पित्त मण्डूकवमाननाधात्मकदोपात् गङ्खः पौतः अयमुरग इति चाक्षुष. भ्रमस्य स्फटिकोन रक इति चाचुपचौकिकनिश्येऽपि तत्समान कालोत्पनात् नदुत्तरोत्पत्रादा अवाकुसुममानिध्यात्मकदोषाक्तः स्फटिक इनि चापधमस्य चोदयाद्दोधविशेषाअन्येति, अन्यत्सर्व . पूर्ववत् । एवमेव तदभावण्याप्यत्त्वादिनिश्चय तदिशिष्टबुयोरपि प्रति- वध्य-प्रतिवन्धकभावोयोध्य इत्याहुः । तदमत्। श्राहायंप्रत्यक्षतर- नदिमिटबुद्धिवस्य प्रतिवध्यतावछेदकले नदिशियमत्य नायता: मित्यादीच्शविरहदशायां वाधनिश्चयपत्ले पाहायंप्रत्यवेतरतादि- गिटबुझेरसम्भवेऽप्याहार्यप्रत्यक्षात्मकतदिभिष्टबुद्धिममन्नेर्दुरित्वात् । म चाहार्यप्रत्यवं प्रति तत्तदिच्छानो विशेषतो हेतुत्वात्तदभावादेव नदानी माहार्यप्रत्यक्षोदय इति वाच्यं । अनन्तकार्य-कारणभाव- कल्पनापत्तेः। एवं नदिशिष्टप्रत्यवं जायतामित्यादी कासवे बाध- । . .

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । खुद्यमचे पाहाय॑मत्यदेतरतदिशिवुद्धिवारणायामाहार्यप्रत्यक्ष प्रति तदिच्छाभावानां विशेषतो तुतापत्तेशेति। न चाहार्यप्रत्य- नरवं भतिवध्यतावच्छेदके न निवेभनौयमपि तु तत्तद्विमिष्टप्रत्यक्ष जायतां तत्तदिशिष्टानुभवोजायतामितौछाविरहस्योत्तेजकत्वमुपेय- मिति वाच्यं । नदिमिष्टप्रत्यवत्रायनामितीच्छामने वाधनियम- वेऽप्यनुमिति-सत्पाद्यापत्तेः। केचित्तु अग्टहीताप्रामाण्यकतदभावनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकता मत्यव-गादान्यतदिशिष्टयुद्धिलेन प्रतिवष्यतेति सत्यनुमितिमाधा- रण:(१) एकः प्रतिवध्य-प्रतिवन्धकभावः, मत्य प्रति त नदिशिष्ट- मत्यदलादिप्रकारेनेच्छाविरविमिटाग्टहीतामामाश्यकतदभावनिय- यत्वेन प्रतिवन्धकता तदो दोषविशेषाजन्य-तषौकिकप्रत्यवनिय- यान्य-दिमिष्टप्रत्यरत्वेन प्रतियध्यतेति लौकिकालौकिकमंमयोप- मौतभानमाधारण(२) एकः, अपरय तदिमिष्टप्रायचत्वादिप्रकारके- काविरहकूटविशिष्टाग्टहीतााप्रमाश्यकतदिन्द्रियजन्यन्नौकिकतदभा- वनियपत्वेन) प्रतियन्धकता तो दोपविणेपालन्यतदिन्द्रियजन्यत- दिगिलौकिकमत्यनवेन प्रतिवध्यतेति लौकिकप्रत्यक्षमावमाधारण- (१) नदिष्ट्राभावाना हेतुत्वापत्तेोति ख., गं. ११० सदनुमिन्युपमितिमात्रमाधारण इति क.। "ौकिकालीशिकमंशयोपनीलमानोमयसाधारण प्रतिका, लौकिका- किसमपूयोरगीतमानपयधमात्रयाचार प्रतिमा ) पराप्रामादिभिप्रत्यक्षदादिमकारक शादिरगटरि. হিসহিন্থিযসখাৎস্যবিঘৰৰবি ,স।

·तत्त्वचिन्तामणौ इति प्रतिवध्य-प्रतिबन्धकमावत्रयं, एवमेव तदभावव्याप्यवत्वादि- निश्चय-तदिगिरायुधोरपौति प्रातः । वस्तुतस्तु सम्प्रदायमतमेव रमणैयं तदिभिष्टप्रत्यक्षत्वादिमकारके- च्छाविरकूटानां परस्परं विशेषण-विशेय्यभावे विनिगमनाभावाद - तरकार्य-कारणभावावश्यकतया(१) तदपेश्याव्यवहितोत्तरवर्तिवसम्म धेन तादृशतादृशेच्छावत्प्रत्यचवावच्छिन्न प्रति नादृशतादृशेशाना अनाहाय्यंप्रत्यवं पति नादृशतादृशेच्छाभावानाच हेतुत्वस्यैव लघी- यम्बात् । न च तादृशेच्छाविरहकूटानां विशेषण-विशेष्यभाव. भेदेन प्रतियोगितावच्छेदकभेदेऽपि समनियततया अभावस्यैकत्वा- बामन्तकार्य-कारणभाव इति(२) वाच्यं । प्रभावस्य धर्मिण एकवे. ऽपि प्रतियोगितावच्छेदकभेदेन तत्तप्रतियोगितावच्छेदकघटित- धर्माण विनिगमनाविरहेण कारणतावच्छेदकौनतानां नानासाना- {\) ব স্ব নলবিদ্যাবিস্কুল নবিছাৰিয়ে লায়লাব दकत्वसम्भवे विशेषय विशेग्यमाचे विनियमनाविरहात् कथं कार्थ- कारणामावानन्यमिति वाय। एककारणपरितोषापत्तिमिया या सज्धवृत्तिकारणतावच्छेदकत्वानङ्गीकारेण कूटत्वेन तत्तदिशाविरह- यूटम्य कारणतादच्छेदकलासम्भवात् । (२) तादृशताइभेप्शवत्प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति तादृशवादृपीछापा हेतु- त्वस्यैव लधोयम्यमिति का। (७ पाच वदिच्छाविरहविशियापरेछाविरहविशिलदभावनिश्चयता- बच्छिवाभावम्य पपरेछाविरविधियतदिष्याविरदविशियतदभाव रिचयलावच्छिनामावगमनियतलेन व्यभिवतया न कारणहत्यमिति भाव ।

·शब्दाख्यतुरीवखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः। नाकार्य-कारणभावस्य दुर्वारत्वात् । न च तयक्रित्वेन तदभाव- व्यईतत्वं म त प्रतियोगितावच्छेदकानां कारणतावच्छेदकेऽन्तर्भाव- इति वाच्यं । अभावक्ष्य तयनित्वेन हेतुत्वेऽपसिद्धान्तात् प्रतियो- गितावच्छेदकप्रतियोगिघटितधर्मणैवाभावस्य हेतुलनियमादन्यथा अटहीताप्रामाण्यकाव्यभिचाराकाहादिनिययस्य हेतुत्वमपेक्ष्य - निश्चिताप्रामाण्यकव्यभिचारजानाकाहादिव्यतिरेकज्ञानाभावस्था) देवतायां गौरवाभिधानस्यामङ्गतत्वापत्तेरिति । उच्छृद्ध लाम्नु तनौकिकप्रत्यक्षान्यत्वं प्रतिबध्यतावच्छेदके न निवेशनीयमपि तु लौकिकालौकिकप्रत्यक्षमाधारणविशिवुद्धित्व- मेकमेव(२) प्रतिवध्यतावच्छेदकं वाच्य। म चैवमुपनौतभानाचमि- ग्याधात्मकतदभावनियमत्त्वे इन्द्रियान्तरजन्यलौकिकतदभावनिव- यमचेऽपि च तदिपिटलौकिकप्रत्यक्षं न स्यादिति वाच्यं । अमत्य- प्रामाण्य भागे तदानौं तदनुत्पादस्यत्वात् तथाच माम्प्रदायिक- () तथाच कारणीभूतस्याभावम्य एकत्वेऽपि कारणतावच्छेदकोभूतानां तत्तदिच्छाविरहाणा मध्ये एकम्य कारणतावच्छेदकत्वं व्यपरस्य कार• बसावच्छेदकतावच्छेदकावं इत्यत्र विनियमनामावेन कारणाइत्वमिति () व्यनिचितामामायकव्यभिधारशानामाषम्य पनिखिताप्रामाण्य काका- शादियतिरेकमानामावम्य वर्ष, मन्दिग्धाप्रामाण्यकयमिधार- नियम्य व्यभिचारमंशयपर्यवसनतमा तानिरापरमायां पनु- मितिवारमाय घारपोताप्रामालमपचाय थनिधिताप्रामाण्या- त्वविरेपचमुहमिति । (लौकिकालाकिसमाधारधानत्वमेवेति खा, म.। + ·तचिन्तामो मतानुयायित्वे एकएव प्रतिवध्य-प्रतिबन्धकभावः, रछाया उत्तेज- कत्वपवे च प्रतिवध्य-प्रतिवन्धकमावदयं लौकिकप्रत्य प्रति पृथक्- प्रतिवध्य-प्रतिबन्धकभावकन्यनात, एवं प्राब्दान्यवमपि प्रतिवध्य- तावच्छेदके न निवेशनौयमपि तु लाघवाच्छाब्दधीमाधारणमेव प्रतिवध्यतावच्छेदक पेयं मुखं चन्द्र इत्यादिवाधितार्थकरूपकादौ तु मुखादिषु न चन्द्राद्यभेदाम्वयबोधः किन्तु चन्द्रपदस्य चन्द्रमः शादी लक्षणया तदभेदादेरेव मुखादी बोध इत्यभ्युपगमात् । " चैवं योग्यताज्ञानस्य शाब्दधीहेतुत्वे मानाभावः वहिना सिञ्चती- त्यादौ बाधनिश्यस्य प्रतिवन्धकवादेव शाब्दबोधाभावोपपत्तेरिति वाच्य। तद्धेतृत्वाभावस्थेष्टत्वात्, बाधनिश्चयस्थ प्रतिवध्यतावच्छेदके भाब्दान्यत्वं प्रवेश्न शाब्दबोध प्रति योग्यताज्ञानरूपकारणार कपनाया अन्याय्यतात् प्रचालनादौतिन्यायात रत्याइः । उपाययास्तु पर्वतोवनयभाववानित्यादिभ्रमोत्तरं वहिव्याप्यधूम वान्पर्वत इत्यादि विशेषदर्शने मति विनापि वयभावधमेऽप्रामाण जानं बतौयक्षण एव पर्वतोवहिमानिनिप्रत्यवस्थानुभवसिद्धवान् स्यानुर्न वेतिमंगयोत्तरं विशेषदर्शनाद्यग्रिमण एवायं स्थानुरिति प्रात्यविकनिश्चयो न तु विशेषदर्शनाद्युत्पत्तिसमये इत्यस्याप्यनुभव मिद्धलाच मंशय-निययमाधारणं विशेषनाघभावविशियानिधि ताप्रामाच्यकतदभावजानलमेव प्रतिबन्धकनावच्छेदकं न तु वन- मटौताप्रामाण्यकतदभावनियव । न चैतस्य प्रतिवध्यतावच्छेदक यदि तदमे दोषविशेषामन्य-मान्दान्य-तौकिकात्यवनियथान्या- (1) प्रवासनाहि परम्य दूरावस्पर्मनं वरमिति न्यायादियः ।

·शब्दाप्यतुरीयखण्डे पूब्दाप्रामाण्यवाद । हार्यप्रत्यचेतरतविशिष्टबुद्धिवं तदा मंगयोत्तरमपि संभयो न स्थान संभयोत्तरमुपमिनिः सतिय न स्यात् वाधनिश्चयोत्तरमप्यनुमितिः स्मान् परामर्यात्मकविशेषदर्शनसत्त्वादिति वाच्यं । नदंगे दोष- विशेषाजन्य-तलौकिकात्यवान्याहार्यपत्यवेतरतद्विशिष्टप्रत्यचनिथय- स्वस्थ प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वात् । न चैवमपि पाधनिश्चयोजरमपि मंशधापत्तिाधनिययोत्तरं समुत्यनुमित्यापत्तिशेति) वाच्यं । अग्टहौतामामायकतदभावनिश्चयलेन प्रतिवन्धकता नदंगे दोष- विशेषाजन्य-मान्दान्य-तत्प्रत्यनिययान्यानाहार्यतदिमिरवुद्धिन्वेन प्रतिवध्यतेति लौकिकास्तौकिकसंभय-सत्यनुमित्युपमितिमाधारण- प्रतियध्य-प्रतिबन्धकभावान्तराभ्युपगमात्, अब च विशेषदर्भनादे - तेजकत्वं, दोपविणेपजन्यमंण्यव्युदामाय दोपविणेपाजन्येति, प्राधा- यमंशययुदासायानाहार्थति, लौकिकमत्यवं प्रति च विशेषदगना- घभावविभिटानिथिनामामाप्यक-तदिन्द्रियजन्य-तदभावलौकिकवि- मिटजानत्वेन प्रतिबन्धकतर दोषविशेषाजन्यानाहार्य-तदिद्रिय- जन्यतदिभिरलौकिकपत्यशनिश्चयत्वेभ प्रतिवध्यतेति प्रतिवध्य-प्रति- यन्धकमावत्रयमित्याः। तदमत्। कविलम्बस्थादोपतया भ्रम- मंमयोत्तरप्रत्यवायुले घोकापस्तापादेव मापपत्ती प्रतिमध्य-पति- पन्धकभावषयकपनम्यान्याय्यवान्. विशेषदर्शनाधभावविशिष्टलस्य प्रतिबन्धकमावच्छेदककोटिप्रदेशे गौरवाच । ( दाधनिययोमरमप्यनुमित्यापपिति स., म. (२) सत्यपभिन्यापपिरिति सर, स्पधनुमिथुपमित्यापतिरोति म.।

·सावचिन्तामो . मिश्रास्तु श्राहावादिप्रत्यक्षवत् प्रत्यवनिश्चयमात्र प्रत्येव तदभाव निश्यस्तदभावसंशयय न विरोधी अतएव पर्वतोवयमाक्वानि- न्यादिधमोत्तरं विशेषदर्शने मति विनाष्यप्रामाण्यज्ञानं हतीयक्षणे एव पर्वतो वहिमानित्यादिप्रत्यदनियोनानुपपन्नः, एवञ्च अहौता- प्रामाण्यकतदभावनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकता तदंशे दोषविशेषाजन्य- शाब्दान्य तत्प्रत्यक्षनिश्चयान्याहार्यप्रत्यक्षेतरतविशिष्टयुद्धिवेन पनि- पध्यतेत्येक एव विपरीतज्ञान-विशिष्ट योः प्रतिबध्य-प्रतिबन्धकभावः । न चैवं तदभावनिश्श्योत्तरं विनापि विशेषदर्शनं तदिशिष्टप्रत्यानिव- पापत्तिः तदभावसंप्रयोत्तरं विशेषदर्शनोत्पत्तिममय एवं तविशिष्ट- प्रत्यानिश्चयापत्तिशेति वाच्यं । नौकिकमत्यचनिययान्याग्रहौतामा- मायक-तविपरीतजानाव्यवस्तिोत्तरतमत्यवनिश्यलावच्छिनं प्रति नदिपरौतज्ञानविरोधित्वेन विशेषदर्शनादेईतत्वात् प्रानुमानिकादि- सदभावनिश्चयोत्तरं नदिन्द्रियान्तरजन्यतदभावलौकिकप्रत्यक्षोत्तरञ्च विनापि विशेषदर्शनादिकं तमौकिकनिश्चयोदयात् तलौकिकपत्यक- निश्यान्येति तत्प्रत्यक्षनिश्चयविशेषणं । न चैवं समानेन्द्रियजन्य- मदभावलौकिकात्यचोत्तरमपि विना विशेषदर्शनं ताकिकप्रत्यक्ष- निचयापत्तिरिति वाच्य । तदिन्द्रियजन्यतविपरीतलौकिकप्रत्यक्षा- ध्यवहितोत्तरदिन्द्रियजन्यतनौकिकमत्यचनिश्थत्वावच्छिन्नं प्रायपि तविपरीतज्ञानविरोधिलेन विशेषनादे!तुलकन्दमान, अव्यवधि- तोत्तरवध अभयवोत्पत्तिक्षमाधारणं तेन विपरीतनिश्चय- () सोत्पतिक्षयसाधारणं सायशितोत्तरत्वञ्च सध्वंसाधिकरणसमय- धाधिकरणले सति समागमाचाधिकरणत्वमिति ।

·शब्दाख्यतुरौयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । तविशिष्टप्रत्यदनिश्चययोन युगपदुत्पन्तिरित्याः । तदत्यन्तममत् । विशेषदर्शनं विना भ्रममंगयोत्तरं विपरीतज्ञानोत्तरताप्रत्यक्षनिश्च यानुत्पादेपि तत्प्रत्यक्षनिश्चयसामान्योत्पत्त्यापत्ते.) तद्विपरीरजानं विना केवलविधेषादर्शनादिदशायामपि तद्विपरीतज्ञानोत्तरतःप्रत्यक- निश्चयापत्ते।। अथ तदिपरोतज्ञानानुजरतत्प्रत्यचनिश्चयलावछिन्नं प्रति तदभावज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकत्वं वाच्यंमतोनाद्योदोषः, तद्विप- रीतज्ञानोत्तरतत्प्रत्यवनिश्चयवावच्छिन्नं प्रति नविपरीतज्ञानलेनापि हेतुलाभ्युपगमान्न द्वितीयोऽपीति चेत्, कार्यकारणभाववाल्या- दुपाध्यायमतापेक्षयापि महगौरवं । अथ तद्विपरीतज्ञानासुप्तर- तत्प्रत्यचनिशयलावच्छिन्नं प्रति तदभावज्ञानलेन प्रतिवन्धकत्वादेव नाद्यो दोषः, न वा दितीयो दोषः विशेषदर्शनस्य हि तदिपरीत- जानोत्तरतत्प्रत्यक्षमिययत्वं न कार्यतावच्छेदकमपि तु तद्विपरीत- ज्ञानविरोधिमन्प्रत्यक्ष मत्वर्थशाव्यवहितोत्तरलं तच्च केवल विशेष- दर्शनदशायां जायत एवेति । न च तदिपरीतज्ञानानुत्तरप्रत्यक्ष- निययत्वावच्छिन्नं प्रति तदभावज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकले सति तद- भावनिश्चये विशेषदानादिकं विनापि विपरीतज्ञानोत्तरमत्यक्षा- पतिरिति वाच्य। विपरीतज्ञानविरोधिमत्प्रत्यक्षातिरिक्रम्य विप- रोतज्ञानोत्तरप्रत्ययालोकतया विपदर्शनात्मकविपरीवज्ञान- विरोधिनोऽभावादेव तर तदनुत्पादादिति चेत्, एवमभिधाने कार्य-कारणभाववाढल्याभावेऽपि अव्यवहितोत्तरत्वादिमबोन उपा- (V सामान्यसामग्रौमत्वादिति शेप ।

·तत्वचिन्तामो । वाक्यरचना सम्भवत्यत रतस्यायमों न वा, एतत्सदर्थव ध्यायापेक्षया कार्यतावच्छेदकगौरवख दुर्वारबात् । किश्च व्याय- दर्शनन्यावर्तकधर्मादिदर्जनभाधारणस्य तदिपरीतज्ञानविरोधिना- रच्छेदकस्यैकस्याभावात्तद्दिपरौतजामविरोधिखमप्यमनुगत। पिर कुडुमादौ गन्धाधभावलौकिकचमोत्तर लादिभयोगे विनापि व्याथानादिरूपतविपरीतंज्ञानविरोधिनं गन्धादिलौकिकात्यय निरापोदयायभिचारः। न च तव तेलादिसंयोग एव विपरीत जानविरोध्यस्तीति वाच्य। तम्य तद्विरोधिले मानाभावात् । नपामामाध्यमानानभ्युपगमे पकापतापादेवोपपत्तिरिति लेना किमेतावत्कुरभ्या वाभावभ्रमादिस्यले पि तथा वळू प्रयत्ना- दिति महपः। . ममु म वयमुझमंशयम्न प्रतिबन्धकवं भूमः किनूतमामयी भार्थ- गियापिका मंजयमामग्रौलादित्यत्र परिहारान्तरमाइ, 'विनापोति, ধর সময় হাল্পধহঃ মনিষাঘাণি স নিষিদ” वादेन ममाधानानरमाइ, 'विनापोनि, 'अर्थ जसकरणकत्वावे. कादिक, वायरमा भन्भवति' भाकालादिमदाक्यप्रयोगो भाति, जमकर एकसरोकापानिपादकमयाकाहादिमदाक्यमम्तीति पावन এনাক্ষাদ্বামিয়ান সামান্যতময় মাথায় रति दस्त, बलेन मिनीत्यादिवायप्रयोगविषयोऽपि र मेकादि: फमतोनिया, तेल प्रतिपाययकोटिकमये मेकम्पादिपमाधा- रपधमंधाभः, ति, काहादिमायमरूपममानधमंद- (पशाकिरतस्विम पाठपुत के मागिता ·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । । वा, एतज्जन्यज्ञानं सदिययकं न वेति संभयस्यार्था- . गादिति शेषः, 'अयमिति, 'एतस्य' वाक्यस्य, 'अर्थ.' मनिपाद्यः, 'अयं न वा' जलकरणकत्ववमेकादिर्न वेत्यर्थः, तादात्म्यसम्बन्धन 'मलकरणकलवत्सेकादिकोटिरिति भावः । केचित्तु 'अयं' जस्तकरणकत्ववन्मेकादिः, 'एतस्य' वाक्यस्य, "अर्थ:' प्रतिपाद्यो म वेत्यर्थः, इत्याः । तदसत् । एतस्य सेके जलकरणत्वांशे सन्देहरूपत्वेऽपसिद्धान्तात् धर्मितावच्छेदकांगे मंग- • याकारसंशयानभ्युपगमात् । तदंशे निश्चयाकारत्वे चं ग्राह्यसंशयला- अनुपपत्तेरिति ध्येयं । "एतदिति एनदाक्यं जलकरणकत्ववत्सेकादिपनौनिजनक न वेत्यर्थः, मद्विषयकमिति जलकरणकलवमेकादिविषयकं न वेत्यर्थः, 'मंगयस्येति, ग्राह्यसंभयपर्यवसन्नस्येति शेषः, धर्मिणि कन्व- सेकविषयकलयोनिश्चयमत्त्वेन. प्रतिपाद्यधर्मिकर्ममय-ज्ञानधर्मिक- मंशययोरपि सेक्षे जलकरएकत्वमन्देहपर्यवतन्त्रत्वादिति भावः । 'अर्धावगमेति गाब्दबुद्धेस्त्तरकाल एवं सम्भवाचेत्यर्थः, तथाच भाब्दवोधात्पूर्वमसम्भवाचेति फलितार्थः, संशयस्योपनीतभाना- मकतया नदपेच्या शाब्दमामय्या बालवावादन्यथा पर्वबोपनौत- भानस्यैव सम्भवाच्छाब्दयोधस्यैव दुर्लभलापत्तेरिति भावः । मिश्राम अर्यावगमेति मान्दवोधपूर्व मेकादौ जलकरणकत्वा- (1) भान्दवोधात् पूर्व संशयमामयसम्मवादिनीति का । 22 ·वाचिन्तामणौ वामोत्तरकालीनत्वाचा | तस्मादाप्तोतत्वं धमाध- अन्यत्व अबाधितार्थकत्वं यथार्थवाक्यार्थप्रतीतिपरत्वं वा भातं अनुगतमपि न हेतुः प्रथमं ग्रहीतुमशक्य- दिनियथाभावेन शाब्दबुद्धेरुत्तरकात एव सम्भवाचेत्यर्थः, विशेषण- तावच्छेदकमकारकनिर्णयं विना विशिष्टवैशियमंशयासम्मवादिनि भावः, इत्याहुः । तदनन् । उकसंगयाना सेके जलकरणकालागि মাকাল তিমিgৱঘিন্নালালান গাহিবী বিলায়ি समस्तत्पदार्पज्ञानादेव विशेष्ये विशेषणमिनिन्यायेन सम्भशन বিrিছঘিবেলথি সমাগালে-বিধান दिक् । चपार्थतात्पथ्यादिज्ञानम् भाब्दयोधा तुवे किं भाम्ददोधे कारणमिनिषि प्रतिपादयितुं पुनरूपमंदरनि, 'तस्मादिति, 'प्राप्तो- कममिति तत्पदार्थविशेयक-तत्पदार्थप्रकारकपपाजानवदकलरूप नापदापवत्तापदार्पज्ञानवदुकवरूपं वा प्राप्तीकममित्यर्थः, अयाधि- कार्यकमिति नत्पदावन पदार्थमनोनिजनकमभिधर्षः, 'यथा- पंवाक्याति नपदार्थविगेश्यक तत्पदार्थप्रकारकयथार्थप्रतीनीध- चोपरितनपं तत्पदावापदार्थप्रतीतोपयोचरितमरूपं हा पपातापर्यमिधः, 'प्रथम' साम्दयोधात्पूर्व, 'भातुमयमा- (२) नामांकराचीलादिति। (" प्रारमिपोलिस ·शब्दास्यतुरौयखण्डे,शब्दाप्रामाण्यवादः । १०१ त्वात्, किन्तु तात्पर्य्यग्राहकत्वेनाभिमतानां न्याय- जन्यज्ञान-प्रकरणादीनामन्यतरत् तात्पर्यव्याप्यत्वेना- . दिति) शाब्दबोधात्पूर्व विभिग्य तत्पदार्थ तत्पदार्थसंसर्गज्ञाना- भावात् 'प्राप्नोत्रत्याग्रहीतमशकवादित्यर्थः; तात्पर्यग्राहकले- नेति, एतच्च एकदेशिमतेन, स्वमते तु तत्पदार्थविशेय्यक-तत्पदार्थ- प्रकारकमीतीच्छयोचरितवरूपतात्पर्य्यज्ञानस्यैव हेतुलेन वक्ष्यमाण- खादिति ध्येयं । 'न्यायजन्यज्ञानेति वेदाभिप्रायेण, 'प्रकरणदीनां' प्रकरणादिज्ञानानां, 'तात्पर्यव्याप्यत्वेनेति तार्यत्पस्य व्याप्यं विषय- नया यति व्युत्पत्या तात्पर्य्यव्याप्यविषयकवेनेत्यर्थः, यथाथुने न्यायजन्यज्ञानस्य तात्पर्यव्याप्यवाभावादनन्वयापत्तेः, श्रच नात्पथ्य नदिशेय्यक-तत्प्रकारकमतीतीच्छयोचरितवं न तु तत्पदार्थवसत्य- दार्थप्रतीतीच्छयोधरितवं, वहिना भिवतीत्यादावभावान् । इद- चापाततः तात्पर्य्यव्याप्यविषयकज्ञानवेन कारणले तात्पर्याव्याप्ये भोजनादिरूपप्रकरणवधमेण विषयावाधात् शाब्दप्रमानुपपत्तेः प्रमेयत्वादिरूपेण तज्ज्ञानाच्छाब्दबोधापत्तेश्च । न च तात्पर्य- व्यायवप्रकारकज्ञानवेन हेतुलमिति वाच्यं । सर्वत्र तेन रूपेण जानाभावेन अयापकालात् । नापि तात्पर्यशाप्यतावच्छेदकप्रकारक- ज्ञानेलेन देवत्वं प्रमेयवदित्यादिज्ञानाव्यात्तेः संवर्गभेदेन तात्पर्य- व्याप्यत्व-तदवच्छेदकल्पयोरयननुगतलाच । वस्तुतस्तु तत्तत्मकरणला- (९) 'यहोतुमशक्यत्वादित्यत्र 'ज्ञातुमशक्यत्वादिति कस्यचिन्मूलपुस्तकास्य पाठमनुष्य ईदृम्रपाठधारणमिव्यनुमोयते , ·१७२ तत्त्वचिन्तामो नुगतं, तथाकासासत्तिनिश्चयः, तहिपर्यये संशये च शाब्दजानाभावात् । योग्यतायाथ ज्ञानमा हेतुः तत्संशये विपर्यये प्रमायाञ्च वाक्यार्थज्ञानात, तथा विभत्यादिसमभिव्याहारः सम्भूयोच्चारणच. शब्द दिना तत्तप्रकरणादिज्ञानं तत्पशब्दे विशिश्य हेतुरित्येव तवा श्राकाहायत्तिनिश्चययोतिले मानमाह, 'तदिपर्यय इति भयो- यतिरेकनिधये इत्यर्थः, 'मंशये च' तयोः संशय र, तथाच यासंशयेत्यादिव्याप्तिवतात) तयोर्विद्ययस्य हेतुतेति भावः । 'तत्- मशये' योग्यतायाः मंगये, 'विपर्यये' तस्या निश्चयात्मकधमे, 'प्रमायां' तस्या निद्ययात्मकप्रमायां, 'विभक्त्यादौति कर्मादिवाचक विभज्यादिपदधानमित्यर्थः, तेन पदयो समभिव्याहाररूपाकाहा- ज्ञानतोभेदः, 'पादिपदानाम-धावात्मकपदपरिग्रहः, 'मभूति (१) वस्तुतस्तु इदानी वक्तरवार्थे म तात्पर्ध्य दिनान्तरे तात्पर्यमासीत्। इदं वाक्यं नैतत्तात्पय्यक वाक्यमेतत्वात्पर्थकमित्यादित शाब्दबोधा- भुदयात् तत्तत्वालोन-तत्तत्पुरुषोय तत्तदाक्यत्यादिप्रकारकतात्पर्य- অবিল জালেম্বানুমান্ জানায়লাব বলিব হ্মা-কামোৱাৰী নলীযিনি আইন সাবিলা নদযামিদি নাই বিঘ্নিয় हेतुरियर सस्य इत्यधिक पाठ क-मुस्तके वर्तते । 11) यम्य साये सस्य थतिरेकनिश्चये च यस्यानुत्पाद' तनिसय सत्र कारमिति थापिरमादिबध।

·शब्दारयतुरीयाण्डे प्रदाप्रामाण्यवादः । ज्ञानमात्रे कारणानि नानार्थे श्लिष्टे चानेकोपस्थिता- बपि प्रकरणादिवशदेकमर्थमादायान्वयबोधः। ल- परस्परमहकारेणकाम्यययुद्धिजनकत्वज्ञानमित्यर्थः, उदय तात्पर्यस्य प्रकरणदेर्वा ज्ञानकालेऽपि सम्भूयेकार्यप्रतिपादकानि नैतत्पदानौति जानकालेऽपि न शाब्दबोध इत्यनुभवमनुसृत्याभिहितं । वस्तुतोऽस्य देतत्वे मानाभाव इत्यवधेयं । केचित्तु . सम्यकार्यप्रतिपादनतात्पर्यकत्वं एतम्यार्थः तच्च ज्ञात- मुपयुज्यते इति नद्भमादप्यन्वयबोधदर्शनादित्याउः) । ननु यथार्थतात्पर्यग्रहयातले कुतो नामार्थादावनेकाप- स्थितावपि प्रायमः एकार्थमादायैवाम्चयबोध इत्यात प्राइ, 'नानार्थ- इति यचोभयचिव प्रकरणसम्भवस्तत्रैका तात्पर्यविरहे उभयार्थमा- दायान्वयबोधे दापत्तिरेव भरणमिति ध्येय मिटे घेति श्वेत- गुणविमिष्टोधावति या दूतो धावतीत्यर्थदयके श्वेतों धावतीत्यादि- वाक्ये इत्यर्थः, 'प्रकरणदिवमादिति एकार्थया हकप्रकरणादिमात्र- मत्यादित्यर्थः, “एकमर्थ' एकमेवार्थ । ननु तथापि यथार्थतात्पर्य- यस्याहेतुले यष्टीः प्रवेशयेत्यादिलावशिकस्थले वृत्तिजन्यौपस्थि- यादेरविशिष्टत्वेऽपि प्रायमोलक्ष्यार्थस्य यरिधरस्यैवानियधीन तु शक्याया यटेरिति कुतो नियम इत्यत आह, 'लक्षणा चेति (1) केचित्वियादि चाइरित्यन्त पाठ ख., म. पुस्तकाइये नास्ति। (२) तत्रेयादि ध्येयमित्यन्तः पाठःख, गपुस्तकद्दयें नास्ति ।

·१७ तत्वचिन्तामणौ . . क्षण च" न तात्पर्यानुपपत्त्या किन्वन्वयानुपपत्त्यैव प्रकरणाभीजनप्रयोजनकत्वेनावगतप्रवेशनस्य थष्ट्य- न्वयानुपपत्तेः। अजहत्स्वार्थायां प्रकरणादेव छचि- . वक्ष्यार्थस्यैवान्वयवोधचेत्यर्थः, शक्यार्थानन्वयबोधोति यावत्, 'न तात्पर्येति न मुख्यार्थतात्पर्ययहाभावेनेत्यर्थः, 'अन्वयेति अन्धधिनि अवयितावच्छेदकसम्बन्धेन मुख्यार्थाभावनिश्चयेनैवेत्यर्थः । ननु यष्टीः प्रवेशयेत्यत्र प्रवेधनस्यैव यष्टियदार्थान्वयितया न तत्र शक्यार्थस्य यष्टे-. रभावनिश्चयः यष्टेरपि मवेशनसम्भवादित्यत आह, 'प्रकरणदिति, 'अवगतेत्यनेनान्वयः, 'भोजनप्रयोजनकत्वेनेति भोजनानुकूलत्वेने- त्यर्थः, विशेषणे हतीया, तथाच प्रकरणविशेषात् प्रवेशेनवरूपेनोप- स्थितस्य भोजनानुकूलप्रवेशनस्येत्यर्थः, अन्वयिन इति श्रेषः, 'याश्य- वयानुपपत्तेरिति प्रवेशनवरूपेण प्रवेशने कर्मतासम्बन यटेरभाव- निययादिव्यर्थः । ददमुपलक्षणं प्रवेशने यटेरचयबोधे विलक्षण- प्रकरणं हेतुस्तदभावात् प्रवेमने न यष्टेरचयबोध इत्यपि सुवचम् । यद्यपि यष्टीः प्रवेशयेत्यादौ प्रवेशने कर्मतासम्बन्धेन यटेरषयो न सम्भवत्येव कर्मवस्य पदार्थत्वेन प्रकारसनियमात धावर्थ-नामार्थ- पोभंदाचयबुद्धभावाच किन्तु यटिकर्मवस्य द्वितीयार्थस्यैव प्रवेगने प्रकारनया ऋषयः स्यातच च कर्मतासम्मन्येन यध्यभावनिश्चयो न वरोधीत्यसतमेव तत्, तथापि धाव-नामार्थयोरपि पार (V नछापोति क.। (1) धावग्रोरपोति क., धादधयोरपि नामार्थयोरपि चेति । , ·भन्दायतुरीपखण्डे शब्दाप्रामाण्यगदः। १७५ तदितरस्य यान्तीत्यनेन गमनकर्तृत्वमवगनं तदन्व- भेदान्वयवुद्धिरस्येव परन्तु तादृशान्वयवोधे विभक्तिजन्यसंमोप- स्थितिईतः तेन चैत्रः पच्यते तण्डुस्तः परति घटमानयेत्यादौ कर्टव-कर्मवादिसम्बन्धन चैत्र-तण्डुल-घटादे पाकानयनादावन्चयः, न वा चोधनं घटोरूपं घटः कर्मवमित्यादौ मत्वाधेयत्वादि- मम्बन्धेन चैव-घटादेर्धन-रूप-कर्मवादावचयः, वैए पच्यते नण्डुलं पनि घटमानय चैत्रस्य धनं घटस्न रूपं घटस्थ कर्मलमित्यादौ कार्टव-कर्मत्व-सत्त्वाधेयवादिसम्बन्धेन चैत्र-मण्डुन्त-घटादेः पाका- मयन-धन-रूप-कर्मत्यादिश्यन्वययोधस्तु मति नात्पर्यायहे प्रकरण- विशेषे वा रयत एव । न चैवं पदोपस्थापितस्यार्थस्य प्रकारन- मियमो व्याहत इति वाच्यम् । कईख-कर्मलादेः मकारतया संसर्ग- तया च द्विधैव भानाभ्युपगमादुभयोरेव सामग्रीसत्वात् तात्पर्य- विशेषादेर्नियामकवाञ्च न सर्वत्र तथावं, अतएव च नामार्थ-धालर्थ- योर्मेंदानवोधे प्रकारोभूतबिभत्तयर्थीपस्थितिः तानमिति प्राचीन- लिखनमपि सनच्छते(५) अन्यथा तादृशान्वयवोधस्येवाप्रसिद्धत्वात् तत्र विभक्त्यर्थीपस्थितेस्तन्त्रवामिधानस्थासङ्गनवापत्तरिति माम्प्रदायिक- मतानुसारेणेदमभिहित मित्यदोषः, एवं मर्वत्र वोध्यम् । नवं कत्रिणो यातीव्यच भाया छविलेन रूपेण कुतो नावयधौः नवा- वयानुपपत्तिविरमादित्यत आह, जहदिति, 'प्रकरणदेवेति कृषिविषयकापेक्षावुद्धिविशेषविषयवरूपैकमार्थवाहिवरूपेणाययो- (१) प्राचीनलिखनं मुष्ठ मङ्गच्छत इति खः ।

·सत्त्वचिन्तामणी तवापि यानुपपत्ति विमाने, पचतीत्वस्य कलायमित्यन्योक्तेन समं नार्थप्रत्यायकत्वं समभिव्याहाराभावात, तस्य तात्पर्यग्राहकत्वात् सहोचरिताना सम्भूयार्थ- धकगमनप्रकरणादित्यर्थः, 'इचि-तदितरस्वेति भावधारणे, कृव्येक मार्थवाहिवरूपेणेति श्रेषः, 'अवगन मिति भावभाधनं गमनका - वावगम इत्यर्थः। अवधारणीयायमेव स्फुटयति, 'तदन्वयानुप- पत्तिरिति गमनकर्तवान्वयवोधाभावयेत्यर्थः, 'कृत्रिमाने चिल- रूपेण छविमाचे, तथाचैतेषु योग्यतानुपपत्तिरेव लक्षणावीजं भन्भ- বনীনি মাৰ: অসমীনি হয়ঞ্জাবৈীকালনিরূৰ- भानामावादित्यर्थः, न त पथार्थतात्पर्यग्रहामावादिति भावः । ननु तब परस्परसहकारेणैकान्वयबुद्धिजनकत्वज्ञानसत्त्वेऽपि नावषयोध- इत्यत बाह, 'तवापीति, 'तस्य' परस्परमहकारेणैकाम्चयबुद्धिजनः कलज्ञानस्य, नवाच तत्सत्त्वे तात्पर्य्यग्रहस्यापि सत्त्वाद्भवतामपि तव शाब्दयोधोदुवार इति भावः । तादृशजनकनाधानस शाब्दबुद्धि हेतुले मानमाइ, 'महेनि मम्भूयेकान्वयबुद्धिजनकत्वेन ज्ञानानामेव पदानामित्यर्थः, 'मम्भूयेति परस्परसहकारेणैकाम्दयबुद्धिजनकतापा- व्युत्पत्तिमिहलादित्यर्थः, व्युत्पत्ति: यत्ममय इत्यादिव्याप्तिः, नाप- ঘল্প সজাহবা ঘাসজাতি স্বাক্ষরিনারি भेनत्पदानोति ज्ञाने एवमेतत्पदानि भम्भूर्यकान्वयबोधजनकानि न घेति मंधे चादवोधाभावात् यताय इत्यादिनियमवलेन नियधस्य हेतुत्वादिति भावः । धारणा मेवेति स...।

·पदारस्तुरीपरदे शम्दाप्रामाण्यवाद। १०० प्रत्यायकत्वस्य व्युत्पत्तिसिदत्वात् । अन्ये तु नानायें लक्षणायाञ्च नियतोयस्थित्यर्थ पदार्थे तात्पर्यग्रहापेक्षा तेन विना तदभावात् न यावयार्थे, तदनानेऽपि प्रकरणादिना) सैन्धवपदं 'मानार्थ मरणयानि ग्रहोतनानापंत्तिकपद रति समुदा- यार्थः, तेन ग्रहौतमानापंगफिकम्य सहीतनानापनदपकस्य ग्रहीत- विभिन्नार्थानि-लवणकश्य महहः एकमाचरौतम्नदपाकम्य चाम- इशः तम्कमाचग्रहीताफिकतन्धत्वादिति ध्येयं । नियतेति शति- भानस्याविगिरवेपि कस्यचिदेवार्थम्य स्मरणार्थमित्यर्थः, 'पदार्थ- रति सत्या प्रशीतनानाथप्तिकपदजन्यतनपति मति नन्नतीतीक- योच्चरितलयहम्म हेतुत्वमित्यर्थः, "तेम विनेति तारापदनन्यपदार्थ- सति प्रति पदार्थतात्पर्ययहस्य हेतु विना तच नियतीपस्थितेर- सम्भवादित्यर्थ.(२) । न चैवं तात्पर्य यहात् पूर्व नदनुपस्थिती कर्य नात्पर्यनिरूपणं तम्यार्थघटितत्वादिति वाच्यम् । या तादृषपद- जन्यतदुपस्थितेरमन्भवेऽपि प्रतिरमकारान्तरेण तदुपखिनिममवा- दिति भावः। 'न वाक्यार्थ रति केदः, न तु वाक्यार्थयोधे वाक्यार्थ- नात्पर्ययहापेवेत्यर्थः, न तु तत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थप्रकारक- मान्दवोधे तापदार्थवत्तापदार्थप्रनौतीच्छयोच्चरितनपहे। इदरिति यावत् । 'नदशानेऽपि' वाक्यार्थतात्पर्याज्ञानेऽपि,(२) तत्पदार्थवत्तया (0 प्रकरणादित इति ख। (१) नियमस्थितेरसम्भवात्तिनानस्याविधिएखादित्य इति क (वाक्याांशानेऽपीति क । 23 ·तत्त्वचिन्तामयी तुरगपरं काकपदं उपघातकपरमिति हि प्रतियन्ति । अन्यत्रान्वयप्रतियोग्युपस्थितिः तात्पर्यग्रह विनैवेति तत्पदार्थाशानेऽपोति थावत्, 'तरगपर' तुरगप्रतीतीच्छयोचरितं. एवमग्रेऽपि, 'इतौति 'इतिभन्दः पञ्चम्यन्तः, इति प्रत्येक पदार्थइय- तात्पर्यज्ञानादित्यर्थ., 'हिन्दो यमादित्यर्थे, 'प्रतियन्ति' वाक्याचे प्रतियन्ति, तत्पदार्थ विशेयक-तत्पदार्थप्रकारकशाब्दबोधवन्तो भव- नौति यावत् । 'अन्यच रहौतनानार्थवृत्तिकपदभिन्नपदे, 'अन्वयेति वृत्त्या पदार्थस्मतिरित्यर्थः, 'नात्पर्य्यग्रहं विनैवेति, 'एवकारोऽप्यर्थे । पदा 'नियतीपस्थित्यर्थ' नियतमाब्दानुभवार्थ, वृत्त्या पदजन्योपस्थि- तेरविभिष्टत्वेऽपि कस्यचिदेवार्थस्य शाब्दानुभवामिति यादत, "पदार्थ इति ग्रहीतनानार्थवृत्तिकपदजन्यतत्तछाब्दानुभवं प्रति नत्तमतौतीच्छयोधरितलयहस्य हेतुत्वमित्यर्थ., 'तेन विनेति तर न तत्वेन विना, 'तभावात्' जस्यले नियतशान्दानुभवासम्भवा- दित्यर्थः, वृत्त्या पदजन्योपस्थितेरविमिष्टलादिति भावः । वेत्यादि पूर्ववत्, "तात्पर्य्यपह विनैवेति, प्राध्दधीजनिकेति शेष, 'एवकारोऽप्यर्थ । नचिदमयुक्त पदार्थस्थतिं प्रति तात्पर्य्यग्रहस्य हेतुले मानाभावात् ग्टहीतनानादृत्तिकमले नियनोपस्थितेरेवासि- हत्वात् ग्टहीतवृत्तिकाना मषामेवार्थानां नव मरणस्यानुभवधि- दत्वात् मषां गाब्दयोधाभावम्तु शाब्दानुभवं प्रति तात्पर्यग्रहस्य तात्पर्यपारकप्रकरणदिविशेषयहम्य वा तितया नदभावात् अन्यथा रहीतमानावृत्तिकपदजन्यवांगमपहाय नाघवाहत्या पदजन्यप न ·धब्दास्यतुरोयडण्ड प्रदायामाबादः । १०८ न तदपेक्षा । वस्तुतस्तु इतरपदस्य इतरपदार्थसंस- र्गज्ञानपरत्वं तात्पर्य तच वेदे न्यायादवधार्यते लोके - दार्थसनिमा प्रत्येव पदार्थतात्पर्य्ययहस्य हेतुर्व रुतो मान्युमने पदार्यतात्पर्यग्रहं विनाप्यन्यत्र वृत्त्या पदार्थस्मरणस्थानुभवमिद्ध- बात्तापरित्यागे प्रश्तेऽपि तन्यत्वात् एवं यदाकल्पोऽपि न युक्तः खण्डशा प्रत्येकपदार्थतात्पर्यग्रहस्य हेतुले) पचतीत्यादौ सर्वदेव विषयित्वानुकूललादिमकलसंगणवयवोधापत्तेः। न च तसंसर्ग- कान्वयबोधे तत्संमर्गतात्पर्यपहोऽपि हेतुरिति नायं दोष दति वाच्यम् । पचन् गच्छतोत्यादौ पचवित्यत्र विषयितासम्बन्धे तात्प- र्यग्रहे गच्छतोत्यचापि तमादायान्वयबोधापत्तेः नदिशेय्यक-तत्पका- रकप्रतीतिपरलसंशये तयतिरेकनिधये वा शाब्दबोधापत्तेय । एतेक प्रकरणदौना शाब्दबोधहेतुत्वं यत्पूर्वमुक्तं नदण्ययुक्तं तथा पति नादृशाप्रतीतिपरत्वसंशये नातिरेकनिश्चये वा शाब्दबोधापत्तेः प्रकरणादीनामननुगततयाऽनन्तकार्य-कारणभावापत्तेोत्यस्वरमा- दाह, 'वस्तुतम्खिति, 'इतरपदस्येति एकपदस्थेत्यर्थः, 'दूतरपदार्थति प्रशतमंसगलेतरपदार्थविरोप्पिका स्वार्थप्रकारिका या प्रतौतिस्तदिच्छ- योचरितवमित्यर्थः, 'तात्पर्यमिति, शाब्दधौप्रयोजकमिति शेषः, तत्संमर्गा तदिशेय्यक-तत्प्रकारकमाब्दवोध प्रति तत्संसर्गक-दिगे- थक-तत्प्रकारकमान्देच्छयोच्चरितवं प्रयोजकमिति तु फलितार्थः । ( माब्दानुभवहेतुत्व इति ख, ग ।

·नवचिन्तामणे न्यायात प्रकरणाा। अत एव शाब्दबोधे नानि. यतहेतुकत्वं तच्चतरपदार्घसंसर्गज्ञानं वाक्यार्थज्ञानमे- वेति सामान्याकारेण तत्परत्वग्रह हेतुर्न तु विशिष्य, तच खपरपदार्थयोः संसर्गानुभवजननं विना अनुप- "श्रत एव' एतादृातात्पर्यम्य मान्दधीप्रयोजकलादेव, 'अनियत- इतुकत्वमिति अननुगतहेतुकलमित्यर्थः, प्रकरणादेः प्रयोजकले धाननुगतहेतुकलापत्तिरिति भावः । ननु प्रतिगाब्दपरत्वरूपतात्य- यंग्रहम्लेव गाम्दयो हेतुवात् कथमेतादृशप्रतीतिपरत्वधीः साम्दधी- हेतरित्यत पाइ, 'नश्चेति, 'दतरपदार्पति प्रकृतमिर्गणेतरपदार्य- विगेय्यक-स्वार्थमकारकजानमित्यर्थः, 'वाक्यार्थज्ञानमेव' प्रतिमान्द जानमेव, 'मामान्याकारणेनि घटपदभम्पदमाधेयत्वममर्गक-कर्मव- विमेय्यकपटमकारकमतीतिपरमित्यादिरूपेणेत्यर्थः, (९) 'तत्परनया" मादामतोतिपरत्वपहा, 'म त विशियेति न तु घटवत्कर्मवप्रती- निपरमित्यादिरूपेण नाममतीतिपरतजाम हेतुरियर्थः, पर रेतमार, 'तश्चेनि नदुपटवस्कमनप्रतीनिवादिना तादृशानीतिः परमामधेत्यर्षः, साम्यवहितपर्वमिति मेषः, 'खपरेति कर्मलादी. घटारिमाचानुभोत्पनि दिनेत्यर्थः । मनु श्रुतपदेभ्य एव तात्पर्य- दया fan.| * মামা মোমবধবাবির भिदारिमन..

·शब्दास्यतुरीयखण्हे शब्दापामाण्यवादः । . पन्नमिति पदानि सम्भूय जनयन्ति, अत एव नानार्थे विनिगमना, तदनुपपत्तिरेव लक्षणावी तदभावा- देव पचतिपदे न स्मृतकलायान्वयबोध इति सिद्ध शब्दस्य प्रमाणान्तरत्वं । तस्य च निराकाडादौ संस- ग्रहात्पूर्व कर्मलादौ घटादिमावानुभवः स्यादित्यत बाद, ‘पदानी- नि, 'मम्भूय' तात्पर्य्यप्रक्षेण सम मिस्तित्वैव, नथाचान्योन्याश्रय रति भावः । ददमुपलक्षणं विशिष्य तत्परत्वयहस्य हेतुस्वे शब्दमावस्या- नुवादकतापत्तेश्चेत्यपि बोध्य । 'श्रतएवेति एतादृशतात्पर्यग्रहस्य शाब्दधौरतलादेवेत्यर्थः, न तु प्रकरणदिज्ञानस्य हेतत्वादिति भावः। 'विनिगमनेति भतिजन्योपस्थित्यादेरितरमकलकारणस्या- विमियत्वेऽपि कदाचिदेकमर्यमादायेवान्वयवोध इत्यर्थः, तदनुपपत्ति- रेवेति, 'श्रत एवेत्यनुषज्यते, 'एवकारोऽप्यर्थे, तात्पर्य्यानुपपत्तिरपी- त्यर्थः, 'लक्षणावीजमिति' ययोः प्रवेशयेत्यादौ गत्या वाक्यार्थमा- रणस्य(२) शक्यार्थयोग्यतादिज्ञानस्य च सत्त्वेपि लक्ष्यार्थस्यैवान्चयबोध- इत्यत्र नियामक इत्यर्थः, तदानौं शतया अन्वयवोधाभावे नियामक- दति तु फलितार्थः, तथाच न तादृशसिद्धान्तव्याघात इति भावः । 'तदभावादिति, 'अत एवेत्यमुपज्यते, “पचतिपददति प्रयुक्त इति शेषः, 'सतेति अन्योककलायपदात् एतेत्यर्थः, 'शब्दस्य' लोक- वेदमाधारणशब्दस्य, 'प्रमाणान्तरलमिति अनुमानादिभिबवे सत्य- हौतग्राहिखार्थानुभवजनक्रसमित्यर्थः । ( तत एदेति क०,ख.। (२) शक्यार्थस्मरणस्थति क.। (२) पचतीतिपदे इति क.।

·१२ तत्त्वचिन्तामो र्गज्ञानाजनकत्वात् श्राकासादिक सहकारीति । अत्राभिनववैभिषिकैकदेशिनः लाघवात्तत्पदार्थवत्तत्पदार्थप्रती- नौच्छयोचरितवरूपतात्पर्य्यस्य घटत्व-कर्मवादिना विशेषतोधौरव चोक-वेदमाधारणयाव्दधौमामान्यहेतुः, वहिना सिञ्चतीत्यादौ वलिकरणकालवत्सेकप्रतीतेरप्रसिद्धावपि खण्डशः प्रसिद्ध्या वहिक- रणकत्लवमेकप्रतीतिपरमिति भ्रमरूपतज्ज्ञानसम्भवान् न तु नदि - श्यक-तत्प्रकारकप्रतीतीच्छयोच्चरितवधीः, तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नपका- रिताप्रवेणे(१) गौरवान्, न वा वेदस्यले त्रिलवस्कपिञ्जलपदार्थपर- मित्यादिक्रमेण सामान्यतस्तन्निययोहेतुः लोके च घटवकर्मवपर- मित्यादिक्रमेण विशेषतस्तविश्योहेतुरिति मीमांसकाभिमतकार्य- कारणभावभेदः कार्य कारणभावद्दयकल्पने गौरवात् लोकस्थले विशेषतस्तादृशनिश्चयहेतुत्वसाधकपूर्वोकयुक्तरुतक्रमेण वेदस्यलेऽयदि- पाच । तथाच लोक-वेदसाधारणं शब्दमात्रमेवानुवादकं । न धैवं वेदम्यानुवादकवादप्रामाण्यापत्तिरिति वाच्य। अग्टहीतगायनु- भवानकस्वरूपप्रामाण्याभावे चतिविरहात् तावतापि यथार्थानुभव- जमकवरूपप्रामाण्यम्यानपायात् । न च गाब्दधीपूर्वं तत्पदार्थ तत्पदार्यवत्त्वज्ञानाभावात्तादृसतात्पर्य दुर्यहमिति वाच्यम्। लाघ- वाताधतात्पर्य्यधियोहेतुन्वे कृतेऽनाथत्या व्यभिचारिणा अव्यभि- चारिणा वा परधर्मणापत्रधर्मण वा येन केनापि लिन जन्मा- . . विशेष्यतादितत्तत्सम्बन्धावलिममकारितादिप्रवेश इति क• ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शब्दाप्रामाण्यवाद ! तरीयोबुद्धसंस्कारेण मनमा वा येन केनापि प्रकारान्तरेण च तत्पदार्थ नत्पदार्थदत्त्वज्ञानस्याप्यवयं कल्पनीयत्वात्तदिरहदमायां शाब्दवोधानुभवस्य चामिद्धत्वात् । अन्यथा नवापि सर्वच प्रथमं तदि- शेयक तत्प्रकास्कमनौतेरज्ञानात्कपन्तद्घटिततात्पर्यनिर्णय इत्यस्य दुःसमाधेयवादिति प्राडः । मदमत् । तत्तत्सम्बन्धावच्छित्रपकारि- ताव्यकोनां स्वरूपतः समर्गविधया प्रवेशेन गौरवाभावात् यथोक- नात्पर्यग्रहस्यैव हेतुपे कर्मबविशेय्यक-घटप्रकारकपनौतीच्छयोचरितं न वेत्यादिमंगये तादृशातीतीच्छयोचरितं मेत्यादियतिरेकमि- श्रये वा घटवत्कर्मत्वमित्यादिशाब्दयोधप्रमझाच तात्पर्यशामहेत- नाया एवाग्रे निराकर्त्तव्यत्वाच शुकादितोतात्पर्य्ययतिरेकनिश्चये- ऽपि भाब्दवोधोदयात् । न चैश्वरं तब तात्पर्य फलेकानुमेय- तथा प्रथमं दुरवधारणात् । अत एवेश्वरविरहनिश्येऽपि वैदे- ऽन्वयपोधः । न च पूर्वाध्यापकतात्पर्य, नच भौमांमानधि- छिनोदौरिते मान्दवोधापत्तः । कुतस्तईि मौमांमोपयोग इति चेत्, वेदार्थाचयबोधे पाचादेव अन्वय-व्यतिरेकाभ्यान्तथैव कल्प- नात्। उक्तश्च मणिकता न्यायजन्यज्ञानप्रकारणादौनामन्यतममिति समाम:()। नन्वेतादृशतात्पर्यमिवयस्य भाव्दधौ तल्ले किमाकाझा-योग्य- नामत्तिज्ञानस्य हेतुत्वेनेत्यत शाह, 'तस्येति निस्कतात्पर्यनिश्चय- स्वेत्यर्थः, 'निराकाइादौ' पाकाक्षाद्यमाक्वत्तया निश्चिते, 'ममर्ग- (1) शुकादित इत्यादि समास स्यन्त मादा ख... पुस्तकदये नास्ति।

·१२ तत्वचिन्तामो ज्ञानाजनकत्वात् श्राकाहादिक सहकारीति । अवाभिनववैधिषिकैकदेशिनः लाघवात्तत्पदार्थवत्तापदार्थप्रती- तौकयोचरिततरूपतात्पर्यस्व घटत्व-कर्मवादिना विशेषतोधौरव नोक-वेदभाधारणशाव्दधौमामान्यतः, वहिना मिञ्चतीत्यादी वहिकरणकववासेकप्रतीतेरमसिद्धवावपि खण्डा प्रसिद्ध्या वड़िक- থেষরূদনীনিমিনি স্বনামধন্সয়ান নৱিষ্ট- व्यक-नत्प्रकारकप्रतीतीच्छयोचरितलधौः, तत्तत्सम्बन्धावच्छिवप्रका- रिनामवेश) गौरवान्, न वा वेदस्यले चित्ववत्कपिञ्जलपदार्थपर- मित्यादिक्रमेण धामान्यतस्तन्निश्योहेतः लोके च घटवत्कर्मवपर- मित्यादिक्रमेण विशेषतस्तन्त्रिययौहेतुरिनि मौमांचकाभिमतकार्य- कारणभावभेदः कार्य-कारणभावदयकल्पने गौरवात् लोकखले विशेषतस्तादृशनिययहेतुलमाधकपूर्वीतयुक्तकमेण वेदस्यलेऽथवि- पाच । तथाच लोक-वेदमाधारणं शब्दसाबमेवानुवादकं । न चैवं वेदम्यानुवादकवादप्रामाण्यापत्तिरिति वाच्या अग्टहीतगायन- भवानकावरूपप्राभायाभावे शतिविरहात् तावतापि यथार्थानुभव: नमकलरूपप्रामाण्यस्यामपायान् । न च शाब्दधौपूर्वं तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्वज्ञानाभावात्तादृशतात्पर्य दुर्यमिति वाच्यम्। लाप वाप्सादृशतात्पयंधियोहेतुत्वे कृप्तेऽनायत्या व्यभिचारिणा अभि- चारिणा वा पदधर्मशापरधर्मण वा येन केनापि लिङ्गेन जन्मान (1) विशेष्यतादितत्तत्मम्बन्धादछिनप्रकारितादिप्रदेश इति का।

·शब्दास्यतुरीयखछे शब्दाप्रामाण्यवाद। १८३ न्तरीयोबुद्धसंस्कारेण मनसा वा येन केनापि प्रकारान्तरेण च नत्मदाषं तत्पदार्थवत्वज्ञानस्याप्यवश्यं कल्पनीयत्वात्तदिरहदभायां शाब्दबोधानुभवस्थ चामिद्धनात् । अन्यथा नवापि सर्व प्रथम नदि- शेश्यक-तत्प्रकास्कप्रतीनेरज्ञानात्कयन्तद्धटिनतात्पर्यनिर्णय इत्यस्य दुःसमाधेयवादिति प्राइः । तदात् । तत्तत्सम्बन्धावचिन्नप्रकारि- • ताव्यकौनां स्वरूपतः संसर्गविधया प्रवेगेन गौरवाभावात् यथोक्त- तात्पर्यग्रहस्व हेतवे कर्मवविष्यक-घटप्रकारकप्रतौनौच्छयोचरितं न वेत्यादिवंशये वादृयप्रतीतौछयोधरितं नेत्यादिन्यतिरेकनि- थपे का घटवत्कर्मत्वमित्यादियाब्दबोधप्रमाच्च तात्पर्यज्ञानहेतु- ताया एवाये निराकर्त्तयत्वाच एकादितोतात्पर्य्यव्यतिरेकनिश्चये- ऽपि शाब्दवोधोदयात् । न चैवरं तत्र तात्पर्य फलैकानुमेय. तया प्रथम दुरवधारणात् । अत एवेश्वरविर इनिधयेापि वेदे- इन्वयबोधः । न च पूर्वाधापकतात्पर्य, तर मीमांमानधि- हितेनोदौरिने भान्दवोधापत्तेः । कुतस्तईि भौमांसोपयोग इति चेत, वेदार्थान्वयवोधे सादादेव अन्वय-व्यतिरेकाभ्यान्तथैव कल्प- नात्। उनच मणिकता न्यायजन्यज्ञानप्रकारणादौनामन्यतममिति समास:( नन्वेतादृमतात्पर्यनिश्चयस्य माध्दधौ हेतुले किमाकाहा योग्य- नामन्तिजामस्य हेतवेनेत्यत पाइ, 'नस्येति मिरुततात्पर्यनिश्चय- होत्यर्थः, 'निराकाइादौ' श्राकाहाधभाववत्तया निश्चिते, 'संमर्ग- Wशकारित इत्यादि समाव इत्यन्तः पाठः खग पुस्तकदये नास्ति ।

·१४
तत्त्वचिन्तामणौ
इति श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ
शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः ॥
जानाजनकलान्' शाब्दबोधाजनकत्वात्, 'आकाहादिक' श्राका-
शादिज्ञानं, 'श्रादिपदाद्योग्यतासत्तिपरिग्रहः ।
इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये
शब्दाख्यतरीयखण्डरहस्ये शब्दाप्रामाण्यवादरहस्यं ।।

·(१५) अथाकाहा। अथ केयमाकाहा, न तावदविनाभावः, नौलं अथाकाहारहस्य । प्रसङ्गादाकासां निरूपयितुं पृच्छति, 'अथ केति 'शाकाहा- दिकं महकारीति यदुकं तत्र श्राकाहा केत्यर्थः, 'अविनाभाव- इति तत्पदार्थन विना यो भावः सत्त्वं तदभाव इत्यर्थः, तत्पदार्थ तत्पदार्थाभाववत्तिलाभावस्तत्पदार्थ तत्पदार्थाकाङ्क्षति भाव. । अस्ति च अयं घट इत्यादी इदम्पदार्थ घटपदार्याभाववद्- वृत्तित्वाभाव', वृत्तिवन्तादात्म्यमम्बन्धेन बोध्यं, अन्यथा चैत्रः परति रयोगच्छतीत्यादौ क्षेत्रादिपदार्थस्याख्यातपदार्थसाकाइना(१) न स्यात् चैत्रादौ तिप्पदार्थाभावववृत्तित्वाभावाभावात्र तत्पदार्थाभावस्तु यसम्बन्धेन येन रूपेण तत्पदार्थान्चयोभविश्यति तत्सम्बन्धावछिन्न- (१) तिप्पदार्थयाकाइतेति ख, ग । ( धैधादे कृत्यादिस्पतिपदार्थामाववति भूललादौ वर्तमानत्वादिति भाव ! ननु तथापि संपोगादिसम्बन्धेन विशियरूपादिना वा कृत्याद्य- माववति सम्मिन् उक्तसम्बन्धेन चैत्रादेईतेस्तदोषतादवस्यामित्यभावो. इपि यन्वयितावच्छेदकसम्बन्धेन तादृशरूपेण च दाध्य इत्याद, तत्पदा- र्याभावयिति। 21 ·द तत्वचिन्तामणौ सरोजमित्यादावभावात् । विमलं जलं नद्याः कच्छ महिप इत्यत्र जलान्वितनद्या अविनाभावात्।" कच्छे साकाहतापत्तेः। नापि समभिव्याहतपदमा- तद्रूपावच्छिनप्रतियोगिताकोवाच्या, एवञ्च तत्पदार्थ नाममन्न तद्धर्मविभिटतत्पदार्थस्यान्वये तत्पदार्थ तत्सम्बन्धावच्छिन्न-तद्धर्माव- छिवप्रतियोगिताकतत्पदार्थाभाववदन्यलमाका ति फलितार्थ', आकाक्षाया अर्थधर्मलाभिप्रायेणेदोन शब्दानिष्ठत्वेऽपि न चति- रिति मनव्यं । नतु तत्पदार्थतावच्छेदकावच्छेदेन तत्पदार्थ तत्प- दार्थाभाववदन्यत्वं विवक्षितं यत्किञ्चित्तत्पदार्थ तत्पदार्थाभाववद- न्यत्वं वा, वाद्ये श्राइ, 'नौलमिति, सरोजलावच्छेदन नौलान्यत्व- वदन्यत्वाभावादिति भावः । नौलं सरोजमित्यादौ श्रादिपदात्() नौलोघटः पौती घट इत्यादेः भवः, द्वितीये आह, “विमल- मिति, 'नद्या इति षष्ठ्यर्थनदीसम्बन्धस्येत्यर्थः, षष्ठ्यसम्बन्धेन नदी- जलयोरेव भाचादन्वय इति सम्प्रदायमते यथाश्रुतमेव माधु। 'अवि- नाभावात्' कछविशेषेऽविनाभावात, 'माकाइतेति नदीपदोत्तर- षष्ठौपदार्थमाकाइतेत्यर्थः, सम्प्रदायमते षष्ठ्यर्थमम्बन्धेन नदीपदार्थ- माकाक्षनेत्यर्थः, इदमुपलक्षणं घटः कर्मवमित्यादावनिप्रसा (७ महिवसरतीयति ख.। (१) चविनाभूतत्वादिति खगा। (१) धादिनेति ख.ग.। (3) कम्मवादीचाधेयतासम्बन्धेन घटादिमत्त्वादिति भाव ।

·शब्दायतुरीयखण्ड़े शब्दाकाहावादः । प्रमेयमभिधेयमित्यादावमा अवयितावच्छेदकतादास्यसम्बन्धे- नाभिधेवतावचिन्वाभावस्थाप्रमिझे, एवं विमम्बादिनि बोधकवाक्ये. ज्याप्तिः, योग्यतायाः पृथक् प्रयोजकवानुपपजिशेव्यमि बोभ्यं । 'ममभियाइतेति समभिव्याइतपदमारितपदार्थ जिज्ञामा समभि- व्याहतपदमारितपदार्थजिज्ञासा रति सप्तमौनत्पुरुषः, 'ममभि- याइतेत्यस्य प्रहतेत्यर्थः, ‘पदार्थ त्यस्य च प्रवपदस्मारितेत्यर्थः, तथाच प्रकृतपदममभियाहतपदस्मारिते प्रचतपदमारितस्य जिज्ञा- माकाडूत्यर्थः, प्रकृतपदसमभियाहतयत्पदस्मारिने यव येन सम्बन्धम प्रतपदसारितस्य यस्यान्वयवोधः तत्पदस्मारिते तत्र तेन सम्बन्धेन नत्पदमारितस्य सस्य भाब्दवोधेछा तत्पदे नत्पदाकाति) त फलितार्य:, उदासीनपदस्मारितपदार्थजिज्ञामायामतिव्याप्तिवार- शाय 'समभित्याचतेति, तच्च सन्भूयैकार्थप्रतिपादकतात्पर्यकलं न ( दहिना सिञ्चतीत्ययोग्यताको हत्यर्थः, अव्याप्तिरिति तथाचीक्तस्थले वन्या- दिकरणकवाभाववलि सेकादौ तादात्म्येग सेकादेत्तरिति भावः । ननूक्तस्यो लक्ष्यतेव नाहियते न्यन्वयानुभावकत्वन्तु तस्य साकाहत्वध- मादेवेति चेत् तस्य निराकाडताप्यवहारः स्यात्, स्यादेवेति चेत् अन्ययबोधयोग्यतायाः प्रयोजकत्वविलोमप्रसङ्गाः राब्धत्रैवायोग्यस्थखे निराकाइलयवान्वयाननुमादकत्वस्य सम्भवे योग्यत्वामावम्य तत्प्रयोज- काखकल्पनानौचित्यादित्याभयेनाह, योग्यताया ति। (1) सधाच प्रसवपदस्मारित प्रशतपदस्मारितम्य गिधामाकाझेत्यर्थः, तत्- सम्पन्धेग तत्पदम्मारिते सथ सत्पदसारितस्य तस्यान्वयबोधे तत्सम्य. धेव सत्पदमारितस्य तस्य शान्दवोधेच्छा तत्पदे तत्पदाका ति तु पतितार्थ इति ख ..।

·तत्त्वचिन्तामणौ सरोजमित्यादावभावात् । विमलं जलं नद्याः कच्छे महिप इत्यवा) जलान्वितनद्या अविनाभावात्। कच्छे साकाहतापत्तेः । नापि समभिव्याहतपदमा- गपावशिवप्रतियोगिताकोवाच्या, एवञ्च तत्पदाथै हाम्वन्धेन तद्धर्मविशिष्टतापदार्थस्यान्वये तत्पदार्थ तत्सम्बन्धावचिन-नद्धमांव- च्छिन्नप्रतियोगिताकतत्पदार्थाभाववदन्यत्वमाकाङ्क्षति फलितार्थः, আন্ধান্ধাবা অঘলাপিদলীল মনিষ্টনসিল বনি- रिति मन्तव्यं । ननु तत्पदार्थतावच्छेदकावच्छेदेन तत्पदार्थ नत्य- दार्थाभाववदन्यन्वं विवचितं यत्किञ्चित्तत्पदार्थ तत्पदार्थाभाववद- न्यत्वं वा, पायें बाह, 'नौलमिति, मरोजबाव छदैन मौलान्यत- वदन्यत्वाभावादिति भावः । नौलं मरीजमित्यादौ श्रादिपदान नौलीघटः पौती घट इत्यादेः सङ्घ, द्वितीये श्राह, 'विमल- मिति, 'नद्या इति षष्ठ्यर्थनदीसम्बन्धस्येत्यर्थः, षष्ट्यर्थमम्बन्धेन नदी- जलयोरेव साधादन्वय इति सम्प्रदायमते यथाश्रुतमेव साधु। 'अवि- भाभावात् कच्छविशेषेऽविनाभावात्, 'माकाश्तेति नदौपदोत्तर- पठौपदार्थमाकाइतेत्यर्थः, सम्प्रदायमते घध्यर्थमन्वन्धेन नदोपदार्थ- साकाइतेत्यर्थः, पदमुपलक्षणां घटः कर्मवमित्यादावनिप्रमशः. (१) महिषवरतीत्यति ख। 1) व्यविनाभूतत्वादिति ख.,गा। थादिनेसिख, ग.। कर्मवादौ थाधेयतासम्बन्धेर घटादिमत्वादिति भावः ।

·शन्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाकाहादादः । प्रमेयमभिधेयमिथादावप्रसव अवयितावच्छेदकतादाम्यमम्बन्धे- नाभिधेवत्वावच्छिन्नाभावस्थाममिडू, एवं विसमादिनि बोधकवाको न्याप्तिः, योग्यतायाः पृथक प्रयोजकत्वानुपपत्नियेयपि बोध्य । 'ममभिव्यातेति समभियादतपदमारितपदार्थ जिज्ञासा ममभि- व्याहतपदम्मारिनपदार्थजिज्ञासा रति सप्तमौतत्पुरुषः, 'ममभि- व्यावतेत्यस्य प्रकृतेत्यर्थः, ‘पदार्थत्यस्य च प्रश्तपदमारितेत्यर्थः, तथाच प्रकृतपदममभिव्याहतपदस्मारिते प्रचतपदस्मारितस्य जिजा- माकाक्षेत्यर्थः, प्रतिपदममभियाइतपत्पदस्मारिते थव येम सम्बन्धेन प्रश्तपदस्मारितम्य यस्यान्वयबोधः नत्पदम्मारिते नत्र तेन सम्बन्धेन तत्पदमारितस्य नस्य माब्दयोधेछा तत्पदे नत्पदाका ति) तु फलितार्थः, उदामौनपदस्मारितपदार्थ जिज्ञामायामनिव्याप्तिवार- णाय ‘समभिव्याहतेति, तच्च सम्भूयैकार्थप्रतिपादकतात्पर्यकत्वं न ( वहिना सिञ्चतीत्ययोग्यवाक्ये इत्यर्थः, व्ययाप्तिरिति तथाघोक्तस्थचे वना- दिकरणकत्वामावति सेकादौ तादात्म्येन सेकादेत्तेरिति माव' । ननूक्तस्यने लक्ष्यलेव नाहियते व्यन्वयानुमावकत्वन्तु तस्य साकाइत्वध- मादेवेवि घेव् तम्य निराकाङ्कवाव्यवहार स्यात्, ग्यादेवेति बेत् चन्दयबोधयोग्यतायाः प्रयोजकत्वविलोपप्रसङ्ग सन्चैदायोग्यस्यले निराकाइतयैवान्वयाननुमाएकात्वस्थ सम्भवे योग्यत्वामावस्य सत्ययात्र- कवकन्पनानौचित्यादित्याप्रयेनाह, योग्यवाया इति । (१) तथाच प्रकृतपदम्माहिते प्रकृतपदस्मारितम्य जिज्ञासाकावेत्यर्थः, नत्- सम्बन्धेन वत्पदम्मारिते वन तत्परमारितस्य तस्यान्वयवोधे तत्सम्द- धेन तत्पदरसारितस्य तस्य भान्दबोधेछा तत्पदे तत्पदाकावति तु पलिवार्थ इति ख.,गा।

·तत्त्वचिन्तामणे रितपदार्धजिज्ञासा, अभिनासोरपि वाक्यार्थबोधात् विश्वजिता यजेत हारं इत्यचापदार्थयोरप्यधिकारि- णोऽध्याहृतस्य पिधानस्य चाकाशितत्वाच, तत्र शब्द- वेकानुमन्धानविषयत्व विमलजलमित्यादावतिप्रसङ्गात् । न च तत्पदम्मारितेतिव्यर्थ तत्र तस्यान्वये तत्र तस्य शाब्दबोधेच्छा प्राका- क्षेत्यस्यैव सम्यक्त्वादिति वाच्य । प्रकारान्तरेणोपस्थिते) घटादौ प्रकारान्तरीपस्थितस्य नौलादे साब्देच्छायामपि नौलोघट इत्या- दिवाक्यात घटादौ नौलायन्वयबोधापत्तेराकाहामत्त्वात् । भर तत्राकाहासत्त्वेऽपि पदमन्यपदार्थापस्थिते कारणान्तरस्य विरहा- मान्वयबोध इति वाच्य । एतादृभाकाक्षावादिना(१) पदजन्यपदा- थोपस्थिते पृथक्वारणत्वानभ्युपगमात् । स्मारितवञ्च वृत्त्या स्मारि- तव बोध्य तेन कार्यत्व-कारणत्वादिसम्बन्धेन घटादिपदस्मारिताका- मादिजिजामा) नाका ति भाव । 'अजिज्ञाभोरपीति शाब्दे छा- शून्यस्थापीत्यर्थ, मौमासकमन दृषणमाइ, 'विश्वजितेति, 'अप- दार्थयोरपौति पदामारितयोरपौत्यर्थ , 'अधिकारिण इति स्वर्ग कामस्य कर्तुरित्यर्थ , अध्याइतस्येत्यादि, 'श्रकाशिनवाच' विध्यर्थ- (७ उदासीनेत्यादि प्रसङ्गादित्यन्त पाठ ख•म• पुस्तकदये नास्ति । (१) उभयत्र प्रकारान्तरेयोत्यस्य चाक्षुधादित सकारवशेनेत्यर्थ । (२) एतादृशाकाहावादिनय इति ख०, गा। " एकमम्बन्धिज्ञानम्यापरसम्बन्धिमारकतया यानाशादिजन्यघटादिप- दप्रयोज्यस्मतिविषयत्वमाकामादेरिति भाव ।

·मन्दारयतुरीयखण्डे शब्दाकाहाबाद। १८६ कल्पनपक्षेऽपि घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यत्र जि- जासितस्यानयनादेराकाशितत्वापत्तेः। अथ जिना- सायोग्यता) सा, जिज्ञासा च विशेषान्नाने भवति, द्वितीयार्थमाकाइलाञ्च, उकजिज्ञासाया श्राकाहावे तु तत्र स्थात् अध्याहतस्वर्गकामादेः पदमाारितत्वाभावेन तन्निशामाया- श्राकाहावाभावादिति भावः । स्वमतेन दूषणमाह, 'तचेति स्वर्ग- कामादिशब्दाध्याहारपक्षेऽपौत्यर्थः, 'जिजामितस्येति प्राधाराधे- यभावममर्गकारकर्मत्वादिपदस्मारितकर्मवादिप्रकारकशाब्देच्छाविष- थस्य श्रानयनादिपदस्मारितस्थानयनादेरित्यर्थः, 'आकाशितला- पत्तेः प्राधाराधेयभावसम्बन्धेन (२) कर्मवपदसारितकर्मवमाकाइला- पत्तेः । अत्र यत्पदोपस्यापिते यत्पदोपस्थितिप्रयुगा यत्पदोपस्या- पितान्वयजिज्ञामा तयोराकाशा इति लक्षणे नायन्दोषः । यद्यपि घट इत्युके कर्मत्वन्न वेति जिज्ञासानुदयस्तथापि जिज्ञाभासामान्य- मभिप्रेत्येदं, विशेषजिज्ञामामादाय 'अथ ज्ञाप्य तदितरेत्यादिलचएं वक्ष्यति इति ध्येय) । प्राचार्यो लक्षणमाघ, "जिज्ञासेति शाब्द- वोधेच्छा योग्यतेत्यर्थः, 'मा' श्राकाहा। ननु योग्यतैव किमित्यत- आह, 'जिज्ञासा चेति, 'चः' इतो, यमादित्यर्थः, 'विशेषाज्ञाने' विशेषाजन एव, मान्दवोधेऽनुत्पन्न एवेति यावत्, अन्यथा मिद्धे इच्छाविरहादिति भावः । 'भवतीति, अतइति शेपः, यासत्त्वे यम- ( जिज्ञासा प्रति योग्यतेति ख• ! (२) निरुपकवादिसंसर्गकति खग (२) निरूपकतासम्बन्धेनेति ख.,गा। (४) यथेत्यादिय॑यमित्यन्त पाठ ख. ग. गुस्तकइये नास्ति ।

·सत्त्वचिन्तामणौ योग्यता च श्रोतरि तदुच्चारणजन्यसंसर्गावगम- म्भाव्यते तस्यैव तद्योग्यतात्वं । न च प्राब्दवोधे उत्पन्ने कदापि माब्देच्छेति, तदभाव एव योग्यतेति भावः । 'श्रोतरीति, घटः कर्मत्वमित्यादावतिव्याप्तेरिणय 'जन्येति, 'तदुचार' तदाक्यज्ञानं, अतोन मौनिहाकाव्याप्तिः। तथाच श्रोनिष्ठतदाक्यज्ञानजन्यता- दृशमान्दवोधप्रागभावस्तदाक्यज्ञानेन तादृशशाब्दबोधे जननीये श्रा- काझेत्यर्थः, एकस्य पुरुषस्य तादृशशाब्दबोधप्रागभावस्य भवेऽपि अन्यपुरुषस्य तादृपशाब्दबोधानुत्पादात् मामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या श्राकाहाया हेतुत्वलाभाय श्रोनिछेति प्रागभावविशेषणं, न तु लक्षणान्तर्गतं, घटः कर्मत्वमित्यादौ घटवत्कर्मत्वमित्यादिभेदान्वय- बुद्यभावमम्पत्तये तदाक्यज्ञानजन्येति । इत्थञ्च(९) तत्र तदाक्यज्ञान- जन्यतादृमशाब्दबोधाप्रमिया नत्यागभावाभावान नाभान्वयबोध- इत्यभिमानः । तदिति वाक्यज्ञानविशेषणं न तु वाक्यविशेषणं प्रयोजनचानुपदं स्फुटौभविष्यति, घटः कर्मत्वमित्यादौ तादाम्य- संमर्गकघटकर्मत्वाद्यचयवोधमागभावमादाय घटवत्कर्मवमित्यादि- (1) मनु घटा कर्मत्वमित्यादौ प्रागभावप्रतियोगिनि ज्ञाने तदाक्यधागज न्यत्वविशेषणदानेऽपि न कथं भेदेनान्वयबोध तदाक्यज्ञानस्य पदार्यो पस्थित्यादिहमसामयोसहितत्वात् तादृशपागमावाभावस्य च भेदेन सादृशान्वयबोधानुत्पादमावनिर्वाशावादिन्याश्या सदाक्यज्ञानस्य ता. दृशान्वयबोधनगकलामावमुक्शा निरस्थति, इत्यश्चैव्यादिना, वधाच ताकाशानं मेदान्वयबोधं न जनयतीति मात्र ।

·न शब्दास्यतुरीयड भन्दाकाहावाद । प्रागभावः, विमलं जलं नद्याः कच्छे महिप इत्यच) तात्पर्यवशात् कदाचित् नद्याः कच्छे संसर्गावगमान भेदान्वयवोधे भाकाहनवारणाय नाणेति,) खण्डवाक्याबो- धानन्तरं खण्डवाश्यार्थघटितमहावाक्यार्थबाधोत्पादात् नौलोघट- इत्यादौ वनुः क्रमिकमान्दवोधद्दयेच्छायां धारावाहिकशाब्दबोध- दयोत्पादाच घामान्धाभावलमपहाय प्रागभावत्वेनोपादनं । ज्ञानस्याच्याप्यत्तिनया नामशाब्दबुद्धिमत्त्वेऽपि तादृशान्दबुद्धि- सामान्याभावमत्वान्न खण्डवाक्यार्थयोधाद्यनन्तरं महावाक्यार्थबोधा- धनुपपत्तिरिति वाच्य। तथासति तादृशेच्छा विनापि धारावा- हिकशाप्दबोधापत्तेरिति भावः । नन्वेवमपि नदी जलान्वयबुद्धि- माषतात्पर्य्यक बहाविमलं जलं नद्याः कच्छ महिपथरतौत्यत्र नदी-जलयोरवयवोधानन्तरं नदी-कच्छयोः कथनाचयबोधः नद्या- क्यस्येव ज्ञानेन नदी-कच्छयोरन्चयबोधे तात्पर्यग्रहदशायर्या नदी- कच्छयोरप्यन्वयबोधजननात्तदाक्य जानजन्यतादृशान्वयबुद्धिप्रागभाव- सत्वात् । न च तात्पर्यज्ञानाभावान तदानौं तादृशान्वयबोध इति वायं । तदानौमाकाद्धाभावानाचयबोध इति सकलमाचौनप्रवा- दविरोधापत्तेरित्यत श्राद्द, 'विमलमिति, तात्पर्यवशात् तात्पर्य- महिषवरतीयोति क.। (१) तथाच तादृशप्रागभावस्य पाकाहाववादिनये उठवाक्यात भेदान्त- यबोध एव नास्तीत्यभिमान , अन्यथा तादृषपदस्योपादानापि उक्त- स्थले साकाइत्वापत्ति तहान्यीयतज्ञानजन्यभेदान्वयवोधप्रागमावस- चादिति भाव'।

·. १८२ तत्त्वचिन्तामणी -- तत्यागभावसत्यापि श्रोतरि तदुवारणेन तामर्यवशात् जलान्वितनद्याः कच्छे संसर्गावगमोनेति न तत्प्राग- भावः, घटः कर्मत्वमानयनमित्यचापि तथेति चेत् । न। निराकाहे तदुच्चारणजन्यसंसर्गावगमनागभावस्य सिद्ध्यसिडिपराहतत्वात् । किञ्च यवेकोविमलं जलमि- ज्ञानवशात्, 'तत्प्रागभावेति तदाक्य ज्ञानजन्यनदी-कच्छावयबोध- प्रागभावसत्वेऽपौत्यर्थः, 'तदुच्चारणेनेति तदाक्यविषयकयज्ञामव्यत्या नदी-जस्वथोरन्चयबोधीजनितस्तज्ज्ञानव्यक्तयेत्यर्थः, अस्य च संमा- वगमोनेत्यनेनान्वयः, तात्पर्य्यवशादिति तात्पर्यवशात् जलान्विताया- नद्या इत्यर्थः, 'मंसर्गावगमोनेति अन्चयबोधोन जन्यत इत्यर्थः, 'न तत्मागभाव इति न तदाक्यविषयकतज्ज्ञानव्यकिजन्यनदी-कच्छा- म्वयबुद्धिमागभाव इत्यर्थः, तथाच तदिति वाक्य ज्ञानविशेषणं न त वाक्यविशेषणमिति भाव । ददमुपलक्षणं तदित्यम्य वाक्यविशेषणले नौलोघट इत्यादौ वनः क्रमिकभाब्दबोधदयेच्छां विनापि नौलो- घटः नौलोघट इत्यादिधारावाहिकशाब्दबोधापत्तेः नदाक्यस्येव स्मरणेनान्यदा नौलोघट इति शाब्दबुद्धेर्जननीयवानौलोघट इति माब्दबुद्धिदायामपि नादृशशाब्दबोधप्रागभावमत्वादित्यपि योध्यं । 'तथेति तदुच्चारणजन्यघटवत्कर्मत्वमिनि भेदान्वयबुद्धिप्रागभावे- नेत्यर्थः । 'निराकाइ इति घटः कर्मवमित्यादावित्यर्थः, 'तदुच्चारण- जन्येति तश्शानजन्येत्यर्थः, 'ममर्गावगमेति घटवत्कर्मलमित्यादि- भेदाचयपुद्धिप्रागभावस्येत्यर्थः, 'मिद्यमिद्धिपराहनचादिति नाश- ·प्रदास्यतुरीयखण्ड शब्दाकाहावाद । त्यश्रत्वैव तात्पर्य्यभ्रमेण वा नद्याः कच्छान्वयपरत्वम- वैति, अपरः समस्तमेव श्रुत्वा नद्या जलान्वयपरत्व- मवधारयति, तत्रोभयोरपि तदुचारणजन्यसंसर्गाव- गमात् नद्या इत्युभयसाकाझं" स्यात् । प्रागभावन्य मिमिद्धिभ्यां घटः कर्मलमित्यादि वाक्यं घटवत्कर्म- लमित्यादिभेदान्वयबोधे निराकासमिति व्यवहार विस्तोपप्रसद्गादि- त्यर्थः, स्वज्ञानजन्यतादृशान्वयबुद्धिप्रागभावकालीनलाभावम्य भा- प्रये तादृशव्यवहारविषयत्वात्, स्वपदं घटः कर्मत्वमित्याद्यानुपूर्यो- विशेषविगिटवाक्यपर मिति भावः । ननु तादृशमागभावकालीन यद्यत्तभिन्नत्वमेव तादृाव्यवहारविषय इति नायन्दोष इत्यरचे- राह, 'किञ्चेति, ‘योति, नदी-जनान्वयबोधतात्पर्येण विमलं जलं नद्याः कच्छे महिषश्वरतौति प्रयुने इति शेषः, “एकः' पुरुषः, 'जलमितौति विमलं जलं इत्येकदेशमशुत्ववेत्यर्थः, 'नात्पर्यभ्रमेण वेति तात्पर्य्यस्य भ्रमीयम्मादिति व्युत्पत्त्या तात्पर्यव्याप्यस्य प्रकर- पादेर्भमेण वेत्यर्थः, यथायुते नद्याः कच्छावयपरत्वावगमस्थैव तात्पर्यभ्रमतया नबास्य हेतुत्वामङ्गते, 'नद्या इति नदी-कच्छा- भयपोधे तात्पर्य्यमवैतीत्यर्थः, 'अपरः पुरुषः, नद्या इनि नदौ- जलान्वयवोधे तात्पर्य्यमवधारयतीत्यर्थः, 'उभयोरपोति, जले कच्छे चेत्यर्थः, 'संमर्गावगमादिति, नद्या अन्वयबोधादित्यर्थः, 'उभयमाका- समिनि, युगपन्नदोजलान्वयवोध-नदीकच्छान्वयबुधुमयमाकाहना- (0 उमयाकामिति क..।

·१८४ तत्वचिन्तामणी अपि च प्रागभावाभावस्य कारणान्तराभावव्यात. व्यवहारविषयः स्थादित्यर्थः, नवा इनि वाक्यमिदानौं नदीकच्छा- वयबुद्धिमाकाई नदीजलान्वयबुद्धिमाकाइञ्चेति व्यवहारः स्यादिति समुदितार्थः, युगपत् स्वजन्यनदीकच्छावयबोधप्रागभावविशिष्टज्ञान- खजन्यनदौजसाचयबुद्धिप्रागभावविशिष्टज्ञानयोरुभयोरेव विषयता- सम्बन्धेन सत्त्वात् विषयतासम्बन्धेन तथाभूतज्ञानस्यैव भवत्रये तादृश- व्यवहारविषयत्वात् खपददयं ज्ञानपर, वैशिष्यवेककालवृत्तिल। न च युगपत् नथा व्यवहारे यापत्तिरिति वाच्यं। यस्मिनचयबोधे नापर्यं नास्ति नब निराकात्विव्यवहारस्यैव सर्वसिद्धत्वात्' इति भावः। ननु व्यवहारोपयोग्याकाझालवणे वस्तात्पर्य्यविषयत्वेना- वयवोधो विशेषणीयः । न चैवं घच यच तात्पर्यभ्रमाच्छाम्दबोध- स्तचैव निराकाइवयवहारापत्तिरिति वाच्यं । नच निराकाशव- व्यवहारस्य सकलमाचौनसम्मतबादित्यरचेराह, 'अपि चेनि । बेचिनु 'उभयमाकाई स्थादित्यस्य नदौकछान्वयबुद्धिमाकाई नदीजलान्वयबुद्धिमाकाहच्च स्थादिति यथाश्रुत एवार्थः। न चेष्टा- परिभयत्राकाहाविरहे उभयान्वयबोधस्यैवानुपपत्तेरिति वाच्यं । पभिन्नश्चयबोधे तात्पर्य नास्ति तवाकाक्षाधमजन्यताथा एव सर्व- मिहलादिति भावः । ननु तदुच्चारणजन्यवकुस्तात्पर्य्यविषयतादृशा- चयद्धिमागभावस्तदुच्चारणजन्यतादृशान्वयवोधे श्राकाचेति विवव. शोपं, नपाच तात्पर्यो धमादेव तचाकाहाधम इत्याराक, (१) सर्वसम्मतत्वादिति ख.1 ·शन्दायतुरोयखण्हे शाकाहाबाद । १८५ त्वात् तत एव कार्याभाव इति किमाकाङ्गया। एवञ्च 'अपि चेति, इत्याः । नसत् एतादृमाकाहायाः गादधौहेतुत्वे महते नदीकच्छानबुद्धेरनुपपत्तेः तत्र तात्ययेविरक्षाम् । नयं स्वरूपसती न हेतुः किन्तु जातेति तात्पऱ्यांमे धमात्मकतञ्चा- नाबदोकच्छान्वयधौरिति(२) वाचं । अथाः खरूपमद्धेतुत्व एव 'अपि चेत्यादिदूषणसद्गतेरिति दिक् । 'मागभावाभावस्पेनिस) विमलं जलमित्यादौ नदीजान्धयवोधोत्तरं मदीकच्छान्वयनो- धानुत्पत्तिम्यले तदुचारजन्यनदीकच्छान्वयबुद्धिमागभावाभावस्थे- व्यर्थः, 'कारणान्तराभावेति प्रोवनिष्ठनदीकच्छान्वयवोधतात्पर्य- ज्ञानात्मककारणान्तराभावव्याप्यतयेत्यर्थः। मध्ये तात्पर्यभ्रमे जाते नदीजलाम्बयवोधानन्तरमपि नदीकच्छाचयबोधष्ट मर्चममतवा- दिति भावः। 'कार्याभाव रति नदीकच्छावयबोधाभाव इत्यर्थः, (५) 'किमाकाइयेति किं तदुच्चारणजन्यतादृशान्वयवृद्धिमागभावखरू- पाया पाकाहायान्ताद्र्येण हेतुतयेत्यर्थः । प्रमाणन्तरामले प्रा- चीनप्रवादान्यथानुपपत्तिमाचस्य कारणत्वासाधकत्वादिति भावः। (३) नदीकच्छान्वयमोध स्यादिति का। (१) ननु नदीगलान्वयद्युत्तरं नदीकच्छान्दयबोधापत्तिवारणापाकाहापा- हेतुत्वं पत्रव्यं तदेव न इन्धाशयेनाह, 'प्राममावत्यादि। 1 तथाघ तदुचारजन्यतादृशामाब्दधौमागमावविरदी, तादृश्का- यांनुत्पादप्रयोजक इति न तस्य कारणमिति माय । 10 कारणत्वासाधकत्वादिव्यर्थ इलि., ग.।

·तत्वचिन्तामणी योग्यतासत्ती अपि न हेतू अयोग्ये अनासन्ने च तदुः चारणजन्यसंसर्गज्ञानाभावेन तत्यागभावाभावात्। न चैवं बाधाभावस्यानमित्यादावपि हेतुत्वं, प्रागभावा- यथायुनन्तु न मगच्छते उत्पन्नपुनरुत्पादम्यले प्रागभावेतरभकल- कारणमत्त्वेऽपि प्रागभावविरहेण व्यभिचारात्(२) अन्यथा प्रागभावस्य हेततैव न मिहोदिति ध्येयं । ननु नदीजलान्वयवोधतात्पर्य के हो विमल जलमित्यादौ नदी-जलयोरन्वयबोधानन्तरं नदी-कच्छा- स्वययोधवारणाय नोक्राकाहाहेतरपि तु घटः कर्मवमित्यादौ घटवत्कर्मालमित्यादिभेदाचयबोधस्य घटमानयेत्यादौ वः शाब्द- बोधदयेच्छां विनापि धारावाहिकमान्दबोधम्य च वारणाय मा हेतुम्तवैव कारणानाराभावस्य वक्रुमशक्यत्वादनो दोषान्तरमा, "एवञ्चेति,७) 'न हेत', स्थानामिनि शेषः, 'अयोग्ये अनामने चेति घटः कर्मवमित्यादाविवेति शेषः, 'तत्प्रागभावाभावात्' तदुचा- रणजन्यमंमगावगमप्रागभावम्यवाभावान्, शाब्दबोधाभावोपपत्तेरिति मेषः । ननु अनुमित्यादिम्यले लाघवतो विशिष्टबुद्धिमामान्य प्रत्येव तदभावनियाभावय हेतुबकल्पनाच्छाब्दवोधेऽपि बाधा- -- (1) नवाममावामादसत्त्वादिति क.. 1) प्रागमावत्वेन प्रागमावकारणताखानवियर्थः। (१) कारममावे कार्यानुत्पादादित्यपः । (1) रक्षाकाहांया हेतुत्वे चेयर्थः ।

·शब्दास्यतुरीयखाडे मन्दाकाहाबाद। १८० भावेनैव कार्याभावात् प्रागभावस्य च कार्यमाच- भावरूपयोग्यताया हेतुत्वमित्यत आह, 'न चैवमिति, “एवं' मागभावम्य प्रागभावत्व-तत्तत्मागभावलानिरिकरूपेणापि हेतुले, 'हेतुत्वमिति, सम्भवतीति शेषः । 'प्रागभावाभावेनैवेति तत्तत्परा- मर्शजन्यानुमितिप्रागभावाभावेनैवेत्यर्थः, 'कार्याभावात्' का-- भावमम्भवात्, तदुच्चारणजन्यतादृशाब्दबुद्धौ तदुचारणजन्यताश- शान्दधीमागभावस्य हेतुत्ववत्तत्तत्परामर्गजन्यानुमितो तत्तापरा- मर्गजन्यानुमितिमागभावो हेतुरिति सुवचत्वात् । भवन्मते अनन्त- कार्य-कारणभावस्य दोपले उताकाहाया अपि गान्दधीशेतुला- मिद्धेरिति भावः । ननु उक्काकाक्षाया हेतुत्वेऽपि वाधाभावरूप- योग्यतयाः मान्दधी हेतुत्यमावश्यकं अन्यथा यच प्रथममयोग्यता- नियात्मकवाक्यजानं ततः तात्पादिज्ञानात्मक पदार्थमतिः त- नोऽयोग्यतानिययनाशः नतोऽन्वयवोधम्तचायोग्यतानिययनाशक्षणे- ऽवयमोधापत्तेः तदुधारणचतुर्थक्षणे पदार्थोपम्यिनिद्वारा शान्दधी- जननात्तदुधारणान्यगाब्दधीमागभावम्य मत्त्वात्, एवं पदजन्यपदा- योपम्यिनिरूपामत्तिरपि हेतुरावग्यको तरथा तादृशामत्त्यव्यव- हितपूर्वोत्पन्नतात्पर्यादिविषयकोच्चारएव्यतिम्नादृशामत्युत्पत्तिक्षणे माम्दयोधापत्तन्तत एत्र उभारणात् एनौयक्षणे शाब्दबोधोत्पादन नदुचारजन्यमान्दधीमागभावस्य मत्त्वान, एवमनुमित्यादापपि माधाभावम्य तित्वमावग्यकम् अन्यया वाधाप्तहिनोत्तरोत्पय- परामर्मादित्यहिती दिनीयक्षणेऽनुमित्यापत्त. पाधना तत एक ·१६० वावचिन्तामणौ हेतुत्वात् । शन्दे नासाधारण्यं उत्थितीत्वाथ्याकाङ्गयी. गन्दधीमागभाव- परामर्शद्वतीयक्षणे(१) अनुमित्युत्पत्तेस्तत्पराजिन्यानुमितिमागभाव- सत्त्वादित्यरुचेराइ, 'प्रागभावस्येति, तदुच्चारणजन्यमान्दा येत्यर्थः, प्रागभावत्वेनेति शेषः। यव तादाम्यसम्बन्धेन कार्य तत्र प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रागभाव इति तादाम्य-प्रतियोगिलघटित- मामानाधिकरणमत्यासत्या प्रागभावलेन कार्यवेन कार्य-कारण- भावादिति भावः । 'गन्दे नामाधारयमिति श्राकाहाया न गन्द- जन्यज्ञाननिरूपितकारणतामाघवत्त्वमित्यर्थः, प्रागभाववरूपेणान्य- चापि हेतुवादिति भावः । न चेष्टापत्तिः, श्राकाहा मान्द- बुद्धावसाधारणकारणमिति सकस्तप्रामाणिकप्रवादविरोधापत्तरिति पदयं । ननु प्राब्दबुद्धिनिरूपितकारएतामात्रवत्वं न प्रामाणिक- भवादार्थः किन्तु मान्दबुद्धिमात्रनिरूपितकारणतावत्वं तच्च प्रागभा- वत्वेमान्यच हेतुत्वेऽपि निरुकाागमावलेन कारणतामादाय सम्भव तोत्यत आह, 'उत्थितेति ससम्बन्धिकपदनिरूपिताकाक्षा उत्थि. ताकाहा, नाशपदानिरूपिताकाझा उत्थाप्याकाझा, 'उत्कर्षति अत्यितीत्याप्यव्यवहारनियामको उत्कर्षापको न स्यातामित्यर्थः, पचामोन बोध्यं, 'तदभावादिति उत्कर्षादेरसम्भवादित्यर्थः, उत्कः दितिलादिति भावः। इदमध्ययुक्त समबन्धिकपदार्थतात्पर्यक- पदशानघटितवाघटितत्वाभ्यामेवोत्थितोत्याप्ययवहारोपपतरतिरि नोकर्यादिजातो मामाभावादन्यथा सिद्धानलक्षणेऽप्यगतः । ( तत्परामर्थात् हतीयज्ञण इति । -- ·शन्दारमतुगेयरबारे गम्दाकाहाबादः । रुकपको न स्यातां प्रागभावे तद्भावात् । नव्याम्त नदुधारणजन्यतादृशादधौमागभाषयाकाझाले घटः कर्मवमित्यादौ घटवल्कर्मत्वमित्यादिभेदान्वययोधापत्तिारा तदु- भारजन्यतादृशाब्दधौपागभावस्यामसिया नदभावेन तर ता- दृशणाब्युयभावस्थ्य वनुमशक्यत्वात् घटमामयेत्याधुचारणान्तरजन्य- तादृशान्दधीप्रागभावस्य स तदापि मत्वात') कार्याभावस्थ कारणाभावाधीनतात् । अथ घटवत्कर्मवमित्यादिभेदांवयवोधं मति घटमित्याद्यानुपूर्वी विशेषम्य हेतत्वात् तदभावादेव नच नादृय- शाब्दवोधाभावः । न चैवमानुपूलो विशेष एवाकाहान्त किं निरुक- मागभावरूपाकाक्षापातत्वेन तिथेति वाय। घटमानयत्यादौ विनापि वः मान्दवीधदये छामेकेनैवीचारणेन धारावाहिक- दिनादिमान्दवोधवारणय तेन रूपेण हेतुलाभ्युपगमादिति चेत्, न, तदारणाय प्राथमिकताम्दवोधयनिं मति नत्प्रागभावव्यस्तत्- पागभाववेन हेतृत्वम्येदोचितलान् तदुच्चारणजन्यमान्दयन्नरम्या- प्रमिद्धतया प्राथमिकतान्तिपागभावाभावेनेव द्वितीयादिक्षणे नदु- चारजन्यतासगान्दबुद्यापत्तिधारणमम्भवान् एकेमोचारणेन प्राब्द- बुद्धिदयाजननात् कार्य कारणभाववाढत्यम्य तन्यत्वात् कारणता- वछेदक-कार्यतावच्छेदकयोगौरवम्य पुनम्तदाधिकालान् । तादृश- माम्दबुद्धिसामान्यापादनध तवापि दुवार तदुचारणान्तरमन्यना- {" तयाच तादृमशान्दोमागभावामावोऽपि नात्र कायामावश्योगा- इदि मावः।

·२०० तत्त्वचिन्तामणो दृशशाब्दधौमागभावस्य सत्त्वेन विशेषसामग्रौविरहम्य वनुमणक्यला तत्तदुचारणाभावेन विशेषसामग्रौविरहस्य ममापि सुवचत्वात् । श्रथ यत्र शाब्ददये छावशात् एकोचारणादेव क्रमेण शाब्दबुद्धि- दयं तत्र चतुर्थादिक्षणे तदुञ्चारणजन्यनामशाब्दबुड्यन्तरम्य वार- गाय तदुच्चारणजन्यतादृशशाब्दबुद्धिप्रागभावस्थ तदुच्चारणजन्यता- दृशशब्दधौ हेतुत्वमावश्यकं । न च तथाप्युन्यन्नव्यक्तिद्वयमागभावयो- विरहेणैव तदुचारजन्यतादृशशाब्दबुद्यसम्भव:) तदुच्चारणजन्यता- दृशगाब्दबुद्दान्तरस्यामसिद्धलादिति वाच्यं । उत्पन्नव्यक्किदयप्रागभा- वयोन्तत्तयक्तित्वावच्छिन्न कारणतया(२) तेन तस्यान्यथाभिद्यमाभवात् নম্নলিলানিলিয়ান মালাফাভিষ্টি- करणे जन्यद्रव्यमामान्य प्रति विलक्षणमयोगादेरपि सामान्यकार- एत्ववितोपापत्तिरिति चेत्, न, तावता तत्र नदुचारजन्यतादृश- गादधौमागभावस्य हेतुलसिद्धावपि अन्यत्र तदुचारणजन्यताभ- মাখীমা নাজুই ধনুল মানামাধান । বন সংভি न नदुधारणभेदेनानन्तकार्यकारणभावप्रमगात् तदुचारणजन्यता- गभान्दधीशगमावविरहेण चतुर्थादिक्षणे तदुच्चारणजन्यतादृशमाद बुद्धेस्त्पत्त्यमम्भवेऽपि तादृशशाब्दधौमामान्योत्पत्तिप्रमाच्च, परन्तु नादृशान्दधौमामान्ये तादृशशाब्दबुद्धिमामान्य प्रतिबन्धकं तयार तत एव पर्यादिक्षणे तदुचारएजन्यतादृमशादधौ विरहः । न च (९) तथा तादृशशाष्टबुद्विद्वयमागभावविर एव तत्र कार्यानुत्पाद प्रयोजक इति भाव । (7 सनवित्दावविश्वविषकारणतयेति ।

·शब्दायतुरीयाण्डे पदाकाहावादः । तजयहित्वावच्छिन्नोत्पत्तिनियामिकायास्तत्तयकरमावादेव पर- सले चतुर्थादिक्षणे सामान्यमामग्रौतस्तादृशमाब्दबुद्यापत्त्यसम्भवः विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्यसामयाः फलोपधापकालात् इति वाचं। तत्तयतित्वावछिनकारणवमादायातिप्रसङ्गवारणे बहुतरमामान्यकारणविलोपापत्तेस्वयैव दर्शितत्वात् तच तदुधारण- जन्यतादृशगाब्दधौमागभावस्य हेतुवासिद्धेश । न च तादृशशाब्दबुद्धौ तादृशाम्दबुद्धेः प्रतिपन्धको खण्डवाक्यार्थबोधानन्तरं खण्डवाक्यार्थ- घटितमहावाक्यार्थबोधो न स्वादिवि वाचं। महावाक्यार्थबोधस्थ खण्डवाक्यार्थबोधपूर्वकत्वानभ्युपागमात् अननितान्वयस्येव यन्धकार- मम्मतत्वात् । अस्तु वा महावाक्यार्थबोधमामयी उत्तेजिका एवं कमिकशास्दयोधदयतात्पर्य्यग्रहोऽणुनेत्रकः तेन वनः क्रमिकमान्द- बोधदायां कमिकयान्दबोधदयं मानुपपत्रं । म वं यत्र शुक्लो घट इति धात्यप्रयोगानन्तरं पदार्थोपस्थितिः श्वेतः कलम इति वाक्योपस्थितियत्येकः कालः ततश्च शताभित्रो घट इति गान्द- बुद्धिः मतः शेतः कलम इति वाक्यजन्यपुनःपदार्थोपस्थितिः तन पुनः शताभिन्नो घट रति मान्दवोधो न स्यात् भमानाकार- मान्दवोधस्य प्रतिवन्धकस्य सत्वादिति वा । तर प्राथमिकमाब्द- 'बोधनामे चतुर्थक्षण एवं तादृशास्दबोधान्तसभ्युपगमात् । पाठ वा तहाक्यभन्योपस्थितिव्यकौना उत्तेजकलं एवं यदुपस्थितिमले समानाकारमान्दवोधमत्त्वोऽप्यन्वयबोधतासामेवोत्तेजकलं बोधमिति प्राइरिमि संक्षेपः। 28 ·तवचिन्तामगो अथ जाप्य-तदितरान्वयमकारकजिज्ञासानुकूलप- दार्थोपस्थितिजनकत्वे सत्यजनिततात्पर्यविषयान्वय- भोन्दडीयं सक्षणमाद, 'अथ जाप्येति, 'ज्ञाप्य-तदितरयो.' तत्पदार्थोपस्थाप्य-तत्पदार्थोपस्थाप्येतरयोः, योऽन्वयः संसर्गस्तत्प्रका- रिका या विज्ञासा तदनुकूलेत्यर्थः, तदुभयपदार्थयोः तत्मसर्ग- प्रकारकेत्यादिकं तदुभयपदार्थयोस्तत्समर्गणान्वयबोधे श्राकाहा इति पर्यवसितार्थः । ज्ञाप्येतरत्वनिवेशे १(१) प्रयोजनाभावात् नौलो घट• इत्यादावभित्रयोरथाकाशासत्त्वाञ्च जिज्ञासानुकूलत्वं तनखरूपयो- ग्यत्वं तेनाजिजासोरपि अन्वयबोधविकलो न स्यात् । श्रच सत्य मोन घटः कर्मवमित्यादिस्वरूपायोग्यनिरासः, राज-पुत्रयोरवय- बोधमानतात्पर्यतेऽयमित्यादौ राज-पुषयोरम्बयबोधानन्तरं राज- पुरुषयोरवयवोधवारणाय विशेष्यदलं। न च तत्र तात्पर्य्यज्ञाना- भावादैव न नदानी राज-पुरुषयोरचयबोधः तात्पर्यभ्रमे जाने राग पुषयौरचयबोधानन्तरं राज-पुरुषयोरवयबोधः सर्वसिद्ध एवेति वाय। पन्थकतैवानुपदमेव तद्दोषस्य वध्यमाणवात् राज-पुचयो- रपययोधमाचतात्पर्य के प्रथमेतीत्यादौ तात्पर्यभमेण राज-पुरुषयो- रपययोधामन्तरं नात्पर्यप्रमथा राज-पुरुषयोरवयवोधमन्यादमाय नात्पर्यविषयेत्यन्वययोधविशेषणं । न चैवं खण्डवाक्यार्थबोधामन्तरं सवाण्यार्थघटितमहावाक्यार्थबोधो न स्यात् एवं राज-पुधाचय- (1) तत्पदनन्यभागविषय-तत्परजन्यशाविषयमितत्वरिवेश घेत्यर्थः । यामोधोग विपन इति .,।

·शब्दातुरोपखण्हे शम्दाकाहावादा। बोधत्वमाकाङ्क्षा, घटमानयतीत्यच घटमित्युक्त किर्मा- नयति पश्यति वा, पानयतीत्युक्ते किं घटं अन्यति जिज्ञासा भवति। घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यत्रा- बोध-राज-पुरुषान्वयवोधोभयतात्पर्यकेऽयमेनौत्यादी तात्पर्यग्रह- पौवापर्यक्रमेण राज-पुचयोरवयोधानन्तरं राज-पुरुषयोरचय- मोधव न स्यादिति वाच्च। तत्कालीन-तत्पुरुषोपवविगिए-सत्र- नितवाभाववत्तात्पर्यविषयावयबोधकलस्य विष्यदलेन विवक्षित- वात् । न चैवं तादृशान्वयबोध्दयतात्पर्य्यक अयमेतीत्यादौ राज- पुषयोरन्वयदोधानन्तरं राज-पुरुषयोरम्ब ययोधममये राज-पुषयो- रपि पुनरव ययोध: स्यादिति वाच्यं । खण्डवाक्यार्थबोधानन्तर खण्डवाक्यार्थघटितमहावाक्यार्थबोधवदिष्टवादिति भावः। घटमान- पतौत्यच मत्यन्तदलमात्वं प्रतिपादयति, 'घटमानयतौनि, 'घटमि- त्युक इति केवलं घटमित्युक्त इत्यर्थः, 'किमानयतीति किमानयन घटकर्मतानिरूपकं दर्शनं वेत्यर्थः, 'भानयतीत्युक्रे' केवनमानयतो- स्युक्त इत्यर्थः, किं घटमिति 'कि घटनिटकर्मत्वं धानयननिष्ठनि- रूपकनाकमन्यनिष्ठकर्मावं पानयननिरूपकताकं वेत्यर्थः,१) "जिज्ञासा भवति' प्रश्नो भवति, अतो घटकर्मत्वानयनयोनिरूपकताताकमम्बन्ध- प्रकारकजिनामास्तरूपयोग्यपदार्थोपस्थितिजनकलमिति शेष:) । जिजामा विना प्रश्नानुपपत्त्या केवल पटमित्यादिस्यले घटमित्या- (७ किं घटनिकम्मत्वमानयननिष्ठनिरूपताकमन्यत्यय इति ख•। (1) इत्यर्थ इति ख.।

·२.४ तत्तचिन्तामो भेदेन नान्वयोऽयोग्यत्वात्, घटस्यानयनमिति तु ना- न्वयवोधः घट इतिपदात् सम्बन्धित्वेन घटस्यानुपस्थि- तेः। राज इति पुत्रेण अनितान्वयबोधत्वात् न पुर- पमाकाइतीति चेत, ताई नाम-विभक्ति-धावाख्या- कारकवाक्यस्य तादृप्रपदार्थोपम्यितिनकत्वमिद्धिरिति भावः। मन्वेवं घटः कर्षवमानधर्म रुनिरित्यत्र घटपदम्य कर्मले भेदसंसर्गण घा- वपदोधे पाकाइलादभेदेन कयं नान्वयधीरित्यत पाइ, 'घटइति, योग्यताधमे तु भवत्येवावयबोध रति भावः । ननु न भवत घट-कम्यत्वघोरभंदाचयबोधः श्राधेयतासम्बन्धेन कथं न भवतीत्यत- पार, 'घटम्यानयममितीति, घटत्तिकर्मत्ववदानयनमेताम- रत्यर्थः, 'तरप्यर्थे, 'सम्बन्धिलेन' आधेयवरूपसम्बन्धविशेषणत्वेन, घटाधेयतावेन घटाधेयवस्थानुपस्थितेरिति तु ममुदितार्पः, तथा भाधेषत्वरूपमम्बन्धविशेषणवेन घटाघुपस्थितिरेव घट-कर्मवयोराधे- पवरूपमम्वन्धप्रकारकजिजामाजनिका घटपदे च तजनकसाभावेन तादृशाकाहाविरहान नादृमान्वयवोध इति भाव । छततोऽजनि- तेत्यादेयांतिं दर्शयति, 'राज इतौति राग-पुयोरवयरोध- मात्रतात्पर्य के प्रयमेतीत्यादौ राज इनि पदमित्यर्थ', 'पुत्रेणेति, राज इति श्रेषः, 'म पुरुषमिति राज-पुत्रयोरवयवोधोतरं न राज-मुरपयोर वयबोध जनयतीत्यर्थ, तथाच नत्र राम-पुचयो- रचयबोधोत्तर राज-पुरुपयोरवयवोधवारणयाजनिताम्बयबोधक- मदमान व तप राग-पुरयोरखपदोधोत्तरं राज-पुरुषयोरवय- ·शम्दाग्यतुरोयदगड़े शब्दाकाहाबादः । नार्थानां घट-कर्मत्वानयन-कृतीनां स्वरूपेणोपस्थि- तिर्नान्वयप्रकारकजिज्ञासानुकूलेति तब नाकाहा) स्यात् । घटः कर्मचमान्यनं कृतिरित्वष घटमानय- तीत्यवान्वयबोधः स्यात्, न हि तत्र पदार्थस्वरूपाणां बोधे तात्पर्यश्चमेऽपि राज-पुरुषधोरचयदोधो न स्यात् जनित- तात्पर्यविषयान्वयवोधकवादिति वाच्यं । नत्र जनिततात्पर्य विषया- वयवोधकत्वेऽपि तात्पर्यधमेण स्वजनितवाभाववत्तात्पर्यविषयावध- बोधकत्वम्यापि भ्रमात् मान्दवोधोदयात् स्वरूपमत्या भाकाहाया- पहेतुलादिति भावः। 'रति चेत् तहीति प्राधियलादिमम्बन्धविशे- पणवेन घटायुपस्थितेरेव घट-कर्भवाद्यौराधेयत्वादिसम्बन्धप्रकारक जिजामाजनकल्वे इत्यर्थः, 'खरूपेणोपम्पितिः' प्राधेयत्वादिमम्पन्धा- विशेषणत्वेनोपम्पितिः, 'अन्वयप्रकारकेनि घट-कर्मवाद्यौराधेयबा- दिमम्बन्धप्रकारकत्यर्थः, 'नत्र' घटमानयतीत्यत्र, 'नाकाइ स्यादिति आधेयलादिसमन्धेन घट-कर्मत्वाधोरवयवोधे श्राकाहा न तिष्ठे- दित्यर्थः, धादिपदात् वन्नघटादीमामेवोपस्थितेरिति भावः । 'घट इति, यदि स्वरूपेणोपस्थितिरेव तदनुकूला नदेत्यादिः। ननु विलक्षणपटायुपस्थितिरेव तादृशजिजामाजनिका घटः कर्मलमान- यनं कतिरित्यत्र घटादिपदजन्यघटाधुपस्थितिश्च न नपा विलक्षणे- त्यत आह, 'न हौति, 'तत्र' घटमानयतीत्यच, "एतलवोनेति 9 नवत्राकाडेति क.,खा।

·तावचिन्तामणी रतलक्षण्येनोपस्थितिः, षयाणां तुल्यवत् स्मरणे :- यमं यतो राज इति पुरुषेण नान्वेति किन्त पुत्रेण तत- एवाग्रेऽपि व्यर्थमजनितान्वयबोधत्वमिति । घटः कर्मवमित्यादिवाक्यस्यघटादिपदजन्यघटाघुपस्थितिवैतक्षयने- स्वर्थः, तथाप वेलक्षण्यमेवाप्रमिद्धमिति भावः । 'जनितेत्यादे- एकप्रयोजनं दूषयति, 'चयाणमिनि राज-पुर-पुरुषाणमित्यर्थ, "तुण्यवत्' एकदा, 'प्रथम' जनितान्वयवोधमाया, 'यत.' ता. स्पधीविरहतः, 'तत एव' तात्पर्यधौविरहादेव, 'अरोऽपि पनि तान्वयबोधदायामपि, 'पुरुषेणवेतीत्यमुपज्यते, 'व्यर्थ मिनि नोक- प्रयोजनकमित्यर्थः । थयाग्रुतन्तु न मङ्गच्छते, भटमानपेत्यादौ धारावाहिकमायदवोधारणयाजनितावयपोधकत्वदलस्थावग्यकतया ययाभावात्। क्षेपितु 'व्यर्थमिति पपाथुममेव साधु । म च घटमामयेत्यादौ धारावाहिकाम्दयुद्धरिणय म्यादाकतया कुती वैषमिति पा। अमिती स्नममानाकारमिद्धेरिव शाम्दबोधेऽपि स्वममा লাহ্মাহনীয় দলিমষ আষাহিঙ্কানীখামায়- বাস অনুধা হানবি সালৰ অখিীসা पविनम्यदवस्तगानमादाय धारावाहिकमान्दमोदयापोर्दुमां- रखादिवभिप्राय रया: नयास्त धारावाहिकप्रय धारावाहिकमाम्दयाय पण.

·२.०
भदायतुरीयखण्डे शस्दाकाहावादः ।
इति श्रीमदगङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्ता-
मणौ शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाकाशावादपूर्वपक्षः ॥
मादेवयमित्यभिमायः, अतएव मिद्धान्तम्नवणे मनितान्वयबोधेति-
व्याप्तिवारणाय विशेषणं काढतो ग्रन्यकता नोक्रमिति प्राड:04]
इति श्रीमथुरानाप-तर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्से
मन्दाकाहावादपूर्वपहरहस्यं ॥
10 मोहमिति भाव इति क.।

·.८ तत्त्वचिन्तामयो अथ शब्दाकाझावादसिद्धान्तः। उच्यते। अभिधानापर्यवसानमाकाझा यस्य येन विना न स्वार्थान्वयानुभावकत्वं तस्य तदपर्यवसानं, अथ शब्दाकाहापादसिद्धान्तरहस्यम् । टीकाकारोकं लक्षणमेव परिष्कृत्य सिद्धान्तयति, 'अभिधानेति, अभिधानपदं करणय्युत्पत्त्या गन्दोच्चारणमभिधत्ते तस्यापर्यवसानं फनानुत्पादः, तथाच तदुचारजन्यतादृशशाब्दबुद्धौ तदुचारणजन्य- तादृशमादधौमागभाव प्राकानि फलितं, तच पूर्वानरूपण दुष्टं । न चाभिधानपदं भावव्युत्पत्त्या शाब्दबोधपरं तस्यापर्यवमानं प्रभावः तथाच तादृशान्दबोधे तादृशशाब्दबोधाभाव श्राकाझेति फलितार्थ इति वाय। घटः कर्मत्वमित्यादावतिष्याप्तिरित्यतः पारिभाषिकमभिधानापर्यवधामपदार्थमाइ, 'यस्येनि, यत्पदनिष्ठय- त्पदेन विनेत्यर्थः, न स्वार्यावयानुभावकत्वमिति न तादृयान्वयबोध इत्यर्थः, 'तस्य नदिति तत्पदस्य तत्पदवायमित्यर्थः, 'अपर्यवमानं' तामावयवौधे अभिधानापर्यवमानं, तथाच यत्पदनिष्ठयपद- व्यतिरेकप्रयुको पाइमायबोधाभावस्तत्पदम्य तत्पदवलं नाही- वयबोधे अभिधामापर्यमान इति फतितार्थः । पदलमत्र शदवं, H ·भब्दायतुरौपखण्डे शब्दाकाशावादः । प्रयुक्तत्वञ्च कारणभावात् कार्याभाव इति प्रतीतिमाचिकः स्वरूप- सम्बन्धविशेषः, तत्प्रतियोगिजन्यप्रतियोगिकलं वा तत्प्रयुक्तत्वं, भवति चाव्यवहितपूर्ववर्तितारूपममभियाहारसम्बन्धेन घटपदनिष्ठस्यानु- खारपदस्थ व्यतिरेकप्रयुक्तो घटवत्कर्मत्वमिति भेदाम्बयवुधभाव- इति तादृशान्वयबोधे घटपदस्यानुस्वारपदवत्त्वमाकाक्षग। एवं विनि- गमनाविरहादव्यवहितोत्तरवर्तितारूपसमभिव्याहारमम्बन्धनानुम्बार- पदमिष्ठस्य घटपदस्य यतिरेकप्रयुक्तोऽपि घटवत्कर्मलमिति भेदा- चयबुधभाव इत्यनुवारपदम्य घटपदवत्त्वमपि तादृशान्वयवोधे आकासा, घटः कर्मवमित्यादौ अव्यवहितपूर्ववर्जितारूपसममि- व्याधारमम्बन्धेन घटपदस्थ कर्मत्वपदवत्वमव्यवहितोन्तरवर्त्तितारूप- समभिव्याहारसम्बन्धेन कर्मवपदम्य घटपदयत्वञ्च न घटवत्कर्मत्य- मिति भेदाचयबोधे आकाक्षा, अव्यवहितपूर्ववर्तितारूपसमभि- व्याहारसम्बन्धेन घटपदनिष्ठस्य कर्मत्वपदण्यावहितोत्तरवर्त्तितारूप- ममभिव्याहारसम्बन्धेन कर्मत्यपदनिष्ठस्य घटपदवत्वस्य च व्यतिरेक- पोर्घटवत्कर्ममिति भेदान्वयबोधाभावाप्रयोजकलात् कारणभा- वस्यैव कार्याभावप्रयोजकत्वात्, अव्यवहितपूर्ववर्त्तितासम्बन्धेनं घट- पदनिष्ठस्य कर्मत्वपदस्याव्यवहितोत्तरवर्त्तितासम्बन्धेन कर्मवपदनिष्ठम्स घटपदवत्त्वस्थ वा तादृशभेदान्वयबुद्धावहेतत्वात् । न च घटपदेऽनु- खारपदवत्त्वम्यानुस्वारपदे घटपदवत्त्वस्य च घटवत्कर्मत्वमिति मेदा- वययुद्धावाकाझाले अलं घटइत्यादावपि तादृशान्वयबुझापत्तिः अन्य हितोत्तरवर्तितामम्बन्धेन घटपदेन्नुस्खारपदवत्त्वस्याध्यवहित- पूर्ववर्तितामम्बन्धेनानुस्वारपदे घट पदवालग्य च तत्र मत्वादिति 27 ·तत्त्वचिन्तामो . वाच्या यादृभगमभिव्याहारमम्बन्धेन यत्पदनिष्टस्य यत्पदस्य व्यतिरेक- प्रयुको यादृशान्वयदुद्दयभावम्तादृशममभिव्याहारसम्बन्धेन तत्पदस्य तत्पदवत्वं तादृभान्वयबोधे श्राकाडेति विवक्षितलादित्यञ्च अन्यर- हितपूर्ववर्तितारूपममभिव्याहारमम्बन्धेन घटपदे अनुस्खारपदवत्त- मव्यवहितोत्तरवर्तितारूपममभिव्याहारसम्बन्धेनानुम्बारपदे घटपद- वत्वमेव वा नादृशभेदावयबोधे श्राकाहा। न च यादृभक्षमभि- व्याहारभम्बन्धेन यत्पदनिष्ठस्य यत्पदम्य जन्यो यादृशाम्बपदोध इति भावगर्भमेव लक्षामन्तु लाघवादिति वाच्यं । न ह्यान्वयवोधाभावा- ननस्य ज्ञानं कारणं येन गौरवं दूषणावह स्यात्, अपि तु तत्तम- म्बन्धेन तत्तत्पदस्य तत्तत्पदवत्त्वमेवाकाहा, तज्ज्ञानमेव शाब्दधी- इतस्तत्परिचायकञ्चान्वयबोधाभावान्त । न च तव गौरवं दोषमा- वहति, परिचायकमब्दलाधव-गौरवयोरकिञ्चित्करलादिति भावः । इदच भायमानशब्दकरणतामते, शब्दजानकरतापक्षे तु यादृ:- समभिव्याहारमन्वन्धेन यत्पदविगेष्यक-यत्पदप्रकारकोपस्थितिव्यति- रेकमयुको यादृशान्वयबुझ्भाव इति पूर्वदल विवक्षणीयं, उत्तरदलन्तु तुम्यवान्यथा असम्भवापत्ते, पदज्ञानस्यैव कारणतया घटवत्कर्म बमिति भेदावयवुद्धभावादौ घटपदनिष्ठ न्यानुस्खारपदादेतिरे- कस्याप्रयोजकत्वात् कारणाभावम्या कार्याभावप्रयोजकत्वात् । न चैत्र घटः कर्मवमित्याटावव्यवहितपूर्ववर्तितामम्बन्धेन घटपदै कर्मक पदवत्वम्याव्यवहितोत्तरवर्तिताममधेन कर्मत्वपदे घटपदबावन्य प घटवत्कम्त्वमिति भेदस्वयबोधे पाकाहावापत्तिः नादृशभेदा- वयबुधभावस्याव्यवहितपूर्ववर्जिताममन्धेन घटपढविधेय्यर-वर्मन्व- ·शब्दाख्यतुरीयखगेहे शब्दाकाहादादः । २१९. पदप्रकारकोपस्थितेः अव्यवहितोत्तरवर्तितासम्वन्धेन कर्मवपदविधे- श्यक घटपदप्रकारकोपस्थितेय व्यतिरेकेणापि प्रयुक्रवान् अव्यवहित- पूर्ववर्तितामम्वन्धेनानुस्खारत्वरूपेण कर्मत्वपदप्रकारकघटपदविय्यक- मस्याव्यवहितोत्तरवर्त्तितासम्बन्धेनानुस्खारवरूपेण कर्मवपदविशे- य्यक-घठपदप्रकारकभमस्य च तादृशान्वयवोधजनकालादिति वाचं। यसंमर्गक-यत्पदलंधर्मितावच्छेदकक-यत्पदलविशेषणतावच्छेदकक- निश्चययतिरेकपयुक्तो यादृशान्वयवुझभावन्तत्सम्बन्धन तत्पदयविशिष्टे नत्पदनविशिष्टवावं तादृशान्वयवोधे आकाहेति विवचितत्वात् । न च तथापि अव्यवहितपूर्ववर्तितामम्वन्धेन घटपदवावच्छिवनिष्ठ- कर्मवपदलावच्छिन्नबत्त्वादावतिव्याप्तिः घटः कर्मवं घटमिति समू- हालम्वनस्य घटवत्कर्ममिति भेदानपबोधजनकतया घटपदव- धर्मितावच्छेदककाव्यवहितपूर्नवनितासंसर्गक-कर्मलपदवावच्छिन्नम- कारकनिश्चयादिव्यतिरेकेणापि प्रयुक्तलात् तादृशान्वयवुयभावस्येति वाणं। तथाविधनिययत्वावच्छिन्नव्य तिरेकप्रयुक्रत्वस्य विवक्षितलात् घटपदवधर्मितावच्छेककायवहितपूर्ववर्त्तितासंसर्गककर्मत्वपदत्वविशेष- णतावच्छेदककनिद्ययावाद्यवञ्चिन्नाभावप्रयुताय न घटवत्कर्मत्वमिति भेदान्वयबोधाभावः कारणतावच्छेदकावच्छिन्नाभावेनैव प्रयुफत्वात् कार्याभावस्य, तत्प्रतियोगिजन्यप्रतियोगिकलं नाप्रयुक्तत्वमिति पत्रे अन्यत्वमेव तादृशं विषक्षणीयमिति न कश्चिद्दोषः । एवं यादृष्भ- भाब्दाभावीऽपि यादृशगाब्दवघटितधर्मावच्छिवाभावी विवक्षितम्तेन नादृशममूहालम्बनेन घटाभिन्नं कर्मत्वं घटत्तिकर्मवमिति ममू- हालम्बनमान्दधौगननात्तादृशममूहालम्बनात्मकघटवृत्तिकर्मवमिति:

·२१२ तत्त्वचिन्तामणौ . भेदान्वयबोधाभावस्य घटपदव धर्मितावच्छेदककाव्यवहितपूर्ववर्तिता- मर्गक-कर्मवपदलविशेषणतावच्छेदककनिश्चयत्वावच्छिन्नाभावप्रथुक- त्वेऽपि न चति' कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावस्यैव कारणतावच्छेद- कांवच्छिाभावप्रयुक्तत्वेन घटवृत्तिकर्मत्वमिति भेदान्वयबुद्धिवंघटित धर्मावच्छिनाभावस्य निरुक्तनिश्चयत्वावच्छिन्नाभावाप्रयुक्तत्वात् नाद- अभेदान्वयबुद्धिवघटितधर्मस्य तत्कार्य्यतानवच्छेदकलादिति नाति- व्याप्तिकापि, इत्यञ्च कर्मव-कढत्व-करणत्वादिविशेष्यकाधेयंताभ- र्गक-घट-पटादिप्रकारकशाब्दबोधेऽव्यवहितपूर्ववर्तितासम्बन्धेन घट- पटादिपदेऽनुखारादिमत्त्वमव्यवहितोत्तरवर्त्तितासम्बन्धनानुस्वारादि- पद घटपदादिमत्त्वञ्चाकासा तेन घटं पट घटेन पटेन इत्यादावेव साभान्वयवोधो न तु घटः कर्मवं पटः कर्मलं घटः कर्तवं पटः कर्मत्वं घर: करणत्वं पट: करणवमित्यादौ बोधः, एव कृति-व्यापाराश्रयत्वादिविशय्यकानुकूलत्व-विषयिल- निरूपितवादिसंसर्गकानयन-गमन-दर्शनादिप्रकारकशाब्दबोधं प्रति अव्यवहितपूर्ववर्जितासम्बन्धेन आनय गच्छ-पश्यपदादौ त्यादिपद- वत्त्वमव्यवहितोत्तरवर्तितासम्बन्धेन त्यादिपदे श्रानय-गच्छ-पय- पदादिमत्त्वञ्चाकाहा तेनानयति गछति पश्यतीत्यादादेव ताई शान्वयबोधो न तु श्रानयनं इतिः गमनं व्यापारः दर्शनमाश्रयत्वं इत्यादौ तथान्चयबोध रति नियूढं । म चैतेषां ज्ञानस्य हेतुले मानाभावः कर्मवादिविशेष्यकाधेयनासंमर्गकघटादिप्रकारकमान्द- पोधे विभतिजन्यकर्मत्वाधुपस्थितेहेतुत्वाभ्युपगमादेव घटः कर्मव- मित्यादौ तादृशान्वयबोधाभावसम्भवादेव इत्यादिविधेय्यकानुकृत- तथान्वय- ·शादायतुरीयखण्डे शब्दाकाशावाद । २१३. वादिमंसर्गकानयनादिप्रकारकशाब्दबोधे त्यादिप्रत्ययजन्यकृत्याधुए- स्थितेहेतुत्वाभ्युपगमेनेवानयनं कृतिः गमनं व्यापार इत्यादौ तथा- चयबोधाभावसम्भवादिति वाच्यं । अमघट घटाम् टा-घट घट-टा इत्यादौ घटोऽम्ति क्षेत्रण पच्चते घटोऽस्ति पटनानयेत्यांदाच तथान्वयवोधापत्तेः प्रमादिविभतिजन्यकर्मलाघुपस्थितिमत्त्वात्, एवं तिरानयनं पानधनं तिरित्यादौ प्रानयनमम्ति पचति चेत्यादौ च तयाचयबोधापत्तेच .त्यादिप्रत्ययजन्यशत्याधुपस्थितिसत्त्वात् चैतादृशाकालाजानस्य हेतु विपरीतव्युत्पन्नस्य चेत्रः कर्तृत्वं घटः कर्मवमित्यादौ चैत्रनिटकलं घटवृत्ति कर्मवमित्याद्यन्वयबोधः कथं स्यादिति वाच्यं । विपरसैतव्युत्पन्नस्य कर्मवादिपदेऽनुवार- त्वादिभमादेव तत्र तादृशशाब्दबोधोदयात् । न हिं वनुगत्या घटपदादौ अनुखारादिमत्त्व म्य अनुस्वारादौ घटपदादिमन्नस्य का ज्ञानमेव तादृशशाब्दवोधे हेत', अपि तु घटपदवादिधर्मिताव- च्छेदककानुस्वारलादिविशेषतावच्छेदककं अनुस्वारपदनधर्मिताव- केदककं घटपदलादिविशेषणतावच्छेदककं वा भ्रम-प्रमामाधारण जानमेव तादृशशाब्दयुद्धौ हेतु', यस्य पुंमः कर्मत्यपदादौ नानु- म्वारलधमा नस्य तु घट-कर्मलादिपदात् घट-कर्मवायोस्पस्थित्या . मानमोऽवयवोधः गब्दप्रयोज्यवनिबन्धनय भाम्हत्यानुभवः । न चैवं पपत्तिकर्मवमित्याद्यवयपोधे घटमित्याचानुपूबौविशेष शाकाहा आनयनानुकृततिरित्याचपयवोधेच भानयतीत्याचानुपूर्वो विशेष- पाका ति फलितं तचाप घटमानयतीत्यादौ धारावाहिकशाब्द- योधापतिः सादृयामु?विशेषनागस्य स्वप्रयोश्यतत्तापदाप- ·२२४ तत्त्वचित्तामयो . स्थितिदारैव हेतुतया अवयवोधे जातेऽपि तादृशपदार्थीपस्थिति द्वारा तमत्वादिति वाच्य। अमति विषयान्तरमञ्चारादौ धारा- वाहिकमत्यवत् धारावाहिकशाब्दबोधोऽपौव्यत एव । अस वा अनुमितौ समानाकारसिद्धिरिव शाब्दबोधेऽपि उक्रक्रमेण समा नाकारमाब्दधीविरोधिनौति मणिकतो निगर्व । ननु तथापि कर्मताविशेष्यकाधेयताममर्गकघटमकारकान्वय वोधेऽव्यवहितपूर्ववर्त्तितासम्बन्धेन घटपदेऽनुस्वारवत्वज्ञानस्य अव्यय हितोत्तरवर्त्तितासम्बन्धनानुखारे घटपदवत्ताज्ञानस्य चोभयोईतुने परस्पर व्यभिचार प्रत्येकज्ञानमात्रादपि तादृशशाब्दबोधोदयात् दण्ड-चक्रवत्समुच्चयेन कारणवस्यामभवात्। किञ्च घट घटी घटान् कलम कन्तमौ कन्नमान् कुम्भ कुन्भौ कुमानित्यादौ घटस्यानयन कस्लमस्थानयन कुम्भस्यानयनमित्यादौ च तादृशान्वयबोधे व्यभिचार । न पनत्र घटमित्यानुपूर्वोम्मरणादेव तादृशान्वयबोध इति वाच्य। विनिगमनाविरहान् घटादिपर्दै श्रौकारादिमत्त्व कलमादिपदे ऽनुस्खारादिमत्त्वमेव वा तादृशान्वयबोधे आकाक्षा घटमित्यव च मनुस्मरणादेवान्वयबोध इत्यस्य सुवचनात् एवङ्गतिविशेयकानुकुल बादिममर्गकानयनप्रकारकशाब्दबोधाव्यवहितपूर्ववर्तितासम्बन्धेनान- यपदे निपदवत्त्वज्ञानस्य अव्यवहितोत्तरवर्तितासम्बन्धन तिपदे आनयपदवत्त्वज्ञानस्य चोभयोईतत्वे परस्पर यभिचार, प्रानयत भानयन्ति प्रापयति प्रापयत प्रापयन्ति इत्यादावपि सादृशान्वयबोधान व्यभिचारय । अथायवक्षितपूर्ववर्जितासम्बयन घटोपसापकनामपदे कर्मवीपस्थापकविभक्तिमत्वाय अयवहितो অনিয়নি ·शब्दारयतुरीयखण्डे शम्दाकाहावाद ! २१५. रवर्तितासम्बन्धेन कर्मनोपस्यापकविमनी घटोपस्यापकनामपद- वत्त्वस्य च द्वयोराकाहात्वं, इत्यञ्च घटं घटौ घटान् कलमं कलसो कलमान् कुम्भं कुम्भौ कुम्भानित्यादौ घटस्थानयनमित्यादौ च न कापि व्यभिचारः घटोपस्यायकनामपदत्वेन कर्मवोपस्यापकविभक्ति- वेन च मपामनुगमात् । नापि यत्र घटमित्यादौ घटादिपदस्य पटे लक्षणया पटवृत्ति कर्मत्वमिति बोधस्तत्रापि न व्यभिचारः। न च तपाप्युनायोईयोरेव परस्परं व्यभिचार इति वाच्यं । विनि- गमनाविरहेण उभयोञ्जनन्यैव हेतुखमिद्धौ सर्वत्रोभयोनिादेव तादृशमादधीनं तु प्रत्येकमावजानादित्यनायत्याभ्युपगमात्, एव- कृतिविशेयकानुकृतत्वादिसंसर्गकानधनादिप्रकारकशाब्दबोधेऽव्यवहि- नपूर्ववर्त्तिताममर्गेण आनयनौपम्यापकधाती मृत्युपस्यापकाख्यानव- क्वस्य अव्यवहितोत्तरवर्तिनासमर्गेण कृत्युपम्यापकाख्याते नयनो- पम्यापकधानमत्त्वस्य च द्वयोराकाहास्यं एवञ्चानयति पानयतः भानयनित प्रापयति प्रापयतः प्रापयन्ति इत्यादौ न वापि व्यभि- चारः पानयनोपस्यापकधातृत्वेन शात्युपम्यापकाण्यातत्वेन च मषा- मनुगमात्, नापि यब पचतीत्यादौ पचादिधातोरानयने लक्षणया धानयनानुकूला ऋतिरित्यचयबोधम्तत्रापि व्यभिचारः। न चैवं घटमित्यादवमादिविभकिविरहात् कथमन्वयवोध इति वाच्यं । नजानुस्खारतादिना प्रमादिस्मत्या अन्वयबोध इति सर्वमिद्धत्वात अन्यथा अनुस्खारादः वर्मात्वे गतिविरहात ततः कर्मवादिगान्द- बोधानुपपत्तिः वृत्त्या पदजन्यपदार्थापयितेः मान्दधौ हेतुत्वादिति चेत, न, घटाम् घटाम् इत्यादावपि घटत्तिकर्मवमित्याद्यन्वय- ·२९६ तत्वचिन्तामणौ . . बोधापत्तः घटोपस्थापकनामपदे श्रम-प्रामादिविभक्तिमत्त्वस्य मचान, नामव-विभक्तित्वयोर्धात्वाख्यानवयोश्च मर्चमाधारण्योरनुगतयो- रभावात् ताप्येणनुगमासम्भवाच्च । अपिच घटाद्युपस्यापकनामा- दिपदे कर्मवाद्युपस्थापकविभक्त्यादिमत्त्वस्य येन केनापि रूपेण ज्ञानं हेतः तादृशनामत्व-विभफ्रिवादिना वा घटपदत्वाम्पदत्वादिना वा, नायः प्रमेयत्वादिरूपेण ज्ञानादपि गाब्दज्ञानापत्तेः, न द्वितीयः घटमित्यादौ घटादिपदस्य नामवादिकममा दिपदस्य विभक्रित्वा- दिकमविदुषोऽपि शाब्दबोधोदयात्, नान्यः अननुगमतादवस्थान इति पत्राः अयवहितपूर्ववर्तिताममर्गक घटपदत्वधर्मितावच्छेदक- कानुस्खारवादि विशेषणतावच्छेदककनिश्चयत्वेन कारणता नादृश- निश्चयविशिष्टकर्मत्वविशेष्यताकाधेयतासमर्गक-घटप्रकारकशाब्दबुद्धि- वेन कार्य्यता, एवमव्यवहितोत्तरवर्त्तितासमर्गकानुखारत्वधर्मिताव. छेदकक-घटपदबविशेषणतावच्छेदककनिश्चयत्वेन कारणता तादृग्न निश्यविभिष्टकर्मवविशेष्यकाधेयत्वसंसर्गक घटप्रकारकशाब्दबुद्धिलेन कार्यता, वैशिध्यञ्च खाधिकरणवच्छेदेन स्वायवहितोत्तरक्षण- वर्तित्वं, तच्च संमर्गविधया प्रविमिति तदननुगमो न दोषाथ स्वरूपसम्बन्धस्यले सम्बन्धाननुगमम्यादोयतायाः खोकतत्वात् अन्यत- मत्वादिना यथाकथञ्चिदनुग़ममम्मवाध । एवं घटं घटौ घटान कस्तसं कलसौ कलमान् कुम्भं कुन्भौ कुम्भानित्यादौ यद्यदानुपूर्वोतः कर्मवविशेयकाधेयतासमर्गक-घटप्रकारका चयबोधोऽनुभवमिद्धः तत्त- दानुपूर्बोनिश्यविमित्वमेव खाधिकरणावच्छिवाव्यवहितोत्तर- वर्तितामम्बन्धेन कार्यतावच्छेदके प्रवेश्य तत्तटानों विशेषा- ·মুয়েনীয় ব্যাম্বাদা। २१० . काहानिमय कर्मत्वविशेयकाधेयतासंसर्गक घटप्रकारकशाब्दबोधयोः कार्य-कारणभावः कल्पनीयः प्रत्यानुपूबौं घटकपदयोर्विशेष्य- विशेषणभावभेदात् उतक्रमेण कार्य-कारणभावदयमिति न परस्पर व्यभिचारः, एवमेव कहत्व-करणत्वादिविशेय्यक-घटप्रकारकान्वय- बोधेऽपि घटेन घटाभ्यां घटैः कलसेन कलमाभ्यां कलीरित्याद्यानु- पूर्वीविशेषात्मकाङ्गानिश्चयानां कर्मवादिविभेष्यक-पटादिप्रकार- कान्वययोधे च पटं पटौ पटान् वस्त्र वस्त्रे वस्त्रानौत्याद्यानुपूवौं- विशेषात्मकाकाहानिश्चयाना कार्य-कारणभावः । न च तथापि पदार्थोपस्थित्यादिना तत्तदानुपूौं विशेषात्मकाकाहानिश्चयनाणे- ऽपि प्राब्दबोधोदयायभिचार इति वाच्यं । स्वप्रयोज्यतत्तापदार्थोप-, स्थितिमम्बन्धेनैव तस्य हेतुतया सन्नागोपि तेन मम्मन्धेन तत्मत्त्वात् । एतेन तत्प्रमेयमित्यादौ तदादिपदेनापि घटादिनिष्ठकर्मवायुप- सितिद्वारा कर्मवादिविशेष्यकाधेयतासंसर्गक-घटादिप्रकारकान्वय- बोधजननात् तब घटमित्याद्यानुपूलौ विशेषात्मकाकाहाज्ञानम्य व्यभिचारस, एवं घटः ममेय इत्यादौ केवलघटादिपदैनापि घट- निधकर्मवादी लक्षणादिना कर्मात्वादिदिशैय्यकाधेयतासंसर्गक-घटा- दिप्रकारकान्वयबुद्धिजनभात् नत्र घटमित्याद्यानुपूर्वो विशेषाता- काकाक्षाज्ञानस्य दायपि निरस्त । स्वाधिकरणलच्छिन्नखान्यवहि- नोत्तरवर्तितासम्बन्धेन नत्तदानुपूर्तो निश्यविगिएतादृमयाब्दयोध प्रत्येव तत्तदानुपूयौं निधयानां हेतुलान् तदादिपदजन्यतादृगशाब्द- बुद्धेयातयात्लान् । (१) तत्तदानपूर्वोत्यादिः कल्पनीय इत्यन्तः पाठः ग घ. पुस्तके नामि। 28 ·तत्त्वचिन्तामणे कश्चित्तु) कर्मलोद्देश्यक-घटविधेयकशाब्दबुद्धिवस्य घटमि- त्याचानुपूर्ती विशेषात्मकाकाहानिश्चयकार्यतावच्छेदकतया तदादिः पदजन्यकर्मवविय्यक-घटनकारकशाब्दबोधे न व्यभिचारः विशिष्टस्य पदार्थत्वेन तादृशोद्देश्य-विधेयभावापनत्वाभावात् (२) घटमित्यादौ । कर्मवत्वावच्छेदैन घटसंभयविरोधिविषयिताव्याप्यतादृशविपिनाया अनुभवबलेनाभ्युपेयलात् इत्याह(२।। नदमत् । तथापि घट घटौ घटान् कलमं कलमौ कलमान् इत्याद्यानुपूौं विशेषाणां परस्पर- व्यभिचारवारणायोतक्रमस्थावश्यमनुसरणीयत्वात् । म चैवरूपेण हेतु-हेतुमद्भाधे घटः कर्मवमित्यादावपि कर्मस्व- विमेय्यकाधेयत्वसंमर्गक-घटप्रकारकशाब्दबोधापत्तिः४) घटं कलम- সিয়াখান্তমুলীবিভাজাৱামালালা নামলাযষদ্বিনীন্দব- तितादृगशाब्दबोधं प्रत्येव हेतुत्वादिति वाच्यं । घटं कलममित्या- দুলীবিদ্যনাহিনীৰ নিৰিলনামমালীঘয়াস- मिद्धतया तत्तदानपूर्वो विशेषज्ञानात्मकविशेषमामयौविरहादेव तत्र तादृशशाब्दबोधानुदयात् विशेषमामगौमहिताया एव मामान्यमा- मय्याः फत्तोपधायकवात् । न च घटं कलसं इत्याद्यानुपूर्वोजाना- व्यवहितोत्तरवर्त्यतिरिकस्तादृशशाब्दबोधः तत्पदादिजन्यतादृश- मान्दवोध एव प्रमिस्तस्यैव घटः कर्मत्वमित्यादौ उत्पत्तिमा (१) केपिविति ख.,गा। १) एकपदो पम्प्राप्यपदार्थाना उद्देश्य-विधेयमावासीकारादिति भावः । (२) धाइरिति स., ग.। " योग्यताप्रानरमादेवव्यादिः। .

·पादायतुरीयखण्डे शब्दाकाडावाद । नाम-विभक्ति-धात्वाख्यात-किया-कारकपदानां पर- इति वाच्यं। तत्पदादिजन्यतादृशशाब्दयोधे खजन्यघटनिटकर्मत्वा- द्यात्मकविशिष्टोपस्थितिद्वारा तत्पदादिवानस्य हेतृतथा सदभावा- देव तस्थासम्भवात्। तादृशोपस्थिनिद्वारा तत्पदादिज्ञानस्य कार्य- तावच्छेदकञ्च तत्पदादिज्ञानविभिटनादृशमान्दबुद्धिव वैशिष्यच स्वाधिकरणावच्छेदेन वजन्यघटनिष्ठकर्मत्यविषयकतत्तदुपस्थित्यव्यव- हिनोत्तरवर्तिवं, इत्यश्च कृत्यादिविशेष्यकानुकूलत्वादिसंसर्गकामयना- दिप्रकारकशाब्दबोधेऽपि अव्यवहिनपूर्ववर्तितासंसर्गकानयनपदव- धर्मितावच्छेदकक-तिपदलविशेषणतावच्छेदककनिश्चयलेन कारणता तादृशनिश्चयविशिष्टकृत्यादिविभेय्यकानुकूलस्वादिसंसर्गकानयनादि- प्रकारकशाब्दबुद्धिलेन कार्यता, एवमव्यवहितोत्तरवर्तितासंमर्गक- तिपदत्वधर्मिनावच्छेदककानयपदनविशेषणतावच्छेदककनिश्चयत्वेन कारणता तादृशनिश्चयविशिष्टहत्यादिविशेष्यकानुकृतत्वादिसंसर्गका- नयनादिप्रकारकशाब्दबुद्धित्वेन कार्यता इत्यादिकमेण आनयति प्रानयतः श्रानयन्ति प्रापयति प्रापयतः प्रापयन्नौत्यादियद्यदानु- पूर्तीतः भक्त्या लक्षणया वा कृत्यादिविशेष्यकानुकूललादिसंघर्ग- कानयनादिप्रकारकान्वयबोधोऽनुभवसिद्धः तत्तदानुपूर्वो निश्चयमेव कार्यतावच्छेदके प्रवेश्य प्रत्येकानुपूौंघटकपदयोर्विशेष-विशेषण- भावभेदात् कार्य-कारणभादद्वयं वोध्य, आनयनं कृतिरित्यागी तु विशेषमामग्रौविरहादेव न तादृशशाश्वोधोदय इति ममासः । स्तक्ष्येषु लक्षणं पङ्गमयति, 'नाम-विभीति घटादिपदानुस्वारा- ·तावचिन्तामणी स्परं विना न परस्परस्य स्वार्थान्वयानुभवजनकत्वं । दिपदेत्यर्थः, 'धावाख्यातेति पानयादिपद-त्यादिपदेत्यर्थः, 'क्रिया- कारकपदेति त्याद्ययवहितपूर्ववयानयादिपद-घटादिपदाव्यवहि- वोत्तरवर्त्यनुस्वारादिपदेत्यर्थः, 'परस्परं विना परस्परस्येति परस्प- रस्य परस्परं विनेति योजना, अव्यवहितपूर्ववर्तिलादिसंसर्गण परस्परविशेष्यक-परस्परप्रकारकोपस्थितिं विनेत्यर्थः, 'न स्वार्थान्व- यानुभवजनकत्वमिति न तादात्म्यातिरिक्रमम्बन्धेन कर्मवादिविगे- व्यक-घटादिप्रकारक-कृत्यादिविशेष्यकानयनादिप्रकारकानयनादिः विशेष्यक-घटकर्मत्वादिप्रकारकशाब्दयोधजनकलमित्यर्थः, अतः कर्म- लादिविशेय्यक-घटादिप्रकारकभेदान्वयबोधेऽव्यवहितपूर्ववर्त्तिताभम्व- धेन घटादिपदेऽनुस्खारादिमत्वं व्यवहितोनरवर्तितासम्बन्धनानु- खारादिपदे घटादिपदवत्वं वा आकाझा, हत्यादिविगेथ्यकान- यनादिप्रकारकभेदान्वयबोधे व्यवहितपूर्ववर्तितासम्बन्धनानयादिपदे त्यादिपदवत्त्वं अव्यवहितोत्तरवनितासम्बन्धेन त्यादिपदे पानयां- दिपदवाचं वा भाकाहा, नयनादिविगेय्यक-घटकर्मत्वादिप्रकार-. कभेदान्वयबोधे घटादिपदाव्यवहितोत्तरवर्त्यनुस्वारादिपदै त्यादि- पदाद्यव्यवहितपूर्ववर्त्यानयादिपदवत्त्वं त्याद्यव्यवहितपूर्ववर्त्यानयादि- पदे घादिपदाव्यवहितोत्तरवर्त्यनुखारादिपदवत्वं वा आका- क्षेति शेषः । यद्यपि श्रानयनादिविशेष्यक-घटकर्मलादिप्रकारकों- दाचयबोधे अव्यवहितपूर्ववर्त्तितासम्बन्धेन घटादिपदाव्यवहितोत्तर- वानखारादिपदे त्याद्ययवहितपूर्ववनयादिपदवत्वस्य, अव्यवदि.

·शब्दाख्यतुरीयखगडे प्रब्दाकाडावाद । २२१ नोकरवर्तितामम्वन्धेन त्याचव्यवहितपूर्ववर्त्यानयादिपदे घटादि-. पदाव्यवहितोत्तरवयनुस्वारादिमत्त्वस्य वा कथमाकासात्वं घटं पटं कुद्यच्चानयतीत्यादौ व्यवधानेऽपि पानयनादिविशेष्यक-घटकार्मला- दिमकारकभेदान्वयबोधात् । न चाव्यवधानांगो न मम्बन्धकोटौ निवेशनीयः किन्तु पूर्ववर्तित्वोजरवर्तित्वमा सम्बन्ध इति वाच्यम् । एवमपि आनयति घटमित्यादौ व्युत्क्रमेऽपि तादृशभेदान्वयबुझा नत्र .. तदुभयोराकासालासम्भवात्, तथापि तादृशान्वयबोधे() पूर्वव- तिलोत्तरवर्तिवान्यतरसम्बन्धेनानुस्खाराद्यव्यवदितपूर्ववर्तिघटादिपदे त्याद्यव्यवदितपूर्ववार्यानयादिपदवत्त्वस्य पूर्ववर्तिलोत्तरवर्तिवान्यत- रमम्बन्धेन त्याद्यव्यवहितपूर्ववर्त्यानयादिपदेऽनुस्वाराघष्यवहितपूर्व- वर्तिघटादिपवत्त्वस्य वा अाकासात्वं, तेनानयति पटं घटमान- यतीत्यादेभयस्यैव समदः, परन्तु अन्यतरत्वस्य सम्बन्धतावच्छेदक- लाभ्युपगमे(१) कार्य-कारणभावइयं, इतरथा तु कार्य-कारणभाव- चतुरयं, कारकपदेत्यस्य चानुस्वाराद्यव्यवहितपूर्ववर्तिघटादिपदे- त्ययी, घट-पटकुद्यान्यानयतीत्यादौ घटपदाव्यवहितोत्तरवर्तिपटा- दिपदाव्यवहितोत्तरवर्तिकुद्यादिपदोत्तरत्वमानन्धेन त्याद्यन्तानयादि- पदें घटादिपदवत्वमेवाकाला इत्यादिक्रमेण बोध्या) इत्यभिप्रायः। ननु नौलोपटश्चैवोधनं घटोरूपमित्यादौ . मंयोग-खबाधेय- वादिसम्बन्धेन घट-धन-रूपादिविशेय्यकः नौल-चैत्र-पटप्रकारकः . (१) यानयनादिदिपोय्यक-घटकमलादिप्रकारकमेदान्वयबोधे इत्यर्थः। (९) धन्यतरत्वेन सम्पन्धत्वाभ्युपरम इति क.. (1) वाचमिति गः।

·... २२२ तत्त्वचिन्तामणे कुतो न शाब्दबोधः, एवं चैत्रः पच्यते तण्डुल पचतीत्यादौ कर्थव- कर्मवादिसम्बन्धेन पाकादिविशेषकः चैत्र-तण्डुलादिप्रकारकः कुतो न शाब्दबोधः, एवं पचति गच्छति चेत्यादौ उत्तरवर्तिवादि- सम्बन्धेन गमनादिविशेष्यकः पाकादिमकारकः कुतो न शाब्दबोधः । न च नामार्थयो मार्थ-धात्वर्थयोर्धात्वर्थयोच भेदेन परस्परम- श्वबोधस्य अव्युत्पन्नवान्न तब तथा भाब्दबोध इति वाच्यम् । निराकाइत्वमन्तरेणाव्युत्पत्तेनिमशक्यत्वात् आकाङ्गायाय एता. दृशमाब्दबुद्धवावनिर्वचनात् । अथ तत्प्रमेयमित्यादावेध लामा- ब्दयोधः प्रसिद्धः तदादिपदेन तामविशिष्टोपस्थितिदारा ताः शाब्दबोधजननात् तथाच तादृशशाब्दबोध प्रति स्वजन्यतादृश- विभिटोपस्थितिसम्बन्धेन तदादिपदज्ञानस्य हेततया तदभावादेव नोक्तस्यलेषु नादृशशाब्दबोधः । न च तथापि मधोगादिसम्बन्धन घटाधुद्देश्यको नौलादिविधेयकः कुतो न शाब्दबोधः तादृशोद्देश्य- विधेयभावापन्नज्ञानं प्रति तदादिपदज्ञानस्याहेतृत्वात विशिष्टस्य पदार्थत्वे तु तादृगविषयिताविरहादिति वाच्यम् । यत्र हित- संयुकादिषट-तदीयधन-तहत्तिरूप-तत्कर्टक-तत्कर्मकपाकाद्यात्मक- सम्बन्ध एव घटन-धनत्वादिरूपेण शक्त्या लक्षणया वा षष्ठ्यादिदि- भत्तयों यथा नौलम्य रहं चैत्रस्य वाटौ पटस्य रूपल तण्डलस्य हतिः चैत्रस्यौदनं इत्यादौ तचैव तादृशोदेश्य-विधेयभावापन्ना मादबुद्धिः प्रसिद्धा, मम्प्रदायमते तु नौलस्य घटः क्षेत्रम्य धनं घटम्य रूपं तण्डुम्नं पचति चैत्रण पच्यते इत्यादावपि तादृशमा- (२) परस्परभेदान्वययोधम्येति व., ग.।

·शब्दाग्यतुरौयखगड़े शब्दाकाडावादः । २२५ ब्दबुद्धिः प्रमिद्धा तनाते च तत्र पट्याद्यर्यस्य मंयोग-खबादेः संसर्ग- तया प्रकारतया च भानाभ्युपगमात्, एवञ्च घटत्ति कर्मलमित्या- पन्वयवोधे घटादिपदे दितीयादिविभक्तिमत्वादिकमिव नीलादि- पदे षष्ठ्यादिविभक्तिमत्त्वमेव नादृगावयवौंधे आकाङ्क्षा, स्वप्रयोज्य- वृत्तिज्ञानजन्यनौल-घटाटुभयोपस्थितिमम्बन्धेन च नविश्वयम्य ता- दृशाम्वयबोधे हेतुत्वं तेन नाविभक्तिमत्त्वज्ञानेऽपि नतो नौस्त- घटाद्यनुपस्थिती न तयान्वयबोधः, मम्प्रदायमते च पूर्ववर्ति- लोत्तरवर्तिलान्यतरसमभिव्याहारसम्बन्धेन पट्याचन्तनीलादिपदे घटादिपतत्त्वमपि तादृशान्वयपोधे आकांक्षा, स्वप्रयोज्यत्तिजान- जन्यविमेय्य-विशेषणमंमीपम्दितिमम्बन्धेन च तविषयस्य देतवं, तेन मोनम्य घटः चैत्राय धनं इत्यादी यध्यादिना मंयोग-सत्वादेरुप- स्थितिदशायां ममानकालीनवादिमम्बन्धेन नोल-त्रादेपट-धनादौ माम्पयः ममानकालीनत्यादिमसर्गस्य पध्याद्यनुपम्हापितत्वात्, इत्यञ्च पया घटः कर्मसमित्यादौ घटमित्याद्यानुपूर्वी विपाकाहानियथ- रूपविशेषमामयोविरहाइटवृत्ति कर्मसमित्याद्यन्वयनोधाभावम्तथा मोसोघट रत्यादावपि तत्तदानुपूर्वाविशेषात्मकाकाहानिययरूप- विशेषमामपौविरहादेव नोग्न-विधेयभावापयतादृशान्वययोध इति चेत्, नाई नौलो पटोऽम्ति नीम घटमानयेत्यादी तादाम्यमम्वन्धेन मोमादेपटादावषयो म म्यान घटाईग्यक-मोप्तादिविधेयक- शाम्दयोधे नोमादिपदे यट्यादिविभकिमत्सम्य म्बप्रोपनीन- घटाधुभपोपम्पितिममन्धेन हेतृतथा गभानात् मष्टते घटादेनों- १) घटादादपपः कथं मादिति ।

·२२४ तत्वचितामो परमते नीलोपटोऽस्ति नौल घटमानयेत्यादौ नामा- नां कारकाणाञ्च न परस्परमन्वयबोधः विशेषणा- लादिपदोत्तरविभक्तपनुपस्थापितत्वात् । सम्प्रदायमते तु उनान्यतर- समन्धेन पट्याद्यन्तमौलादिपदे घटादिपदवत्त्वस्य स्वप्रयुक्नीस- घटतादाम्योपस्थितिमम्बन्धेनामत्वाच्च तादाम्यसंमर्गस्य नौलादिपदो: तरविभन्यनुपम्यापितवात् इत्यत शाह, 'परमत दति, 'नामार्थाना' प्रथमाविभक्किममभिव्यातनामार्थानां, यथा नौलोघटोऽस्तोत्यादौ, 'कारका' कारकविभनयन्तनामार्थानां, यथा नौल घटमामये- रयादौ, तन्मते कुतो मान्वयम्नदाइ, 'विशेषणवितेति विशेषण- वाचक्नानादिपदोत्तरमथमा-दितीयादिविभार्थभ्य मंग्याकर्मत्वा- देरित्यर्थः- 'अनवयादिति प्रश्त्यर्थतावच्छेदकनौस्तत्वाधवविलेन ममममम्वधप्रमादित्यर्थः, सवर्थमन्यायाः म्खममानपदोपानेतरभम्य- धेन बममानपदीपातरविशेषणं यत्तदन्धितत्वनियमेन प्रथमा पर्यमण्यापाः तादाक्यममन्न घटादिविशेषएतथान्वितस्य मोसादे- विपणतया यामम्भवान, मंग्या- कालाघतिरिकविभावर्षस्य मेरमम्पन्धेन मेतरविपणं पातदनविनवनियमेन च दितीया- परमादेमादायमसन्धेन घटादिविप्रेषणतयाचितम्य गोमादे- विपिषतया चयामामवादिति भाव.। .मम्प्रदायमते पटमान त्यादी करंबादेः ममगंतया प्रकारतया च उभयपा भामाभ्युपग मान् पन्नापि विडेयादिना विभनयंग्य प्रकारतया पतथा • उभषा भागच बसमाचनात् सममानपटोपोतरममय-न- ·शब्दारपतुरीयखरडे पदाकाहावादः। २२५ वितविभक्त्यानन्वयादिति न विशिष्ट वैशिष्ट्येनान्वयः किन्वार्थः समाजः। अस्माकन्तु नौल-घटयोरमेदानु- भवयलादभेद एव संसर्गः विशेषणविभक्तिः साधुत्वार्थ । रमम्बन्धयोनियमे प्रवेमः। ननु नौन-घटयोः परस्परमनन्वये कमलादी मौलविमिष्टघटविमिष्टपत्ययः कर्य स्यादित्यत आहे, ‘নীনি, ‘ন বিষ্মিভূমিৰবি, স্বনৰ বেৰ বিমিভূমি- मापय एव म इत्ययः, 'किन्वार्थ: ममान इति किन्त्वयानील- कर्मवयोघंट-कर्मवयोः ममाजः एकम्यामेवानयनादिक्रियायामवय- त्या, अधोरयं प्रत्यर्थं तद्वितप्रत्ययाग. एपच नौल घटमानये- रयादी मोसकर्मक-घटकामंकानयनामुकूनहनिमानियाकारकोऽव- योधः, मोनी पटोऽम्ति त्यादी च एकनीचोऽस्ति एकघटीमि त्यययोध दति भावः । तत् किमिव मिरी मादृशामित्यत- भार, 'प्रमाकम्पिति, "भेदानुभवपस्तात' अभेदमंमर्गकाम्बयाँ- धमानुभवमिद्धतात, 'भेदं एव ममर्ग रति प्रभेदी नीन पटयोः ममर्गमध्यांदपा भामत एवषयः, प्रभेदातिरिक्रममन्न घटायुद्देलक- मोमादिविधेयकमाम्दयुद्धि प्रत्येव तादृमानुपूको विपात्मकाकाक्षा- नियमान मिस्कोपस्थितिमानन्धन देतात अन्यथा मोनघट- मानप गोलोत्पममियादिभमामाले गोमादेरचयायाधनमद्रा- दिन भारत नई अपमा-दितीयादिविमान्य मण्या-कई माद: मातापदफनोमयावधिप्रेम मममनपरीधा पर गरिन्दत.NIC. विति, 'माधुलामिति भावधारपां भेदा- ·२२६ तावचिन्तामणौ चयबोधे श्राकासाम्पत्त्यर्थमेवेत्यर्थः, न तु तदर्थस्य नौलवाद्यवच्छि- न्नेन सममन्वयवोध इति भावः । यद्यपि विशेषणविभक्तरभेदान्वय- बौधे कथमाकाहासम्पादकत्वं । न च नौलेन घटमानयेत्यादी अभेदान्वयवोधे प्राकाहाभावाविशेषण-विशेय्यवाचकपदयोः समान- विभक्तिसमभियाहारस्थाभेदेनान्वयबोधे श्राकानाला त्तस्य श्राकाहा- सम्पादकलमिति वाच्यम् । नौलघटः नौलोत्पलमित्यादिममा- मस्थले सुन्दर दधि दधौदमित्यादावसमासस्यले चाभेदान्वयवोधा- नुपपत्ते:(१) । न च तच लुप्तविभकिस्मरणादेवान्चयबोध इति वाच्यम्। तदस्मरणेऽपि अभेदावयबोधान राजपुरुष इत्यादिषठीतत्पुरुषादौ लुप्तविभकिम्मरणेनापि समानविभकिकत्वानुपपत्तेथ तत्र षच्या एवं लुप्तत्वात् न तु प्रथमायाः, एवं नौलोत्पलस्वेत्यादिकर्मधारयादावपि सुभविभकिस्मरणेन ममानविभक्तिकवासम्भव. तत्र तत्र प्रथमाया एवं स्नुप्तत्वात् न तु षष्ट्याः। न च प्रथमादेर्लुप्तलेऽपि तत्स्मरणदेव नत्रावयचौध इति वाच्यम् । स्फुटतरानुभवविरोधात् । अतएव विनविभक्तिराहित्यमभेदान्वयबोधे तम्वमित्यपि निरस्तं । विरुद्ध বিরিধি ছি যিীহুহৰান্ধাই বিঘক্ষণীবি भक्तिभिन्न विभक्तिराहित्य, विशेष्यवाचकपदै विशेषणवाचकपदो. तरविभक्तिभिषाविझिराहित्यं वा, नाद्यः सुन्दर दधीयाहार- ममिद्धेः प्रतियोगिकोटौ विभागप्रवेशे प्रमिद्धिमम्भवेऽपि नद्राहि- स्वाभावात् स्तोक पचतीत्यादावभावाच । न दितीयः, दधीद मौलोत्पममित्यादौ धमिद्धेः प्रतियोगिकोटौ विभन्यप्रवेशे म. ( अभेदान्वयवोधामावापत्तेरिति ग.।

·मल्दास्यतुरीयखण्ड अदाकाहावाद। २२० यहा समानविभक्तिकयोरभेदानुभववलात् विशेष- मिद्विभम्भवपि तद्राहिन्याभावात् नोकं पचतोत्यादावभावाच । अत एव विशेषणवाचकपटे विशेयवाचकपदोत्तरानुमन्धीयमानवि- भक्रिभिन्नविभफिराहित्यं, विशेग्यवादकपदे विशेषणवाचकपदोत्त- रानुमन्धीयमामविभक्निभिन्नविभभिरादित्यं वा तदित्यपि म, मोकं परतीत्यादावभावात् सुन्दरं दधि दधीदं नीलोत्पम्नमित्यादौ नुप्त- विभकिमम्मरतोऽप्यभेदान्वषयोधाध, द्वितीये राजपुस्प इत्यादि- पष्ठीतत्पुरुषादौ नीलोत्पन्नम्येत्यादिकर्मधारये च नुप्तविभक्तिरमर- गेनाप्यनुपपत्तेयेति । तथापि यादृग-यादृराविशेषण विशेय्यापक- मौनपटा दिपदममभिव्याहारात नौन-घटाद्यौरभेदाम्ययवोधोऽनु- भवमिद्धमतादृग-तापनील घटादिममभिण्याहार पब मीन-घटा- धोरभेदापयवोधे पाकाहा, ममभियातरय कचिदयवहितपूर्व- मिसं, फरियाहितारवर्तित्व, पचिनपूर्ववर्तितनपटपूर्णवनि- मादिक, कपिदुनरवर्तितत्तत्पदोत्तरवर्तितादिक इति क्रमेण योj, सफाधिययम्य पम्वविमिएनीमघटायभेदाययबुद्धिवावधियं प्रति नमिति म परम्परं यभिचारः, नादृमममभियाहारमध्ये ममानविभडिकयोः ममभियाजागपि प्रविष्ट रति विशेष विम- राकाहामाबादकर युसमिति ध्येयं । महायतांवोदकाछियामितवाबोधाने मग्भवति तय- रियायामोनियादाद, 'पतिभेदानुभायनाटिमि, पभेटम्म मंभावका कारनया चोभयमुम्बीकामा रत्यः, विशणा- ·२२ नावचिन्तामयी खान्वितयिभक्तरभेदार्थकत्वं अतो विशेषण-विशेष्यभा- वानुभावकत्वं तत्पदयोः, न परस्परं विना । दार- मित्यवाध्याहारं विना प्रतियोग्यलाभात् न स्वार्था- वितेनि, विशेष्य-विशेषणवाचकपदोत्तरप्रथमा-द्वितीयादेरित्यर्थः, 'विशेषण-विशेष्यभावेति परस्परं विशेष्य-विशेषणभावेन सार्थताव- छेदकावच्छिन्नानुभवजनकत्वमित्यर्थः, 'तत्पदयोरित्यनन्तरं छेद विशेषणवाचकपद-तदुत्तरविभक्तनियोरित्यर्थः, 'म परस्परं विनेति न स्वार्थतावच्छेदकावच्छिन्नयोः परस्परं विशेष्य-विशेषणभाव वि. नानुभवानकवमित्यर्थः, इत्यञ्च नौलघट इत्यादावेकलवनौलवाम् नादृशनीलाभेटवाया) एको घट इत्यन्वयबोध इति भावः । ननु छत्यादिविशेष्यकानुकूलत्वादिसंसर्गकानयनादिप्रकारकशान्द बोधं प्रत्यानयनादिपदे त्यादिपदवत्त्ववैवाकाहावे केवल द्वार- मित्युकावपि पानयनसत्यादिरूपार्थाध्याहारात् द्वारकर्यकानयना- नुकूलपतिमान् इत्यचयबोधः कथं स्याद्घटः कर्मवमित्यादाविव यावदिभेषणमामपौविरहादित्यत आह, 'दारमित्यति, "प्रथा क्षारं विनति पानयतीत्यादिपदाध्यासारं विना, 'न स्वाति न दारकर्मकानयनानुकूलकतिमान् इत्यन्वयबोधजनकलमित्यर्थः, अत्र हेतुमाइ, 'मनियोग्यलाभादिति, कारणीभूतान्ययप्रतियोग्युपस्थिते- रभादादित्यर्थः, वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थितेः गाभ्दबुद्धौ हेतुवा- दिनि भावः । ननु वर्गकामो यजेतेत्यादौ स्वर्गकामस्य कार्योपाग- . (एकवरीमाभेदश्चिति ख.।

·शब्दास्यतुरीयाउण्डे खूब्दाकाडावाद । २२८ . बयानुभावकत्वं, विश्वजिता यजेतेयन ममेदं कार्य- मिति प्रवर्तकतात्पर्य्यविषयजान.नाधिकारिणं विनेति तदाकाहा। यहा कर्तुरिवाधिकारिणोऽपि आक्षेपादेव लाभ- इति प्रगीतेः स्वर्गकामस्य यजेतेत्यादौ च तदनौनेय विध्युपस्याप्य- कार्यत्वेन सह स्वर्गकामान्वये स्वर्गकामादिपदे स्यादिपवात्यमेव श्राकाला वाचा नथाच विश्वजिता यजेतेत्यादौ वर्गकामरूपा- ध्याचारान् कथं तादृशाम्बयोधः श्राकाहाविरहादित्यत आह, "विश्वजितेति, 'ममेदमिति स्वर्गकामम्येदं कृतिमाध्यमित्याकारक- मित्यर्थः, 'मवर्तकेनि, प्रवर्तकतात्पर्य्यविषयौभृतं ज्ञानमित्यर्थः, 'नाधिकारिण विनेति, प्रथमान्तवर्गकामपदाध्याहारं विनेत्यर्थः, 'तदाकाक्षेति, ताकालाजानमित्यर्थः, अस्त्येवेसि रोषः। 'कर्नु- रिवेनि यच पचनीतिपदमा प्रयुक्तं न तु वेच इत्यादि नच या पाक-श्योरमयबोधाननरमनुमानामैचादिकर्डविोय्यकाम्वय- बोधम्तयेत्यर्थः, 'अधिकारिणोऽपि' विश्वजितेत्यादौ खर्गकामयापि, 'भापादेव' अनुमानादेव, अनुमामं व्याप्तिजावं, तेम 'किन्त्वानु- मानिक रति यन्यस्य न पौनरुण, 'लाभ' विध्यर्थकार्यत्वेऽवयवोधः, 'तदन्वयः विधर्ष कार्यवे तदम्बयः, 'नुमानिक:: अनुमितिरूपः, पदा 'लाम.' उपस्थिति । ननु वर्गकामम्यानुमानस उपस्थितावपि कार्यसम मा मदमयः शम्दशनिपार एवेति म दोपस्तदवाय- ·२३. तत्त्वचित्तामणौ इति तदन्थयो न शाब्दः किन्वानुमानिकः, गौण- लाक्षणिकयोरननुभावकत्वपक्षे तदपस्थापितस्वाध्या- इत्यत श्राइ, 'इति तदनय इति स्वर्गकामस्याचेषालाभेऽपि पद- जन्यपदार्थोपस्थितेरभावान तदन्वयः शाब्द इत्यर्थः, नथाच तपा- काहाविर हेऽपि न क्षतिः इति भावः । ननु चन्द्र तिलक गङ्गायाँ घोष इत्यादौ सप्तम्यर्थाधयलविशेष्यक-निरूपितत्वसंसर्गक-मुख- तौरादिगौण-लाक्षणिकार्यप्रकारकावयबोधं प्रति चन्द्र-गङ्गादिपदे सप्तम्यादिविभक्तिमत्त्वमाकाङ्क्षा तत्रोतलक्षणमव्याप्तं गौण लाक्षणिक- पद विषयकज्ञानयो}ण-लाक्षणिकपदोपस्थापितार्थविषयकशाब्दानु- भवं प्रत्यशनकत्वेन मतम्यादिविभकिप्रकारक-चन्द्र-गङ्गादिपविगे- य्यकजानाभावस्य तादृशावयबुद्ध्यभावाप्रयोजकत्वात् कारणाभावस्यैव का-भावप्रयोजकत्वादित्यत श्राह, 'गौण लाक्षणिकयोरिति, गौण- लाक्षणिकपदचानयोरित्यर्थः, मादृश्यात्मकशक्यसम्बन्धी गौणी त्तिः तदितरसम्वन्धी लक्षणा, 'अननुभावकत्वप' अनुभावक- त्वाभावपत्रेऽपि, 'तदुपस्थापितस्य नानुभावकत्वं तदुपस्यापितस्यानु- भवविषयत्वाभावः, तदुपस्थापितविषयकानुभवाभाव इति यावत्, 'तरपदं विनेति चन्द्र-गङ्गादिगौण-लाचणिकपदविभेश्यक-भप्तम्या- दिरूपेतरपदप्रकारकोपस्थितिव्यतिरेकप्रयुक्त इत्यर्थः, गौण-लाच- णिकथोरननुभावकत्ववादिनापि मुख-तौरादिगौए-लाक्षणिकार्थ- प्रकारक-निरूपितवादिममर्गकाधेयत्वविशेष्यकशाब्दानुभवं प्रति चन्द्र- गङ्गादिपदे मन्नम्यादिविक्रिमत्वरूपानुपूर्वो विशेषज्ञानस्य हेतुत्वा- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दावादावादः । हृतस्येवेतरपदं विना नानुभावकत्वं । घटः कर्मत्वं. भ्युपगमान् चन्द्रनिष्ठवं गङ्गानिष्ठत्वं इत्यादौ तादृशान्वयबोधाभा- वात् । न चैवं गौण-लाक्षणिकयोर्नानुभावकवमित्यस्य कोऽर्थ इति वाच्च । मान्दानुभवं प्रति पद्ज्ञानम्य कार्यकारणभावो न तावद्- वृत्तिसम्बन्धेन तत्प्रकारकपदजानत्वेन तच्छाब्दबुद्धित्वेन, वृत्तेः शक्ति- लवणान्यतररूपतया तेन रूपेण हेतुत्वे गौरवादपि तु लक्षणा- मपेक्ष्य नलघुतया पानिमम्बन्धेन तदन्वयप्रतियोगिप्रकारकपद- जानत्वेन कारणता तच्छाब्दबुद्धिलेन कार्य्यता गङ्गायां घोष इत्या- दावपि क्रिमम्बन्धेन तौरावयप्रतियोगिप्रकारकपदजानमस्त्येव श्राधेयत्वस्य तौरान्वयप्रतियोगितया किसम्बन्धेनाधेययमकारक- मतमौविभतिज्ञानम्यैव नथालादतो गौणी लक्षणाप्तिर्म पदना- ननिमान्दयोधकारणतायाः मामर्गिकविषयतामम्बन्धेनावच्छेदिको- रखेव तदर्थत्वात्, न तु गौण-स्ताक्षणिकपदविषयकज्ञानस्य न केनापि रूपेण गान्दानुभवहेतुलमिति तदर्थः, तीरादिभिमत्वेन भ्रमा- त्मक-गङ्गादिपदनानन्य तेनापि हेतुत्वाभ्युपगमादिति भाव, 1 अत्र(९) समुचितं दृष्टान्तमाह, 'अध्यादतम्येति, सत्यपम्यापितम्य प्रवाहा- दरियेत्ययः, यथा युपम्यापितमवाहादिविषयकानुभवाभावो गड्डा- दिपदविशेयकमातम्यादिरूपेतरपदप्रकारकजानव्यतिरेफप्रयुतस्तथा स्वतणोपम्यापिततौरादिविषयकानुभवाभावोऽपौत्यर्थः । ननु काम- सदुपम्याप्तिसम्यार्थमाध्याहतग्मेवेतरपदं विनति ख.। तदुपम्या- पितायाध्याएनपदग्ये घेतरपदं दिनति क.। (२) पत्रापति ·२३२ नाचिन्तामणी आनयनं कृतिरित्यादौ अभेदेन नान्वयबोधोऽयोग्य- त्वात् तत्तत्पदेभ्यस्तात्पर्यविपयतत्तत्पदार्थस्वरूपज्ञानश्च पदान्तरं विनैव । घटमानयतीत्यव भ्रमेण तथा न्वयतात्पर्येऽपि क्रिया-कारकभावेन नान्वयः, नाम- लादिविगेय्यकाधेयत्वादिभेदसंसर्गक-घटादिप्रकारकाम्बयबुद्धिं प्रत्येव घटमित्याद्यानुपूर्ती विशेषस्याकासात्वात् घटः कर्मत्वमित्यादौ ता- गशाब्दबुद्धिर्माऽस्त अभेदमंतर्गण च कुतो नाम्चयबोध इत्यत पाह, 'घटः कर्मत्वमिति, 'अयोग्यत्वात्' योग्यताज्ञानविरहात्, योग्यता धमदमायान्तु भवत्येवेति भावः । ननु यदि तब न योग्यता तदा तत्पदार्थोपस्थितिरेव कुत इत्यत पाइ, 'तत्तदिति, ‘पदान्तरं विनैवेति, का तु कथा योग्यताया इत्यर्थ: । ननु श्राधेयत्वादि- संसर्गक कर्मवादिविरोष्यक-घटादिप्रकारकशाब्दबोधे घटमित्याद्या- नुपूची विशेषस्दैवाकासावे घटः कर्मलमित्यादावपि कदाचित्ता- दृशान्वयबोधे तात्पर्य्यद शायां तादृशान्वयबोधो दृश्यते स कप स्थादित्यत श्राइ, 'घटमिति, 'धमेति अयथार्थनेत्यर्थः, अभेदै खतौया, नवाचायथार्थतयान्वयतात्पर्ये पौत्यर्थः, तदाक्यात् तथा वयबोधानुत्पत्या नदिच्छाया अयथार्थवमिति भावः। "क्रियेति घटकर्मकानधनानुकूलकतिमानियन्चयबोधय कदापि नेत्यर्थः, अत्र हेतुमार, 'नामेति, यत इत्यादिः, 'अवयबोधे अभंदातिरिक्त- ( घटादिपदे अनुमारादिपदं विनैवेत्यर्थ, योग्यताया का कमा योग्य तापसाचे पदाचीपस्थिति सुतरी भविष्यतीति माद ।

·शब्दारमतुरीयखगडे शब्दाकाहावादः । १३३ विभक्ति-धात्वाख्यात-क्रिया-कारकपदानां अन्वयबोधे तान्येव पदानि समर्थानि न तु तदर्थकानि पदान्त- राणि। अग्निः करणत्वं श्रीदनः कर्मता पाक कृतिः दएसाधनता इत्यादिपदेभ्यः अग्मिदिनं पचेतेत्यत्रेय अन्वयावोधात्, अग्निकरणकौदनकर्मकपाकविषयक- कृतिरिष्टसाधनं इति तु वाक्यं न पदं, अतएव दार- मम्पन्धेन स्वार्थान्वयवोधे, 'तान्येव पदानि नामादिपद मममिव्याहत- विभत्यादिरूपाण्येव पदानि, 'ममानि' स्वरूपयोग्यानि। नम्वत्र किं अमाप इत्यात पाह, 'अग्निरिति, 'तिरिएमाधनते ति, कृतौर- माधन विध्यर्थः इत्येकदेगिमताभिप्रायेणेदं । ननु नाम-विभाया- धर्यानामभेदानिरिजमम्बन्धेनान्वयबोधे नामादिपदममभिव्याधत- विभागदेरेव ‘स्वरुपयोग्यवेऽनिकरणकोदनकर्मत्यादावनिनोदनं पचेत्यवाम्पयवोधः कथं म्यादिव्यत पाइ, 'अधिकरण के ति, 'इति तु वाक्यमिति इति च वाक्यमित्यर्थः, 'म पदं न तादृशार्थप्रत्या- य, अमिनोदन पचेदित्यच हि मिनिटाममन्धेन विशेषणतया एतौयार्थकरणपनि, कराया निरूपकतामम्बन्धेन विशेषणतया पाके, काया रतीयाले प्रमिनिगपितनबन्धेन विशेषणतया स्वीयार्थकार्यन्वे, जपाययतासम्पन्धेन विषणतया पाके, एवमोदनं मिष्टमामबन्धेन विशेषणतया दितीयायें कर्मवे, कर्मवच निए- 1) दित्यस्येति सान रतीयान्त्य इति स.. U ·२३४ तत्त्वचिन्तामणौ मित्यच पिधेहिपदाध्याहारः, क्रियापदार्थस्यान्यत उप- पकतासम्बन्धेन विशेषणतया पाके, पाकच विषयितासम्बन्धेन विशे- पणतया विध्यर्थकृती, तादृमपाकविषयककृतौ च विधेरनरमि- एमाधनलमाश्रयतासम्बन्धेन विशेषणातयाऽन्वेति, अग्निकरणकेत्यादौ च अमिपदस्यामिनिष्ठे लक्षणा, करणपदस्य करणतानिरूपके लक्षणा तदेकदेशे करणतायाश्चामिनिष्ठस्याभेटेनान्वयः, तादृगकरणता. निरूपकस्य तु लक्षणया पाकपदार्थस्य पाकनिरूपितस्यैकदेशे पाके भेदेनान्वयः, एवमोदमपदं श्रोदननिष्ठपरं, कम्मपदं कर्मातानिरूपके लाक्षणिक, तदेकदेशे कर्मतायाञ्च श्रोदननिष्ठस्थाभेदेनान्वयः, ताः शकर्मतानिरूपकम्य लक्षण्या पाकपदार्थस्य पाकनिरूपितस्य एकदो पावेऽभेदेनान्वयः, तादृनिरूपितस्य(६) तु लक्षणया विषयपदार्थस्य विषयिताश्रयस्यैकदेशे विषधितायामभेदेनान्वयः, विषयिताश्रयस्य तु कृतावभेदेनान्वयः, इष्टपदश्च इनिरूपितपरं तस्य च माधनपदार्थंक- देशे भाधनमायामभेदेनान्वयः, साधनस्य सत्यादावभेदेनान्वय', अभे- दसम्बन्धेन एकदेशान्धयासहिष्णुतायाञ्च विषयपदस्यैवाग्निनिष्टकर- पातानिरूपकौदननिष्ठकर्माता निरूपकपाकविषयिणि लक्षणा, अन्यत् मचे तात्पर्ययाक, तादृप्रविषयिणि कृतरभेदेनान्वयः, दृष्टपदमपि तात्पर्य्यवाहक, साधनपदश्चेष्टसाधनपरं, तस्य व कतावभेदेनान्वयः इति भावः। 'अतएवेति यतो नाम-धावाख्यातादिभिर्यादृशान्वय- बोधो अन्यते नादृशान्चयबोधे नान्येव पदानि ममर्यानि न त पदातराणीत्यर्थः, "क्रियापदार्थस्येति पालर्धम्यापिधानस्येत्यर्थः, ( माकपदार्धम्य पाकनिरूपितम्येति ख.।

·शब्दास्थतुरीयखडे शब्दाकाडावादः । २३५ स्थितौ अपि कारकानन्वयात् असामर्थ्यञ्च स्वभावात् । अनासन्नमपि श्रासन्नतादशायां आसन्नत्वभ्रमेण वा अन्वयवोधसमर्थमेव । वह्निना सिञ्चतीत्यव क्रि- या-कारकपदयोरन्वयबोधे सामर्थ्यपि अयोग्यताज्ञानं 'अन्यतः' धातु विना, 'कारकेति कर्मत्यान्वयामम्भवादित्यर्थः । ननु पदवाधिशेषेऽपि किञ्चिदेव स्वरुपयोग्यं किञ्चित्यच किं निया- मकमित्यत श्राह, 'सामर्थञ्चेति, खरूपायोग्यत्वञ्चेत्यर्थः, 'स्वभा- वात्' तदानुपूर्ती विशेषरूपाकाशात्मकस्वरूपयोयोग्यतावच्छेदक- धर्मविरहात् । नन्येवमनामवस्यापि स्वरूपायोग्यत्वादेव गादवो- धाजनकल्लोपपत्तेः किमामत्तेः पृथकहेतुत्वेनेत्यत भाइ, 'अनामन- मपीति व्यवचितोचरितमपौत्यर्थः, 'श्रामवतादगायां' श्रव्यवधाने- नान्वयप्रतियोग्युपस्थिनिदशायां, ददश्चान्वयप्रतियोग्युपस्थित्यव्यव- धानन्य स्वरूपमनोइतनपने, तज्ज्ञानस्य हेतुलपचे बाह, 'प्राम- यत्वभमेण वेति, 'अन्वयबोधसमर्थमेवेति अन्चयबोधोपधायकोथे- त्यर्थः, नथाच तम्य स्वरूपायोग्यत्वे ततः कदापि फलोपधान न स्वादिति भावः। ननु नाम-विभक्ति-धावाण्यात-क्रिया-कारकप- दार्थानामभेदातिरिक्रमम्बन्धेनाम्चयबोधे नागादिममभिव्याचाविभ- ज्यादौनो स्वरूपयोग्यले वडिना मिञ्चनौत्यर कुतो न तादृशाम्य- थबोध इत्यत पाइ, 'वभिनेनि, 'भामर्थेऽपि' स्वरूपयोग्यत्वेऽपि, 'योग्यताजान अयोग्यतानिथयः, 'श्रतएव' अयोग्येऽपि खरूपयो- ग्ययमत्वादेव । मनु पोग्यताधमदायां स्वरुपयोग्यताधमादेवापय- ·२३६ तत्त्वचिन्तामो प्रतिबन्धकं दाहे समर्थस्याप्यग्नम्मणिरिव । अतएव योग्यताधमात् प्रतिवन्धवाभावे नतोऽप्यन्वयबोधः । नहि स्वभावतोऽसमर्थ आरोपितसामर्थ्य वा दहति पचति वेति, प्रकृते तु पदार्थस्वरूपज्ञानं न त्वन्वय- भ्रमाऽपि। पुरुषपदं विनापि राज इत्यस्य पुत्रेण समं स्वार्यान्वयानुभावकत्वं इति न तदाकाझा। बोध इत्यत श्राह, 'न हौति. 'स्वभावतोऽसमर्थ वस्तुगत्या अज नक, 'भारोपितमामय आरोपितजनकताक। ननु घटः कर्मव- मित्यादेः स्वरूपयोग्यले तत्र गाब्दप्रमानुत्पादपि क्वचिच्छाब्दभ्रमो जायत एव स कथं म्यादित्यत आह, 'प्रश्ते विति, घटः कर्म समित्यादा वित्यर्थः । नन्वेवमनितान्वयबोधजनकत्वम्य श्राकाहाल विरहादयभेतीत्यादौ राज-पुत्रयोरवयवोधानन्तरं द्वितीयक्षणे राम-पुरुषयोरभयवोधापत्सिराकाझामत्त्वात् पुरुषविशेष्यक-राज- प्रकारकाम्वयवोधस्याजनितलादनुमितो मिद्धरिव समानाकारक- भाब्दबोधस्य प्रतिवन्धकताया अपि तत्र वनुमायबादित्यत आहे. 'पुरुपपदं विनापोनि पुरुषविशेष्यकराजप्रकारकान्वयनुयजनकन्वे- प्रीत्यर्थः, 'स्वार्थावयानुभाकल जनितस्वार्थानुभावकलं, न तदा कानि म तबाकाहेत्यर्थः, राज पुरुषयोरवयवोधजनिकेति षः । नपदगन्यमान्दयोधे नत्पदनन्यभादवोधमामान्यम्येव प्रतिबन्धक- लादिति भावः। -- ·"हदास्यतुरीयखगई शब्दाकाहाबादः । यदा बयाणां स्मरणेऽजनितान्त्रयबोधदशायां पुरु- पान्वये तात्पर्य्याभावात् नान्वयवोघं इत्योऽपि तथा । न च पुत्रस्योत्थिताकाङ्गत्वात् तेनैवान्वयवोध इति वाच्यं । तात्पर्य्यवशात् पुरुषेणैवा) प्रथममन्वयवोधात्। अतरवान्वयबोधसमर्थत्वे सति अजनिततात्पर्य्यविष- नवे राज-पुत्रयोरन्वयबोधोतरं तात्पर्यधमेऽपि राज-पुस्- षयोरवयवोधी न स्यात् प्रतिवन्धकमत्वादित्यरुचेराह, न्यति, 'चयाणा राज-पुत्र-पुस्पैतत्त्रयाणां, 'प्रजनितेति पुत्रेण सम- मानितान्वयमोधदभायामित्यर्थः, 'तात्पर्याभावात्' तात्पर्यनिश्चया- भावादेव, 'अग्रेऽपि' पुत्रए मममन्वयबोधे जनितेऽपि, 'तथा' पुरु- पाचये तात्पर्य्यनिययाभावादेव नावयबोधः, तात्पर्यनिययमत्वे भवत्येवेति भावः। ननु पुत्रेण मममनितान्चयबोधदशायां प्रथम पुरुषेण मममन्वयधीन भवति किन्तु पुचेशेव नत्र पुचम्मोस्थिताका- इत्वमेव वी न तु तापर्यज्ञान-नदिरही निवन्धने इत्यादते, 'न नि, 'उत्यिताकाहत्वात्' ममापन्धिकत्वात्, मसम्वन्धिकम्मच सम्बध्युपम्पिनिनियनोपम्यितिकर्व, भवति हि स्वजन्यपुंस्वादिरूपं पुषत्वादिकं रामादिघटिममिति भावः । तात्पर्यवमात्' ता- त्पर्यज्ञानवशान्, 'पुरुषेोपति' कचिदित्यादिः, धादित्तथैव पाठः, गयाचौयिताकासा व्यभिचारिणीति भावः । ' एपेनि शत- एंनातमिः, अयमेनौत्यादौ राम-पुश्योरवयोधानन्तरं राग- (१) एपित् पगधे कोयति का। it मनादिघटितमित्यर्थः।

·२३९ बावचिन्तामो यान्वयबोधत्वमाकाङ्क्षति केचित् । प्रकृति-प्रत्ययाभ्या- पुरुषयोरन्वयबोधवारणयवेत्यर्थः, अञ्चयबोधसमर्थवे मतौति तदि- गेय्यक-नप्रकारक-तत्संमर्गकान्वयबुद्धिजनकत्वे सतीत्यर्थः, 'पाकाहा' तदिशेय्यक-नप्रकारक-तममर्गकान्वयबोधे श्राकाहा, अब सत्यनेन घटः कर्मत्वमित्यादिनिरामः, जनकतावच्छेदकन्तु तत्तदानपूर्वी- विशेषविशिष्टत्वमेव, 'अजनितेत्यादिना राजपुत्रान्वयबुद्धिमात्रता- पर्यवेऽयमेतीत्यादौ राज-पुत्रयोरन्वयगेधानन्तरं राज-पुरुषयो- रचयबोधनिरामः, राजपुत्रान्वयबोधमाचतात्पर्य अयमेतीत्यादौ तात्पर्यभ्रमेण राज-पुरुषयोरन्वयबोधे जातेऽपि राज-पुत्रयोरचय- बोधे पाकालामम्पादनाय तात्पर्यविषयेत्ययययोधविशेषणं । न चैवमम्माद्राज-पुश्योरवयवुद्धिः राज-पुरुषयोरवयवुद्धिय भव- वितीच्छयोसरितेऽयमेवोत्यादौ तात्पर्य यहपौर्वापर्यकमेण राज. पुत्रयोरवयवोधानन्तरं राज-पुरुपयोरन्वयबोधेऽपि श्राकाहा न म्यान, एवं घटमानयेत्यादौ वनुः क्रमिकशाब्दबोधद्वयेच्छायामपि पाब्दयोधदये श्राकाना न म्यादिति वाच्य । 'जनितेत्यादिना नाकानीन-तत्पुम्पीय-स्वजनितापर्याप्तयत्किञ्चित्तात्पयविषयताब- च्छेदकवम्य विवक्षितत्वात् तत्कालीनत्व-तत्पुरुषोयत्वयोः स्वजनित- बविशेषणलात्कामानरे पुमपानरे वा तादृशशाब्दबोधजननेऽपि म तिः, नत्कानपदं फलोभनमान्दवोधासहितपूर्वक्षणपरं। ग थे तादृशममहासम्बनतात्पर्यकऽयमेतीत्यादौ राज-पुत्रयोरवय- बोधोत्तर राज-पुरुषयोरपयाधममये राज-पुत्रयोरपि पुनरचय ·मन्दायतुरीयखोटे शलाकाहावाद । बोधापत्तिरिति वाच्यं । खण्डवाक्यार्थबोधोत्तर खण्डवाक्यार्थ- घटितमहावाक्यार्थयोधवदिष्टत्वात्, तात्पर्णविषयत्वञ्च वरी-तदितर- साधारणप्रकृतपदजन्यत्वप्रकारकेच्छाविषयत्वं तेन शुकादिवाक्यस्थले भगवत्तात्पर्यमादायाकाहामौलभ्यं । न चैवं राजपुत्रान्वयषुद्धि- भावतात्पर्यकऽयमेतीत्यादौ राज-पुयोरन्वयबोधानन्तरमपि राज- पुरुषयोरचयबोधे श्राकाद्धापत्तिः भगवत्तात्पर्यस्य राज-पुरुषान्चय- बोधऽपि सत्त्वादिति वाच्यं । तदाक्येन राज-पुरुपयोरन्वयबो- धाजननात्तदाक्यजन्यत्वप्रकारकभगवदिच्छाया राजपुरुषान्वयवोधे विरहात भगवदिच्छाया अयथार्थवाभावनियमात् । न च तेनेव वाक्येन पुरुषान्तरस्य कास्तामरे तम्येव वा पुरुषस्य राजपुरुषा- অৰীঘললাৰ নৱাগসন্ধান্ধাৰম্বিয়া অধি ল- पुरुषायबोधे मम्भव इति वाच्यं । यत्र तम्मादेव वाक्यात पुरुषा- नरम्य कालान्तरे तम्यैव वा पुरुषम्य राज-पुरुषयौरन्वयबोधसात्र राज-पुत्रयोरन्वयबोधीत्तरमपि राज-पुस्पान्यवोधे श्राकामा- मायस्य इटलात्, राज-पुरुषयोरचयबोधाभावय मतोऽपि राज- पुरुषाषयमोधे भगवत्तापर्यम्य तदानी जानाभायेन तात्पथ्यंघटि- ताकाइ जानविरहादथ वा तम्मादाकयादिदानीमेतम्य पुरुषभ्य नदिशेयक एतत्प्रकारकाम्चयबुद्धिर्भवविश्याकारकं • तत्कालीनस्व- सत्पुरुषोयत्वप्रकारकं तापयंमत्र घरकमिति नोगदोपः । नथापि यत्र बनुः राजपुत्रान्वयबुद्धिमात्र तात्पर्य श्रोतादामीम- पुरुपान्तरम्य बा, राजपुरुषाचयबोधेऽपि तात्पर्य तप राजपुत्रा- वयवोधानान्तरमपि राजपुरुषान्वयबोधे आकाझापत्तिरिति वाच्यं। .

·तवचिन्तामणे मन्वयबोधे जनितेऽपि वाक्यैकवाक्यतावक्रिया-कारक पदयोरजनितान्वयबोधत्वमाकाहा।। . राजपुरुषान्चये ततः शान्दवीधे दृष्टलात् तदानौं श्रोतुरुदामौनपुरुषम्य वा तात्पर्य्यमादाय निरुताकाहाजानमन्चे गाब्दवोधस्यायभ्युपगमान् । वनुतम्त वकृतात्पर्य्यमेवाव घटकं शुकादिवाक्यायले च तात्पर्य- घटिताकाद्धाभ्रमाच्छाब्दबोधः विशेषदर्शिनान्तु मानाभावात् अन्यथा तात्पर्यज्ञानमेव कुतः शाब्दधौइतकृताय- यंज्ञानस्य शाब्दधौहेतुले शुकादिवाक्यस्थले व्यभिचारात् वक्त तदि- तरमाधारणतात्पर्यज्ञामस्य हेतुले च श्रोतुरुदामीनपुरुषस्य वा तात्पर्यज्ञानमादायातिप्रमङ्गात्। न चैवं घटः कर्मवमित्यादां- वपि मत्यन्तदलधमाघत्तिः कालमित्याद्यन्वययोधापत्तिरिति वाच्यं । घटः कर्मवमित्याद्यानुपूर्वी घटवृत्तिकर्मवमित्याद्यन्वयधुं- झिजनकनाज्ञानात्मकविपरोतव्युत्पत्तिमतस्ततोऽपि तादृशमान्दवो- धस्येष्टत्वात् इति भावः । ननु घटमानयेत्यादिवाक्यं कदाचिद्घट- वकर्मत्वमित्यवान्तरवाक्यार्थज्ञानं जनयित्वापि घटकर्मकानयनान- कृतश्चनिमानित्यन्वयबोधं जनयति तत्केचित्तमते कथं स्यात् धन- नितान्वयबोधकवरूपाकाहाविरहादित्यत श्राई, प्रकृतीति, अवय- बोधे' प्रशान्तरवाक्यार्थबोधे, 'वाक्यकेति एकवाक्यतापत्रांकाइय- वदित्यर्थः, "किया-कारकपदयोरिति 'अन्वयवोध इत्यनेनामयः 'अनितेति तात्पर्यविषयेति भेषः, स्वननितापर्याप्तघटवर्मकान- यमानुकुलहनिमानियाकारकबोधत्वरुपयत्किञ्चित्तात्पर्यविषयता- ·शब्दायतुरीयखण्हे शब्दाकाहावादः । नव्यास्तु' पदविशेषजन्यपदार्थोपस्थितिः घटः वच्छेदककावरूपाकाक्षास्वेवेत्यर्थः, अब केचिदिव्यमरमोद्भावनं, त- दौजन्तु स्वजनितापर्याप्तयत्किञ्चित्तात्पर्यविषयतावच्छेदकत्वांशशा- नम्य शाब्दधौ हेतुले मानाभावः राजपुत्रान्वयबुद्धिमानतात्पर्य्यक- ऽयमेतीत्यादी राज-पुत्रथोरवयवोधानन्तरं राज-पुरुपयोरचय- वोधाभावम्न तात्पर्यज्ञानाभावादेव सम्भवात् अन्यथा नदंभ ज्ञानस्य हेतुत्वपचेऽपि राज-पुत्रान्वयबुट्युत्पत्तिममये राजपुरुषान्वयबोधस्य दुरित्वात् . विनग्यदवम्यतादृशज्ञानमादाय राज-पुबयोरन्वय- योधामन्नरमपि राज-पुरुषयोरन्वयवोधस्य दुर्वारलाच । न घ तदंशज्ञानयातुन्वेऽपि घटमानयेत्यादौ ममानाकारधारावाहिक- शाब्दबोधापत्तिरिति वाच्यं । धारावाहिकमत्यवद्धारावाहिक- शाब्दबोधस्यापोटलात् । अस्तु वा अनुमितौ समानाकारमिद्धेरिव शाब्दबोधेऽपि ऋमिकभाब्दयोधदयेच्छाविरहविभिटशाब्दधियोवि- रोधित्वं लाघवात् अन्यथा नदंशज्ञानम्य हेतुत्वपचेऽपि विनश्य- दबग्यतदंशज्ञानमादाय क्रमिकगाब्दवोधदयस्य दुवारत्वात् । किञ्च अमितान्वयवोधकत्वज्ञानमत्त्वेऽपि झोकादौ पुनरनुसन्धानेनाभ्याम- कामन्यावयबोधदर्शनात्तत्तदनुसन्धानजन्यशाब्दबधि तत्तदनुमन्धान- निष्टाजनिताम्बयबोधकत्वज्ञानं कारणं वाच्यं दति महद्गौरव- " नवोनान्विति क.। " तत्तदनुमन्धाननिष्ठानितान्वयबोधकत्वज्ञानमेव कारणमिति क.। 31 ·२१२ तत्त्वचिन्तामो कर्मत्वं श्रानयनं कृतिरित्येवम्बिधपदाजन्यपदार्थोप- स्थितिव्वा यासतिरन्वयबोधाङ्गमित्यासत्यभावादेव- म्बिधशब्दान्नान्वयवोधः त्वयाप्येवम्बिधपदार्थोपस्थिते- मित्यपि बोध (0 'पदविशेषेति घटमानयेत्याद्यानुपूर्वो विशेषघर- कौनतत्तघटपदाम्पदादिजन्यघट-कर्मवाद्युपस्थितिरित्यर्थः । नन्वे. वमप्यननुगमवाइन्यं कारणतावच्छेदकगौरवं पुनरधिकं लाधवाद- घटमानयेत्याद्यानुपूर्वो विशेषज्ञानस्यैव हेतुलौचित्यात् । न च तत्पद- जन्यपदार्थापयितेः पृथक्कारणवम्यावश्यकत्वाद्गौरवमिति वाय घट कलममित्यादिप्रत्येकानुपूर्दोघटकतत्तत्पदयविभेदेन कार्य-का- रणभाववाहुल्य कारणतावच्छेदकगौरवच्चापेक्ष्य घटादिशाब्दबोधमा मनि वृत्त्या शब्दजन्यघटायुपम्यितित्वेन कार्यकारणभावैक्यकल्पनाया- एव लघुलादित्यमरमादाह, 'घट. कर्मत्वमित्यादि, ‘पदार्थोपस्थिति.' घट-कर्मवाद्युपस्थितिः, इत्यच्च भेदकूटस्य कारणतावच्छेदत्वादुघर्ट कतम मित्यादिमकलानुपूर्बोमाधारण एक एव कार्य-कारभाव इति भावः । अत्र वृत्त्या शब्दगन्यत्वेन पदार्थोपस्थितिविशेषणीया तेन यथाकथञ्चित्पदार्थोपस्थितिमादाय नातिप्रमशः। अर्थाधा- चारवादिनये तु यथाश्रुतमेव माधु। 'अञ्चयबीधागमिति कर्मवा- दिविशेयक-घटादिप्रकारकान्वयवोधाङ्गमित्यर्थः। न चैवं द्वितीया- पद-कमलपदोभयगोघरममुहालम्बनेन यच कर्मलोपम्यितिस्तत्रायः श्वयबोधो न स्यादिति वाच्यं । तादृशविभतिज्ञानाजन्या या कर्म- (३) स्यादि घेयमिति क.।

·शब्दायतुरोरखगडे शब्दाकाहाबादः। २४३ राकासाहेतुत्वेनावश्यमभ्युपेयत्वात्, जनितान्वयबो- धात् नान्वयान्तरवोधः तात्पर्याभावादित्याकाहायाः कारणत्वमेव नास्ति, किन्तु स्वजनकोपस्थितेः परि- चायकत्वमात्रमिति । . . . लादिपदजन्योपम्पितिः तदन्योपस्थितिवेन हेतृत्वस्य विवक्षितत्वात्, "एवम्बिध शब्दादिति घटः कर्मत्वगित्यादिवरूपायोग्यगम्दादित्यर्थः, आकाशातत्वेने ति आकाहानिश्चयमहकारित्वेनेत्यर्थ', अन्यथा- ऽग्टहीतामा दिपदामिकम्य घटमित्यादिनिययवतो घटः कर्मत्व- मित्यादेर्घट-कर्मवाद्युपस्थिती तयान्वयवोधस्य दुरत्वापत्तरिति भावः । 'जनितान्वयबोधादिति अयमेतीत्यादौ पुत्रेण ननितान्वय- योधाद्राजपदादित्ययः; 'नान्वयान्तरवोध रति न पुरुपेणावयबोध- रत्युर्थः, भवन्मत एवेनिशेषः, 'तात्पर्याभावादिति तात्पर्यजाना- भावादित्यर्थः, एवं धारावाहिकममानाकारणब्दयुद्धावपि भवदुदैव गतिरिति भावः । 'पाकाहाया' आकाझाजानन्य, 'खजनकोप- स्थितेः' यादवोधनमोपम्पितेः'। अत्र 'नव्या इत्यम्बरमौद्भावनं, नदीजन्तु भेदफूटानां विय-विशेषणभावे विनिगमकाभावात् गुरुतरानन्तकार्य-कारणभावप्रमशः, अन्यथा घटादिपदवदनुवार- पदादिनियतरहित पद्यत् तदनगुनेनेव प्लाघवात् हेतुत्तो- चित्यान् कृत्या घट-कर्मवायुपप्यितेापारनाच नातिप्रमङ्गमा- पौति दिक।

·२४४
तत्त्वचिन्तामणौ
इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ
शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाकाहावादसिद्धान्तः ।
समाप्तोऽयमाकाहावादः॥
.
इति श्रीमथुरानाथतर्कवागोगविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहये
शब्दाख्यतरीयखण्डरहस्ये शब्दाकाहावादरहस्यम् ॥
समाप्तमाकाक्षावादरहस्यम् ॥'

·अथ योग्यतावादः। --000-00- . ननु का योग्यता, न तावत् सजातीयेऽन्वयदर्शनं, . अथ योग्यतावादरहस्यं । श्राकाहां निरूप्य योग्यतां निरूपयितुं पृच्छनि, 'ननु केति, श्राकासादिकं महकारौनि या पूर्वमुक्न नधादिपदयाघा योग्यता केत्यर्थः, अत्र माब्दयोधलक्षणेककार्यानुकूलत्वमेव मगतिरिति भावः । 'मजातीयेति, नत्मजातीये नत्मभातीयस्यान्वयदर्शनं समर्ग- निश्यम्तत्र तच्छाम्दबुद्धौ योग्यतेत्यर्थः, अस्ति च पथमा मिश्चती- त्यादौ प्रकृतमेकमनातीये पयोऽन्तरकरणकमेके मानपयाकरणकत्व- मनातीयस्य पयोऽन्तरकरणकत्वस्य ममर्गनिययाः, वहिना मिश्चती- त्यादौ तु सेकमशातीये वापि मेके वनिकरणकत्वमजातीयम्य कस्यापि वहिकरणकत्वस्य ममर्गनिश्चयो नास्ति बाधितवात् । न पतत्र तत्समर्गमिययस्तच ताब्दयोधे योग्यता इत्येव मम्यक् कि मनातीयवपर्यन्तनियोनेति वाधं । गेत्तिपटो नौल इत्यादी गेहवृत्तिघटव्यको तौलय: गाम्दयोधामुपपत्तेः गान्दमोधपूर्व साहटस्यको नेत्रीनव्याने संमर्गनियाभावान्, सजातीयसोपादाने तु सद्घटमनातीये व्यस्यन्तरे नयीलव्यक्रिमभातीयम्न नौनव्यान्तरम्य (केपं योग्यतेति ख.। (1) मनु केयमिति क, ख ।

·२४६ तावचिन्तामणौ यथाकथञ्चित् साजात्यस्याव्यावर्तकत्वात्। पदार्थता- संमर्गनिगयो वर्तत एवेति न काप्यनुपपत्तिरिति भावः । श्रच येन केनापि धर्मण माजात्यं विवक्षणीय(१) अन्वयितावच्छेदकधर्षण वा, आद्ये ननिष्ठधर्मावच्छिन्ने तनिधर्मावच्छिन्नन्य संवर्गनि- थयम्तव तच्छाब्दबोधे योग्यतेति फलितार्थः, द्वितीये अन्वयिता- वच्छेदत्वं यादृशधविशिटम्य तम्य फलौभृतशाब्दबोधविषयत्वं नादृगधर्मवं, तथा च तद्धर्मविगिरतविशेषक-तद्धर्मविशिएनदि- गोषणकशाब्दयोधे तद्धर्मरूपेण थव कुत्रचित् तद्धर्मरूपेण यस्य कस्यचित् संसर्गनियो योग्यतेति पर्यवमितार्थ. । तत्र न प्रथम- इत्याह, 'ययेति, 'अव्यावर्तकत्वादिति वशिना मिश्चतीत्यादौ सेको न वनिकरणक इति बाधनिश्चयदशायां गाब्दबुद्धेरव्या- वर्तकत्वादित्यर्थः, तादृशबाधनियमत्वेऽपि किया वड़िकरणिका प्रमेयं वझिकरणकं सेको द्रयकरणकः मेकः प्रमेयकरणकः सेकः प्रमेयवान् रत्याकारकस्य सेकनिष्ठधर्मावच्छिन्ने वहिकरएख- निठधर्मावच्छिन्नसमर्गनिश्चयस्य माभवात्। न च तदानी तादृश नियमावेऽपि बाधनिद्ययस्य प्रतिबन्धकायादेव नान्वयबोध इति वायं । नथा सत्यावश्यकलात्तदभाव एव हेतरस्त किमेतस्या हेतु . ( विवक्षितमिति ख.,गा। (10 पद्यमातदस्य वाक्यापलात् पदार्यतावच्छेदकखाभावेन पदार्थताब छेदकधर्मयो युरीयान्वयितावच्छेदकम्मेपर्यन्तानुधावत्र ।

·शब्दाख्यतुशैयखण्डे योग्यतावादः । २४७ वच्छेदकेन साजात्यस्यायनातः पयः पिवतीत्वादावभा- वात् वाक्वार्धस्यापूर्वत्वाच । नापि समभिव्याहत- स्वेनेति भावः(१)। नान्य इत्याह, 'पदार्थतावच्छेदकेनेति, अन्वयि- नावकेदकधर्मरूपेण तत्भजातीयेऽन्वयितावच्छेदकधर्मरूपेण नत्म- जातीयममर्गनिययस्येत्यर्थः, 'प्रभावादिति, नत्र भाब्दवोधात् पू- मद्यजातलरूपेण कायद्यजाते पयःपानकर्दत्वन्वरूपेण पयःपान- कर्तवमर्गनिद्ययाभावादिति भावः । ‘पदार्थतावच्छेद केनेति यथा- श्रुतम्नु न मद्गच्छते पदार्थतावच्छेदकलंस्य प्रकृतपदार्थतावच्छेदक- त्वम्य च केवलान्वयितया तेन रूपेण माजात्यविवक्षणेऽपि वहिना मिचतीत्यादौ किया बहिकरएिका प्रमेयं वनिकरणकं मेको द्रव्यकरणक इत्यादिनिश्यमादाय सेकः सकरणक इत्यादिनि-' रायमादाय चातिप्रसङ्गनाट्वस्थात् मन्दर्भविरोधापत्तेः अद्यजाते- त्यादिप्रष्टतदूषणामङ्गत्यापत्तेच प्रमेयत्व-मनुय्यन्वाद्याश्रयनिष्ठस्य नि- छामत्ययार्थसावच्छेदकाश्रयबादे:(१) पदार्थतावच्छेदकन्नात्(२) नेन रूपेणाद्यजातमजानीये पयःपानकर्टलसमर्गनिद्ययस्य तत्रापि मत्वा- दिति ध्येयं । दूषणान्तरमाइ, 'वाफार्थम्येति, पयमा मिचती- . (१) तथाच प्राब्दयुद्धौ बाधबुद्दे प्रतिबन्धकलं किन्तु तत्त्वे माथाभाव- पयोग्यताविरधाम शान्दबोध इति भावः । ( प्रमेयत्व मनुष्यवानिछाप्रत्ययार्थतावच्छेदकाश्रयावादेति ख. । प्रमेयत्व-मनुष्यत्व-निष्ठात्यपार्थतावच्छेदकाश्रयत्वादेरिति ग• । " प्रमेयव मनुष्यत्वाग्यपत्यादे जनयातूत्तरायमार्यतावच्छेद कवादिन्यर्थः।

·२४७ तत्वचिन्तामणी . ज्यादावपौत्यादिः, पयसा सिञ्चतीत्यादावपि वाक्यार्थस्य सेकत्वा- घवच्छिन्ने पथ करणकत्वाचवच्छिन्नसंसर्गनिश्चयस्यापूर्वत्वाच मर्चच शाब्दयोधात् पूर्वमभावाचेत्यर्थः, तथाच पयमा सिञ्चतीत्यादावपि यदा तादृशनिश्चयो नास्ति नदापि शाब्दबोधस्यानुभवमिला- यभिचार इति भावः। दूपएदयमिदं दर्शनपदस्य निश्चयपरत्व- मभिप्रेत्य, संशय-निश्चयगाधारणज्ञानमात्रपरत्वे तु नेतद्दोपदयाव- कायः, अद्यजावेत्यादावष्यद्यजातत्वावच्छिने पय,पानकाईत्वस्य संश- यात्मकर्मसर्गज्ञानसम्भवात, एवं पयमा भिञ्चतीत्यादावपि सेकः पय'करणकत्वसंसर्गदानिति निययविरहदायां भेकः पय.करणक- त्वममर्गवास घेति संशयात्मकसंसर्गज्ञानसम्भवात् । न च यदा तादृशगयोऽपि नास्ति तदापि तादृशशाब्दवोधायभिचार इति वाय। तदानी शाब्दवोधामिद्धे, अन्यथा तद्धविच्छिन्ने तद्ध- विच्छिन्नवत्वरूपनिष्कृष्टयोग्यतापचेऽपि व्यभिचारस्य दुरिखान् । वस्तुतम् करकाभिप्रायप्रयुके) पयमा सिञ्चतीत्यादौ को न जन्नत्वाश्रयेतद्यनिकरणक इति सेके करकाकरणकलबाधनिश्चय- दगायामपि सेकत्वावच्छिचे जनुकरणकत्ववप्रकारेपा करकाकर- पाकलान्वयवोधापत्तिः, तादृप्रवाधनिश्चयदशायामपि सेकत्वरूपेण मेके जम्नकरणकत्वत्वरूपेण जनकरणकलस्य ममनिश्चयाभावात् । न चेप्टापत्तिः, माम्प्रदायिकस्तदानी तादृशान्वयबोधस्यानभ्युपगमा- दित्येत दूषणं, नव्यमते तु वक्ष्यमाणनिष्कृष्टयोग्यलापेक्षया गौरव- मेवात्र दूषणमित्यवधेय। 1) जन्मत्वम् पेण करकाधेश्योररित यर्थ । .

·शन्दाख्यनुरोयखण्हे योग्यताबादः । २९६ केषित्तु अस्य योग्यताले बहिना मिश्तीत्यादौ सेको न वहिकरणक रति बाधनिययदशायां मेकवावच्छिने वहिकर- पकवतरूपाम्पयितावच्छेदकावशिवसमर्ग जानामम्भवात् सेकत्वाव- छिमें वहिकरणकचत्वरूपविशिष्टधर्माचयितावच्छेदककगाब्दवो- धामभवेऽपि विशये विशेषणमिति न्यायेन मेको वह्निकरणक रति गान्दयोधो दुरिः, तत्र पहिल करणत्यवादेः प्रत्येकधर्मस्यैवाब- यितावच्छेदकतया यथोकवाधनियमत्वेऽपि सेकलावच्छिन्ने करण- बलावछिन्नम्य करणवत्वावच्छिन्ने वशित्वावछियस्य च ममर्ग- नियथसम्भवादित्यायः । तदसत, प्रचयितावच्छेदकलरूपेण लक्षणे न प्रवेगः परन्तु सेकलावष्टि करणवत्वरूपेण करणावं प्रकारः करपावलावच्छिन्ने पन्डित्वेन वझिा प्रकारः इत्याकारकाम्दपुद्धिं प्रति मेकत्यावच्छिने वझिकरणकत्वत्यरूपविगिएधर्मावछिधर्ममर्ग- मान योग्य नेत्यादिक्रमेण सतर्ण विवक्षित, तो विशेष्ये विशेषपा- मिति न्यायेन विलियम्व वैमियमिति न्यायेन ए मेको वहि- करपक इति गाम्भाधस्य यथोकवाधनियमत्त्वेऽमावान उभय- माधारण-भिकरणकत्वत्वावच्छिनाकारताया एवोक्रोपा लक्ष्य- नावश्छेदके प्रवेगात् । न पोभयमाधारणविगिटप्रकारतायो मागाभाव इति वाच्यं । नथा मनि रहदण्डनान् पुरुष इत्यादि विशिष्टयु ही पुरुषो न रहदानित्यादिमाधबुद्धेः प्रतिध्याति- बन्धकमावदयापले. यध्यमाणनिफएयोग्यतापऽयुकदोपय दुर्मा- रनापोवेति दिक् । 'ममभिन्यारतेति महनेत्यर्ष:, नदीयनत्ममर्गन्यायधर्मवस्त्र सन्स 32 ·२५. तावचिन्तामणो पदार्थसंसर्गध्याप्यधर्मवावं, वाक्यार्थस्यानुमेयत्वापत्तेः । न.च वस्तुगत्या संसर्गव्याप्यो यो धर्मस्तहत्त्वं तच्च न ज्ञातमुपयुज्यते इति नानुमेयः संसर्ग इति वाच्यम् । योग्यताधमाच्छाब्दम्रमानुपपत्तेः। अतएवानन्वयनि- - मर्गेण तद्योग्यतेति फलितार्थ:, 'वाक्यार्थस्येति एतमभयविरह- स्वलीयमान्दवोधमावस्यैव पूर्वमेकपदार्थ परपदार्थसंवर्गस्यानुमाना- पत्तेरित्यर्थः, एतत्संगविरहम्यले यच यच शाब्दबोधस्तव तवेव शाब्दबोधात् पूर्व एतनिययस्य स्खयाभ्युपगमात् व्याप्थवत्तानिथय- मनामुमितिमामग्रीमत्त्वादिनि भावः। ममर्गव्यायेति, तदीय- जन्ममर्गव्याप्येत्यर्थः, 'तत्त्वमिति, नमर्गेण तद्योग्यतेति शेषः । 'योग्यताक्रमादिति, इदच गान्दधमानुपपत्तौ हेतु, पहिना मिशतीत्यादौ यता निस्कयोग्यताया धमो न स्वरुपमती मा पतः मादधमानुपपत्तरित्यर्थः । म चेयं गान्दप्रमायाँ हेतुरिति पाचं । माधनियपदभायां भादप्रमापत्तेः विमटरेचे विनरप- बतादाम्यातिपादकमरेपरत्यादिवाक्य जप्रमायामय्याने येति भावः । । (1) योग्यतापमादिवत्र पदम्यर्थ प्रपोग्याव, बचपयाम्य सादापमान पपनो तथाच योग्यताभमप्रयता या मादममानुसार तर वर्ष, माप रिपपयोग्यावाभावप्रयोदय, भवति वायोग्यमाने निकाल पोदारा मनमचा गालादिमाता मते योगागि খ আহমাময়, তিনি মা ৈাহমানি ·शब्दाख्यतुरोपरखोदे योग्यतावादः । २५९ अविरह एव योग्यता स्वरूपसती हेतुः तत्र तहमा- . केचित्तु निस्कयोग्यताया भ्रमाद्यः शाब्दभ्रमः तदनुपपत्ते- रित्यर्थ इत्यासः । तदमत्, निहलायोग्यताश्रमादित्य हि पञ्च- म्वर्थो जन्यत्वमुत्तरत्वं वा, नाद्यः मान्दभ्रमे निस्कयोग्यताक्रम-- जन्यलस्यैवामिद्धेः योग्यताभमजन्यत्वस्य प्रश्नानुपयोगितया नद- भिधानस्य व्यर्थत्वापत्तेः । अत एव न द्वितीयोऽपि तदभिधानस्य व्यर्थलादिति ध्येयं)। 'अत एवेति वहिना मिश्तीन्यादौ शान्दभ्रमानुपपत्तेरेवे- त्यर्थः, तच(९) अन्ततो भगवत एवानन्वनिययस्य सर्वदा सत्या- दिनि भावः। ददमुपलक्षणं पयमा मिनीत्यादावेकस्य पुरुषम्या- मवयभ्रममाचे पुरुपान्तरस्यापि शाब्दप्रमानुत्पत्यापत्तेश्चेत्यपि वोध्यं । 'अनचयनिश्चयेति, नद्यांचयितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न- तद्धमांवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारकनिययभामान्यस्य विनो- १२) तथाधायोग्यस्थले एतन्मते योग्यवाविरधादेव प्राब्दानुपपत्तरिव्य. म्यैव वानुमुचितत्वात् तत्स्यनीयशाब्दबुद्धेर्योग्यताम्रमस्य जन्यताया- उत्तरमिलाया प्रदर्शनानर्थयादिति भावः। वस्तुत प्राब्दसमो नापत एव तत्याम्यामपनेतुं योग्यतासमजन्यतया तस्य प्रमिद्धि- दैतन्येवात्र ध्यानदोष मन्तयं । ११ यत्र सेको न वशिकरणाकति निशपतत्र मास्तु वसिमा मिच- सोति प्रादम्ममः यत्र तुम नाम्नि तत्रैव सादृशाम्दभमय निरि- पन्धिकवेन क मास्टयमानुपपत्तिः धनपामावनियामावम्यत्र योग्य- तात्यारा दायत्वादियाशयेन यदु धनन्वयेत्यादि तदपिम, त्यगेय- तामनि पम्य मदेव रातादियार सन्यादिना।

·२४२ तत्वचिन्तामणी भावनिश्चये तत्प्रकारकशाब्दमानानुदयात् इति परा- स्तम् । नापि समभिव्याहतपदार्थसंसर्गाभाव- व्यतावच्छेदकतासम्बन्धेनाभावः,(२) तादृशनिश्चयमामान्यस्य विशे- य्यतावच्छेदकवाभावो वा तद्धविच्छिन्ने तद्धांच्छिन्नस्य योग्य- तेत्यर्थः, वहिना मिश्चतीत्यादौ सेकत्वेऽपि घटादिनिष्ठस्य वहिकर- रात्वाभावप्रकारकनिथयस्याभावसत्त्वादतियाप्तिवारणाय सामान्यपदं, 'स्वरूपमती हेतुरिति, यत्र विधेय्यतावच्छेदकासम्बन्धेन तहमाव- च्छिन्नप्रकारकथान्दबोधः, तत्र विशेषपताविशेषसम्बन्धेन निस्को- भाव इति सामानाधिकरण्यपत्यामत्या स्वरूपमती हेतरित्यर्थः, खरूपमद्धेतवे व्यतिरेकसहचारं प्रमाणयनि, 'तति, तद्धमावच्छिन्न- इत्यर्थः. 'न भावनिश्चय इति स्वस्य तद्धर्मावच्छिनाभावप्रका- रकनियय इत्यर्थः, 'नत्प्रकारकेति खस्य नविच्छिन्ने नर्मा- वछिनप्रकारकमादपोधानुदयादित्यर्थः, 'परास्तमिति । न च तविच्छिन्ने नविच्छिनाभावप्रकारकतत्पुरुषोयनिश्चयमामा- न्याभावातद्धर्मावच्छिवे तत्पुरुषोयतविच्छिन्नप्रकारकान्वयबोधे योग्यतेति विवक्षणय अतो नोक्रदोष इति वाच्यं । स्त्रीयानचय- निययविरहदशायामयोग्येऽतियायापत्तेः केवलाम्बयिन्यव्याप्यापत्ते- दुबारत्वाचेनि भावः। 'ममभिव्याश्तेति प्रवतेत्यर्थः, तदौथमत- ( इयपातमिति क.ख.। (१) तइविच्छिन्ने वादृशानिथयाय बच रव तइपि धवच्छेदकता- सम्बन्धेन तद्विषयसावादिति मा ·शब्दारयन्तीयखरहे योग्यतावाद ! २५३ व्याप्यधर्माशून्यत्वम्, ममेयमभिधेयमित्यादौ संसर्गाभा- वस्यामसिया तदनिरूपणात् गेहनिष्ठघटाभावे प्र- मंगांभावयाप्यधर्मगन्यत्वं नेन मंसर्गेण तदयोग्यतेति फलितार्थः । उदय जानमुपयुधने इति न गान्धमानुपपत्तिः शादिभ्रमम्यले वस्तुगत्येतस्यामत्त्वेऽप्येतहमादेव गाब्दभ्रमोपपत्तेरिति भावः । 'अप्र- मिोनि, प्रमेयादितादाम्यस्य केवनाययितादिति भावः । 'नदनि- करणात उगायोग्यताजामामग्मवात् । नपेकपदार्थापयितावच्छेटक- मंमग परपदार्थ निष्ठत्वाभावव्याप्यधा गन्दावं मेति नोकदोप.) रत्य- कराड, गेहनिष्ठेति गेहे घटाभावनिश्य इत्यर्थः, 'तत्रिययेऽपि' योग्यतामिययपि, 'घटोऽमौति वाक्यात' गेहे घटोऽतीति वाश्यान, 'अन्वयजामानुदयादिति योजना, तथाचतम्य पौग्यताले में घटोऽतीयादी माधनिययमचे पि एतनियधमत्त्वे शाम्दयोधा- पतिः। म च माधनिययस्य विभिबुद्धिमाचे प्रतिबन्धकलात् नम- पादेव मतदानों माम्दयोध रमि वायं। तहिं आवायकवानद- भाव एव निरस्त किमेतग्जानम्य हेतुत्वेन नदभावमन्ये एतन्- । प्रमेसमभोमियादी न हो.पि पभोमादिमिलामावा' प्रमेयादा स्यानोति, शानोति घरमा, नागदत्यस्तु wit- राप्रमेमहारास तिमोरदोषाद, मनित्वात् प्रमेय. নাম লৈ সংশি মাই। যদি বিয়সী महामावर जालोरमायमराम्य मिठबामग. भारपाल रिसरमोदमदमबन्ध मेहरantetrate ·२५० तत्त्वचिन्तामणे मिते घटोस्तीतिवाक्यातन्निधयेऽप्यन्वयज्ञानानुदयाच । नापि वाधकममाणाभावा, अन्यच यद्बाधक नद- भावस्यायोग्यपि सत्त्वात् । नापि प्रकृतसंसर्गबाध- कस्याभावः, प्रतियोगिसिध्यसिद्धिव्याघातात् । न च भानण्य व्यतिरेके एतदभावजाने वा माब्दवोधाभावस्य अनुभव मिद्धत्वाभावादिति भाव:()। 'वाधकप्रमाणेति तत्र तत्संसर्गाभाव- प्रमाविगेय्यवाभावस्तच नद्योग्यतेत्यर्थः, एतस्या भानं मादधी- हेतुरिति म भाप्दभ्रमानुपपत्तिः, बाधनिश्चयदशापाच मैत. मानसम्भव रति बाधनियथदशायो म भाब्दवोधानिप्रसङ्ग इत्य' भिमानः । केवलापयिन्यामिद्धितादवस्थय स्वयमेव वक्ष्यत- इति न मन्दर्भविरोधः विशेषाभावाभिप्रायेण दोषमार, 'अन्यत्रेति, 'अन्यच पदाधक' अन्यनिष्ठं पदझिकरणत्वादिममगाभावप्रमा- विग्यत्वं सदभावस्य भेकादावपि मत्त्वादित्यर्थः, नथाचानिप्रमा इति भावः । 'मापि प्रशतेति नविठं पत्तत्ममर्गाभावप्रमाविशेष्यत्वं तम्य तपाभावाच तद्योग्यतेत्यर्थः, एवय वहिमा भिवतीत्यादी मेकादिनिष्ठं पकिकरणलादिमभर्गाभावप्रमाविशेष्यत्वं नदभावम्य भेकादावमन्यायानिमम इति भावः । 'प्याघानादिनि) पयमा "पाच भाग्नय-तिरेकति भाव। (१) सामागभावककमा पदि मेकारि निए. सहा तदभाव, परिपत्र मामयेव तामिप्यत्वं समातिएनारियलम्यागेरता सदभातम्यापामिसिनो मानारद ·शब्दास्यतुरीयखण्टे योग्यताबादः । २५५ प्रकृतसंसर्गे अन्यत्र सिद्धस्य बाधकप्रमाणस्याभावः, प्रकासंसर्गस्य प्रथममप्रतीतेः अयोग्येऽपि तत्स- सिंधतीत्यादौ योग्यव्यवहारथ्याघातादित्यर्थः । मामान्याभावस्तु(१) 'नापौतरेत्यादिना श्रये निराकार्य इति नासङ्गतिः। 'प्रकृतममर्ग इति नदीयप्रकृतसमर्गऽन्यत्र प्रसिद्धायास्तद्यत्तित्वाभावप्रमाया अभाव- स्तव नद्योग्यतेत्यर्थः, 'प्रकृतसंसर्गस्येति, तदीयप्रकृतसंसर्गस्य तदीय- प्रकृतममर्गतरूपेण शाब्दबोधामागमतौतेरित्यर्थः, तदीयप्रकृतममर्गवं हि तन्निधतदीयम्भर्गत्वं भादवोधात्पूर्वश्च एकपदार्थनियतया ना- परपदार्थममर्गम्य शानमिति भावः । ननु प्रकृतत्वमन्वयितावच्छेद- कत्वमनो नायं दोष इत्यन बाइ, 'अयोग्येऽपीति अन्यनिष्ठतादृश- प्रमाथरभावमादायायोग्येऽपि नत्मत्त्वाचेत्यर्थः, एतच्च विशेषाभा- वाभिप्रायेण, सामान्याभावस्तु अपि चेत्यादिना श्रये निराकरणीयः। ननु प्रमाविषयत्वीयविशेषाभावात्मकयोग्यतामिप्रायनिराकरण- सारे प्रस्तुतस्यापि सामान्याभावस्य निराकरणानभिधान, व्यभिधा- मच प्रकारान्तराभावनिराकरणस्य इत्यसङ्गतिरित्येव न यतन्तस्यामि वायत्वादियाइ, 'सामान्यामावन्विति । न चास्य वक्तयत्वात् तत्रा- भिधानमत्र तु न कुत इति वाथ। तब तदुत सन्दर्भविशेमामा- तत्वात् सतन्लेच्छाधीनत्वाच्च । वस्तुतोत्र तादृशविनयकाया सामा- न्यामादो विवक्षोयत्रायोग्ये योग्ये घन कोषि दोध कथमत्रा- न्यथाभिधाय नव याघातदोषकथनमियसतिरिति चेत्, म, मामा- न्याभावस्थापि निराकरणौयत्वादिन्या सामान्याभावविति ।

·२५६ सत्चचिन्तामणो वाच। तत्र वाधकमप्यस्तौति चेत्, नहि प्रकृतसंसर्ग- बाधकस्याभावः तचामसिद्धम् । अतएव तत्र भापक- स्याप्यनिरूपणम् । नापीतरपदार्यसंसर्गाभावप्रमा- माइते, 'तत्रेति योग्य इत्यर्थः, 'वाधकमप्यतीति वहिकरणला- धन्वयितावच्छेदकसम्बन्धे मेकादिवृत्तिवाभावप्रमैवास्तीत्यर्थः, पाप तदीयावयितावच्छेदकसम्बन्धे तदीयाचयितावच्छेदकसम्बन्धनिष्ठा. यातत्तिवाभावप्रमाथा प्रभावस्तव तयोग्यतेति भावः । भावार्थ- मनूच दूषयति, 'ताई प्रहनेति तदीयापयितावच्छेदकसम्बन्धेत- दीयावयितावच्छेदकममन्धनिष्ठायास्तत्तिवाभावप्रमाया प्रभाव- इत्यर्थः, नच नद्योग्यवमिति शेषः। 'नच्च' तद्रूपं योग्यलञ्च, 'अप्रभिर योग्यम्यले प्रतियोग्यप्रमिया अप्रमिई। मनु पयमा भिवतीत्यादौ पथःकरणकलममर्गे यदि पयःकरणमर्गनिहसेकत्तिवाभावप्रमा- या प्रभावोऽसिद्धमतदा तादाप्रमावताशानं कुती म भवतीत्यत- पाच, 'अत एवेति प्रमिलादेवेत्यर्थः, 'तप' योग्यम्यले, 'बाधक- स्थानिकपणमिति पयःकरणवाद्यचयितावच्छेदकमबन्धे पयःकर. पावाप पयितापदकमानन्धनिष्ठमेकादित्तिलाभावप्रमावत्त्वस्याय- जाममित्यर्थः, प्रथमे मामान्यभावमारते. 'भापीतरनि म १) अपने बाधकप्रमाणमा प्रति लक्षणभ्य तत्र तत्सर्गाभावा' रमपमाविदेप्यावामावरयो। तर हाम्या घटना सामान्या मामिन्यत्रानि तपाप तादृविमेदाभाघटो पोऽमार र नामादमा शििधत याया। .

·भदायतुरीयखगडे योग्यतावाद। ૨૬ विषयत्वाभावोऽपरपदार्थे, केवलान्वयिन्यप्रसिद्धेः। स- तेन यचासम्बन्धग्राहकं प्रमाणं नास्ति तयोग्यमिति निरस्तम् । नापि बोधनीय संसर्गाभावप्रमाविरहा, प्रतियोग्यप्रसिद्धे, वोधनीयसंसर्गस्य प्रागप्रतीतेः यो- ग्यता च न स्वरूपसत्युपधुज्यते इत्युक्तम्, अयोग्ये तत्- नदीयमसर्गाभावप्रमावियेय्यवसामान्याभावात्र तद्योग्यतेत्यर्थः, 'के- वलान्चयिनीति, प्रप्रमेयादितादात्म्यमंमर्गस्य केवलान्वयित्वादिति भावः । 'एतेन' केवलान्वयिन्यप्रमिद्धलेन, 'अमम्वन्धग्राहकेति, यत्र यदीयावयितावच्छेदकसम्बन्धाभावप्रमाकरणं नास्तीत्यर्थः, 'तयोग्य- मिति तच नद्योग्यमित्यर्थः,(१) पूर्वच तत्तत्ममर्गाभावप्रमाविशे- थ्यवाभावः, अत्र च खजन्यतत्तत्संसर्गाभावप्रमाविगेयत्वसम्बन्धेन) तत्करणाभाव इति भेदः । 'वोधनौयसर्गेति योधमौययोर्दयो?- ऽन्वयितावच्छेदकसम्बन्धस्तन्निछतदचयितावच्छेदकसम्बन्ध इति यावत्, नदभावममायास्तत्राभावम्तव तद्योग्यतेत्यर्थः, 'प्रतियोग्यामिद्धेरिति प्रमेयमभिधेयमित्यादौ केवलान्वयिनि प्रतियोग्यप्रमिद्धेरित्यर्थः, प्रमेयनिष्ठाभिधयतादात्म्यमंसर्गस्याभावाप्रमिद्धेरिति भावः । दूषणा- न्तरमाह, 'बोधनौयेति, बोधनीयैकपदार्थनिहतया बोधनीयापर- पदार्थसंसर्गस्य गाब्दवोधात् प्रागप्रतौवेरित्यर्थः। नन्चियं स्वरूपमती हेतुरिति नायं दोष इत्यत श्राह, 'योग्यता चेति, योग्यता ॥ तत्तद्योग्यमित्यर्थ इति कर, ख•। 1) यत्र स्वपदं तादृशप्रमाकरणपरं। 33 ·नावचिन्तामो २५० सत्त्वस्यानिरूपणाच। अपि च स्वीयबाधकप्रमावि- चेत्यर्थः, 'इत्युक्तमिति इत्यच युक्तिः) पूर्वमेव केत्यर्थः, तथा मति वहिना मिश्चतीत्यादौ साब्दधमानुपपत्तिरिति भावः । दूपणा- न्तरमाह, 'अयोग्य इति, 'तत्मत्त्वनि सेकादिनिष्टस्य वहिकर- गावादिसंसर्गस्याप्रसिद्या सेकादौ मेकादिनिष्ठस्य वहिकरमाला- दिसंमर्गस्थ थाऽभावप्रमा नसत्त्वस्य ज्ञानासम्भवाचैत्यर्थः,(९) तथाच तचायोग्यत्वव्यवहारानुपपत्तिरिति भावः,(९) 1 इदमुपलक्षणं नविष्ट- नत्ममर्गस्तत्र तद्योग्यतेत्यस्यैव सम्यक्त्वेन शेषांगवाननिप्रयोज- नकलाश्चेत्यपि नोया) । ननु तदीयान्वयितावच्छेदकमाबन्धे तद्- वृत्तिवाभावप्रमामामान्याभावस्तव तदन्चयबोधे योग्यतेति विव- वर्णयमतो विशेषाभावमादाय न पूर्वोक्तातिप्रमङ्ग इत्यरुतेराइ, 'अपि चेति, नादृशममामामान्याभावपदेन तत्तत्पुरुषीय तादृशru हिना सिञ्चतात्यादौ योग्यताधमाच्छाब्दसमानुपपत्तिरूपयुधिरित्यर्थ । १) तपाद्य प्रतियोग्यप्रविद्या व्यभावाप्रमिहिस्तदप्रसिया तज्ञागम्याप्य- लोकत्वमिति भाव । (३) व्यवहार्त यस्य तादृशममारूपायोग्यत्वस्य शानासम्मवादिति भाव । ") प योग्येऽपि यादवोधात् पूर्व योग्यत्वयवदारानुपपत्तिरप्यत्र रोय रख मेकादो सेंकादिनिरुपयकरणकदादिसंसर्गभावप्रमामाव- এনামা ঘামীযিনারুঘামায়ামৰাৰদ্ব- तावच्छेदकाशानन्य तत्पमयेक्षणीयत्वात् इति वार्थ । प्राब्दयौपाक सादृशष्यवहारम्य नियोजनकटया तम्य शाम्दात् परत श्द सी. कारान् ।

·शम्दाख्यनुरोपडगडे योग्यतावाद । २४६ रहस्यायोग्येऽपि सत्त्वात् वाधकप्रमामाचविरहस्य यो- ग्येऽपि ज्ञातुमशक्यत्वात् परममाया अयोग्यत्वात् । न . प्रमावावच्छिन्नाभावो विवक्षितः तादृशममाखावच्छिनाभावी वा, श्राद्ये तस्यान्वयितावच्छेदकमम्बन्धे तत्तत्पुरुपौय-तत्तित्वाभाव- ममावावच्छिन्नाभावात्र तत्तत्पुरुषायतदचयबोधे योग्यतेति ल- का फजितं तच्चायोग्येऽतिव्याप्त वहिना मिञ्चतोत्यादावपि धन्य पुरुषस्य गाब्दभ्रमः वनिकरणवादिसंसर्ग तत्पुरुपौयमेकादित्ति- याभावप्रमामामान्याभावस्य मत्त्वादित्याह, 'खोयेति यस्य पुरुष-. भ्य माब्दभ्रमतत्पुरुपौयसेकादित्तिलाभाषप्रमावावच्छिन्नाभा- चम्येत्यर्थः, 'प्रयोऽपि वझिकरणयादिममर्गऽपि । न च तत्तत्पुरु-. पौय-तदपययोधे योग्यतापि तत्रामीति वाच्य। मकलपुरुष-सकल- कालमाधारणायोग्यताया एव तत्राभ्युपगमादिति भावः । दितीये शाह, 'याधकामामाचेति सत्तिवाभावप्रमात्यावच्छिन्नाभावम्ये- व्ययः, 'जात' प्रत्यरतो ज्ञातुं, 'अयोग्यवादिति तादृाप्रमास्वावधि- साभावम्याप्ययोग्यवादित्यर्षः, अयोग्यप्रतियोगिफलादिति भावः । (१) दिना मिनीत्यादो यग्य वकिरणवीयनिरूपश्त्यसम्बन्ध कदापि सेहादिभिखामावप्रमा न जाता तम्येय तादृशामाभावमाशपात्र दोष । पन्यथा यम्य परिकाकायसम्बन्धे कदाचित मेकादिति- लाभावपमा जायते कदाचित तादृशम्मले भाम्दधमोऽपि आयते वस्य दिगम्बन्ध सादृशामामामान्याभावविरक्षा सामग्रने दोषा- माताति ध्येयम् ।

·तत्वचिन्तामो . च स्वरूपसन्नेवायं हेतुः, स्वीयबाधकामाविरहदशायां योग्यताभ्रमेण शाब्दभ्रमानुपपत्तेः, अन्वयग्रंयोजक- रूपवत्वेन बाधकप्रमामावविरहोऽनुमेय इति चेत्ाना से कानन्विततोये द्रवद्रव्यत्वे सत्यपि बाधकसत्त्वेन व्य- भिचारात् उपजीव्यत्वेन तस्यैव योग्यतात्वापत्तेश्च ! नं चैवमेवेति वाच्यम् । आकाशासत्त्यन्वयप्रयोजक- 'खौयवाधकामेति वहिकरएकवादिममर्ग स्वीयसेकादित्तिवा- भावप्रमाविरहदशायामित्यर्थः, 'योग्यताश्रमेणेति उकयोग्यताक्रम स्यैव सत्त्वेनेत्यर्थ, एवकारादम्नुमदुरुयोग्यताव्यवच्छेदः, 'अन्वयप्रयो- जकेति, अन्वयस्वरूपयोग्यतावच्छेदकधर्मवत्सम्बन्धलेनेत्यर्थः, जल संसर्गः मेककरणवत्तित्वाभावप्रमामारविरहवान् द्रवद्रव्यसम्बन्ध वादित्यनुमानप्रकार इति भावः । 'मेकानश्चितेति, मेकाकरणो- भूततोये इत्यर्थः,(१) 'बाधकमत्त्वेन' नासम्बन्धे सेककरणवत्तिवा- भावप्रमामत्त्वेन, ददमुपलक्षणं मेककरणीभूततीयस्यापि सेककरण- बावृत्तिमम्बन्धे(२) व्यभिचारो बोधः । 'उपजीव्यत्वेन' भवदुक्कयो- ग्यताज्ञानोपजीव्यज्ञानविषघलेन, ‘तम्यैव' अन्वयायोशकरूपवत्त्वस्यैत्र । 'दवदयले' बद्रय (१) से ककरणत्वात्तितोयसम्बन्ध इति यावत् । सम्बन्धवे इत्यधिक पाठ गपुस्तके वर्तते । (१) सेककरणेभूततोयम्य सोयरुपादितिसमवायादौ सेककरणव क्विाभाउप्रमामावादिति भाव ।

·. शब्दास्यतुरीयखण्डे योग्यतावादः । २६९ रूपवत्वे सत्यप्यनाप्तवाक्ये) बाधकप्रमायामन्वयावो- धात, वाधकममाविरही हेतुरिति चेत्तबावश्यकावात् सैव योग्यता। इति श्रीमद्गमशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी शब्दायतुरीयखण्डे योग्यतावादपूर्वपक्षः ॥ 'अवयप्रयोजकरूपत्वेऽपि' तज्ज्ञानमत्त्वेऽपि, 'अनातवाक्ये न्यून- जस्लाभिप्रायप्रयुक्त पयमा सिञ्चतीत्यादिवाको, 'वाधकप्रमायामिति मेको न जलकरणक इत्यनुभव इत्यर्थः, 'वाधकप्रमाविरह इति बाधनियाभावोऽपि स्वरूपमद्धेतरित्यर्थः, मैच' बाधनिययगन्यतेव, 'योग्यता' गान्दधीगनिका, अस्विति शेषः । किमेतज्ज्ञानस्य देतुलेनेति भावः । पदमापाततः तादृमप्रमात्वमामान्यन्नक्षपाप्रत्या- मत्तिजन्यतादृगप्रमामामान्यजानाभावत्वमामान्यनचएमत्यामत्तिजन्य- नदभावजान-सदमंमर्गायहमहशतेन तन्जन्यविगिटानुभवजन्यस्मृति- महकतेन वा मनमेवोपनीतभानात्मकम्य तबिययस्य कचित् मंग- यम्य च मभगत् प्राप्तवाश्यादिना व्यभिचारादेरग्रहदायां प्यभि- चारिणा लिङ्गेन । तभानग्य मम्भवाच । चन्नुतम् एनितम्या- धिकम्य प्रमादध्यमाणपेक्ष्या गौरवमेवाच दूषणमवसेयमिति दिक् । रति योगयुरामाध-तर्कवागीयविरचिते तत्वचिन्तामणिरहने गदाम्यतरीयसपइरहस्ये योग्यतावादपूर्वपदरहम्यं । " माता बानिस ·२६२, तत्वधितागयो अथ योग्यतावादसिद्धान्तः। उच्यते बाधकप्रमाविरही योग्यता, सा चेतर- पदार्थसंसर्गेऽपरपदार्थनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम- अथ योग्यतावादसिद्धान्तरहस्यं । ननु तद्धभावच्छिन्नेऽन्वयितावच्छेदकसम्बन्शवच्छिन्नप्रतियोगि- ताक-तद्धर्मावच्छिन्नाभावप्रमाविषयत्वमामान्याभावी बाधकप्रमा- विरहः स च प्रमेयं वाच्यमित्यादावप्रसिद्धः तादाव्यसम्बन्धेन वा- च्यत्वावच्छिन्नाभावाप्रमिद्धेः. एवं प्रमेयस्य घट इत्यादौ यत्र प्रमे- यवादिलक्षणाभेदसम्बन्ध एव षष्ठ्यर्यतस्य च विशेषणताविशेष- सम्बन्धेन घटादावन्वयस्तत्र, यत्र वा स रूपवानित्यादौ तदादिपदं विशेषणताविशेषमम्बन्धन प्रमेयलादिरूपेण प्रमेयघटादिपरं तत्र चाव्याप्तिः विशेषणताविशेष्यसम्बन्धेन प्रमेयत्वाद्यभावाप्रमिद्धेः, एवं भगवता ज्ञायते(१) घट इत्यादावपौत्यत श्राह, 'मा घेति बाधक प्रमाविरहरूपा योग्यता चेत्यर्थः, 'दतरपदार्थति, अब इतरत्वम- परत्वचाविवक्षितं तबुद्धेर हेतृत्वात् अयं घट इत्यादौ(२) विशेषण- (९) धत्र द्वतीयार्थ कर्टत्वं तत्वाधेयत्वरूपं भात, धात्वर्थी ज्ञान, विषयत्व- मास्थातार्थ , तदन्वयश्च स्वरूप सम्बन्धन घटे, तथाच भगवदाधेयज्ञान- विषयतावान्घट इत्येव बोधस्तव स तु न सम्भवति तव स्वरूपसम्बन्धेन सादृशविषयवाभावाप्रसिद्मा निराजयोग्यताविरहादिति भावः । १) त इन्वावच्छिन्नस्यैव घटतया घटस्यैव इदम्त्वावच्छिमत्या इस रवादेरामिद्धिमिति भाव ।

·शब्दास्यतुरीयखादे योग्यतादादः। माविशेष्यत्वाभावः। प्रमेयं वायमित्वव प्रमेयनि- विशेष्ययोरभेदस्यले योग्यत्वानुपपत्तेय । परन्तु तदीयावयिता- छेदकमम्बन्धे तबिठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वप्रकारकामाविशेग्यत्व- मामान्याभावम्तव तद्योग्यतेत्येव विवक्षित, वंहिता मिच्चतीत्यादौ वहिनिष्टकरणताथा निरूपकात्वरूपाचयितावचेदकसम्बन्ध सेक- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वम्मेव सत्त्वानाति- व्याप्तिः । वहिनिष्ठफरणताया निरूपकत्वरूपसंसर्गऽपि सेकनिष्टा- व्यन्तामावपतियोगिलप्रमाविशेष्यत्वम्य घटादिनिरस्वाभावमत्त्वादति- याप्तिवारणाय मामान्यपदोयादानं। न च श्रोतुर्यदा वहिनिष्ठ- करणताया निरूपक्रवरूपममर्ग मेकनिधात्यन्ताभाषप्रतियोगिल- प्रमा नास्ति तदाऽतिव्याप्तिरिति वायं । स्व-परमाधारणप्रमामार- विभेम्यवाभावम्य प्रवेशादनादौ संमारे तदानीमध्यवयं कम्यचित पुरुषम्य तत्र तादृशमतियोगिलममासत्त्वादन्ततो भगवत्प्रमासत्त्वाच । पयमा मिचतीत्यादौ पयोनिष्टकरणताया निरूपकनारूपाचयि- तावच्छेदकसम्बन्धेऽपि मेकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वभ्रमविमेय्यत्व- सत्वादमम्भववारणय प्रमेति । न च सर्वदा नाभनमविर हाद- यदाकदाचित् तादृशज्ञानविशेस्यलाभावमादायैव तत्र लक्षणमङ्ग- तिरिति वाच्यं । अनादौ संसारे सदैवावग्यं कस्यचित् पयो- निष्टकरणतानिरूपकत्वत्व-प्रमेयवादिना येन केनापि रूपेण वा तत्र नादृयप्रतियोगित्वभ्रममत्त्वात, प्रमावच्च भ्रमभिन्नतं तेन पयोनिष्ठ- करणतामसंगाकागो सेकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनावित्यांगिकम- मूहालम्बनप्रमाविमेयलमादाय नासम्भवः । न च तथापि पयोनि- ·गिवानतिरिक्तरत्तित्वं धन्यथा तादृशप्रकारकत्वस्य ज्ञानत्सित्वर ०६७ सत्यचिन्तामणौ छात्वन्ताभावप्रतियोगित्वप्रमाविशेष्यत्वं गोत्वे प्रसिई ठकरणतासंसर्गः सेकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिधर्मवानित्यादिप्रमा- विशेय्यतया असम्भव इति वाच्यं । तादृशप्रतियोगित्वप्रकारवार- छिन्नायाः प्रमाविशेग्यताया अभावम्य विवक्षितत्वात्, प्रकारलञ्च विशेषणताविशेषमम्बन्धावच्छिन्नं ग्राह्यं तेन एककालीनलादिसम्बन्धेन तादृशप्रतियोगित्वप्रकारकप्रमामादाय नामम्भवः । अथैवं विषयता- खमपहाय विजय्यतात्वेन कथमुपादानं । न च पयःकरणत्वसंमर्गत सेकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीति प्रमाविषयत्वं पयःकरणत्वमंसर्गवस्त्र- घटकतया पयःकरणवमर्गेऽप्यम्तीत्यसम्भववारणाय(v तेन रूपे- णोपादानमिति वाच्यं । तादृशप्रतियोगित्वप्रकारकलावच्छिन्नवि- पयताविवश्यैव नबिराससम्भवादिति चेत्, न, विषयताबविशे- थ्यतालयो:(१) ममशरीरतया लाघव-गौरवाभावेनाशोकवनिकान्या- (१) तादृशसमझत्वत्वेऽप्येतादृपूसंसर्गम्यापि निपातात् तादृशसंसर्गत्व- निएतादृशाप्रतीतिविणेथ्यतायास्तादृशसंसर्गेऽवच्छेदकत्वास्यविषयत्दम म्त्येवेत्यर्थः। (१) विषयताया तादृशप्रतियोगित्वप्रकारकत्वावच्छिन्नत्वं तादृशप्रतियो- ज्ञानवृत्तिनानविषयकच्चानीयविषयताया एव तादृभावच्छिन्नत्वसम्भ- वादमङ्गते' इति न युक्त तथा मति नतिरिक्तत्वप्रवेणे गौरवात् प्रमापदवैयर्थाभावाच भविघयताया पयकरणकवादिनिरूपकले मावेऽपि म तम्या सेकादित्यभावप्रतियोगित्वानतिरिकत्तित्वमिति तामादायामम्भवानवकाशात् किन्तु प्रतियोगित्वनिठप्रकारताविह- मितत्वमिति।

·ब्दास्यतुरीयखाडे योग्यतावादः। २६५ . यात्, प्रतियोगिलचाचयितावच्छेदकसम्वन्धतानियामकसम्बन्धाव- छिम्मलेन विशेषणीयं, तेन व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्न तादृश- प्रतियोगिवमादाय नासम्भवः । न.च तादृशप्रतियोगित्वमा- मान्याभाव एव सम्यक् किं प्रमाविशेय्यवप्रवेशेनेति वायं । अखण्डाभावतया वैयर्थ्याभावात् । ननु तब तबिठात्यन्ताभावप्र- तियोगित्वप्रकारकप्रमाविशय्यत्वसामान्याभावस्तत्र तयोग्यतेत्येवास्तु किमन्वयितावच्छेदकसम्बन्धस्य अनुयोगिकुचिनिक्षेपेण, मतियोगि- वश्वान्पयितावच्छेदकमम्बन्धावच्छिवत्वेन विज्ञपौयं नातो व्यधिक- रणसम्बन्धावच्छिनाभावप्रतियोगित्वमादायासम्भवः तवापि सम्बन्ध- विशेषावच्छिन्नवप्रवेशास्यावश्यकलादिति चेत्, न, श्रयं घट इत्यादा- पभेदाचयबोधस्यन्वयितावच्छेदकतादाम्यसम्बन्धावच्छिन्नात्यना- भावप्रतियोगित्वाप्रसिद्याऽव्यायापत्तेः । न चात्यन्ताभावावेन नोपादेयं किन्वभावलेनेति नायं दोष इति वायं। तथापि पति, घटो नास्ती- व्यादावन्वयितावच्छेदकानुकूलत्व-प्रतियोगित्वादिवृत्त्यनियामकसम्ब- यावच्छिन्नप्रतियोगिताया अप्रमिद्धत्वेनाच्या यापत्तेः । अत्यन्ताभावय मतियोगिव्यधिकरणत्वेन विशेषणीयः, अन्यथा नौलो घट इत्या- दावव्याप्यापत्तेः तवाव्याप्यवृत्तिनो नौलरूपस्यैव नौलरूपविशिष्ट- नादात्म्यत्वेनान्वयितावच्छेदकसम्बन्धत्वात्१) तम्य उत्पत्तिकालाव- (७ सचैदान्वयिक्षादच्छेदकसम्बन्धी यसम्बन्धानां सम्बन्धत्वं धन्वयिता. च्छेदकसम्बन्धविशिजत्तत्सम्बन्धत्वेन व्यन्यथा च्ययोग्यमात्रेऽतिव्याने सेकादित्त्वभावप्रतियोगितामाविरेय्यत्वाभावस्य हिकरणकत्वीय- निरूपकात्यरूपसम्बन्धमावेऽपि निरुपकत्वत्वेन निरुपका साथम्य नि- प्पयूक्त्वात् सेंके पय करणकत्वीयनिरूपकत्वस्यैव सत्वादिति माव' । 84 ·चिरहेऽपि पतिविरहात्। न च मातिस्विकनिखिलौना सावचिन्तामणी केटेन रकतादशायाञ्च घटेऽत्यनाभावमत्वात्, एवं काष्ठं पो- स्यादौ यत्र तितोऽनुकृनव्यापारे वनौ तक्षणा संयोगेन च तदन्वय कर्तरि काहादौ तत्र योगस्यैवावयितावच्छेदकसम्बन्धतया तय च किञ्चिदवच्छेदैन काटादावत्यन्ताभावादव्यायापनः । एवेन, বয়িত্ব আম্বলহুলিয়ান্নিধনিয়লিহার্দি সাধষ্ণর तस्य च प्रतियोगियधिकरणलाभावात् । न च तथापि यत्रापयिता- वच्छेदकसम्बन्धो नाना तत्र चालनीन्यायेनाभावमादायायानिरिति वाच्य । नयतिनिरूपिनानयितावच्छेदकसम्बन्धे नयतिनिठात्यन्त भावप्रतियोगिलप्रमाविशेष्यत्वाभावस्तवालो नाक्रेयोग्यनेति क्रोए আনিবা নদীর দুঘন্ধনয় ধ্যলীলাদাষ- मादायाव्याप्तिविरहात् अन्यथा पदार्थतावच्छेदकरूपेण पदार्थयो' স্বৰষদ্ধৗত অশমিনান্তর বিমঃ- कले नौलो घट इत्यादावयाप्यायपत्तेः नौलनादाव्यम्य रकवादि निहाभावप्रतियोगिवेन घटनिहायताभावप्रतियोगिलप्रमाविशेष- वाभावविरहात् । न चैवं ययातिद्वयोः परस्परमन्वयतनाति- रपोरेर प्रातिस्विकरूपेण परस्परयोग्यत्वज्ञान हेतुरिनि फलितं तञ्च युगमहमे पायायमिति वाच्या योग्यतायाः संयसाधारण- शानभ्यद हेतुतया प्रातिस्विकमकलयकोमा परम्परयोग्यतानिश्य- परम्परयोग्यतामंमयोऽपि सर्वच दुःमम्भव इति वाच्य। यद्यपि (७दोनद्रामध। (योग्ताधादेव माधगध इति माद।

·शब्दास्यतुतीयखोडे योग्यताबादः । दयोः परस्परं योग्यताज्ञानं तयोरेव परस्परमन्वयोऽस्तु ययो- ऽस्तु मंशयात्मकं निययात्मकं वा न तज्ज्ञानं तयोः शाब्दबोध- विषयत्वेऽपि मामाभाव इत्यभिप्रायात् । न चैवं तत्तशक्तिवरूपेण- योग्यताज्ञानस्य हेतुत्वे सामान्यतः पदार्थतावच्छेदकरूपेणयोग्यता- निश्चयेऽपि तान्दवोधापत्तिरिति वाच्यं। अचयितावच्छेदकाश्रयन- विशिष्टतत्तयक्तिलरूपेण योग्यताज्ञामन्य हेतुत्वाभ्युपगमात् । न च तथापि स स्पर्णवामित्यादौ यत्र तदादिपदं समवायसम्बन्धेन रूप- प्रकारेण रूपबदायुपरं तत्रापि योग्यत्वापत्तिः वायौ रूपव्यकि- निरूपितलविशिष्टममवायाभावमवेपि नदभावम्य चमवायात्मकप्रति- योगिममानाधिकरणत्वादिति वाचं। तड्यक्तिनिरूपितान्वयिताय- छेदकसम्बन्धपदेनाचयितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नतव्यक्निनिरूपितध- मे-धर्मिभावस्य विवक्षितत्वात्, धर्म-धम्भिावथ वृत्तिनियामकानि- यामकसम्बन्धन तत्तन्माचसाधारणः स्वरूपमम्बन्धविशेषः, न बाधा- राधेयभावमात्र, तेन वृत्त्यनियामकातकूतत्वादिमम्बन्धस्थलेऽपि नाप्र- सिद्धिः। अतएव धर्म-धर्मिभावविषयकैकज्ञानत्वं विशिष्टज्ञानवमिति भीमामकाः । इत्थञ्च प्रतियोगित्वप्रमेयत्र प्रतियोगिवं विशेषण- ताविशेषसम्बन्धावछिनलेनैव सर्वत्र विशेषणीयं । न प नथापि म प्रमेय इत्यादौ यव तदादिपदं समवाथमम्बन्धेन गुणाद्यन्यत्ववि- शिष्टमत्तावराणपरं तत्रापि योग्यत्वापत्तिः विभिष्टमत्तायाः पत्ता- ननिरिक्ततया मत्ताध्यक्तिनिरूपितममवायसम्बन्धावच्छिनधर्मित्वस्य गुणनिष्ठाभावप्रतियोगितविरहादिति वायं । तत्र योग्यतम्येष्ट- बान्, यदा तु विशिष्टनिरूपिताधारस्वमम्बन्धेन विशिष्टसत्त्ववद्- ·२१० तत्त्वचिन्तामो गुणपरं नदेवायोग्यत्वस्याभ्युपगमात् । वस्तुतस्तु वृत्यनियामकमम्ब- न्यस्यायभावप्रतियोगितावच्छेदकपात् नयको तानिनिष्ठात्यन्ना- भावप्रतियोगिवप्रकारकप्रमाविशेय्यत्वाभावसयको नयनयोग्यतेत्येव लक्षणार्थः। मंसर्गपदञ्च प्रतियोगिवम्यान्वयितावच्छेदकसम्बन्धा- वच्छिनवजाभाय अन्यथा व्यधिकरणमाम्यावचिन्नाभावप्रतियोगि- बमादायामभवापत्तेः, अत्यन्नाभावलञ्च प्रतियोगितावच्छेदकसम्व- धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावत्व, न तु पदातनसंसर्गाभावल, मातम्तादात्म्यमंमगंकान्वयबोधस्यलेऽवयितावच्छेदकतादाम्यसम्बन्धाव छिनात्यन्ताभावप्रतियोगिवानमिद्या व्याप्तिः, घटस्य सहमि- त्यादौ यत्र संयोगादिरेव पध्यर्थम्तस्य समवायेन रहेऽन्वयम्सच, यत्र वा चोगच्छतीत्यादौ विडोनुकूलव्यापारे संयोगादौ लक्षरा तस्य च ममवायेन चैचेऽन्वयतन संयोगादेंरव्याप्यत्तितया सह- वादिनिष्ठाभावप्रतियोगिलादयाप्तिवारणय प्रतियोगियधिकर- एवमभावविशेषणं। म स्पर्गवानित्यादौ यत्र नदादिपदं ममवा- यमम्बन्धेन रूपप्रकारेणा रूपवदायुपरं तचापि वायो समवायमम्व- धावच्छिन्नरूपव्यत्यभावम्य समायेन रूपात्मकप्रतियोगियधिकर- पातया नातियाप्तिरित्येव रमणे), केवलाम्बयिनि पूर्वाका- ( ময়ায় মনিষীঘিনঘন্ধিবিদ্যাসামনিমীনিসনাবিইয়- खामावतातो तार्योग्यतेति माद । (1) तपाप रूपसमायम्य समवायानतिरिक्ततया पूर्वकन्येऽतियाप्तिरिति ·शब्दास्यतु यापण्डे योग्यतावाद' । वाच्यत्वसंसर्ग तदभावः। टकतया मयाप्तिमुद्धरति, 'प्रमेयमिति, 'प्रमेयनिष्ठात्यन्ताभावेति प्रमेयत्या- श्रयादिनिष्ठप्रतियोगियधिकरणाभावेत्यर्थः, 'गोवे गोलाधिक- रणले, अन्यथा विशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्येव लक्षण नदवच्छिन्नगोलाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकमम्बन्धन प्रतियोगियधिकरणवाभावात् गोवे प्रमिहाममावान् विशेषणताविशे- घसम्बन्धेन गोलस्य प्रतियोगिनोऽधिकरणप्रमिद्धेः । व्याप्यत्तिस्यले मनियोगिव्यधिकरणत्वम्यानुपादेयतमते वस्तुतस्तुकल्पे च यथायुत- मेव साधु । 'वाच्यत्वसप्तर्ग' वायत्वरूपतादात्म्यसंसर्गावच्छिन्नधर्म- धर्मिभावे,() वस्तुतस्तुकम्पे च वाच्यत्वसंमर्ग' वाच्यत्वसंप्टेऽद्यादौ । केचित्तु नत्यमित्वेनैव लक्षणघटकले पूर्वव्यक्तिविशेषताभः गाब्द. चौधे कापि न स्यात् एवं म प्रमेय इत्यादौ यत्र तदादिपर ममवाय- मम्बन्धेन गुणयन्यत्वविशिष्टसत्तात्वप्रकारेण तादृशमत्यवदाणपरं तचाप्ययोग्य सर्वमिद्धमतम्तयावच्छिन्ननिरूपितलविभिष्टावयि- नावच्छेदकसम्बन्धे नद्धावछिननिष्ठात्यन्नाभावप्रतियोगिलप्रकार- कामाविशेश्यलाभावस्तभावछिन्ने नमीवच्छिन्नम्यान्वयवोधे यो- ग्यतेत्ये लक्षणार्थ.) । न चैव शिंगपा वृक्षः नौलोघट इत्यादाक- ( धर्ममतामिपितधम्भिव इत्यर्थः । तथा विपिएसतानिरूपितत्वविशिएसमवायाधिकरता न गया- • विवि मार ।

·२०० तत्वचिन्तामणौ व्याप्तिः निंपा-नौलादितादाम्यस्य वृर-घटवाद्यवच्छिन्ननिष्ठाता- ताभावप्रतियोगित्वादिति वाच्यं ! न(भावच्छिन्ननिष्ठात्यन्नाभाव- पदेन तद्धावच्छित्रत्वव्यापकात्यन्ताभावस्य विवक्षितत्वात् । न चैत्र प्रमेयं वाच्यमित्यत्र गोले गौत्वाधिकरणले पामिभिधानम- मङ्गतं गोल-तदधिकरणत्वयोः प्रमेयत्वव्यापकात्यन्ताभावप्रतियोगित- विरहादिति वा । विशेषणताविशेषावच्छिन्नगोलाभावम्य केवला- वयित्वेन प्रमेयवव्यापकतया गोवे प्रमिद्धिमम्भवात् प्रमेयं वाच्य- मित्यत्र विशेषणताविशेषम्यैव लक्षणघटकबात(१)। न च विशेषणता- विशेषसम्बन्धावच्छिन्नगोखाभावो न प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगियधिकरण इति वाच्यं । व्यायवृत्तिस्यले तस्यानुपादेय वात् प्रयाप्यवृत्तावयाप्तिवारणाय व्याप्यवृत्तित्वम्यवाभावविशेषण- वाच्च व्याप्यत्तिलं निरवच्छिववृत्तिवं । न चैवं वैशिट्य-व्यासज्य- वृत्तिधावच्छिवाभावमादायासम्भव इति वाच्य । नविछि. अनिरूपितवविमिष्टाचयितावच्छेदकसम्बन्धतावच्छेदके तहमाव- छिन्नत्वव्यापकात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकवप्रभाविधेय्यवाभाव- स्य विवचितत्वान्) । न चैव वहिना मिश्चतोत्यादौ अतिप्रमाः वहिलावच्छिन्नाधेयत्वले करणत्वव्यापकात्यन्ताभावपतियोगिता- 1) व्यवपितावच्छेदकममन्धतानियामकसम्बन्धेनाभावस्य लक्षणे निवेशको पतया वाचताशक्यम्य वाथवरूपतया तन्नियामकसम्बन्धोविघ्रधन- साविशेष एवेति माद। {*) মশালিকবিতাৰহ্মেবমিঙ্কা ৪ ঘদিনব্যাঘিন্না यादा त पुन दोष इति मात्र ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे योग्यतावादः । २०१ घस्तुतस्चितरपदार्थसंसर्गेपिरपदार्थनिष्ठात्यन्ताभाव- वच्छेदकलाभावस्य एवं करणलवायच्छि बनिरूपकलवे मेकत्वयाय- कात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकलाभावस्थ व सत्त्वादिति वाच्यं । पहिलावच्छिन्न-करणाबलावच्छिवयोः सेकलावच्छिन-करपात्वत्वाव- छिन्नयोय प्रत्येकान्वये नचापि योग्यता अस्त्येव वनिकरणवत्वछ- पविशिष्टधावच्छिन्न- मेकवावच्छिन्नयोरपये परं योग्यता नास्ती- त्युपगमादिति म कोपि दोषः । एवमग्रिमलक्षणमपि बोध्यमि- त्या, तदसत्, निपदस्थ व्यापकलपरत्वे उदधरलापत्तेः करका- भिमायप्रयुक्तपयमामिञ्चनौत्यादावपि अलकरणकलवप्रकारेण कर- काकरणत्ववोधने योग्यतापत्तेथ जस्तकरणत्वलरूपविमिष्टधीवच्छि- अनिरूपितलविशिष्टापयितावच्छेदकसम्बन्धतावच्छेदके सेक्रत्ययाप- काभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावमत्त्वात्, न चेष्टापत्तिः, जस्तकर- पायालरूपेण करकाकरणलबोधनेऽपि साम्प्रदायिकस्तच योग्यवान- भ्युपगमादिति दिक् । अच प्रमाविशेष्यवघटितलेन गौरवं तादृशप्रतियोगित्वप्रमावेन नादृमप्रतियोगिलामानुपस्थितिदशांयां दुञ्जयत्वञ्च न हि सर्वत्र शाब्दबोधात् पूर्व नादृशप्रतियोगितामानावच्छिनोपस्थिति नियम- इत्यतसादंगपरित्यागेम लक्षणमाह, 'वस्तुतम्निति, अत्रापौतरखम- परखचाविवचित,(१) तथाच तत्तहानीयाम्बयितावच्छेदकमानन्धे तत्त- (७ अर्य घट इत्यादौ विशेषया-विष्ययोरभेदम्पले घोग्यत्वानुपपारिति . पः।

·तत्त्वचिन्तामण २७२ - प्रतियोगितावच्छेदकधर्मशून्यत्वं योग्यता लाघवान शक्यमानत्वाच। यतो वा तत्तयक्तिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मशून्यवं तत्तयको तत्ततेोग्यतेत्यर्थः, पदार्थतावच्छेदकरूपेण पदार्थयोः प्रवेशे प्रिपा वृक्षः नौलोघट इत्यादावुक्तकमेणाव्याप्तिरिति तत्त- निवेन प्रवेशः । अत्यन्ताभावलञ्च व्याप्यवृत्यभाववे, पूर्वोकायाय- हत्तिस्थलेऽच्या निवारणाय व्याप्यवृत्तौति, व्यायवृत्तिलं निरवछिन- वृत्तित्वं, वैशिय-प्यासव्यत्तिधर्मावच्चिन्यभावस्यापि व्याप्यत्तिता- नत्प्रतियोगितामादायामम्भववारणायावच्छेदकानुमरणं । तथाप्यमन्भवः तादृशप्रतियोगितावच्छेदकस्य वैशिभ्यस्त्र व्यामज्य- तिधर्मस्य च सर्वत्र सत्त्वादिति वाच्यं । 'इतरपदार्थसंसर्ग इत्यम्य तपनीयलविशिष्टान्वयितावच्छेदकसम्पन्धतावच्छेदक इत्यर्थः, इतर- पदार्थे इतरपदार्थतावच्छेदकाश्रये संसर्गयस्येति व्युत्पत्या पदार्थका- अच्छेदकाश्रयनिहतयतिले इति वार्थः, 'प्रतियोगितावच्छेदकधर्म- शन्यत्वमित्यस्य च प्रतियोगिताववेदकस्य धर्मः प्रतियोगिताक- छेदकत्वं तच्छ्न्यन्नमित्यर्थः, तथाच तत्तातीयत्वविशिष्टाययि- गावच्छेदकसम्बन्धतावकेट्के नयक्तिले वा ताकिनिष्ठव्याप्यवृत्त्यभार वप्रतियोगितावच्छेदकलशून्यत्वं नयको तययोग्यतेत्यर्थस्य फलि- सतया वैगिट्यादिरूपावर्धदकमादायामभवविरदात् शेषं दर्शितदि- . गावमेयं । 'सावादिति प्रभाविशेष्यत्वाप्रवेशेन लाघवादित्यर्थः, ‘গঙ্গাসনাধনি নাসলিহীমিনসমানসংবঘিনিহাযমণি जानवावेत्यर्थः । .

·शन्दास्यतुरीयखण्डे योग्यतावादः । २७३ अब नयाः अन्वयितावच्छेदकसम्बन्धेन तातो . तद्यक्तिमत्त्वमेव नयको तयक्तयोग्यताऽतिलाघवात्, घटस्वायतइति लत्वाश्रयै- तड्यकिमतीत्यादिक्रमेण च संभय-निश्चयमाधारण तज्ज्ञानं हेतुः तेन मामान्यतः पदार्थतावच्छेदकरूपेणायोग्यतानिध्येऽपि न भाब्द- बोधः न वा शाब्दबोधानपूर्व सर्वच तादृगनियथविरहेऽपि कापि पतिः । वस्तुतस्तु प्रचयितावच्छेदकसमर्गेण तद्धमावच्छिन्ने त- विच्छिन्नवत्वमेव नद्धमापछिवे तद्धर्मावच्छिन्नान्वयबोधे योग्यता तेन प्रातिखिकरूपेण सर्वच शाब्दबोधात्पूर्व निखिलतत्तयतिषु तत्त- यभिमत्वपहाभावेऽपि न हतिः । चैवं वहिना मिञ्चतीत्यादा- वनिममङ्गः करणत्वत्वावछिन्ने पहिलावछिन्नस्य मेकत्यावच्छिन्ने करणवत्वावच्छिन्नाय च सत्त्वादिति वाच्यं । वञ्जिवावच्छिन करणा- त्ववावच्छिन्नयोः मेकालावच्छिन्न-करणवलावच्छिन्नयोग्य प्रत्येकान्वये तत्रापि योग्यतान्येव वहिकरणवलावच्छिन्न-सेकत्वावछिन्चयोर्वि- मिष्टान्दये पर योग्यता नामित सेक्रत्वावच्छिन्ने वझिकरणलवरूप- विशिष्टधर्मावच्छिन्नवत्त्वविरहादित्यभ्युपगमात् । नन्येवं सेकोन वझि- करणक इत्ययोग्यतानिश्यदायां विभिटस्य वैशिश्चमिनिन्यायेन कलावच्छिने वहिकरणवतरूपविशिष्टधावच्छिवम्यान्वयो माग्नु नादृयान्वये सेकलावच्छिन्ने बजिकरणववरूपविभिष्टधावच्छिन्न- वत्त्वम् योग्यतात्वात् उकायोग्यतानिश्चयसत्त्वे च तज्ज्ञानासम्भवात्, विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन मेकोवशिकरणक इत्यचयश्च स्यात्. करणत्ववावच्छिने पहिलावच्छिन्नवत्त्वस्य से कालावच्छिन्ने करणल- वावष्क्रिनवलम्य च उकायोग्यतानिश्यमत्त्वेऽपि ग्रहमम्भवादिति 35 ·२७३ . विशिष्टधर्मावच्छिन्ववत्तमत्वादिति वाच्यं । तचापि सेकलावच्छिवे तत्त्वचिन्तामो न च नरशिरःशौचानुमानवाधात् तदशौचबोधक- शब्दात् अन्वयावोध इति वाच्यम् । उपजीव्यजाती- चेत् । न । मेकत्वावच्छिन्ने करणत्ववरूपेण करणलं प्रकार: करण- बबावछिन्ने वहिवरूपेण वहिः प्रकार इत्याकारकशाब्दबुद्धि प्रत्येव सेकलावच्छिन्ने वहिकरणवत्वरूपविशिष्टधर्मावछिनात्वस्थ योग्यतात्वादिभिष्टम्य वैशिध्यमिति न्यायेन विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन च उभयथैव गाब्दयोधन्य तादृयायोग्यतानिश्चयदशाया- ममम्भवात् उक्रमेणोभयमाधारणविभिटप्रकारताया एक मज्जा नस्य कार्यतावच्छेदकत्वात् । न चैवं करकाभिप्रायप्रयुक्तपयवासिञ्च- नौत्यादावपि योग्यत्वापत्तिः मेकत्वावच्छिन्ने पय.करणकत्सत्वरूप जन्तवप्रकारेण करकाकरणवबोधने योग्यत्वस्येष्टत्वात् करकालरूपेण करकाकरणकलोधने पुनरयोग्यलाभ्युपगमात् साम्प्रदायिकप्रवादय च नियुक्तिकलेनापयित्वादिति। प्रातः । 'न घेति नरगिरःकपाल शुचि प्राएङ्गलात् सवदित्यनुमि यात्मकवाधबुद्धिमत्लादित्यर्थः, 'शब्दान्' वेदात्, 'अन्वयारोधः । অথবীধাম মনিবন্ধন প্রদীয়মাসানাপাৰাহিনি भावः । 'उपभोयेति भददुकशौचानुमानस्य उपजीव्यायो दृष्टान्त (1) गभर भौषानुमानबाधितावादशीषयोधकशब्दादिति । ( नियुक्तिकदेतानादेयत्वदितीति ।

·शब्दारपतुरीयखण्डे योग्यतावादः। २०५ यत्वेन शब्दस्य बलवत्त्वात् तेनैव तदनुमानयाधात् । नन्वाकाङ्कासत्तिमत्त्वेन शब्दस्य प्रमाणता न तु यो- ग्यतापि तन्निवेशिनी बाधाभावस्य प्रमामाचहेतुत्वा- दिति चेत् । न । बाघे हि प्रमाणदोपोऽवश्यं वक्तव्यः, पाझे. शुचितारूपमाध्यनिधायकोवेदस्तस्य निरितमामायकतया तनातीयत्वेनेत्यर्थः, 'शब्दर' अशौचवोधकवेदस्य, 'वलवत्त्वात्' निश्चितप्रामाण्यकत्वात्, तेनैव' तद्देदजानेनैव, 'तदनुमामवाधादिति शौचानुमानम्यामामाण्य ज्ञापनादित्यर्थः । न च घेदाच्छान्दबोधा- नन्तरमेवानुमानेऽप्रमाखज्ञानं म एव च प्रथमं कुत इति वाच्यं । फलवलेन तद्वेदज्ञानस्यैव अहोधकविधया अप्रामाण्योपस्यापकब- कन्पनात् तज्ञन्याप्रामाण्योपस्थितिमहरातमनसैव विनापि शाब्द- वोधमममालज्ञानमग्भवात् फलानुरोधित्वात् कन्पनाया इति भावः । 'आकाशामत्तिमत्वेन' पाकाहामत्तिज्ञानमहकारेणैव, 'प्रमाणता' मान्दवोधजनकता, योग्यतापि' योग्यताधौरपि च स्वतन्त्रान्वय-व्यतिरेकामुविधानादयोग्यताज्ञानस्यापि हेतुत्वमिति वाचं । तस्यैवामिद्वेरिति भावः । नन्वेयं वझिना मिञ्चनौत्यादी वाधानश्ये सतिं कुतो नाचयबोध इत्यत पाह; 'वाधेति बाध- बुझभावस्थेत्यर्थ , 'प्रमामाचेति विशिष्टबुद्धिमात्रेत्यर्थः, नथाच मा- मान्यमामय्यभावादेव न तदानों गाब्दयोध इति भावः । 'बाधे हौति वहिना मिञ्चतीत्यादिपु वाधबुद्धावित्यर्थ., 'प्रमाणेति मान्दयुद्भिकारभूतज्ञागम्य प्रतिबन्धो भवतीत्यवश्य वाच्यमित्यर्थः, .

·तत्वचिन्तामो अन्यथा प्रमाणविषये वाधासम्भवात् यथानुमाने वाधादुपाधिकल्पनद्दारा व्याप्तिविघातः, निरुपायौ वाधानवकाशात् । 'अन्यथेनि, 'प्रमाणविषये' वाधबुद्धावपि शाब्दबुद्धिकारणैभृतथा- वज्ञानसत्वे, 'बाधासम्भवादिति बाधबुद्धेः शाब्दबुद्धिप्रतिबन्धक्सा- सम्भवादित्यर्थः, कारणभूतज्ञानं विघटयत एव ज्ञानस्य परोक्षानु- भवप्रतिवन्धकलादिति भावः। तच दृष्टान्नमाइ, 'यथेति, 'अनुमाने' 'अनुमिनिम्यते, 'बाधादिति बाधबुया इत्यर्थः, 'उपाधिकल्पनेति उपधिज्ञानेत्यर्थः, 'व्याप्तिविघातः अनुमितिकारणीभूतव्याप्तिज्ञान- प्रतिवन्धः, एतच्च यत्र वाधितमाधनवान्पक्षस्तत्र बोभ्यं, अन्यत्र । पदधर्मताज्ञानप्रतिबन्धो वोध्यः । ननु वाधबुद्धौ कथमुपाधिज्ञान- मित्यत आह, 'निरूपाधाविति पक्षधर्माइती निरुपाधौ भतीत्यर्थः, 'माधानवकामात्' वाधासत्त्वात्, तथाच व्यायेन व्यापकानुमानमिति भावः । बाधोऽत्र माध्यवद्भिवपक्षकत्वं तेन गन्धप्रागभावकाला वच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीवादित्यादौ बाधिते उपाध्यसत्त्वेऽपि न तिरिति बोध्य) । इदमापाततः कारणीभूत ज्ञानं विघटयत- एव ज्ञानम्न परोक्षानुभवप्रतिबन्धकवमिति व्याप्तेरप्रयोजकवात उपमिनिम्यले व्यभिचारान बाधज्ञानम्य सादृश्यादिज्ञानप्रतिबन्ध- कन्वे मानाभावात् गन्धागभावकालावच्छितो पटो गमवान् (१) उनि मावतिगा।

·भन्दायतु यखण्डे योग्यतावाद् । पृथिवीवादित्यायनुमिनिप्रतिवन्धके गन्धमागभावकालविशेय्यक- गन्धाभावनियये व्यभिचाराच । वनतस्तु शाब्दधौमाधारणविशिष्ट- बुद्धिमामान्यं प्रत्येव धाधनिश्चयस्थ प्रतिबन्धकत्वे मुखं चन्द्र- इत्यादिमुख-चन्द्राद्यभेदान्वयबोधकरूपकादौ प्रहसनादौ च वाध- नियमत्त्वेऽपि अनुभवसिद्धस्य शाब्दबोधस्यापलापापत्तिः कलहादौ मिथ्याभिशापवचनाच्छाब्दबोधानुपपत्तिय सत्र शाब्दयोधं विना क्रोधानुपपत्तेः, श्रत एवोक "अत्यन्तासत्यपि बर्थ ज्ञानं शब्दः करोनि हि । बाधातु न ममा तच अतः प्रामायनियथ." । इति साधितलेन नियतेऽप्यर्थ शब्दो जानं जनयति किन्तु नदानौं तज्ज्ञाने प्रामाण्याभावज्ञानमात्रं जायते श्रतः प्रामाश्यनिथयो निष्कम्पप्र- वृत्तिमयोजका, अन्यथा तत्रापि प्रत्यापरिनि तदर्थात्, नयाच माम्दान्यविगिएबुद्धिं प्रत्येव याधनिश्चयस्य प्रतिबन्धकतया वहिना सिञ्चनौत्यादौ बाधनिश्शयमत्त्वे गाब्दयोधवारणाय योग्यताधीः गा- प्दधौ हेतरावश्यकी । न च योग्यताजानस्य इतम एव बाधितार्थक- रुपकादौ कथं गान्दधीः बाधनिश्चयमन्वेन तद्धविच्छिन्ने तद्ध- मावष्टियवत्त्वरूपयोग्यताशानम्मेवामभवात् अन्यथा वझिना मिञ्च- नौयादावपि बाधनिययमत्त्वे गान्दवोधस्य दुर्वारत्वादिति वाच्य। पाधनिययसत्वेऽप्याचार्ययोग्यताजाभादेव तव - शाब्दबोधमम्मवान्, वहिनां मितीत्यादावपि बाधनियमचे याहार्ययोग्यताज्ञानात् कदाचित) गम्दयोधम्येष्टत्वात् । न चैवं मझो न पौत इत्यादियाध- . (५ कम्यचिदिति क.

·२०० सत्त्वचिन्तामा निश्चयसत्त्वऽपि गसः पौत इति दोपविशेषजन्ययोग्यताधमेण प. पौत इति शब्दवोधप्रमङ्गः वाधनिश्चयविरहदशायां गङ्गः योत- रति दोषविशेषजन्ययोग्यताधमाच्छवः पीत दनि शाब्दबोधौदपान दोपविशेषजन्ययोग्यताज्ञानस्थापि हेतुत्वेनाभ्युपेयवादिति वाच्य । असत्यप्रामाखनिश्चये 'इष्टत्वात् श्राहार्ययोग्यताशाननुष्यत्वात् एवं यदेवेन्द्रियजन्यबाधनिश्चयमचेऽप्यन्येन्द्रियजन्ययोग्यताज्ञानमानुमानि- कादिबाधनियमत्त्वेऽपि लौकिकात्यक्षात्मकयोग्यता जानञ्च तदा तत्रापि माम्दवोधे इष्टापत्तिः आहार्ययोग्यताजानतुन्यत्वात् अवा- धिनार्थकरूपकादौ शाब्दवोध एवाहार्यात्मकोऽभ्युपेयतां तथाचा- धार्यप्रत्यक्षतरखवदाहार्यशादेतरवस्थापि वाधनिययप्रतिबध्यताव- केदके प्रवेशादेव वाधितार्थकरूपकादौ वाधनिश्शयसत्वे भाब्दवोधस्य वहिना सिञ्चतीत्यादौ वाधनिश्चयमत्वे शाब्दवोधाभावस्य च मम्भवे- ऽपि किं पृथग्योग्यताधौहेतुत्वेन, तवापि भाब्देतरवस्य प्रतिवध्यता- वच्छेदके प्रवेशस्थावश्यकवान् । न च मम शायदेतरलं शाब्दत्वाय. छिनप्रतियोगिताकोऽखण्डो भेदस्तव चाहाय्यंगादेतरत्वं अहार्य- मण्यानुगतम्याभावात्तत्तछाब्दबुद्धिभेदकूटम्पमत' प्रतिवध्यतावचे दकगौरवमिति वाच्यं । अतिरिक्रकार्य-कारणभावकन्यनामपेक्ष्य कार्यतावच्छेदक-कारणतावच्छेदकयो सरौरगौरवस्य न्याय्यतान मत्तदप्रामाज्ञानाभावकृटविशिष्टयोग्यताशानन्येव गाब्दधौशेतु- नया नवापि कारणतावच्छेदकारीरगौरवसत्त्वाच कार्य कारण- भावान्तरकन्पन पुनरधिकमिति चेत् । न। मान्दवोधम्यादा यंलाभ्युपगमेऽपमिद्धानात् प्रत्यक्षतरजानन्याहार्यवानपगमान् ।

·पाठदाख्यतुरीयखण्टे योग्यतावाद । २०८ किच्चाहार्यशाब्देतरलस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकप्रवेश गाब्देच्छाविरह- दशायां बाधनिश्चयसत्त्वे श्राहाय्यंगाब्देतरशाब्दानुत्पादेय्याहार्य- मान्दबोधस्य कुतो नोत्पाद इत्याहाय्यंगाब्दबोधं प्रति तत्तच्छाब्दे- छानां विशेषतो हेतुत्वस्यावग्यकत्वात् एवं शाब्देच्छासत्त्वे अनाचार्य भाब्दबोधवारणाय अनाहार्यशाब्दयोधं प्रति तत्तदिच्छाभावाना- मपि हेतुलस्थावश्यकलादनन्तकार्य-कारणभावकल्पनप्रसागा दकूर- प्रवेशन प्रतिवध्यतावच्छेदकगौरवाञ्च तदपेक्षया पृथग्योग्यताज्ञान- इतनैव लघीयमौ । श्रथ तवाप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टयोग्यताजानं शाब्दधौ तस्तत्र च मामानाधिकरण्यमेव वैमिध्यं अन्यथा विषयता- • मावधावच्छिन्नतत्तत्पुरुषोयाप्रामाण्यज्ञानाभावानां विशेषणताविशेष- सम्बन्धेन योग्यताज्ञानविशेषणवे तत्तत्पुस्पौयत्वस्य कार्यता-कारण- तावच्छेदके प्रवेशप्रसङ्गाहौरवापत्तेः तथाच तत्तदप्रामाण्यजानाभा- वाना मरमानाधिकरण्यसम्बन्धेन परस्परं विशेषण-विपोप्यभावे विनिग-. मनाभावाद्गुरुतरधर्मावच्छिन्नानन्तकार्य-कारणभावी दुर्वारः अप्रा- भाष्यज्ञानाभावानी विशेषण-विशेष्यभावभेदेन विशिष्टयुद्धि-बाधनि- श्ययोरनन्तप्रतिबध्य प्रतिबन्धकमावद्यानुमित्यादिस्यलानुरोधेन पोरेव तन्यः । न च तबाहार्यशान्देतरत्वस्य तत्तच्छाब्दबुद्धिभेट्कृट- रूपस्य विशेषण-विष्यभावभेदेन प्रतिवध्यतावच्छेदकभेदाद्गुरुतर- धर्मावच्छिन्नानन्तप्रतिपध्य-प्रतिवन्धकभावोऽधिका, मम तु गादेत- रखमखएडो भेद इति मामन्तप्रतिवध्य-प्रतिवन्धकभाव रति वाधं । मम परम्परासंदृष्टानां नत्तच्छाम्दबुद्धिभेदकूटाना विशिष्टयुद्धिवम्य नैका इयमिति न्यायेन यामन्यत्तिपतिरध्यतावच्छेदकताभ्युपग- ·तत्त्वचिन्तामयौ मादेकवान्यस्थाविशेषणतया विशेषण-विशेष्यभावे विनिगमकामाव- विरहात् परस्परं विशेषण-विशेष्यभावे सामानाधिकरण्यरूपर्व शिष्य- प्रवेशेन गौरवप्रसङ्गस्यैव विनिगमकत्वात् नव चाप्रामाण्यज्ञानाभात्र- विभिएयोग्यताज्ञानम्यन्ने मामानाधिकरणरूपवैशिश्चमवेशस्यावश्यक वात् विशेषण-विशेष्यभावे विनिगमकाभावात्। न च तत्ता- ब्दबुद्धिभेदकूटानां विशेषणताविशेषसम्बन्धेन विशिष्टयुद्धित्वस्य च ममवायसम्बन्धेन भाननिष्तया सम्बन्धभेदेन व्यामज्यसत्यवच्छेदकल- स्यैकस्यामम्भव इति वाच्यं । तत्तछाब्दबुद्धिभेदकृटाना विशिष्ट बुद्धिवाधिकरणवस्य च विशेषणताविशेषसम्बन्धेन व्यासज्यपत्र छेदकवाभ्युपगमादिति चेत् । न । निश्चिताप्रामाणकादपि यो- ग्यताज्ञानाच्छाब्दबोधो जायन एव परन्तु तच्छाब्दबोधेऽपि . प्रमाण्यनिश्यों जायत इत्यन्युपगमात् अप्रामाखजानाभावविशिष्ट तस्य मम कारणतावच्छेदककोटावप्रवेशात् अन्यथा रूपकादिस्यले आहार्ययोग्यताजानाछाब्दयोधानुपपत्तेः प्रहार्ययोग्यताजाने वि. भेषतोऽप्रमाण्यनिथयस्यावश्यकमात्र) । किञ्च यदि निधिताप्रामा प्यकयोग्यताज्ञानान गाब्दबोधस्तदा तत्तदमामाएर जानाभावकूट योग्यताजानयो. दयोरेव वाताव्येण दण्ड-कावद्धता न त पर- स्परं विशेषण-विशय्यभाव इति विशेषण-विशेय्यभावभेदानानन्त कार्य-कारणभाव । तव चाहार्यशादयोधं प्रति तत्तकाम्देछा. (९) ताइभेदकूटानामिति ग.। (২) বিছহসাম্যববিদ্যায়ত্তাহিনি ।

·शब्दाशतरोयखाड़े योग्यतावाद । २५ नामनन्त कार्य कारएभावम्यावश्यकलात् । न च तवाप्यनन्नयोग्यता- जामव्यक्तिकन्यनमिति वाच्यं । तस्य फलमुखतात् पदार्थोपस्थिते- मनात्पर्यज्ञानस्य वा नियतयोग्यताविषयकताभ्युपगमेनातिरिक्तकन्य- नाभावाच । अथाहार्यमादेतरत्वं प्रतिवध्यतावच्छेदके न प्रवेशनीय अपि तु तत्तच्छाब्देच्छाविरहविशिष्टवाधनिययन प्रतिवन्धकलं वाच्चं तथाचाहार्यशाब्दयोधं प्रति तच्छाब्देच्छानां श्रनाहार्य- भाब्दं प्रति तजलाध्देच्छाभावानाच न विशेषतो हेतुत्वमिति मम नानन्तकार्य-कारणभावः । एवमाहार्यप्रत्यचेतरलमपि न प्रतिवध्यतावच्छेदकं पाहार्यप्रत्य प्रति तत्तत्प्रत्यवेच्छानामनन- कारणवकम्पनापत्तरपि तु तत्तामत्यवेच्छाविरह उत्तेजक इति चेत् । न । नथापि तत्तच्छान्देच्छाविरहाणां विशेषण-विभेय्यभाव- भेदेनानन्तप्रतिवध्य-प्रतिवन्धनभावम्य दुवारवात् मम ५ केवन्तयो- ग्यताशामन्य दण्ड-चकन्यायेन तत्तदप्रामाण्यजानाभावकटयोग्यता: जानयोईयोवा हेतुलात्। किश्च तत्तच्छाम्देच्छाविरहाणां तत्त- मन्यतेच्छाविरहाणाञ्च उत्तेजकत्वेऽनुमित्युपमिनि-मतिमाधारणो भैकः प्रतिवध्य प्रतिवन्धकीभावः तथा मति शाब्दबोधी जाय- तामित्यादौछासत्वे वाधनिश्चयमत्त्वेऽप्यनुमित्युपमिनि-सत्यापत्तेः मान्दवोधौ नायनामितीछासत्वेऽपि प्रत्यक्षापत्ते प्राय जायतामि- नौछाममे बाधनियमत्वेऽपि शाब्दबोधापोय अपि तु मत्यच. भादेवर विशिष्टयुद्भिवेन प्रगियध्यता घाटहीनाभामयकवाधनिय- यत्वेन प्रतिबन्धकता इत्येकः स्मृत्यनमित्युपमिनिमाधारण: प्रति- पथ्य प्रतिमन्धकमावः, प्रत्य प्रति तु विशिष्टप्रत्यरत्वेन अनिवध्यता ·२० तचिन्तामो तत्तत्पत्यवेच्छाविरहविगिटाररहौताप्रामाण्यकमाधनिश्चयन प्रति- बन्धकता एवं मान्दयोधं प्रति तत्तच्छाब्दत्वेन तत्तच्छान्देशाविरह विभियाग्रहौतामामाश्यकयाधनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकतेति प्रत्यक्ष- मात्रमाधारणः प्रतिवध्य-प्रतिवन्धकभाव: । तयाच शाम्दवीधं प्रति तत्तछाब्दच्छाविरहविशिष्टाग्टहीतामामायकवानियाभाववेन कारणवमपेक्ष्य लाघवातावच्छित्रे नमावचिनबत्त्यरूपयोग्य- नाजानत्वेनैव हेतुताधिता। न च तथापि निशिनामामानकयोग्य- नाजानवेनैव हेतुतया नदपेच्या यथोकपाधनिययाभावत्वमेव लघु अमामानिययनम्न गुरुतरानेकपदार्थपटिनलादिति वायं । नि- यिताप्रामायकादपि योग्यताजानाच्छादवोधाभ्युपगमात् अनि- यिताप्रामाष्टकत्वं न कारपातावच्छेदककोटौ प्रवेशनीयमित्युकवान, অলিবিনামালায় নগ্লফিলাদিনিশিকননই- प्रामापनियययाभावकृटविशिटवरूपत्वेनानिधितामामा एक्लस्य कारणतावच्छेदककोटिम गोप्यप्रामानिधयत्वम्या प्रवेशाच्च । नयाँ मत्तापभाक्टप्रयो गौरवमिति वा । सावि तत्तछाम्देचा प्याभावकुटष्ण प्रदेशात प्रभावदयप्रवेश निययत्वप्रवेशम्य साधि- कमान पापनियषविशेषणीयतम्यादीनापामाप्रकवस्य तनदा: माजानाभावकुटरूपतया तेषां परम्परं विशेषण विजयभार देश নগন্ধা ফারণায় মা ও বাবা दारमान नादप्रामारागिरायणदभावकट-योग्यताजानयो- {} for REATENT प्रबिध्द faril ·पाब्दावतुरोयखाडे योग्यतावादः । २३ इयोर्वा हेतुत्वेनानन्न कार्य-कारणभावविरहात् । न चैवमनुमिाया- दावपि योग्यताजानन्य हेतुन्वापत्तिः प्रत्यव-भादतरविशिष्टवु- डिलावच्छिन प्रति वाधनियाभावत्वेन कारणलमपेक्ष्य संप्रय- निश्चयमाधारणनिमय्येविशेषणवत्त्वरूपयोग्यताज्ञानस्य हेतवे लाथ- वात् वाधनिययदशायां योग्यताज्ञानव्यतिरेका देवानुमित्यादिव्य- तिरेकमम्भवादिति वायं। योग्यताजानं विनापि मतेरनुभवमि- तया हतौ व्यभिचारान् पचे माध्यमन्देह-वनिश्चययोरमत्त्वेऽपि अनुमिते रिदन्त्वावछिन्ने गययपदवायत्वादिमन्देह-नियययोरस- वेऽपि उपमितेशानुभवमिद्धत्वाच। किञ्चवमाहार्यमाध्यमन्देशात्म- कबाधनियमत्वेऽप्यनुमित्यापत्तिः वाधनिश्चयानन्तरमादार्थमाथ- भन्देहात्मकपरामादनुमित्यापत्तियेति मिद्धान्तानुयायिनः । पकृतलाम्त मुखं चन्द्र इत्यादिवाधितार्थकरूपकादो बाध- निशयदशायां मुखादौ चन्द्रादेन भेदान्वयवोधः किन्तु चन्द्रादिपदस्य चन्द्रमदृशादी लक्षणया नम्यैव मुखादायभेदान्बय प्रहमनादौ कन्च - हादियनीयमिथ्याभिशापवचनादौर नपान्दमोधोऽपित तत्तत्पदे- भ्यस्तत्तत्पदार्थोपस्थिती दोषजन्योमानमोविशिष्टमाक्षात्कारः तथार मादबुद्धिमाधारणविशिष्टवुद्धिमात्र मति बानिश्चयम्य प्रतिवन्ध- कलादेव वहिना मिञ्चतीत्यादौ वाधनिश्चयदायां नायबोध- इति योग्यतालामन्च मादधीतुले मानाभावः बाधनिश्चयप्रति- वध्यतावच्छेदककोटौ गाब्दान्दत्वं प्रवेच्य बाधनिराथम्यले मान्दयो- धवारणायातिरिफयोग्यताजानकारणलकनाथा: प्रधाननादौमि न्यायनानुचिततादित्याः ।

·२९४ धर्थ इत्यादिना मान्दवोधम्यन एव तथानुभवस्य मकलमाचीन- तत्त्वचिन्तामो सेयं न स्वरूपसती प्रयोजिका शाब्दाभासोच्छेद- केचित्तु मुख चन्द्र इत्यादिवाधिनार्थकम्पकादौ बाधनिश्चय- दशायामपि मुखादौ चन्द्रादेरभेदात्वयवोधम्याप्यनुभवसिद्धना' छाब्दबोधे बाधनिश्चयोन प्रतिवन्धक इति मत्यमेव परन्तु योग्य- नाजानमपि न हेतर्मानाभावात् । न चैवं वजिना मितीन्यादा- वपि वाधनिश्चयदभायां प्राब्दयोधापत्तिरिति वाच्यं । तटानों शाव्दवोधोजायत एव किन्तु नम्मिन् भाब्दबोधे उत्तरकालम- प्रमावज्ञानमाचं जायत इत्यभ्युपगमात् त्वयाप्याहार्यादियोग्यता- जानमत्त्वे तदानीं तत्र शाब्दवोधस्येष्टलात्, न हि बाधनिश्चयमचे हार्ययोग्यताजानं विना न शाब्दावोध इत्यनुभवोलोकानां तथा मति अन्वय-व्यतिरेकवलादेव योग्यताज्ञान हेतुलमिद्धेः मम्भ- वादीजानरानुमरणप्रयामपन्यापत्तेः (१) । न चैवमनुमित्यादा- वपि वाधनिश्यम्याप्रतिबन्धकलापत्तिः बाधनिश्चयदशायामप्यतु मित्यादियित एव किन्तु तम्यामनुमित्यादिव्यनावग्रे अप्रमाव- ज्ञानमात्रं जायत इत्यस्य सुवचत्वादिति वाच्यं । "प्रयन्तामत्यपि निर्णतत्वादिति माहुरिति ममामः । गादते, 'मेयमिति, ‘प्रयोजिकेति गाम्दयुद्धिमामान्य इत्यादि 'गदाभाम इति वहिना मिश्चतीत्यादावतिम्फुटं स्वरुपयोग्यता- थाम्तत्रामत्वादिति भावः । 'न भवति' मर्थव शान्दवोधात्पूर्व म (1) वायसरानुसरणप्रयासवैकल्यापारिति ख.।

·भन्दाख्यतुरीयपण्डे योग्यतावादः । २५ प्रसङ्गात्। तन्निश्चयश्च न भवत्युपायाभावात् इति चेत् । न। संशय-विपर्याय-प्रमासाधारणस्य योग्यताज्ञान- मात्रस्य कारणत्वात् । अयोग्यताज्ञानस्य प्रतिवन्धकस्य सर्वाभावात् कचित्तन्निश्चयोऽपि योग्यानुपलब्धा यह घटो नास्तीति। इति श्रीगङ्गेशपाध्यायविरचिते तवचिन्तामणौ शब्दास्यतुरीयखण्डे योग्यतावादः ॥ . सम्भवति, 'उपाथाभावात्' मर्वत्र गाब्दवोधात्पूर्व निश्चयमामग्री- विरहार, 'विपर्ययः' निथयरूपोझमः, 'प्रमा' निथयात्मकामा । ननु योग्यतायाः मंचय एवं कथं स्यात् अयोग्यतानिश्चयस्य प्रतिव- धकम्य मत्त्वात् इत्यत श्राह. 'अयोग्यताज्ञानस्पति अयोग्यतानि- शयस्येत्यर्थः, यत्र चायोग्यतानिसयोवर्तते तब शाब्दबोधोऽपि ग भवतीति भावः । ननु मंशय निययसाधारणयोग्यताजानन्ध तदा हेतुत्वं सम्भवति यदि तम्निय योऽपि कचितर्भवति, न वं, कुत्रापि तन्निश्च यस्यासम्भवादित्यत शाह, 'क्वचिदिति, तन्निश्चयोऽपि' मिरकप्रतियोगितावच्छेदकशून्यत्तरूपयोग्यतानियोऽपि, 'यति यथा घटाभाववनि भूतले योग्यानुपलभ्या दूइ भूतले घटो नास्तौति नियमायेत्यर्थः ॥ इति श्रीमथुरानाथ-तर्कगगीशविरचिते नावचिन्तामणिरहस्ये शब्दाख्यतरौयखण्डरहसे योग्यतावादरहस्यम् ॥ .

·२८६ तत्त्वचिन्तामणी अथासत्तिवादः। vode- आत्तिश्याव्यवधानेनान्वयप्रतियोग्युपस्थितिः, सा अथामत्तिवादरहस्यम् । एककार्यकारित्वमङ्गत्या योग्यतानिरूपणानन्तर आपत्ति दि. रूपयति, 'श्रामत्तियेति अन्वयातियोगिनो. पदार्थयोरव्यवधाने- नोपस्थितिरामत्तिरित्यर्थः, खाव्यवहितत्वसम्बन्धेन तत्तत्पदार्थोपस्थि- तिमती तत्तत्पदार्थोपस्थितिस्तत्पदार्थ तत्पदार्थस्यासत्तिरिति त फलितार्थ । न चैवमासन्नानासन्नविभाग एव व्याहत. समूहालम्ब नरूपपदार्थोपस्थितैरेव सर्वत्र भाब्दयोधोपयोगितया गिरि तम- ग्निमान् देवदत्तनेत्यादावपि प्राब्दानुभवाव्यवहितपूर्ववर्तिसमूहा- लम्पनरूपोपस्थितिमादायाव्यवधानेनोपस्थितिमत्वात् उपस्थितेरेक- त्वेन व्यवधानामम्भवात्। इति वाच्य। भेदगर्भाव्यवधानभ्य पूर्बो- तरक्षणमाधारण स्यात्र प्रवेशान्, सच स्वध्वमाधिकरणभिनवे मति य स्वप्रागभावाधिकरणममयमागभावानधिकरणक्षणम्तदवच्छेदेन ख- तावन्यजन्यममूहालम्बनकोपस्थितर्थवधानाभाशादिति भाव ।

·प्रतापगपाई यातिवाद। २८० ममवायदेमापत्तिको मति बभिनयं, रत्यच मघमं या प्रत्येक- पदेभ्यः परयेकपदापांना प्रमिफरपतिः मेवामान:, म समय- वोधास्यवहितपूसिंगहासम्मनापापम्पितिः । अत एवामति- जानं इतः प्रत्येकपदमन्यमरये कपदार्थोपम्यि तीनामाबिनामिनीमां युगपछाप्दयोधपूनममग्भयन स्वरूपमद्धेतुवामगावात्। नवं दी कुएमी वामम्वो देवदत्त घाटाकविष्यक-गानाविशेषणमा- वरोधम्दले प्रामायभावप्रमाः कविपणोपम्यिनेविगेपणान्त- रोपदिया प्यवधामादिति वायं । प्रतायथयोधाननुगुणणे यः स्वयंमाधिकरण क्षणात दिनत्यम्य पाव्यवधामघटकीभतमत्यन्नदनार्थ- মা, বিহানীঘদ্দিনি ণ সানু:, অল- गणतन्त्र पानपानसल्यं, यादृमणदृगएण्यवधानेऽपि अभयपोधो- ऽनुभवमिद्धमात्तपणभिप्रचणवम्यागनुगुपात्वरुपलात् । अत एव गिरि कमित्यादौ भुगादिपदार्थापयिनितणो यच वैकपदोच्चार- णानन्तरं घिरतरं विम्तम्यापरपदमुच्चरिन नत्र व्यवधायकक्षोऽपि चाननुगुणः तत्रावयबोधामुत्पत्तेरिति तदुभयत्र नामकाः । न चैवं यत्र पदोपस्थितियंवधानेग पदार्थोपम्नितियायवधानेन नपाप्या- मत्त्यापत्तिरिति वायं । तत्पदोपम्यित्ययवहिततत्पदोपस्थितिज- मायाम्तत्पदार्थोपम्यितेरव्यवधानेन तत्पदार्थापयिनि: तस्पददय- जन्य तापदार्थयोरम्बयबोधे प्रामत्तिरिति विवक्षणीयत्वात् । एवञ्च यच पदोपम्यितिरव्यवधानेन पदार्थोपस्थितिय . यवधानेन, यत्र या पदार्थोपस्थितिरष्यवधानेन पदोपम्पिनिय व्यवधानेन तत्रीभ- (1) समूहालम्बनोपस्थितेरेषतया समिक्षालामावादिति भावः।

·२८० ववचिन्तामणो यत्रापि नामत्तिः, किन्वेकपदोपस्थितिजन्यपदार्थोपम्यितिरपरप- दोपस्थिनिश्च समूहालाबनरूपा ततोऽपरपदार्थोपस्थितिः पदान्तरो- पस्थितिय समूहालम्पनरूपेत्यादिक्रमेण पदार्थोपस्थितिस्तत्रैवासत्ति', पदोपस्थितेरव्यवधानमपि पूर्वोत्तरक्षणमाधारणप्रकृतान्वयबोधानं- नुगुपक्षणघटितं बोध्यं । न चामत्तिधमाच्छाब्दयोधं इति सर्व- र्गीयते स कुचेति वाच्यं । यत्र व्यवहितपदोपस्थितावष्यवहितत्वधौ- य॑वहितायां • पदार्थोपस्थितावव्यवहितवधौर्वा तत्रैव तत्सम्भवात् । अथैवं श्रामत्तिज्ञानस्य शाब्दवोधहेतुले स्वरूपसत्याः पदजन्यपदा- पिस्थितेः पृथक्कारणले किमान । न च विशेषणज्ञानमा विशिष्टज्ञानमिति विशेषणज्ञानत्वेन तत्कारणमिति वाच्यं । आस- त्तिज्ञानस्यैव पदार्थविषयकवेन विशेषणज्ञानत्वादिति चेत्, न, नदिलम्वेनापि माब्दधीविलम्बात् तस्यापि पृथकहेतुत्वात् । न च नयतिरेकम्बले बामसिविलम्बादेव माब्दवोधविलम्ब इति वाच्यं । न दामत्ति स्वरूपमती हेतुः, किन्तु तज्ञानमेव, तस्य तयति- रेकस्यलेऽपि मम्भवादिति निर्णयकृतः । तदमत्, एकलडुपस्याप्य- कृति-वर्तमानवयोरन्वयबोधस्यलेऽव्याप्त.१९) यच लिप्यादिना एकदैव पदभातमनुमितं स्मत वा तत' ममूहालम्बनं पदार्थवर्गस्मरणं जातं तचायानेय तत्र प्रत्येकपदार्थोपस्थितेरभावात् । न च तचापि ऋमिकप्रत्येकपदार्थोपम्यितिः कल्पनीयेति वाच्यं । अनुभवविरोधात प्रत्येकपदार्थोपस्थितिमन्तरेणापि तच भाब्दबोधस्यानुभविकत्वात् । किञ्च एतस्याः स्वरूपमद्धेतुत्वं स्वयमेव निराकृतं क्रमिकप्रत्येकपदा- (1) भेदगर्भाव्यवधानविपिएपदनन्धपदापस्थितेरभावादिति भाव ।

·शब्दायतुरीसखण्डे व्यासतिवादः श्र ोपस्थिने: गाब्दवोधात, पूर्व चिरविनष्टत्वात् । नाप्येतज्ज्ञानं कारणं मानाभावात् । न झुपस्थितिज्ञानविलम्बाच्छाम्दवोधषिलाव- भानुभविकः । न च देवाददृष्टादिना पदार्थस्तौ पदजन्यत्वभमेण शाब्दबोधोदयात् तज्ज्ञानस्यापि हेतवमिति वाच्यं । वृत्त्या पद- जन्यपदार्थोपस्थितेः स्वरूपसत्त्या हेतुत्वात् तद्भमे शाध्दवोधाभावात् अव्यवधानांशवयाच्च । न चैतद्धमानन्तरं गाब्दानुभवदर्धनादेव सज्ञान हेतुरिति वायं । न हि यत्माये यदुत्पत्तिस्तदेव नत्का- रणं, घटाव्यवहितपूर्ववर्तियावत्पदार्थानामेव घटतवापत्तेः । म च पदजन्यपदार्थोपस्थिती अव्यवहितलाव्यवहितपदजन्यत्वयोः माये व्यवहितत्व-व्यवहितपदजन्यवनिश्चये च शाब्दवोधानुत्पत्तचियो हेत: तयोः प्रतिबन्धकम्यकल्पने गौरवादिति वाच्यं । तात्पर्य्या- दिज्ञानसत्वे व्यवचितपदभन्यत्वग्रहेपि गान्दधौदर्शनादभुत्पत्तेरेवा- मिद्धेः। न चैवं व्यवहितपदकदम्बात्मकयोकादौ योजनया कवि- तायामेवाम्बयवोधो न वन्ययेत्यत्र किं वौजमिति वाच्य । योजनायास्तात्पर्य ग्राहकलात्, अतएव यस्य योजना विनव तात्पर्य : पहस्तस्य न योजनापेक्षा एतेन(१) अन्वयप्रतियोगिपदं तदुपस्या- पकपदपरं तथाच तदुपस्यापकपदोपम्यिायव्यवधानेन तदुपस्थापक- पदोपस्थिनिस्तयोरामत्तिः, न तु पदार्थोपम्यितौनामव्यवधानमपे- चितमिति केषाधिन्मतमपात । वन्यमापान्योन्याश्रय महानुत्थितेच । '. ( अयवधानेन पदन्यपदार्थापयितेशरातिविधया माम्दवाधिदेव- विनेत्यर्थः। 37 ·नावचितामयी समूहालम्बनपदोपस्थितिमादाय सर्वत्राम्य ) सत्वेनामन्नानामत्र- विभागव्याघातापत्तेश्च । न च भेदगर्भमव्यवधान विवक्षपणेय, प्रागु कदोषानुत्ते (९) एतज्ञानन्य उतरूपेण कारणले मानाभावाचा केचित्तु अव्यवधानेनेति विशेषणे वतीया, अन्वयप्रतियोगि- पदच्च अचयप्रतियोगिन उपस्थितिर्यस्मादिति युत्पत्या अन्वयनि- योग्युपस्थापकशब्दपर, तथाच तत्पदार्थाचिततापदार्थशाब्दयुद्धौ तत्पदे तत्पदाव्यवधानमासत्ति, न तु उपस्थितीनामव्यवधान विवक्षितं, मोनिझोकादौ न लिप्यादिरूपदोषविपीपादबधानन- मेणान्वयबोध । न चेव श्लोकादो योजनयाप्यन्वययोधा न स्यात् वना इद व्यवधानेनोचरितमिति विशपदर्शनेन भ्रमामावादिति वाच्य । योजनयोपस्थितवाक्यान्तरादेव तवान्वययोधान न त लोकादित , अव्यवधानचाननुगफवयोन भेदाभेदमाधारण स्व- परमाधारणञ्च निर्वाभ्य " तेनैकल डाडुपन्या पितयो कृति-वर्तमान--- त्वाद्योरन्वयबोधेऽपि न काप्यनुपपत्तिरित्याहु । तदप्यसत्, वक्ष्य- माणान्योन्याश्रयावानुत्थिते तात्पय्यादिज्ञानसत्त्वेऽव्यवधानज्ञानाभा- वेऽपि शाब्दबुद्धेरानुभविक्रवाच । -- . (१) यासत्ते। (१) एकलडपस्थाप्यति वर्तमानत्वयोरन्वयबापले व्यारित्यादिदीय मत्वादित्यर्थ । (२) प्राब्दबोधाननुगुख ववसाधिकरणान्यले सति खपागभावाधिकरण ममयप्रागभावानधिकरणे या क्षमतदवच्छेदनोत्पत्तिकत्व न तु भेद गर्भमिति ।

·२६२ तत्वचिन्तामणी पणका-कर्म-कत्त-करणाधिकरण-क्रियादिक्रमिकप- . दजानजन्यक्रमिकपदार्थस्मृतीनां न यौगपद्यं सम्भवति श्रायुतरविनाशिनां क्रमिकाणां मेलकानुपपत्तरिति कथं तावत्पदार्थान्वयबोधः विशेषणञानसाध्यत्वादि- नव्यास्त ननु वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपम्मितिरामत्तिरुता मा च मान्दधीरेख तथाच नस्यामप्यात्तिः कारण सापि मान्दवैधिरूपैव साच्च यदि अपरामतिः कारपामुच्यते तदा अनवाया फलौटता देत्तदान्योन्याश्रय इत्यत आह, 'मा चेतीत्याः । प्रभान अन्वयगनिर्लाहकपदजन्यपदार्थोपस्थितिपरिपाठौँ प्रदर्भयितमागहते, 'अथेति । नन्यास वृत्त्या पदधौजन्यपदार्थोपस्थितिवेदासत्तिस्तदा नाना- विशेषणकस्थले" कथमन्वयबोधः पदार्थोपखितौनामेकदाभांवादि- त्यामरते, 'प्रतीत्याः । 'मेचक' मिलन। न च सकलपदगोचरैकम्मरणाभावेऽपि प्रत्येकपदानुभवनितप्रत्येकपदार्थम्मरणाहितसंस्कारेभ्य एवं मक- क्षपदार्थगोचरमेकम्मरण सम्भवति तथाच सकलपदगोचरेकम्मरण- पर्यन्तानुधावनं विफम्नमिति वायं । प्रकारान्तरेए पदार्थोपस्थितेः भाब्दवोधाइतुलान् पदज्ञानजन्यत्वोपपत्तये तथानुधावनात् । 'वित्रो- पप जानमाध्यत्वादिति 'विशेषण' पदार्थ, नदुपस्थितियाध्यवादि- (९) रखो कुगहनो वाससी क्षेत्र इत्यादिस्यो।

·शब्दायतुरीयखण्डे यारात्तिवादः । शिष्टज्ञानस्येति चेत्, शौच प्रत्येकपंदानुभवजन्यसंस्का- रमेलकादेकदैव तावत्पदस्मृतिः तत एकदैव तावत्य- दार्थस्मृतौ सत्यां वाक्यानुभवः । न चान्यविषयक- त्यर्थः, वृत्त्या पदधौजन्येत्यादिः, 'विशिष्टज्ञानस्य' शाब्दानुभवस्य, 'मेलकात्' समूहात, 'एकदेव तावत्पदस्मृतिरिति मकलपदगोच- रस्पतिरित्यर्थः । ननु योबेण प्रत्येकपदानुभवोऽपि न सम्भवति तथा हिंघोत्पत्तिः, ततो द्वितीयक्षणे घत्वनिर्विकल्पकमकारोत्प- तिच, अथ बतौयक्षणेऽकार-तत्त्वनिर्विकल्पकं घत्वविशिष्टधौः टोत्प- तिर्घकारनाशय, चतुर्थक्षणे अत्वविभिष्टघीः ट-टत्वनिर्चिकन्यक्रम- कारनाशश्वरमाकारोत्पत्तिश्च तदानौच्च धकारमानं न सम्भवति प्रत्यवं प्रति विषयस्यापि हेतुत्लान्, ततः पञ्चमवणे टत्वविशिष्टजा- नमकार-तत्त्वनिर्विकन्पक टकारनाश: तदानी प्राथमिकाकारमानं न सम्भवति प्रत्यक्षं प्रति विषयस्यापि हेतत्वात्। ततः षष्ठक्षणे श्रवविशिष्ठवुद्धि-अकारनागौ, तदानौं टकारभान न सम्भवति तदभावात् । तथाच कथं वर्णममूहात्मकपदंगोचरोजानुभवः । न च पूर्वपूर्ववर्णीपनयमहितान्यवर्णसन्त्रिकर्षात्पदगोचरथोत्रानुभव इति वाच्यं । वहिरिन्द्रियजपत्य उपनौतं विशेषणतयैव मासत इति नि- यमेन प्रत्येकवर्षसमूहमुख्यविशेयकपदप्रत्यचस्योपनयमर्यादया श्राव- पावासम्भवात् पदमत्याचे प्रत्येक मवस्यैव वर्णस्य मुख्य विशेग्यवात् । न च पूर्ववर्णोऽन्यवर्षे विशेषणतया तत्र भासत इति वाच्च । पूर्व- वर्णेऽत्यवर्णविशेषणावनियामकस्य तत्सम्यवस्थाभावादिति। मैयं । .

·२४B तत्त्वचिन्तामो संस्कारेण नान्यत्र स्मरणमिति वाच्यं । वाक्यार्था- नुयपत्त्या फलबलेन संस्काराणां परस्परस इकारेण धादिममुदायमात्र न घटादिपद ट-घादरपि घटपदनापत्ते अपि तु अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन पृर्वपूर्ववर्णवदत्तरोत्तरवर्ण एव पद वन अवणान दर्यह पूर्वपूर्ववर्णपनयमकारेणाव्यवहितोत्तरल- मम्बन्धनोत्तरोत्तरवणे विशेषणतया पूर्वपूर्ववर्णनमम्भवात् । यत्तु घममानकालौनप्रागभावप्रतियोगिटत्व समानकालीनवम- बन्न पध्वमनटल बा घटपदलमिति । तत्र । पपट इत्यस्यापि घटपढत्वापत्तेरियल विम्तरेण । "अन्यविषयलमम्कारेण' अन्यमारविषयकमम्कारेण, 'नान्यत्र स्मरण' नान्यविषयकमारण, सटविषयकामकारो न तत्म्मर जनक- दति यायत, यथाग्रुतन्तु न मगच्छने घटत्वविषयकमम्कारेण घट- लान्यघटविषयकम्मरणजननात दडौ पुरुष दतिविशिष्टमम्कारेण नागविशिष्ट मा एजननाञ्च व्यभिचारापत्ते (१) घट-पटविषयक- प्रत्येक मम्झाराभ्याश्च नघट पटयो ममूहालम्बनम्मरणमित्यभिमान'। तथाच ममंत्र कथ ममूहालम्पनरूपनावत्पदार्थस्मृति नाना- पदार्थगोचरममूहालम्बनमस्कारम्बले नत्माभवेऽपि २) प्रत्येकपदार्थ- भावविषयकनानामस्कारग्यले तदमम्भवात् इति भाव । 'फन्नवने- ( तादृशमम्कारम्य पुरुधान्यदगविषयकवादिति माव । tv सम्मावविषयकमम्बारयौव तदभ्यविषयकस्मृत्यजननासमूहालम्बन- भम्कारान् ममूहानम्न रमवत्पको बाधकाभावादिति भाव ।

·शब्दास्यतुरीयखगड़े व्यासतिवाद । २८५ तकस्मरणकल्पनात् । प्रत्येकवर्णसंस्काराणमिवा- . . नेति मच मकलपदार्यगोचरैकमारणरूपस्य फलस्य प्रमाणमिद्ध- बेनेत्यर्थः, तदन्यथानुपपत्त्यैवेति शेषः। कचिच्च 'फस्त कल्पन इति पाठ तत्र सव्यंत्र सकलपदार्थगोचरेकरमरणे प्रमाणमिद्धे इत्यर्थः, 'मस्काराणां' प्रत्येकपदार्थमाचगोचरमस्काराणामपि, 'तत्र' सकल- पदार्थेषु, 'एकस्मरण कन्पनान्' एकमारण जनकताकम्पनात्, इदच परपदयानुरश्चनमाचं। वस्तुतस्तु घट-पटेन्द्रियमग्निकाभ्यां नार्थ- समाजग्रस्तघट-पटममूहास्तम्यनप्रत्यक्षवत् मर्वपामेव 'मस्काराणमैकदै- वोद्दोधकालाभादार्थममाजगम्ता एकदेव तावत्पदार्थ निरित्यत्रापि न किमपि पाधकं । 'प्रत्येकवर्षेति, 'वर्णपद पदपर, 'पट गमरणे' तावत्पदम्पारणे, यथायुते प्रत्येकवर्णमस्कारेभ्य चानुपूर्वी विशेष विशि- पादाकस्य पदस्य मरणानुपपत्ते । ननु घटपदमारणानन्तरं घट- पदार्याम्पदयो. ममूहाल्पगोपस्थितिस्ततः कर्मन-पानीपदयो समू- हानम्यनोपस्थितिमातोऽनुभवमामय्या पलवयाघट-कादत्ययोरन्वय- योधः तत पानोपदोपम्यिनिजन्यानयनोपम्यिनिराण्यातीपम्यिनिध गमूचानम्वनरपा, ततोऽनुभवमामय्या यसववाद्घटविशिष्टकर्मत्य- स्थानयनेऽम्पययोधः तृया पदजन्यपदार्थापम्पितिमाचम्य एत्यनुभ- वमाधारणम्य माम्दधौ हेतुलेन पट-वर्मत्वयोः रमरणम्य नागेऽपि शाम्दयोधात्मकविमग्णयम्यतादृशोपम्पितिमत्त्वेनानपने नदन्यययोधे माधाभावात् तत पाण्यानार्थयुपम्पिनिम्नती पटवत्कालीनविशि- प्टानयगम्य स्वायत्रोध इत्याचाकारेण अवामारवाक्यार्यान्य- ·सावचिन्तामो नन्यगतिकतया पदम्मरणे । अथ "यद्यदाकाहितं योग्यं सन्निधानं प्रपद्यते । तेन तोनान्वितः स्वार्थः परेवावगम्यते । न चैवमन्वयान्तराभिधानं न स्यात् विरम्य व्यापाराभावादिति वाच्यं । एवमपि प्रथम- मनन्वये हेत्वनुपन्यासात् उत्तरस्य हीदं सामग्री- यवोधपूर्वकमेव महावाक्यार्थान्वयबोधमम्भवान् कि पदपदार्थचमू- हाचम्बनम्मरणेनेत्यामढ़ते, 'अथेति, खार्थाकाशित स्वार्थयोग्य यद्यत मन्निधानं प्रपद्यते स्वार्थीपस्थित्यव्यवधानेनोपस्थितिविषयो भवति तेन तेनैवान्वित स्वार्थ', 'पदेरेवाभिधीयते' पदैः प्रथममतुभा- च्यते,() अनन्तर महावाक्यार्थबोध इत्यन्वय, तथाच किं पदपदा र्थयो समूहालम्बनम्मरणेनेति भावः। 'न चैवमिति, “एव' घटा- दिपदेनैकवारमवान्तरवाक्याथान्वयबुद्धिजनने, 'अन्वयान्तरेति पुन- स्तम्मान्महावाक्यार्थज्ञान न स्यादित्यर्थ, 'विरम्बेनि, मन्द बुद्धि- कर्मणा(१) 'विरम्य' एकवार फल जनयित्वा, 'व्यापाराभावात्' पुन फस्तान्तरजनकत्वाभावादित्यर्थ , गब्दस्य जनितान्वयवोधत्वेन निरा- काइलादिति भाव । 'एवमपोति अनन्वये अवान्तरवाक्यार्थ- बोधानुत्पादे, न हि प्रयोजनवतिभिया मामयो कार्य नाय- तौति भाव । 'उत्तरम्य हौनि, 'उत्तरम्' महावाक्यार्थबोधस्य, (1) 'पदैरेवावगम्यते' इत्यत्र 'पदैरवाभिधीयते' इति रहस्यकृत्सम्मत पाठ । (१) शब्द जाम कियेतत्त्रयावामित्यधं ।

·शब्दापयतुरीयखण्डे यासत्तिवादः। . वैकल्यं न पूर्वस्येति चेत्, अस्तु तावदेवं तथापि चरमं तावत्पदार्थघटितवाक्यार्थानुभवे उन्नव गतिरनन्य- 'इदं निराकाइवरूपं, 'न पूर्वम्य' नावान्तरवाक्यार्थयोधस्येत्यर्थः, तथाच भवन्मतेऽपि मामयौमत्त्वेनावान्तरवाक्यार्थबोधय दुबारतधा तात्पर्यविषयान्वयबोधन्याजननान्न निराकाङ्क्षलमित्यवश्यं खौकर- पौयमिति भावः । 'अस्त तावदिति, कचिदिति शेषः । “एवमिति विगापि समूहालाबनम्मरणं खण्डवाक्यार्थयोधद्वारा महावाक्यार्थयोध- इत्यर्थः, 'घरममिनि चरमो धावर्थमादाय कर्ब-करणधिकरणा- दीनां पदार्यानामन्वयबोध इत्यर्थ, यत्र मिथो विशेषण-विशेयभा- वानापनानां कर्व-करणाधिकरणदीनां परमोपम्यितायामेकम्यामेव फ्रियायामेकत्र इयमिति न्यायेनाम्चयबोधस्तचेति फतितार्थ:, 'उकैव गतिरिति समूहालम्बनपदार्थस्मतिरेव गतिरित्यर्थः, न हि तत्र कर्मदीना परस्परमवान्तराचयपोधः सम्भवति, परस्परमयोग्यत्वा- दिति भावः। यदा 'चरम' खण्डवाक्यार्थबोधोरममिकचरमपदो- पस्थिति-चरमपदार्थोपम्यित्यारनन्तरं, तावत्पदार्थघटितवाक्यार्थानु- भवे' महावाक्यार्थयोधे, यत्र घट-कर्मत्वयोरन्वयबोधानन्तरं नौ- पदार्थस्यैवोपस्थितिन तु तिपदोपस्थितिरुवोधकविरहात्, नतो घट- विभिष्टकर्मलम्य नौधालयेऽन्वयवोधः तदुत्तरमेव तिपदोपस्थितिः) ततः तिपदार्थोपस्थितिः तदनन्तरं महावाक्यार्थबोधस्तत्रेति तु ( निम्मदोपरियतिरिति । 33, ·तापचिन्तामणी २८ , . फलितार्थ, 'उतव गतिरिति, तत्र सहवाक्यार्थानुभवम्य परम- पदार्थापम्मिनिममये नामादिति भाव । प्राञ्चस्तु 'अस्तु तावदेवमिति भवतु मामनौवणातलयम मण्ड- वाक्यायवोधस्तथापीत्यर्थ , 'चरम तावत्पदार्थघटितवाक्यानुभक इति महावाक्यार्थबोध इत्यर्थ , 'उन्लेव गतिरिति ममूहालबनपद- पदार्थसतिरेव गतिरित्यर्थ, पदजन्यपदार्थसतेरेव गाभ्दधौईत- तथा परडवाक्यार्थानुभवरुपपदार्यापम्बिनौ महावाक्यार्थबोधामाभ- वात्, अतएव मर्चच विशये विशेषणमिति न्यायेनेवाययवोधों न तु विमिष्टवैभिश्यविधया, पदजन्यविशेषयतावच्छेदकमकारकविये- घणमतेरभावान्, अतएव च "वृद्धा युवान शिव कपोता म्वले यथामौ युगपत्पतन्ति । तथा हि मर्चे युगपत्पदाथा परस्परेणाव- यिनो भवन्ति(१) ' इति प्राभाकरा वदन्ति । अथ पदार्थोपम्यिने- इत्या पदजन्यपदार्थस्मृनित्वेन न कारणता किन्तु सति-गान्दानुभव- माधारणपदज्ञानविमिष्टपदाधापचितिवेनैव, अन्य व्यापक्रधर्मत्वेऽपि निथितायभिचारकवात् वैशिश्यश्च वृत्तिलक्षणसम्बन्धेन पदार्थप्र- कारकपदज्ञानीय पदार्यस्मृति-गाब्दानुभवतितत्तबन्यतात्मकज- न्यताविशेषमम्बन्धेन तेन पदनामजन्यानुमितिरूपपदापिस्थिते , ममायेन भम्बन्धितया घटादिपदजन्याकाममतेन न मान्दवीध- हेतुल, तत्तजन्यतानामननुगमेऽपि मानन्धविधयेव प्रगाढोष । ( हा युदान UिTT पोता यतन्नि सर्वे यापश्यथा च । खले तयामो सहिता पदार्या परस्परेसान्दयिनी मवन्तौति ।

·शब्दास्थतुरौयखण्हे व्यासत्तिवाद। २६६ इत्यञ्च खण्डवाक्यार्थवोधात्मकपदार्थोपस्थितितोऽपि महावाक्यार्थ- बौधे वाधकाभावः, तस्या अपि तादृशजन्यतासम्बन्धेन पदज्ञानविशि- प्रवादिति चेत्, न, माब्दानुभवनिष्ठजन्यतायाः कारणतावच्छेदक- घटकत्वे गौरवात्, सतिनिटजन्यतामावसम्बन्धेन पदजागविशिष्ट- पदार्थस्मतिलेन नादृशजन्यतामात्रमम्बन्धन पदजानविशिष्ट पदार्थो- पम्यिनिवेन वा लाघवादूतवाग्निथिनाव्यभिचारकरूपस्यागुरुताया- मेव सन्दिग्धव्यभिचाररूपेण कारणत्वकल्पनाभावात् । वस्तुतस्तु पदजानविभिष्टपदार्थस्पतिवादिकमपि न प्रवेश्यते परन्तु विल- क्षणतत्तदर्थविषयकत्वेनैव तत्तदर्थविषयकमाब्दबावच्छिवं प्रति हे- नता, वैलक्षष्यच पदजन्यपदार्थसतिनिष्ठभाब्दबुद्धिसामान्यजनक- तावच्छेदकतया पदजन्य-तत्तत्पदार्थरस्ट तिमिष्ठ-तत्तत्पदार्थशाब्दबु- द्धिजनकतावच्छेदकतया वा लाघवात् सिद्धः स्टतिवव्याप्यो जाति- विशेषः । स्मृति-गाब्दानुभवमाधारणपदार्थोपस्थितिमात्रस्य हेतुले च न वैजात्येन हेतुत्वमम्भवः सनिव-भाब्दत्वाभ्यां मायापत्तेः । न च तवापि वैनात्येन हेतुत्वे यत्र पदजन्यपदार्थस्मतावुद्दोध- कान्नरवगादुच्छृखलपदार्थान्तरस्यापि भानं तत्र तत्पदार्थस्थापि मान्दवोधापत्तिः जातेरांशिकवाभावादिति वाच्य । मान्दवोधोप- धायकपदजन्यपदार्थस्टतावुच्छृङ्खलपदार्थान्तरभावे मानाभावादिति । नदमन्, अस्तु लाघवात् सर्वत्र पदार्थ तेरेव शाब्द- धौहेतुत्वं तथापि विधेय्ये विशेषणमिति न्यायेनैव गान्दवोधी न तु विशिरवैशिश्चविधयेत्युनमयुक्रमेव, यत्र हि खण्डवाक्यार्थ- बोधोनर भमूहानयनपदार्थस्टतिः तत्रार्थमगाजग्रस्तम्य विशिष्ट- . प्राज ·३०. वचिन्तामणे गतिकत्वात् । अत्र वदन्ति, सन्निधिन पदजन्यवान्वय- बोधहेतुः हारमित्यादौ अध्याहृतेनापि पिधानादिना अन्वयबोधदर्शनात् । न च पिधेहौति शब्द रवा- वैशियविधया महावाक्यार्थशाब्दबोधस्य दुरितात् खण्टवाक्या- र्थवोधात्मकस्यैव विशेषणतावच्छदकमकारकनिश्यस्य मत्वात् । न हि मामान्यतो विशिष्टवैशिशबुद्धित्वावछिन्न प्रति विशेषणताव- चेदकप्रकारकनिययस्य हेतुतायामपि स्मतिलं तन्त्रमिति कृते विस्तरेण । 'अत्र वदन्तीति, प्राभाकरा इति मेपः । 'मनिधिः' पदार्थोपस्थितिः, तच्छाम्दवुद्धौ पदजन्यैव तदुपम्यिनिन हेतु रिति फसितार्थः, किन्तु तदुपस्थितिमा तदम्बयप्रतियोग्युपम्यापकथन- किश्चित्पदभानधेति भावः । अन्यथा( पदमात्राश्रवणेऽयुद्धल- पदार्थोपग्यितिमादायाचयकोधापत्तेः, 'अध्यापतेमापति पदज्ञानं विना मतेनामौत्यर्य:, 'अषयोधदर्शनादिति, तथाच किं सकल- पदगोपरगारणेनेति भावः । वस्तुतम् तथाच कथं) कृत्या पद- जन्यपदापोंपम्पितिरामतिरिति भावः । अत्र गब्दमानजन्यघटो- पम्पिनिय घटगाब्दबुद्धिजनकतावघेदकम वेत्यादिविप्रतिपत्तिः । पदा घटमुस्यविध्यकशाब्दबोधलं घटहत्ततया पन्जानमन्यत्र . 19 'धन्यथा चावयप्रतियोग्यपापक्रयविधिपदरागानपेक्षतदुपस्मि- तिमात्रम्प हेतुले इत्य। (पदभिचारादियादि।

·शम्दास्यतुरोधखरहे यासत्तिवादः । ३०१ ध्याहियते, अनुपयोगात् । अर्थस्यैवान्वयमतियो- गित्वेनोपयोगित्वात् आवश्यकत्वाच्च । अर्थापत्तेरुप- पादकविषयत्वात् । न च शब्दमावमुपपादक, अपि . व्यायं न वेत्यादिविप्रतिपत्तिः, तेन न्यायनघेनापि जातिविशेष- स्टेव ननकतावच्छेदकतया पदज्ञानजन्यत्वादेर्जनकतावच्छेदककोटा- वप्रवेऽपि न इतिः । अत्रापि विधिकोटिनैयायिकानां निषेध- कोटिरांध्याहारवादिनां प्राभाकराणां, न्यायनयेऽपि घटत्त- पदज्ञानं विनापि घटस्य संघर्गविधया भानाद्दाधवारणाय विभेय्य- नालेनोपादानं, घटनिवृत्तिज्ञानं विनापि द्रव्यपदादिना लक्षणा- या घटप्रकारेण घटवतो बोधनान्मुष्येति, यदि च द्रष्यत्वादिरूपेण पटादौ शनिग्रहादेव लाघवज्ञानसहकारेण द्रव्यादिपदाव्यत्वादि- रूपेण घटादे नमभ्युपगम्यते तदा तु लाघवज्ञानाजन्यत्वेनामि शाब्दबोधो विशेष्य इति दिक् । 'म ति, तति भेषः, 'अध्या- वियते' समय॑ते, 'अनुपयोगात्' प्रयोजनकत्वात्,(तथाच गब्द- स्पती मानाभाव इति भावः । 'अचयप्रतियोगित्वेन' अवयबोध- विषयत्वेन, नदुपस्थितेरेवेनि शेपः, अर्थोपस्थिनिधारा नस्याथुप- योगित्वमस्येवेत्यनुशयादाह,(१) 'श्रावग्यकेति पिधेहिशब्दोपस्थिति कल्पयित्वापि पिधानरूपपदार्थोपस्थितिकन्यनस्थाकलाचेत्यर्थः । हेव- न्तरमाइ, 'र्यापत्तेरिति 'अर्थापत्ते.' अनुपपत्तिकरपएकार्थापत्तः, 'उपपादकविषयकत्वात्' माचादुपपादकमात्रविषयकलात्, तथाचास्य ( निष्पयोजनकत्वादिति ख०, ग• । (९) इस्सरसादाहेति ग. .

·तत्वचिन्तामणी तु तदर्थः, अवश्यकरुयार्थसाहचर्येण दैववशसम्पन्न- शब्दस्मृतेरन्यथासिद्धेः, अन्यथा पयोधितस्यैवार्थस्या- " पुरुषस्य पिधानोपस्यापकपदोपस्थिति बिना दारमिति वाक्यात पिधानशाब्दबुद्धिरतपंपबेत्यनुपपत्तिकरणकार्थापत्त्यैव पिधेधिशब्दो- पस्थिति कल्पनीया, तच्च न मम्भवति अर्थापत्तेः मादादुपपादकमा- चविषयकवनियमादिति भावः । इदमापाततः, एवं मति दिवा- भोजिनो देवदत्तस्य पौनत्वान्यथानुपपत्त्या रात्रिभोणिवमपि न मिद्यत भोजनस्य माात्पीनखानुपपादकलादिति ध्येयं । 'भन्द- मात्र पिधानोपस्थापकशब्दोपस्थितिः, 'उपपादक' भादादुपपादक, 'तदर्थः तदर्थोपस्थितिः। ननु यत्र देववोन शब्दस्मरणं तेन पार्थस्मति, तच यदि पिधानशाब्दबुद्धिवावच्छिवं प्रति शब्द- ज्ञानविभिष्टपिधानोपस्थितित्वेन कारणवं तृप्तं तदान्यत्रापि तदु- परयापकान्दीपस्थितिरवश्यं कल्पनीयेत्यत श्राह, 'अवनकल्येति पिधानाब्दबुद्धिसावछिन प्रति कारएतावच्छेदकविनावश्यं कल्प- नौयेत्यर्थः, 'अर्थमायण' अर्थोपस्थितिवस्य जन्यतासम्बन्धेन महचरितलेनेत्यर्थः, 'अन्यथामिद्धेरिति जन्यतासम्बन्धनान्यथामिद्धि- निरूपकलादित्यर्थः, तथाच तत्रापि मब्दज्ञानविभिएपिधानोपस्थि- तिवेन(२) कारणलमिति भावः । 'अन्ययेति अस्यान्यथामिझ- निरूपकवे इत्यर्थः, 'पदबोधितस्यैवेति पदजन्यपिधानाधुपस्थिति- (১ অৰহ্মপরিস্থিদিঘানৗময়িলিৰৰ জায্যেনাহৰয়- कन्यायव्यर्थ इति म.। (१) शब्दज्ञानविशिएपदार्थोपस्थितित्वेनेति ग.। .

·शब्दायतुरीयखगहे यासत्तिवाद । न्वयबोधकत्वमिति नियमशक्तिकल्पनायत्तेः। स्वार्था- न्वयपरत्वाचब्दानां दारमिति न पिधानान्वयबोधक- नेनैवान्वयबोधजनकत्वमित्यर्थः, "नियमेति गुरुधामण नियमभक्तः कारणतायाः कन्पनापत्तरित्यर्थः, गुरुधर्मस्य कारणवच्छेदकत्वक- पनापनेरिति त फलितार्थः । केचित्त ननु थघ दैववशेन शब्दार्थयोरुभयोरेवोपस्थितिस्तव यदि पिधानमाब्दबुद्धिवावच्छिन्नं प्रति पिधानोपस्यापकपदोपस्थितः कारणत्वं कृतं तदान्यचापि तदुपस्यापकशब्दोपस्थितिरवायं कन्य- नौयेत्यत श्राइ, 'अवश्यकल्येति पिधानशाब्दलावच्छिन्नं प्रति हेतु- खेनावश्यकल्पयेत्यर्थः, 'अर्थ:' पिधानोपस्थितिः । तथाच तचापि पिधानोपस्यापकपदोपस्थितेन कारपालमिति भावः । 'अन्यथेत्यम्य विवरणं 'पदवोधितस्यैवेति, 'अन्वययोधकत्वं' अन्वयबोधविषयत्वं, 'दूतीति इति स्वीकार इत्यर्थः, 'नियमति, "नियमः' विशेषधर्म', पदजन्यपदार्थोपस्थितित्वमिति थावत्, तेग गो: कारणतायाः कल्पनापत्तरित्यर्थः । न चेप्टापत्तिः, गौरवादिति भाव इत्याद्धः । तदमत्, 'अवायकल्पयेत्यादे वित्यादिना वक्ष्यमाणेन पौनकायापत्तः । पाइते, 'स्वार्थति, 'स्वार्यान्वयपरत्वान्' शान्युपम्यापितार्थमाचान्वयबो- धनकलात्() स्वानुपम्यापिताशकपदमानं विना खानुपस्थापि- तार्यबुद्धजनकावादिति चावत्, तच्छकपदज्ञानस्य तच्छाब्दबुद्धौ . इतवादिति भावः। 'न पिधानेति पिधानमनपदजानं विना न ११) अन्योपस्यापितमुरयापमानान्वयबोधनकत्वादिति छ ।

·तत्वचिन्तामणी मिति तदन्वयबोधार्थमवश्यं शब्दकल्पनमिति चेत् । न । लक्षणायां व्यभिचारात् तवाण्याक्षिप्तेन क;- न्वयवोधाच । अथ द्वारपदसहभावमा पिधेहिशब्द- स्य कल्प्यते लाघवात्। न च पिधानाभिधायकानेक- पिधानान्वयवोधकमित्यर्थः, 'गन्दकन्पन' पिधेहिशब्दोपस्थितिक- न्यनं, 'मक्षणयामिति लक्षणाम्यले व्यभिचारादित्यर्थ, भोपादि- पदम्य तौरमनपदज्ञानं विनापि तौरावययुद्धिशनकलादिति भावः । ननु तवृत्तपदानवेन हेतुलमतो न व्यभिचार(१) इत्यरुचेराह, 'तनि, 'नव' नैयायिकम्य मतेऽपि, पपनौत्युक्त 'पारिन' अनु- मितेन, 'कर्षा' चैत्रादिना, अम्बयबोधाचेत्यर्थः, इदञ्च प्राचीनने- थापिकमतानुमारेए नव्यमते तबापि प्रथमान्तवेत्रादिपदाया- हारादेवालयबोधादिति बोयं । 'दारपदमहभावमा दारपदो- मितिमामानाधिकरप्यमात्र, 'पिरियन्दम्य' पिधेहिम्दीपस्थि- ते, दारपदोपम्निस्थधिकरणे पिधेशिम्दोपम्यिनिमा, करप्यते म व उपयमभिधामोपम्मितिरित्ययः, 'माघवादिति, अर्षायाहार- परे थप पिधेविशम्दमात्रं प्रयुकं तचापि पिमिदानस्येव বিঘালাশন্সিলর জলীয় নিয়মাবাৰীস বাবে- दमानव नगमकवं कन्पनीपमिनि कारणतादयकापनार्था गौर- बभिाभिमान । मनु पिधानोपासापानेकमादो वक्ते विनिग- (1) तपाप मानुषम्दापितोरदिपदमा सानोति मार।

·शब्दास्थरीयखाड़े चासत्तिवादः। ३०५ शब्दीपस्थितौ विनिगमकविरहः, संस्कारतारतम्यात् पदविशेषस्मृतेरिति चेत् । न । आकाशादिमत्प्रति- योग्यन्वितस्वार्थपरत्वस्य कृप्तत्वात लाघवेनाध्याहा- रात् । न च श्रुतपदानि लब्धप्रयोजनानीति कथम- मनाविरहेण कस्योपस्थिति विय्यतीत्याशय निराचष्टे, 'न नेत्या- दिना, 'संस्कारेति यदिपयकसंस्कारयोबुद्धम्तत्र तस्यैव हातेरि- त्यर्थः, कचिदनेकस्मतावप्यक्षतेरित्यपि द्रष्टव्यं । तदिदं न कृशमि- त्याइ, 'श्राकाक्षादिमदिति आकाशादिमपिधानादिरूपप्रवियो- ग्यन्वितेत्यर्थः, 'श्राकाहादिमदिति तु स्वरूपकथनं, 'स्वार्थपरत्वस्य' स्वार्थान्वयबोधगनकत्वम्य, 'कृप्तत्वात्' भवतापि द्वारमित्यादौ द्वार- पदज्ञानस्य दारकर्मकपिधानानुकृलकतिमानित्येतादृशान्वयबोधजन नकलागीकारादित्यर्थ,(३) । केचिनु दारमानयेत्यादौ पिधानलाक्षणिकस्यले विधानान्वि- तखार्यान्वयवोधजनकलस्य दारपद कृपलादित्यर्थः, लाक्षणिकपद- स्थाननुभावकत्वादिति भाव इत्याहुः । 'लाघवेनाध्याहारादिति लाघवेनार्थाध्याहारकल्पनादित्यर्थः, पिधेरिमब्दीपस्थिति कन्पयित्वापि नदपस्थितिरवश्यं कन्पनौथे- त्यभयकन्पनायां गौरवादिति भावः । 'न चेति, लब्धप्रयोजनागि' भनित शाब्दबोधानीत्यर्थः, 'अध्याहते' अर्थ, 'तात्पर्य : श्राकासा, (३) इत्येतादृशान्दाबोधनकवाडीकारादिति भाव इति क, ख । no ·नाचिन्तामणौ । प्यध्याहृते तेषां तांत्यपर्यमिति वाच्यं । श्रुतार्था- न्वयानुपपत्त्या श्रध्याहते तात्पर्य्यात् । कथं तोदनं पंचतीत्यच समभिव्याहतमाचान्वयः कलायादेरपि स्मृतत्वात् इति चेत् । न। तात्पर्यनियमादित्यवेहि यत्परः शब्दः स हि शब्दार्थः, अन्यथा तवापि दैव- वशस्मृतकलायपदोपस्थापितेनान्वयबोध: स्यात् अयं देवदत्त दिनमित्यादिवाक्ये क्रियापदाध्याहाराभा- बेन कर्तुरनभिधानात् तृतीया. स्यात् इति चेत् । न । । . मनितान्वयबोधत्वेन मिराकाहत्वात्, मन्मते तु श्रुतपदे श्राकाहा* दिविरपि न पतिः अध्याहतपदे एवाकाहामन्यादिति भावः । 'युनायांवयानुपपत्येति तात्पर्यविषयौमतान्चयबोधानुपपत्येत्यर्थः, 'तात्पर्यान्' आकाक्षामलान् । 'कथं त ति थाष्ट्रलपदार्थो- पम्पितिरपि इसरित्यर्ष', 'ममभियापति एलकलायाधु- पम्पितिदमायामपि ममभियाइतमामान्य रत्यर्थः, तात्पर्यनिय. मान्' सापजामम मियामकलात, 'यत्परः' थत्तापर्यक', "शब्दापं. गदजन्यजामविषयः, 'अन्यथा' तात्पर्यशानम्मानियाम- कने, 'तशयोति, योदमं पचतोयति भेष', 'देववनमन्पनि देवरमानेन्य, कचित् नवे पाठ', 'उपयापितम' कप्तायेम, "अनभिधानादिति भाग्यातादिमा योधमाविया, 'रतीति, . काम्पकमायरोमापितंगावलोध तिर ।

·पदापरीयार यामतिवार । अध्याइतपञ्चतिपदेनापि करिनभिधानात्, कत- संस्थाभिहितेति चेत् । न । देवदत्तस्य पाक दत्वमापि तृतीयापत्तेः, तात्पर्यतस्तव व्यवम्येति पेन, तुल्यं । ननु ·तत्त्वचिन्तामयो द्वारं पिधेहोत्यादौ पिधानशब्दानुभवे पिधानोप- स्थापकपदत्वेन जनुकत्वमिति चेत् । न । अन्ययप्रतियो- ग्युपस्थापकपदत्वेन जनकत्वात् न तु तदुपस्थापक- यावत्पदत्वेन गौरवात्। एवं पिधानान्वयबोधेऽपि । काम्पले यच. कत्तुं-तहतमयान्यारामिधायकछदाण्यातान्तक्रियापदं वारभिप्रेत तब न बतीया यत्र तु न तदभिधायकवदाण्यानाना- क्रियापदं वारभिप्रेतं तत्र हतीयेति वैयाकरणस्टनेप्तात्पर्यादेव देवदत्त श्रोदममित्यादौन दतौया तत्र परनिपदम्य वारभिप्रेत- वात् । न चैवं अन्दाध्याहार. मित एवेति वाच्यं । पदस्य वा- रभिप्रेतवेऽपि थोत्रा नदनयादारादिति भाव । 'अन्वयप्रतियोगीति विधानामयप्रतियोगीत्यर्थ , तटम्दमदा निराकरोति, 'न लिनि, 'तदुपस्यापति पिधानाम्वयानियोग्युपम्यापकैत्यर्थः, 'गौरवादि- त्युपनतर्ण, यावत्पदम्म कुत्राप्यमभरावेत्यपि द्रव्यं । 'एव' तादृश- 'पदं, पिधानानथानियोग्युपग्यापकपदमिति पावत्, "पिधाना- वयपोधे पोति अध्यापिधानान्वयवोधम्यले पीत्यर्थः, नचापि पिधानावयप्रतियोग्यपायापकपदम्य दारमित्यदेव मत्वादिति भावः। मनु माधवान सदुपयापकपदवेन तशादयुद्धिलन हेतु- देवमादी . तु तदश्यप्रतियोग्युपस्यापकपदत्येन गौरवादित्यत वाद, 'अन्य- घेमि नदषयोध पनि तदुपमापकपदयेमेव कारणवे इत्यर्थः । * 'गोनि गोण-साक्षणिकयने पोधाभावापत्तरित्यर्थः, 'तयोः' गौए-मापिकपदपोः, 'अननुभावकमात्' पानुपम्यापकमा, ·शब्दास्यतुरीयखण्डे थामत्तिवादः । अन्यथा गौण-लामाणिकयोरन्वयबोधो न स्यात् तयो- रननुभावकत्वादिति ॥ प्रवाहादिरूपाक्योपम्यितिरेव लक्ष्यम्मारिका न तु लाक्षणिकपदो- पम्यितिरिति प्राचीनसिद्धान्तादिति भावः। तदयमांध्याहार- पूर्वपक्षनिष्कर्षः, तच्छाब्दयुद्धौ पट्जन्यैव तदुपस्थितितरिति न नियमः तच्छाब्दयुद्धौ पदशान विशिष्टतदुपस्थितित्वेन विजातीय- नदिषयकलेन वा हेतृत्वकल्पनामपेक्ष्य साघवेन तदुपस्थितिलेन तत्वौचित्यात् पदशानविशियत्वाप्रवेशादंतिरिक्रगातिकन्पनाविर- हाच दारमित्यादी अध्यादतेनापि पिधाभादिना अवयवोधदर्श- नेन तथा कार्य कारणभाषे व्यभिचाराच । न च तत्रापि पिधेहि- गन्द एवाध्याष्ट्रियत इति वायं । गोरवामानाभावाच । न पिधानगाब्दयुद्धिं प्रति शक्ति-लक्षणान्यतरमन्बन्धेन() पिधान- प्रकारकततावच्छेदकधर्मावच्छिनमब्दविगेश्यक जानलेन हेतुतया . पिधेहिमपदमतिरावाप्रकौति वाच्यं । तादृकार्य-कारणभावे मा- माभावात्। न चैवमोदनं परतीत्युक्त कारणतया मारितम्न श्रा- कागम्य प्रायवादिनोपयितन कमायादेयान्वययोधापत्तिरिति वाच्य । मनि तात्पर्यपई दशपत्तः, अन्यथा नवापि चोदन पचती- व्युत दैववशरमातकमायपदोपम्यितेन कलायमाषययोधस्य दुार- सादिति दिए । । ( रतिनममन्नति ..|

·নন্দিনী
इति श्रीमहङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणी
মাঘৱীয়ভাট্ট স্থানিমুগ্ধ
বুলি স্বীয়-বন্ধবাণীগবিবিন বলবিন্দাসবিছে
আলিযুবম্বৰ
•

·( २९९.) अथासत्तिवादसिद्धान्तः। 00-000- उच्यते, क्रियापदोपस्थापिता क्रिया, कारकपदोप- स्थापितञ्च कारकं परस्परमाकाइति न तूपस्थिति- माचं अन्यथा हारं कर्मता पिधेहि, हारं पिधानं कृतिरित्यवापि क्रिया-कर्माध्याहार इवान्वयवोधप्रसङ्गः अथामत्तिवादसिद्धान्तरहस्यम् । "प्रियापदेति धातुपदेत्यर्थः, "क्रिया' पिधानादि, 'कारकपदेति श्रमादिपदेत्यर्थः, 'कारक' कर्मवादि, 'श्राकानौति परस्परं गा- ब्देच्छाविषयो भवतीत्यर्थः, अन्यथेति यथाकथञ्चिदुपस्थितक्रियादि- मात्रन्येव परस्परं गान्देछाविषयत्वे इत्यर्थः, "क्रिया-कर्मायाहार- वेति क्रिया-कर्मत्वरूपार्यायाहार दवेत्यर्थः,१० ददच्च पदमा- रितपदार्यजिजामा श्राका त्याचार्य्यमतेन, नव्यनये तु कर्मवा- दिविशेय्यकाधेयतासमर्गकदारप्रकारकशाब्दबोधे दारमित्यानुपूर्वी- विशेषस्य कृतिविशेष्यकानुकूस्तत्वसंमर्गकपिधानप्रकारकशाब्दबोधे ष पिधेशोत्यानुपूर्वी विशेषस्य श्राकाहालमावश्यकम, अन्यथा द्वार कर्मत्वं पिधेहि दारं पिधानं तिरित्यचापि तादृशान्वयवोधापत्ते- (" क्रिया-कम्मरपाध्याहार देयर्थ इति स.।

·तत्त्वचिन्तामणौ क्रियायाः कर्मणश्योपस्थितेस्तुल्यत्वात्। एवंविधपदो- पस्थापिते परस्परमांकाला नास्तीति चेत्, ताका- • झायां पविशेपोपस्थापितत्वं तन्त्रं न तूपस्थितिमार्च; अर्थविशेपेऽसाधुत्वान्नाचान्वयवोध इति चेत्, न, पिथे- होति पदं विना हारमित्यस्याप्यसाधुत्वात् तदर्थ- योगे साधुत्वस्य तुल्यत्वात् साधुत्वज्ञानस्यान्वयबोधे- रिनि केवलं पिधेदौत्युगो द्वारमित्यम्य केवलं दारमित्युक्तौ पि- धेक्षिपदस्याध्याहार आवश्यक इति ध्येयं । 'एवं विधेति द्वारं कर्म- तेत्यादिपदेत्यर्थः, 'त्राकासा' गाब्दवोधेच्छा, 'त्राकाहायो' परस्परं गान्दबोधेच्छायां। ननु द्वारं कर्मत्वमित्यादौ भेदान्वयवोधे अमाधु- बमानमेव प्रतिवन्धकमित्यागकते, 'अर्थविशेषे अमाधुत्वादिति वारं कर्मवमित्यादौ भेदान्वयवोधे अमाधुवादित्यर्थः, नत्रामाधुवश्च नद- अनकतया पाणिन्याद्यभिप्रेतत्वं, 'माधुत्वादिति क्रिया-कर्मभावेना- स्वययुद्दामनकतथा पाणिन्याधभिप्रेतत्वादित्यर्थः । ननु माधुत्वस्थ ) फनोयतया यवान्यययोधों न दृष्यते नधामाधुत्वं कल्यने, न हि दारमित्यप पिधेहिपदं विना नाम्चयबोध इत्युभयमिद्धमित्यरचे- राह,(९) 'माधुनजानभ्येति निरुतामाधुवाभावज्ञान येत्यर्थः, तयाच 'जमकोभूतं जानं विघटयत एव गानम्य प्रतिबन्धकतया नामाधुव- (१) चमाधुत्वग्येति ग.। न्यनुभवामहमियरगति ग.।

·शब्दास्थातुरोयखड़े व्यासत्तिपादः । ३१३ प्रयोजकत्वाच्च गौरवादपभ्रंशादप्यन्वयवोधाञ्च । न चापासंसर्गाग्रहः, वाधकाभावात् । तस्मात् क्रिया- जानं प्रतिवन्धकमिति भाव:(९)। गौरवेणान्यथा मिद्धिसका व्यभि- चारमप्याह, 'अपभ्रंशादपोति माधुलेनाजायमानादपौत्यर्थः, 'अत्र' अपभ्रंशस्थले, 'वाधकाभावादिति समर्गग्रहे बाधकामावादित्यर्थः, साधुत्वज्ञानस्य) हेतवामिद्धेरिति भावः । ननु दारं कर्मवं पिधेहि द्वारं पिधानं कृतिरित्यादावेकदेशनिराकाहस्यले क्रिया- कर्मभावेनान्वयवोधे इष्टापत्तिः सत्येकदेशसाकाइत्वे अन्वषप्रति- योग्यन्तरस्य यथाकथञ्चिदुपस्थितेरेव शाब्दधौ हेतुत्वाभ्युपगमेन प्रात्यहानुमानादिना तदुपस्थितिवनिराकासपदजन्योपस्थितेरपि शाब्दबोधे वाधकाभावात् । न चानुभवविरोध इति वाच्यं । तथा संति पदजन्यपदार्थोपस्थिति विना नान्वयबोध इत्यनुभवादेव शब्दाध्याहारमिया विवादपर्याप्नेः । न चैवं छत्यादिविशेय्यक- 'पिधानादिप्रकारकावयबोधे पिधेहोत्याद्यानुपूर्वी विशेषात्मकाका- शाज्ञानम्य हेतृत्वमुपेयते न वा, आधे अर्थाध्याहारस्वले एकदेश- निराकास म्यले व व्यभिचारः, अन्ये दारं कर्मवं पिधान हति- रित्यादिम निराकाङ्गम्य लेऽपि द्वारकर्मकपिधानांनुकृलकृतिमानि- (1) तथाच शाब्दवांधे व्यसाधुत्वज्ञान र माक्षात् प्रतिवन्धक अपि तु अनकौभूतधानविघटकतयेति भावः । (२) नत्र व्यभिचारादित्यादि 40 ·३९० तत्वचिन्तामो पदस्य कारकपदेन कारकपदस्य क्रियापदेन सहा- न्वयबोधकावं न त्वेकं विनाऽपरस्य । अपि च स- . त्याधचयबोधापत्तिः अर्थोपस्थितेम्म्यत्वादिति वाध्यं । तत्तदा- नुपूर्वा विभेषात्मकाकाज्ञानिश्चयस्य स्वायदाहिनौतरवति तादृश- तादृशान्वयबुद्धिं प्रत्येव हेतुतया यभिचाराभावात् अर्थाथाहारा- दिम्यन्नौयान्वयबोधस्य तदव्यवहितोत्तरवर्तित्वाभावात् । न चैवं मनिराकासम्यलेऽपि अर्याध्याहारादिस्यस्तवत् दारकर्मकपिधाना- नुकूनचतिमानित्यवयवोधापत्तिर्दुर्वारैवेति वाच्यं । द्वारकर्मकपिधा- नानुकूलचतिमानित्यवयवोधो हि विविधः, दारमियाधातुपूर्ती- निश्चयायवहितोत्तरवर्तिदारमकारक-कर्मलविधेयकान्वयबोधलान- थः पिधेहोत्याद्यानुपूर्वो निथयाव्यवहितोत्तरवर्तिपिधानप्रकारक- कृतिविगेय्यकाचयवोधत्वाश्रयश्च तदतिरिक्रचालोकः । तथाच अन्य- नरविशेषमामग्रौविरहादेव सर्वनिराकाइस्यले न तादृशान्वयवोधः। एतेम यथाकथञ्चित्पदार्थोपस्थितिमात्रस्य हेतुत्वे प्रतियोग्युपस्या- पकपदमाचाश्रवणेऽपि यत्किञ्चिद्वर्णज्ञानदायां उच्च लपदार्थोप- स्थितिमात्राच्छाब्दबोधप्रसङ्गः नथाच भट्टमताविशेषः । न च तद- ययातियोग्युपमापकपदलेन हेतनया न नवाचयबोध इति वाच्या सादात्परम्परामाधारणम्य तदत्रयप्रतियोगिवस्थानुगतानतिप्रमकस्य (९) तदव्यदहितोत्तरवर्तित्वादिति खा,गा। (१) उस्लाविशेषसामग्रीसहकारविक्षनेत्यः ।

·शब्दारमतुरोयखरहे यासचिवादः । ३१५ कर्मकक्रियापदयोग विना हितीयानुपपत्तिः, न हि क्रियापदार्थयोगे द्वितीया, घट आनयनं कृतिरित्यवा- पि द्वितीयापत्तेः, तथाच पुष्येभ्य इत्यत्र स्पृहयति- दुर्वचत्वात् तदृत्तपदगानवापेक्षया गुरुत्वा त्यपि निरस्तं। तत्रा- पि विशेषमामग्री विरहादेव मान्दबोधाभावोपपत्तेरित्यखरसादाह, 'अपि चेति । केचित्तु ननु पदस्मारितपदार्थजिज्ञासा नाकाक्षा अजिजामो- रपि शाब्दबोधान, नाण्यानुपूर्तीविशेषः मयाननुगनतया अनन्त- कार्य-कारणभावापत्ते:, किन्तु घटः कर्मत्वमित्यादिपदविशेषा- जन्यपदार्थोपस्थितिरेवाकाक्षा मा चार्थाध्याहारस्यलेऽप्यस्ति नास्ति प मनिराकाशस्यले एकदेगनिराकाक्षस्थले चेति म चान्वय- पोधः किं पदाध्याहारेणेत्यरुचेराह, 'अपि तीत्याजः । नदमन, भेदभूटाना) विशेषण-विशेय्यभावे विनिगममाविरहेणानन्तकार्य- कारणभावापत्तेः अवधपतियोग्युपस्थापकपदमाचावणेऽपि पदा- @पस्थितिमात्राच्छान्दयोधस्य दुरिलाच नदन्वयमतियोग्युपस्था- पकपदलेन हेतुलस्य जनक्रमेण वक्तुम मक्यत्वादिति थेयम् । “मक- धर्म क्रियापदयोगं विनेति सकर्मक क्रियापदैकवाक्यताभिप्रायविषयत्वं विनेत्यर्थः, "दितीयानुपपत्तिरिति द्वितीयायाः माधुलानुपपत्ति- रित्यर्थः,(४ पाणिनि-चान्द्राद्यनुशासनकटभिस्तथैव निर्णो तलादि- (७) पदविशेधाजन्येन्यत्रान्तर्गतमेदफूटानामिवर्ष । (२) एकवाक्यत्वं सम्मकक्रियापरसहकारेण सार्थबोधकत्वं ।

·तत्त्वचिन्तामो पदाध्याहारं बिना चतुर्थ्यनुपपत्तिः। यदि स्पृहयति- पदार्थयोगे चतुर्थों तदा पुष्पमिच्छतीत्यत्रापि स्यात् स्पृश्यतीच्छतिपदयोरेकार्थत्वात् । अथ साधुत्वार्थ हारं पुष्पेभ्य इत्यत्र पिधेहि-स्पृहयतिपदाध्याहारो- ऽनुमन्यते न त्वन्वयबोधार्थ तस्यान्वयप्रतियोगिविज्ञा- नादेवोपयत्तेरिति चेत्, तर्हि क्रियापदयोग विना न कारकविभक्तिः, कारकपदयोग विना न तदन्वययोग्य क्रियापदमिति केवलकारकपदे क्रियापदाध्याहारः, केवल क्रियायाञ्च कारकपदाध्याहारः साधुत्वार्थमाव- श्यक इति तज्जन्योपस्थितिरन्वयवोधीपयिकी तस्मात् . नि() भावः । माधुलञ्च धर्मविशेषजनक अधाजनकलं वा. "क्रियापदार्ययोग इति वस्तुगत्या मकर्मक क्रियापदम्य योऽर्थम्तद नितम्वार्थबोधकत्वाभिप्रायविषयव एवेत्यर्थः, 'द्वितीयेति, माध्वीति मेषः, द्वितीयापत्तेः' दितीयायाः माधुत्वापत्ते, 'चतुर्थनुपपत्तिरिति कमलपरचतुर्थाः माधुलानुपपत्तिरित्यर्थः, 'चतुओं' वर्मत्यपरचतुर्थों, माधौति मेषः। 'माधुत्वार्थमिति दितीयादैः माधुवार्थमित्यर्थः, 'न कारकविभकिरिति भाध्वीति मेषः, 'तबन्योपम्पितिरिति दार- { सकर्मकरियापदमहकारदिव स्वार्थबोधपदाहितीयाया उल- सादियधं ।

·शब्दापयतुरीयखण्डे यायत्तिवाद । क्रिया-कारकपदोपस्थापितयोरेव क्रिया कारकयोः प- रस्परमन्वय इति शब्दाथ्याहार एव । कबीक्षेपे तु वट्यामः ॥ मित्यादावध्याहारम्सलेऽपि पदनामजन्यपदार्थोपस्थितिरन्वयबोधौ- पथिकीत्यर्थः, नथाच नोकव्यभिचार इति भावः । तस्मादिति व्यभिचाराभावेनेति मेषः । नन्वेवं पचतोत्यादौ कर्नाटेपस्यले अनु- मितेन चैत्रादिना कथमन्त्रयबोधः तव नये पदजन्यपदार्थोपस्थि- तेरेव शाब्दयोधाङ्गत्वादित्यत आई, 'कपि इति, तत्रापि प्रथमान्तचैत्रादिपदाध्या हारादेवान्वयवोधः न बनुमितचैत्रादिना, कत्तुंराचेपानभ्यत्यप्रवादस्याप्ययमेवार्थः,(२) न बनुमानलभ्यत्वमिति भावः । इदमापाततः गेह इत्यादिपदं विनापि यत्र घटोऽम्ती- त्याद्यभिहितं तत्र गेह इत्यादिपदं विनापि माधुतथा पदाध्याहा- राभावेन व्यभिचारम्य दुर्वारत्वात् मकर्मकक्रियादियोगस्य दिनी- यादेः माधुतानियामकवेऽभिप्रायशून्यमूर्खाध्यापकाद्युक्रविष्णुपूजये- दित्यादिविधिवाक्यस्याप्यमाधुलापत्तेः अभिप्रायघटितस्य सकर्मक- क्रियायोगम्य तत्राप्यभावात(२) । किञ्च माधुखार्थ वारेकवार- नाभिप्रायविषयलरूपस्य सकर्मकक्रियापदादियोगस्यावग्नकल्लेपि श्रोतुप्तादृशपदाध्याहारस्य कथमावश्यकलं । न र हेतुविधया (1) अध्याइतप्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वमेवार्थ इति गः। (२) यभिप्रापघटितक्रियापदयोग्यम्यामावादिति ख.।

·तचिन्तामणी पदाध्याहार विना चतुर्थ्यनुपपत्तिः। यदि स्पृहयति- पदार्थयोगे चतुर्थी तदा पुष्पमिच्छतीत्यचापि स्यात् स्पृहयतीच्छतिपदयोरेकार्थत्वात् । अथ साधुत्वार्य द्वारं पुष्येभ्य इत्यत्र पिधेहि-स्पृहयतिपदाध्याहारो- ऽनुमन्यते न त्वन्वयबोधार्थ तस्यान्वयप्रतियोगिविना- नादेवोपपत्तेरिति चेत्, तहि क्रियापदयोग विना न कारकविभक्तिः, कारकपदयोग विना न तदन्वययोग्य क्रियापदमिति केवलकारकपदे क्रियापदाध्याहार, केवल क्रियायाञ्च कारकपदाध्याहारः साधुत्वार्थमाव- श्यक इति तज्जन्योपस्थितिरन्वयबोधीपयिकी तस्मात् . नि) भाव । माधुवञ्च धर्मविशेषजनकल अधाजनकत्व वां, ‘कियापदार्ययोग इति वस्तुगत्या मक्रमकक्रियापदस्य योऽर्थम्तद- नितखार्थबोधकलाभिप्रायविषयत्व एवेत्यर्थ , 'द्वितीयेति, साध्वीति शेष , दिनीयापत्ते ' द्वितीयाया साधुलापत्ते, 'चतुर्थनुपपत्तिरिति कर्मवपरचतुझं माधुवानुपपत्तिरित्यर्थ , 'चतुर्थों धर्मवपर चतुर्थों, माध्वौति भेष । 'माधुत्वार्थमिति दितीयादे माधुवार्थमित्यर्थ', 'न कारकविभकिरिति माध्वौति शेष, 'तजन्योपम्यिनिरिति द्वार- . (१) समझक्रियापदमइकारणव मामोधाएदादहितीसाया उक्त वादिय ।

·शब्दाप्यतुरीयखण्डे यासत्तिवादः । किया-कारकपदोपस्थापितयोरेव क्रिया-कारकयोः प- रस्परमन्वय इति शब्दाध्याहार एव। कीक्षेपे तु वक्ष्यामः ॥ .. मित्यादावध्याहारम्यलेऽपि पदजानजन्यपदार्थोपस्थिनिरन्नयवोधौ- पविक्रीत्यर्थः, तथाच मोक्तव्यभिचार इति भावः । 'तस्मादिति व्यभिचाराभावेनैति शेपः । नन्वेवं परतीत्यादौ कांक्षेपम्यले अनु- मितेन चैचादिना कथमन्वयवोधः तव नये पदजन्यपदार्थोपस्थि- तेरेव गाब्दयोधाङ्गत्वादित्यत आह, 'करप इति, तत्रापि प्रथमानचैत्रादिपदाध्या हारादेवान्वयवोधः न वनुमितादिना, क राक्षेपलभ्यत्वप्रवादग्याप्ययमेवार्थः,(१) न बनुमानन्नभ्यसमिति भावः । ददमापाततः गेह इत्यादिपदं विनापि यत्र घटोऽस्ती- त्याद्यभिहितं तत्र गेह इत्यादिपदं विनापि साधुतया पदाध्याहा- राभावेन व्यभिचारम्य दुर्वारत्वात् मकर्मकक्रियादियोगस्य दिती- यादेः माधुतानियामकत्वेऽभिप्रायशून्यमूर्खाध्यापकाद्युनविपणुपूजये- दित्यादिविधिवाक्यस्याप्यमाधुत्वापत्तेः अभिप्रायघटितन्य मकर्मक- क्रियायोगम्य नवाप्यभावात्(९) । किञ्च साधुनार्थ वनुरेकवाक्य- ताभिप्रायविषयत्वरूपस्य सकर्मकफ्रियापदादियोगस्यावग्यकत्वेऽपि श्रोतस्तादृमपदायादारस्य कथमावग्यकत्वं । न देतविधया (७ अध्याचवप्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वमेवार्य इति ग.। t) व्यभिप्रायघटितक्रियापदयोग्यम्यामावादिति खः ।

·वत्वचिन्तामयी
इति श्रीमहशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणी
शब्दावतुरीयखण्डे श्रासत्तिवादः ॥
मकर्मकक्रियापदादियोगस्य माधुवज्ञापकता माधुत्वज्ञानार्थं नज्-
भानमावग्नकं तदेव पदायाहार इति वाच्यं । माधुवज्ञानम्य
भादवीधाइतनया तदनानेऽपि पतिविरहात्, अन्न वा गन्दा-
ध्यापार आवश्यकम्हयापि तन्नन्यपदार्थोपस्थितिवेन कुतो हेतु
साधवात् पदार्थोपम्पिनिवेनैव हेतुन्दस्योचितवात्तयार प्रोदनं
परतीत्यादौ मति तात्पर्यग्रहे ययाकपश्चिदुपखिताकाम-कक्षापा-
देरप्पवयबोध एवेत्यध्याहारपच एव मम्बगित्यवधेयो ।
ধৰি ঋীননাথ-রাণীবিৰবিৰ বৰবিলাবিন্তুষ্ট
মরীষ্ট ধনিয়াচ্ছে।
mमिति ध्येयमिति ग..

·श्रथ तात्पर्य्यवादः। तात्प-धीनं शब्दप्रामाण्यं तत्र तत्परत्वं न तत्साध्यकत्वं पदार्थ-तत्संसर्गयोःशब्दासाध्यत्वात् । अथ अथ तात्पर्य्यवादरहस्यम् । श्रामत्तिं निरूप्य तात्पर्य निरूपयितुमाइ, 'तात्पर्य्याधीममिति तात्पांधीनं तात्पर्यज्ञानस्याप्यधीनं, 'मन्दप्रामा' गब्दस्यानुभवज- नकावं, तात्पर्यस्य ज्ञानमपि भन्दस्य सहकारोति फलितार्थः । एते- नामत्या सह मान्दवोधस्तवणेककाव्नुकूललं सङ्गतिरिति सूचितं, यद्यपौतरस्येतरपदेत्यादिना तात्पर्य प्रागेव निरूपितं, तथापि परमनिराकरणाय पुमरयमारम्भ इति स्मर्तव्यं । तत् परं यस्य स तत्परस्तस्य भावस्तात्पर्य, परभन्दश्च कार्यवाची, तथाच तत्का- र्यकत्वमेव तात्पर्ण, भवति च घटादिपदं घटादिप्रतौतिकार्यकम् अतो घटादिप्रतीतिपरमिति यथाश्रुतमब्दार्थमाशय निराकरो- ति, 'तत्रेति, विषयत्वं सप्तम्यर्थः, अन्वयद्यास्य . 'तत्परत्वमित्यनेन, तथाच तद्विषयीभूतं तत्परत्वमित्यर्थः, 'नत्साध्यकत्वं तत्कार्यकत्वं । यहा 'तत्र' तात्पर्य, निष्ठलं सप्तम्यर्थः, 'तत्परत्वमिति भावप्रधानो निर्देशः, एवं तत्माध्यकलमित्यपि, तथा तनिष्ठं तत्परत्वत्वं न नसाध्यकन्वलमित्यर्थः, 'ब्दामाध्यत्वादिति शब्दाजन्यतादित्यर्थः, ·নন্দিনী तहोचरप्रतिनित्तिंसाध्यकत्वं तत्परत्वं, तञ्च भाव्या- यस्य साशात् भूतार्थस्य तु प्रशंसा-निन्दावाक्यस्य प्रशक्त- निन्दितार्थप्रतिपादनहारा लाक्षणिकस्य लक्षणीयवि- पयप्रवृत्ति-निवृत्तिजनकत्वं तत्परत्वमिति चेत्, न, त- त्परत्वे तज्ज्ञानं जनयित्वा तत्र प्रवर्तकत्वं तत्प्रवर्तक- ·शब्दायतुरौयखण्डे तात्पर्य्यवादः । ३२२ त्वञ्च तत्परत्वमिति परस्पराश्रयात् । लाक्षणिकस्थान- नुभावकत्वेऽपि लक्षणीयपरत्वात् काव्यादेः खरूपा- यनोपधायकवञ्च, 'इति परस्पराश्रयादिति तगोचरमयनफलोपधाने मति तदुपधायकत्वज्ञानात्तच्छाब्दयोधम्तच्छाब्दवोधे जात एव त- होचरप्रयत्नोपधाममित्यन्योन्याअथ इति भावः । न च सहोचर- प्रयत्नखरूपयोग्यतावच्छेदकपरत्वं तत्परत्वमिति वाच्यं। तदवच्छेद- करूपापरिचयादिति भावः । ननु नहोचरप्रयत्नोपधायकलस्य लौकिकप्रत्यक्षं न हेतयन तदुपधानं विमा सदुपधायकत्वज्ञानं न म्यान् किन्तु तगोचरज्ञानमात्र तथाचायतमतदुपधायकवस्यापि यथाकथञ्चिदुपनयादिवशाज्ज्ञानं भविय्यतीत्यरुचेराह, 'लामणिक- स्येति, 'अननुभावकले पौति, अनुभवजनकल विना(१) प्रयत्नाजनक- लादिति भावः । शक्ति-लक्षणान्यतरसम्बन्धेन तदत्र'पदज्ञान- लपपेक्ष्य लाघवाच्छक्रिसम्बन्धन तदन्चयप्रतियोगिमत् पदज्ञानत्वेनैव हेतुना मनिमपेक्ष्य लक्षणयाः शक्यमम्बन्धात्मकत्वेन गुरुत्वान्, गङ्गायां घोष इत्यादौ च घोषादिपदमेव तौराद्यनुभावकं न तु गङ्गादिपदं तस्य तौराद्यन्वयप्रतियोगितावाभावान्, अन्वयपति- थोगित्वञ्च साचात् परम्परया अवयनिरूपकत्वं, तचाभेदेऽपि, तेन घटादिपदम्य न घटानुभाषकवानुपपत्तिः मर्बलाचणिकस्थले च (स अनुभावकावं दिनतिख (१) प्रयत्नजनकत्वासम्भवादितौति ख.। (२) यन्वय प्रतियोगिमदित्यर्थ । 41 .

·३२२ तत्वचिन्तामो स्थानमात्रपरत्वेनापि पर्यवसानाच । ननु तबुद्धिजन- कृत्वं तत्परत्वं प्रशंसा-निन्दावाक्यमपि प्रशस्त-निन्दि- तस्वार्थधौहेतुत्वेन तत्परमेव, तच्च ज्ञान प्रशस्ते सर्व प्रवर्तते निन्दिताच निवर्तते इति स्वविपये प्रति- भाब्दबोध एव नोत्पद्यते किन्तु पदार्थापस्थितिमावमिनि लाद- णिकम्याननुभावकलादिनां प्राचां निगर्भ:(१) | ननु गङ्गादिला- शिकपदम्यापि तौराघनुभवजनकपदार्थोपस्थितिदारा तझौधरमयन्न- जनकवमन्त्येव, पदार्थापयिनिर्गदादिपदादेव, गाव्दानुभवजनकल पुनर्न तम्य किन्तु नाममभिव्याहतमापदम्यत्येव प्राचीनमिद्धान्ता- दित्यखरमादाइ, 'कायादेरिति, 'स्वरूपाख्यानमारपरलेनापौति(क) नहोचरजानमारजनकवेनापौत्यर्थः, भावपदात् प्रयव्यवच्छेदः, 'पर्यवमानाच' तत्परत्वाञ्चेत्यर्थः, इदमुपपदणं विध्यादेरपि दरमा- धनवादिपरनं न म्यान नहीपरप्रयवाजनकवादित्यपि द्रष्टव्यं । मषेत्र परिणतिसरममावफनमित्यादि प्रमा-निन्दावाक्यं प्रवृत्ति- नितिपरमिति व्यवहारो न म्यात् नम्न प्रवृत्ति-नितिगोधर- जामाजनकलादिन्यत शाह, 'तश्चेनि, 'ज्ञान' प्रयत-निन्दितखार्थ- जान, 'मम' प्रातत्वेन जाने, 'निन्दितात' निन्दितवेन जातात, 'नापरमुच्यत इति प्रमा-निन्दावाक्यं प्रवृत्तिनिवृतिपरमुष्पत- (नियंतिम नियति क.) . मापाबालमानोति ।

·२२३ . शब्दाख्यतुरोपखले तात्पर्यवादः । नित्ती जनयतीति तत्पर मुच्यत इति चेत् । न । गौण-लाक्षणिकयोरननुभावकत्वात् तद्बुद्धिजनने त- त्परत्वमित्वन्योन्याश्रयान । तज्जननयोग्यत्वमिति चेत्, तद्दे कत्रोच्चारणे नानार्थे नानार्थपरत्वं लक्षणायाञ्च मुख्यार्थपरत्वं स्यात् योग्यतायाः सत्त्वात् । नापि तत्- प्रतिपाद्यकत्वं, तात्पर्य विना न तथेत्यन्योन्याश्रयात्। इत्यर्थः, तथाच तत्परत्वव्यवहारोभात इति भावः । 'गौण-लात- णिकयोरिति गौ-तदितरलाक्षणिकयोरित्यर्थः, गो-तृषावानये- त्यादाविव सादृश्यमम्बन्धेन लक्षणा गौणीतिः यथा चन्द्रपदस्य मुखे, 'अननुभावकत्वादिति । यद्यपि तस्याननुभावकत्वेऽपि पदा- चौपस्थितिमादाय लवणमाम्राज्यं, नयापि लक्षणे वुद्धिपदमनुभव- परमित्यभिप्रायात्। यदा 'अननुभावकलात्' संसर्गशानाजनक- वात्, नथाच तयोः संसर्गपरवं न स्यादिति भावः । एवमग्रेऽपि, 'नबुद्धिजनने' तदनुभवोपधाने, 'तत्परत्वं' तत्परत्वज्ञानं, लक्षणे वुद्धिवेन प्रवेणे अन्योन्याश्रयोऽपि ममर्गमादाय बोध्यः अन्यथा पदा- चीपस्थिति प्रति तात्पर्यज्ञानम्याहेतुनया नामादायैवान्योन्याश्रय- परौहारादित्यवधेयं, एवमग्रेऽपि मर्मत्र बोध्य । 'एकत्रोचारण इति एकमात्रप्रतीतोच्छयोचारण इत्यर्थः, 'लक्षणायाञ्चेति वक्तुलदाणीय- माचप्रतीतीच्छायाश्चेत्यर्थः, 'तत्यतिपाद्यकत्वमिति स्वजन्यप्रतिपति- (" इति भाव इति ख!

·যালিখিী प्रशंसा-निन्दावाक्यस्य प्रवृत्त्याद्यप्रतिपादकत्वात् 'ला- क्षणिकस्याप्रतिपादकत्वाच । अथ गङ्गापदं स्वार्था- विनाभावि तौरं प्रतिपादयत्तत्परमिति चेत् । न । विषयताकत्वमित्यर्थः, विशेषण-विशेयभावभेदाच पूर्वती भेदः अन्यत् मर्च पूर्ववत् । 'प्रवृत्त्यादौति, तथा तत्परल्व्यवहारो न स्या- दिति भावः । 'प्रतिपादकलात्' अननुभावकत्वात्, 'खाधावि- नाभावौति स्वार्थाविनाभावसम्बन्धन तौर प्रतिपादयदित्यर्थः, इन • तादाम्यसम्बन्धावच्छिवखार्याविनाभावरूपाक्य सम्बन्ध एव लक्षण न तु मम्बन्धमामान्यमिति प्राचीनमतानुसारेण, तथाच तत्पति- पायनुकूलसम्बन्धवावं तत्परत्वं, मम्वन्धः किर्लक्षणा घ, पद-पदार्थ- सम्मन्धयह एव पदार्थमतिद्वारा संसर्गप्रतिपत्त्यनुकूल इति संसर्ग- मादायापि नाध्याप्तिरिति भावः। तेन विने नि स्वार्थाविनाभावेन विनत्यर्थः । ननु मनभावन्धी पुरुषस्तादाम्येन मश्व्याप्य एव एवं पुरुषान्तरमपि नादाम्येन येन केनचित् ममन्धेन मञ्चव्याप्यमेव स्वार्याविनाभावम्य लवणाले व्यायदिशि तादाम्यमम्बन्धनियमेऽपि ध्यापकदिति मम्बन्धानियमादित्यरुचेराइ, 'गङ्गादिपदमिति गङ्गा- दिपदं मन्यादिवरं तौरपरच मुल्ये स्यादिति थोजना, 'मुल्ये' भष्यमाचाभिप्राये मुख्यार्थप्रतीतोच्छयोचारणे इनि पावन 'गास्थान दोत्यादिना तोरेतरपरियः, नौरम्य पृथगुपादामान्, 'अविना- भावय बायाविनाभावम्य, पदमुपस्नक्षण मर्वस्येश्व मन्चंदा मर्मपरवं {" प्रमादिवाकम्येति ।

·4 शब्दास्यतुरीयखण्डे तात्पर्य्यवाद । मञ्चाः क्रोशन्तीत्यत्र तेन विनापि पुरुषे तात्पर्य्यात् गङ्गादिपदं. मत्स्यादिपरं मुख्थे . तौरपरच स्यात् अविनाभावस्य तादवस्थ्यात् । मुख्य बाधके सतीति चेत्, तर्हि मुख्यार्थपरतैव न स्यात् न स्याच्च गच्छ गच्छसौत्यत्र गमनांभावपरत्वं। उच्यते । तत्प्रयोजन- कात्वं तत्परत्वं तदर्थश्च प्रतीतिः प्रवृत्ति-निरत्तौ च, स्या लक्षणाया अयावर्तकवादित्यपि बोध्यं । प्रकृतातियानिवारक- विशेषणमाशाइते, 'मुख्य बाधके मतौति मुख्याभिप्राये वाधके सती त्यर्थः, मुख्यार्थप्रतीतीच्छयानुचरितले मतीति यावत्, 'तहीति, इदमुपलक्षणं तौरप्रतीतौच्छयोचारणे मत्स्य-यहादिपरं स्यात् येन केनचित् सम्बन्धेनाविनाभावस्य तचापि सम्भवादित्यपि. बोध्यं । 'गच्छ गच्छभौत्यति । गच्छ गच्छामि चेत् कान्त पन्यानः मन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म नचैव भूयायच गतो भवान् ॥ इति विदेशगमनोधतं भर्तारं प्रति उत्कण्ठितायाः प्रियाया वाक्य- इत्यर्थः, 'गमनाभावपरवमिति व्यञ्जनया गमनामावपरवमित्यर्थः, मुख्याभिप्रायाभाववत्वविरहादिति भावः । मोकार्थस्तु हे कान्त वं गच्छमि चेत् गच्छ ते तव पन्यानः शिवाः कल्याणरूपाः सन्तु किन्तु ममापि जन्म नचैव भूयायव भवान् गत इति गमिथ्य- तीत्यर्थं प्रत्यन्तमुत्कण्ठितत्वात् करणापाटवेन तथाभिधानं नम्मा- गवद्देशान्तरगमनामन्तरनेव मम मरणं भविष्यतीति त्वया न गन्तव्यमिति व्ययार्थः । तदर्थश्चेति 'नत्प्रयोजनकनमित्यत्र तच्छ- ·सावचिन्तामो प्रयोजनत्वञ्च न साध्यत्वं अन्योन्याश्रयात् । नापि प्रतिपाद्यच्चाविषयत्वं, यस्य यदिच्छाविषयः तं प्रति तत्परत्वापत्तेः। तदर्थसाध्यत्वेन इच्छानियम इति चेत्। न। द्रह धूम इत्यत्र जन्य-ज्ञाप्यभेदेन साध्यस्य वहु- ब्दार्थ येत्यर्थः, 'माध्यत्वं' उपधायकवं, 'अन्योन्याश्रयात्' उतान्योन्या- प्रयतादवस्यात, 'प्रतिपाद्येति तहोचरप्रतिपाधेिच्छाविषयत्वं तत्पर मित्यर्थः, 'प्रतिपाद्यः' श्रोता, भवति च अमाच्छन्दादेतप्रतीति- भवतितिप्रतीतिगोधरेकायाः पन्दोऽपि विषय इति भावः । यस्येति, श्रोतः पुरुषम्येनि शेयः, 'यदिच्छाविषयः' यदयदम्तशब्दगोधरसमू- हालम्बनेच्छाविषयः, 'तं प्रति' तत्पुरुषं प्रति, 'तत्परलापत्तरिति नत्तदम्तपरलापत्तेरित्यर्थः। तदर्थमाध्यत्वेनेति तत्तच्छब्दार्थविगेश्यक- स्वमाध्यन्वप्रकारकलेमेत्यर्थः, म्वपदं मन्दपरं, नथाच स्खमाध्यत्वप्रकारक- नहोपरेशाविषयलं तत्परलं, नछदार्थः 'प्रतीतिः प्रवृत्ति-निवृत्ती चेत्युक्रमेव,भवति भाग्माचदादमुकगोधरमतीतिर्भवतु अमुकगोचर- प्रायादिवां भालितीका प्रतीति-महत्यादौ मन्दमाध्यमकारिका माभ्यन्वय पधम्यवादिति भावः । ' धूम इनीति र धूम- गम्दी धूम-तप्रतिपर रनिवाक्यम्यकदेशोत्कीर्तन, नचाच धूममदो धूम तप्रवृतिपर प्रत्ययर्थः, 'माध्यम' माध्यपदार्थम्य, ' কানি এবষ্টৰ যথেষ্ট বিধিমালামা- दिप, धूमपर इत्यनुरोधात् गायनप्रकारकेन्छापा अभियनात् 1.

·भन्दाख्यतुरीयखण्हे तात्ययवादः । १२०. विधतया वाक्यभेदप्रसङ्गात् पुमिच्छाया नियन्तुमश- क्यत्वात्, किन्तु प्रतिपादकेच्छाविपयत्वं तत्परत्वं, यः शब्दः वक्त्वा यदिच्छया प्रयुक्तः स तत्परः, सा चेच्छा धूमस्य धूमपदजन्यवाभावेन खजन्यवनकारकेच्छायास्तत्र वाधितत्वात् धूमप्रतिपर इत्यनुरोधाञ्च खजन्यत्वप्रकारकेच्छाया अभिधेयत्वात् धूमगोचरप्रवृत्तेधूमपदज्ञाप्यत्वाभावेन ज्ञाप्यत्वघटितस्य तब बाधित- नादिति भावः । यद्वा 'वाकाभेदप्रमशात्' परशब्दजानभेदप्रसङ्गात, परशब्दस्यात्तिममङ्गादिति यावत्, सदुचरितेत्यादिव्युत्पत्तेरिति भावः । नन्वित्यं वाक्यभेदे दयापत्तिरेव अन्यथा सिद्धान्तेऽप्यगति- रित्यरुपान्तरमाई, 'पुमिच्छाया इति श्रोतुरिछाया इत्यर्थः, तथाच यत्र वनुरेकगोचरप्रतीताविष्का श्रोतुथ तद्विरुद्धप्रतीतौ तत्र विरुद्धप्रतीतिपरत्वप्रमङ्ग इति भावः । 'प्रतिपादकेति, 'प्रतिपादकः' वका, 'इच्छाविषयत्वं' जनकतासम्पन्धन तप्रकारकेच्छाविभेव्यत्वं जन्य- तासम्बन्धेन तदिशेयकेच्छाप्रकारत्वं वा, एतदेव विवृणोति, 'यः शब्द- इति, 'यदिच्छया' जनकतासम्बन्धेन यत्प्रकारकेच्छया जन्यतासम्बन्धेन यदिशेयकेच्छया वा, 'प्रयुमः' अनुमहितः, तथा जनकतासम्बन्धेन तमकारकवक्षिकाविधेय्यत्वं अन्यनामम्बन्धेन नदिभेप्यायधिशाप्रका- रत्वं वा तत्परत्वं विनिगमकाभावात्, भवति चायं गब्दोऽमुकाती- तिमान् भववितीच्छाया जमकतासम्बन्धन प्रतीनिप्रकारिकाया:(९) ( अयं शम्द' यमुकप्रतीसिमान् भवलिति जनकतासम्बन्धन प्रतीति- प्रकारके छाया रति ए.।

·तत्त्वचिन्तामणौ प्रतिपाद्यधी-प्रवृत्ति-निवृत्तिविपयेति तत्परत्वं। ना- नार्थात सिष्टादनेकपदार्यान्वितैयाक्रियापदात् मुख्य- लाक्षणिकपराचाहत्त्या क्रमेणानेकपदार्थज्ञानं न त्वे- - विशेग्यः शब्दः अमुकगोचरप्रतीतिरेतच्छब्दागवत्वितीच्छाया जन्यता- मम्बन्धेन प्रौनिविशेयिकायाश्च प्रकारः शब्द इति प्रतीतिपरवं शब्दम्य, एतेन प्रवृत्यादिपरत्वमपि व्याख्यातं, किन्तु प्रतीतिपरत्वमेव पशाब्दवोधोपयोगि न तु प्रवृत्त्यादिपरवं अर्यपरलव्यवहार तदो- घरप्रत्तिपरत्ननियन्धनोभान इति भावः) नवे वकृवाक्यस्य श्रोतः शाब्दबोधप्रत्यादिपरत्वं न स्यात् वरिच्छायाः श्रोदशाब्दबोधाद्यवि. पयकलादित्यत घाइ, ‘मा घेनि वक्तृनिष्ठा चेत्यर्थः, 'प्रतिपाद्यः' योता, 'विषया' विषयापि। नम्वेव मामार्थादौ एकदा धरनेकप्रतीतीच्या अनेकार्थतीतिप्रमशरत्यत पाह, 'नानादिति, 'नानार्थात्' हा- दिपदान, पिष्टात येतो धावनौत्यादौ श्वेताटिपटात, 'अनेकेति पदं पटवानयेत्यादिवास्यादित्यर्थः, भुयेति मुग्य-नाणियोधकाना- यो पीप-मम्या म्न रस्याडौ गद्दादिपदादित्यर्थः, 'प्रात्यति नत्- न्यानम्बितम्य पदम्य पुनरनुभन्धानमात्तिः, नेदीय म्यम्नान्तरमियतया पदम पुनरनुसन्धानमनुपा दवीय म्हमानरप्यितम्य पुनर नुमन्धा- ममनुष्टति, मामिहावनोकम-महकमुनि-गायोनेविदिति विधा, अयुतमयानुमधाममध्याहार नि बोय। मादुमरित- लिमिति का।

·. शब्दाण्यतुरोयखण्टे तात्पर्य्यवादः । ३२८ कदैव, सचदुचरितस्य सकदर्थपरत्वनियमनकचोच्चा- रणे अनेकार्थपरत्वाभावादिति सकलतान्त्रि कैकवा- क्यतया) वदन्ति । वयन्तु ब्रूमः । अनेकपदार्थप्रतीतीच्छया एक- मुच्चारणं भवत्येव पुमिच्छायानियन्तुमशक्यत्वात् । स्पेनि एकपदविषयकैकज्ञानस्येत्यर्थः, मकदर्थपरत्वनियमेन' मकदर्थमा- पानुभवजनकलनियमनिश्चयेन, अनेकार्थाननुभावकत्वनियमनिश्चये- नेति यावत्, “मकदुचरितः शब्दः मकदर्थं गमयतीति मिद्धान्तादिति भावः। 'एकत्रोच्चारणे' एकस्मिन् वाक्ये, 'अनेकार्थपरत्वाभावादिति एकदा अनेकार्थप्रतीतिपरत्वाभावादित्यर्थः, उकनियमनिश्श्याप- विशेपदर्शनेन वारेकदा अनेकार्थभनौतीच्छानुत्पत्तेरिति भावः । न चैकदा सूर्य-चन्द्रोभयादिप्रतिपादकपुष्पयन्नादिपदजाने कृति-वर्त- मानलैकवादिमनिपादके लड़ादिपदजाने कृतिमाध्यत्वेष्टमाधनलादि- प्रतिपादके वियादिपदजाने कमंत्वेकवादिप्रतिपादके द्वितीयादि- पदजाने दिव्यादिपरजाने चायं नियमोव्यभिचारोनि वायं। यद्य- पदे एकैकपदमात्रविषयकज्ञानस्यापि नानार्थविषयकानुभवजनकल- मनुभवसिद्धं तदतिरिकपदभ्यस्न एव पतनियमाभ्युपगमान्, तम घटपद-पटपदादिकमेवा)। न च तथापि घटी घटा इत्यादी एक- () सकलतान्त्रिकरणामेकवाक्यतयेतिक। (१) पच प्रम इति ख.। १२) घनेकार्थप्रतीतीच्या ग्कोचारणमिति क । (७) घटपद-पटपदाक्षपदादिकमेनेति का। . 42 ·चिन्तामणे यदि च तदुचारणं नानेकार्थपरं तदात्तिरपि न स्यात् तात्पर्यनिर्वाहार्थमारतिकल्पनात् । थैकपरेऽपि तदापत्तेः । श्रतएवं तदुच्चारणस्य उभय- घटपदमात्रविषयकज्ञानेनैव नानाघटप्रत्यायनाझभिचार इति वाच्य । अतएव नत्र मरूपेकोमाभ्युपगमात् नयाच लुप्तघटपदप्रतिसन्धाना- देव घटान्तरबोधः सरूपैकशेष विना घटादिपदाद्दिवचनादिती नामाघटविषयकयोधम्दप्रसिद्ध एवेति प्राचीनमतनिगः । 'नियन्तुं' विषदर्भनेन निवर्तयितं, तस्येचामनिबन्धकले मा- माभावादिति भावः । इदमुपलक्षणं विशेषदर्शनयामावचिकत्वाचे- त्यपि बोथं । 'तदात्तिरपि न स्यादिनि नदात्तिकम्पनापि न म्यादित्यर्थः, "तात्पर्येति, 'तात्पर्यनिर्बाधा' तात्पर्यविषयान्वय- बोधनिया हाये, 'पात्तिकम्पनादिति लया श्रावृत्तिकम्पना- दित्यर्थः, 'अन्यथा तात्पर्यविषयावयानुपपत्ति विनायावृत्तिकल्पने, 'एकपरेऽपि' घंटोऽम्मोत्यादापि, 'तदापत्ते सदाहतिकन्पना- पत्ते, रद पनपण अनेकार्य तात्पर्य्याम पावत्येवाये कप. मनपयोधः पारश्या बोधनोये वर्षे वकुतात्पर्याभादान, किंध वानुम्तामाभिप्रायाभावेऽपि पत्र विशेषादनात् योवाभयपरन- धमतप पुगपदभयानुभो दुपार रत्यपि द्रश्यं । मनु भने- कार्यतापमावेऽपि न युगपटने कापांनुभवः एककमानवियपक- হমিদ হাসান্ধশেষ স্বা, আইনি হয়- "सिस्थानापगिस.1 -- ·शम्दारयनुरोपण तात्पाद परतायां नात्तिकल्पणं तस्मात्तुल्यवदनेकार्थोपस्थि- तो नापयादिनाने युगपदनेकान्वयवोपो भवति सामग्यास्तुत्यत्वात् प्रथममेकस्यान्वयवोधो न तद- न्यस्येति नियन्तुमशक्यत्वाच । श्रथ विवादाध्या- सितमक्षपदोच्चारणं एकपदैकशक्तिविषयमेक मेवानु- एव न तादृशकार्य-कारभावोऽत एवेत्यर्थः, 'नवारणनि एक- कम्यैव सड़ादिपद-पुप्यान्नादिपदस्यत्ययः, 'उभयपरतायामिति कृति-वर्तमानव-सूर्य-चन्द्रोभयादिपरतायहे इत्यर्थः, 'तुभ्यवदिति युगपदित्यर्थः, 'मामय्यानन्ग्रवादिति एकदा भर्वषामेवानुभावक- भामपोमवादित्यर्थः । मनु सड़ादिपद-पुम्परन्तादिपदानिरिकस्यले तादृशकार्य-कारणभाव इत्यात प्राइ, 'प्रयममिति। 'प्रयेति एकमा- भानुभवमनकतयोभयवादिमिद्धे अक्षपदोचारणत: मिङमाधन- वारपाय 'विवादाध्यामितमिति विवादाण्यामितवधानेकार्थतात्पर्या- कामादिशानममाहितत्व, पदज्ञानस्यैवानुभावकतया वाधवारणय 'उच्चारणमिनि. 'उच्चारण' जान, पक्षतावच्छेदकमामानाधिकरलेन माध्यमिद्धेरद्देयानाचारेणारं पश्यनीत्यादौ समूहालम्बनाक्षपददयानु- मन्याने मांगतो याधः, 'एकपदेति, मन्यस्यैव पदजानम्यान्वयमति- 'योगिपदार्पान्तरविषयकानुभवजनकबाद ममिद्धिवारणाप 'एका- निविषयमिति । यथयेक्रमझिविषयत्वम्य वेदनापयितया तद्दोप- (२) प्रथममेकम्यान्चयबोधोऽनन्तरं तदन्यस्येतीति क.। 10 विवादपदमिति विवादपदसञ्चाने कार्थतालपाकाहादिनानसहित त्वमिति स०,ग..

·तत्त्वचिन्तामणे . यदि च तदुचारणं नानेकार्थपरं तदात्तिरपि न स्यात् तात्पर्य्यनिर्वाहार्थमावृत्तिकल्पनात् । अन्य- थैकपरेऽपि तदापत्तेः । अतएवं तदुचारणस्य उभय- घटपदमारविषयकज्ञानेनैव नानाघटप्रत्यायनाभिचार इति वाया স্ময়ব নম্ব ছয়মামা নবাব ঘষে নিষাবা- देव घटानारबोधः सरूपैको विना घटादिपदाद्विवचनादिनो नानाघटविषयकबोधस्वमसिद्ध एपेनि प्राचीनमत निगः । "नियन्तुं' विशेषदर्शनेन निवर्तयितुं, तस्येच्छाप्रतिबन्धकले मा- भाभावादिति भावः । इद पलवणं विशेषदर्शनस्यामार्वचिकलाचे- स्यपि योध्यं । 'तदादत्तिरपि न स्यादिति नदावृत्तिकल्पमापि न स्थादित्यर्थः, 'तात्पयति, 'तात्पर्यनिर्वाश तात्पर्यविषयावय- बोधनिर्वाहार्थ, 'आस्तिकत्यादिति वया पात्तिकल्पना- दित्यर्थः, 'अन्यथा तात्पर्यविषयावयानुपपत्ति विनाप्यावृत्तिकम्पने, 'एकपरेऽपि' घंटोऽस्तोत्यादापि, 'तदापत्तेः' नदात्तिकपना- पो, दिमुपसणं अनेकार्य नात्पर्याम पावत्येवाये कप. मनपयोधः पाया बोधनोपे ये वकुम्तात्पप्याभावात, कित यकृतासाभिमायाभावेऽपि या विशेषादानात् सोहरभयपरम- धममा पुगपदभयानुभो दुधीर सत्यपि द्रश्यं । नमु प्रम- कार्यतापमयेऽपि न पुगपदने कार्यानुभवः पककमारविषयक- আমি হিমাশাহিশষ স্বা, ঘামনি খয়- भारनियमनापति ए.| ·भन्दाडनुरोप तात्पर्यवाद। ३२१ परतायां नातिकल्पणं तस्मात्तुल्यवदनेकार्थोपस्वि- तौ तात्पादिजाने युगपदनेकान्वयबोधो भवति सामग्यास्तुल्यत्वात् प्रथममेकस्यान्वयवोधो न तद- न्यस्येति नियन्तुमशक्यत्वाञ्च । अथ विवादाध्या- सितमक्षपदोच्चारणं एकपदैकशक्तियिययमैकमेवांनु- एव न तादृश कार्यकारणभावोऽत एवेत्यर्थः, 'तदुभारणभ्येति एक- कस्यैव सड़ादिपद-पुष्पबन्तादिपदोत्यर्थः, 'उभयपरतायामिति शति-वर्तमामय सूर्य-चन्द्रोभयादिपरताय हे इत्यर्थः, 'सन्चवदिति युगपदित्यर्थः, 'मामय्यास्तम्यालादिति एकदा मर्वषामेवानुभावक- मामयोमत्त्वादित्यर्थः । ननु सड़ादिपद-पुष्यबन्तादिपदातिरिमाम्यले तादृयकार्य-कारणभाव इत्यत प्राइ, 'प्रथममिति। 'श्रयेति एकमा- भानुभवानकायोभयवादिमिद्धे अक्षपदोच्चारणेऽगतः मिद्धमाधन- वारणाय विवादास्यामितमिति विवादाध्यासितत्वञ्चागेकापतात्पा- काहादिजानममवहितत्वं, पदशानस्यवानुभावकतया वाधवारणाय 'उच्चारणमिति, 'उच्चारण' जान, पचतावोदकमामानाधिकरण 'माध्यमिद्धेरदेग्यलाचाणाक्षं पश्यतीत्यादौ ममूहालम्पनावपदद्दयानु- मन्धाने नांगतो माधः, “एकपदेति, मर्चन्यैव पदनामम्यान्चयनि- 'योगिपदार्यान्तरविषयकानुभवजनकालादममिद्धिवारणाय 'एका- तिविषयमिति । यद्यप्येकशफिविषयवस्य केवप्तापयितया तदोष- (१) प्रथममेकम्यान्वयबोधोऽनन्तरं तदन्यम्येतीति का। 1) विवादपदमिति विवादपदत्वशानेकार्थतात्पम्यांकाहादिज्ञानममहित- स्वमिति ख.,गा।

·तत्त्वचिन्तामणे यदि च तदुच्चारणं नानेकार्थपरं तदात्तिरपि न स्यात् तात्पर्यनिर्वाहार्थमात्तिकल्पनात् ! थैकपरेऽपि तदापत्तेः । अतएवं तदुचारणस्य उभय- घटपदमात्रविषयकज्ञानेनेव नानाघटप्रत्यायनाभिचार इति वाच्यं । अतएव तत्र मरूपैकोषाभ्युपगमान तयार लुग्नघटपदप्रतिमन्धाना- देव घटानरबोधः सरूपैकशेषं विना घटादिपदाद्विवचनादितो नानापटविषयकवोधस्त्वमसिद्ध पवेति प्राचीनमतनिगर्वः । "नियन्तुं' विपदर्शनेन निवर्तयितं, तस्येच्छाप्रतिवन्धकवे मा- भाभावादिति भावः । इदमुपलदर्श विशेषदर्शनस्यामार्वत्रिकालाई- व्यपि बोथं । 'नदादत्तिरपि न स्वादिनि नदान्तिकल्पनापि न स्थादित्यर्थः, 'तात्पर्येति, 'तात्पर्यनिर्वाहा' तात्पर्यविषयान्वय- মখলিছা, ‘আলিহিনি নয়া স্বান্ধিলা- दित्यर्थः, अन्यथा तात्पर्यविषयावयानुपपत्ति विनाप्यावृत्तिकस्पने, 'एकपरेऽपि' घंटोऽस्तोत्यादावपि, 'तदापत्तेः' तदात्तिकल्पना- पत्ते, पदमुपसवणं अनेका तात्पर्यामचे प्रात्येवाये कप मन्षयोधः प्राण्या मोधनोपे श्रर्षे वकुम्हाल्पाभावान, किच वाकुम्तादृपाभिप्रायाभावेऽपि यष विशेषादर्शनात् योरुभयपरत्व- धमतप युगपदभयानुभयो दुधीर इत्यपि द्रष्टयं । नमु अमे- कार्यकापर्यभन्येऽपि न युगपदने कार्यानुभवः एकेकमाविषयक- মামি হিমাগাসি আই, স্বৰনি ধন- हारणियामरति ·शब्दास्यतुरीयखण्डे तात्पर्यवादः । २३३ भावयति एकपदोच्चारणत्वात् घंटपदोच्चारणवत् । पदे वा() तस्यापि निवेश: कार्य इति । 'एकपदोचारणयादिति एकाक्षपदविषयक ज्ञानवादित्यर्थः, अन्यथा साध्ये विशिष्याचपदोपा- दानायभिचारापत्तेः, साथे हेतो पातपदस्यले यसत्पदं निवेम्य मामान्यतोव्याप्तिरवसेया, तेन घटपदोच्चारणस्य न दृष्टान्तबविरोधः । अनेणावं पश्यतीत्यादौ समूहालम्बनाचपदयानुमन्याने व्यभिचार- वारणय एकत्यक्षपदविशेषणं, ‘पर्वतावच्छेदकमामानाधिकरणेन साध्यसिद्धेरुद्देश्यलाच भागासिद्धिन दोषाय । यद्यप्काक्षपदविष- यकलं ना'चपदयाविषयकले सत्यक्षपद विषयकत्वं, अतेण विभी- नकं पानेत्यादौ विभौतकपदाचपटगोचरसमूहालम्बने व्यभिचारात्, नाप्यक्षपदममानजक्यतावच्छेदककपदयाविषयकवे सत्यक्षपदविष- यकस्वं यत्र ऋमिकाक्षपद-विभौतकपदज्ञानाभ्यां क्रमिकविभिन्ना- उपदजानाभ्यो वा समूहालम्बननानार्थविषयकशाष्ट्वोधम्तवाक्षपद- जाने व्यभिचारापत्तेः । तथापि स्वविषयाचपदनिष्ठान्योन्याभाव- मतियोगियदक्षपदममानशक्यतावच्छेदककं पदं तद्दिषयकज्ञानावि- शिष्टने सत्यचपदशक्रिवितोय्यनिष्टममभिव्याहतपदान्तरलक्षणाज्ञाना- विगिरजानत्वं विवचितं, परमविशिष्टानोपादावादक्षेण पट पाये- त्यादौ घटपदस्याचे लक्षणादमायां घटपदारपद्गौचर्ममूहासम्बने । . " चव वा सक्तपदेनेति क.। (२) यक्षपदविषयकशानलमिति ख•| (२) यक्षपदविषयक ज्ञानवमिति ।

·तत्त्वचिन्तामयो नादवस्य, तथाप्येकानिविषयत्वं स्वविषयाचपदनिष्ट शक्तिविषयवं, स्वपदं पदीभृतज्ञानपरं, विषयक्च विशेय्यत्वं, अन्यथा जाति-तत्- संसर्गयोरप्यनुभवजननादप्रसिद्यापत्तेः, मिद्धमाधनवारणाय “एकमे- बेत्यवधारणं, अन्वयप्रतियोगिपदार्थानतरं जात्यादिकञ्चादायामसि- द्धितादवस्यात् 'एकमिति, नानार्थविषयकस्मृतिजननाबाधः म्यादित्यतोऽनुभवलेनोपादानं जनकलञ्च फलोपधायकत्वं, स्वरूप- योग्यत्वे माथे वाधापत्तेः, तेन स्वविषयाचपदनिरूपित शिविणे- प्यैकमावानुभवोपधायकवं साध्यं पयंत्रमितं । यद्यपि तादृशेकमा- चानुभवोपधापयकत्वं न तादृशैकभिवाननुभावकत्व सति तादृशे- कानुभावकत्वं, अम्बयप्रतियोगिपदाथांन्तरं जात्यादिकञ्चादायाप्रमि- द्धिनादवस्थ्यान, तथापि तादृशशक्तिविशेय्यद्वयाननुभावकले मति तादृशाक्तिवियानुभावकत्वं योध्यं, नच्च स्खविषयाचपदनिहाशि- विशेष्यं यत्वजन्यशान्दमोधविषयस्तविष्ठान्योन्याभावाप्रतियोगिखा- न्यमाप्दयोधविषयस्व विषयासपदनिष्ठशक्तिविशेयकलं, न तु तादृश- मनिविशेष्यदयविषयकामुभवाजनकले सति तादृशशक्तिविशेय्या : भवनमकत्वं, फ्रमिकनामाविषयकामुभवजनकत्वमादायार्थान्तरापरतः, 'अन्योन्याभावय प्रतियोग्यवृत्तियाध्या, तेनोभयान्योन्याभावादिक- मादाय न दोप'। यदि. चाकागादिपदात्काययत्व-खानयत्ता- दिना नामाममिहानन्तरं नकदोभयप्रकारेणावयमोधस्तदा वि- मेथ्यपदम्याने प्रकारपदं निवेम्यापि माध्यान्तरं योध्यं, अधैव मत्यन्त- (1) माध्यामिद्विरूपो दोय ·शब्दास्थतुरीयखण्डे तात्यवादः । २६३ भावयति एकपदोच्चारणत्वात् घटपदोच्चारणवत् । पदे वा(१) तस्यापि निवेश: कार्य इति ! 'एकपदोधारणत्वादिति एकाक्षपदविषयकशानवादित्यर्थः, अन्यथा माध्ये विगिय्याचपदोपा- दानायभिचारापत्तेः, माध्ये हेतौ चाचपदस्यले पत्तत्पदं नियम्य मामान्यतोव्याप्तिरवसेया, तेम घटपदोभारणस्य न दृष्टान्तत्वविरोधः । प्रदेणारं पश्यतीत्यादौ समूहास्तम्बनाक्षपदव्यानुमन्याने व्यभिचार- वारणाय एकेन्यदपदविशेषणं, “पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरप्लेन माध्यमिद्धेरुद्देश्यत्वाच्च भागामिद्धिर्न दोषाय । यद्यष्येकानपद विष- यकलं नावपदयाविषयकवे सत्यचपदविषयकत्वं,(२) अक्षेप विभी- तकं पश्येत्यादौ विभौतकपदाक्षपदगोचरसमूहालम्बने व्यभिचारात्, नायचपदसमानभक्यतावच्छेदककपदयाविषयकले प्रत्यक्षपदविध- यकत्वं,१२ यत्र प्रमिकाक्षपद-विभौतकपदजानाभ्यां क्रमिकविभिन्ना- क्षपदजानाभ्यां वा समूहालापननानार्य विषयकशास्दवोधम्तवारपद- ज्ञाने व्यभिचारापत्तेः । तथापि स्वविषयाक्षपदनिष्ठान्योन्याभाव- प्रतियोगियदरुपदसमानशक्यतावच्छेदककं पदं नदिपयकनानावि- शिष्टत्वे सत्यचपदशक्तिविशेयनिष्ठभमभियाइतपदान्तरस्वक्षणज्ञाना- विशिष्टजानत्वं विचितं, घरमविशिष्टान्तोपादावादक्षणा घटं पर- त्यादौ घटपदण्याचे भक्षणादशायां घटपदाचपदगोचरममूहालम्बने । ( यव वा सक्तपदेनेति का। (1) थचपदविषयकशानवमिति स.। ५९) अक्षमदविपयक्रज्ञानत्यमिति । .

·तत्त्वचिन्तामणी . न व्यभिचारः, अन्योन्याभावश्च प्रतियोग्पत्तिबांध्या,( वैशिघ्यच खाव्यवहितकालावच्छेदैनैकात्मवृत्तिव, स्वाव्यवहितवच खषणपूर्वी- तरक्षणत्रयंमाधारण (२) तेन यत्रानुभवसामय्यादिप्रतिवन्धकवमेन विनम्नदवस्यासपदम्मरणादिभौतकादिपदस्मत्यात्मिकारपदान्तर- स्मृत्यात्मिका वा प्रहपदार्थमतिमातीविभौतकादिपदार्थस्पतिस्ततो मिलिवा भाब्दयोधीपधानं तत्राक्षपदनाने न व्यभिचारः, खभि- बाचपदधानाविशिष्टत्वेनापि विशेषणीयं, तेनैकस्यैवाक्षपदस्य क्रमे- पात्त्या यच नानार्थविषयकः शांब्दवोधस्तत्र न व्यभिचारः । न च तथापि अक्षे अवाणीत्यादौ व्यभिचारमतत्र एकेनैवाक्षपदजानेन नानावबोधादिति वाच्यं । तत्र स्वरूपैकोषाभ्युपगमेन मुशावपद- स्मरणदेव नानासबोधात् स्वरूपैकी विना नानावबोधस्वमिद्धः । न च घटपदोचारणस्य दृष्टन्तलानुरोधेन यत्तयां मामान्यतोव्या- तिरेवादरणीया तथाच चन्द्र-सूर्याधुभयोपस्यापकपुष्पदन्तादिपद- जाने करणत्वकलादिवोधकरतीयादिविभकिमाने च व्यभिचार- इति वाच्यं । तत्तत्पदाविपयकले भतौत्यनेनापि ज्ञानविशेषणात् । यदि च घटपदोच्चारणं व्यतिरेकेण दृष्टान्तः अन्वयदृष्टान्तश्च एक- मात्रयोधकतयोभयवादिमिद्धमदपदजानं तदा तविशेषानुपादा- नेऽपि म पतिः। भच तथापि कारणन्तरविलम्वेन यत्र फत्तविन- . (१) अन्यचा हेत्वप्रसिद्धिरिति माद। (२) तथाचात्र व्यवहितत्वं सक्षणवसाधिकरणसमय,मानधिकर यत्वे सति स्वप्रागभावाधिकरणसमयप्रागमाधिकरणत्व।

·शब्दास्यतुतीयखण्डे तादायवादः । यहा एकत्रोचारणे नानाशनया नानाननुभावक - बस्तत्र यभिचार इति वा । अक्षपदवाच्यनिष्ठतात्पाकाहादि- जानसमवहितस्वेनापि विशेषणादिति भावः। घटपदोचारणवदिति एकपरघटपदजानवदित्यर्थः, नानापरघटपदज्ञानस्य पक्षसमलात्, 'यदेति, अवाक्षपदमेव पक्षः, माध्ये च 'नानार्थति खरूपकथनं, नाना- शक्त्याननुभावकलमा विवक्षितं, तबानतुभावकत्वमात्रस्य माध्यत्वे अनुभावके शतोवाध-व्यभिचारावतः 'नानागत्येति खोयनानामतये- त्यर्थः, अन्यथा सर्वस्यैव पदस्थान्वयप्रतियोगिपदार्थान्तरविषयकानु- भवजनकत्वेन सदोषतादवस्यात्, गतिपदं मयतावच्छेदकपर, तेनेश्वरेच्छारूपायाः शतरेकलेऽपि न पतिः, प्रकारत्वं बतौयार्थः, नथाच खोयनामासस्यतावच्छेदकप्रकारकानुभवजनकत्वाभावः माध्यः, नयाच यावन्ति अक्षपदशक्यतावच्छेदकानि प्रातिखिकरूपेणोपादाय प्रत्येकं स्वशक्यतावच्छेदकीभूततामकारकानुभवजनकत्वे सति तदित- रखशक्यतावच्छेदकप्रकारकानुभवजनकलामादकूरः माध्यः समूहाल- म्वनरूपैवानुमितिः, तागविभिटाभावकूटत्वमेव वा साध्यतावच्छेद- कमिति तु निष्कर्षः । तादृशानुभवजनकवचाचेणाचं पश्येत्यादौ अक्षपददयविषयकसमूहालम्बने प्रसिद्धं, एकस्यैवाचपदस्थाढत्यादि- क्रमेणानेकार्थयोधकत्वात् जानकारणतावादिनये पदस्थाननुभावक- बाच वाध-व्यभिचार-मिद्धमाधमापत्तिरित्यत उनं एकत्रोचारण- इति स्वमात्रविषयकज्ञानमामान्ये इत्यर्थः, तादृशविशिष्टाभाव- १७ समावविषयकशानमादायेत्यर्थ इति ख, ग ।

·सावचिन्तामयो नानार्थत्वात् एकपरनानार्थपदवदिति चेत् । न । थनेकार्थानुभवसामग्रीसत्वेन बाधितत्वात् सामग्री- विरहस्योपाधित्वाच्च । अतरवाक्षमानयेत्युक्ते भिन्न- वत्समाविषयकज्ञानमामान्यकमिति तु फलितार्थः, भामान्यपदो- पादानाच्च तादृमयत्किञ्चिदेकजानमादाय नांगतः सिद्धमाधनमा न्तरं वा, अचेणारं पश्यतीत्यादौ ममूहासम्बनात्मकपददयानुमन्धा- नमादाय व्यभिचारतारणाय म्खमात्रविषयकेति, स्वमात्रविषयकलन्तु खगक्रिविमेय्ये खनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगिपदवृत्तिज्ञानाविशिष्टत्वं, नाक्षेण विभौतकं पग्लेत्यादौ विभौतकपदाचपदगोचरममूहान- मनमादाय न व्यभिचार न वा अज्ञेश घटं पश्येत्यादौ घटपदम्याचे लक्षणादायां घटपदापदगोचरममूहालबनमादाय व्यभिचारः, अन्यन्सर्व पूर्ववत् । 'नानार्थवादिति यावन्ति श्रवपद्गक्यतावच्छेद- कानि प्रातिखिकरूपेणोपादाय प्रत्येकं तवच्छिन्नगक्तिकत्वे मति तदितरधम्मावच्छिन्नमतिकत्वं हेतु', समूहालम्बनः परामर्गः, यत्तयां सामान्यतोव्याप्तिः, पुष्यवन्तादिपदान्यत्वेन विशेषणात्र तत्र व्यभिचार, एवं यस्य पदम्य विवक्षितं जानमामिद्धं तदन्यत्वेनापि विशेषणी- यमिति भावः। 'मामग्रोविरहस्य' नानाथांनुभवमामय्यममवहित- बस्य। 'अतएवेति एकदा एकम्मापदादनेकार्थबोधमामग्रीमत्वा- 1समग्रोविरहवेत्यादि समाहितत्वस्वेयन्त पाठ १०, ग• पुस्तक- इये नास्ति।

·३३० शब्दास्यतुरीयख तात्पर्य्यवाद । प्रकरणादिना भिन्ने तात्पर्यग्रमायां धमे वो प्रति पाद्ययोरेकदैवारर्ति विनानेकार्थप्रतीतिर्न तु तत्रैको विलम्बते, एवं घटं पटं वा आनयेत्यवानयनस्योभय- परत्वे एक्दैवान्वयवोधी न त्यावृत्तिः वाक्यभेदस्वर्थ- भेदात् न ज्ञानसेदात् । गङ्गायां जलं घोयश्च प्रति- वसतीत्यवर) गङ्गापदस्य युगपत्प्रवाह-तौरयोत्तात्पर्य- ग्रहे तयोईयोरप्येकदोपस्थितौ जल-घोषयोरेकदैवा- न्वयवोधः। न च युगपत्तियापत्तिः, इष्टत्वात्, . देवेत्यर्थः, 'प्रतिपाद्ययोः' श्रेत्रोः, तथाच यथा नानापुरुषस्य एकदा नानार्थानुभवस्तया एकस्यापि अन्यथा लाघवात् एकदा नानार्थान- नुभावकत्वव्युत्पत्त्या नानापुरुषम्यापि स न स्यादिति भावः । 'पान- यनस्य' श्रानयनप्रतिपादकपदस्य,(२) 'उभयपरत्वे' उभयव्यक्तिपरत्व- यहे । नन्वेवं भिन्नवाक्यतान्यवहारो न स्यादित्यत आद, वाक्येति वाक्यभेदव्यवहार स्वित्यर्थः, 'अर्थभेदादिति, न तु ज्ञानभेदादिति भावः। 'त्तिदयापत्तिः' वृत्तियज्ञानम्य याब्बोधजनकलापत्तिः, इयत्वादिति मुख्यार्थानुभवमामग्री-लक्ष्यार्थानुभवमामयोः मान- निपतवत् परस्परविरोधित्वे मानाभावादिति भावः । नम्वेवं यौः प्रवेभयेत्यादौ मुख्यार्थान्वयानुपपत्तिविरहस्यले लक्ष्यार्थशाब्दबुद्धि- . (७ तिष्ठतीत्यति ख.। (१) यानयनरयेन्यत्र यानयनादग्यसि पाठ अरमनधमूनपुस्तकत्र ये वनते। +3 ·तावचिन्तामण नानार्थत्वात् एकपरनानार्थपदवदिति चेत् । न । अनेकार्थानुभवसामग्रीसत्त्वेन बाधितत्वात् सामग्री- .. विरहस्योपाधित्वाच्च । अतरवाक्षमानयेत्युक्ते भिन्न- वत्खमात्रविषयकज्ञानसामान्यकमिनि तु फलितार्थः, मामान्यपदो- पदिानाच तादृशयत्किञ्चिदेकज्ञानमादाय नांशतः मिद्धमाधनमा- न्तरं वा, अशेणाई पम्यतीत्यादौ समूहालम्वनात्मकपददयानुमन्धा- नमादाय व्यभिचारवारणाय स्खमाषविषयकेनि, स्वमात्रविषयकवन्तु सानिविशेये स्वनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगिपदवृत्तिज्ञानाविशिष्टत्वं, तेनारेण विभौतकं पश्येत्यादौ विभौतकपदाचपदगोचरममूहाल- बनमादाय न व्यभिचारः न वा अक्षेप घटं पश्येत्यादौ घटपदस्याचे लक्षपादशायां घटपदाक्षपदगोचरममूहालम्बनमादाय व्यभिचारः, अन्यत्सव पूर्ववत् । 'नानार्थत्वादिति यावन्ति अक्षपदशक्यतावच्छेद- कानि प्रातिखिकरूपेणोपादाय प्रत्येकं तदवच्छिन्ननिकवे मति तदितरधर्मावच्छिन्नतिकलं हेतु', समूहालम्बन: परामर्ग', यत्ता मामान्यतोव्याप्तिः, पुष्यवन्तादिपदान्यत्वेन विशेषणव तन व्यभिचारः, एवं यस्य पदस्य विवक्षितं जानमामिटुं तदन्यत्वेनापि विशेषणी- यमिति भावः। 'मामग्रोविरहम्य' मानार्थानुभवमामय्यममवहित- वस्याए । 'प्रतएवेति एकदा एकस्मात्पदादनेकार्थयोधभामग्रीमत्त्वा- . १) सामग्रोविरहस्येवादि समाहितलम्येन्यन्त पाठ ख., ग• पुस्तक स्येबास्ति।

·शब्दाप्यारीयसो तात्पर्यवाद । प्रकरणादिना भिन्ने तात्पर्य प्रमायां भ्रमे वा प्रति पाद्ययोरेकदैवाति विनानेकार्थप्रतीतिर्न त सबैको विलम्बते, एवं घर्ट पटं वा श्रानयेत्यवानयनस्योभय- परत्वे एकदैवान्यययोधो न त्वात्तिः- वाक्यभेदस्वर्थ- भेदात् न मानभेदात् । गङ्गायां जलं घोपश्च प्रति- वसतीत्यत्र) गगापदस्य युगपत्प्रवाह-तौग्योस्तात्पर्य- ग्रहे तयोईयोरप्येकदोपम्पिती जल-घोपयोरेकदैवा- न्वयवोधः। न च युगपत्तिद्दयापत्तिः, इष्टत्वान, . देवेत्यर्थः, 'प्रतिपाद्ययो.' श्रेत्री', तथाच यथा नानापुरुषम्य एकदा नानार्थानुभवस्तया एकम्यापि अन्यथा स्वाधवात् एकदा नानार्थान- नुभावकत्व व्युत्पत्त्या नानापुरुषम्यापि म न स्यादिति भावः। 'श्रान- यनम्य' श्रानयनप्रतिपादकपदम्य,१२) 'उभयपरत्वे' उभययक्तिपरत्व- ग्रहे। नन्वेवं भिन्नवाक्यताव्यवहारो म म्यादित्यत पार, 'वाक्येति वाफ्यभेदव्यवहारस्वित्यर्य:, 'अर्थभेदादिति, न तु ज्ञानभेदादिति भाव. । एत्तियापत्ति.' वृत्तियज्ञानम्य गान्टयोधजनकलापत्तिा, 'इटलादिति मुख्यार्थानुभवमामग्रौ-लक्ष्यार्यानुभवसामयोः पत्म- तिपदवत् परस्परविरोधित्वे मानाभावादिति भावः । नन्वेव यौः प्रवेप्रयोगादौ मुग्णाविशनुपतिविरहस्ट्राले ससा शाब्दबुद्धि- . ( सिछतीत्यति ल.। (१यानयनस्येयव दानयनापदम्येति पाठ असालब्धमुमपुस्तकवये वर्तते । 13 ·ताचचिन्तामणौ तात्पादि वृत्तिः, न तु वृत्त्यनुरोधात् तात्पर्य, गौण- लाक्षणिकयोरुच्छेदापत्तेः तात्पर्यनिर्वाहार्थ वृत्तित्वेन दशायां नियमतोमुख्याध्याब्दवोधापत्तिः स्वक्षणायाः शक्यसम्बन्धा- त्मकत्वेन लक्षण-लक्ष्यार्थयोरुपस्थितिकाले प्रति-क्यार्थयोरवन- मुपस्थितरित्यत आह, तात्पय्याद्धौति तात्पर्यज्ञानमहकाराद्धी- व्यर्थः, 'वृत्तिरिति, शाब्दबोधोपधायिकेति शेषः, तथा मुख्यार्थ तात्पर्यज्ञानाभावदायामेव स्वध्यार्थमात्रशाब्दबोध इति भावः । ननु उत्तिज्ञानार्थमेव तत्पर्यज्ञानग्यापेक्षितत्वादन्यतः मिद्धे वृत्ति- जाने तात्पर्यज्ञानमत्त्वमकिश्चितकरमित्यत आह, 'न लिति, 'वृत्त्यनुरोधात्' वृत्तिज्ञानानुरोधान्, 'तात्पर्य' तात्पर्यज्ञानं, अपे- शितमिति मेषः किन्तु माब्दयोधहेतुतयेति भावः । शाब्दबोध- हेतुत्वे युझिमाइ, 'गौए-तादपिकयोरिति चन्द्र पग्न यष्टीः प्रवे- जयेत्यादौ मुख्यान्वियानुपपत्तिविरदस्यले गौण-लाक्षणिकार्थ- शाब्दयोधयोरित्यर्थः, मुस्मार्थानुभवसामग्री-लत्यार्यानुभवमामय्योः मत्प्रतिपक्षवत् परस्परविरोधिववादिनस्तवेति शेषः, 'उच्छेदापत्ते- रिति तात्पर्यज्ञानस्य मान्दवोधाइततया मुख्याथै तात्पर्यामवे- ऽथुभयानुभामामीमत्त्वादिति भावः। ननु न भवत्येव तत्र लाक्षणि- कार्थप्राब्दबोधः किन्तु गङ्गायां घोषइत्यादौ यत्र मुख्याम्पिया- नुपपत्तिज्ञानं तत्रैव सादपिकार्थवोधदत्यत आइ, 'तात्पर्यनिर्वा- शामिति मुख्यार्थवाधस्यले तात्पर्यविषयतच्याचियोधार्थमि- त्यर्थः, अत्तिवेन' भाम्दबोधकारोशनजानविषयसम्बन्धवेन, 'नयोः, ·शब्दारयतुरोपखरडे नात्पर्यवादः । तयोः कल्पनात् । मुख्य लाक्षणिकयोरेकैकमात्रपरत्वे तु युगपत्तियविरोधः । अनेकान्वयबोधपरत्वे वृत्ति- इयविरोधस्य दोपत्वे परिभापापत्ते, यत्र मुख्याथै शीघ्र- त्वेन प्रथममन्वयबोधः अनन्तरं लाक्षणिकान्वयवोधः तवात्तिरेव तस्मात् युगपत्तात्पर्यग्रहे सति नात्तिः किन्त्वनेकार्थपरत्वे सत्येव यत्र तात्पर्यग्रक्रमादन्वय- बोधनमः तचारत्तिः प्रथमोचारणस्य पर्यवसितत्वादि- ति। एवञ्च लोके कृप्तत्वात् वेदेऽपौदं तात्पर्यमिति तस्य पौरुषेयत्वं । गौणण-तदितरलक्षणयोः । “एकेकमाचपरत्वे तु' एकैकमानपरत्वग्रहे द, 'त्तिदयविरोधः' वृत्तियज्ञानस्य शाब्दबोधजनकल्लामावः, 'परत्वे' परत्वग्रह, 'त्तिदयविरोधस्य' विरोधित्तियज्ञानस्य, 'दोपवे' परस्परफलप्रतिपन्धकवाभिधाने, 'परिभाषापत्तेरिति नद- भिधानस्य खशास्त्रमात्रपरिभाषापत्चरित्यर्थः, शैवत्वेन' प्रथमोपस्थि- तलेन, 'नचात्तिरेवेति, प्राथमिकपदचानस्य नटत्वादिति भावः । 'तात्पर्यायहकमादिति.गाब्दमामय्यन्तरस्याप्युपश्चक्षणं, "प्रथमोच्चार- पास्य' प्राथमिकपदज्ञानम्य, 'पर्यावमितलादिति नष्टत्वादिस्यर्थः, 'ददं 'तात्पर्य्यमिवि वनुरिच्छागर्भतात्पर्यमित्यर्थः, माब्दप्रयोजकमिति मेषः, "तस्य वेदस्य, 'पौरुषेयत्वमिति पुरुपप्रणीतत्वमित्यर्थः, नच्च पुरुषकण्ठादिजन्यत्वं पुरुषप्रयत्नजन्यवं वेति भावः । नम्बस्तु नात्पर्य्यानुरोधावेदस्य पुरुषमणौतवं तथापि नित्यज्ञा- ·तत्वचिन्तामणे अब मीमांसका यथोचारणपूर्वकत्वात् अारएं वेद परतन्त्र तथा तात्पर्य्यमपि तात्पर्यपूर्वकमेवेति नादिमत्प्रणोतवन्तु कुतः पूर्वपूर्वाध्यापकपरम्पराप्रणोतवेनैव तदु- पपत्तेरित्यभिप्रायेण शरने, 'अचेति, 'मोमांसका ईश्वरस्य वेदकलवा- नभ्युपगन्तृमीमामकाः, 'उच्चारणपूर्वकत्वादिति भजातीयोचारणमा- पेक्षवादित्यर्थः, माजात्यञ्च ममानानुपूर्वोकलं, उचारणं ज्ञानं, नासा- पेचवक्ष तन्नन्यवाक्यार्थज्ञानम्य माजापरम्परया वा प्रयोज्यलं, 'उधा- रणं वेद इति करणापाटवाधजन्यं वेदम्योचारणमात्रमित्यर्थः, उच्चा- रणध तदनकुम्नकण्टाघभिघातः तदनकृन्नायझो वा, 'परतन्त्रमिति मनातीयोच्चारणानपेवं यत्तदन्यमित्यर्थः, अन्यथा माध्याविशेषापत्तेः, अयश्च मौमामकम्य म्बमते दृष्टान्तः, नैयायिकमते ईश्वरीय- वेदोचारणम्येव मनातीयोञ्चारणमापेक्षवाभावादाक्यार्थशाम ततो- वाक्यायप्रतीतीशा ततोवाक्यार्थप्रतीतिरपेटमाधनताशानायाको- हा ततो वाक्यरूपेष्टमाधनतानानान कण्वाभिधानादौ प्रय- अन्ततः कष्टायभिधान इति झमेणेश्वरीयकष्टाभिधानादः तन्म অত্র যা সয়াসসহীৰামায়া। গ ঘ বলেখি पायाधगमरणाधीनवेटोसारणम्य शकीयवेटोचारणाय च ग गेण मशानीयोशारण गन्यापयामान प्रयोज्यवमिति बाय । সিলফি তয় ঘশ সমীয়াঘাষে यो। ) वापतममितिला ·शब्दायतुरीयखगरे तात्पर्यवाद। परतन्त्रं न तु कस्यापि प्रघमं तात्पर्य अनादित्वात् पूर्वपूर्ववाक्यार्थज्ञानेच्छयोच्चारणमुपजीव्याग्रिमाग्रिमस्य तदिच्छयोचारणात्, तदिच्छया तदुच्चारणमेव हि तत्- परत्वं लोक-वेदसाधारणं, सा चेच्छा स्वतन्त्रा परतन्त्रा जन्यवाक्यांर्धानुभवाधीनत्वेन परम्परया प्रयोज्यत्वमम्भवात् शकस्या- प्यानुपूर्वोजानामुपूर्वी गोचरेछादिक्रमेण वेदोचारणं श्रानुपूर्वी ज्ञान- वमिक्षकम्यानुपूर्वी प्रयोगाधीनं, तम्यानुपूर्वी प्रयोगशावग्नं साचात्य- रम्परया मजातीयोच्चारणजन्यवाक्यार्थज्ञानाधीन इति तचापि परम्परया प्रयोज्यत्वमन्भवादिति भावः। 'तात्पर्य्यमपीति वेदगोचर- तात्पर्य्यमपौत्यर्थः, 'तात्पर्यपूर्यकमिति मजातीयगोचरवकृतात्पर्य- जानमापेनमित्यर्थः, सापेक्षत्वञ्च पूर्ववत्तजन्यवाक्यार्थज्ञानस्य चाचा- त्परम्परया प्रयाज्यत्वं, 'परतन्त्रमिनि मजातीयगोचरवक्तृतात्पर्य- जानानपेवं यत्तदन्यदित्यर्थ , 'कम्यापि' वेदवतु', 'प्रथममिति सजातीयगोचरवकृतात्पर्यज्ञाननिरपेक्षमित्यर्थः, । ननु मर्गाद्यकाली- नवेदवकृतात्पर्य्यस्य मनातीयगोचरवकृतात्पर्यज्ञानमायेचत्यमनुपपत्र- मित्यत आह, 'अनादित्वादिति मर्गविच्छेदरहितलादित्यर्थः, (२) 'पूर्वपूर्वेति पूर्वपूर्वाध्यापकस्येत्यर्थः, 'उपनौव्येति वाक्यार्यज्ञानद्वारा उपजीव्येत्यर्थः । मनु स्वतन्त्रतदिच्छयोचारणमेव तत्परत्वं कथम- ध्यापकतात्पर्येण निर्वाह्यामित्यत पाह, 'तदिइयेति, 'लोक वेद- (१) साविच्छेदविरहादिति घ.!

·सर्वाधिकार ३०२ वेति न. काहिशेषः, तदवधारणञ्चानादिमीमांसा- परिशोधितन्यायाहेद इत्युभयवादिसिद्धं, अतस्तात्य- यानुरोधेन वेदस्य न पौरुषेयत्वं । नन्वर्थचानं विनो- धरितवेदात् कथमर्थधीः वाक्यार्थज्ञानं विना तदिच्छ- योच्चारणाभावात्, प्रतिपुरुपमुच्चारणभेदादिति चेत्, ताई पद्यमानभारतादपि तयाभूतादर्थधीन स्यात व्यासेन यत्प्रतीतीच्छया उच्चारणं कृतं तज्जातीयत्वात् अर्थज्ञानं विनापि पद्यमानभारतादर्थधौरिति चेत्, तहि वेदेऽपि तुल्यं, तत्तात्पर्यकजातीयत्वस्य निया- माधारणमिति, शाब्दप्रमाप्रयोजकमिति शेषः, लाघवादिति भावः। 'स्वतन्त्रेति भजातीयगोचरवकृतात्पर्यज्ञाननिरपेवेत्यर्थः, 'परतन्त्रेति नसापेवेत्यर्थः, 'अनादिमीमांमा' नाघवादिज्ञानात्मकतर्कः, 'परि- मोधितेति महटनेत्यर्थः, 'न्याय' अनुमान, 'पौरपेयत्वमिति नित्य- मानादिममणेतवमित्यर्थः । यद्यपि तन्मतेऽप्रमिद्धिमायापि वेद- वकुम्मात्पर्यय न नित्यवमित्यर्थः । 'अर्थज्ञान विनेनि शुकाधुचरि- मादित्यर्थः, 'त्रयंधोरिति विशेषदर्मिनोऽर्थधौरित्यर्थ, 'नदिच्या' वाया जाने च्छया। मनु पुराणानारम्य तदात्यार्थप्रतीतीच्छा वर्तत- एव नदिश्योधरितोऽयं वेद इत्यत आह, 'प्रतिपुरुषमिति, 'उपारणभेदार' वाक्यभेदाग, 'तथास्ता' अर्थशानं विनोधरि- माग, तनातीयमादिति, माशायमानुपथ्यो विवक्षितं, 'वैदे' तपा- ·भन्दाख्यतुरोयखण्डे तात्पर्य्यवादः । मकत्वात् अन्यथा पव्यमानवेदात्तवाप्यर्थधीन स्यात् ईश्वराप्रणीतत्वात् । अथ वेदः पौरुषेयः वाक्यत्वात् भारतादिवत् इति चेत्, को वेदः, अनुगतधर्माभावेन तस्य शाखासु नानार्थत्वात्, तथाहि न मुख्यवेदपद- प्रयोगविषयोवेदः मुखार्थाकथनात्। नापि शाखा- समुदायः, तस्य वेदनिरूप्यत्वात् समुदायस्याप्रति- पादकत्वेन वाक्यत्वा सिद्धेश्च । नापि स्वर्गकामादियाक्यं, . भूतवेदे, 'पद्यमानवेदादिति शुक-मूर्खादिपद्यमानवेदादित्यर्थः, 'तव' नेयायिकस्य । ननु मम ईश्वरीयवाक्यार्थप्रतौतौछामादाय तत्रोप- पत्तिरित्यत आई, 'ईश्वरेति, प्रतिपुरुषं वाक्यभेदादिति भावः । उच्चारणस्य स्वातन्त्र्ये मिद्धे अर्थमिद्धमेव तात्पर्यम्यापि स्वातन्त्र्यं खतन्त्रोच्चारणव्यक्किमूलभूतवाक्यार्थप्रनौतीच्छाव्यतरेव स्वतन्तलादि- त्यभिप्रेत्योचारणस्य स्वातन्त्र्यमेव साधयित मदते, 'अथेति, 'कोवेदः' किं वेदत्वं, 'मुख्येति, 'प्रयोगः' वृत्तिः, तथाच मुख्या या वेदपदत्तिस्तदाश्रय इत्यर्थः, वेदपद शक्यत्वमिति तु फलितार्थः, शक्यतावच्छेदकज्ञानं विना शक्य गनिज्ञानं न सम्भवतीत्यभिप्रायेणाह, 'मुख्याति अनुगत शक्यतावच्छेदकज्ञानाभावादित्यर्थः,। 'नापीति, सर्वच 'वेद इत्यनुषज्यते, 'तस्येति, वेदैकदेशस्य शाखावादिति भावः। अन्नपानुभवोपधायकलं दालमित्यभिप्रायेाह, 'समुदायस्टेति, 'अप्रतिपादकत्वेन' अन्वयानुभवानुपधायकवेन, 'अमिद्धेथेति अनुप- धायकव्यको भागासिद्धेश्चेत्यर्थः, यद्रा व्यासज्यसत्यधिकरणताकाभाव.

·२४० • तत्त्वचिन्तामणौ स्मृति-भारतादेरपि तथात्वात् । नापि सन्दिग्धकर्वक वाक्यं, वादिनोनिश्चयात्। वाद्यनुमानयोस्तुल्यत्वेन मध्य- स्थस्य संशय इति चेत, तर्वानुमानाभ्यां तस्य संशयो- मध्यस्थसंशयप्रश्नानन्तरश्चानुमानमित्यन्योन्याश्रयः । नापि विवादाध्यासितं वाक्यं, अनुगतधर्म विना वि, वादस्याप्यभावात् भारतादावपि तत्सम्भवाच्च । नापि । मभ्युपेत्येदं, तथार स्वरूपामिद्धेश्वेत्येवार्थः । 'वर्गकामादौति भन्द- नदुपौविरमापातिरिकप्रमाएजन्यामित्यविषयार्थकवाक्यमित्यर्थः । 'मन्दिगोति मन्दिग्धपौरुषेयत्व केत्यर्थः, 'निश्चयान्' अन्यतरकोटि- निययान, 'वाद्यनुमानयोरिति पौरुषेयत्वापौरुषेयरमाधकवाद्यनु- मानयोरित्यर्थः, तन्यत्वेनेति, अप्रामाण्यमंगयादिति शेषः, 'मध्यस्यम्य मंगय रति नजन्यकोटिइयमास्या मध्यम्यस्य मानमः मंशय इत्यर्थः, "अनुमानाभ्यामिति, कोरियसत्येति मेष:, 'मंशयप्रश्नानन्तरमिति, प्रोनेयमंशयानन्तरमित्यर्थः, पक्षतावच्छेदकमानं विना अनुमाना- माभादिति भावः । इदमुपलक्षणं भारतादावपि कदाचित नादूगर्भशयमभवाचतः मिद्धमाधनापत्तिरित्यपि योध्यं । "विवा- देखि मौमांमकामामपौरुषेयावप्रतिपत्तिविशेस्यत्वमित्यर्थः, "अनुगत- धम विनेति अनुगत विशेष्यतावच्छेदकं विनेत्यर्थः, "विवादम्येति अपारयेयवप्रतिपत्तिवियत्वम्यापीत्यर्थः, 'भावान्' अनुगतता-, . -- tyanायोति ·प्राब्दायतुरीयखण्डे तात्पर्यवादः । ३३५ महाजनानां वेदाकारांनुगतव्यवहारात वेदत्वं जातिः, देवदत्तीयत्वाद्यनुमापकशब्दत्तिजातिभिः सकरप्रस- : ङ्गात् । किञ्च पौरुषेयत्वं न तदर्थधौजन्यत्वं तदुच्चारण- यौप्रभवत्वं वा, अध्यापक-तदुभयधौजन्यत्वेन सिद्ध- साधनात् । नाप्युच्चारणस्य सादित्वं, प्रत्युचारणस्य सादित्वात्। नापि स्वतन्त्र पुरुपप्रणीतत्वं, पद्मभानवेद- भावात्, तत्तयक्रित्वम्य विशेग्यतावच्छेदकबेऽपि विशेष्यतावच्छेदक- धर्मभेदेन विशेषताभेदादिति भावः । नमुनादृशमनिपत्तिविशेष्य- तालनामुगम इत्यत'बाह, 'भारतेति, 'देवदत्तीयवाद्येति, पदमा- पाततः तादृाजातीनां कार्यतावच्छेद कतया ननावेऽपि पतिविर- हात् । वन्ततम वेदलं जातिः प्रत्येकवर्णपरिसमाप्ता व्यामज्यत्ति- र्वा, श्राद्ये प्रत्येकवर्णयऽपि तत्प्रत्यक्षापत्तेः । न च पूर्वपूर्ववर्णानु- भवशसंस्कारमहशतेन्द्रियवेधा परमवर्णवृत्तिरिति वाच्यं । परमवर्या- तिरिक्रमकस्तवर्णपहेऽपि तद्ग्रहात्कवादिना साहय॑म्य दुवारलाच । न । कत्व खलादिव्याप्यं नानति वाच्यं । अनुगतत्वानुपपत्तेः । न दिनीयः, आतेरतयालादित्येव तत्वं । माध्यं विकम्पयति, किञ्चति, 'नदर्थ ति वेदार्थत्यर्थः, 'तमारणेति वेदानुपूर्वो विशेषेत्यर्थः, 'मादित्वमिनि नथाच माधुञ्चारणजन्यत्वं माध्यमित्यर्थः, 'मादित्व' प्रागभावप्रतियोगिवं, उच्चारण कण्डाभिधातः, 'प्रायुचारणम्येति पन्चारणमात्रस्यैवेत्यर्थः, तथाच मिद्धमाधन मिति भावः । 'नतन्वेति मजातीयोच्चारणानपेदवकृपयनअन्यत्वमित्यर्थः, अत. 'नापीत्यादिना . 4.

·तत्वचिन्तामणौ भारतयोस्तदभावात् । तचातीयः स्वतन्त्रपुरुषप्रणीत- इति चेत्, ताई पद्यमानभारत व्यासस्य न ममेति कथं स्थात्, स्वातन्व्यञ्च यद्युञ्चारणव्यक्तौ तदा ममा. प्युच्चारणसामान्ये न व्यासस्यापि। किञ्च स्वतन्त्र - अग्रेतनेन न पौनम्त्य, 'पद्यमानेति, तथागतोवाध-व्यभिचारा- विति भावः । 'नचातीय इति, नाच स्वतन्त्रपुरुषप्रणेतजातीयलं माध्यमिति भावः । 'नहीति पद्यमानभारतस्य स्वतन्त्रपुरुषप्रणेत- जातीयत्वं वदता तत् स्वतन्त्रपुरुषप्रणेतं न भवतीत्युनं भवति, तथाच पद्यमानभारतं व्यामस्येति व्यवहारो न स्यात् तदीपवयत्र- हारं प्रति सजातीयोचारणानपेक्षतदीयप्रयत्नजन्यत्वस्य नियामकवान अथा साक्षात्परम्परया तदीयमयनप्रयोन्यत्वमेव तदीयवव्यवहार- नियामकं तदा न ममेति व्यवहारः कथं म्यादित्यर्थः । साजात्यं तत्तयक्रियेन विवदितं शब्दवेन वेति विकल्य दूपणान्तरमाह। 'स्वातन्त्र्यञ्चेति स्वातन्त्र्यघटकचानात्यनिरूपकत्वञ्चेत्यर्थः, 'उच्चारण- ध्यकाविति नयतित्वे इत्ययः, 'ममापौनि ममापि वेदानुकूलयनः मशानीयोच्चारानपेच इत्यर्थः, नवाचाम्मदादिप्रयत्नमादाय मिर- भाधन मिति भावः । 'उच्चारणसामान्य इति गन्दले इत्यर्थः, 'न ध्याममायोति न व्यामम्यापि भारतानुकृन्तप्रयत्नः सभातौंयोचारणा- मपेदः वेदोधारमापेक्षवादित्यर्थ , नथाच व्यभिचार इति भावः । मनु मात्रायमानुपूर्ध्या विवचितमित्याराह, 'किञ्चेति, 'सातौ ( अत्यम्य यदोबा ·शब्दास्यतुरीयाबण्डे तात्पर्यवादः । . रूपप्रणीतजातीयत्वं यदि साध्यते तदाद्यभारते स्मृती च वाक्यत्वमनैकान्तिकं, न हि तज्जातीयं स्वतन्त्र पुरुष- प्रणीतमस्ति । अथ स्वतन्तकृतसजातीयं स्वतन्त्रपुरुय- प्रणीतमिति साध्यमनिधारितविशेष जीवी क्वचि- दस्तौति वदिति चेत् । न। पद्यमानभारते व्यभि- चारात्। अथार्थ प्रतीत्य तदर्थपरतया प्रतिसन्धीय- मानपदत्वं पौरुषेयत्वं तस्य पथममावश्यकत्वात्, अत- चेति प्राधस्मृतीचेत्यर्थः, न हि तज्जातीयमिति, तत्पूर्वमिति गेषः, तथाच तन्नातीयलस्य भेदंघटितलात्मत्ययस्य चातीतार्थकत्वाट्य- भिचार रति भावः। ननु वेदजातीयं पचः स्वतन्त्रपुरुषपणेतत्वं सायं पचतावच्छेदकमामानाधिकरण्येन च माध्यमिद्धिरुद्देस्था अतः पद्यमानवेदे नांगतोयाध इत्यागते, 'श्रयेति, 'खतन्त्रशतमजाती- यमिति बेदमनातौमित्यर्थः, 'इति माध्यमिति इति परताव- च्छेदकमामानाधिकरण्येनानुमेयमित्यर्थः । नतु सर्गाधकालीनोवेदः पर इदानीन्ततनौवा, श्राद्ये पाश्रयामिद्धिः परमे वाध इत्यन- उन 'अनिर्धारितविशेषमिति अविषयोकृतपक्षनिष्ठविशेषमित्यर्थः, वेदवेनैव पचत्वादिति भावः । अत्र च माधनक्रियाविशेषणत्वात द्वितीया, 'पद्यमानेति, अंगतोयाधाभावेऽपि व्यभिचार रति भावः । 'यति, 'अर्थ प्रतीत्येति स्वरूपकथनं, "नदर्थपरतयेति स्वार्थपती- तौच्छयेत्यर्थः, तस्येति स्वार्थप्रतीतोछारूपस्य तत्परत्वस्येत्यर्थः, (१) इत्यनिर्दारितविशेष साध्यमिति क, ख, ग ।

·इ. तत्यचिन्तामणे अतएव. एवानुचारितोऽपि मौनिलोकः पौरुषेय इति चेत् । न। अर्थनानवताध्यापकेन. सिद्धसाधनात्, अन्यथा पद्यमानवेद-भारताभ्यां व्यभिचारात् । वेदत्वं स्वतन्त्रपुरुषमणीतत्ति वाक्यत्तिधर्मत्वात् भारतत्ववदिति निरस्तं । स्वतन्त्रप्रणीतत्वं हि वा. क्यार्थगोचरयथार्थज्ञानचियापयिषयोचारणं तथाच तथाविधाध्यापकेन सिहसाधनं। एतेन वकृत्वानुवक्त: . "श्रतएवेति उच्चरितत्वमुपेक्ष्य प्रतिमन्धौवमानलोपादनादवेत्यर्थः । পর মনীষীকোলৰৱনৰ নময় সীনীক্ষা বিশ্ব- शौयेत्यत श्राइ, 'अन्यथेति स्वातव्यविशेषणाचेपे इत्यर्थः, 'पद्य- मानदैनि, इदच पक्षममेऽपि व्यभिचारम्य मन्दिग्धाने कातिकतया दोपवनये, 'अण्व' मिद्धभाधन-व्यभिचाराभ्यामेव, 'वाक्येति धोग्यताविभिटवाश्येत्यर्थ:(१), तेन माध्यम्य यथार्थवघटितवेऽययोग्य- वाक्यवृत्तिधर्म न व्यभिचारः । “विग्यापयिषया' जननेष्या," 'नयाविधेति प्रथमानवतेत्यर्थः, उरूपेण वातव्यणेच्छाविशेषणेत पद्यमामवेदादित्तिनदेदयत्रित्वादी रभिचार इति भावः । 'एते. नेनि पचमानवेद-भारतयोर्यभिधारणेत्यर्थ... 'वलानुकत्वयोरिति, मजातीयक्षमायाप्योचारणसं वायं, नशाप्योचाराकरीत्यमन- ( भोग्दनादिकटितवान्यति । (बामपति।

·शब्दाल्यतुरौयखण्डे वात्पर्य्यवादः । ३९८ त्वयोर्भेदस्य लोकसिइत्वात् सवनृकात्वं साध्यमिति निरस्तं । नापि सजातीयोचारणनपेक्षोच्चारणं पौरु- पेयत्वं पद्यमानवेदे बाधात् भारते व्यभिचाराच्च । उच्यते, शब्द-तदुपजीविप्रमाणातिरिक्तप्रमाणजन्य- वकृलमिति भावः। भेदस्य लोकमिद्धवलादिनि, 'नथाच नाध्यापा- केन मिद्धमाधनं तस्य वक्तृत्वाभावादिति भावः। 'सजातीयेति मजा- नीयस्य यदुचारणं ज्ञानं तदनपेवं तदप्रयोज्यं यदुचारणं कण्ठाद्य- भिघातम्तजन्यत्वमित्यर्थः, पूर्व तादृशप्रयत्नजन्यत्वं माध्यमिह १ नादृशकण्हाद्यभिघातजन्यवमिति मेदान पौनरुत्य, माजात्यमानुपूर्व्य विवक्षितं, प्रयोज्यत्वञ्च वजन्यवाक्यार्थज्ञान-तदिच्छादिद्वारा पूर्वाना- क्रमेण वोj, 'पद्यमानवेद इति, पक्षताछेदकसामानाधिकरण्येन माध्यसिद्धेरुद्देश्यले च यचास्मदादीनां वेदसमानानुपूर्वी के वाक्यं करणपाटवादिना देववशसम्पन्नं तवांगतः मिद्धमाधनमिति भावः । किं वेदत्वमिनि पक्षतावच्छेदकाने ममाधत्ते, 'शब्देति शम्दानिरिक्त मन्दोपजौविप्रमाणतिरिक्तञ्च यत्प्रमाणं नजन्यामितिविषयार्थको चस्तदन्यत्वे सति शब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानेमाजन्योयः प्रमाणशब्दतत्त्व-. मित्यर्थः, तयाचेदमेव पक्षतावच्छेदकमिति भावः । अब व्यासादि- चाचुपादिप्रत्यक्षजन्ये दृष्टार्थकभारनादौ दृष्टार्थकायुर्वेदादौ शति- व्याप्तिवारणय सत्यन्तं इत्यञ्च तदुभयातिरिक्र प्रमाणं चतुरादिरेव तजन्यप्रमिति विषयार्थकतया नयोनातिव्याप्तिः । न च दृष्टार्थक- .

·तावचिन्तामयो + वेदम्य वक्ष्यतया कथं नत्रानियाप्तिरिति वायं। परैस्तस्य वेदवा- नभ्युपगमेन तम्यालयलादन्यया तत्र मत्यनमनोकामावेनायायापत्ते: तम्य वेदवाभावेऽपि पुराण-वेदव्याख्यानादेरिवाध्ययननिषेधौवाद- निकः भद्रादीनां। थत्तु गेहे घटोतीत्यादिप्रत्यक्षजन्ये गेहे घटोऽस्तीत्यादिलौकिक- बाक्येतियाप्तिवारणय सत्यन्तमिनि, तब, वक्ष्यमएयुन्या अदृष्ट- जनकाध्ययनविषयले मतीत्यनेनापि विशेषणोयतया तवातियाप्ति- विरहात्। प्रमित्यविषयार्थकलमाचोकावमम्भव इति जन्यान्तं प्रमितिविन- पणं, मन्दीपनीयतिरिकत्वमात्रम्य प्रमाणविशेषणवेऽप्यमम्भवः मन्दो- पनीयनिरिकन प्रमाणेन बेदाधात्मकमब्देन वेदार्थस्य प्रमापणदतः प्रदातिरिक्रवमपि प्रमाणविशेषणं, मन्दपदश्च गन्दजानपरं, अन्यथा भब्द-नदुपजीव्यतिरिकप्रमाणेन वेदाधात्मकमब्दज्ञानेन वेदार्थम्य प्रमापणादमम्मवतादवस्थ्यात् प्रन्दम्य वाप्रमाणखान्न तमादाया- भन्भवः, सदज्ञानातिरिकवमात्रौहावयमम्भवः भन्दशानातिरिक- .प्रमाणेनानुमानेन वेदार्पण प्रमापणदतमादुभयानिरिकलमुपात्तं, इत्यवानुमानेन माध्यादिप्रमिार्य वेदम्यापेरणनामम्भवः । नपत्र मदोपमोपित्वं न सन्दजन्य व्याप्तिभानादेरप्यतयावेनामाभवापत्तेः। भापि नन्मनक्वं, नथापि चतुरादैदीपदानादिप्रवृत्त्यादिमनशा- दृष्टदारा विधिवाक्यममकतया तम्मन्योपनीतमानमादायामम्मामा- येऽपि अवष्टियजन्यौपनोनभानविषयाकवादस्याप्यापतेः अवणम्य नियतया अदृष्टदारापिंप्रदामनकवात् आत्म-मम.प्रतिनित्य- ·शम्दाहतुरीयखड़े वासर्यवादः । . ३११ प्रमाणजन्यानुमित्यादिविषयावतया असम्भवापत्य। अथ द्वितीय- प्रमाणपामाधारणप्रामाणपरं तेनात्म-मनाप्रमनिप्रमाएमादाय ना- मन्मव:, प्रमित्यविषयार्थकेत्यत्र प्रमितिय उभयवादिभिहूवेन खज- न्यजानमामानाकारत्वेन च विशेषणीया, सपदमन्यत्वप्रतियोगि- बाक्यपरं तेन अवयजन्यौपनौतभानमादाय नायाभिः, न वा आत्मा रछावानात्मवादित्याद्यनुमितिविषयवकिश्चिदर्थके स्वर्गकामीय- देतेत्यादिवेदेश्याप्तिः, न वा अभिधेयं प्रमेयात् अभिधेयवादि- त्यादिघामान्यप्रव्यामत्तिजज्ञानमूलकानुमितिविषयार्थकता) श्रम- म्भवः । न च तथासत्यदृष्टम्य जन्यमाहेत्तया चक्षुरादर्जन्यप्रमाण- मानवादृष्टद्वारा विधिवाक्यमनकवेन अवपन्देव सब्दमूनक- प्रमाणतिरिकामाधारणप्रमाएवात् यवणायोग्यार्थकदृष्टार्यकभार- तादावतियाप्यापत्तिरिति वाच्यं। अदृयाद्वारकान्दमुलकलन विदिततेन चरादेरपि तादृाप्रमाणतिरिकामाधारणप्रमाणतया तन्नन्यामितिविषयार्यकल्लेन तातियाग्निविरहात्, अदृष्टादारक- शब्दमूलकप्रमाणञ्च विमेधणज्ञानादिविधया गन्दगन्यपदार्थापयिनि- वाक्याचांनुभवप्रयोन्यानुमानव्यक्तिरेव प्रमिद्धा । न ई मेयादिकू शब्दजनकमित्यादिदृशार्थक भारतादौ तादृश्वेदे चातिव्याग्निः मन्दजानातिरिनाममन्दमूलकप्रमाणातिरिकोसाधारपत्रमाएज- (१) सामान ललकारन्यानुमादग्न्यामिविविषयायंकवादित्यर्थः, प्रन्ट. मूल्कदथावत्तनाय सामान्यलक्षपाइन्वेति धमिधेयत्वप्रमेपलादि- सामारलक्षपान्यवः।

·सावचिन्तामणौ न्यखज़न्यज्ञानममानाकारतदर्थविषयकोभयवादिभिक्षूप्रमितेरपमिद्धेः शब्दम्य च चक्षुराद्ययोग्यत्वाभ्रेयोदय श्रवणायोग्यत्वात् मनाप्रम- तेश्च साधारणत्वात् अनुमानादेविशेषणज्ञानविधया शब्दज्ञानजन्य- खेनादृष्टाद्वारकशब्दमूलकलादिति वाच्यं । शब्दमूलकत्वपदेन शन्द- वृत्तिज्ञानप्रयोज्यताविशेषस्य विवचितत्वात् तथाधानुमानजन्यमि- निविषयार्थकवादेव न तवातिव्याप्तिरिति चेत् । न । नादृशममा- पातिरिझामाधारणप्रमाणेग वेदनिष्ठाकाक्षादिजानेन वेदार्थस्य शाब्दबोधजननादममवापत्तः, श्राकाहादिज्ञानस्याकाहादिलि. कानुमितिकरणलेन विनश्यदवम्यतया धारावाहिकहितीयशाब्द- धोधकारणत्वेन चामाधारणप्रमाणत्वात्, गाब्दयोधान्यत्वेन समिति विशेषणे गन्दगानातिरिक्रेत्यस्य वैयर्यप्रमात् । अथ यज्ञन्यख- जन्यमानममानाकारज्ञानमामान्य मावात्परम्परयातिपरम्परया अदु- सादारकमब्दज्ञानभन्यज्ञानप्रयोज्यं नत्वं दोपजीविप्रमाणवं, स्वप- दमन्यत्वप्रतियोगिवाक्यपरं, वजन्य जानममानाकारवश्व ওয়াল पत्र यत्र न येम रूपेण यद्यविषयौकरोति तब नत्र तेन तेन रुपेष तत्तदवगाहित्वं, त्यञ्च मनमोऽपि न येदम्थले तदतिरिक प्रमाणानं मनमा वेदार्थगोधरानुभमनने जन्म माघापर परया अतिपरपरया वा येदशानन्यवेदाजानापेवणात, एवं वेदनिहा- काह दिगाममपि न नदतिरिक्रममा तेमापि येदार्थगोचर याम्द- দ্বীধৰ সহগালগাথাবলিটেঘলা হষ জন্ম- मनोयोगारीरादेरपि न पेदवाने सदनिरिकप्रमाणसं, लौकिक- वापाकभारतादियाने पौकिकशक्य-भारतादिशाम तनन्य.

·शब्दारथरोयखण्डे तात्पर्यवादः । ३५३ . पदार्थापस्थितिवाक्यार्थानुभवमूलकानुमानव्यक्तिश्च ता प्रमाणा) प्रमिद्धं, चक्षुरादिना कदाचित् दृष्टार्थकभारतादिजन्यज्ञानसमाना- कारजानजनने विशेषणनानविधया चानलक्षणप्रत्यासत्तिविधया वा तादृशमारतादिज्ञानजन्यज्ञानापेदात् तादृशभारतादावतियाशि- रतः सामान्यपदोपादानं,९९) चतुरादिजन्यशानमामान्यस्य अब्दज्ञान- प्रयोव्यलाभावात् चजुरादेरपि तदतिरिकप्रमाणतया चक्षुरादि- जन्योपनौतभानमामान्यमत्यासत्तिजज्ञानविषयत्वस्य आत्म-मनः-गरौ-" रादेरपि तथात्वेनं सज्जन्यानुमित्यादिविषयत्वम्य च वेदार्थ मावाद- सम्भव इति स्वगन्यज्ञानसमानाकारत्वं ज्ञानविशेषणं, इत्यन चच- रादिना प्रात्मादिना वा वेदममामाकारजानजननेऽवग्यं माचात्म- रम्परया वेदज्ञानजन्यवेदार्यज्ञानापेक्षणादिस्यले तेषामपि तद- 'तिरिक्तत्वाभावानासम्भवः । न च तथापि • मार्वन्यान्यथानुपपत्त्या योगजधर्माम्यापि निर्विकल्पकजनकतया योगजधर्मजन्यवेदार्थगोचर- ज्ञानात्मकोपनयसकारेण चक्षुरादिजन्यवेदनज्ञानसमानाकारज्ञानम्य मामान्यान्तर्गतस्य शब्दजानन्य ज्ञानोपयोगिलाभावेना) वेदम्यलेऽपि १) भब्द-तदुपजीविप्रमाणमित्यर्थः । (8) মহাসিন্ধাঘিমালয় বিবিধ মালামাল प्रयोज्यत्वेपि विशेषणज्ञानस्य शब्दनिजागजन्यज्ञानत्वेन प्रयोजका- त्वविरहात् ज्ञानपक्षणप्रत्यासतिविधया शब्दज्ञानजन्यज्ञानप्रयोग्य- वेपि उमयवाद्यसिदज्ञानाप्रयोज्यत्वविरहात् शब्दज्ञानजन्यवाक्या- भरपदालतहणप्रयोज्यलेऽपि चावन्नदप्रत्यातिपक्षण- लौकिकसन्निकर्षस्य परेरनभ्युपगमात् सामान्यपदं व्यर्थमिति ध्येयं । (३) दशानन्यज्ञानप्रयोन्यावामायनेवि ख०, ग। 45 ·तावचिन्तामो चक्षुरादन निरुकाश्योपजीविप्रमाणवमिति वाच्यं। उभयप्रद्यमिद्ध- जानाप्रयोज्यत्वेन तादृमजानमामान्यम्य विशेषणेयत्वात् । शब्दा- शुभवनितमतिपरम्पराधौनानुमितिविषयतया वेदार्थम्यागम्भाव- इत्यतः परम्परपातिपरम्परया वेति, अदृष्टस्य कार्यमाञहेतवेन घदुरादिना गेहे घटोस्तीत्यादौ खौकिकवाक्याविषयकज्ञानजनने- ऽपि नियमतोऽदृष्टद्वारा विधिजन्यज्ञानापेक्षणात् नादृाप्रमाणति. েিসাসালিনিবিঘাসমিল্লা অষষ ধনী- दारेति, शब्दज्ञानप्रयोन्यलमात्रोको भेयादिक शब्दजमकमित्या- दिशब्दपटिनदृष्टार्थकभारतादौ तादृमवेदे पातिव्याप्तिः प्रमाणमा- घेणैव तदर्थगोचरज्ञानजननेऽवानं यम्दज्ञानापेक्षणादतः प्रदज्ञान: जन्यज्ञानेति। न चैवमपि तदनियाप्तिम्तदवम्या प्रमाएमाणेच সঘনীবাসী মানস মৰ-নৰিগিঙগানই नियमतोमेक्षणादिति वाच्यं । वृत्त्या शब्दजाननन्यज्ञानस्य वित्र हितवान् । म चै शब्दानिरिकविशेषणत्ववेयर्थ वेदाद्यामकादेन बेदागोचरज्ञामजनने अक्षयं मन्दलामजन्यपदार्थोपम्बिनेरपेक. णात् पदोपौविप्रमाणतिरिकवकिपणेनैव तम्यापि वारणात मम्दशानन्यवाक्याचानुभवप्रयोश्यमित्युत्रौ च वेदगतपदजन्यपदार्थ- मनिगन्यानुभागेन वेदान ममापपणदमाभवापोरिति धार्थ । पवन्यपदन गन्दगानान्यज्ञानद्वारा पश्चन्यवम्य विवक्तिनान पेदागोचरमप्दयोधय सदमानानन्याशानद्वारा म येदायामक- 4 रापंपरानुभवसमातिए ।

·शब्दायतुरोयखणे तात्पर्यवाद । ३५५ . गब्दजन्यः इति तदधिर्भावः । अखण्डभेदप्रतियोगिघटकतया जन्यावविशेषस्य सर्गत्वपरिचायकतया वा अतिच्याश्याद्यवारकोपि न शब्दज्ञानाजन्यज्ञानदारेत्यस्य वैयर्य, नोपादेयमेव वा मन्दाति- रितात्वं विशेषणं, मूले च शब्द-मन्दोपजीवीत्यत्र द्वितीयाब्द- पदस्य ज्ञानपरतया शब्दज्ञानोपजीवीति समुदामार्थः । न चात्मा शब्दजन्यज्ञानवानित्यादिशब्दे गाब्दवोधघटिनदृष्टार्थकभारतादौ तादृशवेदे चातिव्याप्तिः प्रमाणमात्रेणैव तदर्थगोचरज्ञानजननेऽवयं शब्दज्ञानजन्यवाक्यार्थज्ञानस्य साक्षात् परम्परया वा अपेक्षणात् जानजाने(१) साक्षात्परम्परया वा विषयतया ज्ञानस्य प्रयोजक- लादिति वाच्यं । यतः प्रमाणान्तरजन्यजाने भब्दजन्यलचमात्तथैव सामान्यलक्षणप्रत्यामत्त्या शब्दजन्यज्ञानस्य ज्ञानं ततस्तज्ज्ञानमई-- कारेणैवानुमानादात्मनिष्ठशब्दजन्यज्ञानवत्त्वग्रहस्तथैव तदनुमान- जन्यतदर्थविषयकज्ञानस्य शब्दशामजन्यज्ञामप्रयोज्यत्वाभावानन्जन्य- प्रमितिविषयार्थकत्वेनानिव्याप्तिविरहात् । द्वितीयममाएपदश्च स्व- रूपकथनं, प्रमितिविषयार्थनेन्यत्र प्रमितिपदं स्वजन्यज्ञामममा- नाकारानुभवमाचपरं तादृशंज्ञानमाचपरं. वा, प्रमालपर्य्यन्तप्रवे प्रयोजनविरहात, स्वजन्यज्ञानयमानाकारेतिविशेपणन प्रमेयला- भिधेयत्वादिमामान्यलक्षणमत्यामत्तिजज्ञानाधौनेन' प्रमेयमभिधेपद- दित्यनुमित्यावाकजानेन मर्वयैव वेदार्थम्य विषयौकरणेऽपि ना- मम्सव इति । नैव । श्रात्मा गन्दवानित्यादिशब्दवविशिष्टपटित- . . (1) चानजनन इवि खु. ।

·सचिन्तामणे ३५६ दृशार्थकभारतादौ तादृशावेदे जातिव्याप्ते प्रमाणमात्रेणेव नदर्थ- विषकज्ञानजमनेऽग्न गाव्दवजातेजानमपेक्ष्यते उतज्ञाने १५ माचात्परम्परया वा शाब्दबोधस्य ज्ञान प्रयोजक जानियहम्य व्यतिप्रायोज्यबनियमान, भाब्दयोधविषयकज्ञाने च माचात- परम्परया वा विप्रयविधया शाब्दज्ञान प्रयोजकमिति तम्यापि निरकशब्दोपशौविप्रमाणतिरिक्रप्रमाणजन्यप्रमितिविषयार्थकान्य लादिति । यते। शाब्दजान परम्परया अतिपरम्परया वा আগামী যান নইনিস্ক্রিয়ালবিষন্ধান मतौति मत्यन्तार्थ, प्रमाण-तजन्यत्वादिप्रवेशे प्रयोजनविरहान, परम्परया अतिपरम्परया वा साब्दज्ञानप्रयोज्यातिरिकेन वेदात्मक ब्दनन्यगाब्दवोधेन वेदार्थस्य विषयौकरणदमम्भववारणाय गाब्द- গানিৰ্জিনি সানবিমবয়, আবালানিগিলান্তনি- त्यादिना वेदार्थस्य विषयीकरणादसम्मव इति परम्पया अनि- परम्परया वा शब्दजानप्रयोज्या तिरिति ज्ञानविशेषण, इत्यशानु- मित्यादे माध्यप्रमिहादिवारा परम्परया वेदज्ञानप्रयोज्यवाना- सम्भव । भब्दज्ञानमयोध्येत्यत्र स्वजन्यज्ञानसमानाकारकजानजन- कावेन शब्दोविशेषणीय स्वपदममन्यत्वप्रतियोगिवास्थपर, तेना- दृष्टम्य कार्यमाचे हेततया जानमात्रम्यवादृष्टद्वारा परम्परया गगामानादिबोधविधिवाक्यजानप्रयोज्यत्वेऽपि न तादृशजामान्य- जानामिद्धि, गनापानादिबोधकविधिवाक्यस्य गेहे पटोऽस्तौति 11) तनवाने देति ।

·शब्दाख्यतुरौयस्खण्ड़े तात्पर्य्यवादः । लौकिकवाक्यसमानार्थकलाभावात्, न वा श्रात्मा शाब्दबानित्या- दावतिव्याप्तिः श्राता मान्दवानित्यादिमानमलौकिकप्रत्यक्षानुमि- त्यादेरपि खममानार्थकान्दज्ञानप्रयोज्यातिरिक्ततया शाब्दज्ञाना- निरिकनया च तद्दिषयार्थकत्वात् श्रात्मा गाब्दवादित्यादिमान- सप्रत्यक्षादेः स्वविषयगाब्दबोधजनकोभूत शब्दज्ञानप्रयोज्यत्वेऽपि तम्य भब्द स्यात्मा भाब्दवानिति वाक्यासमानार्थकत्वात् । नापि वेदगत- प्रत्येकपदजन्यप्रत्येकपदार्थोपस्थितिप्रयोज्यानुमितिविषयार्थकतया श्र- सम्भवः प्रत्येकपदस्थापि वेदजन्यज्ञानसमानाकारकजानजनकतया पदार्थोपस्थितिमूलकानुमितेरपि तादृशशब्दज्ञानप्रयोज्यत्वात्। श्रत- एव प्रध्दघटितदृष्टार्थकभारतादौ १) तादृशदृष्टार्यक्रवेदे च नाति- व्याप्तिः तदर्थविषयकज्ञानमावस्य शब्दजानमयोज्यबेऽपि() स्वजन्य- ज्ञानप्तमानाकारज्ञानजनकशब्दज्ञानाप्रयोज्यत्वात्। गच तथापि यात्मा. शब्दप्रत्यत्तसमवायीत्यादिरूपशब्दघटितदृष्टार्थकभारतादौ नादृश- दृष्टार्थकवेदे पातिव्याप्तिः अत्मा शब्दप्रत्यक्षममवायौनिशब्दस्यापि तदर्थान्तर्गतलेन तदर्थविषयकज्ञानमावस्यैव खजन्यज्ञानसमानाका- . (3) भेर्यादिकं शब्दशनकामित्यादिदृष्टार्थकमारतादावित्यर्थः । (१) विशेषणज्ञानादिविधया साक्षात्कारणीभूवशब्दज्ञानप्रयोज्यत्वस्य तम स्वीकारे व्यापारद्वारा कारणीभूतशब्दज्ञानप्रयोव्यत्वस्य निखिल- वेदार्थविषयक शाब्दबोधे न्याय्यत्वात् घरमथ्याख्याने शब्दातिरिक्तपदं वार्थमेवेति शेयं यदि लब न हौनियन्ते सदा गायि व्यखौवारादत- रखेयादिकमसङ्गमित्यपि ध्येयं । (२) च्यात्मेत्यादिवाक्यार्थान्तर्गतत्वेनेत्यर्थः ।

·तवचन्तामणे . . रज्ञानजनकशब्दज्ञानप्रयोज्यत्वादिति वाय। शब्दज्ञानप्रयोश्यपदेन शब्दहत्तिज्ञानप्रयोज्यताविशेषस्य विवक्षितवात् । न च तथाप्यात्मा भाब्दवानित्यादावविव्याप्तिस्तदवया आत्मा गाब्दवानितिवाक्य जन्यमान्दवोधस्य प्रात्मा गान्दवानिनिवाक्यार्थतया तदर्थविषयक- ज्ञानमात्रम्यैव शाब्दयोधदारा श्रात्मा गाब्दवानितिवाति शानप्रयोज्यवादिति वाच्यं । यत्रायं घट इत्यादित्किञ्चिधाई मान्दवं राहीला तयैव मामान्यलदएप्रत्याभत्त्या निखिलंगाब्दवोधन्य মান নদীৰ নলাক্সা মালিনি'লিভিমানীঘসঙ্গা- रिकानुमितिम्तवैव तदनुमितियोस्तदयविषयिकाया प्रामा মালালিৰিান্তিয়ানমশীলা আমাবস্যাৰ विषयहादेतवा मामान्यनक्षणजन्यशानभ्योभयवादिमिद्धत्वाभावे- अपि तदनुमितियकरुभयवादिमिद्धत्वात् परनये भादवप्रकारक- यत्किञ्चिछाम्दज्ञानादेव मिखिनशाब्दबोधप्रकारकतदनुमितियाते- त्पत्तः। न च तथापि मदत्तिजानाप्रयोध्यया सुमलं दुःपा. मम्भिनत्ति सममात्तिधर्मवादित्यमित्या विषयौतार्थक घेदेश्व्याप्ति: किं बजना प्रमेयत्वाभिधेयवाठिमामान्यलक्ष पप्रत्या- भनिशानाधोनेन प्रमेयमभिधेयाटित्यनुमिधात्मकमानेन मर्च- मत वेदायम्य विषयोवरणदमानव एवेति वा । नटन्यज्ञानस्य) वन्यज्ञानममामाकारलेन वियणीयवान, सान्यज्ञामभमानाका- . विविधया घान्दगंधारन्य। [") निभानपणेगानिचामध्यति ।

·शब्दास्यतुशैयखण्डे तात्पर्यवाद । 'रखञ्च स्वजन्यज्ञानविषयिताविलक्षणवियिताशून्यत्वं, स्वजन्यज्ञानं यन यत्र येन येन रूपेण यद्यद्दिषयीकरोति तत्र तत्र तेन तेन रूपेण नजदवगाहिवं वा, खपदमन्यत्त्वप्रतियोगिवाक्यपरं, अतएव वेदस्थापि यत्किञ्चिदर्थस्य यागादेरिच्छानुनित्यादिविषयत्वेऽपि नाच्याप्तिः, अतएव च वेदैकदेशो न वेदः यविशिष्टभागस्य नादृश- जानाविषयार्थकलं तस्यैव तत्त्वात् । न च तथापि मा न्यान्यथा- नुपपत्त्या योगाधर्मस्यापि निर्विकन्यकजनकतया योगगंधजन्य- वजन्यज्ञानप्तमानाकारप्रत्यचविषयार्थकत्वावेदस्या सम्भवः मोचहेत- अवणाप्रयोव्यत्वेन तदन्यज्ञानस्य विशेषणेऽपि सुखत्वसामान्यलक्षण- प्रत्यासत्तिजख! यसखजानजन्येन सुखं दुःखासम्मिन्नं सुखलादि- त्यादिकृटन्निग कानुमानेन “यव दुःखेनेत्यादिवेदार्थस्य विषयो- करणादव्याप्तिः तादृशेश्वरज्ञानविषयार्थकवादमम्भवचेनि वायं ।। उभयवादिसिद्धत्वेनापि तदन्यज्ञानम्य विशेषणीयत्वात् योगजधर्म- प्रत्यक्ष-कूटलिङ्ग कानुमित्योभगवज्ञानस्य च प्राभाकरामिद्धलात् । न च तथापि वेदार्थस्य योगजधर्ममूलकानुमानविषयवादसम्भव- इति वायं। कारणबाधेन तदनुमितिव्यक्तः प्राभाकरामिद्धलात्, . मोबइतवणामयोज्यत्वेन वा तदन्यच्चानं विशेषणेयं । अथ तथापि प्रमेयत्वादिमामान्यलक्षणप्रत्यासत्या वेदगतपदार्थ-वेदगतपदार्थता- वच्छन्दकानां ज्ञानं ततः प्रमेयबादिम्पेण वेदगतपदार्थषु प्रमेय- नादिरूपेण वेदगतपदार्थतावच्छेदकानां प्रमेयत्वादिहेतुना अनु- मितिस्ततः प्रमेयस्वादिमोषण केवलपदार्यतावच्छेदकप्रकारेण केवल- पदार्यानां सारणं ततस्तत्म्मरणसहकारेणानुमानादेदजन्यज्ञानसमा- ।

·तापचिन्तामटी नाकारज्ञानमिति क्रमेण वेदार्थस्य तादृशमानविषयत्वादसम्भवः । न च तादृशानुमानजन्यवेदजन्यज्ञानसमानाकारज्ञानं कारणबाधेन न प्राभाकरसिद्धं तेन सामान्यलक्षणानभ्युपगमादिति वाच्यं । तेन मामान्यलक्षपानभ्युपगमेऽपि पक्षतावच्छेदक-माध्यतावच्छेदकादिप्र- कारेण यत्किञ्चिनिजानादेव परतायचेदकाश्रये थावति साथ- तावच्छेदकाश्रयाणं यावतामनुमित्यभ्युपगमान कारणबाधाभावा- दिति चेन, न, मीपस्य बहुधा निशरितवात् प्राममयतत्वाच्च । न च तथापि सपलादिभामान्यन्नवण्या सण्डशः सुसादरुपस्सित्या समं दुःपामम्भिनमित्यादिप्रत्या-तमूलकानुमित्यादिमम्भन नदि- पयार्यकलादमम्भव इति वाच्यं । तज्ज्ञानातिरिकत्वेनापि ज्ञानस्थ विशेषणोयलादिति मत्यन्तदनिष्कर्षः । वमिना मिञ्चनीत्यायोग्यशक्यजन्यजानसमानाकारज्ञानस्य भ्रमलनियमेन उभयवाद्यमिद्धतया सवातियाशिः, एवं इंडि- त्यादिम्तोऽयनियानिः तम्म निरर्थकत्वेन मत्यन्तदनस्य तत्रापि मत्वात् मन्त्र-माह्मणयोर्वेदलमित्यभियुक्रम्य स्मरणात्तस्यालयवादनः प्रमाणपश्दवमिति, स्तोत्रम्य र निरर्थकतया न प्रमाणगब्दलं तस्म वेदनाभायेऽप्यध्ययननिषेधो दापनिक एव भूद्रादीनामिति भावः । प्रमापसम्दयच मिनिजमकतया नैयायिकमिभन्दत्वं तेन परनये पित: मकटकनबोधकवेदे मायाप्तिः । म नयेऽप्रमाणीभूत- चिनि:पका तिरादिवायेतियाप्तिः तस्य पदाप्रयोध्यापन:- . {" पती दामानि भूताविनायत बाचाबारदे इत्यषं । (1 मारताविधानियाहिरितिस."

·शब्दास्यतुरीयखगड़े तात्पर्य्यवाद । मकर्षकेत्यायनुमितिविषयार्थकोऽपि नादृशानुमितेरीधरविधि- प्राभाकरासिद्धत्वात् तेनासतम्यातैरनगौकारादिति वाच्यं । स्वज- न्यान्तदलेनेव) तस्य निरसनीयत्वान् तच्चानुपदमेव स्फुटौभवि- व्यति । स्वर्गमाधनसाधनमापकाश्वमेधादौ श्रात्म-मनःप्रतिनिध- प्रमाणवर्गपु चातिव्याप्तिवारणाय सब्दलीपादानं, मन्वादिसति- भारतादावतिव्याप्तिवारणय जन्यान्तं, तस्य वेदजन्यवाक्यार्थज्ञान. जन्यत्वात् वेदादर्थ प्रतीत्य स्मत्यादिप्रणयनार, शब्दपदं वाक्यार्थ- पदचाच स्वरूपकथभ, जन्यज्ञानाजन्येत्येव विवक्षितं तपोनिवे प्रयोगमविरहान, न्यायनये वेदम्यापीश्वरीयज्ञानजन्यलादसम्भववार- पाय जन्यपदं, जन्यजानजन्यता च फस्तोपधानरूपा याद्या तेम घेदशामं प्रत्यपि जन्यज्ञानस्य खरूपयोग्यत्वेऽपि नासम्भवः । यत्तु शब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानेत्यस्य गाभ्दज्ञानेत्यर्थः, इति तब, भारतार्थमरणजन्यभारतेऽतिव्याप्तेः तस्य स्मरणजन्यत्वेन भाब्दज्ञाना- जन्यत्वात्. भाब्दज्ञानांजन्यवपदेन शाब्दज्ञानामयोज्यलविवक्षणेऽपि भारतगतप्रत्येकपदजन्यप्रत्येकपदार्थस्मृतिसहकारेण मनमा अनुमा- नादिना वा विभिटभारताय प्रतीत्य प्रयुक्त मारतेऽतिव्याप्तेः । न च जन्यजानाजन्येत्युको मत्यन्तविशेषणं प्रमाणाध्दत्वमित्यत्र प्रमाण- विशेषणच व्यर्थमिति वाचं। दृष्टार्थकबेदे अतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम्य हंफडित्यादिलोचे अतिव्यानिवारणाय प्रमाणत्वविशेष- एस्योपादानात् । (१) घ्यन्य घाख्यातेरनहोकारादितीति ख.। (१) शब्दजन्यावयार्थ ज्ञानाजन्यदलेनेत्यर्थः । . 16 ·तत्त्वचिन्तामणौ ২ সুখ সয় লালা লাগলে ল জাতি স্বর- বে। ৰ দ্ব নন্দী বয়ে তিন নাম্বৰ নি আশ্ম। नया पति वर्णनां नित्यवं विना तद्घटितवेदानुपूा नियत्वा- सम्भवेन अब्दमावस्यैव नित्यतया भारतादेरपि नित्यवाभारतादा- নিত্যদিনব্যাৱিনি , , অনলাইন চালয়- গালগল ঘনমিষ্টি নন নিবনিলা। সুনৰ নঝনার্থি অসহায় নি অন্য ধার্থ, অত্রা- সাবম্বন্ধেলাখ ম ম নাকিমিয়ও বই, বদখি- ঘাঘাথেঘব ন ন ইলর, কোসমালাক্কাত্যাই- বি নালৰিঘৰূসালগালাগানিধিঃ, যন্ত্র অনাবি- स्यले वर्णोत्पत्तिसौकरीनये यन्त्रोत्थितस्मत्यादावपि मातियांनिः तस्यापि সমালা, বাঘায়নিঘাসগনারী নালাগারঃ যাধিঘন বার বালাঘাষা, বর্ণ ঘুম জরুরি অনলার নষ্ট স্বীকাল সাবান্ধব বা লিনা মহনন ব্যালন জান্ধায়- দাষী। স ধ মঘাণি সমবযুদ্ধৰিকলৰভাৱৰ নিরিবিসি স্বাস্থ। পদ্ম ঘনিষ্ট মামামামা, সীসা থ ঈব- এই সব “ষীষণসিবিলি স্বয়লাবিধি স সানি- আমি, অষ্ট বা সনানাবি বি সিমে হাঙ্গীবি সমালদাখাৰ সমদ মাদাগাস্ক। অব দনিয়ামিদঘলিকীসহ নি-মালাই সসীম স দশ হই আমি অল্প সখ জল ·शब्दाख्यतुरोपखण्डे तात्पर्य्यवादः ।. प्रमित्यविषयार्थकत्वे सति शब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानाजन्य- प्रमाणशब्दत्वं वेदत्वम्, ईश्वरीयममाया) अजन्यत्वात्, जानजन्यत्वादिति चेत्, म, प्रमाणशब्दवपदेन एतादृमप्रमाणाद- 'जातीयवस्य विवक्षितत्वात् माजात्यश्चानुपूर्ध्या तेन नातिप्रसङ्ग तथा. माजात्यलाभायेव च गन्दलपदं इत्यञ्चादिवेदमादायैव सर्वच लवणमतिः नित्यानुमेयवेदश्चोभयवाद्यमिद्धतया २ लक्ष्यः तेन तत्रानुपूब्बौं विरहेणोकजातीयवाभावेऽपि न पतिः । न च भगव- दुफवेदव्याख्याने वेदैकदेशे पातिव्याप्तिरिनि वाच्यं । अदृएजन- काध्ययनविषयतावच्छेदकावच्छिन्नवे मौत्यनेनापि विशेषणीयत्वात् वेदव्याण्यादेरध्ययनं हि नादृष्टंजनकमिति । उत्तानास्त वेदलमखण्डोपाधिः तच यावदर्णय वेदव्यवधारः प्रमाणमिद्धस्तावत्स व्यापयत्ति तेन प्रत्येकवर्णयहे न सत्प्रव्यवं, पदा भक्तिविशेषमम्बन्धेन पदवत्वं तत्त्वा यथा धातुत्वाख्यातवादि, विशेषपदोपादानाव घेदमंचकारोरादावतिव्याप्तिः सम्पन्धाननु- गमस्थादोषतया शक्यतावच्छेदकभेदेन प्रतिरूपस्य सम्बन्धस्य नाना- त्वेऽपि न इतिः। अन्यस्तु प्रचनापयिकपक्षतावच्छेदकमात्रनिर्वचन- पर रति प्राडरिति मंधेपः। '. नन्निदं कुतो वेट्वं वेदानामौश्वरीयवाक्यार्थज्ञानजन्यत्वेवाज- न्यान्नदष्टस्यामाभवितवादिव्यत श्राइ, 'ईश्वरीयममाया इति ईश्व- {वरप्रमाया ति कर, ख•। (1) वेदपश्वत्वमेव वेदत्वमिति ।

·বন্দিনী वेदार्थस्थानुमानादिविपयत्वेऽपि अनुमानादेदोप- जीवकत्वात्। स्मृतीना भारतादिभागस्य च वेद- समानार्थकत्वेऽपि शब्दजन्यधीजन्यत्वात् वेदार्थ प्रतीत्य तत्प्रणयनात् । सजातीयोच्चारणानपेशोचरितजाती- रोयवाक्यार्थज्ञानस्येत्यर्थ, तथाच शब्दमन्यव विशेषणेनैव नदारण- मिति भाव । शब्दोपजीव्यतिरिहत्वदलस्य व्यावृत्ति हलतो द- पति, 'वेदार्थस्येति, 'अनुमानादौति अनुमित्यादीत्यर्थ, श्रादि- पदादुपमितिपरियह, “यब दुखेनेत्यादिवर्गपदादिशक्रियादक- वेदार्थस्योपमितिविषयत्वादिति भाव । 'अनुमानादे' अनुमिन स्यादे। प्रशन्यानादास्य व्यावृत्ति कञ्चतो दायति, 'सातीनामिति 'भारतादिभागस्य' भारनादर्भागविशेषस्य दृटाकेतरभारताघेक देवस्येति थावत्, 'वेदममानार्थकवेऽपि' तामप्रमित्यविषयार्थक- म्यामि । किच पौरुषेयपमिति माध्यमग्ने समाधने, 'भशातीयेनि सपमानजातीयवाक्यम पदुचारप जान नदनपेध नदप्रयोग पदुधारण कण्ठाभिघात प्रपनो वा तनन्यजातीयत्वमित्यर्ष, वसमानभातीपत्र तयन्यगातीयवधानपूर्वा विवक्षित, इत्यया. ध्यापकोपारपमादाय न मिसाधन, पूर्वाध्यापकोचरितवेदशामा देदापं ततो वेदापंप्रतीतिरूपेरमाधमनालामादेदे या तो पदपेष्टमानतागामात् नादनकृतकष्टापभियानादी प्रयवरात. कष्टापभिपात रति कमेपाथापकोषारया पूर्वाध्यापकोकलम- নাৰীৰূয়ামীলশিবদৱিশি মা। স্বার্থ ·भन्दाख्यतुरीपखण्डे तात्पर्यवादः । यत्वं पौरुषेयत्वं, आद्यभारतेऽपि तज्जातीयत्वान्न व्यभिचारः। अथवा वेदत्वं सजातीयोचारणानपेक्षो- प्रतीत्येवाद्यभारतप्रणयनाभारते व्यभिचारदारणाय स्वममानजा- तौयेति, एवञ्च तस्य विजातीयवेदज्ञानप्रयोज्यत्वेऽपि खममानजा- तीयभारतज्ञानामयोन्यवान व्यभिचारः, पद्यमानवेद-भारतयो- धि-व्यभिचारवारणाय सजातीयत्वमिति अतएव वेदममानानु- पूर्वोकभारत-रसत्याद्योरपि न व्यभिचारः, तत्राप्याद्यवेदमादाय तजातीयवमत्त्वात् प्रयोज्यत्वपदेन स्वजन्यवाक्शर्थज्ञानद्वारा प्रयो- ध्यत्वमेव विवचितं अन्यथा भारते यभिचारापत्तेः श्राधभारती- च्चारणस्यापि भारतनिष्ठभारतार्थप्रतीतिरूपेष्टमाधनताज्ञानात्मकस्य भारतज्ञानस्य प्रयोज्यत्वात् । न चास्मदादीनां वेदममानानुपूर्वी कं' वाक्यं करणापाटवादिना दैववशामम्पवं तत्र नदेदवाक्ये तादृश- तदाक्योच्चारणजन्यत्वसत्त्वेन नदाक्यमादायां मनः मिद्धसाधनं एवं घुनाचरन्यायेनोच्चरितस्मयादितोवाक्यार्थ प्रतीत्य दैवकशायत्र वेदममानानुपूर्वोकं वाक्यमुच्चरितं नच तादृशोच्चार एजन्यवमत्त्वेन तद्दाक्यमादायांशतः सिद्धसाधनं इति वाच्यं । पक्षतावच्छेदकाव- छेदेन साध्यसिद्धेरुद्देश्यवात्, अतएव निखिलवेदानामेकधर्मावच्छे- देन पनत्वे ग्रन्यछतो निगर्व इति (१) दिक् । 'तन्जातीयवादिनि, तजातीयत्वम्य भेदाघटितत्वात् निष्ठाप्रत्ययार्थातीतत्वस्य धाविव- चितवादिति भावः । 'मजातीयोचारणेति समातीयोचारणनपे- . (१) निर्भर इतौति ख।

·तत्त्वचिन्तामणौ च वेद- वेदार्थस्यानुमानादिविषयन्वेऽपि अनुमानादेदीप- जीवकत्वात्। स्मृतीनां भास्तादिभागस्य समानार्थकत्वेऽपि शब्दजन्यधीजन्यत्वात् वेदार्थ प्रतीत्य तत्प्रणयनात्। सजातीयोच्चारणनपेशोधरितजाती- रोयवाक्यार्थज्ञानस्यत्यर्थः, नयाच शब्दजन्यत्वविशेषणेनैव नद्वारए- मिति भावः । शब्दोपजीव्यतिरिक्षबदलभ्य व्यावति इततो दर्ग- पति, 'वेदार्थम्येति, "अनुमानादीति अनुमित्यादौत्यर्थः, श्रादि- पदादुपमितिपरिग्रह “यन- दुःखेनेत्यादिवर्गपदादिशक्रियादक- वेदार्थस्योपमितिविषयत्वादिति भावः। 'अनुमानादे" अनुमिन त्यादिः। अजन्यान्नदशम्य व्यावृत्ति छस्ततो दर्शयति, ‘स्मृतीनामिति, 'भारतादिभागस्य' भारतादेर्भागविशेषस्य दृष्टार्थकेतरभारताचेक' देशति पावन्, 'वेदभमानार्थकत्वेऽपि' ताममित्याविषयार्थक मेऽपि । किन पौरुषेयवमिति साधपश्ये समाधने, 'मातीयेति वसमामगातीयवाक्यथ पदुचारवं शाम तदमपेक्षं तदप्रयोव्य- पदुधार कहाभिघातः मथो वा नबन्यजातीयनमित्यर्थः, स्वममामातीपमं तपन्यगातीपवधानुपूर्या विवक्षितं, इत्यचा थापकोपारपमादाय न मिद्धमाधनं, पूर्वाध्यापकोधरितवेदशामा- रंदाजानं तो वेदाप्रतीतिपेटमाधमतांजागादे र ततो मेदएमाधमनामामात् नादानुकुमकवाभिघातादौ प्रयवस्ततः कष्टापभिधात रति कमेपाध्यापकोचारवश पूमाथापकोकनमा मागावर्गकवानप्रयोज्यनियमादिति भावः । वेदानारताचे ·शब्दाख्यातुरोपखण्डे तात्पर्यवादः । यत्वं पौरुषेयत्वं, आद्यभारतेऽपि तज्जातीयत्वान्न ध्यभिचारः। अथवा वेदत्वं सजातीयोचारणानपेक्षो- - प्रतीत्यवादभारतप्रणयनाभारते व्यभिचारवारणाय स्खममानजा- नौयेति, एवञ्च तस्य विजातीयवेदज्ञानप्रयोज्यत्वेऽपि स्वसमानजा- तौयमारतजानाप्रयोन्यवान व्यभिचारः, पयमानवेद-भारतयो-. धि-यभिचारवारणाय मजातीयत्वमिनि अतएव वेदममानानु- पूर्वोकभारत-स्मृत्यायोरपि न व्यभिचारः, तत्राप्याद्यवेदमादाय तथ्जातीयत्वमत्त्वात् प्रयोज्यत्वपदेन स्वजन्यवाक्यार्थशानदारा प्रयो- न्यायमेव विवचितं अन्यथा भारते व्यभिचारापत्तेः पाद्यभारती- चारणस्यापि भारतनिष्ठभारतार्थप्रतीतिरूपेटमाधनताज्ञानात्मकन्य भारतज्ञानस्य प्रयोज्यत्वात् । न चास्मदादौनां वेदभमानानुपूर्षों के वाक्यं करणापाटवादिमा दैववशमन्पन्नं तत्र तदेवाको तादृश- तहाक्योच्चारणजन्यत्वसत्त्वेन तदाक्यमादायांशत: सिमाधनं एवं घुनाचरन्यायेनौच्चरितस्मादिनोवाक्याथै प्रतीत्य दैवघ्यायच वेदममानानुपूर्वोकं वाक्यमुच्चरितं तत्र तादृशोधारणजन्यत्वसत्त्वेन तदाक्यमादायभितः सिद्धसाधन इति, वाय। पक्षतावच्छेदकाद- छेदेन साप्यसिद्धेरुद्देश्नत्वात्, अतएव निखिलवेदानामेकधावच्चे देन परत्वे ग्रन्यातो निगर्व इति (९) दिक् । 'तजातीयत्वादिनि, नजातीयत्वस्य भेदाघटितवान् निष्ठाप्रत्ययार्थातीतत्वस्य धादिव- चितवादिति भावः। 'सजातीयोचारणेति सजातीयोचारणानपे- (निर्भर इतौवि ख।

·सावचिन्तामो धरितति प्रमाणतावच्छेदकवाक्यत्तिधर्मत्वात् स्मृति- त्ववत्। यहा वेदाः शब्दाजन्यवाक्यार्थगोचरयथार्थ- जानजन्याः प्रमाणशब्दत्वात भारतवत् । न च पय- माने वेदे बाधः भारते मन्वादिस्मृतौ च व्यभिचारः तेषां दिकर्टकत्वात्, तादृशमानजन्यजातीयत्वं वा साध्य, नवाप्येतदभायादेव वेदेऽपौरुषेयत्वव्यवहारः। सोसरितजातीयमाषवृत्तिवं, तेन देववशसम्पनवेदमादाय न मिद्ध- साधनं, द्वितीयमुच्चारणं वा पूर्ववत् अर्थज्ञानविभिटत्वेन विशेष- णीयं, "प्रमाणतेति, अवेदानीन्तनवेदादिमाचत्तितत्तामित्वेदा- •मौन्तमयेदवादिधर्म व्यभिचारवारणय 'प्रमाणतावच्छेदकेति, प्रमाणतावच्छेदकवं अध्ययनानुछानान्यतरविधिविषयतावच्छेदकलं, भवति च "स्वाध्यायोऽध्येतथ्यः" "तिरध्यातव्येत्यादिविधिविषय- नावच्छेदकं वेदत्व-स्मतिलादि, उच्चरितत्वस्य सन्दधर्मनादश्वमेधत्वादौ ध्यमिवारवारणाय) 'वाक्यनीति, अश्वमेधत्वादेरपि "अश्वमेधेन पोतेत्याधनुष्ठामविधिविषयतावच्छेदकत्वात् । वस्तुतस्तु प्रमाणता- बोदकाखमध्ययनविधिविषयतावच्छेदकत्व, 'वायत्तौति र स्व- पकपनमिति ध्येयम् । 'मन्दागन्येति सदजानाप्रयोज्येत्यर्थः, तेन म नाभरमत्यादिनन्यत्वमादायांमतः मिसाधनमर्थान्तरं वा, भामुपूर्णपधार्थ सामान्यतयामत: मिद्धमाधनम्यामिरस्य वार- "-धम्मवादयमेवत्वातिधर्मे थभिभारपारयाति गा।

·शब्दास्यतुरोयग्वाडे सात्पर्य्यवाद । . नन्वप्रयोजकमिदं वाक्यार्थगोचरयथार्थनानपूर्वकत्व- मेव शब्दप्रामाण्ये तन्तं न तु तादृशज्ञानस्य शब्दा- जन्यत्वमपि गौरवान्, अन्यथा वेदेऽपि तव चिकाटक- त्वेन प्रामाण्यं स्यात् लोके तथा दर्शनात, एवञ्च अनादिमीमांसासिन्यायेनावगततात्पर्ययात् वेदादर्थ प्रतीत्य पूर्वपूर्वाध्यापकेन उहरितावेदादुत्तरोत्तर- स्याप्यध्ययनतदर्थप्रतीतिरित्यनादितैवातः किं स्वत- न्त्र पुरुषेण तत्प्रयोजनस्य परतन्त्रादेव सिद्धेः । किञ्च पाय वाक्यार्थति स्ववाक्यार्थत्यर्थ इति द्रष्टव्यं। 'तादृशेति, अत्र स्वसजातीयेति भब्दविशेषणं देयं तेन स्मृतौ भारते च न व्यभि- चारतावस्यं, 'एतदभावादिति स्वसमानशातीयोझारणामपे- चोचरितजातीयत्व-शब्दाजन्यवाक्यार्थजानजन्यजातीयलयोरभावादि- त्यर्थः, 'अन्ययेति प्रत्यवादिना ग्टदौतार्थकलौकिकवाकये तथा दर्शनेन तत्कन्यने इत्यर्थः, 'लोके' लौकिकवाक्ये 'मीमांमामिद्धति लाघवादिजानसहशतेत्यर्थः, 'न्याय' अनुमानं, 'अध्ययनतदर्थप्रती- निरिति अध्ययने मति तदर्थप्रतीतिरित्यर्थ., नतो वेदप्रयोग इति शेषः। 'स्वतन्त्रपुरुषेणेति मजातीयोचारणानफेचवेदोच्चारथिट पुरु- घेणेत्यर्थः, 'परतन्तादेवेति तादृशोचारणसापेक्षदोचारपिट पुरु- पार्दवेत्यर्थः । ननु मर्गाद्यकालौनवेदप्रयोगस्य वेदजन्यवाक्यार्थज्ञान- प्रयोजलं न सम्भवनि प्रस्तये वेदोरेदादतो भगवमिद्धिरियत- पाह, 'किञ्चेति, 'पूर्वकाल दनि हेतुतावच्छेदकावछिन्नमित्रीय ·सावचिन्तामणे पूर्वकालो न वेदशून्यः कालत्वात् वर्तमानकालवत् । न चाँथे बाधः चंगे चाथयासिहिः, अंशत्वेनानुपादा- नात, पूर्वकालो न वेदशून्य इत्युद्देश्यप्रतीतेरसिझे नांशतः सिइसाधनं, तथा पूर्वकालीनं वेदाध्ययनं. गुवध्ययनपूर्वकं अध्ययनत्वात् इदानीन्तनाथ्ययन- वत्। न च लिप्यनुमितवेदाध्ययनेन व्यभिचारः, लि- पेरध्ययनपूर्वकत्वात्। न चैवं भारताध्ययनमपि तथा स्यात, तस्य भारतादावेव व्यासादिकार्टकत्वेन कयना- दिति । उच्यते । वेदप्रामाण्याधीनं तत्यामायमित्या- पक्षतावच्छेदकत्वात् पूर्वति एतत्पूर्वकाल इत्यर्थः, 'न वेदशून्य इति, यद्यपि वेदवानित्येव वकुमुचितं तथापि पराभिमतवेदशृभ्यत्वाभा- वनप्रकारकमिद्यर्थमिदमभिधानं, 'गे' प्रलयामे, 'श्री चेति मर्गकाले प्रत्यर्थः, 'आयामिद्धिमिद्धमाधनात् पदवाभावा, 'यत्वेन विशिय प्रलयतादिना, उद्देश्यप्ततौ तेरिनि पक्षतावच्छेदका- वर्धदेन प्रतीतरित्यर्थः, 'गर्वध्ययनेति, 'पूर्वक प्रयोज्यलं, अन्यथा पूर्वभौयाध्ययनपूर्वनोन मिट्टमाधनान्, 'राविनि खरूपकथनमिनि मन्तव्यं, 'श्ययनवान' वेदाध्ययनत्वात, श्रनो न व्यभिचारः। 'लिपेरपौति, माक्षात परम्परामाधारणप्रयोज्यवमाधम्य प्रवेशादिति भावा 'न चैमिनि, भारताभ्ययनं भारताधयनपूर्वक भारता- ध्ययनतादिलनुमानसम्मवादिति भावः । 'नोति, तथाच बाधाम .

·शब्दायतुरीयखण्डे तात्पर्य्यवाद । त्माश्रयः। न च पूर्ववेदप्रामाण्याधीनमुत्तरवेदमा- मायमिति व्यक्तिभेदमादाय नात्माश्रय इति वाच्यं । एवं तत्पूर्वस्यापि तत्पूर्वप्रामाण्यात् प्रामाण्यमित्यन- वस्थानात्। अनादित्वादयमदोष इति चेत्। न। मूल- भूतप्रमाणान्तराभावात् अन्धपरम्परापातात् । स्वतः प्रमाणं वेद एव सर्वच वेदे मूलमिति चेत्। न। सर्वेषा- मेव परवेदापेक्षत्वेन स्वतः प्रमाणत्वाभावात् । अत- एष आचारात् स्मृतिः स्मृतेराचार इत्यच विश्वासदीज- परानपेक्षमूलभूतप्रमाणाभावादन्धपरम्पराभयेन तत्र मिद्धिरिति भावः । 'आत्माश्रय इति वाक्यार्थयथार्थज्ञानपूर्वकलेन वेदप्रामाण्यं तज्ज्ञानप्रामाण्यच्च प्रमाणीभूतवेदजन्यत्वाधीनमिति पर- परया वेदजन्यनामापयाधीनं वेदप्रामाण्यमित्यात्माश्रय इत्यर्थः, 'मूलभूतेति, वेदजन्यममायामित्यादौ पूरणीय, 'प्रमाणान्तराभावा- दिति स्वतः प्रामाण्याभावादित्यर्थः, 'अन्धपरम्परेति प्रमाणामान्यस्य स्वतः प्रमाणमूलकवव्याप्तिभङ्गप्रमादित्यर्थः, स्वतस्वञ्च स्खेतरमा- माश्याधीनप्रामाण्यकेतरसमित्यर्थः, 'वेदे' वेदान्य ज्ञाने, 'परवेदा- पेक्षवेनेति,परवेदप्रामाण्याधौनप्रामायकत्वेनेत्यर्थः, 'विश्वासयोजेति प्रमाणामान्यव्यापकत्यर्थः, 'परानपेक्षेति खेतरप्रामाण्याधीनमामा- सकेतरेत्यर्थः, 'अन्धपरम्परेति स्पतिजन्यज्ञानस्याप्रमालप्रसङ्गमयेने- त्यर्थः । ननु वेदप्रामाण्यमयपरवेदप्रामाण्याधीन महाजनपरिग्रहादेव 47 ·सावचिन्तामणौ वेदमूलकत्वकल्पना । अनादिमहाजनपरिग्रहादनादि-. वेदप्रवाहप्रामाण्यावधारणेऽपि तन्निर्वाहकेतरानपेक्ष- मूलभूतप्रमाणाभावेनानाश्वास एव अन्यथा स्मृत्याचा- रयोरप्येवं प्रामाण्यावधारणे प्रमाणमूलकत्वकल्पना" न स्यात् । तस्मादान्यासवौजपरानपेक्षेश्वरप्रत्यक्षमूल- कत्वादेव वेदस्य प्रामाण्यं महाजनपरिग्रहादवंधा- यते । एतेनानुमानमपि निरस्त । मूलभूतप्रत्यक्षं विना वेदप्रामाण्यानुपपत्त्या साध्याभावसिद्धौ धाधात्। तत्प्रामाण्यावधारणादित्यत आह, 'अनादीति, 'परिग्रहादिति महाजनपरिग्रहादित्यर्थः, 'परिग्रहः' अध्ययनाध्यापन-तदनुष्ठा. नादि, 'ननिर्वाहकेति महाजनपरिग्रहनिर्वाहकं यन्महाजनानां ज्ञानजनक प्रमाणं तद्र तद्रूपेतरप्रामाण्याधौनप्रामाणकेतरमूलभूतप्रमा- एकत्वाभावेनेत्यर्थः, 'अनाश्वास एवेति वेदजन्यप्रमाया अप्रमाल- प्रमङ्ग एवेत्यर्थः, 'एवमिति महाजनपरियणेत्यर्थः, 'प्रमाणमूलक- बेति वैदमूलकवेत्यर्थः, 'प्राचामवी नेति प्रामाण्यवौजेत्यर्थः, 'परान- पवेति नित्येत्यर्थः, 'ईश्वरप्रत्यति ईश्वरीयोपादानप्रत्यवेत्यर्थः, 'अनुमानमपीति अध्ययनपक्षकानुमानमपौत्यर्थः, 'प्रत्य विना' नित्यप्रत्यवमूलका विना, 'प्रामाण्यानुपपत्या' स्वतः प्रामाण्यानुप- 1) प्रमाणान्तरमूलकल्पनेवि , म ।

·शब्दाख्यतुरौपखण्डे, तात्पर्यवादः । ननु वेदो न पौरुषेयः अस्मय॑माणकर्तृवात्वादिति बाधकमरित्वति चेत् । न। कपिल-कणाद-गौतमैस्त- च्छिष्यैश्चाद्यपर्यन्तं वेदे सकार्टकत्वस्मरणस्य प्रतीयमान- त्वात् । न च मूलभूतानुभवाभावात् स्मरणानुपपत्तिः, पौरुषेयत्वानुमानादेवानुभवात् । अस्मरणमेव तत्र बाधकमिति चेत् । न। एवं सत्यस्मरणाननुभवयोर- पत्त्या । सत्प्रतिपक्षमागते, 'नचिति, वेदत्यं न पौरुषेयनि अध्ययनविधिविषयतावच्छेदकले मति सार्यमाणकटकावृत्तित्वात व्यतिरेकेण भारतवं. दृष्टान्त इत्यब तात्पर्य, यथाश्रुते “म ते भववित्यादौ व्यभिचारादिति मन्तव्यं, स्मर्यमाणकर्बकलं पति- बोधितपौरुषेयत्वकत्वं, तादृशमतेरमचरदूपत्वेऽपि कपिलादीनां दर्शनकर्तृणां तादृशस्मतिज्ञानसत्वाद्धेतः स्वरूपासिद्ध इति समा- धत्ते, 'कपिलेनि, 'सकर्टकवरमरणस्येति पौरुषेयतबोधकसनेरि- त्यर्थः। 'मूलभनेति स्मनिकर्तवंदे पौरुषेयत्वानुभवाभावादित्यर्थः, तबोधकमूलभूतश्रुतिविरहादिति भावः । 'स्मरणनुपपत्तिः' पति- प्रणयनानुपपत्तिः, 'नुभवादिति स्पतिकर्तुर्वेदे पौरुषेयत्वानुभवा- दित्यर्थः, तथाचातुमानावेदे पौरुषेयत्वमवधार्य मतिप्रणयनमिति भावः । अस्मरणमेवेति पत्र सारणपदं सारणार्थकज्ञानपरं, स्मृति- कर्वेद पौरुषेयत्वविषयकमरणाभाव एवेत्यर्थः, 'तत्र वाधकामिति वेदगोचरपौरुषेपलानुभवादिबाधकमित्यर्थः, स्टुतिकर्तस्तद्गोचर- स्मरणाभावेन तद्गोचरानुभवाभावः साधनीयइति भावः । 'घरम- ·३०२ सावचिन्तामगो न्योन्याश्रयात् । श्रये तदर्थस्मरणाभावेऽपि प्रमाणस्या- नुभावकत्वात् । न हि भाविस्मरणमपेक्ष्य प्रमाणमनु- भावक। "तस्मात्तपस्तेपानाचत्वारो वेदा अजायन्त चः सामानि जन्निरे” इति कश्रवणात् "प्रति- मन्वन्तरवैया श्रुनिरन्या विधीयते' इत्यादिकत- मारणाच। पौरुषेयत्वे बाधकं विना अर्थवादमावत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । “स्वयम्भूरेप भगवान् वेदो गौत- . रणाननुभवयोरिति अस्मरणाननुभवसिद्योरित्यर्थः । मरणाभावेना- नुभवाभावधाधने व्यभिचारमप्या, 'ये इति, उपेक्षात्मकज्ञानस्यले इति भेषः, अप्रयोजकलमयाह, “न हौति, भगवतो वेदकटवे वेदस्य पौरुषेयत्वानुमानं प्रमाणमक्का श्रुति मतिमपि(१) प्रमाणयति, 'तस्मादिति, 'तपस्तेपानान्' परमेश्वरान्, 'एक' वेदभागविशेषः, सामापि तथा, 'कर्वश्रवणत्' भगवतो वेदकत्वबोधकन्वश्रुतेः, 'अन्येति विभिवानुपूर्ती केत्यर्थः, इति सम्प्रदायः, विभिनव्यक्तिवेति तु परमार्थः, भानुपूर्वीभेदकल्पनायां गौरवात्, 'कर्टस्मरणदिति भगवतो वेदकईवबोधकरमतेरित्यर्थः । 'अर्थवादमाचवस्य सुति- माचत्वस्य । मनु वेदस्य नित्यत्वबोधकभारतायेव वेदय पौरुषेयत्वे बाधकमिति तटस्थामायामाइ, 'वयम्भूरिति नित्य इत्यर्थः, 'एष- (७ श्रुति-सातो अपोति ख.

·३०२ शब्दाख्यतुरौयखण्डे तात्पर्य्यवादः । स्त्वया पुरा। शिवाद्या ऋषिपर्यन्ताः समारोऽस्य न कारकाः" इति महाभागवतपुराणीयवाक्यस्य श्रुति- विरोधेनान्यत्र तात्पर्यात् । न च कार्यपरमेव प्रमाणं, करीस्मरणस्य सर्वचाविध्यर्धत्वात् सकर्तृकत्वार्थवादस्य स्वर्ग-नरकार्थवादस्येव "ईश्वरमुपासीत" इति विधि- शेपत्वाच्च.। साधयिष्यते च सिद्धार्थस्य प्रामाण्यं । न वैवमानन्दोऽपीयरे स्यादिति वाच्यं । तब मानान्तर- विरोधात् । पुरुपस्य भ्रम-प्रमादादिभूयिष्ठत्वेन वेदे भगवानित्यपि वेदस्य विशेषणं । 'कार्यपरमेवेति विधिसमभिव्या- इतमेवेत्यर्थः, 'तमादित्यादिविध्यममभिव्यापतत्वात् न प्रमाण- मिति भावः । 'कर्टम्मरणस्येति कार्टत्ववोधकरमरित्यर्थः, 'अविध्य- त्वादिति विद्यममभिव्याप्तवादित्यर्थः, तथाच भारतादेरपि व्यासादिकर्टकता न स्यादिति भावः। 'सकर्टकलार्थवादस्पेत्ति "तमादित्यादिवियसमभिव्याहतवाक्यस्येत्यर्थः, 'स्वर्गनि "यन दुःखेनेत्यार्थिवादस्येत्यर्थः, "विधिमेषत्वाञ्चेति, अर्थवादस्यामामाण्य- वादिनापि विधिमेपोभूतार्थवादम्य प्रामाण्याभ्युपंगमादिति भावः । "मिद्धार्थम्येवि विध्यममभिया एतवाक्यस्येत्यर्थः । 'न चैवमिति, "नित्यं विज्ञानमानन्दं प्रोत्याद्यर्थवादमत्वादिति भावः । 'तरेति, सुख- त्वावच्छेदेन पुष्पजन्यवकल्पनात् तत्रानन्दपदेन साभावाभिधा- 'नादिति भावः। 'भूषिष्ठखेनेति बहतरदोयाश्रयत्वेनेत्यर्थः, 'वैदे' ·३०० तत्वचिन्तामो नायास इति चेत् । न । धर्मिग्राहकमानेन नित्य- सर्वज्ञत्वेन सिद्दे तच दोपाभावादिति । • इति श्रीमद्गङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी शब्दावतुरीयखण्डे तात्पर्य्यवादः ॥ कचिदै, 'चनाश्वासः' अप्रामाण्यममङ्गः, कर्तर्भमादिदोषजन्यत्व: सम्भवादिति भावः। इति औमथुरानाथ तर्कवागोगविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहम्ये मन्दास्यतरीयखण्डर हस्ये तात्पर्य्यवादरहस्यम ॥

·शब्दास्यतुरौयखण्डे शब्दानित्यतावादः । अथ शब्दानित्यतावादः। ननु तथाप्यप्रयोजकं पौरुषेयत्वानुमानं नित्य- अथ शब्दानित्यतावादरहस्यम् । "नित्येति मित्यावेत यन्निदोषलं तेनैव प्रामाण्योपपत्तेरित्यर्थः। न च निर्दोषलं न प्रामाण्यप्रयोजकं तेषां वर्णमावस्यैव नित्यतया विवादिवाक्यमाचेऽपि तत्सत्वादिति वाच्य। निदीपलपदेन दोपा- जन्यानुपूर्वी कत्वस्य विवचितत्वात, भानुपूर्वी च तन्मते धब्दममवेत- पदार्थान्तरं मा च वेदे नित्या अन्यत्र खनित्या, अन्यथा वर्णानां मत्र नित्यत्वेन नित्यानित्यविभागो न स्यात् । न चैवं नित्यत्वं न निर्दोषलप्रयोजकं सदोषवाकोऽपि तत्सत्त्वादिति वाच्यं । नित्यत्व- पदेनापि नित्यानुपूर्वोकत्वस्य विवक्षितलादिति। केचित्तु नित्यत्वेन निर्दोषत्वेन चेति प्रयोजकदयपरतया(९) व्यापच.(१) । तदमत् । नित्यवं यदि यथायुतं तदा दिसम्बादिवाक्य- मात्रेऽतिच्याप्त. भानुपूर्वोविमिष्टानां वर्णनां सर्वच नित्यत्वात, यदि च नित्यानुपूर्वो निमित्वं तदा लौकिकवाक्यमात्र .एवा- 1" प्रयोजकत्वपरत येति ख.1 3 व्याचकुरिति ।

·দ্বিামী निर्दोषत्वेनैव तत्प्रामाण्योपपत्तरिति चेत्। नावान 'अनित्यत्वेन तत्समूहस्य सुतरामनित्यत्वात् । न च तदसिई, तथाहि वर्णात्मकः शब्दोऽनित्यः समवेतत्वे सत्युत्पत्तिमत्वात घटवत्। न च हेत्वसिद्धिः, उत्पन्नो ध्याः । एतेन नित्यसविशिष्टनिपतयेति विभिएप्रयोजकपरतया ध्याख्यानमपि परास्त। नित्यच-निद्दीपले यदि यथाश्रुते तदा दिसम्बादिवाक्यमाच एवातियाग्निः, नित्यत्वं यदि नित्यानुपूर्वी- कावं तदा लौकिकवाक्यमात्र एवाव्याप्तिः निर्दोषत्वांभवैयपित्तिय। यदि च नित्यत्वं यथाश्रुतं निर्दोषत्वं दोपाजन्यानुपूर्वो कवं नदा , नित्यत्वांशवयादिति दिक् । यद्यप्येवमपि निदोपल न प्रामाण्यप्रयोग विसम्वादिशुकादि वाक्येऽतिव्याप्तः प्रतीताविपरीतप्रत्यायनेच्छाया दोषावमते धा- रप्रतारकवाक्येयव्याप्तेश्व, तथापि प्रमावर्णानामनित्यन्त्र व्यवस्थाप- यितुं नदोषमुपेक्ष्य वर्णनामनित्याये नत्यानुपूर्ध्या अनित्यत्वं माधयनि, 'वर्णानामिनि, 'तत्समूहस्य' वर्णवृत्त्यानुपूर्वो विशेषस्य, 'सुतरामिति, अन्यथा अनेकममवेतनियमन जातिलनियमेनाना, जातिवापतेरिति तदानामनित्यत्व। 'तथा हौति पक्षतावच्छेदक- भामानाधिकरीन माध्यमिद्धेरदेग्नवेनाशनः मिसाधनवारणय ‘খানি বন্ধু মেঘ, বল করবিঘাৰায় 'प्रद पति, मे यभिधारवारणाय 'समवेतत्वे मतीति, यत्रकेति 10 प्रतीताईंचारि मत यन्त पाठ खपुस्तके नास्ति।

·प्रदायितुरोयरवगड एब्दानियतादादः । ३०७ . गकारः इट्टायामुत्पद्यमानोऽस्ति कोलाहल इति प्रत्य- यात् । न च व्यञ्जकाभावात् प्रांगनुपलव्यस्योपलब्धि- माचं तस्य, उत्पन्नो गकार इति प्रत्ययात् । न चाय मौपाधिका, अन्योत्पत्तावगृह्यमाणायामपि तदनु- भवात् । न च स्मर्यमाणारोपः, बाथकाभावात् । अन्यथा घटोत्पत्तिरपि न सिद्येत् । यतु श्रोचानुविधानात् पदं शृणोमीत्यवाधितानु- व्यवसायात श्रीवादन्येन ग्रहीतुंमशक्यत्वाच्च 'श्रोत्र- ग्राद्यैवानुपूर्वी सा च घममानकालीनमागभावप्रति- योगित्वं टस्येति प्रागभावप्रतियोगित्वमुत्पत्तिमत्त्वं . कण्ठ-ताल्वाभिघातादेरभावादित्यर्थः, वयञ्च प्रागनुपस्तो हेतः, 'तस्य' उप्रत्ययस्थ, विषय इतिषः । 'उत्पन्न इनि उत्पत्त्यवगा- हिस्वमनुभवमिद्धमित्यर्थः, 'औपाधिकः' भ्रमरूपः, 'अग्टद्यमाणयां' अननुभूयमानायां, अयमुत्पन्नो गकार इत्यादिप्रत्यवाद्वर्णानामु- त्पत्तिमत्त्वं माधित। अन्ये तु ानुपूर्वी प्रत्यक्षादेव वर्णानामुत्पत्तिमत्व मिध्यती- त्याड', वन्मतमुपन्यम्य दूपयति, 'यत्त्विति, 'पदमिनि श्रानुपूों- विशिष्टवर्णमित्यर्थः, तस्यैव पदवात्, 'ममानकालीनेति, नद- ध्वमाधिकरणक्षणानुत्पत्तिकवे मतौति विशोषणीयं, तेन विन- 49 .

·३०० तार्थचन्तामणौ वर्णस्य प्रत्यक्षमिति, तन्न, घज्ञानानन्तरज्ञानविषयत्वं रस्थानन्तयं तयोरानी सा च मनसैव रयते घट- पटनानयोरिव । तदुपनौता च श्रोत्रविषयः। ननु स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञावाधितमिदमित्यकैका- एव गकारादिव्यक्तयः। यद्यपि प्रत्यभिज्ञाया नित्यत्वं न विषयस्तथापि नाशकत्वाभिमतशब्दान्तरादौना म्बितोचरिते नातिप्रभट्ट, 'प्रत्यमिति भानुपूर्वांमत्यवादेव हि मित्यर्थ:0, 'घज्ञानेति, अन्यथा मौनियोकायाप्तरिति भावः। न चेश्वरोकस्य ज्ञानानन्तर्यासम्भवादयाप्तिरिनि वायं । घजा- भानन्तरमव्यवधानेन राजानं भववित्यभिप्रायविषयत्वे तात्पर्य्यात्, पत्र र एकादिवाक्ये न ताभिप्रायमम्भवम्तनापौचरमादायैत्र नमम्भवः । नवेवं मा श्रोग्राधा न स्मादित्यंत शाप, ‘मा ऐति, 'घट-पटगानयोरिवेति घट-पटजानयोराननयमिवेत्यर्थः, 'तदुप. मौता' मानमोपनौना, पदं ग्टगोमौत्यनुव्यवसाय लौकिक- विषयतानुभवो विमेयमार एवेति इदय : दिमिति अनित्य : बानुमानमित्यर्थः, 'एकेकाएवेति एकैका नित्या एवेत्यर्थः, 'ब्दा- भारादौनामिति, "धादिना तदुत्तरोपनपदार्शनरपरिगहन रय सम्योत्पतिम सिई एवं वर्णन्तरम्यामोत्यर्थः । ( चाप मानसोपवदेनेव श्रावणे तयानमिति भावः ।

·भन्दास्यतुरोपख शब्दानित्यतावाद'। ३७८ अन्तरासम्भवेऽपि तावत्कालीनतां गकारस्य गृहा- तौति "तावत्कालं स्थिरश्चन का पश्चान्नाशयिष्य- तीति पराभिमताशुविनाशित्वव्यतिरेकान्नित्यताया- मेव पर्यावस्यति । न च धम्मिरणो गकारस्य भेदेऽपि एकजातीयत्वेन प्रत्यभिन्ना, तथा सति तज्जातीयोप- मितिः स्यान्न तु स एवायमिति। अथ तारत्व-मन्दत्व- विरुद्धधम्माध्यस्तविषयत्वेन सा न प्रमाणं । न च सारत्वादीनां स्वाभाविकत्वं विरुद्धत्वचासिद्ध, मन्द- स्रो गकारस्तारान्मन्दोऽन्य इत्यनन्यथासिद्धमत्यक्षात् तसिद्धेः। न छपां शैत्य-द्रवत्वे स्वाभाविके इत्यत्र प्रत्यक्षादन्यत् प्रमाणं। तत् कि यो यद्गतत्वेन भासते 'तावत्कालीनतां' चिरकालीनगकाराभिन्नतां, "श्राशविनामित्व- व्यतिरेकादिति, विलम्रविनाशिलवाधमहकतादिति श्रेषः, विलास- विनाशिस्वाभावस्योभयसम्मतलादिति भावः। 'पर्यवम्यतीति वर्ण: पर्यवस्थतीत्यर्थः, तथाच वर्ण नित्यः विस्तम्यविनाशिवाभावे मत्या- शविनाशिलाभावादित्यनुमेयमिति भावः । 'सा' अभेदप्रत्यभिजा, 'स्वाभाविकत्वं' वर्णवृत्तित्व, स्वाभाविकले हेतुमाह, 'मन्द इति मन्दो गकारस्तारो गकारइत्यर्थः, विरुद्धत्वे हेतुमाह, 'तारादिति, मन्दत्वावच्छेदेन तारभेदग्रहादिति भावः । तत्मिद्धेरिति नयोः भन्दत्तिल-विरुद्धलयोः सिद्धेरित्यर्थः । श्रामवते, 'नत् किमिति, ·३. तत्वचिन्तामणी सतम्म एव तथा सति रक्त पटः लोहितः स्फटिक- इत्यादावपि तथा स्यादविशेषात, न, रक्ताचादौना- मन्यधर्मत्वस्थिती स्फटिकादीनाच तदिष्यमत्वे स्थिते जवाकुसुमाहेरचय-व्यतिरेकानुविधानासाधन तब भ्रान्तत्वात् । न चेह तारत्वादिस्न्यधर्मत्वेनोय- स्थितिः । नापि गकारादीनां तहिरुद्वधर्मवत्त्व, नाप्य- न्यस्य नारत्वादिधर्मिणोऽनुविधानं। न चावश्यं स्वीरुवायोरेव धास्तारत्वादयोगकारादिगतत्वेन भासन्ते इति वाच्यं । स्पर्शाग्रहे त्वची व्यापाराभावेन त्वचा तदग्रहात् । न च अवसान्तद्ग्रहः, अवायवीय- त्वेन वायुमाषधाग्राहकत्वाचवार्थत् । तारत्वादयो 'तथा स्यात्' रकत्वादे स्फटिकादिधर्मलं स्यात्, 'अन्यधर्मावति स्पटिकादौतरधर्मव्यवम्सिनावित्यर्थ., ममाणामारमाह, स्फटिं- केसि, इत्वन्तरमाइ, 'जयेनि, 'अन्येति, स्फटिकादौ रनावात्यये इत्यादिः, 'बाधेन' रकलाभावस्य प्रमाणमिद्धवेन, अनुविधानमिति. नारलादिप्रत्यय इति शेषः। 'न चावग्यमिति भवतामपि तार- मन्दशब्दोत्पत्ती विभागोयवायुस्योगस्य निधामकावादिति भावः । 'स्पायहे' याांविषयकमावत्कारे, 'यापाराभावेन' जन्यवाभाविना . 'बायबोयवेन' अवायवीयवपिरिन्द्रियवेन, तेन मनसि for ·মুম্ভৱীয় মুজালিনাবাহ। या न वायुधाः श्रावणत्वात् कादिवत्, वायुर्वा न श्रवणमात्रपाद्यधौमूतत्वात् पटवत्, अतरव .न तारत्वादयो वायुधर्माधानधाः बायुधर्मस्य वनेर- ग्रहात्। न च ध्वनिरूपः शब्दो नभोतिरेव तथा सति तहमतारत्वादिग्रहः श्रवसेति वाच्यं । तारोऽयं. गकार इत्यत्र ध्वनीनामस्फुरणात् तत्कारणभावाच । न च व्यत्या विना जातिस्फुरणं, तस्यों व्यक्तितमा- नसंविसंवेद्यत्वात् । न च समय॑माणतारवाद्यासपा, चार) मात्रपटं सत्ता-द्रव्यत्ववारणणय, एंदमुत्तरच मत्र यथा- योग्यं मात्रपदमध्याहाये। 'अतएवेति, वक्ष्यमाणध्वनेरग्रहादिति- दोषावेत्यर्य:, अयादिति श्रवणमात्रमहामम्मवादित्यर्थः, तथाच यपियई विना कथं जातिग्रह इति भावः । ननु तारवादिनेव ध्वनेः मुरणमभ्युपगम्यतामत आह, 'तत्कारणेति गकराद्युत्पत्ति- समये ध्वनिकारणीभूतम्य मजादेरभावादित्यर्थः ।. नमु नारत्वा- दिकं जातिविशेषमाम्य शब्दत्तियेऽपि नग्नियामकतया वायुनिठं वैजात्यमावग्मक तथा साघवात् तदेवात किं.शष्ट्वैजात्यामारे- 1" न चायहकावं लौकिक प्रत्यक्षारतकात्यमेव तच मनसो प्यामिति दर्थ विशेषामिति वाच्यं । प्राममानस्दैव मनोरनन्दात्, छत्र च প্রীজিবিবিৰিয়তাব দ্বিাৰখামুখি वैप बाध्य ·३२ नत्त्वचिन्तामो बाधकाभावात प्रथमतस्तारत्वाद्यग्रहप्रसङ्गाचेति। मैवं। तारत्वादयो न गकारादिजातयः गत्वादिना सकर- प्रसङ्गात् । न च नानव तारत्वं, ताराकारानुगत- प्रत्ययाभावप्रसङ्गात्। न च सजातीयसाक्षात्कारमति- बन्धकतावच्छेदकशब्दत्तिजातित्वेन नानातारत्वेधनु- ऐति गौरवमेव बाधक्रमित्यखरमादाह, 'प्रथमत इति भादृश्य- विशिटगकारादिबुद्धि विनेत्यर्थः, मादृश्यविशिष्टधर्मिज्ञानस्य मर्य- माणरोपे हेतुत्वादिति भावः। 'मजातीयेति स्वाश्रयसजातीय-, त्यर्थः, 'प्रतिवन्धकतावच्छेदकेति ज्ञानविषयतया प्रतिबन्धकीव- छेदकेत्यर्थः, मन्दबुभुत्माविरहविशिष्टतारलौकिकसाक्षात्कारत्वेन सौकिकविषयितया तारशब्दवत्वेनैव वा कार्यसहवर्तितया प्रति- वन्धकलादिति भावः। तारशब्दस्तु स्वरूपतो न प्रतिबन्धकः॥ देशान्तरे तारणब्दमत्त्वेऽपि मन्दशब्दस्यायहापत्तेः यादृशतारला. श्रथग्रहे यादृशमन्दबाययग्रहो न जायते तादृशमन्दवाथमाज्ञान- कारं प्रति तादृशतारखानयमाचात् कारवेन प्रतिबन्धकावं तेन मनपामेव शब्दानां किञ्चिदपेक्ष्य नारत्व-मन्दवेऽपि च न पतिः, प्रतिवन्धकाभावकूटश हेदः तेनेकविधमन्दवाथयपई नानाविधता- रत्वाश्रयग्राहस्थ प्रतिबन्धकवेऽपि न पतिः। स्वाधिनाभाव.. भाक्षात्कारमनियन्धकतावच्छेदके गलादौ मधुरतरशब्देनोत्कट- 1) स्वरूपसन्न प्रतिबन्धक ाति खु.।

·तत्वचिन्तामणे वाधकाभावात प्रथमतस्तारत्वाद्ययप्रसनाचेति। मैव। नारत्वादया न गकारादिजातयः गत्वादिना सङ्कर- प्रसङ्गात्। न च नानव तारत्वं, ताराकारानुगत- प्रत्ययाभावप्रसङ्गात्। न च सजातीयसाक्षात्कारमति- बन्धकतावच्छेदकशब्दत्तिजातिन्वेन नानासारत्वेधनु- . ऐति गौरवमेव धाधकमिन्यस्वरमादाइ, 'प्रथमात रति सादृश्य- विशिष्टगकारादिबुद्धिं विनेत्यर्थः, मादृग्नविशिष्टधर्मिज्ञानस्य मर्य- मापारोपे घेतलादिति भावः। 'मजातीयेति स्वाश्रयमनातीय- त्यर्थः, 'प्रतिवन्धकतावच्छेदकेति ज्ञानविषयतथा प्रतिबन्धकावि- छेदकेत्यर्थः, मन्दबुभुत्माविरहविशिश्नारचौकिकसालात्कारलेन सौकिकविययितया नारभन्दवलेनैव वा कार्यमहर्तितया प्रति- पन्धकलादिति भावः। तारणब्दस्त खपतो न प्रतिवन्धक:) देशान्तरे तारणम्दमत्त्वेऽपि मन्दाब्दमायापत्तेः यादृभतारला- अयप यादृशमन्दवायययहो न जायते तादृभमन्दलायमादान- कार प्रति तादृमतारताश्रयमाचानकारत्वेन प्रतिवन्धकत्वं तेन मनपामेव भन्दाना किञ्चिदच्य तारत-मरत्वेऽपि पन पतिः, प्रतियन्धकाभावकूटश्च हेतु तेनैवविधमन्दतात्रयग्रहे नानाविधना- रत्वाश्रयणहस्य प्रतिवन्धकोऽपि न निः। श्रर स्वावच्छिन्नाभाव.. मातान्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदके गवादौ मधुरतरशब्देनोत्कट- ७ सरूपचन्न प्रतिबन्धक विख-1 ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शूम्दानित्यतावादः । ३८३ विषयरूपतया स्पादिग्रहप्रतिबन्धाच्छन्दवृत्तिमधुरतरत्वे चाति- याप्तिवारणाय खाश्रयसजातीयेति, साजात्यञ्च गुणलव्याप्यजात्या तेन स्पर्धादेर्गुणलादिना मधुरतरशब्दमनातीयलेऽपि न दतिः । न चैवं मधुरतरशब्दस्य सम्मानजानीयकटुभन्दयई प्रत्यपि प्रनि- बन्धकतया सजातीयसादात्कारमतिवन्धकतावच्छेदकं मधुरंतर- भन्दलं एवं गत्वावच्छिन्नाभावभावात्कारस्थापि गकारविषयक-': नया गवादिकमपि सजातीयमाचात्कारप्रतिवन्धकतावच्छेदक, मिति वाच्यं। गुणवव्याप्यजात्या खाश्रयसजातीयसाक्षात्कारमान- वृत्तिधम्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताया विवक्षितत्वात मधुरतरशब्दस्य च स्वाविषयकमाक्षात्कारत्वावच्छेदेनवार प्रतिब- धकेलात उत्कटमधुररसस्यापि रसान्तरसाचात्कारप्रतिबन्धक- नया तन्नातावनिप्रमनवारणय शब्दत्तिपदं, समायेन भब्द- तितालाभाय जातिपदं, तेन मधुरर मनिष्ठोत्कर्षस्थापि कालिक- तया मन्दत्तिवेऽपि न तद्दोपतादवस्यां। न पात्र प्रतिबन्धकताव- छेदकलं यदि तत्पर्याप्यधिकरणलं तदा तारलेऽसम्भवः मन्दयुभुत्सा- विरहसकततारतस्यैव तत्पर्याप्यधिकरणलात, अथ(२) तत्कोटि- प्रविष्टलं तदा मन्दबुभुत्माविरहांगे मन्दवस्थापि प्रवेशानान्दवे- ऽप्यनिप्रसङ्ग इति वाच्च । प्रतिवन्धकतावच्छेदकल्पपदेन ज्ञानविषय- तया प्रतिबन्धकतावच्छेदकममवेततया तत्कोटिप्रवियत्वस्य विव- (१) खं गत्वावच्छिन्नसाक्षात्कारप्रतिवध्यतावच्छेदककोटौ स्मृत्यादि- साधारण्याय साक्षात्कारत्वाप्रवेशाच नोलदोष इति बोध्ये (२) अथव्यस्य यदौत्यर्थः ।

·३४ तत्तचिन्तामो . नितात् । ननु तथापि तारखुभुसाविरहविशियमन्दयुभन्सामह- कृतमन्दशब्दसाक्षात्कारत्वेन तारमब्दपई पनि प्रतिबन्धकवान मन्दलेऽतिप्रमशः । न च मन्दभव्दजान जायतां मन्दशब्दानुमको जायनामियादिभेदेन तच्छन्दमाचात्कारी जायतां तत्पुरुषोक- भन्दमाक्षात्कारो जायतामित्यादिभेदेन च मन्दबुभुमाया श्रना- गमात् कथमेकरूपेण हेतुत्वा मन्दशब्दमाधानकारे छालेनानुगमें प्रमेय जायता मित्यादेरपि मचायत्तेरिति वाच्च। तत्जदिच्छा- न्यमन्दमाधानकारेकालेनानुगमादिनि नेत्, न, तत्तदिच्छान्य- मन्दबुभुन्या प्रियानवछिन्नवेन प्रतिबन्धकताया विशेषणीयत्वान् । साम्प्रदायिकाम्त तारयुभुमाविरहविशिएमन्दबुभुमान्लेन मन्द बुभुतीक. मामानाधिकरप्सप्रत्यास त्या तारगब्दयपतिवन्धिका तु मन्दमाचात्कारत्वस्यापि तच प्रवेश इत्याहुः । तदमत् । मन्द शब्दासत्त्वेऽपि तादृशायां तारमन्दाग्रहासङ्गादिष्टापत्तो चानु- भवविरोधात्। पाचन प्रतियन्धकतावच्छेदकन्न प्रतिबन्धकतावच्छे कलाश्य- धिकरणस्वायमाधानकारबकाय, मन्दमब्दमानात्कारनञ्च न तथा बुभुत्माविरहवैभिध्यादेरपि तत्र प्रवेशात् । न चैव नारत्वेऽप्यसम्मका तत्रापि बुभुत्माविरहवैनिशम्य प्रवेशादिति वाच्च। मन्दबुभुत्मा- विरविमिटतारमन्दसाक्षात्कारत्वेन हि न प्रतिबन्धकाव किन्तु तारशब्दाइकालीनमन्द मन्दगई मन्दबुभुमा हेतु', कायंतापचे- {" कथमनेन रूपक हेतुत्वमिति रखा।

·રજૂ शब्दाख्यतुरौयखण्डे शब्दानियवावादः । गमः, तदप्रतिसन्धानेऽपि तारत्वानुगतप्रत्ययात् । ता- रत्व-मन्दत्वे च न शब्दवृत्तिजाती सप्रतियोगिकत्वात् । दकच्च न वारशब्दग्रहकालौनमन्दशब्दसाक्षात्कारत्वं तथा मति तारमब्दासत्त्वेऽपि मन्दयुभुत्सासन्चे नारशब्दग्रहकालौनमन्दशब्द- माक्षात्कारापत्तः किन्तु मन्दबुभुत्लोजरमन्दशब्दमाधानकारत्वं,(४ इत्यञ्च तारशब्दग्रहकाले सामान्यसामग्रीमर्यादया मन्दमाक्षात- कारवारणाय तदकालौनमन्दसाक्षात्कारे केवलं तारशब्दमाचात्- कारखेनैव प्रतिवन्धकवमिति तारणब्दसाक्षात्कारवस्य नत्या- थाधिकरपात्लादित्याः । नदमत्। कार्य-कारणभावइयकल्पने गौश्वात् मानाभावाच । न च तवापि विशेषण-विशेष्यभावेन विनिगमनाविरहात् कार्य-कारणभावयमिति(२) वाच्यं । तथापि नवापि कार्य-कारणभावचतुष्टयात) तत्तदिच्छान्यमन्दबुभुसोत्तर- वस्य कार्यतावच्छेदकघटकतया .कार्यतावच्छेदकगौरवं पुनरधिक- मिति दिक् । 'नदप्रतिमन्धानेऽपि तादृशावच्छेदकत्वाप्रतिसन्धानेऽपि, तादृश- प्रत्ययस्य कदाचिदपलापसमावादार, 'तारत्व-मन्दवे घेनि, 'न शब्द- (1) मन्दबुभुत्सा विशिष्टभन्दशब्दसाक्षात्कारवमिति ख. । (२) विषय-विशेष्यमावभेदेन कार्य-कारणभावयमिवौति । (१) मन्दबु त्योत्तरत्व-मन्दसाक्षात्कारत्वयोस्तारानुत्तरत्व-मन्दसाक्षात्- कारत्वयोश्च विशेषण-वियोध्यभावभेदात् इत्यर्थः । न चोत्तरत्वावच्छिन्नं प्रत्येव हेतुत्वान्न विशेष्यप्रवेश इति वायं । अनुत्तरत्वेऽपि तथा सम्भ- वात् प्रवासातेरिवि ध्येयम् । .

·ননন্দিনী नापि तारत्व-मन्दत्वयोर्विरोधः, य एव गकारस्तार श्रासोत् स एवेदानों मन्द इति समयभेदेन वक्तृभेदे च तयोकत्वमतीतः। तारायं न तारतरस्तारा न्मन्दोऽन्य इति भेदप्रतीतिरस्तौति चेत्, न, धर्मिणे. भेदे भासमाने विशिष्टधर्मिभेदमतोतेधर्मभेदविषय- त्यात् । एकत्र घटे लोहितोऽयं न श्यामइदानौमिति प्रतीतिवत्। न च तीव्रण गकारेण मन्दगकाराभि- वृत्तौति, नथाच पदवृत्तिजातितया नानुगमसम्भव रति भावः। 'मदत्तौति स्वरूपकथनं तेन तन्मने मामिद्धिः, () 'मप्रतियोगि- कवादिति मावधिकलादित्यर्थः, अयममातारः अयमस्मान्मन्द- इत्येव प्रत्ययादिति भावः। पादिवृत्त्युत्कर्षांपकर्षबातेस्तन्मतेऽभावात्र यभिचार इति भावः । मदत्तिजातिवमभ्युपेत्यार, 'नायौति, 'प्रमोदिनि उपलब्ध इत्यर्थः, अन्ययानीतवानन्वयात् । “वभेदेन ति, प एव देवदत्तेन तार उच्चरितः स एव चैत्रेण भन्द- उच्चरित इति वनभेदेन चेत्यर्थ', 'तयोः नारद-मन्दनयोः, नारो- ऽथ न तारतर इति दृष्टान्नाथे, 'अक्षौनि, अधिकरशभेदमत्यभिज्ञा बाधिकति प्रेषः। 'भाममान इति प्रमाणसिद्ध इत्यर्थः, 'धर्मनि नारत्वादिधर्मभेदविषयमादित्यर्थः, 'नौवणेति नौगकारभावा- कारपेत्यर्थः, मन्दबुभुत्साविरइसकतेनेति मेष, 'अभिमवादिति ने गुबगवायनोकारारिति भाव ।

·तत्त्वचिन्तामणौ भासन्ने दर्पणुधमा इद मुखादौ नद्ग्रहणश्च स्पर्शपुर- कारेण कर्णशकुलीत्वगिन्द्रियेण तार-मन्दजनकवायू- नां त्वयाप्युत्कर्षापकर्पस्योद्भूतस्यर्शस्य च स्वीकारान श्रौत्रणव वा । चक्षुगदेयंत्र वायुधर्मग्नहस्तबायोग्यत्व- मुपाधिः, अन्यथा घोषेण स्वगुण न रोत इन्द्रिये ककारमाधारणताराकारानुगतप्रत्यक्षानुपपत्तिप्रमादिति भावः । न चैव गत्वादिकमपि वायुधोऽस्तु नारलादिवत् वर्णनेक एवाम्नु लाघवादिति वाच्यं। य एत्र गकारस्तार श्रामीन स- एवेदानी मन्द दूनिवत्ककारादौ गकारादित्वेन प्रत्यभिज्ञाविरदान प्रत्युत ककारानकारोऽन्य इत्यादिमनीतेरिनि उदयं । 'स्पर्मपुर- स्कारेणेनि पर्म विषयौहत्यवेत्यर्थः, 'कति कर्णमा व्यवच्छेदैन नगिन्द्रियमधिकर्षणेत्यर्थः, यथा चाँचकावच्छिन्नलगिन्द्रियनि- कन्येव धूमम्पयाडकावं तथा कर्ण मम्बुलवच्छिन्नगिन्द्रियमवि- कर्षव तादृशम्पर्गवाहकतमिति भावः । श्रत श्वान्यावच्छेदेन बगि- नियमधिकर्षण न तद्ग्रहणमिति। 'उत्कृति, अन्यथा कार्यवेजात्यं म म्यादिति भावः । 'उद्भूतस्पर्मति, त्वच इनान्तस्पर्मस्य वायोः जन्दाजनकत्वादिनि भावः। नन्वेवं कुठायुपहावया तत्र सहोता) नार म्पृशामोत्यनुव्यवमायापत्तियेत्या पाह, 'श्रोत्रवेनि, 'तद् यहपमित्यनुपश्यते, 'अन्यति सहचारदर्मनमात्रात् कपने इत्यर्थः, १५ काछियापहनालया यानत्व + स्वादिति उ.।

·शब्दास्यतुरौयखण्डे शब्दानियतावाद ! नया दर्शनात्, चक्षुर्वा न पार्थिवरूपग्राहकं अपार्थि- वेन्द्रियत्वात् रसनवत् इत्याद्यपि स्यात् । अथ योग्यो- योग्येन गृह्यते स्वगुणः परगुणो वा, योग्यता च फल- वलेन कल्पाते, तहि श्रोत्रस्यापि वायुधर्मग्रहे तुल्यं । न च तारो गकार इत्यच वायोरपतौतिः, वायुत्वेना- प्रतीतावपि तारत्वादिनैव तत्पनौतेः, यथा अग्नित्वे- नाप्रतीतावपि अयोगोलके लोहित इति प्रतीतिः। ननु वायु-शब्दयोस्त्वचा श्रोत्रेण वा ग्रहे केन तारोऽयं गकारदत्यारोप इति चेत्, न, उभयेन्द्रियग्राह्ययोर- संसर्गाग्रहात् संसर्गव्यवहारः। अस्तु वा त्वगिन्द्रियोप- . 'तथा दर्शनादिति स्वगुणयाइकालदर्भनादित्यर्थ., 'न पार्थिवरूपेति, रसनादेः पृथिवीसमवेतसत्तायाहकतया व्यभिचारधारणाय रूपपदं, तच रमेतरगुणपरं, अतएव प्राणे यभिचारवारणय हेतावपा- पिवेति, वचः पदममतया() व्यभिचारो न दोषाय, वगाहवेनापि वा गुणो विशेषणीयः। 'न चेति, बक् च वायुयहं विना न तद्- त्तिजानियइसमर्थ ति भावः । स्वचा तारत्वग्रहाचे दूद,(२) 'वायु- वेनेति, वायुलय तन्मते बची योग्यत्वेऽपि दोषादग्रहदति भावः । बचा तारलयहपवे भइते, नचिति, परमतेनाद, 'अस्तु वेति, (९प्रतिबन्धिमुदया तत्रापि तस्य साध्यत्वमिति भाव । (P) न्यथा वायग्रहापेक्षा न स्यात् ।

·२६ . एव तार . तत्वचिन्तामणी नौतस्य श्रोत्रेणारोपः श्रोवेणैव वा तारत्वग्रहोऽपौत्युक्त, उत्पत्तिमञ्चम्चासिई तत्मतीतेः श्रुतपूर्वोऽयं गकार- इति प्रत्यभिज्ञानवाधितत्वात् । ननु प्रत्यभिजैव तया बाधिता गत्वज्ञात्यौपाधिकोऽमेदप्रत्ययो गकारे सम्भव- तीत्युक्तमिति चेत्, न, गत्वजातेरसिद्धेः भेद भासमाने भेदप्रतीतिर्जातिमालम्बते। न च गकारभेदप्रतीति रस्ति, तारत्व-मन्दत्वे अपि न भेदहेतू स एवेदानौं मन्द इति प्रत्यभिज्ञानात, गकारानित्य- त्वेऽपि तथा सम्भवतीति चेत्, नहि नित्यत्वेऽपि कर्ण- खमतेऽन्ययाख्यातेरभावान् । 'तयेति उत्पत्तिम्तीत्येत्यर्थः, 'पाधि- नेति व्ययभेदविषयत्वेन बाधितत्यर्थः, न व्यत्त्वभेदविषयेति यावत्, कितई नम्या विषय इत्यत आह, 'गनि, 'गवजातरिति मकारस्यैकलेनेकव्यक्रिमावृत्तित्वादिति भावः । ननु जातेरसिङ्का- वयनुगतधनान्तरमभेदप्रत्यभिजाविषयः स्थान यदग्रहे कोलाहल. धौरित्यती दोपानरमाइ, 'भेद इनि, 'भाममाने अनुभवामिद्धे, अन्यया घटादियभेदमत्यभिज्ञानमपि दत्तगतानस्ति (९) स्था- दिति भावः। ननु तारत्वादिविरुद्धधर्मीय भेदोऽनुमेय इत्यत श्रा, 'तारबेति, भेदव' भेदानुमापको, कचिन् नयेत पाठः, 'य एवं नि, नचाच विरुङ्कलाभावाय भेदहितमिति भावः । 'गकारानित्यते- ऽपि गकारस्योत्पनिमऽपि, 'तति व्ययभेदप्रत्यभिजेत्यर्थः, घटादियाभदायभिचावधि दाममा निरिति ख.।

·शब्दाख्यनुरोयखण्हे शून्दानित्यवावादः । शकुलीत्वगिन्द्रियोयनौतवायुधर्मात्यत्तरुपाधित्वं सम्भ- वति । न च वायोरप्रतीतिः, उत्पन्नत्वेनैव तत्पतीतेः लोहितत्वेनेव जवाकुसुमस्य स्फटिके । अस्तु वा प्राग- नुपलभ्यमानत्वे सति उपलभ्यमानत्वेन उत्पन्नस्य सादृश्येन स्मृतोत्पत्तिमत्त्वारोपः । न चैवं घटादावपि नोत्पत्तिः सिझेदिति वाच्यम् । कुलालव्यापारान- न्तरमनुभूयमानघटस्य तद्यापारात् प्रागनुभूयमानेन घटेन नाभेदोभासते किन्तु भेद एवेति तत्र प्रागसत्वे सत्त्वं सिध्यति, गकारे तुत्पत्तिप्रतीत्यनन्तरं कण्ड- ताल्वादिव्यापारात् पूर्वमनुभूयमानगकारेणाभेदप्र- त्ययात्दीपवत् स.व्यञ्जक एव। अथ शब्द उत्पद्यते wram- आरोपरूपत्वादिति भावः । तहि तुल्यन्यायतयोत्पत्तिमत्त्वप्रत्ययस्यापि धमत्वं सम्भवतीत्याइ, 'तहाँति, 'उपाधिसमिति धारोप्यावमित्यर्थः, "तपाच विनिगमकाभावादुत्पत्तिमत्त्वं सन्दिग्धमिनि भाव:(२) । अनु- भूयमानारोपं निषेधति, 'न चेति, स्फटिक इति, तादाम्येनेति मेषः । ननु नदानी नियमतो वायोतारलेनानुभवकल्पने वायु- खानुभवप्रतिवन्धकदोपकल्पने च मानाभावो गौरवञ्चेत्यत श्राद, 'अस्तु वेति, सादृश्ययई विना तादृयधौरमिद्धेवेति भावः । 'म:' कण्ठताल्चादिव्यापारः, 'यत्रक एव' शब्दस्य व्यञ्चक एव, 'उत्कर्षेति () अभेदप्रत्यभिज्ञानादिति ख, ग । (१) सन्दुिग्धामिडमिवि भाव इति ख• ई ·२८२ तावचिन्तामयी स्वायथ- उत्कर्षवत्त्वे मति अपकर्षवत्वात् माधुर्यवत् अतएवा- परममहत्त्वे व्यभिचारबारणय विरेण्यं, परमाणुपरिमाणे महत्त्वा- इयापरटे यभिचारवारणय मत्यन्त । न च तथापि परमाणे- रणवम्य व्यणुकाणुलापैवयोन्चटवात्तदोषतादवस्थामति वाय । अपकर्षपदेन स्वाथयमनातीयप्रतियोगिकापकर्षम्य विवदितलात् म्हपदमपकर्षपर, माजाव्यञ्च गुणवव्यायाप्यत्रात्या५ । न वेवं पत्यन्तवैयर्थमिति वाच्यम् । अपिम्पमापेक्षयाध्यानापरे ग्रीमो- भाघारम्भकपरमाणुगनोडस्प यभिधारतारकलात् । समानाधिकरण्ट्रव्यविभाजकोपाधिमहत्तित्वेन सजातीयं विशेष- गीय तेन मकरारमाद्यमेचयापकट नसादिरमाचपेश्या पोल जन्नुपरमाणुरमादौ न यभिचारः अजरमापेदया तपापकर्षविर- धान. वपदमपकर्षपरं। यदि २ परमाणुपरिमाणे झणुकपरि- माणपंचयापि नोकोऽम्ति किन्वपकर्ष एव तभ्यात्यनापरलेन सुमिलात अधिकदमयापकनेत परिमाणम्रोशरतमिति राकिरमान्यामाचारभितिबार, तदा तु पजातीयत्यनुपा- दाय तामोपाधिमहत्तिपनियोगिकत्वनापकर्ष एत विपीयः। केपितु प्रयदय मतोन्यनेन विशेषणाय परमाणुपरिमाणादी व्यभिधार'। न १ मत्यकोय, तुदये नापर्यात, कित्कर्ष- अन्नघटिनंदतो प्रत्यक्ष वहिरिनिषत्रवेन विपरीयमन प्रात्म- परिमाप वारेनन नप यभितार रनि प्रातः । "म परिमारय मोरपि नपायापलादिपाया । HEMA पति नरपेक्षगपनि मा।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे मन्दानित्यतावादः । ३८३ . नित्यत्वमिति चेत्। न। तारत्व-मन्दत्वयोरुत्कर्षापकर्ष- 'योर्गकारे पूर्वन्यायनासि सिद्धौ वा जातिसकरभये- नोत्कर्षापकर्पयोजीत्योः रसत्व-शब्दत्वव्याप्ययोर्नानात्वेन रसशब्दसाधारण्याभावात्। अतएव सजातीयसा- क्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकसामान्यमुत्कर्षः तत्पति- बध्यसाक्षात्कारविषयतावच्छेदकसामान्यमपकर्ष इति साधारणो हेतुरपास्तः। तारत्वादेर्गकारजातित्वा- · सिक्वेः । साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकमूर्तगुणत्वस्याश्री- । . • अनुमितानुमाने गौरवादाच, 'श्रत एषेति, 'अनित्यत्वमिति, शब्दे साधनीयमिति शेषः ।. 'माधारण्येति, तथाच भन्दद्वत्युत्कर्षा- पकर्षटितव्याप्तिरेवामिद्धेति भावः। “सजातीयेति, अत्र हेतदये तापर्य, गगन-परमाणुपरिमाणजिजायोनिस्कप्रतिबन्धकतावच्छे- 'दकन-प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वयोरमत्त्वेन व्यभिचाराभावादुभयनिवे प्रयोजनविरहादिति थेयं । प्रमूर्नमात्रवृत्तिदिनादौ) साध्या- व्यापकतया 'माधनावच्छिवेति, ददञ्च सनिधितहेतदयापेक्षया अन्यथा सुखादी कर्मणि च माध्याव्यापकत्वापानान, 'गुणपदश्च मामवायेन मूर्तत्तितालाभाय, ध्वनिश्च वायुधर्म इति मतेनेद- मिति न ध्वनौ मायाव्यापकता, 'अश्रौत्रेति श्रोत्रापाह्यगुणवस्थे- व्यर्थः, नातः ओघसंयोगादौ व्यभिचारः, ध्वनिभिवभावत्वावच्छिन्न- ( यत्तिमात्रहिवादाविति ख.। 50 ·२८B तत्वचित्तामयी बत्वस्य चोपाधित्वात् अमयोजकत्वाच । न हि कार- णाधीन एव उत्कर्षोऽपकर्षय, परंममहति परमाणौ च परिमाणे प्रत्येकं सत्त्वात्। न चोभयस्वैकन सक्न कारणप्रयोज्यं, स्कैकवद्दयोरपि प्रत्येकमेकत्वात्। स्या- देतत् श्रीवव्यापारानन्तरमिदानौं श्रुतपूर्ती गकारी नास्ति विनष्टः कोलाहल इति प्रतीतः प्रत्यक्षमेव शब्दानित्यत्वं विनाशिभावत्वेनोत्पत्तिमत्वानुमानाबा, प्रत्यक्षप्रतियोगिकाभावत्वेन हि प्रत्यक्षवं ध्वंसस्य घट- . माध्ययापक) बोधं तेन ध्वनि-सड़मयान साध्याध्यापकता, श्रम- न्मने भब्दवादेम्तन्मवे धनैः पहिन्द्रियवेचकालस्य च व्यावर्तनान पोतरत्वं, उत्कर्षवचे मनौति पूर्वानहेतौ दौयान्तरमाइ, 'अप्रयो- अकलाचेति । 'मजातीयेत्यादितिपरले 'परममहतोत्याद्यपिमयन्ध. विरोधात् अनुकूलतमाशय निराकरोति, 'न दोनि । 'प्रत्येक मेकपादिनि, तथाच प्रत्येकसत्तानियामकादेव एकत्रीमयमयोग- पत्तन नत्र भकारएकवं प्रयोजनमिति भावः । 'योपण्यापारा- भारमिति योव मनायोगानन्तरमित्यर्थः । ननूत्पत्तिमानमेवा- निधनं न न प्रत्ययमिमित्यताह, 'विनामिभावलेनेति, 'उत्पत्तिमत्त्वानुमानानि, 'मन्दानियवमित्यनुपज्यते, 'प्रभावत्वेन' बमलेन, तेन न मनमामान्याभावे व्यभिचारः, 'धंसस्य' शब्द- पनिभिद्रताराधिनताध्ययापकमिवि ख..

·३१५ शुन्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावादः । ध्वंसवत् न तु विनाशग्रहे प्रतियोगिसमवायिप्रत्यक्षत्वं तन्त्र धर्माभावस्य प्रत्यक्षत्वापत्तेः । तदिन्द्रियामाये- ऽपि प्रतियोगिसमवायिनि गन्ध-रसाभावयोहणाच्च। नोभयं गौरवात् स्मृतघटसंयोगध्वंसाप्रत्यक्षत्वापाताच्च । न च प्रतियोगियोग्यत्वस्य तन्त्रत्वे वायुस्पर्शध्वंसोऽपि प्रत्यक्षः स्यात् इति वाच्यम् । आश्रयनाशजन्यस्य तस्य संसस्य, "विनाशय' विनाशप्रत्यचे, 'धर्माभावेति धर्मध्वमेत्यर्थः । मनु खग्राहकेन्द्रियगायप्रतियोगिसमवायित्तिनाग्रत्व) ध्वंसप्रत्यक्ष- तन्त्रमित्यत आह, "तदिन्द्रियेति, 'गन्ध-रसाभावयोः' गन्ध-रस- ध्वंमयोः । ननु तदिन्द्रियग्राह्यप्रतियोगिकध्वंसलं प्रतियोगिमम- वायिनो लौकिकप्रत्यक्षपञ्च इयं नाभनत्यचे तन्त्रमित्यत श्राइ, 'नोभयमिति, 'मतघटेति स्मृतघटयोर्यसंयोगध्वंसप्रत्यहं भूतलादौ तस्याभावप्रसङ्गादित्यर्थः, तदानौं प्रतियोगि-समवायिनोलौकिक- प्रत्यचविरहादिति भावः । यदा कदाचित् प्रत्याविषयप्रतियोगि. ममवायिकनाशत्वस्त्र प्रयोजकत्वे च मानाभाव इति हृदया। प्रत्यक्ष: म्यादिति वायौ प्रत्यक्षः स्यादित्यर्थः, अन्यथा कालादौ नत्प्रत्यचा- भ्युपगमादिष्टापतेः सम्भवात् । 'माइकेति, वायुघटितेन्द्रियमन्त्रिकर्ष- विरहादिति भावः। नन्वेतावता शब्दध्वंसप्रत्यक्षमम्भवेऽपौदानौं श्रोत्रे संखं प्रतियोगि तक्ष्ग्राहकेन्द्रियग्राझो यस्तत्समवायो तदत्तीत्यर्थः । {t) तथाच गौरवादेव वदपि व वायमिति भावः।

·तचिन्तामणी ग्राहकेन्द्रियसन्निकर्षाभावात् । किन यस्य सत्त्रं यत्रा- नुपलब्धिपिरोधि तस्याभावस्तच गृयते इति योग्या- युतपूची गकारो नास्तीत्यायन्ताभावप्रत्यक्षामग्भत्रः अधिकरणतया नमियावगाह्मभावमायaty नधोग्यताविशिष्टप्रतियोगिमत्वानुपल- भिकपाया योग्यानुपलब्धेईतवान् अन्यया जलपरमाणौ पृथिवौवं भातीव्यपि प्रन्यवापनः । न च महदुतरूपवदिन्द्रियमम्बविगे- धमताया एवं पृथिवीलाधभावाहकत्वात्तदभावादेन न तान- ঘয়লিলি বাত্ম। নখছি ফুলগল ছগিৰীলালাবন্ধিঘােযা" मुपभीतअलपरमाणुप्रकारेण तादृगौकिकात्यसम्म दुबारलान् । न च तदानीं नाशप्रत्यचे दृष्टापरित्यज "अलपरमाणौ पिती- लाभावमालाकारो न भवतीनि प्रामाणिकप्रवादस्य च जलपरमाण- पटिनमन्निकर्षण पृथिवीलाभावमाक्षात्कारो न भवतीत्यर्थ इति वाच्यं । जलपरमामुमग्निकर्पदयायां पृथिवीनगन्ययोग्यवस्वन्तर- বন্ধিার সুবিধানমালা শিবান্ধায়- নৰ সৰ সামালঘনিশ্বাসৰ গলিঘলা- परित्यतोऽधनाभानयहमप्युपपादयनि, “किञ्चेनि, 'यम्न मान- मिति प्रतियोगितावदकममीन यद्धार्मावविश्यम्य मलमित्यर्थः, 'पY प्रधिकरणे, अनुपनयिनिधि' बावविवेगिवावगादि- मौकियधाभावाभावापादक स्वावच्छियोगिधावगाडिमांकिक- मध्यपदिमिनियात, 'नहाभार' धिमायामा जनियर मायोग्यमुनियामानाननमान् मनंगाधal दरम्।

·शब्दाप्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावादः । नुपलब्धार्थः। अतएव पृथिवीत्वाभावो जलीयपरमाणौ न प्रत्यक्षः प्रत्यक्षश्च वायौ रूपाभावः) । अस्ति च 'नत्र ग्ल्याने श्राधाराधेयभावसम्बन्धेन तदिशिष्टतया साक्षात्- क्रियते । अव भूतलादौ समवायादिना घटमत्वेन समवायादिना घटोपलम्भस्यापादनसम्भवादतौन्द्रिययोगादिना घटाभावप्रत्यक्षा- पत्तिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनेत्युक्तं, यावच्छिनेत्यु- पादानान्मनसि महत्त्वसमानाधिकरणोद्भूतरूपाभावथाचुपौनौद्भूत- रूपलावच्छिन्नाभाव इत्यवधेयं । पृथिवीवाभाव इति जलपरमाणे पृथिवील नास्तीति न साक्षात्कार इत्यर्थः, जलपरमाणुर्यदि पृथिवीलवान् स्यात् पृथिवीलवैशिश्शावगाहिलौकिकचाक्षुषविषयः स्यादित्यापादनस्य जलपरमाखादौ व्यभिचारेणसम्भवादिति भावः। 'वायौ रूपाभाव इति वायाबुद्भूतरूपाभाव इत्यर्थः, (९) वायुर्यदि महत्त्वे मति चक्षुःसन्निकर्षादिमत्त्वे च मत्युतरूपवान् स्यात्तदो. नरूपवैग्निशावगाहिलौकिकचाक्षुषविषयः स्थादित्यापादनसम्भवा- दिति भावः । यद्ययेवं जलपरमाणावपि प्रथिवीलाभावसाचात्कारो दुक्रः पलपरमाणुर्षदि महदुतरूपवत्वे मति चदु:मन्त्रिकर्षादि- मत्त्वे च मनि थिवीलवान् स्यात्तदा पृथिवीलवतोपलभ्येतेत्या- पादनस्य सुकरत्वात् । न च पचातिधर्माविमेषितेन यद्धर्मा- वच्छिन्नसत्वेनेति विवक्तिमिति वाच्यं। एवमपि जलपरमाणुर्यदि (१) महवि पायौ रूपाभाव इति क । (२) महति वायाभूतरूपाभाव इत्यर्थ पति छ ।

·३९ चिन्तामणी तथा शब्दे तस्य सत्त्वे समवधाने च मतौतिप्रसङ्गान् । निरधिकरणाभावप्रतीतिर्नास्तीति चेत्, न, इहेदानौं . गन्धवदण भिववेक सत्युभूतरूपवावे मति चयनिकादिमाने व मति पृथिवीत्ववान् स्वात्तदा पृथिवीत्ववत्तयोपत्तभ्येतेत्यांपादनसम्म- वेन नत्र पृथिवीवाभावशयस्य दुरिलात. तथापि पक्षावृत्ति- धर्मिण प्रतियोगियाहकातिरिनेन चाविपिन यावचिव- मत्वेनेति विवक्षित गन्धवदणुभिववादिकञ्च(१) प्रतियोगिग्राहका- निरिक्रमेवेति नातिप्रभङ्ग इत्यभिमानः। न चैतस्य योग्यानुपलब्ध- ले(१) घटवति भूतले घटामावलौकिकप्रत्यक्षयमासम्भवः नत्र वास्तवघटसत्वेनापादनामन्भवादिति वाच्यं । प्रस्था प्रभावलौकिक- प्रत्यक्षप्रमोपयोगित्लादिति दिक् । विस्तरस्वम्मकनानुमानरहस्ये व्यतिरेकिग्रन्ये नुसन्धेयः । प्रकृते योजयति, 'अम्ति चेति, 'तस्य मत्ले' ममवायेन शब्दस्य मले, 'ममवधाने ' मनासयोगे च, 'प्रनौति- प्रसङ्गादिनि भन्दप्रत्यचापादनमम्भवादित्यर्थः, यदि मन संयुक्त भति मन्दवान् स्यात्तदा शब्दवत्जयोपलभ्येतेत्यापादनस्य निरूपद्रव- वादिति भावः । 'मिरधिकरणेति अधिकरणानवगाहिनीत्यर्थः, अधिकरणस्य प्रकृते भानं न सम्भवति श्रोत्रस्याधिकरणस्य श्रोत्रा- ( गन्धवनिाव इति स । (0 गधादिवत्यादिकच्चेति उ... (२) योग्यानुपरम्मपदार्थत्व इति । (१) पदि मा संयुक्तये पति शब्दात् स्यात् तदा श्रावणसाक्षात्कार विभय स्वादियापादानस्य निरुपदवत्वादिति भाव इति खः ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यवावादः । ३९८ शब्दो नास्तौति प्रतीतेः। तस्मात् यचाधिकरणे देश समये वा प्रतियोग्यच वर्तते तब तदभावो निरूप्यते । अतरव सद्भ्यामभावो निरूप्यते इत्युक्तं, शब्दाभावस्य च स्वतएवेन्द्रियसनिकृष्टत्वात् नाश्रये सत्रिकर्षापेक्षा। इन्द्रियविशेषणतया नाभावग्रहणमिति चेत् । न । योग्यतादित्याशयः, 'इनि प्रतौरिनि इत्युपनौनत्रोचादिविषयक- प्रतीतेरित्यर्थः। नन्वेवं योग्यप्रतियोगिकध्वंसस्य कुत्रचिदधिकरणे प्रत्यदं भवनि कुपचित्रेत्यत्र किं नियामक अधिकरणयोग्यत्वस्य तत्र नियामकलानन्युपगमादित्यत आह, 'तस्मादिति, 'यत्र' यचैव, (१) दे दिगुपाधो, “प्रतियोगी वर्तत इति प्रतियोगी प्रतियोगि- मत्त्वीपलम्भमापादयितुं शक्रोनौत्यर्थः, 'तत्र नदभाव इति तत्रैव नदभावो निरूप्यत इत्ययः, न तु नस्थापि योग्यलं तन्त्रमिति भावः । 'प्रतएवेति यत एव अधिकरणयोग्यत्वं न शब्दामाव- प्रत्यने नन्त्र अतएव, 'सद्भ्यां' प्रामाणिकाभ्यामधिकरण-प्रतियोगिभ्यां श्रभावो निरूप्यत इत्येवो न तु योग्याभ्यामधिकरण-प्रतियोगि- भ्यामित्युक्तमित्यर्थः । ननु श्रोचस्य ओबामम्वद्धतया भन्दाभावे इन्द्रियसम्बविशेषणत्वाभावात् कथं प्रत्यचावमित्यत श्राइ, "शब्दा- भावस्येति, खतएव' माक्षादेव, 'श्राश्रये' योचे, 'इन्द्रियेति, तथाच शब्दाभाको नाध्यक्ष प्रभावत्वे सति साक्षात्कारकारशेन्द्रियम्बद्ध- (1) नन्वेदमित्यादिः यत्रैवेत्यन्तः पाठः कास्तके नास्ति । .

·8.. तत्वचिन्तामो अयोग्यत्वस्योपाधित्वात्। अन्यथा गुणस्य संयुक्त समवायेन ग्रहणदर्शनात् न समवायेन शब्दग्रहा स्वादिति । मैवं । सत एव हि.शब्दस्य व्यञकविरहा- दनुपलब्धिमात्रं न तु ध्वंसः, तत्तद्याप्येतरसकलतदुप- विशेषणतारहितलादित्यनुमेयमिति भावः । 'अयोग्यत्वस्येति अयो- ग्यत्वं विषयतया साक्षात्काराजनकलं योग्यानुपलधिरहितलं वा। 'अन्ययेति सहवारदर्शनमात्रेण कल्पने इत्यर्थः । 'स्यादेतदिति . भदायां समाधत्ते, 'मैवमिनि, 'अनुपलधिमात्रमिति कदाचिद- नुपलभिमावमित्यर्थः । ननु गकारादेः सदा मत्त्वे चोके इदानों श्रुतपूदी गकारो नास्तीति प्रत्यंचानुपपत्तिरित्यत श्राइ, 'त याप्पेति प्रतियोगि-प्रतियोगिव्याप्येतरप्रतियोग्युपस्तम्भकथावत्कार विपिटपतियोगिमत्त्वानुपन्चविरूपाया योग्यानुपचधेरभावादित्यर्थः, शुनपूर्वा गकारो नाम्तोति प्रत्यक्षामिद्धेरिति पः, अत्र प्रति- योगिमत्तानुपलब्धिमादोपादाने अन्धकारदशायां निमोलितनयन- दमायां सुपुयादिदमायाञ्चाभावप्रत्यचापत्तिरतीन्द्रियमात्रप्रतियो- गिकात्यन्ताभावप्रत्यवापत्तियातो विशिष्टान्त, अतीन्द्रियमाचप्रति- योगिकात्यन्ताभावदले च पनियोग्यपन्नम्माममिझा नातिप्रमः प्रनियोग्यपलबपदम्य तदिन्द्रियजन्यपनियोगिलौकिकपत्यपरत्वान, यावदित्यवते अन्धकारादावपि घटावभावचापापत्तिः चवुः- प्रयोगादिलक्षणप्रतियोगिग्राहकयत्किचित्कारपसवादनस्तदुपादानं, भावप्रत्यचदशायां प्रतियोगि-नदिन्द्रियमत्रिपादेः प्रतियोगि- ·शब्दाशतुरीयखगडे शब्दानित्यतावाद । 8०१ लम्भकसमवधाने तदनुपलब्धिरूपयोग्यानुपलब्धरभा- वात्। प्रतियोग्युपलम्भकव्यचकवायोरभावात्, विनष्ट- ग्राहकयावदन्तर्गतस्य सर्वत्रामम्भवादयाप्तिवारणायेतरान्त यावत्- कारणविशेषणं, प्रतियोगीन्द्रियमनिकर्षश्च प्रतियोगिव्याप्य एव । ন মনীনালানবাঙ্গিীলাযি নামঘবিয়ান यावत्प्रतियोग्युपत्लाभकसमवधान न कापौत्यसम्भव इति वाच्यम् । प्रतियोगि-ताप्येतरनिष्ठानि तदिन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यनिरूपि- तानि धावन्ति कारणतावच्छेदकानि खाश्रयसम्बन्धेन तदेशिशस्य विवक्षितबात् । ननु तथाप्यच व्याप्यताया व्यादिशि भतियोग्युप- लम्भकतावच्छेदकमम्वन्धः प्रतियोगिदिभि च तादात्म्यं घटकं तेना- तोतानामतघटाद्यभावमत्य प्रतियोगिनिष्ठमहत्त्वोद्भूतरूपादेयंव- छेदः इत्थञ्च प्रतियोगीन्द्रियमविकर्षादेन व्यवच्छेदः तस्थेन्द्रियेऽपि सन्वेन प्रतियोग्यव्याप्यत्वात् प्रतियोग्युपलम्भकतज्ज्ञानव्यतित्वावच्छि- बानामपि प्रतियोगिव्याप्येतरतया असावायत्तेः स्वायनामजन्य- संयोगनाशस्य प्रत्यक्षे व्यभिचाराञ्च व्यासज्वत्तिगुणप्रत्यक्षतोर्या- वदाश्रयमन्त्रिकर्षस्य तादृशप्रतियोग्युपलम्भकयावदन्तर्गतस्याभावात्, श्रतएव कालिकसम्बन्धन प्रतियोगिव्याप्यत्वाभिधानेऽपि न निस्तारः प्रतियोगौन्द्रियमत्रिकर्षादेः प्रतियोगिविनाशक्षणेऽपि सत्वेन तस्यापि कालिकसम्बन्धेन प्रतियोग्यव्याप्यत्वात् पालोकादेर्घटत्वादिस्याप्य- तथाऽन्धकारेऽपि घटलाधभावनाचुपापत्तेयेति चेत्, न, प्रति- योगि-तयाप्यपदेन प्रतियोग्युपत्ताभासाधारणकारणस्य विवक्षितलात् प्रतियोग्युपत्तमामाधारणकारएलच यादृमप्रतियोगिमाह केऽसायपि ·तत्त्वचिन्तामणौ प्रतीतिरपि त्वगिन्द्रियोपनौतथ्यचकवायुस्पर्शध्वंसोपा- धिकैव । वायुत्पादकः किन्तु व्यञ्जकः इत्यत्र किं विनिगमकमिति चेत्। न। इदानीं श्रुतपूर्वी गकारो नास्ति विनष्टः कोलाहलनति प्रतीत्यनन्तरं पुनः श्रवणे श्रुतपूर्वोऽयं गकारः पुनः स एवायं कोलाहल- इति प्रत्यभिज्ञानमेव, घटध्वंसप्रतीत्यनन्तरञ्च स एवायं घट इति न प्रत्यभिज्ञानमिति तब विनष्टप्रतीत्या यादृमाभावप्रत्यचं तत्तयतिवमेव वाद्यमिदश्च संमगांभावप्रत्यवे हेतुः श्रीन्द्रियान्योन्याभावप्रत्यचयले प्रतियोग्युपलन्भकाप्रमिङ्के उपचम्मपदस्य लौकिकप्रत्यक्षपरत्वादिति दिक् । ननु तथापि विनष्टः कोलाहल इति प्रतीत्या शब्दस्य धमिद्धिरित्यत पाइ, विनष्ट- प्रतीतिरपौनि, 'वायुस्पाध्यमेति, न्यायनये वायोरतीन्द्रियतया वायुममपहाय वायुस्यमांनुधावनं। न च वायुस्पर्गध्वंभोऽपि कथं बगिन्द्रियोपनीतः श्राश्रयनाशजन्यस्य तस्य ग्राहकेन्दियसन्निकर्षा- भावादिति वार्छ। कालस्य पडिन्दियग्राह्यतया) कालघटित- मनिकष काले तम्य लक्षा प्रत्यक्षमम्भवादिति भावः । वायोर। यन्त्रकले योग्यानुपलब्दिः सम्भवत्येवेत्यभिप्रायेणागहने, 'वायुरिति, 'कि विनिगमक' किं प्रमाणं । 'प्रत्यभिज्ञानमेवेति, विनिर्गमक- मित्यनुपच्यते । नवे पटादरपि लावावियलमस्त विनष्टप्रती- Vघ ममवानुमाराटुक्त, वस्लदो न्यायमतेऽपि तथा कल्पने का म्यातीन्द्रियत्- पि । क्षतिम्नपदानुभवात् ।

·प्राब्दाख्यतुरौयखण्डे शब्दानित्यतावादः। 8.३ ध्वंस एव सिध्यति । अतएव तारत्व-तारतरत्व- मन्दत्व-मन्दतरत्वमतौतौनां ममत्वकल्पनादरं प्रत्य- भिन्नानमात्रस्य भ्रमत्वकल्पनमित्यपास्तम् । एतासु सतौषप्यभेदप्रत्यभिन्नानात् । स्यादेतत् शब्दः प्रयत्न- साध्यः तदनभिव्यङ्ग्यत्वे सति तदनन्तरमुपलभ्यमान- तेरन्यदीयध्वम विषयत्वेनेवोपपत्तेरित्यत शाह, 'घटध्वंयेति । 'प्रत- एवेति, 'अपास्तमित्ययेतनेनान्चयः । 'एतास मतौविति तारल- नारतरत्वादिप्रतीतीनां यथार्थत्वेऽपौत्यर्थः, 'अभेदप्रत्यभिज्ञानादिनि यथार्थाभेदप्रत्यभिज्ञानमम्भवादित्यर्थः, तत्पनौतौनां खाअथव्यञ्च- लात्मकपरम्परासम्बन्धेन() वायुनिठतारवाद्यवगाहित्वादिति भावः । 'तदनभिव्यङ्ग्यत्व इति, प्रतिबन्धकविधूननद्वारा प्रयत्नव्यङ्ग्ये घटत्वादौ व्यभिचारवारणाय मत्यन्तं प्रयत्नजन्यलौकिकमाक्षात्काराविषयत्वपर, कालादो व्यभिचारवारणाय 'तदनन्तरमुपलभ्यमानत्वादिति तद- वय-थतिरेकानुविधायिलौकिकात्यविषयलादित्यर्थः, यो यन्नन्य- लौकिकमाक्षात्काराविषयत्वे मति यदन्वय-व्यतिरेकानुविधायि- लौकिकमाक्षात्कारविषयो भवति स तजन्य इति सामान्यमुखी व्याप्ति तो जन्यमात्रस्य प्रयत्नजन्यतया यदन्वय-यतिरेकानु- विधायित्वार्थकस्य तदनन्तरपदस्य वैयर्थ, दण्डाद्यनभिव्यये पटादौ दण्डादिजन्यवाभावेन सामान्यतो याप्तौ यभिचारवारणाय नदु- (७ खाश्रयान्यनामकमरम्परासमन्धेनेवि छ।

·वत्वचिन्तामणे त्वात् पटवत, अभिव्यञ्जकत्वं हि इन्द्रियसम्बन्धप्रतिब- न्धकायनायकत्वादिन्द्रियसन्निधापकत्वादा कुद्योत्सा- रणेनेव पटादौना, तदुभयमपि शब्द न सम्भवति नि- त्यसमवेतत्वेनावरणापनयन-सन्निधापनयोरभावात् । पादानात् । न च प्रयत्नानभिव्ययायामपूर्वदेवदत्तवादिजाती व्यभिचार इति वाच्यम्। जातिमत्त्वे सनौति विशेषणात्, इत्यच सामान्यतोव्याप्तौ रक्षुरादिमादाय घटादिवृत्तिरूपादौ व्यभिचार- वारणाय मत्यन्त । न च शब्दसापि बुभुत्सावशात् कर्णशस्कुल्यव- छिनमनःसंयोगद्वारा प्रयत्नव्यज्यत्वादमिद्धिरिति वायं । तङ्गिन शब्दस्य पनौकरणादिति भावः । मामान्यतोच्याप्यभिप्रायेण . यानाः पटवदिति, तत्र प्रतिवन्धकविधुननद्वारा प्रयत्ययत्वेऽपि नन्तुसंयोगादिमादाय साध्य क्षेतमत्त्वादिति भाव.)। भत्यन्तविशे- पणस्य स्वरूपामिद्धिं निराकरोति, 'अभिव्यजकलं हौति, प्रयत्न स्येति भेषः । 'इन्द्रियम्बन्धेति विषयेन्द्रियसम्बन्धेत्यर्थः, इन्द्रिय- भनिधापकलादिति विषयस्येन्द्रियनिकटदेशानयनदारा इन्द्रिय- मनिकर्षजननादेत्यर्थः, 'कुद्योत्भारणेनेवेति पूर्वदृष्टान्तः, 'नित्य समवेतत्वेनेति श्रोत्रसमवायरूपेन्द्रियमचिकर्षस्य नित्यत्वेनेत्यर्थः, 'पावरापनयनेति इन्द्रियमविकर्षस्य प्रतिवन्धकापनयनेत्यर्थः, 'मनिधापनेति विषयस्येन्द्रियमन्निकटदेशानघनद्वारेन्द्रियसनिकर्ष- (इन्द्रियनिर्याधायकवाति का। t) पटमय तन्नुसंयोगस्थानुलेऽपि तत्सव एव भटमत्यक्षादिति भाव ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे पदानियतावादः । नापि श्रोत्रसंस्कारान, इन्द्रियसंस्कारस्य उन्मीलना- लोकादेः सवदिन्द्रियसम्बन्धयोग्यसापलब्ध्यनुकूल- संस्कारजनकत्वं दृष्टं तहहायुरपि सकदेव सर्वशब्दो- पलब्ध्यनुकूलं श्रोचे संस्कारमादध्यात्, तथाच सर्व- शब्दोपलब्धिः स्यात् । तदुक्तं "सच संस्कृतं श्रीचं सर्व- शब्दान् प्रकाशयेत् । घटायोन्मीलितं चक्षुः पटं न हि " जननेत्यर्थः, 'श्रोत्रसंस्कारादिति श्रोत्रसंस्कारधारेत्यर्थः, प्रयत्नस्य शब्दयनकावमिति मेपः। संस्कार परमते पदार्थविशेषः, असम- मते च वायुयोगादिरूपसहकारिणा समवधानं, 'इन्द्रियसंस्कारस्य इन्द्रियसंस्कारकस्थ, क्वचित्तथैव पाठः, 'मदिति युगपदित्यर्थः, . 'दन्द्रियसम्बन्धेति इन्द्रियसम्बद्धो योग्यो यावानर्थादुपलयीत्यर्थः, 'तरत्' उनीलनादिवत्, 'वायुरपौति, 'अपिना प्रयनमधः, तेन म प्रतासङ्गतिः,६७ 'सकृदेव' युगपदेव, 'सर्वमध्देति भवन्मते मन्दाना नित्येकतया सर्वेषामेव मन्दानामिन्द्रियमनिटलादिति भावः। 'नथाचेति, युगपदेवेति मेषः, 'मश्चेति युगपदेयेत्यर्थः, मदानां नित्येकले इत्यादिः । ननु पणिशामया संस्कार उत्पा- दितस्तदेव बोधयतीत्यत पाइ, 'घटायेति घनिभासयेत्यर्थः, 'न युध्यत इति न योधयतीत्यर्थः, युगपत् सर्व मन्दीपनधि निरा- तेन प्रशतमतिरिति ।

·वावचिन्तामणी न बुध्यते ॥ अथान्वय-व्यतिरेकाभ्यां काये प्रतिनियत- अनकजन्यत्ववच्छन्दपि प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वमि- ति चेत् । न । वर्णा हि न प्रतिनियतव्यचकव्याया। कर्जुमामइते, 'अथेवि, 'प्रतिनियतजनकेति परस्पराजनकेत्यर्थः, "पन्देऽपि' ककारादिवपि, 'प्रतिनियतेति परस्पराव्यञ्चकन्ययन- मित्यर्थः, 'वर्ण धीति, 'न प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्या' परस्परा- व्यचकन्यया इत्यर्थः, व्यञ्जकलं नविषयकमाचात्कारजनकावं, व्यङ्ग्यलं नब्जन्यमाक्षात्कारविषयत्वं । ननु परस्परपदार्थत्वस्य दुर्व्यच-- खानदमनुमान। न च तवणे एतदर्णाव्यन्नकच्यङ्ग्यवाभावः, एतदर्ण तदर्णव्यनकव्यङ्ग्यलाभाव एव परस्पराव्यनकाययत्वं तथाचैव प्रयोगः ककारः खकाराव्यञ्जकव्ययवाभाववान् खकारसमानदे प्रत्ये मति तत्ममानेन्द्रियपात्यात) एवं खकार पचौकृत्य ककारा- यन्त्रक व्यङ्ग्यलाभावः साध्या सामान्य मुखौ व्याप्तिरिति वा । नघंटैकलममानदेशममानेन्द्रियग्राम-तटैकपृथक्वे(२) व्यभिषा- रान पृथकवस्य एकलाव्यञ्जकावधिज्ञानव्यङ्ग्यलात् । न च पृथकब- (1) कसाक्षात्कारावावच्छिन्नविषक्षयवायुयोगत्वेन हेतुत्वं एवमन्यत्र एवध वादृप्रत्ययत्वमेव ककारादाविति न तदभाव इवि मौमासक- मा, मैयायिकमते घ वायुसंयोगाना वर्गुत्पादकत्वमेव न व्यनकत्वं तथाच व्यन्नकमायान् सिद्धि । (१) एकमात्रचिटयकलनेकष्टधकत्वं, उभयमावत्तिश्यकत्वं दि. एधकतरवमन्यदपि।

·शब्दास्यतुरीयस शून्दानियतावादः। 8.७ एकावचेदेन समानदेशत्वे सति समानेन्द्रियग्राह्यत्वात व्यचकमाधिज्ञानमेकवायचकमेव न पृथकावसाक्षात्कारस्य निय- मत एकबसाक्षात्काररूपत्वादिति वाच्यं । तदव्यञ्चकन्यङ्ग्यवाभावो दि न तदिषयकमाचात्काराजनकजन्यमाक्षात्कारविषयत्वाभावः, मिद्धमाधनापत्तेः ककारव्यचकविलक्षणवायुसंयोगस्यापि ककार- खकारोभय विषयकममूहालम्बनमाक्षात्कारजनकलेन खकारमावा- कारजननखरूपयोग्यत्वात्, किन्तु नसावात्कारलावच्छिमाजनक- जन्यमावात्कारविषयत्वाभावो वनव्या, तथाच व्यभिचार एव । भवति ोकलमादात्कारत्वावच्छिन्नाजनकावधिज्ञानजन्यसाक्षात्कार- विषय एकपृयक्त्वं । न च तदिपयकमादात्कारानुपधायकजन्य- माचात्कारविषयवाभावस्तदर्थः, तथाच न सिद्धसाधन नमते ख- कारविषयकमावालारानुपधायकवायुसंयोगस्यापि ककारसाक्षात्का- रजमकवादिति वाच्यं । तथापि नघटेकपृथक्लममानदेश- ममानेन्द्रिययाचे तटैकले व्यभिचारात्, एकलस्य पृथक्त्वभावा- कारानुपधायकस्सावधिज्ञानविरइकालीनालोकसंयोगस्य यमला- दिति, मैवं, एकवर्णस्य स्वायनकव्यायापरवायनकव्यञ्चभिवल- । (0 मीमांसकमतेऽपि साध्यसाचे निर्विवादादिति भावः। 1) खकारमाहात्कारजनकलादिति क.। तथाघ वग्मतेऽमि काद- नियतया तानवायुसंयोगम्यापि तदिषयकसमूचाप्लम्ब नामक सविषयकपकियित्साक्षात्कारजनकत्वेन तदधियभेदावा- दिति भावः। १३) पाप पधिपातम्याप्येकावसाक्षात्कारोपधायकत्वात भिधार।।

·वत्वचिन्तामणे घटैकवपरिमाणवत्। न चावयवसंयोग-बहुत्वव्यञका- मेव हि परस्परायचकाव्याचलं, तथाचे प्रयोगः, ककारः खाव्यञ्चकन्यन्यपकारकले सति खकाराव्यचकव्ययं यद्यत्तद्भिवः खकारममानर्देशले मति सकारपारकेन्द्रियग्राहालात् यत् समान- देशले मति यहाइकेन्द्रियाग्राह्य तत् खाव्यञ्चकन्यङ्ग्यतत्काये मति नदव्यचकव्ययं यद्यत्तदन्यदिति सामान्यतो व्याप्तिः, इत्यञ्च भोळ- व्यभिचारः एकलम्ब पृथक्त्वाव्यञ्चकव्ययलाभावात् । खाव्यत्रक व्ययत्वञ्च स्वप्माचात्कारतावच्छिन्नाजनकनिकारणताप्रतियोगिक कार्यतायाः) चोकिकमाहात्कारविषयतया अवच्छेदकत्वं, यथा युते सिमाधनापत्तेः। सकारयचकवायुसयोगविशेषस्थापि खकार ककारोभयविषयकममूहालम्बनमाक्षात्कारजनकलेन ककारमा कारजनकत्वात् नभतेऽपि स्वकारे ककाराव्यञ्चकव्यङ्ग्यत्वाभायन खाव्यञ्चकव्यायखकारकावे भनि खकाराव्यन्त्रकव्यङ्ग्यत्वम्य कारे ऽभावसत्वान् । न च मिद्धमाधनवारणाय स्वसाक्षात्कारबावच्छि- बाजनकजन्यमाचारकारविषयत्वमेव तदस्विति वाच्यं । नयटेकल- समानदेभ-ममानेन्द्रियग्रा नघटेकष्टयकले व्यभिधारान् । भवति हिपृथकत्वमाक्षात्कारवावशिवाजनकात्म मनःप्रयोगादिजन्यमाता- स्कारविषय एकवं एकवायञ्चकावधिज्ञानन्यामप्येकष्टयकत्वमिति कारपता खेतरभावत्तिवेन विशेषणेया, बपदश्च तंछन्दवाय- परं, अन्यथा तटैकनममानदेम-समानेन्द्रियग्राह्येतद्घटेकपृथकले (१) समाक्षात्कारवावष्छिननातिकारपताप्रतियोगिककार्यताया- इविख..

·মিয়া দুনিয়ায়। . ধামন্দানানুষ হয় মাখি ধনমাখামাখি আমৗ খানাখণিকামাবাবা- না, বলল মাখান কামোয় নি শানিশ গমঝিখান, সহ নানায়ো- অমনিবাস চাষাৰখন ৰমেইন স যথা: হৰ সংঘাতনবি বানাবখামনকাদিকা- সেনানিবাসোনা দীঘিাখলাবিন খাট বল, জব সলফি' ঝাঘাথাযবিমঘাধি ধান্ধাবীসহৰিবয়ষামন্যাসন - সঘনাল কা যামিনদ্বনিন বিস্কুল- ঘ। ল খ বিছনাকাব নষাবান্ধানাবগিন্ধ- অমাথাবিধবল ব স যায় ষোমােল- একেখিকাস: কাবাহীৰিম বসন্য- আধাকাবিনন বরিষনমাযার যিমাখামায়াবিনি वार्थी तथा पति नघटेकायकलममानदंभ-समानेन्द्रियपाध्ये লটকন যদিঘা। ময়বি ঈদ্ধনাম্বারঘিালয়- সন্ধমূখনকাহনাম্বলানাৰম্মিানজামসংসা-: বিসম্বাভাবিযৗঘেনমিনি, যে যুদ্ধলবি ব্যাথা জাৰিয়ৰয়া -মধ্যবিষন্মাষকলার বমি ঘা, অথি ানো ভালােবাসিলামিযী ঘৰু ঘাঘীনালীমাৰ নিহীনিম্বৰ, সুখ নঘইঘনঘমাল- ( ৱম্বরান্তি ও।।

·तावचिन्तामो ন ইম-মানছিপ্পনহুইল ওজমিখানাবহুল। মনি ৰূলধাৰান্ধালাম্বিাসনালিলিকানাসনিয়া লিঙ্কানায়: জাবিযেন স্বঘেকূল - মৃগলদাখালালাবচ্ছিলাস-নধাদ্বান্সোসিম- মহাথম্বিয়মাৰথী: আন্ধাৱিনা অববন্ধৰ- মিনি)। জিংঘলা মস্তুফল- আননীয়াৰ- যুৱ বৰশ্বৰাহ্মঘালমাৰঃ। নাবা সখী, হৃঃ - লাখাল-বিকাঘণালীপানারা ঘা'- সালমরি মনি ব্রহ্মাঙ্গিয়াল, অনুষদানবমন স্বনি অলচ্চিতল্প নাথৰূল-ঘনবন্ধনী- भयाभाववद्भवतौति सामान्यतो व्याप्तिः। प्रथमदलाभावमात्रय দখল নবঘইলষলাল-নবিষ্ট নভূইয়ুম যমিবা (ব্দত্বৰূঘষুন্ধাৰথিলাল্যা, বেল্প স্বল্পকলৰূলোমাইন'২১ মামলাল মিগ্রাঃ। অসামান্স ব্যাঘলতি ঘনঘটথেষমা- ধানচ্ছিল্পনাইল সিয়াৰ াম্বারঘি- মালখনা, যা দুলালামাননীমা- সাৰৰন্থি অমিবাই নি সার্চ। মাৰি নম্বৰ বিন্ধ ঘুমী। (৬ ধারাইজৰনিনীতি । {1} ব্ৰাহ্মগ্রহ্মবাদীনি ।

·বােতীয় নিরা। 'एकावदननि, म भममेकादिन जन्ममानदेभने मति नाममानेन्द्रियपानवादिय:, दक्ष याप्यतेरणादक- मान्युपगमेमान्यमा परेषां सदस्य नित्येकतया कामिकदपिका- यापतितपोरभाबेन पाभिज्ञापत्तः । अप स-सावधि- पानमापण्यायाधिकरणप्रयनपोर्षिभियमनामपिमेयधोया- पोय गोत्वायनयोभिचारवारणाय 'ममानदेयने मतीति भम- नियतदेमने मनोरयः, अन्यथा ममानाधिकरपयोरपि परप- राभावममानाधिकरपयोमंटापधिकपट-पट निदिध्यकन पटाव- घिकपट-मन्निदिपकलपो. स्व-खावधिज्ञानमात्रयत्ययोयंभि- चारापत्तः विभियमम्यानविमेधीयापोः पापाप्पत्यापपटप- पापाणलयोयभिधारापोया। न वमपि भिभिन्नावधिनिक- पितसमनियतेकपृषकलदये यभिधार रति वायं । अवधिभेदेनेक- प्रथकल्लभेदाभावात् । ममनियतदेमलय ममायेन विधित) तैनाभासमाधाकार पनि प्रतियोगिशाम तऽपि घर-पटल- पोरन्योन्याभावात्यनाभावयोर्म यभिचारः । एकस्लेव बस्तसपा- दरप-मूलावधिनिष्ठसंयोगयोः खन्नावफेदकपक्ष्यायोमि- पारवणय एकावदेनेति। न पावणेदकादियको न मयो- ( तेन समानाकारावदेनेलिस। i) प्रमो को यस्मान् एपक इत्यादिप्रतीनिमिदं रिपक्लादिकं दिल- बदुभयरतोति बोर्थ । (१) रतेन शायदेप्रलममि निरासतं। करतेन तदसमवाय्यसमवेतत्वे सति तत्समवापिसमवेत पजित । (E) समवायावच्छिमाधेयता एक देशावस्मित्वं बोध्य ।

·तावचिन्तामयी गादिग्रह तः किन्वावश्यकत्वादवच्छेदकावच्छेदेनेन्द्रियसविक एक इतरिति(१) कथं व्यभिचार इति वाचं। नद्धेतवाभिमानेनेतद्धि- प्रेषणोपादानात् । नन्वेवमेकदेशावच्छिन्नलोशाक्येकमाखावचेदेन चरणदयावच्छिन्नाभ्यां ज्यनेन मह वृक्षसंयोगाभ्यां स्वस्खावच्छेदक चरणग्रहव्यवान्यां यभिचारो दुबारः नयोः श्येनचरणदयावच्छि सत्वेऽप्येकासावच्छिन्नत्वस्य सत्वात् एकदेशावच्छिवलपदेनान्यूनान- तिरिकदेभावच्छिन्ननविक्षणे ममानदेशवविशेषणावैयादिति चेत्, न, चरणदयावच्छिवयोः लेन-वृक्षर्मयोगयोर्या संयोगव्यकिर्यई- च्यापिनी नत्र परम्परया नद्देशभागोऽवच्छेदको न तु सम्पूर्ण भा- खोभयत्रावशेदिकति यथाश्रुतेनैव तत्र व्यभिचारनिराम इत्यभि- पायान् । वस्तुतस्तु(२) अभावमाक्षात्कार प्रति प्रतियोगिज्ञानस्य हेततया घटत्वात्य मताभाव-घटान्योन्याभावयोर्यभिचारवारणय . मानर्देशनपदं समवायसम्बन्धेन वृत्तिमत्त्वार्थक, स्व-स्वावधिज्ञानमार- व्यङ्गयोः ममानकालौन-व्यधिकरणापथक्लयोर्जिभिवसंस्थान विशेष- घीयजयोलायचयोव्यंभिचारवारणाय नेन मममेकावच्छेदेनेति तेन मममन्यूनानतिरिकावच्छेदकापच्छेचले भतीव्यर्थक, न तु नद- वच्छेदकावच्छेद्यत्वे सतीत्यर्थका३) अतो व्यधिकरणपृथक्लयोरपि 1 तयाच समवायस्वेक्वादिशियस्यामि नाव्यलकत्वं विशेष्य विशिक्षा- नुयोगिधाभावानभ्युपगमात् । (१) सम्पूर्णमाखाया एकावच्छेदकात्वानुभवात् व्याप्यररवच्छेदकत्वस्य सिद्धान्तविपद्धत्वाचा वस्तुतस्तिति । (१) तदरच्छेद्यत्वे सतीत्यर्थकमिति ।

·भन्दाख्यतुरोयग्वण्ठे शब्दानित्यतावादः । ३११ कालरूपैकावच्छेदकारच्छेद्यत्वमत्त्वान्न तद्दोषतादवस्यं तयोः काले स्वस्खाअयरूपविभिन्नावच्छेदकावच्छेद्यत्वात् । न च तच कालरूपै- कावच्छेदकमादाय व्यभिचारतादवस्थावारणाय एकदेशावच्छेद्यत्वमेव विवक्ष्यतां किमन्यूनानतिरिकवप्रवेभेनेति वाच्यं । तथापि परस्य- राभावसमानाधिकरणयोरथ च समानाधिकरणयोर्मठावधिकघर- पटत्तिरियकल-पटावधिकघर-मवृत्तिदिष्टयक्लयोः स्वखाव- धिज्ञानमात्रव्यङ्ग्ययोर्यभिचारापत्तेः विभिन्न मन्यानविशेषधोव्यङ्ग्ययोः पापाणलव्याप्यघटत्व-पाषाणत्वयोर्यभिचारापत्तेश्च तेषां यत्किञ्चिदा- अयमादाय काले एकदेशावच्छेद्यत्वात् । न चैकदेशावच्छेदेन सम- वायसम्बन्धेन वृत्तिमत्त्वमोऽस्विति वाच्यं। परनये वर्णनामेकतया समवायसम्बन्धेनाव्याप्यवृत्तिवाभावात् समवायसम्बन्धन वृत्ताववच्छे- दकविरहेणा स्वरूपामियापत्तेः व्यापत्तेरवच्छेदके मानाभावान, उनविवक्षायान्तु वर्णनां ममवायसम्बन्धेन व्याप्यवृत्तित्वापि काले कालिकमम्बन्धेनाव्याप्यत्तित्वादाश्रयरूपावच्छेदकमादायैव हेतु- न चैवं न्यायनये भागामिद्धिः सर्वेषां वर्णनामन्यूना- नतिरिक्तावच्छेदकावच्छेद्यवाभावादिति) वाच्यं । एकसाक्षात्कार- विषयौभूतानां वर्णनां पक्षवान्, एवञ्च खकारसाचात्कारविषयः ककार इत्यादिक्रमेण पचता, अन्यूनानतिरिकविच्छेदकावच्छेद्यत्वच खानवच्छेदकानवचेद्यतत्कले मति तदनवच्छेदकानवच्छेद्यत्वं । न च परनये मन्दस्यावच्छेदकाप्रसिया अनवच्छेदकबमप्रसिद्धमिति वाय। परनयेऽपि सन्दस्य कालिकसम्बन्धेन काले वृत्तावाश्रय- { विभिनयानोत्पत्तिकानामतघालमिति मावा । . मम्भवः।

·सामचिन्तामो स्यावच्छेदकलेन तदवच्छेदकमसिद्धेरित्येव तत्त्व) । तत्पुरुषोया- पेक्षाबुद्धिजन्यदिवादिगाक्षात्कारत्वावच्छिन्न प्रति भदौयामेचावुद्धि- जन्यदित्चत्वादिना हेतुत्वाभ्युपगमात् विभिन्नपुरुषोयायेचाबुद्धि- जन्यशिलाघोर्यभिचारवारणय तत्ममानेन्द्रियग्रामवादिति तदर्थय नहाहकवधिरिन्द्रियव्यकिग्रानवमतो नोनयभिचार, यदपेवा- बुद्धिजन्यं यत् दिवं तत् नत्पुरुपेन्द्रियायैव ग्राममित्येन्द्रियग्राच- वाभावात् पाहाव-पाइकवयोः फलीपधानगर्भवात् तविषयकलौ- किकमाक्षात्कारविषयत्वं वा तदर्थः । म च परस्पराव्यन्नविभि- पावधिज्ञानण्याययोविभिन्नावधिकदीर्घत्वैकश्यक्त्वयोर्यभिचार इति वाया स्वरूपेण परिमाणयहे नावधिज्ञानापेक्षा किन्तु हस्त-वित. स्वाधवच्छिषबगई(१) शनि मतानुयायित्वात् । भाध्ये च कारणता भाववृत्तिवेन विशेषिता तेन परस्परायचकपित्तदूरवादिदोपा- भावजन्ययोः साक्षात्कार विषयतया अरच्छेदकयो: येत्य-परिमाययो- ने व्यभिचार इति । पिवचरणाम प्रकारानरेगाथनुमानं परिष्कुर्वन्ति, तथापि माध्ये परस्परायचकाव्यय परम्पराविषयकसाक्षात्काराविषयत्वं तदविषयकवावात्कारविषयत्न स्वाविषयकमाक्षात्कारविषयतत्कवी- (१) तदनाश्रयस्येव वदनवच्छेदकत्वमिति भाव । 17 इस्तायक्यविकलयहे इत्वर्थ, नयाच यथा अवधिशन विनापि श्वरूपत एयकवलेन न ग्रह याद परिमाणवेन दोपवेन वा परिमायसहा पदाधिशानं विनापि दौध इत्यादि व्यवहारान् किन्तु पादोध इत्यादादेव तदपेयितुमदादिति भावः ।

·शम्दाख्यतुरीयरुहे शम्दानियतावाद। . भयाभाव इति यावत्, तदविषयकमाक्षात्कारविषयल-विषयिता- सम्बन्धेनतमा वाकारनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकलोभया- भाव इति तु निष्कर्षः । तदयं निर्गलितप्रयोगः ककारः खका- राविषयकमाक्षात्कारविषयत्व-विषयितासम्बन्धनखकारविषयकमाचा- कारनिहान्येन्योभावप्रतियोगितावच्छेदकलोभयाभाववान् खकारण मईकावच्छेदेन समानदेशवे सति समानेन्द्रियग्राह्यत्वात् इति पूर्ववत् सामान्यमुखी व्याप्तिः, साध्ये उभयदलप्रयोजनन्तु पूर्ववत् नघटेक- वैकष्टथक्लयोर्यथायथं बोध्यं, उभयचैव साक्षात्कारोलौकिकोबोध्यः अन्यथा अलौकिकप्रत्यक्षमादाय तटैकत्वेकपथक्लयोयभिचारा- पत्तेः अलौकिकं प्रत्यक्षमादाय वाधापत्तेश्च । अथ न्यायनये वाधः एकैकशोऽपि वर्णमाक्षात्काराभ्युपगमात् । न चैकावच्छेदेन वर्तमा- नानामेव वर्णनां पचलमिति) वाचं । वर्णानां क्रमिकोत्पनलेनै- कावचेदेन वर्तमानानामप्येकैकमः साक्षात्कारादिति चेत्, न, एक- माक्षात्कारविषयोभनानां वर्णनां पहलान्, एवञ्च खकारसाचा- कारविषयीभूतः ककार इत्यादिकमेण पक्षन) । न चैवं मिद्ध- साधनमिति वाच्यं । परनये ककार-खकारादौनामेकैकत्वेन तेषा- मेव प्रत्येकमभिव्यतो, हेतौ च यत्तयां मामान्यतोव्याप्ती समनि- यतदेश-कालयोरेकपुरुषचचुर्मात्रयाययोवसविशेषयोयभिचारवार- णाय समानदेशले सतौति समवायसम्बन्धन त्तिमत्त्वे सतीत्यर्थक, मूलाग्रावच्छिनयोः समनियतेन्द्रिययावतत्पुरुषोयसंयोगयोः संयो- (9 पचवसिद्धिरिति ख (३) पक्षवं बोध्यमिति ख.1 ·तत्वचिन्तामो गम्माश्रयभेदधानयानया नाइट्रय-तदवयवदयमयोगयोरेका- सावदेन परणयावच्छित्रयोः येन-ऋचर्मयोगयोविभिन्नकाचे पकपुषमात्रप्रतोतयोर व्यभिधारवारणाय नेन सममेकावच्छेद- नेनि तेन मममन्यूनाननिरिकावच्छेदकावधेयले मनौत्यर्थक, श्रतः काखरूपकावच्छेदकमादाय यामारूपेकावच्छेदकमादाय च न त. दोषतादवथ्य अन्यूनानतिरिक्रावच्छेदकावच्छेद्यलञ्च पूर्ववोध्यं । अयैवं समनियतेन्द्रिययाध-समनियतकालयधिकरएपदयादिषु व्यभिचारः । न च तेषां विभिधावयवादच्छेद्यत्वात न व्यभिचार- रति वाच्च । पादीनां देविकाव्याप्यचिनविरहेण तेषामवयवा- पच्छेधले मानाभावात् एकर धर्मिणि भावाभावयोर्विरोधेनेगवः दकभेदाभ्युपगमादिति चेत्, न, व्यधिकरणपादीना काचे का- বিষলে দুলী মৰমিমানা স্বাস্থ্যসহৰিব त्यभिधाराभावात्। ममनियतप-रमाधोयभिचारवारणाय विगेयं, नदषय परस्परामान्दियन्यन्ययाधाचे खापाकश्यियन्यास नकले पति तदपाहन्द्रियव्यपाहातमिति यावत मत कटु पाकपिरिन्द्रियव्यभिप्राष्ट्रिय, दिपषयकलौकिकमाक्षात्कारविष- पाने वा, मारेकायकालमाधारकारविषयपकस्य वयोभारा- पत्तेः भवधिज्ञानविरादभायां विना पृथक्नं सास विना पर्मय एकश्यकता पहा । रट्रियम मिलेगोपादाना- विभिपपुलोयाधाविन्यसमनिपतदियो नादापरलाशय में यभारः पाइनपापकनयोः पोपधानटिततात् । पर নবান্ধগেনিৰমৰমৰ কবি বলেৰিযবধা- ·शन्दाख्यतुरीयखमडे पाब्यानित्यतावादः । व्यङ्ग्येनावयविनीत्यलत्वव्यनकदीपाव्यङ्ग्येन तन्त्रीलिम्ना घटत्तिपृथकाव्यचकाव्यङ्ग्येनेकत्वेन वा व्यभिचारः। कारविषययोः समनिषतेन्द्रियग्राह्ययोः समनियतलेह-द्रवत्वष्यकि- विशेषयोर्यभिचार इति वाच्यं । दोपविरहदशायां परस्पराविष- यकसाक्षात्कारविषयत्वस्य माध्यत्वादिति मद्धपः । एकवर्णस्यापरवर्णाव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वाभाव एव() प्रतिनियतव्यञ्जक- यज्यलाभाकः स एव च माथ्य इति भ्रमेण यत्तयां सामान्यतो व्या- प्राववयविनमादायावयववत्तिसंयोग-वहत्वयोरुत्पलचिनीलरूपमा- दायोत्यस्तत्वे एकत्वमादाय चैकष्टभक्त्वे क्रमेण व्यभिचारमामाते, 'नचेत्यादिना 'यभिचार इत्यन्तेन, 'अवयवमयोगेति अवयवसंयोग- बजल्वयोर्यनकस्याश्रयभेदग्रहस्याव्यङ्ग्येनावयविना करणभूतेनेत्यर्थः, अवयवसंयोग-वडलयोरिति शेषः, 'व्यभिचार इत्यनेन सम्बन्धा, नयोरवयवन्यचकस्खाश्रयभेदग्रहन्ययावादिति भावः। श्रयामज्यवृत्तिवे मतौत्यनेन(६) हेतीविशेषणेऽप्यतयभिचारवारणसम्भवादाह, 'उत्पल- खेति, तौलिबेति उत्पलनौलिना करणभूतेनेत्यर्थः, उत्पलव इति प्रेषः, 'यभिचार इतनेन सम्बन्धः, दोपो नोत्पलनीलिमव्यञ्चकः (९) एवकाऐय सत्यन्तदलयवच्छेदः । (२) अवयंदिनमादायावयवद्दयसंयोगेऽवयवाना बहुवे चेत्यर्थः । (१) यत्र चायासन्यत्तित्वं नेकमावरत्तिधविछिनपातिकत्वं म- योगे तदभावात् परन्तु यावदाश्रयभेदग्रहतापेक्षग्रहविषयत्वादिक- मित्यभिप्रायः। 53 ·३१७ वापचिनामयो अवयवसंयोगाऽवयविनोनौलत्वोत्पलत्वयोशाध्याय- व्याप्यरत्तिनोरन्पलत्वस्य (१) चाधिकात्तिवनकावच्छे- प्राथुत तत्प्रत्यये दोषरूपतया प्रतिबन्धक(२) तथाचोकं "प्रदीपै- य॑ज्यते जातिनं तु नौरजनौलिमेति, जातिस्त्पस्वत्वादि नौरजम्- पलामिति मतेनेदं। ननु तदव्यचकव्ययत्वं तत्माहाकारवावच्छिन्ना- जनकपत्तिकारणताप्रतियोगिककार्यतायाः साक्षात्कारविषयतया- बच्छेदकलमतो नार्य यभिचार उत्पलालसाक्षात्कारतस्य दोप- कार्यतानवच्छेदकालादित्यत श्रार, 'घटतौति घटवृत्तिपृथक्ल व्याकस्य तत्तदधिज्ञानस्याव्ययेन घटेकलेन करणभृतेनेत्यर्थः, घटैकष्टयकल इति शेषः। इतभावादेवावयव्युत्पस्सनौलमादायावयव- संयोगोत्पलत्वयोन व्यभिचार इत्याह, 'अवयवमयोगावयविनोरिति, 'व्याप्यव्याप्यवृत्तिनोरित्ययेतनमवैव सम्बध्यते, 'एकावच्छेदेन हत्य- भावादिनि एकदेशावकदैनान्यूनानतिरिकदेमवृत्तिलाभावादित्य- य:,) यद्यप्यतयवयोगावयविनोरेकदेशावच्छेद्यलमन्यूनाननिरिक- देशत्तिलचास्येव, न कदेशापच्छेद्यन्वमन्यूनानतिरिक्रदेशाषने- रावं, भमानंदधत्व विपण्यापत्तः, तथायवयवसंयोगव्यक्तिद्देश- यापिनी परम्परया नद्देप्रभाग एव तत्रावच्छेदको न तु सम्पूर्ण (1) व्याप्यायाप्यमित्वनोत्पलत्वस्येति । tk) स्पाविषयकम्बौकिकन्यज्ञानौकारात् रुपान्तरविषयकत्वं तस्या- वाहमिति बोध्या (৬) কাবইলালুবনিবিঘদিঘানাবিথ ৱি ।

·शन्दायतुरोयखण्हे शब्दानित्यतावादः । 8१९ देन हत्त्यभावात्। बहुत्व-पृथत्वव्यञ्जकव्ययत्वञ्च अव- यव्येकत्वयोरिति न परस्परव्यभिचारिव्यञ्जकव्ययत्वं, श्रतएव नौला बलाकेत्यत्र रूप-परिमाणयोरईनिखात- कपालिका अक्यविनि तु कपालिकैव माचादवच्छेदिकेति भावः । पदभुपलसणं माध्यस्य परस्परगर्भतया माध्यमत्वादपि न नवव्यभिचारः। अवयव्युत्पलनोलियोनिस्तावयवसंयोगोत्यलावाव्यनकव्यङ्ग्यवाभावा- दित्यपि बोध्यं । अवयविनमादायावयववसत्वे घटेकत्वमादाय घटे- कथकले च व्यभिचारं परस्परघटिनमाध्यमत्त्वेनोद्धरति, 'वडलेति वडव-पृथक्वव्यचकव्यङ्ग्यत्व बहुल-पृथक्लाव्यसकाव्यङ्ग्यत्वं तदुभ- यमाक्षात्कारखावच्छिन्नाजनकन्तिकारणतामतियोगिककार्यतायाः माचात्कारविषयतयावच्छेदकत्वाभाव इति यावत् (१) 'न परस्सरव्य- भिचारियनकव्यङ्ग्यत्वमिति न निरुतपरस्पराव्यञ्जकष्यङ्ग्यवमित्यर्थः, 'श्रतएवेति भावत्तिकारणतापटितनिरुक्तपरस्पराव्यचकव्यङ्ग्यत्वरूप- माध्यमवादेवेत्यर्यः, 'नौला बलाकेति, 'वलाका' कपंक्तिः, तम्याच मेघमन्निधानरूपदोषदभात् शुक्लापहेऽपि परिमाणग्रहः कदाचिच्च- बुषा दूरत्नादिदोपवमात्र) परिमाणाग्रहेऽपि शुक्रग्रह इति पर- स्पराव्यञ्चकतत्तदोषाभावयङ्ग्यालायभिचारसम्भवो ध्येयः । श्रर्द्धनिखा- तेति अर्द्धनिखानवंशेऽई निखननरूपदोषयात् परिमाशायहेऽपि ७ वथाप विवक्षिवरात्यन्तदलामावात् साध्यसत्त्वमिवि भावः । (१) कदाचिदईनिखातादिदोयवशादिवि क०, ईदृशपाठस्य यर्डावर- यादिदोषवधादित्यर्थः, यादिना दूरवादिपरिग्रहः।

·३२. तत्वचिन्तामणौ वंशसया-परिमाणयोर्वा न व्यभिचार इति । मैवं । मध्यायः दोषविशेषान्तरवशाच मयाया अग्रपि परिमाणयह इति परस्पराव्यमकतनदोषाभावययन्वायभिचारसम्भव इति भावः । पिचरणानां मते वेकवर्णम्यापरवण विषयकमावाकारविषय- वाभाव एवं प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यवाभाव इति भ्रमेण पत्तयां सामान्यतो व्याप्ताववयवनिष्ठमयोगबलमादायावयविनि) उत्पल- वृत्तिनौलमादायोत्पलत्वे घटत्येकपृथकत्वमादाय च नदेकवे व्यभि- चारमा परने, 'नचेत्यादिना, 'अवयवमयोग बढवयनकायोनेति अवयवर्मयोग-बावाविषयकसाक्षात्कारविषयेणेत्यर्थः, संयोग-वडल- योहे धाश्रयभेदयस्यापि हेतुतया तेन विनाप्यस्यविनो पहादिति भावः। 'उत्पललेति, नौलरूपाविषयकदोपजन्योत्पलमाक्षात्कारविष- येोत्पललेनेनि व्युत्क्रमेणा) योजना, 'पृथक्लायनकयझेनेति पृथ- स्वादिविषयकसाचात्कारविषयेणेत्यर्थः, परसरानाच्छेदकानवच्छेद्य- स्वरुपहेतविशेषणभावादेवावयवसंयोगोत्पलनीलमादायावयव्युत्पल- बयोन व्यभिचार इति ममाधत्ते, 'अवयवमयोगेति, 'श्रव्याप्यत्तिनो- रित्युभयवेव सम्बध्यते, नौलस्त्रोत्पत्तिकालावच्छेदनाव्याप्यवृत्तिलात, व्याप्यत्तित्वञ्चावय विनो दैगिक उत्पन्नावस्य कालिकं पछते विव- चिनं पनेनावयवस्योगनोनरूपयोरवययुत्पलालानावेदकानवच्छे- धन्वं नास्तीत्यभिडितं, अययवर्सयोगम्यावययनवघेदकंदेशावच्छेद्य- (१) पूर्वको संयोगादार व्यभिचार इति ईपरोयमिति । 1t) व्यत्समय नीलिमपदोत्तरळतोयाया उत्पलत्वदोत्तरमनुसन्धान ।

·शब्दायतुरीयखण्ड़े शब्दानित्यतावादः । ३२९ त्वात् नौलस्य चोत्पलत्वानवच्छेदककालावच्छेद्यत्वात् उत्पलवस्य नित्यतया कालस्य तदनवच्छेदकत्वात्। इदमुपलक्षणं अवयवसंयोगे- ऽवयव्यनवच्छेदकावयव्युत्पत्तिप्राक्कालावच्छेद्यत्वमपि वोधं । उत्पल- खेऽपि नौलरूपानवच्छेदकानवच्छेद्यलं नास्तीत्याह, 'उत्पलवस्य चेति उत्पलवस्य नौलरूपानाश्रयेऽपि वर्तमानलेनेत्यर्थः, तथाचोत्पल- वस्य काले नौलरूपानवच्छेकनौलेतरखाश्रयावच्छेद्ययात् न नौला- नवच्छेदकानवच्छेद्यत्वमिति भावः । “एकावच्छेदेन वृत्त्यभावादिति परस्परानवच्छेदकानवच्छेद्यवाभावादित्यर्थः, दूदमुपलक्षणं उत्पलले परस्पराग्राहकेन्द्रियग्रायलरूपहेतविशेष्यदलाभावात्() साध्यस्य पर- स्परगर्भतयामाध्यमत्त्वाचन नौलरूपमादाय व्यभिचारः उत्पल त्ति- नौलरूपस्योत्पलवाविषयकमाक्षात्कारविषयवाभावादित्यपि बोध्यं । अवयववहुत्वमादायावयविनि() घटैकपृथक्त्वमादाय घटेकत्वे व्यभि- चारं परस्परघटिताध्ययत्वेनोद्धरति, 'वडतेति पद्धव-पृथक्त्ववि- षयकमाक्षात्कारमात्रस्यैव विषयत्ववेत्यर्थः, तथाच बहुव-पृथकल- योरवयव्येकलाविषयकमाक्षात्कारविषयत्वाभावेनोभयाभावरूपमाध्य- मत्वमिति भावः। 'परस्परयभिचारियचकव्यङ्ग्यवं' परस्पराविषयक- साचात्कारविषयत्वं, 'श्रतएवेति दोषाभावगर्भमाध्यमत्वादेवेत्यर्थः, 'रूप-परिमाएयोरिति, अत्र 'परिमाणपदं वलाकानिष्ठशक्कयाइके- न्द्रियमाचयादवलाकापरिमाणयक्रिपर, अन्यत्र निरुक्तममानेन्द्रिय- गावाभावादेव व्यभिचारस्थामावादिनि दिक् । 1) उत्पलवस्य नोलरूमायापकलगिन्द्रियग्राह्यत्वादिति भावः। व्यवयववधुत्वमादाय सत्यमनियतकालेऽवयविनीवि ख.।

·१२२ सावचिन्तामणौ वर्णाः प्रतिनियतव्यञ्जकन्ययाः श्राश्रयेण सह समा- नेन्द्रियाग्राह्यत्वात् गन्धवत् इत्यापाततः सत्प्रतिपक्ष- त्वात्। . 'वर्ण इति, पूर्वोपर्णितमाध्यस्य प्रतियोग्यवांत्र सायं, पक्षोऽपि पूर्ववदेव, ककारबाद्यवच्छेदेन साध्यसिद्धेरद्देश्यत्वं तेन न्यायनये नांशतः मिद्धसाधनं, 'आश्रयेणेति खकाराद्यान्अयपाइकेन्द्रियापाय- लादिति यथाश्रुतोऽर्थः, यद्यदायग्राइकेन्द्रियाग्राचं तत्तेन समं निरुकमतिनियतव्यचकव्ययं यया रमेन गन्ध दति सामान्यतो व्याप्तिः। यद्ययवाप्यतीन्द्रियाएकादौ घटादिन्तिरूपादिकमा- दाय व्यभिचारः उपनौतमानमादाय सिद्धमाधनापत्न्या प्रतिनियत. व्यन्नकव्यङ्ग्यात्वस्य साध्यस्य लौकिकसाचात्कारविषयलपटिनत्वेन नत्र माध्याभावान्, तथापि भञ्यत्यामेन लौचिकमावात्कारविषय- तदाथयागाइकेन्द्रियग्राह्यलं हेलो विवक्षितः, इत्यञ्च द्यणुकादौ ) याहालाभावादेव न व्यभिचारः। घटादिवृत्तिगुरुत्वादिकमादाय नवृतिगन्मादौ व्यभिचारपारण लौकिकमाक्षात्कारविषयेति तदित्यस्य विशेषम् । न च तथापि खकाराद्याश्रयस्य गगनस्य ग्राहकामिद्या पर्ने देवसिद्धिरिति वायं। परनये गगनस्यापि खकाराद्याश्रयस्य चानुपतया ग्राहकप्रसिद्धिसम्भवात्, अयाइकेन्द्रि- पायाभे लौकिकमानात्कारविषयतदायकल वा विवरणैयं लौ- किकसाक्षात्कारविषयेति च तदित्यस्य विशेषणमिति दिक् । अत्र १) तोम्मियादाविदिखा।

·४२१ . . शब्दायतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावादः । वस्तुतस्तु अनन्यथासिद्धप्रत्यभिज्ञानबलेनाभेदसिद्धौ प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वसाधकस्यैव बलवत्त्वं, शब्दस्य शब्दजनकत्वञ्च शब्दनाशकत्वं वीचौतरङ्गन्यायेनोत्य- त्तिकल्पनश्च कल्पनमेव शब्दस्य शब्देजनकत्वादना. शकत्वाच अन्त्याद्यशब्दवत् । एतेन सामान्यवत्त्वे ममूहालम्बनमाक्षात्कारमात्रविषययोर्गन्धयोः प्रामाणिकत्वे पवन व्यभिचारो दुर्वार इति ध्येयं । 'पापाततः मन्प्रतिपदवादिति वक्ष्यमाणयुक्त्या अस्याधिकवलत्वेन समानवलवाभावान्न मत्प्रति- पचलमित्यत उनं 'श्रापालत इति । 'अनन्ययामिद्धेति अभेदं विनानुपपद्यमानेत्यर्थः । ननु शब्दस्य नित्यत्वे शब्दस्य शब्दजनकवादिकं कथमुपपद्यत इत्यत पाह, 'भन्दस्येति, 'वीची तरङ्गन्यायेनेति कदम्बगोलकन्यायेन शब्दोत्पादस्य गौरवपराहतलात्तत्परित्यागः, 'कल्पनमेवेति मानाभावादिति भावः। साधकाभावसका बाधकमयाइ, 'भब्दस्येति, 'अन्यायेति वर्णात्मकः भब्दो न भन्दजनको न वा शब्दनाशकः वर्णवादन्यशब्दवदाद्य- भन्दवचेत्यर्थः, परनये प्रतियोगिप्रसिद्धिर्ध्वनिजनके तवामके च, अन्यत्वं भव्दाजनकत्वं, श्राद्यवं मन्दानाशकवं, न्यायनये शब्दमात्रस्य दृष्ट्वान्तवासम्भवादुभयोपादानं । नन्नये च वर्णमानमेव दृष्टान्तः, 'दत्यपास्तमिति इति वर्णनित्यसमाधनमपास्तमित्यर्थः। अत्र जाती ध्वमे च व्यभिचारवारणय सत्यन्तं, परमावादौ यभिचारवार- शाय विशेष्यदलं, अलौकिकप्रत्यक्षमादाय तद्दोषनादवस्यवारणय'. .

·828 सत्तचिन्तामणी सत्यम्मदादिवहिरिन्द्रियजप्रत्यक्षत्वात् इत्यपास्त, प्रत्य- भिज्ञानवाधात् शब्दत्व-गत्वादेरसिद्देश्च, तस्माच्छब्दी नित्यः व्योमैकगुणत्वात् तत्परिमाणवत, श्रोग्राह्य- त्वात् शब्दत्ववत्, विशेषगुणन्तरासमानाधिकरणक- पहा, लौकिकवलाभार्थं 'अस्मदादौति, अात्मनि व्यभिचारवारणाय 'पहिरितीति ध्येयं । एतेनेत्येव विषौति, 'प्रत्यभिजेति, 'अमि- येति गातिलामिद्धेयेत्यर्थः, 'दिपदात् सत्ता-शुपत्यादिपरि- तथाच मत्यन्तविशेषणस्य स्वरूपामिद्धिरिति भावः । मीमांमकः स्वमतमुपमंहरति, 'तम्मादिति, व्योमैकगुणत्वादिति योममात्रगणयादित्यर्थः, योमीयमयोगादौ व्यभिचारवारणाय मात्रपदं व्योमान्यासमवेतार्थक, अतस्तनये ममवायस्यानित्यतया घटादिममवायेऽग्मन्बये च प्रामभावे व्यभिचारधारणय गुपपदं समवेतार्थक, व्योमववाष्टट्रव्यान्यद्रयत्वं न तु गन्दाश्रयत्वं, तथा मति तादाम्येन गन्दम्यैव हेतुत्वसम्भवादिनरांभवेयर्यापत्तेः ध्वनिय वायवीय इति न तर यभिचारः, याप्यवृत्तिले सतीत्यनेन वा विमेपणीय, ध्वनियाच्याप्यक्तिः वर्णात्मक सन्दम्य प प्रत्यभिजा- रहेन व्यायनिवमिति न कोऽपि दोपः । 'योत्रधानत्वादिति, এনিয় কাষ্টমলিশিথিল্প রনি ন ন অমি "मन्दसवदिति न्यायनये दृशान्तः, परनये गन्दनम्योपाधितथा श्रोरपानलाभावेन तीरमिद्धेमतपते पडिन्द्रियवेवः कामो दयानाः, 'विपरनि, घटादिनिमन्मादौ यभिचारवार- ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े शब्दानित्यतावादः । ४२५ वृत्तिगुणत्वात् समयपरिमाणवत, पृधिवौतरनित्यभूत- विशेषगुणत्वात् अपाकजत्वे सति नित्यैकसमवेतत्वात् णाय 'श्रसमानाधिकरणानं शब्दभिन्नविशेषगुणसमानाधिकरणा- र्थकं, शब्दस्यापि भब्दात्मकविशेषगणसमानाधिकरणत्वात् स्वरूपा- सिद्धिवारणाय शब्दभिनेति, अखण्डाभावघटकत्वाच न वैयय, () 'विशेषपदमपि स्वरूपासिद्धिवारकं, वायुपर्भश्च तादृशासमानाधि- करण इति न तत्र व्यभिचारः, कालाकाशनिष्ठदित्यादौ व्यभिचार- वारणाय 'एकवृत्तीति, एकत्तिलं एकमात्रवृत्तित्वमुभयासमवेतख- मिति यावत्, समवाये(२) व्यभिचारवारणाय 'गुणपदं ममवेतार्यक। न मनोनिष्ठकर्म-वेग-परलापरलेषु यभिचार इति वायं । नत्रये मनमो विभुतया तच तेषामनभ्युपगमात्, मनसो विभुत्वा- भावे तु गुणपदं विभुममवेतपरमिति न काप्यनुपपत्तिः । 'समय- परिमाणवदिति महाकालपरिमाणवदित्यर्थः, 'पृथिवौतरेति, पर- माणुगन्धादौ व्यभिचारवारणाय 'पृथिवीतरेति भूतविशेषणं, जलावयविरूपादौ व्यभिचारवारणाय 'नित्येति भूतविशेषएं, भूत- पदं जानादावनैकान्तिकत्ववारणाय, भूतत्वमात्मभिवलमाचं, नभो- घटसंयोगादौ व्यभिचारवारणाय “विभेषेति, स्वनिय यदि वायु- परमाणुगुणेऽपि तदा तदन्यत्वेनापि विशेषणीयं, 'अपाकजवेति, (७ अन्यथा शब्दभिन्नत्वस्य यभिचारावारकविशेषणतया वैयर्यसम्भव- इति वात्पर्य । (१) तम्मते वस्य नालापादनित्यत्वाचेति भाव । -1 ·१२६ वत्त्वचिन्तामयो जलपरमाणुरूपवत, श्रव्यासज्यत्तित्वे सति अनात्म- विमुगुणत्वात् कालपरिमाणवत, विषधे वाधकञ्च प्र- त्यभिज्ञानमेवेति। इति श्रीमदगशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्ता- मणी शब्दावतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावादपूर्वपक्षः। परमाणुगन्धादी व्यभिचारवारणाय सत्यन्नं तेजःसंयोगासमवायि- कारणकान्यत्वार्थकं । न च तेजमगरोरकण्ठाद्यभिघातजन्यवर्षषु न्यायनये भागामिद्धिरिति वाच्यं। नदतिरिकस्य पक्षवात, अला- वयविरूपादौ व्यभिचारवारणाय 'नित्येनि भूतविशेषणं, भूतपदव भानादावनैकान्ति सलवारणाय, भूतपदन्यपाठे तु अपाकजल- मेव मामान्यतः मंयोगासमवायि कारणाकान्यावं वाच्यमतो ज्ञानादौ न यभिचारः । श्राद्यमब्देतरगन्दस्य पदवाट न न्यायनये भागा- मिद्धिः, नभो-घटमयोगादो व्यभिचारवारणाय 'एकेति, 'एकमम- वेतनमव्यामज्यवृत्तिगुणसं तेन जशपरमाणुदयसंयोगे परमाणुकमणि पन यभिचारः, वेगय गतिसन्तानः, परवापरत्वमपि संयुक- भयोगभयख्यास्यालमेव नः परमाणुनिष्ठेषु तेषु न व्यभिचारः तदन्दलेन का विप्रेषणीयमिति भावः । 'श्यामन्यति, संयोगादौ यभिचारवारणाय मत्यन्तं, जानादौ यभिचारतारणाय 'अनामिति, वियभूतकसमरेतत्वादिति मूलपाठमनुएत्य भूतपदस्य शारदा ·शब्दास्यतुरीयखण्डे भन्दानित्यतावादः । २७ घटादिपी यभिचारवारणाय 'विभिति, नन्नये घटादिममवाये व्यभिचारवारणाय गुणपदं समवेतार्थकमिति दिक् । तदयं शब्दा- नित्यसपूर्वपक्षनिम्कर्षः। लाघवात् ककारादयो वर्ण नित्या एकेका पव, विनष्टः ककारः उत्पन्नः ककार इत्यादिप्रत्ययस्तु प्रागुपलक्ष्या- नुपलभ्यमानवरूपदोषवमाद्धमः । न च वर्णनां नित्यत्वे घट- पदबादिकं दुर्व्यचं अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन चवद्वत्लादेशत्वात् अव्यवचितोत्तरत्वस्य नित्यले सम्भवादिति वाच्यं । घज्ञानानन्तर- मव्यवधानेन उज्ञानं भवनित्यभिप्रायविषयत्वमम्बन्धेन घवहत्वस्यैव नत्वात्, शकाथुक्ने च शिक्षकस्येवरस्य वाभिप्रायमादाय तत्सम्भवः। अथ सर्वेषां ककारादौनामेकले तार-तारतर-मन्द-मन्दरादि- विलक्षाप्रत्ययानुपपत्तिः । न चैकस्यामेव ककारादियतो तारत्न- तारतरत्व-मन्दत्व-मन्दतरतादिनागाधर्माभ्युपगमाव तादृशमत्यया- नुपपत्तिरिति वायं। तारबादेमुल्यव्यतित्तिवे जातिरूपलानु- पपत्तेः । न च भवन्मतेऽपि तारबादेर्जातिलमसिद्धं कल गत्वा- दिना सकरप्रसङ्गादिति वाच्यं । कव-गत्वादियायनानातारतादि- खौकारात् । न च तारत्वादिकं वा नाना कल-गवादिकं वेत्यत्र विनिगमनाविरह इति वाच्यं । कत्व-पत्वादेनानाले तार-मन्द- साधारण-का-ख-दुत्याद्याकारानुगतप्रत्ययानुपपत्ते) अधिकजाति- कनपनापत्तेस)। न च मयापि तार-तारतर-मन्द-मन्दतरकका- रादिश्यकौनां परस्परभेदोऽभ्युपेयात एव परन्तु ममानजातीय- (१) तार-मन्दसाधारणककार-खकारानुगतप्रत्ययानुपपत्तेरिति का। (२) व्यय पाउ:खास्तके नास्ति।

·तत्त्वचिन्तामयो ककारादिव्यतीनामेव नाभेदोऽभ्युपेयत इति वाथ । तथापि भारल तारतरलादर्जाविरूपलानुपपक्ति तारबाद. ककार-खका- रादिभेदेन विभिन्नत्वाभ्युपगमे एकयक्तिवृत्तिवान् अन्यथा कत्व- पलदिना सकरादिति चेत्, म, तारवादे कवादिव्याप्यनागाजा- निवे ककार-खकारादिमाधारणताराद्याकारानुगतप्रव्यथानुपपत्ते । न च तदमिद्धि , अनुभवापखापात्। तस्मात्तारल तारतरत्यादिकमनु- गतवासाघवाच्च ककार-खकारादिपर्वमाधारणमेकमेवाखखोपाधि, तञ्च मर्चमकस्यामेव ककारादिव्याशौ वर्तत इति न तादृशप्रत्य- थातपपत्ति । अत एव च एव ककारक्षार पासीत् । एवेदानी मन्द इति प्रतीतिरपि साधु मङ्गच्छते। विखवणवायोर्यनकनया पन सर्वदा नारत्वादिपर्नधर्मग्रह नार मन्दाधुत्पत्तिनियमाथे वाधुनिष्टवैलण्यस्य त्वयायभ्युपगमात् । न चैव तारोऽय न हारतर- स्ताराभन्दोऽन्य इत्यादिप्रत्ययानुपपत्तिरिति वाथ। भिखौ विनर- इत्यादिप्रतीतिवदिशेषशभेदप्रतियोगित्स्यैव विशिष्टे नेनावगाहनान्। न च तारककारादिमाक्षात्कारस्थ कार्यमरभाषेन मन्दककारादि- धाशात्कारमनिबन्धकलात् तयोर्भदमिद्धिरिति वाच्य । तारत्वप्रका- रक-ककारादिसाक्षात्कारस्य मन्दवप्रकारकसाशकारमतिबन्धक- लेनाभेदेऽपि तदुपपने । अस्तु वा तारत्व-तारतरत्वादिक वायु- निठेव शातिरक्तदोषविशेषगाचदनिष्ठतया(७ भापते दर्पण- निष्ठतया मुखादिरिब, नार नारतराद्युत्पत्तिनियमार्थ वायुनि:- वैतपयस्य तवाथावग्यकतया तस्यैव लाघवेन नारन नारतरत्लादि- ( तत्तहोयवशाम्ब्यनिष्तयेति खु.।

·घन्दारयारलोमानियताए। उपबमोनियान् । म र नय वायुधमन्ये मा क नाम: ন্মদ্দিন সিদ্দিীঘণীনগ্ন নগ্ন যদীঘলীবালার- गमे नारत्वं स्पमामीत्यनुयामायाप ग्टमोमोन्यनुयरमायानुप- पत्तयेति वाच्यं । आयुनिष्टधमान्तरम्य स्थायोग्यतारि वार- बादतपोग्यत्वाभ्युपगमात् योग्यतायाः फनयमकस्थलान् । र अवमा वायुनिष्टतारमादियहाभ्युपगमे योपमधुममायमानि- रिमायामनिलकपनापतिरिति पाय । मायामपन्येव तारनादः अवमा पहात्५) वध्यमाएकमेण विक्षवणवायुमंयोगन तार- वादियचकवादवा तिमविरणात । एतेन एकमियर सारे नारल-मन्दनादिमकन्नधास्त्रीकामा ककारादर्थ फारफार- रति प्रत्ययानुपपत्तिः प्रतियोगिकतारलय स्वाभिमभशत् - प्रतियोगिकतारतमापि सम्मिन्मभ्युपगमे नारलेनोपन्नम्पमानककार- प्यावपि सापेवया तारवप्रत्ययममात् । न च तवापि नार- लादेशांतिरूपतया मप्रतियोगिकरमत्ययानुपपत्तिांतः माति- योगिकलाभावनियमादिति वायं । आत्यनारय मानाभायेन मप्रतियोगिकलविरहेऽपि तारवादिजाते. मप्रतियोगिफले बाध- काभावादित्यपि परास्तं । वायुनिहतारलादेरेख ककारादिपनि- यौगिकतया ककारादौ धनोपपतेः । यदि ककारादो तार- बादिप्रत्ययस्य तारोऽयं न तारतरम्हारान्मन्दोऽन्य इत्यादिपाय- थस्य च प्रमालमप्यनुभवमिद्धं तदा सन्तु तार-तारतर-मन्द-मन्द- ( प्राथविययतायाः वनिकर्षप्रयोज्यले मानाभावादिति भावः।

·४३. तत्त्वचिन्तामणौ तरादिव्याय एवैकैकाः तार-मन्दादयस्तु परस्पर विभिन्ना एवा) । ननु तथापि ककार-गकारादीनां नित्यत्वे ककाराद्यकशब्द- साक्षात्कारदमायां गकारादिम गन्दसाक्षात्कारापत्ति. सर्वेषानेव अब्दानां सर्वदा कर्पशकुन्यवच्छेदेन सत्त्वादिति चेत्, न, न्यायनये ककाराद्युत्पादकतत्तदिलक्षणवायुमयोगस्यैवास्मन्मते ककारादिमा- क्षात्कारजनक्तया तद्विरहादव युगपत् सर्वशब्दोपलब्ध्यमभवात् कण्ठाभिघातच तत्तद्दिचक्षणवायुक्रियासम्पादकतया परम्परयोप- युज्यते । ननु न्यायनये यवावच्छेदकतासम्बन्धन ककाराद्युत्पत्तिस्तत्र समवायसम्बन्धेन तत्तद्विलक्षणवायुमयोग इति सामानाधिकरण- प्रत्यामत्त्या वायुसयोगानां ककारादिहेतुत्वमतो न कर्णान्तरे वायु- स्योगात् कान्तरे ककाराद्युत्पत्ति तत्पुरुषोयमब्दलौकिकमा- छात्कार प्रति तत्पुरुषीयश्रोत्रसमायस्यावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन तत्- पुरुषोयकर्णविवरस्य वा विषयनिष्ठतथा हेतुत्वमते न पुरुषान्तरीय- कर्णावच्छेदनोत्पन्नशब्दस्य पुरुषान्तरेण ग्रइए, भवत्रये च तत्तदि- स्वउपवायुरुयोगाना ककारादिमाक्षात्कार प्रति कया प्रत्यासत्त्या हेतुत्व अव्यवहितपूर्ववर्त्तितामात्रेण हेतुत्वे युगपत् मज़शब्दोपसन्धे- दुारनात् सर्चदैवावग्य यत्किञ्चितकावच्छेदेन नलदिलक्षण- वायुस्योगमचात् कर्णस्य ज्ञानानवच्छेदकतथा यत्कर्णवच्छेदेन ककारादिसाक्षात्कारमतत्र विलइएवायुस्योग इति क्रमेण हेतुत्वस्य वकुममक्यत्वात् स्वीयकांवच्छिन्नविलक्षणवायुमयोगत्वेन हेतुत्वे प्रति- () तयाध ताराकारानुगतव्यवहारथ घटादिव्यवधारपदुपपादनीय- इति भाव ।

·शब्दाख्यनुरोयखण्डे शब्दानियतावादः । कर्ण तत्तत्पुरुषभेदेनानन्तकार्य-कारणभावापत्तेः। न च तत्तादिलक्षण- वायुसंयोगः समवायघटितमामानाधिकरणप्रत्यासत्यात्मनिष्ठ एवं ककारादिसाक्षात्कार हेतुः विलक्षणवायुसंयोगस्य फलबलकल्यतया ककारादिसाक्षात्कारदमायासेव तस्यात्मनि सत्यानातिप्रसङ्ग इति वाच्य। प्रात्मनो विभुत्वात् एकस्य पुरुषस्य कर्णवच्छेदेन विलक्षणवायोः संयोगदायां सर्वेषामेव पुरुषाणमात्मनि तदवच्छेदेन विलक्षण- वायोः संयोगस्यावश्यकवादतिप्रमङ्गतादवस्यात् । न हि संयोग- निई वैलक्षण्यं जनकतावच्छेदक, कर्मजन्यतावच्छेदक-सयोगजन्यताव- च्छेदकजात्यो नाखापत्तेरपि तु वायुनिटमेवेति चेत्, न, ममापि तत्र तत्तदिस्वक्षणवायुसंयोगानां शरीरनिष्ठतया ककारादिमाक्षा- त्कार हेतुत्वात्। न चैवं इस्ताद्यवच्छेदेन विलक्षणवायोः संघोगस्थापि) ककारादिमाक्षात्कारजनकत्वापत्तिरिति वाच्यं । कर्णावच्छिन- विलक्षणवायुसंयोगवेन हेतुत्वात् पुरुषान्तरीयकर्णश्च न पुरुषान- रोषगरीरनिष्ठसंयोगावच्छेदकः विलक्षणवायोः संयोगस्य फलबल- कल्प्यतया ककारादिसाचात्कारदशायामेव तस्य परौरे मन्वेन हस्ताद्यवच्छिन्नविलक्षणवायुमंयोगस्य हेतुबेऽपि घनिविरहाच । इत्यश्च श्रोत्रसमवायादेरपि न प्रत्यासक्तित्वं सत्तद्विलक्षणवायुसंयो- गानां व्यचकवण्यावश्यकतया नत एवातिप्रमङ्गभङ्गात् । न च तथापि न्यायनये मिलक्षणवायुसंयोगानां कवादिकमेव ममवायसम्बन्धेन कार्यतावच्छेदकं भवन्मते तु कमात्कारलादिकार) अतो गौरवं (२) विलक्षावायो। संयोगस्य सत्त्वेऽपौति ख । ११) तव तुककारसाक्षावारवादिकमिति ख।

·४३२ तत्वचिन्तामो न्यायमयेऽनन्तककारादिव्यक्तिकल्पन तत्पुरुषोयमब्दलौकिकसाचा- त्कार प्रति तत्पुरुषीयौत्रसमवायादेहतत्वकल्पनञ्च फलमुखमिति वाच्य । ममापि लौकिकविषयतासम्बन्धेन ककारादिव्यतरेवावच्छे- दकावात् ककारादिव्यरेकैकतया ककार-कत्वयोरविशेषात् । न च तथापि लौकिकविषयवस्य स्वरूपसम्बन्धार्थकस्याननुगततया कार्यतावच्छेदकतानियामकमम्बन्धगौरवमिति वाच्यं । समवायवत् लौकिकविषयत्वयाप्येकस्यैवानुगतम्य स्वाघवेनाभ्युपगमात् तवापि समवायस्यैकत्वेन ममवायसम्बन्धावच्छिन्नकालाधारलस्यैव प्रतियकि- मिन्नस्वरूपसम्बन्धात्मकस्य कार्य्यतावच्छेदकतानियामकसम्बन्धवेन म- सम्बन्धाननुगमनिबन्धनगौरवस्य तुल्यावाच । न च तथापि तव कवादिरूपेण कादिव्यक्तिरवच्छेदिका न्यायनये तु स्वरूपतः कलादिव्यतिरिति लाघवमिति वाघ । ममापि खरूपतः कका- रादिव्यतरवच्छेदकलात् । न च जात्यतिरिकपदार्थस्य किञ्चि- धर्माप्रकारेणैव भाननियमात् कथ कादियक्त खरूपतोऽवच्छेदक- वमिति वाय। स्वरूपतोऽत्रच्छेदकत्वेऽपि कार्यकारणभावग्रहे क- लादिरूपेणैव भानात् । न हि जात्यतिरिक्रपदार्थस्य किञ्चिद्धर्म- प्रकारेण भाननियमवत् किञ्चिद्धर्मप्रकारेणवच्छेदकलमित्यपि नियमः, मानाभावान् । अथ तथापि लौकिकविषयतया कन्या किरवच्छेदिका लोकिकविषयतया कब वेत्यत्र विनिगसकाभावात् नव कार्य-कारणभावदयापत्ति । न च कवस्थावच्छेदकत्वेऽपि वि- लक्षणवायुमयोगाभावदशाया ककारमाचात्कारापत्तेरिणय क- कारव्यवच्छेदकत्वावश्यकलमेव विनिगमकमिति वाच्च । एवं ·शब्दायतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावादः । 8३३ मति विलक्षणवायुमंयोगाभावदभायां काल कलमाक्षात्कारापत्तेवारणाय कलस्य अवच्छेदकलावश्यकलादिति चेत्, न, ककारादिविषयक कत्वमाक्षात्कारस्थालौकतया ककारसाक्षात्कारसामग्रोविरहादेव त- दानौं कत्वमाचात्कारामावषमवेन कत्वस्यावच्छेदकलानावश्यकलात्, कोलाहलस्यले कत्वाविषयकस्यापि साक्षात्कारस्य मत्त्वेन कव्यर छेदकलस्य चावश्यकत्वादिति मझेपः । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्खे भन्दाख्यतरोयखण्डरहस्ये शब्दानित्यतावादपूर्वपक्षरहस्यम् ।

·तत्त्वचिन्तामछौ अथ शब्दानित्यतावादसिद्धान्तः 1 . अबोच्यते । गकारादिव्यक्तयोनैकैकाः, अस्ति च शुक-सारिका-मनुष्यप्रभवेषु स्त्री-पुंसतहिशेपप्रभवेषु च गकारादिषु स्फुटतरवलक्षण्यात् स्वरूपतोभेदप्रथा इष्टुदौरादिमाधुर्यवत् । न घेयमोपाधिको भेदप्र- तीतिः, न हि विदितकुङ्कुमस्य कुश्मारुणा तरुणीति- अथ मन्दानित्यतावादसिद्धान्तरहस्यं । 'अस्ति ऐति चोहेतो अम्ति हौत्यर्थः, 'तदियेति स्त्री- विशेष-पुरुष विशेषेत्यर्थः, स्फुटतरवैलक्षण्यादिति अनुभवसिद्धवैलक्ष- खेन हेतुनेत्यर्थः, 'वरूपनोभेदप्रयेति अन्योन्याभावस्वरूपपरस्पर- भेदप्रतीतिरित्यर्थः, 'दनुचौरादिमाधुर्यवदिनि दनुमाधुर्य-चोर- माधुर्यादिवदित्यर्थ,, सप्तम्यन्ताइतिः, 'माधुय्ये' मधुरोरमः, तथाच तत्र प्रयावलक्षण्यन हेतुना परस्परभेदप्रतीमिरित्यर्थः, 'पाधि- कौति परम्परयान्यनिष्ठवैधविषयेत्यर्थः, भेदभनौनिः' यथोक- गकारादिषु वेलवयानुभवः, अन्यनिष्ठवैधर्म्यविषयवं दूषयति, 'न हौति, 'मारुण नाणेतिवदिति कुङ्कुमारूपा तरुणति- प्रत्यये कुकुमारण्यवदित्यर्थः, 'स्त्री-पुमादिमभेदतमिति स्त्री-पुं- ·शब्दायतुरीयखण्डे मन्दानित्यतावादः । वत् स्त्री-पुंसमभवत्वमानुभविकभुयाधिःइन्द्रिया- सन्निकर्पण स्त्री-पुंसादिभेदमविदुषोऽपि शब्दसेद- प्रत्ययात्, यतोऽनुमापति शुकशब्दोऽयं स्त्रीशब्दो- ध्यमित्यादि अन्यथान्योन्याश्रयात्, तत्प्रभवत्वे जाते भेदप्रत्ययस्तस्माच तदनुमानमिति । न च कपा- ग्णान्वय-व्यतिरेकानुविधानात् कपाणे मुखदीर्घत्ववत् औपपत्तिकमौपाधिकत्वं, अन्यानुविधानाभावात् । अथ सादिनिठं वैलक्षण्यमित्यर्थः, स्त्री-पुंसमभवलमितिपाठेऽप्ययमेषार्थः, 'श्रानुभविक' अनुभवमिद्धं, 'उपाधिरितिकर्मव्युत्पत्या परम्परया आरोपप्रकारोवतमित्यर्थः, 'इन्द्रियामत्रिकर्षण' इन्द्रियात्रिकर्षा- दिविरहेण, 'भब्दभेदेति, भेदः' वैलक्षणवं, तदज्ञानेऽपि भेदप्रत्यय- इत्यत्र मानमाह, 'यत दति, वेनैव इतनेति शेषः । 'अन्यथा' तज्ज्ञानानन्तरमेव मन्दभेदप्रत्यये, 'तत्प्रभवत्वे' स्त्री-पुंमादिमिष्ठ- वैलक्षण्ये, 'भेदप्रत्ययः' शब्दनिष्टवैलवण्यप्रत्ययः, 'तस्माच' शब्द- निष्ठवैलक्षयज्ञानाच, 'अनुमानमिति स्त्री-पुंसादिनिध्ववक्षयानु- मानमित्यर्थः, 'शपाणचयेति यदा कपाणे अर्थप्रतीतिस्तदैव मुखे दौर्घत्वारोपो न पुनरादर्शादौ नत्प्रत्ययदशायामित्यन्वय-व्यतिरे- कादविधानादित्यर्थः, 'कृपाणे मुखदौर्षलवदिति छपापनिष्ठतथा भापमानस्य मुखस्य दीर्घवप्रत्ययवदित्यर्थः, 'बीपपत्तिकमिति (३) स्त्री-पुसादिप्रभेदत्वमानुभविकमुपाधिरिति पाठान्तरं ।

·१३६ यत्त्वचिन्तामो व्यन्नकवायोरेव वैलक्षण्यं शुकादिगकारगतत्वेन भा- सते वायोरुपलब्धिस्तेनैव रूपेणेति चेत् । न । ग. कारगतत्वे बाधकाभावात् । न चाभेदप्रत्यभिज्ञानं बाधकं, न हि य एव शुकशब्दः स एव स्त्रीशब्द इति प्रत्यभिज्ञानं, अन्यथा तेपु भेदज्ञानाभावेन वक्तृविधे- पानुमानं न स्यात्। न चाभिव्यन्नकवायोरेव वैल- क्षण्यं शुकाद्यनुमापकं, तस्य गकारात्तित्वात् तत्र अन्यान्वय-व्यतिरेकान्यथानुपपत्त्यादिसिद्धमित्यर्थः, 'औपाधिकवमि- ति, सदनिठवेलवण्यप्रत्ययस्य यथाकञ्चित् स्मयेमाणरोपरूपल- मित्यर्थः । न च कृपाणे मुखदीर्घलारोपस्यानुभूयमानारोपरूपत्वमेव न त समयमाणारोपरूपत्वमिति कथं दृष्टान्तवमिति वाच्यं । यादृशं दीर्घवं कपाणे तादृशदीर्घलम्य मुखे धारोपाभावेन तस्यापि भार्यमापदौर्धत्तान्तरारोपपत्वमित्यभिप्रायात् । 'व्यनकवायोरि- ति, वायुनिटवेचक्षण्यम्य तबाप्यावश्यकलादिति भावः । “गकार: गतलेन भामत रति, प्रतीतिस्तु परम्परासम्बन्धेन प्रमारूपा माचात्- सम्बन्धन भमरूपेव वेत्यन्यदेतदिति भावः । व्या दिना कथं जा- निग्रह इत्यत आह, 'वायोरिति, वायुवतु दीपान भामर इति भावः । ननु भन्दम्य ध्वमादिकल्पनागौरवमेव बाधकमित्यत पाह, 'अन्यथेति, 'अन्यथा' तादृशप्रत्यभिजाने, 'भेदज्ञानाभावेन' जाय- भानवेशक्षणाभावेन, 'तस्येति, तथाच गकारं पचौरम शुकाधु- धरितने साये वायुनिश्वेलवयस्य न परधर्मत्वमिति भावः।

·प्रन्दारयारीपखये शन्दानियताबार।
१३०
चारोपे अनुमितेभ्रान्तत्वापातांत् । तस्मात् यथा
रुष्णा गौः भुसा गौरिति भेदे भासमाने गकारानु-
गतमसीति!त्वमालम्बते तथा शुकादिगकारेषु भेदे
भासमानेऽयं गकारोऽयमपि गकार इति बुडिर्गत्वमा-

·१३८ तत्त्वचिन्तामो लम्बते इति प्रत्यभिज्ञा च मेदप्रथा चोपपद्यते । किञ्च गत्वादिकं यदि न आतिस्तदा कोलाहलप्रत्ययो न स्यात् तथा हि नगरादौ वहुभिर्वनामेकदोच्चारणे दूरस्नानभिव्यक्तगकारादिवर्णविभाग कोलाहलमा श्रूयते। न च तव वर्णान्यस्य ध्वनिरूपस्य शब्दस्य श्रुतिः वैवषयेनापि परम्परया एकाधुचरितलानुमानमः । अस्तु वा वायु पक्षीहत्य एककण्ठाद्यभिहितवं मायौछत्य शुकौयत्वा- नुमानमित्यस्खरमात् ककारादेरेकैकवे कप-सत्वादिजात्यनुपपत्त्या तेषां भेदं माधयति, 'किञ्चेनि, 'गखादिकमिति, गवादिजातेरा- वश्यकवे व्यकिभेदोऽयावश्यक इति गूढाभिमन्धिः, 'कोलाहलप्रत्यय- इति कोलाहलयवहार इत्यर्थः, 'बहुभिः जनः, 'वर्णनां' वह। वर्णनां, 'दूरस्थेनेति, दूरस्थलं हमाद्यपेश्या न त पाद्मभब्दापेच्या स्वकावच्छिषयेव मन्दस्य ग्रादिति ध्येयं । 'अनभिव्यक्ति अन. भिव्यककत्वादिजातिकमित्यर्थः, 'कोचाहत्चमा' भब्दसमूहमात्र, 'श्रूयते' यत् श्रूयते, नदेव कोलाहलव्यवहारविषय इति पः । तयाच वर्णवावान्तरकलादिजातिमत्तया अप्रतीयमान मन्दममूहब- त्वमेव कोचाइचलं तच्च गत्वादिजात्यभावे न सम्भवतीति भावः । नवप्रतीतध्वनितावान्तरजातिकध्वनियक्रिममूह एव कोलाइन्नु- व्यवहारविषय इत्यत पाइ, 'न चेति, 'तत्र' कोनाइचव्यवहार- . (१) शुरुषमाधुचरितत्वमिति ख• । १९) रवि भाव इविक।

·शब्दास्यतुरीयखणे शब्दानित्यनावादः । ४३९ . सम्भवति, तदभिव्यञ्जकमेरौताड़नादेरभावात् । न च वर्णाभिव्यञ्जका एवध्वनिव्यञ्जकाः, सन्निधानेऽपि श्रूया माणे वर्णे तछ्रवणप्रसङ्गात्। न च वर्णाभिव्यञ्जका वायुभिरेव दूरे ध्वनिमात्रमभिव्यज्यते, कव्यञ्जकस्य गव्यञ्जन इव वर्णव्यञ्जकस्य ध्वनिव्यञ्जनेऽसामर्थात् तत्समर्थशवादेरभावाच । न च तत्र शब्दत्वमेव प्रती- यते न शब्दः, व्यक्त्यग्रहे जात्यग्रहात्। न चाभिव्यञ्जको वायुरेव कोलाहलत्वेन प्रतीयते, शब्दत्वेन प्रत्ययान् स्थले, 'तदभिव्यञ्जकेति ध्वन्युत्पादकत्यर्थः, ध्वनीनामनित्यतया() यथाश्रुतामझतेः । 'वनियन्त्रकाः' ध्वन्युत्पादकाः । 'दूर इति दूरलपहकाररदित्यर्थः, तथाच सन्निधानेऽपि ध्वनिर्जायत एव व्यनकाभावात् न श्रूयत इति भावः । ननु फलबलादूरत्वोपहि- तानां वर्णव्यञ्जकानामेव तत्र सामर्थ्य स्थादित्यत आह, तनमम- ति ध्वनिजनकेत्यर्थ., नयाच कृप्तकारणं विना कथं तत्र ध्वनि स्थात् । न चात्र श्वनी शङ्खार्न कारणवं किन्तु एतदविजा- नौयध्वनावेवेति वाच्यं। गौरवात् मानाभावाचेति भावः । श्र- ग्टनमाणव्यक्तिकाब्दत्वमेव कोलाहलत्वं स्थादित्याना निराचष्टे, 'न चेनि । 'अभिव्यभनि ककारादिव्यञ्जवोत्यर्थः, अग्नमाणा' न्योन्यभेदिकाः परस्पर विभिन्नाः गकारादिव्याय एव कोलाहल- 10 ध्वनौवामवियत्वोपगमादिति ख.।

·88. तचिन्तामणौ सन्निधावपि तथा प्रत्ययप्रसङ्गाच्च । गकारादिग्रहेऽपि तेषां परस्परभेदाग्रहात् कोलाहलधौरिति चेत्, न, तेषु वैधाभावात् तदभावेऽन्योन्याभावस्याभावान स्वरूपग्रहणात् समीपे वहुगकारेषु भेदाभावेन नद- ग्रहे कोलाहलधीप्रसङ्गाच्च । अनेकवर्णोच्चारणस्य तद्धे- तुत्वे दूरेऽपि तदप्रत्ययापत्ते । तस्मादवश्यं गत्वादि- जातिरुपेया यदा गकारादिग्रहेऽपि कोलाहलबुद्धि- व्यवहारविषय इत्या मते, 'गकारादौति, 'परस्परभेदापहादिति परस्परनिष्ठो यो भेदस्तस्याग्रहादित्यर्थः, वैधान्योन्याभावख- रूपान् भेदान् क्रमेण विकल्प्य दूषयति, 'तेविति, गवादिजातेस्व- यानभ्युपगमादिति भावः । तदभावे' वैधाभावे, 'अन्योन्याभाव- स्याभावादिति अन्योन्याभावस्य वेधाव्याप्यत्वादिति भावः । ननु वैधयान्तराभानेऽपि स्वरूपमेव नादाम्येन वैधय॑मसु स्वरूपमेव वा भेदो वायः तस्य भेदत्वेनाग्रहान् कोलाहलप्रत्यथः स्थादित्यख- रमादविद्यमानभेदायहो नियामको विद्यमानभेदायको वेति विकस्य श्राद्ये दोषमाछ, 'समीप इति, बहुगकारेपु बहुभिरत- रितेषु गकारेषु, 'तदयह इति, तद् च तवान्यथाख्यात्यापत्ति- रिति भावः । दित्तौये दोषमाह, 'अनेकेति, 'तद्वेतवे' कोला- हलधौहेतुत्वे, 'दूरोपोनि, बहुभिरेकदा गकारोचारणेऽपौति श्रेषः, 'अवयं गवादिनातिरिति, गवादिजात्यभ्युपगमेऽनेकगकारादिय- किरणत्या सिदानौति भावः। नन्दु पन्त कौसायचदि थपदेशान्य ·88१ शब्दायतुरोपखण्हे शब्दानित्यतावादः । व्यपदेशौ। अस्ति च शब्दस्य कोऽपि च जातिविशेषः श्रोषमाधः यस्मात् माच्यादिदिग्देशविशिष्टशवप्रभव- त्वमनुमौयते, अव्यपदेस्यत्वेऽपि इक्षुधौरादिमाधुर्य्या- वान्तरवत्तत्सत्वात् । अन्यथा दिग्देशविशिष्टशहा- दीनां ग्रहे श्रोत्रस्यासामर्थ्यात् नत्प्रतीतिर्न स्यादेव। तथापि गत्वादिना परापरभावानुपपत्त्या शुकादि- चानुपपत्त्या गवादिका जातयः एवमपि शुकादिप्रभवा एकका एव मन्तु ककारादिव्याय इत्यात श्राइ, 'अस्ति घेनि, 'यम्मात्' जाति- विभेषाद्धेतोः, 'प्राथादौति, नथाच शकककारलस्थापि तत्तद्देश- प्रभवत्वरूपोजात्य दाबेद इति भावः । ननु प्राचौमभवत्वादेर्णाति- रूपत्व एव बदाययककारादीनां नानात्वं तदेव कुत इति घेत, न, प्राध्यादिप्रमवशुकौयाधेकैकककारादिविषयकल्वेनैव तादृशव्यनिय- हापि माध्यादिममवत्व-तदमभवलपन्देहान् प्राधादिमभवत्वादेर्ग- लादिव्याप्यजातिविशेषत्वावश्यकत्वात् जातिविशेषखीकारे व दोष- कमात् नामजात्यग्रहकाले एव तादृप्रमंभयोपपत्तेः, इत्यञ्च कदम्ब- गोचकन्यायेन पन्दोत्पत्तौ अन्यथा एकव्यको प्राचीभतत्वादेरसम्म- যাৰ বীখি- বনানীন্তনী ২ বারবি নরুন্নমস- दोत्पत्त्या देशान्तरजन्यतावपेदकजात्या मारप्रपशाच, "मति दृष्टान्तायें, शुकादिकमपि यो । 'अव्यपदेस्यत्वेऽपि' कस्यचित् पदस्य प्रतिनिमित्तलाभाववत्त्वेऽपि, 'तमत्त्वात्' प्राथादिप्रभववजाति- सात्वात् । 'अन्यथा' तादृमवेजात्यावीकारे, 'परापरभावानुपपत्त्येति 6G ·88 तत्त्वचिन्तामणी गकारादिपु न जातिविशेषा इति चेत्, शुककका- रादिपु कत्वादिव्याच्या नानाजातिभिन्ना तया प्रत्येक शुकककारादिपु शुकादिप्रभवत्वमनुमाय तयवहारः, न तु शुकककारादिपु एका जातिरस्ति शुकमभवत्वा- द्यनुमापिका तयवहारकारिका वा, गत्वादिना सङ्कर- प्रसङ्गात, गत्वन्तु न नाना अननुगतत्वेन ततोऽनु- गतव्यवहारानुपपत्तेः । श्रतएव तारत्वमपि गत्वादि. व्याय-व्यापकभावानुपपत्त्येत्यर्थः, गपशून्येऽपि खकारादौ शकादि- प्रभवत्वगातिमत्त्यात् एकादिप्रभवत्वरन्येऽप्यन्यप्रभवगकारादौ गत्वा- दीनां मत्त्वादिति भावः । 'तया' गत्वव्याप्यनानाजात्या, शुकादि- प्रभवत्वं शकादिप्रयोज्यलं, एवं देशप्रभवत्वमपि देशप्रयोज्यवं, अन्यथा कर्ण सम्कुन्यवच्छिन्ने शब्दजन्यशब्दे तज्जन्यवाभावादलमक- तापत्तेः, एकप्रयोन्यत्तिश्च जातिविशेषः एक-तद्देशजन्यताव- छेदकजातिव्यापक एव, तादृाजातेः शक-तद्देशजन्यतावच्छेदक- जात्यानुमानञ्च व्यतिरेकिणेवावयमहचाराभावान्, नादृशजन्यता- वच्छेदकमात्यनुमानन नदन्यदेशामभवलेऽपि पति नद्देशप्रभवला- दिना व्यतिरेकिणैव । 'तयवहारः' शुकादिप्रभवोऽयं गकार इति व्यवहारः, 'मदरप्रवद्गादिति गवाभाववति खकारे एकमभवत्वस्य तदभाववति चान्यप्रभवगकारे गवस्य च मत्त्वात् शुकप्रभवगकारे नयोः समावेमाचेति भावः । 'नाना' शुकप्रभववादिव्याप्य-विरुद्ध- भेदन नाना, अनुगततयतवहारानुपपत्तेरिति भावः । यद्यपि ·883 भन्दायतुरीयखण्डे शब्दानियवावाद । व्याप्यं नाना न तु गत्वं, तन्निश्चयेऽपि गत्वसन्देहश्च व्याप्यतावच्छेदकरूपानिश्चयात् । न चानुगतव्यवदा- रानुपपत्तिः, सजातीयसाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेद- कत्वेनानुगतेन नानातारत्वेधनुगतव्यवहारसम्भवात्, तदजाने व्यवहारासिद्धेः। तारत्व-मन्दत्वे न जाती सप्रतियोगिकत्वात् इति चेत्,न, तारत्व-तारतरत्वादय- उत्कर्षादिरूपा जातिविशेपा एव ते चाश्रये गृह्य- माण एव गृह्यते न तूत्कर्षावध्यपेक्षाः यथा मधुर- ककार-खकारमाधारणशकप्रभवत्वप्रकारकानुगतव्यवहारानुपपत्तेस्त- चापि साम्यमेव तथापि तादृशानुगतवुद्धिरमामाणिकीत्यनि- प्रेत्येत्युत्तामिति भावः । 'श्रत एप' गकारानुगतव्यवहारामुप- पत्तेरेव, “न तु गत्वमिति', नानेति पः । ननु तारत्वादेर्ग- बादिव्याप्यले तनिशयो न स्यादित्यत शाह, 'तनिशय पो- ति तारलादिनिश्चयेऽपौत्यर्थः, 'याप्यतावच्छेदकोनि तारलादि- भिटगत्वादिव्याप्यतावच्छेदकरूपाभावादित्यर्थः, तारत्वादेर्वायुधर्म- वेनाव्याप्यत्वादिति भावः । इदन्तु पररीत्या परं प्रत्युत्तर, खमते तु व्याप्यत्वेनाजानदमायामेतादृनिश्यापि संगयोपपत्तिध्या । 'अनुगतयवहारानुपपत्ति' ककार-गकारादिमाधारणतार-इत्या- कारकानुगतयवहारानुपपत्तिः । 'मप्रतियोगिकत्वात्' अवधिनिरुप- धोननिरूपएकलात् । नवलपांवध्यपेवा.' न दकांवधि- ·तापचिन्तामणे तरत्वादय उत्कर्षव्यवहारं इतरसापेक्षाः कुर्वन्ति तथा मन्दाद्यपेक्षया तारत्वाव्यिवहार, उत्कर्षस्तु जा- तिरूपादन्योऽसम्भावित एव, गकारे तु नैवं, अन- न्यथासिद्धभेदप्रत्ययवलेन वक्तृविभेषानुमानबलेन च तसिद्धेगव-कत्वव्याप्यतबानात्वस्वीकारात् । नवापि विपयित तत्प्रतीनिः । 'नारलादिव्यवहारमिति, तारलादि- जातयः कुर्वनौति शेषः । अतः तारलादीनां नानिले सिद्धे यवहारार्थमवध्यपेचायां न दोपः। एवं विलचएप्रतीतिवछानुन्य- त्तिकलेऽपि नारत्वं मन्दलञ्च नानिवयं घटत्व-कलमलादौ माना- भाव इति न लेतादृशजातिव्यमिति सम्प्रदायः । ननु नाना- मकारेषु उपाधिनैव गकारानुगतमतिरस्तु तत्कयमनुगतन्यवहारा- न्यथानुपपत्त्या व्यापकजानित्व गवोत्यात आह, 'गकारे तु भैवमिति, 'नव' न व्यायकजातिकापकाभाव, अत्र हेतुमाह, 'अनन्यथेति अनुगनधनावगाप्रित्ययवले नेत्यर्थः, ककार-खकारादिभाधारण- शकोय त्याकारकानुगतप्रतीनिस्वमिद्धेति भावः । ननु देवदत्त- मभवलाद्यपाधिनवानुगनबुझुपपत्तौ किन्नत्प्रभवलगायेत्यत आह, 'वन्निति वनादिविषो देवदत्तप्रभवत्वादि', तथाच दकृविशेषरूपो- पाधिरपि न आतिविशेष दिना मिातीति नत्खीकार प्राकम्यक- इति भावः । तत्रानालेनि एकोयलादेगल कलथाप्यनानानातिन- बोकारादिव्यर्थः। कैपितु 'गकारे व नैवमित्यय यया कव-पवादिया पनामा- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे भब्दानियतावादः । 884 वायुरत्तित्वे शुकादिककार-गकारादिव्यनकवायूनां विजातीयत्वं वाच्यं तथाच ककारव्यञ्जकवायुत्व- व्याप्यं यदि शुकवर्णाभिव्यञ्जकवायुत्वं तदा भुक- गकारव्यञ्जकवायौ न स्यात्, अथ व्यापकं तदा सर्व एव कव्यञ्जकवायवः शुकवर्णाभिव्यञ्चकवायवः जात्या एकप्रभवत्तमनमाय शकीयककार-सकारादिसाधारणेषु शुकीपलव्यवहारस्तथा शुकौये गकारे गलव्याप्यनानाजात्या शकीय- बमनमाय न तावदारोऽपि व गसत्याप्येकजायेवेत्यर्थः, शकीयल- व्याप्यनायां किं प्रमाणमत-श्राह, 'अनन्यधामिद्धत्यादि, तथाचानु- गतप्रतीतिनिर्वाहाय गलादिमतौतिनिधिाय च गत्वजातेः शुक- नदन्यगकारमाधारणत्वेऽनायत्या नद्याप्यवमिति भाव इत्याद्धः । अपरे तु यत्र एक एव एकीयो गकारस्तचैकव्यक्तिवृत्तितया शकीयत्वस्य नानिलाभावाचात्या शकप्रभवलमनुमाय एकीयाव- व्यवहारो नेत्या, 'गकारे तु नैवमिति, एतन्मते च गत्वादः शकीयत्वजातियापकले किं मानमिति मायां समाधत्ते, 'अनन्यथे- त्यादि पूलो कार्थकमियाः । 'तवापीति, 'वायुरत्तिने' शुकौयत्वा दिनानौनां वायुत्तिवे, 'विजातीयत्व' गकारयन्त्रकवायुविजातीयत्वं, 'न स्यादिव्यस्य शक- १५ ककारादित्यमकवायुवयाप्पमिति का। 10 शुक्मकारयनगवामाविति का।

·98६ तत्त्वचिन्तामणे स्युस्तस्मादायुत्तित्वेऽपि तासां नानात्वमावश्यवां । अथास्तु स्त्री-पुंसादिगकारभेदस्तथापि यावदक्तभेद- मनन्ता एव नित्या वर्णाः प्रत्यभिन्नानादिति चेत्, अल्युत्पाद-विनाशमतीतो सत्यामपि स एवायं गकार- इति प्रत्यभिन्ना, अस्ति हि तदनन्तरमप्युत्पाद-वि- नाशप्रथा । न चोत्पाग्रतीत्यभेदप्रत्यभिन्नयोरन्यत- रस्य परस्परं विहायान्यबाधकमस्ति, न धानयोः परस्परं बाध्य-बाधकभावे विनिगमकं येनैकभ्रान्त- त्वेनाविरोधः स्यात्। कथं वा भेदाभेदज्ञानयोरन्य- वर्णभिव्यानकवायुसमित्यादिः, 'तामां' शकीयत्वजातीना, उत्पा- दादिमत्यय-मत्यभिज्ञायोः परस्पर प्रतिबन्धेन प्रत्यभिज्ञाया व्यत्यमें- दावगाधित्वामम्भवेनानायत्या तन्नातीयाभेदावगाहनाच्छब्दस्य नि- त्यतायां न प्रमाणवमिति समवधत्ते, 'प्रत्युत्पादेत्यादिना 'प्रमाण- यितु न शक्यत इत्यन्तम । मनु यदि व्यक्तिभेदभानाभाने प्रत्यभिज्ञा नदेवाविरोधाय प्रत्यभिज्ञाया विषयभेदकल्पना युज्यते नदेव न, परन्तु यदोत्पत्यभेदव्याप्यतया तज्ज्ञानकाले कदाचियक्रिभेदग्रह- एव प्रथमतो जातम्तदा तत्प्रतिवन्धकवगात् प्रत्यभिजा न जायत- एवेति विनिगमनाविरहेणोभयोरेव प्रमाणतया प्रत्यभिजाया- नित्यत्वे प्रमाणलमचुपनेवेत्यन श्राइ, 'कथ देनि, नथाप नाम- भेदयोऽपि तदुत्तरवणेऽनुभवसिद्धां मत्यभिप्राविषयभेदकल्पना ·889 शब्दास्यतुरीयखण्हे शब्दानियतावादः। बावधारित परस्परप्रतिवन्धकत्वं परिभूय प्रथमं तयो- रेकसत्त्वेऽप्यपरोत्पत्तिप्रसङ्ग इति सङ्कटप्रविष्टत्वेन प्रत्य- भिज्ञानं शब्दनित्यत्वे प्रमाणयितुं न शक्यते। नन्वे- वमुत्पत्तिमत्त्यादिनाप्यनित्यत्वसिद्धिः कथं, इत्यं, उत्पा- दादिबुद्धि-प्रत्यभिज्ञयोरप्यवश्यं विषयभेदः, एकविष- यत्वे विरोधेनेकानन्तरमपरानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । एवाव भेदे भासमाने प्रत्यभिज्ञायाः सजातीयत्वं विषयो न व्यत्यभेदः । न चैवं तज्जातीयोऽयमिति स्यात् न तु सोऽयमिति वाच्यं । जातीयत्वप्रतीतेरपि सोऽय- मित्याकारदर्शनात् यथा सैवेयं गाथा तदेवेदमौषधं बहुभिः कृतं मयापि प्रत्यहं क्रियमाणमस्तोत्यादौ। न विना कथं स्थादित्ययः, 'इति सङ्कटेति, तथाच मत्यभिजा तन्ना- लोयाभेदावलम्बनेति भावः । ननूत्पादादिप्रत्ययानामेव विषयभेदः कल्यवां विनिगमकाभावात् इत्थञ्च कथं तेषां शम्दानित्यले प्रमाण- त्वमित्यागकते, 'नन्विति, सिद्धान्तयत्ति, 'इत्यमिति, प्रत्यभिज्ञाया- सजातीयलावगाहने साधकमाइ, 'एवञ्चेति, 'व्ययभेदः' तयक्तिला- वछिन्न प्रतियोगिताकभेदाभावः, 'इति स्यात्' इत्यभिक्षापा स्यात् । ननु गायावृत्तितयक्तित्वमानुपूबाव इत्यञ्च तावदर्णसमूहस्यानपूर्वो वे तस्य च नित्यैकतया तदत्तावच्छिन्नाभेदविषयवेनेवोपपत्नी नत्प्रत्यभि- ज्ञाधास्तन्नापौषत्वावधाननमयभवदुतिकमेवेत्यत आन्यूा माना- ·तत्वचिन्तामो हि नाववर्णमाचमानुपूब्बौं, जरा-राज-नदौ-दीना- दिषु तन्नानात्वात्, किन्तु तदुचारणानन्तरमुचारणं तज्ज्ञानानन्तरं ज्ञानं वा तच नानेति तदती गाथापि नानैव । नचाभेदे भासमाने उत्पादादिबुद्धिरेवान्य- स्योत्पादादिकमवगाइते, गकारगतत्वप्रतीतर्धान्तत्व- प्रसङ्गगत् । न चेष्टापत्तिः, अभेदे भासमाने तबिरुद्ध- धर्मवत्त्वभ्रमानुदयात् विनिगमकाभावेनोभयस्यापि लमेव माधयनि, 'न हौनि, 'तम नाने ति, तथाच तादमानुपूर्या- मकतत्तइकिलावच्छित्रभेदाभावस्य तादृशानुपूर्तरूपेदन्त्वविशिष्ट- मिध्यावमाहिलं न मम्भवति तादृशानुपूर्या इदानीममत्वेन विशेषणविषयकतानासम्भवात् अतस्तादृशानुपूर्वोममानजातीयानु- पूवच्छिबभेदाभाव एव विषयो वाच्यः, तथाच तदेव नब्जातीय- स्वावगायनमिति भावः । 'इति' इतिइतोः, 'तद्वती' तादृशानु- पूर्वीमती, 'गकारगतत्वप्रतीते: पूर्वानुभूतगकारागिनोऽयं गकार- इति प्रतीने, 'अभेद भासमाने प्रथमं भेदाभावरूपविशेषदर्भने विरोधिनि पति, 'तदिरुद्धधर्मवत्त्वधमानुदयात्' नदिपरीतज्ञानानु- दयान, 'विनिगमनाविरईनि, उभयोर्यापार्यच उत्पादादि- प्रत्ययस्य तदीयोपादानादिविषयकले प्रत्यभिजायाय नचातीयवा- (३५ किमान सिमातिरहेति कांचन्मसकस्य पाठः।

·शब्दारपतुरीयपण्हे शब्दानियतावारः । 812 यथार्थत्वाच्च, कुतस्तहि तस्या अभेदो विषयः, यत्र प्रथम न भेदप्रथा अतएव भेदसत्त्वे तदनानात् कचित् सा धान्ता, तस्माद्यच भेदप्रतीतिस्तदितरबाधकाबाध्या तब प्रत्यभिन्नैव न भवति भवन्ती वा तज्जातीयत्वमा- लम्बते, न तु भ्रान्ता, विशेषदर्शने भ्रमानुदयात्। अपि च यथा शङ्खादिध्वनौनां उत्पत्ति-विनाशप्रत्ययात . वगाहित एव सिद्यतीति तथालमावश्यकमिति भावः । तस्याः' प्रत्यभिज्ञायाः, 'यत्र भेदप्रतीतिरिति, तदितरवाधकाबाध्या' 'तदि- नरेण प्रत्यभिजेतरेण, 'बाधकेन' अप्रामाण्यन्यानादिना, 'अबाध्या' भास्कन्दिता न भवतीत्यर्थः, । ननु वर्णनामुत्पाद विनाशकल्पनापे- क्षयोपादादिप्रत्यायानां धमत्वकल्पनेव युक्त्यतधार, 'अपि चेति । ननु गत्वाविषयकप्रत्यचविषयवर्णस्तोमलं न कोलाहल ता- दृभोपाध्यानिसन्धानेऽपि कोलाहलप्रत्ययादन्यथा रूपलादिकमपि चतुर्मात्रयाह्यगुणात्वाद्युपाधिरेव बन्मतेऽपि स्थात् किन्तु शब्दलमि- वाखण्डधर्मानर कोलाइलवमत एव कत्वाद्यविषयक प्रत्याविषय- स्थोपनौतभानद मायामपि गृहीतभेदकवर्णस्तोमः कोलाहल इत्या- कारको नानुभवः तञ्च धर्मान्तरं दूरत्वादिष्यङ्ग्यमतः मविधाने न ग्टह्यते इत्यन प्राइ, 'अस्ति चेति, 'शब्दस्य वर्णस्य, 'प्राच्यादिदिशां गौड़-वङ्गादिदेशानां, 'विभिष्टगवादीनाञ्च, 'प्रभवत्वं' प्रयोज्यत्वं, यममाट्नुमौयत इत्यर्थः, तेन श्रूयमाणवर्णव्यकौनां तत्तद्दिगाद्य- जन्यस्वेऽपि न व्यभिचारः। गझे वैभिष्यं विलक्षणफुल्कारमहितलं, छ7 ·2. तत्त्वचिन्तामणे तारत्वादिविरुद्धधर्मसंसर्गाचानित्यत्वे सैवेयगुर्जरीत्या- दिप्रत्यभिजा तज्जातीयत्वविपया तथा वर्णप्रत्यभि- शापि । अन्यथा ध्वनयोऽपि नित्याः स्युः उत्पत्ति-वि- 'श्रादिना विपञ्चीपटतेस्पग्रहः, सहकारिविशेषवमान यन्नादेरपि वर्णत्पादकत्वमते दें। ननु दिन्देशप्रयोज्यधर्मस्थासाधारणपद अक्यतानवच्छेदकसानातित्वानुपपत्तिरित्यत श्राइ, 'अव्यपदेश्यले उपौति अमाधारणपदशक्यतानवच्छेदकत्वेऽपौत्यर्थः, 'माधुर्यावान्तर- वदिनि, अन्यथा' दिगादिप्रयोब्बजातीनामसत्त्वे, न स्यादेवेति, तथाच नामजात्यनुरोधात् गकारयकोनां नानाबादवायं गकारानुगत- मात्यर्थ गत्वादिजातिरभ्युपेतव्येति तदवच्छिनाभेदविषयिष्येव प्रत्य- भिजा भविष्यतीति न्यायमत निगर्भः। शरते, "तथापौति, 'परा- परेति, शकीयत्वादिकं कलममानाधिकरपजातिभिवं अयभिचा- रिकत्वव्यभिचारित्वात् रूपत्वादिवटसादिवति भावः । ककारगत- एकीयतस्य कलाप्यभिचारित्वादुकहेतोः स्वरूपामिद्धिरित्याभयेन परिहरति, मुकेति। ननु कवादिव्यायायाः शकीयत्वमाते नाले वकारादावनुगतः कोयवयवारः कथं स्यादत प्राध, 'तया घेति तामनानाप्रात्या चेत्यर्थः, 'शकादिमभवले नाप्रयोज्यलं, मस्ते, 'न नि, निरम्पनि, 'गवादिनेति, गवं विना शकीयत्वं सकारे कोयलं विमा १ गनं सीमकारे वर्तमानं शकीय- गकारे मिय: मीर्णमिति भावः । । 'तयेचत्र 'तया तिपाठः सचिभनयक्ष वसंत इति । प्रचारयाने मदिरा र पेलिपाठो युज्यते ।

·प्रन्दास्यतुरोयख शम्दानित्यवावादः । , ननु माहर्यभिधा मत्वादिकमेव शुफौयत्वादिव्यायं नाना कथं नोच्यते इत्यत पाह, 'गबन्चिति, 'अननुगतलेनेति, यद्यपि नाना- भिरेव गवजातिभिर्गकारेषु कपडावच्छेदधविलक्षणप्रयाप्रभवत्वमनु- माय तेनैव गणेशशकतावच्छेदकजातिमवर्णवेनैव वा अनुगतगकार- यवहारतः सम्भवत्येव तादृशोपाध्यप्रतिमन्धानेऽपि गकारानुगतमत्या अनुगतलखौकारे तु शकप्रभववाद्युपाधेरपनिसन्धानेऽपि शुकोक- गकारादिनानावर्णवनुगतमत्यनुरोधात् तेवपि शुकमायोज्यजाति- प्रमको दुर्वारः, तथापि शकादितत्तत्प्राणिप्रयोज्यजातियदि कवा- दिपञ्चरमजातिव्यापिका नदा प्राणियतामचरितेषु ककारादि- पञ्चामदर्णेषु तत्तत्प्राणिप्रयोज्यजानिशतस्वीकारेऽतिरिझपञ्चामज्जा- तिकल्पनागौरवं स्यात् कलादिपञ्चामनातीनां तत्ताप्राणिप्रयोग्य- जातिव्यापकले तु प्राणिभनसमुच्चरितेष्वपि कादिपञ्चामवणेषु कवा- दयः पञ्चाभदेव जानयो न त शतानि इत्येव गवादिजातेरनुगतत्वे भूलयुकिः, इदन्तु बोध्य कलव्यायशकनभव-तत्तद्देभमभवतारत्वमेक एवं खकारादिवर्णान्नरेष्वपि जन्यतावच्छेदकजातेरननुपगमेऽपि चत्वभावादन्यथा कोयत्व-तद्देमप्रभल-तारवादीनां जातिमा- संपत्तेः शकाभवत्व-तद्देशप्रभवत्व-तारवजातीयमाक्षात्कारप्रतिवन्ध- कतावच्छेदकभन्दजातिलाधुपाधिभिरेव ककारादिविवान्यदेशीय- ककारादिवपि शकौयबाद्यनुगतबुद्धेः सम्भवान् शककत्वमेव सामान्य तयाप्यश्च तारत्व-तद्देशप्रभवलमेक शकगकारम्य तद्देभमभवतारस्थ १ सत्त्वेन जातिइयखौकारे मार्यादित्यपि वदन्ति । 'अतएवेति (७ गपदेन गणेशोधनादिवि भाव' ·५३ ताचिन्तामणी . मलादेरनुगतलादेवत्यर्थ, ननु तारलस्य गलव्याप्यने तत्रिययशायां गलमन्देहो न स्याविरोधिच्याप्यनिययस्य सत्त्वादत आह, 'तनियय- इनि, 'व्याप्यतावच्छेदकरूपानिश्चयादिनि, तायेण लिङ्गदर्शनस्यैव च्याग्निस्मारकत्वात् इति भावः । व्यापकमामानाधिकरप्यरूपव्याय- भिप्रायेणैव वाय ग्रन्थः । ननु तारत्वस्य नानाले ककार-गकारादियु तार दव्यनुगनव्यवहारः कथं स्मादित्यागते, 'न चेति, परिहरति. 'मजातीयेति, इत्यच्च तहकारादयं शब्दस्तार इत्यच पञ्चम्यर्थः तादी, तच अब्दशाचात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकजातिमत्पर्य्यवमितस्य तार-- पदार्थस्यैकदेशे भन्देऽचितं, तेन गकाराद्यात्मकमब्दसाक्षात्कारप्रतिक- वकतावच्छेदकजातिमानयं गब्द इत्याकारकस्तवान्वयबोधः। न च महत्त्वादिगतोत्कर्षस्थेव नारत्वस्यापि सावधिकले बाधकाभावाद- बधित्वमेव पञ्चम्यर्थ इति वायम् । तथा मति तहकारापेक्षया भन्देऽपि वर्षे नहकारात्तारोऽयमिनि प्रयोगापत्तिः तादृशवगतो- कर्षस्यापि खापेच्या मन्दमन्दानरमाक्षात्कारप्रतिपन्धकतावच्छेक- लात् नङ्गकारावधिकलाच अन्यथा तद्गाकारादौ मन्द इत्यपि प्रयोग- स्तत्र न स्यात्, यदेव हि वेजात्यात्मकापेच्या तारलं तदेवान्यापे- या मन्दलमित्यभ्युपगमान, अतएव कुवलयमहलादुत्वष्टं विचमहत्वं इत्यत्रापि पचम्या नावधिसमर्थम्तया सति विचमहत्त्वादुत्लाष्टं कुव- चयमहत्त्वमित्यपि प्रयोगापत्तेः कुबलयनिष्ठस्य मर्यपाधपेढ्योत्कर्षस्य विल्वमहलावधिकल नियमादन्यथा विचमहत्त्वादपट कुवलयमहत्त्वं इत्यपि प्रयोगो न स्यादेकमहत्त्वापेक्षया उत्कर्षवापरमहत्वापेक- पापकर्षपत्तात् किन्तु कुवचयमहत्तादिनमहलमुत्लष्टमित्यत्रापि ·शब्दायतुरीयखण्ड़े शब्दानित्यतावादः । ४५३ तादर्थ्यमेव पञ्चम्यर्थः, तच परिमाणमाक्षात्कारपतिबन्धकतावच्छेद- कीभूतजातिपर्यवमिनस्य उत्कर्षपदार्थस्य एकदेशे परिमाणेऽन्वितं, तेन कुवलयमहत्त्वात्मकपरिमाणगोचरसाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छे- दकौनजात्याश्रयो विचमहत्वमित्याकार एव तत्रान्वयबोधः, साश्रयारत्तिद्रव्यममवेतलसम्बन्धेनोटमहत्त्वस्थापाष्टमहत्त्वाचात्का- रमतिबन्धकलादिति मिश्राद्यनुयायिनः । परे त तुल्यव्यतित्तिकमपि तारत्वं मन्दवञ्च नैक किन्तु जानियमेव विलक्षणवुद्धिसिद्धनात् घटत्व-कलमलयो दे प्रमाण- विरधादेक्यस्वीकारातथाच गकारावधिकं यन्मन्दत्वं तदति तगका- रावधिकस्य तारतस्य विरहात्तगकारावधिकतारव्यवहारासम्भवाद- वधिलमेव पञ्चम्यर्थः । न च नारत्वस्य सावधिकले जातिवं न स्थात्, श्रप्रयोजकत्वादन्यया संयोगादेः सावधिकले गुणावं न स्यादिति संयोगादयोऽपि निष्पतियोगिका एवेति किं न ब्रूया:, एवञ्च कुव- लयमहत्त्वादुःखाष्टं विवमहत्त्वमित्यत्रापि नोक्तकमेणन्वयबोधः कथि- नदिशा उच्चाटमहत्त्वस्थापकष्टमहत्त्वसाक्षात्कारप्रतिप्रतिबन्धकवे प्रमा- पाभावात् मन्त्रिकर्षविरहादेव महत्त्वावृतस्य चुट्रस्य परिमाणाग्रह- सम्भवात् अन्यथा तवाप्यप्रतीकारात् घटमहत्त्वादुटायगगनमहत्त्वमै- द्दिकमुखादुराष्टं स्वर्गसुखमित्यादौ तादृशबुद्ध्यसम्भवात् गगनमद्द- लादेर्घटमहत्त्वमाचात्कार प्रत्याविरोधित्वान् किन्तु तत्राप्यवधित्वमेव पञ्चम्ययः, स चोत्कर्षपदवाच्यात्मक एवोत्कर्षपदस्यार्थ चितः, तथाच कुबलयमहत्त्वावधिकं यदुत्कर्षपदवाच्यं तददिल्लमहत्त्वमित्याकारक- एवं तवान्चयबोधः नत्तहुशार्थकपदोत्तरपञ्चम्यास्ततद्गुणान्वितस्वार्था- ·५.४ वत्वचिनाम वधिवस्म नहुमोत्कर्षभिवावृत्तिवरूपसम्बन्धैनैव उत्कर्षपदार्य धर्मिपि अन्वयवोधं प्रति सकाधबादेव विनमइलादुल्लष्ट कुवलयमहत्त्व मित्यादिप्रयोगस्यासम्भवादिति प्राडः। खतन्त्रात नारलत्वमुत्कर्षवादिकञ्चाखपमेव धर्मान्तरं खोकु - पास्तस्यैव सावधित्वमाश्रयन्तः कथितव्यवहारमुपपादयन्ति, तञ्चिन्यं । महवे, 'तारत्वेति, 'मप्रतियोगिकतादिति स्खेतरज्ञानाधीन- मत्यवसामान्यकवादित्ययः, ब्राह्मणत्वादिजातो व्यभिचारसत्वेऽपि खरूपामिद्या परिहरति, 'तारलेत्यादिना, 'उत्कर्षरूपा दति जातिले हेतुगर्भविभेपर्य, अतएव वक्ष्यनि, 'उत्कर्षस्तित्यादि, 'न लिति उत्कर्यस्य योऽवधिस्तनानसापेक्षा मन्ते इति पूर्वयान्वयः। नन्वेवमाययग्रहोत्तरमेवायं तार इत्यादिव्यबहारः हादत आहे, 'उत्कर्पयवहारमिति उत्कार्यकतर-जमादिप्रयोगमित्यर्थः, "इतर- सापेदा इति खपिकया मनातीयगोपरसाक्षात्कारप्रतिवन्धकता- बच्छेदकत्रातिमत्वसमपोत्पत्व वुद्या महछता इत्यर्थः, 'कुर्चन्तीत्यम्स मधुरादिभन्दाहरमिति मेषः, प्रकृतिमययोमुप कर पतरको स्कर्ष एव नर-तमयोरनुमासनात् इति भावः । 'मन्दादपेक्ष्यति मन्दादिमानमपेच्येत्यर्थः, 'तारलादिव्यवहारमिति, 'तारत्व-तार- नरलादपः' "कुर्चचीति च दयमनुपश्यते, तथाचाययमनिकां- दृधमापेपि तारलादौ मन्दमादात्कारप्रतिवन्धकतावच्छेदकजाति- वनसतारवं न सहौतमतस्तदानौं न तारदव्याहारमाद्रष्यत्र नारनादौनां नारपदम्यतावचेदकलादिति भावः । ननु गकार- होत्वपदाले मधुरतरो रम इत्यादिक व गतस मब्द इत्यपि ·भन्दास्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यताबादः। ૪૫ व्यवहारः स्थादत पार, ‘गकारे तु नैवमिति गभब्दे तु न मधुरादि- मन्दवोत्कर्षार्थकतर-तमादिव्यवहार इत्यर्थः, गकारस्य गपदशकयता- नवच्छेदकतया मजातीयवादात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकजातिमत्त्व- मावस्य नर-तमादिव्यवहारं प्रत्यकिञ्चित्करत्वादिति भावः। ननु गकारो नोत्कर्षवान् नर-तमप्रत्ययामचतिशब्दवादन्यथा कत्वादिना सहरप्रसङ्गादत शाह, अनन्ययेति, भेदः वैलवण्य, वक्तृविशेषः शका- दिः। ननु छकौयलाचुल्कर्षस्य शब्दवृत्तिवे कत्वादिभिः साङ्गीमिया नानालं वाच्यं तदर व्यञकवायुनिष्टमेकैकं लाघवात् तस्कल्यता पाश्रय यावलक्षणपरम्परासम्बन्धेनैव तादृशेकात्या गकारादिषु भएकोयत्वष्यवहारसम्भवादत पाह, नवापोनि, शकीयत्वादिजातेरिति शेषः। 'तामां' शकीयत्वादिजातीनां, मते, 'अथेति, 'अनन्ता एवेति, नित्याभिरेव तत्तदर्णव्यक्तिभिस्तदनुरनुमानमभावादिनि भावः। प्रत्य- भिनानादिति स एवायं शकीयः ककार इत्यादिप्रत्यभिजानादित्यर्थः, निरस्पति, 'अस्ति होत्यादिना 'न मक्यते' इत्यन्तेन, 'बाधक' अप्रामा- प्रजापर्क, अनयोरिनि म एवार्य गकारो नायं तहकार इत्याकारक- भेदाभेदज्ञानयोरित्यर्थः, 'भेदोऽत्र वैधन्य, इदानीमुत्पनत्वादिकमि- त्यपि कथित्। 'मइटमविटनेनेति नित्यतायाहकधर्मपाधकतया म- न्दिग्धवेनेत्यर्थः । मनूदियोत्पत्तिमत्वज्ञानमपि मटप्रविष्टमेवेति नदपि फरमनित्यत्वे प्रमाणीकर्तव्यमित्याभरने, 'नम्वेवमिनि, उत्तर- थति, इत्यमिति, विरोधेनेति, पूर्वानुभूतव्यक्तिभेदम्मेदानोमुत्पादस्य समियो यावर्तकधर्मावेन परस्परपहविरोधित्वादिति भावः । वि- षयभेदमाइ, 'एक्शेनि 'न यायभेदः' न पूर्वानुभूततत्तयहिनाव- ·846 सत्त्वचिन्तामणौ च्छिन्नाभेदः, 'इति स्यात्' इत्याकाराभिलापः स्यात्, 'तब्जातीय- बेति । न चैवं तन्नातीयोऽयं गकारः सोऽयं गकारत्यनुभवयो- लक्षण्यानुभवापलापप्रमङ्गः, प्रथमे तदृनिगवजात्यवच्छिन्नस्य द्वितीये तहत्तिगत्वावच्छिन्नस्याभेदः मनिकृष्टगकारे भासतइत्येव स्फुटतरवे- लक्षण्यमम्भवात् । यत्तु तज्जातीयोऽयं गकार इत्यत्र गत्वज्ञात्यव- छिन्त्रस्य स एवायं गकार इत्यत्र गत्वावच्छिन्नस्य चाभेदो भासते इत्येव वैखक्षणमिति तत्तुच्छं, तथा सत्ययं घटो घटदत्यचेवायं गकारो गकारइत्यन्चयस्य उद्देश्यविधेयतावच्छेदकयोरेक्येनासम्भवा- पत्तेरिति येयं । ननु श्रानुपूर्वी विशेषावच्छिमतत्तवर्णस्तोमपर्याव- मितयोः पूर्वापरगाथाव्यात्योरेवाभेदसम्भवात् सेवेयं गाथा इत्यत्र शब्दनित्यतावादिनां मते तज्जातीयवस्थावगाहनमसिद्धमत आई, 'नीति, मौनिशोकस्यानुपूची मम्पादयितुमाह, तक्षानेति, व्याख्याततत्त्वमेतत् । ननु मनिशाटगकारस्य प्रत्यभिजायाः पून - नुभूतयालभेदसिद्भावुत्पत्तिमन्त्वप्रतीतावन्यदीयोत्पत्ति मते इत्येव विषयभेदः किं न स्वादित्यामते, 'न चेति, निरस्थति, 'गकार- गतवेति, 'प्रभेद इति पूनानुभूतव्ययभेदम्य निययदभायां नदि- रुद्धम्दानीमुत्पद्यमानवादिधर्मस्य भमामम्भवादित्यर्थः, पूर्वानुभूत- नमित्वस्याधुनातनोत्पत्त्यभावावच्छेदकतया नद्यमित्वम्मेव व्यावर्तक- धर्मदर्भनविधयाऽधुनातनोत्पत्तिमत्वधमविरोधिलादिति भावः । ननु नयुकिलावणेदेनाधुनातनोत्पत्यभावस्मानिययदमायामेवाधुनायमु- त्पयो गकार इति भ्रमे वाधकाभाव इत्यत पाक, 'विनिगमति, 'उभपयेति स एवायमिदानीमुत्पनोऽयमिति भानदयस्ययः ।

·शब्दास्यतुरीयखाहे शब्दानित्यतावादः । नाश-तारत्वादिप्रतीतीनां प्रत्यभिज्ञानवलेनौपाधिक. त्वात् । न च वर्षेषु तारत्वेनैव भासमाना ध्वनय- उपाधयः सम्भवन्ति, न तु ध्वनिषु वर्णास्तजनककण्ठ- ताल्वाद्यभिघाताभावादिति वाच्च । वर्णोचारणदशा- यामपि गुर्जरोकादिजनकानामभावात् । तस्मात् उत्पत्ति-विनाश-तारत्वादिप्रत्ययस्य प्रत्यभिज्ञानस्य च तुल्यत्वे योरपि नित्यत्वमनित्यत्वं वा। न चोभयोरपि पृच्छति, 'कुतस्तहाँति, 'तस्याः' प्रत्यभिज्ञायाः, 'श्रभेदः' पूर्वानु- भूनव्यायभेदः, उत्तरं 'यति, 'कचित्' शजयादौ, 'सा' तद्रजतमि- शिप्रभिजा, तदितरेति प्रत्यभिजेतरस्य बाधकप्रमाणस्य बाध्या नेत्यर्थः । 'न त धान्नेत्यस्य व्यक्त्यभेदानवगाहितयेत्यादिः, 'विशेषस्य' व्ययभेदस्य, 'दर्शने' विरोधिनि मतौति शेषः । ननु गत्वादिकम- सण्डोपाधिरूपमेवारिखत्यतः प्रतिबन्धिमाह, 'अपि चेति । 'प्रत्यभिज्ञानबलेनेति अवेयं गुर्जरीत्यादिप्रत्यभिज्ञावलेने यर्थः, 'श्रोपाधिकलादिति साक्षात्परम्परया वान्यनिष्ठोत्पादादिविषयक- बादित्यर्थः । 'उपाधयः सम्भवन्तौति वर्णनिष्ठतया प्रतीयमानम्यो- त्पादादेराश्रयाः सम्भवनौत्यर्थः, 'तन्ननति ध्वन्युत्पाददमायाँ वर्णजमककण्ठाद्यभिघाताभावादित्यर्थः। न च तदानों वर्णानुत्पादेऽपि सार्यमानतनिष्ठोत्पादादिरेव भावात् परम्परया ध्वनी भासत इति वाच्यम् । तदानौं वर्णाभावे तत्सान्निध्यरूपदोपविरशत् पाश्रयमा- (१) ननु गत्वाविषयकेत्यादिः प्रतिबन्धिमा यपि घेतीत्यन्तः पाठ चित् टोकापुस्तके वर्तते, परन्वयमेव पाठः समोधोनत्वेन प्रतिभाति । 33 ·पूस ववचिन्तामणौ नित्यत्वमेव, उक्तन्यायेन प्रत्यभिजायास्तजातीयत्व- विपयत्वात् । किञ्च यदि व्यङ्ग्यः शब्दः स्यात् तदा वाद्यालोकाभावे घटस्येव व्यञ्जकाभावे शब्दस्यानुप- लम्भात् तत्सशयः स्यात्, न विहेदानी शब्दो नास्तीति विध्यरूपपरम्परासम्बन्धविरहाच माक्षात् परम्परया वा न भानमम्भव- इत्यभिभायात् । ‘वचारणेति, तथाच वर्णाचारपदमायामपि न ध्वनेरुत्पादनियम इति भाव । ददन्तु ममाधिमौक-दुक्क। वस्तु- नस्तु वर्णानुत्पादेऽपि वायुनिष्टोत्पादादेस्तनिष्ठतारलादिवैलवण्यस्य च ध्वनिनिष्ठोत्पाद-विनाश-तारत्वादिप्रतीतौना साक्षात् परम्परया वा विषयलमम्भवादित्यपि बोध्य । 'उभयो' ध्वनि वर्णयो , 'जन- न्यायेनेति ध्वनौ माचात्सम्बन्धेनोत्पादादिप्रत्ययस्य भ्रमलप्रसङ्गेनेत्यर्ष', 'प्रत्यभिजाया' मेधेय गुर्जरीत्यादिप्रत्यभिज्ञाया, 'तज्जातीयत्वविष- यत्वादिति तज्जातीयत्वादिविषयकत्वस्यैव वयानुमतत्वादित्यर्थ , 'तन्नातीयवादिपदान गर्जरोवाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताकतत्तयत्य- भेदपरिग्रह । ननु लाघवाइनेरपि नित्यत्वान्युपगमे माक्षासम्बन्धेनो- त्पादादिप्रत्ययस्य धमत्वमेवोपेयत इत्यरुचेराह, 'किञ्चेति, वाह्या- लोकाभाव इति पाह्मालोकख घटादिव्यञकस्याभावे इत्यर्थः, 'यघ्रकाभाव इति विलक्षणवायुमयोगरूपव्यत्रकस्याभात इत्यर्थ , 'तत्समय स्थादिति मन्दमय स्थादित्यर्थ, 'निश्चय' प्रात्यक्षिक- ननियय , प्रतियोगि तत्समन्त्रिकर्षादौनरमकलप्रगियोग्युपलम्भकमह- यतानुपक्षधेरभावपाहिकाया अभावादिति भाव । इदमप्यापातत ·४५८ शब्दास्यतुरीयखहे शब्दानित्यवावादः । निश्चयः तस्माद्वयों न नित्योऽनित्यो वा सत्त्वे शब्दाभावप्रत्यवस्थले प्रतियोगिसत्रिकर्षादिमध्ये व्यञ्जकवायुमंयोग- स्थापि प्रवेभेन तादृमानुपलब्धिसत्त्वात्(अभावभेदेन योग्यानुप- लब्धिभेदात् माध्दैक्यस्यानुपादेयत्वात् । वस्तुतस्तु घटादिप्रतिवन्धिरेख शब्दानित्यत्वे मानं नवाप्येकजातीधानां मर्चषां घटानामेकत्वस्य नित्यत्वस्य च लाघवेनौचित्यात् अवयवसंयोगादौना व्यनकतयैवोप- स्तम्भकादाचित्कत्व निर्वाहात् उत्पादादिप्रत्ययस्थान्योत्पादादिमादा- यैव मम्भवात् । ननु तबागवेन नत्ममवेतनामत्वेन च नाग्य-नाशक- भावात् कपालना घटनाग्रस्य दुर्वारतया घटस्य नित्यलामम्भवः । न च जात्यादिनामवारणय स्वप्रतियोगिजन्यत्वस्य नाशकतावच्छेद- कसम्बन्धनया घटादेर्नित्यवेन प्रतियोगिजन्यत्वविरहादेव न नाश- इति वाच्यम् । लाघवात् स्वप्रतियोगिसमवेतवस्यैव नाशकतावच्छे- दकसम्बन्धत्वादनन्नघटादिकल्पनायाः फलमुखत्वात् सत्वेन ध्वंसलेन माय-नाशकभावान्तरादेव जात्यादेरनाश्यत्वोपपत्तेः अनन्तप्रतियो- गिजन्यत्वस्य नाशकतावच्छेदकसम्बन्धत्वकल्पनामपेच्यातिरिक्तकनाश्य- नाशकभावकन्यनाया लधुवादिनि चेत्, न, तुल्ययुक्त्या कपाल-कपा- लिकादेरपि नित्यत्वस्य सुवचत्वात् तन्नागेन घटादिनाशस्य दुर्चच- त्वात् । किञ्चैवं मुखादिप्रतिवन्धिरपि तत्र मानं तत्रापि पूर्व वर्षानुभूतमेध सुखमस्मिन्नपि वर्षऽनुभूयत इनि प्रत्यभिचासत्त्वा- दित्यास्तां विस्तरः। 'न नित्य इति न ध्वंसाप्रतियोगीत्यर्थों, (1) वादृशानुपलब्धिसम्मवादिवि स.। 4 ·तावचिन्तामयो सत्युत्पत्तिमत्त्वात्, अस्मदादिवहिरिन्द्रिययनाचत्वे सति जातिमत्वात, अस्मदादिप्रत्यधागुणत्वादा, श्रात्मकत्व- प्रत्यक्षत्वपचे प्रत्यक्षविशेषगुणत्वात्, व्यापकसमवेत- . साघवादार, 'अनित्य इति ध्वम्प्रतियोगीत्यर्थ , 'मत्त्वे मतीति, खमतेनायं हेतुः, 'अस्मदादीति, नित्यगुणादौ व्यभिचारवारणाय सत्यन्नं मानसेतरलौकिकमत्यविषयत्वार्थक, प्रात्मनि व्यभिचार- वारणाय मानसेतरेति, श्राद्यान्यभिन्नशब्दस्य पक्षत्वात् पचताव- छेदकमामानाधिकरण्येन साध्यमिद्धेमद्देश्यनाद्वा न भागासिद्धि- दोषाय, मामान्यादौ व्यभिचारवारणाय 'आतिमत्त्वादिति, भातिपदं समवेतमात्रपरमिति भाव' । लाघवादाह, 'अस्मदादौति लौकिकप्रत्याविषयगुएलादित्यर्थ , अात्मनि जात्यादौ व्यभिचार- वारणाय 'गुणेति, नित्य गुणे च यभिचारवारणाय विषयान्त । भवात्मक परिमापयोर्यभिचार इत्यनवाद, 'श्रात्मैकवेति, तत्परिमाणमपि बोय, 'विशेषगुणत्वादिति, चौकिकप्रत्यक्षविषये- त्यचापि सम्बधने, 'व्यापकममवेति विभुममवतेत्यर्थः । यद्यप्यत्र व्यापकममतेति व्यर्थ, तथापि व्यापकसमवेत विशेषगुणलात् प्रत्यक्ष- विशेषगुणत्वादिति हेतुदये तात्पर्य, प्रथमे व्यापकत्वं द्रव्यवव्याप्य- मानिरहितत्व, तेन भगवज्ञानादौ न यभिचार.। न दितीय-. हेतोः पूर्वादभेदः, अत्र विशेषपदख मख्या-परिमाणान्यपरत्वात् प्रात्मममवेतान्यपरत्वादा, तत्र विशेषगुणपदम्य परिभाषिकतत्पर- लात् अतएव गौरवात्तत्परित्यागेनान्यस्योपादान। यदा विशेषपद ·शब्दाप्यतुरीयखण्डे भन्दानियताबादः । ५६९ प्रत्यक्षविशेपगुणत्वात्, अनात्मप्रत्यक्षगुणत्वात्, अव्या- प्यस्तित्वात्, ईश्वरचानञ्च न तथा, तत्प्रयोककारणा- भावात्, वहिरिन्द्रियव्यवस्था हेतुगुणत्वात, भूतप्रत्यक्ष- प्रत्यवान्वितं तथाच प्रत्यक्षविशेषगुण इति पछीसमासात् प्रत्यक्ष- विशेषविषयगुणवादित्यर्थः फलितः, प्रत्यवस्य विभेषोमानसेतर- लौकिकन्वरूप इति । न च तत्रये नौला कैकतया नित्यतया च घटादिरूपे व्यभिचार इति वाच्यं। तस्यापि पक्षममत्वादिति) न काप्यनुपपत्तिः। एक एव हेतः परन्तु तन्मते रूपादेरेकैकतया नित्यतया च तत्र व्यभिचारवारणाय समवेतान्त, प्रत्यक्षपदञ्चामानये भगवज्ञानादौ व्यभिचारणायेत्यपि द्रव्यं इति सजवः । 'अनात्म- प्रत्यक्षगुणत्वादिति प्रत्यक्षले सत्यात्मान्यगुणवादित्यर्थः, प्रात्मकत्वादौ व्यभिचारवारणयात्मान्येति, “प्रत्यक्षपदानन्तरं 'विशेषेतिपाठे प्रत्य- चविशेषोलौकिकप्रत्यक्ष इत्यर्थः, 'श्रव्याप्यत्तित्वादिति समवाय- सम्बन्धेनावच्छिन्नत्तिकवादित्यर्थः, संयोगात्यन्ताभावादौ नित्यरू- पादेरपि कालेऽवच्छिनत्तिकलात् नित्यरूपादौ व्यभिचारवारणाय समवायसम्बन्धेनेनि 'न तथा' नाव्याप्यत्ति, 'तत्प्रयोजकेति श्रव्याप्यत्तितासाधकेत्यर्थः, 'कारणाभावात्' प्रमाणभावात्, परेषां भन्दस्याव्याप्यत्तिले विवादात्। हेवन्तरमाह, 'वहिरिति वहि- रिन्द्रियग्राह्यगणवादित्यर्थः, 'भूतमत्यचमुणवादिति प्रत्यवावे मति भूतगुणात्वादित्यर्थः,प्रात्मैकाल-परिमाणयोर्व्यभिचारवारणाय तेति, (१) वधाच पक्षे पक्षसमें यभिचारोन दोषायेति भावः । .

·३६२ ववचिन्तामो गुणत्वात, उत्कर्पापकर्पशब्दप्रतिनिमित्तजातिमत्त्वा- प्रत्यञ्च. लौकिकं वोध्यं । 'उत्कपापकर्पमन्दप्रतिनिमिनेनि उत्कर्षापक्रर्षपदाक्येत्यर्थः, 'प्रवृत्तिनिमित्तेति ययायुतन्तु न मन- च्छते उत्कांपकर्पयोरेत्र जातिरूपतया जानिनिष्ठधर्मन्येव तत्प्र- निनिमित्तवात्, अचीत्कर्षपदशक्यजातिमत्वमात्रोक्तावाकागादि- महत्त्वे व्यभिचार इत्यपकर्पपद्येति जातिविशेषणं, तावन्ना- चोको घणुकपरिमाणपेचयापलऐ परमाणुपरिमाणे व्यभिचार- इत्युत्कर्षपदशक्येति । न च परमाणुपरिमाणं यणुकवृत्त्यापरि- भाणापेक्षयोलायमेव न वपाएमणुलांने तम्रोलटत्वादिति वाच्यं । अधिकदेशव्यापकत्वेनैव परिमाणम्टोलाएवं न्यूनदेशव्यापकत्वेनैव च परिमाणम्यापटावमिति मतेन तस्माभिधानात्। न चैकम्या- नातेस्भयपदाक्यवाभावादमिद्धिरिति वाच्यं। एकम्या एव जातः किञ्चिदपेचयोल्कपत्वेन किञ्चिदपेहयापकर्पलेन चोभयपदायलात् भमकायमम्बन्धेन तादृशधर्मावत्त्वलाभाय जातिपदं, अतितारातिमन्द- मन्दयोय मानाभाव इति न तत्र भागामिद्धिः मध्यविधशब्दम्य वा पक्षल। न च जलपरमाणुरमे प्रथिवीपरमाणुरमापेच्योत्कर्ष- वनि गर्करारमापेच्या अपकर्षवति च यभिचार इति वाच्यं । रूपबदसमवेतवे मनौत्यनेन विशेषणणेयत्वात्, ददचाणुपदं ग्रन्यदेव वक्ष्यति, वायुमहत्त्व वेग-सुवादिकञ्च दृष्टान्तः, वायुस्प व न किश्चिदपेचयोकपापकांविति तत्परमाणस्पर्मे न व्यभिचारः। कचित्तु 'उत्कर्षापर्षपदत्यस्योन्छष्टापटपदेत्यर्यः, इत्यञ्च ·शब्दायतुरीयखण्ड अन्दानित्यताबादः । ६६३ देत्यादि, रसत्वादिव्याप्यजाते नात्वपि तादृशप्रति- निमित्तत्वस्य साधारण्यात्। न चाच साधनावच्छिन्नस्य पक्षधर्मावविछन्नस्य वा साध्यस्य व्यापकः स्पर्शवत्सम- प्रवृत्तिनिमित्तपदं यथाश्रुतमेव जानिपदश्च मार्थक, तदनुपादाने महदपेक्षयापकृष्टः घणुकापेक्षया चौसष्टः परमाणुरिति प्रयोग- विषय परमाणौ तादृमप्रवृत्तिनिमित्तपरमाणुपरिमाणमादाय व्यभिचारापत्तः, जलपरमाणुरसे व्यभिचारयोककमेणैव वारणीय- इत्याहुः। तदनन्, उत्साष्टापटशब्दयोवाक्यनेन पदलाभावात्, उत्सायापकष्टशब्दयोः पदलेऽपि उत्कर्षापकर्षात्मकजात्याश्रयस्यैव नच्छक्यत्वेन परमाणुपरिमाणस्य नत्प्रवृत्तिनिमित्तलाभावाच्च, उक्त- प्रयोगे चोलाटापाटभन्दयोलावणिकवादित्यास्तां विस्तरः । ननु जलपरमाणुरसे पृथिवीरमापेक्षयोत्कर्षापकर्षवति व्यभिचार- इत्यताच, 'रमलादौनि, 'नानात्वेऽपि' उत्कर्षापकर्षार्थकनानापद- शाक्यत्वेऽपि, 'तादृगप्रवृत्तिनिमित्तत्वस्येति उत्कर्षापकर्षपदशक्यतादृश- जातिमतो जलपरमाणुरमस्येत्यर्थः, 'साधारण्यादिति रूप-रममाधा- रण्यादित्यर्थः, तथाच रूपवदसमवेतवे मतीत्यनेन विशेषणैयमिति भावः । 'साधनावच्छिन्नेति, रदञ्च वहिरिन्द्रिययाह्यगुणत्वादेईतत्व- यने योध्य ? उत्कर्षापकर्षगर्भहेतुत्वपक्षे सुखादी माध्याव्यापकत्वान्, अत एव सर्वच हेतौ साधनावच्छिन्नसाध्ययापकालासम्भवादाह, 'पचधर्मति वहिरिन्द्रियग्रामगुणवादिरूपपक्षधर्मत्यर्थः, 'स्पर्यवत्मम- । (९) उत्वीयक र्धगर्भवोरवच्छेदकल इति ख, ग ।

·१६ तत्वचिन्तामणी वेतत्वं उपाधिः, सर्वत्र वर्णात्मकशब्दपोकरणे व्योमगुणेषनित्येपु ध्वनिपु साध्याव्यापकत्वात्स्पर्शवत्- पदस्य पक्षमात्रव्यावर्नकन्वेन पक्षेतरत्वाचेति । यदा च वर्णा एव न नित्यास्तदा कैव कथा पुरुपविव- शाधीनानुपूर्व्यादिविशिष्टवर्णसमुहरूपाणां पदानां, कुतस्तगञ्च तत्समूहरूपस्य वाक्यस्य कुतस्तमाञ्च तत्समूहस्य वेदस्येति । इति श्रीमद्गशशोपाध्यायविरचिते तवचिन्तामणौ शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावादसिद्धान्तः । वेतवमिति, माधनव्यापकतापरिहाराय 'स्पर्मवदिति, ' धति मर्चच माध्ये इत्यर्थ , 'वर्णात्मकेति, तथाच ध्वने पक्षवहिर्भूतलात्तत्र मायाव्यापकत्वमिति भाव । ध्वनेरपि नित्यवमते वायवीयत्वमते च तत्र साध्यायापकत्वामभवादाइ, 'स्पर्शवदिति, 'परमात्र यावर्ग- कत्वेनेति उकसाधनवतो मथे पदमात्रस्यैव यावर्तकत्वेनेत्यर्थ, यथायुते अणुपरिमाणादेरपि यावर्तनादमजते, 'पतरतादिति पक्षेतरत्वतन्नत्वादित्यर्थ । ननु माम्नु वर्गो नित्यम्तथापि पद- वास्यभेदान्त नित्या एवेत्यत श्राइ, 'यदा चेति, 'तत्समूहरूपस्य' पदममूहरूपस्य, 'ताममूहस्य' वाक्यमरम्य । इति श्रीमयुरानाथ-तर्कवागो मविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये भन्दाख्यतुरीयखपइरहम्ने मन्दानित्यतावादमिद्धानरहस्य ।।

·शब्दास्यतुरीयखण्हे उच्छन्नमयनवादा। अथोच्छन्द्रप्रच्छन्नवादः। नथापि परतन्त्रपुरुषपरम्पराधीनतया प्रवाहावि- अयोच्छन्नपच्छन्नवादरहस्य । ननु तथाप्यप्रयोजक खतन्त्रपुरुषप्रणीतवरूपपौरुषेयत्वानुमाने वेदस्य ध्वमाप्रतियोगितरूपनित्यत्वाभावेऽपि प्रवाहाविच्छेदरूपनि- त्यलादेव प्रामाण्योपपत्त्या प्रामाण्यान्यथानुपपत्तिरूपानुकूलतर्कविर- शादित्यभिप्रायेण गुरुः मइने, 'नथापौति वेदस्य ध्वंसानियोगि- वरूपनित्यलाभावे पौत्यर्थः, 'परतन्वेति स्वाययोचारणानपेचोचा- रणकत्यानपूर्बोभिन्नानुपूर्वोकतयेत्यर्थः, खपदं भेदप्रतियोग्यानु- पूर्वीपरं। वस्तुतस्तु खाश्रयेतिस्थाने खसजातीयाश्रयेति वनव्यं तेन, परनये वर्णनामनित्यलाभ्युपगमे वर्णनामिव तत्तत्समवेतानुपूर्त्या- अपि नाभात् वाक्यभेदेनानुपूर्वीभेदस्यावश्यकत्वेऽपि न पतिः, इत्यश्च खनये प्रवाहाविच्छेदहेतुलं तेन न्यायनये तादृशानुपूर्ती भित्रानु- पूर्व्यप्रसिद्धवावपि न चतिः। केचित्त 'परनन्त्यादेः खसजातीयोचारणानपेक्षोच्चारएकान्य- तयेत्यर्थः, खपदं भेदप्रतियोगिवाक्यपरं ददव न्यायनये घटादावेज 69 ·२६८ तत्त्वचिन्तामो च्छेदमेव नित्यत्वं ब्रूमः इति चेत, न, स्मृत्याचारानुमि- तानां शाखानामुच्छेददर्शनात्। स्यादेतत्, विवादपद- प्रद्धिमित्याः । तदमन, पृथुकस्यापूर्वानुपूर्दाकवाक्यं श्रुत्वोचरिते तादृशानुपूर्वोकवाको प्रवाहाविच्छेदयभिचारित्वादिति थेयं । "प्रवाहाविच्छेदमेवेति, स्वमजातीयानधिकरणकालकान्यत्व "प्रवा- हाविच्छेदः', समजातीयत्वञ्च स्ववृत्तितत्तदानुपूाश्रयत्वं खयानु- पूर्वोसजातीपानुपूर्वाश्रयत्वं वा, तेन परनये वर्णानामनित्यत्वा- भ्युपगमे वाक्यभेदानुपूर्वोभेदस्थावग्यकत्वेऽपि न तिः, साजात्ये च तत्तदानुपूवौवृत्तिवैलक्षयेन भेदकूटप्रवेशाच न प्रवाहाविच्छेदान- मुगम इति भावः । 'भाखानामिति अष्टकामङ्गलादिकर्त्तयताबोध- कानामित्यर्थः, 'उच्छेददर्शनात्' मानौयानधिकरणे तत्तत्काले- ऽदर्शनात्, तथा प्रवाहाविच्छेदोऽमित इति भावः। प्रत्यचमिद्ध- वेदजातीया अनित्या एव सत्याचारानुमितवेदास्त यावत्काचमन- धौता अश्रुतानुमितखभावा नित्या एव नावच्छिना इति मत्यन्तर- मामस्ते, 'स्यादेतदिति, अत्र वेदवं अध्ययनविषयवयाय न वा, प्रत्याविषयवयाप्यं न वा, अनित्यत्वव्याप्य न वेत्यादिविप्रतिपत्ति- विधिकोरियायिकानां निषेधकोटिमङ्गल-होनाकाद्याद्याचारानु- मितवेदानां पराकादिबोधकरमत्यनुमितवेदानाच श्रौन्द्रियल-नि- ग्यवस्त्रोकर्टयां गुरुणां, 'विवादपदमित्यादि प्रत्यक्षवेदमूलकस्मताव- मत: मिद्धसाधनवारणाय, "विवादपदमिति उच्छन्नमूलताविवादपद- विषय इत्यर्थः, इदानीन्तनप्रत्याविषयवेदसमानविषयतरेति या- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे उच्छन्नप्रच्छन्नवादः । मपूर्ववोधिका- स्मृतिः स्मृत्यर्थानुभवजनकवेदमूला अविगीत-महाजनपरिगृहौतस्मृतित्वात् प्रत्यक्षवेद- है वत्, भातः प्रत्यक्षवेदमूलकेऽपि कदाचिदिवादसम्भवात् म दोषस्तदव- स्था, लोभादिमूलकरटतिवारणय 'अपूर्ववोधिकेति, 'अपूर्वबोधकत्वं' वेदलक्षणीयसत्यन्तलं विवक्षितं, वेदसमानार्थकलं वा, तो न न्यायनयेऽमिद्धिः तन्मते मतेरपूर्वबोधकलाभावात्। अरमन्मते श्राद्य- वैदे तन्मते नित्यानुमेयवेदे अंशतो बाधवारणाय 'स्मनौति, स्पतिदेतरवाक्यं । न च पचतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धेरुद्देश्य- वेन अंशतः सिद्धमाधनस्थादोषलाविवादपदलविशेषणवैयध्ये तदव- च्छेदेन माध्यसिद्धेस्देश्यवाभावे अंधतो बाधस्थादोषत्वादपूर्वबोधक- बविशेषणवेयर्थमिति वाच्यं । पचतावच्छेदकावच्छेदेन माध्यमिद्धेर- द्देश्यत्वेऽपि अंशतः मिद्धमाधनं दोषायेति प्राचीननथे "विवादपदव- विशेषणोपादानात् । वस्तुतस्तु "विवादपदेत्यादि स्वरूपकथनमा । पचता तु अष्टका: कार्या इत्यादि विशिष्यैव । 'स्त्यर्थति, भिन्न विषय- वेदैन नार्थान्तरं युक्तं इति सत्यर्यानुभवजनकेति वेदविशेषणं। न च नैयायिकैरप्यष्टकादिवोधकरटतिमूलभूतवेदाभ्युपगमात् सिद्धमाधम मिति वाच्यं । न हि वेदस्यानुभवविरोधः । न च कथममादुच्छेद- द्धिः स्मृत्युपपत्त्यननारं वेदाधुच्छेदेऽपि तत्साधनसम्भवात् इति वाय। अस्मन्वये ग्रहस्य ममवायेन सत्वादिति ध्येयं । 'अविगौतेति, सतिलमा लोभादिमूलकघटमामयेत्यादिधाक्यस्य व्यभिचारि तस्यापि वेदभिववाक्यस्वरूपरमतिलादतः 'अविगौतेति, 'विगी- ।।

·तत्त्वचिन्तामको नवं' अशौकिकात, प्रत्यक्षादिमूलनेनरलमिति यावत, मन्दीपनी- विप्रमापमूलकधान्तवाको यभिधारवारणय 'महाजनपरिगणी- तेति, 'महाजनलं' प्रमात्मकप्रवर्तकज्ञानवत्वं, 'परिग्रहौतत्वं तम्बा- यमानार्थकत्वं । न चैवं मगचपदकानुमानवत् समाधयं। प्रत्यक्ष- खण्डदिशामान्मते श्रायुर्वेदस्य तन्मते तु नित्यानुमेयवेदस्य सिद्धवेन स तत्र व्यभिचारवारणाय 'सनिवादिति वेदभित्रवाक्यबादित्यर्थः । ननु वेदमूलकलं वेदजन्यत्वं तपाच वाधः सति प्रति वेदार्थज्ञान- स्यैव हेतुत्वात प्रत्यक्षवेदमूचकस्मतावपि तदभावेन दृष्टान्तामिद्धि- येत्यत आह, वेदति,(५) 'जन्यत्वं प्रयोज्यत्वं, अन्यथा तितः पर्छ (१) 'तथापौति, न चै खद' प्रमाणपुरयाविश्रामादन्धपरम्परापत्ति', नेपामुपदेशेन वेदार्थदर्भितया खत' प्रामाण्यात् तथाच तदधौनमेव प्रामा- एयमस्तु किमीश्वरेति भावः। कैविच प्रवाहाविच्छिन्नत्वरूप यन्निव्यत्वं तेन यन्निदीपावं तत एव प्रामारामस्वित्यर्थ इत्याहुः। 'उच्छदेवि, वयाम प्रवाहाविच्छेदोऽसिद्ध इति भावः। सत्याचारानुमिवशाखाना सत एक प्रच्छिन्नदात् तदर्थशामकत्वेनानुमिवात् सयाद्युपपत्तिरियार, 'स्यादेत- दिति, वन वेदल अध्ययन विषयत्वयाप्यं न बेति विविपत्ति । प्रत्यक्षवेद- मूलकस्मवाद सिद्धसाधनमित्यत आए, 'विवादेवि, उचिमूलत्वविवा- दैत्यर्थः, प्रत्यक्षदमूनान्येव्यत्र तात्पर्यम् । न्यायादिमूलकस्मतादशती बा- धादाद, अपर्वबोधिकेति, अपूर्वप्रमापिकेत्यर्थः, वेदसमानान्यत्र तात्पर्य, पवस्यैव वेदार्थलात् वेदस्यापि पतत्वे तो बाधादाड, 'स्मतिरिति, वादप्यमय 'अनकनन्त, अन्यथा वस्यानुभावकत्वानुपपत्ते । यत्तु उच्छिन्न- वेदमूदत्यनार्थान्तरादाड, 'नयन्तं, उछिमस्यासवान जगावं इति, वन्द्र, वेदमूवत्वपदैनव वनिराकरलाल, उच्छिन्नादस्यापि पर्व मत्यर्थानुमव- ·शब्दास्थतुरीयखण्डे उच्छमप्रधनवादः । 88 मूलकस्मृतिवत्, वेदमूलकत्वञ्च वेदजन्यानुभवजन्यत्वं जानद्वारा चायमानस्यैव वेदस्य स्मृतिहेतुतयानुमानं, प्रतीत्य सनो व्यभिचारापत्तेः, तथाप वेदमूलावं वेदप्रयोज्यत्वं इति भावः। अस्तु वा जनकवमेव मूललमित्यत श्राध, 'ज्ञानेति खखानुभवेत्यर्थः, कालो पा वाच्यः। ननु जानव्यवहितस्य कारणलं जनकत्वाच्च । 'पविगीतेति, लोममूलकस्मतेविगोतत्वानरायमूलकरमतेमक्षा- अनापरिरदीतत्वादेदस्यारहतिवात् चितयसुपात्तं । महाजन यादृशार्थि- पुरुष व्यवधेपमित्याः । तचित्य, एवं हि महाजनपदेनैव योभमूजक" स्पतिवार 'यविगीतपदवैयापते, न दि लोभमूलकसतिरपि यदु- प्टार्थिपुरुषपरिमचौला, किन्तु छोभार्थिपरिमाहीतव, ममादिना तथा परिग्रहे न्यायमूलकरावापि कथा सम्भवे यभिचारतादयस्थापः। प्यन्ये तु पनि पूब्द तदुपौविप्रमाणातिरिताप्रमायभन्यप्रमितिविषया- फभिन्नत्वे सति प्रदजन्यवाक्यार्थज्ञानजन्यवाक्यत्वं, तेन लौकिकायो म्या- यादिमूलकस्मती वैदे ध र व्यभिचार, एवच क्षेत्यं वन्देन्यादिबौदागम- मूलस्पती व्यभिचारादाइ, 'मधामनेति, सेनेनाभिघरन् यजेत्यादिवेद- मूलमती व्यभिचार पाध्ये पेदपदस्य विधिपरान तप साध्यामादित्यत. थाइ, विगीतेति, विधिवध निषिपणकादृशाप्रतिपादकांदत्वमतो न कमनं भइयेदित्यादिवेदगूसकराती व व्यभिधार इति वदन्ति । केधित कमोकिकाबिगोतरसतित्वादिति हेत्वयः, न्यायप्रत्यक्षमूले तु लौकियो, प्रयनिस्मतिविंगौतेति, सतिलए पिप्रमौतमन्दवं, तेन वेदग्यारसतिष, মামিনি-মহি মুনিব্য। এ বিমুখ বহুমায়ায়- तथापि निघतोति उदिदमूलवेनापनारमा था, 'वेदेनोति यारशान्त।

·सवचिन्तामणौ कुविन्दस्येव ज्ञानादिव्यंवहितस्य पटे, न तु कारणकार- णता, थेदे सत्येय तत्प्रतिसन्धाने स्मृतिप्रणयनान, वेदार्थस्मृतिता च प्रसिद्धिसिद्धा, स्मृत्यर्थश्च स्मृतित एव उपस्थितः। न च स्मृत्यर्थवोधकवेदानुमाने स्मृत्यर्थ- न कापि दृष्यमित्यत आह, 'कुविन्दम्येवेति, 'आदिना चिकीपांपरि- ग्रहः । पूर्वमत व्यवच्छिनत्ति, 'न तु कारण-कारणति, वेदमूलत्व- मिति शेषः। नन्वेवं सतितोऽथ प्रतीत्य विरचितेदानीन्तनसतो व्यभिचार प्रत्यत पाच, 'वेदे मत्येवेति, "एक्कार: 'नमनिसन्धाने' दत्यनन्तरं योग्य , वेदसत्वे तत्प्रनिमन्धान एव स्मतिःणयनादित्यर्थः, तयाच तादृशस्मृतेरेवासिद्धलेन न व्यभिचार इति भावः। ददमा- पातत. वेदशन्यवाक्यानुभव विनापि तितोऽथ प्रतीत्य स्मृति- प्रणयनम्यानुभविकत्वात् । अप्रयोजकालनिरामाथा ह, 'वेदार्धति वेद- समानार्थस्टनिता महाजनप्रमिद्धिमिद्धेत्यर्थः, तथाच यदीय वेद- जन्यानुभवजन्या न स्यात् तदा महाजनानां वेदममानार्थकप्रसिद्धि- मिद्धा न स्यात् इत्येवानुकून्नत इति भाव.। केचिनु दृष्टान्ने मायवेकन्मपरिहारायाइ, 'वेदानि वेद- मून्नरस निता चेत्यर्थ , दृष्टान्ते इति मेप इत्याः। ननु सरत्यर्थमग्र प्रागज्ञानात् नदथानुभावकत्वेन वैदस्यानुमाना- भम्भवात् कथ तेन रूपेषानुमितवेदात् सर्वत्र वाक्यायधीरित्यत- पाह, “मत्यर्ययेति । 'सत्यर्यबोधकेति समत्यर्थवोधकलेन वेदानु- ·মুজ্জীয়া জুন্নাহ। ३७१ रूपवेदार्थस्य विषयत्वात् वेदोऽनुवादका ज्ञानान्तरो- पनौतस्य विशेषणत्वेन विशिष्टवुद्धिसम्भवात्, पाक- कृतौ मानसप्रत्यक्षायां पाकस्य संज्ञासंत्रिज्ञाने संजाया- । मान इत्यर्थः, 'अनुवादकदति, सर्ववानेन प्रकारेणानुमितवेदार्थ- प्रत्यय इत्यये वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । 'ज्ञानान्तरेति विमिष्या- रहौतासमर्गकम्य स्वाव्यवहितपूर्ववर्तिजानान्तरोपनौतस्यैव विशेषण- बेनेत्यर्थः, अनुमितेः स्मृत्यर्थाविषयकत्वेऽपौति मेपा, 'विभिबुद्धि- सम्भवात्' तदिपिटवुद्धिमम्भवात्, तद्दविशेष्यकबुद्धरेव तद्विशिष्ट- बुद्धिवात्, अत एव विशेषणज्ञानानन्तरं तदग्टहीतासंसर्गकविधेय्य- शानं विशेषणविषयकमपि विशिष्टवुद्धिः तथाचानुमितेः सत्यर्थ- विषयकवाभावावानुवादकत्वमिति भावः। न च तथापि नदेव शानान्तरमादायानुवादकत्वमिति वायं । न हि यदा कदाचित प्रतीतप्रत्यायकतामात्रेणनुवादकावं, तथा मनि सर्वस्ववानुवादकता- पत्तेः, अपि तु ममानकालौनानुभवान्तरविषयविषयकमतीनिजन- कवं नत्, ज्ञानान्तरं वेदजन्यानुभवसमयवृत्ति नत्समय एव तला- भान्, “विशिष्टवुद्धिविषयलासम्भवादिनि काचिकः पावस्तु मामा- दिकः। तदविषयत्वेऽपि तदिभिवुद्धिवमित्यच जन्मतेनैव दृष्टान्त- माह, 'पाहताविति, पठ्यर्थ सप्तमी, 'मानसप्रत्यक्षायां मानस- वाचात्कारे, 'पाकति, अग्रिम वान्दोऽत्र मज्जाया इत्यत्र प सम्वध्यने, पाकटनेमानसप्रत्यवे यथा पाकस्य विशिष्टबुद्धिलमित्यर्थः, तत्रापि हि पाको न विषयः बधिविषयकचौकिकात्यवानने मनमो ·862 नावचिन्तामो ज्ञानायथार्थत्वे तदनुव्यवसाये धमविपयस्येव, अन्यथा धान्त-धान्तिनसरापत्तिः न तु शब्दार्थोऽनुमानस्य विषयः तस्वासिदत्वेनाजनकतया स्मृत्यव्यापकत्वात् । । मामात् अलौकिकप्रत्यासत्तेगुरुभिरनङ्गीकारादिति भावः । न स पाककतेमानमप्रत्यक्षं कथं पाकविपिबुद्धिः तद्विषणकबुद्धेरेव तद्विमिटवुद्धिलात् पाकशतेर्मानमप्रत्यचे पाको न विशेषणं स्वास्थव- हितपूर्ववर्तिज्ञानविषयस्यैव तमतें विशेषणलात् पाकज्ञानस्य च पाककृतिकाले एव नामादिति वाचं। छत्यनन्तरं स्मनिरूपपाक- ज्ञानसत्वात् कपमन्यथा नैयायिकनयेऽपि तत्र पाकमानं जाननदण- प्रत्यासत्तेरभावात् । 'मञ्चेति नामविशिष्टनामिप्रत्यवे यथा नाम- विभिबुद्धिलमित्यर्थः, तत्रापि हि मना न नामिप्रत्यक्षविषयः मन्त्रायाः शब्दरूपत्वेन चतुरादेरयोग्यत्वात् अलोकिकात्यासतेगुरु- भिरनगीकारादिति भावः । 'ज्ञानायथार्थव इनि ज्ञानायथार्थव- मते, 'नदनुष्यवसाये' धमानुयवसाये, धमविषयस्येवेति भ्रमविषयम्न रजनवादया विगिष्टयुद्धियमित्यर्थः, ज्ञानापपार्थले इत्यवाह, 'अन्यथेति, “अन्यथा' भ्रमानुव्यवसायेऽपि भ्रमविषयस्य रजतलादे- ' रिदमी विमेयएनवा भाने, ‘महर' अभेद' भमवेनेत्यर्थः, मृत्य- र्थस्यानुमितिविषयले बाधकमाइ, 'न लिति, 'तस्य' वेदार्थस्य, 'अपि वेनेति सत्युत्पत्तिपूर्वममत्त्वेन मानाभावेन चेत्यर्थः, 'अजनक- तया' सत्यजनकतया, 'स्मत्ययापकत्वात् सत्यननुमेयनात, कार्ये कारणनुमाने विधेयकोटौ कारपोव विषयत्वमिति तसिद्धान्तात्, ·शब्दास्यतुरोपखण्डे उच्च प्रच्छन्नदादः । ३७३ स च वेदो नित्यमनुमेय एवानुमितादेवार्थमवधार्य स्मृतिप्रणयनसम्भवात् । नन्वातंसारमपरितस्य न वे- अतएव गुरुनये कार्येण कारणानुमाने व्यापकतावच्छेदकमपि न भाषते किन्तु यापकमात्रं तेन विनापि उतक्रमेण विषिरबुद्ध सामादिति भावः। नयास्त कार्यण कारणानुमाने विधेयकौटौ विधेयांग साबाद- विषयावेनाकारणीभूतस्य न भानमित्येव तसिद्धान्तः, अतएव व्यापकतावच्छेदकस्य वजिबादेरकारणबेऽपि न मानानुपपत्तिरिति मा नचेतावताटकावोधकसतिमूलभूतवेदमिद्धावपि तम्म कथम- च्छेदाभावमिद्धिः कथं वा तस्यानुनले इदानी न प्रत्यदामियन- भाद, 'म च वेद इति, साधवारिति शेषः, “निन्धमनुमेय एवेति नित्यमेवानुमेय एवेति योजना, 'नित्यमेवेत्यस्य सर्वकालमेवेत्यर्थः, कोयं कुटिचा नदीत्यादिवञ्च व्यापकर्मणि दितीया, 'अनुमेय. एवेत्येवकारेण ऐन्द्रियकलव्यवच्छेदः, तथाच लाघवतमहकारा- दुसानुमानादेव नदुष्छेदाभावमिद्धिरतीन्द्रियत्वोपगमेन न प्रत्यक्ष मिति भावः। ननु नम्गातीन्द्रियने कयं ततोऽयं प्रतीत्य स्पतिप्र- पयनमित्यत आह, 'अनुमितादिति, लतिधाराया अनादिवेन मधादिसतेः पूर्वमपि सत्यन्तरम्य मन्वेग परसम्मशदिति भावः। चम वेदो न पागदपान्तर्गत: प्राय नेपामनियलसाधनेन नित्यलवाधानतिरिकसाभावादिति वाच। तावदान्तर्गत एवं .

·तत्त्वचिन्तामणौ 808 दत्वं उत्पत्तितोऽभिव्यक्तितो नौनिसोकवदभिप्रायतो वानुपूर्वी हौनवर्णमावस्य निरर्थकत्वात् । नानजनक- समभिव्याहारस्यानेकत्वे विशेपाननुमानाचेति चेत् । न। स्मृत्यर्थज्ञापकत्वेनैव ज्ञातस्य वेदस्व स्मृत्यर्थानुभा- नित्योऽतीन्द्रियः कदापि केनाप्यनुन्चार्यमाणो यः कथिवर्ण एव म- इत्यभ्युपगमात् अ॒यमापवरेव वा नित्यवच्छ समयसाधनलान् । वम्ततस्तु नाववर्णतिरिक्त एव सः। न च तदतिरिकवर्षस्थाभाव- रति बा। एतदनुमानादेव तस्य सिद्धिरिति तन्मतनिष्कर्षः । "वत्पत्तित इति उत्पत्तिघटितानुपूौं होनस्योत्यर्थः, स्यात् एक- वर्णस्पत्त्यनन्तरमपरवत्पित्तिः, इदच न्यायनये, 'अभिव्यमित इंति अभिव्यतिघटितेत्यर्थः, स्थाच एकवर्णज्ञानानन्तरमपरवर्णनान, दूदव गुरुनये, 'अभिप्राया इति अभिप्रायटितेत्यर्थः, स्याच एकपदोप- स्थितेरनन्तरमपरपदोएस्थिती तात्पर्य, इञ्च भयमते, 'निरर्थक- खात्' अवयवोधाजनकखान् । ननु भानुपूर्वी विशेषविशिष्ट एवा- नुमेय इत्यत पाइ, 'भानजनकेति, 'नेकल इति अटकाः कार्याः कार्या अटका इत्यायनेकविधत्वसम्मवेन विशेषरूपेषानुमानासम्म- - वादित्यर्थः, विशेषरूपेण व्याप्तिज्ञानाभावादिति भावः । 'हत्यर्थति, पत्र मत्यर्थलरूपेश रमत्यर्थज्ञापकत्वजाम न कारणं किन्तु विभिथ्य , जत्तदर्थनापकत्वज्ञानं वत्तदर्थशाब्दबुद्धेः हेतु', अवययोधप्रकारस्त प्रत्येकतत्तदक्षंजापकलप्रकारकतत्रानात् प्रत्येकात्तदर्थोपस्थितिः नद- मन्तरं इति-वर्तमानवपोरेव एकपदोपस्याप्यानामपि परस्परमम्बय.

·शब्दायतुरीयखण्डे उच्छमप्रचनवादः । ४७५ वकत्वात् । न हि शाब्दबोधे नियतपदानुपूवौं हेतुः, व्यभिचारात् । पदस्य वर्णविशेपानुचौ नियमेऽपि तत्तवर्णानुपूबौं कपदविशेषत्वेन न हेतुत्वं हस्त करा- दिपदानां प्रत्येक व्यभिचारात्। किन्वयभिचारितदर्थ- जापकत्वेन ज्ञातस्य लापवादावश्यकत्वास, तदर्थज्ञा- पकत्वाचानार्थनेव क्वचिद्वर्णकमस्वरविशेषाणामुपयो- गा। अतएव वर्णलोपादौ कुशमानयेति सकारसन्देहे वोधः ।, यदा मधे तत्तदोपस्थिति विनैव तत्तदर्थान्वयानुभवः विशेषणज्ञानस्य तन्मतेऽहेतुत्लादिति ध्येयं । ननु तथापि श्रानुपूर्वपि हेतुः तानिरेके कथं शाब्दधीरित्यतश्राद्ध, 'पदस्यैनि, 'तत्तवर्णति घोत्तरटलादिनेत्यर्थः, 'इस्तेति पर्यायान्तरेण माब्दबोधे तस्या अपि অনিনি, ‘জিনসিবীনি, ‘শিকারি’ গম, समाधारणमिति यावत, 'लापवादिति यभिचारखण्डनाप विमें परुणानुपूर्यादिना अनेक कार्यकारणभावकल्पने गौरवादित्यर्थः, 'आवश्यकत्वादिति, स्यादि-त्यादिवर्णलोपस्थले स्तुमवर्णविशेषानिय- यात्तदर्यज्ञापकत्वज्ञानस्यैव हेतुबेनानुमरणीयबादिति भावः । ननु पद्यानुपूर्ती न प्रयोजिका तदा यथा नदीन्दनवणे नद्या अचय- वोधा नया दौतिश्रवणेऽपि तदवयवोधापत्चिरित्यत पाइ, 'त- दनि, प्रशते च तदिनापि तदर्थनापकत्वग्रह इति न तदपेशेति भावः । 'सरविषाणमिति अवांदोत्यादिः, 'अतएवेति या एवं मदर्थज्ञापकखजानमा प्रयोजकमतएवेत्ययः, 'वर्षसोपादाविति .

·तचिन्तामणी लिपावुच्चारणे वा हस्त-करसन्देहेऽपि वाक्यार्थबोध: ननु क्रमिकपदवत्वं वाक्यत्वं । न चात्र पदक्रमः, अनु- चार्यमाणतयोच्चारणाधीनस्व युगपदनुमीयमानतया बुद्ध्यधीनस्य वा तस्याभावादिति चेत्, न हि क्रमिक- पदवत्त्वं वाक्यत्वं, गौरव इत्यादावभावात् किन्तु विशि- टार्थपरशब्दत्वं तच्चात्राप्यस्येव। अथानुच्चार्यमाणस्य न वाक्यत्वं न वा अर्थानुभावकत्वमिति चेत्, न, . स्यादि-त्यादावित्यर्थ , लुप्तवर्णविशेषानिश्चय इति शेष , 'प्रादिपदा- दविकारमहह, 'वाक्यार्थबोध इनि, तदर्थज्ञापकलस्य निश्चया- दिति भाव । न च ममयमाधारणमानुपूर्वोज्ञानमाच हेतुरस्थिति वाच्य। भम्बन्धितावच्छेदकविधया हि पदार्थमुपचापयनी अवयवो- धायोपयुज्यते । न च मम्बन्धितावच्छेदकमाये सम्बन्धिनियय इति । 'अभिकपदवत्त्वमिति क्रमवत्पदघटितवमित्यर्य , 'उधारणधीनन्लेति एकपदोचारणविषयत्वरूपम्योच्चारणघटितस्थत्यर्य, 'बुद्यधीनम्येति एकपदज्ञानोत्तरज्ञानविषयत्वरूपम्न बुद्धिगतम्येत्यर्थ', 'तम्य' पद- ममम्य, 'प्रभावान' वाक्यलाभारात्, नयाचायाप्तिरिति भाव । 'विभिष्टार्थपरमन्दवमिति विशिष्टप्रतिपत्त्यनुकून्नाभिमत्त्वमित्यर्थ, ययात्रुते विभिष्टप्रतिपत्तीच्छयोच्चरितलरूपयापि तस्य नित्यानुमे- मम्मवादिति या पूापरभावनोचार्यमाणपदवत्त्वम्य न्याय वाक्य- नमित्यभिप्रायेण भरते, 'प्रयेति, 'अनुञ्चार्यमाणस्य' पूवापरभावे- Hin ·सन्दारयतुरीयखरई उच्छमप्रपनवादः । . लिप्यनुमितानामपि वाक्यत्वात् अर्थवोधकत्वाच्च, लि- पितुल्या च स्मृतिः । किञ्च वाक्यमुच्चार्यते न तूचार- पादाक्यत्वं, अन्यथा बाक्यमुच्चारयेत्यवानन्वयापत्तिः, अनुचारितमोनिश्लोकश्च वाकः न स्यादुचारणदशा- याञ्च वाक्यत्वे वाक्यस्यासत्त्वमेव स्यात् एकदा तावत्य- नानुच्चार्यमाणपदममूहम्य, “लिप्यनुमितानामपीति, कदाचिदपि केनाप्यनुधारितानां वाक्यानामिति भेषः। 'उच्चार्यमाणेत्या वर्ग- मानवस्य मानपत्ययार्थत्वात्। पूर्वापरभावेन स्वजनकवर्तमानोचारण- विषयपदममूहलं वाक्यत्वव्यापकमभिमतं उचारणं तिरित्यभिप्रा- घेण दूषणानारमार, किञ्चेति, 'वाक्यसुचार्यते' वाक्यसवि. मिटमुचारपाकर्म, 'न तु' न च, 'उच्चारणादिति, पूर्वमिति शेषः, पूर्तापरभावेन खजनकवर्तमानोच्चारणविषयपदभमूहत्वन्य वाक्याव- व्यापकतया व्यापकाभावेन व्याप्याभावात् तथाच विशिष्टस्य उच्चा- रणकम्मेवानुपपत्तिः तेन रूपेषा नागमत्त्वात् क्रियानिमित्तत्वरूप- कारकत्वामम्भवात्, श्रमन्ते संमारम्यानन्ततया वाक्यत्वविशिष्टं ययाकथञ्चिदाक्यं पूर्वमस्त्येवेति भावः । मनु विशिष्टस्य नोचारण- कमेलमित्यत श्राइ, 'अन्यथेति वाक्यावधिभिटयोचारणाकर्मले रत्यर्थः, 'अनन्चयापत्ति दितीथार्थकर्मले वाफ्यत्वविशिष्टानन्वया- पत्तिः । ननु घरं जानातीत्यादाविधानापि दितौयार्थो न कमीत्वं अन्यथा नदाक्यमुच्चारयेदित्यवान्वयानुपपत्तिस्तत्रापि दुर्वारेत्यरुचे- राह, 'अनुचारितेति, कदाचिदपि केनापोत्यादिः, "वाक्यस्य' .

·वावचिन्तामो दाना उच्चारणाभावात् । न च कृत-क्रियमाण-करिय- माणोच्चारणस्य वाक्यत्वं, समुदाये प्रत्येकस्याभावात् । तस्मादविशेपज्ञापकत्वेनैव ज्ञातादर्थविशेषधौः । अत एवास्ति वहिलिङ्गमितिशब्दात् प्रतीते धूमे वहे- वाक्यवस्य । 'न च कृतेति कृत-क्रियमाण-करिव्यमाणोच्चारणविषय- पदममूहस्येत्यर्थः, 'समुदाय इति कुचापि पदे उच्चारणविषयवं नास्तीत्यर्थः, मामान्यत उच्चारणविषयत्वव्याप्तियाहकमानाभाव इति भावः । ननु विशेषरूपेणाशातं ज्ञायमानकरणं फलं न तु जनय- नौत्यत आह, 'श्रत एवेति यत एव विशेषरूपेणाजातमपि ज्ञाय- मानकरणं फन्नं जनयति आएवेत्यर्थः,() 'लिङ्ग' व्याप्य, अनुमान- (1) मनु वेदार्थप्रमाणकवं स्पतित्वश्च स्मृतेर्वेदानुमानात् प्रागनुपस्थिता- नुगतस्मतिपदप्रतिनिमित्तापरिचयाच दुमत द्याइ, 'वेदार्थेति वेदा- पंता मतिता चेयर्थः, तथाघ या वेदार्यस्मादृशार्थप्रमापकत्वेन मतित्वेग च प्रसिद्धा तादृश्येव वेदमूलकत्वविवादविषयः पक्ष । न च विवादविषय- तावच्छेदकापरिचय., उभयभिदान्यतरकोटिकान्यत्वस्येव तत्वादिति भावः । माध्याप्रसिद्धि परिहाति, स्मृत्यर्थ इवि, 'ज्ञानान्तरेति । न ध तादृश- भानगोचरतयेव वेदार्थम्य वेदोऽनुवादक इति वाचं. न हि यथाकपश्चि. दुपस्थितार्थरोधकवामानेशानुवादकता । मा भूदेकदा वेदार्थागमे पुन- नेद तदर्थबोधजननात् तदेदम्यानुवादकता तहिनामि वेन कदाचिदर्ष- মায়া ঘি বৰয়াছীয়ৰিমাৰীঘিনামরূন, স্ব- प्राय-तान्प्रेक्षादिवोधितार्थप्रमापकत्वात् प्रत्यक्षवेदानां । न च साति.

·808 शब्दायतुरीयखण्डे उच्छन्नप्रच्छन्नवादः । रंनुमानं, न तु तदर्थचापकत्वेन ज्ञातात् पदादर्थचान- मात्रं स्यात् न तु संसर्गधी, घटः कर्मत्वमानयनं भावना तबोधकमिति जानेऽपि घटमानयेतिवाक्या- मिति, भवन्मते इत्यादि, अन्यथा तन्मते याप्यतावच्छेदकज्ञान- स्थानुमितिहेतुत्वेन तवानुमितेरसिद्धेरलमकतापत्तेः। 'जानमात्रं स्मरणमात्र, 'नवोधक' घट-कर्मत्वानयन-भावनादीनां बोधक तदर्थवोधकावस्यापि ज्ञानप्रदर्भनाय इदं, 'घटमानयेतीनि व्यतिरे- कदृष्टान्तः, तस्माद्ययान्वयबोधस्तथान्चयवोधाभावादित्यर्थः, 'अन्वय- प्रकारेति अन्वयप्रतियोगीत्यर्थः, 'पदविशेषस्य' घटादिपदस्य, 'तदु- स्थापितेति तद्वत्पदघटितेत्यर्थः, 'ज्ञापकालमात्रेण' नदर्थज्ञापकत्व- . निरपेक्षप्रमाय चवण्यापेक्षणीया वा, सत्यर्थगोचराचारादप्यनुमानसम्भवेन नधानुमितवेदस्यापि तदवोधकत्वादिति भावः । तस्येति, कार्येण कार- यानुमाने यकारणस्य न वडिययत्तमिति परसिद्धान्त इति मागेव कथना- दिति भाव । 'उत्पत्ति इति न्यायमते, 'यभिव्यक्तित इति गुवमते, 'अभिप्रायत इति उभयमते । 'यभिचारादिति, घटमानयानय घटमि- न्युमाभ्या वाक्याभ्यामन्वय धोदनादिति भावः । 'ययाभिचारीति धनुगते- त्यर्थः। ननु यद्यानुषों न प्रयोजिका तदा नदो-दौनेच्यादावविनयापधि- रियत याद, 'तदर्थेवि । उच्चारणगर्भ वाक्यत्वं मा भूदुचारव्याप्यन्तु स्या- दित्यामते, 'अथेति । ननु लिप्यनुमितमपि कदाचिदुचार्यत एवेत्यरचे- राइ, 'किञ्चेति, उचार्यमाणत्वं वर्तमानोचारणविषयावमिति न तदर्थान्त- भावन दूषयमिदं न केवलं शब्देरीतिरियमपि तु शायमानकरणमात्रस्यैक शाय-नापकत्वज्ञान सामग्रौत्याए, 'यवरवि, इति व्यायान्तरम। .

·BEo . तत्वचिन्तामो दिवान्वययोधाभावात्। एवञ्चान्वयप्रकारकर्मत्वाद्युप- स्थापकविभक्त्यादिमत्पदविशेषस्य तदुत्थापिताकाझा- देश ज्ञानं वाक्यार्थधौहेतुरतो न तैविना ज्ञापकत्व- मात्रेण ज्ञातादर्थधीः, हस्त-करादिसन्देहे कुशमानये- त्यादौ विभक्त्यादिनानादेव वाक्यार्थानुभव इति, मैवं, न हि तत्तद्दिभत्त्यादिमत्पदविशेपन्वेन वाक्यार्थधी- हेतुत्वं, अननुगमात्, किन्तु घटः कर्मत्वमित्याद्यन्वय- विरोधिपदाजन्य पदार्थोपस्थितिस्तथा सा चेहाप्यस्ति । वस्तुतस्तु नानापदात् पदार्थोपस्थित्यनन्तरं वाक्यार्थ- मात्रेण, इस्त-करादिमन्देहस्य वर्णानुपूर्ध्या व्यभिचारेऽपि विभक्त्यादि जानस्य न व्यभिचार इत्यत आह, “हस्तेति, 'तत्तदिमनीति प्रमादिविभक्तीत्यर्थः, 'पदविशेषत्वेनेति घटादिपदत्वेनेत्यर्थः, 'अननु- गमादिति, कलसमानय घटावानय इत्यादितोऽप्यन्वयवोधादिति भावः । 'घटः कर्मवमित्यादीति, 'अचयविरोधोति पदविणेपण । ननु अषयविरोधिवं अन्वयानुकूलविभक्त्या दिशून्यलं वाच्यं तथाच विभक्त्यादिरहितनिधानुमेयवेदान् कथमन्वयवोध इत्यखरसादाह, 'वस्तुस्थिति, 'नथेवेति नत्तदिभात्यादिमत्तत्तत्पदविशेषज्ञानत्वेनैवे- त्ययः, 'सामयी', तत्तापदविशेषज्ञानस्य हेतुत्वं न शाब्दबोधमात्रे व्यभिचारान् अननुगमाघ किन्तु तत्तदचयानुभवविशेष, स्वच प्ररतस्यले तदर्थज्ञापकत्वज्ञानमेव कारणं न तु नसत्पदविशेषज्ञान- , - ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे उच्छेन्नपच्छन्नवादा। बोधे. तथैव सामग्री अनुमितवेदादाक्यानुभवे विलक्षणैव सा स्मृत्यर्थज्ञापकत्वेनैव ज्ञातस्य स्मृत्यर्थानु- भावकत्वात् धर्मिग्राहकप्रमाणेन तस्य तथैव सिद्ध- त्वात् । तवेश्वरस्येवाशरीरस्य कर्तृत्वे। अतएव वर्ण- पद विभक्त्यादिविशेपुटितत्वेनाज्ञातस्याखण्डस्य स- खण्डस्य वा वाक्यार्थानुभावकत्वात् पदार्थस्थानीयस्तस्य मिति भावः । तथैव' स्मृत्यर्थानुभावकत्वेनैव, 'कर्डव दति, धर्मि- ग्राहकमानेन सिद्धत्वमिति पोषः, यथा अन्यत्र क्लृप्तकारणपरौर- विरहिणोऽपि ईश्वरस्य कर्दत्वं धर्मियाहकमानसिद्धं तथान्यच स्मृति- मामग्रोविरहिणोऽपि नित्यानुमेयवेदस्यानुभावकत्वं धर्मियाहक- मानसिद्धमित्यर्थः, अन्यथा घटादिकार्यविशेषे विशिष्टस्येव कटवं दृष्टमित्यङ्कुरेऽपि कर्दत्वं स्थात् कथमीश्वरस्य, 'अतएव' तथैव धर्मि- याहकमानमिद्धत्वादेव, ‘पदार्थस्थानीयस्तस्य वाक्यार्थः' इत्यन्तो नैको- ग्रन्थः, 'अखण्डस्य वर्णान्तराघटितभरीरस्य, 'सखण्डस्य' तद्घटित- शरीरस्थ, 'वामब्द वार्य, अनेनैव वर्णात्मकस्य नस्य मिद्धेरिति ध्येयं। ‘पदार्थस्थानीयः' पदार्थोपस्थितीयः, 'तस्थ वाक्यार्थः तज्जन्य- वाक्यार्थ', यथा पदार्थोपस्थितौ न पदान्तरापेक्षा तथा तजन्ये भाब्दयोधेऽपीत्यर्थः। केचित्तु यस्मिन् चणे पदार्थस्मरणं तस्मिन्नेव चणे तन्नन्ये मान्दवोधे न पदार्थस्मरणरूपव्यापारान्तरापेवेति भाव इत्याज्ञः। ननु तस्याखण्इवे वर्षसमूहत्त्वरूपं पदलं पदमभूस्वरूपं वाक्यावश्च 61 ·र सावचिन्तामयो वाक्यार्थस्तव वर्णसमूहः पदं पदसमूहोवाक्यमित्य- चापि ततो ग्रहः प्रमाणशब्दत्वमात्रेण तस्य सिद्धेः अन्यथा तृप्तहेतुं विना सेोऽनुभाषक इत्यादो तदसि दावाश्रयासिवि. सिद्धौ वा वाध. तेन विनेव सर्ला- नुपपत्तिं परिभूय तदनुभावकत्वस्य धर्मिग्राइकमान- सिदत्वात् । अतएव क्वचित् स्तुति-निन्दाभ्यां कल्पित- . कय स्यादित्यत आह, नति नित्यानुमेयवेद इत्यर्थ , 'वर्षममूह पदमिति वर्गसमूहत्वरूप पदवमित्यर्थः, 'पदममूहा वाक्यमिति पदमभूदवरूपञ्च वाक्ययमित्यर्थ , अस्तौति भेष, 'प्रमापगन्दलमा- ति, 'मात्रपदात् पदव वाक्यावयाळच्छद , 'मिद्धे' धर्मियाहक मानमिद्ध', 'अन्यथा' भादवाधमाचे एव तत्तविभत्स्यादिममभिया सततत्तापदविमेपम्य हेतुत्वे, 'स' नित्यानुमेयौवेद । विमदपति, 'तेनेति तृतहतनेत्यय , कृप्ततारपेवितले तत्रानुभावकलस्देवा- मभवादिशिटममभियाहारविपदानुमातुममक्यलादिति भाव । त्वयेदमवम्य स्तुति निन्दाम्बने मन्तव्यमित्या, अतएवनि यतएव. मान्दयोधमात्रे न तत्तविभक्त्यादिममभियाइततत्तत्पदविरपम्म इतुल अतएव, 'कचित्' तदर्थज्ञापकत्वज्ञानमावादप्यन्वयवोध- दायर्य, 'नुनोति 'नरति मृत्यु तरति बयइत्या योऽयमेधेन यत" इति वाक्शेत्यर्थ, निन्देति यो वामानामुरेत प्रतेन धानपेदिति वाश्येताम, अत्र विधिवाकमावणादिति भाव. । न ·पाल्दारयतुरोपखण्डे उच्छमप्रचनवादा । विधि-निषेधकवेदार्थमधिगत्य प्रवृत्ति-निवृत्ती। अन्यथा विधि-निषेधकानां नानाप्रकारकत्वेन विभक्त्यादिवि- शेषवत्पदस्यानुमातुमशकात्वात् न ततोऽर्थधौः स्यात्। तथापि वक्तृनानानुमानानन्तरमिवानुमितानुमा- नादेव वाक्यार्थसिद्धौकिकवाक्यवदवेदस्यानुवादात्वं स्वादिति चेत्, न, धर्मिग्राइकमानेन स्मृत्यर्थनापक- तया जातात् सम्भूतसामग्रीकत्वेनानुपदमेव वाक्यार्थ- ·868 तत्त्वचिन्तामणौ वोधोदयात् अपेक्षणीयान्तराभावात्, अनुमानस्य व्यात्यादिज्ञानापेक्षितत्वेन विलम्बितत्वात्। न च वेद- स्थापि योग्यतादिज्ञानापेक्षिततया विलम्बः, तन्निर- पेक्षवाधकस्यैव धर्मिग्राहकमानसिकत्वात् योग्यतादि- विशिष्टस्यैवानुमानाद्दा, एवं मङ्गलाचारस्याविगीत- शिष्टाचारत्वेन कर्त्तव्यतामनुमाय सा कर्तव्यता वेदो- धिता अलौकिकाविगीतशिष्टाचारकर्तव्यतात्वादिति तहोषकत्वेनानुमितवेदात् कर्तव्यताधीस्ततः प्रत्तिः । नादिज्ञानेति. 'श्रादिपदा तात्पर्यपरियहः । ननु वोधकत्वमुक्कानु- मानात् मियति न तु निरपेचवोधकत्वमित्यत आह, 'योग्यता- दौति, 'योग्यता' अवाधितार्थकलं, स्मृतिस्थलीयं प्रकारमाचारे- ऽप्यतिदिमति, 'एवमिति, 'मङ्गलाचारस्य' आचारविषयमङ्गलस्य, कचित् मगचस्येत्येव पाठः, 'कर्तव्यतामिति बस्लवदतिष्टाननुबन्धौष्ट- माधनत्वममानाधिकरणकृतिमाध्यत्वमित्यर्थः, इतौ इष्टमाधनातांगे भ्रमाजन्यत्वं शिष्टत्वं, अविगौतलं बलवदनिष्टाजनकलं एनद्या- चारविमेषणं, प्राचारवं बाधारविषयत्वं, प्राचारः छतिः, विवेचि-. तमिदमम्माभिः प्रत्यदर हस्ये । 'मा कर्तव्यता' मङ्गलीयकर्त्तव्यता, 'प्रचौकिकेति कर्तव्यताविशेषणं, अलौकिकत्वं गन्द-तदुपजीवि- प्रमाणतिरिक्रममाएजन्यामित्यविषयत्वं, 'अविगीत' मिष्टाचार- विशेषणं, 'प्राचारपदं प्राचारविषयपरं, 'कर्तव्यतावान् नप्रिंट- कन्यतालान्, 'कन्यतापोः' मसकन्यताधौः। अनुमानदयं ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे उच्छन्नप्रच्छन्नवादः । ४८५ ननु स आचारोवेदवोधितकर्तव्यताकः तादृशाचार- त्वादित्यनुमितवेदात् तत्कर्त्तव्यताधीः, विभक्त्यादिकं विनानुमितवेदात् तत्कर्तव्यतानानाभावात् मङ्गलमा- चरेदित्येवरूपस्य च वेदस्य नानुमान तथा व्याप्त्यभा- . व्यर्थ एकम्मादेव वक्ष्यमाणानुमामात् प्रश्न निर्वाहादिति कस्यचिन्मनं दूषयति, 'नन्विति, 'म प्राचारः' प्राचारविषयो मङ्गलादिः, 'ता- भाचारत्वात्' अविगौतमिष्टाचारविषयत्वात्, हेतमाह, 'विभत्तया- दिकमिति, 'अनुमितवेदात्' उतरूपेणानुमितवेदात, 'तत्कयते ति मानविषयककर्तव्यताजानामम्भवादित्यर्थः । न चैवं खमते एव कथ- मनुमितवेदान् विभक्त्यादिकं विना मङ्गलकर्त्तव्यतावोधः साति- स्यले एक वा कथं विभक्त्यादिकं विनानुमितवेदादाक्यार्थबोध इति वाधं । अमति विशेषवाधके परतावच्छेद केऽप्यनुमितिरिनि निय- मादमानाते मङ्गलव्यतां पचायला वेदवोधितवानुमाने मङ्गले- ऽपि वेदयोधितलानुमानादुत्तरकालं वेदस्य मङ्गलयोधकस्वाहम- म्भवात् विमत्यादिकं विनापि महलविषयककर्तव्यतामोधः अन्य- नरम्यैव पामग्रीवात्तन्मते कोयताया वेदघोधितलय हेऽपि मङ्गले वेदवोधितनापहात् वेदम्म मङ्गलबोधकत्वग्रहाभावेन विभत्यादिक विना कर्तव्यतामा जानमन्मवेऽपि मनविषयकमोधण्याममावात् मज्ञापकलेन जानलेव नदनुभावकत्वादिति भावः। ननु विभ- आदिममभियापनवेद एव उन्नरूपेणानुमेय दायत बाइ, 'मल- मिति, 'चायभावादिति, सामान्यधर्मस्य तुल्लादिति भावः । .

·तत्वचिन्तामणौ नुमानं, । . वात्, तस्मात् तस्य कर्तव्यतामनुमाय तद्दोधकवेदा- प्रथमं कर्तव्यतानानेऽपि वेदानुमानं अविनाभावात् । न च तत एव प्रत्यक्षवेदानुमानं, प्रत्यक्षत्वे उच्छेदानुपपत्तेः शाखान्तरवत् । 'तस्य' मङ्गलस्य, 'तरोधकेति मङ्गलकर्तव्यताबोधकेत्यर्थः । नन्वेव प्रथममेव प्रवर्तकज्ञानोत्पत्तौ कृत वेदानुमानेनेत्यत आह, 'प्रथम- मिति, 'अविनाभावादित्युपलक्षण आनुमानिककर्तव्यताप्रामाण्य- पाडायमत्वेन ततः प्रत्यमम्भवादित्यपि बोध्यं, एवञ्च 'ततः प्रत्ति- रिनि प्रागुकमपि सङ्गच्छते इति ध्येय । “तत एव' उतवेदमूलकत्व- साधकादेव, 'प्रत्यवत्व इति, प्रत्यक्षविषयत्वस्य उच्छेदाभावयाप्यत्वा- दिति भावः। तथाचानुमाने बाध इति भावः । 'उच्छेद.' अध्य- यनविषयत्वाभावः, नातस्तन्मतेऽसिद्धि.( । (1) 'हस्तेति, तच विभनयादिसमभिव्याहारमुन्नीयान्वयधीस्तल्लोयमजान- तोऽप्यन्वयधोरेव नेत्याशय । ननु घट कम्मत्वमित्यादावभेदान्वयखरूप- योग्यत्वात् तत्तदन्वयविरोधिपदाजन्यात्व वाथ तथाननुगमतदवस्थ एवेति लाघवादविभनयादिमत्पदत्वनैव तद्ग्रहोऽस्वित्यसरसेन मतान्तरमाइ, 'वस्तु. तस्विति, प्रतिबन्धामिप्रायेण दृष्टान्तमाह, 'तवेति, 'यतएदेवि तथा . धम्नियाहकमानविद्वत्वादेवेत्यर्थः, तघटितत्वेनाज्ञातस्येत्यस्य विवरण 'अखणहस्य', 'सखण्डस्य' बघटितत्वेन ज्ञातस्य, 'वाशब्दोऽनास्थाया इवायों वा ! 'पदार्यति थाहत्य वाक्यार्य एव ज्ञायते न तु पदार्थकारणावान्तर यापारात्यर्ष, वाई कथ वेदवमिायक्याच, 'प्रमायेति, तथा न तयुटित वेदलं किन्तु प्रमायशष्दत्वघटितं तच्चाचाप्यस्येवेवि भावः । वयाप्युकसामग्रो कल्येत्याचा 'यतरपेति, 'यनुमितेति, एते सवर्याः , . , ·शब्दाख्यतुरीयखगडे उच्छमप्रच्छनवादा। 850 यत्तु अष्टकाः कर्तव्याः कार्यो अष्टका इत्येवंरूपमेव वाक्यमनुमेयं उपस्थितत्वात, एवञ्च तचैवार्थे प्रतिपुरुप- 'उपस्थितलादिति, यस्थानुमितिपूर्तीसमये यदुपस्थितं तस्य परस्परं संसर्गदतः वेदजन्यानुभवविषयवादिन्यादेरित्वर्थ, छत्र माविषयत्वं न वाऽप्राधान्येन विषयत्वं इत्यनुवादकतावश्यकौति भावः। 'योग्यतादि- ज्ञानेति, म्यादिपदात् तात्पर्यादिपरिग्रहः । त्यभ्युपगमवादेनाह, 'योग्यतादीति, सहरीतिमाचारस्थलेऽप्यतिदिति, एवमिति, एतदनु- मानं प्रत्यक्षप्रकाशे याख्यातं ! 'सा' मङ्गलाचारीयेत्यर्थः, तथाच पक्षतावच्छेदकावन्दैन साध्यमिहिरिवि मते • मङ्गलाचारविशिम- कर्तव्यताया वेदशोधितषानुमिती सभागसंवित्ववेद्यतया मङ्गलाचारवि- प्रियकर्त्तव्यताबोधकत्वेन वेदसिद्धेस्ततस्तद्धीः तदर्घज्ञापकत्वज्ञानमात्रस्यैवात्र सामगोवात् पदिदमाद, 'तबोधकत्वेनानुमितवेदादिति, 'नन्विति, यत्र कर्तव्यतामाधबोधकत्वेन वेदखिन संतो मङ्गलाचारविशिएकत्यताबोध स्यादिति भावः । न च घडग्रौद्यर्थपर्याशोचनया यत्रामि मङ्गलकर्त्तव्यता- वोधकत्वेनैव नत्सिद्धिरिति वाथं । वस्तुगत्या या मङ्गनकर्तव्यता तद्बोध. कत्वेन सिद्धावपि महानाधोधकत्वेनासिद्धेनरोधकत्वानुपपत्ते । न या- काशा श्रोत्रग्राह्यगुण इत्यनुमिनावाकाशेऽपि श्रोनग्राहालभानसम्भव प्रति, स िमला विभत्यादिसमभिव्याहाररूपमामग्रेव बोधयलियत व्याध, "विभोलि अनुमितवेदे विमायादिसममिव्याहाररूपसामय्यभावादित्यर्थः । ताई तत्समभिव्याहत रवानुमौयतामिव्यव व्याइ, 'मलमिति, 'वस्येति मालाचारस्येत्यर्थः, 'वनोधकेलि मगलाचारविनियकायवाबोधकस्येत्यर्थः, 'पविनाभावादित्युपलना अन्धपरम्परानिरासनाश्वासार्थचेत्यपि दृश्य, एवं 'ततः प्रवृत्तिरिति पर्वोक्तमपि सङ्गच्छते रति ध्येयं । यत्र च कथ नानु. वादकत्वमिति चिन्त्वं । इति व्याख्यान्तरं ।

·gE तत्त्वचिन्तामो मन्यान्यवेदानुमानं नंदोपाय एकार्थानेकपदोपस्थितौ वानेकवाक्यानुमानमेवेति, तन्न, अाचारतो वेदानु- माने मङ्गलमाचरेदित्याद्यन्यतरोपस्थिती नियमाभा- वात्। अनेकवेदकल्पने च स्वानुभवविरोधः, मनु- स्मृतिमूलञ्चानेक वाक्यं नावश्यक मिति कथमाधुनि- कोऽनेकमनुमिनुयात्। न च स्मृत्यर्थवधिको वेदः स्मृति- सदृश एवानुमेयः नियमतः स्मृतरुपस्थितत्वात् इति वाच्यं । तदर्थम्मृतेरपि नानाप्रकारकत्वात् तस्य च प्रदोपादौ अनुचरितवेदस्येव वेदत्वं श्रोवग्रहाणाई- नदेव उपनोतं मनुमितौ भामते इति नियमादिति भावः । 'न दोपायेति, मामग्रोवलमिद्धत्वेन प्रामाणिकगौरववादोषत्वादिति ननु यत्र एकस्मिन्नेवार्थ अनेकवाक्योपस्थितिस्तत्र का गतिरित्यत आह, 'एकार्थेनि, 'वेदानुमाने' वेदानुमानदशायां, दूपपान्तरमाह, 'अनेकेति, 'स्वानुभवेनि अनुमातुलाघवमरते- नानुमानान्तरेण वेदस्य नानाप्रकारकवाभावनियादित्यर्थः । एवं मतिमूलकवेदानुमानेऽप्याइ, 'मनुस्मृतीति मवादिसतीत्यर्थः, लावादकस्यैव तन्मराम्य कन्यनादिति भावः । 'नानेति, नथाचा- नेकवेदकपने खानुभवविरोध इति भावः । वस्तुतोऽनुमितावुपनी- तभाने मानाभाव इति ध्येय। 'तस्य च' नित्यानुमेयस्य च, 'प्रदोषेति थथा प्रदोषकाले तेषामप्युच्चारणाविषयत्वेऽपि स वेदस्तथा यमपौत्यर्थः, 'श्रोति, स्वरुपयोग्यतावच्छेदकश्च वर्णव पोषसमवेतविशेषण- भावः।

·R शब्दायतुरीयखण्डे उच्छनप्रच्छन्नवादः । तया च शब्दत्वं वाकत्वमर्थधोधकत्वादित्येतदेव युक्त स्मृत्याचारेण चानुमितो वेदोऽथ बोधयतीति पूर्वपूर्वं- णानुमितवेदात् उत्तरोत्तरस्मृत्याचाराविति नान्धपर- म्परा शब्दार्थशक्तियइवत् स्वतः प्रमाणमूलकत्वात् । तस्मानित्यानुमेयत्वं वेदस्य न तूच्छेद इति । अत्रोच्यते। उच्छिन्नबेदादर्थ प्रतीत्य स्मृत्याचारयोरुपपत्तेः न सा- मयन्तरकल्पनं अतएव नात्रयासिद्धिधिो वा स्मृत्या- - त्वात्। न प गित्यस्य खरूपयोग्यत्वे फलोपधानप्रसङ्ग इति वायं नैनित्यम्य स्वरूपयोग्यस्य कलापश्यम्भावनियमस्यागङ्गीकारादिति भावः । 'पूर्वपूर्वेणेति पूर्वपूर्वस्मृत्यादिनेत्यर्थः, 'नान्धपरम्परा नामामाण्यमन्देशः, 'मब्देति यथा. शब्दशको व्यवहार लिङ्गकानुमा- मादिमुलं तथाचापि वेदमूलमित्यर्थः, 'नित्यानुमेयत्वमिति नित्यत्वे सत्यनुमेयत्वमित्यर्थः, 'न इच्छेदः न तु ध्वमः । 'उछिन्नेति, न च तदर्थज्ञापकत्वभानमेव सर्वत्र सामथ्यस्लिति वाच्य। तदभावेऽपि श्रूथनापवाक्यान् योग्यतादिप्रतिमन्धानेऽन्वयदर्शनादिति भावः । कृप्तसामग्रौं विना न मोऽनुभावक इत्यत्र तदुक्तं दोपमुद्धरति, 'प्रतएवेति । नन्वेवमिदानों विभादिविशिष्टस्य मङ्गलमाचरे- दिल्यादिवा तस्य वैदस्यानुमातुं शक्यत्वादनुमितवेदात् कर्त्तव्यता- . (९) 'यत्विति, क्याच विमन्यादिममभिव्याहारवव रवानुमानान साम- ग्रान्तरकल्पनामति भावः । यद्यपि तादृश्वेदेन समं न व्याप्तितचाप्युपनौत. भानमतेनेदं बोय । 'श्रोति, कावादेरेव तदवच्छेदकत्वादिति भावः । । G2 ·88. तत्वचिन्तामयों चारानुमितवेदस्यास्माभिरभ्युपगमात् । इदानीच स्मृतेरयं प्रतीत्याचाराच्च कर्तव्यतामनुमाय प्रवृत्तिः । न चैवं किं वेदेनेति वाच्य। तुल्यत्वात् अविनाभावाच तत्कल्पनं तुल्यं तयाच स्मृत्याचारयोर्वेदजन्यानुभव- मूलत्वानुमानादेव पक्षधर्मातावदात् प्रत्यक्षवेदमूलक त्वसिद्धिः। अन्यथा तस्यानुभावकत्वाभावेन मूलत्वा- ज्ञानासम्भवेन कथं प्रवृत्तिरित्यत पाह, 'इदानीश्चेति । 'एवं' सत्यर्यज्ञानादितः प्रवृत्युपपत्तो, 'किं वेदेनेति किं वेदानुमाने- नेत्यर्थः, 'तुम्जावात्' नवापि तुज्यत्वात्, 'कपनं' वेदानुमान, 'पक्ष- धर्मतेति अप्रत्यचे वेदमूचकलेन वाधादित्ययः, पचधर्मतावलमेव दयति, 'अन्ययेति, अप्रत्यक्षे सहकारिम्नानुपूां दिजानाभावात् मामप्यन्तरकन्सनस्य गौरवपराहतवादिति भावः। अनुमितेा. पफतावच्छेदकमकारकवनियममभिप्रेत्य स्वपने स्थापनां दर्मयनि, 'वाक्यत्वमिति, याचारमूलाभिप्रायेदं वेन न पौनयमिन्याहुः। ननु रखत्याचारमूदत्वं त्याचारयोरेवास्तु किं वेदेनेति श्या निररूति, 'मतीवि, 'उच्छिदेवि, न च तदधापकत्वज्ञानमेव सबंध सामग्राम्विवि वार्थ । वदमावेपि श्रूयमादायाद योग्यतादिविसन्धान इन्वयधौदर्शनात वाक्याभ्यामचीवन वझपकत्वेन प्रमशानाच रवि भाव- । 'अन्यथेत्यादि- प्रागुलमुहरवि, अतरवति । ( निदानी विमायादिविभियस्वानुमानुममकालात्तदभापविनवा- नमितकोच्चिद्ववेदस्वानुभावकत्वमिति सामान्तरस्परमावस्कमियत- सार, दानोवेदि, वधाच प्रवक्षवादमायामेव परं वस्यानुभावकवमिति व ववन्दनमिति मावः । 'मन्विति, वयाच प्रामावि गौरवमिति भार।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे उनपच्छन्नवादः । BER नुपपत्तेः । तस्मात् स्मृत्याचारानुमितो वेदः प्रत्यक्षोऽथ्य- यनविषयश्च वेदत्वात् सम्मतवत्, अन्यथा सामय्यन्तर- कल्पने गौरवप्रसङ्गः। ननु स्तुति-निन्दार्थवादेन ' कल्पितात् विधि-निषेधकवाक्यात् कथमर्थमवगम्य प्रवृत्ति-निवृत्ती, न हि तत्र वर्ण-पद-विभक्ति-विधि- प्रत्ययक्रमविशेषाणामनुमानं सम्भवति, व्यभिचारा- दिति चेत्, न, स्तुति-निन्दावाक्याभ्यां प्रति-निरत्ति- पराभ्यां प्रति-नित्तिहेतुरर्थरव कल्पाते लाघवान् 'तस्मादिति, अध्ययनपदेन अदृएजनकाध्ययनं वोध्यते तेन हेतौ न वयी, प्रथममाध्ये तु वाक्यत्वमेव हेतुतया विवचितं । अप्रयोजक- खमाशाह, 'अन्यथेति, 'स्तुनौति सति-निन्दारूपो योऽर्थवाद- स्तेनेत्यर्थः, 'अर्थवाद: विधिममभिव्याहतं वाक्यं' 'कल्पितात्' अनु- मितात्, 'प्रवृत्ति-निवृत्ति तरिति प्रकृत्यादिहेतज्ञानविषय इत्यर्थः, सच दरमाधनलादिकमनिष्टसाधनत्वञ्च, 'कल्यते इति मोमो राजानममृतात् सोमो ब्राह्मणना राजा इत्यादौ मोम इएमाध- नौतीपास्यको वेदे स्वयमानलान् वायुर्वै चेपिष्ठा देवता वायव्यं . श्वेतमालभेतेत्यर्थवादः, वायुवदित्यनुमौयते इत्यर्थः, 'योमः' चन्द्रः, 'स्वयमानलात्' उत्कर्षवत्त्वेनावधारणात, 'चेपिष्ठा' क्षिप्रफलदात्री, 'वर्थ एवेति इसाधनतादिकमनिरासाधनत्यच्चेत्यर्थः, गौरवादिति, व्यवश्य- कार्यकल्पनेनेवोपपत्तेरिति भावः। 'उप्नोति विभन्नया दिमतोऽनुमातुमशक्यत्वात् सामनरन्तरकाल्पने गौरवमित्यर्थ', 'न विति, 'तत्कल्पनापि' अर्थकल्पनायी- ·तत्वचिन्तामणे न तु विधायक-निषेधकवाक्यं गौरवात् उक्तदोपाच, यत्र धार्थवादादेव तदर्थावगमः "तरति मृत्युमित्यादी तत्र न तत्कल्पनापि। अथ तस्याध्ययनविषयत्व 'वायव्यं वायुदेवताक, दृष्टान्ते श्वेतच्छागलालम्भनमेवोपासना गौर- वितक्रियाया एवोपासनावात्र) 'गौरवादिति विध्यनुमानं सत्ता विधेरर्थधौरिति ज्ञानदयकल्पने विधिस्वरूपकल्पने च गौरवा- दित्यर्थः, 'उति, नादृशलिङ्गाभावादित्यर्थः । तदर्थति प्रत्यादि- हेतुज्ञानविपयार्थावगम इत्यर्थः, 'तरतीति "तरति मृत्यु तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजेन" इत्याविधिप्रतिरूपके इत्यर्थः, 'न तत्कनपनापोति नाकपनापौत्यर्थः, 'अपिः' शब्दकदनं समुचि, नोति। न चानुवादात् कथं यागे प्रवृत्तिः प्रतितिचानविप- थेष्टसाधनल इतिमाध्यवयोरनवगमात् विधेरेव तरोधकत्वात् इति वाचं हेतु-हेतमतोर्लिडित्यत्र पूर्वसूचात् चकारानवृत्तेः चकारस्य च लटमसुचायकालात म्हटोऽपि फचिन माध्य-साधनबोधकला, (1) सोमो राजानमन्टवादित्यादि गौरवितहेतुक्रियाया एवोपासनवा- दित्यन्तः पाठ' यादर्भ पुस्तकानुरूप एव मुद्रित परत्वयं पाठ. सम्यकपरि- • शुद्धत्वेन न प्रविभाति । त्यर्थः, 'यमि' सामयान्तरकल्पनं समुचिनोति । ननु कृतिमाध्येयसाधनवं तहि कस्वार्थ इत्यवश्वं तदोधार्थ विधिकल्पन, किञ्च तादृशस्य विधेयत्वव्याप्य: त्वावश्यं तत्कन्यनमिति । खडर्थ इएसाधनत्वं यौक्तिकच कृतिमाध्यत्वगिति क्वापि तब लटोऽनभिहितत्वात् इति चेत्, यत्र केचित्, सिद्धाध्यसमर्मि- याहारेण सिद्ध साध्यायोपयुज्यत इति व्युत्पत्तिबलाजपा प्रतीविरिया।

·. मदारस्तुरोपसई उपप्रमवादः ! शाखान्तरवत् बहुभिर्मेधाषिभिराध्यात्मिकशक्तिसम्प- धियमाणशाखाया उच्छेदासम्भव इति चेत्, न, एकस्य न सकलशाखाध्ययने शक्तिरित्येकेनेवापरैरपि नदनध्ययने शायोच्छेदसम्भवादेकानधीताया अपरा- ध्ययनविपयत्वनियमे मानाभावात् शाखात्वस्येव प्रत्य- पनपा ममतेऽपि विधिपतिपकोऽनुवादः प्रमाप्यमेव कार्यता- बोधावादिनि । न तपामाधनलस्य विधेयत्वयाप्यत्वाद- निामाननवापि विधिकचन मिति विधिगदम्मग्रन्यामदतिरिति पा। तय नतानारत्वात् अन्य प्रयोजनाभावाम नत्तत्करपग- मिनि ना पहनायगादिनि । दमापाततः, वस्तुतमा तथापि गाकर नमाम् अन्यया पतिमाध्यत्येएमाधनववोधोपगमेऽपि सनादमियानन्यचिवम्यानरममात, कपन फारम्स प्रयमेधो पागः मानिटानानुपिन-गिमादतपमानाधिकरमप्रापयादितर- पामा प्रमादितरपनामाधियरपमेन वेदपोधितलान .जमानाधिरान दोधित माति मसाधनं भर. नीति सामारी शानिः रहिये । 'माध्यामिकी गति धारा निदानीमपि मिपिनमापानिदो यामा- ·BES तत्त्वचिन्तामो घशाखावस्याप्रयोजकत्वात् । यद्यपि वेदस इसशाखा- विदेो व्यासादयः सन्येव, तथाप्यध्ययनाभाव एव शाखाच्छेदः । ननु शाखाच्छेदे वर्ण-पदवाक्यहानिश- या प्रत्यक्षवेदादपि वाक्यार्थ-प्रयोगयोरनिश्चये वैदि- कव्यवहारमा लुप्ये तेति चेत्, न, श्रूयमाणमावस्यैव महाजनपरिगृहीतत्वात् तन्मात्रबोधिताङ्गेतिकर्तव्यत- दौनां सत्वात् कथं नदुछेद इत्यत पाह, 'यद्यपोनि, 'अधयना- भाव रति निमित्तमप्तमी उच्चारणाभावनिमित्तक उच्छेद इत्यर्थः, 'वाक्यार्थ-मयोगयोरिति, प्रयोगो मन्त्रादिभरीरं। न च थूयमाण- रूपवाक्यार्यप्रतीतो किं वाधकमिति वायं। तात्पर्याग्रहात् । 'परिग्टहीतत्वं' अध्ययनाध्यापनविषयत्वं, 'तन्मात्रेति यूयमाएमावे- त्यर्थ , 'इतिकर्तव्यता' कर्मपरिपाटी, 'अनुठीयमानत्वात्' कर्मए: क्रियमाणावान्, वांदिहानियहाविरहेणेनि भेषः। यदि वर्ण- पदहानिश्च स्यात् तदा तद्वच्छिन्नख माखालाभावेन तेषां तद- ध्ययनादिकं तन्मारबोधितानेतिकर्तव्यतया कमानुष्ठानच विरुध्ये- तेति भावः । प्रयोगविषयोऽप्येवमेव बोध्यः श्रूयमापमात्रस्य महाजन- परिसहीतवान् अन्यया यदि वर्ण-पदहानिः स्यात् तदा तदव- दावतगुम्बिशानबहवोहिवशाददादान्तरे पत्र वदागमाघ न वत्- कल्पनमत्र तु तत्वन्पवमेवेत्याहुः । विधेयत्वयामिति वदावविवाभा- वात् पम्प प्रदर्षन्तु न तथेत्येव ब्रूमः । वक्षुवोधयोकवादविनामात्र रख नेवि मार। भावावस्खेति, लन्मत इति शेप । निरयो नानुमेयपदार्थ- ·8 . शब्दाप्यतुरीयखण्हे उच्छन्नप्रच्छ ववादः । वैय शिरिनुष्ठीयमानत्वाच सदंर्घनिश्चयात् । न च उच्छिन्नशाखावोधितेतिकर्तव्यताशङ्कया एकस्मिन्नपि कर्मण्यनाश्वासप्रसङ्गा, नानाशाखेतिकर्तव्यतापूरणीय- त्वात् तस्येति साम्पतं, सन्ति हि तत्तत्कर्मणि नानाशा- खाबोधितसकलेतिकर्तव्यतावोधनायैनमेव कालकम- भाविनमनाश्वासमशङ्कमानमहर्षिभिः प्रणीता महा- जनपरिरहौताः मृतयति नानाश्वासः। अन्यथा छिबस्य मन्त्रत्वाभावेन तेषां तदथयनादिकं विरुध्येतेति भावः। नवं उच्छिन्नशाखाबोधितकर्त्तताशझ्या शिष्टानां कर्ममात्रानुष्ठा- ममेव न स्यात् इत्याभवते, 'न चेति, 'अनाश्वासः' निष्कम्पमवृत्त्य- भावः, पूर्व प्रत्यक्षमाखेकदेगावच्छेदेन प्रकाधीनः कर्मलोपः परि- कृतः मन्मनि चिन्नप्राखाबोधितार्थनद्वाधीनः स परिष्क्रियत इति भेदः । 'अनाश्वासः उच्छिवयाखावोधितेतिकर्तव्यतासन्देश नाना- श्वास दनि नेतिकर्तव्यतामन्देह रत्यर्थः, ददमुपलक्षाएं ननाघयो- धितैतिकव्यतयैव मिष्टैरनु छौघमानवान्न सन्देह इत्यपि बोध्यं । अत एव यत्र सनिर्नास्ति नत्रापि न मन्देहः अन्यथोच्छेदानभ्युपगमे सर्वमापानधायिनां भावान्तरबोधितेतिकर्तव्यतासन्देहादिविकर्त- स्थतानियो न स्यादित्यान, 'अन्यथेति, 'नार्थ निश्चय इति ततएवेति- स्थत प्याई, वदत्वं चेति, 'अतएवेन्यस्य विवरण, 'दाधादिति, विप्रियेति, यदि च सामान्यतोऽन्यवमलादिना पछत्वं, यदि वा वावदन्यतमत्वं षेदत्व- समानाधिकरणमिति साधं तदा बाध रव मूल, यहा एवंदस्वरसादेवाह, 'धम्मेति, प्रत्यक्षलादिति, उपनयमादयेदंबोध्यं, तथाच सिद्धसाधनानानु- ·86 तत्वचिन्तामो एकस्य सकलशाखानवगमात् शाखान्तरवोधितेतिक- त्र्तव्यतासंशयेनैकशाखातो नार्थनिश्चयः स्यात् । यतु विभत्त्यादिमत्तत्तत्पपदानां तत्समुदायानाच प्रत्यक्षत्वन्तेपि कश्चिद्वेदः तवायं समुदायो वेद इत्य- निश्चय एव नित्यानुमेयार्थः, वेदत्वं वा तवानुमेय- मिति, तन्न, प्रत्यक्षवेदातिरिक्तवाक्ये तदभियुक्तानां महाजनानां वेदत्वाभावनिश्चयात् । अतएव वेदत्वं तब कर्तव्यतानियो न स्यादित्यर्थः । 'प्रत्यक्षत्वमिति इदानीमपि प्रत्यक्षावमित्यर्थः, 'तेव्वपीति तेम्वेवेत्यर्थ., 'कश्चिद्वेद इति यः कश्चि- वेदम्तवेत्यर्थः । ननु निश्चयो न नित्यानुमेयशम्दार्थ इत्यस्वरसा- दाइ, 'वेदत्वं वेति, 'तत्र' यत्किञ्चिदे, तथाचायमेव नित्यानु- मेयगब्दार्थ इति भावः । 'वेदातिरिक्वेति वेदवेन नियीयमाना- तिरित्यर्थ , 'वाक्ये प्रत्यक्षमिद्धवाक्ये, 'वेदवाभावनिथपादिति, तथाच वेदस्य नित्यलामत्त्वमनायानमिति भाव.। यद्यपि निश्चायक प्रमाणं दुर्वाच्यं तथापि पूर्खपूर्वेपी वाक्यमेव तथेत्यभिप्राय.(९) । मानमिति भार । न च सातावतिपसता, अनपेक्षेति विप्रेषणादित्याऊ । 'नाध्ययनेति यदृष्टदेवध्ययनविषयत्वमिव्यर्थ । 'तदभावादिति, न हि साद- शानुपाविधिए केनचित्तथापाद्यत इति भाव । 'यनभ्युपगमादिति, देव-. दत्प्रभवत्वाद्यनुमापकातिभि सदरप्रसद्रादिति भाव । यद्यपि शब्द. तदुपटीवीयादिरूपदलानुमाने नोकदोषस्तयापि वेदम्य नित्यानुमेयत्व- विश्वख तथावसाधने अर्थान्तरमिति तात्पर्य, इति यारयान्तरम्।

·भन्दायतुरौयखगडे उच्छमछमवादः । BE. नानुमेयं बाधात् विशिष्य पक्षाचानाच धर्मवेदना- जनकावश्च वेदत्वं नानुमेयं तज्जनकात्वस्य प्रत्यक्षत्वात, नाध्ययनविषयत्वं तदभावात्, न जातिरनभ्युपगमा- दिति । "अतएवेति, विवृणोति, 'वाधादिति, 'विभिव्येति, व्याप्यवत्तयेत्यर्थः, कौमच वेदलं तवानुमेयमित्या, “धर्मति धर्मज्ञानजनकत्व मि- त्यर्थः। न च निषेधवाक्याच्याहि नस्य धर्मावोधकलादिति वाच्यं । धर्मापदस्थापूर्वमानपरत्नात् प्रस्थापि निधापूर्वबोधकलात् । न च मानावतिप्रमङ्गः, अपौरुषेयत्वस्य प्रयोगोपाधित्वात् । न च स्तोमे- ऽव्याप्तिः, तस्यालक्ष्यलादिति थेयं । 'प्रत्यवावादिति उपनयसहकारेण मनोवेधलादित्यर्थः, तथाच सिद्धमाधनाबानुमानमिति भावः । 'अध्ययनेनि अदृष्टविशेषजनकाध्ययनविषयत्वमित्यर्थः, यथाशुनस्था- तिप्रमतत्वेन वेदरूपत्वासम्भवात् अध्ययन विषयत्वमात्रस्य प्रत्यक्षमिक- वेन तदभावादित्युत्तरयन्यामङ्गतेय । बाधमाइ, 'तदभावादिति, 'अनभ्युपगमादिति लया गुणगतजातेरनभ्युपगमान् कल-खलादिना जातिमादाचेति भावः । भट्टास्त स्मृत्याचारानुमितो वेदः इदानीमष्यवाथयनगोचरी न त्वन्यति वेदः प्रबुद्ध व न तु नित्यानुमेयो न वा पछन्न- इंयाडः । मदमत् गौरवान्मानाभावाति द्रष्टव्यं । 63 ·४ ताधिनतामयो स्यादेतत् स्मृत्याचारयोर्वेदमूलत्वे तवोच्छेदादिवि- वादस्तदेव त्वसिई, तथा हि वेदसमानार्थी महाजन- परिग्रहीता च स्मृतिः स्वार्थीपस्थित्यनन्तरं स्मृत्यथानु- भावकवेदानुमाने लिङ्गं तथाच प्राथम्यात साध्यमसि- यर्थमुपजीव्यत्वाच स्मृतेरेवापूर्खादिवाक्यार्थवानमस्तु कि वेदेन तदर्थस्य मृतित एव सिद्धेः अपूर्वस्यापि . तटस्थ मते, 'स्यादेतदिति,(९) 'वेदेति वेदसमानार्थकत्वे- नाभिमतेत्यर्थ', 'जिङ्गमिति पचौभूय तदनुमानप्रयोजिकेत्यर्थः, तादात्म्येन स्पतिरेव वा लिङ्गमित्याशय, 'प्राथम्यादिति प्रथम साते सत्यर्थस्य वावग्यकोपस्थितिकवादित्यर्थ , 'माध्यप्रसिद्दार्थमिति साविज्ञान विना मतित साध्यघटकौभूतत्यर्थज्ञानासम्भवादिति भाव । 'नदर्थस्येति दरमाधनस्वादिज्ञानदारा वेदप्रयोजनस्य प्रवृत्यादेरित्यर्थ , किच उतरूपेणानुमितवेदार्थप्रत्यये स्पतिज- भानमात्रस्य जापकत्वेन वेदस्यानुवादकतापत्तिरित्याह, 'अपूर्वस्या- पौति अपूर्वस्य यदि वेदेकगम्याव स्यात्तदा वेदस्य मतितो ज्ञात- माज्ञापकत्व न स्थावचैव, किन्तु शब्दैकगम्यत्वमत 'स्मतितो जातरम' सतिशतमात्रस्य सापकत्वेनेत्यर्थः । ( सटस्य प्रत्यवतिष्ठते, 'स्यादेतदिति, 'तदर्थस्येति वेदप्रयोजनस्य प्रवच्यादेरित्या, वेद विनापि थपूर्वोपम्भिताववत्वव्याधात इत्यत थाई, 'प्रदेवति, न तु प्रददिशेषवदैवेद्यत्व, गौरवादिति भार । ननु वेद ·प्रभातुरोपपणे उपनपपावाद । शब्दकगम्यन्वन स्मृतितामातस्यं चापकत्वेनानुवादक- तापतेय, साप स्मृत्यन्तरादित्यनादिरेव स्मृतिधाराव- श्यकी। अन्यथा मनुस्मृतेः पूर्वतवापि वेदानुमानं न स्यात् । सर्वा च स्मृतिः स्मृतिजन्यवाक्यार्थप्रमाजन्य- त्वेन महाजनपरिरहीतत्वेन च प्रमाणमिति नान्यपर- म्परा, प्रत्यक्षाच स्मृतिः स्मृतिमूलं नानुमिता थनुमि- . उपाधायाम्त ननु मनितो यदि अपूर्वा दिवाक्याजानं तदा अपूर्वया वेदेकगम्यसमाथातमित्यात भाइ, 'अपूर्वस्यापि भन्दैकगम्य- मति, सपा देकगम्यत्वमेव प्रसिद्धमिति भावः । रतीयान. स्वतन्यो प्रन्यः, दूपशन्तरमाइ, 'मानित रतीत्याः । 'अनुवादकतापत्तेति, पेदत्यादिः। ननु वेदमनारेण मम्पादिशातिरेव कथं भवियनि वामप्रयोगं प्रति वासार्थ शानस्य तिलादित्यताप, 'सा ति, प्रक्षयादिकं नासोनि भावः । 'नवापोति नियामुगेयतावादिनम्तवेत्यर्थः, पोतमत्यन्तररभा-- वादिति भावः । नन्वे वेदामूलकत्ये संताप्रामाश्यया स्यादि- स्थत पाप, ‘सा घेति, 'प्रमाणं नियितप्रामाण्य । न चैवं मूलभूतनानाया निकम्पनायेवथा च एकवेदकंपनेर लपीयमोति । विना मूणाभाये गातिरेव ग स्वादियत चाप, 'सा घेति, प्रलयादिक मातीत्यभिमानः । उत्पादकमका प्रामाण्यवाषकमप्याए, 'महापति, यवरमतिातोद्रिया चन् नदा किमपराई नित्यानुमेयवेदेनेत्यत पार, ·तत्त्वचिन्तामणे तवेदवत्तस्याननुभावकत्वात्। वेदार्थस्मृतिताप्रसिद्विस्तु प्रत्यक्षवेदमूलस्मृतिसाहचर्येण भ्रमात् प्रत्यक्षवेदाबोधि- तलोभ-न्यायमूलम्मृताविव तान्त्रिकाणां लिङ्गाभासज- न्यवेदमूलत्वधमाद्दा भवन्ती न सम्भवन्मूलान्तराणां वेदमूलकत्वं कल्पयति । अथ स्मृतिरिव तहेदमूलक- त्वप्रसिद्धिरपि महाजनपरिगृहोता एवञ्च सा वेदमूल- त्वनिवन्धना अविगौतमहाजनपरिगृहीतवेदमूलत्वप्र- घायं। सिद्धान्तेऽस्य बोधवात् । स्टतिरपि नित्यानुमेयैव स्टनिमूल- मस्वित्यत पाह, 'प्रत्यक्षा चेति, कथं ताई तस्य वेदसमानार्थकल- प्रमिद्धिरित्यत आह, वेदार्थति, प्रसिद्धिः' व्यवहार, 'वेदाबोधितेति वेदावोधितार्थकेत्यर्थः, प्रत्यक्षधममुका श्रानुमानिकं तमाइ, "लि- ऐति हतित्वादिलिभामजन्यवेदमूलकवधमादित्यर्थ. । ननु महा- जनपरिग्रहीततया वेदमूलकत्वप्रसिद्धर्भममूलकत्वकल्पनमशक्यमि- ति भरते, 'अथेति, 'महाजनेति, परिग्रहोऽत्र प्रामानिश्श्यो- बोध्या, 'वेदमूलकवेति बेदमूचकवयथार्थधौजन्येत्यर्थः, "अविगीतेति, अविगोतवेदमूलकत्वप्रसिद्धिसात् महाजनपरिग्रहीतवेदमूलकत्वप्र- मिथिलान् इति हेतृदये तात्पर्य, अन्यथा 'पविगौतेत्यस्य वैया- 'प्रत्यक्षा चेति, बर्षि वेदमूखत्वेन महानारा कचं वत्प्रसिद्धिरित्यत- धार, 'देदाति, 'सापति प्रत्यक्षबमामिप्रार्य, 'ममात्' वेद- मुसकत्वममादित्व', 'देदाबोधितत्त्वं' वेदाबोधितार्थत्वं, 'निद्रवि विवादा- स्पदं शुदिर्वेदमूता सतित्वात् रवि ममादिव।। ननु मदिरमेव उन्न ·.शब्दास्यतुरीयखण्डे उच्छमछमवादः । सिदित्वात् प्रत्यक्षवेदमूलस्मृतौं तत्प्रसिद्विवत्, एवं वेदार्थतामसिहिरपि। अन्यथा महाजनपरिगृहीता- नादरे वेद-स्मृत्योरपि प्रामाण्यं न स्यादिति चेत्, न, यूपहस्त्यादिस्मतेस्तव्यसिधी व्यभिचारात, नृतलाभा- दित एव तत्सम्भवात् विचारकाणां विप्रतिपत्तश्च तत्र तत्मसिद्धौ विगानं महाजनानामिति चेत्, पत्तेः, अविगीतलं वेदमूलकवधमानधीनत्वेन मिष्ठनिशीयमानत्व, महाजनपरिमौतत्वञ्च महाजनैनिणेतप्रामाण्युकवमिति बोर्भदः, 'तत्पमिशिवदिति, 'वेदार्थते ति वेदममानार्थताप्रमिद्धिरपौत्यर्थः, वेदसमानार्थतायथार्थधौजन्येनि शेषः । अनुकूलं तर्कमाह, 'अन्यथे- ति, अन्ययेत्यस्यैव विवरणं 'महाजनपरिपहानादर दति) । 'युपेति युपे युपे हस्तिनो बद्धव्या इतिलोभादिमूलकस्मतावित्यर्थः, 'नत्- अमिती' वेदमूलकलप्रसिद्धौ। प्रङ्कते, 'कृति, नत्मम्भवात्' हल्यादेः सातिभावात्, 'विगानं वेदमूलकलप्रमाधौनत्वेन निथयाभावान मा- (१) महाजनपरिमहौतानादर इत्यत्र महाजनपरिग्रहानादर इति पा- ठान्तरं। कुन इत्यत ब्याह, 'मम्भवन्मलेति, तथाचासम्भवन्मलान्तरात्वमेव तत्रोपाधि- रित्याभासत्वमेवेति भावः । 'स्वमिति वेदार्थताप्रसिद्धिा दायव निबन्धना 'तादृप्रवेशधताप्रमिद्वित्वादित्यर्थः, 'अन्यव्यस्य विवरगं 'महाजनपरि- यहाणादर रवि। मभिसन्धिररह, येति, यसम्भवमानान्तरात्मवि- गौतत्वं विचारकाय तत्वेन प्रतिपयविषयलं वा लिइविशेषामिव्याने, 'सोवि, अभिवन्धिमुद्घाटति, 'यचापोति, तथाच खरूमासिद्धिरिति ·५०२ वावचिन्तामणौ अवापि मूलान्तरसम्भवाविप्रतिपत्तेश्च विगानमेव तेषां। अतएव स्मृतीनां न्यायमूलत्वे सम्भवति वेद- मूलत्वप्रसिधावपि न वेदमूलत्वं । न च वेदमूलेय- मिति कृत्वा स्मृतेमहाजनपरिग्रहात् तन्मूलत्वं, वेदमू- नेयमिति प्रथमं ज्ञातुमशक्यत्वात् शक्यत्वे वा किमनु- मानेन । न च वेदमूलत्वेन प्रकारेण महाजनपरिग्रहः, असिद्धे, मन्वादिस्मृतित्वेन पूर्वमहाजनपरिग्रहेणोत्त- मायनिशपाभाव , नेपामिति, तथाच इतवयमेव स्वरूपासिद्धमिति भाव , 'प्रमिद्धावपि' प्रसिद्धिसत्त्वेऽपि। नन्विय स्मतिर्वेदमूला वेदमू- लेयमिति कवा महाजनपरिग्टहीन वादिनि नदनुमेयमिव्यापदतें, 'न चेति, परिय' निश्चय , 'तन्मूलय' वेदमूलत्व । ननु कि वेदमूलत्व तदिशेयक वेदमूललप्रकारकमहाजननिश्चयविषयत्व, वेदमूलकत्वप्र-- कारकमहाजननिश्चयविमेयत्वमात्र वा, श्राद्ये वेदमूलकत्लवदेतदि- त्येव प्रयम् दुर्ग्रहमित्याह, 'वेदेति, प्रायम्ब नदनुमानापेक्षया, नथाच हेतोरज्ञानरूपामिद्धिरिति भाव । अन्यमा निराक- रोनि, 'न चेति, 'परियह, निययमूलवेदकत्वसाधक इति भेष, 'अमिद्धेरिति, तादृमनिश्चयम्यैवाघानन्युपगमादिति भाव । ननु नदसिद्धी प्रामाणनिद्ययामम्भवेन कथ महाजनाना नदयानुष्ठान भाव । धाविगीतत्व वैदानिधित्वमिति नामिद्धिरिदि वाय। वथा मति न्यायादिमूनकालदेम्पसिहो यर्मिचारापत्तः। बलुतोभयोजकत्व गोध्य । सवारुपासिदिमुदाय सहपार्मिद्धमाह, 'न चेति । धाधारेपि ।

·भन्दायतुरोयखरे उच्चनप्रछमवादः । रोत्तरेषां परिग्रहादनुष्ठानाद्युपपत्तेः, एवं होलाकाद्या- चारेऽपि वेदलिङ्गनेव कर्तव्यताज्ञानोपपत्तः किं वेदेन, तदर्थस्य लिङ्गादेवोपपत्तेः। विगौतालौकिकविप- यकशिष्टाचारस्य वेदमूलत्वदर्शनात् वेदानुमाने चावि- गीतशिष्टाचारत्वेन भोजनाद्याचारोऽपि वेदमूलः स्यात, वेदं विनापि तत्कर्तव्यताधौसमभवात् न तदर्थ वेद- वेदमूलकवनिययादेव प्रामाश्यनिश्चय इत्यन श्राइ, 'मन्बादीति, मन्वादिस्मृतित्वेन पूर्वमहाजनपरियण चेति हेतुदयं, अत एव कपिचकारसम्पलितोऽपि पाठः । 'उत्तरोत्तरेषां' महाजनानां, 'परियहात्' प्रामापयनिययात्, मयः स्टतिवदाचारोऽपि न वेद- मनुमापयतीति व्यवस्थापयति, “एवमिति, "होलाकाघाचारेऽपि' होलाकादिक्रियायामपौत्यर्थः, 'वेदलिङ्गेन' विगीतभिटाचारवि- पयन, 'नदर्थम्येति कर्त्तव्यतादिजानदारा वेदप्रयोजनस्य प्रट- यादेरित्यर्थः, 'अविगौतेति, 'अविगौतत्वं वलवदनिष्टाननुबन्धित्वं परदारादिमहत्तौ व्यभिचारादिवारणाय, 'अलौकिकालं मत्यक्ष- ग्रहोतेएमाधनताकविषयान्यत्वं भोजनाद्याचारे व्यभिचारवारणाय, "मिटेति, 'भिरलं दूरमाधनां धमरहितवं चैत्यवन्दनाद्याचारे यभिचारवारणाय, एवमलौकिकत्वविषयमपि त्यन्यतां गौरवा- •दित्यत बाद, "अविगीतेति, 'न तदये वेद इतौति, तथाटा- दमूवलं निरस्थति, 'मिनि, 'तुल्यमिति, नशापाप्रयोजकल मुभवति भाव । सिसाधनमाड, 'यनुमानखेति, 'धन्यपा' सापेक्षयाममाये, .

·वाचचिन्तामो .. इति हापि तुल्यं । श्राचार-फर्तव्यतानुमानयोरना- दित्वेनाचाराणां कत्र्तव्यत्वानुमानमूलकत्वात् नान्धपर- म्परा। न च पूर्वानुमानसापेक्षमुत्तरानुमानमिति स्वतन्त्रप्रमाणमूलकत्वाभावात् सा, व्याप्ति-पक्षधर्माता- सत्त्वेन सर्वेषां स्वतन्त्रममाणत्वात् । नापीतरमामान्या- धीनं सर्वस्य प्रामाण्यमिति न निरपेक्षत्वं, प्रत्यक्षादे- रपि तथात्वापत्तेः । एतेन विवादपदमाचारो निर- पेशाप्रमाणमूलका अविगीतमहाजनाचारत्वात् प्रत्य- बवेदमूलाचारवदिति निरस्तं । अनुमानस्य निरपेक्ष- प्रयोजकत्वमिति भावः । 'नान्धपरम्परेति न भ्रममूलकत्वादेत्यर्थः, 'मा' अन्धपरम्परा, स्वानन्यं हि प्रमारूपे फले जननाये प्रमाणा- न्तरनिरपेरलं, स्वतोऽपि नमामाधानधोनमामायकल वा, पाणं प्रतिपक्षोत्याह, "यानोनि, 'सम्रपामिनि कर्तव्यतानुमानानामि- त्यः, ञ्यं निरस्थति, नापोनि, 'मन्वय' कर्तव्यतानुमानस्य, 'तपालेति साताव्यापत्तेरित्ययः, प्रत्यक्षादिप्रामाण्यम्यापि मम्- मानप्रामाणाधीममिद्धिकवादिति भावः। अधीनस्थापि दुस- मायपि कोयं । 'पवितनि, प्राविगीतं वनवदनियामनुर- मिरमान एमाधना धमन्यत्वं, प्रमापे पले बननोचे प्रमाणभरानपेपनं मातम्यमित्यभिप्रायेणार, 'नुमामति, पतिपाधाममा दम्मत सिरियर प्रामादिक विकिदिवा परिमाया,सायमाश, पधिक्षिपन्यवरा- ·५५ शब्दास्यतुरोयखण्डे उच्छन्नप्रच्छन्नवादा। ममाणत्वात् प्रमाणमूलत्वेनैव हेतोरुपपत्तेः निरपेक्षा- त्वस्य गौरवेणाप्रयोजकत्वाच । न च सापेक्षत्वेन न प्रमाणता, व्याप्त्यादिसत्त्वात् । अन्यथा प्रमाणे नैरपे- शास्य वैयर्थ्यात् । न चाचारे वेदमूलत्वप्रसिद्धस्तदनु- भान, असिद्धेः व्यभिचारादन्यथोपपत्नेश्च । न च वेद- मूलत्वेनैव महाजनपरिग्रहात्तवा, न हि वेदमूलोऽय- नथाच सिद्धसाधनमिति भावः । 'इतो:' अविगीतमहाजनाचारलस्य । 'सापेक्षवेन' पूर्वपूर्वानुमानसापेक्षवेन, 'न प्रमाणता', उत्तरोत्तरान. मानस्वेनि शेषः, अन्यथा मापेचस्य प्रमाणलाभावे, 'नेरयेवस्य निर- पंक्षवविप्रोषएश, प्रमाणपदेनेव मापेवस्य वारणादिति भावः। 'न चेति श्रयमाचारो वेदमूलकः वेदमूजकलमसिद्धबादिनि प्रकारेणैवेत्यर्थः, 'श्रमिद्धेरिति, तादृशप्रसिद्धेरेव तैरनभ्युपगमादिति भावः । 'व्यभि- चारादिति लोभमूलके प्राचारे व्यभिचारादित्यर्थः, अप्रयोजकता- माइ, 'अन्यथेति न्यायादिमूलकाचारवदन्ययोपपत्तेने वेदमूललमि- व्यर्थः। 'परियहात्' निश्चयात्, 'नथा' वेदमूलत्वं, पूर्व पतेः स्मृति- मूलत्वे इदमादितं दादौनामाचारस्यले इति न पौनहाय । पूवें वेदाज्ञानरूपामिद्धिमाह, 'न दौति। ननु वेदमूलकाषप्रकारक- 'निद्धरित्यर्थः, यन्त्ये वाद, 'यभिधारादिति, न्यायादिमूलकाचार इति पोषः। 'धन्यधेति, न्यायादिमूलकाचारवन्मूलान्तरसम्भवात्तयाचाप्रयोजकाल. मिति भावः । मूलवसिद्धिमाप, 'न होति । 'न चेति वेदमूलत्वेन महाजन. परिसहोतोऽयमिति कस्वा महाजनपरिग्रहमानस्यैव हेतुश्वेऽधिकस्य व्यर्थ- ·तत्वचिन्तामो मिति कृत्वा महाजनांनां तत्परिग्रहः, बेदमूलत्वस्य प्रथमं ज्ञातुमशक्यत्वाच्छक्यत्वे वा किमनुमानेन। न च वेदमूलत्वेनेव महाजनपरिग्रहीतोऽयमाचार इति जात्वा तत्र महाजनपरिग्रहः, गौरवादसिद्धेश। पूर्व महाजनपरिग्रहादेवोत्तरीत्तरेषां परिग्रहादनुष्ठानाप- पत्तः। तादृशस्मृत्याचारयोर्वेदमूलत्वेन व्याप्नवेदसिद्धि- महाजननियविषयत्वेन महाजननिययो इतरम् इत्यत आह, 'न ति, 'महाजनपरिग्रह ', परियहे इंतरिति मेप, 'गौरवादिति मूलभूतवेदकल्पने गौरवादित्यर्थ', तथाचाप्रयोजकलमिति भावः । केचिनु वेदमूलत्वेन महाजनपरिग्टहीतत्वस्येव हेतुत्वे दितीय- महाशनपरियहम्य वैयव्यांदित्यर्थ इत्याः । 'अमिद्धेयेति नामनिरायम्वामिद्धेरित्यर्थ । ननु महाजन- महतावक तदिपयवेन कर्तव्यताजान यान मेव च कर्थ म्हात्सम्य कर्तव्यताप्रामाभावादित्यत आई, 'पूर्वति पर्व पूर्वमहाजनाचार- विययापनेवत्यय', 'उत्तरोत्तरेषां परिग्रहादिति उत्तरोत्तरमहा- जनानां कर्तव्यतानिययादित्यर्थ, 'अनुशाम' प्रति । 'नाति प्रविगीतादिरूपेत्यम् । यद्यपि पाचारमले दमामरिन तथापि বাষি, লুপাস মার বয়াল্লাল্লাহুবমিন। মির रिति वेदगुणवधान दिनापि परियोपपलटततोगस्न्यि वदेव स्परात, पति, पम्य प्रतिमाएपादिामाय मात, 'तावृति। বাণিজিহানি বন্ধ বাণীমায়ন হয়নি। - ·५०० शब्दास्यतुरोयडदे उच्चतमच्छमवादः । रिति चेत्, न, असम्भवन्मूलांन्तरत्वस्योपाधित्वात्। अन्वया लोभ-न्यायमूलस्मृतेरपि वेदमूलत्वप्रसङ्गः । अस्तु वा स्मृत्याचारयोरनादित्वं । न चाचारात् स्मृतिः स्मृतेराचार इत्यन्धपरम्परा मूलभूतप्रमाणाभावात् इति वाच्यं । स्मृत्याचारयोरुभयोरपि प्रमाणत्वात् । अन्यथा न ततो वेदानुमानमपौति । उच्यते । प्रलये पूर्वस्मृत्याचारयोरुच्देदात् सर्गादा नित्यसर्वज्ञेश्वरन- गौतवेदमूसात्वं स्मृत्याचारयोः। अन्यथा मूलाभावे- दूषणान्तरदानाय तवायुद्धावितमिति ध्येयं । 'श्रमभवदिति, नन्विदं प्रत्यनवेदमूलकरमतिमूलके माध्यान्यापकं । न च वेद- नदुपजीविप्रमाणातिरिक्षाप्रमाणमूलकत्लमर्यः, साधनयापकालादिति, मैवं, साधनव्यापकतासंशयेन मन्दिाधोपाधिलसम्भवात् प्रत्यक्षवेद- मूलकवं वा तस्यार्थः, 'अन्यथेति अलौकिकत्वं विहाय अविगीत- महाजनपरिग्टहीतमतिलेन हेतल इत्यर्थः, पूर्वपूर्वसा तेरुत्तरोत्तर- स्मृतिरिति पूर्वमुक्तं दानौमाचारात् स्मतिः स्पतेराचार इत्याच, 'अनु वेति । नैयायिका समाधत्ते, 'प्रलय इति, 'वेदमूलत्वमिति वेदजन्यज्ञानजन्यवमित्यर्थः, नदानौं सत्याचारान्नरोरभानादिति भावः । . ननु मन्त्रादौनां पूर्वसर्गानुभूततत्तदर्थरमरणादेवाचारादि- मातिराधार प्रया, 'यस्तु पति, 'उच्छेदादिति, गियानुमेयवेदयादिमते. सौदं बोध्यं । 'मन्वादोगामिति तथाच सत्यशीलतिरेव तन्मूलम अधः। 1 ·तत्त्वचिन्तामयो नान्धपरम्पराप्रसङ्गः । न च मन्वादीनामतीन्द्रियार्थ- दर्शित्वं, तदुपायथषणादेसदानीमभावात् । पूर्वसर्ग- सिसवनमन्वादय एव ते इति चेत्, न, प्रमाणाभा- वात्। स्मृत्याचारयोः प्रमाणमूरात्वमेव तत्कल्पकमिति चेत्, न, प्रतिसग तेयामन्यान्यत्वकल्पने गौरवमित्ये- कस्यैव नित्यसवजस्य कल्पनात् । न च स्मृतय एव तत्प्रणीताः, तासां मन्वादिक्कत्वेन स्मृतौ बोधनान . रुपपने कि वदेनेत्यत आह अन्यथेति मर्गादौ आचारादिजनक- नज्ञानस्य वेदजन्यवाभावे इत्यर्थ , 'मूलाभावेनान्धपरम्परेति तस्मिन्नजाते अनाश्वासप्रमशः रत्यर्थ, वेदमूलकत्ल तिमूलकत्व- मियाचारमूलकवादिजानानामेव विशममूलबादिति भाव । 'न च मन्यादीमामिति, तथा प्रत्यवमूलत्वात् तस्मिन् जाने नामा- मानपति भाव । 'पूनमर्गति पूर्वमगमबंजत्व-वर्तमानयोगा- धर्मनित विश्वविषयमाक्षात्कारवन्त इत्यर्थः, 'प्रमाणाभावादिति मम्यादीनां मन्यावे इति मेप । नेपा' मन्यादौना, 'नित्य- पायेति नियमविषयक ज्ञानवत कल्पनादित्यर्थः, तरचनादेव भगांदी पायापाराविति भाव । तत्प्रणीता' ईयरप्रणीना, नयाच कि पेदनेति भाव । 'मताविति "वकारो धर्ममावा मनु- 'एकम्पति, नयाप मवादोमा यति शाम्दसम्बंपिकास विषय भाषा| हासमिति, 'मवादिवि "बहारो धम्ममाखet ·मन्दायतुरीयपणे उच्छनपच्छमवादः । ५० स्मृतावेव स्मृतीनां वेदमूलत्वस्मरणाच । एवञ्च स्मृत्या- चारयोर्महाजनपरिग्रहादेदमूलत्वसाधकमपि भग- वति प्रमाणं । अतरव "प्रतिमन्वन्तरञ्चैपा श्रुतिरन्या विधीयते” इत्यागमोऽपि । एवञ्च पूर्व प्रत्यक्षमूलावेव स्मृत्याचारो, अग्रे च कालक्रमेणायुरारोग्य-चल-श्रद्धा- ग्रहण-धारणादिशकरपरहरपचीयमानत्वात् तदध्य- यनविच्छेदेन शाखाँच्छेदात् स्मृत्याचाराभ्यामेव कर्त- विष्णु-र्थमोऽङ्गिराः" । इत्यादिनावित्यर्थः, 'सनावेवेति "यः क- यित् कस्यचिद्धामी मनुना परिकीर्तितः । म मर्दोऽभिहितो वेदे" रत्यादि गतावित्यर्थः, 'भगवतीति परम्परया भगवति प्रमाणमि- त्यर्थः, 'ऋतरवेति यत एवं प्रलये विच्छेद भगवता वेदः प्रणीयते अतएवेत्यर्थः, 'उपसंहरति, 'एपधेनि, 'प्रतिरिति, भानुपूादि- विमियम्य वेदम्यानुमातुमसक्यलात् तस्याननुभावकलादिति भावः। नधिदानोमाधारकिशानादेव प्रशत्तिताई भगांदावपि तथा- ·- तत्वधिनामयो व्यतामधिगत्य प्रतिः। नन्वेवं स्मृतिरस्तु वेदमूला मङ्गलाद्याचारस्त्वीश्वरादेव भविष्यति घट-लिप्यादि- सम्प्रदायवदिति चेत्, न, बहुव्यापारघटितस्य तत्तदा- पारस्य गुरुत्वेन मङ्गलमाचरेदित्यादिवाक्यस्यैव ला- घवेन कल्पनात् । न च मङ्गलादिपदशतिग्रहार्थमा- चार श्रावश्यक इति वाच्या स्वर्गादिपदवद्वाक्यार्थे त- दुपपत्तेः । अतएव यच वचनमाचात् परप्रतिपत्तिस्तव स्विति महते, 'नन्वेवमिति, 'महन्नाद्याचार' श्राद्यमङ्गलाचार:. "बरेति ईश्वरस्याचारादित्यर्थः, 'घट-लिप्यादीनि, यद्यपि स्मति- रप्याचारवदोवाधारमूला भन्भवति तथाप्यदृष्टार्षकहतेदमूलक लानुरोधेन रमती नामरितं । 'वजयापारेति वाक्यापेक्षया बह- तरकायादिव्यापारमाध्यस्थेत्यर्थः, 'तत्तदाचारम्येति पूजादिरूपमङ्ग- सादि कियाया रत्यर्थः, 'महासमिति, तानुपूर्वी विशेषोऽविवदितः तदनुमानमासम्मवात, 'प्रक्रियार्थमिति, ईयर स्टेव प्रयोज्य - प्रयोजकदेई परियन प्रथम मप्रियाकलादिति भावः । 'खा- दिपवदिति, यया स्वर्गादिपदप "यन दुःन मम्भिवमित्या- दिवाकासम्म महिपहस्तथा माम्सादिपदमापि तदपपत्तेरिति, तपार पायपदकोभूतम्य मकिपा प्रकारान्तरादिति भावः । मासपदं मनि-तत्यादिपरं, अतएवेति यत एव यापारापपया (1) মাদানি নিৰিবি, বমি বাবা, मिमा, यव रोमानुपवियप एर पदक हनुमामिति । 'जति हाबादेशमा पावर रस्त्वाच। मदय सम्य ·शब्दास्यतुरौयखाड़े उच्छन्न प्रच्छन्नवाद ! नाचारः परीक्षकाणां, तस्य च वेदत्वं नेश्वरप्रणीतत्वेन शनिग्रहणार्थतवचने व्यभिचारात्, किन्तु तादृशा- चारस्य वेदमूतत्वनियमादिति। स्यादेतत्, मलये सत्येवमेव तत् स एव तु नास्ति प्रमाणभावात् इति वाक्यस्य लघुवमतएवेत्यर्थ , 'परोक्षका' पण्डिताना । मर्गादौ स्मत्याचारान्यथानुपपत्त्या मूलभूत मिथ तम्य वेदत्वं कुतः ईश्वरप्रणीतत्वम्य शक्तिपदार्थतवचने व्यभिचारादित्यत श्राह, 'तस्य पति, 'तदचन रति पटमानयेत्यादितदाक्य इत्यर्थः, 'किन्त्यिति, ददमुपजतप तस्य ईश्वरजानजन्यवादेव भब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानजन्यत्व दृष्टार्थकत्याभावादेव मत्यन्नदल तथाच किमपर भागात वेदवे इत्यादि द्रव्यं । 'प्रन्नये मतीनि काले कार्यद्रव्याधिकरणभेदे सती. त्यर्थः, "एवमेतदिति, 'एतत्' अष्टकादिवोधक स्मृत्यादिक, 'एव' वे- दमूलमित्यर्थः, 'म एवं' काले कार्यद्रव्याधिकारणभेद एव, यथाश्रुते . कल्पनं तथापि तस्य वेदत्व कुल इयत याद, सम्य चेति, 'वचने' घट- मारयेत्यादो, 'किन्विति। न घामाययोजक तथाच किमाएक- तरधनवत् वन्मूच वदाकस्यापि वेदत्व मास्विति वाच्य । शब्द तदुपभोवी. न्यादिलक्षमावानात्वेन ३म्य वेदत्वादन्ययाश्वमेधन पतेत्यादेरप्यदल- 'या सारिति भाव । उपोद्घात सहविमाध, 'स्वादेतदिति, 'काले युप- अक्षयं कायोपाधि दिशुपाध्यादिकमपि बोध्य । एतच्च घटप्रागभावस्थाकाश- यभितया अर्थान्तरमा भदिति बाधम्मोरणाय, वेन कार्ययाधिकरणा- र काहयाधिकरमभिमत्वस्य विदितवान् कपालम्यातयात्वात् पक्ष.

·५१२ तावचिन्तामो घेत, न, काल-कपालांन्यात्तिघटनागभावः कार्यद्र- व्यानाधाराधारः कार्यद्रव्यानधिकरणकार्याधिकरण- मिद्यसिद्धिव्याघातात् । तथा कालो न कार्यद्रव्यानाधारः नदना- प्रमित्यविषयत्वादिति फलितं । अत्र सुखादिमिद्धिमाह, 'काल- कपान्येति, कार्यद्रव्यानाधारलं कार्यद्रव्यानधिकरपति तथाच कालादेः मौरालोकादिकार्यद्रयाधारत्वमामान्याभावेन तत्ति- धभतारलेन तादृशकालसिद्धिरिति । न ध दिमाान्तरं तादृशकालासिद्धौ दिशोऽपि नाइप्यासिडे, दानी कापि दिक् सकलकार्यद्रयशून्या, वयाच तादृशकालावच्छेदकत्वनैव दिशोऽपि ताइप्यसिद्धिरिति तत्सिजिर- प्रादेव। न च भूतनादित्तित्वेनार्थान्तर, घटप्रायभावाधिकरणीभूतभूतलादे. कार्ययाधिकरणवनियमात् प्रागभावस्य प्रतियोगिसमानदेशत्वात् । न च कालस्यापि कार्यदयाधिकरण वन तमित्वाभावादाध इति वाथ। पखण्दस्य तयावेऽप्येक कालोपाधि तथालेन बाधाभावात् । घटप्रागभाव एतत्कालीन घटम्य भागमाव तेन शत्तमनयमिडि, अतएव प्रागिन्यपि, एकदेव सर्व मनायनाम रवि मतेनेद । वैपित रतन झातिल कार्यव्ये विय समित्यातुः । पतएव खगइप्रमयसिद्धये दितीयसाध्ये कार्याधिकरण- पदं तम्य खयरमलयपदार्थस्वात् । यत महाप्रलयेणायां नारवारकाप 'ति, सम, पागमावस्य महामनयतिलामावादेर तदमम्भवात्, का. योधिहरसावध भावकाधिकरयस्य, 'भावत्वादिति । मन्धि कार्य याधिकरणान्योन्यामारे यभिचारि बन्योन्याभारम्य प्रतियोगिता पानमानाधिकरण सत्र मादासावादिति चेग, म, नमापि कार्य: प्रदाधिये सियायिक्तिका साबेन पक्षमालार पन्या Hिun पापाता।

·शब्दाख्यतुरौयाखडे उच्छन्नप्रच्छन्नवादः । बमादावार्थान्तर स्थादिति तवृत्तिले बाधस्सोरणाय पचे 'कास- कपालान्यातिरिति, काल-कपालान्यावृत्तिवञ्च स्वप्रतियोगिधम वाधिनि वृत्तावपि नाथामिद्धि। यद्यपि कपालथापि कालोपा. धितया कालान्याहत्तौत्यावश्यक, तथापि भब्द एवं कालोपाधिरि- नि निकृष्टमतेनेदं, कपालपदश्च स्वप्रतियोगिसमवायिपरं, तेनो- दामोमताभकपालान्तरसिया नार्थान्तरं । घटधंसप्रागभावे पाध- वारणाय घटपदं, घटप्रागभावलावच्छेदेन । कार्थद्रव्यामधि- करणदृत्तिलमिद्विरद्देया तेन भाविप्रलयसिझा नार्थान्तरं, 'स- प्रसयमाधमादित्यनुपदं वक्ष्यमाणतया प्रस्थानमानस्य वृत्तमखय- साधकमात्, खण्डप्रलये कार्यगुणादिसलान्महाप्रलये भागभावा- संस्थात् समते बाधवारणाय माध्ये द्रव्यपदं । न चैवमपि तदानों ब्रह्माण्डान्तरे कार्यद्रव्यमत्वरवाधः युगपत् मज़ब्रह्माण्डमलयाभावा- रिनि बाच्या कार्यव्यस्य एतद्ब्रह्माण्डौथषेन विशेषणात्। यस्तम- रानी ब्रह्माण्डान्तरसते मानमेव नास्तीत्यनेनैव नदभावस्यापि साधनात् । कार्यद्रव्यानधिकरपलध सम्बन्धसामान्चन भो, अवधा मंगोगेन समवायन या बाधिकरणलोको सृष्टिकालौनसन्दाहा- मककाचत्तितया सिद्धसाधनं, कात्तिकसम्मन्धेन नदुको बन्ध- मात कामोपाधित्वानकीकर्वमते कपामन्तितया मिसाधना- पो.। वृत्तिलच प्रतियोगिसमवापिनि यादृनविशेषनाविशेषेष भागभावस्तामविशेषता-काधिकान्यतरसम्बन्धेन विवचितं, अन्यथा काधिकसमम वृत्तिवाभिधाने तस्यैव प्रागपि, संयोग समवा- भाभ्यो नदभिधाने प्रागभावस्य पदले नाभापते, सम्बन्धधामान्येन CS ·तत्त्वचिन्तामणौ नदभिधाने विशेषताविशेषणकाशादित्तिलमादायार्थान्तरना- पत्तेः पयोकान्यतरसम्बन्धन काल-कपाखान्यावृत्तिलस्यैव पविये- पणत्वात् । न चैवमपि कथं प्रलयसिद्धिरिति वायं। कपालस्य कार्यट्रव्यानधिकरणभिन्नत्वसम्भवात् पक्षधर्मनाबलेन कालस्यैव ता- दृयस्य विद्वेः । न च काचभिवदिग्विषमिझार्थान्तरं, नदन्यावृत्ति- स्वविशेषणेनैव नदारणादिनि । नन्वत्र महाप्रस्तयपूर्वक्षणावृत्तिल- मादायार्थान्तरं प्रचये ट्रव्यगुणादीनां क्रमेण नामाभ्युपगमात् नत्- पुर्वक्षणम्यापि कार्यद्रव्यानधिकरणत्वात् । न प प्रागभावस्य तदु- भयरत्तिलवाधादेव नार्थान्तरमिति वायं । गरुण तस्याविना- मिनोऽभ्युपगमादित्यस्वरमात् माध्यान्तरमाद, 'कार्य्यद्रव्येति, उक- रोत्या महाप्रलयं तत्पूर्ववणधादाय अन्तरवारणाय ‘कार्याधि- करणेति, 'कार्यपदश्च अविनम्यदवस्यविनाभिपर, वेन ध्वंसं विनम्य- दवस्यगुणादिकं वादाय न तद्दोपतादयं । मेषं दर्मितदिमावमेयं । मित्रानु मागभावस्थ महापचय-तत्पूर्वहात्तिववाधादेव पूर्वसाध्यापि महाप्रलय-तत्पूर्वक्षमादाय नान्तरं किन्तु कार्य- द्रव्यानधिकरपवविभिटकायाधिकरपत्तस्यैव पप्रचयस्य सा- प्रख्यत्वरूपतया तत्साधनाय दितीयमाथ्याऽभिधाममित्या प्रागभारण्य महाप्रलय-तत्पूर्वक्षणवृत्तिवे साधनात् काप्द्रग्यानधिकरण पनि प्रागभावतस्येव एउपचयत्वरूपतया पयोगस्य पपप्रायनानात्मकत्वादिनि । " तम्मादानपावरमयपदातया तलमाधवाय शित. भामा कार्यति माह मिय। - तदमत् ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे उच्छनछन्नवाद । પૂર वृत्तिर्वा अभावत्वात् आकाशवृत्त्यन्योन्याभाववदिति न च कार्यद्रय्यानधिकरणान्योन्याभावादी कार्यद्रव्यानधिकर- पालप्रमाविशेथ्यलाधिकरणान्योन्याभावादी च व्यभिचार इति वाच्य। प्रलयकालेऽपि कालिकसम्बन्धेन तेषामन्योन्याभावसत्त्वात् दैशिक- विशेषणताविशेषेणैव प्रतियोगितावच्छेदकान्योन्याभावयोर्विरोधात् । न च द्वितीयमाध्ये महाप्रलयात्मकध्वये महाप्रलयायवहितपूर्व- तिपदार्यध्वंसे व व्यभिचार इति वाच्यं । एतत्कालौनाभावलस्य नत्र हेतुत्वात् । न च तन्मते व्यर्थविशेषणत्वं महाप्रलयानगीका- रादिति वाच्यं । स्वमते च तदभावात् । 'आकाशेति, साध्यमत्त्व- प्रदर्शनायाकामहत्तियोपादानं, नचोपलक्षणं प्राकामवृत्तियन्दमाग- भाववदिनि च दृष्टान्तान्तरं बोध्यं । न चाकाशस्य मौरालोकादि- कार्यद्रव्याधारतया दृष्टान्तासिद्धि रिति वाचं । तथा प्रतीत्यभावेन तस्य तदाधारलामिद्धेः कार्यद्रव्यमयोगितामात्रेण कार्यद्रव्याधारले बेपरोत्यस्यापि दुर्बारलापत्तेरिति भावः। 'सत्तालयमाधनादिति वृत्तपत्यत्वेन वृत्तालयसाधनादित्यर्थः, घटप्रागभावत्वावच्छेदेन कार्यद्रव्यानधिकरणवृत्तित्वस्य वृत्तपतयं विनानुपपत्त्या पक्षधर्माता- मचानमवयवरूपेण नसिद्धेः, वृत्तपञ्च नेतरसांव्यवहितपूर्व- बर्तिवमपि तु तत्सर्गपूर्ववर्तिवमाचं तेन घटप्रागभावलावच्छेदेन वृत्तासयत्ति न पाधितमिति भावः । भाविसईयघटप्रागभा- सापि वृत्तपतयमादायेव कार्यव्यानधिकरणत्तित्वमभवेन घट- मागभावपरकानुमानाच भविश्यत्प्रलयत्वेन मिद्धिसम्भव इत्यतो .

·तावचिन्तामयो रत्तालयसाधनात । एवमेव घटध्वंसं पक्षीकृत्या- गामिप्रलयसाधनं । यहा घटः कार्यद्रव्यानधिकरण- वं पचौत्य भाविप्रसय माधयति, "एवमिति, अप कार्य- द्रयानधिकरणकार्याधिकरपतिलं सायं, प्रथमसाध्ये महाप्रलये- नार्थान्तरापत्तेः पवे घटपदं तत्कालीनघटपर, चनो न परम- बसे बाधो न वा बत्तपतयेऽन्तरं। न चैवमपि महापचयपूर्वदणेन सिद्धमाधनं प्रनये ट्रव्यायादीनां फ्रमेण नामाभ्युपगमादिति वार्थ । कार्याधिकरपनं हि विनम्बदवस्यविमम्प्रधिकरणसं सवालदृष्टाधिकरणलं वा । न वं श्वाकामवृष्यन्योन्याभावस्य कथं इशान्त पाकामधाराधिकरपवाभावादिति वायं। पद प्राधिकरणान्यस्यापि प्रकते दृष्टान्तवराभवात् । एतत्कालौनपदार्थ- प्रतियोगिकवच तो विशेषणं देयं अन्यथा प्रभावसमारय मा- प्रषयाव्यतिपत्पियपदयमे प्यभिचारापत्तरिति ध्येयं । 'पा- गामिमतपसाधन मिति भाविपचयन भारिमचयमाघनमित्यर्थः, एनकासोनपटयो कार्यद्रयाधिकरपकार्याधिकरपतित्वम्य भाविप्रसपं दिनानुपपाया पचधर्मतापपाभाविप्रनयनेन भाविपक्ष- पपिद्धिरिति भावः । प्रकारान्तरेषागामिरसय माधपति, पति, समन्दोधाभारम्प प्रतियोमितावादविरोधानममाति, . बावि मराUिRNA ति तोदमान शतमा दम वरपिपरा बाराधिकरदादोबामा विनोबा Margarfvereतारमा बाद ·प्रादायतुरीयखम उपवप्रच्छन्नवादः । कार्याधिकरणत्तिध्वंसप्रतियोगी कार्यत्वाच्छन्दवत् । "घट" एतत्कालौनघटः, श्रुतो न महाप्रलयाव्यवहितमर्गन्तिघटे बाधः, काजकपालान्यवृत्तिध्वमाप्रतियोगित्वेनापि घटो विशेषणीयः तेन दिगाकामादितिवेन नार्थान्तर, महाप्रलयेनार्थान्तरवारणय माथे 'कार्याधिकरणेति, कार्यपदमविनम्मदवस्थविनाशिकार्यपरं, नेन विनम्यदवस्थकार्यमादाय न नहोषतादवस्यं, न वा महा- प्रलयाव्यवहितमाकालमादायार्थान्तरं, तत्ममवेतगणनागादृष्टादि- नाभयोर्युगपदेव स्वीकारेण तत्काचस्याविनण्यवस्थेनाधिकरणखा- भाव्यात् प्रागभावोपादानेन भाविप्रलयमिद्धिरतो "वमेतीति भावः । 'कार्यवादिति एतत्कालीनभावकार्य्यवादित्यर्थः, तेन ध्वंसे महाप्रलयाव्यवहितसौं यकायें न व्यभिचारः। अतीतानागत- तया कामतिलेऽपि देशतया काणे वाधिकारणं कास्तु कालभिन्न इति प्रतीत्यापत्तेः । नन्वेतदेव कथमिति चेत्, न, यनन्यगया वृत्तिमेदेन तथा- भ्युपगमादित्याहुः । द्वितीयसाध्ये त्वभावत्वमनाद्यभावल्वमतएवान्योन्याभावत्व- पर्यन्तमुक्तं दृष्टान्ते, तेन महाप्रलयाव्यवहिवपदार्थबसे न व्यभिचारः । कैचित्तु एतत्कालीनामावत्यादिन्धन नात्पर्य्यमित्याः । न चाफाशस्य सौरा- मोकादिकार्ययाधार तथा दृशान्तासिद्धिरिति वाच्यं । तथा प्रतीवभावेग तस्य वदधिकरणत्वानुपपत्ते, संयोगितामाण तधात्वे वैयरीत्यापतेरिति भावः । प्रवङ्गादाइ, 'घटध्वंसमिति, न च रखत्कालौगद्रव्यनाशकानेना- यन्तिरं व्यगुणादौना प्रमेण माशादिति वायं । सूक्ष्मकालोपाधिभिमत्वेन कार्याधिकरणवस्य विशेययात् पुगप्रदेव बर्वनाश इत्यन्ये । स च महा- प्रनयायहितष्टिकार्यध्वंसे व्यभिचारा, एतत्कासोनाभावत्वादिन्यत्र वात्ययात् । 'काति, मूर्बबन मशाप्रखयपूर्वक्षणेनार्थान्तरं, 'कार्यत्वात्' ·पूर. वायचिन्तामणौ वत्। सर्वच पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नं साध्यं प्रतीयते इति एककाले शून्यता लभ्यते । न च पवनपरमाणू- नामपि पक्षत्वेनांशतः सिद्धसाधनं, पक्षधर्माताबललभ्य- कावच्छिन्नत्वात् द्रव्यत्वादिति यावत् । न प साध्यस्य केवलान्वयि- तथा प्रमेयत्वादित्येव कथं न कृतमिति वाच्यं । तस्यापि हेवन्तर- बात । न च महाप्रलयगादायार्यान्तरं, अदृष्टाधिकरणलेम पचता- वच्छेदककालविशेषण, कालपदश्च स्थलकालपर सेन तादृश- हणमामिद्या नार्थान्तरमिति मन्तव्यं । 'मर्दबेति, बाधादनक- नारदमायामिति शेषः । 'एककाले' एककालावच्छेदेन, 'पवन- परमाणना' नरपवनारम्भकपरमाणना, 'अंशतः सिमाधनमिति, तस्य दृष्टान्तवान् अपरत्वे प्रलयामिद्धिरिति भावः । उद्देश्य- प्रतीतेरसिद्धेनींशत: सिमाधानमित्याह, 'पति एककालावकि- अमाध्येत्यर्थः । ननु मा भूत् पिसाधनं नथापि कप तस्य दृष्टा- बामाध्यतत्त्वमिवि वायं । प्रदवघटादायपि कुम्भकारादिविषप्रयोज्य- माविसम्भवेन नत्र वापि अभिधारा । केषिक्षु कादितावच्छेएक- धम्मवादित्य, धनादित बनातीयवयाप्यप्रागभावप्रतियोगिता मित्या 'एककालोना इति, स्पर्धवन्त इत्यपि पूरणीयं, अन्यथा मनधि यस्पर्शवति आधारते, 'उपादेयपदस्य सोमादेयनयमलादपथा बाधा- पत्तेः गुयादिक्षाचात् अन्योपादेयम्न्यवाभावाच, शून्यपदस्य कादाचित्- ক্ষামলা, অহৰ ‘আংশকলাকিকি ইনুষ, অশ্ব শাহি व्याघेर फियेतेति भाव । कार्यसमानकापोरतापप्रवन्धकादाचित्- समाप साप देन र समस्येवस्वत 'रमता' ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे उच्छन्नपच्छन्नवादः । ५२१ साध्यामतीतः, अभेदानुमानपंच पक्षस्य दृष्टान्तत्वा- विरोधः। यहा परमाणवः कार्यद्रव्यानधिकरण- त्तिकार्यवन्तः नित्यदव्यत्वात् श्राकाशवा, भूगोलक- नालं परस्य दृष्टान्तलविरोधादित्यन पाह, 'अभेदेति धूमवान् पनिमान् शलोकात् यथा महानममित्याद्यनुमानवदित्यर्थः, नि- चितसाध्य-साधनवत्वं हि दृष्टान्तवप्रयोजकं न तु पक्षान्यत्वम्पीति भावः । 'परमाणव इति, यद्ययेकपरमाणुपदत्वेऽयुद्देश्यं मियति तथापि सर्व एव प्रलये दोधूयमानाः कार्यद्रव्यविरहिण एव विठन्नि दति बोधनाय बहुवचन, 'कार्येति, परमाणना कार्यद्रव्यानधिकर- पात्वाभावात् तादृशकालमिद्धिः, अच दिगन्यवं कार्यद्रव्यानधि- करणे विभेषणं तेन न तादृमदिभार्थान्तरं न तु परमाखाकाश- संयोगमादाय मिद्धमाधनं, दितीयकार्य्यपदस्यकाश्रितकार्यपरत्वात् अतो न समादाय महामलयेनाप्यर्थान्तरं, "नित्यद्रव्यत्वादिति, कपालादौ व्यभिचारवारणय 'नित्येति, गुणदो यभिचारवा- रपाय 'ट्रयति । न वेवरे यभिचार इति वाच्यं । नित्येऽपि - दत्यममवाधिकारणत्वात्, अन्यथा उमाध्याभावदति मन प्रमलो व्यभि- घारापचे, 'सर्वप्रेति, यथा तथोक्तमभुमानप्रकाशे । 'न चेति, व्यपक्षवे- ऽपीछयो सिद्धिरिति भावः। उद्देश्यपतीत्यविनायतः सिद्धसाधनमित्याह, पनि, 'यभेदेति, निश्चितसाध्यवत्त्वं दृशान्तत्वे प्रयोजकं न तु पक्षान्य. यमपौवि भाव ! 'परमायव इति, अत्रैव पार्थिवपरमायुपक्षवेपोसिद्धि रिति बोध्या चत्र 'कार्यवन्त इत्यर कार्ययदमयासन्यरतिभावार्थपर 86 ·पू२२ तत्त्रचिन्तामणे सन्तानोऽयं भूगोलकसन्तानानधिकरणत्तिध्वंसप्रति- योगी कार्यत्वात् घटवत् । यद्दा एतत्कातिरिक्तानि कान्निकाधारत्वाभ्युपगमेन तथापि माध्यमत्त्वादिति भावः । ईश्व- रान्यवेन आत्मान्यचे वा विशेषीयं दति कथिन, नदमन, परमा- पावेत व्याप्यवामिद्यपसियोरन्यतरापत्तेः । कंचित्त कार्यद्रव्यामधिकरप्रवृत्तिस्पर्भववृत्त्यनेकाथितान्यभाव- कार्यवच माध्यत इत्याकामेश्वरवृत्तिवादिकमादाय माध्यमवान यभिचारः माध्ये चोपरनकविशेषणं न दोपायेत्याहुः । 'भूगोलेनि, 'भूगोल' ब्रह्माण्डं, यणुकं वा, 'सन्तानः' समूहः, इदञ्च स्वरूपकथनमा प्रत्येकपचतायामप्णुदेश मिद्धेः । 'कार्यवात'' रदानीन्तनभावकार्यत्वात, तेन चरमसत्पन्ने ध्वमे न व्यभिचारः । "एतदिति, क्रियत इति कार्यट्रयं, न तु स्पन्दः, प्रलये परमाणा- कर्मणमभ्युपगमात् । यद्यपि कर्मत्वावच्छेदेन यत्किचित्काति- बधकत्वमाधनेऽपि उद्देश्यचिद्धिर्भवति, नयापि पक्षानिरिक्रम्येव तेन परमारवाकाशसंयोगादिना न सिरसाधन न वा महापनयेनार्यान्तरं । कपालादो व्यभिषारादाइ, 'नियेवि, गोत्यादौ व्यभिचारादाह, 'दयति, न चेश्वरे व्यभिचार, तदन्यत्वेनापि विशेषणाद । वस्ततो 'भावपदं न देयं, 'कार्यपदं जातिमत्पर, तथाच ज्ञानादिकमादाय ईश्वर साध्यसत्वान्न व्यनि- चार । भावकाधिकरणाचमपि कार्यव्यानधिकरण विशेष यतो महा- नयकालीनगुणमादाय नाथांन्तरमिति । 'भूगोलकेवि, व्यवयवानामावापो. झारेय भूगोलकस्थाना नामादर्यान्तरमियत उक्त सन्तानेति, कार्याधिक रयत्वमपि विशेषणं देयं तेन महामनयेन नार्थान्तर, कार्यत्वात्' भाका .

·शब्दास्यतुरौपखण्डे उच्छवप्रच्छमवादः । ५२३ कर्माणि एतत्प्रतिवन्धकप्रतिबध्यानि कर्मत्वात् एत- कर्मवत् । न चात्र व्यभिचारशझा, सर्वेपामेवंरूप- वादनेवम्भावे च स्वभावप्रच्यवात् । अन्यथा निय- दृष्टान्तवमित्यभिमानेन एतत्कर्मातिरिकानौति पक्षविशेषणं, "एतत्प्रतिबन्धकेति, एतावता पक्षधर्मवायलात् मकलकार्थद्रव्यमति- बन्धक एकः कालः सिद्धातोति मिश्राः, तदसा, एतावता सकल- कार्य्यद्रव्योत्पत्तिप्रतिबन्धकमसिद्धावपि कार्य व्यानधिकरणकाला- मिद्या प्रलयासिद्धेः तदानों द्रव्यानुत्पादेऽपि उत्पन्नद्रयाणां मत्वे बाधकाभावात् । वस्तुतस्तु “एतत्कर्ममतिवन्धकत्यस्य एतत्कनिधि- 'करणकालेत्यर्थः, तत्प्रतिवध्यत्वञ्च कालिकविशेषणतया तनिधान्यो- न्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं, एवञ्च सकराट्रव्यानधिकरण एक: काल: प्रसिद्ध इति तत्त्वं । 'न चात्रेति. 'सर्वेषामिति सर्वेषामेव हेदनां, ‘एवंरूपत्वात्' भाध्यायभिचरितलनिश्चितत्वान्, 'श्रनेव- मावे' माध्ययभिचारित्वे, 'खभावः' अनौपाधिकलानुभवः, 'प्रत्य- वान्' प्रच्यवापत्तेः, नयाचानौपाधिकलमेव व्यभिचाराभावनिशाय- वात्, ‘एतस्कम्र्मति, यत्र प्रतिबध्यत्वं प्रतिवन्धखरूपयोग्यत्वं बोध्यं वेन जनिवेन भागेन नरेऽपि कर्मणि साध्यसत्त्वान्न बाधो व्यभिचारो वा, तथाच 'पक्षधर्मनसावलेन सकलकम्मप्रतिबन्धकनया एकः कान्तः सिध्यतीति भावः । म च कर्ममत्वमेव पक्षतावच्छेदकमरुिति वाय। पक्षान्यखेव दृष्टान्तापमिति- मतेनोकलादित्येके । व्याप्तिग्रह एव साध्यमिचिपसङ्गादिव्यमरे! 'एवरूप. त्वादिति एतप्रतिबन्धखरूपयोग्यत्वादित्यर्थः। 'सभादेवि, कर्मतावच्छे?

·५२४ वत्वचिन्तामो .. मेऽपि नियमान्तरापेक्षांयामनवस्थितेः। आगमोऽप्य- मुमेवार्थ संवतदौति कृतं प्रसक्तानुप्रसत्या ।। कमिति भावः । ननु निरूपाधिरव्यभिचार इत्यत्र नियमे को नियामक इत्यत श्राइ, 'अन्यथेति । नन्वनौपाधिकत्वानुभव एवा- मौषामसिद्धः । न च पक्षेतरत्वादपि तादृशः सम्भवतीति वाच्यं । कार्यद्रव्यानुपादानदेशकालवादेः सम्भवात् पश्तरवस्याप्यमत्यनुकूल- न मन्दिग्धोपाधित्वसम्भवात् अन्यथा अयं घट एतद्रूपाद्यतिरिक्त धर्मवान् घटत्वात् अपरघटवदित्यतो रूपाद्यतिरिकातीन्द्रियधर्म- सिद्धेर्दुरित्वापत्तेः । अथ प्रास्ता केपु केचित् व्यभिचारमका न त एककालीनसर्चे परमाणव इत्यव तथा हि द्रव्यमेवासमवायिका- रएमन्यनयान्यनिखिलद्रव्यगुणमित्यविवादं, पादावपि ट्रेयोत्पत्ति- प्राममये निखिलद्रव्यगुणमित्यत्र केषामपि सन्देहः । न च तथापि अनुकूलतकाभावे कय व्याप्तिगह इति वाचं। कर्मण्यव्याप्ति- ग्राहकत्वादिति चेत्,(९) न, एतादृशानुमानादपि व्याप्तिसिद्धौ भागभावाधिकरणकालीनाः सय परमाणः पावत्ममवेत कार्य- शून्या द्रव्यत्वात् उत्पत्तिकालावच्छिनघटवदित्यनुमानात् प्रागभाव- (२) तया होत्यादि दिव्यन्तः पाठ यादर्शनुरुप एव मुद्रित परत्वयं पाठ. सम्यक परिगुइवेन न प्रतिभाति। मेव वादृशम्वभावनिम्यादिति भावः । ननु तादृशस्वभाव एव कि नियामक- मित्यद यार, 'अन्यथेवि, तत्रापि नियामकान्तराभिधानस तेनैव पुषर्याप्तो पाधान्तरावतारी न स्यादित्यनवस्थापन तदिदमुक्तं तवं प्रसू- ·५२५ भन्दास्थातुरोगखछे उच्हमप्रकमवादः । इति श्रीमद्गओशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तमणी शब्दास्यतुरीयसण्डे उच्छन्न-प्रच्छन्नवादः ॥०॥ काचावोदेनापि भकञ्चपरमानां यावत्सममेतकार्यशून्यत्वविद्या- पत्तेः। द्रयं हि यो धावपवं निरवयवह तबाचं उत्पत्तिका- सावदेन निखिलसमवेतकार्यन्यमित्यविशदं क्यमपि महा- प्रसथावदेन निषिधकार्यशून्यमित्यत्रापि भवतां न विपति- पनिरित्यम्बरमादार, 'भागमोऽपोति, 'संवदति' समुदितं प्रमा- पपति, अमिव पवे प्रमाणं थावत्, श्रूयते हि "भदेव सौम्येद- मादिकमेवाद्वितीयमिति पयार्थ., 'एक' एकत्वमझायोगि, चरितीय बलमेर, ये' प्राक्, 'मौम्येनि समोधने, नैन माक् मिपं या शापोत् न काथ्ट्रयमित्यागतं, प्रागभाषाधिकरण- साप्द्रयगान एव "नासो न राधिरित्यागमेऽप्यनुमन्य रति रति बोमपुरानाप-तागीमविरचित नावपिनामधिरा माध्यतरोपणपराये पचवावमगदरहदम् ।

·तत्त्वचिन्तामणी शब्दखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादादि- उच्छन्न-प्रच्छन्नवादान्तभागस्य सूचीपचं । एई। १. . ... १० ... .. ... ३ ... ... ... ८२ ... ... ... ... विषयः। शब्दप्रमाणलक्षणं दापामाण्यवादिवौद्धमतं যমন -अब्दाप्रामाण्यवादिनरन्मीमांसकमत तत्खण्डन शब्दापामाण्यवादियमाकरादिमवं যন্ত্রন खमते शन्दस्य प्रमाणान्तरत्वव्यवस्थापन थाकाशावादपर्बमक्षा ध्याकाडावादभिद्धान्तः योग्यतावादपूर्वपक्षः योग्यतावादसिद्धान्तः यासत्तिवाद तात्पर्यवादे परमतवाहनं तात्पर्यवादे खमतव्यवस्थापन तात्पयवादे मौमासकमत तत्खण्डन .शानियतावारपूर्वपक्षः মুলিবাধিল্লাল প্রমুম্বা ... २. ... ... ... ... ... २१५ २१२ २४ ... 4.. ... .. .. .. ... ३०४ ... .. ... ... ... ३ १३० " . ... .. ५ ...