·UNIVERSITY OF TRAVANCORE
TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES
NO. 173.
BHĪMAPARĀKRAMA
BY
SATANANDASUNU
TRAVANCORE
UNIVERSITY
कर्मणि
trai hat
Published by
SURANAD KUNJAN PILLAI M. A.,
Honorary Director,
University Manuscripts Library,
TRIVANDRIN
1954'1130.
All rights reserved.

·No text on this page.

·अनन्तशयनविश्वविद्यालयः
अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः
ग्रन्थाकः १७३.
भीमपराक्रम
शतानन्दकवीन्द्रपूनुविरचिाम् ।
पकाया:
शग्नाइ कुचन पिल्ल एम्. ए.,
पौरस्त्यग्रन्थप्रकाशनकालिया यक्षः।
अन तशयने अलयन्स् मुद्रालये मुद्रितः ।
१९५४/११३०.
मूल्यम् एकम् रूप्यकम् ।
DONATED TO
TTD CENTRAL LIBPARY

·No text on this page.

·PREFACE The present publication 'Bhimaparākrama' is a dramatic piece belonging to the class of Vyāyoga. Dasarūpaka, the well known work on dramaturgy, defines it as follows :- "ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः ख्यातोद्धतनराश्रयः । हीनो गर्भविमर्शाभ्यां दीप्ताः स्युर्डिमवद् रसाः ।। अस्त्रीनिमित्तसङ्ग्रामो जामदग्न्यजये यथा । एकाहाचरितैकाङ्को व्यायोगो बहुभिर्नरैः ।। As the name indicates, this play glorifies the exploit of Bhima in vanquishing and slaying Jarāsandha, the king of Magadha. Yudhisthira was planning to perform Rājasūya after killing Jarāsandha. But then he received a message from Jarāgandha either to pay him tribute or to leave the kingdom and seek refuge in Dvīrakā. The Pandavas accepted the challenge and promised to meet Jarīsandha. Thereafter, disguised as Snitakis, Krsna, Bhima and Arjuna set out to Magadha. Jarīsandba welcomed them unaware of their identity, but they refused to partake of his entertainment, as Jarīsandha was preparing for % Puruşamedha, human sacrifice, in which numerous kings were to be sacrificed. Then arose a dispute between Kršņa and Jarīīsandba as to the righteousness of such a sacrifice. Nārada who happened to come there, was made the umpire. Jarāsandba agreed to do the behest of Krsna in case of defeat. Krsna gained victory, and according to the original agreement, Jarāsandba bad to meet Krsna and his companions in a duel. In the duel which followed, Bhima killed Jarasandha. Krsna thereon celebrated the victory by releasing the kings who had been imprisoned by Jarāsandha. 85 ·2 The story, in the main, is taken from Mabābbārata, but is presented with due dramatio effect. No information is available about the author, except the vague mention made in the sthāpanā as 'करिष्यते भीमपराक्रमाख्यं काव्यं शतानन्दकवीन्द्रसूनुः ।' Judging from the style of composition we should admit that this work deserves high praise. The edition is based on Manuscript C. 0. 1694 and Transcript No. 31. The manuscript was obtained from Sri K. R. Kesava Pisbarodi, Katuttrutti, Vaikam. It is in Malayalam script and is written in palm leaves. We hope that this will be a valuable addition to our Sanskrit series. University Manuscripts SURANAD KUNJAN PILLAI, Honorary Director. 86 ·॥ श्रीः॥ शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं भीमपराक्रमम्। गौरीबाहुलताशङ्खवलयांशुभिरञ्जसा । कृष्णोऽप्यर्जुनतां नीतः कण्ठो भीमस्य पातु वः ॥ ॥ (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः ।) सूत्रधारः-(सहर्षम् ) अयमपूर्वाभ्युदयवृत्तान्तः प्राणसमायै समुपहर्तव्यः । यतः - उत्सवस्य परा काष्ठा मूक्तिलाभो हि तद्विदाम् । सुहृद्भिः संविभागेन स सहस्रगुणायते ॥ २ ॥ (परिक्रम्य नेपथ्यं प्रति) आर्ये ! यदि कल्याणाकर्णनकुतूहलि ते श्रवणयुगलम् , तदितस्तापदागम्यताम् । (प्रविश्य) नटी - (क) एस मि अवहिदा । अय्यो कोर्दु । (क) एषाम्यवहिता । आर्यः कथयतु । Mos १. 'भ्युदयपूर्वाभ्युदय' ख. १. 'सुहृद्भ्यः' ख. ३. 'कहहिदु' स.

·२ २ शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं सूत्रधारः आर्ये ! ननु स्मरसि यत् सिद्धार्थकनाम्ना त्रैकाल्यविदुषा काान्तिकेन मा प्रत्यादिष्टम् - करिष्यते भीमपराक्रमाख्यं काव्यं शतानन्दकवीन्द्रयनुः । मनीषिणां संसदि तत्प्रयोक्ता त्वं सम्पदां धाम भविष्यसीति ॥३॥ नटी- (क) जॉणामि जाणामि एदम् । ता किं दाणि करणा तं णिबन्धणं समाविदम् । सूत्रधारः आर्य ! समापितं समर्पितं च मम करे, तदिद. मुक्तं च- भणुमपि गुणमुरैः कुर्वतां पण्डितानां विवृणु तदिदमग्रे नेवरेषां कदाचित् । सफलयति यथान्धौ शुक्तिरभ्रस्य वृष्टिं प्रभवंति न तथा हि क्वापि शम्बूकयूथम् ॥ ४ ॥ अपिच ये सूक्तीन्दुकलाकलङ्कजनका ये माढगर्ववरा ये वो केवलतर्ककर्कशधियः साक्षाच ये श्रोत्रियाः । ये व द्वेषमषीमलीमसधियस्वान् प्राज्ञमोष्ठीरस- प्रौढपावडवग्रहान् परिहरन् वाँचां प्रचारं कुरु ॥ ५ ॥ (क) जानामि जानाम्येतद् । तत् किमिदानी कविना तनिबन्धनं समापितम् । PA -------- Poems १. 'पद्' इति बपाठे नास्ति । १. 'सिद्धाकनाम्बा' क. ३. 'तस्प्रयोगात्' स. 1. 'करिष्यसीति' ख. ५. द्वितीयं जाणामि' ख. पाठे नास्ति । ६. 'तथापि' स. ५. 'वाचः प्रचारं'.

·भीमपराक्रमम् । नटी- (क) भय्य! सोहअम् । अमाणं मणोरहकप्पपाअवो फुप्फिो। आर्ये ननु फलित एव । यतस्तदभिनयकुतूहलिन्या विद्वत्परिषदा साम्प्रतमित्थमाज्ञप्तः । काव्यकोशनिगूढानि ग्रथितानि नवर्गुणैः । उद्घाट्य रसरत्नानि त्वं नः सन्दर्शयेरिति ॥ ६ ॥ नटी -- (ख) अणुग्गहीद म । (विमृश्य ससाघम् ) सव्वदा सिलहणिज्जं एदं णिबन्धणं । जेण सच्चवअणो आदेसओ, किति भाअणं कई, पेरुखणविणोदिणो अय्यमिस्सा सफळमणोरहा अझे (वि) संवुत्ता। सूत्र – आर्ये ! नन्वेवम् अपि स्वार्थे प्रवृत्तानां धीमतां सदुपक्रमः । बहूनामुपकाराणां यान्ति कारणतां फले ॥ ७॥ (नेपथ्ये) भद्र ! कल्याणभाजनं भूयाः यतो भद्रेमिदमुदाहरसि । (क) आर्य शोभनम् । अस्माकं मनोरथकल्पपादपः पुष्पितः । (ख) अनुगृहीताः, स्मः । सर्वथा श्लाघनीयमेतद् निबन्धनम् । येन सत्यवचन आदेशकः कीर्तिभाजनं कविः, प्रेक्षणविनोदिनः आर्यमिश्राः, सफलमनोरथा वयमपि संवृत्ताः । १. 'सांप्रतमहमिदमाज्ञत:' स. २. 'हिद मिख. ३. 'सिळाहणिज्ज' ख. ४. भार्ये' इति खपाठे नास्ति । ५. . 'इदम्' इति खपाठे नास्ति ।

·शतानन्दकवीन्द्रनारीवरचितं नर्ट (क) अय्य! को एसो तुहाणं वअणं अहि- णन्दइ। सूत्र- (विलोक्य) आर्थे ! एष खलु भरतकुलधुरन्धरस्य धर्म- राजस्य पुरोहितो धौम्योऽस्मद्वचनं श्लाघयनित एवाभिवर्तते । तदावामनन्तरकरणीयेषु भैरतान् नियोक्तुमितो गच्छावः । (इति निष्क्रान्ती ।। स्थापना। (ततः प्रविशति धौम्यः ।) धौम्यः - (सश्लाधम् ) 'अपि स्वार्थे प्रवृत्तानां-' इति चतुर- मुपन्यस्तम् । तथाहि ज्येष्ठपाण्डवस्यायमारम्भः । निष्पचौ राजसूयस्य बन्धमोक्षे च भूभृताम् । भीमस्य च प्रतिज्ञा(भ्युलनुल्ल बने मूलतां गतः ॥ ८॥ तत् सर्वथा मयाप्यमुष्य निप्पत्तये यथाशक्ति प्रयतितव्यम् । नेपथ्यं प्रति )वत्स ! मेधातिथे! । (प्रविश्य) शिष्यः - (क) अयसि । धौम्यः-वत्स! कष्टमिदं पारतव्यं नाम । तत्रापि, (क) आर्य ! क एष युष्माकं वचनमाभिनन्दति । (ख) अयमस्मि । १. 'महचनं' ख. २. 'भरत' क. ३. 'नेपथ्य' ख.

·- भीमपराक्रमम् । नृपाणां कल्याणं विषदुपगमे प्रार्थ्यमनिशं विपर्यासे दैवान्जगति विततं सत्यपयशः । परार्थे भर्तव्यः पशुभिरिव भारः खलु महा- नहो पौरोहित्यं न च भवति भोगो न च तपः ॥९॥ शिष्यः (क) सुठ्ठु भअवं भणादि । धौम्यः- वत्स! साधवः सर्वप्रकारेणाप्यनुग्राह्या इति प्रति- पन्नपाण्डवपौरोहित्यभारा वयं वर्तामहे । सम्प्रति च तत्प्रत्ययादहं रहसि राज्ञा विज्ञापितः । यदुत जनार्दनकोदरधनञ्जयानामविलम्बित- मनुष्ठीयतां प्रास्थानिकं शान्तिकर्मेति । तदचिरेणैव समित्कुशादीनि होमसाधनानि सिद्धार्थकदूर्वायवाङ्कुरगोगेचनाप्रभृतीनि माङ्गलिकानि सम्भावय । शिष्यः- (ख) भअवं ! अविण्णादवुत्तन्तो पुच्छामि । किं दाणिमैदेहिं उव्वकन्तन् । धौम्यः वत्स ! महान् खलु कार्यभारः। शिष्यः (ग) तं कहेदु भअयम् । धौम्यः बालः खल्वसि । रोजमन्त्रस्तु चौर्यार्जित विण- सञ्चय इव न सुखप्रकाश्यो भवति । तथापि त्वामाभ्यन्तर इति किश्चित्रिवेद्यते । शिष्यः-(घ) अणुग्गहिदो नि । (क) सुष्ठु भगवान् भणति । (स) भगवन् ! अविज्ञातवृत्तान्तः पृच्छामि । किमिदानीमैतैरुपक्रान्तम् । (ग) तत् कथयतु भगवान् । (घ) अनुगृहीतोऽस्मि । - 1. 'नराणां ख. २. 'तदुत' स. ३. 'तन्नचिरमेव' ख, ४. 'संपादय' ख. ५. 'राजमन्त्रे' 'द्रव्य' ख.

·६ - शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचित्र धौम्यः (समन्तादवलोक्य) नात्र कचिदन्यो जनः। सद्वि- सन्धं श्रूयताम् । शिष्यः - (क) अवहिदो ह्यि । धौम्यः एकदा तु निर्वर्तितदिवसमुखकले यथोचित- सम्भावनापरितोषितभृत्ये नमभरपतिशिरःपरम्परावतंसितधरणे पौरवा. भरणे सकलजगदानन्दने पाण्डुनन्दने सह मुहृद्भिर्विविधविनोदनपेशलं दर्शितमयकौशलं चतुरविलासिनीसञ्चारितचारुचामरमरुग्छीतलं मणि- मयसभातलं रुचितुलितपञ्चबाणे सम्यगलाने, किमिदमिति जनानामधिविक्षोदहेतुं विसविदखवलक्षं रिक्षिपन् दिक्षु तेजः । तरुणपवनकोणास्फालवाचालवीणः परिषदमभिपेदे नारदस्तां नमस्तः ॥ १० ॥ शिष्यः (ख) अम्मो विझणिज्जं खु जुहिट्टिलस्स माहध्वं । जदो एआरिसाणं वि महम्माणं अभिगमणिज्जो वट्टा । धौम्य:- किमुच्यते । पाण्डवज्येष्ठो युधिष्ठिरः खल्वयम् । - अपि च, धा प्रवृर्जिगतां हिताय सम्बन्धि मित्रं मधुकैटभारिः । लोकोत्तरं भ्रातृषु यस्स हार्द काः सम्पदो न स्पृहपन्ति तस्मै ।।११।। (क) अवहितोऽस्मि । (स्व) अहो ! विस्मयनीयं खल युधिष्ठिरस्य माहात्म्यम् । यथा एतादृशानामपि महात्मनां अभिगम्यो वर्तते । १. 'भक्षिनिक्षेपहेतुं' ख. २. 'वाचाळीण' ख. ३. 'असे' ख. ४. बल्वप्ययम् ' क.

·भीमपराक्रमम् । - शिष्यः -(क) दो उदो । धौम्यः ततः स भगवानजातशत्रुना यथोचितामपचिति लम्भितः समुपविष्टश्च विष्टरे तदेतत् सन्दिदेश । त्रिविष्टपसदा सुष्टयै पितुः पाण्डोनियोगतः। राजस्यं तवाहतु वभ्यो मगधराडिति ॥१२॥ शिष्यः (ख) अदिमहन्तो सु णिभोअभारो । तदो तदो। धौम्यः - ततश्च महान् प्रसाद इति तभियोगं निजमकट- शिखरमारोपयति भीमापजे स तपोनिधिस्तिरोदधे । शिष्यः (ग) मण्णे तस्स कलहप्पिजस्स मुणिणो एसो अभिप्पाओ। जेइ जुहिहिरो राजसूअं उपकमिस्सदि । तदो पण्डुपुत्ताणं सबलराअमण्डलेण सद्धं इदो तदो संपहारा वट्टिस्संति । धौम्यः -- (विहस्य) वत्स ! स खलु भगवान् परमार्थतिरोहित- रजोगुणोऽपि निसर्गतो निरर्गलसुभटसम्फेटलम्पटचित्तवृत्तिरेव वर्तते । (विमृश्य) भवतु को दोषः । अप्युदारचरित्राणामसारे कचिदादरः । कस्मै गुणाय गृह्णाति महानीलमणिस्तृणम् ॥ १३ ॥ (क) ततस्ततः । (ख) अतिमहाम् खलु नियोगभारः । ततस्ततः । (ग) मन्ये, तस्य कलहप्रियस्य मुनेरेषोऽभिप्रायः । युधिष्ठिरो राजसूयमुपक्रमिष्यति । तदा पाण्डुपुत्राणां सकलराजमण्डलेन साध इतस्ततः संपहारा वर्तिष्यन्ते । १. 'यथोचितमुपचितिमुपलम्भित:' ख २. 'विष्टरे सहेस. ३. 'महाप्रसादः' ज. ४. 'मकुटभार' स. 'जह' इति कपाठे नास्ति। ६. 'अवस्सं संप' ख. ७. 'परमार्थविज्ञानतिरोहित' ख.

·R "-- शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं शिष्यः (क तदो तदो। ततस्तत्कालमेवाजिहीर्षता पुरुषमेधं मगधराजेन प्रीतो क्चोहरः । रे रे पाण्डुनन्दन!, वाणश्रेणिकरालकार्मुकमहःनिर्मारदोमण्डल- व्यापारप्रतिषिद्धवैरिवनिताधम्मिल्लमाल्यार्पणः । जन्योद्योगपराङ्मुखे नृपगणे स्वस्मै प्रतापाय यः सामाग्रसमग्रसम्पदभरप्रत्यर्षिने कुप्यति ॥१४॥ स जरासन्धदेवस्त्वामाह नृपविपशुसहस्रसाध्यसीमा पुरुषमखो भविता भवस्य तुष्टये । तदुपहर करं ममोचितं वा भज मकरालयमन्धकैः समं वा ।। १५॥ शिष्यः (ख) अहो अवहीरिअसबलोओ गव्रगरिमा मागहस्स । तदो तदो। धौम्यः ततश्च तक्षाकर्ण्य मगधराजनिगलितनिखिलक्षत्रिय- परित्राणाय किमपि चिन्तयत्यधिगतनये तपस्तनयेऽनुचिताकर्णनघूर्ण- मानरोपकलपीकृतक्षणात्कया तत्क्षणमिव दिधक्षति जगत्रयं बलतुलित- महासेने भीमसेने, गुरुनियोगपूर्वपरावरप्रतीकारसम्पादनाले नकले, द्विषदनादरतिरोहितरोषमीषदपहसति विनयनन्दितनरदेवें सहदेवे रा- बानुमत्या इमारफंल्गुनेन तदिदं प्रत्यभिहितो दूतः । (क) ततस्ततः । (ख) अहो अवधीरितसर्वलोको गर्वगरिमा मागधस्य । ततस्ततः । १. 'अद्योद्योगः' क. २. 'तदुपनय कर' ख. 'मकराकरमन्धकैः ख. ४. 'तवागाकर्णन' स.

·भीमपराक्रमम् । - -- ऋतुरपि सुकरो मुदे स्मरारे- नरपतयः पशवश्व तेन कार्याः। यदि न मृगयते यमस्य तुष्टथै समरमखे मगधेश्वरं पशुत्वम् ॥ १६ ॥ शिष्यः (क) सरिसं कुरुकुलालङ्कारस्स पुरन्दरतण अस्स । तदो तदो। धौम्यः ततश्च पुनरपि रिपुदूतेन दर्पोदग्रमिदमुदग्राहि । रे रे कुमाराः! अनाकलितपरात्मसारोऽयमारम्भो भवताम् । के यूयं जरासन्धदेवे वैरमनुसन्धातुम् । तथाहि आज्ञामास्थाय केचिद्दधति निजपदे स्थास्नुतां क्षुण्णपक्षाः पर्यस्ताः सन्निवेशाद् दिशि दिशि विवशास्तूर्ग पुत्वाय केचित् । राजानस्तेन भनाः कतिचिदधिगता गर्भमम्भोनिधीनां सुत्रामवासितानां परिणतिमुररीकुर्वने पर्वतानाम् ॥ १७ ॥ अपि च, सङ्ग्रामे मानतुङ्गं नमयति स धनुनैव मौलिं कदाचित चापस्यैवापराङ्गं प्रकटयति दृशां गोचरे न स्वकीयम् । दृष्टिः पृष्ठे रिपूर्णा निपतति न पुनर्वाणपतिस्तदीया जीवापायः परेषां भवति रणमुखे नैव तत्काकस्य ॥ १८ ॥ शिष्यः (स्व) सच्चं एईदिमो एव मागही । तह विकि जदुघरातक्कपङ्कपडि असोअरकुडुम्बुद्धरणकुंजरं बकहिडिम्बविद्धंसणा- (क) सदृशं कुरुकुलालङ्कारस्य पुरन्दरतनयस्य | ततस्ततः । (ख) सत्यं एतादृश एव मागधः । तथापि किं जतुगृहातकपक- . १. 'स्तास्स्वानिवेशात् ' ख. २. स्वमौलिं' ख. ३. 'नापि' ख. ५. 'कि एस जदु' ख. ५. 'रणवणबुजरं' स.

·-- १० शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं उम्बरविलाविदतिहुवणं भीमसेणं सअळवीरजोहसाहसेकणिहसं खंडवा दाबदहणखंडिआखण्डलपरकंमं गण्डीविणं च ण जाणइ । धौम्यः-वत्स! कथमिव न जानाति । औदत्यमेवापराध्यति । कुतो मदावलिप्तानां परोत्कर्षविचेतनम् । दन्तभङ्गं तंटाघाती विविनक्ति न हि द्विपः ॥ १९॥ शिष्यः (क) एव्वं एदम् । तदो तदो। धौम्यः ततश्च दर्शिताहकारस्य विद्विषो वचोहरेण प्रयुक्त- मवमानमसहमानेन कठिनकैरास्फालिनविपुलमणिसमास्तम्भसम्भ्रम- भ्रमितपरिषदा तुलितकल्पान्तपार्वकेन कुमारवृकोदरेण दिदम जात- विद्विषे प्रतिज्ञातिम् । गुरुतरयमदण्डोचण्डदोर्दण्डघात- विघटितविकटोरःपीठघाटारलाटम् । अधिसमरमराति भीमसेनेन भग्नं नृप! नियतमहोभिः श्रोष्यसि द्वित्रमात्रैः ॥ २० ॥ शिष्यः (ख) समत्थं पडिण्णादम् । तदो तदो । धौम्यः - ततस्तदाकर्ण्य यद्येवमि। एव न चिगदागतं मगधराजमवगच्छतेत्यभिधाय प्रस्थितः प्रणिधिः । पतितसोदरकुटुम्बोद्धरणकुञ्जरं बकहिडिम्पविध्वंसनाडम्वरविस्मापितत्रिभुवनं भीमसेनं सकलवीरयोधसाहसैकनिकषं खाण्डवदावदहनखण्डिताखण्डलपराक्रम गाण्डीविनं च न जानाति। (क) एवमेतत् । ततस्ततः । (ख) समर्थ प्रतिज्ञातम् । ततस्ततः । १. 'तदाघाती' ख. २. 'तद्दर्शिता' स. ३. 'करतलास्फालित' ख. ४. 'वकेन वृकोदरेण' स. ५. 'तदिदं जातविद्वेषेण' स. . भभिसमर' क.

·- भीमपराक्रमम् । शिष्यः (क) तदो तदो। धौम्यः ततश्च बहुधापि धिया बार्हद्रथं समुच्छिय तत्क्षण- प्रणिहितलेखहारवचनादागतेन हवनभारसंहारिणा शौरिणा रिपुकुल- धनञ्जयेन कुमारधनजयेन साध स्नातकलाञ्छनप्रतिच्छनः प्रतिज्ञा- समर्थनाय राज्ञा प्रामअनिरनुज्ञातः । शिष्यः - (ख) तदो तदो। धौम्यः - (ध्यात्वा) अहो धर्मराजम्य बुद्धिमत्ता । यत् कुमारवृकोदरस्य तस्यौद्धत्यपरतन्त्रतामाशङ्कय , 'अर्जुनः कृष्णमन्वेतु भीमोऽन्वेतु धनञ्जयम् ' इति सन्दिष्टम् । शिष्या --- (ग) अहो ए(दे)दाणि कं तत्थ एक्काइणो गमिस्सन्ति । धौम्यः अथ किम् । बुद्धिसाधनाः खलु मनास्विनः । शिष्यः (घ) अहो एदाणं हादअवेसधारणे का अमि- - प्पाओ। धौम्यः तत् खल्वमुष्मिन् कर्मणि निरपायमोपयिकम् । यतः, 'स्नातकतिनः कदाचिदपि नावधीरयामीति मगधराजस्य प्रतिज्ञाव्रतम् । शिष्यः - (ङ) ता एदे कि भोअणत्थमदिहिणो भविस्सन्ति । धौम्यः - युद्धार्थमतिथयो भविष्यन्ति । (क) ततस्ततः । (ख) ततस्ततः । (ग) अहो एते इदानीं किं तत्रैकाकिनो गमिष्यन्ति । (घ) अहो एतेषां स्नातकवेषधारणे कोऽभिप्रायः । (1) तदेते किं भोजनार्थमतिथयो भविष्यन्ति । . १. 'बहुधा धिया' ख. २.. 'लेखाहारक 1. इदं खपाठे नास्ति । ४. 'शिष्यः - किं तत्प एवं काइणो गमिस्सन्ति । स. 'तिनं ख.

·- १२ शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं शिष्यः-- (क) अह किं एदाणं एस सङ्कप्पो सफळो भविस्सदि । धौम्यः -न ख (ल्व ? लु) वन्ध्याभिसन्धयो भवन्ति धीमन्तः । तदधुना नियोगमनुतिष्ठ । शिष्यः (ख) नं भअवो आणवेदि । धौम्यः अहमपि कालिन्दीमवतीर्य निर्वतितनियमाभिषेकः कमण्डलुना सलिलमाहरामि। [इत्युभौ निष्क्रान्तौ ।] मिश्रविष्कम्भैः। (ततः प्रविशन्ति कृष्णार्जुनीमसेनाः स्नातकवेषधारिणः ।) कृष्णः (भीमार्जुनायवलोक्य स्वगतम्) अहो नु कुरुकुल- कुमारयोरनयोरुनियोगानुष्ठानसौष्ठवम् । तथाहि - तरुणचरणपातैलचितं वर्त्म दीर्घ परिजनकरणीयं पाणिभिः कर्म सोढम् । प्रकृतिरपि निगूढा कृत्रिमैः संविधानः किमिव हि गुरुभक्त्या दुष्करं निर्भयानाम् ॥२१॥ [प्रकाशम् ] कुमार भीमसेन ! वत्स फल्गुन! सम्प्रति हि गङ्गां विलङ्घय निकटे कुरुजाङ्गलानां ती• ततश्च सरयूसरितं रयण । क्रान्त्वा च शोणमिममम्बुजरेणुशोणं प्राप्ता वयं पुरमिदं मगधेन्द्रगुप्तम् ॥ २२ ॥ (क) अथ किमेतेषामेष सङ्कल्पः सफलो भविष्यति । ख) यद् भगवानाज्ञापयति। १. "विष्कम्भका' ख. १. 'शोणनदमम्बुज' ख.

·- ४ भीमपराक्रमम् । [अग्रतो विलोक्य अहो विभवतिरस्कृतवस्वोकसारा मगधराजधानी मुष्णाति चेतः । यैषा- पृथुकटकालङ्कारैः प्रचलपताकोज्ज्वलाङ्गुलीललितैः । तुङ्गैर्ध्वजवजनिकरैः श्रियमाह्वयतीव नाकस्य ॥ २३ ॥ अर्जुनः – एवमेतत् । यथाह चाणूरमल्लमथनः । भीमः वत्स फल्गुन ! प्राप्तं पैदव्याः पर्यवसानं, नायापि प्रतिज्ञाया। अर्जुना तदपि नेदिष्ठं तर्कयामि । यदर्थमेव केशवोऽप्यनु- चितवेषधारणक्लेशमनुभवति । तथाह्यस्य, पाणी चक्रप्रणयिनि पदं पश्य धत्ते कुसुम्भ शाङ्गस्याधिश्रयति धनुषः स्थानमाषाढ एषः । वासोर्युग्मं विलसति सितं पीनकौशेयधानि प्रत्यादिष्टं सकलमपरं मण्डनं कुण्डलाभ्याम् ॥ २४ ॥ भीमा - एवमेतत् । सत्यमाह वत्सः ! गतो वामनरूपी यः शक्रस्यार्थे बलेर्मखम् । सोऽस्मदर्थे व्रती भूत्वा याति शत्रोहं हरिः ॥ २५ ॥ (सर्वे परिक्रामन्ति ।। कृष्णः (पुरोऽवलोक्य) प्रत्यास राजमन्दिरं सम्भाव- यामि । यतः १. 'प्रकटपतकोज्ज्वला' क. 'मल्ल' इति ख पाठेन. ३. 'पदव्यांब. ४. 'वेषधारी के ख. ५. 'तथाप्यस्य'ब ६. 'युफ' स. 'कृष्णः'तिपाठे नारित. 6. संभावयामः।' स. V ·- - शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचित दृश्यन्ते केतवोऽमी नवमणिकिरणैर्योम सीमन्तयन्तः प्रासादाभ्यन्तरेषु प्रतिफलति मुहुहितं वारणानाम् । अच्छाच्छैरातपत्रैः कवलितककुमो गोपुरस्योपर्कण्ठा- मिर्यान्त्येते नरेन्द्रा नृपचरण जोधूसरोष्णीषपट्टाः ॥ २६ ।। अर्जुनः एवमेतत् । यथाह कालियमहाभुजङ्गजाङ्गलिकः । भीमः वत्स वीभत्सो! नन्वद्यैवास्माभिरतिथिजननिर्वि- शेषैर्द्रष्टम्यो मगधरामः । तन्निर्धार्यतामाशीर्वचनसमुदाचारचातुर्यम् । अर्जुनः अत्रैव मे मतिभ्रमीति । यतः, जयतु देव इति भृत्यजनालापः, विजयतां महाराज इति अस्मदनभ्यस्तो विषयः । अभिलषितसिद्धिरस्त्विति प्रस्तुतविरोधः । दीर्घायुया इत्य॑सत्य- वचनम् । तदत्र वृष्णिवीरः प्रमाणम् । कृष्णः भवतु । कालोचितं किमपि व्याहरिष्यामः । नेपथ्ये महान् कलकलः । सर्वे आकर्णयन्ति ।) (पुनर्नेपथ्ये ।) भो भो! मगधराजतनापतयः। मृण्वना भवन्तः । एष खल सम्प्राप्तो महाराजस्य प्रस्थानसमयः । तेन, घण्टारकारपोरोड्डमरुकरिघटासङ्कटक्षोणिपीठं घाटीभिर्कोटकानां झटिति खरखुरोद्धृतधूलीवितानम् । सान्द्राणां स्यन्दनानां ध्वजपटपटलीलीढदिक्चक्रवालं सन्यं सब्रह्मां नः पटुसुभटभुजामण्डलोद्घूर्णखड्गम् ॥ [२७॥ - १. 'कण्ठे' ख. १. 'निर्यान्वेते स्व. ३. 'यतः देव' क. ४. भसत्यकपनम्' ब. ५. बीर एवं'. १. तनाधिपतयः'ख. .

·भीमपराक्रमम् । अर्जुनः राज्ञः प्रस्थानमिति श्रूयते । तत् किं नु खल्वि- दम् । - - - कृष्णः मन्ये दूतकथितकुपितः सम्प्रति बार्हद्रथः कुरुराष्ट्र प्रतिष्ठासुरिति । भीमः यमराष्ट्र प्रतिष्ठताम् । कृष्णः तद् यावदचिरमद्वारेण प्रविश्य राजमन्दिरमराति- प्रस्थानप्रत्यूहमाचरामः। उभी - बाढम् । (सर्वे परिक्रामन्ति)। कृष्णः (पुरोऽवलोक्य ।) इयमास्थानशाला । कथमत्रा- सन्निहितो मगधराजः । तदेवं ताात् (किञ्चिदुच्चैः) भो भो राजमन्दि- राभ्यन्तरचारिणः कञ्चुकीवर्षवरकिरातादयः! क्व इदानी वर्तते मगधराजा। (नैपथ्ये) सम्प्रत्युपक्रान्तकुरुराष्ट्रप्रयाणः सानामिकमङ्गलग्रहणाय लोहाभि- हारभवनमधितिष्ठति मंगधराजः । भीमार्जुनी - हन्त निवृत्तः सन्देहः । कृष्णः - (नैपथ्यं प्रति) यद्येवं निवेद्यताममुष्मै कालसमागताः केचन स्मातकातिथयो द्रष्टुकामा इति । (नेपथ्ये) - इदं निवेद्यते । कृष्णः तदत्रैव वयं मगधराजागमनं प्रतिपालयामः । (ततः प्रविशति निर्वर्तितनीराजनः कृतसन्नाह विधिगदापाणिः क्रुद्धो जरासन्धः, यथोचितव्यापारः परिजनश्च ।) १. 'कुरुराष्ट्र प्रति प्रतिष्ठासु' क. २. 'महाराजः क. 1. निर्वर्तितः'..

·शतानन्दकवीन्द्रसूनुंविरचित जरासन्धः (सरोषोत्कम्पम् ) मधुरिपुमथितेऽपि भोजराजे न कटुरदीप्यत कोपधूमकेतुः । मम मनसि यथा तथाद्य माद्य- कुरुकुलबालकदर्पजल्लितेन ॥ २८ ॥ तदचिरेण पाण्डुपुत्रा अनुभवन्तु मगधराजविरोधपरिपाकम् । (गदामुद्यम्यावलोक्य च)। संरम्भोत्तालतालध्वजंभुजमुसलास्फालनोद्दीपिताश्रि- श्रेणीपर्यन्तनिर्यच्छिविकणकलिकारब्धनीराजनायाम् । यान्तु प्राणाः प्रणाशं मम समरमुखे भीमसेनस्य शत्रो- रस्यां क्षोणीश्वराणां रणरणरणिकाभादायां गदायाम् ॥२९॥ श्रूयते च कोदण्डविद्यासु पण्डितम्मन्यो गाण्डीवी । (परिजन- मवलोक्य) धनुधनुः । (पुरुषः धनुरुपनयति।) जरासन्धः खेलद्वेतालरक्षाकलहकलकलाभीलकच्छोपकण्ठाः कृष्यन्तः कायभारान प्रलयघनघटासन्निभानामिभानाम् । मद्वाणवातकुत्तोद्भटमुभटशुखाम्भोजराजीविराज- कल्लोलोल्लासभीमाः समरभुबमसृक्तिन्धनः क्षालयन्तु ॥ ३० ॥ प्रतीहारी- (स्वगतम् ) (क) अम्मो कुरुकुळणरिन्देसु जरासन्ध- देवेण आमरणन्तं वरं णिबद्धमासि । अहो दुरात्मनो:रम्मन्ययोः कुरुकुलखेटयो- वाचाटत्वम् । 'ऋतुरपि सुकर' इत्यादि पठति । (क) अहो कुरुकुलनरेन्द्रेषु जरासन्धदेवेन आमरणान्तं वैरं निबद्धमस्ति । जरासन्धः १. 'जमुसलहलास्फालनों' ब.

·भीमपराक्रमम् । प्रतीहारी- (स्वगतम्) (क) परपरकर्मपरिभाविणो होन्ति वीर- लोगा। जरासन्धः - तत् सर्वथा। गाण्डीविन समरमूर्ध्नि शरैः प्रमथ्य वन्ध्यं विधाय निजनाम युधिष्ठिरस्य । मायवृकोदरविमर्दमहोत्सवेन निर्वाणमभ्युपगमिष्यति मागधेन्द्रः ॥ ३१ ॥ कियरे प्रस्थानवेला । (प्रविश्य मौ(इ)र्तिकः, पार्श्वतः पुरुषमवलोक्य च ) वातवेग ! गच्छ ब्रूहि मूताय सज्जीकृतं सानामिकं रथमुपस्था- पयेति । - पुरुषः (ख) जं देवो आणवेदि। (इति निष्क्रान्तः।। (प्रविश्य) काञ्चुकीयः जयतु महाराजः । दूरादागताः केऽप्यलघुम- हिमानो द्विजन्मानः। जरासन्धः (अनाकर्णितकेन पुनस्तदेव गाण्डीविनमित्यादि पठति) काच्चुकीयः (स्वगतम् ) अत्यारूढप्रतिनिधान्तःकरणो महाराजः । भवतु, सविशेष विज्ञापयामि । ( प्रकाशम् ) अद्वारेण गृहं प्राप्ताः स्नातकातिथयस्त्रयः । जरासन्धः यथासुखमागच्छन्तु । सर्वथा सफलो मेऽद्य दिवसः। (क) परपराक्रमपरिभविनो भवन्ति बीरलोकाः । (ख) यद् देव आज्ञापयति । १. 'मपटिपन्थियो होन्ति' ख. २. 'तत् इति' खपाठे न । ३. प्रविश्य' इति बपाठेन ।

·- पायुष्मन् ! १८ शतानन्दकवीन्द्रसनुविरचितं काञ्चुकीयः आस्थानस्थाः प्रतीक्षन्ते देव देवस्य दर्शनम् ॥ ३२ ॥ जरासन्धः -- हन्त! कर्तव्ययोर्विप्रतिषेधे वर्तामहे । (विचिन्त्य) सर्वथा प्राणैरपि प्रीणनीया ह्यतिथयः । तदेतान् सम्भावयामि । (इत्युत्थातुमिच्छति)। (प्रविश्य सत्वरः) सारथिः मुखरकनककिङ्किणीकराल- ध्वजपटपल्लवचुम्बिताम्बुवाहः । अयमलघुतुरङ्गहपहेषा- प्रतिरवपूरितदिङ्मुखो रथस्ते ॥३३ ।। तेदारोहत्वायुष्मान् । जरासन्धः अयमहमारूढ एव. भगवतो भूमिदेवानभिलषि तेन तोषयित्वा। सारथिः - किञ्चिदन्यद् विज्ञ, प्यमस्ति । जरासन्धः ब्रूहि । सारथिः - आयुष्मन् ! स्थवानियोजनवलायां खलु ताह्मध्वजाभिख्यां स्यन्दनस्याशु सन्दधत् । कुरः पत्ररथः केतौ निलीयोदपतद् द्रुतम् ॥३४ ॥ जरासन्धः - (स्वगतम्) अहोरता निमित्तस्य । (प्रकाशम् ) भवतु । सुकरप्रतीकारमेतत् । सारथिः यथाज्ञापयत्यायुष्मान् । ( इति प्रस्थितः।) जरासन्धः - (उत्थाय निमित्तं सूचयित्वा) स्खलति चरणं वृन्तप्रान्ते विलंबिनि (याससं? वाससि) स्फुरणाविधिना वामं चक्षुः गति प्रतिषेधति १. 'हन्त' इति बपाठे न । १. तदात्वारों' क.

·भीमपराक्रम। १९ इदमपि विना हेतोश्चेतः कुतोऽपि विघूर्णते । किमभिलषितं दैवस्याहो निरङ्कुशरंहसः ॥ ३५ ॥ (निश्चित्य) तदेतद् दुनिमित्तजातं भगवत्ता भूमिदेवानामाति- प्यकल्पनेन प्रेशममुपनयामि । (इति परिक्रामति)। काञ्चुकीयः- देव । इत इतः । इयमास्थानशाला । एतेऽप्य- तिथय । (राजानमवलोक्य स्वगतम् ) किं मूर्तोऽयं रसानां प्रसरति निचयो वीररौद्राद्भुतानां अर्जुनः (स्वगतम्) निःसीम्नां विक्रमाणां किमयमभिनवो रूपवान् सन्निपातः । भीमः - (स्वगतम् ) किं तावन्मर्त्यमा जगति परिणतो गर्वसर्वस्व पारः सर्वे (स्वगतम्) सोऽयं (चे ? द्वे राप्यभीष्टः सुहृदिव हृदयं दानधष्णुर्धिनोति कृष्णः - - -- MAR- - जरासन्धः ( अप्रतोऽवलोक्य ) दिष्टयानुगृहीतमिदमस्मद्भ- वनमतिथिपुरुषोत्तमसमागमेन । कृष्णः (स्वगतम् ) किं परिघातोऽस्मि । जरासन्धः ( सविनयम् ) स्वागतमतिथिमुख्येभ्यः। भीमार्जुनौ (स्वगतम्) अहो अतिथिसत्कारपारतव्यं बार्हद्रथस्य । कृष्णा (स्वगतम्) नन्ववसरोऽयमाशीर्वादस्य । तदेवं तावत् । (प्रकाशम् ) भीमशत्रुकृतान्तस्य धर्मराजनिवेशनम् । प्रस्थितस्य महीपाल! पन्थानः सन्तु ते शिवाः ॥ ३७ ॥ १, (निश्वस्य)' ख. १. 'प्रशमनं' व. ३. 'भस्मादिति' खपाठे में। - ·। - २० शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं जरासन्धः - कृतार्थोऽस्मि । उभौ-(जनान्तिकम् ) अहो आशीर्वादचातुर्यकौशलं केशिस्दनस्य। (राजानं प्रति) अस्य चिरन्तनस्य मुनेराशिषोऽभिप्रायः सिभ्यता (१).ते । जरासन्धः उपविशन्त्वमीप्वासनेषु । (सर्व उपविशन्ति)। जरासन्धः (कृष्णं निर्वर्ण्य स्वगतम् ) प्रायः सोऽयं नयनविषयं क्वापि मे प्राप्तपूर्वः (अर्जुनमवलोक्य) कस्याप्येष प्रतिसुभगो भाग्यभाषस्तनूजा। (भीममभिवीक्ष्य , पीनस्कन्धः पृथु र नयनः कोऽप्ययं बाहुशाली (समाषाय) ये वा के वा वरैनुचितं वेषमेते वहन्ति ॥ ३८ ॥ (निरूप्य) अपूर्वोऽयं स्नातकसमुदाचारः। यदद्वारेण प्रवेशः सव्येन पाणिना यष्टिधारणं बहिर्यास्यत्वं च । भवतु अर्हणानन्तरं प्रष्टव्यम् । अर्जुनः (स्वगतम्) सोऽयं मायामनुप्पस्य प्रभावो भुवनप्रभोः । यद्रिपुर्निपुणोऽप्येनं न नियतुं प्रगल्भते ॥ ३९ ॥ जरासन्धः -- (कञ्चुकिनं प्रति) गच्छ ब्रूहि विमलमेघसे पुरोधसे। कञ्चुकी -देव ! किमिति । शीघ्रमागत्यातिथयो यथाविधानमहणीया (इत्य- ४ जरासन्धः - कृष्णः मा मा मगधराज! १. 'र्वादकौशलं'. २. 'उपविशन्तामिहासनषु' . १. 'रअपमं क. ४. निपुर्ण निरूप्य) स.

·- -- --- भीमपराक्रमम् । २१ जरासन्धः कि नाईणयोग्या भवन्तः। अयोग्यादहणग्रहणं प्रतिषिद्धं स्नातकानाम् जरासन्धः (स्वगतम्) अहो दिजातेरौद्धत्यम् । यन्मामप्य- योग्यं प्रतिपाठयति । कर्वथा वारि भुरो ब्राह्मणस्येति सूक्तमेतत् । तदेवं तावत् । (प्रकाशम् ) भो धर्मज्ञ ! ननु 'नाद्वारेण विशेत् क्वचिद्' इति विशेषतः स्नातकानां धर्मोपदेशः । तदुष्लङ्घनकारिणो यूयं योग्याः । बाहद्रथः पुनरयोग्यः भंवृत्तः । कृष्णः वाईद्रथ ! किन्तु, 'अद्वारेण रिपोर्गेहम् , (इति) अप्युपदेशः स्मर्यते । जरासन्धः किं किम् । अद्वारेण रिपोर्गेह'मिति बीपि । तत् किमिह द्विजन्मनां शत्रुः : कृष्णः न केवलं द्विजन्मनां, कस्तस्यापि जगतः शत्रुरसि । जरासन्धः तदेतद् भवन्तं पृच्छामि। अधीत्य वेदानवजित्य शत्रून् मोश्च सन्तर्प्य गणं सुराणाम् । प्रजाः प्रशासद्विधिना कथं वा जायेत राजा भुवनस्य शत्रुः ॥ ४०॥ कृष्णः न खलु दोषमाचरन् दोषभागिनमात्मानं मन्यते । M - । करेण विकिरन् रेणून कुञ्जरः कुम्भमण्डले । किमात्मनः पांसुलतादोपमेष विबुध्यते ॥ ४१ ।। जरासन्धः एवमपि ब्रूमहे । अदुष्टमपि दुष्टं पश्यन्ति दोष- दृष्टयः । तथाहि १. 'नाहणोचिता व. २. अयोग्याणप्रहणं' स्व. ३. आम् बाहदथ' ख. ४. 'स्मयते' इति पाठेन । 'भगवन्तं' क. ६. 'भानी न मन्यते'. .

·२२ शतानन्दकवीन्द्रसविरचितं महान्तमासाद्य निधि यथा जनो मषीमयं भाग्यवशेन पश्यति । स्वभावसीमानियतस्य वस्तुनः किमेतदागेहति दोषकल्पनम् (१) ॥ ४२ ॥ -मा मैवम् । न वयमदुष्टद्पणशीलाः , किन्तु इष्टं दूष- यामह एव । तच्छृश राजानो ननु भुवनस्य रक्षितार- स्तेषां त्वं निधनविधानपातकेन । धर्मस्य प्रेसभमुपप्लवं वितन्वन् जानीषे कथमिव नात्मनः प्रमादम् ॥ ४३ ॥ जरासन्धः (किञ्चित् सोपहासम् ) अहो शास्त्रचक्षुषो वैचक्ष- प्यं भवतः । यद्राज्ञां शत्रुनिग्रहोऽप्यधर्म इति साम्प्रतमाकर्णयामः । कृष्णः - बार्हद्रय ! न खलु शत्रुनिग्रहस्तावदधर्मः। किन्तु पराजितानां पुनः पशुमार मारणमनाचरणीयं प्रतिपादयामः । ननु प्रमाणपूर्व प्रतिपादय। कृष्णः प्रतिपादने कस्तावत् पणबन्धः क्रियते । जरासन्धः यस्तवाभिमतः । कृष्णः यदि स्वमेव विवाद पराजायसे कमप्यस्माकं मनो- रथमवन्ध्यं करिष्यसि । जरासन्धः- बाढम् । - जरासन्धः -- . " महाजनों' सं. २. 'दोषकत्यनाम् । ३. 'दुष्टान् ' स. ४. 'एवं तत् शृणु .. 'प्रथम' ख १. 'पुनः 'इति बपाठेन । 'यसे तदा कमपि ८. 'मनोरथमप्यवश्यं करिप्यसि' ·भीमपराकमम् । २३ - - - कृष्णः -- तेहि सत्यसगरो भव । जरासन्धः नर्नु नित्यमेव सत्यसन्धो जरासन्धः । तथा हि, तपस्तर्पितशर्वस्य त्यागसन्तोषितार्थिनः । वैपुरेव द्विधा भिन्नं न मे जिहा कदाचन ॥ ४४ ॥ भीमार्जुनौ (स्वगतत् ) भिममेव भवतु भवतो वपुः । जरासन्धः यद्यहं भवतो विजेता संवृत्तः, नदास्मत्प्रणीत- महणमभिनन्दन्तु भवन्तः । उपपसमेतत् । कम्नावदावयोर्विवादे निर्णेता केरप- नीयः। जरासन्धः ननु सर्वोऽप्यस्मदीयोऽवत्यो जनः । तबाहमत्र प्रमाणम् । (सर्वे तूष्णीं स्थिताः ।) (प्रविश्य) दौवारिकः (क) जेदु भट्टा । देव सिस्सेण सद्ध अम्बरादो ओदरिअ दुवारदेसं उवविदो म(हे)सी णारदो। जरासन्धः (श्रुत्वा सहर्षम् ।) किमुपस्थितो भगवान् कमलभवसम्भवः । तदविलम्बितं प्रवेश्यताम् । दौवारिका (ख) जं देवो आणवेदि । (इति निष्क्रान्तः ।) -- (क) जयतु भर्ता । देव! शिष्येण सार्द्धमम्बरादवतीर्य द्वारदेश- मुपस्थितो महर्षिर्नारदः । (ख) यद् देव आज्ञापयति । १. 'तर्हि तस्य सत्यस २. ननु सत्य' ख. ३. 'वपुरेतद्' द्विधा' क. ४. 'तदस्मा' ख, ५. 'कल्पनीयः' इति खपाठेन । ६. अपीति खपाठेन।

·- २१ शतानन्दकवीन्द्रसविरचितं कृष्णः (स्वगतम् ) काले खलु सम्प्राप्तस्तत्रभवान् विश्व- विद्याविशारदो नारदः। भीमः - (अर्जुनं प्रति जनान्तिकम् ।) हन्त ईपच्छेषसङ्करपा वयमन्तरागतेन नारदेन प्रकाशीक्रियामहे । अर्जुनः स खलु भगवान् धर्मराजगुणपक्षपाती कार्यज्ञय नेददोषयिष्यति । (ततः प्रविशति नारदः शिष्यश्च ।) नारदः - (स्वगतम् ) साधु, सिद्धप्रायो मनोरथः । यत् कृष्णार्जुनसहायो भीमसेनः प्रच्छन्नो मगधराष्ट्र प्रति प्र(स्थित इति भगवता द्वैपायनेन निवेदितं तत् कलहावलोकनकुतूहलादल्पीयसा कालेन महीयसीं गगनवीथीमतिवाय मगधराजमन्दिरोपकण्ठमव- तीर्णोऽस्मि । (हर्षमभिनीय ) धर्मात्मजस्य स मखः सुकरोऽस्तु मा वा किं तेन मे मधुरिपोः खलु भार एपः । उद्दामभीममगधेश्वरसंविमर्द- सन्दर्शनेन सफलश्रममस्तु चक्षुः ॥ ४५ ॥ शिम्यः - (श्रममभिनीय प्रशूत्कारम् ।) (क) हद्धि इद्धि । वक्कलकमंडलुकचाभारणीसहसरीरो एदेण जंघालएण महेसिणा सद्ध बंझण्डं परिम्भमिअ गाढं परिस्संतो ह्मि । ता सुटु एदस्सि राअउले मुहुत्तरं वीसावमणुभविस्सम् । (परिक्रामतः ।) (क) हा धिक् हा पिक् । वल्कलकमण्डलुकचाभारनिस्सहशरीर एतेन जवालकेन महर्षिणा साधं ब्रह्माण्डं परिप्रम्य गाढं परिश्रान्तोऽस्मि । वत सष्ठु एतस्मिन् राजकुले मुइर्तकं विश्राममनुभविष्यामि । १. 'शेषसक्था' ख. .. 'उदारयिष्यति' स. ३. 'मन्दिरमव'.

·- - - - भीमपराक्रमम् । नारदः (पुरोऽवलोक्य) स एष स्खलु, मगधराजः यो रणवीरो दानवीरश्च । (अन्यतोऽवलोक्य स्वगतम् ) त एते स्नातकला- न्छनच्छादितास्तरुविटपजालजटिला इव शाकुनिकास्त्रयोऽपि निगूढं वर्तन्ते। दिष्टया न तावत् सम्प्रहारः संवृत्तः । तदिदानीमयातयामेन यमरामतेन लोचने तर्पयामि । (उपसर्पति ।) (सर्वे सविनयमुत्थाय यथोचितं कुर्वन्त्युपविशन्ति च ।) कृष्णः बाहद्रथ! वर्तताममुष्य भगवतः समक्षमावयो- विवादः । जरासन्धः बाढम् । उभौ-(प्रकृतं श्रावयित्वा) तदत्र विवादे भगवानावयोनिर्णायकः। नारदः (श्रुत्वा स्वगतम् ) श्लाघ्योऽयं पाक्कलहोऽपि । एप खलु समरनाटकस्य पूर्वरङ्गः । (प्रकाशम् ) यदभिरुचितं महा- भागयोः। जरासन्धः (कृष्णं प्रति) भोः प्रस्तूचनाम् । कृष्णः ननु प्रस्तुतमस्माभिः (इति पूर्वोक्तमभिधत्ते ।) जरासन्धः - किं किम् । पुरुषपश्वालम्भनमनाचरणीयं ब्रवीषि । तदसमञ्जसम् । यतः 'क्षत्राय राजन्यम्' इत्युपदेशः । कृष्णः दत्तोत्तरमेतत् प्राच्यैराचार्यः। अस्वयं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन तु । मनुष्याणां समालम्भो न हि दृष्टः कदाचन ॥ ४६॥ इत्यादिना वचननिचयेन। नारदः (श्रुत्वा स्वगतम् ) साधु सु(दु)स्तरमुपन्यस्तम् । यतो मधुपर्कपशूपालम्भनादिवदुपेक्षणीयः पूर्वपक्षः । (प्रकाशम् ) भो मगध- १. 'नाट्यस्य' ख. १. 'भोः श्रूयताम्' ख. ३. 'तदिदं' न. ४. कृतोत्तरमेत स. ५. 'दुकरमुत्तरं' ख. - - :- ·- . शिष्यः - शवानन्दकवीन्द्रसूविरचितं राज ! लभन्तामतिथयो वाञ्छितम् । न हि भवादृशेषु वन्ध्यसहल्पा भवन्त्यर्थिनः । जरासन्धः - भगवन्ननुगृहीतोऽस्मि । अतिथिर्सन्तोषकाभेन । (क) णिग्गहस्थाने अणुग्गहं मण्णइ । अर्जुनः अहो संवैरणनैपुणं मगधराजस्य । भीमः -- (उरः परामृश्य) हृदय ! किञ्चिदितः परमपि निगूढं सहस्व । शिथिलपायो गुरुनियोगनिगलग्रन्थिः । जरासन्धः (स्वगतम् ) विघ्नेन खिद्यते चेतः पात्रलाभाच्च तुष्यति । छायातपाभ्यामाश्लिष्टं पर्यायादिव पङ्कजम् ।। ४७॥ (प्रकाशम्) (तान् प्रति ) वृणुत भोः! नारदः (सर्वानवलोक्य स्वगतम्) नरेन्द्रे निःशवं वृणुत वृणुतेल्यातवचने मुरद्वषी दृष्टिं वितरति मुखे पाण्डुसुतयोः । अथायं नेत्राभ्यानुवाद शारि सितहयो भुजे भीमवस्तिभितयति हप्यत्तनुरुहः ।। ४८ ॥ कृष्णः - वाहेद्रथ ! क्रतुरवानेभृतामनग्निसाध्यो विजयफलो बलशालिनां विनोदः । (क) निग्रहास्थान अनुग्रहं मन्यते । १. 'सन्तोषनियोगला. १. 'संवरणकौशख. ३. 'वक्षः परागृश्य' स. 'अंतः परमपि निग्रहं 'ख. . शिथिलितप्रायो' ख. ...'शृणुत भोक. रष्टी वित' ख. 'यथाय' ख.

·जरासन्धः भीमपराक्रमम् । अशनिरधनगोचरः खलानां भ्रमणकरः समरः प्रदीयता नः ॥ ४९ ॥ जरासन्धः प्रियं नः प्रियं नः। नारदः (स्वगतम्) हन्त ! श्रोत्रयोरयममृतसम्पातः । शिष्यः - (क) अम्मो बह्मणाणं अजुत्तकारितणं , जं राइणा सद जुद्धं मग्गंति । अर्जुन: - साधु सिद्धः सङ्कल्पः । भीमः - (हर्षमभिनीय ) उद्दामयुद्धभरनिर्भरमागधेन्द्रः वक्षःप्रघाणघनघट्टनकर्मठस्य । दोर्दण्ड रे! बाहिडिम्बविमदंसौख्य- संख्यातिशायि तव काङ्कितमय सिद्धम् ॥ ५० ॥ (सहर्ष सखे ) तदयगभियतं मे पत्रः सम्हारः प्रतिमधुरमेते हन्त मिश्रा वहन्ति । अमृतमथनकाले कालकूटप्रसूति- स्त्रिभुवनभिव चित्तं दोपतङ्का दुनोति ॥ ५१ ॥ अहो मगधवंशस्य भानिमित्तो दुर्यशश्कलङ्कः । किं न सम्य- गाराधितो भर्गः । कश्मीदृशो मे पाक्रांस्य परिपाकः । धिग् बाहो. र्भागधेयं यदनुकम्प्येषु परेष्विव प्रहरिष्यतः । (किश्चिदुबैः) आचारं निजमुज्झतां नरपतिः शास्तति सम्प्रत्यदो मा प्रास्तावि ज(नः १ नः) प्रवादविखे येनैष सम्भाव्यते । भीमः - (स्वगतम् !) सत्यमात्थ नरपतिः शास्तेति । तदप ते दुराचारस्य धर्मात्मजानुजो भीमसेनः शासिता । (क) अहो ब्राह्मणानामयुक्तकारित्वं यदाज्ञा सार्थ युद्ध मार्गमन्ति । 'संख्य' स. १. "विचित्य सहर्ष सखेदं 'स. १. प्राप्यते'.

·- शतानन्दकवीन्द्रसविरचितं जरासन्धः हन्तच्या यदमी द्विजा मरणतोऽप्येष प्रवादो गुरुः सङ्खये सम्मुखतां गतः क इव मे शेषं लभेतायुषः ॥५२॥ (विचिन्त्य) भगवन् देवर्षे ! पश्यतुं भवान् , पात्रोपसदनेनापि यशोराशिरयं मम । प्रासाद इव लग्नेन मधुजालेन दुप्यति ॥ ५३ ।। तदन में प्रत्यक्षीकृतसकलधर्मसीमानो भवन्तः प्रमाणम् । हलधरपृथुवक्षःपीठसाचण्डः प्रखरपरिषभीमा पाण्डवो भीमपार्यो। समरशिरसि भातुं बद्धसन्धः किमेष प्रसरतु भुजदण्डः साम्प्रतं ब्राह्मणेषु ॥ ५४॥ नारदः (स्वगतम् ।) अहो इदं सङ्कटस्थानम् । न ब्रामणेषु प्रहरेति वाच्यं नैते मया क्षत्रमिति प्रकाश्याः । युधो निषेधेऽपि महाननर्थों न जातु माध्यस्थ्यमहो सुखाय ॥ ५५ ॥ (निश्चित्य) तदेवं तावत् । (प्रकाशम् ।) उचितमेव भवनः पाण्डवेषु प्रतिवीरत्वम् । न पुनर्तामणेषु । जरासन्धः का वहींदानी प्रतिपत्तिः। नारदः (कृष्णं पश्यति ।) कृष्णः (स्वगतम् ।) किमतः संवरणेन । तदेवं तावत् । (प्रकाशम् ) साधु बार्हद्रथ ! यदि इत्थं ब्रामणेऽ सानुक्रोशो वर्तते तेन प्रीतः तवापि प्रार्थितं प्रत्युपहरिष्यामि । किं ब्रवीपि । नारद:- (स्वगतम् ) साधु निक्षिप्तभारोऽस्मि । १. 'निश्वस्य' स. १. 'मतः परं संवर'. १. 'माधु' इति पाठेन. ४. 'साई' इति बाठेन.

·भीमपराकमान २९ जरासन्धः किं तावत् । प्रार्थित प्रत्युपहरिष्यामीति ब्रवीषि । तदिदमसमीक्ष्यकारित्वं भवतः । न हि कदाचिदपि बाहद्रथा परान् प्रार्थयते । - नारदः भो बृहद्रथतनय ! साम्प्रतं किश्चिन्मयानुशा- स्योऽसि । जरासन्धः - ननु शिष्योऽस्मि। - नारद: वहींदं शृणु। वरं नृपेभ्यो ददते द्विजातयो यथा हि पित्रे तव चण्डकौशिकः । अतो भवान प्रतिषेधुमर्हति प्रसादमेषां घुसदां महस्पृिशाम् ॥ ५६ ॥ जरासन्धः- यद्येवं शृणुमस्तावद् । अलङ्घनीयो गुरुनियोगः। इदमिदानी प्राप्तकालं किमपि प्रार्थ्यते । भीमः - (स्वगतम्) प्राप्तकालमेव प्रार्थय । (स्वगतम् ) धिक्कष्टमहमपि कार्यक्शाद (आचा! याच्जा)रसनः संवृत्तः । 'नियमाणस्य चिह्नानि यानि तान्येव याचके । इति सलामवगीयते । जरासन्धः तथा हि मम, वाक्यमोष्ठपुटन्यस्त अपया तरलीकृतम् । पुष्पं शाहिरिवोनि जिहा संहरति स्वयम् ॥ ५७ ॥ " 'स्वगतम्' इति खपाठे । २. पालं प्रतिक .. 'सत्यमेव गीयतेक. . 'तथा हिमम"दि सपा नास्ति ।

·चतानन्दकवीन्द्रसविरचितं (कथञ्चिदनुसन्धाय प्रकाशम्) - गन्धर्वा जगपतिभिर्दैवतैर्दानवैर्वा रक्षोभिर्वा प्रमथपतिभिर्दिग्गजैर्भूमिपैर्वा । व्यस्तैरेभिर्युगपदथवा युष्मदिच्छानुरूपं योर्बु वाञ्छाम्यपि भृगुपतौ न प्रहर्तास्मि विप्रे॥५८ ॥ नारदः सदृशमेतद् भवतः । कृष्णः -न खलु वयं मगधराजस्य वाञ्छानुकूलाः । जरासन्धः यद्येवं यैः समराङ्गणमवतरामि । कृष्णः नन्वस्माभिरेव । जरासन्धः -मदांभेहितेषु कतमे भवन्तः । कृष्णः यतमो भवान् । जरासन्धः - अपि यूयं क्षत्रियाः । कृष्णः यथावगतं बाहद्रथेन । जरासन्धः विशेष श्रोतुमिच्छामि । AL - - अयमनिलसुतस्ते यश्चिराद् योद्धमिष्टः कुपितबकहिडिम्बध्वंसनो भीमसेनः । अयमपि कपिकेतुर्धूमकेतुः परेषां तव रिपुरभियोज्यो मध्यमः पाण्डुपुत्रः ।। ५९ ॥ जरासन्धः हर्षमभिनीय भीमार्जुनौ पश्यति । नारदा- (सर्वानवलोक्य) सर्वथा सर्वस्यापि रसान्तरेष्वस्वतन्त्र मन्तकरण भविष्यवि.। तथाहि, ·. भीमपराक्रमम् भुत्वा पार्थाविति विकसितं श्लाध्यतां वीक्ष्य यो(धु ) साध्यं सिद्धं स्वयमिति मुहुः स्वीकृतं विस्मयेन । गेहं प्राप्ताविति शमपरं द्वेषिणावित्यगाध क्रोधाक्रान्तं प्रतिपदमिदं मानसं मागधस्य ॥ ६ ॥ अपि च, - - भीमे भुजद्रविणदुर्मदवीरलोक विश्रामधाम्नि बहुमानविशेषगर्भाः। गाण्डीवधन्वनि पुनर्निपतन्त्यमुष्य द्राग् दृष्टयः स्फुरदनादरभिन्नभावाः ॥६१ ॥ जरासन्धः (सहर्षामर्षगम् ) दिष्ट्या भवान् सानुक्रोशो व्यो- मकेशः । यदत्रैव प्रार्थितपदार्थसमवायः सन्निधत्ते सोऽयमनभ्रो दृष्टि- पातः। भीमः (स्वगतम् ) सोऽयमनभ्रो वज्रपात इति ब्रूहि । जरासन्धः कृष्णं प्रति ) भो विचक्षण 'मध्यमः पाण्डुपुत्र' इति निरवद्यमिदमवादीः । यतः नायमुत्तमोऽनतिपरिणतपराक्रम- त्वात् नाप्यधमः कौरवत्वात् । अतो मध्यम एव । कृष्णः वृथाजल्प जरासन्ध ! किमतः परं पराक्रमस्य परिणतिरस्ति। राजन् ! दोर्दण्डदर्पद्रवमुषि धनुषि व्यापूतोच्चण्डबाही बीरे निर्याति तूर्ण त्वयि चलचरणं क्षोणिपृष्ठे लुठित्वा । निर्विघ्नं विक्रमाणां शिरसि निजभुजद्वन्द्वमाधाय तत्र प्रत्यक्ष मापतीनां कलय लगता स्वीकता केन कृष्णा ॥१२॥ - १. महर्षगई' ख. ३. मिरवयमबादी ·२ शतानन्दकवीन्द्रस्नुविरचितं अरासन्धः-चिरात् कलितमस्माभिः पूर्वमेकेन फरणनेन पश्चात् सर्वैरेव भ्रातृभिः स्वीकृता कृष्णेति । - न हि रजोदक्षितचेतसः सूक्ष्मधर्मचुचवो भवन्ति भवादृशाः । साध्विदमाभिहितवानसि यददुष्टं दुष्टं पश्यन्तीति । अथवा त्वं पाण्डवानुचरो वार्ष्णेयः । अर्जुनः युक्तमुक्तम् । पाण्डवानुचर एवायं, यदस्य वशे वैवं वर्तामहे । साध्वी प्रत्यभिज्ञा ते । यतः, त्वद्गर्वकालकूटोग्रज्वालासंहारशूलिनः । कृष्णः सकर्षणस्यैष सोदयः कंसकर्षणः ॥ ६३ ॥ जरासन्धः रे रे! कंसकर्षण इति मत्पुरत इदानी इलाध्यते । जरासन्धः पश्य, सामग्री साम्प्रतं यत् प्रथयति मथुरा विन्ध्यकान्तारभूमे- रन्तर्गोमन्तसत्रं चिरमचरदयं यच्च साकं किरातैः । किश्चान्यद्विभ्रतीमे जलभनुजदशां सर्वदाशार्हवीराः पर्याप्तः किं न कंसोन्मथनविधिमहापातकस्यैष पाकः ॥ ६४ ॥ (विहस्य) 'एकः पापानि कुरुते फलं भुक्ते महाजनः' इति सत्समदाहियते । यदस्य कृते सर्वे वृष्णयः समुन्मलिताः । अर्जुनः -- अहो महीपतेरर्थशास्त्रार्थपारगत्वं यद्विजिगीषोर्दुर्ग सपाहणं गर्हयसि । किं न वेत्सि मुरनरकबाणचाणूरकंसकालिययवन- प्रभृतिदुन्तिभञ्जनजनितंभयविस्मयानि जनार्दनस्य चरितामृतानि । . १. 'ननु चिरात् 'म. १.. 'साधु'इतिर पाठेन. ३, 'याध्यापिएई. जयवं. ५ 'पवम्' इति सपान, १. पानी व प्रत्य'. 'भपि वकिन' ब, मनविस्मयानि ·भीमपराक्रमम् । ३ ३३ जरासन्धः-जानामि जानामि । सर्वथाभुतान्येव चरितानि यदस्य सर्वाण्यपि दुर्गाभवन्ति । वर्षोत्कर्षे यदजनि दरी धाम गोवर्धनाद्रः पाथोराशियदपि शरणं मागधे क्रोधमाजि । दुर्गद्वन्द्वं भवतु तदिदं यत् पुनर्मोचुकुन्दः पर्योऽपि द्रुतमधिगतो दुर्गतां तद्धि चित्रम् ॥ ६५ ।। अर्जुनः -युज्यते । सूतसुतखण्डितपराक्रमप्रसरस्य तवायं उरुक्रमतिरस्कारः । जरासन्धः --- अहो मन्दबुद्धेरनिरूपितकथनम् । न तुलामेति राधेयो यस्त्वयापि लघीयसा । किं तेन निगृहीतेन त्रिजगजयिनो मम ॥ ६६ ॥ भीमः -कि किम् । लघीयानिति कुमारफल्गुनमधिक्षिपसि । शृणु रे! कुपितकुलिशपाणिप्रेरिताकाण्डचण्ड- प्रलयजलदजालोघूर्णनोद्गीर्णमणः । विशिखशरणभङ्ग्या भङ्गुरीकृत्य येन द्रुतमतिथिसपर्या लम्भितो हव्यवाहः ॥ ६७ ॥ तदवमानापराधी त्वमद्य मद्भुजभुजङ्गमयस्तो जीवनाशं नश्यामि । न हि कुपिते भीमसेने जीवन्ति विद्विषन्तः । जरासन्धः-रे रे वृथाविकत्यन वृकोदरहतक! किं न कुपिते भीमसेने जीवन्ति विद्विषन्तः। तद् ब्रूहि, १. 'भद्भुतान्यस्य चरितानि' ख. २. 'प्रेरिताखण्डचण्ड' ख. 'विशिखगणम' ख.

·शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं पृष्ठबद्धप्रकोष्ठस्त्वं यैर्जाहव्यां निपातितः । तद्वैरं क्रूरमुत्पाद्य किं न जीवन्ति कौरवाः ॥ ६८ ॥ भीमसेनः- (सरोषोत्कम्पम् ) किं नाम कुरुकूलज्येष्ठस्य युधिष्ठि- रस्य नियन्त्रणानुरोधादुपेक्षितधार्तराष्ट्र मां कदर्थयसि । तन खलु वयं भवजामातृवद् गुरुजनपरिपन्धिनः । जरासन्धः - अस्ति भवतां ज्येष्ठभ्रातरि लोकोत्तरो भक्त्य- तिरेकः । कथमन्यथा फल्गुनेन खकलत्रार्पणमाचरितम् । (विचिन्त्य सोपहासम्) इदमपि धर्मात्मजस्य कुलधर्मानुसरणनैपुणम् । तथा- ह्यतेन जानता जननीवृत्तं पञ्चोपपतिपारगम् । याज्ञसेन्यपि यत्तस्याः साधर्म्यमधिरोपिता ।। ६९ ।। भीमः - (ससंरम्भम् ) रे रे ! पुरुषोपहारपाषण्ड ! समयदीक्षित- क्षत्रियघातपातकिन् ! मगधवंशविषपादप! कृष्णास्वयंवरकोदण्डजर्जरित- जङ्घाकाण्ड ! राधेय विधय ! कामपालपलायितामिमान! युधिष्ठिरापरा- धिन् ! मधुमथनावमानदुर्ललितदुराचारचतुर! अनाधिगतधर्मतत्वविधुर- मतिर्मुरूनपि परिवदसि । तदहमचिरेण गुरुतरयमदण्डोचण्डदोर्दण्डघात- विघटितविक्टोर.पीठघाटाललाटम् । वदननयनघोणागह्वरोद्गारिघोर- क्षतजकपिशितं त्वामन्तकायार्पयामि ॥ ७० ॥ (इत्युत्तिष्ठति।) १. 'पहारघातपाषण्ड' ख. २. 'तत्त्वगुरू' ख. ३. 'भर्चयामि' ख.

·भीमपराक्रमम् । ३५ कृष्णः -- (दृष्टिक्षेपेण वारयित्वा) न खलनिर्धारितवीरप्रतिवीरसमयं द्वन्द्वयुद्धं प्रशंसन्ति । जरासन्धः भगवन् ! देवर्षे! अनुजानीहि माम् । नातः परमप्रियाणामहं सोढा। नारदः - भो वीरवृन्दिष्ठ ! ननु धर्म्यस्तवायं विधिः । अनु- ज्ञात एव । यतः, जरासन्धः ललाटनिःसृतं रक्तं रजपत्यधरं यदा । सङ्ग्रामयज्ञे तद्राज्ञां सोमपानमिति स्मृतिः ।। ७१ ॥ धन्योऽस्मि । शिष्यः - (क) अम्भो! महेसिणो केलहवड्ढणवेअड्ढम् । मम उण एदाणं वअणसंभमेण उन्भन्तं विअ हिअअम् । कृष्णः - भो मगधराज! त्रयाणामस्माकं तमस्ते रोचते प्रतिवीरः। जरासन्धा (सजुगुप्सम् ) द्वयोरिति वक्तव्ये त्रयाणामित्या. स्मानमपि मया सह सम्मदक्षम निर्दिशसि । तदिदमसाम्प्रतम् । यता, नाहं पाणो न खलु नरको नापि केशी न कंस- वाणूरो वा न च स(डिभको ! हि बको) नाप्यरिष्टो न हंसः । - . (क) अहो! महर्षिणः कलहवर्धनवैदग्ध्यम् । मम पुनरेतेषां वचन सम्भ्रमेण उद्घान्तमिव हृदयम् । १. 'कलहप्पाडवेभई ख. २. 'तदेव सांप्रतम्' ख.

·३६ शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं शत्रुक्षत्रक्षपणनिपुणोत्तालकालाग्निरुद्र- चक्षुर्लक्षीकृतपुरहरी नन्वहं मागधेन्द्रः ॥ ७२ ॥ ततश्च, गोपाल! त्वमसि पलायितः पुरस्ताद् (अर्जुनं प्रति) डिम्भोऽसि त्वमपि सिताश्च! तिष्ठ रे । (भीमं प्रति) द्वित्राणां मम भुजरंहसां विसोढा त्वं भीम! प्रहरणमीप्सितं गृहाण ॥ ७३॥ भीमः ननु सुभटसङ्घसट्टनोद्भटभुजपरिषसाधनो भीमसेन- स्त्वादृशेषु किमायुधान्तरमपेक्षते । जरासन्धः -प्रियं नः, प्रियं नः । (नारदं प्रति) भगवन् ! गृहागतं विद्विषमपि न क्रूरेण चक्षुषा वीक्षेतेति नीतिवादः । तदे पार्थिभाव एव मामतिक्रान्तमर्यादं करोति । नारदः-बर्हिद्रथ! कृतापराधान् स्वगृहेऽप्यरातीन् जिघांसतो नास्ति नृपस्य दोषः । उपागतान् हन्ति गुहोपरण्ठं कण्ठीरवः किं न करीन्द्रयूथान् ॥ ७४ ॥ जरासन्धः - शृणुत भोः! सम्प्रति जरासन्धस्य रिपुनिपाता- भिज्ञा प्रतिज्ञाम् । (भीमसेनं प्रति) चूडागाढनिविष्टमुष्टिविवशव्याभुनकण्ठस्फुट- द्वक्षाकन्दरमममस्तकगलन्मस्तिष्कलिप्तेन ते । १. 'गोपालस्त्वमसि' ख. २. 'गृहान्तरं गतं विद्विषन्तमपि' क. ३. 'ननु बाहद्रथ' ख.

·भीमपराक्रमम् । ३७ गाणाहमकृत्रिमोल्बणमहामांसच्छटाविक्रय- क्रीडाडम्बरमाचरामि समरे नक्तश्चरेभ्यश्चिरम् ॥ ७५ ॥ भीमः - (कृष्णार्जुनाववलोक्य) वयस्य वृष्णिवीर! वत्स धन- जय! इदमुत्थीयते । सम्प्रत्यवसरः पौरुषस्य । कृष्णः -निष्प्रतिवीरं वीर(य)स्व । अर्जुनः- विजयिनं त्वां पश्येयम् । भीमः - (उत्थाय) निभृतं वयस्यवत्साभ्यां स्थीयताम् । (कति. चित् पदानि गत्वा) भगवन् ब्रह्मसम्भव! नमस्ते । जरासन्धः- (अञ्जलिं बद्ध्वा) भगवन्! प्रणामः प्रतिगृह्यताम् । (इत्युभौ प्रणमतः ।) नारद:-विजयकीर्तिमाजनं भवेतां भवन्तौ । (उभावुत्थाय पैरिकरं रचयतः ।) जरासन्धः एष सज्जोऽस्मि । सज्जीभव । - भीमः- ननु नित्यमेव समामसज्जो भीमसेनः । जरासन्धः - तदितः सकलगीर्वाणगन्धर्वयक्षराक्षसदनुजलोक- लोचनमहोत्सवायमानसमरसम्भवसमुचितमल्लयुद्धाक्षवाटमवतरावः । भीमा - बाढम् । (इत्युभो साटोपं निष्क्रान्तौ ।) १. 'ननु संप्रत्य' स. १. 'जयिनं' ख. १. 'परिकर बवा' ख. 'सज्जीमव' इति खपाठे न. ५. 'सत्यमेव क. ६. 'लोचनोत्सवा' स. .. 'समरसंरम्भसमर्दितमई.

·३८ शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं (नेपथ्ये महान् कलकलः । सर्वे आकर्णयन्ति ।) शिष्यः - (ऊर्ध्वमवलोक्य) (क) भो पेक्ख पेक्ख । सिद्धगन्ध- बगिव्याणचारणच्छराजक्ख रक्खससमूहेहिं निखासं आआसं संवुत्तम् । एदाणि दाणि दीसन्ति सुमेरुसिहरप्पमाणाणि विमाणाणि । अरे धरणिपुट्ठस्स वट्टइ समग्गो सग्गलोओ । नारदः-- (सविशेषमवलोक्य) अस्मदिच्छानुकूलः कालो वर्तते । तथाहि पर्याप्तः प्रसभादपि त्रिजगतः प्राभञ्जनिर्भञ्जने सङ्ख्ये केनचिदप्यहो न हि जरासन्धोऽतिसन्धीयते । द्वावेतावपि सङ्गराङ्कणगतावित्युत्सुकाः प्रेक्षितुं दोत्सारितखेचरा दिवि पदं कुर्वन्ति नाकौकसः ॥७६ ॥ - - कृष्णः एवमेतत् । यथाह भगवान् द्रौहिणिः । अयमवनिपतिर्नः काङ्क्षितः कान्तकृत्ये ननु सुचिरवृतोऽयं मागधोऽस्माभिरिष्टः । इति सुरगणिकानां लब्धयात्रोत्सवानां कलितकलहकेलिजृम्भते सम्भ्रमश्रीः ।। ७७ ।। अर्जुनः -- अहो निरर्थकोऽपि संवादः सर्वत्र पदं कुरुते । तथाहि- (क) भोः पश्य पश्य । सिद्धगन्धर्वगीर्वाणचारणाप्सरोयक्षराक्षस. समूहैर्निरवकाशमाकाशं संवृत्तम् । एतानीदानी दृश्यन्ते सुमेरुशिखरप्रमा- गानि विमानानि । अदूरे धरणिपृष्ठस्य वर्तते समग्रः स्वर्गलोकः ।

·भीमपराक्रमम् । ३९ अक्षामः क्षमते हिडिम्बदमनो बहिंद्रथं बाधितुं प्रागल्भ्यं मगधाधिपोऽपि कुरुते भक्तुं वाद्वेषिणम् । एवं तावदुपक्रमेषु मृदवः क्रूरीभवन्त्यः क्रमा- दन्योन्यं प्रसरन्ति गुम्फितगुणाः खे खेचराणां गिरः ॥७८|| (नैपथ्ये पुनः कलकलः ।) अर्जुनः निर्घातोयः कराग्रादपि कमलभुवः पातयन्त्रम्बुपांत्री गौरीकण्ठीरवस्य प्रतिरसितशतैः स्पष्टमुद्घाट्यमानः । इल्पापायाम्बुदानामपि परिलघयन् सम्भ्रमाडम्बराणि ब्रह्माण्डस्फोटचण्डस्तिरयति ककुभः कोऽपि निर्घोष एषः ॥७९॥ कृष्णः - लीलावलयितसुरकुञ्जरकर पीवरं ब हुमण्डलमास्फालित भीमेन । शिष्यः - (क) सुणह इदो वि अण्णो । संखोहि असमुदो णिम्महिअमहुमहणणिदो उप्पहप्पहाविअमिहिररहतुरंगमो भमि अपा- आलभुजंगमो णिअदलिप्रसअलमहिद्धरन्धो सिढिलिअधरणिपेढबंधो णिज्जिअपलअपज्जण्णणिग्यादडंबरो विमाणभित्तिपडिअपडिरवर्भ(वि ? मि)अंबरो विम्मरिअदिसाकरिंदण्णालो भुवणविणास भअविहुरलो- (क) शृणुत इतोऽप्यन्यम् । संक्षोभितसमुद्रो निर्मथितमधुमथननिद्र उत्पथप्रधावितमिहिररथतुरङ्गमो भ्रमितपातालभुजङ्गमो निर्दलितसकलमहीध्र. रन्ध्रः शिथिलितधरणिपीठबन्धो निर्जितप्रलयपर्जन्यनिर्घातडम्बरो विमानभित्ति- पतितप्रतिरवभ्रमिताम्बरो विस्मारितदिशाकरीन्द्रकर्णतालो भुवनविनाशभयविधुर- १. 'मथनों ख. २. भम्बुपात्र' ख. ३. 'लीलापलायित ख. ४. 'भयभरिअंबरों' ख ·शतानन्दकवीन्द्र सूनुविरचितं अपालो मंतिचकिअच्छरगणालिगिरगयणचरमाणो पहिअसुमटभुअ. किवाणो मुणिअमहामल्लसम्मदो पवढइ महंतो सहो । नारदः- सम्यगवहितं वत्सेन । तथाहि- ब्रह्माण्डस्यान्तकाले द्रुतमिव दलतचण्डमार्ताण्डतापा- त्तीत्रादौर्वाग्निदाहाल स्फुटदुरुषदां पर्वतानामिवोग्रः । व्यारुग्णक्षोणिभारातुरकमठपतिस्फारपृष्ठास्थिमाठी- पीठप्रस्फोटकल्पः कवलयति रवः कोऽपि काष्ठाः कठोरः ॥८॥ तत् सर्वथा कुटिलीकृतकार्कोटकभोगिभङ्गभीषणं निजदर्दिण्डमण्डलमा- स्फालितं जरासन्धेन । शिष्यः - (अन्यतोऽवलोक्य) (क) भो इदो पेक्खह । अणग्ग- लुग्गलन्तमदसलिलधागपट्टि प्रधाणिोणुवारणहिं वारणहि तखणक तवाहवारजणिअजातुलि अगन्धवाहेहि वाहेहिं तुरिअतुरग्गलंघणसफली- कअसारहिमणोरहेहिं रहेहिं परसुचककोअंडमिडिपालमंडलग्गलग्ग- मुष्ठिणिठुरभुअदंडसाहसुन्मडेहिं भडेहिं सव्वदो समु(स्थु ! खु)ब्भर दसि अर्जु अप्पवुत्ती धरिती । लोकपालो झटितिचकिताप्सरोगणालिङ्गितगगनचरयुवा पतितसुभटभुजकृपाणो ज्ञातमहामल्लसम्मर्दः प्रवर्तते महान् शब्दः । (क) भो इतः पश्यत । अनर्गलोद्गलन्मदसलिलधाराप्रवर्तितधरणि- रेणुवारणैरिणैः तत्क्षणाक्रान्तवाहवारजनितजवतुलितगन्धवाहैवीहै: त्वरित- तुरङ्गलङ्घनसफलीकृतसारथिमनोरथैः रथैः परशुचक्रकोदण्डभिण्डपालमण्डला- अलममुष्टिनिष्टुरभुजदण्डसाहसोद्भटैः भटैः सर्वतः संक्षुभ्यति दर्शितयुगप्रवृ. तिधरित्री । १. भोग' ख. २. 'जअपरिवृत्ति' ख.

·भीमपराक्रमम् । ४१ नारदः - (विचिन्त्य) भवतुं विज्ञातम् । तदेतद् युद्धं युद्धमिति तूर्णमाकर्ण्य ससम्भ्रमौघूर्णनतिरस्कृतमहार्णवप्रवाहं सन्नद्धं मगधराज- सैन्यमित एवाभिवर्तते । कृष्णः - (पुरोऽवलोक्य) अहो प्रागल्भ्यं बृहद्रथसुतवरूथिनी. मण्डलस्य । यतः, सम्मूर्च्छत्समदचम्मतङ्गजानां क्ष्माचक्रं चरणभरेण दूरनम्रम् । उद्वोढुं कथमपि दिग्गजाः क्षमन्ते व्याभुनोन्नमदुरुकन्धः शिरोभिः ।। ८१ ॥ अर्जुनः – (ससम्भ्रमम् ) वयस्य वासुदेव ! किमावयोगयुध- ग्रहणवेला वर्तते । कृष्णः - न हि द्वन्द्वयुद्ध सीमानभिज्ञा जरासन्धः । नारदः • एवमेतत् । न युगान्तमन्तरेण दहति दिनकरो जगन्ति । (नैपथ्ये) किं किं स्यन्दनडम्बरेण रथिनः! स्थेम्नाधमाधोरणाः! दूरे सीदत सादिनः! किमिह वः सम्पत्तपः पत्तयः ।। सर्वे-साधु जगन्ध ! साधु । सत्यसन्धः खल्बसि । १. 'भवतु तावत् जातं तदेव' ख. २. 'युद्धमिति सूर्ण' क. ३. 'उध्र्ण तिरस्कृत' क. ४. 'सन्नद्धमगध' क. 'कथमिव' ख. ६. 'युद्धप्रकारसीमा ख.

·४२ शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं (पुनर्नैपथ्ये) एकः स्तोकपराक्रमो रिपुरयं हन्तव्यकाष्ठां गतः प्रोत्क्षेप्तुं स्वभुजावपीह मम धिग् गीला समुन्मीलति ॥८२॥ स - अहो! मगधराजस्याज्ञायां समग्रं सङ्ग्रामसाधनमपि चित्रनिर्मितमिव निष्पन्दयोधवृन्दमवतिष्ठते । (पुनरन्यतोऽपि नेपथ्य) राजन् ! मागध! मा गमः सम्भसं कालानलग्रासतां मुश्च क्षोणिपतीन् पुटीकुरु करौ किश्चित् किरीटोपरि । तस्म त्वं कुरुजाङ्गलाधिपतये यो जाङ्गलोकायते त्रातुं भीमभुजाभु नङ्गम्मुखात् तान् धार्तराष्ट्रानपि ॥ ८३ ॥ सर्वे-साधु वृकोदर ! साधु । युक्तम जातशत्रुमोदर्यस्य तवेदं व्याहृतम् । (नैपथ्ये) रेरे! दुर्वचनमुखर ! मूर्ख! कुरुकुलपासन! दुराचारनिशाचरी. कामुक! क्षुद्रनतश्चापिशाचदमन ! दुलितसुयोधन विधेयक ! भूर्भुव:- स्वस्त्रयीविजयिनं जगसन्धमपीतालोकमाधारणं कलयसि । तदेष प्रन्यसे । अर्जुनः - हन्त ! (रस्पराधिक्षेपदीपितकोपान लाइलिनचेतसो : पुर:- प्रसारितबाहुपरिघयोरन्योन्यस्थानकनिविष्टनिर्निमेषचक्षुष गर्यजरामन्ध- १. 'हंहो मागध' ख. २. 'न्'ि क. ३. 'मपि नरलोक' ख. ४. 'प्रहन्यते' ख.

·मामपराक्रमम् । योनि प्रतिवन्धः समरसंरम्भः संवृत्तः । तद्वयमप्यार्यस्यारिष्टता- तये समराङ्कणनिकटवर्तिनो भवामः । यतः, स्वहस्तसाध्येऽपि जनस्य कर्मणि प्रहर्षहेतुः सुहृदां समागमः । लघूकरोत्याशु निदाघमुल्वणं समीरणो लब्धधवित्रधूननः ॥ ८४ ॥ सर्वे - तथा । (इति परिक्रामन्ति ।) कृष्णः - (पुरो निर्दिश्य) अहो नु खल्वनयोरनियतजयपराजय- मखिललोकविस्मापनमनुज्झितमल्लयुद्धसमयमाचेष्टितम् । तथाहि - निधूतदन्तदलनं नितरां निरस्त- केशग्रहं नखविलेखनमार्गशून्यम् । घोणाभिघातविमुखं रहिताक्षिरोधं चित्रं प्रवृत्तमुभयोर्भयदं नियुद्धम् ।। ८५ ॥ अर्जुनः- एवमेतत् । तथापनयोः आकर्षणभ्रमणचारविकर्षणानि संरोधनिष्क्रमणरक्षणवचनानि । संव्यूहनोदानवेष्टनबालनानि सम्मोहयन्ति नयनः सह मानसं नः॥ ८६ ॥ नारदः - (विलोक्य सहर्षम्) दिष्टया साम्प्रतमवन्ध्यः संवृत्तः प्रजापतेरस्मन्नयननिर्माणयत्नः । यदनयोरस्मदग्रत एव, निबिडगरुडपंक्षाक्षेपवित्रस्तलोक कलितधवलशङ्ख प्रस्फुरचापयष्टि । १ ... 'संज्यूहनोपहनवेष्टन' क.

·शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं १ घटितकमलकेलि स्तम्भितक्ष्माभृदुच्चै- चरितमिव मुरारेः शोभते मल्लयुद्धम् ।। ८७ ।। शिष्यः - (क) भो पेखह पेक्खह । सअलगिरिकडयप्फो उयपडि सद्दणिद्दअप्फालि प्रमण्डलं णीसंगसमंगीकअबहुमग्गवग्गणं गल- गुहाणिरुद्धमंदसद्दणिसंदअं अण्णोण्णदंसि असिखोघडिज्जमाणपाडिमोडि- सीसकरवलचयुट्ठाणअप्पडिट्ठाण्णअविभजमाणविण्णाणविसेस अण्णो. पणचणाविह्माविदस अललो उन्भडगरुडपक्ख परवसोणामिअमत्थ वेसणीवेल्लणणिरुद्धपडिमल्ल अमण्डलं सकुडुम्बढोककर विण्णाणणिप्पडिअ- हत्थमत्थआपेडणं णीन्धसंदसिअबाहुपीडणं ढोक्कराढत्तवुप्पकच्छा- अड्ढणं कक्खपडपरिवेसज्जिदपाद भंजणं कुम्मरीकप्पिदसव्वंगपीडणं चट्ठसीविण्णाणं मुणि प्रबाहुमोडणं गुणालविण्णाणघडिदजंघाणाहिमंडलं णिरुद्धपडिवक्खभुप्रसंधिमत्यरं उत्तरढोककरवित्यारिदकन्धरापरिपीडणं धवलशंखपरिकपिदेकपादमजणं पविसिअपट्टिसजज्जरिदवेरिवच्छत्यलं पुरिसमत्थंडविण्णाणवच्छत्तिचित्तमोहणं झत्ति जुद्धं पवढइ जरासन्ध- भीमसेणाणम् । (क) भोः पश्यत पश्यत । सकलगिरिकटकास्फोटितप्रतिशब्द . निर्दयास्फालितमण्डलं निःसासमङ्गीकृतबहुमागवल्गनं गलगुहानिरुद्ध. सदंशध्वनिसन्तत ..? अन्योन्यवञ्चनाविस्मापितसकललोकं उद्भट. गरुडपक्षपरवशोन्नामितमस्तकं वेसनीवेल्लननिरुद्धप्रतिमल्लभुजमण्डलं ...! नीरन्ध्रसन्दर्शितबाहुपीडनं ? कक्षपटपरिवेषार्जितपाद- ...... ? निरुद्धप्रतिपक्षभुजसन्धिमस्तकं ......... धवलशङ्खपरिकल्पितकपादभजनं प्रवेशितपट्टिशजर्जरितवैरिवक्षःस्थलं ........ ! झटिति युद्धं प्रवर्तते जरासन्धभीमसेनयोः । .... .. भजन 1. 'शोभितं' ख. २. 'पेक्खह समल' ख. ३. 'णिरस्थकदस्सिमवा' ख.

·भामपराक्रमम् । ४५ - नारदः यथाभिहितं वत्सेन । रुद्रस्य द्विरदासुरेण मरुतां पत्युर्महेन्द्रद्विपा संफेटाः सहकेट मेन च हरेर्ये सम्प्रवृत्ताः पुरा । साक्षी तेष्वयमेव नारदमुनिः किश्चान्यथा मन्यते तान् सर्वान् मगधेन्द्र मारुतिमहासङ्ग्रामविस्मापितः ॥ ८८ ॥ अर्जुनः - अहो संविमर्दोन्मदिष्णुता मगधराजस्य । नोत्तीर्णा बकराक्षसेन न पुनः सोढा हिडिम्बेन ये शल्येनापि विरोधिमण्डलमनःशल्येन नो लञ्चिताः । तानार्यस्य तरस्विनः प्रतिमुहुः प्रीत्या प्रतीच्छत्ययं क्रोधाक्रान्तकृतान्तपाशसदृशान् दोर्यन्त्रबन्धानमून् ।। ८९ ॥ कृष्णः - अहो समरसम्भ्रमस्यातिभूमिः । युद्धदुन्दुभिनिध्वाननिमरीकृतकन्दराः ।। अमी जगत्त्रयं क्षुब्ध भसयन्तीव भूधराः ॥ ९० ॥ शिष्यः - (क) भो पेक्खह पेक्खह । एदाणं मल्लसंगामसंम. मेण पअण्डा वित्र तरंगलंघिअगगणंगणा घोलंति दंसिप्रवणविणास- मुद्दा (समुद्द।)। सिढिलमूलबन्धसंभमोपसग्गग्गभग्गसिहरगलंतगंडसे- लुच्चा समुच्चलंति सेलुच्चा। उन्भन्तबझंडसम्मसिढिलसमीरण- (क) भोः पश्यत पश्यत । एतयोभल्लसङ्ग्रामसम्भ्रमेण प्रचण्ड इव तरङ्गलचितगगनाङ्कणा घूर्णन्ति दर्शितभुवनविनाशमुद्राः (समुद्राः) शिथिलमलबन्धसम्भ्रमप्रसङ्गाप्रभमशिखरगलद्गण्डशैलोच्चयाः समुच्चलन्ति शै. , 'द्विषां' ख. १ 'संक्षोभाः सह' ख. ३. 'संमदोन्मदि' स.

·४६ शतानन्दकवीन्द्रसू नुविरचितं - खंतधगलंतरिक्खं होइ अन्तरिक्खम् । धुव्वन्तधुवमंडलणिवेसम- घोलमाणविमाणकोडिताडिदसुमेरसिहरो दसिदपलओपसग्गो वलह सगो। णमंतच ठरतधरणिमण्डलुब्भरणजज्ज(रि)दकुम्भपन्भारणिन्भरा विकमळंति सअलदिसागआ । भज्जतभुवणभारणिस्सहणिस्सेससीसणि- वेसो समुत्तमयि जणिदादं कविसेसो सेसो। ता मण्णे सव्वहा कल्पि- दविकप्पावसाणं कप्यावसाणं वह त्ति । नाग्दः अहो अवगतकार्यपर्यन्तानामपि सम्भ्रमेषु मानसं मुह्यति । यदमुष्य भगवतः पद्मासनस्यात्मन्येव प्रश्न तरक्रमो वर्तते । तथाहि- क एष न सम्भ्रमः त्रिभुवन भिनत्तीव भो नियुद्धमिदमुद्धतं ननु तयोर्महावीरयोः । कुतोऽथ जगतां शमः श्रयति मागधेऽन्त्यां दशां ब्रवीति बहुधेत्यहो मुखचतुष्टयी ब्रह्मणः ॥ ९१ ॥ अपि च, पौलस्त्योत्तालहेलातरलभुजबलान्दोलितस्यानुवेलं कैलासस्यानुकारं कुलगिरिपतयः सर्वतो विभ्रतीमे । लोच्चयाः उद्घान्तब्रह्माण्डसंरम्भशिथिलसमीरणाक्रान्तधगला(?)-तरिक्षं भवत्यन्तरिक्षम् । धुन्वद्धृवमण्डलनिवेशघूर्णमानविमानकोटिताडितसुमेरुशिखरो दर्शितप्रलयोपसर्गो वलति सर्गः । नमच्चतुरन्तधरणिमण्डलोद्धरणजर्जरित. कुम्भप्राग्भारनिर्भरा विह्वलन्ति सकलदिशागजाः । भज्यमानभुवनभारनि- स्सहनिःशेषशीर्षनिवेशः समुत्ताम्यति जनितातऋविशेषः शेषः । तस्मान्मन्ये सर्वथा कल्पितविकल्पावसानं कल्पावसानं वर्तत इति । १. 'खलु ख.

·भीमपराक्रमम् । १ किश्च प्रोदञ्च्यमानः परिकुपितमहामल्लसमामवेगै- रन्तर्दीप्तौर्वतापादिव लुठति हठात् क्षोणिपृष्ठे पयोधिः ।।९२॥ कृष्णः -- एवमेतत् । यथाह पद्मयोनिपद्मनाभालहसम्भवो (१) भगवान् । वीरव्यापारभारादनियतनमितोनामितककपाच- क्ष्माचक्राक्रान्तिद्रव्यपगमतरलोत्तालतोयोकगणाम् । डोलासङ्ग्रामकेनिः परिणमति मियातूर्णमेषां चतुर्णां गूढक्रोधावगाढस्तिमितगिरिगणोद्गारिणां वारिधीनाम् ॥९३॥ अपि च, स्कन्धे निक्षिप्य नम्रा भुवमनुभवतः खेदविच्छेदमीष- उछेपस्याशेषवरपि समसमयोद्गीनिश्वास कीर्णाः । उद्दामा धूमसङ्घाः सपदि पिदधते सप्तपातालगर्भान किचोदश्चन्ति वेगोच्चलदचलमहीमूलबन्धोरुरन्धैः ॥ ९४ ॥ अर्जुनः – एवमेतत् । यथाह यमलार्जुनोत्यातमारुतः सम्प्रति हि- व्योम्नः क्रोडात् प्रतीपं लगति दिनपतेः स्यन्दनः पूर्व शैले त्रस्यत्स्वईन्तिपृष्ठाच्छ्यति सहचरं वाजिनं वज्रपाणिः । किश्चान्य व्यवध्वः करतलकलितैरश्चलैशुकानां नित्योत्पक्ष्माणि चक्षूष्यपिदधति समित्सम्भ्रमोद्यद्रमीणि॥९५॥ अपि च, १. 'किञ्चित्प्रो' ख. २. 'महान्' ख. ३. 'फोडावगाढ' ख. ४. 'उद्भूता' ख.

·शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं विक्रान्त्युत्कर्षहर्षाद् गगनचरगणर्मागधस्योपरिष्टात पौष्पी वृष्टिनिसृष्टा किल वलनवशात् तूर्णमार्यस्य मूर्ध्नि । यावत् सम्पातलीला जनयति विजयी तावदेष प्रवृत्तः शौर्यश्लाघोद्यतानां स्वयमनिपुणतादोषमेषां प्रमाष्टिं ॥ ९६ ॥ शिष्यः - (क) भो पेक्खह । णं एस मागहो सगेससमरभी- मणो भीमसणण णिठुरणिट्ठाविदकलह हत्यत्थोरहत्थप्पहारजज्जारि- दसन्धिबन्धं जुझिय महाभुअङ्गो व्व गलुलेण, चाणूरमल्लो व्य महुमहणेण, जलन्धगसुगे व्व कालकन्धरण, दहमुहा व हेहअज्जुणेण ससंभमं संगहियो । तखणं च होइ ठप हरिसुप्पुल्लणेत्तो सह- स्सणेत्तो, सम्मद वियम्भमाणहासलंच्छियकवोलो पोल्लत्थो, पसरतभि- उडितडप्पभजणो पमंजणो, तुवरन्तकरग्गलग्गपाससंजमो जमो, मयुलंत कन्दोडकान्तिणेत्ता तिणेत्तो । गलिअगव्या व दाणा । गन्जि च पज्जत्तपलअपज्जण्णणिग्यादघोसगम्भीरभीसणं पडिरवभरिअरमंडो- दरं विआदरण । (कृष्णार्जुनौ हर्ष नाटयतः ।) भोः पश्यत । नन्वेष मागधः सरोषसमरभीषणो भीमसेनेन निष्ठुरनिष्ठापितकलभहस्तस्थूलहस्त पहारजर्जरितसन्धिबन्धं युद्ध्वा महाभुजङ्ग इव गरुडेन, चाणूरमल्ल इव मधुमथनेन, जलन्धरासुर इव कालकन्धरेण. दशमुख इव हेहयार्जुनन ससंभ्रमं सङ्गृहीतः । तत्क्षणं च भवतीव हर्षोत्फुल्लनेत्रः सहस्रनेत्रः, सम्मदविजृम्भमाणहासलाञ्छितकपोल: पौलस्त्यः, प्रसरझुकुटितटप्रभजनः प्रभजनः, त्वरमाणकरामलमपाशसंयमो यमः, मुकु. लायमानेन्दीवर कान्तिनेत्रस्त्रिनेत्रः । गलितगर्वा इव दानवाः । गजितं च पर्या- प्तप्रलयपर्जन्यनिर्धातघोषगम्भीरभीषणं प्रतिरवभरितब्रह्माण्डोदरं वृकोदरेण । १. 'संवादलीलो' ख.

·भीमपराक्रमम् । नारदः - (सविशेषमालोक्य) ह ह ह, घोरोद्वारश्वसन विसरच्छोणिताम्भःकणाना- मासारेण क्षणमरुगयन्नन्तरिक्षस्य कुक्षिम् । बाहायन्त्रप्राणघेट नोस्पिष्टपृष्ठास्थिभङ्ग- धानत्रस्यत्रिभुवनमरिभीमसेनेन भग्नः ॥ ९७ ॥ कृष्णः --- (बिल क्य) भगवन् ! न खलु भग्नः किन्तु भुग्ने ऽयमस्माकं मनोरथः । यतः, जीवितापायपर्यन्त भङ्क्त्वा भीमन भूतले । एष क्षिप्तोऽपि मुप्त्येव प्रत्यर्थी पुनरुत्थितः ॥ ९८ ॥ अर्जुनः – (सखेदम् ) अहो अद्भुतम् । यतः, वीर्यादार्येण भन्नोऽपि पुनरुत्थाय युध्यति । (सहर्षम् ) भन्नः पुनरयं दिष्टया (सानुतापम) धिगेष पुनरुत्थितः ॥ ९९ ॥ - नारदः भोश्चित्रं जगति ममापि चक्षुषोः प्रा- गीदृक्षः समाविधिः परोक्षभूतः । कृष्णः - धिङ्माया किमियमसौ कथं मयि स्यात् । अर्जुनः - किं तावत् प्रभवति नान्तकोऽप्यमुष्मै ॥ १०० ।। १. 'प्रगुणनघनोस्पिष्ट-' ख. २. (विलोक्य)' इति कपाठे न. 'न खलु न खलु भन्नः शत्रुः' ख.

·शातानन्दकवीन्द्रसुनुविरचित (सर्वे चिन्तां नाटयन्ति ।) (नेपथ्ये ) तैर्यत्नस्त्वया शक्यो हन्तुं द्वमातुरो नृपः । तस्मादसारादारम्भानिवर्तम्व वृकोदर! ॥ १०१ ॥ । (सर्व आकगयन्ति ।) कृष्णः - काले खलु साभिप्राय यग शरभारती समुच्चरति । शिष्यः --- (क) अम्मो मच्चन्दारित्तण पभजणतण अस्म । जे दाणे समरणिव्यत्तणावृतं अमरीसराई आअण्ण अन्तो वि महा. राजं जंघासु गाहप सरभम च गगमगण समंदोलिअ धरणिपिढ गाढमप्फालदि । -- कृष्णः साधु वृकोदर! सध । अशरीरवाचौभिप्राय कर्मणा विनृणोषि । यतः, नत्यन्नः(बगा) शक्य इति यत्ना- न्तरशक्यत्वमभिहितम् । ईमानुशदद च देधा विदारणमेव पुन रुपदिष्टम् । नारदः -वत्म! न केवल मेवारफारयति । किन्त, (क) अहो म्वच्छन्द्रका प्राऊ जनतनयम्य । यदिदानों समर- निवर्तनप्रवृत्तामशरीरसरस्वतीमारुणयन्नपि गहाराज जयोगृहीत्वा सरभसं च गगनाङ्कणे समान्दल्य धरणिपृष्ठ गाढमास्फालयति । १. 'स्वया शक्य' इति खपाठे न.

·भीमपराक्रमम् । स मक्षु क्षिप्त्वाग्रकायं क्षितितलफलके सव्यमाक्रम्य पद्भ्यां जङ्घाकाण्डं द्वितीयं सरलकरि ३राकारमुत्क्षिप्य दोाम् । अन्तडाला(यितान्त्रावविहलगलकेनिलासृक्प्रवाह त्रुट्यत्पृष्ठास्थिपीठस्फुटितपटुरवं पाटयत्यप शत्रुम् ॥ १०२ ॥ अर्जुनः -- ओ अद्भुतान्तरमिदं च वर्तते । आर्येणाजौ मगधनृपतेदी रितस्योदरान्तात् सद्यो विद्युन्निभमभिनमो नृम्भते ज्यं तिरेतत् । तच्चोदारं त्रिदश पुरुषाकार मङ्गो करोति स्वर्गस्त्रीभिस्तदनु गनितः सोऽपि वैमानिकत्वम् ॥ १०३॥ (सर्व पिस्मिताः ।) ननु प्रसिद्धोऽयं वादः। प्रतिक्रिया पातकान्ततीना- माकल्पमिटश यशसः प्रतिष्ठा । आब्रह्मलोक त्रिदिवस्य पन्था राज्ञां रणे यत् प्रतिशत्रु मृत्युः॥ १०४ ॥ शिष्यः - (क) भो एदाको दाव हदो हदो मागहो ति सुणि सरअणदपुलिणमंडलादो व पसा(रिआ) सलिलसंघा(द !दा) पच्चू. सविसदणहकुहरादो व पयोसतिमिरपित्यारा महावराहदढदं(ड! ठा)समु. (क) भो एतास्तावत् हतो हतो मागध इति श्रुत्वा सरयनदपुलिन- मण्डलादिव प्रसारिताः सलिलसङ्घाताः प्रत्यूपविशदनभःकुहरादिव प्रदोषतिमिर- .. 'बहुलगलं फेनि' ख. २. 'निभमपि नभो' ख. ३. 'तबोदारत्रिदश' ख. ४. 'यशस' ख.

·५२ शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं क्खिप्पमाणमेदिणीपेढादो व्व पलअजलधिकल्लोला झत्ति समरंगणपरि- सरादो विममाणभीमसेणभअविमला पलाअन्ति पलाअन्ति मगहराअध- जिणीयो। नारदः - ननु युक्तमेतत् । स्वामि पाराः सैनिका इति । कृष्णः -- न खलु नखरप्रहारदारितमदकरिणि केसरिणि ज़- म्भमाणे गिरिकटकनिकटभाजो भवन्ति कलभयूथाः । (नैपथ्ये) भो मा! भोताः शृणुन मगधक्षोणिभृद्दण्डनाथाः संस्तभ्यन्तां दिशि दिशि बलान्यञ्जमा विद्रवन्ति । विद्विदशब्दग्रहणविमुखश्रोत्रमा निसर्गा- दातेत्राणप्रणयिहृदयो नन्वहं भीमसेनः ॥ १०५ ॥ अर्जुन वयस्य ! पश्य पश्य । नन्वेप मगधराजभुजपरि- अपरिपट्टनमुदितमेदुराधमण्डलो विपुलफालमितिमलितधर्मवारिकाकर कठोरकर मान्थराकेसरसदृशसमरधूलिधूनरितपृष्टपीटो निचबन्धुजीव- कुसुमसदृशशत्ररक्तलेशलाञ्छितशत माङ्गलिकमृदङ्गनिधानगम्भीर- भारतीसमाश्वासितसकलारिसनिमः सविनय माय इत एवाभिवतते । (ततः प्रविशति यथा निर्दिष्टो भीनसेनः ।) (सर्व पश्यन्ति ।) भीमसेनः-(जरासन्धमनुसन्धाय स्वगतम्) विस्तारा महावराहदृढदंष्ट्रासमुत्क्षिप्यमाणमेदिनीपृष्ठादिव प्रलयजलधिकल्लोला झटिति समराकणपरिसराद् विजृम्भमाणभीमसेनभयविहलाः पलायन्ते मगध- राजध्वाजन्यः ।

·भीमपराक्रमम् । नेदृशं पौरुषं वापि दृष्टपूर्व तथाप्यसौ । पातितो धर्मराजस्य भागधेयेन मागधः ॥ १०६ ॥ (उपसृत्य) भगवन् ! देवर्षे ! एष वृकोदरो वन्दते । नारद:-भेद्र! एवमेव सकलारातिकालाग्निरुद्रो भव । भीमः - अनुगृहीतोऽस्मि । कृष्णः - वयस्य ! वायुनन्दन! इत इतो भवान् । एष निर्भरं परिरब्धुमिच्छामि । (इति गाढं परिष्वज्य) साधु समर्थितं यत् त्वया गुरुतरेत्यादि प्रतिश्रुतम् । भीमः -- नन्वेषा भवतो भक्तानुग्रहसामग्री । किमत्र मया समर्थितम् । अर्जुन: - दिष्टया समुत्तीर्णप्रतिज्ञार्णवमार्य पश्यामि । कृष्णः- वयस्य धनञ्जय ! ईदृग्विधभ्रातृजनभुजपलेन निर्व- तिवराजसूयं धर्मराजं च कृतार्थ द्रक्ष्यसि । भीमार्जुनौ-नैनु कृतार्थाः सर्व एव वयम् । यः स्मर्तृणां दोग्धि निर्वाणमयं ब्रह्मस्तम्भं यः स्वधाम्ना विभर्ति । कल्याणानां कारणं शाङ्गपाणे ! स त्वं मित्रं वर्तसे देव ! येषाम् ॥ १०७ ॥ भीमः - अनुजानन्तु मां भवन्तः कर्तव्यशेषनिवर्तनाय । १. 'भद्र' इति खपाठे न. २. 'पाण्डुनन्दन' ख. 1. 'मनु' इति खपाठे म.

·शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचित - सर्वे - किमवशिष्टम् । भीमः ननु क्षत्रियाणां मोक्षणम् । सर्वे- एवमिदम् (नैपथ्ये) हा तात! सकलभुवनेकवल्लभ! हा प्रत्यक्षीकृतखण्डपरशु- प्रसादगर्वित ! हा काम शलाहार लीलालम्पट ! हा निखिलभूपालसंहार- सवनदीक्षित! हा त्यागलीलापहसितशिविदधीचिरोचनिचरित्र ! हा सकलार्थिसार्थसङ्कल्पकल्पपादप! कां गतिं कालेन नीतोऽसि । (सर्व आकर्णयन्ति ।) नारदः - (विलोक्य) एप पितृमरणशोकविह्वलहृदयो पद्धे. नामात्येनाश्वास्य मानो मगधराजकुमार इत एवाभिवर्तते । शिष्यः (क) जो सहदेवो त्ति सुणीअदि । कृष्णः अहो शोकातुरोऽपि मधुादर्शनः कुमारः। अर्जुनः - सर्वथैप भाजनं राजलक्ष्म्याः । भीमः नन्वासन्नलोकान्तरे मरीचिमालिनि प्रकाशलक्ष्मी विभावसुमभिसरति । (ततः प्रविशति मामात्यः सहदेवः ।) सहदेवः (हा तातेत्यादि पठित्वा) रुधिराम्बुकर्दमितपांसुमण्डले समराङ्कणे व्रणितकीर्णविग्रहम् । - (क) यः सहदेव इति श्रूयते । 1. किं शिष्टम्' ख. .. 'भपहासित' ख.

·भीमपराक्रमम् । अपि पश्यतो मम भवन्तमग्रतो हृदयं न विश्वमिति तात! ते वधम् ॥ १०८ ॥ अमात्यः कुमार! अलमनिपरिदेवनदैन्येन । - सहदेवः - (अनाकर्ण्य साश्रुपातम) प्राणास्तृणानि वपुषि प्रणयः परस्ताद् वीरस्य ते भवतु निस्पृहता च राज्ये । मामङ्कलालितमनाथमपोह्य बालं लोकान्तरं कथय तात! कथं गतोऽसि ॥ १०९ ॥ (इति मूछनि ।) (सर्व करुणं नाटयन्ति ।) अमात्यः - कुमार! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । - (सहदेवः पुनस्तदेव पठति ।) अमात्यः -नवशोच्यस्त वीवीचितां गतिं गतो जनकः । तदिदानी त्वमपि कालोचितं प्रतिपद्यस्व । सहदेवः का प्रतिपत्तिरितः परम् । अमात्यः नन्वागतपा गुण्यतत्वो भवान् । किमत्र मां पृच्छति । सहदेवः -- नाहं शोकातुरः किमपि वेत्तुं प्रगल्भः । १. 'परिवादन' ख. २. 'कुमार नन्वशो' ख. ३. 'अतः परम्' ख. ४. 'मनु' इति खपाठे न.

·५६ शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं - अमात्यः ननु कुमार, साम्प्रतं पाण्डवेषु संश्रयमेव श्रेयसे समर्थयामि । सहदेवः --- शास्त्रदृष्टमार्यो ब्रवीति । किन्तु अकृतपितृवध- प्रतीकारोऽहमत्र जिमि । - मा मैवम् । धर्मविजयिनो हि वैरभाजनं न भवन्ति । तदेवान् गृहागतानुचितेनैवोपतिष्ठस्व । अमात्यः 3 सहदेवः - यद्येवं किमेषां प्राभृतमुपहरामि । अमात्यः -- य एष ते पितुः साझामिको रथवरः स तावदेषा चरणसञ्चारिणां प्रयाणौयिका रुप्यताम् । सहदेवः --बाढम् । (उभौ परिक्रामतः ।) अमात्यः (तान् प्रति) एष प्रसादपात्रं मगधराजकुमारो युष्मानुपस्थितः । सर्वे -- इत इतः। सहदेवः -- (उपमृत्य) देवर्षे! नमस्ते । नारदः-- पितुरनवमो बाहुशाली भव । सहदेवः - (पृष्ठतोऽवलोक्य) सूत! इत इतः । ( सूतो रथमुपनयति । ) १. 'किञ्च अकृत' क. २. 'विजयिनोऽपिक. ३. 'ययेषां प्राभृतमुपहरामि क. ४. 'औपयिक' क. ५. (इति परिक्रामतः) ख. ६. 'बाहुषाली क.

·भीमपराक्रमम् । सहदेवः - (सर्वानवलोक्य) वासवाद्वसुमस्माच्च बृहद्रथमतः परम् । पितरं मे गतः सोऽयं स्यन्दनः प्रतिगृह्यताम् ॥ ११० ॥ (इति रथमर्पयित्वा प्रणमति ।) सर्वे -- (रथं प्रतिगृह्य कुमारमुत्थाय्य) एवमेव धर्मराजानुवृत्ति- निपुणो राजश्रियः परिणायको भव । सहदेवः - अनुगृह्यतामयं मित्रजनो नियोगदानेन । कृष्णः पाण्डवात् सहदेवात् त्वमभिन्नोऽस्माभिरीक्ष्यसे । तदेष प्रेष्यसे बन्धान्मुच्यन्तां मदिनीभृतः ॥१११ ॥ सहदेवः (अमात्यं प्रति) अनुष्टीयतां नियोगः । - अमात्यः यदमिरुचितं भवद्भ्यः। सहदेव! त्वमपि पित्रे कृतयथोचितकृत्यः सिंहासन- -- सर्वे मशून्यं कुरु । (सहदेवस्तूष्णीमधोमुखस्तिष्ठति ।) भीमार्जुनौ- कुमार! अलं वैक्लन्येन । सर्वथाजातशत्रोमित्रमसि । सहदेवः तथा । (इति सामात्यो निष्क्रान्तः ।) नारदः कमलासनोपस्थानसमयो मां त्वरयति । तद् मवन्तोऽप्यतेन रथेन धर्मराजमुपतिष्ठन्तु । -- १. 'रथेन जयिनं धर्म' ख.

·शतानन्दकवीन्द्रसूनुविरचितं सर्वे - यदादिशति शतानन्दसम्भवः । (इति प्रणम्य) भगवन्! पुनरप्ययमेवमेव स्मर्तव्यः शिष्यवर्गः । (नेपथ्ये) नयति भुवनरक्षादीक्षितः शापाणि- जयति विजयकीर्तिः पौरवो राजवर्यः नारद: एषा नभश्चरैर्गीयते भवतां भोगावलिः । - (नैपथ्ये) एष वृद्धो महामात्यो विज्ञापयति- अपगतनिगलानां साम्प्रतं भूमिपानां स्वसदनमभिगन्तुं दीयतामभ्यनुज्ञा ॥ ११२॥ सर्वे - यथासुखं गच्छन्तु । नारदः किं वो भूयः प्रियमुपकरोमि। सर्वे - किमतः परमुपकर्तव्यमस्ति । - यन्निोंढा कुरुपरिवृढः साम्प्रतं सप्तनन्तुं यच्चास्माभियंवधि मगधग्रामणीः सङ्गराग्रे । यच्चेदानीमवनिपतयः स्वस्तिमन्तः समस्ता- स्तत् किं ब्रूमो भवदुपगमानुग्रहो ह्यत्र हेतुः ॥११३।। तथापीदमस्तु - 1 १. विशदकीर्तिः' ख. २. (सहर्ष) यथा' ख.।

·भीमपराक्रमम् (भरतवाक्यम्) वंशोदने गुणिनि रमतां रत्नगर्भा नरेन्द्र शश्वच्छम्भोश्चरणकमले भक्तिमानस्तु लोकः । साधं मित्रैरविरतरसन स्वादयन्तः कवीनां वाणीगुम्फान् सततगुणिनः सजनाः सन्तु कामम् ॥११४॥ [इति निष्क्रान्ताः सर्व ।] भीमपराक्रमं नाम नाटकं समाप्तम् । ॥ पार्वतीपरमेश्वराभ्यां नमः ।। । शुभमस्तु ।

·No text on this page.