·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्कः ६ केनोपनिषत्सटीकशांकरपदभाष्य- वाक्यभाष्योपेता। रत्नागिरिग्रामनिवासिभिर्वेदशास्त्रज्ञैर्महामहोपाध्यायः आगाशे इत्युपाढालशास्त्रिभिः संशोधिता। तथा च शंकरानन्दकृता केनोपनिषद्दीपिका। नारायणविरचिता केनोपनिषद्दीपिका । इदं पुस्तकद्वितयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् । एतत्पुस्तकं हरि नारायण आपटे इत्यनेन पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । तृतीयेयमकनावृत्तिः। शालिवाहनशकाब्दाः १८३१ ख्रिस्ताब्दाः १९०९ ( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः ) मूल्यमेको रूपकः । (रू०१) 4 ·केनोपनिषद आदर्शपुस्तकानि शुद्धीकरणाथ येषां मिलिवानि तेषां नामा पुस्तका- संज्ञाश्च प्रदर्श्यन्ते । -a. - (क.) इतिसंजिता केनोपनिषत्सटीकपदमाष्योपेता 'बिब्लिओथिका इण्डिका' इति ग्रन्थावल्यां मुद्रिता पुण्यपत्तननि- वासिनां कैलासवासिनां वे.शा.सं: देवोपाबाल- शाक्षिणाः । (स.) इतिसंज्ञिता-कोपनिषताavane पनिषता पायोपेन काश्यां शिलामु- द्वितारा.रा.महादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम् । (ग.) इतिसंजिता-कनोपनिषत्सटी पदाध्योपेता, इन्नूरपुरनिवासिना कि इत्युपाद्वानां श्री: ताना रा. रा. भाऊसाहेब लिामाहेक इत्येतेषाम् । (घ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदमाष्योपेता घटादनिवासिना श्रीयुताना पटवर्धनोपाबानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । (ऊ.) इतिसंज्ञिता-केनापनिषादीकपदभाष्योपेता वे. शा. सं. रा. रा. दिनकारी जोशी नांगावक इत्येतेषाम् । लेख- नकालः सं० १८६२ (च.) इविसंजिता-केनोपनिषत् टीकपदभाष्योपेता बडलीग्रामनिवा- सिनां श्रीयुतानां वे.शा. सं. रा. रा. चिदम्बरदी- क्षितकुलोत्पन्नानां मार्तण्डदीक्षितानाम् । लेखन- कालः शके १७६७ (छ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् । (ज.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्पुण्यपत्तननिवासिनी श्रीमतां पुरंदरे इत्युपाह्वानां मल्हारराव इत्येतेषाम् । (झ.) इतिसांज्ञितम्-केनोपनिषत्पदभाष्यं सटीकं करवीरपुरनिवासिनां वे. शा. सं. द्रविडोपाचानां नानाशास्त्रिणाम् । (त्र.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता करवीरपुरनिवासि- ·[२] नो श्रीमा वे. शां. सं. गुरुमहाराजानाम् । लेखन- कालः सं० १८७८ (ट.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता अष्टेग्रामनिवासिनां लिमये इत्युपाह्वानां रा. रा. गोविन्दशर्मणाम् । (ठ.) इतिसंज्ञिता--केनोपनिपत्सटीकपदभाष्योपेता नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. आप्पासाहेब बुटी इत्येतेषाम् । (क.) इतिसंज्ञिता केनोपनियत्सटीकवाक्यभाष्योपेता बडलीग्रामनिवा- सिनां श्रीयुतानां वे. शा. सं. रा. रा. चिदम्बरदी- क्षितकुलोत्पन्नानां मार्तण्डदीक्षितानाम् । लेखन- कालः शके १७:७ (ख.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता, इन्दूरपुरनिवा- सिना किबे इत्युपाद्वानां श्रीयुतानां भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येतेषाम् । (ग.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता वे. शा. सं रा. रा. दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इत्येतेषाम् । लेखनकालः सं० १८६६ घ.) इतिमंज्ञिता-केनोपनिपत्सटीकवाक्यभाष्योपेता वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाह्वानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । (ङ.) इतिसंज्ञितम्-केनोपनिषद्वाक्यभाष्यं विंचूरपुरनिवासिनां श्रीयु- तानां रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् । लेखनकालः शके १६३२ (च.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिपत्सटीकवाक्यभाष्योपेता मुम्बापुरनिवा- सिनां वे. शा. सं. रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् । (छ.) इतिसंज्ञितम्-केनोपनिपद्वाक्यभाष्यं सटीकं करवीरपुरनिवासिनां वे. शा. रा. रा. द्रविडोपाह्वानां नानाशास्त्रिणाम् । (ज.) इतिसंज्ञितम्-केनोपनिषद्वाक्यभाष्यं करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् । लेखनकालः शके (झ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता करवीरपुरनिवा- सिनां श्रीमतां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् ।

·[३] (त्र.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवायभाष्योपेता नागपुरनिवा- सिना श्रीयुताना रा. रा. अप्पासाहेब बुटी इत्ये- तेषाम् । (क.) इतिसंज्ञिता–केनोपनिषद्दीपिका मुम्बापुरनिवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् । (ख.) इतिसंज्ञिता–केनोपनिषद्दीपिका पटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाह्वानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । (ग.) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषद्दीपिका मूलयुता* ( क.) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषद्दीपिका नारायणविरचिता पुण्यपत्तन- निवासिनां श्रीयुताना रा. रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् । समाप्नेयमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। * इदं प्रान्तिजसकाशात्प्राप्तम् । एतत्पुस्तकस्य स्वामिनो नाम न ज्ञायते ।

·अथास्याः केनोपनिषदो मन्त्रप्रतीकानां वर्णानुक्रमणिका । मनप्रतीकानि खं० म० पू० अ. अथ वायुमः पन्वायो अथाध्यात्म पदेतत् अथेन्द्रमा पन्मघवन् ::: ::: ... ४ ५ २७ १११ २५. ... . इह चेदवेदीदय ५ उपनिषदं मोहि उ. क. ४ ... केनेषितं पतति प्रेषितं मनः त. तभ्यद्रवत्तमभ्यवदत् ३. ४.२४ ... ८ तद्ध तदनं नाम तद्धेषां विजज्ञी तस्माद्वा इन्द्रोऽतितराम्... तस्माद्वा एते देवाः तस्मिरस्त्वयि किं वीर्यम् ४. .६ २८ ३.२ २३ ४ ४ २ २६ ५ २४ ... : :: :: :: : तस्मै तृणं निदधौ २४ " १० २५ ... तस्यै तपो दमः कर्मेति तस्यैष आदेशो यदेतत् तेऽनिमब्रुवनातवेदः ४ ४ ४ २७ न. ८ ... न तत्र चक्षुर्गच्छति नाहं मन्ये सुवेदेति १६ ·[२] प. प्रतिबोधविदितम् २ ४ ४ १७ ... . मन्त्रप्रतीकानि खं० मं० पृ० ब. ... ब्रह्म ह देषेभ्यः यञ्चक्षुषा न पश्यति १ २२ १ ६ १२ ... :: ... यच्छ्रोत्रेण म शृणोति यमाणेन न प्राणिति यदि मन्यसे सुवेदेति यद्वाचाऽनभ्युदितम् यन्मनसां न मनुते यस्यामतं तस्य मतम् यो वा एतामेवम् १३ ४ ११. ५ १२ २ ३ १६ ३१ ... ... श. श्रोत्रस्य श्रोत्रम् १ स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे सा ब्रह्मेति होवाच समाप्तिमगमदियं वर्णानुक्रमणिका। ३ १२ २५ ४ १ २६ ·न केन पनिषत् अनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम् । ॐ तत्सब्रह्मणे नमः । केनेषितमित्याद्योपनिषत्परब्रह्मविषया वक्तव्येति नवमस्याध्याय. स्याऽऽरम्भः । प्रागेतस्मात्कर्माण्यशेषतः परिसमापितानि समस्तकर्मा- श्रयभूतस्य च प्राणस्योपासनान्युक्तानि कर्माङ्गसामविषयाणि च । अनन्तरं च गायत्रसामविषयं दर्शनं वंशान्तमुक्तं कार्यं सर्वमेतद्यथोक्तं कर्म च ज्ञानं च सम्यगनुष्ठितं निष्कामस्य मुमुक्षोः सत्त्वशुद्ध्यर्थं भवति । सकामस्य तु ज्ञानरहितस्य केवलानि श्रीतानि स्मार्तानि च अथाऽऽनन्दगिरिकृता टीका । यच्छ्ोत्रादेरधिष्ठानं चक्षुर्वागाद्यगोचरम् । स्वतोऽध्यक्षं परं ब्रह्म नित्यमुक्तं भवामि तत् ॥ १ ॥ केनेषितमित्यादिकां तलवकारशाखोपनिषदं न्याचिल्यासुभगवान्भाष्यकारोऽहंप्रत्ययगो- चरस्याऽऽत्मनः संसारित्वादसंसारिब्रह्मभावस्योपनिषत्प्रतिपाद्यस्यासंभवान्निविषयत्वादन्याख्ये- यत्वमित्याशङ्कयाहंकारसाक्षिणः संसारित्वग्राहकप्रमाणाविषयत्वाब्रह्मत्वप्रतिपादने विरोधासं- भवात्सविषयत्वाब्याख्येयत्वं प्रतिजानीते-केनेषितमित्याद्येति । कस्तर्हि नवमस्या- ध्यायस्याष्टाध्याय्या सह नियतपूर्वोत्तरभावानुपपत्तिलभ्यः संबन्ध इत्याशङ्कय हेतुहेतुमद्भाव- लक्षणसंबधं दर्शयितुं वृत्तमनुवदति-प्रागेतस्मादित्यादिना । कर्माङ्गसाम पाञ्चभ- क्तिकं साप्तभाक्तकं च तद्विषयाण्युपासनानि पृथिव्यादिदृष्टयोक्तानि । प्राणदृष्टया गायत्र- सामोपासनं च । शिण्याचार्यसंतानाविच्छेदो वंशस्तदवसानेन भन्थेन कार्यरूपमेव वसूक्तं चेत्तर्हि प्राणाद्युपासनसहितस्य कर्मणः संसारफलत्वाद्ब्रह्मज्ञानानुपयोगात्कथं हेतुहेतुमद्भावः संबन्धोऽभिधित्सित इत्याशङ्कय नित्यकर्मणां तावज्ज्ञानोपयोगित्वं कथयति-सर्वमेतदिति । काम्यानां प्रतिषिद्धानां च फलं तदोषदर्शनेन वैराग्याथै कथयति-सकामस्य विति । १ क. ख. च. अ.न्धोऽविधित्सत । २ ग, घ. इ. स. ट. °णां फलं तावज्ज्ञानोपयोगि क।

·- २ " अथै- प्रजा केनोपनिषत्- [१प्रथमःखण्डः] कर्माणि दक्षिणमार्गप्रतिपत्तये पुनरावृत्तये च भवन्ति । स्वाभाविक्या त्व स्त्रिीयया प्रवृत्त्या पश्चांदिस्थावरान्ताऽधोगतिः स्यात् । तयोः पथोर्न कतरेण चन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति । जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयं स्थानम् ।" इति श्रुतेः । ह तिस्रो अत्यायमीयुः" इति मन्त्रवर्णाद्विशुद्धसत्त्वस्य तु निष्काम- स्यैव बाह्यादनित्यात्साध्यसाधनसंबन्धादिह कृतात्पूर्वकृताद्वा संस्कार- विशेषोद्भवाद्विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासा प्रवर्तते । तदेतद्वस्तु प्रश्नपतिवचनलक्षणया श्रुत्या प्रदर्श्यते केनेषितमित्याद्यया । काठके चोक्तम्-"पराश्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्त- रात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् इत्यादि । “ परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं बमनिष्ठम् इत्याद्याथर्वणे च । एवं विरक्तस्य प्रत्यगात्मवि- षयं विज्ञानं श्रोतुं मन्तुं विज्ञातुं च सामर्थ्यमुपपद्यते नान्यथा । गतस्माच्च प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानात्संसारबीजमज्ञानं कामकर्मप्रवृत्तिका- रणमशेषतो निवर्तते । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनु- पश्यतः इति मन्त्रवर्णात् । तरति शोकमात्मवित् " इति, एतयोः पथोर्ज्ञानकर्मणोर्मध्ये केनापि मार्गेण ये न प्रवृत्तास्ते प्रतिषिद्धानुष्ठायिन इत्यर्थः । जायस्व म्रियस्वेति । पुनः पुनर्जायन्ते म्रियन्ते चेत्यर्थः । तिनः प्रनो जरायुजाण्डजो- द्भिज्जलक्षणाः । पितृयाणदेवयानलक्षणमार्गद्वयगमनमतीत्य कष्टामेव गतिमीयुः प्राप्ता इत्यर्थः । एवं कर्मफलमुक्त्वा ततो विरक्तस्य विशुद्धसत्त्वस्य ब्रह्मज्ञानेऽधिकार इति दर्शयन्हेतुहेतुमद्भावमाह-विशुद्धसत्त्वस्य विति । साध्यसाधनसंबन्धाद्विरक्तस्यति संबन्धः । तत्र निमित्तस्यादृष्टस्यानियतत्वमाह-इह कृतादिति। कर्मफलाद्विरक्तस्य ब्रह्मजिज्ञासा भवतीत्यत्रान्यसंवादमाह-काठके चेति । आवृत्तचक्षुरिति । साध्यसाधनभावादुपरतकरणग्रामश्चक्षुर्ग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात् । अन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वं चाऽऽह—एवं हीति । नान्यथेति । अविरक्तस्य बहिर्विषयाक्षिप्तचेतस आत्म- जिज्ञासैवानुपपन्ना कथंचिज्जाताऽपि न फलावसाना स्याच्छूद्रयागादिवदित्यर्थः । यद्यप्येवमुपनिषदः कर्मकाण्डसंबन्धोऽस्ति तथाऽप्युपनिषजन्यज्ञानस्य निष्प्रयोजनत्वा- नोपनिषदो व्याख्यारम्भः संभवतीत्याशङ्कयाऽऽह-एतस्माञ्चेति । समुच्चय- १ क. ख. घ. अ. वृतच । २ क. ख. ज. च. प्रजाः स्वेदजा ! ३ क. ख. घ. अ. वृत- च। ग. झ. ट. ति कार्यकारणभा ।

·[१प्रथमःखण्ड:] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । कर्मसहितादपि ज्ञानादेतत्सिध्यतीति चेन्न । वाजसनेयके तस्यान्यकारणत्ववचनात् । “जाया मे स्यात्" इति प्रस्तुत्य "पुत्रेणायं लोको जय्यो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोकः” इत्यात्मनोऽन्यस्य लोकत्रयस्य कारणत्वमुक्तं वाजसनेयके। तत्रैव च पारिव्राज्यविधाने हेतुरुक्तः । "किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोकः" इति । तत्रायं हेत्वर्थः । प्रजाकर्मतत्संयुक्तविद्या- भिर्मनुष्यपितृदेवलोकत्रयसाधनैरनात्मलोकप्रतिपत्तिकारणैः किं करि- ज्यामो न चास्माकं लोकत्रयमनित्यं साधनसाध्यमिष्टं येषामस्माकं स्वाभाविकोऽजोऽजरोऽमृतोऽभयो न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्नित्यश्च लोक इष्टः । स च नित्यत्वान्नाविद्यानिवृत्तिव्यतिरेकेणान्यसाधननिष्पा- यस्तस्मात्प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानपूर्वकः सर्वैषणासंन्यास एव कर्तव्य इति । कर्मसहभावित्वविरोधाच्च प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानस्य । न ह्युपात्त- कारकफलभेदविज्ञानेन कर्मणा प्रत्यस्तमितसर्वभेददर्शनस्य प्रत्यगात्म. वादिनोऽभिप्रायं शङ्कते-कर्मसहितादपीति । एकाध्ययनविधिपरिगृहीतत्वात्क- मज्ञानकाण्डयोरेकं फलं वाच्यं ततः कर्मसमुच्चिताज्ज्ञानात्सनिदानसंसारनिवृत्तिलक्षणं फलं सिध्यतीति न कर्मसु विरक्तस्योपनिषदारम्भ इत्यर्थः । अध्ययनविधिपरिग्रहमात्रेण कर्मकाण्डस्य न मोक्षफलत्वं कल्पयितुं शक्यं फलान्तरावगमविरोधादित्याह-न वाज- सनेयक इति । किंच यदि श्रुतेः कर्मसमुच्चितज्ञानं विधित्सितं स्यात्तदा पारिवाज्यं नोपदिश्येत श्रुत्या हेत्वभिधानेन ततो न समुच्चयः श्रुत्यर्थ इत्याह-तत्रैव चेति । प्रजाशब्दस्योपलक्षणार्थत्वमादाय हेत्वर्थमाह-तत्रायमिति । किं करिष्यामो न किमप्यात्मकामत्वादेवेति शेषः । तत्फलं भुक्त्वा क्रमेण मोक्षसंभवात्किमिति प्रजादि- प्वनादर इत्याशङ्कयाऽऽहन चेति । इष्टोऽप्ययमात्मलोकः कर्मणा विना न लम्यते. फलत्वान्मोक्षस्यान्यथास्वभावमुक्तत्वे बन्धमोक्षावस्थयोरविशेषापातादित्याशयाऽऽह-स चेति । कर्ममोक्षे कार्यस्योत्पाद्यादेरसंभवात्सम्याज्ञानादविद्यानिवृत्त्या फलप्रसिद्ध्युपपत्तेन कर्मकार्यों मोक्ष इत्यर्थः । ब्रह्मज्ञानस्यानुभवावसानतासिद्धये परोक्षनिश्चयपूर्वकः- संन्यासः: कर्तव्यः । सिद्धे चानुभवावसाने ब्रह्मात्मज्ञाने स्वभावप्राप्तः संन्यास इति द्रष्टव्यम् । इतश्च न कर्मब्रह्मात्मतानिश्चयसमुच्चयः शास्त्रार्थ इत्याह--कर्मसहभावित्वेति । ननु कर्मवद्ब्रह्मज्ञानस्य विधितोऽनुष्ठेयत्वाद्विधेश्च विनियोज्यादिभेदापक्षितत्वात्कथं सर्वभेद- १ क. ख. 'त्मा नायं ।

·४ केनोपनिषत्- [१प्रथमःखण्ड:] सामवेदीयतलवकारोपनिषा । सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्य करवा- वहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः । आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्र- मथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मोप- निषदं माऽहं ब्रह्म निराकुयाँ मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः। शान्तिः। शान्तिः । ॐ केनषितं पतति ब्रह्मविषयस्य सहभावित्वमुपपद्यते । वस्तुप्राधान्ये सत्यपुरुषतन्त्रत्वा- ब्रह्मविज्ञानस्य । तस्मादृष्टादृष्टेभ्यो बाह्यसाधनसाध्येभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया ब्रह्मजिज्ञासेयं केनेषितमित्यादिश्रुत्या प्रदर्श्यते । शिष्याचार्यः श्नपतिवचनरूपेण कथनं तु सूक्ष्मवस्तुविषयत्वात्सुखपति- पत्तिकारणं भवति । केवलतर्कागम्यत्वं च दर्शितं भवति । "नैषा तर्केण मतिरापनेया" इति श्रुतेश्च । “ आचार्यवान्पुरुषो वेद" आचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापत् इति । " तद्विद्धि प्रणिपातेन" इत्यादिश्रुतिस्मृतिनियमाच्च । कश्चिद्गुरु ब्रह्मनिष्ठं विधि- वदुपेत्य प्रत्यगात्मविषयादन्यत्र शरणमपश्यन्नभयं नित्यं शिवम- चलमिच्छन्पप्रच्छेति कल्प्यते । केनेषितमित्यादि । केनेषितमिति केन कषितमिष्टमभिप्रेतं सन्मनः पतति गच्छति स्वविषयं प्रतीति संब- दर्शनं प्रत्यस्तमय उच्यते ब्रह्मज्ञाने सतीत्याशङ्कयाऽऽह-वस्तुप्राधान्ये सतीति । विधिजन्यप्रयत्नभाव्यो हि विधिविषय उच्यते ज्ञानं न तथेति तद्विधेरसिद्धिरित्यर्थः । यस्मात्प्रत्यगात्मनो ब्रह्मतानिश्चयस्य परोक्षस्यापरोक्षस्य वा कर्मणा समुच्चयो न प्रामाणिकस्तस्मादित्युपसंहरति--तस्मादिति । प्रश्नप्रतिवचनरूपेण प्रति- पादनस्य तात्पर्यमाह-शिष्याचार्येति । आपनेया प्रापणीया न भवतीत्यर्थः । साधिष्ठं शोभनतमं फलं प्रापयतीत्यर्थः । इष आभीक्ष्ण्ये गतौ हन्तव्या वा ·[१प्रथमःखण्ड] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितंशांकरभाष्यसमेता। ५ प्रेषितं मनः । ध्यते । इराभीक्षण्यार्थस्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थस्यैवैतद्रूपमिति गम्यते । इषितमितीप्रयोगस्तु च्छान्दसस्तस्यैव प्रपूर्वस्य नियोगार्थे प्रेषितमित्येतत् । तत्र प्रेषितमित्येवोक्ते प्रेषयितृप्रेषणविशेषविषयाका- ङ्क्षा स्यात् । केन प्रेषयितृविशेषेण । कीदृशं वा प्रेषणमिति । इषित- मिति तु विशेषणे सति तदुभयं निवर्तते। कस्येच्छामात्रेण प्रेषितमित्यर्थ- विशेषनिर्धारणाद्ययेषोऽर्थोऽभिप्रेतः स्यात्केनेषितमित्येतावतैव सिद्ध. त्वात्प्रेषितमिति न वक्तव्यम् । अपि च शब्दाधिक्यादर्थाधिक्यं युक्त- मितीच्छया कर्मणा वाचा वा केन प्रेषितमित्यर्थविशेषोऽवगन्तुं युक्तः । प्रश्नसामर्थ्यादेहादिसंघातादनित्यात्कर्मकार्याद्विरक्तोऽतोन्यत्कूटस्थं नित्यं वस्तु बुभुत्समानः पृच्छतीति सामर्थ्यादुपपद्यते । इतरथे- च्छावाक्कर्मभिर्देहादिसंघातस्य प्रेरयितृत्वं प्रसिद्धमिति प्रश्नोऽनर्थक एव स्यात् । एवमपि प्रेषितशब्दस्यार्थो न प्रदर्शित एव न संशयवतोऽयं प्रश्न इति प्रेषितशब्दस्यार्थविशेष उपपद्यते। किं यथा प्रसिद्धमेव कार्य- कारणसंघातस्य प्रेषयितृत्वं किंवा संघातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छा- मात्रेणैव मनआदिप्रेषयितृत्वमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थं केनेषितं पतति चेति धात्वन्तरसंभवे कथमिच्छार्थस्यैव व्याख्यानमित्याशङ्कयाऽऽह–इषेरिति । आभीक्ष्ण्यं पौनःपुन्यं तद्विषयताया गतिविषयताया वा मनसोऽनभिप्रेतत्वान्मनःप्रवर्तकवि- शेषस्यैव बुभुत्सितत्वादित्यर्थः । *इट्प्रयोगे सति गुणेन भवितव्यम् । तदैषितमिति स्यात्तदभावाच्छान्दसत्वाभिधानं न तु धातोरनिटत्वादनुबन्धस्य विकल्पविधानादन्वेषित- मन्विष्टं वेति वैकल्पिकप्रयोगौदर्शनादिति । इषितं प्रेषितमिति पदद्वयस्यार्थवत्त्वमाह- तत्र प्रेषितमित्यादिना । इच्छामात्रेणेति । प्रयत्नमन्तरेण संनिधिमात्रेणेति व्याख्यातं नेदं व्याख्यानमपि शोभते । अपर्यायशब्दभेदस्यार्थमेदव्यभिचारादित्याह- अपि चेति । त्वदुक्तोऽयमर्थविशेषो न घटते संघातस्यैवेच्छादिभिः प्रवर्तकत्वसिद्धेः प्रश्ना- नुपपत्तिप्रसङ्गादित्याह-न प्रश्नेति । मनसः स्वातन्त्र्यात्स्वव्यतिरिक्तप्रवर्तकसंभावनाभावा- * सेट्क्तस्येषिविषये कित्त्वनिषेधाभावाङिति चेति निषेधप्रसक्त्या गुणेन भवितव्यमिति चिन्त्यम् । धातोरनिट्त्वाभावेऽपि यथाकथंचिदनुबन्धशब्देनेटो ग्रहणेऽपि तीषसहेति विकल्पे सत्यपि यस्य विभाषेति क्त इग्निषेधाद्वैकल्पिकप्रयोगादिति पुस्तकान्तरीयपाठोऽपि चिन्त्यः । प्रयोगादर्श- नादिति पाठेऽपि यस्य विभाषेति निषेधपूरणमपेक्ष्यमेव । ण्यन्तेषिणा गुणसमर्थनं तु गुणस्येनिमि- तत्वाभावेनेटि सतीत्यक्षराननुगुणम् । प्रेषितशब्दे प्रेरणास्वीकारादिषितशब्दे ण्यर्थानुपयोगेन भाष्या- नभिप्रेतं च । अनुबन्धस्येत्याद्युत्तरग्रन्था संबद्धं चेति ज्ञेयम् । १ ग, घ. ऊ. च झ. अ ट. गादि। - ·६ केनोपनिषत्- [१प्रथमःखण्ड:] केन प्राणः प्रथमः प्रति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥३॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं प्रेषितं मन इति विशेषणद्वयमुपपद्यते । ननु स्वतन्त्रं मनः स्वविषये स्वयं पततीति प्रसिद्धम् । तत्र कथं प्रश्न उपपद्यत इति । उच्यते । यदि स्वतन्त्रं मनः प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयं स्यात्तर्हि सर्वस्यानिटचिन्तनं न स्यादनथं च जानन्संकल्पयति । अत्युग्रदुःखे च कार्ये वार्यमाणमपि प्रवर्तत एव मनस्तस्माद्युक्त एव केनेषितमित्यादिप्रश्नः । केन प्राणो युक्तो नियुक्तः प्रेरितः सन्पैति गच्छति स्वव्यापार प्रति । प्रथम इति प्राणविशेषणं स्यात्तत्पूर्वकत्वात्सर्वेन्द्रियवृत्तीनाम् । केनेषितां वाचमिमा शब्दलक्षणां वदन्ति लौकिकाः । तथा चक्षुः श्रोत्रं च स्वे स्वे विषये क उ देवो द्योतनवान्युनक्ति नियुङ्क्ते प्रेरयति ॥१॥ एवं पृष्टवते योग्यायाऽऽह गुरुः शृणु त्वं यत्पृच्छसि । मनआदिकर- णजातस्य को देवः स्वविषयं प्रति प्रेरयिता कथं वा प्रेरयतीति।श्रोत्रस्य श्रोत्रं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं शब्दस्य श्रवणं प्रति करणं शब्दाभिव्यञ्जकं श्रोत्रमिन्द्रियं तस्य श्रोत्रं स यस्त्वया पृष्टश्चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युन- क्तीति । असावेवं विशिष्टः श्रोत्रादीनि नियुक्त इति वक्तव्ये नन्वेतदन- नुरूपं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति । नैष दोषः । तस्यान्यथाविशेषा- नवगमात् । यदि हि श्रोत्रादिव्यापारव्यतिरिक्तेन स्वव्यापारेण विशिष्टः श्रोत्रादिनियोक्ताऽवगम्यत दात्रादिप्रयोक्तृवत्तदेदमननुरूपं प्रतिवचनं स्यात् । न त्विह श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता स्वव्यापारविशिष्टो लवित्रादिव- दधिगम्यते । श्रोत्रादीनामेव तु संहतानां व्यापारेणाऽऽलोचनसंकल्पा- ध्यवसायलक्षणेन फलावसानलिङ्गेनावगम्यते । अस्ति हि श्रोत्रादिभि- रसंहतो यत्प्रयोजनप्रयुक्तः श्रोत्रादिकलापो गृहादिवदिति संहतानां प्रश्नो न घटत इत्याक्षिप्य समाधत्ते-ननु स्वतन्त्रमित्यादिना । अत्युग्रदुःखे चेति । अद्यतनीनदुःखे द्यूतादिकार्ये ॥ १ ॥ प्रतिवचनस्य प्रश्नाननुरूपत्वमाशङ्कय समाधत्ते–असावेवंविशिष्ट इत्यादिना । श्रोत्रादयः स्वविलक्षणशेषाः संहतत्वाद्गृहादिवदित्यनुमानेन श्रोत्रादिशेषी तावदवगम्यते यदि सोऽपि संहतः स्यात्तर्हि गृहादिवदचेतनः स्यात् । ततस्तस्याप्यन्यः शेषी कल्प्य- स्तस्याप्यन्य इत्यनवस्थाप्रसङ्गपरिहारायासंहतश्चेतनो गम्यते । अतः सर्वसाक्षिणं लक्षयितुं युक्तमेव प्रतिवचनमित्यर्थः । फलावसानं फलनिष्पत्तिर्लिङ्गम् । यस्मिन्नवगत्या हि करणस्य व्यापारो लिङ्गन्यते नित्यावगतिव्यञ्जकत्वाद्वा फलावसानलिङ्गं व्यापारस्तेन तच्छेषी ·[१प्रथमःखण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरमाव्यसमेता। मनसो मनो यदाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राण- परार्थत्वादवगम्यते श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता । तस्मादनुरूपमेवेदं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि कः पुनरत्र पदार्थः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादेः। नह्यत्र श्रोत्रस्य श्रोत्रान्तरेणार्थः । यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरेण । नैष दोषोऽयमत्र पदार्थः । श्रोत्रं तावत्स्वविषयव्यञ्जनसमर्थ दृष्टम् । तच्च स्वविषयव्यञ्जनसामयं श्रोत्रस्य चैतन्ये ह्यात्मज्योतिषि नित्ये संहते सर्वान्तरे सति भवति नासतीत्यतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्युपपद्यते। तथा च श्रुत्यन्तराणि-"आत्मनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते" " तस्य भासा सर्व मिदं विभाति" " येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः" इत्यादीनि । यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत इत्यादि गीतासु। काठके च-"नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम्" इति । श्रोत्रायेव सर्वस्याऽऽत्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्धं तदिह निवर्त्यते । अस्ति किमपि विद्वबुद्धिगम्यं सर्वान्तरतमं कूटस्थमजरममृतमभयमजं श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि तत्सामर्थ्यनिमित्तमिति प्रतिवचनं शब्दार्थश्चोपपद्यत एव । तथा मनसोऽन्तःकरणस्य मनः । न ह्यन्तःकरणमन्तरेण चैतन्यज्योतिषा दीपितं स्वविषयसंकल्पाध्यवसायादिसमर्थं स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मन इति । इह बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशो मनस इति । यद्वाचो ह वाचं यच्छब्दो यस्मादर्थे श्रोत्रादिभिः सर्वैः संबध्यते । यस्माच्छ्रो- त्रस्य श्रोत्रम् । यस्मान्मनसो मन इत्येवम् ।वाचो ह वाचमिति द्वितीया प्रथमात्वेन विपरिणम्यते।प्राणस्य प्राण इति दर्शनात् । वाचो ह वाच- मित्येतदनुरोधेन प्राणस्य प्राणमिति कस्माद्वितीयैव न क्रियते । न । बहूनामनुरोधस्य युक्तत्वाद्वाचमित्यस्य वागित्येतावद्वक्तव्यं स उ प्राणस्य प्राण इति शब्दद्वयानुरोधेन । एवं हि बहूनामनुरोधो युक्तः कृतः स्यात् । पृष्टं च वस्तु प्रथमयैव निर्देष्टुं युक्तम् । स यस्त्वया पृष्टः प्राणस्य प्राणा- ख्यवृत्तिविशेषस्य प्राणस्तत्कृतं हि प्राणस्य प्राणनसामर्थ्यम् । न ह्यात्म- नाऽनधिष्ठितस्य प्राणनमुपपद्यते । "को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद्यदेष लक्ष्यत इत्यर्थः । प्रतिवचनस्य संक्षेपतस्तात्पर्यमाह-श्रोत्रायेव सर्वस्येति । यस्मादस्ति श्रोत्रस्य श्रोत्रं तस्माच्छ्रोत्रादावात्मबुद्धिः संत्यक्तव्येति शेषः । प्राणचेष्टा चेतनाधिष्ठानपूर्वि- काऽचेतनप्रवृत्तित्वाद्र्थादिप्रवृत्तिवदित्यभिप्रेत्याऽऽह-न ह्यात्मनाऽनधिष्ठितस्येति । .

·केनोपनिषत्- [१प्रथमःखण्ड:] श्चक्षुषश्चक्षुः । अतिमुच्य धीराः प्रेत्या- स्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥२॥ न तत्र आकाश आनन्दो न स्यात् " "ऊवं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति" इत्यादिश्रुतिभ्यः।इहापि च वक्ष्यते-“येन प्राणः प्रणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि" इति । श्रोत्रादीन्द्रियप्रस्तावे घ्राणप्राणस्य ननु युक्तं ग्रहणम् । सत्यमेवं प्राणग्रहणेनैव तु प्राणप्रागस्य ग्रहणं कृतम् । एवं मन्यते श्रुतिः सर्वस्यैव करणकलापस्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्तद्ब्रह्मेति प्रकरणार्थो विव- क्षितः । तथा चक्षुषश्चल रूपप्रकाशकस्य चक्षुषो यदूपग्रहणसामर्थ्य तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्यैवातश्चक्षुषश्चक्षुः । प्रष्टुः पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातुमिष्ट- त्वाच्छ्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं यथोक्तं ब्रह्म ज्ञात्वेत्यध्यातियते । अमृता भवन्तीति फलश्रुतेश्च । ज्ञानाद्धयमृतत्वं प्राप्यते । ज्ञात्वा विमुच्यत इति सामर्थ्याच्छ्रोत्रादिकरणकलापमुज्झित्वा । श्रोत्रादौ ह्यात्मभावं कृत्वा तदुपाधिः संस्तदात्मना जायते म्रियते संसरति च ।अतः श्रोत्रादे: श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्माऽऽत्मेति विदित्वाऽतिमुच्य श्रोत्राद्यात्मभावं परि- त्यज्य ये श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यजन्ति ते धीरा धीमन्तः। नहि विशि- धीमत्त्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्यक्तुम् । प्रेत्य व्यावृत्या- स्माल्लोकात्पुत्रमित्रकलत्रबन्धुषु ममाहंभावसंव्यवहारलक्षणात्त्यक्तसई. पणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः " "पराश्चि खानि व्यतृणत्" आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् " यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते अत्र ब्रह्म समश्नुते " इत्यादिश्रुतिभ्यः । अथ वाऽतिमुच्येत्यनेनैवैषणात्यागस्य सिद्धत्वादस्माल्लोकात्प्रेत्यास्माच्छरीरात्मेत्य सृत्वेत्यर्थः ॥२॥ यस्माच्छ्रोत्रादेरपि श्रोत्राद्यात्मभूतं ब्रह्मातो न तब तस्मिन्ब्रह्मणि ज्ञात्वेति पदाध्याहारे कारणमाह-प्रष्टुः पृष्टस्यार्थस्येति। सामर्थ्यादिति।श्रोत्राद्यात्म- भावत्यागमन्तरेणामृतत्वासंभवाज्ज्ञानबलाच्छ्रोत्राद्यात्मभावं त्यक्त्वाऽमृता भवन्तीति संबन्धः । एतत्स्फुटयति-श्रोत्रादौ हीत्यादिना । मृत्वेति । विदेहमुक्तिर्विवक्षिता प्रारब्धमो- गक्षये शरीरान्तरोत्पादे कारणाभावादवश्यंभाविनी विदुषो मुक्तिरित्यर्थः ॥ २ ॥ सर्पाद्यध्यासाधिष्ठानरज्जुवच्छ्रोत्राद्यध्यासाधिष्ठानचैतन्यं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना लक्षितं तर्हि रज्जुवदधिष्ठानत्वाद्विषयत्वप्रसङ्ग इति शङ्कां निवतर्यति—यस्माच्छ्रोत्रादे. रपीत्यादि । अध्यस्तस्य ह्यधिष्ठानमेव स्वरूपमाद्यन्तमध्येषु तदन्यभिचारास्स्वरूप- " ·[१प्रथमःखण्ड:] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ९ चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्या- दन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । चक्षुर्गच्छति । स्वात्मनि गमनासंभवात् । तथा न वाग्गच्छति । वाचा हि शब्द उच्चार्यमाणोऽभिधेयं प्रकाशयति यदा तदाऽभिधेयं प्रति वाग्ग- च्छतीत्युच्यते । तस्य च शब्दस्य तन्निवर्तकस्य च करणस्याऽऽत्मा ब्रह्मातो न वाग्गच्छति । यथाऽग्निर्दाहकः प्रकाशकश्चापि सन्न ह्यात्मानं प्रकाशयति दहति च तद्वत् । नो मनो मनश्चान्यस्य संकल्पयित्रध्यवसायितृ च सदात्मानं संकल्पयत्यध्यवस्यति च तस्यापि ब्रह्माऽऽत्मेतीन्द्रियमनोभ्यां हि वस्तुनो विज्ञानं तदगोचरत्वान्न विद्मस्तब्रह्महशमित्यतो न विजानीमो यथा येन प्रकारेणैतद्ब्रह्मानुशिष्यादुपदिशेच्छिष्यायेत्यभिप्रायः। यद्धि करणगोचरं तदन्यस्मा उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणक्रियाविशेषणैः । न तज्जात्यादिविशेषणवद्ब्रह्म । तस्माद्विपमं शिष्यानुपदेशेन प्रत्याययितु- मिति । उपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयकर्तव्यतां दर्शयति-न विद्म इत्यादि । अत्यन्तमेवोपदेशप्रकारप्रत्याख्याने प्राप्ते तदपवादोऽयमुच्यते । सत्यमेवं प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैर्न परः प्रत्याययितुं शक्यः। आगमेन तु शक्यत एव प्रत्याययितुम् । तदुपदेशार्थमागममाह-अन्यदेव तद्विदिता- दथो अविदितादधीति । अन्यदेव पृथगेव तद्यत्मकृतं श्रोत्रादीनां श्रोत्रा- दीत्युक्तमविषयं च तेषाम् । तद्विदितादन्यदेव हि विदितं नाम यद्विदि- क्रिययाऽतिशयेनाऽऽप्तं तद्विदिक्रियाकर्मभूतं क्वचित्किंचित्कस्यचिद्विदितं स्यादिति सर्वमेव व्याकृतं तद्विदितमेव तत्तस्मादन्यदित्यर्थः । अविदि- तमज्ञातं तहीति प्राप्त आह–अथो अविदिताद्विदितविपरीताव्याकृ. विषयता च न पदार्थधर्मस्ततोऽप्रयोजकोऽयं हेतुरित्यर्थः । अविषयत्वात्तर्हि शास्त्राचार्यो- पदेश्यत्वमपि न स्यादित्याशङ्कय नास्त्येव वास्तवमित्याह-इन्द्रियमनोभ्यां हीति । ब्राह्मणोऽयमित्यादि जातितः कृष्णोऽयमित्यादि गुणतः, पाचकोऽयमित्यादि क्रियातो राजपुरुष इत्यादि संबन्धविशेषणत उपदिश्यते । ब्रह्म तु न जात्यादिमत् । निर्गुणश्च " इत्यादिश्रुतेः । अज्ञेनाऽऽगमस्य भेदेन प्रतिपन्नत्वात्तदृष्टयाऽऽचार्यस्याप्यविद्या- लेशोत्थदृष्टया व्यावहारिक उपदेश उपपद्यत आगमतस्तस्यैवाऽऽत्मा नं] ब्रह्मरूपेण लक्षयितुं योग्यतातिशयवत्त्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह-अत्यन्तमेवेति । वाक्यस्य पदार्थान्व्याख्याय शोच्छेदह। "केवलो १ ख.च.अ. २ ·"" यत्सा- १० केनोपनिषत्- [१प्रथमःखण्ड:] इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तव्याचचक्षिरे ॥ ३ ॥ तादविद्यालक्षणाद्याकृतबीजात् । अधीत्युपर्यर्थे लक्षणयाऽन्यदित्यर्थः । यद्धि यस्मादध्युपरि भवति तत्तस्मादन्यदिति प्रसिद्धं यद्विदितं तदल्पं मत्यं दुःखात्मकं चेति हेयम् । तस्माद्विदितादन्य ब्रह्मेत्युक्ते त्वहेयत्वमुक्तं स्यात् । तथाऽविदितादधीत्युक्तेऽनुपादेयत्वमुक्तं स्यात् । कार्यार्थं हि कारणमन्यदन्येनोपादीयतेऽतश्च न वेदितुरन्यस्मै प्रयोजनायान्यदुपादेयं मवतीत्येवं विदिताविदिताभ्यामन्यदिति हेयोपादेयप्रतिषेधेन स्वात्म- नोऽन्यब्रह्मविषया जिज्ञासा शिष्यस्य निवर्तिता स्यात् । न ह्यन्यस्य स्वात्मनो विदिताविदिताभ्यामन्यत्वं वस्तुनः संभवतीत्यात्मा ब्रह्मेत्येष वाक्यार्थः। “अयमात्मा ब्रह्म' य आत्माऽपहतपाप्मा"। क्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः” इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यश्चे- त्येवं सर्वात्मनः सर्वविशेषरहितस्य चिन्मात्रज्योतिषो ब्रह्मत्वप्रतिपाद- कस्य वाक्यार्थस्याऽऽचार्योपदेशपरम्परया प्राप्तत्वमाह-इति शुश्रुमे- त्यादि । ब्रह्म चैवमाचार्योपदेशपरम्परयैवाधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रवचनमे- धाबहुश्रुततपोयज्ञादिभ्यश्चेत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वेषामाचार्याणां वचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तद्ब्रह्म व्याचचक्षिरे व्याख्यातवन्तो विस्पष्टं कथितवन्तस्तेषामित्यर्थः ॥३॥ अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधीत्यनेन वाक्येनाऽऽत्मा ब्रह्मेति प्रतिपादिते श्रोतुराशङ्का जाता तत्कथं त्वात्मा ब्रह्म । आत्मा हि नामा- धिकृतः कर्मण्युपासने च संसारी कर्मोपासनं वा साधनमनुष्ठाय ब्रह्मा- दिदेवान्स्वर्ग वा प्राप्तुमिच्छति तत्तस्मादन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रश्च प्राणो वा ब्रह्म भवितुमर्हति न त्वात्मा । लोकप्रत्ययविरोधात् । यथाऽन्ये तार्किका ईश्वरादन्य आत्मेत्याचक्षते तथा कर्मिणः "अमुं यजामुं यज" इत्यन्या एव देवता उपासते । तस्माद्युक्तं यद्विदितमुपास्यं तद्ब्रह्म भवेत् । ततोऽन्य उपासक इति तामेतामाशङ्कां शिष्यलिङ्गेनोपलक्ष्य तद्वा- तात्पर्य दर्शयितुमुपक्रमते-यद्विदितं तदल्पमित्यादिना । यद्वेदितुरन्यत्तद्विदितमवि. दितं चेति द्वयी . गतिः । ततो विदितत्वाविदितत्वनिषेधेन वेदितुः स्वरूपं ब्रह्मेत्यत्र तात्पर्यमागमस्येत्याह-न ह्यन्यस्येति ॥ ३॥ उक्तवाक्यार्थे लौकिकतार्किकमीमांसकप्रतिपत्तिविरोधमाशङ्कय परिहरति विदितादन्यत्वप्र- पञ्चनाय-अन्यदेव तद्विदितादित्यादिना । अष्टसु स्थानेविति । १ क. ख. 'न्यत्वाब्रह्म।

·[१प्रथमःखण्ड: आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। यद्वाचाऽनयुदितं येन वागायुयते। क्याद्वाऽऽह मैवं शङ्किठाः । यच्चैतन्यमात्रसत्ताकं वाचा वागिति जिह्वा- मूलादिष्वष्टसु स्थानेषु विषक्तमाग्नेयं वर्णानामभिव्यञ्जकं करणं वर्णाश्चार्थ- सङ्केतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रमप्रयुक्ता इत्येवं तदभिव्यङ्गयशब्दः पदं वागित्युच्यते । “अकारोवै सर्वा वाक्सैषा स्पर्शान्तस्थोष्मभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति इति श्रुतेः। मितममितं स्वरः सत्यानृते एव विकारो यस्यास्तया वाचा पदत्वेन परिच्छिन्नया करणगुणवत्याऽनभ्युदितमप्रका- शितमनभ्युक्तं येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽर्थे सकरणा वागभ्युद्यते चैतन्य- ज्योतिषा प्रकाश्यते प्रयुज्यत इत्येतत् । यद्वाचो ह वागित्युक्तं वद- न्वाक् । यो वाचमन्तरो यमयतीत्यादि च वाजसनेयके । “या वाक्पुरुषेषु सा घोषेषु प्रतिष्ठिता कश्चित्तां वेद बाह्मणः" इति प्रश्नमुत्पाद्य प्रतिवच- नमुक्तम्, “सा वाग्यया स्वप्ने भाषते” इति । सा हि वक्तुर्वक्तिनित्या वाक्चैतन्यज्योतिःस्वरूपा । “न हि वक्तुर्वक्तेविपरिलोपो विद्यते" इति श्रुतेः। तदेवाऽऽत्मस्वरूपं ब्रह्म निरतिशयं भूमाख्यं बृहत्त्वाब्रह्मेति विद्धि " अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च " इत्येतेप्वाकाशप्रदेशेष्वाश्रितमित्यनेनाऽऽकाशोपादानत्वं सूचितम् । आग्नेयमिति । अग्निदेवताकमित्यर्थः । न केवलं करणं वागुच्यते वर्णाश्चोच्यन्त इत्याह-वर्णाश्चेति । तदुक्तम्- "यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादकाः । वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावबोधकाः" इति । गौरिति पदं गकारौकारविसर्जनीया एवं क्रमविशेषावच्छिन्ना इति मीमांसकाद्यनुसा- रेणोक्तं स्फोटवादिनोऽनुसारेणाऽऽह—तदभिव्यङ्गय इति । स्फुट्यते व्यज्यते वर्ग- रिति स्फोटः पदादिबुद्धिप्रमाणकः । एकरूपाया बुद्धेरनेकवर्णावलम्बनत्वासंभवादिति भावः । उक्त वाक्यार्थे श्रुतिसमतिमाह-अकार इति । अकारप्रधानोंकारोपलक्षिता स्फोटाख्या चिच्छक्तिः सर्वा वाक्सैषा स्पर्शान्तस्थोष्मभिर्व्यज्यमाना कादयो मावसानाः स्पर्शा यरलवा अन्तस्थाः शषसहा उष्माणस्तैः क्रमविशेषावच्छिन्नैर्व्यज्यमाना नानारूपा विवर्तते । मितमृगादि पादावसाननियताक्षरत्वात् । अमितं यजुराधनियताक्षरपा. दावसानत्वात् । स्वरः साम । गीतिप्राधान्यात् । सत्यं यथादृष्टार्थवचनम् । अनृतं तद्विपरीतम् । करणं वागिन्द्रियं गुण उपसर्जनं यस्याः सा करणगुणवती पुरु- १ ग. घ. ङ. ट. वाक्यपदार्थे ।

·१२
केनोपनिषत्-
[१प्रथमःखण्डः]
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४॥
यन्मनसा न मनुते. येनाऽऽहुर्मनो मतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५॥
यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षुश्चषि पश्यति ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥
विजानीहि त्वं यैर्वागाद्युपाधिभिः । वाचो ह वाक्चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य
श्रोत्रं मनसो मनः कर्ता मोक्ता विज्ञाता नियन्ता प्रशासिता विज्ञानमा-
नन्दं ब्रह्मेत्येवमादयः संव्यवहारा असंव्यवहार्ये निर्विशेषे परे साम्ये
ब्रह्मणि प्रवर्तन्ते तान्व्युदस्याऽऽत्मानमेव निर्विशेषं ब्रह्म विद्धीत्येवश-
ब्दार्थः । नेदं ब्रह्म यदिदमित्युपाधिभेदविशिष्टमनात्मेश्वरायुपासते
ध्यायन्ति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मेत्यनात्मनोऽब्रह्मत्वं
पुनरुच्यते । नियमार्थमन्यब्रह्मबुद्धिपरिसंख्यानार्थं वा ॥ ४ ॥
यन्मनसा न मनुते । मन इत्यन्तःकरणं बुद्धिमनसोरेकत्वेन गृह्यते ।
मनुतेऽनेनेति मनः सर्वकरणसाधारणम् । सर्वविषयव्यापकत्वात् ।
"कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहीं(भरित्येत-
त्सर्वं मन एव" इति श्रुतेः । कामादिवृत्तिमन्मनस्तेन मनसा यच्चैतन्य-
ज्योतिर्मनसोऽवमासकं न मनुते न संकल्पयति नापि निश्चिनोति ।
मनसोऽवमासकत्वेन नियन्तृत्वात् । सर्वविषयं प्रति प्रत्यगेवेति स्वात्मनि
न प्रवर्ततेऽन्तःकरणम् । अन्तस्थेन हि चैतन्यज्योतिषाऽवभासितस्य
मनसो मननसामयं तेन सवृत्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं
व्याप्तमाहुः कथयन्ति ब्रह्मविदः । तस्मात्तदेव मनस आत्मानं प्रत्यक्चे-
तयितारं ब्रह्म विद्धि । नेदमित्यादि पूर्ववत् ॥ ५ ॥
यञ्चक्षुषा न पश्यति न विषयी करोत्यन्तःकरणवृत्तिसंयुक्तेन येन च -
प्यन्तःकरणवृत्तिभेदभिन्नाश्चक्षुर्वृत्तीः पश्यति लोकश्चैतन्यात्मज्योतिषा
विषयी करोति व्यानोति ॥६॥
घेषु चेतनेषु या वाक्शक्तिः सा घोषषु वर्णेषु प्रतिष्ठिता तद्व्यङ्गयत्वादित्यर्थः । तदेवेत्ये-
वकारस्य कृत्यमाह-यैर्वागाद्युपाधिभिरिति । नियमार्थमिति । पक्षेऽनात्मन्यपि
ब्रह्मबुद्धौ प्राप्तायामात्मैव ब्रह्मेति बुद्धिं नियन्तुमित्यर्थः । अन्यस्मिन्नुपास्ये या ब्रह्मबुद्धिस्त-
निवृत्त्यर्थं वा पुनरब्रह्मत्वमुच्यत इत्यर्थः ।
सर्व स्पष्टमिति न व्याख्यातम् ॥ ५॥ ६ ॥

·रिद्वितीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरमाध्यसमेत । १३ खण्ड:] यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिद श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १॥ यदि मन्यसे सुवेदेति यच्छ्रोत्रेण न शृणोति दिग्देवताधिष्ठितेनाऽऽकाशकार्येण मनोवृत्ति- संयुक्तेन न विषयी करोति लोको येन श्रोत्रमिदं श्रुतं यत्प्रसिद्धं चैतन्या- मज्योतिषा विषयीकृतं तदेवेत्यादि पूर्ववत् ॥७॥ यत्प्राणेन घ्राणेन पार्थिवेन नासिकापुटान्तरवस्थितेनान्तःकरणप्राण- वृत्तिभ्यां सहितेन यन्न प्राणिति गन्धवन्न विषयी करोति येन चैतन्यात्म- ज्योतिषाऽवभास्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते । तदेवेत्यादि सर्व समानम् ॥८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ केनो- पनिषत्पदभाष्ये प्रथमः खण्डः ॥१॥ एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः शिष्योऽहमेव ब्रह्मेति सुतु वेदाहं मामिति गृह्णीयादित्याशङ्कयाऽऽचार्यः शिष्यबुद्धिवि- चालनार्थं यदीत्याह । नन्विष्टैव सु वेदाहमिति निश्चिता प्रतिपत्तिः सत्यमिष्टा निश्चिता प्रतिपत्तिर्न हि सुवेदाहमिति। यद्धिवेद्यं वस्तु विषयी भवति तत्सुष्टु वेदितुं शक्यं दाह्यमिव दग्धुमग्नेर्दग्धुर्न त्वनेः स्वरूपमेव। सर्वस्य हि वेदितुः स्वात्मा ब्रह्मेति सर्ववेदान्तानां सुनिश्चितोऽर्थः । इह च तदेव प्रतिपादितं प्रश्नपतिवचनोक्त्या श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यया । यद्वाचाऽनभ्युदितमिति विशेषतोऽवधारितम् । ब्रह्मविसंप्रदायनिश्चय- श्वोक्तोऽन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधीत्युपन्यस्तमुपसंहरिष्यति चाविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति । तस्माद्युक्तमेव शिष्यस्य सुवेदेति बुद्धिं निराकर्तुम् । न हि वेदिता वेदितुर्वेदितुं शक्योऽग्निरिव ॥ ७ ॥८॥ प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ वेदितुः स्वरूपत्वे ब्रह्मणो मा भूद्विषयत्वम् । स्वरूपत्वे मानाभावात् । अतिरिक्तस्य विष- यत्वे किमनुपपन्नमित्याशङ्कयाऽऽह-सर्वस्य हीति । दिशकायोगे किं कारणमित्यत ·। १४ केनोपनिषत- [२ द्वितीय खण्डः] देहरमेवापि नूनम् । त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं दग्धुमनेः । न चान्यो वेदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेद्यमन्यत्स्याद्ब्रह्म । "नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ " इत्यन्यो विज्ञाता प्रतिषिध्यते । तस्मात्सुष्टु वेदाहं ब्रह्मेति प्रतिपत्तिमिथ्यैव । तस्माद्युक्तमेवाऽऽहाऽऽचार्यो यदीत्यादि। यदि कदाचिन्मन्यसे सु वेदेति सुष्टु वेदाहं ब्रह्मेति। कदाचिद्यथाश्रुतं दुर्वि- ज्ञेयमपि क्षीणदोपः सुमेधाः कश्चित्प्रतिपद्यते कश्चिन्नेति शाह यदीत्यादि । दृष्टं च “य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवा- चैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म" इत्युक्त प्राजापत्यः पण्डितोऽप्यसुरराविरोचनः स्वभावदोषवशादनुपपद्यमानमपि विपरीतमर्थं शरीरमात्मेति प्रतिपन्नः। तथेन्द्रो देवराट्सकृद्विस्त्रिरुक्तं चाप्रतिपद्यमानः स्वभावदोषक्षयमपेक्ष्य चतुर्थे पर्याये प्रथमोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपन्नवान् । लोकेऽप्येकस्माद्गुरोः शृण्वतां कश्चिद्यथावत्पतिपद्यते कश्चिदयथावत्कश्चिद्विपरीतं कश्चिन्न प्रति- पद्यते किमु वक्तव्यमतीन्द्रियमात्मतत्त्वम् । अत्र हि विप्रतिपन्नाः सद- सद्वादिनस्तार्किकाः सर्वे । तस्मादविदितं ब्रह्मति सुनिश्चितोक्तमपि वि- षमप्रतिपत्तित्वाद्यदि मन्यस इत्यादि साशङ्ख वचनं युक्तमेवाऽऽचार्यस्य। दहरमल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीषेब्रह्मणो रूपम् । किमनेकानि ब्रह्मणो रूपाणि महान्त्यर्भकाणि च येनाऽऽह दहरमेवेत्यादि । बाढम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः। स्वतस्तु "अशब्द- मस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच यत्" इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते । ननु येनैव धर्मेण यदूप्यते तदेव तस्य स्वरूपमिति ब्रह्मणोऽपि येन विशेषेण निरूपणं तदेव तस्य रूपं स्यादत उच्यते । चैतन्य आह—कदाचिदिति । अक्षिाणि शरीरस्य प्रतिच्छाया दृश्यत इति प्रसिद्धवदुपदेशाच्छ- रीरमात्मेति प्रतिपन्नः । छायाया व्यभिचारित्वं बुद्ध्वेत्यर्थः । सकृदिति । “य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इत्येकवारमुक्तम्, “य एष स्वप्ने महीयमानश्चरति" इति द्वितीयेनोक्तम्, "तद्यत्रतत्सुप्तः समस्तः संपन्नः” इति त्रिरुक्तमप्यात्मानमप्रतिपद्यमान इन्द्रो ब्रह्मचर्येणाध- मादिदोषक्षयमपेक्ष्य चतुर्थे पर्याये "एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुप- संपद्य' इत्यत्र प्रथमपर्यायोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपन्नवानित्यर्थः । अर्भकाणि चेति । अल्पानि । न स्वतो रूपमस्ति ब्रह्मण इत्युक्तं तदाक्षिपति-ननु येनैवेति । केन तर्हि विशेषेण ब्रह्मणो निरूपणमित्याकाङ्क्षायां चैतन्यरूपेणेत्याह-चैतन्यमिति । भूतानां समस्तानां व्यस्तानां १ क. ख. घ. ङ. ट. दम्रौ । २ ग. घ. ट. दम्रमे । ३ घ. उ. झ.ट. नाहंद। ४ क. म. संप्रप ४ ख.च.

·[२द्वितीयः आनन्दगि रकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। खण्डः] यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ न मीमास्यमेव ते पृथिव्यादीनामन्यतमस्य सर्वेषां विपरिणतानां वा धर्मों न भवति । तथा श्रोत्रादीनामन्तःकरणस्य च धर्मो न भवतीति । ब्रह्मणो रूपमिति । ब्रह्म रूप्यते चैतन्येन । तथा चोक्तम्-"विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "विज्ञानधन एव" "सत्यं ज्ञानमनन्तम्" "प्रज्ञानं ब्रह्म" इति च ब्रह्मणो रूपं निर्दिष्टं श्रुतिषु । सत्यमेवं तथाऽपि तदन्तःकरणदेहेन्द्रियोपाधिद्वारेणैव विज्ञाना- दिशब्दैनिर्दिश्यते तदनुकारित्वादेहादिवृद्धिसंकोचच्छेदादिषु नाशेषु च न स्वतः। स्वतस्त्वविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति स्थितं भविष्यति । यदस्य ब्रह्मणो रूपमिति पूर्वेण संबन्धः । न केवलमध्यात्मो- पाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं त्वमल्पं वेत्थ यदप्यधिदैवतोपाधिप- रिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं देवेषु वेत्थ त्वं तदपि नूनं दहरमेव वेत्थेति मन्येऽहम् । यदध्यात्म यदधिदैवं तदपि च देवेषूपाधिपरिच्छिन्नत्वाद्दहर- त्वान्न निवर्तते यत्तु विध्वस्तसर्वोपाधिविशेष शान्तमनन्तमेकमद्वैतं भूमाख्यं नित्यं ब्रह्म न तत्सुवेद्यमित्यभिप्रायः। यत एवमथ नु तस्मान्मन्येऽद्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव ते तव ब्रह्म। एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः समाहितः सन्यथोक्तमाचार्येणाऽऽगममर्थतो विचार्य तर्कतश्च निर्धार्य वा देहाकारपरिणतानां चैतन्यं धर्मो न भवतीति बहिरनुपलम्भात्तद्धर्मत्वे रूपादिवत्तत्साधक- स्वाभावप्रसङ्गाच्च । तथा श्रोत्रादीनामपि भौतिकत्वाविशेषाच्चैतन्यं धर्मो न भवतीति पारिशे- ष्यात्स्वतन्त्रचैतन्यं ब्रह्मणो रूपम् । तत्र श्रुतिसमतिमाह-तथाचोक्तमिति । सत्यमेवं चैतन्यं पारमार्थिकं ब्रह्मरूपं श्रुतितात्पर्यगम्यं तथाऽपि यदुक्तं ब्रह्मणो रूपं कथं नास्तीति तदुपाधिद्वारेणैव ब्रह्मणः शब्देन निरूपणं निर्देशनं न स्वत इत्यभिप्रेत्यान्तःकरणाद्यभिव्यक्ति: मुपलभ्य हि यदुपाध्यभिव्यक्तिनिमित्तं चैतन्यं तद्ब्रह्मति निर्दिश्यत इत्यर्थः । ननूपाधिरुपहि- तसंबद्धो भवति चैतन्यस्य त्वसङ्गस्य कथं देहादिरुपाधिरित्याशङ्कयाऽऽह-तदनुकारि- वादित्यादिना। यथा जले कम्पमाने सविता कम्पत इव भिद्यमाने भिद्यत इति मिथ्या- तद्धर्मभागित्वात्सवितुर्जलमुपाधिरित्युच्यते नतु संबन्धादूरस्थयोः संयोगाद्ययोगात् । तद्वदेहा- देवृद्धिसंकोचच्छेदादिषु दाहादिषु नाशेषु चैतन्यस्य मिथ्यादेहधर्मभागित्वाइहादेरुपाधित्व- मभिधीयत इत्यर्थः । ननु न स्वतश्चैतन्यतया निरूप्यते ब्रह्म कथं तर्हि तदनुभव इत्याश- याऽऽह–स्वतस्त्विति । अविषयतयैव विषयानुपरक्तचित्स्फुरणं ब्रह्मानुभव इत्यर्थः । तर्कतश्चेति । वेद्यत्वे घटादिवदनात्मत्वादिप्रसङ्गादित्यादितर्कत आत्मनो वेद्यं ब्रह्म न भव- १. अ.स्य व दे। २ क. ख. मं तदपि चोपाधि।

·१६ केनोपनिषत्- [२द्वितीयःखण्डः] मन्ये विदितम् ॥ ९ ॥ १ ॥ नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥२॥ यस्यामतं तस्य मतं स्वानुभवं कृत्वाऽऽचार्यसकाशमुपगम्योवाच मन्येऽहमथेदानीं विदितं ब्रह्मेति ॥९॥१॥ कथमिति । शृणुत । नाहं मन्ये सु वेदेति नैवाहं मन्ये सुवेद ब्रह्मेति। नैव तर्हि विदितं त्वया ब्रह्मेत्युक्त आह-नो न वेदेति वेद च । वेद चेति चशब्दान्न वेदे च । ननु विप्रतिषिद्धं नाहं मन्ये सु वेदेति नो न वेदेति वेद चेति । यदि न मन्यसे सु वेदेति कथं मन्यसे वेद चेति । अथ मन्यसे वेदैवेति । कथं न मन्यसे सुवेदेति । एकं वस्तु येन ज्ञायते तेनैव तदेव वस्तु न सुविज्ञायत इति विप्रतिषिद्धं संशयविपर्ययौ वर्ज- यित्वा । न च ब्रह्म संशयितत्वेन ज्ञेयं विपरीतत्वेन वेति नियन्तुं शक्यम्। संशयविपर्ययौ हि सर्वत्रानर्थकरत्वेनैव प्रसिद्धौ । एवमाचार्येण विचा- ल्यमानोऽपि शिष्यो न विचचाल ।“ अन्यदेव तद्विदितादथो अविदि- तादधि ” इत्याचार्योक्तागमसंप्रदायबलादुपपत्त्यनुभवबलाञ्च जगर्ज च ब्रह्मविद्यायां दृढनिश्चयतां दर्शयन्नात्मनः । कथमित्युच्यते । यो यः कश्चिन्नोऽस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये तदुक्तं वचनं तत्त्वतो वेद स तद्ब्रह्म वेद । किं पुनस्तद्वचनमित्यत आह-नो न वेदेति वेद चेति । यदेवा- न्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधीत्युक्तं वस्त्वनुमानानुभवाभ्यां संयोज्य निश्चितं वाक्यान्तरेण नो न वेदेति वेद चेत्यवोचदाचार्यबुद्धि- संवादार्थ मन्दबुद्धिग्रहणव्यपोहार्थं च । तथा च गर्जितमुपपन्नं भवति यो नस्तद्वेदेति ॥ १०॥२॥ शिष्याचार्यसंवादात्मतिनिवृत्य स्वेन रूपेण श्रुतिः समस्तसंवादनिषू- त्तमर्थमेव बोधयति-यस्यामतमित्यादिना । यस्य ब्रह्मविदोऽमतमवि- ज्ञातमविदितं ब्रह्मेति मतमभिप्रायो निश्चयस्तस्य मतं ज्ञातं सम्य- त्येवेति निर्धार्याज्ञानसंशयाद्यभावेन स्वानुभवं कृत्वेत्यर्थः ॥ ९ ॥ १ ॥ आचार्यवचनादन्यदेव वचनं शिष्य उवाचेति नाऽऽशनीयमित्याह-यदेवान्यदेवेति तथा चेत्याचार्यबुद्धिसंवादे सत्यर्थान्तरानभिधाने सतीत्यर्थः ॥ १० ॥ २ ॥ १५. छ. नाहम। २ क. ख. दत्वं न च. न. °ण व्यामोहा।. ४ क. ख. ग. घ. झ.ट, निवर्त्य स्वे। ५ क. ख. निवृत्त ।

·द्वितीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। खण्ड:] मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञा- तमविजानताम् ॥ ११॥३॥प्रतिबोधविदितं मत- रब्रह्मेत्यभिप्रायः । यस्य पुनर्मतं ज्ञातं विदितं मया ब्रह्मेति निश्चयो न वेदैव स न ब्रह्म विजानाति सः । विद्वदविदुषोर्यथोक्तौ पक्षाववधार- यति-अविज्ञातममतमविदितमेव ब्रह्म विजानतां सम्यग्विदितवतामि- त्येतत् । विज्ञातं विदितं ब्रह्माविजानतामसम्यग्दर्शिनामिन्द्रियमनोबुद्धि- ध्वेवाऽऽत्मदर्शिनामित्यर्थः । न त्वत्यन्तमेवाव्युत्पन्नबुद्धीनाम् । न हि तेषां विज्ञातमस्माभिर्ब्रह्मेति मतिर्भवति । इन्द्रियमनोबुद्ध्युपाधिष्वा- स्मदर्शिनां तु ब्रह्मोपाधिविवेकानुपलम्भाबुद्धयायपाधेश्च विज्ञातत्वा- द्विदितं ब्रह्मेत्युपपद्यते भ्रान्तिरित्यतोऽसम्यग्दर्शनपूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्यते विज्ञातमविजानतामिति । अथवा हेत्वर्थ उत्तरार्धोऽविज्ञातमित्यादिः ॥११॥३॥ अविज्ञातं विजानतामित्यवधृतम् । यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं लौकि- कानां ब्रह्मविदां चाविशेषः प्राप्तः । अविज्ञातं विजानतामिति च परस्प- रविरुद्धम् । कथं तु तद्ब्रह्म सम्यग्विदितं भवतीत्येवमर्थमाह-प्रतिबोध- विदितं बोधं बोधं प्रति विदितम् । बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्यन्ते। सर्वे प्रत्यया विषयी भवन्ति यस्य स आत्मा सर्वबोधान्प्रतिबुध्यते अथवा हेत्वर्थ इति । लोके शुक्ल्यादितत्त्वं विजानतां यतोऽध्यस्तं रूप्याद्य- विज्ञातं भवति । अजानतामेव त्वध्यस्तं विज्ञातं भवतीति प्रसिद्धम् । तथा ब्रह्मणि ज्ञेयत्व- स्याध्यस्तत्वादेव तत्त्वविदो न ज्ञातं ब्रह्म पश्यन्तीत्यर्थः ॥ ११ ॥ ३ ॥ ज्ञातब्रह्मत्वादर्शने ब्रह्मास्मीति कथं व्यवहरतीति चेत्किमनयेष्टकावाहकानां रत्नपेटक- चिन्तया ज्ञातस्य व्यवहाराङ्गत्वं वदतोऽपि वस्तुप्रकाशस्य व्यवहाराङ्गत्वस्येष्टत्वाद्वास्तव- ज्ञाततानपेक्षकत्वादित्यव्युत्पन्नव्युत्पादनाय चोद्यमुद्भावयति-अविज्ञातमित्यादिना । नीलपीताद्याकाराणां बुद्धिविकाराणां जडानां यच्चैतन्यन्याप्तत्वेनाजडवदवभासस्तं साक्षिणमु- पलक्ष्य सोऽहमात्मा ब्रह्मेति महावाक्यादविषयतयैव यो वेत्ति स ब्रह्मविदुच्यते । तेन नावि- शेषप्रसङ्गादिचोद्यावकाश इत्याह-प्रतिबोधविदितमिति । प्रत्ययेष्वविशिष्टतयाऽनु- गतरूपेणेत्यर्थः । येन चित्स्वरूपेणाहमत्र साक्षी तस्य सर्वत्राविशेषान्नैकस्मिन्नेव देहेऽहं साक्षी- १ ग. झ. ठ. शेषप्राप्तेरवि । २ ग.घ. च. म. ट.षया भ। ३ ·१८ केनोपनिषत- २द्वितीयःखण्ड:] सर्वप्रत्ययदर्शी चिक्तिस्वरूपमात्रः प्रत्ययैरेव प्रत्ययेष्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्वारमात्मनो विज्ञानायातः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया विदितं ब्रह्म यदा तदा तन्मतं तदा तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । सर्वप्रत्ययदर्शित्वे चोप- जननापायवर्जितहकूस्वरूपतानित्यत्वं विशुद्धस्वरूपत्वमात्मत्वं निर्वि- शेषतैकत्वं च सर्वभूतेषु सिद्धं भवेत् । लक्षणभेदाभावाद्यान्न इव घटगि- रिगुहादिषु । विदिताविदिताभ्यामन्यद्ब्रह्मेत्यागमवाक्यार्थः । एवं परि- शुद्ध एवोपसंहृतो भवति । "दृष्टेष्टा श्रुतेः श्रोता मतेमन्ता विज्ञातेर्वि- ज्ञाता" इति हि श्रुत्यन्तरम् । यदा पुनर्बोधक्रियाकर्तेति बोधक्रियालक्ष- णेन तत्कर्तारं विजानातीति बोधलक्षणेन विदितं प्रतिबोधविदितमिति व्याख्यायते । यथा यो वृक्षशाखाश्चालयति स वायुरिति तद्वत् । तदा बोधक्रियाशक्तिमानात्मा द्रव्यं न बोधस्वरूप एव । बोधस्तु जायते विनश्यति च । यदा बोधो जायते तदा बोधक्रियया सह विशेषः । यदा बोधो नश्यति तदा नष्टबोधो द्रव्यमानं निर्विशेषः । तत्रैवं सति विक्रियात्मकः सावयवोऽनित्योऽशुद्ध इत्यादयो दोषा न परिहर्तुं शक्य- न्ते । यदपि काणादानामात्ममनःसंयोगजो बोध आत्मनि समवैति । अत आत्मनि बोद्धृत्वं नतु विक्रियात्मक आत्मा । द्रव्यमानस्तु भवति घट इव रागसमवायी । अस्मिन्पक्षेऽप्यचेतनं द्रव्यमानं ब्रह्मेति "विज्ञा- नमानन्दं ब्रह्म" इत्याद्याः श्रुतयो बाधिताः स्युः । आत्मनो निर- वयवत्वेन प्रदेशाभावान्नित्यसंयुक्तत्वाच्च मनसः स्मृत्युत्पत्तिनियमानु- भेदोत्पत्त्यादीनां च साक्ष्यगतत्वेन साक्षिण एकत्वनित्यत्वादिकमपि सिध्यतीत्याह-सर्व- प्रत्ययदर्शित्वे चेति । विदितत्वाविदितत्वयोः साक्ष्यगतत्वेन तदन्यत्वमप्यस्मिन्पक्षे संभवतीत्याह-विदिताविदिताभ्यामन्यदिति । एकदेशिव्याख्यानमुद्भाव्य दूषयति- यदा पुनरित्यादिना । अग्निसंयोगाद्घटलौहित्यवन्मनःसंयोगादसमवायिकारणादात्मन्य. चेतने चैतन्यमुत्पद्यत इत्येतन्न केवलं श्रुतिविरुद्धमसंभावितं चेत्याह-आत्मनो निरवय- वत्वेनेति । प्रदेशवता प्रदेशवतो लोके संयोगो दृष्टः । आत्मनो निष्प्रदेशत्वान्मनसा संयोगो न संभवतीत्युक्तं तदयुक्तम् । युगपत्सर्वमूर्तसंयोगित्वं सर्वगतत्वमात्मनस्ततो मनसः संयो- गोऽपीति चेत्तत्राऽऽह-नित्येति । ग्रहणकालादन्यकाल एव स्मृतीनां क्रमेणैवोत्पत्तिरिति नियमो वैशेषिकस्य नोपपद्यते ग्रहणकालेऽपि स्मृत्युत्पत्तिप्रसङ्गाच्च संस्कारवदात्ममनःसंयोगस्या- विशेषादित्यर्थः । सर्वगतत्वं च सर्वाव्यवधानमात्रं न तु संयोगित्वं कल्पनीयामित्याह- * च. पुस्तके कल्पनीयमित्याहंत्यस्य स्थाने कल्पनीयमिति चंदाहेत्यधो लिखितः पाठः । १ घ. श. क्षमं में°1 २ क. ख. न्दं प्रज्ञानं ब्र। ३ क. ख. च. अ. "मुपपद्य ।

·[२द्वितीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। खण्डः] पपत्तिरपरिहार्या स्यात् । संसर्गधर्मित्वं चाऽऽत्मनः श्रुतिस्मृतिन्यायवि- रुद्धं कल्पितं स्यात् । असङ्गो न हि सज्जते" असक्तं सर्वमृत् इति श्रुतिस्मृती द्वे । न्यायश्च गुणवद्गुणवता संसृज्यते नातुल्यजातायम् । अतो निर्गुणं निर्विशेषं सर्वविलक्षणं केनचिदप्यतुल्यजातीयेन संसृज्यत इत्येतन्यायविरुद्धं भवेत् । तस्मान्नित्यालुप्तविज्ञानस्वरूपज्योतिरात्मा ब्रह्मेत्ययमर्थः सर्वबोधबोद्धृत्व आत्मनः सिध्यति नान्यथा । तस्मात्पति- बोधविदितं मतमिति यथा व्याख्यात एवार्थोऽस्माभिः । यत्पुनः स्वसं- वेद्यता प्रतिबोधविदितमित्यस्य वाक्यस्यार्थों वर्ण्यते । तत्र भवति सोपाधिकत्वं आत्मनो बुद्ध्युपाधिस्वरूपत्वेन भेदं परिकल्प्याऽऽत्मनाऽऽ- त्मानं वेत्तीति संव्यवहारः । "आत्मनैवाऽऽत्मानं पश्यति" ". "स्वयमे वाऽऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम" इति। ननु निरुपाधिकस्याऽऽत्मन. एकत्वे स्वसंवेद्यता परसंवेद्यता वा संभवति । संवेदनस्वरूपत्वात्संवेदना- न्तरापेक्षा च न संभवति यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरापेक्षाया न संभवस्त- द्वत् । बौद्धपक्षे स्वसंवेद्यतायां तु क्षणभङ्गुरत्वं निरात्मकत्वं च विज्ञान स्यात् । न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । "नित्यं विभुं सर्वगतम् ” “स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः इत्याद्याः श्रुतयो बाध्येरन् । यत्पुनः प्रतिबोधशब्देन निनिमित्तो बोधः संसर्गधर्मित्वं चेति । न्यायविरुद्धमित्युक्तं तत्स्फुटयति-न्यायश्चेति । एकदेशिव्या- ख्यानान्तरमनूद्य दूषयति—यत्पुनरित्यादिना । यद्वेद्यं तद्वेदितुर्वेदनाच्च भिन्नं यथा घटा- दीति व्याप्तिविरोधास्वसंवेद्यत्वं वास्तवं नोपपद्यते ततो बुद्धयादावात्मभावमारोप्याऽऽस्मना तस्य वेद्यत्वं वाच्यमिति निरुपाधिकस्वरूपस्थितिर्न स्यादित्याह-तत्र भवति सोपाधि- का इति । काणादस्य स्वसंवेद्यत्वानङ्गीकारबलास्परवेद्यस्वं प्रसज्जत इत्यपि न वाच्यमि- त्याह-संवेदनस्वरूपत्वादिति । बौद्धेन स्वसंवेद्यं विज्ञानमिष्टं तव किं न स्यादित्यत आह-बौद्धपक्ष इति । प्रत्यक्षस्य वर्तमानावभासकत्वात्क्षणान्तरकि. शिष्टे स्वात्मनि क्षणान्तरविशिष्टं तदेव विज्ञानं प्रत्येक्षं न संभवति । स्वात्मनि स्वयमेव विज्ञानं प्रत्यक्षं चेद्वर्तमानक्षणमात्रं सत्त्वं स्यात् । स्वसंवेद्यत्वेन साक्षि- णोऽनङ्गीकारान्निरात्मत्वं च स्यादेव तच्छृतिविरुद्धमित्यर्थः । प्रतिबोधवाक्यस्यार्थान्तरं शङ्कते—यत्पुनरिति । ब्रह्माहमस्मीति चिन्तयतो यावच्चेतोव्यापृतिस्तावत्संप्रज्ञातसमा- अतः १ घ. कु. झ. द्धृत्वमात्म । २ क. ङ. इ. त्वमात्म। ३ रु. ट. निर्णीतो बो। क. ख. च.न. 'त्वमिति । ५ क.ख. त्यग्ब्रह्माभिव्यक्तस्य न ।

·२० केनोपनिषत् [२द्वितीय:खण्ड:] ममृतत्वं हि विन्दते । प्रतिबोधो यथा सुप्तस्येत्यर्थं परिकल्पयन्ति । सकृविज्ञानं प्रतिबोध इत्य- परे । निनिमित्तः सनिमित्तः सकृद्वाऽसकृद्वा प्रतिबोध एव हि सः। अमृतत्वममरणभावं स्वात्मन्यवस्थानं मोक्षं हि यस्माद्विन्दते लभते यथो- तात्मतिबोधात्पतिबोधविदितात्मकात्तस्मात्मतिबोधविदितमेव मतमित्य- भिप्रायः । बोधस्य हि प्रत्यगात्माऽऽत्मविषयं च मतममृतत्वे हेतुः । न ह्यात्मनोऽनात्मत्वममृतत्वं भवत्यात्मत्वादात्मनोऽमृतत्वं निनिमित्तमेव । धिनिवृत्ते चेतोव्यापारे यः परमानन्दसाक्षात्कारः सौषुप्तानन्दसाक्षात्कारवत्सोऽसंप्रज्ञातसमाधिः प्रतिबोध उच्यते । तदुक्तं वार्तिककृता-"अपरायत्तबोधो हि निदिध्यासनमुच्यते” इति । अथवाऽक्रियब्रह्मात्मत्वानुभवे सति प्रमातृत्वानुपपत्तौ पुनर्ज्ञानासंभवात्सयोमुक्तिकारणं सव- द्विज्ञानं प्रतिबोध उच्यते । "सकृत्प्रवृत्त्या मृद्वाति क्रियाकारकरूपभृत् । अज्ञानमागमज्ञानं सांगत्यं नास्त्यतोऽनयो" इति । पक्षद्वयेऽप्यरुचिमाह-निनिमित्त इति । अयमाशयः । न तावविधानिः. तकस्याऽऽगन्तुकस्य बोधस्य निनिमित्तत्वं संभवति । कार्यस्य सनिमित्तत्वव्याप्तेः । सौषुप्त- स्यापि न निर्निमित्तत्वमविद्याया: पूर्वपूर्वनिरोधावस्थासंस्कारोद्भूततादृशवृत्त्यमिव्यक्तचैतन्यस्य तत्र सुखसाक्षात्कारोपगमात् । अत एव वृत्तिविशिष्टस्य विनाशे स्मरणमुपपद्यते । अत्रापि तावृत्तिसंस्कारप्रचयान्निवृत्तेऽपि चित्ते ब्रह्माभिव्यक्तं स्यादिति चेन्न । तथा सत्यप्रमात्वेन विनष्टपुत्रापरोक्षादिवाविद्यानिवृत्तिर्न स्यात् । शाब्दज्ञानसंवादात्प्रमात्वे परतन्त्रत्वप्रसङ्गः शब्दमूलत्वात्प्रमात्वेन निर्निमित्ततेति प्रवृत्तफलकर्मप्रतिबन्धाद्वर्तमानप्रमातृत्वाभासानिवृत्तेरसक- द्वोधोऽपि संभवतीति पक्षद्वयेऽपि नाऽऽदरः । सर्वथाऽपि परमात्मा प्रतिबोध एव बोधं प्रति बोधं प्रति साक्षितया भातीति । लक्ष्यपदार्थविवेचनपूर्वकं महावाक्योत्थं परमात्माऽस्मीति ज्ञानमेव सम्यग्ज्ञानं यस्मात्तत एवामृतत्वं लभत इत्याह-अमृतत्वमिति । उक्त- मर्थ संक्षिप्याऽऽह-बोधस्य हीति । बुद्धिपरिणामस्य सर्वस्य भासकं प्रत्यक्चैतन्य परमात्मा न भवति किंतु ब्रह्माण्डाद्वहिः स्थितस्तत्प्राप्तिश्च मोक्ष इत्याशङ्कयाऽऽह- न हीति । अनात्मप्राप्तेः कर्मफलवदनित्यत्वेनामृतत्वप्रसिद्धिर्न स्यादित्यर्थः । यद्यु- क्तदोषपरिहारायौपाधिकभेदेन भिन्नत्वं ब्रह्मणः स्वतस्त्वात्मत्वमेवेति मन्यसे तत्राऽऽह- आत्मत्वादिति । ब्रह्मण आत्मत्वादेवाऽऽत्मनोऽमृतत्वं स्वभावत एव सिद्धम् । तर्हि - १ च. म. गात्मविषयत्वं य°। २ क. ख. 'त्मवादात्मनोऽमृ । ३ग. घ. ङ. ट. त्तत्वात् । ए°१४ क, ख. च. ज. 'तकर्मफलप।

·[२द्वितीयः खण्ड:] २१ : आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । भूतेषु भूतेषु एवं मर्त्यत्वमात्मनो यदविद्ययाऽनात्मत्वप्रतिपत्तिः । कथं पुनर्यथोक्त- याऽऽत्मविद्ययाऽमृतत्वं विन्दत इत्यत आह-आत्मना स्वेन स्वरूपेण विन्दते लभते वीर्य बलं सामर्थ्यं धनसहायमन्त्रौषधितपोयोगकृतं वीर्य मृत्युं न शक्नोत्यमिभवितुमनित्यवस्तुकृतत्वात् । आत्मविद्याकृतं तु वीर्यमात्मनैव विन्दते नान्येनेत्यतोऽनन्यसाधनत्वादात्मविद्यावीर्यस्य तदेव वीर्य मृत्युं शक्नोत्यभिभवितुम् । यत एवमात्मविद्याकृतं वीर्य- मात्मनैव विन्दतेऽतो विद्ययाऽऽत्मविषयया विन्दतेऽमृतम् , नाय- मात्मा बलहीनेन लभ्यः इत्याथर्वणे। अतः समर्थों हेतुः, अमृतत्वं हि विन्दत इति ॥ १२॥४॥ कष्टा खलु सुरनरतिर्यक्प्रेतादिषु संसारदुःखबहुलेषु प्राणिनिकायेषु जन्मजरामरणरोगादिसंपाप्तिरज्ञानादत इहैव चेन्मनुष्योऽधिकृतः समर्थः सन्यद्यवेदीदात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान्यथोक्तेन प्रकारेण । अथ तदस्ति सत्यं मनुष्यजन्मन्यस्मिन्नविनाशोऽर्थवत्ता वा सद्भावो वा परमार्थता वा सत्यं विद्यते । न *चेदिहावेदीदिति । न चेदिह जीव- श्चेदधिकृतोऽवेदीन्न विदितवांस्तदा महती दीर्घाऽनन्ता विनष्टिविना शनं जन्मजरामरणादिप्रबन्धाविच्छेदलक्षणा संसारगतिस्तस्मादेवं गुण. दोषौ विजानन्तो ब्राह्मणा भूतेषु भूतेषु सर्वभूतेषु. स्थावरेषु चरेषु विद्याया आनर्थक्यं प्राप्तमित्याशङ्कयाऽऽह-एवं मर्त्यत्वमिति । अविद्यया देहाद्यात्म- स्वप्रतिपत्तिरिति यत्तदात्मनो मर्त्यत्वं तन्निवृत्तिर्विद्याफलमित्यर्थः । वीर्य विद्याकृतमुक्तं मुक्तत्वे दायं तच्च स्वाभाविकमेव मुक्तत्वं वास्तवम् । सर्वशरीराद्यसंसर्गित्वान्नभोवान्निरवय- वत्वादेव । ततश्च नित्यमुक्त एवाहमित्यवष्टम्भो विद्याकृतं बलमित्यर्थः ॥ १२ ॥ ४ ॥ उत्तरवाक्यस्यापेक्षितमर्थमाह-कष्टा खल्विति । लौकिकमपि सत्यम् । चिरं जीवनं धनवत्त्वम् । सद्भावः साधुभावः ख्यातिः । एतदपि सर्व ब्रह्मविदो भवतीति स्तुत्य- * अत्र यद्यपि सर्वेष्वादर्शपुस्तकेषु न चेदवेदीदित्येवोपलभ्यते तथाऽपि मूले न चेदिहावेदीदिति वर्ततेऽतस्तथैव प्रतीकस्यापि प्रहीतुं युक्तत्वान्न चेदिहावेदीदिखैव स्थापितम् ।

·१२ केनोपनिषत्- [३तृतीयःखण्ड:). विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ब्रह्म ह देवेन्यो विजिग्ये चैकमात्मतत्त्वं ब्रह्म विचित्य विज्ञाय साक्षात्कृत्य धीरा धीमन्तः प्रेत्य व्यावृत्य ममाहंमावलक्षणादविद्यारूपादस्माल्लोकादुपरम्य सर्वात्मैकत्व- भावमद्वैतमापन्नाः सन्तोऽमृता भवन्ति ब्रह्मैव भवन्तीत्यर्थः । “स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इति श्रुतेः ॥ १३॥ ५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ केनो- पनिषत्पदभाष्ये द्वितीयः खण्डः ॥२॥ बह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये "अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्" इत्यादिश्रवणाद्यदस्ति तद्विज्ञातं प्रमाणैर्यन्नास्ति तदविज्ञातं शशविषाण. कल्पमत्यन्तमेवासदृष्टम् । तथेदं ब्रह्माविज्ञातत्वादसदेवेति मन्दबुद्धीनां ध्यामोहो मा भूदिति तदर्थेयमाख्यायिकाऽऽरभ्यते । तदेव हि ब्रह्म सर्वप्रकारेण प्रशास्तृ देवानामपि परो देव ईश्वराणामपीश्वरो दुर्विज्ञेयो देवानां जयहेतुरसुराणां पराजयहेतुस्तत्कथं नास्तीत्येतस्यार्थस्यानुकू- लानि ह्युत्तराणि वांसि दृश्यन्ते । अथवा ब्रह्मविद्यायाः स्तुतये । कथं ब्रह्मविज्ञानाद्धयग्न्यादयो देवा देवानां श्रेष्ठत्वं जग्मुस्ततोऽप्यतित: रामिन्द्र इति । अथवा दुर्विज्ञेयं ब्रह्मेत्येतत्प्रदर्श्यते । येनाग्न्यादयोऽति- तेजसोऽपि क्लेशेनैव ब्रह्म विदितवन्तस्तथेन्द्रो देवानामीश्वरोऽपि सन्निति वक्ष्यमाणोपनिषद्विधिपरं वा सर्वं ब्रह्मविद्याव्यतिरेकेण प्राणिनां कर्तृ- त्वाभिमानो मिथ्येत्येतदर्शनार्थं वाऽऽख्यायिका । यथा देवानां जया. द्यभिमानस्तद्वदिति । ब्रह्म यथोक्तलक्षणं परं ह किल देवेभ्योऽर्थाय विजिग्ये जयं लब्धवद्देवानामसुराणांच सङ्ग्रामेऽसुराञ्जित्वा जगदराती- र्थमुच्यते । परमार्थतो ब्रह्मरूपस्थितिस्तु फलमवश्यं भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ उत्तरग्रन्थस्य प्रतीकमादाय तात्पर्यमाह-ब्रह्मेत्यादिना । अभिप्रेतं तात्पर्यमाह- वक्ष्यमाणेति । उत्तमाधिकारिगोचरमविषयं ब्रह्मात्मताज्ञानं पूर्वत्रोक्तमुत्तरत्र तु मन्दा- धिकारिगोचरं सगुणब्रह्मोपासनं वक्ष्यते । तत्परं वक्ष्यमाणं सर्ववाक्यनातं स्पष्टविधि- - १ के. ख. ग. घ. रु, ब्यावर्त्य ।

·[३तृतीयः
खण्ड: ]
२३
आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता।
तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त
ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महि-
मेति ॥ १४॥ १॥ त?षां विजज्ञौ तेश्यो
प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ।
॥ १५॥ २ ॥ तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद्वि-
जानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ १६ ॥३॥
नीश्वरसेतुभेत्तुन्देवेभ्यो जयं तत्फलं च प्रायच्छज्जगतः स्थेने । तस्य ह
किल ब्रह्मणो विजये देवा अग्न्यादयोऽमहीयन्त महिमानं प्राप्नुवन्तस्त-
दाऽऽत्मसंस्थस्य प्रत्यगात्मन ईश्वरस्य सर्वज्ञस्य सर्वक्रियाफलसंयोजयितुः
प्राणिनां सर्वशक्तेर्जगतः स्थिति चिकीर्षोरयं जयो महिमा चेत्यजान-
न्तस्ते देवा ऐक्षन्तेक्षितवन्तोऽग्न्यादिस्वरूपपरिच्छिन्नात्मकृतोऽस्माकमे.
वायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमाऽग्निवाविन्द्रत्वादिलक्षणो जयफलभू-
तोऽस्माभिरनुभूयते नास्मत्प्रत्यगात्मभूतेश्वरकृत इत्येवं मिथ्यामिमाने-
क्षणवताम् ॥ १४ ॥१॥
तद्ध किलैषां मिथ्येक्षणं विजज्ञौ विज्ञातवद्ब्रह्म । सर्वेक्षितृ हि तत्स-
र्वभूतकरणप्रयोक्तृत्वाद्देवानां च मिथ्याज्ञानमुपलभ्य मैवासुरवदेवा
मिथ्याभिमानात्पराभवेयुरिति तदनुकम्पया देवान्मिथ्याभिमानापनोदने-
नानुगृह्णीयामिति तेभ्यो देवेभ्यो ह किलार्थाय प्रादुर्बभूव स्वयोगमाहा-
त्म्यनिर्मितेनात्यद्भुतेन विस्मापनीयेन रूपेण देवानामिन्द्रियगोचरे प्रादु-
बभूव । तत्प्रादुर्भूतं ब्रह्म न व्यजानत नैव विज्ञातवन्तो देवाः। किमिदं
यक्षं पूज्यं महद्भूतमिति ॥ १५॥२॥
ते तदजानन्तो देवाः सान्तर्भयास्तद्विजिज्ञासवोऽग्निमग्रगामिनं जात-
वेदसं सर्वज्ञकल्पमब्रुवन्नुक्तवन्तो हे जातवेद एतदस्मद्गोचरस्थं यक्षं
विजानीहि विशेषतो बुध्यस्व त्वं नस्तेजस्वी किमेतद्यक्षमिति । तथाऽ-
दर्शनात् । अतोऽत्रैव तात्पर्यमर्थान्तरतात्पर्य प्रदर्शनं तु संभावनामात्रणेति द्रष्टव्यम् ।
ईश्वरस्य सेतवो मर्यादा वर्णाश्रमादिधर्मास्तद्भेदकान् । जगतः स्थेने स्थैर्याय । स्वयोगमाहा-
स्म्यनिर्मितेन सत्त्वरजस्तमसां त्रयाणां गुणानां योगो युक्तिर्घटनं माया तन्माहात्म्ये [न
निर्मितं ते] नेत्यर्थः ॥ १४ ॥ १ ॥ १५ ॥ २ ॥

·२४ केनोपनिषत्- [श्तृतीयःखण्डः] तदायदवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मी- त्यबर्व जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७ ॥ ॥४॥ तस्मिस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद५ सर्व दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ १८ ॥५॥ तस्मै तृणं निदधावेतबहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैत- दशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ १९ ॥ ६ ॥ अथ वायुमब्रुवन्वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्ष- मिति तथेति ॥ २० ॥ ७ ॥ तदस्यद्रवत्तम- भ्यवदत्कोऽसीति वायुर्वा · अहमस्मीत्यब्रवी- स्त्विति तद्यक्षमभ्यद्रवत्तत्प्रतिगतवानग्निः । तं च गतवन्तं पिपृच्छिषु तत्समीपेऽप्रगल्भत्वात्तूष्णीभूतं तद्यक्षमभ्यद्रव(वद)दग्निं प्रत्यभाषत कोs- सीति । एवं ब्रह्मणा पृष्टोऽग्निरबवीदग्नि, अग्निनामाऽहं प्रसिद्धो जात- वेदा इति च नामद्वयेन प्रसिद्धतयाऽऽत्मानं श्लाघयन् । इत्येवमुक्तवन्तं ब्रह्मावोचत्तस्मिन्नेवं प्रसिद्धगुणनामवति त्वयि किं वीर्यं सामर्थ्यमिति । सोऽब्रवीदिदं जगत्सवं दहेयं भस्मी कुर्याम् । यदिदं स्थावरादि पृथिव्या- मिति । पृथिव्यामित्युपलक्षणार्थं यतोऽन्तरिक्षस्थमपि दह्यत एवाग्मिना । तस्मा एवमभिमानवते ब्रह्म तृणं निदधौ पुरोऽनेः स्थापितवद्ब्रह्मैतत्तृण- मानं ममाग्रतो दह न चेदस्य दग्धुं समर्थो मुञ्च दग्धृत्वाभिमानं सर्वत्रे. त्युक्तस्तत्तृणमुपप्रेयाय तृणसमीपं गतवान्सर्वजवेन सर्वोत्साहकृतेन वेगेन गत्वा न शशाक नाशकद्दग्धुं स जातवेदास्तृणं दग्धुमशक्तो वीडितो हतप्रतिज्ञस्तत एव यक्षादेव तूष्णीं देवान्मति निववृते निवृत्तः प्रतिगत- वान् । नैतद्यक्षमशकं शक्तवानहं विज्ञातुं विशेषतो यदेतद्यक्षमिति । ॥ १६ ॥३॥१७॥४॥१८॥५॥१९॥ ६॥ अथ वायुमित्यथानन्तरं वायुमब्रुवन्हे वायवेतद्विजानीहीत्यादि समानार्थ पूर्वेण । वानाद्मनाद्गन्धनाद्वायुः । मातर्यन्तरिक्षे श्वयतीति तृतीयखण्डशेषभाष्यं स्पष्टमतो न विवृतमिति ॥१६॥३॥१७॥४॥१८॥५॥१९॥६॥ क. ख, ग, घ. इ. झ. गत्वा सर्व।

·[ ३ तृतीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २५ खण्डः ] न्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥२१॥८॥ तस्मिश्स्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद५ सर्वमा ददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥२२॥ ॥९॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकाऽऽदातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ २३ ॥१०॥ अथेन्दमयन्मघवन्नेतद्विजा- नीहि किमेतयक्षमिति . तथेति तदत्यवत्तस्मात्तिरोदधे ॥२४॥ ११ ॥ स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशो- भमानामुमा५ हैमवती ता५ होवाच किमेतयक्षमिति ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ मातरिश्वा । इदं सर्धमप्याददीय गृह्णीयाम् । यदिदं पृथिव्यामित्यादि समानमेव ॥ २० ॥ ७ ॥ २१ ॥८॥२२॥ ९॥२३॥ १०॥ अथेन्द्रमिति । अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहीत्यादि पूर्ववत् । इन्द्रः परमेश्वरो मघवान्बलवत्त्वात्तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मादिन्द्रादात्मसमीपं गता- तब्रह्म तिरोधे तिरोभूतमिन्द्रस्येन्द्रत्वाभिमानोऽतितरां निराकर्तव्य इत्यतः संवादमात्रमपि नादाद्ब्रह्मेन्द्राय तद्यक्षं यस्मिन्नाकाश आकाशम- देश आत्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतमिन्द्रश्च ब्रह्मणस्तिरोधानकाले यस्मि- नाकाश आसीत्स इन्द्रस्तस्मिन्नेवाऽऽकाशे तस्थौ । किं तयक्षमिति ध्यायन्न निववृतेऽग्न्यादिवत्तस्येन्द्रस्य यक्षे भक्तिं बुध्दा विद्योमारूपिणी प्रारभूत्स्त्रीरूपा । स इन्द्रस्तामुमां बहुशोभमानां सर्वेषां हि शोभमा- नानां शोभनतमा विद्यां तदा बहुशोभमानेति विशेषणमुपपन्नं भवति । हैमवतीं हेमकृताभरणवतीमिव बहुशोभमानामित्यर्थः । अथवोमैव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यमेव सर्वज्ञेनेश्वरेण सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्थेति कृत्वा तामुपजगाम । इन्द्रस्तां होमा किलोवाच पप्रच्छ बहि किमेतद्दर्शयित्वा तिरोभूतं यक्षमिति ॥ २४ ॥ ११॥२५॥ १२ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ केनोपनिषत्पदभाष्ये तृतीयः खण्डः ॥३॥ ॥२०॥७॥२१॥८॥२२॥९॥२३॥१०॥२४॥११॥२५॥१२॥ इति तृतीयः खण्डः॥३॥ * अत्राऽऽददीयमिति सानुस्वारः पाठ उपलभ्यते स च' च्छान्दसो लेखकप्रमादो वा बोध्यः ।

·२६ ४ चतुर्थः खण्डः] केनोपनिषत्-- *सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये मही- यध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥ ॥ १ ॥ तस्माद्दा एते देवा अतितरामिवान्या- न्देवान्यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्पथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥२॥ तस्माद्दा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति । ॥ २८ ॥३॥ सा ब्रह्मेति होवाच ह किल ब्रह्मण ईश्वरस्यैव विजय ईश्वरेणैव जिता असुरा यूयं तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विजये यूयं महीयध्वं महि- मानं प्राप्नुथ । एतदिति क्रियाविशेषणार्थम् । मिथ्याभिमानस्तु युष्माक- मयमस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति । ततस्तस्मादुमावा- क्याद्वैव विदांचकार ब्रह्मेतीन्द्रोऽवधारणात्ततो हैवेति न स्वातन्त्र्येण । ॥ २६ ॥१॥ यस्मादग्निवाय्विन्द्रा एते देवा ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना सामीप्य- मुपगतास्तस्मादेश्वर्यगुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्यान्देवान- तितरामतिशयेन शेरत इवैते देवाः । इवशब्दोऽनर्थकोऽवधारणार्थो वा । यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते हि देवा यस्मादेनद्ब्रह्म नेदिष्ठमन्तिकतमं प्रियतमं पस्पृशुः स्पृष्टवन्तो यथोक्तैर्ब्रह्मणः संवादादिप्रकारैस्ते हि यस्माञ्च हेतो- रेनद्ब्रह्म प्रथमः प्रथमाः प्रधानाः सन्त इत्यतेद्विदांचकार विदांचकुरित्ये. तद्ब्रह्मेति ॥ २७ ॥२॥ यस्मादग्निवायू अपीन्द्रवाक्यादेव विदांचक्रतुरिन्द्रेण ह्युमावाक्या- प्रथमं श्रुतं ब्रह्मेत्यतस्तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामतिशयेन शेत इवान्यान्दे- वान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श यस्मात्स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेत्युक्तार्थ वाक्यम् ॥ २८॥३॥ ॥ २६ ॥ १ ॥ २७ ॥ २ ॥ २८ ॥ ३ ॥ * ग. घ. ङ. च. छ. ज. अ. ट. पुस्तकेषु सेति पदं नास्ति ।

·[ ४ चतुर्थः आनन्दगिरिकृतटीकासंवनितशांकरभाष्यसमेता। खण्ड: ] तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्ययुतदा३इती; न्यमीमिषदा३ इत्यधिदैवतम् ॥ २९॥४॥ अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यतीक्ष्णं संकल्पः ॥ ३० ॥५॥ तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एष आदेश उपमोपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमानेनोपदेशः सोऽयमादेश इत्युच्यते । किं तद्यदेतत्प्रसिद्धं लोके विद्युतो व्यथुतद्विद्योतनं कृतवदित्येतदनुपपन्नमिति । विद्युतो विद्योतन- मिति कल्प्यते । आ इत्युपमार्थे । विद्युतो विद्योतनमिवेत्यर्थः । “यथा सकृविद्युतम्" इति श्रुत्यन्तरे च दर्शनाद्विद्युदिव हि सकृदात्मानं दर्श- यित्वा तिरोभूतं ब्रह्म देवेभ्यः । अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्यम् । व्यातद्विद्योतितवत्, आ इव । विद्युतस्तेजः सकृद्विद्योतितवदिवेत्यभि- प्रायः । इतिशब्द आदेशप्रतिनिर्देशार्थ इत्ययमादेश इति । इच्छब्दः समुच्चयार्थः । अयं चापरस्तस्याऽऽदेशः । कोऽसौ । न्यमीमिषत् । यथा चक्षुय॑मीमिषन्निमेषं कृतवत् । स्वार्थे णिच् । उपमार्थ एवाऽऽकारः । चक्षुषो विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इव चेत्यर्थः । इत्यधिदैवतं देवता- विषयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम् ॥ २९ ॥ ४॥ अथानन्तरमध्यात्मं प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते । यदेतद्गच्छतीव च मन एतद्ब्रह्म ढौकत इव विषयी करोतीव ययाऽनेन मनसैतद्ब्रह्मोपस्म- रति समीपतः स्मरति साधकोऽभीक्ष्णं भृशं संकल्पश्च मनसो ब्रह्मविषयो विद्युतः सकाशाद्विद्योतनं कृतवदित्यनुपपन्नं ब्रह्मणः स्वयंज्योतिष्ट्वात्पराधीनप्रकाशानुपपत्ते- विद्युत्संबन्धि द्योतनं कृतवदित्यनुपपन्नमन्याश्रयस्य विद्योतनस्यान्यकर्तृ[क] त्वानुपपत्तेरतो यथा- श्रुतासंभवादन्यत्र तात्पर्य वक्तव्यमित्यर्थः । प्रतिनिर्देशार्थ इति परामर्शार्थः । चक्षुषो निमेषणं द्रुतं भवतीति प्रसिद्धं तद्ब्रह्मणि क्षिप्रकारित्वं सृष्टयादौ प्रतिबन्धाभावेनाऽऽयासाभा- वेन च द्रुतकारित्वं धर्मोऽधिदैवतम् । यध्येयं ब्रह्म तद्यथा विद्युतः प्रकाशो युगपद्विश्वव्यापक- स्तथा निरतिशयज्योतीरूपं द्रुतं सकलसृष्टयादिकारि पारमैश्वर्यसंपन्नमित्युपमानोपदेशेनोक्तम् ॥ २९ ॥ ॥ ४ ॥ अधुना प्रत्यगात्मतया ब्रह्मणो यथाऽभिव्यक्तिः स्यात्तथोपदिश्यत इत्याह-अथा- नन्तरमिति । एतत्प्रकृतं ज्योतीरूपं ब्रह्म प्रति मदीयं मनो गच्छद्वर्तत इति चिन्तये. दिति य उपदेशः स आध्यात्मिकोऽभीक्ष्णं पौनःपुन्येन मम मनसः संकल्पो ब्रह्मविषय १ क. ख. 'वेनोणतनाभा ।

·२८ केनोपनिषत्- [४ चतुर्थः खण्डः] तद्ध तदनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ३३ ॥ ॥६॥ उपनिषदं भो बृहीत्युक्ता त उपनिष- द्राहीं वाव त उपनिषदमब्रूमेति ॥ ३२ ॥ ॥ ७ ॥ मनउपाधिकत्वाद्धि मनसः संकल्पस्मृत्यादिप्रत्ययैरभिव्यज्यते ब्रह्मविष- यीक्रियमाणं इव चातः स एष ब्रह्मणोऽध्यात्ममादेशो विद्युन्निमेषणवदः धिदैवतं द्रुतं प्रकाशनधर्म्यध्यात्मं च मनः प्रत्ययसमकालाभिव्यक्तधर्मी- त्येष आदेशः । एवमादिश्यमानं हि ब्रह्म मन्दबुद्धिगम्यं भवतीति ब्रह्मण आदेशोपदेशः। नहि निरुपाधिकमेव ब्रह्म मन्दबुद्धिभिराकलयितुं शक्यम् ॥ ३०॥५॥ किंच तद्ब्रह्म ह किल तद्वनं नाम तस्य वनं तद्वनं तस्य प्राणिजातस्य प्रत्यगात्मभूतत्वाइननीयं संभजनीयमतस्तद्वनं नाम प्रख्यातं ब्रह्म तद्वन- मिति यतस्तस्मात्तद्वनमित्यनेनैव गुणाभिधानेनोपासितव्यं चिन्तनीय- मिति । अनेन नानोपासकस्य फलमाह-स यः कश्चिदेतद्यथोक्तं ब्रह्मैवं यथोक्तगुणं वेदोपास्तेऽभि हैनमुपासकं सर्वाणि भूतान्यभिसंवाञ्छन्ति ह प्रार्थयन्त एव यथा ब्रह्म । एवमनुशिष्टः शिष्य आचार्यमुवाच उपनिषदंरहस्यं यञ्चिन्त्यं भो भगवन्बूहीत्येवमुक्तवति शिष्य आहाss: चार्यः । उक्ताऽभिहिता ते तवोपनिषत् । का पुनः सेत्याह-ब्राह्मी ब्रह्मणः परमात्मन इयं तां परमात्मविषयत्वादतीतविज्ञानस्य वावैव त उपनिषदमबूमेत्युक्तामेव परमात्मविद्यामुपनिषदमबूमेत्यवधारयत्युत्त. रार्थम् । परमात्मविपयामुपनिषदं श्रुतवत उपनिषदं भो बहीति पृच्छतः शिष्यस्य कोऽभिप्रायः । यदि तावच्छृतस्यार्थस्य प्रश्नः कृतस्ततः पिष्टपे- एवेति ध्यायतः प्रत्याभूतब्रह्माभिव्यक्तिः स्यादित्याह-मनउपाधिकत्वाद्धीति । उक्तमर्थ संक्षिप्याऽऽह-विद्युन्निमेषणवदिति । सगुणब्रह्मोपासनमैश्वर्यफलकमुक्तम् । तत्र विरक्त उत्तमाधिकारी परमरहस्यं पृच्छतीत्याह-एवमनुशिष्ट इति । ॥ ३० ॥ ५॥३१॥ ६ ॥ परमरहस्यं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तमेवोत्तरार्थमित्युत्तरग्रन्थेन विद्याप्राप्त्यु- पायविधानार्थमुक्ता विद्या निरपेक्षवेत्यवधारयति । अवधारणार्थत्वं प्रतिवचनस्य चोद्यमु- खेन स्फुटयति-परमात्मविषयामित्यादिना । किं पूर्वोत्तोपनिषच्छेषतयाऽन्यदपे- १ च. न. ट. ड. 'णमिव । २ क. स. पक्ष्यते । २ ·[४. चतुर्थः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २९ खण्ड:] षणवत्पुनरुक्तोऽनर्थकः प्रश्नः स्यादथ सावशेषोक्तोपनिषत्स्यात्ततस्तस्याः फलवचनेनोपसंहारो न युक्तः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्तीति । तस्मा- दुक्तोपनिपच्छेषविषयोऽपि प्रश्नोऽनुपपन्न एवानवशेषितत्वात् । कस्त- यभिप्रायः प्रष्टुरित्युच्यते । किं पूर्वोक्तोपनिषच्छेषतया तत्सहकारि- साधनान्तरापेक्षा । अथ निरपेक्षैव । सापेक्षा चेदपेक्षितविषयामुपनि- पदं ब्रूहि । अथ निरपेक्षा चेदवधारय पिप्पलादवन्नातः परमस्तीत्ये- वमभिप्रायः । एतदुपपन्नमाचार्यस्यावधारणवचनमुक्ता त उपनिषदिति । ननु नावधारणमिदं यतोऽन्यद्वक्तव्यमित्याह । तस्यै तपो दम इत्यादि सत्यं वक्तव्यमुच्यत आचार्येण नतूक्तोपनिषच्छेषतया तत्सहकारिसाध. नान्तराभिप्रायेण वा । किंतु ब्रह्मविद्याप्राप्त्युपायाभिप्रायेण वेदैस्तद- डैश्च सह पाठेन समीकरणात्तपःप्रभृतीनाम् । न हि वेदानां शिक्षाद्य- ङ्गानां च साक्षाद्ब्रह्मविद्याशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वा सहपठिताना- मपि यथायोग्यं विभज्य विनियोगः स्यादिति चेद्यथा सूक्तवाकानुम- त्रणमन्त्राणां यथादैवतं विभागस्तथा तपोदमकर्मसत्यादीनां ब्रह्मवि- द्याशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वेति कल्प्यते । वेदानां तदङ्गानां चार्थ- प्रकाशकत्वेन कर्मात्मज्ञानोपायत्वमित्येवं ह्ययं विभागो युज्यतेऽर्थसं- बन्धोपपत्तिसामर्थ्यादिति चेत् । नायुक्तेः । न ह्ययं विभागो घटनां प्राञ्चति । न हि सर्वक्रियाकारकफलभेदबुद्धितिरस्कारिण्या ब्रह्मवि. क्षते । शेषशब्देन फलोपकार्यङ्गं विवक्षितम् । सहकारिशब्देनानुपसर्जनमपि समुच्चयाई विवक्षितम् । एवं शिष्याभिप्रायमुपवर्ण्य समाधानमाह-एतदुपपन्नमिति । विद्याङ्ग- त्वहीनैः सह पाठात्तपःप्रभृतीनां विद्याङ्गत्वं नास्तीत्युक्तम् । तत्र योग्यतावशेन शेषशे- विभावः सहपाठस्त्वकिंचित्कर इति शङ्कते-सहपठितानामपीति ।" अग्निरिद हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । अग्नीषोमाविदं हविरजुषेतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽक्राताम् ” इत्यादिनैव सूक्तवाकेन सर्वयागसमाप्तौ देवतानुमन्त्रणं क्रियते । तत्र यद्यप्यस्मिन्सूक्तवाके बढ्यो देवताः पठ्यन्ते तथाऽपि यस्मिन्यागे या देवताऽऽहूता तरया एव विसर्जने योग्यतावशादस्य सूक्तवाकस्य यथा विनियोगस्तथा तपःप्रभृतीनामेव विद्याशेषत्वेन विनियोगो भविष्यतीत्यर्थः । भवेत्सूक्तवाकस्य विनियोगो योग्यतासंभ- वात् । न कर्मणां विद्याविरुद्धत्वेन योग्यताया अयोग्यत्वादित्याह-नायुक्तरिति । १ ख. 'षदस्ततस्त । २ क. ख. 'म् । वेददारैः शि| ३ क, ख. ग, इ. च. झ. अ. 'वत्याग। ४ क. ख. उ. च. झ. अ. यस्मिरत्यागे ।

·३० केनोपनिषत्- [ ४ चतुर्थः खण्डः] .. तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा द्यायाः शेषापेक्षा सहकारिसाधनसंबन्धो वा युज्यते । सर्वविषयव्यावृ. तप्रत्यगात्मविषयनिष्ठत्वाच्च ब्रह्मविद्यायास्तत्फलस्य च निःश्रेयसस्य, " मोक्षमिच्छन्सदा कर्म त्यजेदेव ससाधनम् । त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तुःप्रत्यक्परं पदम् तस्मात्कर्मणां सहकारित्वं कर्मशेषापेक्षा वा न ज्ञानस्योपपद्यते । ततोऽसदेव सूक्त वाकानमन्त्रणवद्यथायोगं विभाग इति । तस्मादवधार- णार्थतैव प्रश्नप्रतिवचनस्योपपद्यते । एतावत्येवेयमुपनिषदुक्ताऽन्यनिरपे- क्षामृतत्वाय ॥ ३२॥७॥ यामिमां ब्राह्मीमुपनिषदं तवाग्रेऽबूमेति तस्यै तस्या उक्ताया उपनिषदः प्राप्त्युपायभूतानि तपआदीनि । तपः कायेन्द्रियमनसां समाधानम् । दम उपशमः । कर्माग्रिहोत्रादि । एतैर्हि संस्कृतस्य सत्त्वशुद्धिद्वारा तत्त्वज्ञानोत्पत्तिदृष्टा ह्यमृदितकल्मपस्योक्तेऽपि ब्रह्मण्यप्रतिपत्तिविपरीत- प्रतिपत्तिश्च यथेन्द्रविरोचनप्रभृतीनाम् । तस्मादिह वाऽतीतेषु वा बहुषु जन्मान्तरेषु तपआदिभिः कृतसत्त्वशुद्धर्ज्ञानं समुत्पद्यते यथाश्रुतम् । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः इतिमन्त्रवर्णात् । “ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्यापस्य कर्मणः" इति स्मृतेः । इतिशब्द उपलक्षणप्रदर्शनार्थः । इत्येवमाद्यन्यदपि ज्ञानोत्पत्ते- रुपकारकममानित्वमदम्भित्वमित्या पदर्शितं भवति । प्रतिष्ठा पादौ पादाविवास्यास्तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठति ब्रह्मविद्या प्रवर्तते पद्यामिव विद्याया विषयपालोचनया फलपर्यालोचनया च नास्ति तत्त्वतः संबन्धयोग्यता प्रत्युत कर्मणामनुपयोगात्कर्मणां त्याग एव मुमुक्षुणा कर्तव्य इत्याह-सर्वविषयेति । सर्वेभ्य उत्पाद्यादिभ्यः कर्मगोचरेभ्यो व्यावृत्तो यः प्रत्यगात्मा स एव ब्रह्मरूपेण विद्याया व्याव- तको विषयस्तन्निष्ठत्वाद्विद्यायास्तत्फलस्य च कर्मवैलक्षण्यादित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ७ ॥ तच्छब्दापेक्षितं यच्छब्दं पूरयति-यामिमामिति । प्राप्तिः सगुणविषया निर्ग-

·[ ४ चतुर्थः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता।
खण्डः ]
वेदाः सर्वाङ्गानि(णि?) सत्यमायतनम् ॥३३॥
॥८॥ यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमन्ते
स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति
॥ ३४ ॥ ९ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
पुरुषः । वेदाश्चत्वारः सर्वाणि चाङ्गानि शिक्षादीनि षट्कर्मज्ञानप्रका-
शत्वाद्वेदानां तद्रक्षणार्थत्वादङ्गानां प्रतिष्ठात्वम् । अथवा प्रतिष्ठाशब्दस्य
पादरूपकल्पनार्थत्वाद्वेदास्त्वितराणि सर्वाङ्गानि(णि?) शिरआदीनि ।
अस्मिन्पक्षे शिक्षादीनां वेदग्रहणेनैव ग्रहणं कृतं प्रत्येतव्यम् । अङ्गिनि
गृहीतेऽङ्गानि गृहीतान्येव भवन्ति । तदायतनत्वादङ्गानाम् । सत्यमायतनं
यत्र तिष्ठत्युपनिषत्तदायतनं सत्यमिति । अमायिताऽकौटिल्यं वाड्य-
नःकायानां तेषु ह्याश्रयति विद्या येऽमायाविनः साधवः । नासुरप्रकृ-
तिषु मायाविषु। न येषु जिह्ममनृतं न माया च” इति श्रुतेः ।
तस्मात्सत्यमायतनमिति कल्प्यते । तपआदिष्वेव प्रतिष्ठात्वेन प्राप्तस्य
सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनातिशयत्वज्ञापनार्थम् ।
"अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राञ्च सत्यमेकं विशिष्यते” इति स्मृतेः ॥३३॥ ८॥
यो वा एतां ब्रह्मविद्यां केनेषितमित्यादिना यथोक्तामेवं महाभागां
ब्रह्म ह देवेभ्य इत्यादिस्तुतां सर्वविद्याप्रतिष्ठां वेदामृतत्वं हि विन्दत
इत्युक्तमपि ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयते-अपहत्य पाप्मानमविद्याका-
मकर्मलक्षणं संसारबीजं विधूयानन्तेऽपर्यन्ते । स्वर्गे लोके सुखात्मके
ब्रह्मणीत्येतत् । अनन्त इति विशेषणान्न त्रिविष्टपे । अनन्तशब्द औप-
चारिकोऽपि स्यादित्यत आह-ज्येय इति । ज्येये ज्यायसि सर्वमहत्तरे
णब्रह्मात्मविषया चेत्यर्थः । पादरूपकल्पनेति । प्रसिद्धपादसामान्यस्य कल्पितत्वादि-
तरैरप्यङ्गैः कल्पनारूपैर्भवितव्यमित्यर्थः । तस्यै तपो दमः कौत्यत्रत्येतिशब्दस्योपल-
क्षणार्थत्वात्सत्यमपि संग्रहीतव्यं कथं पृथगुच्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-तपआदि-
ध्वेवेति ॥ ३३ ॥ ८॥
सगुणविद्यायाः क्रममुक्त्यर्थत्वात्क्रमेण प्राप्यं यत्कैवल्यं निर्गुणविद्याफलं तत्पूर्वोक्त-
मिहोपसंहियत इत्याह-यो वा एतामित्यादिना ॥ ३४ ॥ ९॥

·३२ केनोपनिषत् । [४ चतुर्थः खण्डः] सह ना० आप्यायन्तु• सन्तु । इति सामवे- । दीयतलवकारोपनिषत्समाप्ता । स्वात्मनि मुख्य एव प्रतितिष्ठति । न पुनः संसारमापद्यत इत्यभि. प्रायः ॥ ३४ ॥९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृती केनोपनिषत्पदभाष्ये चतुर्थः खण्डः॥४॥ समाप्तमिदं श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं तलवकारोपनिषदप- रपर्यायकेनोपनिषत्पदभाष्यम् । योऽसौ सर्वेश्वरो विष्णुः सर्वात्मा सर्वदर्शनः । शुद्धो बोधाम्बुधिः साक्षात्सोऽहं नित्योऽभयः प्रभुः ॥ १ ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यश्रीमदानन्द- ज्ञानकृतौ श्रीमच्छांकरतलवकारोपनिषदपरपर्यायकेनोपनिष- स्पदभाष्यटिप्पणं संपूर्णम् ॥

·.. केनोपनिषत् आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरवाक्यमाष्योपेता । ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। अथ शांकरभाष्यम् । समाप्तं कर्मात्मभूतप्राणविषयं विज्ञानं कर्म चानेकप्रकारम् । ययो- विकल्पसमुच्चयानुष्ठानाद्दक्षिणोत्तराभ्यां मृतिभ्यामावृत्त्यनावृत्ती भवतः । अत ऊर्ध्व फलनिरपेक्षज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानात्कृतात्मसंस्कारस्योच्छि- न्नात्मज्ञानप्रतिबन्धकस्य द्वैतविषयदोषदर्शिनो निर्माताशेषबाह्यविषय- अथाऽऽनन्दगिरिकृता टीका । प्रयत्नाद्यन्तरेणैव मनआदेः प्रवर्तकम् । विदिताविदितान्यस्वसिद्धं ब्रह्माहमद्वयम् ॥ १ ॥ केनेषितमित्यादिकां सामवेदशाखाभेदब्राह्मणोपनिषदं पदशो व्याख्यायापि न तुतोष भगवान्भाष्यकारः । शारीरकैायैरनिर्णीतार्थत्वादिति न्यायप्रधानः श्रुत्यर्थसंग्राहकैर्वाक्यै- ाचिख्यासुः पूर्वकाण्डेन संबन्धमभिधित्सुः पूर्वकाण्डाथ संक्षेपतो दर्शयति-समाप्त- मिति । कर्मणामात्मभूत आश्रयभूतः प्राणस्तस्य शुद्धत्वादिगुणविशिष्टस्योपासनं पूर्वत्रा- तिवृत्तं कर्म च नित्यनैमित्तिकाद्यनेकप्रकारमविदुषामतिक्रान्तमित्यर्थः । ताभ्यां ज्ञानकर्मभ्या- मेव मोक्षसिद्धेन मुमुक्षोः पृथगुपनिषदारभ्येतिशङ्कानिरासाय ज्ञानकर्मणी विशिनष्टि- ययोरिति । ज्ञानमनादृत्य कर्मण एव निरपेक्षसाधनतयाऽनुष्ठानं विकल्पस्ततश्चन्द्रमण्डलं प्राप्याऽऽवर्तते केवलस्य ज्ञानस्य कर्मसमुच्चितस्य वाऽनुष्ठानाद्ब्रह्मलोकं प्राप्य स्थित एव । तस्मान्नाऽऽवर्तत इत्यापेक्षिक्यनावृत्तिर्भवति न पुनरात्यन्तिकी । कृतकस्वपरिच्छेदाभ्यामनि- त्यत्वानुमानात् । अतः संसारफलकमेव कर्मकाण्डमित्यर्थः । अस्त्वयं कर्मकाण्डार्थस्तथाऽपि नियतपूर्वोत्तरभावानुपपत्तिलभ्यः कथं हेतुहेतुमद्भावः संवन्धः कर्मकाण्डेन ज्ञानकाण्डस्ये- त्याकाङ्क्षायामाह-अत ऊर्ध्वमिति । कामिनाऽनुष्ठितं कर्म यद्यपि संसाराय भवति तदेव तु निष्कामेना(णा)नुष्ठितं सत्त्वशुद्धये स्यात् । शुद्धसत्त्वस्य चानात्मज्ञानाभिमुख्यं न जायते । अनात्माभिनिवेशस्यानर्थसाधनतयाऽवधारितत्वादात्मविषयैव जिज्ञासा जायते ।

·२ केनोपनिषत्- [१प्रथमःखण्ड: त्वात्संसारबीजमज्ञानमुञ्चिच्छित्सतः प्रत्यगात्मविषयजिज्ञासोः केनेषि. तमित्यात्मस्वरूपतत्त्वविज्ञानायायमध्याय आरभ्यते । तेन च मृत्युपद- मज्ञानमुच्छेत्तव्यं तत्तन्त्रो हि संसारो यतः । अनधिगतत्वादात्मनो युक्ता तदधिगमाय तद्विषया जिज्ञासा । कर्मविषये चानुक्तिः । तद्वि- रोधित्वात् । अस्य विजिज्ञासितव्यस्याऽऽत्मतत्त्वस्य कर्मविषयेऽवचनम् । कस्मादिति चेदात्मनो हि यथावद्विज्ञानं कर्मणा विरुध्यते । निरतिशय- ब्रह्मस्वरूपो ह्यात्मा विजिज्ञापयिषितः। “तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदि- दम्" इत्यादिश्रुतेः । नहि स्वाराज्येऽभिषिक्तो ब्रह्मत्वं गमितः कंचन *नमितुमिच्छत्यतो ब्रह्मास्मीति संबुद्धो न कर्म कारयितुं शक्यते। नह्या- त्मानमवाप्तार्थं ब्रह्म मन्यमानः प्रवृत्तिं प्रयोजनवतीं पश्यति । न च निष्प्रयोजना प्रवृत्तिरतो विरुध्यत एव कर्मणा ज्ञानम् । अतः कर्मवि- षयेऽनुक्तिर्विज्ञानविशेषविषयैव जिज्ञासा। कर्मानारम्भ इति चेन्न । जिज्ञासोश्वाऽऽत्मनिरूपणायोपनिषदारभ्यत इति हेतुहेतुमद्भाव इत्यर्थः । आत्मस्वरूपब्रह्म- तत्त्वविज्ञानायायमध्याय आरभ्यते चेत्कि तेन विज्ञानेन फलं स्यादित्यत आह-तेन चेति । यतोऽन्वयन्यतिरेकाभ्यामज्ञानतन्त्रा संसारप्रसिद्धिस्तदुच्छेदेनाऽऽत्यन्तिकसंसारो- च्छेदः फलमित्यर्थः । मृत्युकारणमात्माज्ञानमुच्छेत्तुमिच्छत आत्मजिज्ञासा जायत इत्युक्तं तदसत् । अहंप्रत्ययेनैवाऽऽत्मनोऽधिगतत्वादधिगते जिज्ञासानुपपत्तेरित्याशङ्कयाऽऽह- अनधिगतत्वादिति । अहंप्रत्ययस्य मनुष्यत्वादिसमानाधिकृतस्य व्यतिरिक्तात्मप्रमाप- कत्वासिद्धे,दिनां विप्रतिपत्तिदर्शनाञ्च युक्ता जिज्ञासेत्यर्थः । तथाऽपि कर्मकाण्डे देहव्यति- रिक्तस्याऽऽत्मनो विध्यपेक्षितत्वेन निरूपितत्वात्पुनर्जिज्ञासानुपपत्तौ कथं जिज्ञासोरुपनिषदा- रम्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-कर्मविषय इति । अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः परलोकसंबन्ध्या- स्मेत्येतावदेव स्वर्गकामादिचोदनाभिरपेक्षितं नतु ब्रह्मात्मतत्त्वं तस्य कर्मविरुद्धत्वात्ततस्तज्जि- ज्ञासा युक्तेत्यर्थः । संग्रहवाक्यं विवृणोति---अस्येत्यादिना । निरतिशयब्रह्मस्वरूप आत्मोपनिषदि विजिज्ञापयिषितोऽस्तु। कथमेतावता कर्मणा विरोध इत्याकाङ्क्षायामाह-न हीति। देवताराधनरूपो हि यागो ब्रह्मविच्च संवदेवतात्मभूतः पशुभावाच्च व्यावृत्तः कथं देवतां प्रणमेदित्यर्थः । ब्रह्मात्मतत्त्वज्ञानं कर्मविरुद्धं चेत्तर्हि श्रुत्या ब्रह्मात्मत्वोपदेशेनार्थास्कर्म तित्या- 'जयिषितमित्यननुष्ठानमेव प्रसज्येतातो जिज्ञासाहेतुत्वेनाभिमतः कर्मकाण्डेन संबन्धोऽसं- गत. इत्याशङ्कामुद्भाव्याभिहितं संबन्धं समर्थयति—कर्मानारम्भ इत्यादिसूत्रेण । . * इडागमश्चिन्त्यः । १ क. स. झ: निमेवात्यर्थः । --- ·[१प्रथमःखण्ड:] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलित करवाक्यगाष्य समेता । ३. निष्कामस्य संस्कारार्थत्वात् । यदि ह्यात्मविज्ञानेनाऽऽत्माविद्याविषय- त्वात्परितित्याजयिषितं कर्म ततः "प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्" इत्यनारम्भ एव कर्मणः श्रेयानल्पफलत्वादायासबहुलत्वात्तत्त्व- ज्ञानादेव च श्रेयःप्राप्तेरिति चेत्सत्यम् । एतदविद्याविषयं काल्पफलत्वा- दिदोषवद्वन्धरूपं च सकामस्य । “कामान्यः कामयते" "इति नु काम- यमानः" इत्यादिश्रुतिभ्यः। न निष्कामस्य । तस्य तु संस्कारार्थान्येव कर्माणि भवन्ति तन्निर्वर्तकाश्रयप्राणविज्ञानसहितानि । “देवयाजी श्रेयानात्मयाजी वा" इत्युपक्रम्याऽऽत्मयाजी तु करोति “इदं मेऽनेनाङ्गं संस्क्रियते” इति संस्कारार्थमेक कर्माणीति वाजसनेयके । "महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः। यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्" इत्यादिस्मृतेश्च । प्राणादिविज्ञानं च केवलं कर्मसमुचितं वा राकार प्राणात्मप्राप्त्यर्थमेव भवति । निष्कामस्य त्वात्मज्ञानप्रतिबन्धनिर्माष्ट” भवति । आदर्शनिर्मार्जनवत् । उत्पन्नात्मविद्यस्य त्वनारम्भो निरर्थ- कत्वात् । , उत्पत्तिविधिविहितानां कर्मणां संस्कारार्थत्वे प्रमाणमाह-देवयाजी श्रेयानित्यादिना। फलकामनया देवान्यो यजते स किं श्रेयानुताऽऽत्मशुद्ध्यर्थमेव स्वर्गाद्यासङ्गं हित्वा यो यजते स आत्मयाजी श्रेयानिति प्रश्नं कृत्वाऽऽत्मयाजी श्रेयानिति निरूपितं शतपथे कामानुपघात- सहितं मे ममाङ्गमनेन कर्मणा संस्क्रियत इति संस्कारार्थत्वेनैव करोति न कामवशग इत्यर्थः । ब्राह्मी ब्रह्मज्ञानार्हा । क्रियते तनुरिति । तनुस्थ आत्मा लक्ष्यते । ननु प्राणाद्युपासनं प्राणादिभावप्राप्त्यर्थमेव, " तेनो एतस्यै दैवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति " इति श्रुतेः । कथमुक्तं कर्मनिवर्तकाश्रयप्राणोपासनसहितानि कर्माणि संस्कारार्थानीति तत्राऽऽह-प्राणा- दिविज्ञानं चेति । विविदिषावाक्येन(ण) यज्ञाद्युपलक्षितस्य सर्वस्य कर्मण आत्मज्ञाना- र्थत्वेन विनियुक्तत्वादुपासनस्य च मानसकर्मत्वादात्मज्ञानप्रतिबन्धकस्य कल्मषस्य निबर्हणद्वा- रेण स्यादात्मज्ञानार्थत्वमित्यर्थः । अज्ञाभिप्रायेण सप्रयोजनत्वात्तं प्रत्यनारम्भप्रसङ्ग आश्रय- हीन इत्युक्तम् । ज्ञान्यभिप्रायेण त्वनिष्टापादनस्येष्टापादनरूपत्वात्प्रसङ्गस्याऽऽभासत्वमाह उत्पन्नात्मविद्यस्येति । न केवलं श्रुतिप्रामाण्यादेव विवेकिनः कर्मानारम्भः साध्यसिद्धौ साधनं नाऽऽद्रियत इतिलौकिकन्यायाच कर्मानारम्भः सिद्ध इत्यर्थः । ज्ञानफले कैवल्येऽनुप- ·केनोपनिषत्- [१प्रथमःखण्ड:] हरिः ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः । - कमणा बध्यते जन्तुविद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः" इति । "क्रियापथश्चैव पुरस्तात्संन्यासश्च तयोः संन्यास एवात्यरेचयत्" इति, "त्यागेनैके" "नान्यः पन्था विद्यते" इत्यादिश्रुतिभ्यश्च, न्यायाञ्च । उपा: यभूतानि हि कर्माणि संस्कारद्वारेण ज्ञानस्य ज्ञानेन त्वमृतत्वप्राप्तिः,"अमृ: तत्वं हि विन्दते" "विद्यया विन्दतेऽमृतम्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च । नहि नद्याः पारगो नावं न मुञ्चति यथेष्टदेशगमनं प्रति स्वातन्त्र्ये सति। नहि स्वमावसिद्धं वस्तु सिषाधयिषति साधनैः स्वभावसिद्धश्चाऽऽत्मा तथा नाऽऽपिपयिषितः । आत्मत्वे सति नित्याप्तत्वात् । नापि विचि- कारयिषितः, आत्मत्वे सति नित्यत्वादविकारित्वादविषयत्वादमूर्त- स्वाञ्च । श्रुतेश्च "न वर्धते कर्मणा" इत्यादि । स्मृतेश्च "अविकार्योs- यमुच्यते" इति । न संचिकीर्षितः। "शुद्धमपापविद्धम्" इत्यादिश्रु- तिभ्यः । अनन्यत्वाञ्च । अन्येनान्यत्संस्क्रियते । नचाऽऽत्मनोऽन्यभूता कियाऽस्ति, न च स्वेनैवाऽऽत्मना स्वमात्मानं संचिकीर्षेत् । न च वस्त्वन्तराधानं नित्यप्राप्तिर्वा वस्त्वन्तरस्य नित्या । नित्यत्वं चेष्टं मोक्षस्य । अत उत्पन्नविद्यस्य कर्मारम्भोऽनुपपन्नः । अतो व्यावृत्तबाह्य- बुद्धेरात्मविज्ञानाय केनेषितमित्याद्यारम्भः । प्रवृत्तिलिङ्गाद्विशेषार्थः प्रश्न उपपन्नः। रथादीनां हि चेतनावदधिष्ठितानां प्रवृत्तिर्दृष्टा नानाधिष्ठिता- नाम् । मनआदीनां चाचेतनानां प्रवृत्तिर्दृश्यते । तद्धि लिङ्गं चेतनाव. योगाच ज्ञानिनः कर्मानारम्भ इष्ट इत्याह-नहि स्वभावसिद्धमित्यादिना । उत्पत्तिराप्तिर्विकृतिः संस्कृतिश्चेति चतुर्विधं क्रियाफलं स्वरूपावस्थाने कैवल्ये न संभवती- स्युक्तम् । यदि च परमानन्दगुणस्याऽऽत्मन्याधानं ब्रह्माण्डाद्वहिःस्थितब्रह्मप्राप्तिर्वा जीवस्य कैवल्यं कल्प्यते तमुनित्यत्वं दुर्वारमित्याह-नच वस्त्वन्तराधानमिति । एव- मुपनिषदारम्भं संभाव्य वाक्यस्यार्थं संगृह्णाति--प्रवृत्तिलिङ्गादिति । शिष्याचार्ययोः प्रश्नप्रतिवचनरूपा श्रुतिः सुखप्रतिपत्त्या प्रवृत्ता तत्र प्रश्नः किं ज्ञातेऽज्ञाते वेतिचोद्य- निरासाय सामान्यतो ज्ञातेऽपि विशेषतश्चाज्ञाते संभवति विकल्पकरणवदिति सूत्रितमेत- द्विवृणोति-रथादीनां हीति । मनआदीनामेव चेतनत्वादचेतनप्रवृत्तिस्वादित्यसिद्धो हेतु- १ क. ख. घ. छ. झ. मूचित ।

·[१प्रथमःखण्ड] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता।" केन प्राणः प्रथमः पैति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं तोऽधिष्ठातुरस्तित्वे । करणानि हि मनआदीनि नियमेन प्रवर्तन्ते । तन्नासति चेतनावत्यधिष्ठातर्युपपद्यते । तद्विशेषस्य चानधिगमाञ्चेतना- वत्सामान्ये चाधिगते विशेषार्थः प्रश्न उपपद्यते । केनेषितं केनेष्टं कस्ये- च्छामात्रेण मनः पतति गच्छति स्वविषये नियमेन व्याप्रियत इत्यर्थः। मनुतेऽनेनेति विज्ञाननिमित्तमन्तःकरणं मनः प्रेषितमिवेत्युपमार्थः । न विषितप्रेषितशब्दयोराविह संभवतः । न हि शिष्यानिव मनआदीनि विषयेभ्यः प्रेषयत्यात्मा विविक्तनित्यचित्स्वरूपतया तु निमित्तमात्रं प्रवृत्तौ नित्यचिकित्साधिष्ठातृवत् । प्राण इति नासिकाभवः । प्रकरणात् । प्रथमत्वं चलनक्रियायाः प्राणनिमित्तत्वात्स्वतो विषयावभासमात्रं कर- णानां प्रवृत्तिः । चलि क्रिया तु प्राणस्यैव मनआदिषु तस्मात्प्राथम्यं प्राणस्य प्रैति गच्छति युक्तः प्रयुक्त इत्येतत् । वाचो वदनं किंनिमित्त प्राणिनां चक्षुःश्रोत्रयोश्च को देवः प्रयोक्ता । करणानामधिष्ठाता चेतना- वान्यः स किंविशेषण इत्यर्थः ॥१॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनं निर्विशेषस्य निमित्तत्वार्थम् । विक्रि- यादिविशेषरहितस्याऽऽत्मनो मनआदिप्रवृत्तौ निमित्तत्वमित्येतच्छ्रोत्रस्य रिति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह—करणानि हीति । अन्यत्रमना अभूवं नादमित्यादि- लोकानुभवान्मनआदीनां करणस्वं सिद्धं ततः प्रदीपवदचेतनत्वं सिद्धमित्यर्थः । इच्छामात्रे- णेति प्रयत्नाद्यभावो लक्ष्यते नस्विच्छास्तित्वं निर्विकारताया विवक्षितत्वात् । प्रेषितमिवेतीव- शब्दाध्याहारेण किमिति व्याख्यातम् । यथा राज्ञ इच्छामात्रेण काचिद्धृत्यप्रवृत्तिः काचिच्च वागादिव्यापारेण तद्वदिह किं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह—न विति । सक्रियस्य सर्वस्या- नित्यतयाऽवधारितत्वान्निप्क्रियं वस्तु पिपृच्छिषितं ततो नार्थभेदः संभवतीत्यर्थः । विषयेभ्य इति । विषयग्रहणार्थ नित्यचिकित्सायामधिष्ठातुश्चकोरस्य संनिधिमात्रेण यथा राजभोजना- दिप्रवृत्तिनिमित्तत्वं तद्वदित्यर्थः । प्रकरणादिति । करणसंनिधानादित्यर्थः ॥ १ ॥ प्रतिवचनवाक्यार्थसंग्रहं विवृणोति-विक्रियादीत्यादिना । मनआदीनां यः प्रव- तकः स किंविशेष इतिप्रश्नस्य निर्विशेषतैव विशेष इत्युत्तरम् । क्रियाया गुणस्य संबन्धस्य वा विशेषस्य व्यावर्तकधर्मस्य दर्शयितुमशक्यत्वात्क्रियादिमत्त्वे घटादिवदनात्मत्वप्रसङ्गादतो निर्विशेषचैतन्यात्मकोऽहमित्येवं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानम् । न चाभावेन सद्वयत्वप्रसङ्गः । तस्य पृथक्सत्त्वाभावात्स्वरूपेण व्यवहाराङ्गत्वादित्युक्तम् । अन्यत्र यदि शौक्ल्यादिवत्कोऽपि विशेषोऽभविष्यत्तदा तमवक्ष्यत् । श्रुतिस्तूपलक्षणवृत्त्यैव प्रतिवचनं ब्रुवाणा निर्विशेषत्वं मन्यत ·केनोपनिषत् - [१प्रथमःखण्डः] श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनस्यार्थः । अनुगमात्तदनुगतानि ह्यवास्मिन्नर्थेऽक्ष- राणि । कथं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रत्वम् । शब्दोपलब्धृरूपतयाऽवभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रूपत्वात् । आत्म- नश्च चिद्रूपत्वात् । यच्छ्रोत्रस्योपलब्धृत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्त- त्वाच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्युच्यते । यथा क्षत्रस्य क्षत्रं यथा वोदकस्योष्ण्य- मग्निनिमित्तमिति दग्धुरप्युदकस्य दग्धाऽग्निरुच्यते । उदकमपि ह्यग्निसं- योगादग्निरुच्यते । तद्वदनित्यं यत्संयोगादुपलब्धृत्वं तत्करणं श्रोत्रादि। उदास्ये दग्धृत्वमनित्यं हि तत्र तत् । यत्र तु नित्यमुपलब्धृत्वमग्रा. विवौष्ण्यं स नित्योपलब्धिस्वरूपत्वादग्धेवोपलब्धोच्यते । श्रोत्रा- इति श्रुत्यक्षरानुसाराद्गम्यत इत्याह–अनुगमादिति । निर्विशेषत्ववाचकपदाभावात्कयं निर्विशेषेऽक्षरानुगम इत्याह-कथमिति । निर्विशेषस्य वाचकशक्त्या वाक्यार्थत्वाभा- वेऽप्युपलक्षणवृत्त्या मविप्यतीत्यभिप्रेत्य श्रोत्रशब्दस्य तावन्मुख्यार्थमाह-शृणोतीति । शब्दावभासकत्वं स्वशक्त्यैव भविष्यति श्रोत्रस्य कथं तस्य शब्दावभासकत्वेनाऽऽत्मोपलक्ष- यितव्य इत्याकाङ्क्षायामाह-शब्दोपलब्धृरूपवयेति । शक्तिः सतः प्रकाशमानस्यैव वाच्या नासतोऽप्रकाशमानस्य नरविषाणायमानत्वेन शक्तिमत्त्वानुपपत्तेः । सत्ताप्रकाशश्वाss. त्मरूपं तद्भदे मानाभावादत उपलब्धृतादात्म्येनैव श्रोत्रस्यावभासकत्वं न स्वातन्त्र्येण जड- त्वात् । जडस्य च सत्ताहीनत्वाच्छुक्तिरूप्यस्येवेत्यर्थः । श्रोत्रस्यावभासकत्वमुपलब्धृतादा- स्म्येनेति यापलब्धोपलक्ष्यते तर्खपलब्धुरप्यवभासकत्वमन्याधीनमित्यनवस्था प्राप्नोतीत्याश- याऽऽह-आत्मनश्चेति । स्वप्रकाशत्वादुपलब्धुः सत्ताप्रतीत्योरनन्यायत्तत्वान्नानवस्थे- त्यर्थः । भवत्वेवमनवस्थाभावः। तथाऽपि कथं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यात्मोच्यत इत्याशङ्कयाऽऽह- यच्छ्रोत्रस्येति । तदात्मनिमित्तत्वादिति । तस्याऽऽत्मनिमित्तत्वाच्छ्रोत्रस्य श्रोत्र- मित्युपलक्ष्यते निर्विशेष चैतन्यमात्रमित्यर्थः । यथा क्षत्रस्येति । क्षत्रजातिनियामकं कर्म क्षत्रमित्युच्यते यथेत्यर्थः । यदि श्रोत्रादिसाक्ष्यात्माऽस्ति कथं लोकायतिकादेः श्रोत्रादिष्वेवो- पलब्धृत्वव्यवहार इत्याशङ्कयाऽऽह-उदकमपीति । तद्वदुपलब्धृसंबन्धाच्छ्रोत्रादिषूपल- ब्धृत्वव्यवहार इत्यर्थः । भवन्मते तर्हि नित्योपलब्धिस्वभाव आत्मेति श्रोत्रादेः करणत्वं न स्यात् । क्रियायां हि करणापेक्षेत्याकाङ्क्षायामाह-अनित्यं यदिति। प्रमातुर्यत्संबन्धा- दनित्यमुपलब्धृत्वं भवति बुद्धिपरिणामस्तच्छ्रोत्रादिकरणं बुद्धिवृत्त्यपेक्षया भवतीत्यर्थः । श्रोत्रादिसंगते प्रमातर्यनित्योपलब्धृत्वसंभवेऽपि तवासङ्गस्य साक्षिणः कथमुपलब्धृत्व- व्यपदेश इत्याशङ्कयाऽह-यत्र विति । उक्तमर्थ संक्षिप्याऽऽह-श्रोत्रा- १क. 'ते थे।

·[१प्रथमःखण्ड:] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाग्यसमेता । ७ मनसो मनो यदाचो ह वाचं स उ प्राणस्य पाणश्चक्षुषश्चक्षुः । अतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ दिषु श्रोतृत्वाद्युपलब्धिरनित्या नित्या चाऽऽत्मन्यतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमि. त्याद्यक्षराणामानुगमादुपपद्यते निर्विशेषस्योपलब्धिस्वरूपस्याऽऽत्मनो मनआदिप्रवृत्तिनिमित्तत्वमिति । मनआदिष्वेवं यथोक्तम्।वाचो हवाचं प्राणस्य प्राण इति विभक्तिद्वयं सर्वत्रैव द्रष्टव्यम् । कथं पृष्टत्वात्स्वरूपनि- देशः प्रथमयैव च निर्देशः । तस्य च ज्ञेयत्वात्कर्मत्वमिति द्वितीया । अतो पाचो ह वाचं प्राणस्य प्राण इत्यस्मात्सर्वत्रैव विभक्तिद्वयम् । यदेतच्छ्रो- त्राद्युपलब्धिनिमित्तं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिलक्षणं नित्योपलब्धिस्वरूपं निर्विशेषमात्मतत्त्वं बु(तद्यु)द्ध्वाऽतिमुच्यानवबोधनिमित्ताध्यारोपिता- बुद्धयादिलक्षणात्संसारान्मोक्षणं कृत्वा धीरा धीमन्तः प्रेत्यास्माल्लोका च्छरीरात्मेत्य वियुज्यान्यस्मिन्नप्रतिसंधीयमाने निनिमित्तत्वादमृता भव- न्ति । सति ज्ञाने कर्माणि शरीरान्तरं प्रतिसंदधत आत्मावबोधे तु सर्व- कर्मारम्भनिमित्ताज्ञानविपरीतविद्याग्निविप्लुटत्वात्कर्मणामित्यनारम्भेऽ- मृता एव भवन्ति । शरीरादिसंतानाविच्छेदप्रतिसंधानाद्यपेक्षयाऽध्या- दिष्विति । श्रोत्रादिषु निमित्तेषु सत्सु श्रोत्रादिसंहते प्रमातरि श्रोतृत्वादिरूपोपलब्धि- रित्युपलब्धृत्वमित्यर्थः । मनसो मन इत्यादिष्वेवमतिदिशति-मनआदिष्वेवमिति । न्यायसामान्याद्यथोक्तं व्याख्यानं द्रष्टव्यम् । नहि मनसो मनस्त्वं वाचो वाक्त्वं वा स्वातव्येण संभवति अध्यस्तत्वादतोऽधिष्ठानसत्ताप्रकाशाभ्यामेव सत्ताप्रकाशत्वं मनआदेः। तच्चाधिष्ठानं निर्विशेषमेवोपलक्षयितव्यम् । विशेषत्वेऽध्यस्तत्वप्रसङ्गादिति भावः । विभक्ति- द्वयनिर्देशतात्पर्यमाह-वाचो हेत्यादिना । मनआदेः प्रवर्तकः किंस्वभाव इति पृष्ट- स्वात्स्वरूपनिर्देशः कर्तव्यः । स च प्रथमया । " निर्देशे प्रथमा प्रोक्ता " इति स्मरणा- दित्यर्थः । अतिमुच्य धीरा इत्युत्तरं वाक्यं साध्याहारं योजयति-यदेतदित्यादिना । एतबुद्ध्वाऽमृता भवन्तीति संबन्धः । तादात्म्येनाध्यारोपितो यो बुध्द्यादिरनवबोधनिमित्तः संसारस्ततो मोक्षणं तादात्म्याध्यासनिवृत्तिर्दृष्टं फलम् । अमृता भवन्तीति विदेहमुक्तिरदृष्टं फलमित्यर्थः । कर्मणां संबन्धानुपपत्तिरिति शेषः । निमित्ताभावाच्छरीरान्तराद्यनारम्भेऽमृता भवन्तीति प्रयोगादागन्तुकत्वममृतस्वस्येतिशङ्कानिवृत्त्यर्थमाह-शरीरादीति । अनादिभ- वपरम्परया शरीर्यासं परस्ताच्च भविष्यामीति शरीरादिसंतानाविच्छेदस्य प्रतिसंधानं धर्माद्यधिका- १ क. ज. श. श्रोत्रत्वा । २ क.ख. छ. झ. ज. बोधिनः स'। ३ घ. श्रोत्रत्वा ।

·केनोपनिषत्- [१प्रथमःखण्ड:] न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशि- प्यादन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । रोपितमृत्युवियोगात्पूर्वमप्यमृताः सन्तो नित्यात्मस्वरूपत्वादमृता भव- न्तीत्युपचर्यते ॥२॥ न तत्र चक्षुर्गच्छतीत्युक्तेऽपि पर्यनुयोगे हेतुरप्रतिपत्तेः । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्येवमादिनोक्तेऽप्यात्मतत्त्वेऽप्रतिपन्नत्वात्सूक्ष्मत्वहेतोर्वस्तुनः पुनः पुनः पर्यनुयुयुक्षाकारणमाह-न तत्र चक्षुर्गच्छतीति। तत्र श्रोत्राद्यात्मभूते चक्षुरादीनि वाक्चक्षुषोः सर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थत्वान्न विज्ञानमुत्पादयन्ति। सुखादिवत्तर्हि गृह्येतान्तःकरणेनात आह-नो मनः । न सुखादिवन्मनसो विषयस्तत् । इन्द्रियाविषयत्वात् । न विद्मो न विजानीमोऽन्तःकरणेन यथैतद्ब्रह्म मनआदिकरणजातमनुशिष्यादनुशासनं कुर्यात्प्रवृत्तिनिमित्त भवेतथाऽविषयत्वान्न विनो न विजानीमः । अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्रा. दिलक्षणं ब्रह्म विशेषेण दर्शयेत्युक्त आचार्य आह न शक्यते दर्शयितुं कस्मान्न तत्र चक्षुर्गच्छतीत्यादि पूर्ववत्सर्वमत्र तु विशेषो यथैतदनुशि. ध्यादिति । यथैतदनुशिष्यात्यतिपादयेत् । अन्योऽपि शिष्यानितोऽन्येन विधिनेत्यभिप्रायः। सर्वथाऽपि ब्रह्म बोधयेत्युक्त आचार्य आह, अन्यदेव तद्विदितादथी अविदिताधीत्यागमम् । विदिताबिविताभ्यामन्यत्वम् । रित्वाध्यासः कामादिदोषकल्पनं चैतस्मादध्यारोपितो यो मृत्युस्तद्वियोगापेक्षयाऽमृतत्वस्य भवनमौपचारिकमित्यर्थः ॥ २ ॥ न तत्र चक्षुर्गच्छतीतिवाक्याथ संगृह्णाति आचार्येणोक्तेऽपि तत्त्वे शिष्यस्याप्रति- पत्तेर्हेतोः पर्यनुयोगे हेतुर्न तत्र चक्षुर्गच्छतीति । एतद्विवृणोति--श्रोत्रस्य श्रोत्र- मित्यादिना । आत्मा नेन्द्रियविषयोऽभौतिकत्वान्नरविषाणवत् । मनश्चेन्द्रियं प्रसिद्ध ततस्तस्याप्यविषय इत्याह-इन्द्रियाविषयत्वादिति । न विद्मो न विजानीम इत्याद्यभ्यासः सर्वथाऽन्तःकरणाविषयत्वख्यापनार्थः । आक्षेपपरतया व्याख्याय शङ्कोत्तर- त्वेन व्याचष्टे-अथवेत्यादिना । इत उपलक्षणप्रकारादन्येन प्रकारेण न शक्यते दर्शयितुं क्रियागुणादिविशेषशून्यत्वादित्यर्थः । आगममित्युपदेशपारम्पर्यमाहेति संबन्धः । आगमस्यार्थमाह-विदिताविदिताभ्यामन्यत्वमिति । अन्यदात्मनो विदितमवि- दितं वा स्यादतो विदितत्वाविदितत्वनिषेधेनाऽऽत्मनोऽन्यत्र ब्रह्मत्वं विदुषां विनिवाऽऽत्मा १ ग. ङ. ज.तं. यथा भवेत्तदवि । ज..तं यथा भौं। २ ख. .घ. च. छ. तदवि ।

·{१प्रथमःखण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यमाष्यसमेता। ९ यो हि ज्ञाता स एव सः। सर्वात्मकत्वात् । अतः सर्वात्मनो ज्ञातुर्तावन्त- राभावाद्विदितादन्यत्वम् । “स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता" इति च मन्त्रवर्णात् । “ विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" इति च वाजसने- यके । अपि च व्यक्तमेव विदितं तस्मादन्यदित्यभिप्रायः । यद्विदितं व्यक्तं तदन्यविषयत्वादल्पं सविरोधं ततोऽनित्यमत एवानेकत्वादशुद्धमत एव तद्विलक्षणं ब्रह्मेति सिद्धम् । अस्तु त_विदितम् । न विज्ञानान- पेक्षत्वात् । यद्धयविदितं तद्विज्ञानापेक्षमविदितविज्ञानाय हि लोकप्र- वृत्तिः। इदं तु विज्ञानानपेक्षं कस्माद्विज्ञानस्वरूपत्वात् । न हि यस्य यत्स्व- रूपं तत्तेनान्यतोऽपेक्ष्यते। न च स्वत एवापेक्षा । अनपेक्षमेव सिद्धत्वात् । प्रदीपः स्वरूपाभिव्यक्तौ न प्रकाशान्तरमन्यतोऽपेक्षते स्वतो वा यद्धय- नपेक्षं तत्स्वत एव सिद्धं प्रकाशात्मकत्वात्प्रदीपस्यापेक्षितोऽप्यनर्थकः स्यात् । प्रकाशे विशेषाभावात् । नहि प्रदीपस्य स्वरूपाभिव्यक्तौ प्रदीपप्र- काशोऽर्थवान् । न चैवमात्मनोऽन्यत्र विज्ञानमस्ति येन स्वरूपविज्ञानेऽप्यपे- क्ष्यते। विरोध इति चेन्नान्यत्वात् । स्वरूपविज्ञाने विज्ञानस्वरूपत्वाविज्ञा- ब्रह्मेत्युपदिष्टं भवतीत्यर्थः । विदितान्यत्वे युक्तिमाह-यो हीत्यादिना । विदि- तान्यत्ववचनस्याऽऽर्थिकमर्थमाह-अपि चेति । कार्याध्यावृत्तिः सिध्यतीत्यर्थः । आत्मा यद्यप्यन्यतो विज्ञानं नापेक्षते तथाऽपि स्वग्राहकत्वात्स्वस्मादेव विज्ञानमपेक्षते तेन विज्ञानानपेक्षत्वमसिद्धमित्याशङ्कयाऽऽह—न च स्वत एवेति । स्वभावत- याऽनपेक्षमेव सिद्धत्वादपेक्षाशब्दार्थो न घटते स्वग्राहकत्वं चासिद्धं स्ववृत्तिविरोधादित्यर्थः । विज्ञानं सजातीयानपेक्षं प्रकाशत्वात्प्रदीपवदित्यनुमानमभिप्रेत्य दृष्टान्तमाह-नहीति । तमोध्वस्तये ह्यालोकापेक्षा तदभावश्चाऽऽलोके स्वत एव सिद्ध इत्यर्थः । प्रदीपस्य तेजसस्य तैजसान्तरानपेक्षत्वेऽपि विजातीयप्रकाशस्य ज्ञानस्यापेक्षा स्वव्यवहारेऽपि दृष्टा तथा ब्रह्म- णोऽपि विजातीयज्ञानापेक्षा भविष्यतीति न च वाच्यमित्याह-नचैवमात्मन इति । ब्रह्मणोऽन्यस्य सर्वस्याज्ञानात्मकत्वाद्भानसंभावनैव नास्त्यन्यत्र ततो न विजातीयज्ञानापेक्ष- मपि ब्रह्मेत्यर्थः । ज्ञानानपेक्षत्वे लौकिकानुभवविरोधं शास्त्रविरोधं चोद्भाव्य परिहरति- विरोध इति चेन्नान्यत्वादिति । सूत्रस्य पूर्वपक्षभागं विभजते-स्वरूपविज्ञान इत्यादिना । विज्ञानानपेक्षत्वं ब्रह्मणोऽभाणि । सापेक्षत्वं जीवशब्दवाच्यस्योपाधिविशिष्ट. १ ख. ग. च. ब. काशं प्रदी।

·१० केनोपनिषत्- [१प्रथमःखण्ड:] नान्तरं नापेक्षत इत्येतदसत्। दृश्यते हि विपरीतज्ञानमात्मनि सम्यग्ज्ञानं च न जानाम्यात्मानमिति श्रुतेश्च "तत्त्वमसि' "आत्मानमेवावेत्' "एतं वै तमात्मानं विदित्वा" इति च । सर्वत्र श्रुतिष्वात्मविज्ञाने विज्ञाना- न्तरापेक्षत्वं दृश्यते तस्मात्प्रत्यक्षश्रुतिविरोध इति चेन्न । कस्मात् । अन्यो हि स आत्मा बुद्धयादिकार्यकरणसंघाताभिमानसंतानाविच्छेदलक्ष- णोऽविवेकात्मको बुद्ध्यवभासप्रधानश्चक्षुरादिकरणो नित्यचित्स्वरूपा- मान्तःसारो यत्रानित्यं विज्ञानमवभासते । बौद्धप्रत्ययानामाविर्भावति- रोभावधर्मकत्वात्तद्धर्मतयैव विलक्षणमपि चावभासते । अन्तःकरणस्य मनसोऽपि मनोऽन्तर्गतत्वात्सर्वान्तरश्रुतेः । अन्तर्गतेन नित्यविज्ञानस्व- रूपेणाऽऽकाशवदप्रचलितात्मनाऽन्तर्गर्भभूतेन बाह्यो बुद्धयात्मा तद्विलक्ष- णोऽचिभिरिवाग्निः प्रत्ययैराविर्भावतिरोभावधर्मकैविज्ञानाभासरूपैरनि- त्यैरनित्यविज्ञान आत्मा सुखी दुःखीत्यभ्युपगतो लौकिकैरतोऽन्यो नित्य- 8 स्यानुभूयतेऽतो भिन्नविषयत्वान्न विरोध इत्याह-न कस्मादित्यादिना । बुद्ध्यादौ कार्यकरणसंघाते य आत्माभिमानसंतानोऽनादिभवपरम्पराप्रापितस्तस्याविच्छेदरूपमनिर्वा- च्यमज्ञानलक्षणं चिहं यस्य चित्प्रतिबिम्बस्य स तथोक्तः । चित्तन्त्रं ह्यनिर्वाच्य- मज्ञानं चैतन्यमवच्छिद्य स्वावच्छिन्ने यथास्वरूपावभासं प्रतिबध्य मौढ्याद्यध्यासहेतुर्भवति । तस्मादविवेकात्मको जीव इत्युच्यते बुद्धेरन्तःकरणस्य यथा यथा नीलपीताद्याकारावभासा जायन्ते तथा तथा चित्प्रतिबिम्बः प्रमातृत्वादिरूपेण भातीति तत्प्रधानोऽध्यस्तस्य विशिष्टस्य तत्सत्तयैव सत्त्वाद्विशिष्टान्तर्निविष्टो य आत्मा नित्यचित्स्वरूपः स एव सारो यस्मिन्स तथोक्तः । बुद्धिपरिणामरूपाणां नीलपीतादिप्रत्ययानामुत्पन्नविनाशवत्त्वात्तदुपरक्तरूपेणानित्यं चैतन्यं यत्रावभासते सोऽन्यो जीवः । सर्वाण्येतानि जीवविशेषणान्यन्यत्वस्फुटीकरणानि न केवलमनित्यत्वम् । विशिष्टोपाधिरूढतया विज्ञानस्य तद्धर्मतयैवावभासते मनुष्योऽहं जाना- मीति प्रतिशरीरं विलक्षणमपि चैतन्यमवभासते विशिष्टभेदादित्यर्थः । परमार्थतः कीदृशं चैतन्यं यस्य विशिष्टधर्मताऽवभासते तत्राऽऽह–अन्तःकरणस्येति । ननु. विशेषण- संबन्धात्स्वरूपे समारोपितो विशिष्टो भाति तस्य मिथ्यात्वात्कथमात्मत्वव्यवहारास्पदत्वं तत्राऽऽह-अन्तर्गतेनेति । विशिष्टान्तर्गतेन चिल्स्वरूपेण तादात्म्याबाह्य इत्यना- स्माऽपि बुद्धिविशिष्ट आत्मेत्युपगतो लौकिकैरिति संबन्धः । अत इत्युक्तधर्मवत्त्वादस्तु नित्यविज्ञानाद्विलक्षणो जीवः । कथमेतावता विरोधः परिहृत इत्याकाङ्क्षायामाह- १ क ख. छ. झ. यत्र नि । २ घ. छ. बुद्धात्मा। ३ क. घ. छ. स. 'पेण नि। ४ क.ख. छ. झ. मैतैवा।

·[१प्रथमःखण्ड:] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरमान्यभाष्यसमेता । ११ विज्ञानस्वरूपादात्मनः। तत्र हि विज्ञानापेक्षा विपरीतज्ञानत्वं चोपपद्यते न पुनर्नित्यविज्ञाने । तत्त्वमसीति बोधोपदेशो नोपपद्यत इति चेत् । आ- त्मानमेवावेदित्येवमादीनि च नित्यबोधात्मकत्वात् । न ह्यादित्योऽन्ये- न प्रकाश्यतेऽतस्तदर्थबोधोपदेशोऽनर्थक इति चेन्न । लोकाध्यारोपापो- हार्थत्वात् । सर्वात्मनि हि नित्यविज्ञाने बुद्धयाद्यनित्यधर्मा लोकैरध्या- रोपिता आत्माविवेकतस्तदपोहार्थों बोधोपदेशो बोधात्मनः । तत्र च तत्र हीति । एवं लोकानुभवविरोधे परिहृतेऽपि शास्त्रविरोधो न परिहृत इत्याह- तत्त्वमसीति । विशिष्टस्य मिथ्यात्वाद्ब्रह्मास्मीत्यनुभवायोगान्मोक्षाहत्वायोगाच्च तत्त्वम- सीत्युपदेशो न घटते चेत्तर्हि ब्रह्मण एवोपदेशोऽस्त्वित्याशङ्कयाऽऽह-आत्मानमेवा. वेदिति । एवमादीनि वाक्यानि ब्रह्मोपदेशपक्षे न संगच्छन्ते तज्जनितफलाभावादि- स्यर्थः । विशिष्टस्य निरुपाधिकस्य च ब्रह्मण उपदेशासंभवेऽप्युपाधिविशिष्टचित्स्वरूपजी- वपदलक्ष्यस्य वैशिष्टयद्वारेणोपदेशो भविष्यति फलं तस्याऽऽरोपितबन्धनिवृत्तिरित्याह- न लोकेति । ननु लोकशब्देनाऽऽत्मोच्यतेऽनात्मा वा । नाऽऽद्यः । आत्मनोऽधिष्ठान- तयाऽध्यासकर्तृत्वासंभवाच्चैत्रो हि शुक्तिकायां रजतमध्यस्यति न शुक्तिकैव । अध्यासक- र्तृत्वे चाऽऽत्मनः प्रागेवाध्यासात्कर्तृत्वं वाच्यम् । कर्तृत्वस्य प्राग्भावनियमात्तदा चानि- मोक्षप्रसङ्गः । कर्तृत्वस्याध्यासत्वे च न कर्तृत्वमात्मनस्तद्विषयकर्तृत्वान्तराभावात् । भावे चानवस्थानात् । न द्वितीयः । जडत्वादनात्मनोऽध्यासकर्तृत्वानुपपत्तेः । चेतनो हि देव- दत्तोऽध्यस्यतीति प्रसिद्धम् । अथ जडस्याध्यासकर्तृत्वं नाम भ्रान्त्याश्रयत्वं यद्यपि न संभवति तथाऽपि भ्रान्तिनिमित्तत्वं दृष्ट जपाकुसुमादेः । न तस्य सत्यस्योपाधित्वसंभवा- द्भाष्यकारमते च जडस्य सर्वस्याध्यासात्मकत्वादध्यासहेतुस्वं न संभवति तस्मादसंबद्धमिदं भाष्यं लोकाध्यारोपापोहार्थत्वादिति । लोकशब्देनाहंकारादय उच्यन्ते । तेषां व्यावहारिक- सत्यत्वस्यार्थक्रियासमर्थत्वेनाभ्युपगमात् । स्वधर्मारोपनिमित्तत्वेनोपाधित्वसंभवात्परमार्थसत्यस्यै- वोपाधित्वमित्यस्मान्प्रति दृष्टान्ताभावादहंकारादयश्च चित्तन्त्रानाद्यनिर्वाच्याविद्यामयभूतसूक्ष्म- विकारा अविद्यावच्छिन्न एव चैतन्ये निपतन्ति । उपाधिविकाराणामुपहिते पक्षपातिताया दर्शनात् । यथा जलचलनादीनाम् । तस्मान्नासंगतं भाष्यम् । ननु बोधात्मनो नाबोधः समञ्जसः प्रकाशाप्रकाशयोर्विरोधप्रसिद्धः। बोधोऽपि च बोधात्मनो न समञ्जसः । निर्वि- कारत्वात् । कथं बोधात्मनो बोधोपदेशः सार्थकस्तत्राऽऽह-तत्र चेति । बोधा- दन्यस्याबोधात्मकत्वेनाबोधाश्रयत्वं न समञ्जसम् । आत्माश्रयत्वप्रसङ्गादनिवृत्तिप्रसङ्गाच तस्य बोधासंभवात् । तस्माद्बोधात्मन एवाबोधः समञ्जसः । परिशेषाद्विरोधश्चासिद्धः १ क. छ. झ. न. 'र्तृत्वं वाच्यं कर्तत्वस्य प्रारभावा ।

·. १२ केनोपनिषत्- [१प्रथमःखण्ड: बोधाबोधौ समञ्जसौ। अन्यनिमित्तत्वादुदक इवौष्ण्यमग्निनिमित्तम् । राज्यहनी इवाऽऽदित्यनिमित्ते लोके नित्यावीष्ण्यप्रकाशावग्न्यादित्ययो- रन्यत्र भावामावयोनिमित्तत्वादनित्याविवोपचर्येते। धक्ष्यत्यग्निः प्रकाश- यिष्यति सवितेति तद्वत् । एवं च सुखदुःखबन्धमोक्षाद्यध्यारोपो लोकस्य तदपेक्ष्य तत्त्वमस्यात्मानमेवावेदित्यात्मावबोधोपदेशेन श्रुतयः केवलमध्या- रोपापोहार्थाः। यथा सविताऽसौ प्रकाशयत्यात्मानमिति तद्वत् । बोधाबो धकर्तृत्वं च नित्यबोधात्मनि । तस्मादन्यदविदितात् । अधिशब्दश्चान्यार्थे । यद्वा यद्धि यस्याधि तत्ततोऽन्यत्सामर्थ्याद्यथाऽधि भृत्यादीनां राजा। अव्यक्तमेवाविदितं ततोऽन्यदित्यर्थः । विदितमविदितं च व्यक्ताव्यक्त साक्षिवेद्यत्वात् । बोधोऽपि तत्रैव समञ्जसो घटादेोद्धृत्वाप्रसिद्धेः । चिच्याप्त एव बुद्धिपरि- णामे बोधशब्दव्युत्पत्तेः परिणाम्यन्तःकरणोपहितस्य बोधात्मनो बोधवत्वं समञ्जसमित्यर्थः । सामन्चस्ये हेत्वन्तरमाह-अन्यनिमित्तत्वादिति। अन्यत्राहंकारादिसंघाते वादिना लौकि- कानां च बोधाबोधौ प्रसिद्धौ तौ चाऽऽत्मबोधाबोधसंबन्धादित्यात्मनो मुख्यौ बोधाबोधौ । यत्संबन्धादन्यत्र यदुपचर्यते तत्तत्र मुख्यं यथाऽग्निसंबन्धादुदकस्यौष्ण्यमुपचारेणाग्नौ तन्मु- त्यमित्यर्थः । आत्मनिमित्तौ चेदन्यत्र बोधाबोधौ तर्हि निमित्तत्वादात्मनो व्यापारवत्त्वप्रसङ्ग- स्तत्राऽऽह-राज्यहनी इवेति । यथाऽऽदित्यसंनिध्यसंनिधिमात्रनिमित्ते लोके राज्य- हनी भवतः । नह्यादित्यः कंचन स्वापयत्युत्थापयति वा । अतो निमित्तत्वं न व्यापारव. त्त्वाविनाभूतमित्यर्थः । नन्वात्मनि बोधस्य नित्यत्वे कथं कालावच्छेदव्यवहारः प्रागज्ञासिर्फ शास्त्रार्थमिदानी च नानामि पुन स्यामीति तत्राऽऽह दृष्टान्तम्-नित्यावौष्ण्यप्रका- शाविति । तद्वद्विषयस्य कालावच्छिन्नत्वेन कालावच्छेदव्यवहारः स्वरूपेण नित्येऽपि बोधे न विरुध्यत इत्यर्थः । आत्मनि बोधाबोधयोः सामञ्जस्ये किं सिद्धमित्यत आह-एवं चेति । आगन्तुकविषयसंवन्धात्तदुपरक्तरूपेण बोधस्याऽऽगन्तुकत्वेऽपीदानी मया स्वात्मा बुध्यत इति नित्यबोधात्मनि कथं बोधकर्तृत्वव्यपदेश इत्याशङ्कयाऽऽवरकापनयस्याऽऽ- गन्तुकत्वेन भविष्यतीत्याह-यथा सविताऽसाविति । यस्मादन्योपाधिकमात्मनि बोधकर्तृत्वम् । स्वतः पुनर्विज्ञानानपेक्षत्वमेव । तस्माद्विज्ञानानपेक्षत्वादविदितादन्यत्वं सिद्धम्। कथमन्यत्वविवक्षायामधिशब्दः संगच्छते तत्राऽऽह-अधिशब्दश्चेति । निपातानामने- कार्थत्वाल्लक्षणया चेत्यर्थः । अविदितादन्यत्वस्याऽऽर्थिकमर्थमाह-अव्यक्तमेवेति । विदितं न भवत्यविदितं च न भवतीत्येकैकनिषेधस्य तात्पर्यमुक्त्वा समुदायार्थमाह- विदितमविदितं चेति । व्याचचक्षिर इत्यस्वातन्त्र्यं. तर्कप्रतिषेधार्थमित्येतत्सूत्रं १ क. धिगतं त । छ.. धिगतं ततोऽ।

·[१ प्रथमः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता । १३
खण्डः] .
इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तव्याचचक्षिरे ॥ ३ ॥
यद्दाचाऽनायुदितं येन वागायुद्यते । तदेव
ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥
कार्यकारणत्वेन विकल्पिते ताभ्यामन्यद्ब्रह्म विज्ञानस्वरूपं सर्वविशेषप्रत्य-
स्तमितमित्ययं समुदायार्थः। अत एवाऽऽत्मत्वान्न हेय उपादेयोवा। अन्य-
द्धयन्येन हेयमुपादेयं वा। न तेनैव तद्यस्य कस्यचिद्धेयमुपादेयं वा भवति।
आत्मा च ब्रह्म सर्वान्तरात्मत्वादविषयमतोऽन्यस्यापि न हेयमुपादेयं
वा । अन्याभावाञ्च । इति शुश्रुम पूर्वेषामित्यागमोपदेशः। व्याचचक्षिर
इत्यस्वातन्त्र्यं तर्कप्रतिषेधार्थम् । ये नस्तद्ब्रह्मोक्तवन्तस्ते नित्यमेवाऽऽगमं
ब्रह्मप्रतिपादकं व्याख्यातवन्तो न पुनः स्वबुद्धिप्रभवेन तर्केणोक्तवन्त
इत्यागमपारम्पर्याविच्छेदं दर्शयति विद्यास्तुतये । तर्कस्त्वनवस्थितो
भ्रान्तोऽपि भवतीति ॥३॥
यद्वाचेतिमन्त्रानुवादो दृढप्रतीतेः । अन्यदेव तद्विदितादिति योऽयमा-
गमार्थो बाह्मणोक्तोऽस्यैव इढिम्ने मन्त्रा यद चेत्यादयः पठ्यन्ते। यद्ब्रह्म
वाचा शब्देनानभ्युदितमनभ्युक्तमप्रकाशितमित्येतत् । येन वागभ्युद्यत
इति वाक्प्रकाशहेतुत्वोक्तिः । येन प्रकाश्यत इति वाचोऽभिधानस्याभि-
धेयप्रकाशकत्वस्य हेतुत्वमुच्यते ब्रह्मणः । उक्तं च केनेषिता वाचमिमा
वदन्ति यद्वाचो ह वाचमिति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्यविषयत्वेन ब्रह्मण
आत्मन्यवस्थापनार्थ आम्नायः । यद्वाचाऽनभ्युदितं वाक्प्रकाशनिमित्तं
चेति ब्रह्मणोऽविषयत्वेन वस्त्वन्तरजिघृक्षां निवर्त्य स्वात्मन्येवावस्थाप-
यत्याम्नायस्तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति यत्नत उपरमयति । नेदमित्युपा-
स्यप्रतिषेधाञ्च ॥४॥
विवृणोति—ये नस्तदिति ॥३॥
यद्वाचेतिमन्त्रानुवादो दृढप्रतीतेरिति सूत्रमेतद्विभजते—अन्यदेवेत्यादिना । येन
वागम्युद्यत इत्यनेन वाक्प्रकाशे हेतुत्वोक्तिब्रह्मणः क्रियत इति योजना । एतत्सूत्रं विवृ-
णोति-येनेत्यादिना । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्याद्याम्नाय आत्मन्येव बुद्धेरवस्थापनार्थ
उपसंहारार्थः । अविषयत्वेन ब्रह्मणोऽतिरिक्तस्वरूपेण वेद्यत्वासंभवादिति योजना । एतत्सूत्रं
विभजते-यद्वाचेत्यादिना ॥४॥

·१४ केनोपनिषत्- [२ द्वितीयःखण्ड यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५॥ यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥ यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिद श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यत्पाणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ यदि मन्यसे सुवेदेति देहरमेवापि नूनम् । त्वं यन्मनसेत्यादि समानम् । मनो मतमिति । येन ब्रह्मणा मनोऽपि विषयीकृतं नित्यविज्ञानस्वरूपेणेत्येतत् । सर्वकरणानामविषयं तानि च सव्यापाराणि सविषयाणि नित्यविज्ञानस्वरूपावभासतया येनावमा- स्यन्त इति श्लोकार्थः । “क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति" इति स्मृतेः। "तस्य भासा" इति चाऽऽथर्वणे।येन प्राण इति। क्रियाशक्तिर- यात्मविननिमित्तेत्येतत् ॥५॥६॥७॥॥८॥इति प्रथमः खण्डः॥१॥ यदि मन्यसे सुवेदेति शिष्यबुद्धिविचालना गृहीतस्थिरतायै । विदि- ताविदिताभ्यां निवर्त्य बुद्धिं शिष्यस्य स्वात्मन्यवस्थाप्य तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति स्वाराज्येऽभिषिच्योपास्यप्रतिषेधेनाथास्य बुद्धिं विचाल- मन्त्रसमुदायस्यार्थमाह--सर्वकरणानामित्यादिना । यत्सर्वकरणानामविषयं येन निर्विशेषेण सर्वाणि करणानि भास्यन्ते तद्ब्रह्मैव त्वं ततोऽतिरिक्तज्ञानाय यत्नो न कर्तव्य इति यत्नोपरम एव लक्ष्यते । विद्धीत्यनेनातिरिक्तं मा विद्धीत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥ ॥ ६ ॥ ७ ॥ ॥ इति प्रथमः खण्डः समाप्तः ॥ १ ॥ यदि मन्यसे सुवेदेत्यनेन वाक्येन शिष्यबुद्धिविचालना क्रियते स्थूणानिखननन्यायेन गृहीतस्य दाढार्थम् । एतत्संग्रहवाक्यं विवृणोति-विदिताविदिताभ्यामित्या- दिना । अल्पमेव ब्रह्मणो रूपं नूनं त्वं वेत्थेति को मन्यत इत्याकाङ्क्षाया- १ ख. ग. घ. दभ्रमे ।

·[२द्वितीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरवाक्यभाष्यसमेता । १५ खण्डः ] वेत्थ ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु भीमाश्स्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥९॥ १ ॥ यति यदि मन्यसे सुवेदाहं ब्रह्मेति त्वं ततोऽल्पमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ त्वमिति नूनं निश्चितं मन्यत इत्याचार्यः। सा पुनर्विचालना किमर्थेत्युच्यते पूर्वगृहीते वस्तुनि बुद्धः स्थिरतायै । देवेष्वपि सुवेदाहमिति मन्यते यः सोऽप्यस्य ब्रह्मणो रूपं दहरमेव वेत्ति नूनम्। कस्मात् । अविषयत्वात्कस्य- चिद्ब्रह्मणः । अथवाऽल्पमेवास्याऽऽध्यात्मिकं मनुष्येषु देवेषु च ।आधि- दैविकमस्य ब्रह्मणो यद्रूपं तदिति संबन्धः। अथ न्विति हेतुर्मीमांसायाः । यस्माद्दहरमेव सुविदितं ब्रह्मणो रूपमन्यदेव तद्विदितादित्युक्तत्वात्सुवे. देति च मन्यसेऽतोऽल्पमेव वेत्थ त्वं ब्रह्मणो रूपं यस्मादथ नु तस्मान्मी. मांस्यमेवाद्यापि ते तव ब्रह्म विचार्यमेव यावद्विदिताविदितप्रतिषेधाग- मार्थानुभव इत्यर्थः । मन्ये विदितमिति शिष्यस्य मीमांसानन्तरोक्तिः प्रत्ययत्रयसंगतेः । सम्यग्वस्तुनिश्चयाय विचालितः शिष्य आचार्येण मीमांस्यमेव त इति चोक्त एकान्ते समाहितो भूत्वा विचार्य यथोक्तं सुपरिनिश्चितः सन्नाहाऽऽगमाचार्यात्मानुभवप्रत्ययत्रयस्यैकविषयत्वेन संगत्यर्थम् । एवं हि सुपरिनिष्ठिता विद्या सफला स्यान्नानिश्चितेति माह-मन्यत इत्याचार्य इति । यदिति । यादृशमस्य ब्रह्मणो रूपं स्वमर्मस्था. स्तादृशं देवेष्वपि यो मन्यते सोऽपि दहरमेव नूनं मन्यत इति योजना । अथ न्विति हेतुर्मी- मांसाया इति संग्रहवाक्यं विवृणोति-यस्मादित्यादिना । प्रतिवचनस्याथै संगृहीतं विवृणोति-सम्यगित्यादिना । विचार्येति । मया विदितं ब्रह्मेति किं प्रतिवचनं ददाम्युताविदितमिति वा । नाऽऽद्यः । आचार्यागमप्रत्ययविरोधाद्वेदनविषयतया च घटवद- ब्रह्मत्वप्रसङ्गाद्वेदितृत्वेन मम विकारित्वापाताच्च । न द्वितीयः । गोपालादिम्योऽविशेषप्रसङ्गा- तूष्णीमवस्थाने वाऽप्रतिभाप्रसङ्गादिति विचार्यकैकपक्षदोषपरिजिहीर्षया विदितमविदितं चेति समुच्चितं वच्मि । अज्ञानसंशयाद्यभावाद्विदितं वेदनविषयत्वाभावाच्चाविदितमिति सुपरिनि- श्चितः सन्प्रतिवचनमाहेत्यर्थः । प्रत्ययत्रयस्य संगतिः संघटनमेकस्मिन्विषये किमर्थमुच्यते । संवादाधीनं प्रामाण्यमितितार्किकस्थितर्निश्चयार्थम् । स्वतःप्रामाण्यपंक्षे त्वागमार्थे प्रत्ययान्तर- संवादस्तात्पर्यद्योतकः । प्रतिबन्धनिरासेनोपचारेण निश्चयहेतुरिति सर्वस्य प्रतिवचनवाक्यस्य १ क. ख. घ. च. श.स्य च दे। २ छ. श. "तं चेदं वि। ३ क. स. पक्षवापन। ४ घ. म. तक।

·१६ केनोपनिषत्- (२द्वितीय:खण्ड] *नाह मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद, च । न्यायः प्रदर्शितो भवति । मन्ये विदितमिति परिनिष्ठितनिश्चितविज्ञान- प्रतिज्ञाहतूक्तेः ॥९॥१॥ परिनिष्ठितं सफलं विज्ञानं प्रतिजानीत आचार्यात्मनिश्चययोस्तुल्य- तायै । यस्माद्धेतुमाह नोह मन्ये सुवेदेति । अहेत्यवधारणार्थो निपातो नैव मन्य इत्येतत् । यावदपरिनिष्ठितं विज्ञानं तावत्सुवेद सुष्टु वेदाह ब्रह्मेति विपरीतो मम निश्चय आसीत् । सो(स उ)पजगाम भवद्भिर्विचा- लितस्य । यथोक्तार्थमीमांसाफलभूतात्स्वात्मब्रह्मत्वनिश्चयरूपात्सम्यक्म- त्ययाद्विरुद्धत्वात् । अतो नाह मन्ये सुवेदेति । यस्माच्च तन्नैव न वेदेति मन्य इत्यनुवर्तते । अविदितब्रह्मप्रतिषेधात् । कथं तर्हि मन्यस इत्युक्त आह-वेद च । चशब्दावेद च न वेद चेत्यभिप्रायः । विदिताविदि- ताभ्यामन्यत्वाद्ब्रह्मणस्तस्मान्मया विदितं ब्रह्मेति मन्य इति वाक्यार्थः । अथवा वेद चेति नित्यविज्ञानब्रह्मस्वरूपतया नो न वेद वेदैव चाहं स्वरूपविक्रियाभावात् । विशेषविज्ञानं च पराध्यस्तं न स्वत इति पर- -- तात्पर्यमुक्त्वा मन्ये विदितमित्यादिना मन्ये विदितमित्येकदेशस्याथै संगृह्णाति ॥ ९ ॥ १ ॥ संगृहीतं स्फुटयति-परिनिष्ठितमित्यादिना । विरुद्धत्वादिति । विपरीतप्र- स्ययस्य सम्यग्ज्ञानविरुद्धत्वात्तदुदयमात्राद्विपरीतप्रत्ययोऽपगत इत्यर्थः । न केवलं विपरीतप्रत्ययस्य संशयस्य वाऽभावान्मम निश्चितं विज्ञानमज्ञानाभावाचेत्याह-यस्मा- चेति । अथवा वेद चेत्यस्यान्योऽर्थः कथ्यते । यद्यनित्यमात्मविज्ञानं स्यात्तर्हि तस्य प्रागभावकाले प्रध्वंसाभावकाले वाऽज्ञानं संभाव्येत नतु तदस्ति । नित्यं हि विज्ञानं ब्रह्म मम स्वरूपं ततो नो न वेद । यदि च वेदनं मम विक्रिया भवेत्तदा विक्रियायाः कादाचित्कत्वात्कदाचिदहं वेदोते शङ्कयेत नतु तदस्ति स्वरूपविज्ञानस्यान्यथात्वासंभ- वात्सदा वेदैवाहम् । यथा स्वाभाविकाचलतया पर्वतास्तिष्ठन्तीति व्यपदेशस्तद्वदित्यर्थः । स्वसत्तायां स्वयं प्रैमेति स्वप्रकाशत्वमादाय व्याख्यातं चशब्दार्थमाह-विशेषविज्ञानं चेति । आगमाद्विचारसहकृताजातं ब्रह्मात्मकताव्यञ्जकमन्तःकरणपरिणामरूपं ब्रह्मा- स्मीति विशेषविज्ञानं तत्परेणान्तःकरणेनोपाधिनाऽऽन्मन्यध्यस्तं न परमार्थतो ज्ञानवत्त्व- * केनोपनिषत्पदभाष्यतो नाहं मन्य इति पाठः १ घ. वा. नाहं म । २ क. ख. घ. च. छ. श. म. मित्ये। ३ च. प्रभेति । .

·[२द्वितीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता। १७ खण्डः] यो नस्तद्वेद तद्देद नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥ ॥२॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। मार्थतो न च वेदेति यो नस्तद्वेद तद्वेदेतिपक्षान्तरनिरासार्थमानाय उक्तार्थानुवादात् । यो नोऽस्माकं मध्ये स एव तद्ब्रह्म वेद नान्यः। उपा. स्यब्रह्मवित्त्वात् । अतोऽन्यस्य यथाऽहं वेदेति वेद चेति पक्षान्तरे ब्रह्म- वित्त्वं निरस्यते । कुतोऽयमर्थोऽवसीयत इत्युच्यते । उक्तानुवादादुक्तं ह्यनुवदति नो न वेदेति वेद चेति ॥ १० ॥२॥ यस्यामतमिति श्रौतमाख्यायिकार्थोपसंहारार्थम् । शिष्याचार्योक्ति- प्रत्युक्तिलक्षणयाऽनुभवयुक्तिप्रधानयाऽऽख्यायिकया योऽर्थः सिद्धः स श्रौतेन वचनेनाऽऽगमप्रधानेन निगमनस्थानीयेन संक्षेपत उच्यते । यदुक्तं विदितादन्यद्वागादीनामगोचरत्वात् । मीमांसितं चानुभवोपपत्तिभ्यां ब्रह्म तत्तथैव ज्ञातव्यं कस्मात् । यस्यामतं यस्य विविदिषाप्रयुक्तप्रवृत्तस्य साधकस्यामतमविज्ञातमविदितं ब्रह्मेत्यात्मतत्त्वनिश्चयफलावसानावबो- धतया विविदिषा निवृत्तेत्यभिप्रायः । तस्य मतं ज्ञातं तेन विदितं ब्रह्म येनाविषयत्वेनाऽऽत्मत्वेन प्रतिबुद्धमित्यर्थः । स सम्यग्दर्शी यस्य विज्ञा- नानन्तरमेव ब्रह्मात्ममावस्यावसितत्वात्सर्वतः कार्याभावो विपर्ययेण मिथ्याज्ञानो भवति । कथं मतं विदितं ज्ञातं मया ब्रह्मेति यस्य विज्ञानं स मिथ्यादी विपरीतविज्ञानो विदितादन्यत्वाद्ब्रह्मणो न वेद स न विजानाति । ततश्च सिद्धमवैदिकस्य विज्ञानस्य मिथ्यात्वम् । अब्रह्म- विषयतया निन्दितत्वात्तथा कपिलकणभुगादिसमयस्यापि विदितब्रह्म- मात्मन इति न वेद चेति घटत इत्यर्थः । प्रकारान्तरेणापि ब्रह्मविज्ञानं संभवतीतिशङ्का- निरासार्थ वाक्यैकदेश इत्याह-यो नस्तद्वेद तद्वेदेति । इदं सूत्रवाक्यं विवृणोति- यो नोऽस्माकमिति । यो नोऽस्माकं मध्ये तद्विदिताविदितान्यत्वं वेदेति शेषः । यथाऽहं वेदोतोऽन्येन प्रकारेण विदुष उपास्यब्रह्मवित्त्वादिति योजना । उक्तानुवादादिति । अभ्यासाख्यतात्पर्यलिङ्गदर्शनादविषयतयैव ब्रह्मविज्ञानं विवक्षितमित्यर्थः ॥ १० ॥ २ ॥ यस्यामतमितिवाक्याथै संगृहीतं व्याख्याति-शिष्याचार्येत्यादिना । श्रौतमिति शिष्यस्याऽऽचार्यस्य चोक्तिर्न भवतीतिख्यापनार्थम् । तेन श्रौतेन वचनेन कथमुच्यत इस्याकाङ्क्षायामाह-यदुक्तमिति । यद्ब्रह्म विदितादन्यदुक्तमिति संबन्धः । गोपा- १ क. झ. ज्ञातो भ' । २ घ. च. छ. झ..ति प्र१३ घ. झ. दान्ये ।

·१० केनोपनिषत- [२द्वितीयःखण्डः] अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥ ११ ॥ ३ ॥ प्रतिबोधविदितं मत- विषयत्वादनवस्थिततर्कजन्यत्वाद्विविदिषानिवृत्तेश्च मिथ्यात्वमिति । स्मृतेश्च- या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रोक्तास्तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः इति विपरीतमिथ्याज्ञानयोनष्टत्वादिति। अविज्ञातं विजानतां विज्ञा- तमविजानतामिति पूर्वहेतूक्तिरनुवादस्याऽऽनर्थक्यात् । अनुवादमात्रेड- नर्थकं वचनमिति पूर्वोक्तयोर्यस्यामतमित्यादिना ज्ञानाज्ञानयोर्हेत्वर्थ- त्वेनेदमुच्यते । अविज्ञातमविदितमात्मत्वेनाविषयतया ब्रह्म विजानता यस्मात्तस्मात्तदेव ज्ञानं यत्तेषां विज्ञातं विदितं व्यक्तमेव बुद्धयादि- विषयं ब्रह्माविजानतां विदिताविदितव्यावृत्तमात्मभूतं नित्यविज्ञान- स्वरूपमात्मस्थमविक्रियममृतमजरमभयमनन्यत्वादविषयमित्येवमविजा- नताम् । बुद्धयादिविषयात्मतयैव नित्यं विज्ञातं ब्रह्म । तस्माद्विदिता- विदितव्यक्ताव्यक्तधर्माध्यारोपेण कार्यकारणभावेन सविकल्पमयथार्थ- विषयत्वात् । शुक्तिकादौ रजताद्यध्यारोपणज्ञानवन्मिथ्याज्ञानं तेषाम् ॥ ११ ॥३॥ प्रतिबोधविदितं मतमिति । वीप्साप्रत्ययानामात्मावबोधद्वारत्वा- लादीनामिवाऽऽत्मतत्त्वं न विवक्षितं किंतु ब्रह्मण आत्मत्वफलावसानो योऽवबोधो यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्ता तया बुभुत्सा निवृत्ता । विचार्यमाणे ब्रह्मण आत्मत्वेन पर्यव- सानादतिरिक्तमन्तव्याभावादमतमित्यर्थः । अविज्ञातं विजानतामित्युत्तरार्धस्यार्थं संगृहीतं विवृणोति-अनुवादमात्र इत्यादिना । हेत्वर्थत्वेनेति । अयमर्थ:--पूर्वेषां ब्रह्म विजानतामविज्ञातत्वेनैव ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वादिदानीमप्यविषयतया ज्ञानं सम्यग्ज्ञानं तथा पूर्वेषामविदुषां विज्ञातत्वेनैव ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वादिदानीमपि विषयतया ज्ञानमसम्यग्ज्ञानमिति । बुद्धयादिविषेयं सद्रूपतया बुद्धिरात्मा मन आत्मेन्द्रियमात्मेति विज्ञानं वेदबाह्यानां ब्रह्म बौद्धादीनां प्रसिद्धं तत इदानीमपि तन्मतानुसारिणां भ्रान्तानामेव बुद्ध्यादिविषयमनात्मरूप- मात्मतयाऽभिमतमित्यर्थः ॥ ११ ॥ ३ ॥ केन द्वारेण तहविषयतयाऽऽत्माऽवगम्यतामित्याकाङ्क्षायामाह-प्रतिबोधेति । १ घ. च. अ. ष पस्तद् । २ घ. च. छ. ज. विज्ञात । ..

·[२द्वितीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता। १९ खण्ड:] ममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते द्वोधं प्रति बोधं प्रतीति वीप्सा सर्वप्रत्ययव्याप्त्यर्था । बौद्धा हि सर्वे प्रत्ययास्तप्तलोहवन्नित्यविज्ञानस्वरूपात्मव्याप्तत्वाद्विज्ञानस्वरूपावभासा- स्तदन्यावभासश्चाऽऽत्मा तद्विलक्षणोऽग्निवदुपलभ्यत इति तेन ते द्वारी भवन्त्यात्मोपलब्धौ । तस्मात्पतिबोधावभासप्रत्यगात्मतया यद्विदितं तद्ब्रह्म तदेव मतं ज्ञातं तदेव सम्यग्ज्ञानवत्प्रत्यगात्मविज्ञानं न विष- यविज्ञानम् । आत्मत्वेन प्रत्यगात्मानमैक्षदिति च काठके । अमृ- तत्वं हि विन्दत इति हेतुवचनं विपर्यये मृत्युप्राप्तेः । विषयात्म- विज्ञाने हि मृत्युः प्रारभत इत्यात्मविज्ञानममृतत्वनिमित्तमिति युक्तं हेतु- वचनममृतत्वं हि विन्दत इति । आत्मज्ञानेन किममृतत्वमुत्पाद्यते । न । कथं तर्हि । आत्मना विन्दते स्वेनैव नित्यात्मस्वभावेनामृतत्वं विन्दते । संग्रहवाक्यं विवृणोति-बोधं प्रतीत्यादिना । यथाऽस्मिन्शरीरे बुद्धिपरिणामा जडा अपि चियाप्ततया संवेदनवदवभासन्त इति संभाव्यते । जडानां स्वाभाविकप्रकाशानुपपत्तेः । तथा सर्वशरीरेषु बौद्धाः प्रत्यया ययाप्ततया संवेदनवद्भासन्ते सोऽस्तीति संभाव्यते । एतदुक्तं भवति-श्रोतृशरीरावच्छिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकस्त्वमर्थः । तदितरसर्वशरीरावच्छिन्न- बौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकस्तदर्थः । चिन्मात्रे व्यावर्तकधर्मानुपलम्भाद्विभक्तत्वे चानात्मत्वादिदोष- प्रसङ्गात्संभावितमेकत्वं तदेव ब्रह्म त्वमितिवाक्यजबुद्धिवृत्तावविषयतया प्रकाशते ब्रह्मास्मीति यस्मात्तानन्याञ्जडानवभासयतीति तदन्यावभास आत्मा सर्वजडविलक्षणोऽवगन्तुं शक्यते तस्मादित्युपसंहारः । प्रतिबोधमवभासाश्चित्प्रतिबिम्बास्तेषां प्रत्यगात्मतयाऽव्यभिचरित- स्वरूपेण बिम्बस्थानीयेनकेन रूपेण यद्ब्रह्मवेदनं तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । विषयविज्ञानं सम्य- ग्ज्ञानं न भवतीत्यत्र हेतुमाह-आत्मत्वेनेति । ब्रह्मण आत्मत्वेन विषयत्वासंभवा- दित्यर्थः । अद्वयानन्दरूपस्य सर्वज्ञत्वादिधर्मकस्य ब्रह्मणः शास्त्रैकसमधिगम्यत्वात्तटस्थ- स्यापरोक्षत्वं न संभवति किंतु प्रत्यग्रूपेणैवेत्यभिप्रेत्य काठकेऽपि विशेषणमित्यर्थः । प्रत्य- क्तयाऽपरोक्षब्रह्मज्ञानं तदेव सम्यग्ज्ञानमित्यत्र को हेतुरित्याशङ्कयापरोक्षबन्धाध्यासस्य परोक्षज्ञानान्निवृत्त्यसंभवादपरोक्षज्ञानस्य च तन्निवर्तनेनामृतत्वसाधनत्वादित्युत्तरवाक्याथै संगृ- हाति-अमृतत्वं हीति । सूत्रं विभनते—विषयात्मेति। विषयेषु बुद्धयादि- प्वात्मविज्ञाने विषयतया वा व्यतिरिक्तस्योपास्यतया ज्ञाने मृत्युः प्रारभते भयमिति प्रसिद्ध बुद्धयादिसंघातमात्मानं मन्यमानस्योपासकस्य च कर्तृत्वभ्रभानिवृत्तेः । येऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति " इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । "तरति शोक- अथ ·२० नाय- केनोपनिषत्-- (२द्वितीयःखण्डः वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ १२ ॥ ४ ॥ नाऽऽलम्बनपूर्वकम् । विन्दत इत्यात्मविज्ञानापेक्षम् । यदि हि विद्योत्पाद्य. ममृतत्वं स्यादनित्यं भवेत्कर्मकार्यवत् । अतो न विद्योत्पाद्यम् । यदि चाऽऽत्मनैवामृतत्वं विन्दते किं पुनर्विद्यया क्रियत इत्युच्यते । अना- त्मविज्ञानं निवर्तयन्ती सा तन्निवृत्त्या स्वाभाविकस्यामृतत्वस्य निमि त्तमिति कल्प्यते । यत आह वीर्य विद्यया विन्दते । वीर्य सामर्थ्य मना- माध्यारोपमायास्वान्तध्वान्तानभिभाव्यलक्षणं बलं विद्यया विन्दते । तञ्च किंविशिष्टम् । अमृतमविनाशि । अविद्याजं हि वीर्य विनाशि। विद्ययाऽविद्याया बाध्यत्वात् । न तु विद्याया बाधकोऽस्तीति विद्या. जममृतं वीर्यम् । अतो विद्याऽमृतत्वे निमित्तमात्रं भवति । मात्मा बलहीनेन लभ्यः" इति चाऽऽथर्वणे।लोकेऽपि विद्याजमेव बलम. भिभवति न शरीरादिसामर्थ्य यथा हस्त्यादेः। अथवा प्रति बोधविदितं मतमिति सकृदेवाशेषविपरीतनिरस्तसंस्कारेण स्वप्नप्रतिबोधवद्यद्विदितं मात्मवित् " इत्यादिश्रुतिषु चाऽऽत्मज्ञानममृतत्वनिमित्तं प्रसिद्धमित्यर्थः । नाऽऽलम्बन- पूर्वकमिति । किंचिदुपास्यमालम्बनीकृत्य तदुपासनसाध्यतया न विन्दत इत्यर्थः । कथं तर्हि विन्दत इति प्रयोग इत्याकाङ्क्षायामाह-आत्मविज्ञानापेक्षमिति । आत्मवि- ज्ञानेन मर्त्यत्वभ्रमनिवृत्तिमपेक्ष्यामृतत्वमुपचर्यत इत्यर्थः । मुख्यार्थे बाधमाह- यदि हीत्यादिना । अनात्मा विज्ञायते येन तदनात्मविज्ञानमनाद्यनिर्वाच्यमात्माज्ञानमित्यर्थः । पुनरज्ञानान्तरोदयेन बन्धशङ्कायां कथं सकृदज्ञाननिवृत्तिमात्रेणामृतत्वनिमित्तत्वं ज्ञान- स्येत्याशङ्कयाऽऽह-यत आहेति । स्वस्यान्तोऽवच्छेदो भवति येन ध्वान्तेन तत्स्वान्त- ध्वान्तमनात्माभ्यारोपो मनुष्यत्वाद्यभिमानः पारमेश्वरी शक्तिर्माया जीवत्वनिमित्तमज्ञानं स्वान्तध्वान्तम् । एतैः सर्वैरभिभवनीयो न भवत्यात्मा येन विद्याकृतेनातिशयेन तद्वीर्य विद्वाल्लँभते । पूर्वासद्धस्याज्ञानादे शान्मायायाश्च स्वतो जीवबन्धकत्वाभावादभिनवस्या- ज्ञानस्योत्पत्तौ कारणाभावात् । प्रवृत्तफलकांक्षिप्तस्य चाज्ञानलेशस्य द्वैतावभासस्य च विद्वदनभिभावकत्वात् । दुर्वलत्वान्निश्चीयते सम्यग्ज्ञानस्यामृतत्वहेतुत्वमित्यर्थः । ननु विद्यानं चेत्कथमविनाशि कृतकस्य विनाशित्वनियमादित्याशङ्कयाऽऽह—न तु विद्या- या इति । यावदेहपातं जायमानो द्वैतावभासो विद्यया बाध्यत एव न मामभिभवितुं शक्नोतीत्यवष्टम्भो वीर्य तस्याविनाशोऽमृतत्वं तत्कारणविद्याया अबाध्यत्वाभिप्रायेणो- च्यते न स्वरूपनाशाभावाभिप्रायेणेत्यर्थः । प्रतिबोधपदस्य यौगिकमर्थं व्याख्याय रूट्यभिप्रायेण व्याचष्टे-अथवेति । अशेषतया विपरीतो निरस्तः संस्कारो येन '१ ख. ग. नादयम्।

·रिद्वितीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरवाक्यभाष्यसमेता। २१ खण्ड: 11 इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्या- स्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ । तदेव मतं ज्ञातं भवतीति । अथवा गुरुपदेशः प्रतिबोधस्तेन वा विदितं मतमित्युभयत्र प्रतिबोधशब्दप्रयोगोऽस्ति । सुप्तप्रतियुद्धो गुरुणा प्रति- बोधित इति । पूर्वं तु यथार्थम् ॥ १२॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदित्यवश्यकर्तव्यतोक्तिविपर्यये विनाशश्रुतेः । इह मनु- ष्यजन्मनि सत्यवश्यमात्मा वेदितव्य इत्येतद्विधीयते । कथमिह चेदवे. दीद्विदितवान् । अथ सत्यं परमार्थतत्त्वमस्त्यवाप्तं तस्य जन्म सफलमि- त्यभिप्रायः । न चेदिहावेदीन्न विदितवान्वृथैव जन्म । अपि च महती विनष्टिर्महान्विनाशो जन्ममरणप्रबन्धविच्छेदप्राप्तिलक्षणः स्याधतस्त- स्मादवश्यं तद्विच्छेदाय ज्ञेय आत्मा । ज्ञानेन तु किं स्यादित्युच्यते । भूतेषु भूतेषु । चराचरेषु सर्वेष्वित्यर्थः । विचित्य । पृथनिष्कृष्यैकमात्म- तत्वं संसारधभैरस्पृष्टमात्मभावेनोपलभ्येत्यर्थः । अनेकार्थत्वाद्धातूनाम् । न पुनश्चित्वेति संभवति विरोधात् । धीराः। धीमन्तो विवेकिनो विनि- वृत्तबाह्यविषयाभिलाषाः । प्रेत्य । मृत्वाऽस्माल्लोकाच्छरीरायनात्मलक्ष- णाद्यावृत्तममत्वाहंकाराः सन्त इत्यर्थः । अमृता अमरैणधर्माणो नित्यविज्ञानामृतत्वस्वभावा एव भवन्ति ॥ १३॥ ५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ बोधेन स प्रतिबोधो युगपत्कृत्स्नाविद्यातत्कार्यनिवर्तकः सद्योमुक्तिहेतुरित्यर्थः । प्रतिबोधश- ब्दस्त्रेधा व्याख्यातस्तत्राऽऽयं व्याख्यानं युक्तमित्याह-पूर्व विति । गुरूपदेशे सत्यपि प्रतिबोधव्यापकात्मानुसंधानं विनाऽपरोक्षावगमासंभवात्सद्योमुक्तेश्वाशास्त्रीयत्वादित्यर्थः ॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदित्यादिवाक्यार्थं संगृहीतं विवृणोति-इह मनुष्यजन्मनीत्यादिना। विरोधादिति । एकस्मिन्निरंशे चिन्मात्रे चयनस्योर्ध्वाधोदेशनिवेशनस्येष्टकानामिवासंभ- वादित्यर्थः । ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ १ घ, च. छ. झ, रिध।

·२२ केनोपनिषत्- [३तृतीयःखण्डः ब्रह्म ह देवेभ्य इति ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोक्तियत्नाधिक्यार्था । समाप्त ब्रह्मविद्या यधीनः पुरुषार्थः । अत ऊर्ध्वमर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्वि ज्ञेयतोच्यते । तद्विज्ञाने कथं नु नाम यत्नमधिकं कुर्यादिति । शमाद्यर्थ वाऽऽनायोऽभिमानशातनात् । शमादि वा ब्रह्मविद्यासाधनं विधित्सितं तदर्थोऽयमर्थवादानायः । न हि शमादिसाधनरहितस्याभिमानरागद्वेषा- दियुक्तस्य ब्रह्मविज्ञाने सामर्थ्यमस्ति । व्यावृत्तबाह्यमिथ्याप्रत्ययग्राह्य- त्वाद्ब्रह्मणः । यस्माञ्चाग्न्यादीनां जयाभिमानं शातयति । ततश्च ब्रह्मवि- ज्ञानं दर्शयत्यभिमानोपशमे । तस्माच्छमादिसाधनविधानार्थोऽयमर्थ- वाद इत्यवसीयते । सगुणोपासनार्थों वाऽपोदितत्वात् । नेदं यदिदमु- पासत इत्युपास्यत्वं ब्रह्मणोऽपोदितमपोदितत्वादनुपास्यत्वे प्राप्ते तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाधिदेवमध्यात्म :चोपासनं विधातव्यमित्येवमों वेत्यधिदैवतं तद्वनमित्युपासितव्यमिति हि वक्ष्यति । ब्रह्मेति परो लिङ्गात् । नह्यन्यत्र परादीश्वरान्नित्यसर्वज्ञात्परिभूयाग्न्यादीस्तृणं वज्रीकर्तुं सामर्थ्यमस्ति तन्न शशाक दग्धुमित्यादिलिङ्गाब्रह्मशब्दवाच्य ईश्वर इत्यवसीयते । नान्यथाऽग्निस्तृणं दग्धुं नोत्सहते वायुर्वाऽऽदातुम् । ईश्वरेच्छया तृणमपि वज्री भवतीत्युपपद्यते । तसिद्धिर्जगतो नियतप्र- वृत्तेः । श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिभिनित्यसर्वविज्ञान ईश्वरे सर्वात्मनि सर्वशक्ती यः सुराणां जये हेतुरसुराणां पराजये । सत्त्वप्रधानया शक्त्या संपन्नः सोऽहमीश्वरः " इति ब्रह्म हेत्याद्याख्यायिकायास्तात्पर्य संगृहीतं विवृणोति-समाप्तेत्यादिना । तात्पर्यान्तरमाह-शमाद्यों वेति । संग्रहवाक्यं विवृणोति-शमादि वेति । अभिप्रायान्तरमाख्यायिकायाः संगृह्णाति-सगुणेति । संगृहीतं विवृणोति-नेदमि- त्यादिना । कृत्स्नाख्यायिकायास्तात्पर्यमुक्त्वा ब्रह्मशब्दार्थमाह-ब्रह्मेति परो लिङ्गा- दिति । एतद्व्याख्याति–नान्यत्रेत्यादिना । कथं तश्विरसिद्धिरित्याकाङ्क्षाया- माह-तसिद्धिरिति । ननु श्रुत्यादिभिरेवेश्वरे सिद्धे किमिति जगतो नियतप्रवृत्तिलि- ङ्गकानुमानं सूत्रितं तत्राऽऽह-श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिभिरिति । यावत्तण संभवो नानुगृह्यते तावच्छास्त्रप्रतिपन्नोऽपीश्वरो न निश्चीयतेऽर्थवादत्वशङ्काप्रतिबन्धादतः शास्त्रार्थ- स्येश्वरस्य निश्चयाय नियमाय सामान्यतो दृष्टमनुमानं शास्त्रानुग्राहकरूपं सूत्रे- १ अ. 'दिति।

·[३तृतीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता। २३ खण्ड: ] सिद्धेऽपि शास्त्रार्थनिश्चयार्थमुच्यते । तस्येश्वरस्य सद्भावसिद्धिः कुतो भवतीत्युच्यते। यदिदं जगद्देवगन्धर्वयक्षरक्षःपितृपिशाचादिलक्षणं युवियत्पृथिव्यादित्यचन्द्रग्रहनक्षत्रविचित्रं विविधप्राण्युपभोगयोग्यस्था- नसाधनसंबन्धि तदत्यन्तकुशलशिल्पिभिरपि दुर्निर्माणं देशकालनिमि- त्तानुरूपनियतप्रवृत्तिनिवृत्तिकममेतद्भोक्तृकर्मविभागंज्ञप्रयत्नपूर्वकं भवि- तुमर्हति। कार्यत्वे सति यथोक्तलक्षणत्वात् । गृहप्रासादरथशयनासनादि- वद्विपक्ष आत्मादिवत् । कर्मण एवेति चेत् । न परतन्त्रस्य निमित्तमात्र- त्वात् । यदिदमुपभोगवैचित्र्यं प्राणिनां तत्साधनवैचित्र्यं च देशकालनि- णोच्यते । एतव्याख्याति--तस्येश्वरस्येत्यादिना । अनादिप्रसिद्धकर्तृव्यतिरिक्तं जग धर्मीकृत्य यद्यपीश्वरः सिषाधयिषितस्तथाऽपि जगतो बहूनि विशेषणानि संसारिविलक्षणकर्तृ- संभावनाय, नैयायिकास्तु व्याप्यस्य पक्षधर्मतावलाव्यापकविशेषः पक्षधर्मः सिध्यति ततः स्वतन्त्रमनुमानमीश्वरनिश्चायकमाहुः । तदूषणं प्रकटार्थे द्रष्टव्यम् । सामान्यतो दृष्टं रचयति । एतज्जगद्भोक्तृणां कर्मणां च विभागं यो जानाति तत्पूर्वकं भवितुमर्हतीति प्रतिज्ञा । अत्र जगन्निमित्तादृष्टनिष्पत्त्यर्थो यो जीवानां प्रयत्नस्तत्पूर्वकत्वं जगतः सिद्धमिति सिद्धसाधनत्वं वदतां निरीश्वरवादिनां निरासाय विशेषणं भोक्तृकर्मविभागक्षेति । न हि जीवानामेते भोक्तारोऽस्मिन्देशे काले वाऽस्य कर्मफलस्येति विभागज्ञानं संभवति । विशेषानभिज्ञत्वा- दित्यर्थः । यथोक्तलक्षणत्वादिति । विचित्रत्वादित्युक्ते व्यभिचारः स्यात् । आत्मा- दिस्वभाववैचित्र्यस्य प्रयत्नपूर्वकत्वाभावात्तदर्थ कार्यत्वे सतीति विशेषणम् । कार्यत्वादिस्यु- क्तेऽबुद्धिपूर्वकारिकार्ये विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकत्वं नास्तीत्यनैकान्तिकत्वं स्यात्तदर्थ यथोक्तलक्षण- स्वादिति । यद्विचित्रं तद्विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं यथा गृहादि । जानात्येव हि तक्षादिरयं गृहादिरस्य स्वामिनो द्रव्यदानादिपूर्वकं वाऽस्य निर्माणमित्थं चेति ततो न साध्यवैकल्यं यथाशब्दं हि साधनदूषणे । नाभिप्रायवशात् । विपक्षे व्यतिरेक आत्मादिवदित्युदाहरणम् । यद्विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं न भवति तद्विशिष्टकार्यमपि न भवति । यथाऽऽत्माकाशादीत्यन्व- यव्यतिरेकप्रयोग इत्यर्थः । विचित्रकार्यत्वमस्तु विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकत्वं न भविष्यति किं बाधकं जगद्वैचित्र्यस्य कर्मवैचिच्यादेव संभवादतः पक्ष एव साध्याभावशङ्कया शङ्कितविपक्षे वर्तमानो हेतुः शङ्कितव्यभिचार इत्यभिप्रेत्याऽऽह-कर्मण एवेति चेदिति । परिहरति-न परेति । कर्तृपरतन्त्रस्य कर्मणो निमित्तमात्रत्वात्स्वातन्त्र्येण निमित्तत्वासंभवात्कार्यवैचित्र्यस्य भङ्गप्रसङ्गो बाधकः कर्तारमन्तरेण । अतः पक्षे साध्याभावशङ्कानुपपत्तेर्न शङ्कितव्यभिचारित्व- मिति भावः । संग्रहवाक्यस्य पूर्वपक्षभागं विवृणोति-यदिदमित्यादिना । यदिदमीश्वरवा- १च. अ. 'मविशेषवि। २ अ. गविशेषज्ञ। छ. झ. प्र. 'ति । न क।

·२४ केनोपनिषत्- [३तृतीयःखण्डः] मित्तानुरूपनियतप्रवृत्तिनिवृत्तिक्रमं च तन्न नित्यसर्वज्ञकर्तृकम् । किं तर्हि कर्मण एव तस्याचिन्त्यप्रभावत्वात्सर्वैश्च फलहेतुत्वाभ्युपगमात् । सति कर्मणः फलहेतुत्वे किमीश्वराधिककल्पनयेति न नित्यस्येश्वरस्य नित्य. सर्वज्ञशक्तेः फलहेतुत्वं चेति चेत् । न कर्मण एवोपभोगवैचित्र्याग्रुपप- द्यते । कस्मात् । कर्तृतन्त्रत्वात्कर्मणः । चितिमत्मयत्ननिर्वृत्तं हि कर्म तत्प्रयत्नोपरमादुपरतं सद्देशान्तरे कालान्तरे वा नियतनिमित्तविशेषापेक्षं कर्तुः फलं जनयिष्यतीति न युक्तमनपेक्ष्यान्यदात्मनः प्रयोक्तृ कतैव फलकाले प्रयोक्तेति चेन्मया निर्वतितोऽसि त्वां प्रयोक्ष्ये फलाय यदा- त्मानुरूपं फलमिति न देशकालनिमित्तविशेषानभिज्ञत्वात् । यदि हि कर्ता देशविशेषाभिज्ञः सन्स्वातन्त्र्येण कर्म नियुझ्यात्ततोऽनिष्टफलस्याप्रयोक्ता स्यात् । न च निनिमित्तं तदनिच्छयाऽऽत्मसमवेतं तचर्मवद्विकरोति कर्म । न चाऽऽत्मकृतमकर्तृसमवेतमयस्कान्तमणिवदाक्रष्ट भवति प्रधानकर्तृस- मवेतत्वात्कर्मणः। भूताश्रयमिति चेन्न साधनत्वात् । कर्तृक्रियायाः साधन- । दिभिरपि वैषम्यनैय्यदोषपरिहाराय कर्मणो जगद्वैचित्र्यहेतुस्वमिष्टं तत्संप्रतिपन्नं विहायापूर्व ईश्वरः कल्प्यते धर्मी तस्य फलहेतुत्वं च धर्मः कल्पनीय इति गौरवं स्यादित्याह- न नित्यस्येश्वरस्येति । सति लाघवे गौरवं दूषणं स्यान्नेह तदस्तीत्यभिप्रेत्य सिद्धान्तं विवृणोति-न कर्मण एवेत्यादिना । आत्मनोऽन्यत्प्रवर्तकमनपेक्ष्य कर्म चेन्न फलं जनयति तर्हि कर्ता जीव एव प्रयोजकोऽस्त्विति शङ्कित्वा परिहरति-कतैवेत्या- दिना । अनिष्टफलभोगसिद्धयन्यथानुपपत्त्या कर्तुः कर्मनियोक्तृत्वं न संभवति चेत्तर्हि निर्निमित्तमेव कर्म फलाकारेण परिणमत इति जरत्कर्ममीमांसकानां मतमाशङ्कयाऽऽह- न च निनिमित्तमिति । कर्तुरनिच्छया कर्म विकरोतीत्यत्र दृष्टान्ताभावाचर्म- णोऽपि विकारस्य सनिमित्तत्वादित्यर्थः । यच्च सौगतेनोच्यते फलकालपर्यन्तं कर्तुरव- स्थानाभावान्न कर्तृसमवेतं कर्म किंतु क्षणिकविज्ञानेनाऽऽत्मना कृतं कदाचित्फलस्याss- क्रष्ट्र भवति । यथाऽयस्कान्तो मणिः कदाचिच्चेतनेन प्रयुक्तोऽन्यदाऽपि लोहस्य प्रेरको भवति तद्वदिति तत्राऽऽहन चाऽऽत्मकृतमिति । करणादीनि कारकाणि यः प्रेरय- न्करोति स प्रधानकर्ता । तत्समवेतं कर्म प्रसिद्धं तस्य च फलकालपर्यन्तं स्थायित्वमेष्ट- व्यम् । अन्यथाऽकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गात्प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्याच्चेत्यर्थः । लोका- यतिकाभिप्रायमुद्भाव्य दूषयति-भूताश्रयभित्यादिना । आधुनिककर्ममीमांसकानां १ घ. च. छ. झ. अ. निमि।

·[श्तृतीयः आनन्दगिरिकृतीकासवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता । १५ खण्डः ] भूतानि भूतानि क्रियाकालेऽनुभूतव्यापाराणि समाप्तौ च हलादिवत्कर्ता परित्यक्तानिन फलं कालान्तरे कर्तुमुत्सहन्ते न हि हलं क्षेत्राद्वीहीन्गृहं प्रवेशयति भूतकर्मणोश्याचेतनत्वात्स्वतःप्रवृत्त्यनुपपत्तिः । वायुवदिति चेन्नासिद्धत्वात् । न हि वायोरचितिमतः स्वतःप्रवृत्तिः सिद्धारथादिष्वद- र्शनात् । शास्त्रात्कर्मण एवेति चेच्छास्त्रं हि कियातः फलसिद्धिमाह नेश्व- रादेः स्वर्गकामो यजेतेत्यादि। न च प्रमाणाधिगतत्वादानर्थक्यं युक्तम् । न चेश्वरास्तित्वे प्रमाणान्तरमस्तीति चेत् । न दृष्टन्यायहानानुपपत्तेः । क्रिया हि द्विविधा दृष्टफलाऽदृष्टफला च । दृष्टफलाऽपि द्विविधाऽनन्तर- फलाऽऽगामिफला च, अनन्तरफला गतिमुजिलक्षणा । कालान्तरफला च कृषिसेवादिलक्षणा । तत्रानन्तरफला फलापर्वागण्येव कालान्तर- फला तूत्पन्नप्रध्वंसिनी । आत्मसेव्यायधीनं हि कृषिसेवादेः फलं यतो न चोभयन्यायव्यतिरेकेण स्वतन्त्रं कर्म ततो वा फलं दृष्टम् । तथा च कर्मफलप्राप्तौ न दृष्टन्यापहानमुपपद्यते । तस्माच्छान्ते यागादिकर्मणि नित्यः कर्तृकर्मफलविभागज्ञ ईम्बरः सेव्यादिवद्यागाद्यनुरूपफलदातोप- मतमुद्भावयति-शास्त्रादित्यादिना । यजेतेत्याख्यातपदात्सामान्येन समीहितसाधनं -यागः प्रतीयते । कस्य समीहितस्य साधनमितिविशेषाकाङ्क्षायां स्वर्गकामपक्संनिधाना- स्काम्यमानस्वर्गसाधनत्वं यद्यप्यवगम्यते तथाऽपि क्षणिकस्य यागस्य कालान्तरीयस्वर्गसा- धनत्वासंभवान्निष्फलत्वशङ्केत्याशङ्कयाऽऽहन चेति । औषधपानादेः कर्मणः स्थायि- संस्कारद्वारेण कालान्तरीयारोग्यादिफलहेतुत्वप्रसिद्धेर्यागस्य श्रुतसाधनत्वनिर्वाहाय स्थाय्य- वान्तरापूर्व परिकल्प्यते तेन नत्वानर्थक्यं निर्दोषवाक्याधिगतत्वादित्यर्थः । श्रुतसाधनस्वसि- द्धयन्यथानुपपत्त्या किमितश्विर एव नेप्यते तत्राऽऽहन चेश्वरति । नेयमापत्तिरी- श्वरास्तित्वे प्रमाणमन्यथाऽप्युपपन्नत्वात् । न च मानान्तरमस्ति । तद्विषयश्रुत्यादेरर्थवाद- स्वादित्यर्थः । नापूर्वद्वारेण श्रुतनिर्वाहः कल्पनीयः । यद्यवहितफलं कर्म तच्चैतन्यप्रयुक्त- फलमिति दृष्टाया न्याहनिप्रसङ्गादतः श्रुतसाधनत्वसिद्धयन्यथानुपपत्त्येश्वरः फलदाता कल्पनीय इत्याह--न दृष्टेति । संग्रहवाक्यं विवृणोति—क्रिया हीत्यादिना । फलोदयेनाफ्वर्गो नाशो यस्याः सा फलापवर्गिणी न फलदातारं पृथगपेक्षत इत्यर्थः । उत्पन्नप्रध्वंसिनीति । उत्पन्ना सती फलमदत्त्वैव प्रध्वंसते ततस्तत्र फलदातारं कालान्तरेऽपेक्षत इत्यर्थः । यागादिफलं कर्माद्यभिज्ञेन दीयमानं व्यवहितफलत्वात्सेवाफलव- दित्याह—तस्माच्छान्ते यागादीति । ननु जीवस्तावत्स्वोपभोगसाधननियन्ता, .. १ घ. च. छ. अ. लत्वं श । २ घ. च. छ. भ. धनु। 3 घ. ब. छ. ज.तां का।

·२६ केनोपनिषत्- [श्तृतीयःखण्डः] पद्यते स चाऽऽत्मभूतः सर्वस्य सर्वकियाफलपत्र यसाक्षी नित्यविज्ञानस्व- मावः संसारधभैरसंस्पृष्टः । श्रुतेश्च। “न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः" "जरां मृत्युमत्येति" "विजरो विमृत्युः"। "सत्यकामः सत्यसंकल्प एष सर्वेश्वरः पुण्यं कर्म कारयति" । "अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति"। "एतस्य वो अक्षरस्य प्रशासने" इत्याद्या असंसारिण एकस्याऽऽत्मनो नित्यमुक्तस्य सिद्धौ श्रुतयः । स्मृतयश्च सहस्रशो विद्यन्ते । न चार्थवादाः शक्यन्ते कल्पयितुम् । अनन्ययोगित्वे सति विज्ञानोत्पादकत्वात् । न चोत्पन्न विज्ञानं बाध्यते । अप्रतिषेधाच्च । न चेश्वरो नास्तीति निषेधोऽस्ति - तस्यापीश्वरः फलदानेन नियन्ता चेदिष्यते तर्हि नियन्तुः स्वव्यतिरिक्तनियम्यत्वाङ्गीकारादी- श्वरस्याप्यन्यो नियन्ता प्रसज्येत नियन्तृत्वाविशेषात् । अतोऽनवस्थाप्रसङ्गबाधितमनुमानमि- त्याशङ्कयाऽऽह-सचाऽऽत्मभूतः सर्वस्येति । कल्पितभेदमात्रेण नियम्यनियामक-- भावोपपत्तेन तात्त्विकभेदावकाशः । तात्त्विकभेदैवत्त्वे च घटादिवत्कार्यत्वादिप्रसङ्गस्ततोऽति- रिक्तनियम्यत्वव्याप्त्यभावान्नानवस्थाप्रसङ्ग इत्यर्थः । राजवदीश्वरः फलदाता' चेत्तर्हि निग्र- हानुग्रहकर्तृत्वाद्रागादिमान्स्यात्तत्राऽऽह–सर्वक्रियाफलेति । यथा लौकिकसाक्षी कस्यचिज्जयहेतुरन्यस्य पराजयहेतुरपि न रागादिमान्कथ्यते । यथोपलब्धभाषित्वात् । तथेश्वरः क्रियादिसाक्षी रागादिमान्न भविष्यति । अननुरूपादातृत्वात् । राजाऽ- प्यसाधून्दण्डयन्साधून्परिरक्षन्न रागादिमान्कथ्यत इति भावः । साक्षित्वे तहीश्वरस्ये- क्षणक्रिया स्यात्तत्राऽऽह-नित्येति । नित्यविज्ञानस्वभावस्यानिर्वाच्यविषयावच्छेदेन साक्षित्वं कल्पितमित्यर्थः । सर्वस्य जीवस्याऽऽत्मभूतश्चेदीश्वरस्तर्हि संसारधर्मेलिप्येतं संसार्यभेदादित्याशङ्कयाऽऽह-संसारेति । न केवलमुपपत्तेरीश्वरसिद्धिः श्रुतेरपी- स्युक्तं ताः श्रुतीरुदाहरति-न लिप्यत इत्यादिना। स्मृतयश्च-"यथा सर्व- गतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते " समं सर्वेषु भूतेषु " । " ईश्वरः सर्वभूता- नाम् " इत्याद्याः । यदुक्तमर्थवादत्वादप्रामाण्यं तत्राऽऽह-न चेति । ईश्वरविषयाणि वाक्यानि न कर्मविधिसंनिधिसमानातानि । अतोऽनन्यशेषत्वे सति बोधकत्वा- स्वार्थे प्रमाणानि कर्मविधिवाक्यवदित्यर्थः । किंचार्थवादत्वेऽपि नाप्रामाण्यं पदसम- न्वयबलेन जायमानस्य ज्ञानस्य बाधादर्शनात्स्वतःप्रामाण्यादस्य बाधयिता नोपपद्यत इत्याह-न चोत्पन्नमिति । इतश्च नाप्रामाण्यमित्याह-अप्रतिषेधाचेति । यथा द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूत चैवामूर्त चेति प्रस्तुत्य नेति नेतीति परस्तात्प्रतिषेधति १ ग. घ. च. छ. अ. वाऽक्ष। २ घ. च. छ. दत्वे च । ३ घ. च. छ. अ. पत्तिभिरी। ४ . तो तात्य : + ·[३तृतीयः भानन्दगिरिकृतटीकासंघलितांकरवाक्यभाष्यसमेता। २७ खण्डः ] प्राप्त्यमावादिति चेन्नोक्तत्वात् । न हिंस्यादितिवत्माप्त्यभावाप्रतिषे गे नाऽऽरभ्यत इति चेन्न । ईश्वरसद्भावे न्यायस्योक्तत्वात् । अथवाऽप्रतिषे- धादिति कर्मणः फलदान ईश्वरकालानां न प्रतिषेधोऽस्ति । न च निमि- तान्तरनिरपेक्षं केवलेन कत्रैव प्रयुक्तं फैलदं दृष्टम् । नच विनष्टोऽपि यागः कालान्तरे फलदो भवति । सेव्यबुद्धिवत्सेवकेन सर्वज्ञेश्वरबुद्धौ तु संस्कृतायां यागादिकर्मणा विनष्टेऽपि कर्मणि सेव्यादिवेश्वरात्फलं कर्तु- र्भवतीति युक्तम् । न तु पुनः पदार्था वाक्यशतेनापि देशान्तरे कालान्तरे वा स्वं स्वं स्वभावं जहति नहि देशकालान्तरेषु चाग्निरनुष्णो भवति। एवं कर्मणोऽपि कालान्तरे फलं द्विप्रकारमेवोपलभ्यते । बीजक्षेत्रसंस्कारपरि- रक्षाविज्ञानवर्बपेक्षफलं कृष्यादि विज्ञानवत्सेव्यधुद्धिसंस्कारापेक्षफलं नैवीश्वरं प्रस्तुत्य प्रतिषेध उपलभ्यत इत्यर्थः । प्रतिषेधाभावः सत्त्वान्न भवति किंत्वप्राप्त- त्वात् । यथा रागतः प्राप्ता भूतहिंसा निषिध्यते नैवमीश्वरस्य प्राप्तिरस्तीत्यन्यथासि- द्धिमाशङ्कय परिहरति-प्राप्तीत्यादिना । अप्रतिषेधादितिसंग्रहवाक्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-अथवेति । स्वर्गकामो यजेतेत्यादिशास्त्रं यागस्य फलदायिनी शक्तिं द्योतयति न सहकार्यन्तरं निषेधयति । वाक्यभेदप्रसङ्गादित्यर्थः । इतश्च शास्त्रमयोगन्यवच्छेदकं वाच्यं नान्ययोगव्यवच्छेदकम् । स्रक्चन्दनवनितादिनिमित्तनिरपेक्षस्य कर्मणः फलहेतुत्वानुप- लम्भात् । अतो यथा मानान्तरसिद्ध स्रक्चन्दनवनितादेनिमितत्वमिष्टं तथेश्वरस्याप्येष्टव्यमि- 'त्याह-न च निमित्तान्तरनिरपेक्षमिति । इतश्चेश्वरः फलदाता वक्तव्यः प्रध्व- स्तस्य यागस्य कारणत्वासंभवात् । नियतपूर्वक्षणसत्त्वं हि कारणत्वम् । न चापूर्वद्वारेणोप- पद्यते । असति द्वारवति द्वारेत्वानुपपत्तेः । न चौषधपानादिदृष्टान्तः । औषधाद्यवयवानां संस्कृतानां फलकालपर्यन्तमनुवर्तमानानामेव कालान्तरीयफलहेतुत्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह- न च विनष्ट इति । कथं त_श्वरो वाऽपि नष्टस्य फलदातोपपद्यते तत्राऽऽह-सेव्य- बुद्धिवदिति । एतत्कर्मानेनानुष्ठितमिति कर्मणेश्वरस्य बुद्धावारोह एव कर्मणां संस्कारस्त- द्वशाद्विनष्टेऽपि कर्मणीश्वरात्फलं युक्तम् । यथाऽनेनाहं सेवित इति सेव्यबुद्धौ संस्कृतायां कालान्तरे विनष्टायामपि सेवायां सेन्याद्राजादेः फलं भवति तद्वदित्यर्थः । यद्यपि लौकिकानां कर्मणां फलसाधनत्वं चेतनाधीनं दृष्टं तथाऽपि वैदिकस्य यागादेः फलं दातारं विनाऽपि वाक्य- प्रामाण्याद्भविष्यतीति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-नतु पुनरिति । अन्वययोग्यानां पदार्थानां संसर्गबोधकमेव वाक्यं नतु तबलादृष्टः पदार्थस्वभावस्त्यक्तुं शक्यत इत्यर्थः । बीजक्षेत्रयोः १ क. ख घ. छ. श. म. °कारणवादिनां। २ झ. फलं । ३ घ. 'लक्ष्यते । ४ इ. कषुः पतफ।५ क. छ.झ अ. रवत्त्वानु' ।

·२८ केनोपनिषत् [३तृतीयःखण्डः] च सेवादि । यागादेः कर्मणस्तथाऽविज्ञानवत्कर्बपेक्षफलत्वानुपपत्ती कालान्तरफलत्वात्कर्मदेशकालनिमित्तविपाकविभागज्ञबुद्धिसंस्कारापेक्ष फलं भवितुमर्हति । सेवादिकर्मानुरूपफलज्ञसेव्यबुद्धिसंस्कारापेक्षफल. स्येव । तस्मात्सिद्धः सर्वज्ञ ईश्वरः सर्वजन्तुबुद्धिकर्मफलविभागसाक्षी सर्वभूतान्तरात्मा । यत्साक्षादपरोक्षाद्य आत्मा सर्वान्तर इति श्रुतेः । स एव चात्राऽऽत्मा जन्तूनां नान्योऽतोऽस्ति. द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता नान्यदतोऽस्ति विज्ञावित्याद्यात्मान्तरप्रतिषेधश्रुतेस्तत्त्वमसीति चाऽऽत्म- त्वोपदेशात् । न हि मृत्पिण्डः काञ्चनात्मत्वेनोपदिश्यते । ज्ञानशक्ति- कर्मोपास्योपासकशुद्धाशुद्धमुक्तामुक्तमेदादात्ममेद एवेति चेन्न। भेद- दृष्ट्यपवादात् । यदुक्तं संसारिण ईश्वरादनन्या इति । तन्न किं तार्ह भेद एव संसात्मनाम् । कस्माल्लक्षणभेदादश्वमहिषवत् । कथं लक्षणभेद इत्युच्यते । ईश्वरस्य तावन्नित्यं सर्वविषयं ज्ञानं सवितृप्रकाशवत् । तद्वि- परीतं संसारिणां खद्योतस्येव । तथैव शक्तिभेदोऽपि । नित्या सर्ववि- षया चेश्वरशक्तिविपरीतेतरस्य । कर्म च चित्स्वरूपात्मसत्तामात्रनिमि- त्तमीश्वरस्य । औष्ण्यस्वरूपद्रव्यसत्तामात्रनिमित्तदहनकर्मवत् । राजायः स्कान्तप्रकाशकर्मवच्च स्वात्माविक्रियारूपम् । विपरीतमितरस्य । उपा- सीतेतिवचनादुपास्य ईश्वरो गुरुराजवत् । उपासक श्चेतरः शिष्यभृ- त्यवत् । अपहतपाप्मादिश्रवणान्नित्यशुद्ध ईश्वरः । पुण्यो वै पुण्येनेति- वचनाद्विपरीत इतरः । अत एव नित्यमुक्त एवेश्वरो नित्याशुद्धियोगा- संस्कारस्तत्परिरक्षा च तद्विज्ञानवान्यः कर्ता तदपेक्षफलं कृप्यादि दृष्टम् । सेवादिकं च विज्ञानवान्यः सेव्यस्तबुद्धिसंस्कारापेक्षं फलं दृष्टम् । यथा यागादेः कर्मणः कालान्तरफ- लत्वादविज्ञानवत्कञपेक्षफलत्वानुपपत्तौ कर्मादिविभागज्ञकञपेक्षफलत्वं भवितुमर्हतीत्यर्थः । लौकिककर्मस्वनेकविधेप्वपि मध्ये सेवायागादेरनुरूपो दृष्टान्त इत्यभिप्रेत्य पुनराह-सेवा- दीति । सेवादिकर्मानुरूपं फलं जानातिः यः सेव्यस्तबुद्धौ यः संस्कारस्तदपेक्षफलस्य सेवादेर्यथा न स्वातन्त्र्यं तद्वदित्यर्थः । एवं तावन्निरीश्वरवादिनं प्रतीश्वरं प्रसाध्य सेश्वर- वादिनामभिमतवास्तवभेदनिरासाय प्रक्रमते-स एवेति । जीव ईश्वराद्भिन्नस्तद्विरुद्धधर्मा- क्रान्तत्वात् । यो यद्विरुद्धधर्माकान्तः स ततो भिन्नः । यथाऽश्वान्महिष इत्यनुमानमुद्भाव्य तस्य भेदनिन्दानुफ्पत्त्यनुगृहीताभेदश्रुतिविरोधात्कालात्ययापदिष्टत्वमाह-ज्ञानशक्तीत्या. दिना। संग्रहवाक्यं विवृणोति-यदुक्तमित्यादिना। स्वात्मनोऽविक्रियारूपं जगदुपादा- १ छ. झ. शुद्धबुद्ध । २ घ च. छ. झ. भ. पेक्ष्यं फ।

·[तृतीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता। खण्डः] संसारीतरः । अपिच यत्र ज्ञानादिलक्षणभेदोऽस्ति तत्रे भेदो दृष्टः । यथाऽश्वमहिषयोस्तथा ज्ञानादिलक्षणभेदादीश्वरादात्मनां भेदोऽस्तीति चेन्न । कस्मात् । अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद ते क्षय्यलोका भवन्ति । मृत्योः स मृत्युमाप्नोतीति भेदृष्टिीपोह्यते । एकत्वप्रतिपादि- न्यश्च श्रुतयः सहस्रशो विद्यन्ते । यदुक्तं ज्ञानादिलक्षणभेदादित्यत्रोच्यते। नानभ्युपगमात्।बुद्धयादिभ्यो व्यतिरिक्ता विलक्षणाश्चेश्वराद्भिन्नलक्षणा आत्मानो न सन्ति । एक एवेश्वरश्चाऽऽत्मा सर्वभूतानां नित्यमुक्तोऽ- भ्युपगम्यते। बाह्यश्चक्षुर्बुद्धयादिसमाहारसंतानाहंकारममत्वादिविपरीतप्र- त्ययप्रबन्धाविच्छेदलक्षणो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तविज्ञानात्मेश्वरगर्मो नित्य- विज्ञानावमासश्चित्तचैत्यबीजबीजिस्वभावः कल्पितोऽनित्यविज्ञान ईश्व- रलक्षणविपरीतोऽभ्युपगम्यते । यस्याविच्छेदे संसारव्यवहारः। विच्छेद च मोक्षव्यवहारः । अन्यश्च मृत्लेपवत्प्रत्यक्षप्रध्वंसो देवफ्मिानुष्यादित लक्षणो भूतविशेषसमाहारो न पुनश्चतुर्थोऽन्यो भिन्नलक्षण ईश्वराद यु- पगम्यते । बुद्धयादिकल्पितात्मव्यतिरेकाभिप्रायेण तुः लक्षणभेदादित्या श्रयासिद्धो हेतुः । ईश्वरादन्यस्याऽऽत्मनोऽसत्त्वात्। ईश्वरस्वैव विरुद्धल- नादिलक्षणं कर्मेश्वरस्येत्यर्थः । दूषणान्तराभिधित्सयाऽनुवदति-यदुक्तमिति । जीवाः किं बुध्यादिविशिष्टाश्चित्प्रतिबिम्बा धर्मित्वेन गृह्यन्ते किंवा देवमनुष्यादिशब्दवाच्याः सचि- तिका देहाः किंवा तृतीयो विलक्षणनिरुपाधिकभेदभिन्नश्चेतन आये. सिद्धसाधनत्व- माह-नानभ्युपगमादित्यादिना । चित्तं ज्ञानं चैत्याः सुखादयो बीनमविद्यादि बीजि शरीरं तत्स्वभावविशिष्टस्य विशेषणतादात्म्यादित्यर्थः । यस्य विशिष्टरूपस्यावि. च्छेदे तत्प्रविष्टचित्स्वरूपस्य संसारव्यवहारो यस्य च विच्छेदे प्रतिबिम्बरूपस्य बिम्ब- संपत्त्या मोक्षव्यवहारो भवति स कल्पितरूपः पृथगभ्युपगम्यतेऽतः सिद्धसाधनमित्यर्थः । द्वितीयविकल्पेऽपि सिद्धसाधनत्वमाह-अन्यश्चेति । तृतीयविकल्पे बुद्धयादिकल्पितेभ्यो विशिष्टात्मभ्यो व्यतिरेकेण निरुपाधिकस्वरूपाभिप्रायेण पक्षीकरणे हेतुराश्रयासिद्धस्ता- दृशस्याऽऽश्रयस्य मानविकलस्वादित्यर्थः । ईश्वरादन्य आत्मा नास्तीति वदता सर्वोपाधिस्थ ईश्वर एवाऽऽत्मेत्युक्तं भवति । तदा च बद्धत्वमुक्तत्वादिविरुद्धधर्मत्वं सुखदुःखादियोग- श्वासङ्गस्य विरुद्धः प्रसज्येतेत्यतोः वास्तवमसंसारित्वं कल्पितेन संसारित्वेन न विरुध्यत इति दर्शयितुं यस्य यस्यान्तःकरणादिविकारस्योदयादेः संनिधिमात्रेणाऽऽत्मा निमित्तं तस्य लोकैरहंकारादिभिर्विपरीतरूपस्याध्यारोपणादात्मनः संसारित्वमित्याह- . तस्य .. १ क. ख: घ: च. छ. झ. अ. 'त्र विज्ञा। कछ. झ. प्रलयव ।३ ग. च.म. 'नकलावि ।क. ४ छ. झ. स्योत्पादे सं।

·केनोपनिषत्- (श्तुतीय:खण्ड] क्षणत्वमयुक्तमिति चेत्सुखदुःखादियोगश्च । न । निमित्तत्वे सति लोक- विपर्ययाध्यारोपणात्सवितृवत् । यथा हि सविता नित्यप्रकाशरूपत्वाल्लो. काभिव्यक्त्यनभिव्यक्तिनिमित्तत्वे सति लोकदृष्टिविपर्ययेणोदयास्तम- याहोराबादिकर्तृत्वाध्यारोपभाग्भवत्येवमीश्वरे नित्यविज्ञानशक्तिरूपे लोकज्ञानापोहसुखदुःखस्मृत्यादिनिमित्तत्वे सति लोकविपरीतबुद्धयाऽ- ध्यारोपितं विपरीतलक्षणत्वं सुखदुःखादयश्च न स्वतः। आत्मदृष्टयनुरू- पाध्यारोपाच्च । यथा घनादिविप्रकीर्णेऽम्बरे येनैव सवितृप्रकाशो न दृश्यते स आत्मदृष्टयनुरूपमेवाध्यस्यति सवितेदानीमिह न प्रकाशयतीति सत्येव प्रकाशेऽन्यत्र भ्रान्त्या । एवमिह बौद्धादिवृत्त्युद्भवाभिभवाकुल- भ्रान्त्याऽध्यारोपितः सुखदुःखादियोग उपपद्यते। तत्स्मरणाञ्च तस्यैवेश्व- रस्यैव हिस्मरणम् "मत्तःस्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च "नाऽऽदत्ते कस्यचित्या. पम्" इत्यादि। अतो नित्यमुक्त एकस्मिन्सवितरीव लोकाविद्याध्यारोपि. तमीश्वरे संसारित्वम् । शास्त्रादिप्रामाण्यादभ्युपगतमसंसारित्वमित्यवि- रोध इति । एतेन प्रत्येकं ज्ञानादिभेदः प्रत्युक्तः । सौक्ष्म्यचैतन्यसर्वर्ग- न निमित्तत्वे सतीत्यादिना । ईश्वरे सुखाद्यारोप इत्युक्ते मायोपाधिके ब्रह्मणीश्वर सब्दवाच्ये सुखाद्यध्यासशङ्का स्यात्तन्निवृत्त्यर्थमाह-नित्यविज्ञानशक्तिरूप इति । यथाऽग्न्यादिशक्तिः शक्त्यन्तरमन्तरेण स्वस्वभावादेव कार्योत्पादनानुकूला तथा नित्य- विज्ञानं स्वभावसंनिधिमात्रेणान्तःकरणादिप्रवृत्तिनिमित्तमिति शक्तिमयमुच्यते । तस्मि- न्स्वातन्त्र्यादीश्वरपदलक्ष्ये विरुद्धानेकधर्माध्यासो न विरुध्यत इत्यर्थः । लोकस्य ज्ञाना- पोहो विस्मरणम् । न स्वत इति । न परमार्थतो विरुद्धानेकधर्मवत्त्वमित्यर्थः । भ्रान्तस्य स्वदृष्टयनुरूपाध्यासारोपदर्शनाच नाध्यासो वस्तुक्षतिकर इत्याह-आत्मदृष्टीति । बौद्धादिवृत्तीनामुद्भवाभिभवाभ्यामाकुलस्य वैचित्र्यमापन्नस्य वृत्तीनामेवोद्भवाभिभवौ न तयापकचैतन्यस्येतिविवेकशून्यलोकस्य भ्रान्त्येति योजना । चैतन्यस्य ज्ञानसुखाद्युत्पादे निमित्तत्वं न केवलमन्वयव्यतिरेकसिद्धम् । तत्स्मरणाच भगवद्वाक्याच सिद्धमित्यर्थः । ईश्वरे संसारित्वमीश्वरः संसारीतिप्रसिद्धयभावाद्विशिष्टानुगतचित्स्वरूप इति व्याख्येयम् । एतेनेति । सिद्धसाधनत्वादिदूषणेन प्रतिशरीरज्ञानसुखादीनामाश्रयभेदस्तात्त्विकः प्रत्युक्तो मन्तव्यः । किंच व्यावर्तकधर्मवशाब्यावृत्तिः सिध्यति । सांख्यमते च पुरुषाणां चैतन्य- मात्ररूपाणां. न व्यावर्तको धर्मोऽस्ति । वैशेषिकमते वैत्यन्तविशेषकल्पनाऽन्योन्याश्र- यपराहता । अतो निर्विशेषत्वात्पुंसां न भेदस्तात्त्विक इत्याह-सौक्षम्येति । कश्चि- १ अ. गतत्वा । २ ग. घ. म. तिरूपमु। ३ ग, घ, च, छ. व. वन्यवि ....

·[श्तृतीयः आनन्दगिरिकृतटीकासंघालितांकरवाक्यभाष्यसमेता। १ खण्ड: ] ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ब्रह्मणो बि- जये देवा अमहीयन्तात ऐक्षन्तास्माकमेवा' विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥१॥ - त्वाद्यविशेषे च भेदहेत्वभावात् । विक्रियावत्त्वे चानित्यत्वात् । मोक्षे च विशेषानभ्युपगमादभ्युपगमे चानित्यत्वप्रसङ्गात् । अविद्यावदुपलभ्य- त्वाञ्च भेदस्य तत्क्षयेऽनुपपत्तिरिति सिद्धमेकत्वं तस्माच्छरीरेन्द्रियमनो- बुद्धिविषयवेदनासंतानस्याहंकारसंबन्धादज्ञानबीजस्य नित्यविज्ञानान्य- निमित्तस्याऽऽत्मतत्त्वयाथात्म्यविज्ञानाद्विनिवृत्तावज्ञानबीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञा विपर्यये च बन्धसंज्ञा । स्वरूपापेक्षत्वादुमयोः । ब्रह्म ह, इत्यैतिह्यार्थः । पुरा किल देवासुरसङ्ग्रामे जगस्थितिपरिपिपालयि- षयाऽऽत्मानुशासनानुवर्तिभ्यो देवेभ्योऽर्थिभ्योऽर्थाय विजिग्येऽजैषीदसुरा- न्बह्मण इच्छानिमित्तो विजयो देवानां बभूवेत्यर्थः । तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । यज्ञादिलोकस्थित्यपहारिष्वसुरेषु पराजितेषु देवा वृद्धिं पूजां वा प्राप्तवन्तः ॥ १४ ॥१॥ हुःखी कश्चित्सुखी दुःखादिविक्रियाव्यवस्थान्यथानुपपत्त्याऽऽश्रयभेदस्तात्त्विकः कल्प्यते तत्राऽऽह-विक्रियावत्त्वे चेति । सुखादिविक्रियाणामुपाधिधर्मत्वान्नाऽऽत्मभेदसाधकत्वं व्यधिकरणासिद्धत्वादित्यर्थः । किंचे न सैवरेव मोक्षे विक्रियादिविशेष इण्यते । स्वरूपाव- स्थानं च मोक्षस्ततः सविशेषत्वं न स्वाभाविकमित्याह-मोक्षे चेति । किंच जाग्रत्स्व- मयोरविद्यावद्भिर्धान्तैरुपलम्भात्सुषुप्तिसमाध्योति॒न्त्यभावेऽनुपलम्भान्मिथ्यात्वं भेदस्य सिद्ध- मित्याह-अविद्यावदिति । जीवानां क्रमेणानेकशरीरानुयायित्वात्प्रातिभासिकस्य शरी- रादिसंतानस्य मिथ्याभिमानविषयत्वाच्छुक्तिरूप्यवदज्ञानबीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसं. ज्ञेति संबन्धः । आत्मन इति कस्मादुच्यते विशिष्टस्य बन्धमोक्षौ किं नेष्यते तत्राऽऽह- स्वरूपापेक्षत्वादिति । विशिष्टस्य मोक्षेऽन्वयासंभवादन्वये वा संसारानिवृत्तिप्रसङ्गाद- न्यस्य च बन्धेऽन्यस्य च मोक्षे साधनवैयादुपाधिवैशिष्टयद्वारेण स्वरूपस्यैवोपाधिप्रतिबि- म्बकल्पस्य बन्धमोक्षौ । प्रतिबिम्बो हि वाच्यरूपेण मिथ्या लक्ष्यरूपेण तु बिम्बमेव स्वरू- पावस्थानं मुक्तिरुपपद्यते । तदुक्तम्- "उपाधिना सार्धमुपाधिजन्यमौपाधिकं सर्वमवेहि मिथ्या । भागं मृषा चित्प्रतिबिम्बकेऽपि बिम्ब पुन. सत्यमशेषमेव" इति ॥ १४ ॥१॥ ८ १ घ. च. छ. रणासि । २ च. छ. झ. अ. 'चस। ३ क. °च्यस्वरू।

·केनोपनिषत्
[श्तृतीयःखण्ड
-:
त?षां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजा-
नत किमिदं यक्षमिति ॥ १५ ॥ २॥
तेऽनिमब्रुवञ्जातवेद एतद्विजानीहि किमिदं यक्ष-
मिति तथेति ॥ १६ ॥ ३ ॥
तदत्यवतमायवदत्कोऽसीत्पग्निर्वा अहमस्मीत्यत्र-
वीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७ ॥ ४ ॥
तस्मिश्स्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद सर्व दहेयं
यदिदं पृथिव्यामिति ॥ १८ ॥५॥
तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्व-
जवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते
नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ १९ ॥ ६ ॥
त ऐक्षन्तेति मिथ्याप्रत्ययत्वाद्धेयत्वख्यापनार्थमानायः। ईश्वरनि-
मित्ते विजये स्वसामर्थ्य निमित्तोऽस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवार्य
महिमेत्यात्मनो जयादि श्रेयोनिमित्तं सर्वात्मानमात्मस्थं सर्वकल्याणा-
स्पदमीश्वरमेवाऽऽत्मत्वेनाबुद्ध्वा पिण्डमात्राभिमानाः सन्तो यं मिथ्या-
प्रत्ययं चक्रुस्तस्य पिण्डमात्रविषयत्वेन मिथ्याप्रत्ययत्वात्सर्वात्मेश्वरया-
थात्म्यावबोधेन हातव्यताख्यापनार्थस्त?षामित्याद्याख्यायिकानायः ।
तद्ब्रह्म ह किलैषां देवानामभिप्राय मिथ्याहंकाररूपं विजज्ञौ विज्ञातवत् ।
ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशातनेन तदनुजिघृक्षया देवेभ्योऽर्थाय तेषा-
मेवेन्द्रियगोचरे. नातिदूरे प्रादुर्बभूव । महेश्वरशक्तिमायोपात्तेनात्यन्ता-
द्भुतेन प्रादुर्भूतं किल केनचिदूपविशेषेण । तकिलोपलभमाना
अपि देवा न.व्यजानत न विज्ञातवन्तः । किमिदं यदेतद्यक्षं पूज्यमित्ति
॥१५॥२॥
तद्विज्ञानाचाग्निमब्रुवन् । तृणनिधानेऽयमभिप्रायोऽत्यन्तसंभावितयोर-
त ऐक्षन्तेति देवानामीक्षणस्य मिथ्याप्रत्ययत्वान्मिथ्याभिमानस्य हेयस्वल्यापनार्थों ब्रह्मणः
प्रादुर्भाव इति योजना । सूत्रमिदं व्याख्याति-ईश्वरनिमित्त इत्यादिना । जयादि.
श्रेष्ठत्वे निमित्तं मन्यमाना इति शेषः ॥ १६ ॥ २ ॥

·[इतृतीयः आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता। ३३ खण्ड. ] अथ वायुमब्रुवन्यायवेतद्विजानीहि किमेतद्य- क्षमिति तथेति ॥ २० ॥ ७ ॥ तदन्यवत्तमायवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहम- स्मीत्यबवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति॥२१॥८॥ तस्मिश्स्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद सर्वमाँददी- य यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥९॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपयाय सर्वजवेन तन्न शशकाऽऽदातुं स तत एव निव- वृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेत यक्षमिति ॥२३॥ ॥ १० ॥ अथेन्द्रमबुवन्मयशेतद्विजानीहि किमेतयक्षमिति तथेति तिदायवत्तस्मात्तिरो- दधे ॥२४॥११॥स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे स्त्रिय- निमारुतयोस्तृणदहनादानाशक्त्याऽऽत्मसंभावना शातिता भवेदिति इन्द्र आदित्यो वज्रमृद्वा । अविरोधात् । इन्द्रोपसर्पणे ब्रह्म तिरोध इत्यत्रायमभिप्रायः । इन्द्रोऽहमित्यधिकतमोऽभिमानोऽस्य सोऽहमग्न्या- दिभिः प्राप्तं वाक्संभाषणमात्रमप्यनेन न प्राप्तोस्मीत्यभिमानं कथं न नाम जह्यादिति। तदनुग्रहायैवान्तर्हितं तद्ब्रह्म बभूव ॥ १६ ॥३॥ ॥ १७ ॥४॥१८॥५॥ १९ ॥ ६ ॥२०॥७॥ २१ ॥८॥२२॥ ॥९॥ २३॥१०॥२४॥ ११ ॥ स शान्ताभिमान इन्द्रोऽत्यर्थं ब्रह्म विजिज्ञासुर्यस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेव स्त्रियमतिरूपिणी विद्यामा- ॥ १६ ॥ ३ ॥ १७ ॥ ४ ॥ १८ ॥५॥ १९ ॥ ६ ॥२०॥ ७ ॥ २१ ॥ ॥८॥ २२ ॥ ९ ॥ २३ ॥ १० ॥ २४ ॥ ११ ॥ * यद्यपि बहुषु पुस्तकेष्वाददीयमिति पाठस्तथाऽपि स लेखकप्रमादात् । अथवा “इटोत" इति प्राप्त छान्दसत्वादमादेशः । + अत्रं तदभ्यद्रवत्तत्तस्मादिति पाठो भाष्यतः प्रतीयते ।

·केनोपनिषत्- [४चतुर्थःखण्डः] माजगाम बहुशोभमानामुमा५ हैमवतीं ता होवाच किमेतद्यक्षमिति ॥२५॥१२॥इति तृतीयःखण्डः॥३॥सौं ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्यमिति ततो हैव विदां- चकार ब्रह्मति॥२६ ॥ ३ ॥ तस्मादा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्यदग्निर्वायुरि- न्दस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्माद्दा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्पथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २८॥ ॥३॥ तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्ययुतदा ३ जगाम । अभिप्रायोद्बोधहेतुत्वाबुद्रपल्युमा हैमवतीव सा शोभमाना विद्यैव विरूपोऽपि विद्यावान्बहु शोभते ॥ २५ ॥ १२॥ इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ तां च पृष्ट्वा तस्या एव वचनाद्विदांचकार विदितवान् । अत इन्द्रस्य बोधहेतुत्वाद्विद्यवोमा। विद्यासहायवानीश्वर इति स्मृतिः। यस्मादिन्द्र- विज्ञानपूर्वक निवाविन्द्रास्ते ह्येनन्नेदिष्ठमतिसमीपं ब्रह्मविद्यया ब्रह्म प्राप्ताः सन्तः पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः । ते हि प्रथमःप्रथमं विदांचकार विदा- चक्कुरित्येतत् । तस्मादतितरामतीत्यान्यानतिशयेन दीप्यन्तेऽन्यान्दे- वांस्ततोऽपीन्द्रोऽतितरां दीप्यते । आदौ ब्रह्मविज्ञानात् ॥ २६ ॥१॥ ॥२७॥२॥२८॥३॥ तस्यैष आदेशस्तस्य ब्रह्मण एष वक्ष्यमाण आदेश उपासनोपदेश इत्यर्थः । यस्माद्देवेभ्यो विद्युदिव सहसैव प्रादुर्भूतं ब्रह्म युतिमत्तस्मा- द्विद्युतो विद्योतनं यथा यदेतद्ब्रह्म व्यातद्विद्योतितवत् । आ इवेत्युप- ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ विद्येति सत्त्वप्रधाना शक्तिश्चित्ता- दात्म्यापत्त्या, बोधहेतुः ॥ २६ ॥ १ ॥ २७ ॥ २ ॥ २८ ॥ ३ ॥ तस्मादित्यस्यापेक्षितं पाठव्यस्यासेन व्याचष्टे—यस्मादित्यादिना । अर्थ- * बहुषु पुस्तकेषु सेतिपदं नास्ति । १ घ, झ. पाठं व्य।

·[४चतुर्थः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्यसमेता। ३५ खण्ड::] इतीन्यमीमिषदा ३ इत्यधिदैवतम् ॥२९॥४॥ अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैत- दुपस्मरत्यभीक्ष्ण५ संकल्पः ॥ ३० ॥५॥ तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं मार्थ आशब्दः । यथा घनान्धकारं विदार्य विद्युत्सर्वतः प्रका- शत एवं तद्ब्रह्म देवानां पुरतः सर्वतः प्रकाशवद्यक्तीभूतमतो व्या- तदिवेत्युपास्यम् । यथा सकृद्विद्युतमिति च वाजसनेयके । यस्माञ्चेन्द्रो- पसर्पणकाले न्यमीमिषत् । यथा कश्चिञ्चक्षुनिमेषणं कृतवानिति । इतीदित्यनर्थको निपातौ। निभिषितवदिव तिरोभूतमित्येवमधिदैवतं देवताया आधि यदर्शनमधिदैवतं तत् ॥२९॥४॥ अथानन्तरमध्यात्ममात्मनोऽध्यात्ममुच्यत इति वाक्यशेषः । यदेत- द्यथोक्तलक्षणं ब्रह्म गच्छतीव प्रामोतीव विषयी करोतीवेत्यर्थः ।न न पुन- विषयी करोति मनसोऽविषयत्वाद्ब्रह्मणोऽतो मनोन गच्छति । येनाss- हुर्मनो मतमिति हि चोक्तम् । गच्छतीवेति तु मनसोऽपि मनस्त्वात् । आत्मभूतत्वाञ्च ब्रह्मणस्तत्समीपे मनो वर्तत इत्युपस्मरत्यनेन मनसैव तद्ब्रह्म विद्वान्यस्मात्तस्मादब्रह्म गच्छतीवेत्युच्यते । अभीक्ष्णं पुनः पुनश्च । संकल्पो ब्रह्मप्रेषितस्य मनसः । अत उपस्मरणसंकल्पादिमि- लिङ्गैर्बह्म मनोऽध्यात्मभूतमुपास्यमित्यभिप्रायः ॥ ३०॥५॥ तस्य चाध्यात्ममुपासने गुणो विधीयते तद्ध तदनं तदेतद्ब्रह्म तच्च तद्वनं च तत्परोक्षं वनं संभजनीयम् । वनतेस्तत्कर्मणस्तस्मात्तद्वनं नाम । ब्रह्मणो गौणं हीदं नाम । तस्मादनेन गुणेन तद्वनमित्युपासितव्यम् । स यःकश्चिदेतद्यथोक्तमेवं यथोक्तेन गुणेन वनमित्यनेन नानाऽभिधेयं ब्रह्म वादोपसंहारोऽयं विध्युपक्रमार्थम् । विद्युदृष्टान्तेनात्यन्तदीप्तिमत्त्वं निमेषणदृष्टान्तेन देवैरपि दुर्जेयत्वमिति गुणद्वयं देवानधिकृत्य विवक्षितम् । अत एव तद्गुणद्वयविशिष्टोपासनमाधि- दैविकमुच्यते ॥ २९ ॥ ४ ॥ अहंग्रहेणैवैतत्कर्तव्यमित्यभिप्रेत्याऽऽध्यात्मिकब्रह्मरूपमाह- आत्मेत्यादिना ॥ ३० ॥ ५ ॥ वनतेस्तत्कर्मण इति । वन संभजन इत्यस्य धातोः संभजनार्थस्य रूपं वनमिति । तत्प्रसिद्धं वनं न गृह्यत इत्यर्थः । गौणमिति । अवयवशक्तिलभ्यं न रूढ्या समुदाय- १ ग, घ. च. छ. अ. 'त्मविषयमध्यात्ममु। - ·केनोपनिषत्- [४ चतुर्थःखण्डः] वेदाधिहैनः सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ३१ ॥ ॥६॥ उपनिषदं भो बृहीत्युक्ता व उपनिषद्बाही वाव त उपनिषदमब्रूमेति ॥ ३२॥ ७॥ तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वामानि(णि?) सत्य- मायतनम् ॥ ३३ ॥ ८॥ यो वा एवामेवं वेदा- पहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्ग लोके ज्येये प्रति- वेदोपास्ते । तस्यैतत्फलगुच्यते । सर्वाणि भूतान्येनमुपासकमभिसं- वाञ्छन्तीहाभिसंभजन्ते सेवन्ते स्मेत्यर्थः । यथागुणोपासनं हि फलम् ॥ ३१॥६॥ उपनिषदं भो बृहीत्युक्तायामप्युपनिषदि शिष्येणोक्त आचार्य आह-उक्ता कथिता ते तुभ्यमुपनिषदात्मोपासनं च । अधुना बाह्मी वाव ते तुभ्यं ब्रह्मणो ब्राह्मणजातेरुपनिषदमबूम वक्ष्याम इत्यर्थः । वक्ष्यति हि । ब्राह्मी नोक्ता । उक्ता त्वात्मोपनिषत् । तस्मान्न भूता- भिप्रायोऽबूमेत्ययं शब्दः ॥ ३२॥ ७ ॥ तस्या वक्ष्यमाणाया उपनिषदस्तपो ब्रह्मचर्यादि दम उपशमः कर्मा- निहोत्रादीत्येतानि प्रतिष्ठाऽऽश्रयः। एतेषु हि सत्सु बाझोपनिषत्प्रति. ठिता भवति । वेदाश्चत्वारोऽङ्गानि च सर्वाणि । प्रतिष्ठेत्यनुवर्वते । ब्रह्माचया हि विद्या । सत्यं यथाभूतवचनमपीडाकरमायतनं निवासः सत्यवत्सु हि सर्वं यथोक्तमायतन इवावस्थितम् ॥ ३३ ॥८॥ तामेतां तपआयङ्गां तत्प्रतिष्ठां ब्राह्मीमुपनिषदै सायतनामात्मज्ञानहे- तुभूतामेवं यथावद्यो वेदानुवर्ततेऽनुतिष्ठति । तस्यैतत्फलमाह-अपहत्य पाप्मानम् । अपक्षय्य(क्षीय) धर्माधर्मावित्यर्थः । अनन्तेऽपारेऽपियमा- नान्ते । स्वर्गे लोके सुखपाये निर्दुःखात्मनि परे ब्रह्माणि । ज्येये महति शक्त्येत्यर्थः ॥ ३१ ॥ ६ ॥ बाह्मणजातरुपनिषदमिति । ब्राह्मणजात्यनुष्ठेयां विद्यामात्मज्ञानसाधनभूताभि- त्यर्थः ॥ ३२ ॥ ७ ॥ ब्रह्मेति वेदस्तन्मूलत्वात्तदाश्रया ॥ ३३ ॥ ८ ॥ तपआदीनि वेदाङ्गान्यन्याङ्गानि यस्याः ॥ ३४ ॥ ९ ॥ सत्यकामः स्वयं सिद्धः सर्वेशो यः स्वशक्तितः । स एवान्तःप्रविष्टोऽहमुपास्यः सर्वदेहिनाम् ॥ १ ॥ १ च. ज. ब्राम्युप । २ ग. "दं सत्याय । ३ क. झ. त्यैव त ।

·[४चतुर्थः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यमाष्यसमेता। ३७. खण्डः] तिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ३४ ॥ ९॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इति सामवेदीया तलवकारशाखोक्का केनोप- निषत्समाप्ता। सर्वमहत्तरे प्रतितिष्ठति सर्ववेदान्तवेद्यं ब्रह्माऽऽत्मत्वेनावगम्य तदेव ब्रह्म प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ ३४ ॥ ९॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥४॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पादःज्यशिष्य- श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृती तलवकारोपनिषत्परपर्यायकेनोपनिषद्भाष्ये क्षुद्र- गणवाक्यविवरणं समाप्तम् । इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमत्परमहंसपरिवा- जकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ सामवेदीयातलपाताखोपनिषरक्षुद्र- गणे वाक्यविवरणे भाष्ये श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदा- नन्दज्ञानविरचिता व्याख्या समाप्ता ।

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। शंकरानन्दकता केनोपनिषद्दीपिका । केनेषितोपनिषदं व्याकरिष्ये पदाध्वना । रम्यां तलवकाराणां शाखायामात्मबोधिनीम् ॥१॥ ब्रह्मणः प्रत्यक्षादिप्रमाणैरनवगम्यत्वात्तदस्तित्वस्य च प्रमाणसिद्धत्वा- चित्रेणापि कर्मणा प्राणाद्युपासनेन ब्रह्मज्ञानोत्पादमन्तरेण ब्रह्मावाते. संपादयितुमशक्यत्वादशुद्धान्तःकरणस्य च ब्रह्मज्ञानोत्पादस्यासंभावित- त्वादतः कर्माणि प्राणाद्युपासनानि चोक्त्वा ब्रह्मविद्यामुपक्रमते । तत्रापि प्रतिपत्तिसौकर्यार्थ गुरुशिष्यसंवादमिवाऽऽह । शिष्यः पृच्छति- केनासता सता केनाचेतनेन चेतनेन वा भिन्नेनामिनेन वेषितमिष्टं कस्येच्छानिमित्तमित्यर्थः । पतति सर्वासु दिक्षु गच्छति मन इति वक्ष्य- माणेन संबन्धः । सामान्यतः प्रेरयितारं पृष्ट्वा विशेषतस्तं पृच्छति- प्रेषितं प्रेरितं धनुष्मतेव ज्याघाताराणजातं को ह्येतद्देशाद्देशान्तरं नय- तीत्यर्थः । मनः संकल्पविकल्पोपलक्षितमन्तःकरणं ज्ञानशक्तिरित्यर्थः । केन व्याख्यातम् । प्राणः पञ्चवृत्तिरध्यात्मादिभेदमिन्नः क्रियाशक्तिरि- त्यर्थः । प्रथमोऽव्याकृताभिमानिन ईश्वरस्य चेतनावेतनात्मकं विक्षेप जनयतः सर्वप्रवृत्तिनिमित्तं प्रथमः पुत्रः प्रति प्रकर्षेणो दिदिक्षु गच्छति युक्तः संबद्धः केन प्रेरित इत्यर्थः । केन व्याख्यातम् । इषितां प्रेरितां वाचं वागिन्द्रियरूपामनेकशब्दजननीमिमांताल्वाद्यष्टस्थानस्थां वदन्ति । अस्य वागिन्द्रियस्य वक्तुमशक्यत्वेऽपि केनचिन्नुन्नवागिन्द्रियास्तदुच्चार्य- माणां वर्णपदवाक्यात्मिकां वाचं व्यक्तमुच्चारयन्ति । चक्षुःश्रोत्रं चक्षुश्च श्रोत्रं च क उ को नाम देवः सर्वव्यवहारकारणभूतो युनक्ति संनद्धं करोति प्रेरयतीत्यर्थः ॥१॥ गुरुराह-श्रोत्रस्य शब्दोपलब्धेरसाधारणकारणस्य श्रोत्रं यथाऽस्मा. कमसाधारणव्यवहारस्य कारणं श्रोत्रं तथा श्रोत्रस्यापि शब्दग्रहणसा- मर्थ्यस्यासाधारणं कारणम् । मनसः सर्वोपलब्धौ साधारणकारणस्य मनः साधारणकारणत्वसामर्थ्यकारणम् । यद्धेत्वर्थमुक्तैः श्रोत्रादिभि- वक्ष्यमाणैश्चक्षुरन्तैः संचध्यते । अथवा यद्यो वाचो वागिन्द्रियस्य वर्णोच्चारणशक्तेर्ह प्रसिद्धस्य वाचं वाग्वागिन्द्रियसामर्थ्यकारणम् । १ ग. वित्वा । २ ग. विद्यां वक्तुमु। ३ ग. 'र्थस्य सा । ख. कार्यस्य । .

·૨ शंकरानन्दकृता- [१प्रथमः खण्डः] *यदु य उ स उ एव प्राणस्य पञ्चवृत्तेर्जीवनकारणस्य प्राणो जीवनकार- णत्वसामर्थ्यकारणम् । चक्षुषो रूपोपलब्धेरसाधारणकारणस्य चक्षुश्चक्षुः- सामर्थ्यकारणम् । एवंभूतो यः स एवेत्यन्वयः । मनआदेः सामान्यतो विशेषतश्च प्रेरयितेति शेषः । अयमर्थः-अस्ति मनआदीनां प्रेरयिता मनआदिविलक्षणश्चेतनश्चेतनानां भेदगन्धशून्य इति । अतो ज्ञात्वाऽ- विद्यां सकार्यामतिमुच्य सर्वात्मना परित्यज्य धीरा बुद्धिमन्तो ब्रह्म- चर्यादिसाधनसंपन्नाः । अथवोपसर्गयोगे धातोरन्यार्थत्वं प्रायेणेति न्यायेन धीरा अतिमुच्याहं ब्रह्मास्मीति तमवगत्य प्रेत्यास्माल्लोकाल्लोक- शब्दाभिधेयकार्यकारणसंघाताभिमानादस्मात्मतिप्राणिप्रत्यक्षात्मेत्य प्रक- र्षेण गत्वा तदभिमानं परित्यज्येत्यर्थः । अमृता मरणकारणाविद्यात. कार्यशून्याः। भवन्ति स्पष्टम् ॥२॥ ननु येन प्रेरितं मनआदिकं गच्छति तदिदमिति शृङ्गन्याहिकया कस्मान्न प्रदर्श्यत इत्यत आह-न तत्र चक्षुर्गच्छति रूपादिहीनत्वा- तस्य तस्मिन्विषये चक्षुर्न गच्छति । ननु चक्षुरग्राह्याणामपि स्वर्गा- पूर्वादीनां वाग्विषयत्वं दृष्टमित्यत आह-न वाग्गच्छति स्पष्टम् । तत्रेत्यनुवर्तते । ननु वागग्राह्याणामपि चम्पककेतक्यादिगन्धभेदानां मनसा ग्रहो दृष्ट इत्यत आह-नो मन उक्तम् । गच्छति तत्रेत्यनुवर्तते। : यत एवं ततः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यायुक्तोपदेशमन्तरेणास्याऽऽत्मनो दर्शन उपायान्तरं न विद्मः स्वबुद्धया न जानीमः । नापि विविधशास्त्रगुर्वा- धुपदेशेभ्य इत्याह-न विजानीमो विशिष्टेभ्यः शास्त्रेभ्यः शास्त्रगुर्वा दिभ्य इदानीमपि नाधिगच्छामः । यथा येन प्रकारेणैतच्छ्रोत्रस्य श्रोत्र- मित्यादिनोक्तं मनआदः प्रेरकमनुशिष्यान्मादृशो गुरुर्भवादशं शिष्य श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोपदिश्यानु पश्चाच्छेतो वर्तुलशृङ्गो गौरितिव- द्विशेषणं कुर्यात्तमुपायं न विद्मो न विजानीम इत्यन्वयः । ननु लोके द्वयी मतिर्जातमज्ञातं च तत आभ्यामन्यतरविशेषणेन विशेषणीयमि- त्यत आह-अन्यदेव तद्विदितात्तच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं विदि. ताज्ज्ञानविषयात्सर्वस्मादन्यदेव पृथगेव न तु ज्ञानविषयः । ननु तयवि- दितमज्ञातस्वरूपमित्यत आह-अथो अप्यविदिताज्ज्ञानाविषयादज्ञा- तादन्यदेव । नन्विदं भवबुद्धिकल्पितमित्यत आह-इत्यनेन प्रकारेण * इदं पदद्वयं मूले नोपलभ्यते । ग. उ देव ए।

·[१प्रथमः खण्डः ] केनोपनिषद्दीपिका। السع शुश्रुम श्रुतवन्तो वयम् । पूर्वेषां पित्रादीनाम् ।ते च न मूर्खा इत्येवमाह- ये प्रसिद्धाः शमदमादिसाधनसंपन्नाः शास्त्रहृदयज्ञा नोऽस्माकं सहा. ध्यायिनां शिष्याणां तच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं व्याचचक्षिरे विस्प- टमासमन्तात्कथितवन्तः । अनेन गुरुमुखादेवाऽऽत्मावगतिर्भवति न तु प्रकारान्तरेणेत्यर्थादुक्तम् ॥३॥ अतो वागाद्यगम्यत्वेनैवावगन्तव्यं न त्वन्यथेत्येतन्मन्त्रपञ्चकेनाss- ह-यत्प्रसिद्धमात्मस्वरूपं वाचा वर्णपदादिरूपया वेदलोकवाक्यात्मि- कयाऽनभ्युदितमप्रकाशितं शृङ्गग्राहिकया । येन प्रसिद्धेन वाग्वागि- न्द्रियं वर्णादिवाक्सहितमभ्युद्यते सर्वत उच्यते स्वव्यवहारक्षमा भव. तीत्यर्थः । केनेषितां वाचमित्यस्येदमुत्तरम् । तदेव वाचा प्रकाशितं वाचः प्रेरकं न त्वन्यत् । ब्रह्म बृहद्देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं त्वमस्म- च्छिष्यो ब्रह्मणो भेदरहितो विद्धि जानीहि । ननु किमर्थं तदेव ज्ञातव्यं यतो बहुविधभेदमहमनहं वा तदित्युपासते जनाः । तद्वदहमपि भवदु- तादन्यज्ज्ञास्यामीत्यत आह–नेदमिदं बहुविधभेदमहमनहं वा गृहीतं वागादिविषयभूतं न ब्रह्मेति शेषः । इदंशब्दार्थमाह-यत्प्रसिद्धमुपा- सकानामिदं प्रसिद्धं ज्ञातृज्ञानज्ञेयभेदवदुपासत उपासनं कुर्वते यथा- वत्स्वरूपावबोधशून्याः ॥ ४ ॥ वागगम्यस्यापि - म्पककेतक्यादिगन्धभेदस्य मनसा ग्रहों दृष्ट इत्यत आह-यत्मसिद्धं मनसो मनो मनसाऽन्तःकरणेन न मनुते कोऽपि नाधिगच्छति । न च तदकिंचित्करमित्याह-येन मनसाऽविज्ञातेनाऽऽहुः कथयन्त्यस्माकं व्याख्यातारो मन उक्तं मतं ज्ञातं सर्वकार्यक्षममित्यर्थः । अनेन केनेषितमित्यादिप्रथमप्रश्नस्योत्तरं सिद्धम् । यद्यपि वाङ्गनसयो- रगोचरत्वेनैव चक्षुःश्रोत्रप्राणानामगोचरत्वं सिद्धं तथाऽपि पश्चप्रश्नानां प्रत्येकमुत्तरं दातुं वक्ष्यमाणं पर्यायत्रयमवगन्तव्यम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥ ५॥ यत्मसिद्धं चक्षुषश्चक्षुश्चक्षुषा रूपग्राहकेणेन्द्रियेण न पश्यति नाव- लोकयति येन चक्षुषश्चक्षुषा चश्छ्ष्यक्षीणि पश्यत्यवगच्छति चक्षुषः सर्वकार्यकारणमित्यर्थः । चक्षुःश्रोत्रं क उ देवो युनक्तीतियोगस्य विभागेनाऽऽद्यस्योत्तरं दत्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥६॥ १ ग. ति । अत्र त । २ ग. नसोऽवि।

·४ शंकरानन्दकृता- [ २द्वितीयः खण्डः ] यत्प्रसिद्धं श्रोत्रस्य श्रोत्रं श्रोत्रेण शब्दोपलब्धिसाधनेन न शृणोति नाधिगच्छति । येन श्रोत्रस्य श्रोत्रेण श्रोत्रं शब्दोपलब्धिकारणमिदमा- काशस्य प्रदेशविशेषात्मकं श्रुतमधिगतम् । स्वकार्यक्षम कृतमित्यर्थः । चक्षुःश्रोत्रं क इत्यस्याविशिष्टस्यानेनोत्तरं दत्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥ ७॥ यत्प्रसिद्धं प्राणस्य प्राणरूपं प्राणेन पञ्चवृत्तिना न पाणिति प्राणचेष्टांन करोति येन प्राणस्य प्राणेन प्राणःप्रसिद्धपश्चवृत्तिःप्रणीयते प्रकर्षण नीयते स्वचेष्टां कार्यत इत्यर्थः । अनेन केन प्राण इत्यादेत्तरं दत्तम् । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना तु सामान्यतः । अत्र तु विशेषत इति न पुनरुक्तम् । अथवा तदुत्तरं तत्रैव कण्ठतः । अत्र तु वागाद्यविषयत्वप्रतिपादनेना- ध्यमिति न पुनरुक्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते। व्याख्यातम् ॥८॥ इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ पूर्व यथावस्थितमात्मस्वरूपं गुर्वाद्युपदिष्टमुपदिश्येदानीं शिष्यबु- द्धिमनुसरन्नाह-यदि पक्षान्तरे मन्यसे वस्तुतो विद्यमानमपि जानामि मुवेद सुष्टु भवदादिभिरक्तं ममाऽऽत्मस्वरूपं जानामि । इत्यनेन प्रकारेण यदि मन्यस इत्यन्वयः । तथा ब्रह्मतत्त्वं जानीष इत्याह-दहरमेवापि नूनम् । अपि संभावनायाम् । नास्त्येव भवतो ब्रह्मज्ञानम् । अथ च चेतनत्वाज्ज्ञानवानहमस्मीति संभावयसि तथाऽपि नूनं निश्चितं तद्वि- षयस्याल्पत्वावल्पमेव नतु बृहत् । त्वं ज्ञानित्वाभिमानी वेत्थाल्पमेव जानीपे । किम् । ब्रह्मणो रूपं देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यस्य स्वरूपं दहरज्ञानत्वे हेतुर्यद्यस्मादस्य त्रिविधपरिच्छेदशून्यस्य त्वं कार्यकारणसं- घाताभिमानी परिच्छिन्नो ज्ञानकः । एवंभूतात्वत्तोऽन्यद्यत्मसिद्धं त्वया ज्ञेयं कार्यब्रह्मस्वरूपमस्य ब्रह्मणः सर्वपरिच्छेदशून्यस्य देवेष्विन्द्राग्न्या- दिषु । अथ नु यस्मादस्य देवेषु यत्प्रसिद्धमस्य त्वं चेति भेदस्तस्मादेव मीमांस्यमेव विचारणीयमेव ते तव त्वयेत्यर्थः । एवमुक्तो मीमांसा कृत्वा शिष्य आह-मन्येऽवगच्छामि विदितमवगतं मयेति शेषः ॥१॥ * इदं पदमधिकमिव माति । : १ ग. ब्धिकारणेन । २ ख. शिस्य वि।

·.... [ २द्वितीयः खण्डः] केनोपनिषद्दीपिका। स्वयंविदिति त्वे हेतुमाह-नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । अहं सुवेदेति नैव मन्ये । यदि सम्यङ्न ज्ञातं तर्हि किं न ज्ञातमेवेत्या आह-नो न वेदेति । तर्हि किं संदिग्धमित्यत आह-वेद च । जाना- म्यपि चकाराज्जानन्नपि मेदबुद्धेरभावान्न जानामि । [न]सुवेदेत्यनेन ब्रह्मणोऽतिदुर्बोधत्वं दर्शितम् । नो न वेदेत्यनेन शास्त्रैकगम्यत्वमुक्तः । वेदेत्यनेन संशयादिराहित्यमुक्तम् । चकारेण सर्वभेदभक्षकः साक्षात्कार उक्तः । अतिदुर्बोधशास्त्रैकगम्यासंदिग्धसर्वभेदशून्यब्रह्माहमस्मीत्यर्थः । यो मत्तोऽन्योऽपि नोऽस्माकं शिष्याणां मध्ये तन्मयोक्तं सुवेदेति न न वेदेत्यपि न वेद चेति वेद जानाति स तद्ब्रह्म श्रोत्रस्य श्रोत्र- मित्यादिनोक्तं वेद जानाति यस्मादयमवगन्ता मदुक्तं वेद मवा. नेतमवगच्छति । मो न वेदेति वेद च न जानामीति न जानामीत्यपि न । चकार इतिनोकारयोरनुवृत्त्यर्थः । दर्शिता च तयोर्योजना । तस्मा- ब्रह्म देत्यभिप्रायः ॥२॥ ननु न जानामीति ज्ञानवता ज्ञेयं जानामीति ज्ञानवता चाज्ञेयं भव- द्वाचो भङ्गन्या ब्रह्म सिध्यति न चैवं प्रामाणिकमित्यत आह-यस्य ब्रह्म विदुषोऽमतमनधिगतं कर्तृकर्मादिभावेन तस्य कर्तृकर्मादिमावान- धिगतवतो मतमधिगतम् । इदानीं वैपरीत्यमाह-मतं कर्तृकर्मादिमावे- नाधिगतं यस्य ब्रह्म विदुषो न वेद न जानाति स कर्तृकर्मादिभेदज्ञान- वान् । तत्रैव हेतुमाह-यतोऽविज्ञातमनधिगतं विजानतां विविधज्ञातृ- ज्ञानज्ञेयादिबुद्धिमता देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यरूपत्वाद्ब्रह्मणस्ततः । विज्ञातं विशेषेण यथाविद्यमानस्वरूपेणाधिगतमविजानतां विविधज्ञा- वादिभेदबुद्धिरहितानाम् ॥ ३॥ अविजानतां विज्ञातं चेत्तर्हि सुषुप्तिमूर्छादौ सर्वोऽपि कृतकृत्यः स्यादित्यत आह-प्रतिबोधविदितं सर्वप्रत्ययसाक्षित्वेनावगतं मतं विज्ञातं न तु सर्वप्रत्ययोपरमे सुषुप्तादौ । ननु किमनेन ज्ञानेनेत्यत आह- अमृतत्वं हि विन्दत आत्मना हि यस्मादात्मनाऽऽत्मज्ञानेनामृतत्वमवि. द्यातत्कार्यादिमरणशून्यत्वं स्वयंप्रकाशमानन्दात्मस्वरूपमित्यर्थः । विन्दते लभते । हेर्हेत्वर्थस्याऽऽत्मनेति व्याख्यानम् । विन्दते वीर्यं सामर्थ्यमवि. द्यानिवृत्तिकारणं चरमसाक्षात्काररूपं लभते । उक्तवीर्यलामादुक्तामृत- १ ग. स्वस्य विदितत्वे । २ ग. 'ति । चेत्तीह। ३ यं सदा । ४ ग. गमयतो । ५ ग. र्थस्य व्या।

·शंकरानन्दता-. [३ तृतीयः खण्डः] त्वप्राप्तिः प्रसिद्धैवेत्याह-विद्ययाऽधिष्ठानयाथात्म्यसाक्षात्कारेण कर्म- गन्धानपेक्षेण विन्दतेऽमृतमधिष्ठानविपरीतग्रहणतजदुःखरूपमरणकार- णशून्यमविक्रियमधिष्ठानं लभते ॥४॥ ननु विद्या चेच्छरीरान्तर एव न त्वत्रैव सति शरीर इत्यत आह-इहा- स्मिन्नेवाधिकारिशरीरे चेद्यद्यवेदीज्ज्ञातवान् । अथ तदा सत्यं सच्चिदा- नन्दरसं ब्रह्मास्ति विद्यते न चेदिहावेदीदिहाधिकारिशरीरे यद्यहं ब्रह्मा- स्मीति शरीरे साक्षात्कारं न इतवांस्तदा महत्यतिप्रौढा त्रिविधदुःख- संतानजननी विनष्टिविनाशरूप । श्रुत्या सानुक्रोशमेतदुक्तम् । एतच्छ- रीरमन्तरेण समूल घोरसंसारविनाशकात्मज्ञानस्य दुर्लभत्वात्ततोऽस्मिन्स- त्येव तदर्थं यत्न आस्थेयोऽन्यथा सततं संसारसागरे निमज्जनमेव स्यादिति । इदानीमात्मनः सर्वत्राहमस्मीत्यवलोकनं करणीयमित्येतदा. त्मज्ञानस्य संसारव्याध्यौषधस्य स्वरूपमाह सा । भूतेषु भूतेषु प्राणिषु । धीप्सा निखिलचतुर्विधप्राणिसंग्रहार्था । विचित्य वयं स्म इत्यधिगत्य धीरा बुद्धिमन्तो विद्वांसः । प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति व्याख्या- तम् ॥ ५॥ इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकाया द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ • विशुद्धान्तःकरणैरेव ब्रह्मविद्यायैव सर्वातिशयवत्सर्वात्ममूतं ब्रह्म विज्ञेयं न त्वन्यथेत्येतदर्थमियमाख्यायिकाऽऽरभ्यते-ब्रह्म सत्यज्ञाना- नन्दादिलक्षणं ह किल देवेभ्यो देवानामनुग्रहार्थाय विजिग्ये विविधं देवानां लोकद्वयप्रतिकूलमसुरकुलं जितवत् । तस्य देवानुग्रहप्रवृत्तस्य ह किल ब्रह्मणः सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणस्य विजये विविधजयनिमित्तं देवा इन्द्राग्निवायुप्रभृतयोऽमहीयन्त पूजिता अभूवन् । तेऽविज्ञातब्रह्म- प्रभावा ऐक्षन्त प्रत्यक्षं वक्ष्यमाणप्रकारेणेक्षणमकुर्वन् । तदीक्षणप्रकार- माह-अस्माकमेव कार्यकरणसंघाताभिमानिनामिन्द्राग्न्यादीनामेव न त्वन्यस्य कस्यचित् । अयमस्मत्प्रत्यक्षविषयो विजयो विविधोऽसुरपरा- भवलक्षण उत्कर्षः । अस्माकमेवायं व्याख्यातम् । महिमा महत्वरूपः सर्वजन्तुभ्यः स्तुतिपूजादिलाभलक्षणः । इत्यनेन प्रकारेण ॥१॥ तद्ब्रह्म देवानां विजयकृद्ध किलैषां देवानामज्ञानिनां गर्वारूढमभि- प्रायं विजज्ञौ विशेषेण ज्ञातवत्तेभ्यस्तेषां गर्वारुढानां देवानामज्ञानि- १ ग. थकार।

·[३ तृतीयः खण्डः ] केनोपनिषद्दीपिका। नामनुग्रहार्थं ह किल प्रादुर्बभूव किमपि रूपं धृत्वा नयनपथमागतं तद्ब्रह्म न व्यजानत देवा इदं तदिति विशेषेण न ज्ञातवन्तः । तदज्ञा- नमाह-किं विचारे । इदं प्रत्यक्षं यक्षं पूज्यमतिदिव्यरूपत्वात् । इत्यनेन प्रकारेण ॥२॥ एवं संशयाविष्टहृदयास्ते गर्वाविष्टा देवा अग्निं देवानामग्रेसरं वह्नि- मब्रुवन्नुक्तवन्तः । तदुक्तिमाह-जातवेदो जातानि वेदांसि विविधानि ज्ञानानि सर्ववेदात्मकानि यस्मादग्नेः स जातवेदास्तस्य संबोधनं हे जातवेद एतदस्माभिरुच्यमानं पुरःस्थितं विजानीहि विशेषेणावगच्छ । किमेतद्यक्षमेतत्पुरतःस्थितं यक्षं किं देवादिषु कतमदित्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण । एवं तैरुक्तः स तथा देवोक्ताङ्गीकारे । यद्भवद्भिरुच्यते तत्क- रिष्यामीत्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेणोक्त्वेति शेषः ॥३॥ तत्पुरःस्थितं यक्षमदगन्तुमभ्यद्रवत्संमुखत्वेन समीपंगतवान् । तद्यक्षत समीपं प्राप्त जिज्ञासु सावज्ञमभ्यवदाभिमुख्येनोक्तवत् । तदुक्तिमाह-क: प्रश्शे।मत्समीपमागतस्त्वमसि भवति हत्यनेन प्रकारेण एवं पृष्टः स आह- अग्निरनिनामावै प्रसिद्धः सर्वेषामहं स्वत्समीपमागतोऽस्मि मवामि।इत्य- नेन प्रकारेणाबवीदुक्तवान् । विशेषनामा पुनरात्मानमाह-जातवेदा वा अहमस्मीति स्पष्टम् ॥४॥ एवमुक्ते पुनः सावज्ञं तद्यक्षमाह-तस्मिन्नुक्तनानि त्वयि मत्पुरतो वर्तमाने वराके । किमाक्षेपे । न किमपीत्यर्थः । वीर्यं सामर्थ्यमित्यनेन प्रकारेण । एवमाक्षिप्तोऽपि स स्वगर्ववशात्तदीयं प्रश्नं मन्वान आह- अपि संभावनायाम् । इदं शुष्कमाई च जगत्सर्वं निखिलं दहेयं दहनं कुर्याम् । अत्युक्तिवारणार्थं सर्वशब्दार्थमाह-यत्प्रसिद्धमिदं स्थावर- जङ्गन्मात्मकं मूर्तं पृथिव्यां ब्रह्माण्डकटाहमुवि । इत्यनेन प्रकारेण ॥ ५ ॥ तस्मै तस्याग्नेरनुग्रहार्थं तृणमत्यल्पं शुष्कं स्थावररूपं निदधौ नितरां पुरतः स्थापितवत् । तत्स्थापयित्वेदं जगौ । एतच्छुष्कं तृणं मया पुरतः स्थापितं दह भस्मी कुरु । इत्यनेन प्रकारेण यक्षेणोक्तोऽग्निः पुरतः स्थितं तृणमुपप्रेयाय समीपं प्रकर्षण गतवान्सर्वजवेन स्वकीयेन सर्वजवेन तद्य- क्षस्थापितं शुष्कं तृणं न शशाक दग्धुं भस्मीकर्तुं शक्तो न बभूव । सोऽग्निर्जातवेदा अपगतगर्वस्तत एव शुष्कतृणादहनादेव निमित्तात्मा. सलज्जो निववृते झदित्येव देवानगन्तुं तस्मानिवृत्तिं चकार । आगत्य च देवानुवाच । तदुक्तिमाह-नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमेतत्पुरतः .

·शंकरानन्दकृता [४ चतुर्थः खण्डः ] स्थितं यत्प्रसिद्धं सामन्यतस्वदेश दिति विशेषतो विज्ञातुं शक्तो नाम- बम् । इत्यनेन प्रकारेण ॥ ६ ॥ अथाननिवृत्तस्य वाक्यश्रवणानन्तरं वायुं सर्वजगतः प्राणं प्रभञ्जन- मब्रुवन्नुक्तवन्तः । वायो हे वायो । एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मात- रिश्वा वा अहमस्मीति । तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्व- जवेन तन्न शशाकाऽऽदातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदे- तद्यक्षमिति । वायुर्वायुनामा । इदं सामान्यम् । विशेषरूपं त्वाह-मात- रिश्वा मातर्याकाशे श्वसिमि गच्छामीति मातरिश्वनामा । आददी- याऽऽदायान्तरिक्षे गमनं कुर्याम् । आदत्स्वाऽऽदायैतस्या भूमेरस्य तृणस्य च कस्यांचिदत्यल्पमप्यन्तरं कुरु । आदातुं सर्वतः स्वीकर्तुं व्याख्यातम- न्यत् ॥ ७॥८॥९॥१०॥ अथ निवृत्तस्य विगतगर्वस्य वायोर्वचनश्रवणानन्तरमिन्द्रं परमैश्वर्य- संपन्नं त्रिलोकनाथमब्रुवन्नुक्तवन्तः । मघवन्भो इन्द्र । एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत् । व्याख्यातम् । तस्मात्स्वसमीप- प्राप्तादिन्द्रातिरोदधेऽन्तर्धानं चकार । शुद्धान्तःकरणैरपि स्वस्वकर्म- भिरनवगम्यं दर्शयितुमिन्द्रो हि ब्रह्मसमीपं प्राप्तः करग्रहणावसरे तन्न दृष्टवानित्यर्थः ॥११॥ स विस्मयमना इन्द्रस्तस्मिन्नेव यत्र यक्षं स्थितं तत्रैव न त्वन्यत्राऽऽ- काशेऽवकाशे तदेव यक्षं ध्यायंस्तस्थाविति शेषः । एवं स्थिते मघोनि विशुद्धान्तःकरणे यक्षदर्शनोत्सुके तदन्तर्धानादपगतान्तर्धानाद्यैश्वर्या- भिमाने संपन्नाधिकारिगुणे स्त्रीप्रादुर्बभूव । स तां स्त्रि यं ब्रह्मविद्या मूर्तिमतीं ददर्शेति शेषः । ततो निरीक्ष्य तामाजगाम यक्षस्य वातां प्रष्टु- मागतवान् । आगत्य च बहुशोभमानां सकलाविद्यापिशाचीवैलक्ष- ण्येनाधिककान्तिमतीमुमां सकलसंसारवृक्षोच्छेदकत्वेनोत्कृष्टां प्रभा ब्रह्मविद्यामित्यर्थः । हैमवती हिमरूपः सर्वदा शीतलः स्वयंप्रकाश- मान आनन्दात्माऽन्तर्हितयक्षस्वरूपः स यस्य नित्यमस्त्युपनिषद्विभा- गस्य स हिमवांस्तस्येयं दुहिता हैमवती ताम् । अथवोमा भगवतः पिनाकपाणेः प्राणप्रिया सा हि कान्दिशीकान्भृशं विषण्णाञ्जन्तून्मातेव नानारूपैराश्वासयति । तदुचितमिन्द्रस्यापि ताशस्य तस्या दर्शनम् ।

·[४. चतुर्थःखण्डः] केनोपनिषद्दीपिका। सा च हिमवतो गिरिराजस्य दुहिता प्रसिद्धा ताम् । अथवा हेम कनकं तस्याऽऽभरणानि हैमानि कटकमुकुटादीनि तानि यस्याः सन्ति सा हैमवती तां प्रसिद्धां विदुषामुमा ह किलोवाचोक्तवान् । तदुक्तिमाह- किमेतद्यक्षमिति व्याख्यातम् ॥ १२॥ इति श्रीशंकरानन्दमगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ सा तं ब्रह्म बृहद्देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं भवतां विजयकारणमित्य- नेन प्रकारेण ह किलोवाचोक्तवती । ब्रह्मेति नामधेयमुक्त्वा तस्य महि- मानमप्याह-ब्रह्मण उक्तस्य वै प्रसिद्धस्यैतद्विजये महीयध्वं विजयनि- मित्तमेतन्महीयध्वमिदं भवतां महत्त्वं येन लोके स्तुतिपूजादिमन्त एता- दृशाः स्युरित्यनेन प्रकारेण । शिक्षा चेयं ब्रह्मणो विजये सति यूयं महीयध्वं मा स्वातन्त्र्याभिमानं कुरुतेत्यर्थः । एवमुमयोक्त इन्द्रस्ततस्त- स्या उमाया वचनाद्ध किलैव तत एव न त्वन्यस्माद्विदांचकार ज्ञात- वान् । तज्ज्ञानप्रकारमाह-ब्रह्म यद्यक्षमन्तर्हितं तद्ब्रह्मेत्यनेन प्रकारेण॥१॥ तस्माद्यतो वाय्वनी संवादं कृतवन्तौ ब्रह्मणेन्द्रश्चोमावचनेन निश्चि- काय ततो वै प्रसिद्धा एते देवा अमीन्द्रवायवोऽतितरामिवाधिकमति- क्रम्येव वर्तन्तेऽन्याननीन्द्रवायुव्यतिरिक्तान्देवांश्चन्द्रवरुणादीन् । एत इत्युक्तानामत आह-यद्यः प्रसिद्धोऽग्निर्वायुरिन्द्रः प्रसिद्धानि त्रिण्यपि नामानि त्रयाणां तेऽनीन्द्रवायवः सर्वेभ्योऽत्यधिका हि यस्मादेनद्य- क्षरूपमात्मानं नेदिमतिशयेन समीपं पस्पृशुः स्पर्शनं चक्कुब्रह्मणः समीपं गता इत्यर्थः । तेऽनीन्द्रवायवः सर्वदेवाधिका हि यस्मा- देनद्देवानां पुरतः स्थितं यक्षं ब्रह्म प्रथमः प्रथमा देवेभ्यो मुख्या इत्यर्थः । विदांचकार विदांचकुः । छत्रिन्याय दर्शयितु कवचनेत निर्देशः । तज्ज्ञानानुकरणं ब्रह्मेति स्पष्टम् ॥२॥ इदानीं छत्रिन्यायं विवृणोति-तस्माद्यतोऽनीन्द्रवायुषु बमसमी- पगामिविन्द्र एवोमोपदेशाद्ब्रह्म ज्ञातवान् । ततो वै प्रसिद्ध इन्द्रः परमैश्वर्यसंपन्नोऽतितरामिवातिशयेनातिनामत्यन्यान्स्वव्यतिरिक्तान्देवा- नग्निवायुप्रमुखान् । स इन्द्रः। नन्नेदिष्ठं पस्पर्श स नत्प्रथमो विदां- चकार ब्रह्मेति स्पष्टम् ॥३॥ १.ग. दुषीमु ।

·१० शंकर नन्दकृता- [ ४ चतुर्थःखण्डः ] तस्येन्द्रेणावगतस्य ब्रह्मण एष वक्ष्यमाण आदेशं उपदेशः । यत्प्रसिद्धं ब्रह्मरूपं शास्त्रेषु स्वयंप्रकाशमेतबुद्धेष्ट वक्ष्यमाणस्वरूपं विद्युतः प्रसिद्धायास्तडितः । व्यातद्विशेषेण द्योतनमकरोत् । आ । आकारप्लुतिराश्चर्यार्था । आश्चर्य तेजोधातुविलक्षणमपि ब्रह्म विद्युतः सकाशाद्विस्पष्टं प्रकाशं कृतवदिव स्वयंप्रकाशमित्यर्थः । इत्यनेन प्रका- रेणाऽऽदेश इत्यन्वयः । यथा स्वयं विद्युतोऽपि विशेषप्रकाशवदिव । तदित्थं चक्षुरादीनि सान्तःकरणानि न्यमीमिषन्निमेषोपलक्षितं स्वस्व- व्यापार कारितवत् । आ३ आकारप्लुतिः पूर्ववदाश्चयं सर्वक्रियाही. नोऽपि सर्वदेवनिष्पाद्या क्रियां कारितवानिवेत्यनेन प्रकारेणाऽऽदेश इत्यन्वयः । अधिदैवतं हिरण्यगर्भमधिकृत्येतिद्वयाभ्यां वाक्याभ्यामुप- दिष्ट आदेशोऽधिदैवतम् ॥ ४ ॥ अथाधिदैवतादेशकथनानन्तरमध्यात्ममात्मानमधिकारिशरीरमुररीकृ- त्योच्यमान उपदेशोऽध्यात्मं यत्प्रसिद्धमधिदैवं विद्युतोऽपि विशेषप्रका- शवदिवैतबुद्धेष्ट सर्वगतं प्रति गच्छतीव च यातीव चकारात्स्पृशतीव च मनोऽन्तःकरणमनेन चान्तःकरणेनैवैतद्विद्युतोऽपि विशेषप्रकाशव- दिव ब्रह्मोपस्मरत्यहं ब्रह्मास्मीति सामीप्येन शास्त्रोक्तं स्मरत्यभीक्षणं निरन्तरं संकल्प इदं ब्रह्माहं साक्षात्करोमीत्येवंरूपोऽभिलाषः सोऽप्यने- नेत्यभिप्रायः ॥ ५॥ तदुक्तं ब्रह्म ह किल तद्वनं नाम तस्य तस्य प्राणिजातस्य वननीयं संभ- जनीयमेतदेव नामधेयम् । तस्येदानीं नामानुगुणोपासनमाह-तद्वनं नाम- धेयमित्यनेन प्रकारेण तदुपासितव्यं विजातीयप्रत्ययशून्येन सजातीयप्रत्य- यप्रवाहेण साक्षात्कर्तव्यम् । इदानीं गुणोपासनस्य फलमाह—स उपा- सकलक्षणसंपन्नो यः कश्चनैतत्स्वयंप्रकाशं सर्वव्यापारनिमित्तं मनःसंक- ल्पस्मरणगमनेषु कारणं ब्रह्म । एवमुक्तेन प्रकारेण तद्वनं नामधेयमिति वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः । अभिहैनं सर्वाणि भूतानि गच्छन्ति* ह किलैनं तद्वननामोपासक निखिलानि स्थावरजङ्गमानि भूतानि दर्शनस्पर्शना- दिनाऽभिगच्छन्ति संगच्छन्ति संवाञ्छन्ति सर्वत इच्छां कुर्वन्ति ॥ ६ ॥ इदानीमाख्यायिकां परित्यज्य पुनः शिष्यप्रश्नमवतारयति-उपनि- पदं ब्रह्मविद्यां विद्यया विन्दतेऽमृतमिति भवतैवोक्तं भो हे गुरो बहि * इदं पदमधिकमिव भाति । १ ग. हितस्तत्स्वयंप्रकाशं सर्वव्यापारनिमित्तं मनः संकल्पस्मरणगमनेषु कारणं ब्रह्म आ ३ आश्व। २ ग. °णमिव । ३ग. द्विशिष्ठं । क. 'वोका भो।

·[ ४ चतुर्थःखण्डः] केनोपनिषद्दीपिका। ११ कथय किमु ब्रह्मविद्याऽऽहोस्विदन्याऽपीति प्रश्नार्थः । इत्यनेन प्रकारेण । ब्रह्मविद्या चेदुक्तैव तस्याः साधनानि चेत्तपआदीनि वक्ष्यामीत्यनेना- भिप्रायेण गुरुराह-उक्ता श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यारभ्याभीक्ष्णं संकल्प इत्यन्तेन गुणोपासनासहितेन वाक्यसंदर्भण कथिता । ते तुभ्यम् । उप- निषत् , तादात्म्यलक्षणेन सामीप्येन नितरां ब्रह्म गमयित्वाऽहंममादि- ग्रन्थीशिथिलीकृत्याविद्यां ससंस्कारां सादयति विनाशयतीत्युपनिष- ब्रह्मविद्या । बाह्मीं वाव ब्रह्मणा सत्यज्ञानलक्षणेन संबद्धा ब्राह्मी तामेव नतु तत्संबद्धां तपआदिकाम् । अत उपनिषदं व्याख्यातम् । अबूमोक्तवन्तः । अतोऽन्यां कथयिष्याम इत्यभिप्रायः॥ ७ ॥ तस्यै, उक्ताया बाहूम्या उपनिषद उत्पत्त्यर्थम्। तपस्तपःशब्दाभिधेयं स्वधर्मानुगुणशरीरसंतापकरं मनइन्द्रियैकाग्यादिषु । दम इन्द्रियनिग्रहः कर्म स्ववर्णाश्रमोचितं श्रौतं स्मात चेत्यादिकमन्यदपि शमब्रह्मचर्यादि। इदानीमस्या उपनिषदः स बाहम्युपनिषद(?)उपासनमाह-प्रतिष्ठाः प्रतितिष्ठन्त्येतैरिति प्रतिष्ठा इयं तपआयुपनिषत्कामधेनुब्रह्मविद्योपनिष- द्वत्सा चतुष्पादित्यर्थः । ततः प्रतिष्ठाः पादाः । इदानीं तान्विशेषत आह-वेदा ऋगाद्याश्चत्वारः । वेदानां षड(सर्वा)ङ्गानि विद्याकाम- धेनोः परिशिष्टानि निखिलाङ्गानि । सत्यं कालत्रयेऽपि बाधशून्यं ब्रह्म भूरिवेतरस्या गोरायतनं प्रचारोपवेशनादिस्थलम् ॥ ८॥ यो मुमुक्षुर्ब्रह्मविद्यार्थी तपआदिसंपादनोद्यतो वै प्रसिद्धोऽनुत्पन्नब्रह्म- साक्षात्कारः श्रद्धालुरेतां तपआदिकामधेनुं ब्रह्मविद्यावत्सामेवं वेदपादा- दिरूपेण वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः । सोऽपहत्य स्वस्मादपच्छेदपुरःसरं विनाश्य पाप्मानं ब्रह्मविद्योत्पत्तिप्रतिबन्धहेतुमनन्ते विनाशरहिते स्वर्गे स्वर्गवासिभिर्गय आनन्दात्मनि लोके स्वयंप्रकाशे ज्येये ज्यायसि सर्व- स्मादभ्यधिके ब्रह्मणीत्यर्थः। प्रतितिष्ठति संजातचरमसाक्षात्कारः प्रकर्षण पुनरुत्थानशून्यत्वेनावस्थानं करोति । प्रतितिष्ठति व्याख्यातम् । पदा- भ्यास उपनिषत्समाप्त्यर्थः ॥९॥ इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ समाप्तेयं शंकरानन्दकृता तलवकारोपनिषदपरपर्यायकेनोपनिषद्दीपिका ॥

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। नारायणविरचिता केनोपनिषद्दीपिका । केनेषितोपनिषदि खण्डाश्चत्वार ईप्सिताः । क्षुद्रग्रन्थसमाहारे सा द्वात्रिंशत्तमी मता ॥ तलवकारशाखा सामवेदे नवाध्याच्याम् । तत्र प्राक्कर्माण्युक्तानि ततः समस्तकर्माश्रयस्य प्राणस्योपासनानि ततः कर्माङ्गसामोपासनानि ततो गायत्रसामविषयं दर्शनं वंशान्तमुक्तमष्टभिः । ततस्तैः शुद्धसत्त्वं प्रति केनेषितमित्याद्या ब्रह्मविषयोपनिषन्नवमाध्याय आरभ्यते । दृष्टादृष्टा- र्थेभ्यो बाह्यसाधनेभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासेयम् । केनेषि- तमित्यादि । शिष्याचार्यप्रश्नपतिवचनरूपेण कथनं सुखप्रतिपत्त्यर्थं केवलतांगम्यत्वदर्शनार्थं च । केन कर्रेषितमिष्टमभिप्रेतं सत्कस्येच्छा- मात्रेण मनः पतति स्वविषयं प्रति गच्छति । इषेराभीक्षण्यार्थस्य गत्य- र्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थस्यैतद्रूपम् । इडागमश्छान्दसः । तस्यैव प्रपूर्वस्य नियोगार्थे प्रेषितमिति । न यथाप्रसिद्धमेव कार्यकारणसंघा- तस्य प्रेरयितृत्वं किंतु संघातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छामात्रेण मनआ. दिप्रेरयितृत्वमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थ केनेषितं प्रेषितमिति विशेषणद्व- यम् । ईश्वरविषयोऽयं प्रश्नः। यदुक्तम्-"ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया" इति । प्रवृत्तिलिङ्गाञ्च विशेषार्थः प्रश्न उपपन्नः । रथादीनां हि चेतनावद- धिष्ठितानां प्रवृत्तिदृष्टा तद्धि लिङ्गं चेतनावतोऽधिष्ठातुरस्तित्वे । मनआदीनि चेतनावदधिष्ठितानि करणत्वाद्वासीवदिति प्रयोगः । मनु- तेऽनेनेति मनोऽन्तःकरणम् । इषितं प्रेषितमित्युपमार्थे न त्वनयोरविह संभवतः । नहि शिष्यानिव मनआदीनि विषयेभ्यः प्रेरयत्यात्मा । विविक्तनित्यचित्स्वरूपभात्रतया तु निमित्तमात्रं प्रवृत्तौ । प्राण इति नासिक्यः प्रकरणात् । केन युक्तो नियुक्तः प्रेरितः सन्प्रति गच्छति स्वव्यपारं प्रति । प्रथमः । आद्यः । तत्प्रवृत्तिपूर्वकत्वात्सर्वेन्द्रियप्रवृत्ती- नाम् । चलिक्रिया हि सर्वेषां प्राणनिमित्तैव । तेन प्राणस्य प्राथम्यम् । स्वतस्त्विन्द्रियाणां विषयावभासकत्वमानं च चलिक्रियारूपा प्रवृत्तिः। ।

·२ तस्य भासा नारायणविरचिता [१ प्रथमःखण्डः ] सा तु प्राणनिमित्तैव तेषाम् । केन देवेनेषितामिष्टां कस्येच्छामात्रेण वाचं शब्दलक्षणां वदन्ति लौकिकवाचा वदनं किंनिमित्तं प्राणिनाम् । चक्षुःश्रोत्रमिन्द्रियम् । क उ प्रश्ने । देवो युनक्ति प्रेरयति । कारणानाम- धिष्ठाता चेतनावानन्यः स किंलक्षण इत्यर्थः ॥ १॥ प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि । अयमत्र पदार्थः । श्रोत्रं तावत्स्व- विषयव्यञ्जनसमर्थं दृष्टं तच्च सामर्थ्यं श्रोत्रस्य चैतन्ये ह्यात्मज्योतिषि नित्येऽसंहते सर्वान्तरे सति भवति नासतीति। "आत्मनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते शेते " "येन सूर्यस्तपति" इत्यादिश्रुतेः । श्रोत्रायेव सर्वस्याऽऽत्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्धम् । तदिह निवर्त्यते । अस्ति किमपि विद्वबुद्धिगम्यं सर्वान्तरतमं कूटस्थमजमरममृतमभयं श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि तत्सामर्थ्य निमित्तमिति प्रतिवचनम् । शब्दार्थश्चोपपन्नः । कथं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रतत्त्वम् । ततश्च शब्दो- पलब्धृरूपतयाऽवभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रूपत्वात् । आत्मनश्च चिद्रूपत्वाद्यच्छोत्रस्योपलब्धृत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्तमिति श्रोत्र- मात्मेत्युच्यते । यथोदकस्योष्ण्यमग्निनिमित्तमिति दग्धुरप्युदकस्य दग्धाऽ- ग्निरुच्यते । उदकमप्यग्निसंयोगादग्निरुच्यते । तद्वत् । अनित्यं यस्यान्यसं- योगादुपलब्धृत्वं तत्करणं श्रोत्रादि । उदकस्येव दग्धृत्वम् । तत्र हि तन्नित्यं यत्र नित्यमुपलब्धृत्वमग्नाविवौष्ण्यं स नित्योपलब्धिस्वरूपत्वा- दग्धेवोपलब्धोच्यते । श्रोत्रादिषु श्रोत्रत्वाद्युपलब्धिरनित्या । नित्या चाऽऽत्मनि । अतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यायक्षरार्थानुगमादुपपन्नं निर्विशे- पस्योपलब्धिरूपस्याऽऽत्मनो मनआदिप्रवृत्तिनिमित्तत्वम् । मनसोऽन्तः- करणस्य मनो न ह्यन्तःकरणमन्तरेण चैतन्यज्योतिषाऽऽदीपितं स्वविष- यसंकल्पाध्यवसानादिसमर्थं स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मनः । बुद्धया- दिवयमप्यन्तर्भाव्य मनस इति निर्देशः । यद्दाचो ह वाचम् । यच्छब्दो यस्मादर्थः श्रोत्रादिभिः सर्वैः संबध्यते । यस्माच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रं यस्मा. न्मनसो मनो यस्माद्वाचो वाक्तस्मात्तज्ज्ञात्वा मनआद्यतिमुच्योज्झि- त्वाऽमृता भवन्तीत्यन्वयः । वाचमिति द्वितीया प्रथमार्थे स उ प्राण इत्यनुरोधात् । पृष्टस्याऽऽत्मनः प्रधानविभक्त्या प्रथमया निर्देष्टुमुचित- स्वाच्च । स यस्त्वया पृष्टः स प्राणाख्यस्य वृत्तिविशेषस्य प्राणः । तत्कृतं हि प्राणस्य प्राणनसामर्थ्यम् । न ह्यात्मनाऽनधिष्ठितस्य प्राणनमुपप- त्तिमत् । “को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्" "ऊवं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति" इत्यादिश्रुतिभ्यः । ननु श्रोत्रा- ·३ [१ प्रथमःखण्डः] केनोपनिषद्दीपिका। दीन्द्रियप्रस्तापाद्माणप्राणस्य ग्रहणं युक्तं न त्वविशेषेण । सत्यम् । सामान्यग्रहणे तस्याप्यन्तर्भावाददोषः । सर्वस्यैव हि करणकलापस्थ यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्तद्ब्रह्मेति प्रकरणार्थों विवक्षितः । तथा चक्षुषो रूपप्रकाशकस्य यद्हणसामर्थ्य तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्यैव । अतश्चक्षुष- चक्षुः । प्रष्टुः पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातुमिष्टत्वादत्र तज्ज्ञात्वेति शेषः। अतिमुच्यो- ज्झित्वा सामर्थ्याच्छ्रोत्रादिकरणकलापम् । यत्कृतः संसारस्तं श्रोत्रादा- वात्मभावं त्यक्त्वा श्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्माऽऽत्मेति ज्ञात्वाऽत एव ते धीरा धीमन्तो न हि विशिष्टधीमत्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्यक्तुम् । प्रेत्य व्यावृत्यास्माल्लोकान्ममाहंभावलक्षणात्त्यक्तसर्वेषणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । अथवाऽतिमुच्येत्यनेनैवै- षणात्यागस्य सिद्धत्वादस्माल्लोकात्मेत्यास्माच्छरीरादपेत्य सृत्वेत्यर्थः॥२॥ यस्माच्छ्रोत्राद्यात्मभूतं ब्रह्मातो न तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि चक्षुर्गच्छति स्वात्मनि गमनासंभवात् । अत एव न वाग्गच्छति यथाऽग्निर्दाहक: प्रकाशकश्चापि सन्न ह्यात्मानं दहति प्रकाशयति वा तद्वत् । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तेऽप्यात्मतत्त्वे सूक्ष्मत्वेनाप्रतिपन्नत्वात्पुनः पर्यनुयुयुक्षा वाक्चक्षुषोः सर्वेन्द्रियार्थत्वाच्चक्षुरादीनि तत्र स्वात्मभूते न ज्ञानमुत्पाद यन्तीत्यर्थः । तहि सुखादिवदन्तःकरणेन गृह्यतामत आह-नो मनो गच्छति । अतो न विझो बाह्यकरणैर्न विजानीमोऽन्तःकरणेन सुखादि- वद्यथैतन्मनआदिकरणजातमनुशिष्यादुपदिशेद्ब्रह्म। यद्धि करणगोचरं तदन्यस्मा उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणक्रियादिविशेषणैः । न तु जात्यादि- विशेषणवद्ब्रह्म तस्माद्विषमं शिष्यानुपदेशेन प्रत्याययितुं तस्मादुपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयः कर्तव्य इति भावः । अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म विशेषेण दर्शयेत्युक्त आह-न तत्र चक्षुरित्यादि । पूर्ववत्सर्वमत्र तु विशेषः । यथैतदनुशिष्यात्प्रतिपादयेदन्योऽपि शिष्यमि- तोऽन्यविधिनेति भावः । सर्वथा ब्रह्म बोधयेत्युक्ते यद्यपि प्रत्यक्षादिभिर्न शक्यते प्रत्याययितुमागमेन तु शक्यत इत्याशयेनाऽऽह-अन्यदेव तद्वि- दितादथो अविदितादधीति । विदितं व्यक्तं व्याकृतं ततोऽन्यदविदित- मध्यक्तमव्याकृतमविद्या ततोऽप्यध्युपरि लक्षणयाऽन्यदित्यर्थः । यद्धि यस्मादुपरि भवति तत्ततोऽन्यदिति प्रसिद्धम् । यद्विदितं तदल्पं मयं दुःखात्मकं चेति हेयम् । अविदितमुपादेयं कार्यार्थ हि कारणमुपादीयते। तेन हेयोपादेयाभ्यामन्यद्ब्रह्म । एतेन स्वात्मव्यतिरिक्तब्रह्मविषया या जिज्ञासा सा निवर्तिता भवति । न हि स्वात्मा हेयो नाप्युपादेयोऽ- .

·नारायणविरचिता- [१ प्रथमःखण्ड: ] न्यद्धयन्येनोपादीयते न तु स्वयमेव स्वयं हीयते वोपादीयते वा तेन स्वात्मैव ब्रह्मेत्युपदिष्टम् । इति शुश्रुमेति । ब्रह्मैवमाचार्योपदेशपरम्परयै- वाधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रवचनमेधाबहुश्रुततपोयज्ञादिभ्यश्चेत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वेषामाचार्याणां वचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तद्ब्रह्म व्याचचक्षिरे विस्पष्टं कथितवन्तः ॥३॥ अन्यदेवेत्यनेनाऽऽत्मा ब्रह्मेति प्रतिपादिते शङ्का स्यात् । कथमात्मा शरीरी ब्रह्म ततोऽन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रः प्राणो वा ब्रह्म भवि- तुमर्हति न त्वात्मा लोकप्रत्ययविरोधादिति तामपनेतुमाह—यद्वाचेति । यच्चैतन्यमानं स्वसत्ताकं वाचा वागिति जिह्वामूलादिष्वष्टसु स्थानेषु विष- क्तमानेयं वर्णानामभिव्यञ्जकं करणं वर्णाश्चार्थसंकेतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रमप्रयुक्ता इत्येवं तदभिव्यङ्गन्यः शब्दः पदं वाक्यं वागित्युच्यते । "अकारो वै सर्वा वाक्सैया स्वरस्पर्शान्तस्थोष्मभिर्व्यज्यमाना वाङ्ना- नारूपा भवति" इति श्रुतेः । मितममितं स्वरः सत्यानृते एव विकारो यस्यास्तया वाचा पदत्वेन परिच्छिन्नया करणवत्याऽनभ्युदितमप्रकाशि- तम् । वेन ब्रह्मणा विवक्षितेऽर्थे सकरणा वागभ्युद्यते चैतन्यज्योतिपा प्रकाश्यते सा हि वक्तरुक्तिरूपा नित्या चैतन्यज्योतिःस्वरूपा “न हि वक्तुर्वाचो विपरिलोपो विद्यते' इति श्रुतेः । तदेवाऽऽत्मस्वरूपं ब्रह्म निरतिशयं भूमाख्यं बृहत्त्वाद्ब्रह्मेति विद्धि जानीहि त्वम् । चक्षुषश्चक्षु- रित्यादिश्रौतव्यवहारान्व्युदस्याऽऽत्मानमेव निर्विशेषं ब्रह्म विद्धीत्येवश- ब्दार्थः । नेदं ब्रह्म यदिदमुपाधिभेदविशिष्टमनात्मेश्वराद्युपासते ध्यायन्ति । उक्तं हीश्वरेण वसिष्ठं प्रति- "शृणु ब्रह्मविदां श्रेष्ठ देवार्चनमनुत्तमम् । न देवः पुण्डरीकाक्षो न च देवस्त्रिलोचनः ॥ न देवो देवरूपो हि न देवश्चित्तरूपकः । अकृत्रिममनाद्यन्तं देवनं देव उच्यते ॥ आकारादिपरिच्छिन्ने मिते वस्तुनि तत्कुतः । अकृत्रिममनाद्यन्तं देवनं चिच्छिवं विदुः” ॥ इति । अज्ञातशिवतत्त्वानामाकाराद्यर्चनं कृतम् । योजनाध्वन्यशक्तस्य कोशाध्वा परिकल्प्यते ॥” इति च । तत्र पूजाविधिरप्युक्तः "बोधः शाम्यं शम इति पुष्पाण्यग्याणि तत्र च । शिवं चिन्मात्रममलं पूज्यं पूजाविदो विदुः" इति ।

·५ [२ द्वितीयःखण्डः] केनोपनिषद्दीपिका। तदेव विद्धीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मेत्यनात्मनोऽब्रह्मत्वं पुनरुच्यते नियमार्थ- मन्यब्रह्मबुद्धिपरिसंख्यानार्थं च ॥४॥ अन्यदेव तदितिब्राह्मणोक्तार्थो यद्वाचेत्यादिमन्त्रे दृढी क्रियते। यन्मन- सेति । कामादिवृत्तिमन्मनस्तेन यच्चैतन्यज्योतिर्मनसोऽवभासकं न मनुते न संकल्पयति नापि निश्चिनोति मनसोऽवभासकत्वेन नियन्तृत्वात्सर्व- विषयं प्रति प्रत्यगेवेति स्वात्मनि न प्रवर्ततेऽन्तःकरणम् । अन्तस्थेन हि चैतन्यज्योतिषाऽवभासितस्य मनसो मननसामर्थ्यं तेन सर्ववृत्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं व्याप्तमाहुः कथयन्ति ब्रह्मविदः । तस्मात्त- देव मनस आत्मानं प्रत्यक्चेतयितारं त्वं ब्रह्म विद्धि ॥५॥ न पश्यति न विषयी करोति येनान्तःकरणवृत्तिसंयुक्तेन चचूंषि तद्- वृत्तीः पश्यति चैतन्यात्मज्योतिषा विषयी करोति व्याप्नोति लोकः ॥६॥ यच्छोत्रेण दिग्देवताधिष्ठितेनाऽऽकाशकार्येण मनोवृत्तिसंयुक्तेन न विषयी करोति लोकः । यच्चैतन्यात्मज्योतिषा च श्रोत्रं श्रुतं विषयीकृतं तदेव ॥७॥ यत्प्राणेन पार्थिवेन नासापुटस्थेनान्तःकरणप्राणवृत्तिभ्यां सहितेन न प्राणिति गन्धवन्न विषयी करोति लोकः । येन चैतन्यात्मज्योतिषावमा- स्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते तदेव ॥८॥ इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः शिष्योऽहमेव ब्रह्मेति सुष्टु वेदाहं मामिति गृह्णीयादित्याशङ्कयाऽऽचार्यः शिष्यबुद्धिवि- चालनार्थमाह-यदिति । अहं सुष्टु वेदेति चेन्मन्यसे नैतद्युक्तं सर्वस्य वेदितुरात्मा ब्रह्म नहि वेदिता वेदितुर्वेदितुं शक्योऽगिरिव दग्धुमनेः । न चान्यो वेदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेद्यमन्यत्स्याद्ब्रह्म “नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ' इत्यन्यस्य विज्ञातुनिषेधात् । तस्मात्सुष्टु वेदाहं ब्रह्मेति प्रति. पत्तिमिथ्यैव तस्माद्युक्तमेवाऽऽहाऽऽचार्यो यदीत्यादि । कदाचिद्यथाश्रुत- दुर्विज्ञेयमपि क्षीणदोषः सुमेधाः कश्चित्पतिपद्यते कश्चिन्नेति साशङ्क- मुक्तं यदीत्यादि । महतीह सूक्ष्मेक्षिका वर्तते । ब्रह्मणा बोधितोऽपि विरोचनो यथावन्न प्रतिपेदे । इन्द्रश्चतुर्थपर्याये प्रथमोक्तमेव ब्रह्म प्रति- पेदे।लोकेऽप्येकस्मादुरोः शृण्वतां कश्चिद्यथावत्प्रतिपद्यते कश्चिदयथाव- ·नारायणविरचिता- [२ द्वितीयःखण्डः] स्कश्चिद्विपरीतं कश्चिन्न प्रतिपद्यते किं पुनर्वक्तव्यमतीन्द्रिय आत्मतत्त्वे। सर्वे चात्र तार्किका विप्रतिपन्नाः। तस्मादविदितं ब्रह्मति सुनिश्चितो- तेऽपि विषमप्रतिपत्तित्वाद्यदि मन्यस इति साशङ्कं वचनं युक्तमेवाss- चार्यस्य । दहरं दभ्रमल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीषे ब्रह्मणो रूपम् । किमनेकानि रूपाणि महान्ति दभ्रकाणि च येनाऽऽह दभ्रमेवेत्यादि । बाढम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः। स्वतस्तु " अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवञ्च यत् इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते । न केवलं श्रोत्रस्य श्रोत्र- मित्याद्यध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नमुपदिष्टमेव ब्रह्मणो रूपमल्पं वेत्थ । किंतु यदस्य ब्रह्मणो देवेषु रूपमधिदेवमिति यावत् । अधिदैवोपाधि- परिच्छिन्नस्य ब्रह्मणो यदूपं वेत्थ तदपि भ्रमेव वेत्थेत्यहं मन्ये । यद. ध्यात्मं यदपि च देवेष्वाधिदैवतोपाधिपरिच्छिन्नं तदपि तत्त्वतो न सहसा वेदितुं शक्यम् । यत्तु विध्वस्तसर्वोपाधिविशेष शान्तमनन्तमेकमद्वैतं भूमाख्यं नित्यं ब्रह्म तत्कथं सुवेद्यमित्यभिप्रायः । यत्त एवमथ नु हीनं तस्मान्मन्येऽद्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव तव ब्रह्म। एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः सन्यथोक्तमाचार्येणाऽऽगममर्थतो विचार्य तर्क- सश्च निर्धार्य स्वानुभवं कृत्वाऽऽचार्यसकाशमुपगम्योवाच मन्ये विदित- मिति । अथ त्वं मन्यसे मया विदितं ब्रह्मेति । अथवा देवेष्वग्न्यादिषु सूक्ष्मबुद्धिष्वपि यो मन्यते सुवेदाहमिति सोऽप्यस्य ब्रह्मणो रूपं दभ्रमेव वेत्ति नूनं किं पुनर्वक्तव्यमल्पबुद्धिषु मानवेषु तस्मान्मीमांस्यमेवेत्युक्तः शिष्य आह मन्ये विदितमित्येवं योज्यम् । अथवाऽध्यात्ममधिदैवं च यदस्य ब्रह्मणो रूपं सोपाधिकं त्वया विदितं तदहरमल्पमेव न तु परं भूमाख्यं तत्तु ते मीमांस्यमेवास्तीत्युक्तः शिष्य उपाधि परित्यज्यानुभवेन निश्चित्याऽऽह मन्ये विदितमित्येवं योज्यम् । अथ न्विति हेतुर्मीमां- सायाः । सुविदितरूपं कस्माद्दभ्रमन्यदेव तद्विदितादित्युक्तत्वात् । मन्ये विदितमिति शिष्यमीमांसानन्तरोक्तिरागमाचार्यानुभवलक्षणप्रत्ययत्रय- स्यैकविषयत्वेन संगत्यर्थम् ॥१॥ आचार्यात्मानुमवयोस्तुल्यत्वे हेतुमाह-मन्ये सुवेदेति । *अहेत्य- वधारणे नैव मन्ये सुवेद ब्रह्मेति । नैव तहि त्वया विदितं ब्रह्मेत्युक्त आह-नो न वेदेति वेद चेति । नाह मन्ये सुवेदेति विदितादन्यत्वमुक्तं * मूले नाहमित्यत्र नाहेतिपाठानुरोधेनेदम् । Army ·[२ द्वितीयःखण्ड:] केनोपनिषद्दीपिका। नो न वेदेति चाविदितादन्यत्वमुक्तं वेद चेति वेदेव । ननु विप्रतिषिद्धमिदं न सुवेद वेद चेति । एकस्मिन्विषये वेदनावेदनयोविरोधात् । नैष दोषः । विदिताविदितान्यत्वेन स्वप्रकाशावेदनपरत्वात् । फलव्याप्यत्वासंभ- वेऽपि चरमान्तःकरणवृत्तिव्याप्तत्वाङ्गीकारात् । आत्मप्रकाशे प्रकाशा- न्तरानपेक्षणात्। विषयाकारान्तःकरणवृत्तिप्रतिबिम्बितं चैतन्यं फलं घट इवाऽऽत्मप्रकाशे स्वप्रकाशत्वेन प्रतिबिम्बानपेक्षणात् । इदानीमात्मने(नो) ब्रह्मविद्याया दृढनिश्चयतां दर्शयन्गर्जति यो न इति नोऽस्माकं सब्रह्म चारिणां मध्ये य उक्तं तद्वचनं तत्त्वतो वेद स एव तद्ब्रह्म वेद. नान्यः। किं पुनस्तद्वचनमत आह–नो न वेदेति वेद चेति । अन्यदेवेत्यादि नोक्तं वस्त्वनुमानानुभवाभ्यां संयोज्य निश्चितं नो न वेदेति वेद चेत्यनेन वाक्येनाऽऽचार्यबुद्धिसंवादार्थं मन्दबुद्धिग्रहणव्यपोहाथं च मयोक्तं ब्रह्म। एतद्वाक्यमर्थतो यो वेद स एव ब्रह्म वेद नान्य इत्यर्थः॥२॥ आख्यायिकोपसंहारार्थं श्रुतिः स्वेन रूपेण समस्तसंवादनिर्वृचमर्थ- मवधारयति-यस्यामतमिति । यस्यामतमात्मतत्त्वनिश्चयफलावसाना- वबोधतया विविदिषा निवृत्ता तस्य मतं तेन ज्ञातम् । “मतिबुद्धिपूजा- र्थेभ्यश्च" इति क्तः। "क्तस्य च वर्तमाने" इति कर्तरि षष्ठी। विद्वदवि- दुषोर्यथोक्तौ पक्षाववधारयति-अविज्ञातमिति । अविज्ञातं विज्ञाता- द्विदितादन्यदेव ब्रह्म विजानतां सम्यग्दर्शिनाम् । विज्ञातं विदितं ब्रह्मा- विजानतामसम्यग्दर्शिनाम् । इन्द्रियमनोबुद्धयुपाधिष्वात्मदर्शिनां ब्रह्मो- पाधिविवेकानुपलम्भाबुद्धयुपाधिश्च विज्ञातत्वाद्विज्ञातं ब्रह्मेत्युपपद्यते भ्रान्तिः । न त्वत्यन्तमूढानामियं भ्रान्तिरतोऽसम्यग्दर्शनपूर्वपक्षत्वेनोप- न्यस्यते हेत्वर्थे वोत्तरार्धः ॥३॥ यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं तर्हि लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेषः प्राप्तोऽविज्ञातं विजानतामिति च परस्परविरुद्धम् । कथं च ब्रह्म सम्य- ग्विदितं भवतीत्येवमर्थमाह-प्रतिबाधेति । बोधं बोधं प्रति विदितं बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्यन्ते । यस्य सर्वे प्रत्यया विषयी भवन्ति स आत्मा सर्वबोधान्प्रतिबुध्यते सर्वप्रत्ययदर्शी चिच्छक्तिस्वरूपमात्र: प्रत्ययैरेव प्रत्ययेष्वविशिष्टतया लक्ष्यते *नान्यद्वारान्तरमात्मविज्ञानाय । अतः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया यदा विदितं ब्रह्म तदा तन्मतं तत्सम्यग्दर्शन- * अन्यदित्यधिकमिव भाति ।

·नारायणविरचिता-
[ ३ तृतीयःखण्डः ]
मित्यर्थः । यद्वा गुरूपदेशः प्रतिबोधस्तेन विदितं मतम् । अमृतत्वं हि
विन्दत इति हेतुवचनम् । विषयात्मविज्ञाने(नं?) हि मृत्युमारभत इत्यात्म-
विज्ञानममृतत्वनिमित्तमिति युक्तं हेतुवचनम् । कथमात्मविज्ञानेनामृतत्वं
विन्दतेऽत आह-आत्मनेति । स्वेन रूपेण विन्दते लमते वीर्य बलं
सामर्थ्यम् । धनसहायमन्त्रौषधितपोयोगकृतं वीर्य मृत्युं नाभिभवितुं
शक्नोति । अनित्यवस्तुकृतत्वात् । आत्मविद्याकृतं तु वीर्यमात्मनैव
विन्दते नान्येनेत्यतस्तदेव वीर्य मृत्युं शक्नोत्यभिभवितुम् । यत एव-
मात्मविद्याकृतं वीर्यमात्मनैव विन्दतेऽतो विद्ययाऽऽत्मविषयया विन्दतेऽ-
मृतम् । “नायमात्मा बलहीनेन लभ्यते(भ्यः)" इति श्रुतेः सामर्थ्य हेतु-
रमृतत्वे ॥४॥
कष्टा खलु संसारगतिरत इहैव चेद्यदि मनुष्योऽधिकृतः समर्थः सन्न-
वेदीदात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान् । अथ सत्यं परमार्थतत्त्वमस्त्य-
वाप्तं तस्य जन्म सफलमिति भावः । चेन्नावेदीन्महती विनष्टिमहान्वि-
नाशो जन्ममरणप्रबन्धविच्छेदलक्षणः स्यात् । ज्ञाते किं स्यादत आह-
भूतेषु भूतेषु चराचरेषु विचित्य पृथक्कृत्यैकमात्मतत्त्वमात्मभावेनोपलभ्य
धीरा धीमन्तो विवेकिनः प्रेत्य व्यावृत्यास्माल्लोकाच्छरीराद्यावृत्तममत्वा-
हंकाराः सन्तोऽमृता नित्यविज्ञानामृतत्वस्वभावा भवन्ति ॥५॥
इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
समाप्ता ब्रह्मविद्याऽत ऊर्ध्वमर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोच्यतेऽधिक.
यत्नाय । शमाद्यर्थो वाऽऽनायोऽभिमानशातनात् । व्यावृत्तबाह्यमिथ्या.
प्रत्ययग्राह्यत्वाद्ब्रह्मणः। नेदं यदिदमुपासते " इत्यपोदितत्वात्सगुण-
ब्रह्मोपासनार्थो वा । तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाध्यात्ममधिदैवं चोपासनं
विधातव्यमित्यर्थः । ब्रह्म, ईश्वरः को हन्यस्तृणं वज्रीकर्तुं क्षमः । ह,
ऐतिह्ये । देवासुरसङ्ग्रामे देवेभ्योऽर्थाय विजिग्येऽजैषीदसुरान् । ब्रह्मण
इच्छानिमित्तो देवानां विजयो बभूवेत्यर्थः । तस्येति । ब्रह्मणो
विजये ब्रह्मकर्तृके स्वोत्कर्षे सति यज्ञादिलोकस्थित्यपहारिष्वमुरेषु परा;
जितेषु देवा वृद्धिं पूजां वा प्राप्तवन्तः । त ऐक्षन्ताऽऽलोचितवन्तो
मिथ्याप्रत्ययत्वाद्धेयख्यापनार्थोऽयमानायः । किमालोचितवन्त ईश्वर-
निमित्ते विजये सति स्वसामर्थ्यनिमित्तोऽस्माकमेवायं विजयोऽस्माक-
मेवायं महिमेति सर्वकल्याणास्पडमीश्वरमात्मानमबुद्ध्वा पिण्डमात्रा
भिमानाः सन्तः ॥१॥

·[ ३ तृतीयःखण्डः]
केनोपनिषद्दीपिका।
तद्ब्रह्म ह किलैषां देवानाममिप्रायं मिथ्याहंकाररूपं विजज्ञौ ज्ञात-
वत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशातनेन तदनुजिघृक्षया तेभ्यो देवेभ्योऽ-
र्थाय तेषामेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्बभूव महेश्वरशक्तिमायोपात्ते-
नात्यन्ताद्भुतेन केनचिद्रूपेण प्रादुर्भूतं तकिलोपलभमाना अपि देवा
न व्यजानत न विज्ञातवन्तः किमिदं यदेतद्यक्षं पूज्यमिति यजेरौणा-
दिकः सः ॥२॥
ते तद्विज्ञानायाग्निमब्रुवन् । अभ्यद्रवच्छीघ्रं गतः । तमभ्यवदद्ब्रह्म ।
किम् । कोऽसीति । पृष्टेऽग्निर्वै जातवेदा वा इति नामद्वयेनाऽऽत्मानं
श्लाघयन्नग्निरबवीत् । एवमुक्तवन्तं ब्रह्मोवाच । तस्मिन्नेवं प्रसिद्धगुण-
नामवति त्वयि किं वीर्यं सामर्थ्य मिति । सोबवीदपीदमित्यादि । पृथि-
व्यामित्युपलक्षणमन्तरिक्षस्थस्यापि । तस्मा एवमभिमानवते ब्रह्म तृणं
निदधौ पुरः स्थापितवत् । एतत्तृणमानं ममाग्रतो दह न चेद्दग्धुं समर्थों
मुश्च सर्वत्र दग्धृत्वाभिमानमित्युक्तस्तत्तृणमुपप्रेयाय तृणसमीपं गतवा-
न्सर्वजवेन सर्वोत्साहकृतेन वेगेन गत्वा न शशाक नाशकद्दग्धुं सोऽग्नि-
स्तत एव तृणदाहाशक्तरेव बीडित्वा निववृते निवृत्तः सन्देवानवोचन्नै-
तदिति ॥३॥४॥५॥ ६ ॥
अथानन्तरं वायुमब्रुवन्नित्यादि पूर्ववत् । जमनादायुः।मातर्यन्त-
रिक्षे श्वयति वर्धत इति मातरिश्वा । आददीय गृह्णीयाम् । तृणनिधा-
नेऽयमभिप्रायः-अत्यन्तसंभावितयोरग्निमारुतयोस्तृणदहनादानाशक्त्या-
ऽऽत्मसंभावना शातिता भवेदिति । तस्मादिन्द्रातिरोदधे । तिरोधानेऽप्य-
भिप्राय इन्द्रोऽहमित्यधिकतमोऽभिमानो यस्य सोऽहमग्न्यादिभिः प्राप्त
वाचा संभाषणमात्रमप्यनेन न प्राप्तोऽस्मीत्यभिमानं कथं न नाम जह्या-
दिति । तदनुग्रहायैवान्तर्हितं बभूव । स शान्ताभिमान इन्द्रोऽत्यर्थ
ब्रह्म जिज्ञासुर्यस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मि-
नेवाऽऽकाशे तस्थौ किं तद्यक्षमिति ध्यायन्न निववृतेऽग्न्यादिवत् । तत
इन्द्रस्य यक्षे भक्तिं दृष्ट्वा विद्या प्रादुरासीत् । स स्त्रियमतिरूपिणी
विद्यामाजगाम रुद्रस्योमा हैमवती बहुशोभमानाऽभिप्रायबोधहेतुत्वा-
द्विद्यैव सा तां ह प्रसिद्धामुवाच किमिदं यक्षम् । इति वाक्यसमाप्तौ
॥७॥८॥९॥१०॥ ११ ॥१२॥
इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

·१० नारायणविरचिता [४ चतुर्थःखण्डः ] सा तं ब्रह्मेति हो वाच । सा हि नित्यमेवेश्वरेण सर्वज्ञेन सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्था । ब्रह्मण ईश्वरस्य वै विजये महीयध्वमीश्वरेण हि जिता असुरा यूयं तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विजये महिमानं प्राप्नुथ । एतदिति क्रियाविशेषणम् । युष्माकं तु मिथ्याभिमानोऽस्माकमेवायं विजय इति । ततस्तस्मादेवोमावाक्याद्वैव विदांचकार ब्रह्मतीन्द्रः । ततो हैवेत्यवधारणं ब्रह्मावबोधे स्वातन्त्र्यनिरासाय ॥१॥ तस्माद्वा इति । यस्मादग्निवाविन्द्रा ब्रह्मणा संवाददर्शनादिना सामीप्यमुपगतास्तस्मात्स्वैर्गुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्या. न्देवानतिशेरत इव । इवशब्दोऽवधारणे । अतिशेरत एते हि देवा यस्मादेनद्ब्रह्म नेदिष्ठमन्तिकतमं पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः । यथोक्तैब्रह्मणः संवादादिप्रकारैस्ते हि यस्माच्च हेतोरेतद्ब्रह्म प्रथमः प्रथमाः प्रधानभूताः सन्तो विदांचकार विदांचकुरेतद्ब्रह्मेति ॥२॥ यस्मादग्निवायू अपीन्द्रवाक्यादेव विदांचक्रतुः । इन्द्रेण ह्युमावाक्या- प्रथमं श्रुतं बल्ल । तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवातिशयेन शेत इवान्या- न्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श । यस्मात्स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेत्यु- तार्थम् ॥ ३॥ तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एष आदेश उपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनो- पमा स एष पदार्थ इत्यर्थः । किं तत् । यदेतत्प्रसिद्धं लोके विद्युतो व्या. तत्प्रत्ययार्थोऽविवक्षितो देवेभ्यो ब्रह्म तिरोभूतम् । अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्य व्यातद्वियोतितवदा इव विद्युतस्तेजः सकृद्विद्योतितवदि- वेत्यर्थः । इतिशब्द आदेशप्रतिनिर्देशार्थः । इत्ययमादेश इति । इच्छब्दः समुच्चयार्थः । अयं चापरस्तस्याऽऽदेशः । कः । न्यमीमिषत् । स्वार्थे णिच् । उपमार्थ एवाऽऽकारः । चक्षुषो विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इवेत्यर्थः । अथवोपमानद्वयेन ब्रह्मणो ज्ञानशक्तिक्रियाशक्ती क्रमेण दर्शिते इत्यधिदैवतं देवताविषयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम् ॥ ४ ॥ अथाध्यात्म प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते । यदेतद्ब्रह्म गच्छतीव च मन उपढौकत इव विषयी करोतीव चैष आदेशः। तप्ताय:पिण्डवन्म- नोवृत्तिमात्रस्य स्फुरणाविष्टत्वात् । अन्यथाऽऽकारमात्रस्य जडत्वेनैव भानानुपपत्तेः । साधकस्य विषयासक्तावपि ब्रह्मविस्मरणेऽयं हेतुरि- त्याह-अनेन च मनसो ब्रह्मगमनेनैतद्ब्रह्मोप स्वसमीप एव स्मरति ·[४ चतुर्थःखण्डः ] केनोपनिषद्दीपिका। ११ चिन्तयति न विस्मरत्यभीक्ष्णं निरन्तरम् । संकल्पः संकल्पयतीति संकल्पः संकल्पविकल्पौ मनोवृत्ती कुर्वन्नपि साधक एपोऽध्यात्ममुप- देशः । यद्वैषोऽभीक्ष्णं संकल्पो मनसो ब्रह्मविषय इत्युपदेशः । अधि. देवं विधुदुन्मेषणवद्रुतं प्रकाशर्मि ब्रह्माध्यात्मं च मनः प्रत्ययसम- कालाभिव्यक्तिधर्मीत्येष आदेशः । एवमादिश्यमानं हि ब्रह्म मन्दबुद्धि- गम्यं भवति । न हि निरुपाधिकमेव ब्रह्म मन्दबुद्धिभिराकलयितुं शक्यम् ॥५॥ तस्य नामाऽऽह-तद्ध तद्वनं नाम ब्रह्म । ततः किमत आह-तद्वन- मित्युपासितव्यमिति नानोपासनायायमुपदेशः । तस्य प्राणिजातस्य वनं संभजनीयं “ वन संभक्तौ " संभक्तिः सम्यक्सेवा । तद्गुणोपासनेन तदेव फलं भवतीत्याह-स य एतदेवमिति । वेदोपास्ते । अभिसंवा- ञ्छन्ति ह प्रार्थयन्त एव यथा ब्रह्म ॥ ६ ॥ एवमनुशिष्टः शिष्य आह-उपनिषदं भो इति । आचार्य आह- उक्तेति । का पुनः सेत्यत आह-बाह्मीमिति । ब्रह्मणः परमात्मन इयं ताम् । एतावत्येवेयमुपनिषदन्यनिरपेक्षाऽमृतत्वायोक्ता । इतिशब्दो विद्या- - समाप्तौ ॥७॥ उपनिषदं भो बहीतिप्रश्नसार्थकत्वायोक्ताया उपनिषदः प्राप्त्युपाय- भूतानि तपआदीनि विद्याङ्गरूपकेणाऽऽह-तस्या इति । कायेन्द्रियम- नसां समाधानं तपः । उपशमो दमः । अग्निहोत्रादि कर्म । इतिशब्द आद्यर्थे । अमानित्वमदम्भित्वमित्यादीन्यपि । प्रतिष्ठा पादौ पादावि- वास्या विद्यायास्तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठति ब्रह्मविद्या पयामिव पुरुषः । तपआदीनां विद्यासाधनत्वं श्वेताश्वतरमन्त्र उक्तम्- यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति। स्मृतौ च-"ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः" । इति । वेदाः साङ्गाश्चत्वारः सर्वाणि शिरःपाण्यादीन्यङ्गानि । सत्यममायि- ताऽकौटिल्यं च वाड्मनःकायानां तदायतनमाश्रयो विद्यायास्तपआदि. ध्वेव प्रतिष्ठात्वेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनातिशय- स्वप्रदर्शनार्थम् ।

·१२ नारायणविरचिता केनोपनिषद्दीपिका। [४ चतुर्थःखण्डः ] अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्रात्तु सत्यमेकं विशिष्यते" इति स्मृतेः॥८॥ अमृतत्वं हि विन्दत इत्युक्तमपि ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयति-यो वा इति । एतां केनेषितमित्याद्यां ब्रह्म ह देवेभ्य इत्यादिना स्तुताम् । पाप्मानमविद्याकामकर्मलक्षणं संसारबीजम् । अनन्तेऽपर्यन्ते स्वर्गे लोके सुखात्मनि ब्रह्मणि ज्येये ज्यायसि सर्वमहत्तरे । स्व आत्मनि प्रतितिष्ठति न पुनः पुनः संसारमापद्यते। द्विरुक्तिः समाप्त्यर्था ॥९॥ इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ नारायणेन रचिता फरोक्त्युपजीविना । अस्पष्टपदवाक्यानां केनेषितप्रदीपिका ॥१॥ समाप्तेयं नारायणकृता तलवकारोपनिषदपरपर्याय. केनोपनिषद्दीपिका ॥