·१९७२ मन्प्रमाप्य-पददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। रुपमेधो यज्ञः प्रजापतिः लोककालाग्न्यादिवपुः पुरुषोत्पत्ति- स्थितिसंहृतीनां हेतुः स्वर्गापवर्गश्चर्यमोक्षदो भानकर्मसमुञ्चपका- रिणम् शरीरं यज्ञो वा अस्यात्मा भवत्तीति श्रुतिः । सइस शीर्पा पुरुष इत्यनुवाकेन पोडशनानुष्टुभेन विष्वन्त्येन ब्रह्मणे ब्राह्मणमित्याद्यवयाभूतपुरुपद्वारेणावयवी स्तूयते । इदानी स्तुत्यथै निर्वचनद्वारेण ढयितुमाह । अथ यस्मात्पुरुष- मेघो नाममे लोकाः पूरयमेव पुरुपो योऽयं पवते सोऽस्यां पुरि शेते तस्मात्पुरुषः । तस्य पदेषु लोकेषन्नं सदस्यानं मेधस्तदस्यैतदन्ने मेघस्तस्मात्पुरुषमेषः । पुरुष- सुत्तस्य नारायण ऋषिः पुरुपो देवतानुष्टुप्छन्दः अन्पा वि. टुप् मोक्षे विनियोगः अस्य भाप्यं शौनको नाम ऋपिर- फारीत् । प्रथम विच्छेदः क्रियाकारकसंबन्धः समास: प्री- थार्थव्याख्येति समेतजनकाय मोक्षार्थ कथयामासनि सह- सशीर्षा पुरुषः । सहसाक्षः सहसपात् सः भूमिम् सर्वतः स्मृत्वा अति अतिष्ठत् दशाङ्गुलम् । सः पुरुषः नारायणारूप: सर्वतः भुवनकोशस्य भूमि स्मृत्वा व्याप्य दशाङ्गुलम् अत्य- नेन्द्रियोपलक्षणार्थम् सहनपात् संख्यासुपूर्वस्येत्यन्तलोपः । अत्रापि पादग्रहणं कर्मेन्द्रियोपलक्षकं सोऽयं भूमिम् आधारोपलक्षफी भूमि शब्दः त्रिलोकं सर्वतः तिर्थगर्घमघय स्पृरया स्पृणोतियाप्तिक- मी । प्याप्य भूमिश केचित् पञ्चाना भूनानामुपलक्षक प्रर्णयन्ति दशाङ्गुलम् अत्यतिष्ठत् अतिमाम्य स्थितः नामेयरम्य दशाङ्गुलं चा. तिकम्य ब्रह्मणः सन शाश्यतम् उक्तं च कतम भात्मेत्युपक्रम्य योऽयं विज्ञानमयः माणेषु यन्तज्योतिरिति अथ नियम्यते सत्र दि सोनामा इति विज्ञानात्मनो हदयावस्थानं कर्म- पलोपभोगार्थमन्तर्यामिनः स्थितिनियन्तायन उक्तं च हा सुपर्णा सयुजा सपाया सामान वृक्ष परिपस्वजाते तयोरल्या पिप्पलं स्वा- स्यनइनन् योऽभिचाफशातीति ॥ १॥ आरभ्य ·एकत्रिंशोऽध्यायः ।३१। कण्डिका ।। - १५७३ प्रहा तिष्ठत् । दश च तानि अकुलानि दशाङ्गुलानीन्द्रियाणि । केचिदन्यथा रोचयन्ति दशाङ्गुलप्रमाणं हृदयावस्थानम् । अ. परे तु नासिकाग्रन्दशाहुलमिति किम्भूतोसी सहस्रशीप । अनेकपर्यायः सहस्रशन्दः अनेकानि शिरांसि यस्य स स. इस्रशीपी पुरुषः । सहस्राक्षः । सहस्राण्यक्षीणि नेत्राणि यस्यासौ सहस्राक्षः सहस्रपात् पादानामङ्गानां सहस्राणि यस्य स सहस्रपात् । एतद्गुणः पुरुपः तद् व्याप्य अतिक्रम्य स्थित इति ॥ १॥ रमाकान्तं गिरं नत्या हेरम्य शिवमम्यिकाम् । एकत्रिंशेऽधुनाध्याये घेददीपो चितन्यते ॥ कात्या० ( २१, १, ११ ) नियुत्तान् प्रमामिष्टौति दो- एयदनुषाकेन सहनशिित । अस्यार्थः । नियुक्तान् प्रा. हाणमित्यादिपशुन् सहनशीपैत्यनुवाकेन पोडशर्चेन स्तौति होतृवदिति त्रिः प्रथमाम् निरुत्तमामित्याधुक्कमकारणेत्यर्थः । फा० (२१, १,१७-१८ ) धातव्यन्ते समारोह्यात्मनग्नी सूर्यमु- पस्थायाद्यः सम्भृत इत्यनुवाकेनानपेक्षमाणोपरण्यं गत्वा न प्रत्य- याद मामे वाधिवत्सनरण्योः धातवी उदवसानीयेष्टिः तदन्ते भयं ते योनिरित्यग्नी आत्मनि समारोह्य तदुप्माणमास्ये प्रवेश्या- यः सम्भृत इति पदृयेनानुवाकन सूर्यमुपस्थाय पश्चावपश्यन् धनं गत्वा प्रामं नागच्छेत् यानप्रस्थो भवेदित्यर्थः । यद्वा ग्रामे प. स्तुमिच्छन् भरण्योरनी समारोप्यापस्थानानन्तरं प्रामे गत्या यशान् कुर्यादिति सूत्रार्थः। अथ मन्त्रार्थः । नारायणपुरुषरष्टा जगद्वीजपुरुषदेवस्याः पोरश ऋचः पञ्चशानुष्टुभः पोडशी प्रि- टुप् । ग्रह्मणे ब्राह्मणमित्याचाः पुरुषमेधरूपस्य परमात्मनोऽवयवाः पूर्वाध्यायान्ते प्रोक्तास्तेपामयययी पुरुषोऽध स्तूयते । अव्यक्तमह- दादिविलक्षणश्चेतनो यः पुरुषः पुरुषान्न परं किश्चिदित्यादिश्रुति' प्रसिद्धः सर्वप्राणिसमष्टिरूपो ब्रह्माण्डदेहो घिराजाख्योऽस्ति। कीटश सहनशी सहनशब्दो यहुत्ययाची । संख्यावाचकाचे सहस्राक्ष इति विरोध: स्यात् ने सहस्रव्येन ' भाव्यम् । ततः ·। १४७४ मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। सहस्रमसंख्यानि शीर्षाणि शिरांसि यस्य सः शीश्छन्दसीति (पा०६,१, ६०) शिरशम्दस्य शीर्पनादेश: शिरोग्रहणं सर्वाव- यवोपलक्षणम् । यानि सर्वप्राणिनां शिरसि तानि सर्वाणि तहेदान्तःपातित्वात् तस्यैपेति सहस्रर्पित्वम् एषमप्रेऽपि । सहस्राक्षः सहस्रमक्षीणि यस्य सः अक्षिग्रहणं सर्वशानेन्द्रियोपल- क्षकम् । सहस्रपात् सहस्रं पादा यस्य संख्यासुपूर्वस्येति (पा० ५, ४, १४० ) पादस्यान्त्यलोपः पादग्रहणं कर्मेन्द्रियापलक्षणम् । सः पुरुषो भूमिं ब्रह्माण्डलोकरूपा सर्वतः तिर्यक् अर्चमधश्च स्मृत्वा व्याप्य स्पतिव्याप्तिकर्मा यद्वा भूमिशन्दो भूतोपलक्षका पञ्च भूतानि व्याप्य दशाङ्गुलपरीिमतं देशमभ्यतिष्ठत् अतिक्रम्या- पस्थितः । दशाङ्गुलमित्युपलक्षणम् ब्रह्माण्डाद्वहिरपि सर्वतो व्या- प्यापस्थित इत्यर्थः यद्वा नाभेः सकाशादशाङ्गुलमातक्रम्य हदि स्थितः नाभित इति कुतो लभ्यते फतम आत्मेत्युपक्रम्य सोऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु हृद्यन्तज्योतिरिति श्रुतेः विज्ञानात्मनो हृधव- स्थानं कर्मफलोपभोगाय अन्तयामिणो नियन्तृत्वेन तदुक्कम् (मु- ण्ड० ३, १, १.) द्वा सुपर्णा संयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्व- जाते तयोरल्या. पिप्पलं स्वाद्वत्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति इति । स पुरुषोऽत्र देवता । तथा च श्रुतिः (१३, ६, २,१) इमे चै लो. फाः पूरयमेव पूरुपो योऽयं पवते सोऽस्यां पुरि शेते तस्मात् पु. रूप इति ॥१॥ पुरुष एवेद सर्य यद् भूतं यचं भाव्यम् । उता. मृतत्वस्येशानो यन्ननातिरोहति ॥२॥ (१) पुरुष एव । इदम् सर्वम् यत् भूतम् यत् च (१) अत्र घाराणसी० लि० पु० समतोऽयं पाठमामा मुम्बईमु.पु० नास्ति तद्यथा । पुरुष पय यत् परांमागकालसम्पद्धं स्थावरं जाम तत् पुरुष एवेत्यवधार्यते । यत् भूतमुत्पमम् भतिकान्तं यश्च भाव्यं भविष्यत् । तत्सर्व पुरुष एवं तदुक्तं सर्प स्खल्विदं ब्रह्म तजला- निति शान्त उपासीतति । ताई परिणामीत्याराग्वाह उतामृतत्व. . .

·एकत्रिशोयायः1 ३१ । कण्टिका ।।
१४७५
।
.
भाव्यम् । उत अमृतत्वस्य ईशानः यत् अन्नन अतिरोहति ।
स एव पुरुषः पूर्वपर्यायविशेपित एक्शब्दो नान्यः । इदं वर्त.
मानकं सर्व यच भूतमतीतम् यच्च भाव्यम्भविष्यत् तस्य का-
लत्रयस्य ईशानः । न केवलङ्कालत्रयस्य ईशानः । उत अमृत-
त्वस्यापि मोक्षस्यापि । उतशब्दोऽपिशब्दार्थे कस्मात्कारणात् ।
यत् अन्नेन अमृतेन अतिरोहति अतिरोधं करोति । सर्वस्येश्वर
इति ।। २॥
यत् इदं वर्तमानं जगत् तत्सर्वं पुरुष एव यत् भूतमतीतं जगत्
यच्च भाव्यं भविष्यं जगत् तदापि पुरुष एवं यथास्मिन् कल्पे वर्त-
मानाः प्राणिदेहाः सर्वेऽपि विराट्पुरुषस्थावयवाः तथैवातीतागामिः
नोरपि कल्पयोद्रष्टव्यमिति भावः । उतापि च अमृतत्वस्य देवत्वस्प
ईशानः स्वामी स पुरुषः यत् यस्मात् अग्नेन प्राणिनां भोग्यनाभेन
फलेन निमित्तभूतेनातिरोहति स्वीयां कारणावस्थामतिक्रम्य परि-
घश्यमानां जगदवस्थां नामोति तस्मात् पुरुप एप । प्राणिनां कर्म-
फलभोगाय जगदवस्थास्वीकारावं तस्य यस्तुत्यमित्यर्थः । यहा
सर्वे पुरुषश्चेचाहिं परिणामीत्याशझ्याह अमृतत्वस्यामरणधर्मस्ये-
शानः मुक्तेरीशः यो हि मोक्षेश्वरो नासो नियत इत्यर्थः किश्च यत्
जीवजातमनेनातिरोहति उत्पद्यते सर्वस्य शानः । ब्रह्मादिस्तम्य:
पर्यन्तो भूतमाम उक्तः तस्याग्नेनैव स्थितेः इतः प्रदानाधिषा उप-
जीयन्तीति श्रुतेः ॥२॥
एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुपः । पादो-
ऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ ३ ॥
स्येति । अपि च अमृतत्वस्य अमरणधर्मस्य ईशानः ईश्वर मुक्ते-
रीशो मोक्षद इत्यर्थः । यो दि मोक्षेश्वरो नासी स्वयं नियत इति
भावः । यदन्नेनातिरोहति । यश अग्नेन अतिरोहति प्ररोहति उ.
स्पति स्थिति च मामोति। तस्य सर्यस्य स एघेश्वर इत्यर्थः ।
ब्रह्मादिस्तम्यपर्यन्तो भूतग्राम इह गृह्यते । तस्य धन्नतः स्थितिः ।
इतः प्रदानाद्धि देया उपजीवन्तीति श्रुतिः ॥२॥

·मन्त्रभाष्य-घेदीपसदिता शुक्लयजुःसंहिता ।
(१)एतावानस्य । एतावान् अस्य महिमा अतः ज्यायांश्च पुरु-
पः। पादः अस्य विश्वाभूतानि त्रिपात् अस्य अमृतन्दिवि । अ-
स्य पुरुषस्य पूर्वोक्तविशेषणविशेपितस्य एतावान् महिमा । एत.
देव महत्त्वमस्य अतः कारणात् ज्यायांश्च पुरुषः महानित्यर्थः ।
फरमान्महत्त्वमायातम् यस्मात्पादः एकोऽशः अस्य पुरुषस्य ।
विश्वा भूतानि विश्वानि चतुर्दशभुवनसमूहे यानि चतुर्दा भूतानि
तान्येकोऽदाः । त्रिपात्पुनः प्रयोऽशाः अस्य पुरुषस्य अमृतम्
ऋग्यजुः सामलक्षणम् आदित्यलक्षणं वा दिवि धोतते इति ॥३॥
अतीतानागतवर्तमानकालसम्बद्ध जगद्यावदस्ति पतावान्
सर्वोऽपि अस्य पुरुषस्य महिमा स्वकीयसामर्थ्यविशेपो विभूतिः न
तु धास्तवं स्वरूपम पास्तवपुरुषस्तु अतः अस्मान् महिनो जगजा-
लात् ज्यायान् च अतिशयेनाधिकः । एतदुभयं स्पष्टीक्रियते अस्य
पुरुषस्य विश्वा सर्वाणि भूतानि कालत्रयवर्तीनि माणिजातानि पां-
(१)भत्र पाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुख्पु०
नास्ति तद्यथा । एतावानस्य । यदिदमतीतानागतवर्तमानकालस-
म्बद्धं प्राणिजातम् एतावानस्य पुरुषस्य महिमा विभूतिः प्रभाषः
एप्पय शक्तिः इति पर्यायाः । दीपस्य प्रभेव भतो महिम्नो जगजा.
लात्पुरुषः ज्यायान् महत्ता एवं सामान्यत उखा विशेषतो दर्श-
पति । विश्वानि भूतानि मतीतानागतवर्तमानमाजि अस्य पादः।
अस्य पुरुषस्य त्रिपात् । अमृतं दिषि धोतते ऋग्यजुःसामभिः
त्रिपात् । यद्वा अउम इत्योङ्कारमात्रात्रयं व्याहतयस्तिस्रः गायध्यः
पादासयो घा अस्येति त्रिपात्। आदित्यः । यदुतम् ।
माचं यदक्षरं ब्रह्म प्रयी यस्मिन् प्रतिष्ठिता।
सगुह्योऽन्यनिवृद्धदो यस्तं द स वेदपिदिति ॥
यद्वा यद् योगिभिरास्मत्वेन ध्येयं तदेतद्ग्राक्षापूर्वमननपरमन-
स्तरमधाधमयमात्मा ग्रह्मविज्ञानमानन्दं प्रोत्येवमादिभिः शम्दै। म.
तिपादितं ततिपादियुक्तम् । घेत गुणाः सत्यसकल्पादयस्ते दि-
घीत्युत्ताम् ॥ ३॥

·एकत्रिंशोभ्यायः । ३१ । कण्डिका । ४!
दश्चतुर्थाशः अस्य पुरुषस्यायशिएं त्रिपात् स्वरूपम् अमृतं विनाश-
रहितम् तत् दिवि घोतनात्मके स्वमकाशे स्वरूपेऽवतिष्ठत इति
शेपः। यद्यपि सत्यं शानमनन्तं ब्रह्मत्याम्नातस्य परमाणः इयत्तापा
भायात् पादचतुष्टयं निरूपयितुमशक्यम् तथापि जगदिदं ब्रह्मा
पापेक्षयाल्पमिति विवक्षितत्वात् पादत्वोपन्यासः ॥३॥
त्रिपादूर्ध्व उत् पुरुपा पादोऽस्यहाभवत् पुनः ।
ततो विष्वङ् व्युक्रामत् साशनानशने अभि ॥४॥
(१)त्रिपालः त्रिपात् अर्ध्वः उत् ऐव पुरुषः पादः अस्य
इह अभवत् पुनः । ततः विष्वङ् वि अक्रामत् साशनानशने
अभि । यस्मादयं पुरुषः त्रिपाच त्र्यंशभूतः ऊर्ध्वः उपरिष्टा
उदैव देदीप्यमानस्तिष्ठति । अस्य च पुरुषस्य पादः एकोशः
इह त्रैलोक्ये चीजभूतचतुर्पु भूतेषु अभूत् । ततः तस्मात्कारणात्
विष्वद् भुवनकोशं व्यकामत् उत्पन्नमित्यर्थः तस्मादेव पुरुषा-
छ । साशनानशने अभि साशनं स्वर्गम् अनशनं मोक्षम् सर्व
जगत्स्वर्ग प्रति मोक्षम्पति च तस्मादेवोत्पन्नमित्यर्थः ॥४॥
योऽयं नियात् पुरुषः संसारस्पर्शरहितबलरुपा भयमूर्यः उदैत्
अस्मादशानकार्यात संसारायहिभूतोऽत्रत्यगुणदोषैरस्पृष्टः उत्क-
पेण स्थितवान् । तस्यास्य पादो लेशो जगढूपः इह मायायां पुनः
(१) अत्र वाराणसीलि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु.
नास्ति । तद्यथा | त्रिपार्श्वः । इदानी परमात्मनो निश्वासप्रश्वा-
समतायुपसंहारसायुच्यते । प्रयः सर्गस्थितिप्रलयक्षणः । पादा
यस्य त्रिपात् पुरुषः ऊर्व उदैत् । उदगच्छत् संहारकाले इति शेपः
स्थूलानि सूक्मेषु प्रविलाप्य सूक्ष्माणि सूक्ष्मतरेषु एवमात्मा प्रति-
ष्ठितो भवति ततः अस्य पुरुषस्य पादःपुनः इह अभवत् सर्गकाले
इति शेषः । पुनर्ग्रहणमावृत्तीनामानन्त्यं गमयति । ततः पादात् वि.
पर बहुरूपः साशनानशने प्राणिजाते अभिसन्मुखं प्यमामत
पिविधं फ्रान्तवान् ॥ ४ ॥

·मन्त्रभाग्य-वेददीपसहिता शुक्लपनुःसंहिता। अभवत् सृष्टिसंहाराभ्यां पुनः पुनरागच्छति । सर्वस्य जगतः परमा- स्मलेशत्वं भगवताप्युक्तम् (भग १०, ४२) विष्टभ्याहमिदं कृतम- मेकांशेन स्थितो जगदिति । ततो मायायामागत्यानन्तरं विष्वङ् पिपु सर्वप्राञ्चतीति विपद् देवतिय॑गादिरूपेण विविधः सन् व्य- फ्रामत् व्याप्तवान् किं कृत्वा साशनानशने अभि अभिलक्ष्य अशनेन सह वर्तमानं साशनम् अशनादिव्यवहारोपेतं चेतनप्राणिजातम् अनशनं तद्रहितमचेतनं गिरिनद्यादिकम् ते अभिलक्ष्य स्वयमेव वि. विधो भूत्वा व्याप्तवानित्यर्थः ॥ ४॥ ततो पिराडंजापत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद् भूमिमयों पुरः ॥ ५ ॥ (१)ततो विराट् । ततः विराद अजायत विराजः अ. धिपूरुपः । स जातः अतिरिच्यत पश्चात् भूमिम् अथो पुरः । तस्मादेव पुरुषात् विश्वोत्पत्तिः । तत्र पूर्व विराद् अनायत वि- राजः अधिपूरुषः प्रधानन्तेजः । स क्षेत्रज्ञः ब्रह्मा सृष्टिक जातः सन् अतिरिच्यते सोऽभितः । पश्चात् अस्मात् क्षेत्रज्ञान ब्रह्मणः भूमिः पृथिव्यादौ जाता उत्पन्ना इति अयोऽनन्तरम् । पुरः शरीराणि पुराणि चतुर्विधानि भूतानि अजायन्त .! पुरा- दीन तेनैवोत्पादितानि एवमेकोंऽशः तेनैव सर्व विश्वमुत्पादि- तमिति ॥५॥ (१) अन धाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु० पु. नास्ति तद्यथा । ततो विराट् । राष्टिक्रमपरेयं काण्डिका तत इति हिरण्यगर्भनिर्देशः। तस्माद्धिरण्यगर्भात् विराजः सकाशात् पुरुषो मनुरजायत । स च मनुर्जातः सन् भूमि पश्चात् अत्यरिच्यत भूमेः सकाशादतिरिको भूतः । भूमिशब्दः पञ्चभूतोपलक्षणः। हिरण्य.. गोऽप्येकाकी विराऽप्येकाकी मनुरप्येकाकी। तस्यापत्यानि यह म्येतदभिप्रायमेतत् । अयो पुरः भयो भत्र भविष्यत्कालभावियों यंशेभ्यः भायरिच्यतेस्पनुपरः ५॥

·एकत्रिंशोऽध्यायः । ३१ । कण्डिका । ६ ।
१४७९
विष्य व्यकामदिति यदुकम् तदेवं प्रपञ्चयते । ततः तस्मादादि.
पुरुषात् विराट् ब्रह्माण्डदेहोऽजायत जातः विविध राजन्ते घ-
स्तून्यति विराट् । विराजः अधि विराटदेहस्योपरि तमेव दे-
हमधिकरणं छत्वा पुरुषः तदेहाभिमानी एक एव पुमानजायत
सर्ववेदान्तवेधः परमारमा स्थमायया विराडदेहं ब्रह्माण्डरूपं सु.
ट्रा तत्र जीयरूपेण प्रविश्य ब्रह्माण्डाभिमानी देवतास्मा जीयोग्भ-
धदित्यर्थः । एतचाणोत्तरतापनीये (नृसिंहताप० २, ९) स्प:
एमुक्तम । म पा एप भूतानीन्द्रियाणि विराज देवताः कोशांध
सष्ट्वात्र प्रविष्ट इच विहरतीति । किञ्च स जातो विराटपुरुषोऽ.
त्यरिच्यत अतिरिक्तो देवतिय॑मनुष्यादिरूपोऽभूत् पश्चाहेवा-
दिजीवभावाचे भूमि ससर्जेति शेपा । अथो भूमिस्टेरनन्तरं
तेषां जीवानां पुरः ससर्ज पूय॑न्ते सप्तमिर्धातुभिरिति पुरः शरी-
राणि ॥ ५॥
- तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृपदाज्यम् ।
पुस्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याच ये ॥६॥
(१) तस्माद्यज्ञात् । तस्मात् यज्ञात् सर्वहुतः समृतम्
पृपदाज्यम् पशून्ताश्चक्रे वायव्यान् आरण्याः च ये । यथा
अग्निष्टोमाख्यात् तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । संभृतं पृपदाज्यम् तेन
चायन्यान् पशुन् आरण्या ग्राम्याच ये तान् कृतवन्तः ।
(१)भत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपु०
नास्ति । तद्यथा । अत्र याहून्यपत्यानि व्याख्यातदयानि विद्यन्ते अन्य.
घिस्तरातु नोच्यन्ते तस्माद यशात् इदानी देशकालकत्साधन.
फलप्रपशोऽस्यैव यास्य सर्गादावुच्यते तस्मात्पुरुषमेधाण्याद्यशात्
सर्बहुतः सर्वमस्मिन् हूयते इति सर्वहुन् यहस्तथासूतं हि तस्य
हविः संभूतं पृपदां तस्मात्पुरुषमेघाल्यात् यशात् संभूतम् उद्धृनं
पदाज्यं यदुधृतं पशून चक्र घायव्यान तान् पशुन् चक्रे कृतवान्
तान् कान् ये मारण्या प्राध्याश्च यतस्ते गृपदाज्या उत्पन्ना अतस्ते-
भ्यः क्षीरादि भवति ॥६॥

·चक्रे ॥६॥ १४८० मात्रभाष्य-वेदीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। एवमात्मयज्ञात् । सर्वहुतात्पूरिता उत्पन्न योगिनः सर्वान् पशून् सर्वाणि भूतजातानि करतलवत्पश्यन्ति । पश्यन्ति फिल ज्ञानतेजसा भूतजातानि ॥ ६ ॥ सर्वे हूयते यस्मिन् स सर्वहुन् तस्मात पुरुषमेधाख्यात् यक्षा- स् पृपदाज्यं दधिमिश्रमाज्यं सम्भृतम् सम्पादितम् भ्याज्यादि- भोग्यजातं सम्पादितमित्यर्थः पुरुषेणेति शेषः । तथा स पुरुषः थायव्यान् घायुदेवतान् तान् प्रसिद्धान् पशून् चके उत्पादितवान् अन्तरिक्षदेवत्याः खलु वै पशव इति श्रुतेः अन्तरिक्षस्य च पायुदेवत्यत्वात् पशूनां वायुदेवत्वम् । तान् कान् ये चारण्याः अरण्ये भवाः हरिणादयः,ये च ग्रामभवा गवारवादयस्तान् पशून् तस्माद् यज्ञात् संघहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे। छन्दासि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत ॥७॥ (१) तस्माद्यज्ञात् । तस्मात् यज्ञात्सर्वहुतः ऋचः सा- मानि जज्ञिरे । छन्दांसि जझिरे तस्मात्यजुः तस्मात् अजायत तस्मादेव यज्ञात्सर्वहुतः प्रचालिताद् यथा ऋचः सामानि यपि च देवा उत्पादयन्ति छन्दांसि च । एवमात्मयझे मणवेन,दीपिते स्वयमेव ज्ञानादाधिष्ठितानि भवन्ति । एवं येन परमात्मनि ज्ञायते सर्वे नग्धाः सर्व वाङ्मयं मातम्भ- वतीति ॥ ७॥ सर्वहुतः तस्माद्यशात् ऋचः सामानि च जशिरे उत्पभानि । (१) अत्र धाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुष्पु० नास्ति । तद्यथा । तस्माद्यज्ञात् । सर्वहुतस्तमाद्यशात् ऋचः सामा- निच जहिरे तस्मात् पुरुषमेधात् छन्दांसि गायत्र्यादीनि जक्षिरे जातानि तस्माद् यजुः अजायत नहि ऋग्यजुः सामभिः छन्दोमिय विना यज्ञाः सिध्यन्ति ॥७॥ .

·१४८१ एफत्रिंशोऽध्यायः 1 ३१ । कण्डिका । १। छन्दांसि गायच्यादीनि जमिरे तस्माद्यजुरप्यजायत । भाग्यजुःसाम- मिदछन्दोभिश्च विना न सिध्यन्ति ॥ ७॥ तस्मादश्या अजायन्त ये के चोभयादतः । गाय ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माजाता अंजापर्यः ॥ ८ ॥ (१) तस्माद्यज्ञात् अश्वाः अजायन्त उत्पन्ना तथा ये के चाश्वातिरिक्ता गर्दभादयोऽश्वतराश्च उभयादतः उभयोभी- गयोर्दन्ता येषां ते उभयदतः छान्दसं दीर्घम् ऊ धोभागयो- दन्तयुक्ताः सन्ति तेऽप्यजायन्त । तथा इ स्फुट तस्माघमात् गायः च जज्ञिरे । किञ्च • तस्मायज्ञात् अजावयः अजाः अवयश्च जाताः । न हि पशुभिाना यज्ञः सिध्येत् ॥ ८॥ तस्माद यशात् अश्वा अजायन्त उत्पन्नाः तथा ये के चा. श्यातिरिक्ता गर्दभादयोऽश्चतराध उगयादतः उभयोभीगोदन्ता येषां ते उभपदतः छान्दसं दीर्घम् अधिोभागयोदन्तयुक्ताः सन्ति तेऽयजायन्त । तथा ६ स्फुटं तस्मात् यशात् गायः च जगिरे। किञ्च तस्मात् यशात अजाययः अजाः अवयश्च जाताः । न हि पशुभिर्विना यमः सिध्येत् ॥८॥ तं यज्ञं घर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या अपयश्च ये ॥ ९ ॥ (२) तं यज्ञम् । तं यज्ञ चर्हिपि । मौसन् पुरुपं जातम् (१) अत्र वाराणसी० लि.पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु० पु० नास्ति। तद्यथा । तस्मादश्वाः। तस्मात् पुरुपमेधात् अश्याः अजायन्त इत्यादरार्थम् । ये के च उभयादतः । उभयदन्तयुक्ता इत्यनेनैव प्रह णात् । ह स्फुटं गावस्तस्माजज्ञिरे अजा अवयश्च तस्मात् जाताः नदि पशुभिर्थिना यशः सिध्यति सृष्टिः सयज्ञो ह्यसाचिति ॥ ८॥ (२)अध धाराणसी०लि.पु. संमतोऽयं पाठकमःमुन्यईमुपुण्ना० तद्यथातं यशम्। यक्षसाधने यशशब्दतं यज्ञसाधनभूतं पुरुपं याहिपि ·દર मन्त्रभाग्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। अग्रतः । तेन । देवाः अयजन्त साध्याः । ऋपयश्च । ये ॥ यथेन्द्रेण तन यते अमिष्टोमाख्ये बर्हिपा प्रोक्षितः पुरुपो जातः । तद्वदात्मयज्ञे वाहपा प्राणायामेन दीपितेन तस्मिन्पुरुषो जातः ज्ञानमुत्पद्यते दिव्यम् । अग्रतः प्रथमतः । तेन देवा इन्द्रादयः साध्याश्च ऋपयश्च यथा अयजन्त । तथा देवा योगिनः कपि लादयश्च साध्याचापरे ऋषयः । ऋपयश्चान्ये तेनैव प्रणवाधिष्ठि- तेन पुरुपेणात्मयज्ञं कृतवन्त इति ॥ ९ ॥ यज्ञसाधने यज्ञशब्दः यज्ञं यझसाधनभूतं तं पुरुपं पशुत्यमा- भाव्य यूपे घई यहिपि मानसे यज्ञे प्रौक्षन् मोक्षितवन्तः प्रोक्षणा दिभिः संस्कारैः संस्कृतवन्तः। कीरशम् अग्रतः सप्टेः पूर्व जातं पुरु- परवेनोत्पन्नम् एतच मागेवोक्तम् तस्माद्विराडजायत विराजो अधि पुरुष इति । तेन पुरुषरूपेण पशुना देवा अयजन्त मानसयागं नि. प्पादितवन्तः। के ते देवा इत्यत्राह ये साध्याः सृष्टिसाधनयोग्यार प्रजापतिप्रभृतयः ये च तदनुकूला काश्यः मन्त्रद्रधारः ते सर्वेऽप्य- यजन्त ॥९॥ यत् पुरुष व्यदधुः कतिधा व्यंकल्पयन् । मुखं कि- मस्यासीत् किं पाहू किमूरू पादा उच्यते ॥ १० ॥ (१) यत्पुरुषम् । यत्पुरुषम् व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । - अवस्थितम्। अग्रतो जातम् । एवंविधं प्रोक्षन् प्रोक्षणादिभिः संस्का- * संस्कृतवन्तः तत्र श्रुतिः " यान्य सान् सतपुरुषानेक पुरुषमकुर्व- न स प्रजाप वत् स प्रजा भएजत प्रजाः सृष्ट्वोर्ध्व उद्का मत् स एतं लोकमगच्छत् यत्रैय एतं नयति नो ह तन्यि पतस्माद- प्र यशिय आसतं देवा यनव यष्टुमाथ्रियन्त तस्मादेतदपिणाभ्य नुकं यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा" इति । देवाः साध्याः ये प्रारयो मरी- चिप्रभृतयश्च तेन पुरुपेण अयजन्त ॥ ९ ॥ (१)अप्र पाराणसी लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु० पु. नास्ति । तद्यथा । यत्पुरुपं व्यदधुः विहितयन्तः उपस्थिताः कालाः

·एकत्रिंशोऽध्यायः 1 ३१1 कण्डिका । ११ ।
१४८३
मुखं किम् अस्य आसीत् कि बाहू किमूरू पादौ उच्यते ॥
यत्पुरुपम् देवा इन्द्रादयः तस्मिन् यज्ञे व्यदधुः कृतवन्तो यथा-
तद्वत् योगिनः आत्मयशे पुरुपं ज्ञानम् यत् ज्ञानान्तं तत्कृत-
वन्तः । कतिप्रकारं विकल्पितवन्तः । तस्यैवंविधस्य फि मुखम्
को वाहू को ऊरू पादौ उच्यते उच्यतामित्यर्थः । ब्राह्मण-
क्षत्रियवैश्यशूद्राः स्थिता इत्यर्थः ॥१०॥
प्रश्नोतररूपेण प्रामणादिसृष्टिं वक्तुं ब्रह्मवादिना प्रश्ना उच्य.
न्ते । प्रजापतेः प्राणरूपा देवा यत् यदा पुरपं व्यदधुः कालेनोदपा.
पयन् तदा कतिधा कतिभिः प्रकारेव्यकल्पयन् विविध कल्पितवन्तः
अस्य पुरापस्प मुखं किमासीत् किं वाह ऊरू चास्ताम् किञ्च पादौ
उच्यते पादावपि किमास्तामित्यर्थः ॥ १० ॥
प्रात्मणोऽस्य मुखमासीद् याह राजन्यः कृतः
ऊरू तदस्य पदैश्यः पद्भ्या शूद्रो अजायत॥११॥
(१)वाह्मणोऽस्य । बामणः अस्य मुखम् आसीत् वाह राज-
न्यः कृतः करू तत् अस्य यद वैश्यः पद्भ्यां शूद्रः अनायत ।
अस्य यज्ञोस्पन्नस्य ये केचिद् ब्राह्मणाः ते मुखम् आसीत् । ये
क्षत्रियाः ते वाहू कृताः । ये वैश्याः ते अस्य ऊरू कृताः । ये
शुद्राः ते पद्भ्याम् अजायत इति कल्पन्ते । तदस्योत्पन्नत्यादि-
फर्मफलदायिनः अथ तदा कतिधा व्यकल्पयन् । कतिप्रकारन्तं विका-
रिपतयन्तः । कल्प्यमानस्यास्य किं मुखमासीत् । किं चाह श्रास्ता
फिम् उरू आस्तां किञ्च पादौ उच्यते ॥ १०॥
(१) अन घाराणसी लि० पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु० पु०
नास्ति तथा|अथ धर्णष्टिं प्रमभृतामृचमाह ब्राह्मणोऽस्य अस्य
पुस्पस्य ब्राह्मणो मुखमासीत् । याहू राजन्यः कृत थासीत् । उस
यत् तदप्ययं वैश्यःयत्तदोळत्ययः सामर्थ्यात् उरू यो अस्य पुरुषस्य.
ती घेण्यः रातः पदयां शदः अजायत ॥ ११ ॥

·मन्त्रभाष्य-चेददीपसहिता शुल्लयजुःसंहिता।
ति । एवमेतेऽवयवाः शिरप्रभृतयः पुरुषस्य विद्यन्ते नान्ये
इति ॥ ११॥
पूर्वोक्तमदनोत्तराण्याह । ब्राह्मणः ब्रह्मत्वजातिविशिष्टः पुरुषोऽ.
स्य प्रजापतेर्मुखमासीत् मुखादुत्पन्न इत्यर्थः । राजन्यः क्षत्रियत्व
जातिविशिष्टो याहू छतः बाहुत्वेन निष्पादितः । तत् तदानीमस्य
प्रजापतेः यत् यापूरू तद्रूपो पैश्यः सम्पन्नः करूभ्यामुत्पादित
इत्यर्थः । तथास्य पद्यां शूद्रत्वजातिमान् पुरुषोऽजायत उत्पन्नः॥१२॥
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।
श्रोत्रा वायुश्च प्राणश्च मुखाग्निरंजायत ॥ १२ ॥
(१)चन्द्रमा मनसः । मनसः जातः चक्षोः सूर्यः अजायत ।
श्रोत्रात् वायुश्च प्राणच मुखात् अग्निः अजायत । तस्यैवंवि-
धस्य यज्ञोत्पन्नस्य पुरुषस्य । चन्द्रमाः मनसः चेतसः जातः
अजायतेति कल्पना । मन एव चन्द्रमाः । चक्षोः नेत्राभ्यां सूर्यः।
नेने एव सूर्यः । यः प्राणो जीवः स एव वायुः श्रोत्रात् अना-
यतेति कल्प्यते श्रोत्रमेव वायुः । योऽयममिः स मुखात् अना.
यतेति कल्प्यते मुखमेवामिः अंशोत्पन्नत्वादिति ।। १२ ।।
यथा दध्यादिद्रव्याणि गवादयः पशवः प्रागादिवेदाः ग्राहलणा-.
दयो मनुष्याच तस्मादुत्पमाः पयं चन्द्रादयो देवा अपि तस्माद-
पोवना इत्याह । मनसः सफाशात् चन्द्रमाः जातः चक्षोः चक्षुपः
(१)अप पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमुपु.
ना०तपंथा। इदानी देयताराष्टिं प्रति प्रश्नयति । चन्द्रमा मनसो जातः
विपरीतोऽन कार्यकारणभावः सूर्यः चक्षाः अजायत चक्षुस्करान्तो
लिङ्गम्यत्ययश्च श्रोत्राद्वायुः प्राणध । ननु प्राणाद्वायोयत्पत्तिः धूयते
फयमेतदिति चेत् तस्य पुररस्य सुजतः स्वेच्छया कार्यकारणभावः।
मुखात् अग्निः अजायत ॥ १२ ॥

·एकत्रिंशोऽध्यायः। ३१ कण्डिका ।१४॥ १४८५. सकाशात् सूर्य अजायत वायुप्राणश्च श्रोत्रात्कादजायत मुखा. दग्निरजायत ॥ १२ ॥ नाभ्यो आसीदन्तरिक्ष शीणों धौः समवर्त. त। पट्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ २॥ अकल्प- यन् ॥ १३॥ (१)नाभ्या आसीत् । नाभ्याः आसीत् अन्तरिक्षम् शिर्णः चौः सम् अवर्तत । पद्भ्याम् भूमिः दिशः श्रोत्रात् तथा लो- फान् अकल्पयन् । तस्यैवंविधस्य पुरुषस्य या नाभिः तदे- चान्तरिक्षनभः । या द्यौः तत् शीर्प शिस । समवर्ततेति क- ल्पितम् । पादौ भूमिरेव । श्रोत्रे श्रवणौ दिशः । श्रोत्रावय. वाः यस्मादिशः ब्रह्मणो जाताः तथैर सर्वान लोकान् पुरुपः स्यावयवभूतान् अकल्पयादिति ॥ १३ ॥ यथा प्रजापतेर्मनःप्रभृतयश्चन्द्रादीनकल्पयन् तथान्तरिक्षादिलो- फानित्याह नाभ्येति प्रजापतः नामेः सकाशात् अन्तरिक्षमासीत् शीर्णः शिरसा चौः स्वर्गः समवर्ततोत्पन्ना अस्य पद्भ्यां पादाभ्यां भूमिरुत्पना श्रीमादिशः उत्पन्नाः तथा तेनोक्तेन विधिना लोकान् भूरादीन् प्रजापतेः सकाशाद्कल्पयन् फल्पितवन्तः फलदानोत्सु काः फाला इति शेषः॥१३॥ यत् पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमर्तन्यप्त । वसन्तो- ऽस्यासीदाज्य ग्रीष्म इश्मा शरद्वविः ॥१४॥ (१) अत्र घाराणसी.लि पु० संमतोऽयं पाठकमः मुम्बईमु पुष नास्ति। तद्यथा। अथ लोकप्टिरेतेपामवस्थानार्थम् । नाभ्या आसीत् नाभ्या:सकाशात अन्तरिक्षमुत्पनिमासीत्शीपः सकाशात् चौः समः भवत् । पदयां सकाशादभूमिः श्रोत्रादविशः। तथा तेन प्रकारेण तस्मादेव पुरुपालोकान् अकल्पयन् फलदानोत्सुकाः । कालाः ॥१३॥ ..

·.१४८६
मन्त्राप्य वेददीपसहिता गुल्लयजुःसंहिता।
(१) यत्पुरुपेण । यत्पुरुषेण हविपा देवाः यज्ञम् अतन्वत ।
वसन्तः अस्य आसीत् आज्यम् ग्रीष्मः इध्मः शरत् हविः ।
कथमन्नेनाधिरोहति । यत् यस्मात्कारणात् पुरुपेण हविर्भूतन
देवा इन्द्रादयः यथा यज्ञम् अतन्वत विस्तारितवन्तः । तथा
योगिनोऽपि पुरुपेणैवामृतभूतेन दीपितेनात्मना आत्मयज्ञं सम-
धिकृतवन्तः । अत्र यज्ञे वसन्तः आज्यमासीत् ग्रीष्मः इध्मः
शरद्धविरिति । इतरयागे वसन्तशब्देन साविको गुण उच्यते
ग्रीष्मशब्देन राजसः । शरच्छब्देन तामसः । त्रयो हि गुणास्त-
त्रात्मयज्ञ योगिनो जुद्वतीति ॥ १४ ॥
यत् यदा पूर्वोक्तक्रमेण देवशरोरेषु सत्सु देवाः उत्तरसृष्टिसि.
वर्थ याद्यद्रव्यस्यानुत्पन्नत्येन पुरपस्वरूपमेय मनसा हविष्ट्वेन
सङ्कल्प्य पुरुण पुरुपाख्येन हविषा मानसं यज्ञमतन्यतातनिपत
तदानामस्य यशस्प घसन्तः ऋतुरेवाज्यमासीत् आज्यत्वेन सङ्क-
पितवन्त इत्यर्थः एवं प्राप्मः इध्मः आसीत. ग्रीष्ममेवेध्मत्वेन स.
इल्पितवन्तः तथा शरत् हयिः आसीत् शरदमेव पुरोडाशादिहवि.
वन सङ्कल्पितवन्तः। पूर्व पुरुषस्य हविःसामान्यरूपत्वेन सङ्कल्पः
अनन्तरं घसन्तादीनामाज्यादिविशेषरूपत्वेन सङ्कल्प इति द्रष्टव्य-
म् । अत्र काण्डकाव्युत्क्रमोऽस्ति अस्यानन्तरं तं यज्ञम् (९) ततः
तस्माद्ययज्ञादिति (६) तिस्रः क्रमेणैव ततः सप्तास्थासमिति (१५)
प्रमाउपेक्षितः ॥१४॥
सप्तास्यासन परिधयस्त्रिः सस समिधः कृताः ।
.
(१)अप्र वाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु पुग्ना०
तद्यथा । यत्पुरुपेण । यदा पुरुषेण हविषा पशुना साध्या देवाः यश
मतन्यता तदा यसन्त ऋतुः अस्य यशस्य आज्यमासीत् । ग्रीष्मः इध्म
मासीत्शरत् हविरासीत् । अथास्य सृष्टियशस्य प्रतिपाद्यमानस्यार्य-
क्रमः कथ्यते । फण्डिकानाम् । अस्या अनन्तरं तं यशं ततः तस्माद्य.
शादिति तिस्रः फ्रमेणैव ततः सप्तास्यासमिति द्वेमामेणैव ॥१४॥

·एकत्रिंशोऽध्यायः १ ३१. कण्डिका ११
१८८७
देवा यद्यज्ञं तेन्याना अबधन पुरुपं पशुम् ॥ १५ ॥
(१)समास्यासन् । सप्त अस्य आसन् परिधयः त्रिःसप्त
समिधः कृताः । देवाः यत् यज्ञम् । तन्यानाः अवनन् पुरुपं प.
शुम् । देवा इन्द्रादयः यया यर्श पुरुपमेधारूपं विस्तारपन्तः
पुरुपं पशुम् अवन्नन् हतवन्तः । अस्य पुरुपमेधयज्ञस्य सप्त समुद्राः
परिषयः आसन् । भारते हि वर्षे यागः प्रवर्तते । निःसप्त छ-
न्दांसि गायत्र्यादीनि समिधः कृताः । आत्मयागे परिधिश-
देन पृथिव्यापस्तेनोवायुराकाशं मनो बुद्धिरित्येते परिधयः
कल्प्यन्ते त्रिसप्त समिधः । पञ्च महाभूतानि पृथिव्यादीनि पञ्च-
तन्मात्राणि रूपादीनि । पश्चबुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि । पञ्च-
कर्मेन्द्रियाणि पाण्यादीनि मनश्च एताः निःस्मतसमिधः कल्पय:
न्ति । तथा देवा दीप्यमाना ज्ञानेन योगिनः समाध्याख्यं
यज्ञन्तन्वाना विस्तारयन्तः । पुरुषं ज्ञानं पुरुपमेथपशुरूपेणाव-
स्थितम् अवन्नन् अगृह्णन् ॥ १५ ॥
यत् यदा देवाः प्रजापतिप्राणेन्द्रियरूपा: यज्ञं तन्वानाः मानसं
यहां कुर्वाणा - पुरुष पशुमयनन विराट्पुरुषमेव पशुत्वन भावितव-
न्तः । एतदेवाभिप्रेत्य पूर्व (१४ ) पुरुषेण हविपेन्युक्तम् तदा अस्य
सकल्पितस्य यशस्य सप्त गायत्र्यादीनि छन्दांसि परिधयः आसन्
ऐष्टिकस्यायनीयस्य यः परिधयः औत्तरवैदिकाः त्रयः आदित्यः
सप्तमः परिधिः प्रतिनिधिरूपः तथा च श्रुतिः गुप्त्यै वा अभितः परि-
(१) अत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाटकमा मुम्बईमु०पु.
ना तद्यथा । सप्तास्पासन् । श्रस्य यशस्य सप्त समुद्राः क्षीरोदादयः
पारधय आसन् भारते हि वर्षे यागाः प्रवर्तन्ते इति विः सप्त च्छ.
न्दांसि गायव्यादीनि अतिछन्दांसि अष्टिप्रभृतीनि परिधयः इति त्रयः
सप्तका वर्गाः समिधः कृताः यत् देवाः पर्श तन्वानाः सन्तः पुरुष
पगुम् अवश्नन् पुनर्निगमनम् ॥ १५ ॥

·मन्त्रभाष्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
धयो भवन्त्यथैतत् सूर्यमेव पुरस्ताद्गोप्तारं फरोतीति तत एते
मादित्यसहिताः सप्त परिधयोऽत्र सप्तच्छन्दोरूपाः । त्रिसप्त
त्रिगुणाः सप्त एकविंशतिसंख्याकाः समिधः कृता द्वादश मा.
साः पञ्चर्तवः प्रय इमे लोकाः असावादित्यः एते एकविंशतिरेकवि-
शतिदारुयुक्तमत्वेन भाविताः । यद्वा सप्त समुद्राः क्षीरोदादयोऽस्य
यशस्य परिधयः मासन् भारतखण्डे यागा भवन्ति समुन्द्राणां परि-
धित्वम् निः त्रिगुणाः सप्त छन्दोवर्गाः समिधः कृताः गायत्र्यादीनि
सप्त अतिजगत्यादीनि सप्त कृत्यादीनि सप्तति ॥ १५ ॥
यज्ञेनं यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमा-
न्यासन् । ते हु नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्व सा.
ध्याः सन्तिं देवाः ॥ १६ ॥
(१)यशेन यज्ञम् । यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त । देवाः । तानि ध.
माणि प्रथमानि आसन् । ते ह नाकम् । महिमानः सचन्त यत्र
नः पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः । यथा इन्द्रादयो देवाः यज्ञेन
ज्योतिष्ठामाख्येन यज्ञपुरुषं वामदेवम् विधिना अयजन्त । यता
तानि पजनरूपाणि धर्माण प्रथमानि आसन् । ते ह महाभा-
(१) अन वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०
पु० नास्ति । तद्यथा। यज्ञेन यज्ञम् । इदानीं साध्यानां यशफलमुच्य-
ते ।यशाद्वैतं च साध्या देवाः योनैव हविर्भूतेन यशमेव अयजा
न्त । एवं हि तेषां तानि धर्माणि दर्शनानि प्रथमानि प्रश-
स्तानि मुख्यानि आसन् ह स्फुट ते महिमानः साध्याः नार्फ सच.
न्त सचतिः सेवनार्थः । असेवन्त । कमिति सुखनाम तदेकेन न
मा प्रतिषिद्ध सद् द्वितीयेन पुनः प्रतिपिध्यतः फोऽर्थः सर्वत्रैव हि
किश्चित्सुखं फिश्चिदुःराम् । अब मुखमेव पुण्यकृतो होय तत्र ग.
च्छन्ति । यत्र नाके पूर्व साध्याः देवाः सन्ति । प्रवाहनित्यतामृपी-
णां दर्शयति । उक्तं चान्यत्रापि सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्व-
मकल्पयादिति । तथा पूर्वेषां पम्यानमुद्दिश्य धीरा इति ॥१६॥

·एफनिशोऽध्यायः ।३१। कण्डिका । १७ । ययुक्ताः नाकं सचन्त स्वर्ग सेवन्ते । यत्र -पूर्व साध्या प्रथमे पुराः सन्ति विद्यन्ते देवाः तेजसा देदीप्यमानाः । एवं यो. गिनोऽपि दीपनादेवा योन समाधिना नारायणाख्यं ज्ञान- रूपम् अयजन्त यतः तानि समाधिरूपाणि धर्माणि प्रथमान्या- सन् । ते तु नाकं सनकादीनां स्थानं गच्छन्ति । ये तु योगिनी महिमानः जन्मान्तरैनिधूतगुणाः शुद्धाः ते नारायणाख्यं पुरुष- माविशन्ति मुक्ति गच्छन्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥ पूर्वप्रपञ्चनोक्तमर्थ सक्षिप्याह । देवाः प्रजापतियाणरूपा योन यथोक्तन मानसेन सझल्पेन यज्ञं यशस्वरूपं प्रजापतिमयजन्त पूजि. तपन्ता तस्मात् पूजगार तानि प्रसिद्धानि धर्माणि जगपविकारा. जो धारफाणि प्रथमानि मुख्यानि भूतानि यासन् । एतावता सृष्टिः प्रतिपादकसूकमागार्धः उक्तः अधोपासनतत्फलानुवादकमागार्य: संगृह्यते । यत्र यस्मिन् विराटनासिरूपे नाकं पूर्व साध्याः पुरातनाः विराहपाधिसाधका देवाः सन्ति तिष्ठन्ति तं नाकं विराट्प्राप्तिरूपं स्वर्ग एव ते महिमानः तदुपासका महारमानः सचन्त सचन्ते समवयन्ति प्राप्नुवन्ति अदभाव आपः सृऐः प्रवाहनित्यतां दर्श- यति तदुक्तम् सूर्याचन्द्रमसी धाता यथापूर्वमकल्पयदिति ॥ १६ ॥ अद्भयः सम्भृतः पृथिव्यै रसांच विश्वकर्मणः स. मवर्तता । तस्य त्वष्टा विदधंदूपति तन्मयस्य दै. चत्वमाजानमने ॥ १७ ॥ (१) अभ्यः सम्भृतः । अद्भपः सम्भृतः पृथिव्यै रसात् (१) अत्र वाराणसी०लि.पु. संमतोऽयं पाटयामः मुम्बईमु०पु० नास्ति । तद्यथा । अन्नधः संभृत इत्युत्तरनारायणेनादित्यमुपस्था- येति पदकाण्डिका उत्तरनारायणं तत उपान्त्ये द्वे अनुष्टुभी शेषा- खिष्टुभः । अत्र पूर्वकल्पान्तरेण पुरुपमेधयाजी आदित्यरुपमा- पन्नः परापरकोटिसंचारी स्तूयते या अनघा उदकात् संभृतः पृथिव्यै ta

·१४९०
मन्त्रभाग्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
च विश्वकर्मणः सम् अवर्तत अग्रे । तस्य त्वष्टा विदधत् रूपम्
एति तन्मय॑स्य देवत्वम् आजानम् अग्रे । त्वष्टा प्रजापतिर्ब्रह्मा
यद्रूपमेकांशभूतं विदधत्कृतवान् तदेव मर्यस्य मत्र्ये भूलोके
देवत्वं प्रभुत्वम् आनानमातमित्यर्थः । किम्भूतोऽसौ । अद्भयः
सकाशाद सम्मृतः पिण्डीभूतः पृथिव्याः रसाच्च । विश्वकर्मणः
अग्रे प्रथमतः समवर्तत । संयोगरूपण कृतः । तस्यैव नान्यस्य
तदेव कारणान्मत्य प्राप्तवान् स तु पालनाय दानवादिविना•
शनायेति ॥ १७॥
इति पुरुषसूक्तानुषाकः। अद्यः सम्भृत प्रत्युत्तरनारायणेनादि-
त्यमुपस्थायेति (१३, ६, २, २०) षट् फण्डिका उत्तरनारायणम् ।
उपान्त्ये वे मनुष्टुभी शेषाखिष्टुमा मादित्यदेवत्याः। पूर्वकल्पे
पुरुषमेधयाजी आदित्यरूपं प्राप्तः स्तूयते । अद्भयः जलात् पृथि-
ध्यपां महणं भूतपञ्चकोपलक्षकम् भूतपञ्चकात् यो रसः सम्भृतः पु.
पः तथा विश्यं कर्म यस्य विश्वकर्मणः कालस्य रसात् प्रीतेः यो
रसोऽने प्रथमं समवर्चत समभवत् भूतपञ्चकस्य कालस्य च सर्व
प्रति कारणत्वात् पुरुषमेधयाजिनो लिङ्गशरीरे पञ्च भूतानि तुटा.
निकालश्च ततस्तुष्टेभ्यः कश्चिद्रसविशेषफलरूप उत्तमजन्माद उ.
त्पन्न इत्यर्थः। तस्य रसस्य रूपं विदधत् धारयन् त्वा आदित्यः
पति प्रत्यहमुदयं करोति । अमे प्रथमं मर्यस्य मनुष्यस्य पुरयमेध-
याजिनः माजानं देवत्वं मुख्यं देवत्वम् सूर्यरूपेण । द्विविधा दे.
.
पृथिव्याश्च सकाशात् पृथिव्याच संभृतः महाभूतपञ्चकोपलक्षणा-
र्थयों पृथिच्याश्च ग्रहणं भूतपञ्चकाख्यः सम्भूतः विश्वकर्मणः रसा.
व विश्वं सर्व कर्म यस्य स विश्वकर्मा तस्मात् ज्ञानकर्मसमुध.
यजनितफलविपाककालमाधिनो रसाब या संभृतः सन् समवर्तत
सममपत् अत्र प्रथमं लिङ्गादिशरीर । इदानीं त्वष्टा मादित्यः
तस्य रूपं विदधत् कुर्वन् धारयन् वा राति अहरहरुदयं करोति
घदेव मयस्य मनुष्यस्य सतः अप्रे प्रथमं पूर्व देवत्वमाजाने विभ-
तिव्यत्यया देवत्वेन जन्म उत्पत्तिः॥ १७ ॥

·एकत्रिंशोऽध्यायः | ३ | कण्डिका । १८१ १४२१
पाः कर्मदेवाः आज्ञानदेवाय फर्मणोत्कृटेन देवत्वं प्राप्ताः फर्मदेयाः
एएचादायुत्पना आजानदेवाः। ते फर्मदेवेभ्यः श्रेष्ठाः ये शतं कर्मदेवा.
मामानन्दाः स एक माजानदेवानामानन्द इति श्रुतेः (वृहदारक
मा०४,१,३५) सूर्यादय आजानदेयाः ॥ १७ ॥
घेदाहमतं पुरुपं महान्तमादित्यवर्ण तमसः पर-
स्तोत् । तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था
विद्यतेऽयनाय ।। १८ ॥
(१)वेदाहस् वेद अहम् एतम्पुरुषम् महान्तम् आदित्यवर्णम्
तमसः परस्तात् । सम् एव विदित्वा अतिमृत्युमेति न अन्यः
पन्या विद्यते अपनाप । अपेः प्रतिवचनम् । अहमेनं पुरुष
घेद महान्तन्देशफालाघवच्छेदरहितम् । आदित्यवर्णम् स्वभ-
फार्थ तमसः परस्ताव अविद्यायाः भेददर्शनम् । तमेव विदि.
स्वा अतिमृत्युम् एति अतिक्रम्य मृत्यु तं पुरुषमनुपविशति ।
न अन्या पन्था मार्गः तस्यायनाय गमनाय विद्यते किम्भूतं तं
विशिष्यते ॥१८॥
एतं महान्तं सर्वोत्कृष्ट पुरुपं सूर्यमण्डलस्थमई घेद जानामि
इति पेचनम् । कोशमादित्यवर्णमादित्यस्येष पर्णो यस्य तम्।
उपमान्तराभापात् स्वोपमम् तथा तमसा परस्तात् दूरतरम् तमोर-
(१) मन वाराणसी० लिपु०समतोऽयं पाठममा मुम्बई मुम्पु.
नास्ति । तद्यथा । घेदाहम् आदित्यान्तरपुरुपं महान्तं अपर्यन्तम्
मई पेद जानामि ऋषेः प्रीतिवचनम् आदित्यवर्णम् आदित्यस्येव
पर्णो यस्येति उपमानोपमेयमावः यथा यादित्यः स्वप्रकाशः सम्न-
न्यान्यपि पस्तूनि प्रकाशयति एयमयमपि तमसः परस्तात् दूरत.
रम् मविद्या तम उच्यते इति भेवदर्शनम् वमेव च विदित्वा
मृत्युमत्येति पर ग्राम गच्छति अयनाय गमनाय अन्यः पन्धान
विद्यते॥१८॥

·१४२२ मन्त्रभाष्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। हितमित्यर्थः तमाशब्देनाविद्योच्यते । तमेवादित्यं विदित्वा शात्या मृत्युमत्येति अतिक्रामति परं ब्रह्म गच्छति । अयनायाश्रयायान्यः पन्या मार्गः न विद्यते सूर्यमण्डलान्तः पुरुपमात्मरूपं ज्ञात्व ध मुक्तिः ॥१८॥ प्रजापतिश्चरति गर्ने अन्तरजायमानो बहुधा वि- जायते । तस्य योनि परिपश्यन्ति धीरास्तस्मिन् ह त. स्थुर्भुवनानि विश्वा ॥ १९॥ . (१) मजापतिश्चरति। प्रजापतिः चरति गर्भे अन्तः अजाय- मानः बहुधा विजायते । तस्य योनि परिपश्यन्ति धीराःत: स्मिन् ह तस्थुः भुवनानि विश्वा । स एव पुरुष एकांशभूतः प्रजापतिः अस्य गर्भस्यान्तः अजायमानः चरति चतुर्विधेपु भूतेषु । स एव जायमानः बहुधानेकमकार विजायते । ये धीराः योगिनः ते तस्यै योनि परिपश्यन्ति । सर्वत्यागेन परि. हरन्ति विश्वे त्रैलोक्ये भुवनानि तस्मिन्नातस्युः ॥ १९ ॥ हा सर्वात्मा प्रजापतिः अन्तर्हदि स्थितः सन् गर्ने चरति गर्भ मध्ये प्रविशति यश्चाजायमानोऽनुत्पद्यमानो नित्यः सन बहुधा फा. र्यकारणरूपेण विजायते मायया प्रपञ्चरूपेणोत्पद्यते । धीराः ब्रह्म- विदस्तस्य प्रजापतेः योनि स्थान स्वरूपं (परि)पश्यन्ति अहं ब्रह्मा- स्मीति जानन्ति । विश्या विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि तस्मिन् ह तस्मिन्नेव कारणात्मनि - ब्रह्माणि तस्थुः स्थितानि । सर्व तदात्मकमेवेत्यर्थः॥ १९॥ (१) अत्र वाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठक्रम मुम्बई मु.पुरु नास्ति । तद्यथा । प्रजापतिः । यः सर्वात्मा प्रजापतिः अन्तः उदरे. स्थितः सन् गर्भ चरति संचरति यश्च अजायमानः यहुधा कार्यका. रणरूपेण जायते धीरा ग्रामविदः तस्य प्रजापतेः योनि स्थानं स्वरू- पमहमस्मीति पश्यन्ति विश्वा सर्वाणि जुवनानि भूतजातानि तस्मि- न् । तस्मिन्नेव कारणात्मनि तस्थुः स्थितानि ॥ १९ ॥ १

·एकत्रिंशोऽध्यायः ३१ कण्डिका १२१ । १४९३
यो देवेभ्यं आतपति यो देवानां पुरोहितः । पूर्वी
यो देवेभ्यों जातो नो रुचाय ब्राह्मये ॥ २० ॥
(१) यो देवेभ्यः। यः देवेभ्यः आतपति यः देवानाम्पुरो
हितः । पूर्वः यः देवेभ्यः जातः नमः रुचाय ब्राह्मये । अग्रे यो
देवेभ्यः योगिनस्तन्नमन्ति ध्यायन्ति यो देवेभ्यः सर्वेभ्यः
आतपति अतिशयेन तेजसा तपति आदित्यरूपेणेत्यर्थः । यच
देवानां पुरोऽग्रे इन्द्रत्वेन स्थितः यच पूर्वः अग्रे ब्रह्मरूपेण
देवेभ्यो जातः तस्मै रुचाप तेजसे ब्राह्मये ब्रह्मपुरुषोऽपत्याय
नमः॥२०॥
यः प्रजापतिरादित्यरूपो देवेभ्योऽर्थायातपति द्योतते यश्च देया-
नां पुरोहितः सर्वकार्येप्वग्ने नीतः यश्च देवेभ्यः सकाशात् पूर्वः जा-
तः प्रथममुत्पन्नः तस्मै आदित्याय नमः । कीरशाय रोचतेऽसौ रुच-
स्तस्मै दीप्यमानाय इगुपधेति (पा. ३, १, १३५ ) कप्रत्ययः तया
ग्रामये ब्रह्मणोऽपत्यं ग्रामिः इति टिलोपः ब्रह्मावयवभूताय वा ॥२०॥
रुचं ब्रामं जनयन्तो देवा अग्रे तब्रुवन् । यस्त्वयं
ग्रामणो विद्यात्तस्य देवा असन् घरों ॥ २१ ॥
(१)रुचं प्राह्मम् । रुचं ब्रामं जनयन्तः देवा अग्ने तत् अनु-
वन् । यः त्वा एवम् ब्राह्मणः विद्यात् तस्य देवाः असन् वशे ।
रुचन्देदीप्यमानं वासं ब्रह्मण उत्पन्नं जनयन्तः सूयर्थम् देवा
(९) अत्र धाराणसी० लि° पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०पू०
नास्ति । तद्यथा यो देवेभ्यः । यः आदित्यः देवेभ्योऽर्थाय आतप-
ति यश्च देवानां पुरोहितः सर्वकार्येषु अग्ने नीतः यो देवेभ्यः स-
काशात पूर्वो जातः तस्मै नमः किम्भूताय रुचाय रोचनाय दीप्ताय
रोचते इति रुचः इगुपधति कः । ग्राहये प्रक्षणोऽपत्यं ग्रालिं:
टिलोपः। यद्वा ब्रह्मायययभूताय ॥ २० ॥

·१४९४ मन्त्रमाम्य-पदवीपसदिता शुक्लयजुःसंहिता। योगिनः तेजसा दीप्यमानाः यत् अयुवन् यद्यूयुः अग्रे प्रथमतः। किमूचुः अपरोऽपि यो ब्राह्मणः स ब्रह्म विद्याजानीयात् तस्य देवा असन्वशे सोऽपि सनकादीनां स्थानङ्गच्छतीत्यर्थः ॥२१॥ देवाः दीप्यमानाः प्राणाः रुचं शोभनं माझं ब्रह्मणोऽपत्यमादि- स्यं जनयन्तः उत्पादयन्तः भने प्रथमं तत् पचोऽयुवन ऊचुः प्रायो जाताविति (पा०६४, १७१) निपातः। तत् किमत आह यो प्राह्म- णा हे आदित्य ! त्या त्यामेवमुक्तविधिना उरपनं विद्यात् जानीयात् तस्य ग्राह्मणस्य देवा पशे असन् घश्या भवन्ति आदित्योरासिता जगत्पूज्यो भवतीत्यर्थः ॥ २१॥ श्रीवं ते लक्ष्मीश्च पल्यापहोरान्ने पार्थे नक्षं. प्राणि रूपमश्विनी व्यात्तम् । इष्णन्निपाणाम में इ- पाण सर्वलोक में इपाण ॥ २२ ॥ इति माध्यन्दिनीयापां चाजसनेयिसंहितायाम् एकत्रिंशोऽध्यायः॥३१॥ (१)श्रीश्च ते । श्रीः च ते लक्ष्मीः च पल्पी अहोरात्रे पार्थे (१) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्यामु०पु० मास्ति । तद्यथा । रुचं प्रारं देवाः प्राणाः। रुवं रोधनं नामंत्र- हावयवभूतं ब्राह्मो जातावित्यणि टिलोपः जनयन्तः उत्पधमाना। सन्तः देयाः अप्रेमयम तत् अब्रुवन् किमिति यो नाह्मणः त्वाम् पघमुकविधिना विधात् । जानीयात् तस्य ग्राह्मणस्प देवाः यशे असन् भवन्ति । अवयवभूता हि तस्य देयाः स चेषरो देवाना. मित्यर्थः ॥ २१॥ (१) अत्र धाराणसी० लि. पु. संमतोऽयं पाटक्रमः मुम्पु. -

·एकत्रिंशोऽध्यायः। ३१ । कण्डिफा । २२.। १४९५
नक्षत्राणि रूपम् अश्विनी व्याचम्प्णन् इपाण अमुम् मे इपाण
सर्वलोकम् मे इपाण। अस्य पुरुपस्यैतेऽवयवाः । श्रीव लक्ष्मीच
पल्यौ भार्ये अहव रात्रिश्च ते पार्थे नक्षत्राणि रूपम् अश्विनी
व्यात मुखम् । इणन इपाण स्वर्गस्य लोकस्य ईशानः। एत-
इगुणविशिष्टः नाममोक्षस्य ईशानः सर्वलोकस्य च स एव दे.
वानामीशान इति ॥ २२ ॥
इति शौनकमणीतं पुरुपसूक्तभाप्यं समासम् ॥ ३१ ॥
ऋपिरादित्यं स्तुत्या मार्थयते । हे आदित्य ! श्री लक्ष्मीच ते त-
घपान्यो जायास्थानीये त्यदेश्ये इत्यर्थः । यया सर्वजनाश्रयपीयो
भवति सा धीः श्रीयतेऽनया श्रीः सम्पदित्यर्थः । यया लक्ष्यते घश्य-
ते जनः सा लक्ष्मीः सौन्दर्यमित्यर्थः । अहोराने तव पावें पार्व-
स्थानीये । नक्षत्राणि गगनगास्ताराः तव रूपम् तवैव तेजसा भास-
मानत्वात् तेजसां गोलका सूर्यो नक्षत्राण्यम्बुगोलका इति ज्योतिः
शास्त्रोक्त यश्विनी धावापृथिव्यौ तब व्या पिकासितमु.
नास्ति । तद्यथा। धीश्च ते श्रीश्य लक्ष्मीच यस्य ते पत्न्यो पालयि.
ग्यो यया माश्रयणीयो भवति सा श्रीः यया तु लक्ष्यते सा ल-
क्ष्मीः अहोरात्रे पार्वे नक्षाणि रूपमश्विनी द्यावापृथिव्यो यस्य
ध्या मुखम् अश्विनी धापापृथिव्यो इमे हीदं सर्वमश्नुपातामि-
ति श्रुतिः तं त्वां याचे इमन् पाण इपेरेतद्रूपवयं पूर्व शतृपरं
फरि विकरणव्यत्ययः । एप आभीषणे क्रमादिर्या त्वं में इप्मन्
कर्मफल मम इच्छन् अमुं लोकं मे आत्मत्वेन इपाण इच्छ सर्वलो-
कंच में मात्मत्वेन पाण अहमेवेदं सर्वमिति भावः ॥२२॥
इति मन्त्रमाप्ये एकत्रिंशः ॥ ३९ ॥

·+
१४९६ मन्त्रभाप्य येददीपसहिता शुल्लयजुःसंहिता ।
सस्थानीये अनुवाते घ्याप्नुत्तस्ती अश्विनी धायाधिव्यो इमे
हीद सर्वमश्नुवातामिति श्रुतेः । य ईशस्तं त्वां याचे रणन
कर्मफलमिच्छन् सन इपाण इच्छ घुइच्छायाम् विकरणव्यत्ययः
यद्वाप आभीरुपये प्रयादिः अनेच्छार्थः । किमेपणीयम् तत्राह अमुं
परलोक मे मम पाण मम परलोकः समीचीनोऽस्त्वितीच्छा अमो-
घेच्छत्वादिष्टं भवतीत्यर्थः । सर्वे में मम इपाण सर्वलोकात्मकोऽहं
भयमितीच्छेत्यर्थः मुको भवेयमित्यर्थः सर्व सल्विदं ब्रह्योति
सामश्रुतेः ।। २२॥
थीमन्महीघरकृते घेददीपे मनोहरे।
गरमेधोऽध्याप एप एकत्रिंशोऽयमोरितः ॥ ३१ ॥

·द्वात्रिंशोयाय:। ३२ काण्डका ।।
द्वात्रिंशोऽध्यायः।
नदेघानिस्तदादित्यस्तमायुस्तदु चन्द्रमाः । तदेव
शुकं तद् ब्रह्म ता आपः स प्रजापतिः ॥ १ ॥
(१) इदानी सर्वे मन्त्राः प्राक् प्रवायुमित्यस्मादनुषाका.
सर्वमेधसंबद्धाः । ब्रह्मण आर्पम् । तदेवाग्निदे अनुष्टुभौ ।
विज्ञानात्मा परेणात्मना विशिष्टाम्न्यादिपु ओतमोतत्त्येनोपास्पो-
ऽभिधीयते । तदेव कारणमग्निः तदादित्यः तद्रायुः तत् उचन्द्र.
माः । उकार एवार्थे तदेव शुक्रन्नयीलक्षणम् । तद्ब्रह्म परं ता
आपः सः प्रजापतिः॥१॥
पुरुषमन्त्रा उक्ताः । अथ सर्वमेधमन्त्रा उच्यन्त प्रधायुमच्छेत्य-
स्मात् प्राक् (३३,५५)। स्वयम्भुवप्राः आत्मदेवत्याः सप्तमे-
ऽहनि आप्तोर्यामसंशिक सर्वहोमे विनियुक्ताः आप्तायामः सप्तमम-
हर्भवतीत्युपफम्य सर्व जुहोति सर्वस्यास्य सर्वस्यावरुध्य इति श्रु.
तेः (१३, ५, १.९) ॥ द्वे मनुष्टुभो । विज्ञानात्मा परेणात्मना वि-
(१) अत्र वाराणसी० लि.पु०संमतोऽय पाठक्रमः मुम्बई मुन्पु०
नास्ति । तद्यथा । समाप्तः पुरुषमेधः । इदानीं सर्वे इमे मन्त्राः प्राक्
प्रवायुमित्यस्मादनुवाफात् सर्वमेघसंयद्धा इति ब्राह्मण आपै तदै-
क्षत् तनयं तपस्यानन्त्यमस्ति ह भूतेप्यात्मानं जुधानि भूतानि
चात्मनीत्येवमादिना प्रन्थेन वानसहितात्कर्मणो युक्ति दर्शयति
यस्तु सर्वाणि भूतानीत्यादिनासार्यामसप्तममहर्भवतीत्युपकम्य सर्व
जुहोति सर्वस्यास्यै सर्वस्यावरुध्या इति । तत्रायमभ्यायो चिनियुक्तः
तदेवाग्निः अनुष्टुभी विज्ञानात्मा परेणात्मना विशिष्टोऽन्यादिषु
औतमोतत्वेनोपास्योऽभिधीयते तदेव कारणमग्निः तत् आदित्यः
तत् पायुः तत् उ चन्द्रमाः उ एवार्थ तदेव शुक्र त्रयीलक्षणं तत्पर
ताः मायः स प्रजापतिः॥१॥

·.
-
मन्त्रभाष्य-येददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
शिष्टोऽन्यादिप्वोतप्रोतत्येनोपास्योऽभिधीयते । मग्निः तदेव कोर.
णं ब्रह्मैव आदित्यस्तदेव वायुस्तदेव चन्द्रमास्तत् तदेव उ एवार्थे ।
शुक्र शुक्लं तत् प्रसिद्धम् । ब्रह्म प्रयीलक्षणं तत् ब्रह्मैव । ताःप्रसि.
दाः मापः जलानि (स ) प्रसिद्धः प्रजापतिरपि तदेव ब्रह्म ॥१॥
सर्वे निमेपा जज्ञिरे विद्युतः पुरुपादधि । नैनमू-
न तियेचं न मध्ये परिजनभत् ।। २॥
(१) सर्वे निमेपाः । सर्वे निमेषत्रुटिकाष्ठादयः कालवि.
शेपाः जझिरे जाताः । विद्युतः विद्युत्पर्जन्यस्तनयिनवः । पुरु-
पादधिशकासात् नच एनं पुरुपं सर्वस्यापि जनक सन्तम् ।
अर्व नव तिर्यञ्च नच मध्ये परिजनभन् । न परिगृह्णाति क.
चिदपि । न ह्यसौ प्रत्यक्षादीनां विषयः । आगमो हि तत्र
प्रवर्तते । तदुक्तम् । एप नेति नेत्यात्मना अगृह्यो नहि गृह्यत
इत्यादि ॥ २॥
सर्वे निमेपाः निमेपाः श्रुटिकाष्ठाघट्यादयः कालविशेषाः पु.
रुपसकाशाजशिरे । कीदृशात् पुरुषात् विद्युतः विशेषेण द्योतते वि.
पुत् तस्मात् । किञ्च कश्चिदपि एनं पुरुषमूर्ध्वमुपरिभागे न परिज-
प्रभत् परिगृद्धाति । एनं निर्याचं चतुर्दिक्षु न परि० मध्यदेशेऽपि
न गृहाति न हासौ प्रत्यक्षादीनां विषय इत्यर्थः। स एप नेति नेत्या.
स्मागृह्यो न हि गृहत इति श्रुतेः । जनमत् ग्रहः शतरि जुहोत्यादि
स्वेन रूपम् ॥ २॥
(१)अत्र घाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं.पाठक्रमः मुम्बईमु.पु.
मा०तद्यथा। सर्वे निमेषाः । सधैं निमेपाः ध्रुटिकाष्ठादयः कालवि.
शेषाः विद्युत्पर्जन्यस्तनितादयश्च पुरुषात् अधिसकाशात् जझिरे
जाताः एनं पुरुषम् ऊधै तिर्यचं च मध्ये चन परिजनभत् न परि.
गृह्णाति कश्चिदपि न घसौ प्रत्यक्षादीनां विषयः तदुक्तं स एष
नेति नेत्यात्मा गृहो नहि गृह्यते इत्यादि ॥२॥

·द्वारिंशोऽध्यायः । ३२ कण्डिका ।। न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद्यशः । हि- रण्यगर्भ इत्येपः । मा मी हिसीदित्येपा । यस्मान्न जात इत्येपः ॥३॥ (१) न तस्य | गायत्री द्विपदा न तस्य पुरुषस्य मतिमा प्रतिमानभूतं किञ्चिद्विद्यते । यतो यस्य नाम महद्यश इत्येप घेदान्तविदः पठन्ति । हिरण्यगर्भ इत्येप चतुचोऽनुवाकोऽद- रविमर्पण हिरण्यगर्भ प्रतिमाभूतपाह । मा मा हिसीदित्ये. पाच कर यस्मान जात इत्येपा च द्विकाण्डिकोऽनुराकः । आसां च कण्डिकानां द्विपदा गायत्री यस्य पुरुषस्य प्रतिमा प्रतिमानमुफ्मानं फिञ्चि- द्वस्तु नास्ति अत पर नाम प्रसिदं महत् यशः यस्यास्ति सर्वाति. रित्तयशा इत्यर्थः । हिरण्यगर्भ इत्येपोऽनुवाकश्चतुत्रीचा हिरण्यग- भः यः प्राणतः यस्यमे य आत्मदाः इति ( २५, १०-१३ । मा मा हिंसीजनितेस्येका पपा (१२, २०२) । यस्मान जाता इन्द्रश्च सः प्राडिति ( ८, ३६-३७) दुव्यचोऽनुवाकः । एताः प्रतीकचोदि. ताः पूर्वं पठितत्यादादिमाणोक्ता ग्रह्मयशे जपे च सर्या अध्येयाः। पर्व सर्वत्र ॥३॥ ए पो हं देवः प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वाः पूर्वी ह जा. ता स उ गर्भ अन्तः । स एव जातः स निष्यमा (११ यत्र याराणसी० लि. पु० संमतोऽय पाठकमा मुम्बईमु०पु० ना तथा । न तस्य । गायत्री द्विसदा तस्य पुराणस्य प्रतिमा प्रति- .मानभूतं किश्चिद्वस्तु नास्ति यता यस्य नाम महत् यश इत्यय घेदविदः पठन्ति हिरण्यगर्भ इत्येप चतुर्थचोऽनुवाकः यदूरविप्र- कणाभिवदति आशांच फण्डिकानां ब्रह्मयोऽध्ययनं कर्तव्यं प्रती- कगृहीतत्वात् ॥ ३॥ -

·मन्त्रभाष्य-येददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
णः प्रत्यङ् जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥ ४ ॥
एपो ह । त्रिष्टुभः सर्वाः सदससतिमद्भुतमित्यस्या गा-
यव्याः प्राक् । इदानी स्वरूपतः कथयति । एष एव देवः प्र:
दिशः दिशश्च सर्वाः अनुव्याप्य वर्चते तिर्यगूर्ध्वमघश्वैति । पूर्वो
ह जात अनादिनिधनः सम्भूतः । स उ गर्भ अन्तः। स एव
च मातुरुदरे अन्तर्गर्भे व्यवतिष्ठते । स एव च जातः स एव च
जनिष्यमाणः ॥ तदुक्तम् ॥ सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति
शान्तमुपासीतेति । प्रतिपदार्थमञ्चनः । हे जनाः तिष्ठति सर्वतो.
मुखः । सर्वतोऽक्षिशिरोग्रीवपाणिपादः तिष्ठति अचिन्त्यशक्ति-
रित्यर्थः । जना इत्यायुदात्तस्वरमपि स्वरामन्त्रितार्थस्यादावेव
वर्तते ॥४॥
चतस्रत्रिष्टुभः । ह प्रसिद्धम् एपो ह देवः सर्वाः प्रदिशः अनु.
तिष्ठति व्याप्य स्थितः । हे जनाः ! ह प्रसिद्धमेप पूर्वः प्रथमो जा.
तः उत्पन्नः । गर्भ अन्तः गर्भमध्ये स उ स एव तिष्ठति । जातो.
ऽपि स एव । जनिष्यमाणः उत्पत्स्यमानोऽपि स एव । प्रत्यङ् प्रति
पदार्थमञ्चति प्रत्यङ् । सर्वतोमुखः सर्वतो मुखाद्यचयवा यस्य अ.
चिन्त्यशक्तिरित्यर्थः ॥ ४ ॥
यस्मानातं न पुरा किं चनैव य आयभूव भुचना-
(१) अत्र वाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु०
मा० । तद्यथा । एपो ह देवः । त्रिष्टुभः सर्वाः सदस्पतिमित्यस्या
गायत्र्याः प्राक् इदानी स्वरूपमाह एष देवः सर्वाः प्रदिशो दिशश्च
- अनुव्याप्य वर्तते तिर्यगू_मधश्च पूर्वो ह जातः अनादिनिधनः
संभूतः सः उ गर्भ अन्तः स एव च गर्भ मातुरुदरे तिष्ठति स एव च
जातः स एव जनिप्यमाणः ॥ तदुक्तं सर्व खल्विदं ब्रह्म तजला.
निति शान्त उपासीतति प्रत्यङ् प्रतिपदार्थस्यादापिति ॥४॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः । १२ । कण्डिका। ६ । १५०१ नि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया सरराणस्त्रीणि ज्यो तोपि सचते स पोडशी ॥५॥ (१) यस्मान्न जातः । यस्मात्पुरुषात् जातं न पुरा फिश्च एव । यश्च आवभूव सम्भावयति भुवनानि भूतनातानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि । मजापतिरिति व्याख्यातम् । अयं पोडश. कलिङ्गयुक्तः ॥ ५॥ यस्मात् पुरा फिञ्चन किमपि न जातमेव यश्च विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि भायभूव समन्ताद् मापयामास. अन्तर्भूतो पयर्थः । स घोडशी षोडशाययवलिङ्गशरीरी प्रजापतिः प्रजया संरराणः रममाणः प्रीणि ज्योतीपि रवीन्द्धनिरूपाणि सचते सेयते ॥५॥ येन द्यौरुग्रा धिवी चं दृढा येन स्वस्तभितं येन नाकः । यो अन्तरिक्ष रज॑सो विमानः कस्मै देवार्य हुपिपा विधेम ॥६॥ (२) येन पुरुपेण द्यौः उग्रा उद्गूर्णा दृष्टिदायिनी कृता । (१)भत्र धाराणसी० लि.पु. समतोऽयं पाठशाम मुम्बई मु.पु. ना। तद्यथा । यस्माजातामिति । यस्मात्पुरुषात् पुरा फिञ्चन फि. मपि न जातमय यश्च विश्वा भुवनानि सर्वाणि भूतजातानि पर- पभूवासमन्तात् भावयामास णिजन्तोऽर्थोऽन्तर्भूतो शेयः उत्पाद यति प्रजापतिरित्युत्तरार्द्ध व्याख्यातम् ॥५॥ (२) अत्र धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाउनमः मुम्बईमु०पू० नास्ति । तद्यथा । येन द्यौः । येन पुलंपण द्यौः उग्रा उद्गूर्णा वृष्टिदा. यिनी एता येन पृथिवी दृढा स्थिरा प्राणिधारणाय वृष्टिग्रहणाय च अन्ननिष्पादनाय कृता येन स्थः आदित्यमण्डलं स्तम्भितं येन नाका स्तम्भितः यः अन्तरिक्षे रजसः उदयास्य पृष्टिलक्षणस्य विमानः निर्माता तं विहाय कस्मै अन्यस्मै इपिषा विधेम ह. चिर्दयः॥६॥ .

·९५०२ मम्प्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
पृथिवी च हा स्थिरा माणिधारणाय दृष्टिग्रहणाय च अन्ननि.
प्पादनाय च कृता । येन च स्वः आदित्यमण्डलं स्तभितं स्त:
म्भितम् । येन च नाकः स्वर्गो लोकः । स्तम्भितः । यथान्त.
रिक्षे रजसः उदकस्य दृष्टिलक्षणस्य विमानो निर्माता । तं
परित्यज्य कस्मै अन्यस्मै देवाय हविपा विधेम हविर्दम इति
समञ्जसम् ।। ६॥
येन पुरुषेण द्यौरुमा उद्गुर्णा वृष्टिदा कृतेति शेषः पृथिवी च
येन दृढा कता सर्वप्राणिधारणं वृष्टिग्रहणम् अन्ननिष्पादनश्चेति भू.
मेर्दाढर्यम् । येन स्वः आदित्यमण्डलं स्तभितं स्तम्भितम् येन ना.
का स्वर्गाऽपि स्तम्भितः । यः अन्तरिक्षे नभसि रजसो जलस्य सृष्टि
रूपस्य विमानः विमिमीते निर्माता । तं विहाय फस्मै देवाय हविषा
विधेम हविर्दनः न फस्मैचिदित्यर्थः॥६॥
यं मन्दंसी अवसा तस्तभाने अभ्यतां मनसा
रेजमाने । यत्राधि सूर उदितो विभाति कस्मै देवायं
हविषा विधेम ॥आपो हयद् बृहती। यश्चिदापः ॥७॥
(१)यं क्रन्दसी यं पुरुषं क्रन्दसी द्यावापृथिव्यौ अवसा अने.
न हविलक्षणेन दृष्टिधारणाशुपकारजनितेन । तस्तमाने संस्त-
(१) यत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पुर
नास्ति । तद्यथा । यं क्रन्दसी । फन्दसी द्यावापृथिव्यौ यं रुपुर मन-
सा अभ्यतेतां साध्येतत्कृतमनेनेति किम्भूते फन्दसी अवसा
भन्नेन हविलक्षणेन वृष्टेिधारणाद्युपकारजनितेन तस्तमाने सस्तम्भ
यन्त्यो माणिजातं रजमाने कम्पमाने यत्र अधि उपरिस्थितः यदाधार
इत्यर्थः सूरः सूर्यः उदितः सन् विभाति तं देवं परित्यज्य कस्म
हविर्दनः आपो ह यद् गृहतीः यश्चिदापः द्वे प्रतीके गृहीते अप्रापि
स्वाध्यायोऽध्ययनं युसं प्रतीकस्योपलक्षणार्थत्वात् ॥ ७॥

·'द्वात्रिंशोऽध्यायः । ३२ कण्डिका।८। १५०३ अ. भयन्त्यो सर्वमाणिजातम् अभि ऐसेता मनसा । साध्वेतत्कृतम- नेनेति । रेजमाने कम्पमाने । यत्र च अधि उपरि स्थितः य. दाधार इत्यभिप्रायः । सूरः सूर्यः उदितः सन् विभाति । त. न्देवम् । परित्यज्य फस्मै देवाय हविपा विधेम इति समक्ष सम् । आपो ह यबृहतीयश्चिदाप इति दे प्रतीकगृहीते अत्रापि- स्वाध्यायेऽध्ययन प्राप्तं प्रतीकस्योपलक्षणार्थत्वात् ॥ ७ ॥ फ्रन्दसी धावापृथिन्यो ये पुरुपं मनसा अभ्येक्षेतां साधु कृतमि. त्यपश्यताम् । कीरशी फन्दसी अपसा हघिलक्षणेनानेन दृष्टिजनको. न तस्तभाने प्राणिजातं स्तम्भयन्त्यो व्यत्ययेन स्तम्भेहादित्वम् । रे जमाने शोममाने । सूरः सूर्यः यत्र द्यावापृथिव्योः उदितः धिविभाति अधिकं शोभते विभासयति वा । तं विहाय फस्मै हथि. वैद्यः ॥मापोह यहतीः ( २७, २५) यश्चिदापः ( २७, २६ ) छे. प्रतीकोत्तो जपादाबध्येये ॥ ७ ॥ वेनस्तत् पश्यन्निहितं गुहा सद्यत्र विश्वं भवत्ये- कनीडम् । तस्मिन्निद सं च विचति सर्व स ओ. तः प्रोतश्च विभूः प्रजा।। ८॥ (१) वनस्तत्पश्यत् । वेनः पण्डितः विदितचेदान्तरहस्यः' सद्भावनया तद्रूपं ब्रह्म पश्यत् पश्यति। निहितं स्थापिनम् । गुहा (१) अत्र वाराणसी लिपुल संमतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु.पु. नास्ति । तद्यथा नः । येनः पण्डितः विदितवेदान्तरहस्यः तद् ब्राह्मणो रूपं पश्यत् पश्यति निहितं स्थापितं गुहासत् गुहायामिव सत् नित्यं यत्र विश्वं सर्वमिदं विकारजातम् एकनीडम् पकनिलयम अविभक्तं भवति उपसंहतं सर्वविशेपं कारणमेव तस्मिन् परमात्मनि' इदं सर्च समेति च उपसंहृतिकाले व्येति च सर्गकाले सः विभूः विभवति कार्यकारणभावेनेति घिभूः प्रजासु ओतश्च शरीरभावन प्रोतव शरीरिभाचेन सर्वमेय परमेश्वर इत्यर्थः ॥८॥ - ·१५०४ मन्यभाग्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। गुहायामिव । सन्नित्यम् । यत्र विश्वं सर्वमिदं विकारजातं भ. पति एकनीडम् एकनिलयमविभक्तम् । कारणमेवोपसंहृतं स. विशेषम् । तस्मिनिदं सञ्च विर्चति सर्वम् । तस्मिन्नेव परमा- स्मान इदं विकारजातं सर्व समेति च उपसंहृतिकाले । समेत्य च । व्येति सृष्टिकाले सर्वमेव । स च परमेश्वरः ओतश्च शरी. रभावेन प्रोतश्व जीवभावेन इतरथा वा विभूः विभवति च का- र्यकारणभावेन । प्रजासु ॥ ८ ॥ घेनः पण्डितो विदितवेदान्तरहस्यः तत् ग्रह पश्यति जानाती- त्यर्थः । कीदृशं तत् गुहा गुहायां रहः स्थाने निहितं स्थापितं दुझे. यमित्यर्थः । सत् नित्यम् । यत्र ब्रह्मणि विश्वं कार्यजातमेकनीड भवति एकमेव नोडमाश्रयो यस्य तत् अविभक्तमविशेपं फारणमेव भवतीत्यर्थः । तस्मिन् ब्रह्मणि इदं सर्वं भूतजातं समेति च सह- च्छते संहारकाले व्येति च निर्गच्छति सर्गकाले । स परमात्मा प्रजासु ओतः प्रोतश्च ऊर्ध्वतन्तुपु पट इच शरीरभान ओतः ति- य॑क्तन्तुषु पट इव शरीरिमायेन प्रोतश्च । कीदृशः विभूः कार्यका- रणरूपेण विविधं भवतीति प्रोतश्च । सर्व स पवेत्यर्थः॥८॥ प्रतद् योचेदमृतं नु विद्वान् गन्धर्वो धाम विभृतं गुहा सत् । त्रीणि पदानि निहिता गुहास्य यस्तानि घेद स पितुः पितासत् ॥ ९॥ (१) तत् भवोचेत् मयूयात् तत् अमृतं शास्त्रतम् । नु क्षिप्रं -(१) अत्र धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु.पु. मास्ति । तद्यथा । तत् । विद्वान् गन्धर्वः 3 क्षिप्रममृतं शाश्चतं तत् ब्रह्म प्रचोचत् प्रघूयात् गन्धर्वलोके हि सुतरां ब्रह्मविद्या ज्ञायते धाम स्थान विभृतं विहनं नानाभूनं सर्गस्थितिप्रलयरूपैः गुहासत् गुहायामेष निगदं तत् अविवृतं विदितवेदान्तरहस्याना किञ्च भस्य अमृतस्य त्रीणि पदानि गुहा गुहायामिव निहिना निहितानि ·. . द्वात्रिंशोऽध्यायः । ३२ । कण्डिका ।१०। .१५०३ विद्वान् पण्डितः गन्धर्वः । गन्धर्वलोके हि ब्रह्मविद्या सुतरां ज्ञायते । धाम स्थानम् । विभृतं विहृतं नानाभूतैः सर्गस्थितिप्र- लयैः । गुहासत् गुहायामिव निगूढम् अवितवेदान्तरहस्यम. भावानाम् । किश्च । त्रीणि पदानि निहितानि गुहा । गुहा- यामिव अस्य अमृतस्य सर्गस्थितिमलयाः प्रयो वा वेदाः प्र. यो वा कालाः । भूपस्त्वोपलक्षणार्थ या । भूयांसो हि तत्र गुणा थूयन्ते विज्ञानघनानन्दसत्यसङ्कल्पादयः। परब्रह्मान्तर्या- म्यव्याकृतानि वा वयः पादाः । यच तानि वेद जानाति स पितुरपि पिता भवति । परं ब्रह्म भवतीत्यर्थः । तद्धि ब्रह्म रूपं श्रेष्ठम् ॥ ९॥ गां वेदघाचं धारयति विचारयतीति गन्धर्वःघेदान्तवेत्ता विद्वा: न पण्डितः नु क्षिप्रम अमृतं शाश्वतम् तत् ब्रह्म प्रयोचेत् मायात् गुहा गुहायां सत् विद्यमानं धाम स्वरूपं विभूतं पितं सर्गस्थि. तिप्रलयरूपर्यिभनम् । फिश अस्यामृतस्य त्रीणि पदानि स्वरूपाणि गुदा गुहायां (निहिता ) निहितानि । पदानि सर्गस्थितिप्रलयाः घे. दाः काला या प्रशान्तयामिविज्ञानारमानो वा । फिञ्च यः तानिप. दानि घेद जानाति स पितुः ब्रह्मणोऽपि पिता परमात्मा असत् भ. पति परं ब्रहीय भवतीत्यर्थः ९ ॥ स नो बन्धु र्जानता स विधाता धामानि वेद भु- चनानि विश्या । यत्रं देवा अमृतमानशानास्तृतीये घामन्नध्यैरयन्त ।। १०॥ सस्थितिप्रलयात्रयः प्रयो घेदा या काला वा भूयस्त्वोपलक्ष- पार्थ भूयांसो हित गुणाः श्रूयन्ते विज्ञानघनानन्दसत्यसकल्पा दयः परनामान्तर्यागिविज्ञानात्मानो पा परब्रह्मान्तयाम्ययिकतानि या प्रयः पादायध तानि पदानि वेदसः पितुः पिता अप्सत् भवति परं ब्रह्म भवतीत्यर्थः तद्धि प्रारूपं सट्टा ॥९॥..

·मन्त्रभाष्य-धेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
(१)स नो बन्धुः। स नोऽस्माकं बन्धुः सचास्माकअनिता ।
जनयितति प्राप्त जनिता मन्त्र इति णिचो लोपः। स च नो
विधता धारयिता । यः धामानि ब्रह्मणः स्थानानि वेद । भु-
चनानि भूतजातानि विश्वा सर्वाणि वेदनानान्यात्मनो भिन्ना-
नि वेद । किञ्च । यत्र देवा अग्न्यादयः अमृतम्परब्रह्मलक्षण.
म् । आनशानाः व्याप्नुवन्तः तृतीये धामनि स्याने अधि उ.
परि स्थिताः ऐरयन्त स्वेच्छया प्रवर्तन्ते तच यो वेद स नो
बन्धुरित्यायनुवर्तते ॥ १०॥
स परमात्मा नोस्माकं बन्धुः पन्धुयन्मान्यः जनिता जनयिता
जनिता मन्त्र इति (पा०६,४,५३) णिचोलोपासच विधाता धारयि
ता। सः विभ्या सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि धामानि स्थानानि
च वेद । देवा अग्न्यादयः तृतीये धामन् धामनि स्थाने स्वर्गरूप में
ध्यैरयन्त स्वेच्छया यतन्ते । कीडशा देवाः अमृतं मोक्षप्रापकं ज्ञानं
या ब्रह्माणि मानशानाव्याप्नुवानाः अनुवते आनशाना बहुलं
छन्दसीति (पा० २,४७६ ) अशेादित्येन द्वित्ये शानचि अभ्या.
सस्य नुगागमः । ब्रह्मनिष्ठं ज्ञानं प्राप्ताः सन्तः स्वर्गे देवा मोदन्त
इति भाषः ॥१०॥
परीत्य भूतानि परीत्य लोकान् परीय सर्वाः .
(१) अत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु०
नास्ति । तद्यथा । स नो बन्धुः । सः नोऽस्माकं यन्धुः स चास्माकं
जनिता जनयितेति प्राप्ते जनिता मन्त्रे इति णिचो लोपः स च नः.
विधाता धारयिता यः विश्वा भुवनानि सर्वाणि भूतजातानि धा-
मानि ब्रह्मस्थानानि वेद परमात्मनोऽभिन्नानि जानाति किञ्च यत्र
देवा अग्न्यादयः परग्रहालक्षणममृतम् मानशानाः व्याप्नुयन्तः तृती-
ये धामन् धामनि स्थाने अधि उपपिस्थिताः ऐरेयं पेच्या प्रव.
तन्त तं व यो घेद-स नो यन्धुरिस्पनुपर्वते ॥ १० ॥

·१५०७
वात्रिंशोऽश्यायः । ३२ । कण्डिका । ११ ।
दिशो दिशश्च । उपस्थायं
प्रथमजामृतस्यात्मनात्मान
मभि संविवेश ॥ ११ ॥
(१)इदानीं सर्वेषु भूतेष्वहमस्मि सर्वाणि च भूतानि माय
सन्तीत्येतदर्शनावगुण्ठितस्य सर्वमेधयाजिनो मुक्तिरुच्यते द्वाभ्यो
कण्डिकाभ्याम् नचान सर्वमेधो ग्रहः कर्तव्यो दर्शनस्य माधा-
न्यात् । एवं हि पश्यतो यजमानस्याग्निहोत्रादयो यज्ञाः सर्वे
सर्वमेघा एव । आलम्बनमात्रं हि तत्र यज्ञाः । परीत्यभूतानि ।
अनेन दर्शनेन परिज्ञाय सर्वाणि भूतानि एवमेतदित्यवधार्य ।
एवं परिज्ञाय च सर्वान् लोकान् परिज्ञाय च सर्वाः दिशः प-
रिज्ञाय च सर्वाः प्रदिशः । उपस्थाय च प्रथमजा वातं त्रयी;
लपणाम् । अपि हि तस्मात्पुरुपादेव पूर्वममुज्यतेति श्रुतिः
प्रथमजा वाक् । ऋतस्य यज्ञस्य । आत्मना आत्मानं परेण
ब्रह्मणा विशिष्टं ब्रह्म अभिसंविशति अपुनरावृत्तये ॥ ११ ॥
इदानी सर्वभूतेष्वहमस्मि सर्वाणि भूतानि मयीति शानवतः स
मेधयाजिनो मुक्तिरच्यते । किञ्च सर्वमेधग्रहोऽपि म शानं प्रधान
(१) अत्र धाराणसी० लिपु० समतोऽयं पाठक्रमा मुम्बई मु०पु०
नास्ति । तद्यथा । इदानी सर्वपु भूतेष्यहमस्मि भूतानि सर्वाणि
मयि सन्तीत्येतद्दर्शनावगुण्ठितस्य सर्वमेधयाजिनो मुक्तिरच्यते ।
द्वाभ्यां कण्डिकाम्यां नचात्र सर्वमेधो प्रहः कर्तव्यो दर्शनस्य प्राधा-
न्यात् एवं हि पश्यतो यजमानस्याग्निहोत्रादयो यहाः सर्वं सर्वमेधा
एव आलम्बनमानं हि तत्र यशाः परीत्य भूनानि भूतानि परीय
अनेन दर्शनेन सर्वाणि भूतान्येवमेतदिति परिशाय लोकान् परीत्यं
सर्वाः प्रदिशो दिशश्च परिक्षाय प्रथमजा त्रयीलक्षणां याच उपस्थाय
अपि हि तस्मात्पुरुषाद् घलेय पूर्य मसृज्यतेति श्रुतिः । प्रथमजा
घाक् ऋतस्य यक्षस्य आत्मना परेण ब्रह्मणा आस्मानं विशिष्टमभिः
संपिवेश गभिसंधिशति अपुनराकृत्तये ॥ ११ ॥

·१५०० मन्त्रभाष्य-चेदंदीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
म् ब्रह्मज्ञानयतो यजमानस्याग्निहोषादयोऽपि यशाः सर्वमेधां एवे.
त्याह परीत्य भूतानीति कण्डिकाभ्याम् । एवं ज्ञानवान्.सर्वमेधया-
जी पात्मना जीवरुपण ऋतस्य यशस्यात्मानं यमाधिष्ठातारं परमा-
मानमभिसंवेवेश प्रविशति ब्रह्मैव भवतीत्यर्थः । किं कृत्वा भूता-
नि पत्यि सर्वभूनानि ब्रह्मत्वेन विनाय । लोकान् परीत्य ब्रह्मरू-
पान् ज्ञात्वा । सर्याः प्रदिशः विदिशः दिशश्च परीत्य तद्रूपा शा-
त्या 1 प्रथमजां प्रथमोत्पन्नां प्रयीरूपां पाचमुपस्थाय संसेव्य यशा.
दिकत्वेत्यर्थः अपिहि तस्मात् पुरुषाद् ब्रह्मैव पूर्वमसृज्यतेति श्रुतेः
प्रथमजा वाक् वेदरूपा ॥ ११ ॥
परि द्यावापृथिवी सद्य इत्या परि लोकान् परि
दिशः परि स्वः । ऋतस्य तन्तुं विततं वित्य तद-
पश्यत्तदभवत्तदासीत् ॥ १२ ॥
(१) परिधावा । परीत्ययमुपसर्ग इत्येत्यनेन संवध्यते ।
परीत्य द्यावापृथिव्यौ अनेन दर्शनेन । परीत्य च लोकान् प.
रीत्य च दिशः परीत्य च स्त्रः आदित्यम् । ऋनस्य यज्ञस्य
तन्तुं विततं विनृत्य विच्छिय पारेसमाप्य । सदा एव तत् तथा-.
भूतमात्मानम् अपश्यत् पश्यति । तदभवत् तथाभूतं ब्रह्म भव-
(१) अत्र धाराणसीलिपु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु०
नास्ति । तद्यथा। परिद्यावा । परीत्युपसर्ग इत्येत्यनेन सम्बध्यते.
द्यावापृथिव्यौ अनेन दर्शनेन परीत्य लोकान् दिशः स्वरादित्यं च
परीत्य ऋतस्य यज्ञस्य तन्तुं विततं प्रसारितं विवृत्य परिच्छिद्य
समाप्य सद्य एव तत् तथाभून ब्रह्म अपश्यत् पश्यति तदभवत्
घ्रह्म भवति तत्वासीत् तदेवास्ति तदुक्तं तदेव सन्तस्तदु तद्भवाम
इति यथा ऐकस्याग्नेः प्रदीपसहस्राणि तुल्यशक्तीनि निर्गच्छन्ति
एयं परमात्मनः इमे जीया अप्युचरन्ति आभ्यां काण्डकाभ्यां गृह..
स्थानामेव दर्शनान्मुक्तिर्भवति । तेगं हि भूयांसो यज्ञादय उ..
पायाः ॥ १२॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका ।१३.. १५०९ ति । तदासीत् तदेवास्ति । तदुक्तम् । तदेव सन्तस्तदु तद्भ पाम । यया ोकस्याग्नेः प्रदीपसहस्राणि तुल्यशक्तीनि निर्गच्छ- न्ति। एवं परमात्मन इमे जीवा अप्युचरन्ति । आभ्याङ्कण्डि- काभ्यां गृहस्थानामेव मुक्तिर्दर्शिता भवति तेषां हि भूयांस उ. पायाः यज्ञादयः ।। १२ ।। परीत्युपसर्ग इत्येत्यनेन सम्बध्यते । सर्वमेधयाजी तत् ब्रह्म अप- श्यत् पश्यति तत् अभवत् भवति तत् आसीत् घस्तुगत्या तदेवा- स्ति । अशाननिवृत्तिरेव दर्शनं भवनश्चेति भावः । किं कृत्या धावा- पृथिव्यौ सयः परि इत्वा परीत्य तटूपेण झाल्या लोकान् परीत्य दि. शः परीत्य स्वरादित्यं च परीस्य । गुवं वस्तु पुनः पुनः कथितं चि. तमारोहीति पुनरुक्तिः । ऋतस्य यशस्य तन्तुमिति कर्तव्यतां पित तं प्रसारितं यथा तथा वित्य समाप्य यर्श मात्वेत्यर्थः । तदेव स. न्तस्तदु तनयामेति श्रुतेः ब्रदय सन् ब्रह्माप्यतीति श्रुनेश्च प्रारूप- स्य जीवस्याशाननिवृत्तिरेय ब्रह्माप्तिरित्यर्थः ॥ १२॥ सदमस्पतिमहूं तं मिणमिन्द्रस्य काम्य॑म् । सनि मेधामयासिप स्वाहा ॥ १३ ॥ (१) इत उत्तरं तिमृभिः कण्डिकाभिर्मेधा याच्यते श्रीश्च चतुर्था । सदसस्पतिम् सदसस्पतिर्देवता सदो यज्ञयहं तस्य पतिः तम् । अद्भुतं महान्तमचिन्त्यशक्तिम् । पियमिन्द्रस्य । काम्यामसंपत्करम् कमनीयं वा धनमेधार्थिभिः । सनिन्धनं मेधाम् अथासिपं याचे द्विकर्मा चायं धातुः ॥ १३ ॥ (१) अम वाराणसी० लिपु० संमतोऽयं पाठक्रम मुम्बई मुपु० नास्ति । तद्यथा । इत उत्तरम् । तिसृभिः कण्डिकामिधा याच्यते धीश्चतुर्या च सदसस्पति सदसो यशगृहस्थ पतिम्ति सनि स. भजनीय धन मेधा व अयासिप याचे द्विकर्मको याधातुर्याचनार्थः। किम्भूतम् अद्भुतं महान्तमचिन्त्यशक्तिम् इन्द्रस्य प्रियं काम्यं फामसंपत्करं कमनीयं धा धनमेधाधिभिः ॥१३॥ --

·मन्त्रभाष्य-चैददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
इत उत्तरमृनये मेधा याच्यते चतुर्थ्या श्रीयांच्यते । प्रथमा गा.
यत्री लिङ्गोकदेवता । अग्निं सनि द्रव्यदान मेधां बुद्धिं च अयासिषं
यावं दिकर्मकः । कोटशमग्निं सदसः यशगृहस्य पति पालकम्
अद्भुतमचिन्त्यशक्तिम् इन्द्रस्य प्रिय मित्रम् काम्यं कामनीयं ध.
नमेधार्थिभिः॥ १३॥
यां मेधां देवगणाः पितरंचोपासते । तया मा-
मद्य मेधयाग्ने मेधाविनं कुरु स्वाहा ॥ १४ ॥
(१) यां मेधा तिस्रोऽनुष्टुभ आनेपी। या मेघां देवगणाः,
पितरश्च उपासते पूजयन्ति । तया माम् अध मेधया हे अमे
मेधाविनं कुरु स्वाहा सुहृतमस्तु ॥ १४ ॥
अनुष्टुप् । हे भग्ने । तया मेधया अद्य मां मेधाविनं घुद्धियुक्त
कुरु । स्वाहा सुहुतमस्तु । अस्मायामेधास्रजो विनिरिति (पा०५,
२, १२१) विनिमत्ययः मेधास्यास्ति मेधाची तम् । तया कया दे-
पगणाः देवसमूहाः पितरश्च यां मेधामुपासते पूजयन्ति । देवपित.
मान्या युद्धिरस्माकमस्त्वित्यर्थः ॥ १४ ॥
मे धां में धरु णो ददातु मे धामग्निः प्रजापतिः ।
मेधामिन्द्रश्च वायुश्च मेघांधाता देदातुमे स्वाहा॥१५॥
(२) मेघां मे । लिङ्गोक्तदेवता । मेधां मे मह्यं वरुणो द-
(१) अत्र पाराणसी० लि° पु० समतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु पु०
नास्ति । तद्यथा । यां मेधाम् । लिङ्गोक्ता देवता वरुणोऽग्निः प्रजा.
पतिरिन्द्रो घा तिस्रोऽनुष्टुभ आग्नेय्यः हे अग्ने देवगणाः पितरश्च
यां मेधामुपासते । पूजयन्ति तया मेधया मां मेधाधिनम् अद्य कुरु
स्वाहा सुहतमस्तु ।। १४ ॥
(२) वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बा मु.
पुः नास्ति । तद्यथा । मेधा मे लिग्नोक्का देवता वरुणोऽग्निः प्रजाप.
तिरिन्द्रो पायुर्धाता च मे मह्यं मेधां ददतु ॥ १५ ॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः । ३२ | कण्डिका । १६॥
दातु । मेघां चामिः प्रजापतिश्च । मेघां च इन्द्रश्च वायुश्च । मै-
धां च धाता ददातु में मां स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ १५ ॥
लिङ्गोक्तदेवतानुष्दुप् । वरुणो मे मां मेधां ददातु आनः प्रजाप-
निश्च मे मेधां ददातु इन्द्रः वायुश्च मेधां ददातु धाता में मेधां द.
दातु स्वाहा सुहतमस्तु ।। १५॥
इदं में ब्रह्म च क्षत्रं चोभं श्रियंमश्नुताम् । म-
यि देवा दंधतु श्रियमुत्तमां तस्य ते स्वाहा ॥ १६ ॥
इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनयिसंहितायां
द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ २२ ।।
.
.
(१) इदं मे । श्री ऋम् । इदं ब्रह्म च क्षत्रश्च उभे ब्रह्म-
सत्रे श्रियम् अश्नुतां मदीयां श्रियमुपजीवताम् । मयि च देवाः
दधतु स्थापयन्तु श्रियम् उत्तमाम् ययाहं सर्वजनभोग्यो भवा.
मि । तस्य ते स्वाहा । या त्वमेव सर्वजनरभिलप्यसे तस्यै श्रिय
(१) अत्र घाराणसां० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.
पु० नास्ति । तद्यथा । इदं में। श्रिये ऋक इदं ग्रह क्षत्रं च उभे ब्रह्म-
क्ष में मम धियम् अश्वतां मदीयां श्रियमुपजीवतां देवाः मयि
उत्तमा धियं दधतु स्थापयन्तु यथाहं सर्वजनभोग्या भवामि तस्यै
ते स्याहा या त्वमेवं सर्वजनैरभिलप्यसे तस्य ते तुभ्यं श्रिय स्वाहा
सुदुसमस्तु अप्राप्य मेधां श्रियं च यशा न सिध्यन्तीति भावः ॥१६॥
इति मन्त्रमाप्य द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥

·१५१२
मन्त्रभाष्य-घेददीपलहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
.
ते तुभ्यं स्वाहा सुहुतमस्तु । अप्राप्य च मेधां श्रियं च न यज्ञाः
सिध्यन्तीत्येप संबन्धः ॥ १६ ॥
इति उन्चटकृतौ मन्त्रमाप्ये द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३२ ॥
मन्योक्तदेवतानुष्टुप् । श्रीकामोऽनया श्रियं याचते । ग्राम प्रा.
झणजातिः क्षत्रं क्षत्रियजातिः इदमिमे उभे ब्रह्मक्षत्रे में मम धियम-
नुताम् । देवाः मयि उत्तमा धियं दधतु स्थापयन्तु । सस्यै प्रसि-
द्धायै ते तुभ्यं धियै स्वाहा सुहुतमस्तु । चौ समुच्चयाएँ । धीमेधे.
विना यज्ञासिद्धेस्ते प्रायते ॥१६॥
श्रीमन्महीधरश्ते.घेददीपे मनोहरे।
सार्वमेधिकमन्त्रोक्तिद्वात्रिंशोऽध्याय रितः ॥ ३२ ॥

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका ।१। त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। अस्पाजरांसो दमामरित्री अर्च मासो अग्नयः पावकाः । श्वितीचः श्वानासो भरण्यवों पनपदा पाययो न सोमाः ॥ १॥ (१) इत उत्तरं सप्तदशकाः पुरोरुग्गाना अस्मिन्नध्याये प. : (१) अत्र वाराणसी० लि० पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुक पु० नास्ति । तद्यथा । अस्या जरासः । इत उत्तरं सप्तदशकाः पुरो- रुग्गणा अस्मिनध्याये पच्यन्ते । तत्र सार्वमेधिकानां चतुर्गामहां चत्वार आद्या' पुरोरुच इत्येवमेव ते विदुः। यथा तस्याग्निष्टुद- ग्निष्टोमः प्रथममहर्भवति । तस्याग्नेया ग्रहा भवन्ति:, आग्नेय्यः पुरोरुच इति । एच मिन्द्रस्तदुक्थ्यो द्वितीयमहर्भवति विस्येन्द्रा प्रहा भवन्ति । एन्व्यः पुरोरुचः । सूर्यस्तदुक्थ्यस्तृतीयमहर्भवति तस्य सौर्या ग्रहा भवन्ति सौर्यः पुरोरुचः। पैश्वदेवश्चतुर्थमहर्मपति तस्य धेश्वदेवा प्रहा भवन्ति वैश्यदेव्यः पुरोरुच इति । परतत्रयोऽनु. याफा मनारम्याधीता एताच पुरोरनो यच्छन्दकाः प्रकृतिप्यास्त- छन्दस्का इहापि प्रायसो हश्यन्ते । अन्त्यमनुवाकं वर्जयित्या ऐन्दावायव्यस्य द्वे पुरोरुत्री अस्या जरासः अस्य यजमानस्य अग्न. यः ईदृशाः सन्तु किम्भूता अजरासः जरारहिताः इमां गृहाणा अरित्राः अरणाः नावामियकानिपाताः । यद्वा दमा दमनयिानां रक्षसाम् अरणाः तारकाः अर्चधूमामः पूज्यधूमाः अर्चत् पूजनीयो धूमो धूमोपलक्षिता ज्वाला येणं ते तथा । पाषकाः पावितारः शोधकाः अस्य सोमाश्च ईदृशाः सन्तु किम्भूताः श्चितीचयः इवे. तत्वप्रचयकारिणः । श्वेतत्त्वं प्रचयन्तः श्याप्रासः इवाप्रशन्दः क्षि. प्रवचनः क्षिप्रधर्मकाः क्षिप्रकारिणः भुरण्यघः भारः भरणकारः धनषदः वनसदः रेफ उपजनः । वनमुदर्फ तत्र समाः उदकाभिपुताः घायघो न घायव इयोहीपयितास । गृहे रक्षमाणाः । यहा सर्या- १५० . *

·मन्त्रभाष्य-येदापसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
व्यन्ते । तत्र सार्वमेधिकानां चतुर्णामहां चत्वार आयाः पुरो.
रुच इत्येवमेते विदुः । यथास्यामिष्टुदग्निष्टोमः प्रथममहर्भवति
वस्याग्नेया ग्रहा भवन्ति आग्नेय्यः पुरोरुच इति । एवमिन्द्र-
स्तदुक्थ्यो द्वितीयमहर्भवति ऐन्यः पुरोरुचः । सूर्यस्तदुक्थ्यस्त
तीयमहर्भवति तस्य सौर्या ग्रहा भवन्ति सौर्यः पुरोरुचः। वैश्व-
देवश्चतुर्थमहर्भवति तस्य वैश्वदेवा ग्रहा भवन्ति विश्वदेव्यः पु-
रोरुच इति । य एते योऽनुवाका अनारभ्याधीताः । एताव
पुरोरुचो यच्छन्दस्काः प्रकृतिदृष्टास्तच्छन्दस्का इहापि मायो.
दृश्यन्ते अन्त्यमनुवाकं वर्जयित्वा । अस्या जरासः । ऐन्द्रवा-
यव्यस्य द्वे पुरोरुचौ। अस्य यजमानस्य अजरासः ता:
दमां ग्रहाणाम् अरित्राः अरणाः । नावामिवके निपाताः ।
यद्वा दर्मा दयनीयानां रक्षसाम् अरणास्तारकाः अधूमासः,
अर्चन्पूजनीयो धूमो येषां ते अधूमासः। पूज्यधूमाः पावकार
पावयितारश्च अग्नयो भवन्तु । अस्य च श्वितीचयः श्वेतत्वा-
चयकारिणः । श्वात्रासः पात्रशब्दः क्षिप्रवचनः क्षिपकर्माणः ।
भुरण्यवः भारः बनसदः वनर्पदः रेफ उपजनः । वनमुदकन्तत्र
सन्ना उदकाभिपुता इत्यर्थः । चायवो न वायव इबोद्दीपयितार:
गृहे रक्षमाणाः सोमाः सन्तु । यद्वा सर्वाण्यरण्यग्निविशेषणानि ।
श्चितीचयः श्वेतत्वसंचनाः । वायव इव वात्रासः क्षिप्रगमनाः!
पनपदो वनसदः । वनसदो बेटोरेफेणेति प्रातिशाख्यसूत्रेण
रेफागमः । सोमा इव यजमानेष्टदाः । समानमितरत् ॥ १॥
ज्यग्निविशेषणानि श्येतत्वं प्रचयन्तः पायघ इय श्वानासः क्षिप्रग-
मनाः धने सीदन्तीति यनसदः सोमाः च यजमानेष्टदा अन्यत्पू:
घा तद्वन् । धनपद इत्यत्र वनसदो घेटो रेफेणेति प्रातिशाख्य-
सूत्रेण रेफागमः ॥१॥

·प्रतिशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका ।।
सर्वमेधेऽग्निष्टोमसंस्थेऽग्निष्टुत्संक्षे प्रथमेऽहनि अस्याजरास इत्या
घा महो अग्ने इत्यन्ता सप्तदश भाचोऽग्निदेवत्याः पुगेरुचो भवन्ति ।
पुरोरुक्शब्देन झापा ग्रहणमन्मा उच्यन्ते न यरूपा ऋघि पु-
रोगिति श्रुतेः । उक्थ्यमहावैश्वदेवपातोपतहारियोजनेषु यजू.
रूपे ग्रहणमन्त्रे सत्यपि तं घा अपुरोरुक गृहातीति श्रुनेस्तान
दोपः अत एवाग्नेयाभिच एव निवर्यन्ते नोपयामादीनि । आये
द्वे पेन्द्रवायवग्रहस्य पुरोरुची । वत्सप्रीडाग्नेयी त्रिष्टुप् आ याय-
वित्यस्याः (७, ७, स्थाने । अस्य यजमानस्य अमयः ईशा स-
न्तु । कीदृशाः अजरासः नास्ति जरा घेषां ते अजराः घाईफ्यही-
नारदमा गृहाणामरित्रा-रक्षकाः मावामिय फेनिपाताः भरिभ्यः
प्रायन्तेऽरिना या दमानां दमनीयानां रक्षसामरित्राः तारकाः वि-
भक्ते डभापासवर्णदीर्घः । अर्चधूमासः अर्चन् अर्चनीयः पूजनीयो
धूमो धूमोपलक्षिता ज्वाला येषां तेचधूमः । पावका शोधका।
चितीचयः श्यिति श्वेतवर्ण चिन्वन्ति चितिचयः चिनोतः किए
अनित्यमगमशासनमिति तुगभावः श्चितिशब्दस्य छान्दसो दीर्घः
प्येतत्वमुज्ज्वलत्यं यजमानस्य वर्धयन्तः । श्यामासः वानशब्दः
क्षिप्रवाचक यात्रा- क्षिप्रफलप्रदाः। भरण्यवः भरणकर्तारः। यन-
पंद: वनसदापने काष्ठे सीदन्तीति वनसदः चनसदोऽधेटो फेणेति
(३, ३, ११) प्रातिशाख्यसूत्रेण रेफागमः । वायवो न वायव श्च दी.
पपिसार । सोमा इय यजमानेष्टदाः ॥१॥
हरयो धूमझेतो चातजूता उप चर्षि । यतन्ते
वृधंगग्नयः ॥२॥
(१)दरयो धूमकेतवः। ये अग्नयः इस्यो हरितवर्णाः। धूमके
(१)अत्र वाराणसीलिपु० समतोऽयं पाठक्रमा मुम्बईमु०पुना०
तद्यथा! हरयो धूमकेतवः । अग्नयः पृथक् माना उपयवि युलोकं प्रति
यतन्ते यनमाचरन्ति । पृथक् पृथगिति प्राप्ते वर्णव्याप्तितः पृथक की.
अशाः हरयः हरितवर्णाः धूमकेतय: धूमप्रझानाः पातजुताः धात.
गमनाः तान् स्तुम इति शेयः॥२॥

·मन्त्रभाग्य-वेददीपसहिना शुक्लयजुःसंहिता ।
तवः धूममज्ञानाः । वातजूता वातगमनाः । उपद्यवि धूलोकं
प्रति । यतन्ते यत्नमाचरन्ति । वृथक् । पृथगिति भाप्ते वर्णव्या-
पतिः । पृथक् नाना । तो स्तुम इति शेषः ॥२॥
गायत्री विश्वरूपदृष्टा इन्द्रवायू इत्यस्याः ( ७, ८ ) स्थाने।
भग्नयः वृथक् पृथक् नानाप्रकारेण धवि स्वर्ग उपयतन्ते स्वर्ग
गन्तुं यतं कुर्वन्ति । कीदृशाः हरयः हरितवर्णाः । धूमकेतवः
धूम एवं केतुझपको येषां ते यत्र धूमस्तत्राग्निरिति व्याप्तेः।
घातजूताः पातेन जूतं गमनं प्रसारो येषां ते ॥ आ वायो
इन्द्रवायू इमे ( ७, ७-८) अनयोः स्थाने एते द्वे उक्त॥२॥
यजा नो मित्रावरुणा या देवाँ २॥ तं बृहत् ।
अग्ने यक्षि स्वं दमम् ॥ ३॥
(१)यजानः । मैत्रावरुणी गायत्री। यजा नः अस्माकम्
घावारुणौ । यज च देवान् यज च ऋतं यज्ञम् बृहत्माहान्तम् ।
हे अग्ने यक्षि यज च स्वन्दमं स्वकीयं गृहम् ॥ ३ ॥
गायत्री गोतमदृष्टा मैत्रावरुणस्य पुरोरुक् अयं वामित्य-
स्याः (७, ९) स्थाने । हे अग्ने ! नोऽस्माकं मित्रावरुणा
यज । यज देयान् । यज वृहत् महत् ऋतं यज्ञम् । स्यं दम गृहं
याक्ष यज ॥३॥
(२) युवा हि देवहूर्तमाँ२॥अश्वा । अग्ने रीरिवं।
नि होता पूर्ण संदः ॥ ४ ॥
अथाश्विनस्य । युवाहीति व्याख्यातम् ॥ ४ ॥
(१)अप्रचाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु पुग्ना०
तद्यथा । यजा नः मैत्रावरुणी गायत्री हे असे नोऽस्माकं मित्रावरुणौ
यज देवान् यज बृहत् महान्तं ऋतं यज्ञ यजस्व दमं गृहं यक्षि यज्ञ॥३
(२) अत्र घाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु०॥
अथाश्विनस्य युस्याहीति व्याख्यातम् ॥ ४ ॥

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ कण्डिका।।
आश्विनग्रहस्य पुरोरुम् या पां फत्यस्याः स्थाने (७, ११)
व्याख्यातेयम् (१३, ३७ ) ॥४॥ .
दे विरूपे चरतः स्वयं अन्यान्या वत्समुपचापये-
ते । हरिरन्यस्यां भवति स्वधावाञ्छुको अन्यस्या
ददृशे सुवर्चीः ॥ ५॥
(१) द्वे विरूपे । त्रिष्टुप् शुक्रस्य । द्वे राज्यहनी विरूपे ना-
नारूपे । कृष्णा रात्रिः शुक्लमहः चरतः आदित्येन सहाहश्वरति
इतरत्र अग्निना तु रात्रिः । स्वर्थे शोभनार्थे । अन्यान्या यत्सम-
पधापयेते । अन्या एका रात्रिः एकपग्निरूपं वत्सम् अन्या
एकमह एकमादित्यरूपं वत्सम् उपधापयेते । रात्रिरमिदेवत्प-
मग्निहोत्रम् अहः सूर्यदेवत्यमग्निहोत्रं वत्समित्याशयः । किञ्च
हरिहरितवर्णोऽग्निः अन्यस्यां रात्रौ स्वधावान् अन्नवानुप-
(१) अन वाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाटकमः मुम्बामु०पु०
नास्ति तद्यथाविरूपे बिष्टुप् शुक्रस्य द्वे राज्यांनी विरूपे नानारूपे
कृष्णा रात्रिः शुक्महः चरतः आदित्येन सहाहश्चरति । इतरत्र
अग्निना तु रात्रिः स्यर्थ शोभनोऽर्थो ययोस्ते अन्यान्या वत्सम्
उपधापयेते अन्या एका रात्रिः एकमा वत्सम् अन्यदेकमह आ.
दित्यं यत्समुपधापयेते रात्रिराग्निदेवत्यमग्निहोत्रम् अहः सूर्यदेव-
त्यमग्निहोत्रं यत्समिति भावः किञ्च हरिः हरितवर्णोऽप्तिः अन्य-
स्यां रात्री स्वधावान अनवान् उपभोग्यस्तापपाकप्रकाशैः भय-
ति शुफः गुप्लवर्णः आदित्यः अन्यस्याम् अहनि सुवर्चा ददृशे ह.
श्यते यद्वा द्वे धावापृथिव्यो विरूपे नानारूपे परस्परापेक्षया च-
रतः स्वार्थे कल्याणप्रयोजने अन्या अग्निं घरसम् । अन्यादि
त्यं यत्समुपयेते घोएयतः किश्च दरिरग्निरेकस्यां पृथिव्यां स्वधा.
वान् भवति तत्र ह्याहुतयो हूयन्ते शुक आदित्यः अन्यस्यां दियि-
सुवर्चाः सुतेजा भ्यते ॥ ५ ॥

·मन्त्रभाष्य-ददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
भोग्यः तापपाकप्रकाशैर्भवति । शुक्रः शुक्लवर्ण आदित्यः अन्य-
स्यामहनि ददृशे दृश्यते सुवर्चाः सुतेजाः । यदा द्वे धावपृथि-
व्यौ विरूपे नानारूपे परस्परापेक्षया चरतः स्वर्थे कल्याणम.
योजने अन्या पृथिवी अग्निवत्सम् अन्या चौरादित्यं वत्सम्
उपधापयेते पोपयतः । किञ्च हरिरग्निः अन्यस्यां पृथिव्यां
स्वधावान् भवति । शुक्र आदित्यश्व 'अन्यस्यान्दिवि ददृशे
सुवर्चाः दृश्यते सुतेजः ॥५॥
शुक्रग्रहपुगेरुक् फुत्सद मिष्टुए तं प्रतयेत्यस्याः (७, १२)
स्पाने ! द्वे राज्यहनी चरतः निरन्तरं प्रवर्तते । कीदृशे विरूपे वि-
विध रूपं ययोस्ते कृष्णा रात्रिः शुक्रमहः । स्वर्थे शोभनोऽर्थो य.
योस्ते कल्याणप्रयोजन । अन्यान्या अन्या च अन्या च.पत्समुप.
घापयेते क्षीरं पाययतः अन्या एका रात्रिः वत्समग्निमुपधापयते
रात्रायग्निदेवत्यमग्निहोत्रम् अन्या दिवसरूपा परसमादित्यमुपधाप-
यते अति सूर्यदेवत्यमग्निहोत्रम् । किञ्च तदेवाह अन्यस्यां रात्री
हरिः हरितवर्णोऽग्निः स्वधावान् अन्नवान् भवति अन्यस्यामहनि
शुकः शुः आदित्यः सुपर्चाः शोभनतेजाः ददृशे दृश्यते ।
पता हे पावापृथिव्यौ अग्निभूमी स्वधावान् रविदिघि सुवर्चा:
दृश्यते ॥ ५॥
अयमिह मी धापि धाताभिहोता यजिष्ठो अ.
ध्वरेप्वीच्यः यमर्मवानो भृगयो विरुरुचुर्वयु चित्र
विभ्वं विशे विशे॥६॥
(१) मन्थिनः अपमिहेति व्याख्यानम् ॥ ६ ॥
मन्धिप्रहपुरोरफ भयं घेन इत्यस्याः (७, १६) स्थाने । ध्या-
ख्याता (३.१५) ॥६॥
.
(९) अ याराणसी० लिपु संमतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु.पु.
नास्ति मन्धिनः अयमिह ध्याण्यानः ॥६॥

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।३३। कण्डिफा ८
त्रीणि शता त्री सहस्राण्यामिं विधार्च देवा न-
पंचासपर्यन् । औक्षन घृतैरस्तुन् वर्हिरस्मा आदि-
होतारं न्यसादयन्त ।। ७ ।।
(१)वैश्वदेवं गृङ्गाति । त्रीणि शतानीति त्रीणि शतानि त्रीणि
सहस्त्राणि | त्रिंशत् नव च । देवाः अप्तपर्यन् । सपतिः प-
रिचरणकर्मा परिचरितवन्तः कथमिति चेत् । औक्षन् असिञ्च-
न् अनि घृतैः । अस्तृणन् पहिश्च अस्मै अग्नये । आत इद् अथ
एव अनन्तरमेवं । होतारं वृत्वा न्यसादयन्त । नितरां विनि-
युक्तयन्तः ॥ ७॥
विश्वामित्रष्टा त्रिष्टुए विश्वदेवदैवतस्याप्रयणग्रहस्य पुरोरुम
ये,देवास इति (७, १९) स्थाने । प्रीणि शता त्रीणि शतानि भी
प्रीणि सहस्त्राणि त्रिंशत् नय च देवाः यथा ३३३९ । एते पस्था-
दिगणा देवा अनिमसपर्यन् परिचरन्ति सपर्यतिः परिचरणकर्मा।
यतागमोका देवाः नवादानिवृद्धाः स्युर्देवानां दशकगणैः ते
ब्रह्मविष्णुरुढाणां शक्तीनां वर्णभेदत इति ते च ३३३ ३३३ ३३३
एतावन्तो भयन्ति । फथं परिचरन्ति तदाह ते धृतैरग्निमीक्षन्
असिञ्चयन् उक्ष सेचने लुङ् अस्मै अग्नये वर्हिरस्तृणन् आच्छादयन्
मात इत् अनन्तरमेव होतारं कृत्वा होने कर्मणि न्यसादयन्त नि-
युक्तवन्तः । पृतसेचनहिः स्तरणहोतृवरणमेयाग्निपरिचयति
भावः ॥७॥
मूर्धान चिोरतिं पृथिव्या पैश्वानरमृत आ
(१)भत्र वाराणसी० लि. पु. संमतोऽयं पाठमामा मुम्बईमुपु.
नास्ति तद्यथा । वैश्वदेवं गृह्णाति धीणि शतानि प्रीणि सहस्राणि त्रि-
शत् नव च देवा अग्निमसपर्यन् परिचरितवन्तः समपर्यतिः परि-
चरणकर्मा कथमिति चेत् घृतैः अग्निम् अक्षन् असिञ्चन् अस्मै अग्नये
वर्हिः अस्तृणन् आत् इत् अथ एव अनन्तरमेय होतारं वृत्त्या
होने नितराम असादयन्त विनियुक्तयन्तः ॥ ७ ॥

·.
मन्त्रभाष्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
जातमग्निम् । कवि सम्राजमतिथि जनानामासन्ना
पानं जनयन्त देवाः ॥८॥
(१)अथ धुवस्य । मूभनन्दिव इति व्याख्यातम् ।। ८ ॥
प्रतिवदेव ध्रुवप्रहपुरोरुम् । व्याख्याता (७, २४)॥८॥
अग्निव॒त्राणि ज इनद् द्रविणस्युपिन्पयो । समि-
द्धः शुक्र आहुतः ॥९॥
(२)ऐन्द्राग्नस्य । अग्निवाणि गायत्री । अग्निः त्राणि
यजमानस्य बृजिनानि । जङ्घनत् अत्यर्थ हन्ति । किं भूतः द्र.
विणस्युः धनं हविलक्षणामिच्छम् । केन हेतुना जङ्घनत् विप-
पन्यया । विपनिरर्चतिकर्मा यजमानपूजया निमित्तभूतया ।
पुनः किंभूतोऽमिः समिद्धः दीप्सः शुक्रः शुक्ल: आहुतः अभि-
हुतः सन् ॥ ९॥
गायत्री भरद्वाजदृष्टा ऐन्द्राग्नग्रहपुरोरुक् इन्द्राग्नी आगतमित्या
स्याः (७, ३१) स्थाने । अनिर्वृत्राणि पापानि जनित् अत्यर्थ
हन्ति यङ्लुगातम् । फया विपन्यया पनतिरर्चतिकर्मा विविधया
पूजया पापं हन्ति । कीडशोऽप्तिः द्रविणस्युः द्रधिगो धनमिच्छति
द्रविणस्यति सुप आत्मनः क्यच् क्याच्छन्दसीति (पा० ३, २,१७०)
(१) अत्र वाराणसी० लि० पु०समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु० पु०
नास्ति तद्यथा । अथ ध्रुवस्य मूर्धानं दिव इति व्याण्यातं प्राकृत
पघप्रहः॥८॥
(२)अत्र धाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्पईमु०पुना०
तद्यथा । ऐन्द्राग्नस्य अग्निवाणि गायत्री अग्निप्राणि यजमानस्य
पापानि जनित् अत्यर्थ हन्ति फेन हेतुना विपन्यया पनतिरचंतिक-
र्मा यजमानप्जया निमित्तभूतया किम्भूतः द्रविणस्युः इपिलक्ष.
णं धनमिच्छन् समिद्धः दीप्तः शुक्रः शुक्ल: आहुतः अभिहुतः सन्॥९॥

·प्रयस्त्रिंशोभ्यायः। ३३ । कणिका । ११ । २५२१ क्यजन्तादुमत्ययः हविलक्षण धनमिच्छन् । समिद्धः दीप्तः । शुक्र शुद्ध। माहुतः निमन्त्रितः ॥९॥ विश्वेभिः सोम्यं मध्वग्न इन्द्रेण घायुना । पियो मित्रस्य धामभिः ॥ १०॥ (१) वैश्वदेवस्य । विश्वभिः सोम्यं गायत्री । विश्वभिः देवैः सह । सोमसम्बन्धि मधु हे अमे इन्द्रेण च सह वायुना च सह पिय । मित्रस्य धामभिर्नामभिः स्तुतः सन् । तदुक्तम् स्वममे वरुणो जायसे यस्त्वं मित्रो भवसि दस ईडय इति॥१०॥ गायत्री मेधातिथिहटा वैश्वदेयग्रहपुरोरफ ओमासश्चर्पणीत्य. स्याः (७, ३३) स्थाने । हे अग्ने । विश्वभिः विश्वदेवः इन्द्रण घायुना घ सह सौम्यं सोममय मधु पिय । कीदृशस्त्वं मित्रस्य घाममिः नामभिः स्तुत इति शेषः त्यमग्ने घरुणा जायसे यस्त्वं मित्रो भवसि दस ईडयः इति श्रुतेः ॥१०॥ आ पदिप नृपति तेज आनद् शुचि रेतो निपि. सं द्यौरीके । आग्नेः शर्धेमनयद्यं युवांना स्वाध्यं जनयत् सूदयंच ॥ ११॥ (१) आ यत् । दाभ्यां मरुत्वतीयाभ्यां दे त्रिष्टुभी । (१) मन धाराणसी लि.पु. संमतोऽय पाटक्रमः मुम्बईमु०पु० नास्ति तथा वैश्वदेवस्य गायत्री विश्वेभिः सौम्यं हे भो विश्यै. देः इन्द्रेण घायुनाच सह सोम्यं सोममयं मधु पिच मित्रस्य धाम- मिनीमभिः स्तुतः सन् तदुक्तं त्वमसे घरुणो जायसे यस्त्वं मिनी भवसि दस ईडय इति ॥१०॥ (१) अन्न वाराणसी० लि. पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु. मास्ति तथा!आ यर दाभ्यां मत्यतीयाभ्यां में त्रिष्टुभी व्यवहिन- प्राय: आहुतिपरिणामवादी मा उपसर्गः आनट् अनेन सम्प्रभ्यते अ. इनोतरेतद्रूपं यत् यदा इपे भन्नाय निरिकं निरा सिसं ययतोदेशेन ·१५२२ मन्त्रभाष्य-दीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। व्यवहितपदमायः आहुतिपरिणामवादिन्यौ । आ उपसर्गः आन नद इत्यनेनाख्यातेन सम्बध्यते । यत् यदा इपे अन्नाय निपिक्तं नितरां सिक्तं देवतोदेशेन क्षिप्तम् शुचिमन्त्रैः संस्कृतम् तेजः जगदुत्पत्तिबीजम् । नृपतिम् अग्रिम् आ आनट् अनो. तेरेतद्रूपम् व्यामोति । ततोऽपि रेतो मध्यस्थानं व्याप्नोति विद्युल्लक्षणं तेजः । धौरभीके । द्यौरपि तस्याहुतिपरिणाम: भूतस्य रसस्य अभीके निकट एव वर्त्तते । तर अमिः शम् शर्दै वलं तस्य हेतुभूतम् अनवयं प्रशस्यम् युवानं परिपकं रसं स्वाध्यं मुष्टु ध्यानीयम् । सर्वोऽपि दृष्टिमभिलपति । जनयत् जनयति अभिर्मासैः । सूदयच्च । पूद क्षरणे । निष्पन्नमुदकं चतुर्भिमासैः क्षरति च दृष्टिद्वारेण ॥ ११ ॥ प्रिष्टुप् पराशरदृशा मरत्यतीयग्रहपुरोरुक् इन्द्र मरत्व इत्य- स्थाः (७, ३५) स्थाने । मा उपसर्गः आनडित्यनेन सम्बध्यते यत् यदा तेजा तेजसो हेतुभूनं हधिपति नुर्यजमानस्य पालकमाग्नि मानट् अश्नुते व्यामोति यदानी हयिहूंयत इत्यर्थः तदा अग्निः रेतो जगदीजभूने जलं धारभीके प्रथमा पप्पयर्थे दिवः समीपेऽन्तरिक्ष (जनयत् ) जनयति मेघरूपेण च पुरः सूदयत सूदयति क्षरति । पृपिद्वारेण पुद क्षरणे । कीदृशं तेजः इपे वृष्टथै निपिक्त देवतोद्देशे. नामो सिक्कं हुतम् । शुचि मन्यसंस्कृतम् । कीदृशं रेतः सधैं बल- "हेतुभूतम् अनवद्यं निदपिम् अयद्यपण्यवर्या गपणितव्यानिरोधे. विति (पा० ३, १, १०१) गर्वार्धेयद्यमिति निपातः न अवधमनय. क्षिप्तं गुचिमन्त्रसंस्स्तम् ईदृशं रेतः जगदुत्पत्तियोजं नृपतिमग्निम् आनट् व्याप्नोति ततः तेजोविद्युल्लक्षणं मध्यस्थानं व्यानोति चौर- पि तस्याहुतिपरिणामभूतस्य रसस्य अभीके निकटे एय पर्तते अनिः शचे यलस्य हेतुभूतम् अनया प्रशस्यं युवानं परिपकरसं स्थाध्यं सुध्यानीयं रसं सर्यों हि पृष्टिमभिलपति जनयन् जनयति अएभिर्मासैः सूदयत् पूद क्षरणे निष्पन्नमुदकं चतुर्मासैः क्षरति एटिद्वारेण ॥ ११॥ +.

·प्रतिशोऽध्यायः । ३३ कण्डिका । १२ ॥ धमगही प्रशस्यम् । युवान युवतुल्यं परिपकरसं दमित्यर्थः । स्वाभ्यं सुष्ट आ समन्तात् ध्यायते चिन्त्यत इतिस्थाध्यं चिन्तनीय. म् सर्वो घृष्टिमिच्छति । हविषा तर्पिताऽग्निरष्टमासलं निष्पाय पपासु वर्पतीत्यर्थः व्यवहितपदी मन्त्रः ॥ ११ ॥ : अग्ने शर्धे महते सौभगाय तवं शुमान्युत्तमाधि सन्तु । सं जास्पत्य सुषममाकृणुप्य शयताम: भितिष्ठा महासि ॥ १२॥ (१) अग्ने शर्द्ध । हे भगवनमे शर्ट उत्सहस्त्र बलमावि: कुरु । महते सौभगाय । महत्सौभाग्यं लोकस्थितिः। एवं कुर्वतस्तव शुम्नानि उत्तमानि सन्तु । घुम्नं द्योततेर्यशोऽन्नं वा। हेविलक्षणानि धनानि सन्तु यशासि वा । किञ्च एतय त्वं भार्थ्यसे । संजास्पत्यम् । जायापतिमिति प्राप्ते आकारयका- योर्लोपः सुक् च । सुपमं सुनियमम् अन्योन्यवद्धरागं समा- कृणुष कुरुष्व । शत्रूयतां शत्रुत्वमिच्छताम् । अभितिष्ठ पझ्या पभिभव । महांसि महत्त्वानि ।। १२ ।। विष्टुप् विश्ववाराष्पा द्वितीयमरत्वतीयपुरोरु मरुत्वन्तं पृ. पमित्यस्याः (७, ३६ ) स्थाने । हे अने। त्वं राधे उत्सहस्त्र . लमाषिकुरु किमर्थं महते सौभगाय महत्सौभाग्यं स्टोकस्थितिः। (१) अत्र वारणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०० नास्ति। तद्यथा। अग्ने शर्छ। हे अग्ने महते सौभागाय शई उत्सहस्व बलमायिपुर महत्सौभाग्यं लोकस्थिनिः एवं कुर्चतस्तष उत्तमानि सन्तु घुम्नं द्योततेर्यशो चा अन्नं या हघिलक्षणानि भन्नानि यश- सिपा सन्तु विच आस्पत्यं जायापत्यमिति मारो आकारयकार- योलीपः । सुगागमश्च जायापत्यं सुयमं सूपानयद्धराग समासणु घ कुरुष्व भानुयतां शत्रुत्यमिच्छता महांसि महत्वानि आभिति ४ पद्भ्याममिमय ।। १२॥

·. मन्त्रभाष्य-धेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। उद्यच्छतस्तव धुम्नानि उत्तमानि उत्कृष्टानि सन्तु घुम्नं घोततर्य- शो पानं चेति (निरु०५,५) यास्का हविलक्षणान्यन्नानि यशांसि घा सन्तु । किञ्च जास्पत्यं जायाफ्त्यमित्यर्थ जास्पत्यमिति निपातः जायापत्यं पक्षीयजमानरूपं सुयमं सुनियमं जितेन्द्रियमन्यान्यावद्ध- रागं समाकृणुप्य कुरु सुष्ठु यम्यते सुयमम् ईपद्दुः सुम्विति (पार ३, ३. १२६ ) खलप्रत्ययः । किञ्च शबूयतां शनृत्यमिच्छता महासि तेजांसि अभितिष्ठ आक्रमस्व अभिभव ॥ १२ ॥ त्या हि मन्द्रतममर्कशोत्महे महि नः श्रोष्यग्ने । इन्द्र न त्वा शव॑सा देवता वायुं घृणन्ति राधसा नृतमाः ॥ १३ ॥ (१) स्वाहि । महेन्द्रस्य । त्रिष्टुप् । त्वां हि त्वामेव मन्द्रतम मन्दनीयतम मृदुहृदयं वा । अशोकः मन्त्रीसः । पथोक्तस्थानकर्णानुमदानवद्भिः । देवतायात्मवित्तसन्तानग- *गुरुमुश्रूषाधिगताविप्लावितब्रह्मचर्यैः । एवं हि मन्त्रा दीमाः स्युः । वमहे वृतवन्तो वयम् । त्वं च वृतः सन् महि महत् स्तोत्रं नोऽस्माकम् श्रोपि श्रृणोपि । श्रुत्वा च प्रभावयसि फर्म हे अग्ने । किञ्च इत्यं नाम त्वं महत्ती देवता । येन इन्द्रन्न । उपमायायो नकारः । इन्द्रमिव त्वा शवसा यलकृत्या पृणन्ति. (१) अप्रयाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०पुर मास्ति । तद्यथा त्याहि माहेन्द्रस्य त्रिष्टुप् । हे अग्ने अर्कशॉर्म- म्दात त्यां पट्टमहे वृतवन्तो वयम् अविप्लुतब्रह्मचर्येर्यथोक्तमधीता मन्ना दीयाः स्युः किन्त्यां मन्द्रतमं मृदुहृदयतमं मन्दनीयतमं घा त्वं च मोऽस्माकं महि महत् स्तोत्रं श्रोषि शृणोपि श्रुत्वा च प्रद. यास्मत्कर्म किञ्च त्वं महती। देवता येन नृतमाः मनुष्यतमा. याज- यूकाः, त्यां राधसा विलक्षणेन धनेन पृणन्ति पूरयन्ति किं वो शवसा पलेन द्रं न इन्द्रमिव धायुमिघ च ॥१३॥ । + .

·प्रयस्त्रिंशोपायः । ३३ । फण्डिका । १४ ।
पूरयन्ति । वायुमिव च पूरयन्ति राधसा हविर्लक्षणेन धनेन
नृतमाः मनुष्यतमाः मनुष्यश्रेष्ठाः ॥ १३ ॥
त्रिष्टुन् भरद्वाजष्टा माहेन्द्रग्रहपुरोरुम् इन्द्रो नृवदित्यस्याः
(७, ३९) स्थाने हे अग्ने ! वयं त्यां धमहे वृतवन्तः कीदृशं त्वां
मन्द्रतममतिगम्भोरम् कः अशोकेः अकंवत् शौचन्तेऽशोका म.
त्रास्तैः अविप्लुनब्राह्मचर्य यथोकमधोता मन्त्रा अर्कवद्दोप्ताः स्युरिति
भायः । दि यस्मात् गोऽस्माकं महि महत् स्तोत्रं त्वं श्रोपि शृणापि,
विकरणव्यत्ययः । किञ्च नृतमाः मनुष्यश्रेष्ठाः देवता देवतां त्या त्वां
राधसा हबीरूपेणानन पृणन्ति पूरयन्ति देवताशब्दात् सुपो लुम् ।
कीरशं त्वां शवसा यलेन इन्द्रं न इन्द्रमिय वायुमिध च स्थितम् न
इधार्थे उभयो.सम्बध्यते ॥ १३ ॥
त्वे अंग्ने स्वाहुत प्रियासः सन्तु मूरयः । यन्तारो
पे मघांनो जनानामूर्वान् दयन्त गोनाम् ॥ १४ ॥
(१) त्वे अग्ने आदित्यग्रहस्य । धृत्यौ । ले तव हे अमे ।
स्वाह्नत । साधुना प्रकारेणाभिद्रुत । मियासः । मियाः सन्तु
सूरयः पण्डिताः । ये च यन्तारः निगृहितसर्व विषयाः । ये च
मघवानः धनवन्तः । जनानां मध्ये । न केवलं धनवन्त एव
किन्तार्ह । ऊर्वान् अन्नप्रकारान् दयन्त । दयतिर्दानार्यः ।
(१) अत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रम मुम्बई मु.पु.
नास्ति । तद्यथा । त्ये अग्ने आदित्यग्रहस्य पुरोरुचो वृहत्यौ हे
मझे हे स्वादुत साधुना प्रकारेण अभिहुत ते सूरयः पण्डिताः त्वे
सब प्रियासः प्रियाः सन्तु ते के ये जनानां मध्ये यन्तारः निगृही.
तसर्वविषयाः ये च मघवानः धनवन्तः न केवलं धनवन्त एव किं
तर्हि ये गोनां गयां संग्रन्धिभिरुपसेचनः सहितान् उवीन् अग्नप्र-
फारान् दयन्त दयतिर्शनार्थः गवामिति प्राप्ते गोः पदान्त इति
नुस् ॥ १४॥

·मन्त्रभाष्य-येददीपसदिता शुक्लयजुःसंहिता।
न
ददति । गोनाम् गवामिति प्राप्त गोः पादान्त इति नुन् । गर्वा
संबन्धिभिरुपसेचनैः सहितान् ॥ १४ ॥ .
द्वै वृहत्यौ आदित्यनहपुरोरुची आद्या पसिष्ठदृष्टा भन्या प्रस्क-
एयदृष्टा कदाचन स्तरीरसि कदाचन प्रयुच्छसीत्यनयोः (१,२, ३)
स्थाने । मुष्ठु हयते स्वाहुतः हे स्याहुत । हेग्ने । जनानां मध्ये ये
जनाः गानां गयां सम्बन्धिभिदुग्धद्धिघृतैः सह ऊर्वान् अन्नविशे..
पान् पुरोडाशादीन् दयन्त ददति दय दानगतिहिंसादानेषु लङ्
अडभाव आपः । ते सूरयः पण्डिता त्वे तय नियासः सन्तु । की-
एशास्ते यन्तास निगृहीतेन्द्रियाः । मघवानः धनवन्तः।गानामित्यत्र
गोः पादान्तः इति (पा० ७, १, ५७) नुडागमः ॥ १४ ॥
श्रुधि श्रृंस्कर्ण पहिभिर्देवैरग्ने सयाभिः । आसी-
दन्तु धर्हिवि मित्रो अर्यमामांतर्याचाणो अध्वरम्॥१५॥
(१) श्रुघि श्रुत्कर्ण । हे अग्ने श्रुधि श्रृणु । प्रकृत इत्यादि-
ना धिभावः । सत्वरं यज्ञमाग्नेयम् । हे श्रुत्कर्ण । श्रृणुतः कर्णा-
पर्थिनां वासि यस्य स तथोक्तः । त्वयि शुतवति । वहिनि
चोट्टभिर्देवैः । स यावभिः । या पापणे पनि । समानमाप्ति-
भिः। सहिताः । आसीदन्तु वर्दिपि । मित्रः अर्थमा च ।
अन्ये च मातर्यावाणः । प्रातरेव हविः प्राप्तिर्यपां ते तथो-
ताः॥ १५ ॥
(१)अवधाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु०
नास्ति । तद्यथा । श्रुधि श्रुत्कर्ण हे अग्ने हे श्रुत्कर्ण शृणुतः अधि-
नां चचांसीति श्रुतौ कौँ यस्य स श्रुत्कर्ण त्वम् अध्वरं श्रुधि शृणु'
त्वयि अध्यरं श्रुतवति घहिभिवादृभिः सयाचमिः सह यान्ति ते
सनावानः तैः घनिए समानप्रातिभिः देवैः सहिताः एते चर्हिषि
भासीदन्तु के मित्रः अर्थमा अन्ये च मानवाणः प्रातान्ति ते
प्रातर्याचानः प्रातः एष येषां हविः प्राप्तिः ॥१५॥

·प्रतिशोयायः 1३३ । कण्डिफा । १६।
शृणुतः इति श्रुनी भर्थिवरः थोतारी कर्णी यस्य स श्रुत्फर्णः
६ श्रुत्कर्ण ! देवैः सह स्यमध्यरं यज्ञ श्रुधि शृणु । कीर्शिदेवः पति-
भिः हयापि यदन्ति ते पाया तः। सयायभिः सह यान्ति ते सया.
प्रानः तः। किश मित्रः अर्यमा प्रातर्याचाणश्च देवाः पहिपि आसी.
दग्तु उपयिशन्तु प्रातान्ति इंषिः प्राप्नुवन्ति ते प्रातःसयगे पेपां
हविःप्राशिस्ते ॥१५॥
विशेषामदितिर्गजियांनां यिइथपामतिधिर्मानुपा-
णाम् । अग्निदेवानामयं आणानः सुं मृटीको भंयतु
जातवेदाः ॥१६॥
(१) विधेपामदितिः । आदित्पग्रहे दधिश्रगणमन्त्रः ।
अयमति पुरोरुलां मध्ये गणते । तथा हि । कदाचन स्तरीर-
सि । कदाचन प्रपुच्छसि । यतो देवानापिति तिमणामादित्ये-
भगस्त्वेत्यनुपरः । त्रिष्टुम् । योऽमिः विश्वपाम् अदितिः अ-
दीनः । यशियानाम् । यतसंपादकानाम् । विधतां च अतिथि:
मानुपाणाम् आमेहोरिणाम् । सोऽनिः देवानाम् अवः अनं
हतिर्लक्षणम् आरणानः समर्पयन् । गुमुटीको भातु नातवेदाः
जातमझानः ॥ १०॥
विष्यगोतमरादित्यप्रदधिधरणे विनियुका यसा देवाना.
मिण्यस्याः (८, ४) स्थाने । भामः इंटशी भयतु । कोरसः विश्व
(१) अ याराणसी लि. पु० संमतोऽयं पाटकमः मुम्बईमुष्पु०
नास्ति । सयथा । यियेगमदितिः भादिन्यनहे दधिश्रयणमन्त्रः
त्रिष्टुप् अयमपि पुरोराचां मध्ये गण्यते तपाहि कदाचन स्तरीर-
सि कदाचन प्रयच्छसि यशो देवानाम् इति निस्नान आदित्येभ्य-
संयन्यनुष्णा मासः सुमृडाका सुगकारी मयनु कोदाः विश्वेषां
पशियाना यासंपादिनां मध्ये अदितिः यदीनः मुन्या विश्व मा.
नाणाम् अतिधिः देवानामय दविलक्षणमन्नम् प्रवृतानः समर्पयन
जातवेदाः सातप्रशानः ॥ १६॥

·१५२८ मम्माम्य-येददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। सर्वेपां देघानां मध्ये अदितिः नास्ति दितिः खण्डन यस्य अदीन: कीदृशानां देवानाम् यशियानां यशार्हाणाम् । तथा विश्वषां सर्वेषां मानुपाणां नराणामतिथिः पूज्यः देवानामयो हविलक्षणमन्नमा- गानः समर्पयन् । सुमडीका शोभनं मृद्धीकं सुखं यस्मात् सुखका- री जातवेदाः जातप्रशानः॥ १६ ॥ महो अग्नेः संमिधानस्य शर्मण्यनांगा मित्रे वरुणे स्वस्तये । श्रेष्ठं स्याम सवितुः सी मानि तद् देवाना- मयों अद्या धृणीमहे ॥ १७ ॥ (१) महो अग्नेः । सावित्रस्य 1 त्रिष्टुप् । महः महतः अमे समिधानस्य संदीप्यमानस्य । शर्मणि शरणे आश्रये वर्तमानाः अनागाः अनपराधाः स्याम । येन च मित्रे घरुणे अनपराधा एव स्याम । स्वस्तये अविनाशाय । येन च श्रेष्ठ स्याम सवितुः । सीमनि । प्रसवे । तत् देवानां संबन्धि अवः हविलक्षणमन्नम् । अद्य । आवृणीमहे । अभिसं- स्कुर्मः ॥ १७ ॥ लुशोधानाकदृष्टा त्रिष्टुप् सवित्रग्रहपुरोरुक् चाममोत्यस्याः (८,६) स्थाने । देवानां नत् अवः अन्न हचिर्लक्षगमद्य घयं वृणी- महे संस्कुर्मः सति सवितुः सूर्यस्य सयोमनि सति आज्ञायां सत्याम् देवस्य त्या सवितुः प्रसव इत्युक्तेः सचीमा प्रसवोऽनुशेति कोशः। फीदृश सवीमनि श्रेष्ठे अन्यदेवाशातः सूर्याझोत्कृष्टा । तत् किम् येनानेन वयं स्वस्तये स्वस्तिमन्तो भयेम । कीदृशा घयम् अग्नशमणि शरणे आध्ये मित्रे वरुणे च अनागाः अनागसः मुपा (१) अत्र वाराणसी०लि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपुर नास्ति । तद्यथा । महो अग्नेः सावित्रस्य त्रिष्टुप् देवानां तत् अवः हविरन्नम् अद्य वयं वृणीमहे अभिसंस्कुर्मः तत् किं येन अवसा महे: महतः समिधानस्य अग्नेः शर्मणि शरण आश्रयं वर्तमानाः सन्तः भनागाः भनागखः अनपराधाः स्याम तयः अभिसंस्कुर्मः॥ १७ ॥ - ·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। ३३ कण्डिका 1 १८। . सुप इति (पा०७, १, ३९ या०१) जंसः सुः अग्निमित्रपणेयः पराधरहिताः । कीरशस्याने महः पूज्यस्य माते मट् तस्य मह पूजायां किए समिधानस्य दीप्यमानस्य ॥ १७ आपश्चित् पिप्यु स्तों न गावो नन्नृतं जे- रितारस्त इन्द्र । याहि वायुन नियुतो नो अच्छा त्व हि धीभिर्दयसे वि पाजान् ॥ १८ ॥ (१)इदानीमिन्द्रस्तुतिः । उपथ्यसंस्थे द्वितीयेऽहनि पुरोरुच ऐन्यो द्वादश !! आपवित् । विष्टुप् । आपोऽपि । पिप्युः प्यायः पी आदेशः । प्याययेयुः निग्राहसोमे । स्तों न गावः। सुन्वन्ति अभिपुण्वन्ति याभिर्वाग्भिः सोमन्तास्तयः । सोमा. भिपवे हि त्रयीलक्षणा पाचो व्यामियन्ते । तदेतदुक्तम् । त- यों न गावः तर्य इव गाव: नक्षन्नृतं जरितारस्त इन्द्रः । नक्षन् नक्षतिाप्तिकर्मा एवमनेन प्रकारेण नक्षन् व्याप्नुवन्ति ऋतं यज्ञम् । जरितारः स्तोतारः ते तव हे इन्द्र । एतच्च शास्वा । चाहि वायुर्न नियुतां नो अच्छ । अच्छ अभियाहि । आयादि नः अस्मान वायुन नियुतः वायुर्यथा नियुतः अश्वान् याति । (१)अप्र वाराणसी० लि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुम्पु० नास्ति । तद्यथा । त्रिष्टुप् इन्द्रस्तुतिः उक्यसंस्थे द्वितीयेऽहनि पुरो- रुच ऐन्द्रः द्वादश भापश्चित् आपोऽपि पिप्युः प्यायः पी आदेशः मापोपि आप्याययेयुः निग्राभ्यां सोमं सूर्यो म गायः सूर्यस्तुणन्ति सुन्वन्ति अभिपुण्यन्ति याभिर्गोभिः वाग्भिः सोमं ता सूर्यः सोमा. भिपवे हि प्रयीलक्षणा या व्यामियते ता यथा आप्यापयन्ति तत एवमुक्तं हे इन्द्र जरितारः स्तोतारः ते तव अतं यशं नक्षत् व्याप्नु यन्ति एतच शात्या त्वं नोऽस्मान् अच्छ अभियाहि आयाहि घायुन घायुरिव वायुर्यथा नियुत्तोऽश्वान प्रान्य याति हि यतः त्वं धामिः स्वकीयाभिर्बुद्धिमिः वाजान् अन्नानि विविध दयसे ददासि ॥१८॥ १९२

·-
मन्त्रभाष्य-चंददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
सर्वेषां देवानां मध्ये अदितिः नास्ति दितिः खण्डन यस्य अदीनः
कीदृशानां देवानाम् यशियानां यतार्हाणाम् । तथा विश्वषां सर्वेषां
मानुपाणां नराणामतिथिः पूज्यः देवानामयो हविलक्षणमन्नमा-
णानः समर्पयन् । सुमृडीका शोभनं मृडीकं सुखं यस्मात् सुखका.
री जातवेदाः जातप्रज्ञानः ॥ १६ ॥
महो अग्नेः संमिधानस्य शर्मण्पनांगा मित्रे घरुणे
स्वस्तये । श्रेष्ठे स्याम सवितुः सी मानि तद् देवाना-
मवो
अद्या घृणीमहे ॥ १७ ॥
(१) महो अमेः । सावित्रस्य । त्रिष्टुप् । महः महतः अमेः
समिधानस्य संदीप्यमानस्य । शर्मणि शरणे आश्रये वर्तमाना:
अनागाः अनपराधाः स्याम ! येन च पित्रे वरुणे अनपराधा
एव स्याम । स्वस्तये अविनाशाय । येन च श्रेष्ठ स्याम
सवितुः । सीमनि । प्रसवे । तत् देवानां संवन्धि
अवः हविलक्षणमन्नम् । अद्य । आरणीमहे । अभिसं-
स्कुर्मः ॥ १७॥
लुशोधानाफदृष्टा त्रिष्टुप् सवित्रग्रहपुरोरुक् वाममोत्यस्याः
(८, ६) स्थाने । देवानां तत् अवः अग्नं इपिर्लक्षणमद्य घयं वृणी-
महे संस्कुर्मः क सति सवितुः सूर्य्यस्य सवीमनि सति आशायां
सत्याम् देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्युक्तेः सवीमा प्रसवोऽनुति
कोशः । कीदृश सवीमनि श्रेष्ठे अन्यदेवाशातः सूर्याझोत्कृष्टा । तत्
किम् येनाप्नेन वयं स्वस्तये स्वस्तिमन्तो भयेम । कीरशा घयम्
अग्नेशर्मणि शरणे आश्रये मित्र वरुणे च अनागाः अनागस मुपां
(१) अप्र वाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमु०पुर
मास्ति । तद्यथा । महो अग्नेः सावित्रस्य त्रिष्टुप् देवानां तत् अवः
हविरन्नम् अद्य चयं वृणीमहे अभिसंस्कुर्मः तत् किं येन अघसा महे
महतः समिधानस्य अन्नः शर्मणि शरणे आश्रये वर्तमानाः सन्तः
भनागाः अनागमः अनपराधाः स्याम तयः भभिसंस्कुर्मः॥ १७ ॥

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। ३३ । कण्डिका । १८ । १५२९ सुप इति (पा०७, १, ३९ घा०१) जैसः सुः अग्निमित्रयरुणेय. पराधरहिताः | कौरशस्याग्नेः महः पूज्यस्य महते मट् तस्य मह पूजायां किए समिधानस्य दीप्यमानस्य ॥ १७ ॥ आपंश्चित् पिप्यु स्तों न गावो नईन्नृतं ज- रितारस्त इन्द्र । याहि चायुर्न नियुतो नो अच्छा त्व हि धीभिर्दयसे वि पाजान् ॥ १८ ॥ (१)इदानीमिन्द्रस्तुतिः । उक्थ्यसंस्थे द्वितीयेऽहनि पुरोरुच ऐन्यो द्वादश ॥ आपश्चित् । त्रिष्टुप् | आपोऽपि । पिप्युः प्यायः पी आदेशः । प्याययेयुः निग्राह्य सोमे । स्तों न गावः। सुन्वन्ति अभिपुण्वन्ति पाभिर्वाग्भिः सोमन्तास्तर्यः । सोमा- भिपवे हि त्रयीलक्षणा याचो व्यामियन्ते । तदेतदुक्तम् । त. यों न गावः तर्य इव गावः नक्षन्नृतं जरितारस्त इन्द्रः । नक्षन् नक्षतिाप्तिकर्मा एवमनेन प्रकारेण नक्षन् व्याप्नुवन्ति ऋतं यज्ञम् । जरितारः स्तोतारः ते तव हे इन्द्र । एतच ज्ञात्वा । चाहि वायुन नियुतो नो अच्छ । अच्छ अभियाहि । आयादि नः अस्मान् वायुर्न नियुतः वायुर्यथा नियुतः अश्वान् याति । (१)भत्र वाराणसी० लि. पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुष्पु. नास्ति । तद्यथा । त्रिष्टुप् इन्द्रस्तुतिः उफ्थसंस्थे द्वितीयेऽहनि पुरो- रुच पेन्यः द्वादश आपश्चित् आपोऽपि पिप्युः प्यायः पी आदेशः भापोपि थाप्याययेयुः निग्राभ्यां सोमं सूर्यो न गायः सूर्यस्तृणन्ति सुन्वन्ति अभिपुण्यन्ति याभिर्गोभिः याग्भिः सोम ता सूर्यः सोमा. भिपवे हि प्रयीलक्षणा पाक् व्याप्रियते ता यथा आप्याययन्ति तत एवमुक्तं हे इन्द्र जरितारः स्तोतारः ते तव ऋतं यज्ञं नक्षत् व्याप्नु .यन्ति एतय ज्ञात्वा त्वं नोऽस्मान् अच्छ अभियाहि आयाहि वायुन वायुरिव घायुर्यथा नियुतोऽश्यान् प्राप्य याति हि यतः त्वं धीमिः स्वकीयाभिर्बुद्धिभिः याजान् अन्नानि विविधं दयसे ददासि ॥१६॥ १९२ ·मन्त्रभाष्य-धेदर्दापसहिता शुक्लयजुःसंहिता। त्वं हि हि यस्मात् । पुनस्त्वमेवमुच्यसे । यस्त्वं पीमिः स्वकीया- भिवुद्धिभिः दयसे ददासि । विविधं वाजान् अन्नानि ॥ १८॥ इन्द्रस्तुदुक्थ्यो द्वितीयमहर्भवति तस्यैन्द्रा प्रहा भवन्त्यन्यः पुरोयचः सर्वमैन्द्रमसदिति सर्वमेधे श्रुतिः ( १३, ७, १, ५) ।त. तः इन्द्रस्तुत्संझे उक्थ्यसंस्थे सर्वमेधस्य द्वितीयेश्हनि आपधि- दित्यादि इमां त इत्यन्ता द्वादश ऋचः तं प्रतथा अयं घेनः महां इन्द्र. कदाचन स्तरीः कदाचन प्रयुच्छसीति पश प्रतीकोक्ताः एवं सप्तदशेन्द्रदेवत्याः ऐन्द्रयायवादिसावित्रान्तानां प्रहाणां प्रह- णमन्त्राः । वशिष्ठदृष्टा त्रिष्टुप् पेन्द्रवायवस्य पुरोरु आ पायो इत्यस्याः (७,७) स्थाने । हे इन्द्र ! जरितास स्तोतारः ऋत्विजः ते तय ऋतं यक्ष नक्षन् नक्षन्ति व्याप्नुवन्ति नक्षतियासिकर्मा लङि अडभाय आपः । आपः चित् आपोऽपि निग्राभ्यारूपाः पिप्युः अप्याययन्ति सोमं वर्धयन्ति ओप्यायी पृद्धी लिटि प्यायः पी-आ. देशः । तत्र रष्टान्तः स्तयों गायः इव स्तृण्वन्ति सुन्वन्ति याभिः ताः स्तयः याभिः सोमः सूयते ता गायो याचो घेदरूपा इव ता यथा सोममाप्यायन्ति तथाऽपि । अत एव त्वं नोऽस्मानच्छ अभिमुखं यादि आगच्छ घायुर्न पायुरिय घायुर्यथा नियुतः स्थान- भ्यानभियाति । हि यतः त्वं धीभिः घुद्धिभिः फर्मभिवी घाजा. नन्नानि विदयसे विविधं ददासि दय दानादौ अत पवाग. छ॥१८॥ गाय उपषितायतं मही यज्ञस्य॑ रप्सुदा । उभा क- की हिरण्यया ।। १९ ।। (१)गाव उप । तिम्रो गायत्र्यः । दक्षिणा लक्षणा गाव उ. (१)भत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु पु० मा तपथा। गाय उपतिम्रो गायत्र्यः दक्षिणाक्षणा माप उच्यन्ते । हे गावः अयतं कूपं प्रति उपावत उपागच्छत दक्षिणामार्गेण अवत इति कूपनाम भयरमित्यर्थः । स पान चात्यालस्तदन्तरेण हि ग-

·अखिशोsध्यायः । ३३ । कण्डिका ।२०।
प्यन्ते । हे गावः उपावत उपगच्छत दक्षिणामार्गेण अवतं म.
ति । अवतमित्ति पनाम । स चात्र चत्वाले तदन्तरेण हि गवां
संचारः । को हेतुरागमन इति चेत् । मही यज्ञस्य रपमुदा । मही
पहत्यः यज्ञस्य रप्सुदा दानं वर्तते यतश्च भवतीनाम् उभी कर्णी
हिरण्मयी कृती। दानार्थमेव अत उपावतेति संवन्धः ॥ १९ ॥
तिम्रो गायत्र्यः भाद्या पुरुमीढाजमीददृष्टा ऐन्द्रवाययस्य द्वि-
तीया पुरोरुम् इन्द्रवायू इत्यस्याः (७, ८) स्थाने | गाव उ.
ध्यन्ते हे गाव! अवतं की चात्यालरूपं प्रति उपायत उपगच्छत
दानार्थ चात्वालान्तरेण गवा सञ्चरोऽस्ति अघत इति पनाम
(निघ. ३,२३,७)। को हेतुरागमने तबाह मही मइत्यो धाया.
पृथिव्यो यस्य रसुदा रप्सुदे रप्स्विति रूपनाम तहसस्ते रसु-
देयत्तते । घावाभूमी यशस्य शोभां कुरुत इति यूयमुपागच्छत ।
किच उभा कर्णा भवतीनामुभी फर्णी हिरण्मयी हिरण्मयो अत एक
दानार्थमागच्छतेत्यर्थः ॥ १९ ॥
यद्य सूर उदितेऽनागा मित्रो अर्यमा । सुवाति
सविता भगः ॥२०॥
(१) यदय । यत्कर्म अद्य अस्मिन्धवि सुरे उदिते उद्गते
यां संचरः को हेतुरागमने इति चेत् मही महती यशस्य रप्सुदार
भसदानं वर्त्तते यद्वा मही महत्यौ द्यावापृथिव्यौ प्रति उपायत ।
फीट गही यशस्य दारश्चितिरूपनाम मखस्य कपदाव्यौ यतश्च ।
भयतीनाम् उभी फर्णी हिरण्यया हिरण्यमयी दानार्थमेव अत
उपायत॥ १९॥
(१)अत्र धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु पु०
नास्ति तद्यथा । यदद्य सूरे उदिते उद्गते अनागाः अनपराधः मि.
नः यत् कर्म सुवाति प्रसुते तत्कर्म कुयर्यादिति शेषः एवमर्यम्मः
सयितुर्मगस्य च पाश्यानि अविशेषात् ॥ २०॥

·-
-
१५३२
मन्त्रभाग्य-
-चेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
अनागाः अनपराधो मित्रः सुवाति प्रसौति तत्कर्म प्रयादिति
शेपः । एवमर्यम्णः सवितुर्भगस्य च वाक्यानि अविशेषात्॥२०॥
पशिष्ठदृष्टा मैत्रावरुणपुरोरुक् अयं यामित्यस्याः (७,९) स्था.
ने । अद्य सूरे सूर्ये उदिते सति मित्रः अर्यमा सविता भगश्च यत्
सुवाति प्रेरयति तत् फर्म कुर्यादिति शेषः । नास्ति आगोऽपराधी
यस्य सोऽनागा इति चतुणों विशेषणम् ॥ २० ॥
आ सते सिंश्चत श्रिय रोदस्योरभिश्रियम् ।
रसा दंधीत घृपभम् ॥ तं प्रना । अयं वे नः ॥२१॥
(१)आ सुते । तृतीयः पादः प्रथमं व्याख्यायते । यं सोमं
रसा नदी रसतेः शब्दकर्मणः । दधीत धारयति नद्युपकण्ठे हि
सोमो जायते । उपभं वर्पितारम् आसुने सिञ्चत आसिञ्चत ग्र.
हपात्रेषु चमसेपु सोमं हे ऋत्विजः । सुते अभिपुते सति सोमे ।
कथंभूतं श्रियं थियो हेतुभूतम् । रोदस्योरभिश्रियं धावापृ.
थिन्योरधिगतश्रियम् ब्रह्माण्डव्यापिनी हि सोमश्रीः तम्मनथाय
वेनः इति द्वे प्रतीके उक्ते ॥ २१॥
सुनोतियाश्विनपुरोरुक् या धामित्यस्याः (७, ११) स्थाने ।
रसा नदी रसतेः शवकर्मण इति (निरु०११, २५) यास्कः ।
रसा नदी पृपभं यर्षितार सोमं दधीत पुष्णाति दधातेर्लिङ् नदी.
(१) अत्र धाराणसी० लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु.
नास्ति तद्यथा । आ सुते हे प्रात्वजः सोमं वृषभं घर्वितारं यंर.
सा रसं दधीत धारयति । यद्वा रसा नदी रसतेः शब्दकर्मणः र
सा नदी सोमं दधीत पुष्णाति नधुपकण्ठे हि सोमो जायते त
स्मिन् सुते अभिसुते सोमे तं रसम् आसिश्चत प्रहमारेषु चमसेषु।
किम्भूतं रसं श्रियं श्रियो हेतुं रोदस्योः पावापृयिव्योः अभिभि-
५ अभिगतश्रियं ब्रह्माण्डव्यापिनी हि सोमस्य धीः तं प्रनथा
घेना हे प्रारुते प्रतीकोक्ते ॥ २१॥

·त्रयस्त्रिंशोध्यायः । ३३ । कण्डिका । २२ ।
समीपे हि सोमोत्पत्तेः । तस्मिन् सोमे सुते अभिपुते मति था-
सिञ्चत चमसेविति शेषः ऋस्विजः प्रति घचनमेतत् । कोटश
गृपमं रोदस्योः धायापृथिव्योः श्रियं धीयते श्रीः तम् आश्रयम्
सोमस्य जगदाधारत्वात् । अभिश्रियम् अभि सर्वतः श्रीः शोभा
यस्य सोऽभिश्रीः तम् ॥ तं प्रतथा अयं घेन प्रतीकोक्त शुफाम-
मिथनोः प्रारते (७, १२, १६ ) पुरोरुची ॥ २१ ॥
आतिष्ठन्तं परि विश्व अभूषभियोवसांनश्च-
रति स्वरोचिः। महत्तवृष्णो असुरस्य नामा विश्वर-
पो अमृतानि तस्थौ ॥ २२ ॥
(१)आतिष्ठन्तम्। त्रिष्टुप् । इन्द्रस्यात्र दृष्टिकर्मोच्यते ग्रीष्मा-
न्ते मध्यमस्थाने आतिष्ठन्तम् इन्द्रम्पयंभूपन् परिरक्षितवन्तः
विश्व सर्वे देवा मध्यमका देवगणाः । श्रियोयसानश्चरति स्वरो-
चिः स तु मध्यमस्थानः सर्वेषां देवगणानां श्रियः आच्छादयन्
स्वेच्छया चरति । स्वरोचिः अपराधीनदीप्तिः तृतीयः पादच-
तुर्थान्ते व्याख्यायते तच्छन्दयोगान् । अविस्वरूपो अमृतानि
तस्यौ । यत् आतस्थौ विश्वरूपः इन्द्रः अमृतानि उदकानि
(१) अत्रधाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु० पु.
नास्ति तद्यथा। आतिष्ठन्तम् । भिष्टुप् इन्द्रस्यात्र वृष्टिकर्माच्यते ।
विश्वेदेवाः मध्यमका देवगणाः प्रोमान्ते मध्यमे स्थान प्रतिष्ठ
म्तम् इन्द्रं पर्यभूपन् परिरक्षितवन्तः स तु मध्यस्थानः सर्वेषां दे.
चगणाः प्राप्मान्ते मध्यमे स्थाने आतिष्ठन्तम् इन्द्रं पर्यभूषन् परिर-
सितवन्तः स तु मध्यस्थानः सर्वपां देयगणानां श्रियः वसानः आ.
च्छादयन् चरति स्वरोचिः अपराधीनदीप्तिः विश्वरूपः स इन्द्रः
यत् अमृतानि उदकानि आतस्थौ उदकेषु पातयितव्येषु अस्थि-
तः कृष्णः घर्षितुः असुरस्य प्रभावतः तत् महत् नाम नमनं
प्रदीभायः ॥ २२॥

·१५३४, मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। उदकेषु पातयित्तव्येषु महत् तत् वृष्णः पर्पितुः असुरस्य प्रज्ञा- नवतः नाम । नमनम्महीभावः ॥ २२ ॥ विश्वामित्रदृष्टाग्रयणपुरोरुक ये देवास इत्यस्याः (७, १९) स्थाने । इन्द्रस्य वृष्टिकर्मोच्यते । विश्वे देवाः आतिष्ठन्त समन्तात् स्थितमिन्द्रं पर्यभूपन् परिरक्षितवन्तः । स इन्द्रः चरति सर्वत्र गच्छति । कीरशः धियो वसानः देवानां दोशीः आच्छादयन् स्व. रोचिःस्व रोचिर्यस्य सः अनन्याधीनदीप्तिः। किञ्च विश्व रूपयति निरूपयति विश्वरूपः इन्द्रो यतः अमृतानि जलानि भातस्थी वृ- एये आस्थितवान् वृष्णः इन्द्रस्य तत् महत् प्रसिद्ध नाम पासवो पृयहा इत्यादि । कीरशस्य कृष्णः असुरस्य असवो विद्यन्ते यस्य सोऽसुरस्तस्य प्राणवतः सावधानस्य प्रशावत इत्यर्थः ॥ २२ ॥ प्र वो महे मन्दमानायान्धसोर्चा विश्वानराय वि. श्वाभुर्वे । इन्द्रस्य यस्य सुमंख सहो महि श्रवो न मणं च रोदसी सपर्यतः ॥ २३ ॥ (१) वः । त्रिष्टुप् । हे ऋत्विजः । मार्च । मार्चत । वः यू. यं स्तुतीः । महे इन्द्रविशेषणमेतत् । महते । अन्धसः अन्नस्य दाने इति पाक्यशेपः । मन्दमानाय स्तूयमानाय मोदमानाय था । विश्वानराय सर्वभूताय । विश्वाभुवे सर्वव्यापिने किञ्च । (२) अत्र पाराणसी०लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपु०ना- स्ति तद्यथा प्रधःनिष्टुप् हे ऋत्विजः यः यूयं विश्वानराय इ. न्द्राय प्रार्थ प्रार्थत मोचारयत स्तुती वचनव्यत्ययः पूजयत या किम्भूताय महे महते मन्दमानाय मोदमानाय स्तूयमानाय वा अन्धसोऽनस्य दात्रे इति शेषः विश्वाभुचे सर्वविभूतये विश्वा भू. यस्या संहितायां दीर्घः सर्वव्यापिने यद्वा विश्यं भवति यस्मादि. ति विश्वभूः किश्च यस्येन्द्रस्य सुमषं साधुयई सहः यलं महिमह- घ धवः श्रवणीयं यशः नृन् नम्णं धनं च नन् नमतीति नम्णं रोद- सीधायापृथिव्यौ सपर्यतः पूजयतः तमिन्द्रं प्राचंतेति सम्बन्धः॥२३॥ -

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।३३ । कण्डिफा । २४।
इन्द्रस्य यस्य सुमखं साधुयज्ञम् । सहः पलं च महि महच
श्रवः श्रवणीयञ्च यशः । नृम्णश्च धनश्च नृन्नमयतीति नृम्णम् ।
रोदसी धावापृथिम्पी सपर्यतः परिचर्यतः । तस्य मार्चतस्तु.
तीरित्यनुपरः ॥ २३ ॥
सुचीकटटा बिष्टुप् ध्रुवग्रहपुरोरुम् मूर्धानमित्यस्याः (७, २४)
स्थाने । है ऋत्विजः । यूयं विश्वानराय विश्व सर्वे नरा यजमाना
यस्य तस्मै प्रार्च प्रार्चत घचनव्यत्ययः इन्द्रं पूजयतेत्यर्थः । कीट.
शाय महे महते । यो युष्माकमन्धसः अन्धसा अन्नेन हवीरूपेण
मन्दमानाय मोदमानाय । विश्वभुये विश्वं भवति प्राप्नोति वि-
श्वभूः तस्मै सर्वव्यापिने विश्या भूर्यस्यति वा विश्वं भवति यस्मा-
दिति या संहितायां दीर्घः । किञ्च रोदसी घावापृथिव्यौ यस्येन्द्र-
स्य एतान पदार्थान् सपर्यतः पूजयतः फान् सुमनं शोभनं यशम्
सहः यलम् महि महत् यो यशः नृम्णं धनं च । धावाभूमी यस्य
मसादीनि मानयतस्तं पूजयतेत्यर्थः ॥ २३ ॥
वृहन्निध्मि एपा भरि शस्तं पृथः स्वरुः । येपा-
मिन्द्रो युवा सखा ।। २४ ।।
(१)इनित् । द्वे गायत्र्यो अन्त्यः पादः प्रथमं व्याख्यायते
यच्छन्दयोगात् । येषामिन्द्रो युवा सर्वकर्मसु दक्षः सखा । तेपा-
मेपो यनमानानाम् वृहन्नित् महानेव इध्मः भवति । महत्वञ्च ।
साधनानां साध्योत्कर्ष कुर्वताम्मवति । भूरिशस्तम्भवति । पृ.
थुश्च स्वरुः भवति । यज्ञानां वा भूयोभूयः करणमेवाभिप्रेतः
स्यात् ॥ २४ ॥
(१) अत्र वाराणसी० लि. पु० समतोऽपं पाटकमः मुम्बईमुष्पुर
नास्ति तद्यथा । गृहनित् । गायत्र्यो येषां युवा सर्वकर्मक्षम इ.
न्द्रः सखा एषां यजमानानां वृहत् इत् महानेर इध्मो भवति म.
हत्य च साधनानां साध्योत्कर्ष कुर्बतां भवति भूरिशस्तं बहु च
शरतं पृथुः स्वरुभवति यशानां या भूयोभूयः करणमभिप्रेतम् ॥२४॥

·मन्त्रमाय-यददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
त्रिशोकदृष्टा गायत्री ऐन्द्राग्नपुरोरुक् इन्द्राग्नी इत्यस्याः (३,
७१) स्थाने । युवा समर्थः इन्द्रः येणं यजमानानां सखा सहायः
एपामिन्द्रः बृहन् इत् महानेव भवति । शस्तं शस्त्रे भूरे बहुः खङ्गः
पृथुः विशालः । यज्ञबाहुल्यमाशास्यत इत्यर्थः॥ २४ ॥
इन्द्रहि मत्स्यन्धसो विश्वभिः सोमपर्वभिः । म-
हाँ२॥ अभिष्टिरीजंसा ॥ २५ ॥
इन्द्रे हि । हे इन्द्र आ इहि आगच्छ । एत्य च मत्सि तृप्ति
कुरु अन्धसः अध्यानीयस्य सोमलक्षणस्यान्नस्य स्वेनाशन ।
ततोऽपि विश्वेभिः सर्वैः सोमपर्वभिः सोमयागकालनिमित्तभूतैः ।
आ इहि यद्वा सर्वसवनगतैः सोमांशुभिः निमित्तभूतैः । कस्मा.
त्पुनस्त्वमेवमस्माभिः पार्थ्यसे इत्यत आह । यतो महानसि
अभिष्टिय । अभ्येपणशीलश्च शत्रुणामभियष्टभ्यो वा । ओनसा
स्वकीयेन पलेन ॥ २५॥
मधुच्छन्दोहा गायत्री वैश्वदेवपुरोरुक् ओमास इत्यस्याः
(७, ३३ स्थान । इन्द्र आ इहि ओमाडोश्चेति (पा०६, १,९५)
पररूपम् । हे इन्द्र! आ इहि आगच्छ आगत्य अन्धसः अन्धसानेन
हविलक्षणेन विश्वेभिः विश्वैः सवः सोमपर्वभिः सोमांशुभिश्च त्वं
मत्सि तृप्यस्व मद तृप्ती शपो लुक् । कीदृशः त्वम् ओजसा तेजसा
महान् श्रेष्ठः । अभिष्टिः अभाज्यत इत्यभिष्टिः अभियष्टव्यः पृषोदरा.
दिः॥२५॥
(१) अत्र वाराणसी० लि. पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपु.
नास्ति तद्यथा । इन्द्रहि । हे इन्द्र आ इहि मागच्छ पत्य च अन्ध-
सः सोमलक्षणस्थानस्य स्वांशेन मत्सि सतिं कुरु विश्वेभिः सोम-
पर्वभिः सर्वैः सोमयागकालैनिमित्चभूनरोहि सर्वगतः सोमांशुभिर्वा
यतः त्वं महान् असि ओजसा बलेन अभिष्टिश्च अभ्येपण शील:
शत्रूणाम् अभियटट्यो घा॥ २५ ॥

·,
प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ ! फण्डिका ! २६ ।
इन्द्रौ पुत्रमणोच्छध नीतिः प्र माधिनाममिना-
ईपणीतिः । अहन व्यासमुशधापने प्यापिर्धेना अ.
कृणोद्वाम्याणांम् ॥ २६ ॥
(१) इन्द्रो त्रम् । त्रिष्टुभौ य इन्द्रः सूत्रं युद्धाप आणोत्
शर्द्धनीतिः । शर्द्ध इति चलनाम । शः चतुरङ्गारले नीतिर्यस्य स
तथोक्तः । प्रमायिनाममिनात् । यश्च मायिनां मायाविना म अ.
मिनात् । मी हिंसायाम् । हिनस्ति । यश्च वर्पणीतिः । वर्ष
इति रूपनाम । रूपसन्नद्धः स्वेच्छारूपविजृम्भकः । यश्च अहन्
हन्ति । व्यंसं निरंसं सन्धिसंवन्धिनं मायिनम् । उशधम् । वश
कान्तायस्य कृतसंमसारणस्यैतद्रूपम् । दहतेरुत्तरं कृतभभाव-
स्य । अथ कोऽर्थः शत्रुत्वं कामयमानान् दहति वनेष्वपि वर्त-
मानान् । आविधैना अकृणोद्राम्याणाम् । स इन्द्रः अविः प्रक-
टम् । धेनाः स्तुतीः इत्थं शवन् हन्ति इत्यमपरिमितं धनं ददा-
तीति । अवश्यं च रमयितव्यानां याजयूकानाम् ॥ २६ ॥
विश्वामित्रष्टा मिष्टुप् प्रथममरत्वतीयपुरोरुफ इन्द्र मयत्य
(२) अत्र वाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठकमः मुम्बई मु.पु०
नास्ति तद्यथा । इन्द्रो प्रम् । त्रिष्टुभी यः इन्द्रः पुनः युद्धाय अबू-
णोत् कीदृशः शनीतिः शई इति पलनाम । शर्ट चतुरसयले नीति-
यस्य स तथा यश्च मायिनां मायाः भामिनात् हिनस्ति मिङ् सिं-
सायाम् । वर्पणीतिः यर्प इति रूपनाम घर्ष मयतीति । रूपनयः
स्वेच्छारूपविजृम्भकः यश्च पनेषु व्यंसं निरंसं मायिनम् अहन ।
हन्ति उशधा घश कान्तायित्त्यस्य पतसंप्रसारणस्य रूप दहते.
सत्तरं एतभभावस्य उशन्ति शत्रुत्वकामयन्ते इति उशाः तान्
दहतीति उशधक्स इन्द्रः राम्याणां रमयितव्यानां यायजूकानां धे-
नाः गाः स्तुतीः आविरकणोतृ भकटीकरोति । शमून दग्ध्वा धनं
दवातीत्यर्थः ॥ २६ ॥

·१५३८ मन्त्रभाप्प-दीपसहिता शुलपासहिता। इत्यस्याः (७, ३५) स्थाने । इन्द्रः वृत्रं दैत्यमपूणोत् युद्धाय घृणो- ति स्म । मायिनों मायिनो दैत्यान् प्रामिणाद हिनस्ति भी हिंसा- याम् मयादिः प्यादित्वाद्धस्वः कर्मणि पष्ठी । ध्यसमहन् हन्ति भंस विभागे चुरादिरदन्तः अंसयति विभजति स्वान् परानिति व्यसो दुरः तम् क धनेषु धनस्थान् हन्तीत्यर्थः । रमयन्ति देवान् ऋते राम्याः यायकाः तेषां धेनाः स्तुतिरूपा घावः आविः अक- णोत् आविः करोति यजमानाः स्तुवन्तीति देवेषु प्रकटयतीत्यर्थः कीरशः इन्द्रः शर्धनीतिः शर्ध ति बलनाम (निघ०२,९,७) शर्धे चतुरके यले नीतिर्यस्य सः। वर्षणीतिः घर्प इति रूपनाम ( निघ० ३.७,३) य नानारूपं नयति प्राप्नोति यर्पणोतिः नानारू- पधारी । उशधा उशन्ति कामयन्ते परस्पं ते उशाचौरास्तान् दहति उराधक् ॥ २६ ॥ कुतस्त्वमिन्द्र माहिनः सन्नेकों यासि सत्पते कि ते इत्या । सम्प्रच्छ से समराणः शुभानैर्वोचेस्तन्नो ह- रिखो यत्ते अस्मे ॥ महाँ २॥ इन्द्रो य ओज॑सा । दा चन स्तरीरसि । कदा चन प्रयुच्छसि ॥ २७ ॥ (१)मृतस्त्वम् । इन्द्रमरुत्संवादे मरुतामेतद्वाक्यम् । दे इन्द्र त्वं (१) अन्न धाराणसी लि.पु०संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु० पुरु नास्ति तद्यथा । कुतस्त्वम्। मरुत्संवादे मरुतामेतद्वाक्यम्। इन्द्रहे सत्पते सतां श्रुतिस्मृत्यनुष्ठानरतानां पालयितः त्वं कुतः कस्मातोः माहिनः महनीय. सर्वस्य पूज्य: सन् एकोऽसहायः यासि किं ते तप इच्छा इत्थम्भूतं प्रयोजनमस्ति येनकाकी यासि समराणः स. म्यक् गच्छन् शुमानैः शोमनैर्वचोभिः संपृच्छसे कतमः पन्या इति हे हरिवः हे हरियन् तत् कारणं नोऽस्माकं घोवेः घूयाः यत् य- स्मात सव व्यावृत्तिकारिणम् अस्मे अस्मासु वर्तत इति महान् इन्द्रो य ओजसा कदाचन स्तरीरसि कदाचन प्रयुच्छसितिनःप्रापता:२७ ·प्रयसिंशोऽध्यायः 1 ३३ कण्डिक।। २८ । १५३९ कुतः फस्माद्धेतोः माहिनः महनीया सर्वस्य पूज्यः सन् शत्रून् एकः असहायः यासि । हे सत्पते । श्रुतिस्मृत्यनुष्ठानरताना पालयितः । फिन्त इत्या किञ्च ते सव इत्यंभूतं प्रयोजनमस्ति येनकाकी यासि । संपृच्छसे समराणः संगम्छमानः शुभान: शोभनेः वचोभिः संपृच्छसे फत्तमः पन्था इति हे इरिच: हरि- चन् तत्करणं नः अस्माकं बोचे घूयाः । यत्ते अस्मे । यद च्यात्तिकारणं ते तव अस्मे अस्मासु वर्तते इति ॥ महाँ २ इन्द्रो य ओजसा । कदाचन स्तरीराप्ति । कदाचन भयुच्छसि । इति तिसः मकताः मतीकोक्ताः ।। २७ ।। अगस्त्या त्रिष्टुप् सशस्त्रमरुत्वतीयपुरोरुक् मरुत्वन्तमित्य- स्था (७,३६) स्थाने । इन्दं मति मरुद्वाक्यम् केन्द्र सि स्पते । श्रुतिस्मृत्युक्ताचाररताः सन्तः तेषां पने! पालकत्वमेकर सन् कुतो याति असहायक गच्छसि ते तव किमिाथा गमने फो हेतुः ! किं प्रयोजनम् ! था हेतौ च छन्दसीति (पा० ५, ३,२६) इदमः पाप्रत्ययः एतेती रथोरिति (पा० १, ३, ४) दम दादेशः। कीरशस्त्यं माहिना महितः पूज्या निष्ठा तस्य मत्वम् धातोद्धिश्च छान्दसी यज्ञा मह उत्सवोस्यास्तीति मही एप माहिना स्वार्थेऽण इनण्यानपत्य इति (पा०३, ४, १६४) टिलोपाभावः। किञ्च सम. राणः सम्यक् गच्छन् सन् शुमानैः शोमनैः पचनैः त्वं सम्पृच्छसे फतमः पन्था इति लोकान् पृच्छसि एकाफियात् शोमन्ते तानि शुभानानि शानचि शपि लुप्ते रूपम् ! सम्पूर्वस्परः शानचि शपि लुप्ते समराण इति । हरयोऽभ्या अस्य सन्तोति हरियान मतुवसो सम्बुद्धौ छन्दसीति (पा०८,३, १) रुः हे हरिवः ! नोड- स्माकं तत पकाकिगमनकारणं वोचे यूहि यत् यतो हेतोः अस्मे घयं ते तय त्वदीया पयामिति हेतोर्यकन्यमित्यर्थः॥ तिस्रः प्रतीको. काः सत्र महां इन्द्र इत्यस्याः (७,४० ) महेन्द्रग्रहणे विनियोगः न- पदित्यस्याः (७:३९) स्थाने कदाचनेति ( ६.२-३) योगदि- स्यग्रहणे विनियोगः ॥ २७॥ .

·१५४०
मग्नभाग्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
आ तत्तं इन्द्रायः पनन्ताभि य ऊर्व गोमन्तं
तिmत्सान् । सकृतस्वं ये मुमपुत्रां मही सहस्रधारा
वृहती दुदुक्षन् ॥ २८ ॥
(१)आतत् । त्रिष्टुप् । आङपसर्गः पनन्तत्याख्यातेन संव-
ध्यते । आपनन्त । पनतिः पूजाकर्मा पूजयन्ति त्रवधादिकम्
ते तव संबन्धि कर्म हे इन्द्र आयवः मनुष्याः यजमानाः । कथं.
भूता आयवः अभितित्त्सान् । तत्सदतिहिंसाकर्मा । ये अभि-
तर्दितं हिंसितुमिच्छन्ति । किमित्यत आह । उर्वम् अन्नं सो.
मलक्षणम् । गोमन्तम् उदकवन्तम् । निग्राभ्याभिः सोमोऽभि-
पूयते । येऽपि उदकवन्तं सोममभिपुण्यन्ति तेऽपि पूजयन्ती-
त्यर्थः । किञ्च । सकरस्वम् । एकवारमेव प्रसूयते या गोहिर-
ण्यधान्यादिभिः सा सकृत्स्स्ता सकृत्स्वम् । ये यजमानाः ।
पुरुपुत्रा बहुपुत्राम् । सर्वे एव पदार्थाः पृथिवीत उत्पद्यन्ते ।
महीं भूमिम् । सहस्रधाराम् । अनन्तभोगमदायिनीम् । बहुधा
प्राणिजातं धारयन्तीं वा । बृहतीम्महतीम् । दुदुक्षन् दोग्धु-
मिच्छन्ति । भूमिदानं सर्वमेधयाजिनचोधते तदभिप्रायमे-
(१) अत्रधाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु.
नास्ति तद्यथा । आतत् । त्रिष्टुप् । हे इन्द्र आययः मनुप्याः यज-
मानाः ते तय तत्फर्म त्रयधादिकम् आपनन्त पूजयन्ति पनतिः
पूजाफर्मा ये भाययः गोमन्तम् उदकवन्तं सोममदन्ति ते पू.
जयन्तीत्यर्थः किञ्च ये ईदृशी महीं भूमि दुदुक्षन् दुधुक्षन् दोग्धुमि
च्छन्ति तेऽपि त्यां पनन्ते कि य सहस्पं सरदेकवारमेय सूते
प्रसूते गोहिरण्यधान्यादिभिः सा सत्सूः तां पुरुपुत्रां सर्प एप
पदार्थाः पृथिवीतः उत्पद्यन्ते सहस्रधाराम् अनन्तभोगप्रदायिनी-
घहुप्राणिजातं धारयन्ती घा गृहती महती भूमिदानं सर्पमेधयाजि
नचायते तदमिप्रायमेतत् ये च सोमाभिषयं कुर्यन्ति ये च पृथि-
मी ददते त्वां पूजयन्ति । नान्यो दुर्मधाः ॥ २८ ॥

·अखिशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका 1 २९ । १५४१ तत् । ये च सोमाभिपवं कुर्वन्ति ये च पृथिवीं ददति ते स्वा पूजयन्ति नान्ये दुर्मेधस इति ॥ २८ ॥ गौरीवितिया त्रिष्टुप् आदित्यनहस्य दधिश्रयणे विनियोगः । यशो देवानामित्यस्याः (८, ४) स्थाने । हे इन्द्र ! माययो मनुष्याः ते तच तत् फर्म आपनन्त पूजयन्ति पनतिः पूजाफर्मा लङ् अडभा- घार्पः। ये आयवः ऊर्वमन्नं सोमरूपमभितितत्सान् अधितितल. न्ति तदितुं हिंसितुमिच्छन्ति तितत्सन्ति उतृदिर हिंसानादरयोः सनन्तः इतन्ध लोपः परस्मैपदेष्विति (पा० ३, ४, २७) अतेरिका- रलोपः । सोमं सोतुमिच्छन्तीत्यर्थः । कीरशमूर्चे गोमन्तं गौरदक- मस्ति यस्मिन् स गोमान् तम् निग्राभ्यालक्षणोदफयुतम् ताभिरेव सोमः सूयते । किञ्च ये मनुष्याः महीं भूमि दुदुक्षन दुधुक्षन्ति दो. धुमिच्छन्ति दुहः समन्तालट् पूर्ववदिकारलापः तेऽपि तय कर्म पनन्ति स्तुवन्ति । कीदृशी महीं सकत्व सरुदेकवारमेय सूते हि. रण्यधान्यादि ददाति समरसूः ताम पुरुपुत्रो यहुपुत्राम् सर्वे पदा. र्थाः पृथिवीत उत्पद्यन्ते । सबनधारां सदन धारा हिरण्यादयो यस्याः सा ताम् बहुमोगदाम् यद्वा सहस्रमसंख्यं प्राणिजातं धरति सहनधारा ताम् । गृहती महतीम् । ये विप्राः सोमाभिपर्व कुर्वन्ति ये च क्षशिया भूमि दुहन्ति पालयन्ति ददते ते इन्द्रस्य वृत्रयधादि- फर्म स्तुवन्ति नान्ये दुर्मेधस इत्यर्थः ॥ २८॥ इमां ते धियं प्रभरे महो महीमस्य स्तोत्रे धिप- णा यत्तं आनजे । तमुत्स चे चं प्रसवे च सासहिमि न्द्र देवासः शघसामन्नन ॥ २९ ॥ (१)इमान्ते । हे इन्द्र इमो ते तव धियं स्तुति प्रभरे महरामि (१) अत्र वाराणसी० लि० पु० समतोऽयं पाठक्रम मुम्बई मु.पु. नास्ति। तद्यथा। इमां मे ते हे इन्द्र ते तव इमां धियं स्तुति प्रभरे प्र. हरामि प्रापयामि किं ते महः महतः किं धियं मही महतीम् अस्य भस्य पक्षस्य स्तोत्रे धिपणां वाक् यत् यस्मात् ते तथ गुणान् आ-

·मन्त्रभाज्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
शपयामि । कथंभूतस्य ते । महः महतः । फयंभूतां धियम् ।
मही महतीम् । अस्य यज्ञस्य स्तोत्रे धिपणा वाक् । यत्ते य-
स्माते तव स्वभूतान् गुणान् आनजे । अभिव्यनक्ति ऐन्द्रमेव
यज्ञ प्रकाशयति । मिश्च । तमेवेन्द्रम् । उत्सवे च अभ्युदये म.
सवे च अभ्यनुज्ञायां विषयभूतायाम् । सासहिं शत्रूणामभिभ-
वितारम् । देवासः देवा अपि शवसा मदन्ननु । शवसा चलेन
अन्वमदम् अभिष्टुवन्ति । 'पूर्वोऽर्द्धचः प्रत्यक्षतः उत्चरस्तु
परोक्षकृतः अतो वाक्यभेदेन व्याख्यानम् ॥ २९ ।।
कुत्सदृपा जगती सावित्रपुरोरुष पाममोत्यस्याः (८,६)
स्थाने । हे इन्द्र । इमां मामकी धियं बुरि स्तुति या कर्म घा ते
तुभ्यं प्रभरे प्रहरे समर्पयामि । कीदृशस्य ते महः महतः पूज्यस्य ।
फीटशी धियं महीं महतीम् यत् यस्मात् अस्य यजमानस्य धिषणा
धुद्धिर्वाग्वा स्तोत्रे क्रियमाणे ते तव भानजे त्या व्यक्ति कर्मणि
पष्ठी मोर्लेट् नलोपरछान्दसः। किञ्च देवासः देवा तमिन्द्रमन्व.
मदन अनुमदन्ति स्तुवन्ति छन्दसि परेरापीति (पा० १,४,८१ ) अ.
मोः परः प्रयोगः। क स्तुवन्ति उत्सवे अभ्युदये प्रसये गुवीधनुशायां
सत्याम् या प्रसवे पुत्राद्युत्पत्तिकपे उत्सवे इन्द्रं स्तुवन्ति । कीदृश-
मिन्द्रं शवमा घलेन सासहिम् सहते सासहिःशपूणामभिभवितारम्
ची समुचये ॥न्द्रस्तुत्संशं द्वितीयमहः समाप्तम् ॥ २९ ॥
विभ्रामृहत् पियतु सोम्यं मध्वायुधंद्यज्ञपंताव.
विहरुतम् । पातंजूनो यो अभिरक्षति त्मनां प्रजाः पु
पोप
पुरुधा
विरांजति ॥ ३० ॥
नजे अमिमनकि पेन्द्रमेव यज्ञं प्रकाशयति फिञ्च देवासः तमिन्द्र-
म् उत्सवे अभ्युदये प्रसवे अभ्युदये प्रसवे अभ्यनुशायां च षिप.
यभूतायाम् अनु अमदन् अभिष्टुवन्ति किमिन्दं शवसा सहि श-
भ्रूणामभिभवितारं पूर्वोऽर्धर्चः प्रत्यक्षातः उत्तर परोक्षरतः अतो
धाक्यभेदेन घ्याख्यातम् ॥ २९ ॥

·प्रयात्रिंशोऽध्यायः। ३३ । कण्डिका । ३० । १५४३ (१)विभ्राट् बृहन् । जगती सूर्यस्तुतिः द्वितीयेऽहनि अदाणी पुरोरुचः । द्वितीयोऽर्द्धचः प्रथमं व्याख्यायते यच्छन्दयोगान् । यः वातजूतः वातप्रेरितः वातो यस्य वोढत्यभिप्रायः। अभि. रक्षति त्मना आत्मनैव जगत् । मन्त्रेवाल्यादेरात्मन इत्या- फारलोपः । यश्च प्रजाः पुपोप पोपयति शीतोष्णवः । यथ पुरुधा विराजति । बहुधा च दीप्यत्ति अनिविद्युम्नक्षत्रादिरूपः । स विभ्राट् विविधं भ्राजते इति विभ्राट् सूर्यः । बृहत् महत् पिबतु सोम्यं सोममयं मधु । किं कुर्वन् । आयुः जीवनम् द- धत् स्थापयन् यापतौ यजमाने । अविहरुतम् अनवखण्डितम् । हर कौटिल्ये । हरू हरेश्छन्दसीति हरु आदेशः ॥३०॥ अथ तृतीयमहः सूर्यस्तुत् । तथा च श्रुतिः (१३, ७, २, ५) सूर्यस्तुदुक्थ्यस्तृतीयमहर्भवति तस्य सौर्या ग्रहा भवन्ति सौर्यः पुरोरचा सर्व सौर्यमसदिति । चतुर्दश पुरोएचस्तिका प्रतीको. साः पवं ससदश ऋवः सूर्यस्तुत्संशे उक्थ्यसंस्थे सर्वमेघस्य तृ- तीयेऽहनि, पेन्द्रयायवादिसाधिधान्तानां प्रहाणां पूर्वोक्तामेण प्र. हणमन्त्रा योध्याः ॥ विमाड्दृष्टा जगती पेन्द्रबायपुरोरुक । विविध माजते विभ्राट् सूर्यः सोन्यं सोमरूपं हविः पियतु । फीशं सोम्यं वृहत् महत् मधु मधुरस्वादम् । यः सूर्यः त्मना आत्मना प्रजाः अभिरक्षति पालयति पुपोष पुष्णाति च पुरुधा यहुधा विराजति च (१)मत्रपाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु पु० नास्ति तथा विम्राट् जगती सर्यस्तुतिः तृतीयेऽदनि प्रदाणां पूर्यो- कानां पुरोरुचः यः घातजुतः घातप्रेरितः घातो यस्य घोढेति भा- मना आत्मना प्रजाः प्रजाः अभिरक्षति पुपोष पुष्णाति ध शीतोष्णवः पुरुधा बहुधा विराजति दीप्यते अग्निविनक्षत्ररूपैः स विम्राट् विविधं भ्राजते रति विम्राट् सूर्यः गृहत् महत् मधु मध्वि. घस्वादु सोम्यं सोममयं पियतु । किंकुर्वन् यशपती यजमाने अवि- द्रुतम् अखण्डितम् भायुः वधत् स्थापयन् वृ कौटिल्ये हरु हरे पछन्दसीति ह आवेशः ॥ ३० ॥ घः। .

·- मन्त्रमाप्य-चंदीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। शोभते । कीदृशः यशपतौ यजमाने अविरुतमसण्डितमायुः दधत् स्थापयन् । घातजूतः पातेन प्रेरितः पातेन प्रेरितं रवि. मण्डलं भ्रमतीति प्रसिद्धिः । मना मन्त्रवाच्यादात्मन (पा०६, ४, १४१ ) इत्याकारलोपः । वृ कोटिल्ये हरु हरेदछन्दसीति (पा ७, ३, ३१) हर आदेशः ॥ ३० ॥ उदु त्यं जात दसं देवं वहन्ति केतवः । शे विश्वाय सूर्य स्वाहा ॥ ३१ ॥ उदुत्यमिति व्याख्यातम् ॥ ३१ ॥ ऐन्द्रवायवस्य द्वितीया पुरोरुन् । व्याख्याता (७,४१) ॥३१॥ येनी पायक चक्षसा भुरपयन्तं जनाँ२॥ अर्नु । त्वं च रुण पश्यसि ॥ ३२ ॥ येना पावक । दे गाययौ सर्वमेधोऽमिश्चीयते । तेन रू- पेण । आत्मानं संपाय सिमं यजमानो मोक्ष मामोति । तदिह मायते । येन हे पावक पावयितः । येन चक्षसा दर्शनेन । भुरण्यन्तसनान् अनु । शकुनिः क्षिप्रपाती भरण्युरित्यभि. (१) अन धारणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाटकमः मुम्बई मु०पु० मास्ति तद्यथा। उदुत्यं व्याख्यातम् ॥ ३१॥ (१) अन घाराणसी० लिपु० समतोऽयं पाठशामः मुम्बईमुपु० नास्ति तपथा। येनापावक वे गायध्यौ सर्पमेधो ऽग्निधीयते तेन रूपेणात्मानं सम्पाद्य क्षिप्रं द्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते यथा- शब्दयोगात् यजमानो मोक्षं प्राप्नोति तदिह प्रायंते हे पापक पाय- यित: येन चक्षसा दर्शनेन त्वं भुरयं तमनुपश्यसि राकुतिः सि. प्रपाती भुरण्युच्यते मुरण्युमात्मानं करोतीति मुरण्यतीति भुरण्यु. न तं भुरण्यन्तं सर्वमेधयाजिनं पक्षिरूपेणात्मानं सम्पाद्य क्षिप्रं ग. छन्तमित्यर्थः हे घरुण सूर्य वदो याहारण योजना तेन यक्षसा समान् अस्मान अपि मुरण्यत पश्य ३२॥

·प्रयस्त्रिंशोयायः । १३ । कण्डिका । ३३ ।
धीयते । सर्वमेधयाजिनो जनान् अनुभुरण्यन्तं पक्षिरूपेणात्मानं
संपाय क्षिप्रं गच्छन्तमित्यर्थः । त्वं हे वरुण सूर्य पश्यति।
तदोऽध्याहारेण वाक्यपरिपूर्तिः । येन जनान् अनु भरण्यतः
पश्यति ॥ ३२॥
प्रस्कण्यटष्टा गायत्री मैत्रावराणपुरोरम् । सर्वमेध पक्ष्याकारे-
णानिधीयते तद्रूपमात्मानं सम्पाद्य मुक्तिमामोति रावन प्रार्यते
हे पायक शोधक ! येन वक्षसा दर्शनेन त्यं भुरण्यन्तमनुपश्यसि
क्षिमपाती पक्षी भुरण्युः भुरण्युमात्मानं करोति भुरण्यति भुरण्य-
तीति मुरंण्यम् सं कियन्तात् शतृप्रत्ययः । सर्वमेधयाजिनं भुरण्यु
पक्षिरूपमात्मानं कन्या स्वर्गच्छन्तं येन चक्षसानुपक्ष्यसीत्यर्थः ।
तेन चक्षसा जनानस्मानपि भुरण्यतः हे घरुण । त्वं पश्य यणः
सूर्यः ॥ ३२॥
दैव्यायध्व' आर्गत रथेन सूर्यत्वचा । मध्या
यज्ञ समझाये ॥ तं प्रनया । अयं घेनः। चित्रं दे.
यानाम् ॥ ३३॥
(१) दैव्यावध्वर्यु । हे देव्यावध्वर्य अध्वरस्य नेतारौ इह
आगतम् आगच्छन्तम् आगमनं कुरुतम् । रयेन सूर्यत्वचा ।
सूर्यस्येव त्वचो यस्य स सूर्यत्वक् तेन सूपत्वचा ।
मध्वा मधुस्वादुना हविषा सोमपुरोटाशेन दध्यादिना ।
यज्ञं समञ्जाथे समासमिति साधुरूप समजयन्तं प्रभूतानि
(१) अब घाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु पु
नास्ति तद्यथा । देव्यायध्यर्थ ! हे देव्यो अधर्य अभ्यरस्य नेतारी
सूर्यस्येव त्या यस्य तेन सूर्यत्वचा रथेन इह आगतं युवाम् आग.
छतम् पत्य च मध्या मधुस्वादुना हविषा सोमपुपेडासदस्यादि.
ना यज्ञ समाधे साधुरूपं संम्रक्षयन्तं प्रभूतानि हवापि 'कुरतमि-
त्यर्थः त प्रनया अयं पेनः चित्रं देवानां तिः प्रतीकोकाः ॥ ३३ ॥

·“मन्त्रभाष्य-देववीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
हवींषि कुरुतमित्यर्थः । सं प्रत्नथा यं वेनश्चित्रं देवानामिति
तिस मतीकोक्ताः ॥ १३ ॥
माश्विनपुरोरु गायत्री । देवानामिमो देव्या हे दैव्या आचर्य
अश्विनी ! युयां रथेन आगतमागच्छतम् शपो लुन् । कोदशेनरयेन
पर्यत्वचा सूर्यस्येव त्वक् कान्तिर्यस्य तेन । एत्य मध्या मधुरेण
हविषा सोमपुरोडाशदध्यादिना यहं समाये युवा संम्रक्षयतम्
बहूनि यहीपि कुरुतमित्यर्थः ॥ तं प्रनया (७, १२) अयं घेना
(७, १६) चित्रं देवानाम् (७, ४२) तिनः प्रतीकोका आधे के
शुक्रमान्धिपुरोयची तृतीयाग्रयणस्य ॥ ३३ ॥
आ न इडाभिर्विदथै सुशास्ति विश्वानरः सविता
देय एतु । अपि यो युगनो मत्संथा नो विश्वं ज.
गंदभिपित्वे मनीपा ॥ ३४ ॥
(९) आ नः । त्रिष्टुप् । द्वितीयोऽर्द्धचः प्रथमं व्याख्यायते
-यच्छन्दयोगात् । अपि यथा येन प्रकारणे । हे देवाः युवानः
सर्वकर्मक्षमाः विपरिणामिनो वा मत्सथ माघय तृप्यथ न:
अस्माकं गृहे । विश्वं जगदुद्धराम इति . कृत्वा । अभिपित्वे
अभिपतनकाले प्राहे । मनापा मनीपयेति विभक्तिव्यत्ययः
(१) अत्र पाराणसी लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्यईमु०पु०
मास्ति तद्यथा । आनः । त्रिष्टुप् अपि निश्चितं यथा येनप्रकारेण नो.
ऽस्माकं गृहे हे युवानः सर्पकर्मक्षमाः अविपरिणामिनो घा हे दे-
ध्यः यूयं मत्सथ माद्यय तृप्यथ किमिति अभिपित्ये अभिपतनका.
ले प्रामे विश्वं सर्व जगत् उद्धराम इति मनीपा मनीषया मनस
इच्छया तथा तेन विधिना माधन सन् नोऽस्माकं विदधे यक्षे रडा-
भिः कारणभूताभिः सुशस्तीत्यविभक्तिको निर्देशः सुशस्तिमिश्च
शोभनैः शंसननिमित्तभूतैः विश्वानरः मा एतु सपिता देवध
मा एतु ॥ ३४॥

·त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका । ३९ ।
मनस इच्छपा | अपि तथा तेन प्रकारेण मात यथेष्टम् ।
नः अस्माकं विदथे यज्ञे इडाभिः करणभूतैः । मुशस्ति अः
विमक्तिको निर्देशः । मुशस्तिभिश्च शोमनैः शंसनैश्च करणभूतः।
विश्वानरः आ पतु सविता च देवः आ एतु ॥ ३४ ॥
अगस्त्यद्दष्टानिष्टुप् ध्रुवपुरोरुको विश्वानरो विश्वनरहितकारी
सविता देवः नोऽस्माकं विदथे यशगृहे पा एतु आगच्छतु । कथम्
डाभिः सुशस्ति यथा स्यात् तथा इडामक्षणेन शोभना शस्ति:
शंसनं प्रसंशा यस्यां क्रियायां तथा यथा सर्ये इडा भक्षयन्ति तथा
पवित्यर्थः । यद्वा सुशस्ति विभक्तिलोपः कीदृशे यशगृहे सुशस्ति
सुशस्तौ इडामिः शोभनप्रशंसायुक्ते । एवं सूर्यमुखा देवानाह। हे
युवानः! जरारहिता देयाः अपि निश्चितम् अभिपिरचे अभिपतने
आगमनकाले यथा येम प्रकारेण यूयं मत्सय मद तृप्ती तृप्तथ तथा
नोऽस्माविश्व सर्व जगत् गन्त जङ्गमं पुत्रगयादिकं मनीपा मनीषा
घुया मत्सथ अन्तर्भूतण्यर्थः तर्पयत यथा भवद्भिस्तृतिः क्रियते
तथास्मत्प्रजास्तर्पणीया इत्यर्थः ॥ ३४ ॥
. पद्य कर्य वृत्रहन्नुदगा आभि सूर्य । सर्व तदि-
न्द्र ते वशे ॥ ३५॥
(१) यदछ । वे गायव्यौ यत् अर्य कय कुत्रचित् यत् ।
हे दृत्रहन् त्रस्य पाप्मनः शावरस्य तमसो इन्तः । लम्
उदगा अभि । अभ्युदगाः अभ्युदेषि हे सूर्य । तत्सर्वमेतत् है
(१) मत्र धाराणसी० लिपु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पुर
मास्ति तद्यथा । यदद्य वे गायध्यौ हे वृत्रहन् वृत्रस्य पाप्मनः शार्व.
रस्य तमसः हन्तः हे सुर्य हे इन्द्र ऐश्वर्ययुक्त अय त्वं यत् कञ्च
यत्र कुत्रचित् अभिउद्गाः अभ्युदेषि तत्सर्वे ते सय पशे वर्तते
यहा उदगाः पुरुषव्यत्यय: उदगात् यत्किञ्चिमाणिजातमुद्रच्छ.
ति तत्सर्व तव एशे वर्तते तस्य यमेक इशिप न द्वितीय
इत्यर्थः॥ ३५॥

·. मन्त्रमाप्य-येवदीपसहिता शुलपःसंहिता । इन्द्र ऐश्वर्ययुक्त से सब वशे वर्तते । त्वमेवैक ईपरो न द्वितीय इत्यभिप्रायः ॥ ३५॥ श्रुतकक्षसुकक्षदृष्टा गायत्री ऐन्द्राग्नपुरोरुक । पुत्रो मेये रिपो ध्यान्ते दानवे धासवे गिराविति कोशात् वृत्रमन्धकारं शार्वरं हन्ति घूत्रहा रविः। हे वृत्रहन् । हे सूर्य ! हे इन्द्र! ऐश्वर्ययुक्त अध यत् कय यत्र कुत्रचित् त्यममि उदगाः अभ्युदेपि तत्सर्वे ते तव पशेऽस्तीति शेषः । यद्वा उदगाः अत्र पुरुषव्यत्ययः यत्किञ्चित्मा- गिजातमुदेति तत्सर्व तव वशे सर्वस्येशिता त्वमेवेत्यर्थः ॥ ३५ ॥ : तरणिधिइव दर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य । विश्व- मानासि रोचनम् ॥ ३६ ॥ (१) तरणिविश्वदर्शतः यस्त्वं तरागरसि तूर्ण वर्तसे विश्वदर्शतः सर्वदर्शनीयवासि । ज्योतिष्कृत् ज्योतिषश्च फर्ता- सि हे सूर्य । तं त्वां प्रति तथा घूमः त्वमेव विश्वं सर्वम् आभासि दीपयसि । रोचनं दीप्तम् अग्मिविद्युग्रहतारकरूप- न्त्वदीयमेवैकं ज्योतिः सर्वत्राभावीत्यर्थः ॥३६॥ प्रस्कण्वरया गायत्री पैश्वदेवपुरोरुक । हे सूर्य ! त्वं ज्योति- -असत् तेजसः फत्तासि विश्यमाभासि प्रकाशयति च अनिधिधुन्न। क्षत्रचन्द्रग्रहतारकादिषु स्वदीयं तेज इत्यर्थः । कीदृशं विश्यं रोचन दीप्यमानं त्वत्प्रकाशेनेति भावः। कीरशस्त्वम् तरणिः तरत्यति. मामति मभोवत्मेति तरणिः अश्ययितृभ्योनिरिति (उणा० २,९८) सरतेरनिप्रत्ययः दर्शतःविश्यस्य दर्शनो दर्शनीयः शशेरतच्॥३६॥ (१) अत्र धाराणसी लिपुसंमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुपुरु नास्ति तद्यथा,। तरणिः हे सूर्य रयं तरणिः असि तूणे वर्ससे विश्व- दर्शनीयः ज्योतिप्कृत् ज्योतिपः कर्तासि गेननं दी विश्वमामासि भादपियास अग्निषिएनक्षत्रप्रहतारकादि स्वदीयमेव ज्योति रित्यर्थः ॥ ३६॥ .

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका । ३७ । तन् सूर्यस्य देवस्वं तन्महित्वं मध्या कार्चित- त संभार । प्रदेदयुक्त हरितः सधस्धादादात्री घासंस्तनुते सिमस्मै ।। ३७ ॥ (१)वत्सूर्यस्य । त्रिष्टुभौ तदेव सूर्यस्य देवत्वम् । तस महित्यम्महाभाग्यम् तत्किमित्यत आह । मध्या कार्विततं स- अभार मध्या मध्ये इत्यर्थः । कर्तोः कर्मण इत्यर्थः । मध्ये य- रकर्मणाट्रियमाणानां देवासुरमनुष्यसंवन्धिना विततं रश्मिना. लम् अहर्लक्षणम् सञ्जभार । अयमेव संहरते नान्य एतत्तनितुं शक्नोति नचोपसंहर्तुमित्यभिप्रापः । किञ्च यदा इत् अयुक्त यदा प्रयुक्ते आत्मसंस्थान्करोति हरितः हरितवर्णान रश्मी- न् । ते वस्तमनकाले लोहितायन्ति सस्थात् सहस्थानादाहत्य पृथिव्यादिलाकत्रयं तेषां सहस्थानम् । तत्र हि ते निपतन्ति । आद्रात्रीवासस्तनुते । आद् अथानन्तरं रात्री तमोमयं वास: तनुते विस्तारयति । सिमस्मै सर्वस्मै जगति एकत्रादित्यसहितं (१) अत्र वाराणसी०लि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु पु० नास्ति तद्यथा तत्सूर्यस्य के विष्टुभी तदेव सूर्यदेवत्वं तश महि- त्वं महामाग्यं सौभाग्यं तस्किमित्यत आह मध्या मध्ये प्रत्यर्थः क. मणामित्यर्थः मध्ये पत्कर्मणां क्रियमाणानां देवासुरमनुष्यसम्य- धिना मध्ये विततं रश्मिजालं सबभार सअहार संदरते नान्य पचनितुं शक्रोति न चोपहर्तुमितिभावः क्षिञ्च यदा इत्य- देय सधस्थात् सहस्थानात् हरितः हरितवर्णान् रश्मान भयुक्त युले मात्मनि आत्मसंस्थान् करोति रश्मयो हि अस्तमनकाले लो. हितायन्ते अतो हारत रत्युक्तं पृथिव्यादिलोकत्रयं तेषां सहस्थानं तत्र हि ते निपतन्ति थात् अनन्तरमेव रात्री सिमस्मै सर्वस्मै जग- ते पास: आच्छादनं तनुते विस्तारयति यस्मिनस्तमिते तमः स. पे व्याप्नोतीत्यर्थः ।। ३७ ॥

·१५४८ मन्त्रभाष्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंदिता । इन्द्र ऐश्वर्ययुक्त ते तव वशे वर्तते । त्वमेवैक ईश्वरो न द्वितीय इत्यभिप्रायः ॥ ३५॥ श्रुतकक्षसुकनदृष्टा गायत्री ऐन्द्रामपुरोरुक् । वृत्रो मेघे रिपी ध्यान्ते दानवे घास गिराविति कोशात् वृत्रमन्धकारं शार्षरं हन्ति धूत्रहा रविः । हे वृत्रहन् । हे सूर्य्य ! हे इन्द्र! ऐश्वर्ययुक्त ! अध यत् कश्च यत्र कुत्रचित् त्वमभि उदगाः अभ्युदेपि तत्सर्वं ते तय पशेऽस्तीति शेषः । यज्ञा उदगाः अत्र पुरुषव्यत्ययः यत्किञ्चित्पा- णिजातमुदेति तत्सर्व तव यशे सर्पस्येशिता त्वमेवेत्यर्थः ॥ ३५॥ , तरणिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य । विश्व माभासि रोचनम् ॥ ३६ ॥ .(१) तरणिविश्वदर्शतः यस्त्वं तराशरसि तूर्ण वर्तसे विश्वदर्शतः सर्वदर्शनीयश्वासि । ज्योतिष्कृत् ज्योतिषश्च कर्ता- सि हे सूर्य । तं त्वां प्रति तथा घूमः त्वमेव विश्वं सर्वम् आभासि दीपयसि । रोचनं दीप्तम् अग्निविद्युद्ग्रहतारफरूप- न्त्वदीयमेवैकं ज्योतिः सर्वत्रामातीत्यर्थः ।। ३६ ॥ प्रस्कण्यरष्टा गायत्री पैश्वदेवपुरोदक । हे सूर्य ! त्वं ज्योति. फत् तेजसः फासि विश्वमाभासि प्रकाशयसि च अग्निपिघुनः क्षत्रचन्द्रग्रहतारकादिषु स्वदीयं तेज इत्यर्थः। कीदृशं विश्यं रोचन दीप्यमानं त्वत्प्रकाशेनेति भाषः। कीदृशस्त्वम् तरणिः तरत्यति. जामति मभोवत्मेति तरणिः अश्यायितृभ्योनिरिति ( उणा० २,९८) सरतेरनिप्रत्ययः विश्वदर्शतः विश्वस्य दर्शतो दर्शनीयः शेरतच्॥३६॥ (१) अत्र घाराणसी० लिंपु० संमतोऽयं पाठफमः मुम्बई मु०पुरु नास्ति तया । तरणिः हे सूर्य त्वं तरणिः असि सूर्ण पर्तसे विश्व- दर्शनीया ज्योतिष्कृत् ज्योतिषः कर्तासि रोननं दीप्तं विश्वमाभास मादीपयारी अनिधिद्युनक्षत्रग्रहतारकादि, त्वदीयमेव ज्योति- रित्यर्थः ।। ३६ ॥

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिफा ।२७।
तत् सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्य मध्या कोंचित-
तसं जंभार । पदेदयुक्त हरितः सघस्थादादात्री
बासस्तनुते सिमस्मै ॥ ३७ ॥
(१)तत्सूर्यस्य । द्वे त्रिष्टुभौ तदेव सूर्यस्य देवत्वम् । तच
महित्वम्महाभाग्यम् तत्किमित्यत आह । मध्या कर्तोर्विततं स-
अभार मध्या मध्ये इत्यर्थः । कर्ताः कर्मण इत्यर्थः । मध्ये या
कर्मणाझियमाणानां देवासुरमनुष्यसंबन्धिना विततं रश्मिना-
लम् अहर्लक्षणम् सञ्जभार । अयमेव संहरते नान्य एतत्तनितुं
शक्रोति नचोपसंहर्तुमित्यभिमायः । किञ्च यदा इत् अयुक्त
यदा प्रयुक्ते आत्मसंस्थान्करोति हरितः हरितवर्णान रश्मी-
न् । ते वस्तमनकाले लोहितायन्ति सधस्थात् सहस्थानादात्य
पृथिव्यादिलाकत्रयं तेषां सहस्थानम् । तत्र हि ते निपतन्ति ।
आद्रात्रीवासस्तनुते । आव अयानन्तरं रात्री तमोमयं वास:
तनुते विस्तारयति । सिमस्मै सर्वस्मै जगति एकत्रादित्यसहितं
(१) अत्र याराणसीलि.पु. संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमु०पू०
नास्ति तथा तत्सूर्यस्य । विष्टुभौ तदेव सूर्यदेवत्वं तच महि-
त्वं महाभाग्यं सौभाग्यं तत्किमित्यत माह मध्या मध्ये इत्यर्थः क-
मणामित्यर्थः मध्ये यत्कर्मणां फियमाणानां देवासुरमनुष्यसम्प.
धिनां मध्ये विततं रश्मिजालं सञ्जभार समहार संहरते
नान्य एसनितुं शनोति न चोपहर्तुमितिमायः किञ्च यदा इत्य-
वैय सधस्थात् सहस्थानात् हरितः हरितवर्णान् रयमान् अयुक्त
युके आत्मनि आत्मसंस्थान करोति रश्मयो हि अस्तमानकाले लो-
हितायन्ते अतो हरित इत्युक्तं पृथिव्यादिलोकत्रयं तेषां सहस्थानं
तत्र दि ते निपतन्ति आत् अनन्तरमेव रावी सिमस्मै सर्वस्मै जग-
ते पासः आच्छादनं तनुते विस्तारयति यस्मिन्नस्तमिते तमः स.
ध्याप्नोतीत्यर्थः ॥ ३७॥

·मन्त्रमान्य-पदवीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
ज्योतिरेकन तम आदित्यमभावात्मभ्रमतीत्ययमभिमायः ॥ ३७॥
कुत्सदृष्टै छ त्रिष्टुभौ मरुत्वतीययोः पुरोरुची । सूर्यस्य तत् दे.
पत्वं देवतानुमावः तच महित्वं महाभाग्यमैश्वर्यम् तत् किम्
फौः ईश्वरे तोसुन्कसुनाविति (पा०३, ४, १३) करोतेस्तो-
सुन्प्रत्ययः कार्यश्रेष्ठस्य जगदूपस्य मध्या मध्ये विततं विस्तारित.
मंगुजालं सञ्जभार संजहार संहरते न हन्य पताहशमंशुजालं। म.
सारयितुं संहर्तुं या शकातीत्यर्थः । किञ्च यदा हत् यदेव हरिताह-
रितवर्णान् रश्मीनयुक्त युङ्क्ते आत्मनि आयेपयति सधस्थात् सह
तिष्ठन्त्यंशयो यत्र तत् सधस्थं व्योममण्डलम् सघ मादस्थयोश्छ-
न्दसीति ( पा०६, ३, १६) सहस्य सधादेशः सन्ध्याकाले पीतव-
र्णानंशून् यदा व्योममण्डलात् स्वस्मिन् योजयति । आत् अनन्त-
रमेय रात्री निशा सिमस्मै वासः तनुते सर्व वस्तु तमसाच्छाद-
पतीत्यर्थः सूर्यास्तादनन्तरं रात्रिसद्भावात् । सिमशब्दः सर्पप-
यायः॥ ३७॥
तन्मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे सूर्यों रूपं कृणुते
चोरुपस्थे । अनन्तमन्यनुशंदस्प पाजः कृष्णमन्पद्ध-
रितः सम्भरन्ति ॥ ३८॥
(१) तन्मित्रस्य । सूर्यः तदर्ष ज्योतिः कृणुते कुरुते घो.
(१) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु०
मास्ति तद्यथा । तन्मिनस्य सूर्यः घोः धुलोकस्य उपस्थे उत्साह
मित्रस्य घरुणस्य च अभिचक्षे अभिदर्शनाय त छणुते कुरुते ।
छते मित्रो हि सुरतिनो गृहाति परणो दुष्कृतिनः मित्रयरुणरूपेण-
जगदनुगृहातीत्यर्थः किच अस्य सूर्यस्य अनन्तमपर्यन्तं फालतो
देशतश्च शत् शुफ जरामरणवियुक्तं विज्ञानधनमानन्दम् अन्यत्
एक पाजा रूपमस्तीति शेषः पाज इति पलनाम हि तु रूपमुच्य
ततु भद्वैतम् भन्यत् कृणं तलक्षणं रूपं हरिणा इन्द्रियवृत्तयः
सामरन्ति निदानभूता भयन्ति ॥ ३८ ॥

·प्रयसिंशोऽध्यायः । १३ । कण्डिका । ३९ लोकस्य उपस्थे उत्सङ्गे । मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे अदर्शना- य। मित्रो हि सुकृतिनो गृहाति परुणः दुष्कतिनो गृह्णाति एव- मनेन प्रकारेण जगदनु पृहातात्यभिप्रायः किश्च अनन्तम् अप- र्यन्तं कालतः देशतश्च । अन्यत् एकम् शत् शुलं जरामरणा- दिभिर्वियुक्तम् । विज्ञानधनमानन्दः अस्य सूर्यस्य पाजः । पा. न इति चलनाम इह तु रूपमुच्यते रूपम् अस्तीति शेषः। तथा- द्वैतलक्षणम् कृष्णं द्वैतलक्षणं अन्यत् अपरं रूमम् हरितः हरि- णा इन्द्रियहत्तयः संभरन्ति निदानभूता भवन्ति ।। २८ ॥ सूर्यो यो ठुलोफस्योपस्थे उत्सङ्गे मित्रस्य वरुणस्य च तद्रूपं छणुते कुरुते येन रूपेण जनानभिचक्षे अभिवटे पश्यति मित्ररूपेण जनानभिचक्षे अभिचष्टे पश्यति मित्ररूपेण सुकृतिनोऽनुगृह्णाति घ. रुणरूपेण दुष्कृतिनो निगृहातीत्यर्थः । अस्य सूर्यस्य अन्यत् एकं पाजो रूपमनन्तम् कालता देशतभापरिच्छेद्यम् यशत् शुओं दीप्य. मानं विज्ञानघनानन्दं प्रस्मैव । अन्यत् कृष्णं तलक्षणं रूपं हरितः दिशान्द्रियवृत्तयो धा सम्भरन्ति धारयन्ति । इन्द्रियमाझं देत रूपमेकम् एकं शुद्धं चैतन्यमद्वैतमिति के रूपे सूर्य्यस्य सगुणनिर्गुणं प्रहल सूर्य एवेत्यर्थः॥ पाज इति बलनाम ( निघ०२, २)हरू- पमुच्यते । रोचत इति रुशत् औणादिकति प्रत्यये चकारस्य श- फारो गुणाभाषश्च निपात्यते यद्वा रुश हिंसायाम् रच्यर्थे धर्तमाना- दस्मालटः शतरि रुशदिति रूपम् ॥ ३८ ॥ पगमहाँ। असि मूर्य पड़ोदित्य महाँ२॥ असि। महस्ते सतो महिमापनस्यतेऽद्धादेव महाँ२॥ असि ॥३९॥ (१) बप्पहान् । भगाथः द्वाभ्याम् पूर्वा बृहती उत्तरा स- (१) अत्र पाराणसी० लि. पु. संमतोऽयं पाठक्रमा मुम्बईमु०० नास्ति तद्यथा। यण्महान् प्रगाथः द्वाभ्यां पूर्वा वृहती उत्तरा स. तोवृहती । हे सुर्य घट् सत्यं स्यं महान् परमात्मासि हे आदित्य य- - ·। मन्त्रभाष्य-पंददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। तोवृहती । घद् सत्यम् महान् परब्रह्म असि हे सूर्य पद हे आ- दित्य तेजसामादानादादित्यः । महानसि किञ्च महः महतः ते तव सतः महिमा महाभाग्यं सर्वेषु देवेष्ववस्थितम् । पनस्यते पूज्यते सर्वैः माणिभिः । अद्धा सत्यं हे देव दानादिगणयुक्त महान् असि । अभ्यासे भूर्यासमर्थ मन्यन्ते यथा अहो दर्शनी- याहो दर्शनीया इति ॥ ३९ ॥ जमदमिदऐ वे वृहतीसतोवृहत्यौ। भाद्या माहेन्द्रपुरोरुक् । घ. डित्यव्ययं सत्यार्थम् । हे सूर्य ! सुयति प्रेरयति कार्येषु जगदिति सूर्यः राजसूयसूर्येत्यादिना (पा० ३, १, ११४) क्यषन्तो निपा. तः । घट् सत्यं त्वं महान् असि श्रेष्ठोऽसि । यादत्तेऽशूनित्यादि- स्या हे मादित्य । घट् त्वं महानसि । किञ्च महः महतः सतः नित्य- स्य तव महिमा पनस्यते लोकः स्तूयते । हे देव । दीप्यमान ! म. द्धा सत्यं स्यं महानसि अभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्त इति (निरु० १०, ४२) पुनरुक्तिरादरार्था ॥ ३९ ॥ पद्म॒र्य अवसा महाँ२।। अंसि सत्रा देव महाँ२॥ असि । महा देवानामसुर्यः पुरोहितो विभु ज्योति- रदाभ्यम् ॥ ४०॥ पद् सूर्य । वद् सत्यम् हे मूर्य श्रवसा श्रवणीयेन धनेन र महानसि । तेजसामादानादादित्यः किञ्च महः महतः सतः तय महिमा महाभाग्यं पनस्यते पूज्यते सर्पमाणिभिः स्तूयते च । हे देव अद्धा सत्यं त्वं महानसि अभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्ते अ. हो दर्शनीयः अहो दर्शनीयः इतिषत् ॥ ३९ ॥ (१) अत्र धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमु पु० नास्ति तद्यथा । घट् सूर्यः । हे सूर्य यट् सत्यं वसा धनेन त्वं म. छानसि हे देव सत्रा सत्य त्वं महानसि किञ्च महा निजसत्येन देवानां मध्ये त्वमेव महान् ससुर्यः असा प्राणा येषां सन्तीति असु.

·प्रयनिशीशयायः ३३ फण्डिका ४१
महानसि । सत्रासत्यम् हे देव महानसि । फिञ्च महा स्वकी.
येन महत्त्वेन त्वमेव देवानां मध्ये असुर्यः । असव: माणा: स.
ति येषां ते अमुराः रो मत्वर्थायः तेभ्यो हितः असुर्यः उपग-
वादित्वायत् प्राणिभ्यो हित इत्यर्थः। पुरोहितवपुर एनं दधाति
सर्वेपु कार्येष्विति पुरोहितः । किश्च विभु व्यापि । ज्योतिः
विशानघनानन्दम् अदाभ्यम् अनुपहिंसितम् ॥ ४० ॥
आदित्यग्रहप्रथमप्रहणम् । हे सूर्य्य ! वद् सत्यं वसा ध.
नेन यशसा घा त्वं महानसि । हे देव! सत्यं वं महानसि दे-
घानां मध्ये श्रेष्ठोऽसि । केन महा महत्त्वेन । कीदृशः त्वम् असुर्य:
असवः प्राणा येषां सन्ति तेऽसुराः तेभ्यो हितोऽसुर्यः' प्राणिहितः।
पुरोहितः पुरोऽप्रे हितः स्थापितः सर्वकार्येषु पुरः पूज्यः सर्वदेवानां
सूर्यार्घदानानन्तरमेव पूजाधिकारात् । पिभु व्यापकमदाभ्यमनुप-
हिस्य ज्योतिः तेजस्त्वमेव तेजोरूप इत्यर्थः ॥ ४ ॥
श्राय॑न्त इव सूर्य विश्वदिन्द्रस्प भक्षत । वर्ष
नि जाते जनमान ओजसा प्रति भागं नदीधिम ॥४१॥
(१)श्रायन्त इव । बृहत्ती । यथा आश्रयन्त आश्रिताः सूर्य
राःरो मत्वर्थे तेभ्यो हितः असुयः उगवादिभ्यो यत् प्राणिनो हित
इत्यर्थः । पुरोहितः पुर एनं दधति सर्वकार्येषु इति पुरोहितः। किञ्च
विभु व्यापि अदाभ्यमनुपसिस्य विज्ञानधनानन्दं ते ज्योतिः ॥ ४० ॥
(१) अत्र वाराणसी लिपु० संमतोऽयं पाठक्रम मुम्बई मु.पु.
नास्ति तद्यथा। धायन्त इव पृहती सूर्य प्रायन्तः श्रयन्तः श्रयन्त
इप यथा सूर्यमाश्रिताः रश्मयः विश्वा विश्वानि धनानि दृष्टिल.
क्षणानि इत्यादपूरणः इन्द्रस्य सम्बन्धीनि इन्द्रानुशातानि भक्षत विम-
क्षत विभजन्ते मस भागे सूर्यावष्टम्मात् एषं वयमपि सूर्य समाधि-
ता । इन्द्रस्य वसूनि धनानि जाते पुत्रपौत्रादी जनमाने जनिष्यमाणे
भविष्यकालविपये च ओजसा यलेन मानकर्मसमुचयकारितया प्र.
ति पुरुष भागं न भागमिव दीधिम स्थापयाम दधातेरेतद्रूपं न तु
भ्यायसेरर्थपोकल्यात् ॥ ११ ॥

·मात्रभाष्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। रश्मयः विश्वानि धनानि इदिति निपातः पादपुरणार्थः । इन्द्रस्य संबन्धीनि इन्द्रानुज्ञातानि । भक्षत आख्यातमेतत् अनुदात्त- त्वात् विभक्षन्ते विभजन्ते एवं वयमपि समाश्रिताः सूर्य वि. श्वानीन्द्रस्य धनानि विभक्षामः । किञ्च वसूनि धनानि जाते पौत्रादौ जनमाने जनिष्यमाणे च भविष्यकालविपये | ओज. सा वलेन ज्ञानकर्मसमुच्चयकारितया । प्रति पुरुषं भागन्न भाग- मिव दीधिम । निधीमहि स्थापयाम धातेरेतद्रूपं नतु ध्याय- तेरर्थपोष्कल्पाद ॥ ४॥ नमेघदृष्टा वृहती। आदित्यस्य पुनर्ग्रहणम् । थयन्त इति था- यन्तः श्रियं सेवायाम् अतः शतरि शपि गुणे प्राप्त व्यत्ययेन वृद्धिः इस एघार्थे । सूर्य श्रयन्तः आश्रयन्तः एव अर्थाद्रश्मयः इन्द्रस्य विश्या इत् विश्वानि सर्वाण्येव वसूनि धनानि पृष्टिधान्यनिष्पत्या- दीनि भक्षत अमक्षत भजन्ते विभजन्ते प्राणिभ्यो विभज्य ददती- "त्यर्थः भज भागसेययोः अस्य लुङि तङि प्रथमबहुवचने रूपम् अडभाव आपः आत्मनेपदेवनत इति (पा०७, १,५) झस्यादा- देशः । सूर्यकिरणा इन्द्रदत्तां दृष्टि भूमौ विभजन्तीत्यर्थः । किञ्च पर्य तान्येव वसूनि जाते पुत्रे जनमाने उत्पद्यमाने च ओजसा तेज. सा सह प्रतिदीधिम धारयाम स्थापयामेत्यर्थः । किमिव भागं न भागमिव यथा स्वभावं पुत्रादिषु धारयामंस्तथेत्यर्थः । घि धृतौ लङ् व्यत्ययेन शपः श्लुः द्वित्यम् तुजादित्वादभ्यास- दीर्घः॥४१॥ अद्या देवा उदिता सूर्यस्य तिरहसः पिता निरंवद्यात् । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सि- न्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥ ४२ ॥ (१) अद्या देवाः । द्वे त्रिष्टुभौ - अद्यास्मिन्नहनि हे देवाः (१) अत्रधाराणसी०लि.पु० संमतोऽयं पाठक्रमामुम्बईमु पुग्ना० ·प्रयास्त्रिंशोऽध्यायः!३! कण्डिका । ४३ रश्मयः उदयकाले सूर्यस्य । निरंहसः पिपृत निष्पित निर्मु- वत अंहसः पापात्साशात् । अंहतिवाहवाहुथं हीतनिगूढोपधा. द्विपरीतात् । निरवधान निष्पिपृत च निर्मुश्च च अवद्यात् अ. वदनीयात् । पेन दुर्यशो भवति तदवद्यम् । तदेतदुच्यमानम् नः अस्माकम् मित्रावरुणः मायहन्ताम्पूजयन्तु अदितिः सिन्धुः नदी । पृथिवी उत अपि च द्यौः ॥ ४२ ॥ कुत्सदृष्टा बिष्टुप् इभादित्यप्रहश्रयणे विनियोगः । दीव्यन्ति दीप्यन्ते इति देयात रश्मयः हे देवाः ! मोऽस्मानंहसः पागत् नि.पि. पृत निर्मुञ्चत अवधात् दुर्यशसोऽपि नि:पिपत पृथक् कुरुत अस्माकं पापानि दुर्यशांति च नाशयतेत्यर्थः । क अद्यास्मिन् दिने सूर्यस्य । उदिता उदिते उदये अध सूर्योदयेऽस्मान् शुद्धान् कुरुतेत्यर्थः । अधेत्यत्र यचोऽतस्तिङः निपातस्य चेति (पा०६,३. १३५, १३६ ) दीर्घः । अन्येपामपि दृश्यत इति (पा०६, ३, १३७) दीर्घः पिपृतेत्यत्र । किञ्च मियादयः सत् (नः ) अस्मद्वचनं मामहन्तां । पूजय- न्तु अनीकुर्वस्वित्यर्थः । के मित्रः घरुणः अदितिः देवमाता सिन्धुः समुद्रो नदी पा पृथिवी उतापि च द्यौः स्वर्गः॥४२॥ आ कृष्णेन रजसा घसमानो निवेशयन्नमृतं मयं च । हिरण्ययेन सविता रथेना देवो याति भुवं. नानि पश्यन् ।। ४३ ।। (१)माकृष्णेन । आवर्तमानः पुनः पुनर्धमणं कुर्वन कृष्णेन तधया । देवाः अद्या द्वे प्रिष्टुभो । अद्य सूर्यस्य उदिता उदयकाले. देवाः रश्मयः अंहसः पापात् निष्पित निर्मुञ्चत अवद्यात् अवद. नीयात् निः पिटत येनाभाष्यो भवति तदघद्यं नः अस्माकं त. दुच्यमान मित्रः वरुणः अदितिः सिन्धुनदी पृथिवी उत अपि द्यौःमा. महतां पूजयन्तु ॥४२॥ (१) अत्र वाराणसी० लिपु० समतोऽयं पाठभामा मुम्बईमु पु० नास्ति तद्यथा । आकृष्णत सविता देवः हिरण्ययेन हिरण्मयेन रथे- ·१५४८ मन्त्रमाग्य-येवदीपसहिता शुक्लयजुसंहिता। रजसा रात्रिलक्षणेन सह। निवेशयन् स्वेषु स्वेपु प्रदशेपुस्थापयन् अमृतं देवादिकम् मत्यै च मनुष्यादिकं च । हिरण्ययेन हिर. ण्मयेन सविता रथेन । आदेवो याति आयाति देवः दाना. दिगुणयुक्तः भुवनानि भूतजातानि पंश्यन् कानि कानि साधु कुर्वन्ति कानि वा असाध्विति । स्वरूपानुवादः ॥ ४३ ।। हिरण्यस्तूपदृष्टा त्रिष्टुप् सावित्रपुरोरुक् । सविता देवः हि- रपययेन हिरण्मयेन रथेन आयाति आगच्छति । किं कुर्वन् कृष्णेन रजसा रात्रिलक्षणेन सह आवर्तमानः पुनर्भमणं कुर्वन् अमृतं देवा दिकं मत्यै मनुष्यादिकं च निवेशयन् स्वस्वप्रदेशेषु स्थापयन् भुव- नानि पश्यन् कानि साधु कुर्वन्ति कान्यसाध्विति विचारयन् ॥ सृतीयं सूर्यस्तुदुक्थ्यमहः समाप्तम् ॥ ४३ ॥ प्रवाजे सुप्रथा पहिरेपामा विश्पतीष पौरिद इयाते । विशामक्तोरुषसः पूर्वहूतौ वायुः पूपा स्वस्त. ये नियुत्वान् ।। ४४ ॥ (१मवाजे । त्रिष्टुप् । वैश्वदेवस्तुतिः चटुर्थेऽहनि सर्वमेधे न आयाति किं कुर्यन् कृष्णेन रजसा रात्रिलक्षणेन सह आयर्तमानः पुनः पुनर्भमणं कुर्वन् अमृतं देवादिकं मयै मनुष्यादिकं च नि घेशयन् स्वपु प्रदेशेपु स्थापयन भुवनानि भूतजातानि पश्यन् कानि. साधु कुर्वन्ति कानि या असाध्विति स्वरूपानुवादः ॥ ३ ॥ (1) अत्र पाराणसी० लिपु० संमतोऽयं पाठमा मुम्बई मु.पु० नास्ति तपथा । प्रयाजे ग्रिष्टुप् । पैश्वदेवस्तुतिः । चतुर्थेऽइनि सर्पमेधं पैश्यदेव्यः पुरोरुचः एषां येषामिति सर्वनामव्यत्ययः । येषा यजमानानां पहि. सुप्रयाः सुप्रयाणं सुप्रगमनं प्रयावृजे प्रवृज्यते प्र. स्तीर्यते तेषां स्वस्तये नियुत्वान् मन्यवान् यायुः पूपा च आ इयाते मागच्छतः कस्मिन् काले अक्तोः रजन्याः अवसाने उपसः पूर्वती पूर्वस्मिन्नाहानफाले कापिय विश्पती इच यथा विशां पती राजानी विशां मनुष्याणां पीरिटे गणे आ इयाते पीरिटशदो गणवचना .

·प्रतिशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका । २९ । १५४९ वैश्वदेव्यः पुरोरुवा । माटगे मटज्यते प्रच्छिद्यते । सुप्रथाः सुपयाणं सुगमनं वर्हिः एपाम् येपामिति सर्वनामव्यत्ययः । येपो यनमानानाम् । आ इयाते आगच्छतम् अश्विनी । कथ- मिय । विश्पती इव । सर्वस्य पत्ती इव वीरिदशब्दो गणवचनः । यथा विशां मनुष्याणां पती राजानो विशां मनुष्यां गणे अ. वस्थितौ कस्मिन्काले । अक्तोः राज्याः 'अवसाने । उपसः आ. गमनकाले । पूर्वहूती पूर्वस्मिन् आहानकाले। किश्च वायुः नि- युत्वान् अश्ववान् । पूपा च स्वस्तये स्वस्त्ययनाय अविनाशाय मा इयाते ॥ ४४ ॥ अथ चतुर्थमहः वैश्वदेवस्तुत् । तथा च श्रुतिः (१३, ७, ९,१) वैश्वदेवयचतुर्थमहर्भवति वैश्वदेवा ग्रहा भवन्ति धैश्वदेव्यः पु. रोरुच इति । वैश्वदवस्तुतिः चतुर्थेऽह्नि एकादश पुरोरुचः प- दं प्रतीकोक्ताः इति सप्तदश ऐन्द्रवायवादिसावित्रान्तग्रहाणां पुरोरुचो ग्रहणमन्त्राः ॥ वसिष्ठया त्रिष्टुप् ऐन्द्र ( पायव ) पुरोरुक् । ऐपां यजमानानां स्वस्तये कल्याणाय पीरिटेऽन्तरि- क्षे घर्तमानी वायुः पूषा च आ इयाते आगच्छतः ई कान्त्यस. नगतिव्याप्त्यादी (धातुः २४, ३९) व्यत्ययेन तङ् कीशो वायुः नियुत्वान् नियुतो नियुत्संज्ञा अश्याः सन्त्यस्य सः नियुतो पायो- रित्युक्तेः(निघ० १, १५, १०)। कस्मिन् काले भक्तोः यः उपस: दिनस्य पूर्वहूनी पूर्वा चासौ इतिश्च पूर्वहुतिस्तस्याम प्रथमाहानफा- ले अमिहोनदोमकाले इत्यर्थः : उपसः पूर्वाहाने पूपा रविरा- याति रात्री घायुः वायुना घायुसखत्वादग्लिश्यते रात्रिहोम- स्थानिदेवत्यत्वात् । तत्र दृष्टान्तः काविय विश्पतीय यथा वि. शां पती दो राजानौ विशां चोरिटे मनुष्याणां गणे आगच्छ. तस्तद्वत् तापपि तेषां स्वस्तये इयाते । एपा केपाम् येषां बर्हिः प्रवाजे प्रयुज्यते प्रस्तीर्यते जी वृतित्यागयोः लिद अभ्यासदीर्घः संहितायाम । कीदृशं वर्हिः सुप्रयाः शोमनं प्रयः प्रगमन प्रस्तरणं यस्य तत् सुप्रया धीर्घश्छान्दसः सम्यक् वि. धिता प्रस्तीर्णमित्यर्थः । पीरिटशब्दो गणयाचफः तथा च

·मात्रमाप्य-पेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
• यास्का (निरु० ५,२८) प्रवृज्यते सुप्रायणं पहिरपामियाते सर्व.
स्य पातारी था पालयितारौ चा घोरिटमन्तरिक्ष मियो घा
भासो या ततिरिति गणाभिधानं वा स्यात् सोऽपि भीतननो,
भासस्तनयश्च अन्तरिक्षे निरालम्बने भयं भासो नक्षत्राणां त-
ननम् गणमपि दृष्ट्वा योद्धारो चिभ्यति भियो वो आदेशे तनोतेः
रिट इति ॥४४॥
इन्द्रवायू वृहस्पति मित्राग्निं पूपणं भगम् । आ.
दित्यान्मारुतं गणम्-॥ ४५ ॥
(१)इन्द्रवायू बृहस्पतिम् । तिस्रो गायत्र्यः । इन्द्रवायू बृहस्प-
तिम् । मित्रा मित्रमिति प्राप्ते आकारः । मित्रम् अग्निम् पूपणम्
भगम् । आदित्यान् मारुतं.च गणम् आहयामीति शेपः ॥४५॥
मेधातिथिदृष्टे द्वे गायत्र्यो आद्या ऐन्द्रवायवस्य पुनर्ग्रहणे द्विती.
या मैत्रावरुणग्रहणे ! इन्द्रवायू वृहस्पति मित्रा विभकेराकारः अनि
पूपणं भगम् आदित्यान् मारतं मरुत्सम्बन्धिनं गणम् एतानाह-
पामि ॥४५॥
घरुणः प्राविता मुंबन्मित्रो विश्वांभिरूतिभिः ।
करतां नः सुराधसः ।। ४६ ॥
(२) वरुणः माविता। वरुणः माविता प्रकर्पण अविता रक्ष-
(१) अत्र पाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु०
नास्ति तद्यथा । इन्द्रवायू । तिम्रो गायत्र्यः इन्द्रधायू वृहस्पतिमि.
घा मित्रम् अग्नि पूपणं भगमादित्यान् मारुतं गणं च आहया-
मीति शेष ॥४५॥
(२) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपु०
नास्ति तद्यथा । धरुणः घरुणा प्राविना प्रकर्षण अपिता रक्षका भु.
पत् भवतु मित्रश्च काभिः विश्वामिः अतिभिः सर्वैः अवनैः पालनैः
किश्व नोमान सुराधसः शोभनधनान करतां कुस्ताम् ॥ ६ ॥

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका ४७। का भुवत् भवतु । मित्रश्च । विश्वामिा सर्वाभिः अतिभिः अ- चनैः पालनेः। किञ्च करतां कुरुतां च नः अस्मान मुराधसः शोभनधनान् ॥ ४६॥ घरणा मित्रश्च विवाभिः सर्वाभिः अवनः रक्षणप्रकारः प्राधिता प्रकण रक्षको भुवत् भवतु भवतेयंत्ययेन तुदादित्वात् शप्रत्ययः इतश्च लोप इति (पा० ३, ४, ९७ ) तिप इलोपः धातोरुवछ । कि. श्च मित्रावरुणी नोऽस्मान् सुराधसः शोभनधनान् करतां पुरुताम् शोभनं राघो येपाम् ॥ ४६॥ अधि न इन्द्रेपा विष्णो सजात्यानाम् । इत्ता म- रुतो अश्विना ॥ तं प्रलया । अयं वेनः । ये देवासः । आ न इडाभिः। विश्वेभिः सोम्यं मधु । ओमासश्च- पणीधृतः ॥ ४७ ॥ (१)अधि नः । अधि इत् अध्यागच्छति नोऽस्माकम् एषा च सजात्यानामृत्विजाम् । हे इन्द्र हे विष्णो हे मरुतः हे अश्वि- नौ । अंथ प्रतीकोक्ताः । तम्पवथा । अयं वेनः । ये देवा- सः । आ न इडाभिः । विश्वेभिः सोम्यं मधु ओमासश्च- पेणी धृतः॥४७॥ कुसीदिटष्टा गायत्र्याविनपुरोरुक् । हे इन्द्र ! हे विष्णो ! हे मयतः हे अश्विना । अश्विनी ! नोऽस्माकमेषां सजात्यानां समा. नजातीयानामधि सजात्यमध्ये यूपमित आगच्छत ॥ अत्र प्रतीको. (१) अप्रघाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु० पु० नास्ति तद्यथा । अधि नः । हे इन्द्र हे विष्णो हे मरुतः हे अश्विनी नोऽस्माकम् एषां सजात्यानां ऋत्विजां च अति इत् अत्यागच्छत अथ प्रतीकोक्ता तत्प्रतथा अयं वेनः ये देवासः अग्न इडाभिः वि. स्थेमिः सोम्यं मधु ओमासश्चर्पणी धृतः पट् ॥ ४७ ।। "

·-
मन्त्रमा य-भेददीपसहिता यजुःसंहिता।
फाः तं प्रतथा (७, १२) शुभामहे अयं धेनः (७, १६) मन्थिप्रहे
ये देवासः (७, १९) आप्रयणस्य आ न इडाभिः ( ३३, ३४) धु-
घस्य विश्वेभिः सोम्यं मधु (३३, १० ) पेन्द्राग्नस्य ओमासश्चर्प-
णीधृत: (७, ३३) वैश्वदेवस्य ग्रहणे ॥४७॥
अग्न इन्द्र वरुण मित्र देवा शर्धः प्रयन्त मारुतो-
त विष्णो । उभा नासत्या रुद्रो अध माः पूपा भगः
सरस्वती जुपन्त ॥४८॥
(१)अम इन्द्र । त्रिष्टुप् हे अने हे इन्द्र हे मित्रं हे देवाः ।
शः पलं संगृह्य । प्रयन्त प्रगच्छत सोमिनो गृहं सोमं पातु-
म् । हे मारुतगण उत अपि हे विष्णो । प्रत्यकृक्षतोऽयमर्द्ध
चः। द्वितीयस्तु परोक्षकृतः वाक्यभेदात् । उभा नासत्या उभी
नासत्यौ रुद्रः अध माः देवपल्यः पूपा भगः सरस्वती च जु-
पन्त सेवन्त यज्ञ सोमपानाय ॥४८॥
प्रतिक्षत्रदृष्टा बिष्टुप् मरत्यतीयपुरोरु । हे भग्ने ! हे इन्द्र ।
हेपरुण । हे मित्र । देवाः। हे देवाः। माक्त । मरुद्गण । उता.
पि हे विष्णो । यूयं शर्धः यले प्रयन्त प्रयच्छत दत्त यमे शपो लु-
क् । एवं प्रत्यक्षमुला परोक्षमा उभा नासत्या उभौ नासत्याव-
दिवनी रुद्रः अध अथ मा. देवपल्या पूपा भगः सरस्वती च जुपन्त
शुपन्तां सेघन्तां हवीपि ॥४८॥
।
(१)अत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाटफमः मुम्बईमु० पु०
नास्ति तद्यथा भन्न इन्द्र । प्रिष्टुप् । हे अन हे इन्द्र हे घरुण हे मित्र
हे देवाः हे मारतगण उत हे विष्णो शर्द्ध: पलं संगृह्य.प्रयन्त प्रग
च्छत सोमिनो गृहं सोमं पातुं प्रत्यक्षरतोऽयमधर्चः द्वितीयस्तु
परोक्षरुतः अतो वाक्यभेदः उभी नासत्यो रुद्रः अध अथ प्राः देव.
पन्यः पूरा भगः सरस्वती च जुपन्त सेवन्ताम् ॥ ४८ ॥

·प्रयस्त्रिशोथ्यायः । ३३ । कण्डिका । ५०॥ १५६१ इन्द्राग्नी मित्रावरुणादिति स्वः पृथिवीं था म- सता पर्वता॥ अपः । हुचे विष्णुं पूपणं ब्रह्मणस्पति भगं नु चा सवितारंमूतये ।। ४९ ।। (१)इन्द्राग्नी मित्रावरुणा।जगती । इन्द्राग्नी च मित्रावरुणी च अदितिश्च स्व: आदित्यं च पृथिवी च द्याश्च मरुतश्च पर्व. ताच अपश्च । हुवे आईयामि । विष्णुश्च पूपणं च ब्रह्मणस्प- तिश्च नु क्षिमं शंसं शंसितव्यं सवितारश्च हुवे । ऊतये अ. वनाय॥४९॥ घसारा जगती सशस्त्रमरुत्वतीयपुरोरुक् । इन्द्राग्नी मित्रा- परणी अदितिम् स्वाभादित्यम् पृथिवीम् यां घुलोकम् मरुतः पर्य- तान् अपः विष्णुम् पूपणम् ब्रह्मणस्पतिम् भगम् शंसं स्तुत्यं सविता. रम् पतान् नु क्षिप्रमूतयेऽधनाया हुवे भावयामि ॥ १९ ॥ अस्मे रुद्रा मे हना पर्वतासो पचहत्ये भरहती सजोपाः । यः संसते स्तुवते धाथि पन इन्द्रज्येष्ठा अस्माँ।। अधन्तु देवाः ॥५०॥ (२)अस्मे रुद्रात्रिष्टुभः पञ्च अस्मे अस्माकं रुद्राः मेहनाः (१) मत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपु० नास्ति सयथान्द्राग्नी मित्रावरुणा जगती इन्द्राग्नी मियावरणी- अदिति स्वः आदित्यं पृथिवीं यां मक्तः पर्वतान् अपः विष्णुं पूपः पं ब्रह्मणस्पति भगं शंसयितव्य सवितारम् एतान् उ क्षिप्रम् ऊतये अवनाय हुवे आहयामि ॥ ४९ ॥ (२)अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०० नास्ति तद्यथा अस्मे रुद्राः त्रिष्टुभः पञ्च भस्मे अस्मार्फ मेहना सेच. मा जन माकारः। यमा महनीयाः पृजनीयाः रुद्राः पर्वताश्च बह-

·मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
सेचना: यद्वा महनीया पूजनीयाः पर्वतासः पर्वताय वृत्रहत्पे
अवधे भरहूतौ संग्रामाहाने च सजोपाः समानजोषणाः स.
मानप्रीतयः एकाभिमायाः भवन्विति शेपः । यच शंसते
शस्त्राणि स्तुवते स्तौति च स्तोत्राणि धायि दधाति हवीपि ।
पत्रः मार्जितधनः सन् तस्मै च रुद्रा सजोपाः भवन्तु । किञ्च
इन्द्रज्येष्ठाः इन्द्रो ज्येष्ठो येषां ते तथोक्ताः अस्मान् अवन्तु पा-
लयन्तु देवाः ॥ ५० ॥
पञ्च त्रिष्टुभः आद्या प्रगाथदृष्टा माहेन्द्रपुरोगफ् । यो नरः शं.
सते शस्त्राणि शंसति स्तुवते स्तौति स्तोत्राणि प्रकर्षेण जपति पत्रः
प्रार्जितधनः सन् धायि दधाति हापि तान् अस्मांश्च यजमानान्
देवा अवन्तु पान्तु पञः पृषोदरादिः । कीदृशा देवाः अस्मे अस्मासु
मेहना जस कारः मेहन्ति सिञ्चन्ति मेहनाः धनादिसेकाः।
रोदयन्ति शनिति रुद्राः। पर्वतासः पर्वाणि उत्सवा विद्यन्ते येषा
ते पर्वताः उत्सववन्तः पर्वमरुद्धयां तपिति (पा०५, २.१२२ घा०११)
तप्प्रत्ययः । वृत्रहत्ये वृत्रासुरवधाय भरहती भरे संग्रामे तिराहा-
नम् तत्र सजोषाः समानो जोषः प्रीतिर्यपां ते एकमतय इत्यर्थः ।
इन्द्रज्येष्ठाः इन्द्रो ज्येष्ठो येषां ते । दशा देवा नोऽयन्तु ।। १० ।।
अर्वाञ्चौ अद्या भंघता यजत्रा आ वो हार्दि भयं-
मानो व्ययेयम् । बाध्वं नो देवा निजुरो वृकस्य प्राध्वं
कर्तादयपदौ यजत्राः ॥५१॥
स्ये वृत्रहननाय भरहुती संग्रामाहाने सजोपाः समानजोपणः समा-
नप्रीतयः एकाभिप्राया भवन्विति शेषः यश्च शंसते शस्त्राणि स्तुय.
ते स्तौति स्तोत्राणि यश प्रकर्षेण मर्जयति पत्रः प्रार्जितधनः स.
म् यः धायि दधाति हबीपि तस्मै च रुद्रादयः सजोषाः सन्तु फि.
चन्द्रो ज्येष्ठो येणं ते इन्द्रज्येष्ठाः देया अस्मान् अघन्तु पान्तु॥५०॥

·प्रतिशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका । ५१ ।
(१) अर्वाञ्चो अद्य । अर्वागचनाः अद्य भवत हे यज-
त्राः हे यजनीयाः फिञ्च आवो हार्दिभयमानो व्ययेयम् । आ.
व्ययेयम् व्ययतिर्गत्यर्थः आगमेयम् अभिमुखमापादयेपम् प
युष्माकं हार्दैि हृदयम् भयमानः विभ्यत् । विभेतेविकरणव्यत्यः
येन शानचि शप् । यत एवमतो ब्रवीमि त्राद्धं पालयत न:
अस्मान् हे देवाः निजुरः नितरां यो भक्षितं जरयति स निजूः
बुभुक्षितादित्यः कस्य कादिति विभक्तिव्यत्ययः । बाध्वञ्च
कर्तात् कूपात् । अवपदः अवाचीनानि यत्र पादानि स तथोक्तः
तस्मात् सोपानैर्यत्रोत्तरितुं न शक्यते इत्यर्थः । हे यजत्रा य-
एव्याः ॥५१॥
फूर्मदृष्यादित्यस्य पथमा पुरोरुक् । यजन्तं प्रायन्ते यजत्राः यg.
व्या चा हे यजत्राः देवाः । अद्य यूयमाञ्चः अस्मदभिमुखाः भवत
दी? संहितायाम् । यतो भयमानः विभ्यत् अहं यो युप्माकं हार्दि
हदि भवं मनः आव्ययेयम् आगमयेयमभिमुखं सम्पादययमित्यर्थः ।
व्यय गती णिजन्तः । भित्रो व्यत्ययेन शपि भयमानः । किञ्च हे
यजमाः देवा ! नोऽस्मान् कस्य वृकात् प्रास्त्रम् पालयत कर्त्तात्
फूपाच माध्यम् । कीरशात् कात् निजुरः जरी बंधे नितरां जूय॑ते
हिनस्ति निजूः फिए तस्माग्निजुरः हिंसफात् । कीदृशात् कर्त्तात्
(१) अत्र वाराणसी० लि.पु० संमतोऽयं पाठकमः मुम्बईमु०पु०
नास्ति तद्यथा । अर्वाची अंध हे यजत्राः यष्टव्याः अद्य अवाञ्चः भ.
_गञ्चना: मवत किच भयमानाः विभेतर्विधरणव्यत्ययेन शानचि
शप् । विभ्यन् सन् वो युष्माकं हार्दि हृदयम् अव्ययेयं व्ययतिर्गत्य-
थे आगमयेयम् आभिमुख्यं सम्पादयेयम् । हे देवाः निजुरः नितरां
यो भक्षितं जरयति स नि: तस्य निजुर अतिबुभुक्षितस्य वृक-
स्य कादिति विभक्तिव्यत्ययः नोऽस्मान् प्राध्वं पालयत हे यजत्राः
यजनीयाः यजन्तं प्रायन्त इति कर्तात् फूपात् प्राध्वं किम्भूतात्
अवपदः भवाचीनानि पदानि यत्र तस्मात् सोपानयंत्रोत्तरितुं न .
क्यते इत्यर्थः ॥ ५९॥

·-
१६६४ मन्त्रमाग्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
अवपदः अवाचीनाः पादन्यासा यत्र सः अवपात तस्मादवपदः
सोपानर्योत्तरीतुं न शक्यत इत्यर्थः ॥ ५१ ॥
विश्व अद्य मरुतो विश्व ऊती विश्वे भवन्त्व-
मया समिद्धाः । विश्य नो देवा अवसागमन्तु विश्व-
मस्तु द्रविणं वाजो अस्मे ॥५२॥
(१) विश्वे अद्य इति व्याख्यातम् ॥ ५२ ॥
लुशदृष्टादित्यपुनर्ग्रहणे । व्याख्याता ( १८, ३१ ) ॥५२॥
विश्वे देवाः शृणुतैम हवं मे ये अन्तरिक्षे य
उप चवि छ । ये अग्निजिह्वा उतवा यज॑त्रा आसधा-
स्मिन् पर्दिपि मादयध्वम् ।। ५३ ॥
(२) विश्वे देवाः । हे विश्वे देवाः शृणुत इमं हवम् आ-
हानं मे मम । ये अन्तरिक्ष स्थ भवय । ये च उपद्यवि घुलोके
स्थ भवय । ये च अमिजिहा अमिमुखाः । उत वा अपि च
पजत्रा यष्टव्याः श्रुत्वा च आहानम् आसद्य स्थित्वा अस्मिन्
पर्दिपि मादयध्वं दप्यध्वम् ।। ५३ ।।
महोत्रादित्यप्रहस्य भा थयणे विनियुक्ता। हे विश्वे देवाः!
ये यूयमन्तरिक्ष स्थ भवथ ये च छवि उप स्वर्गसमीपे स्थ ये चामि-
जिहाः घहिमुखाः उत या अपि च यजत्राः यजनीयाः ते सर्वे यूयमि-
(१) अप्र पाराणसी० लि०३० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पुरु
नास्ति तपथा। विश्वे अघेति व्याख्यातम् ॥ ५२ ॥
(२) अत्र याराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु.पु.
मास्ति तद्यथा । विश्वेदेवाः । इमं हयम् थाहानं मे मम शृणुत ये
च अन्तरिक्ष स्थ भयय ये उपाधि धुलोके स्थ ये च अग्निजिहाः
अग्निमुखाः उत या अपि च यजधाः यष्टन्याः हवं श्रुत्वा च अस्मि.
न् यहिप भासद्य स्थित्या मादयध्वं तृप्यम्यम् ॥ ५३ ॥

·-
त्रयस्त्रिंशोभ्यायः । ३३ । कण्डिंका ।५४।
मं मे मत्कृतं हवमाझानं शृणुत श्रुत्वा चास्मिन् यहिपि आसोप.
विश्य मादयध्वं तृप्यध्वम् ॥ ५३ ।।
. देघेभ्यो हि प्रथम शियेभ्योऽमृतत्व सुपसि
भागमुत्तमम् । आदिवामान सचित[Mपेऽनूची-
ना जी पिता मानुपेभ्यः ॥ ५४॥
(१) देवेभ्यो हि । यस्माद्देवेभ्यः प्रथमं यझियेभ्यः य-
ज्ञाहेभ्यः अमृतत्वं सुवासि अभ्यनुजानासि भागश्चोत्तम सुवास
आत् इत् अधानन्तरमेव दामानम् दातारमुत्पचिस्थितिलयानाम्
स्वकीयं रश्मिजालम् हे सवितः व्यूर्णपे विटणोपि विस्तारयास।
रश्मीनामुद्गमे हि विमोऽकम्पितमनसामिहोबादीनि कर्माणि
कुर्वीत । किञ्च अनूचीना अन्वश्चितानि तदनुगतानि जीविता
जीवितानि जीवनहेतूनि कर्माणि मानुपेभ्यः ददासि तस्मात्
त्वामेव स्तुम इति वाक्यशेपः ॥ ५४॥
घामदेवरा जगती सावित्रग्रहस्य पुरोगा । हे सवितः !
हि निश्चितं प्रथममुदयसमये यशियेभ्यः यज्ञाहेभ्यो देवेभ्यः त्यमु.
समं भागमसिहोमरूपं सुघसि प्रेरयसि पू मेरणे तुदादिः अभ्यनु-
जानासीत्यर्थः । कीदृशं भागममृतत्वममतप्रदमित्यर्थः कार्यका.
रणयोरभेदेन निर्देशः । आत् इत् अनन्तरमेव उदयानन्तरम् द.
दाति प्रकाशमिति दामा रस्मिसमूहः तं व्यूर्णपे विकृणोपि विस्ता.
(१) भन्न पाराणसी०लि.पु. संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमु००
नास्ति तद्यथा । देवेभ्यो हि। हे सवितः हि यस्मात् यशियेभ्यः यक्ष
हेतुभ्यः देवेभ्यः त्यं प्रथमम् उदयसमये अमृतत्वं सुपसि अभ्यनु.
जानासि उत्तम भागं च सुपसि आत इत् अनन्तरमेघ दामानम्
उत्पत्तिस्थितिलयानां दातारं स्वकीयरश्मिसमूहं व्यूपे विपूणो-
विविस्तारयसि अनुचीना मनूचानानि अन्यश्चितानि तदनुगतानि
जीविता जीवितानि जीवितहेतूनि कर्माणि मानुयेभ्यो ददासि त.
स्मात् त्यामेव स्तुम इति चाफ्यशपः ॥१४॥

·.
मन्त्रभाग्य-वेददीपसहिता शुक्लयजु:संहिता।
रयसि । ततो मानुपेभ्यः (जीविता ) जीवितानि जीवनहेतूनि क-
आणि व्यूर्णपे सूर्योदयानन्तरमेव प्राणिनां कर्मसु प्रवृत्तेः । फोर-
शानि जीवितानि ( अनूचाना ) अनूचीनानि अन्वश्वन्ति तान्यनू:
चीनानि रश्मिसमूहानुगतानि तमसि तदभावात । लौकिकवैदिक-
व्यवहारप्रवर्तयिता त्वमेवेत्यर्थः ॥ इति वैश्वदेषस्तुचतुर्थमहः । स-
माप्तोऽयं सर्वमेधः॥ ५४॥
प्र घायुमच्छो बृहती मनीपा बृहद्रयिं विश्यवार
रथमाम् । द्युतधामा नियुतः पत्यमानः कविः कवि.
मियक्षसि प्रयज्यो ॥५५॥
(१)समाप्तं सार्वमेधिक फर्म । इदानी प्रयोऽनुवाकाः पुरोरु-
घामनारभ्याधीता: व्याख्ययाः । आदित्यस्य वा याज्ञवल्क्य-
स्य वा आर्षमापितृमेधात् । प्रवायुम् त्रिष्टुप् । चतुर्थः पूर्वं व्या.
ख्यायते वाक्यवशात् । हे प्रयम्यो प्रकर्षेण यजनशील अध्वर्यो
यस्त्वं कविः क्रान्तदर्शनः वायुम् अच्छ आभिमुख्येन प्र इय-
क्षसि मकण यष्टुमिच्छसि । यजतेरेतद्रूपम् बृहती मनीपा
बृहत्या मनीपया । किम्भूतं वायुम् । बृहद्रयिम् महाधनम् ।
(१) अत्र वाराणसी०लि. पु. समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु००
मास्ति तद्यथा । समाप्त सार्वमेधिकं कर्म इदानी प्रयोऽनुवाका पु.
रोरुचामनारभ्याधीताः घ्याख्येयाः आदित्यस्य याज्ञवल्क्यस्य पा.
मार्पमापितृमेधात् प्रयायुं चतुर्थः पादो व्याख्यायते त्रिष्टुप् दे प्र.
यज्योः प्रकर्पण याशील अभ्यर्यो यः त्वं कपिः क्रान्तदर्शनः वा.
युप्र प्रकर्पण इयक्षसि यष्टुमिच्छसि यजतेरेतद्रूपं कथम् अच्छामि
मुखो न वृहती मनीपा वृहत्या मनस इच्छया कि घायुं वृहदयि-
महाधन विश्ववारं विश्वेन मियते इति सर्वस्य धरणीयं रथमां
रथपूरणं पितृशत्रुधनरसी रथं पूरयति पुतद्यामा घोतते इति पु.
तत् याम यमन नियनं यस्य स एतद्यामा पुतधामानमिति विभक्ति
प्यत्ययः कविं विज्ञानिनम् ॥ ५५ ॥

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका । ५७।
विश्वयारं सर्वस्व वरणीयम् रयमा रथपूरणम् शत्रुधनैरसौ रयं
पूरयति । शुतद्यामा द्योतनं यमनं यस्य स तथोक्तः । शुतद्या-
मानमिति विभक्तिव्यत्ययः वायुविशेषणत्वात् । वियुतः पत्य-
मानः अत्रापि पत्यमानमिति पदयाविकारो वाक्यवशात् नियु-
द्भिरश्वैरुत्पतन्तम् कवि क्रान्तदर्शनम् ।। ५५
अथ पञ्चदशपञ्चदशत्रयोदश स्त्रयोऽनुवाफाः पुरोरुचोऽनार.
भ्याधीताः श्रोतकर्मण्यविनियुक्ताः ब्रह्मयशार्दा आदित्ययाज्ञवल्क्यह.
ए: पितृमेधपर्यन्तम् ।। ऋजिस्वदृष्टा त्रिष्टुप् वायुदेवत्या । प्रकर्षण
यजति प्रयज्युः हे प्रयज्यो अध्वर्यो । बृहती मनीषा महत्या बुधा
कृत्या अच्छ आभिमुल्येन त्वं वायुं प्रत्यक्षसि प्रकर्षण यष्टुमिच्छ.
सि । कोदशः त्वम् कविः शानी । कीरशं वायुं यदयिम् गृहन् यि.
र्यस्य तम् महाधनम् । विश्ववारम् विश्वेन ब्रियते तम् सर्वस्य घर.
णीयम् विश्वं पृणोतीति वा सर्वव्यापकम् । रथप्राम् रथं प्राति पूर-
यति रथप्राः तम् यजमानाय दातुं धनः रथं पूरयति । शुतद्यामा
व्यत्ययः पुनद्यामानम् तत् दीप्यमानं याम यमनं नियमनं यस्य
तम् । नियुतः पत्यमानः उभयत्र विभक्तिव्यत्ययः नियुद्भिरश्वैः
पत्यमानं गच्छन्तम् । कर्विक्रान्तदर्शनम् । ईदृशंघायुं यजेत्यर्थः ॥१५॥
इन्द्रवायू इमे सुता उप प्रयोभिरागतम् । इन्द्र-
घो चामुशन्ति हि । उपयामगृहीतोऽसि चापर्व इन्द्र-
घायुभ्यां त्वा । ए प ते यानिः । सजोपाभ्यां त्वा॥१६॥
(१) इन्द्रवायू इमे व्याख्यातम् ॥ ५६ ॥
व्याख्याता (७,८)॥५६॥
मित्र हुये पूतदक्षं धरुणं च रिशादसम् । धियं
घृताची साधन्ता ॥ ५७ ॥
(१) अत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमपुर
नास्ति तद्यया । इन्द्रवायू इमे व्याख्याते ॥ १६ ॥

·- १५६८ मन्त्रभाष्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। (१) मित्रहुवे । वे गायत्र्यौ मित्रमाहयामि पूतदक्षम् पूतस्य शुन्दस्य माणिन उद्धरणे दक्षं सोमम् । वरुणच रिशा- दसम् हिंसकादिविनाशने शक्तिनुर्वाणम् हुवे । कीदृशो । धियं कर्मघृताचीम् येन कर्मणा धृतमच्यते हुयते तत्कर्म साधन्ता साधयन्तौ । नहि देवतामन्तरेण फर्मसिद्धिः ।। ५७ ॥ हे मधुच्छन्दोदृष्टे गायत्र्यो आधा लिङ्गोकदेवत्या। मित्रं वरुण चाहं हुवे आह्वयामि । कीदृशं पूतदक्षम् पूतं पवित्रं सदाचारं दक्षय- ति धनपुत्रादिभिर्वर्धयति पूतदक्षस्तम् पक्ष कम्पृयोरित्यस्माणि. जन्तात् फर्मण्यण् । रिशादसम् रिशन्ति हिंसन्ति रिशा दुष्टाः वान् समन्ताइसति नाशयति रिशादसः तम् रिश हिंसायाम दस उप- क्षये । द्वयोर्विशेषणे । कीदशावुभौ धियं कर्म साधन्ता साधयन्ती। फीशी धियं घृताचीम् घृतमच्यते हूयते यत्र तम् ॥ ५७॥ दस्रा युवाकवः सुतानासत्या वृक्तर्हिषः। आर्या- त रुद्रवर्तनी ॥ तं प्रनधी । अयं के नः ॥ ५८॥ (२) दसा युवाकवः । योरधिनोरेकस्य दस्र इति (१) अत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु.पु० नास्ति तद्यथा। मित्रहुवे हे गाययौ मिभं घरुणं च हुये आया. मि कीरशं पूतदक्षं पूतस्य शुद्धस्य प्राणिनः उद्धरणे दक्षं सोत्साह रिशादशं रिशतिहिंसाकर्मा दसु उपक्षये रिशन्तं दस्यति रिशा. दाः तं कीदृशी उभी घृताची धियं फर्मसाधन्ता। येन फर्मणा घृतमच्यते हूयते सत्कमंसाधयन्ती महि देवमन्तरेण फर्मसिद्धिः॥१७॥ (२) अत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु पु० नास्ति तथा ! दत्रा युवाकया द्वयोरश्विनोरेफस्य दस रति ना. म अपरस्य नासत्य इति हे दरौ दर्शनीयौ हे नासत्यो न अस. त्यो सत्यावित्यर्थः युवाकयः युवा कामयमानाः अहमहमिकया मां पिबन्त मां पियतमिति ईदृशाः सोमाः सुताः अभिपुताः पृक्त पर्हिषः प्रस्तीरा यहिपः भतो ब्रवीमि हे रुद्रयर्तनी युवाम् आया- ·प्रयस्त्रिंशोभ्यायः । ३३ । कण्डिका । ५९ । - नाम अपरस्य नासत्य इति । तत्रायं विभत्यर्थे आकारों विरू. पैकशेपे वर्तते । गुणो यङ्लुकोरिति च पणिनिर्दर्शयति । हे दस्रो दर्शनीयौ हे नासत्यो न असत्यो सत्यायेव नभ्रानपा. दिति प्रकृतिभावः युवाकव युगाकामयमानः अहमहमेफया मां पिबतं मां पिवतमिति सुता अभिपुता रक्ताहिपः प्रस्तीर्णवाई- पः। यतः अतो प्रवीमि आयातम् आगच्छतम् हे रुद्रवर्तनी । रुद्रस्येव वनिर्ययोस्ती तथोक्तौ रुद्रपन्थानौ । तम्मरनथायं वेन इति मतीकोक्तौ ॥ ५८॥ आश्विनी योरश्चिनोरेफस्य दम इति नामापरस्य नासत्य इति हे दस्रो ! दर्शनीयौ ! हे (नासत्या ) नासत्यो न असत्यो सत्यवा. दिनावित्यर्थः । युवायायातमागच्छतम् यतः सुताः अभिपुताः सोमा 'इति शेपः । कीरशाः सोमाः! युवाफवः युवां कामयन्त ते युवाफवः मां पियतंमितीच्छन्तः यद्वा युवन्ति अग्नौ मिनीभवन्ति युवाकया फटिकुषिभ्यां काकुरिति (Sणा० ३, ७६) बहुलग्रहणात् काकुप्रत्य- यः । तथापि वृक्त यहिर्यत्र ते । फोदशी युवां रुद्रवर्तनी सदस्येय चर्तनिः पन्था ययोस्तो रुद्रपद्गमनशीलौ ॥ तं प्रत्नथा (७, १२) अयं वेनः (७, १६) पते व प्रतीकोक्ते ॥१८॥ विदद्यदी सरमा रु ग्णम महि पार्थः पूर्घ स. ध्यूमः । अयं नयत् सुपद्यक्षराणा मच्छा रवं प्रथमा जानती गात् ।। ५९॥ (१) आग्रयणं गृहाति । विदद्यदि त्रिष्टुप् । इह वाम- सम् आगच्छन्त रुद्रस्येच वर्तनीः पन्या ययोस्तौ तं प्रतथा अयं के. -नाप्रतीकोकी ॥ ५८॥ (१) अन्न वारणसी० लि. पु० संमतोय पाठकमा मुम्बई मु०पू० नास्ति तद्यथा। विदद्यदि त्रिष्टुप् आग्रयणं गृहाति इह पाक् प्रा. -टीभवति सोच्यते सरमा प्रयीलक्षणा घाफ सा दि अभिपये, स- मान रमते इति सरमा यदि चिदन्. जानीयात् तार्ह पाथः सोमल.

·.
१५७०
मन्त्रमाग्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
कटीमवेति सोच्यते विदत् जानीयात् यदि । सरमा वाक्प्र.
यीलक्षणा। सा हि अभिपवे समानं रमते। रुग्णं चूर्णाकृतम् अद्रेः
सोमाभिपवस्य फर्तुः। अद्रिभिश्व सोमोऽभिपूयते। महि महत् पाथ
सोमलक्षमन्नम् पूर्व्यम् उपांश्वन्तमिन्द्रवायवादिपु गृहीतम् ।
सध्यक् समानाञ्चनम् सहस्य सध्रिः अञ्चतेरुत्तरम् । कः कु-
र्यात् । किञ्च अग्रन्नयत् यज्ञाग्रन्नयति सापाथः । मुपदी शोभ-
नानि पदानि यस्या वाचः सा तथोक्ता । नहि पदानि प्रत्या.
-
क्षणमन्नम् एवंविधं कः कुर्यात् करोतेरूपं किम्भूतं पाथः अद्रेः सो.
माभिपयकर्तुः अद्रिभिः रुग्णम् अद्रिभिः सोमोऽभिप्यते महि म
हत् पूर्य पूर्व उपाश्वन्तर्यामेन्द्रवायवादिषु गृहीतं सध्य-
समानाञ्चनम् सदस्य सध्रिः अञ्चतेः किए किञ्च अग्नं नयत्
सापाथः यज्ञानं नयति सुपदी शोभनानि पदानि यस्याः वाच:
सा नदि पदानि प्रत्यारुपाय घाक्यं स्यात् अक्षराणामकारादीनां
रवं शब्दं जानती प्रथमा अच्छ आभगात् गच्छति । एवमाधियक्ष-
मयं मन्त्रो व्यापयायते यदृचानां तु संवादसूक्तं तत्र देवशुनी-
न्द्रेण प्रहिता गोधने पणिभिरसुरैर्हते तदभिप्रायेण व्याख्यायते
विदन यदि यदि यदा सरमा शुनीन्द्रेण गवान्वेषणार्थ प्रेपिता
भद्रेः रुग्णं भग्नं द्वारं विद्न् अलभत तदानीमिन्द्रः महि महत
ये पूर्व प्रेपणकाले अन्नादिनी ते प्रजा करिष्यामीति प्रतिज्ञा-
ते सध्यूफ् इतरैरपि भोज्यं सधीचीनं पाथो गव्यादिलक्षणमनं का
भकापीत् तस्मै दत्तवान् ततः सुपदी शोभनपादयुक्ता सा सरमा
अक्षराणां क्षयरहितानां गवामयं प्रान्तं नयत् प्रामोत कुत इत्यत
भाह यतो रयं गवां हम्भारवं प्रथमा प्रथमं जानती सती अच्छ
आभिमुख्येन गात् जगाम विदत् विल लामे इत्यस्य लुडि पुपा-
दीत्यादिना उलेरडादेशः अडागमाभावस्त्यार्पः। सरमा सुगती औ.
दिकौमप्रत्ययः सरतीति सरमा सरमा सरणिरिति यास्फः रुग्णं
रजो भङ्गे इत्यस्य निष्ठायाम् मोदितथेति नत्वं पाथः पा रक्षणे
अने येत्यसुप्रत्ययः सुडागमः पातीति पाथः कः करोतेः अङि रू.
'पम् सुपक्षी पादोऽन्यतस्यामिति डीम् ॥ ५९ ॥

·मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
द्वारम विदत् अविदत् अलभत तदा इन्द्रः पाथः हविरघ्नं कः अ-
फार्षीत् तस्यै दत्तवान् । ततः सुपदी शोभनपादयुक्ता सा सरमा
अक्षराणां क्षरणेन नाशेन रहितानामनुपटुतानां गवाम् अग्नं प्रान्त
नयत् अनयत् प्राप्नोत् । प्रथमा प्रथम रवं गवां हम्भारवं जानती
सती अच्छ गवामभिमुखं गात् अगात् जगाम । कीदृशं पाथः! म-
हि महत् । पू] पूर्व प्रेपणकाले अन्नादिनी ते प्रजां करिष्यामीति
प्रतिज्ञातम् । सध्या सधीचीनमितरैपि सह भोन्यम् ॥ विदत्
विद्ल लामे पुपादीत्यादिना (पा० ३, १, ५५) च्लेरङादेशः अर.
भाव आपः । सरमा स गती औणादिकोऽमप्रत्ययः सरमा सरणि-
रिति यास्कः । रुग्णम् रुजो भङ्गे निष्ठायामोदितश्चेति (पा० ८२,४५)
नत्वम् । पाथः पातीति पा रक्षणे अंधम् असुन्प्रत्ययस्य थुडागमः ।
फा फरोते डि मन्त्र घसदरेत्यादिना (पा०२, ४, ८०) च्लेलोंपे
रूपम् । सुपदी पादोऽन्यतरस्यामिति ( पा०४, १, १, ८) डीए । गात्
इणो गा लुङि॥ ५९॥
नहि स्पशमविदन्नन्यमस्मादैश्वानरात् पुरएता.
रमग्नेः । एमै नमवृधन्नमृता अमत्य वैश्वानरं क्षेत्र जि.
स्याय देवाः ॥ ६ ॥
(१)नहि स्पशम् । तिष्टुप् । नहिशब्दः प्रतिपेधवचनः स्प-
शम् पशः मणिधिरुच्यते । अविदन् अन्यम् अस्मात् वैश्वानरा-
दनेः । पुर एतारम् सर्वेपु कार्यपु अग्रगन्तारञ्च नहि अविदन् ।
(१)भत्र पाराणसी० लि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु.
नास्ति तद्यथा । नहि स्पशम् । त्रिष्टुप् नहिशब्दः प्रतिषेधयाचनः स्प
शः प्रणिधिरुच्यते देवाः अस्मात् वैश्वानरात् अग्नेः अन्य स्पर्श
सर्वकार्येषु पुरः पतारं गन्तारं च नहि अविदन आईम् निपातौ अथ
शब्दार्थे अथ एनं वैश्वानरम् अमृता देवाः अवृधन पतिवन्तः
किमर्थ क्षेत्रजित्याय क्षेत्रजयाय यजमानक्षेत्रजयनिमित्तं किम्भूतम
अमर्यम् अमरणधर्माणम् ॥ ६० ॥

·प्रयधिशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका।६। आ ईम् द्वौ निपातौ अथशब्दस्वार्थे वर्तेते अथ एनं वैश्वानरम् अधन पतिवन्तः अमृता अमरणधर्माणो देवाः अमर्त्यम् अ- मरणधर्माणं वैश्वानरम् । क्षेत्रजित्याय यजमानस्य देवयजन- क्षेत्रजयनिमित्तम् ॥ ६० ॥ विश्वामित्रदृया मिष्टुवैश्वानरी । देवाः पैश्यानरात् विश्वेम्पो दितात् अमे: अन्यं स्पर्श दूतं पुर पतारं सर्वकार्येषु पुरःसरं च न. हि अविदन् नालभन्त नहिशब्दो निषेधवाची। स्पशः प्रणिधिह- च्यते । पुर पति गच्छति पुर एता तम् । आ ईम् । निपातौ अयार्थी . अथामृता देवाः पनं वैश्वानरमवृधन् अवर्द्धयन् । कीदृशमग्निम् अमर्त्यममरणधर्माणम् । किमर्थमवृधन् ? क्षेत्रजित्याय क्षेत्रमेव क्षे. तस्य जित्यं जयस्त यजमानस्य क्षेत्राप्त्यै ।। ६०॥ जग्रा विनिना मृधं इन्द्रानी हवामहे । ता ने मृडात ईदृशे ॥ ६१॥ (१)उग्रा विघनिना। गायत्र्यौ उग्रा उग्रौ उद्गुणौ। विध- निना हन्तपत्वम् विहन्तारौ मृधः संग्रामस्य संग्रामकारिणां वा। इन्द्रानी हवामहे आयामः । तो च आहूतौ नः अस्मान् मृहातः मृडयतः मुख्यतः ईदृशे कर्मणि ॥६॥ भरद्वाजरष्टा ऐन्द्राग्नी गायत्री । पयमिन्द्रानी हयामहे आह्वया- भः। कीडशाधिन्मामी ? उनी उदगर्णयली । मृधो हिंसफान विध. निती विशेपेण हन्तो नाशयतस्तो विघनिनी हन्तेर्घः । ता ती आ. ती इन्दाली नोऽस्मान् ईशे भयानके संपामे फर्मणि घा मृडातः मृडयतः सुखयतः॥६१॥ (९)पत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०० नास्ति तद्यथा । उमा विनिता द्वे गायध्यो घयम इन्द्राग्नी हवा. महे किम्भूनी उमा उद्गुणो मृधः संग्रामस्य संग्रामकारिणां या वि. पनिना विहमिनी इन्तर्घत्वं हन्तारीता तो माहूती ईरशे फर्मणि नोऽस्मान् मृडातः मुख्यतः सुखयतः ॥ ६१ ।।

·१५७४ मन्त्रमाप्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। उपस्मैि गायता नरः पर्वमानायेन्दवे । अभि दे- वा२॥ इय॑क्षते ॥ २ ॥ (१)उपास्मै । उपगायत हे नरः ऋत्विजः अस्मै पवमानाय। दशापवित्रा द्रोणकलशम्मतिगच्छते । इन्दवे सोमाय अभिई यक्षते यष्टुमिच्छते सनि यकारलोपः । देवान् ।। ६२॥ देवलदृष्टा सोमदेवत्या गायत्री । हेनरो! यशनेतारः ऋत्विजः! -अस्मै इन्दवे सोमाय उपगायत उद्गातशास्त्रमनुएत्योपशब्दयत स्तोत्राणि कुरुतेत्यर्थः। फीरशायेन्दवे ! पवमानाय पव गती पचते दशापवित्रावोणकलशं गच्छति पवमानस्तस्मै । देवान् यएच्या नमि संमुखमियक्षते यष्टुमिच्छते यजेः सनि डान्दसोऽभ्यासय. कारलोपः ॥१२॥ ये त्वाहिहत्ये मघवन्नवर्धन्ये शाम्बरे हरियो ये गयिष्टौ। ये त्वां नूनमनु मदन्ति विप्राः पियेन्द्र सोम सर्गणो मरुद्भिः ॥ ६३ ॥ (२)ये त्वा। वे चिष्टुभौ ये मरुतः त्वाम् अहिहत्ये अहिर- (१) अत्र वाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०० नास्ति तद्यथा । उपास्मै । हे नरः ऋत्विजः अस्मै इन्दचे सोमाय उपगायत । किम्भूताय पवमानाय दशापवित्रात् द्रोणकलशं गच्छ- ते देवान् अभि इयक्षते सनि यकारलोपः यष्टुमिच्छते ।। ६२ ।। (२) अन धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु० नास्ति तद्यथा । ये त्या वे त्रिष्टुभौ । हे मघवन् ये मरुतः त्या त्याम् अहिहत्ये अहिरसुरः अहियधे कर्तव्ये अवर्द्धन् यतिवन्तः । हे हरियः हरिपन् ये च शाम्बरे यधे कर्तव्ये त्यामवर्द्धन गपिष्टी गघामपामेपणायोपस्थितं त्यामवर्द्धन् । ये च विमा मेधाविनः म. रुतः नूनं निश्चयेन त्वामनुमदन्ति उत्कर्पयन्ति या। हे इन्द्र सगणः समानगणः त्वं तैर्मराद्भिः सोमं पिय ॥ ६३ ।।

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। ३३ । फण्डिका । ३४। सुरः । अहिषधे कर्तव्ये हे मघवन् अवर्द्धन्चतिवन्तः । ये च शाम्बरे यधे कर्तव्ये हे हरिवन् । ये च गविष्टौ गवामपामेपणा- योपस्थितं सन्तं त्यामवर्द्धन् । ये च त्वा त्वाम् नूनं निश्चयेन अनुगदन्ति उत्कर्पयन्ति तर्पयन्ति वा । विमा मेधाविनः पिव हे इन्द्र सोमं सगणः समानगणः तः मरुद्भिः ।। ६३ ॥ विश्वामित्रहलाद्या द्वे शिष्टुभी इन्द्रदेवत्यास्तिस्रः । हे मघवन् ! धनवन् ! ये मरुतो गणदेवाः अहिहत्ये वृत्रहननरूपे कर्मणि त्या त्या- मपर्धन जहि धीरयस्वेत्यादिवचोमिस्ते दृद्धिमयुर्वन् । हे हरिवः ! हरिनामफाश्वयुक्त! शाम्बरे शम्बरसम्बन्धिनि युद्धे ये च मरतो गपिष्टी गया पण्य सुरहतानामिष्टी प्रत्याहरणेच्छायां ये त्यामपर्ध. यन् । ये च विमा मेधायिनो मरतो नूनं निश्चितं त्यामनु मदन्ति उत्कर्षयन्ति तर्पयन्ति या । हे इन्द्र तैमसद्भिः सगणः गणसहितः सन् मोमं विध मरत्वतीयादिग्रह पियातृप्तेः । अहिहत्ये इन्तेर्माचे हनस्त चेति ( पा० ३, १, १०८) क्यप् रुदुत्तरपदसमासः। अवर्धन शेः सार्यधातुकत्वेऽपि छन्दस्युभयथेति (पा० ३, ४, ११७) आर्थ- धातुफत्ये णिलोपः यहत्तयोगाग्निघाताभावः (पा०८, १, ६६ ) । गवामिष्टियस्मिन् रणे इति बहुवीही प्रकृत्या पूर्वपदामिति (पा०६,. २,१) पूर्वपदस्वरः । अनुमदन्ति शेर्लसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातु. स्थर: तिङि चोदात्तवतीति (पा०८, १,७१) गतेनिघातः ॥ ६३ ।। जनिष्ठा उग्रः सहसे तुराय मन्द्र ओजिछो पहु- लाभिमानः । अवध शिन्द्र मरुतश्विन माता यहीर धनद्धनिष्ठा ॥ ६४॥ (१)जनिष्ठा उग्रः । जातः उग्रः उद्गुणः । सहसे चलाय (१) अत्रधाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु. नास्ति तद्यथा । जनिष्ठा उद्गुणः । इन्द्रः तुराय त्वरमाणाय सहसे पलाय जनिछाा उत्पमा जनेलुङ मध्यमैफययनं पुरुषव्यत्ययः बटुलं ·मन्त्रभाष्य-येददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। तुराय त्वरणाय । वचनविशेषणम् । मन्द्रः मन्दनीयः ओजिष्ठः अतिशयेन ओजसा युक्तः । बहुलाभिमानः अचिन्त्याभिमानः बहुप्रकाराभिमानो वा । अभिमानः ज्ञानम् यत् तस्मात् । अवर्द्धन् अवर्द्धयन् इन्दं मरुतचित् मरुतोऽपि अत्र परम- पदे स्थितम् । माता अदितिः यत् यस्मात् वीरश्च । दधनन् दधातेरेतद्रूपम् नकार उपजनः पारितवती । धनिष्ठा अति. शयेन धन्या धनवती तस्माच मरुतः अवर्द्धनिति संवन्धः॥६४॥ गौरीवितिदृष्टा । हे इन्द्र! त्वं सहसे पलाय जनिष्ठा अजनिष्ठाः आतोसि लु अडभावः । कीदृशाय सहसे तुराय त्यरमाणाय घेगवते । कीदृशः त्वम् । उनः उत्कृष्टः । मन्द्रः स्तुत्यः ओजिष्ठः भ. त्यन्तमोजस्वी ओजिष्ठः धिन्मतोलुंगिति (पा० ५,३, ६५ ) विनो लुक् पालाभिमानः सर्वं जगन्मविभूतिरिति भूयिष्ठाभिमानः । अत्र वृत्रवधे ईदृशमिन्द्रं मरुतश्चित् मरुतोऽपि अवर्धन् स्तुतिसहा. थाभ्यामिति शेषः । इदं चेन्द्रसौभाग्यं गर्भकालीनमित्याह यत् य. स्मात् मातादितिः धनिष्ठान्या चोरमिन्द्रं दधनत् गर्भ धारितवती नकार उपजनः॥ ६४॥ आ तू ने इन्द्र धृत्रहन्नस्माकमर्धमागहि महान म- हीभिरूतिभिः ॥ १५॥ (१)आ तू नः आ तू नः इति प्रयो निपाताः छन्दःपरि- छन्दस्यमायोगे ऽपीति अडागमाभावः । यहुलाभिमानः बहुल अभिमानः अभिमननं ज्ञानं यस्य सः जातं सन्तम् अत्र परमपदे. स्थितं इन्द्र मरुतः तमिन्द्रं मरुतः चित् मरुतोऽपि अवर्द्धन अवर्द्धय. न् माता अदितिः यत् यस्मात् पीरमिन्द्रं दधत् विन्मतालुगिति वि. नेर्लुम् धारितयती दधातेरेतद्रूपं नफार उपजनः धनिष्ठा अतिशयेन- धन्या धनवती च तस्मान्महतो वर्द्धन् ॥ ६४ ॥ (१) अत्र वाराणसी० लि.पु. संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमु० पु० मास्ति तद्यथा । आ तूनः। गायत्री आतु नः इति यो निपाताः फर्म

·खिशोभयायः।३३। कण्डिका ।।
पूर्तिकराः । हे इन्द्र हे वहन् त्रस्य इन्तः । अस्माकमर्दम्
अस्मदीयं पक्षम् आगहि आगच्छ । एत्य च अस्मान् पालयेति
पः । महान् सन् महीभिमहतीभिः अतिभिरवनः पालनः॥६५।।
पामदेवरधा गायत्री । तु इति निपातः क्षिप्रवचनः ऋचि तुनुघे.
स्यादिना (पा०६,३, १३३) तस्य संहितायां दीर्घः । वृषापामाव.
एकाणां पाप्मनां हन्ता वृत्रहा हे वृत्रहन् ! हे इन्द्र ! त्वं नोऽस्मान्
प्रति तु क्षिप्रम् आ आगच्छेत्यर्थः आगत्य चास्माकमर्धमस्मनिया-
सदेशमागहि देवयजनदेशं प्राप्नुहीत्यर्थः कीहशस्त्यम् ! महीभिः
महतीभिः अतिभिः अवनैः रक्षाभिः महान् योऽन्य रक्षति स महानु.
ध्यते ।। ६५॥
त्वमिन्द्र प्रर्तृर्तिष्यभि विदा असि स्पृधः । अश.
स्तिहा जनिता विश्यतूरसि त्वं तूं पं तरुप्यतः ॥६६॥
(१) त्वमिन्द्र । बृहती । त्यमेव हे इन्द्र। प्रतूर्तिपु मतरणेपु
शत्रुपु निमित्तभूतेषु । अभिविश्या असि । अभ्यसि अभिभयसि
विश्वाः सर्वाः स्टपः संग्रामान् किञ्च अशस्तिहा अभेरादि-
शेषः । अभिशस्तिहा । जनयिता च सुखानाम् । विश्वतूः स-
चतूरणश्चासि अतो ब्रवीमि । त्वमेव सूर्य जहि मारय । तरुप्प-
ता हनिष्यतः शत्रून् ॥६६॥
प्रतिकराः हे इन्द्र हे वृत्रहन् अस्माकमर्द्ध पक्षम् भागहि आगच्छ
मदान् सन् महीभिः महतोभिः अतिभिः अधनैः अस्मान् पालयेति
शेषः॥६५॥
(१)अनघाराणसी० लि० पु० समतोऽयं पाटनमः मुम्बईमु.पु.
मास्ति तद्यथा। त्यमिन्द्र । यहती। इन्द्र त्वं प्रतूर्तिपु प्रतरणेषु शत्रुप
निमित्तभूतेषु विश्वाः सर्वाः स्पृधः संग्रामान आम असि अभिभवसि
किच अशस्तिहा सि अभेरादिलोपः अमिशस्तिहा जनिता जना
पिता सुखानां विश्यतः सर्वतरणयासि अती प्रवीमि त्वमेय तय.
यतः शन् सूर्य जहि मारय ॥ ६६ ॥

·--
।
१५८० मन्त्रमाय-घेवदीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
पायुभिः पालनैः त्वं शिवेभिः शान्तः अध परिपाहि परिपालय
नोऽस्माकम् गयं गृहम् हिरण्यजिहः सत्यवान सूत्वा । सुवि.
ताय सुममूताय कर्मणे नव्यसे नवतराय । भवेति वाक्यशेषः ।
रक्ष च सर्वथा । माकिः मा कयन नोऽस्माकम् अघशंसः अर्घ
पापं यः शंसति स अघशमः । ईशत ईष्टा ईशिता भवतु ॥६९॥
भरद्वाजदृष्टा जगती सवितृदेवत्या । हे सचितः! सर्वस्य प्रस.
वितः पायुभिः पालनः नोऽस्माकं गयं गृहं धनं वा स्यमय परि
पाहि रक्ष गयः छदर इति गृहनाममु (निघ० ३, ४,१) मीलई
गय इति (निघ०२, १०, १२) धननामस्वपि पाठात् गृहधनयो-
गयशब्दः । कीदृशैः पायुभिः ? अदग्धेभिः अदधेरनुपर्हिसितैः ।
शिवेभिः शान्तः सुखरूपैः । कीदृशस्त्वम् ? हिरण्यजितः हिरण्य-
पदविचला जिहा यस्य सत्यवाक् यद्वा हिरण्या हितरमणीया जि.
हा ज्वाला यस्येति चा हिरण्यं फस्मादित्यादि हितरमणीयं भव-
तीति घेति (निघ०२, १३, १२) यास्कोक्तः। किञ्च नन्यसे नवी-
यसे नवतराय सुविताय सु इताय सुखाय अस्मान् रक्ष पालय ।
किञ्च माकिमा कश्चनायशंसः पापमासमानः शत्रु. नोऽस्माफ-
मीशत ऐश्वर्यं कुर्यात् त्वत्प्रसादात् पाप्मास्माकमीशिता मा
भूदित्यर्थः । ईशत लङ् यहुल छन्दसीति (१०२, ५, ७३) शपो
लुगभावः भाडभावश्च ।। ६९॥
प्र वोरया शुचयो ददिरे यामध्वर्युभिर्मधुमन्तः
सुतासः । वह चायो नियुतो याह्यच्छा पिया सुतस्या
न्धंसो मदाय ॥ ७० ॥
गृहं परिपाहि हिरण्यजिहः सत्यवार भूत्वा सुविताय प्रसूताय न.
ध्यसे नीयसे नव्यतराय फर्मणे भवेति शेषः रक्ष च मा कि:
मा कश्चन -नोऽस्माकम् अघशंसः अघं पापं शंसतीति भघशंशी
शित इटा लङ् बहुलं छन्दसीति शपो लुगभावः भाउभाषण
शिता भवतु ॥ ६९॥

·प्रयलिशोपाय: । ३३ । कण्डिका । ७ । १५८१
(१)प्रवीरया। अन्यः पुरोरुग्गणः । त्रिष्टुप् । प्रवीरया बहु-
पचनस्य स्थाने यादेशः । प्रकृष्टवीराः सोमाः शुचयः स्वमा.
वादेव शुद्धाः । ददिरे विदारणे । विदीर्णाः कणीभूताः । वां
युवयोः संवन्धिनः । हे यजपानी जायापती । कथं ददिरे इति
चेत् । वाम् अध्वर्युभिः मधुमन्तः उदकवन्तः सुतासः अभिपुताः
ग्रावभिः । एवमनेनार्द्धन यजमानौ संबोध्य अथेदानी संयो-
धयति वायुम् । यह वायो नियुतः । वह प्रापय हे वायो नि-
युद्गणकानवान् । यादि च अच्छ सोममभि । सोमं वा माप्त.
म् । पिच च मुतस्याभिपुतस्य अन्धसः सोमस्य । मदाय तृप्तये
मदजननार्थ वा ॥ ७० ॥
पशिष्ठदृष्टा त्रिष्टुप् । यायुदेवत्याः पञ्चदश भावः द्वे प्रतीकोक्ते
पवं सप्तदशकः पुरोमचां समूहः । पामिति विवचनं पनीयजमा.
नविषयम् । हे पत्नीयजमानी ! घां युवयोः स्थभूताः सोमाः ददिरे
विदीर्णाः चूर्णीभूताः ह विदारणे फर्मकर्तरि लिट् । कीदशाः १ प्रवी-
रया प्रकृया धीरा ज्ञानोद्भवा ऋत्विजो येषां सोमानां ते प्रवीराः सु.
पां सुलगिति (पा० ७, १, ३९) जसो यादेशः । शुचयः निर्म•
लाः । अध्वर्युभिः सुतासः सुताः अभिपवधर्मेण प्रायभिः द्रवीभा.
पमापादिता अमिपुण्वन्ति चत्याः पर्युपवेशनसामथ्यादिति ( का०
९,५,१) कात्यायनस्मरणादध्ययुभिरिति बहुवचनम् अध्वरने.
सृभित्विग्यिशेपैः सुता इत्यर्थः । मधुमन्तः मधु निग्राभ्यारूपमु.
(१) अत्र वाराणसी० लि. पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपु.
नास्ति तद्यथा । प्रवीरया 1 अन्यः पुरोक्षगणः विष्टुप् 1 हे यजमान
दम्पती घां युवयोः प्रवीरया प्रष्टवीराः प्रवीराःसोमाः जसो यादेशः
शुचयः शुद्धाः मधुमन्तः उदकवन्नः अध्वर्युभिः सुतासः अभिपुताः
सन्तः ददिरे स्वयमेव विदीर्णाः च भूताः ८ विदारणे एवं यज-
मानी सम्बोध्य पायुमाह । हे वायो नियुतः यह अवान् प्रापय
श्रच्छ अभिसोमं पाहि मदाय तृप्तये मदजननार्थ या सुतस्यामिपुत.
स्यान्धसः सोमस्य पिय सोमं पिय ॥ ७० ॥

·मन्त्रमाप्यन्येदापसहिता गुल्लयजुसंहिता। दकम् तद्वन्तः। एवं पूर्वार्ध पत्नीयजमानी सम्बोध्य घायुमाह घाति सर्वत्र गच्छति घायुः हे वायो ! नियुतोश्वान् त्यं वह देवयजन. देशं प्रापय अन्छ याहि अच्छामेर माप्तुमिति वा सोमाभिमुखं सोममाप्तुं वा याहीत्यर्थः । यात्वा च मदाय तृप्तये मत्ततायै घा सु. तस्याभिपुतस्यान्धसः सोमस्य स्वमंशं पिव ।। ७० ॥ गाव उपावतावतं मही यज्ञस्प रप्सुदा उभा क. णी हिरण्यया ॥ ७१ ॥ (१) गाव उपेति व्याख्यातम् ॥७१॥ व्याख्याता (३३, १९) ॥ ७१ ॥ काव्ययोराजानेपु क्रत्वा दक्षस्य दुरोणे । रिशाद सधस्थ आ॥७२॥ (१) काव्यपोराजानेषु । गायत्री । काव्ययोः कवीनां हितयोः । आजानेषु आजन्मभूमिषु उत्पत्तिस्थानेषु । क्रत्वा कर्मणा अग्निष्टोमादिकया क्रियया । दक्षस्य उत्साहवतो यजमा- नस्य दुरोणे यज्ञगृहे । रिशादसा । रेसितव्यस्योपलक्षपिता- रौ । सधस्थ आ । सहस्थाने आगच्छन्तं हे मित्रावरुणावि- ति शेप ॥७२॥ (१) अत्र धाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपुर नास्ति तद्यथा । गाव उपेति व्याख्यातम् ॥ ७१॥ (१) अत्र पाराणसी० लि० पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०पुर नास्ति तद्यथा। काव्ययोराजानेपु गायत्री कवीनां हि तयोः भक्तो- रेव आजानेषु भाजन्म भूमिपु उत्पचिस्थानेषु देवयजनादिषु क. त्वा कर्मणा असिष्टोमादिक्रियया दक्षस्य उत्साहयतो यजमानस्य पुरोणे यशगृहे रिशादसौ रोशितव्यस्योपक्षयितारौ सधस्थे सह. स्थाने हे मित्रावरुणो आगच्छतमिति शेपः ॥७२॥ .

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कपिडफा । ७४। दक्षटष्टा गायत्री मैत्रायरुणी । कीनां फ्रान्तदर्शिनां ज्ञानसमु. चयकारिणां हितो.काव्या तयोः । रिशन्ति हिंसन्ति रिशाः ताना समन्ताहस्यतो नाशयतः तो रिशादी द्विवचनं मित्रावरुणविषयम् । हे रिशादसौ शत्रूपक्षयितारी मित्रावरुणौ ! यजमानस्य सधस्थे ये- धमनुष्याणां सहसोमपानस्थाने युवाम् या आगच्छतम् । फोरशस्य यजमानस्य ! काव्ययोः कविहितयोर्युवयोः आजानेषु आ समन्ता- जन्मसु सोमपानार्थमाविर्भूतभूमिपु देवयजनादिपु दुरोणे यशगृहे च त्या तुना यज्ञकर्मणा छत्वा दक्षस्य उत्साहवतः यहं समर्ध- यत इत्यर्थः । दक्षस्येति विशेषणात् यजमानपदमध्याहर्तव्यम् आ इत्युपसर्गेण गच्छतमिति क्रियाध्याहारः ॥ ७२ ॥ दैव्यविध्व आगंत रथेन सूर्यत्वचा । मध्या यज्ञ समाथे । तं प्रना । अयं वेनः ॥ ७३ ॥ (१) दैव्यावध्वयूँ व्याख्यातम् तं प्रतथा अयं वेन इति द्वे मतीकोक्ते ।। ७३ ॥ व्याख्याता ( ३३, ३३)। तं प्रतथा ( ७, १२) अयं पेनः (७, १६) इति द्वे प्रतीकोक्ते ॥ ७३ ॥ तिरश्चीनो विततो रश्मिरेपामार स्विंदासीश्दु परि स्विदासी३त् । रेतोधा (सन् महिमानं आसन स्वधा अवस्तात् प्रतिः परस्तात् ॥ ७ ॥ (२)तिरश्वीनो विततः। विष्टुप् । आग्रयणेऽनया गृह्यते तद- (१) अत्र चाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रम मुम्बई मुगपु० नास्ति तद्यथा । दैवावध्वर्युव्याख्यातं तं प्रलथा अयं वेनाप्रतीके।७३॥ (२) अन धाराणसी० लि. पु. समतोऽयं पाठक्रम मुम्बई मुख्पु. नास्ति तद्यथा | तिरश्चीतः त्रिष्टुप् । आग्रयणोऽनया गृह्यते तदभि प्रायेण प्रधार्यते प्रसारितः उद्गातृभिः तस्मिन् दशापवित्र सोमः म. क्षिसः दशापवित्रात् अधः स्थित् अपश्य आसीत् उपरि च भासीत् .

·मम्ममाप्य-धेदवीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
भिमायेण मधापते आधबनीपादुम्नता निग्राभ्यास्त्रासिञ्चति ताः
पवित्रे यजमानः ततो ग्रहग्रहणम् । तिरथीनो विततो रश्मिरे-
पाम् एषां सामानाम् अन्तरादशापवित्रलक्षणात् । रश्मिः तिर-
थीनः विततः प्रसारितः । उद्गातृभिः तस्मिन्दशापत्रे सोमः
मक्षिप्तः दशापवित्रा अधः स्वित् अधश्च आसीत् उपरिस्वित्
उपरि च आसीत् आसीदित्युभयत्र विचारे प्लुतिः । किश्च
रेतोधा आक्षन् । रेतः सोमः स हि जगदुत्पत्तियीजम् । तस्य
धारयितार आसन् ग्रहचमसाधयनीयद्रोणकलशादयः । महि-
मानव आसन् । सोमैकादशाः सोमस्य महिमानः । किञ्च ।
स्वधा अवस्तात् स्वधा अन्नम् अवस्तात् । शुक्रो द्रोणकलश
इत्येतदुक्तं भवतिः प्रयतिः परस्तात् भयतनम्मयतिः परस्ता-
दुपरिष्टात् । आधयनीयादुन्नेता निग्राभ्यास्वासिञ्चति ताः पवित्रे
पजमानो वनपति इत्येतदुक्तं भवति ॥ ७४ ।।
प्रजापतिदृष्टा त्रिष्टुप् भाववृत्तदेवत्या भावेषु पदार्थेषु वृत्तः
स्थितो भाववृत्तः परमात्मा सोऽस्या देवता। आप्रयणग्रह विनियो-
गाफमपाठालभ्यते ततोऽधियक्षं तावद् व्याख्यायते । आधयनोया.
छुनेता निमाभ्यास्वासिञ्चति ताः पवित्रे यजमानस्ततो प्रहप्रहणमा
सुवादिति ( फा० ९, ५, १७ ) कात्यायनेनोकम् तदभिप्रायेणोच्यते ।
एषां पूयमानसामानां रश्मिः यमनात् काजीपादिकल्कनियामको द-
शापविश्लक्षणः तिरधीनः तिर्यङ् एव विनतो विस्तारितः उद्गात
उपरिस्थिदासीदिति चेति श्रुतिः किञ्च रेतोधा. रेतः सोमः स हि
जगदुत्पत्तिबीजं तस्य धारयितार आसन् प्रहचमसाधयनीय द्रोण.
फलशादयः महिमानश्च आसन् सोमैकदेशाः सोमस्य महिमानः
किश्च स्वधा अन्नम् अवस्तात् शुको द्रोणकलश इत्येतद्भवति प्रयतिः
प्रयतिः प्रयतनं प्रयतिः परस्तात् उपरिष्टान् आध्वनीयात् उन्नता
निप्राभ्यासु आसिशति ताः पवित्र यज्ञमानो धनयति इत्येतदुक्तं
भवति ॥ ७४ ॥

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका ७४ । भिरिति शेषः तस्मिन् देशापवित्र सोमः प्रक्षिप्तः सन् दशापवि. श्राद्धच आसीत् उपरि च आसीत् स्वित्शम्दो चायी उपरि स्वि. दासीदितीकारः प्लुतः । किन तौके पदार्था ग्रहचमसाधयनीय द्रोणकस शादयो रेतोधा आसन रेतो जगदुत्पत्तिवीजं सोमं दधति धारयन्ति ते रेतोघाः सोमाधारभृताः बासन् यशाद्वै प्रजाः प्रजा पन्त इति श्रुतेर्जगदीजवं सोमस्य । तथापरे पदार्थाः सोमरसक पास्तत्राधेयाः सन्तो महिमानः महान्तः उत्कृएर आसन् । आधा. राधेयभावेन सर्वोऽयं यशात्मैव स्थित इति भावः ब्रह्मार्पणं ब्रह्म ह- विरिति स्मृतेः । किञ्च स्वधानं तपः अवस्तात् अवरो होमात् प्रा. फ्नीच आसीत् प्रयतिः प्रयतते प्रयतिः प्रयलवान् होमानन्तरं ल. सधफलकः सन् परस्तात् परः उत्कृष्टः आसीत् ॥ अथाधिदैवतं व्या. ख्या । एपां प्रसिद्धानां सूर्य्यरश्मीनां मध्ये एकः सुपुमणाख्यो रदिगः तिरधीनः विततः विस्तृतः सन् किम् घुलोकादधः स्वित् मासीत् उतोपरि स्विदासीत् स्विदिति वितः विचार्यमाणानामिति (पा ८,२,९७) प्लुतः । किश स रश्मिः रेतोघाः रेतसो विश्वयोज. स्योदकस्य धारयिता आसीत् व्यत्ययेनैकवचनम् । तथा च श्रुतिः सूर्यस्य ह या एफो रश्मिदृष्टिपनि म येनेमाः सर्वाः प्रजा विभ- तीति । अन्ये रश्मयो महिमानः माहात्म्याधायका आसन् विश्व- प्रकाशत्येन । किञ्च स्वधाननिष्पादकः स एव रश्मिः अयस्तात् अ. परो भूम्यभिमुपः प्रयतिः प्रयत्नात्सोमुखः सन् परस्तात् परः उत्करः दर्शनमात्रेण देवानां तृतिदः । तधोकं छान्दोग्यश्रुनी (छा- न्दोग्योपनिष०५,१-६) असो वा आदित्यो देयमश्वित्युपक्रम्य न "देवा अनन्ति न पियन्त्येतघामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्तीति ॥ अथा. ध्यात्मपक्षे व्याख्या । नासदासीदिति ससचेंऽध्यात्मप्रतिपादफे सूक्ते (अट० ५,७,९७ मण्ड० १०, ११, १)यच इमामृचं पठन्ति तत्र ना- सदासीदिति निरस्तसमस्तप्रपञ्चांप्रलयावस्थामनूध विश्चयोजमदि. घोक्ता । कामस्तदने समवर्ततेति पादेन च काम उस I मनसो रेतः प्रथमं यदासीदिति पादेन पुण्यापुण्यात्मकं फर्मानम् । एवमविद्याका. मकर्माणि सृष्टिहेतून्युक्त्वा तेषां स्वकार्य जनन शैष्यमाह तिरश्चीन इति। एपामपिघाफामकर्मणां रश्मिरिय रश्मिः कार्यवर्गो वियदादि चिततः विस्तृतः सन् सिरचीनः तिर्यगयस्थितीमध्ये स्थित अधश्चा. १०९

·मधमाप्य-शेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
सीदुपरि चाप्तीत् सूर्यदिमवधुगपत् सर्प व्याप्येत्यर्थः । तदेव दि.
भज्यते रेतोधा इति।स्टे कार्यवर्ग केचन रेतोधारेतसो धीजभूत-
स्य कर्मणो विधातारः कर्तारो भोकारश्च जीवाः आसन् अन्ये महि.
मानः महान्तो चिपुला वियदादयो भोग्या आसन् महिमान इति
स्वार्थे इमनिच् । एवं मायायामीश्वरः सर्व जगत् सृष्ट्वा स्वयं वानु
प्रविश्य भोक्तृभोज्यरूपेण विभाग कृतवानित्यर्थः । तयोर्भोक्तभो.
ग्ययोमध्ये स्वधानं भाग्यमपश्चोऽवस्तादवरो निकृष्ट आसीत् प्रय-
तिःप्रयतिता भोक्ता परस्तात् परः उत्कृष्टः भोफ्त प्रपञ्चाधीनं भो.
ग्यप्रपञ्चं कृतवानित्यर्थः । विमापा परायराभ्यामिति (पा०५,३,
२९) प्रथमार्थेऽस्तातिप्रत्ययः भस्ताति चेति (पा०५, ३, ४०) अ.
परशब्दस्यावादेशः । एतद्वा इद सर्वमन्नं चैवान्नादश्चेति श्रुतेः॥७॥
आ रोदसी अपृणदा स्वर्महज्जातं यदेनमपसो अ:
धारयन् । सो अध्वराय परिणीयते कविरत्यो न वा-
जसातये चनोहितः ॥ ७५ ॥
(१) आ रोदसी। जगती वैश्वानर उच्यते । आ अपृणत्
आपूरयति रोदसी द्यावापृथिव्यौ । आस्वः आपूरयति च स्व:
आदित्यम् महत्मदान्तम् । कदा आपणव यत् यदा जातं जा.
समानम् एनं वैश्वानरम् अपस: अपस्विनः फर्मवन्तः अधारयन्
(१) अत्र वाराणसी लि० पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०पु०
नास्ति तद्यथा रोदसी। जगती वैश्वानर उच्यते अपसः अपस्वि.
नः फर्मयन्तः यत् यदा जातं जातमात्रम् एनमनिर अधारयन् कर्म•
णि स्थापितवन्तः तदा अयमग्निः रोदसी पावापृथिव्यौ आ अपूण
ह महत् महान्तं स्यः आदित्यं च आ अपृणात् आपूरितवान् स
पयाग्निः अध्यराय यज्ञार्थ परिणीयते कविः क्रान्तदर्शनः अत्यो
म अश्व व घाजसातेय अन्नसम्भजनाय चनोहितः धनसि अमे
स्थापितः अश्यो हि घृतादिभिरभिधारितेनान पोध्यते अतस्ते.
नोपमीयते ॥ ७ ॥

·प्रयाधिशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका । ७६ । कर्मणि स्थापितवन्तः । सो अध्वराय स एवायममिः अध्य. राय यज्ञार्थ परिणीयते कविः क्रान्तदर्शनः । कथमिव अत्यो न अश्व इच । वाजसातये अन्नसंभजनाय । चनोहितः चनसि अन्ने स्थापितः अश्वो हि घृतादिभिरभिधारितेनान्नेन पोष्यते अतस्तेनोपनीयते ॥ ७९ ॥ तमेव वैश्वानराख्यं भोक्तारं परमात्मानं स्तौति । विश्वामित्र. दृष्टा जगती घेश्वानरदेवत्या । यत् यदा जातमरणीत उत्पन्नमाग्रमेन धैश्वानरमपसोऽपस्विनः फर्मयन्तो यजमाना अधारयन् फर्मणि स्थापितवन्तः। तदा स रोदसी धायाभूमी आ सर्वतः अपृणत् पू. रयति स्म स्थावराणां प्रस्तरादी तदुपलब्धेः । न फेवलं रोदसी कि. न्तु महत् प्रभूतं स्वः अन्तरिक्षमापृणन् सूर्यात्मना । धैलोक्यं जा- उरात्मना पूरितमित्यर्थः । गाईपत्यादीनां लोकत्वं श्रुत्योक्तम् अयं थे लोको गाईपत्यो घौरादयनीय इति । उक्तार्थमेय विवृणोति स इति सोऽग्निरध्वराय यागाय परिणीयते सर्वतोऽतिप्रणीताग्नीधी- पादिधिष्ण्यादिपु प्रकर्षण प्रापय्यते । नयने दृष्टान्तः अत्यो न पथा. वो घाजसातयेऽनलाभाय सर्वतो नीयते । राजाश्वधान भोगजातं लमते यथा तद्विप्रोऽग्निं सेवमानो ब्रह्मलोकान्तभोगानिति भावः । फीडशोऽग्निः कविः सर्वज्ञः । चनोहितःचन इत्यानामति (नि- २०६, १६ ) सास्फः चनसेनाय भोग्याय हितः सर्वभोगसम्पा- दफ इत्यर्थः॥ ७॥ जस्थेभित्र हन्तमा या मन्दाना चिदा गिरा। आइपराचिासतः ॥ ७६ ॥ (१) उक्थेभित्रहन्तमा । गायव्यौ । यो इन्द्रामी। " (१) यत्र वाराणसी लिपु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०पु० मास्ति । तद्यथा। उक्थेभिः उक्थैः स्तुती सन्ती वृत्रहन्तमौ शत्र- स्थातिशयेन हन्तारौ घयं तौ स्तोमैः स्तुमः या चित् यो च गिरा पाचा स्तुती आमन्दानी मोदमानी स्तः यौ च आदगुपैः प्रायोपैः ·१५८८ मन्धमाप्य-ददीपसहिता शुक्लयजुःसंदिता। उक्थेभिः उक्थैः स्तुती सन्तौ । बृत्रहन्तमा त्रस्यातिशयन हन्तारौ स्तः । याचिन यौ च गिरा वाचा स्तुती आमन्दाना मोदमानी स्तः यो च आग्रुपः स्तुतौ आविवासतः परि- चरतः स्तोतॄन | तो उक्थैः गिरा आग्रुपैश्व स्तुमः सर्व- कामाप्त्यर्थम् ॥ ७६ ॥ यसिष्ठद्दष्टेन्द्रामदेवत्या गायत्री । या यो इन्द्राग्नी आफैः आ. घोपैः चित् लौकिकवास्तोमरपि स्तुती आ आगच्छतः आ. गा स्तोम आघोष इति (निरु०५, १९) यास्का तो उक्थेभिः उपः गिरा स्तोत्रात्मिकया स्तुत्या आविवासतः आविवस्येते परि- चर्यते यजमानरिति शेषः व्यत्ययेन कर्तरि लट् वियासतिः परिल, धर्यायमिति (निर० ११, २३ ) यास्का । कोदशौ तौ ? वृत्रहन्तमा सूत्राणामाघरकाणां पाप्मनां हन्तृतमौ नाद्यस्येति (पा०८,२,१७) नुम् । मन्दाना मन्दानी मोदमानौ स्वभावतः । सर्वत्र विभक्त- डादेशः॥ ७६ ॥ उप॑ नः सूनवो गिरः शृण्वन्त्यमृतस्य थे । मुमृडी. का भवन्तु नः ॥७७॥ (१)उप नः । उपशृण्वन्तु नोऽस्माकम् गिरः वाचः सूनवः पुत्राः अमृतस्य प्रजापतेः ये विश्वे देवाः श्रुत्वा च । मुमृडी- काः अतिशयेन मुवयितारः भवन्तु नः अस्माकम् ॥ ७७।। सुहोघटा घेश्यदेवी गायत्रो ।ये अमृतस्य मरणहीनस्य प्रजा- पतेः सूनवः पुत्राः विश्वे देवा ते नोऽस्माकं गिरः उपशृण्वन्तु स- स्तोमः स्तुतो आविधासतः परिचरितः स्तोतून ती उक्थैर्गिरा आ. पः स्तोमैध स्तुंमः सर्वकामाप्तये ।। ७६ ॥ (२) अत्र वाराणसी० लि. पु. संमतोऽयं पाठनमः मुम्बईमुठपु० नास्ति तवया । उपनः । गमृतस्य प्रजापतेः सूनवः । पुत्रा विश्वे. देवास्ते नोऽस्माकं गिरो याचा उपशुण्यन्तु श्रुत्वा व नोऽस्माकं- सुमृडीका सुतरां मुखयिनारो भवन्तु ।। ७७ ॥ .

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका । ७८ ।
१५८९
.
मीपमागत्यावधारयन्तु श्रुत्वा च नोऽस्माकं सुमृडीका सुखकर
भवन्तु शोभनं मुडीकं सुखं येभ्यस्ते ।। ७७ ॥
ब्रह्माणि मे मतयः । मुतासः शुम इयति म.
भूतो मे अद्रिः । आशांसते प्रतिहर्यन्त्युक्थैमा हरी
वहतस्ता नो अच्छे ।। ७८ ॥
(१)ब्रह्माणि मे तिमलिष्टुभः । इन्द्रमरुत्संवादे इन्द्रस्यैतदा-
क्यम् । ब्रह्माणि स्तुतयः हवीपि वा । मे मतया मम मती: इय-
तिउद्गमयन्ति । शं सुखम् सुतासः अभिपुताः सोमाः मम उद्गम-
पन्ति । शुम इयर्तिप्रमृतो मे अद्रिः । शुष्मः वलम् इति ।
ऋगतो णिचो लोपश्च्छान्दस: आरयति उद्गमयति । मभृतः
हग्रहोर्भश्च्छन्दसि हस्येति हकारस्य भकारः महृतः सोमाभिप-
वनिमित्तम् । मे मम अद्रिः ग्रावा। पत्र च आशासते यजमा-
नाः मदीयमागमनमिच्छन्ति । यत्र च पतिहर्यन्ति । हर्यतिः
प्रेप्साकर्मा । भतिकामयन्ति उल्था उक्यानि । इमानि इन्द्रः
शृणोविति । इमा इमौ दरी अश्वौ वहतः प्रापयतः ता तानि
(१) अत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु पु०
नास्ति तद्यथा। ब्रह्माणि मे तिनखिष्टुभः इन्द्रमरुत्संचादे इन्द्रस्यै.
तवाक्यं ब्रह्माणि स्तुतयो हपीपि वा मे मतयः मती: इयर्ति अर्थ-
यशावचनपरिणामः ऋगती द्वादिः णिचो लोपः उद्गमयन्ति सु.
तासः अभिपुलाः सोमः शं सुखमुद्गमयन्ति प्रभृतः प्रहतः हाहो-
भरच्छन्दास सोमाभिपयनिमित्तं प्रहतः आदिःप्राधा मे मम शुष्मः
यलम् इयर्ति उद्गमयति पत्र च माशासते यजमाना मदीयागमन-
मिच्छन्ति यत्र उक्थ उक्थानि प्रति हर्यन्ति इतिः प्रेप्साकर्मा
प्रतिकामयन्ते ता तानि उक्थानि अच्छ आभिमुख्ये न मा इमो
हरी अश्वी नोऽस्मान् पहतः इति मरुगणं प्रतीन्द्रस्योकिः ॥ ७८ ॥

·. मन्नमाम्य-घेददीपलहिता गुल्लयजुरसंहिना। स्थानानि नः अस्मान् अच्छ आभिमुख्येन ॥ ७८॥ तिम्ननिष्टुभः २ इन्द्रमसत्संवादे इन्द्रमरुदेवत्ये आधेऽगस्त्य. हो । इन्द्रो मरुतः सहचरानाइ हे मरुतः। ब्रह्माणि मन्त्रवाक्या- स्मकानि स्तुतियासि हवींपि या सोमाज्यादीनि मे मम स्वभूता- नि चोदनावाफ्ये न्यादिदेवतान्तरसम्बन्धेन प्रतीयमानान्यपि स- देवताप्राणात्मनो ममेन्द्रस्यैव तानीति भावः । मतयः मननयुक्ताः स्तुतयोऽपि शं मम सुखोत्यादिकाः अतो यज्ञे गन्तव्यमिति भावः । किञ्च मे मया प्रभृतः प्रकर्षण धृतः अद्रिः वज्रः इति गच्छत्येव लक्ष्य प्रति न प्रतिहन्यत इत्यर्थः कीदृशः सुप्मः १ शोपयति शभुमि ति शुष्मः अत एव गमने राक्षसागुपद्गयो नास्तीत्यर्थः । न केवलं हविरादीनां मदीयत्वेन गन्तव्यम् अपि तु माशासते प्रार्थयन्ते यज. माना यानि उक्थानि ता तानि स्तोत्रशस्त्राणि मा प्रतिदर्यन्ति फामयन्ते हर्यतिः प्रेप्साकर्मेति यास्का । किञ्च नोऽस्माकमिमा इमौ हरी अश्वी अच्छ यज्ञाभिमुखं वहतः मां प्रापयतः अत एवास्मा. भिगन्तव्यमिति भावः । यद्वार्थान्तरम् ब्रह्माणि मतयः सुताः सोमाः प्रतः अद्विः सोमामिपचनामा शुष्मः सुखरूपः एतत् सर्व मम शं सुखमियति अपयति उद्गमयति । णिजन्तर्भूतः समानमन्यत् ।। शुष्मा अविसिविशुपिभ्यः फिदिति ( डणा० १, १४२) मनमत्ययः फित्वाद् गुणाभावः नित्त्यादाघुदात्तः । भत्ति भक्षयति रिपनित्यद्रिः अदिशदिभूमिभ्यः ( उपा० ४, ६६) क्रिषिति फिन्प्रत्ययः आ- गुदात्तः॥ ७८॥ - अनुत्तमा ते मघवन्नफिर्नु न त्वायाँ २॥ अस्ति दे- पता विदानः । न जाय॑मानो नशते न जातो यानि फरिष्या कृणुहि प्रवृद्ध ॥ ७९ ॥ (१) अनुत्तमा ते । एवमिन्द्रेणोक्ता मरुतः प्रत्याहुः । अनुः (१)अत्र वाराणसी० लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुपुर मास्ति तद्यथा । अनुत्तमा से 1 एवमिन्द्रेणोक्ता मरुतः प्रत्याह हे ·प्रयस्त्रिंशोऽयायः। ३३ । कण्डिका । ७९ । . सम् शुद मेरणे अस्य निष्ठाप्रत्यये ऽनुत्तपतत्यादिनासिद्धिः । अनुत्तम् अपच्युतस्वभावं महाभाग्यम् । आ आस्ते । ते तव । हे मघवन् धनवन् । नर्नुि,। नवा फश्विन प्रच्यावको महामा. गस्य किञ्च । नत्वावान् मतुप्सादृश्यार्थे । अस्ति देवता देवः वि. दानः सर्वज्ञ इत्यर्थः । किञ्च न जायमानः नशते । नशिया- प्त्यर्थश्च्छन्दसि । व्यामोति । नच जातः तानि . करिष्यति । तानि कानि । यानि त्वं कृणुहि करोपीति लकारव्पत्ययः हे प्रद्ध ॥ ७९ ॥ एवमिन्द्रेणोक्ता मयतः प्रत्याहुः । नुद प्रेरणे अस्य निधायाँ नसत्तनिपत्तेत्यादिना (पा०८, २,.६१) अनुत्तमिति निपातः। आ इति स्मरणे स्मृतवन्तो धयम् हे मघवन् ! धनवन् ! इन्द्र । ते तय अनुत्तं न केनापि नुत्तं नाशितं महामाग्यमिति शेपः । नु निश्च येन किन फोऽपि त्यन्महाभाग्यनाश इति शेषः । न केवलं तवै. श्वर्यमा किन्तु सर्वशत्वमपीत्याह न त्येति चतुरत्र सादृश्ये त्या. धान त्यत्सरशो विदानः विद्वान् देवता देवो नास्ति स्वार्थे तल् विदेशानन निस्वादाशुदात्तः । किश्च हे प्रवृद्ध । प्रकर्षेण वृद्ध। पुराणपुरुष ! यानि कर्माणि वृत्रयधादीनि त्वं कृणुहि फरोपि व्याय. येन लोट् तानि कर्माणि जायमानः घर्तमानः जातो भूतपूर्वश्च दे. घमनुग्येयु कश्चित न नशते न व्यामोति न करोतीत्यर्थः नशतिया. तिकर्मान फरिष्या न च करिष्यति उत्पत्स्यमान इति शेपः ति- मघवन् आ इति विस्मये अनुत्तं गुद प्रेरणे अस्य निछाप्रत्यये न. सत्तनिसत्तानुत्तमतूर्तेत्यादिना सिद्धिः अनुत्तम् अप्रत्युतस्वभावं. मदाभाग्यं ते तव नकिः न कश्चित्याच्यावफोऽस्य मदामाग्यस्य किञ्च त्यावान् त्यावान् त्वादशः मतुप सादृश्यार्थे देवता देवः चिदानः जानानः सर्वशः न अस्ति फिशन जापमान: नशते नशते नश व्याप्त्यर्थश्छन्दसि व्यानोति नच जातः तानि करिष्यति लो पो दीर्थइच्छान्दासः करिम्यति है प्रवृध स्पं यानि.कृणुहि करोषि इति लकारख्यत्ययः ॥ ७९ ॥ .

·. मन्त्रमाम्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। लोपो दीर्घश्च छान्दसः। कालत्रये स्वादशो नास्तीत्यर्थः अतोय. देशस्त्वम् ॥ ७९ ॥ तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं यतो जज्ञ उग्रस्त्वेषट्रम्- : णः। सद्यो जंज्ञानो निरिणाति शननु यं विश्व म- दन्त्यूमः ॥ ८ ॥ (१) तदित् । तद इन आस । इच्छब्द एवार्ये आप्तीदिति लकारव्यत्ययः । तदेवासीत् भुवनेषु भूतजातेषु ज्येष्ठं वृद्धतम- म् । यतो यज्ञे जातः उग्रः उद्गुणः वजहस्त इन्द्रः । त्वेपनम्णः तेजो धनोवा महायनो वा । कार्प दृष्ट्या कारणानुमानं कुरुते नहि यतः कुतश्चिदिन्द्रो जायत इति । किं च । पश्च सद्यो ज- जानः । जायमानः पाल्यमनपेक्ष्य । निरिणाति निहन्ति श- पून् । पुनरपि विशिनष्टि । अनुयं विश्व मदन्ति यं अनुमदन्ति अनुप्यन्ति विश्व सर्वेदेवाः ऊमाः । अवितारः अवनीया चा। नास्ति यतः कुतविजायत इति विशेषः ॥ ८॥ पृहहिवदृष्टा माहेन्दी त्रिष्टुप् । भुवनेषु भूतजातेषु तत् इत त. देष ज्येष्ठ श्रेष्ठमास बभूव छन्दस्युभयथेति (पा० ३, ४, ११७) (१)मत्र धाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पुःना. तथा । तदित् । भुवनेषु भूनजातेषु ज्येष्ठं वृद्धमं तत् । इत् आसत देवासीत् यतः उमः उद्पूर्णवनः इन्द्रः जसे ज्ञात: किम्भूतः त्वेष म्णः त्वेषस्तेज एव नृम्णं धनं यस्य स त्वेपनम्णः तेजोधनः कार्य पृष्ठा कारणानुमानं क्रियते । नहि यतः कुतश्चिदिन्द्रो जायते । किन यश्च सद्यो जवानः जायमानः पाल्यमनपेक्ष्य जन्ममात्रतः शपून नि- रिणाति निहन्ति रो हिंसाः । पुनरपि विशिनष्टि समा अघितार: अव या या विश्वेदेवाः यमिन्द्रमनुमदन्ति अनुसृष्यन्ति नासो यतः कुत्तधिजायत इत्यर्थः ।।८।। . .

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका 1 ८१ ।
लिदः सार्वधातुकत्वादस्ते भावो न स!राष्टं बयासीत् यतोज्ये.
हात् उग्रः उत्करः इन्द्रो जझे जातः कीदृशः वैषमणः त्येपः का-
न्तिः नृम्णं धनं यस्य तेजोधनः कार्यं दृष्ट्वा कारणमहत्वं कल्पते ।
किञ्च य इन्द्रो जशानः जायमान एय सधः तत्क्षणं.शयूनिरिणाति
नितरां हन्ति रीयधे कयादिः प्यादित्वाद्धस्वः। किञ्च विश्व शर्वे
देवाः यमिन्द्रमनुमदन्ति अनुतृप्यन्ति अनुलक्षण इति ( पा० १, ५,
८४) द्वितीया यवृत्ताग्नित्यमिति ( पा०८, १, ६६ ) मदन्तीत्यत्र
निधातो न 1 कोटशा? विश्ये ऊमाः अवन्ति रक्षन्ति ऊमाः
रक्षकाः अवतेमन्प्रत्ययः छोः शडिति ( पा०६, ४, १९)
ऊठ॥ ८०॥
-
इमा उत्या पुरूवसो गिरो वर्धन्तु या मम । पर-
वकवर्णाः शुचयो विपश्चितोऽभि स्तोमैरनूपत ॥ ८१ ।।
(१) इमा उ त्वा द्वे बृहत्यौ । तृतीयः पादः पूर्व व्याख्यायः
ते सामर्थ्यात् । यन्त्वाम्पावकवर्णा आग्निवर्णाः पयः शुचयः य-
मनियमपराः । विपश्चितः त्रिकालदर्शिनः । अभ्यनूपत अभि-
प्टुयन्तः । स्तोमैः स्तोत्रः । तं त्वा इमा जः पादपूरणः । याः .
मम गिरः हे पुरूवसो मधूतधन ता वर्द्धन्तु वर्द्धयन्तु ॥ ८१ ॥
मेधातिथिदृष्टे आदित्यदेवत्ये द्वे यहत्यौ । पुरु यहु बसु धनं य.
स्य स पुरुषसुः संहितायां छान्दसो दीर्घः पुरुशब्दस्य हे पुरवसो!
बहुधनादित्य ! या मम गिरः शस्त्ररूपा चाचः इमाः त्या त्या वर्धन्तु
घर्धयन्तु । किञ्च विपश्चितो विद्वांसः तव स्वरूपाभिशा उद्गातारश्च
स्तोमैः स्तोत्रैः बहिष्पयमानादिभिः त्यामभ्यनुपत अस्तुवत नू स्तु
(१) अत्र वाराणसी० लि० पु. संमतोऽय पाठक्रमः मुम्बई मु.पु.
नास्ति तद्यथा । इमा उत्त्वा । द्वे यहत्यौ हे पुरुषसो पुरुणि घसनि
यस्य स पुरुयसुः पुरुशब्दस्य दीर्घः छान्दसः हे प्रमृतधन याः मम.
गिरः इमा त्या त्या वर्द्धन्तु उ पादपूरणः यं त्यां पावकवर्णाः अभिव.
जाः शुचयः यमनियमपराः विपश्चितः त्रिकालदर्शिनः पयः स्तामः
अभ्यनूपत्त बामपन्ति गु स्तुती लुट् ॥ ८१ ॥

·मन्त्रमाष्य-संदीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। तो लुङ् कुदादित्वाद्गुणाभावः (पा० २,२, १)। कीडशा विपश्चि- सः? पावकवर्णाः अग्नितुल्यतेजसः ब्रह्मवर्चसवन्तोऽत एव शुचयः शुद्धागमाः स्तोत्रशस्त्ररूपा गिरस्त्वां स्तुवन्तीत्यर्थः ॥ ८१॥ यस्यायें विश्व आर्यो दास शेवधि पा अरिः । तिरश्चिदर्य रुशमे पीरवि तुभ्येत् सो अंज्यते रयिः॥८२॥ (१) यस्यायम् । यस्येन्द्रस्य अयं विश्वः सर्वः आर्यः दा. सः । वर्णाश्रमविहितकर्मानुष्ठानादास इव । सेवधिपा अरिः सेवधि निधिः । निधिमिव यः धनं रक्षति न, वर्णा- श्रमविहितकर्मानुष्ठानं करोति सः यस्य शत्रुभूतः । किञ्च । तिरश्चित् माप्तेऽपि अर्ये ईश्वरे रुशमे । रुशतिहिंसाकर्मा । हिं- से । पवीरवि । पवीरमायुधं तद्वति । आयुधवति युद्धकर्मणि । शत्रुः । हे यजमान तुभ्य इव तुभ्यमेव । स इन्द्रः अज्यते । घातूनामनेकार्थत्वादजिर्दानार्यः विकरणव्यत्य- यश्च अनक्ति ददाति रयिः धनम् अत्रापि रयिमिति विभक्ति- व्यत्ययः॥ ८२ ।। (१) अप्रघाराणसी० लि.पु० संमतोऽयं पाठकमः मुम्बईमु० पु. नास्ति तद्यथा ! यस्यायम् । अयं विश्वः सर्वः सर्वः आर्यः यस्येन्द्र- स्य दासः घर्णाश्रमविहितकर्मानुष्ठानादास इव शेवधिपाः शेव- धि पातीति शेषधिनिधिः शेवधिमिघ यो द्रव्यं रक्षति न विहितं कर्म करोति स यस्य अरिः शत्रुभूतः किञ्च तिरश्चित् प्राप्तेऽपि अर्ये ईश्वरे रुशति हिंसाकर्मा सिने पवीरवि पवीरमायुधं त- इति आयुधवति युद्धदुर्मदे य इन्द्रः अरिः हे यजमान स इन्द्रः • तुभ्य इत् तुभ्यमेव रयिः रयि विभक्तिव्यत्ययः रयि धनम् अज्यते ददाति धातूनामनेकार्थत्वादजिनार्यः विफरणव्यत्ययश्च ।। ८२॥

·. प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका हे आदित्य ! यस्य तवायं विश्वः सर्वोऽपि आर्यः वर्णाश्रमवि- दितकर्मानुष्ठाता सन् दासः दासवत् सर्वदा रक्षणीयः शेषधिपाः निधिरक्षक कृपणो यस्य तवारिः शत्रुः निधिः शेवधिरिति { निक २,४) यास्कः। किञ्च एवं विधे कृपणे अर्य धनस्वामिनि वैश्य या तिरश्चित् तिरोऽन्ती चिदप्यर्थे अन्तर्भूतो भूमिगादौ निक्षितोऽपि तस्य रयिर्धननिचयः तुभ्य इत् मलोप छान्दसः तुभ्यमेव स्वदर्थमे- वाज्यते व्यक्तो भवति कर्मकर्तरिया । कृपणस्य धनं त्वदर्थमयोप. युज्यते पक्षहरणादिना न तु रुपणमोगाय भवतीत्यर्थः 1 फीडशेय रुशमे रुशतिहिंसाकर्मा श्रोणादिकोऽमप्रत्ययः रुशति हिनस्तीति रुशमः तस्मिन् धनापहर्तृणां हिंसके आतिथ्यादितिरस्कारेणात्मनो- ऽपि हिंसके । पवीरघि पविः शल्यमस्यास्ति पवारमायुधम् रो मत्व- यः पनीर पाति गच्छति पीरवाः तस्मिन् धनरक्षार्थमायुधधार- के तथा यास्कः ( निरु० १२, ३१) पविः शल्यो भवति यद्विपुनाति फायं तद्वत् पवीरमायुधं तद्वानिन्द्रः पवीरवानिति । निनातियतेन गुप्तमपि धनं तत आच्छिद्य धर्मिष्ठाय ददातीति भावः॥८२॥ अय सहस्र मापीभः सहस्कृतः समुद्र इव प. प्रथे । सत्पः सो अस्य महिमा गूणे शवो यज्ञेपुं वि. प्रराज्य ॥ ८३ ॥ (१) अयसहस्रम् । सतोवृहती । योऽयमिन्द्रः सहसं स. इसकत्वः । ऋपिभिः । सहस्कृतः। सह इति बलनाम । बलं कृत्वा स्तुतः सन् समुद्र इव पपये प्रयते । तस्यास्य सस्यः (१) अन चाराणसी० लि.पु. संमतोऽये पाठक्रमः मुम्बामुपुर नास्ति तद्यथा अय सहनम् । सतोहती योऽयमिन्दः सहस्त्रं सहस्रकृत्वः ऋपिभिः सहस्कृतः सह इति पलनाम यलं कृत्वा स्तु तः सन् समुद्र श्व पप्रथे प्रथते तस्यास्य सः सत्यः महिमा शयः पललक्षणः गृहे गीर्यते अस्माभिः क यशेपु विनराज्ये योषु विमाः ब्राह्मणाः स्वतन्याः राजान व भवन्ति ॥ ३॥ - ·, मन्त्रमाप्य वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । सः महिमा शवः बललक्षणः गृणे गीर्यते अस्माभिर्यज्ञेषु । वि- भराज्ये । पजे हि ब्राह्मणाः स्वतन्त्रा राजान इव भवन्ति।८३ ।। मेधातिथियादित्यदेवत्या सतोवृहती । अपमादित्यरूप इन्द्रः समुद्र इव उदधिवत् पप्रथे प्रथितो विस्तीर्णो व्यापकोऽभूत् । कीर- शोऽयम् ? ऋपिभिरतीन्द्रियार्थदर्शिभिः सहस्कृतः सहसा यलेन युक्त हतः स्तुत्या हि देवतायलं वर्धते । किञ्च अस्यादित्यस्य स महिमा सत्योऽवितयः । शवो बलं च सत्यम् । यज्ञेषु विमराज्ये चि. प्राणां राज्ये स्तोत्रशास्त्रसन्देहे गृणे.स्तौमि तं महिमानमिति शेषः ! यक्षेषु विप्राः स्वतन्त्राः राजान इय भवन्ति राक्षां कर्म राज्यम् । स्तो. शस्त्राणां संसदि पठनेन सोऽयं स्तूयत इत्यर्थः ॥ ८३ ॥ अधेभिः सवितः पायुभिष्ट शिवेभिरद्यपरि पाहि नो गपम् । हिर॑ण्यजिह्वः सुविताय नव्य॑से रक्षा माकिनों अघसि ईशत ॥ ८४ ।। (१)अदब्धेभिः सवितरिति व्याख्यातम् ।। ८४ ॥ व्याख्याता ( ३३, ६९) । षष्ठः पुरोरुग्गणः समाप्त: Hero आ नो यज्ञं दिविस्पृशं वार्यों याहि सुमन्मभिः । अन्तः पवित्रं उपरि श्रीणानोऽय शु को अया- मि ते ॥ ८५ ॥ (२) आ नः आयाहि नः अस्माकं यज्ञम् । दिविस्पृशं (१) अन चाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपु. नास्ति तद्यथा । अदम्धेभिः व्याख्यातम् ॥ ८४ ॥ (२) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपु० नास्ति तद्यथा। आ नः इहान्ये पुरोरुगणा आधा नव वृहत्यो बाद- शी च दशम्येकादशीत्रयोदश्यः सतोवृहत्यः हे पायो नोऽस्माकं पकं सुमन्माभिः सुमन्मनैः सङ्कल्पैः आयाहि किम्भूतं यज्ञं दिषि- ·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका । ८६ । + , धुलोफयायिनम् । ऋत्विग्यजमानविद्वद्धिरारब्धः दक्षिणादि- भिः सम्पन्नः यज्ञः दिवं स्पृशत्येव । हे वायो सुमन्मभिः संक- स्पैः । आगतस्य किंफलमिति चेत् अन्तःपवित्रे दशापवित्रस्य उपरि श्रीणानः होत्चमसे निपिच्यमानः सोमो वर्तते तत्र तत्र ग्रहो गृह्यते । अयं च यः शुक्रः सोमः तम् अयामि मापया. मि ते तव ।। ८५ ॥ इतोऽध्यायसमाप्स्यन्तं प्रयोदश ऋचः प्रतीकोक्ताश्चतस्रम्धेति ऐन्द्रयायवादिसावित्रान्तानां ग्रहणां ग्रहणमन्त्राः पूर्वयत् ॥ जमद- निष्टा वायुदेवत्या । वृहत्य आद्या नव द्वादशी च दशम्येकादशी- भयोदभ्यः सतोवृहत्यः। हे वायो ! नोऽस्माकं यज्ञमायाहि आगच्छ। फोदशं यशम् ? दिविस्पृशं शुलोकव्यापिनम् ऋषिग्यजमानचैदु- ध्यादक्षिणासम्पन्नत्वाच स्वर्गेऽपि श्रूयमाणमित्यर्थः। आगम्य किं फलमत आह अन्तरिति अन्तः पात्रमध्यस्थः पवित्रे दशापवित्रस्यो. परिश्रीणानः श्रयमाणः होतृचमसेन निपिच्यमानोऽयं शुकः शुद्धः ऋजीपकल्करहितः सोमो रसात्मा ते तुभ्यं त्वदर्थमयामि नियतः. त्वदीयमागत्येन मया संस्थतः यम उपरमे फर्मणि चिण् ॥ ५॥ इन्द्रवायू सुसं दृशा सु वे है हवामहे । यथा नः सर्व इज्जनौ ऽनमीयः स ङ्गमै सु मना असं त् ।।८६ ।। (१)इन्द्रवायू मुसंदृशा ।इन्द्रवायू । मुसंदृशा । सुतरां सम्य स्पृशं तुलोफयाविनम् ऋत्विग्यजमानैर्विद्भिरारब्धो दक्षिणाभिः सम्पन्नः दिविस्पृक् भवति आगतस्य फलमिति चेत् अन्तापवित्रे दशापवित्रस्योपरि श्रीणानः होतचमसे निपिच्यमानः सोमो वर्तते । तत्र तव ग्रहो गृह्यते अयं च यः शुकः सोमः तं च अयामि प्रापया. भौति तच ॥ ८५॥ (९) अत्र वाराणसी लि० पु० संमतोऽयं पाठमामः मुम्बई मु.पु. नास्ति तद्यथा। इन्द्रवायू इह इन्दवाय् वयं हवामहे माहयामः कि. म्भूती सुइया स्वाहानी तथा सुसंदशा सुतरां सम्यक्पश्यन्ती - ·मन्त्रभाष्य-वंददापसहिता शुक्लयजुःसंहिता। ग्दर्शनीयौ । सुहवा । स्वाहानौ च । इह हवामहे आहया- मः । तथा चाहयामः । यथा येन प्रकारेण नः आस्माकं सर्व इत् सर्व एव जनः । अनमीवः अमीवा व्याधिस्तदाहितः । स. अमे इन्द्रवायुसंगतौ । सुमनाः शोभनमनस्कः । असत् भूः यात् ॥ ८६॥ तापसदृष्टैन्द्रवायवी । इह यज्ञे ययमिन्द्रवायू हवामहे आह्वयामः उभयत्र वायोः प्रतिषेध इति (पा०६, ३, २६ घा० १) आनङ- भावः । कोदशौ ! सुंसंदृशा सुसंदृशौ सुतरां सम्यक् पश्यतस्ती। सुहवा मुहवा शोभनाद्वानी । तथा हवामहे यथा नोऽस्माकं सर्व इत् सर्व एव जनः पुत्रपौत्रादिरीदृशः असत् भवेत् अस्तेलेंट्यडागमः फोदृशः ? अनमीयः व्याधिरहितः सङ्गमे धनप्राप्ती यहूनां समागमे या सुमनाः शोभनचित्तः उदारो वका चेत्यर्थः ॥ ८६ ।। अगित्वा स मत्यैः शश मे देवतातये । यो नूनं मित्रावरुणायभिष्टय आचके हव्यदातये ॥ ८७ ॥ ऋधगित्या । तृतीयः पादः प्रथम व्याख्यायते यच्छब्द- यथा येन प्रकारेण नोऽस्माकं सर्च इत् सर्व एव जनः अनमीवः नीरोगः सहमे इन्द्रवायुसङ्गमे सुमनाः शोभनमानस्फच असत् भूयात् ॥ ८६॥ (२) अत्र घाराणसी० लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु० पु० नास्ति तद्यथा। ऋधक् सः मत्यः मनुष्यः त्या था तो च छन्द- सौति इदमः थाप्रत्ययः । एतेती रयोरिति इदादेशः। इत्थमभिनये. न दर्शयति ऋधक् क्रश्नोतीति समृद्धियुक्तो भवति । शशमे शमु उपशमे लिट् । यमनियमक्षो भवति देवतातये देवानां कर्म देवता तिःतस्मै यत्रायसः कः यःनूनं निश्चयेन अभिष्टये अभीष्टप्राप्तये द्रव्य. दातये हविपणे दानाय च मित्रावरुणी आचके सेवते करोतलिटि मात्मनेपदे गन्धनावक्षेपणेत्यादिसूत्रेण ॥ ८७

·.
प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कपिटका । ८८।
योगात् । या मर्त्यः नूनं निश्चयेन मित्रावरुणो अभिष्टये स्वा-
मिष्टमासये । आपके सेवते हव्यदातये हविपो दानाय । स
मर्त्यः ऋथक समृद्धियुक्तः इत्था । इत्थमित्यभिनयेन दर्शयति ।
शशमे । शाम्यति यमनियमज्ञो भवति । देवतातये । देवानां
फर्म देवतातिः तस्मै यज्ञायेत्यर्थः ॥ ८ ॥
जमदग्निदृष्टा मैत्रावरुणी । नूनं निश्चितं यो मयों मनुष्यो मि.
प्रावरणी आचके माकुरुते सेवते गन्धनावक्षेपणेत्यादिना (पा०१,
३, ३२ ) करोतेः सेवनार्थे आत्मनेपदम् । किमर्थम् ? अभिष्टये म.
भिमतलाभाय पृपोदरादिलोपः हन्यदातये हविषा दानाय च । स
नरः इत्था अनेन हेतुना सेवनरूपेण शशमे शाम्यति यमनियमश.
'मदमादियुक्तो भवतीत्यर्थः । कीदृक् सः ? देवतातये देवस्य कर्म
देयतातिः तस्मै यशाय ऋषक मनोतीति ऋधक समृद्धिमान् य.
शसम्पत्तिक्षमधनाढ्यः सन् शान्तो भवतीत्यर्थः । वट थत् सत्रा
इत्यति (निघ० ३, २०) निपातः सत्यवचनो वा सत्यं शाम्यति ।
पत्वाभ्यासलोपाभाव आपः शशमेऽत्र ॥ ८७ ॥
आर्यातमुपभूपतं मध्यः पियतमश्विना । दुग्धं प.
यो वृषणा जेन्यावसू मा नौ मर्षिष्टमार्गतम् ॥ ८८ ॥
(१)आयातम् । आगच्छत्तम् उपभूषतम् अलं कुरुतंच यज्ञम् ।
मध्वः मधुरूपस्य स्वमंशं पिवतं च । हे अश्विनौ । किं च ।
(१) अत्र पाराणसी० लि० पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु० पुरु
मास्ति तद्यथा । आयातम् । हे अश्विनी हे जेन्यावस्तू जितं स्वीक
तं घसु धनं याभ्यां तो जित्यावसु आयातमागच्छतम् उपभूपतम्
अलं कुरुतं यशं मध्यः मधुरूपस्य सोमस्य पियतं किञ्च पयः दुग्धं
क्षारितं महाचीरसेचनार्थ हे वृपणी सेक्तारी नोऽस्मान् प्रति मा.
मर्द्धिष्ट सम्प्रहारं मा कुरुतम् । भागतम् आगच्छन्तं च अवश्यम्
आदरार्धे पुनर्यचनम् ॥ ८८॥

·१६०० मन्त्रमाप्य वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। दुग्धं पयः महावीरसेचनार्थम् । हे वृषणी सेक्तारी । हे जेन्या- वम् जेन्यं जितं स्वीकृतं वसु धनं याभ्यां तो जैन्यावम् । कि च मा नो मदिष्टम् मां च मर्दिष्टम् संप्रहारं कुरुतम् नः अस्मा- न्मति । आगतम् अवश्यश्च आगच्छतम् ।। ८८ ॥ वशिष्ठदृशाश्विदेवत्या । हे अश्विनी ! युवामापातं यनं प्रत्या- गच्छनम् आगत्य च उपभूपतमलकरतं यशम् । मध्वः मधुरं सोम पिवतम् कर्मणि पष्ठी नुमभावश्चान्दसः । किञ्च हे वृषणा ! वृषणौ ! यज्ञफलस्य सेक्तारौ ! हे जेन्यावसू । अन्यं जेतव्यं जितं वा आ समन्तात् पसु धनं याभ्यां तौ जेन्यायसू वशीकृतघनौ तारौ ! युवां पयः वृपयुदकम् दुग्धमन्तरिक्षात् प्रक्षारयत्तम् दुहेलोम. ध्यमद्विवचनं दुग्धमिति । किञ्च नोऽस्मान्मा मर्धिष्टं मा हिंस्तम् मृधिहिंसाः लुङ् । किं पहुना युवामागछतम् आदरार्थे पुनर्व- चनम् ॥ ८॥ #तु ब्रह्मणस्पतिः प्र देव्येतु सू नृतां । अच्छा पी- रं न पहिराघसं देवा यज्ञं नंयन्तु नः ॥ ८९ ॥ (१) #तु । अस्मदीयं यज्ञं प्रति आगच्छतु । ब्रह्मणस्पतिः (१) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०० नास्ति तद्यथा । भैतु । ब्रह्मणस्पतिः वृहस्पतिः । मंतु यज्ञं प्रति आ. गच्छतु सुन्ता शोभना सत्यवती च देवी पाम् प्रयोलक्षणात के प्रति आगच्छतु त्यत थाह घोरं पुत्रम् अच्छ अभि । कि- म्भूतं नयः नरेभ्यो हितम् अन्योऽन्यं मनुषेभ्योऽनुग्राहक पतिरा- घसं ब्राह्मणपतिधनं पावनमित्यर्थः यद्वा धानाकरम्भः परीधापः पुरोडासः पयस्या । एपा 'हविः पतिः द्विनाराशंसंप्रातः सचनं द्विनाराशंसं माध्यन्दिनं सघनं समाराशंसं तृतीयसवनम् एपा. मापसपङ्किः । त्रीणि सपनानि पशुरूपावसथ्यः पशुरबन्यः एषा सवनपसिः एताः पङ्कीः यो गधयति साधयति स पडिराधाःतं. देषाध नोडरमाकं यई नयन्तु ॥ ८९ ॥ . :

·मन्त्रभाष्य-वैददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
चन्द्रमाः स तथा सोमरूपापन्नः । अभिष्टुतः अपस्वन्तः मध्ये
रसरूपेण आस्थितः । अग्नौ हुतः सन् सुपर्णः सुपतनः धावते
दिवि । तस्मात् पर्जन्यरूपमास्थाय । उदकदानद्वारेण । रयिं.
धनम् पिशङ्गं पीतवर्णम् बहुलमसंख्यातं पुरुस्पृहम् बद्दयो यत्र
स्पृहयन्ति । हरिः सोम एति । कनिक्रदत् पर्जन्यरूपेणात्यर्थ
स्तनितं कुर्वन् ॥ ९ ॥
घितदृष्टाहुतिपरिणामयादिन्यैन्द्री । आहुते)मद्रव्यस्य परिणा-
मो झुपर्जन्यपृथिवीपुरुपयोपायोपात्मकपञ्चाग्निक्रमेण परिपाका इति
तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुपधचसो भवन्तोति श्रुत्योतः तं यदत्येषा
सक् । अधियझं तावदर्थः । चन्द्र देवानामाहादं मिमीते करोति च-
न्द्रमाः लतारूपः सोमोऽभिपुतः सन् अप्सु बसतीवरीनिग्राम्यादि.
जलेषु अन्तर्मध्ये रसरूपेण स्थिताग्नौ हुतः सन् सुपर्णः, गरुडाकृतिः
साधुपतनो भूत्वा दिवि आधावते शीघ्रं गच्छति र गतावित्यस्य
शीघगतो धायादेशः तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीदिति श्रुतेः।
हरिः सोमो हरितवर्ण इति (निरु० ४, १९ ) यास्कोक्तहरिः पूर्वोक्ताः
सोम एच दिवि गतः पर्जन्यरूपमास्थायोदकदानद्वारेण रयिमेति र-
यिरिति धननामेति (निरु०४, १७) यास्कः धान्यभावं प्राप्नोति
चीहिययाघनरूपो भवतीत्यर्थः। कीदृशं रयिम् ? पिशङ्गम् परिपा-
केन ब्रीहियवादिकं धान्यं पीतवर्ण भवति । बहुलमसंख्यांतं च
तुर्विधभूननामजीवनपर्याप्तमित्यर्थः । पुरुस्पृहं पुरूणां यहूनामपि
स्पृहा लिप्सा यत्र तम् यहवोऽपि यद्वान्यमिच्छन्ति तद्रूपो भवती.
स्यर्थः । कीदशो हरिः? कनिक्रदत् पर्जन्यरूपेणात्यर्थ स्तनितं कुर्वन् .
धीत्यादि (पा० ४,६३) निपातः ॥१०॥
देवं देवं वोऽयसे देवं देवमभिष्टये । देवं देवं हु-
चेम वाजसातये गृणन्तो देव्या धिया ॥ ९१ ॥
पुरुस्पृहं घयो यत्र स्पृहयन्ति ईदृशं रयिं धनं हरिः सोमः पति क.
निकदत् पर्जन्यरूपेण अत्यर्थ स्तनितं कुर्वन् ॥ १०॥

·घपात्रिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका ! ९१
(१) देवं देवं वः । देवं देवयिति चीप्सार्थोऽभ्यासः ।
यावन्तो देवास्तावतो देवान् वः युष्माकमवसे पालनाय । हुवे.
मेत्यनेन संबन्धः आयामः । देवं देवमभिष्टये अभिष्टकामा-
प्रये आहयामः । देवन्देवं हुवेम । वाजसातये अन्नसम्भन.
नाय । कथं हुवेमेति चेत् । गृणन्तः स्तुतिभिः देव्या धिया ।
देवतापाथात्म्पचिन्ननपरया युझ्या ॥ ११ ॥
मनुदृष्टा वैश्वदेवी । वीप्सार्थोऽभ्यासः यावन्तो देवास्तान् पो.
युप्मानवसेवनाय पालनाय वयं हुयेम भादयामः । अभिष्टयेऽभि
लपितफलातय देवं देवं हुयेम । घाजसातपेऽनलाभाय देवं दे हुवे-
म ( अभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्त इति (निरु० १०, ४२) यास्कः।
फोरक्षा वयम् देव्या देवतायाथात्म्यानुसन्धानपरया धिया युद्धा
'गृणन्तः स्तुवन्तः यहा देव्या स्वरादिसांठवेन दीप्यमानया धिया
स्तुत्या गृणन्तः ॥ २१॥
दिवि पृष्टो अरोचताग्निवैश्वानरो वृहन् । क्ष्मयां
वृधान ओज॑सा पनोंहिता ज्योतिपायाधते तमः॥९शा
(२) दिविपृष्टः । योऽग्निर्वैश्वानरः दिविपृष्टः धुलोके स्थि-
(१) अत्र वाराणसी लि० पु० समतोऽयं पाठनमः मुम्बई मुल्पु०
नास्ति तयथा । देवंदेयम् । देवदेवमिति योप्साधीऽभ्यासःयावन्तो
ऐवास्तान देवान् यो युष्माकम् अवसे अयनाय पालनाय हुवेम आहु-
.यामा अमोष्टये अभीष्टकामाधये सर्वदेवान् हुवेम धाजसातये अनसं.
भजनाय देवान् हुवेम किं कुर्वन्तः देव्या धिया देवतायाथायचि.
"न्तनपरया युध्या गृणन्ता स्तुवन्तः ।।९१॥
(२) अप्र धाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु.पु.
नास्ति तद्यथा । दिविस्पृष्टः । योऽग्निश्वानरः दिविस्पृष्टः एलोके
स्थितः आदित्यात्मना अरोचत दीप्यते गृहन् महान सोऽयं मया
पृषिव्या कारणभूतया मोजसा प्लेन च पृश्यानो बदमान चनो
हितः, चनसि भन्ने हविलक्षणे स्थापितः ज्योतिण माधते॥१२॥

·१६.४ मन्त्रमाप्य वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। तः आदित्यात्मना अरोचते देदीप्यते । बृहन् महान् । सोऽयम् क्ष्मया पृथिव्या कारणभूतया । वृधानः वर्द्धमानः ओजसा बले- न च । चनोहितः चनसि अन्ने हविलक्षणे हितः स्थापितः । ज्योतिपा बाधते तमः ॥१२॥ 'मेघदृष्टा पैश्वानरी । योऽग्निः दिवि धुलोके पृष्टः सिक्तः आदि- स्यात्मना स्थितः सन् अरोचत दाप्यते पृषु सेके निष्ठान्तः सेका स्थितिरेव ।कीदृशोऽग्निः ! पैश्वानरः विश्वेषां नराणां हितः। गृहन् महान । किञ्च सोऽग्निः ज्योतिपा स्वप्रकाशेन तमः नैशं याधते लोकानुग्रहायान्धकारं निवर्तयति । कीदृशः १ मया वृ: घानःक्ष्मा पृथियो तया तत्स्था मनुष्या उपलक्ष्यन्ते मचाः कोश- म्तीतियत् भूस्थैर्वर्णाश्रमिभिः नरदत्तन हविषा वर्धमानः अत पय, मोजसा चनोहितः भोपधिपाकक्षमेण तेजमा चनसेऽनाय हितः चन इत्यननाम ( निरु०६, १८) अन्ननिष्पादक इत्यर्थः ॥ १२ ॥ इन्द्राग्नी अपादियं पूर्वागांव पदनीभ्यः । हित्वी शिरो जिह्वया पादचरंत्रिशत्पदान्यक्रमीत् ॥१३॥ (१) इन्द्रामी आपत् । पवल्हिफेयमृक् । यथाप्रज्ञन्तु व्या. (१) अन याराणसी० लि. पु०संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु० पु० नास्ति तद्यथा । इन्द्राग्नी अपात् । प्रघहिका इसमृक यथाप्रहंतु व्याख्यायते। मानुषी धागनयोच्यते । उकं च अथ यन्मानुष्या वाचा. हेतीदं फुरतेतीदं कुरतेति तदु ह तया चीयत इति है इन्द्रानी - पात् पादरहिता गद्या इयं पार पद्धतीभ्यः पद्यरूपायाः सकाशात पूर्वा भागात् आगता शिरः प्रथमं पदं हित्वी हित्वा परित्यज्य अपत्करोति नहि लौफिक्या चाचः कश्चित्पदनियमोऽस्ति जिया विदुपः पावदत् वदन्ती चरन् चरति कियन्ति तत्र पदानि त्रिशत्- संख्याकानि पदानि अक्रमीत् यता व्याख्यानान्तरम् उषा धर्यते । हे इन्द्राग्नी अपात् पादरहिता इयम् उपाः पद्धतीभ्यः पादयुक्ताभ्यः सुताभ्यः प्रजाभ्यः पूर्धा प्रथमभाषिनी सती आगात् भागच्छति तथा

·अयसिंशोऽध्यायः । ३३ । कण्डिका । १३॥
ख्यायते । मानुपी वागनयोच्यते । उक्तं च । अथ यन्मानुष्या
चाचाह इतीदं कुरुतेतीदं कुरुतेति । तदु ह तया चीयत इति ।
हे इन्द्राग्री अपात् पादरहिता गद्या इयं वाक् । पूर्वा आ अगात्
आगता ! पद्वतीभ्यः पादवतीभ्यः सकाशात् । दित्वी हित्वा
परित्यज्य शिरः प्रथमं पदम् अन्यत्करोति । नहि लौकिक्या
वाचः कश्चित्पदनियमोऽस्ति जिदया। विदुषः वायदत् वदन्ती ।
चरत् चरति । फियन्ति तत्र पदानि । त्रिंशत्पदानि । त्रिंशसं.
ख्याकानि पदानि अक्रमीद अतिक्रामति । नहि परतः पाण-
विपयः ॥ ९३ ॥
महोत्रा इन्द्राग्निदेवत्या प्रवाहका । दे इन्द्राग्नी ? अपात्
स्वयं पादरहितापि इयमुपाः पद्वताभ्यः पादयुक्ताम्यः सुप्ताभ्या
जाभ्यः पूर्वी प्रथमभाविनी सती आ भगात् बागच्छति साच
तासां प्रजानां शिरो हित्वी निद्रात्याजनेन प्रेरयित्री यद्वा शिरी
हित्यी हित्वा त्यस्ता स्वयमशिरस्का सती जिया प्राणिनां यागि-
न्द्रियेश वायदत् यङ्लुगन्तं भृशं शब्दं कुर्वती सती धरत् चरति
प्रसरति अडभावः। एवं चरन्ती उपाः एकदिनन प्रिंशसंख्यानि
पदा पदानि गमनसाधनभूतान महर्नान् नि अफमात् नितरां फ्रमते
अहोराण शिन्मुहूर्तान कामतीत्ययः ॥ यद्वा पाक्पक्षेऽर्थः । इन्द्रः
प्रायः अग्निः पुरुषः है इन्द्राग्नी! युवयोरेवैतत् फर्म यत् अपात् पाद.
राहिता गद्यात्मिका अपीलक्षणेयं पाक् पूर्या प्रथमभाविनी सती मा
अगात् पद्धतीभ्यः पादयुक्ताभ्यो रामायणभारतादिश्लोकात्मकवाल्मी-
कि व्यासादियाणीभ्यः सकाशात् । येदवाचा प्रायम्यं श्रुत्योक्तम् ततो
प्रदेव प्रथममएज्यतेति । एवं प्रथमझाया चाचोऽविकतत्व निर्णीय
मानुप्या पाचो विद्यतत्यमाह हित्यी शिर इत्ति शिर इति प्राधान्यादा.
प्राणिनां शिरो हित्वा रायत्री यद्वा शिरो हित्वा त्यक्त्वा स्वयमशि-
रस्का सती जिज्ञया प्राणिस्थया तदीयेन यागिन्द्रियेण पायदन् श-
ग्दं कुर्वती चरत् एवं चरन्ती उपाः त्रिंशत् पदा पदानि गमनसा-
धनभूतान विंशत् मुहूर्तान अक्रमीत् नितराम् भतिकान्तयती.॥२३॥

·प्रयस्त्रिंशोध्यायः । ३३ कण्डिका । १५ । १६०७
भविष्यति काले नोऽस्माकं तुचे अपत्याय पुत्रपौत्रादिकाय ते घरि-
घोविदः भवन्तु तुगित्यपत्यनाम ( निघ० २,२) कीदृशास्ते ? म.
नवे समन्यवः मनुनामफाय मुनये मन्त्रदर्शिने महां समानो मन्युः
दोतिर्येषां ते मन्युमनतेोप्तिकर्मण इति ( निध० १०, २९) यास्कः
मदर्थकमकमत्यं प्राप्ताः यद्वा मन्युना क्रोधेन सह वर्तमानाः अस्म.
च्छादननाय फ्रोधयुक्ता इत्यर्थः । तथा सरातयः रातिनं तत्स-
हिताः दातार इत्यर्थः॥१४॥
अपाधमदभिशस्तीरशस्तिहाथेन्द्र गुम्न्यामवत्।
देवास्त इन्द्र सख्याय येमिरे बृहद्भानो मरुदूर्गण॥१५॥
(१) अपाधमत् । प्रथमोऽर्द्धः परोक्षकृतः द्वितीयः प्रत्य.
क्षकृतः अतो वाक्यभेदः पदसन्नतिः कस्मिन्नर्द्धर्थे । अपाधमत्
धमतिर्गतिकर्मा । यदा अपगमयति । अभिशस्ती: अभिशापान
अशस्तिहा अभेरादिशेपः । अभिशस्तिहा स्वत एव । अथान-
न्तरम् इन्द्रद्युम्नी अन्नवान् यशस्ती वा आ अभवत् भवति ।
एवं स्तुत इन्द्रः प्रत्यक्षीभूतः । इत उत्तरोऽर्द्धः प्रत्यक्षकृतः ।
देवाः ते तव हे इन्द्र सख्याय सखिभावाय येमिरे आत्मानं स.
यतं कृतवन्तः हे वृहदानो यहादीप्से । हे मरुद्गण एकवाक्ये
पहना पदानां सन्नतिः कार्याः ॥ ९५ ॥
नृमेघरटे द्वे मरुद्गणविशिऐन्ददेवत्ये । यहतो महान्तो भा-
(१) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रम मुम्बई मु.पुर
अपाधमन् । प्रथमोऽधः । परोक्षकृतः द्वितीयः प्रत्यक्षरतः अतो
थाक्यभेदः 1 पदसंनतिर्थकस्मिानर्द्धर्चे इन्द्रः घुम्नी अन्नधान् यशस्वी
था आअमवत् । भवति एवंस्तुत इन्द्रःप्रत्यक्षरितः अत उत्तरार्ध:
प्रत्यक्षतः हे इन्द्र हे वृत्रहन भानो महादीप्ते हे मरुद्गण मस्तां
गणा यस्य तत्संबोधनं देवाः ते तब सख्याय सखिभावाय येमिरे
आत्मानं संयतं कृतवन्तः यच्छतेलिद एकवाक्ये तु यहनां पदानां
समतिः कार्या ॥१५॥

·। मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। ख्यातपदमुच्यत अभ्याज गां दण्डेन शुलां गां दण्डनाभ्याजेस्येवं लौकिश्या पाचः पप्रयोगनियमाभावात् शिरः शिरस्थानीयमा. ख्यातपदं हित्या त्यत्ता जिद्वया विदुपो वागिन्द्रियण वावदत् अ. तिवदन्ती सती चरति प्रकाशीभवति । एवं चरन्तीः सात्रिंशत्प- दानि न्यक्रमीत् क्रमति पत्र पदशब्दोऽगुलवचनः मूलाधारादारभ्य मुखपर्यन्तं त्रिंशदगुलानि फ्रामति । एवं वाग्विषयोऽर्थः ॥९३ ॥ देवासो हि प्मा मनवे समन्यवो विश्वेसाकर सरातयः । ते नौ अद्य ते अपरं तुचे तु नो भवन्तु वरिवोविदः ॥ ९४ ॥ (१) देवासो हिप्मा । हि स्म निपातौ । ये देवासः मनवे समन्यवः मनुना समानदीप्तयः समानक्रोधा वा । विशे सर्वे साकं सह उपास्याः । सरातयः समानदानाथ । ते विश्वेदेवाः नः अस्माकम् अद्य । ते च अपरम् आगामिकाले । तुचे तुनः । तुगित्यपत्यनाम । अपत्याय च अस्मदीयाय । भवन्तु । परिवोविदः । वरिवो धनं ये अस्मदर्थे विन्दन्ति ते व. रिचोविदः ॥ ९४ ॥ मनुटा पैश्वदेवी। हि स्म एतौ निपाती प्रसिद्धतिशयार्थी छान्दसौ पत्वदीर्घा ते प्रसिद्धा विश्वे देवासः अद्य वर्तमानकाले नोऽस्माकं साकं सहैव परियोविदः भवन्तु परिवो धनं वेदयन्ति ल. म्भयन्ति परियोविदः एकीभ्य धनप्रापका भवन्तु । तु पुनः अपरं (१) अत्र पाराणसीलि पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपुर नास्ति तद्यथा। देवासो हि । हि स्म निपाती । ये देवास: मनवे समन्ययः मनुना समानदीप्तयः समानक्रोधा या विश्वे सर्वे साफ सह उपास्याः सरातयः समानदानाच ते विश्वेदेवाः नोऽस्माकम् अध तु पुनः ते अपरम् थागमनकाले नोऽस्माकं रुचे अपत्याय • गित्यपत्यनाम परिवोविदः परियो धनं विदन्तीतिशा भवन्तु ·प्रयस्त्रिंशोभ्यायः ! ३३) कण्डिका । ९५ ॥ १६०७ भविष्यति काले नोऽस्माकं तुचे अपत्याय पुत्रपौत्रादिकाय ते परि। घोविदः मवन्तु तुगित्यपत्यनाम (निघ० २,२) कीदृशास्त? म. नवे समन्यवः मनुनामकाय मुनये मन्त्रदर्शिने मां समानो मन्यु. दीप्तियां ते मन्युर्मनतेप्तिकर्मण इति ( निघ० १०, २९) यास्कर मदर्थकमकमत्यं प्राप्ताः यद्वा मन्युना क्रोधेन सह वर्तमानाः अस्म- च्छत्रुहननाय क्रोधयुक्ता इत्यर्थः । तथा सरातयः रातिर्दानं तत्स- हिताः दातार इत्यर्थः ॥१४॥ अपाधमदभिशस्तीरशस्तिहाथेन्द्रो गुम्न्यामवत्। देवारत इन्द्र सख्यापं येमिरे बृहंद्रानो मरुदूर्गण॥१५॥ १) अपाधमत् । प्रथमोऽर्द्धः परोक्षकृतः द्वितीयः प्रत्य- सकृतः अतो वाक्यभेदः पदसन्नति कस्मिन्नईः । अपाधमत् धमतिर्गतिकर्मा । यदा अपगपयति । अभिशस्तीः अभिशापान अशस्तिहा अभेरादिशेषः । अभिशस्तिहा स्वत एव । अथान. न्तरम् इन्द्रद्युम्नी अन्नवान् यशस्वी वा आ अभवत् भवति । एवं स्तुत इन्द्रः प्रत्यक्षीभूतः । इत उत्तरोऽर्दः प्रत्यक्षतः। देवाः ते तव हे इन्द्र सख्याय सखिभावाय येमिरे आत्मानं स- यतं कृतवन्तः हे बृहदानो महादीले । हे मरुद्गण एकवाक्ये बहूनां पदानां सन्नतिः कार्या ॥ ९५ ॥ सुमेधदृष्टे द्वे मरुद्गणविशिष्टेन्द्रदेवत्ये । बृहतो महान्तो भा. (१) अत्र वाराणसी० लि० पु० समतोऽयं पाठक्रम मुम्बई मु.पु. अपाधमन् । प्रथमोऽधः । परोक्षकृतः द्वितीयः प्रत्यक्षतः अतो घाफ्यभेदः । पदसंनतिर्वकस्मिन्नर्द्धचें इन्द्रः धुनी अन्नवान यशस्वी या माममयत् । भति एवंस्तुत इन्द्रःप्रत्यक्षारुतः अत उत्तरेधिः प्रत्यक्षतः हे इन्द्र हे वृत्रहन भानो महादीप्ते हे मरुद्गण मस्तां गणा यस्य तत्संयोधनं देवाः ते तय सख्याय सखिभावाय येमिरे आत्मानं संयतं कृतवन्तः यच्छतेलिट् एकवाक्ये तु बहूनां पदानां समतिः कार्या ॥२५॥ ..

·मम्बमाप्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
मयो दीप्तयो यस्य स वृहद्भानुः मरतां गणो यस्य स मरुद्गणः
हे वृहद्भानो! हे वरुद्गण ! हे इन्द्र! देवाः घसुरुद्रादित्याः ते
तव सख्याय मैञ्य येमिरे कथं नु नामेन्द्रोऽस्मान् सखिभावाय वृणी-
त इत्यभिमाया आत्मानं संयतं कृतयन्त इत्यर्थः स भवान् अमिश.
स्तीः अभिशापान् शत्रुप्रयुक्तानपवादान् अपाधमत् अपगमयति
निवर्तयति धमतिर्गतिकर्मति (निरु०६, २) यास्कः। अथ पश्चात्
धुम्नी अन्नधान् यशस्वी वा मा अमयत सर्वतो धनवान् भवति ।
कोशो भवान् ? अशास्तिहा। शंसनं शस्तिः प्रशंसा सा नास्ति ये-
पां ते अशस्तयः निन्द्या असुरास्तान हन्तीत्यशस्तिहा । इन्द्रः ऐश्व-
र्यवान इन्दतीतीन्द्रः । यो दुष्टहन्ताभिशापनाशको यशस्वी तेजस्वी
पष्टुभृत्यसेव्यस्तस्य सख्यायान्ये यतन्त इति युक्तमिति भाषः ॥१५॥
प्र व इन्द्रय बृहते मरुतो ब्रह्मार्चत । वृत्र हन-
ति बहा शतक्रतुर्वत्रंण शनपर्यणा ॥ ९६ ॥
(१) प्रवः । प्रथमा बहुवचनस्य व आदेशः । मार्चत मो.
चारयत वः यूयम् स्तुती: इन्द्राय बृहते महते हे मरुतः । ब्रह्म-
त्रयीलक्षणीः किमिति चेत् । वृत्रं हनति हन्तीति प्राप्त शपः
श्रवणम् । वहा प्रवधमवणः शतक्रतुः बहकर्मा । बजेण श.
तपर्वणा शतंग्रन्थिना ॥ ९६ ॥
.' हे मयतः धो युष्माकं स्वामिने इन्द्राय यूयं ब्रह्मवेद सामरूप-
स्तोत्रं मावंत पोशारयत। कीदृशायेन्द्राय ? यहते महते । ततो.
घृहा त्रस्यासुरस्य पाप्मनो पा हन्तेन्द्रो वृत्र हनति हन्तु बहुलं:
(१)अत्रधाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु० पु
नास्ति तद्यथा । प्रयः। प्रथमा च यहुवचनस्य घः आदेशः हे मरुतः
घः यूयं वृहते महते इन्द्राय ब्रह्म श्रुतिलक्षणां स्तुति प्रार्चत प्रोचा-
रयत किमिति चेत् वृषहा वृत्रयधप्रवणः शतक्रतुहुकमी इन्द्रः
शतपर्वणा शतप्रन्थिना पत्रेण ध्वं हनति हन्तीति प्राले शपः श्रव.
पम् ॥ ९६॥

·. . प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३४। कण्डिका । ९७। छन्दसति (पा०,२, ४, ७३ ) शपो लुगमायः। कन ? मजेण स्वा- युधेन । कीदृशेन चढण ? शतपर्वणा शतसंख्याकानि 'पाणि धा• रां ग्रन्थयो वा यस्य स शतपर्वा तेन । कोशो वृत्रहा ? शतक. तुः शतं प्रातको यस्य यहुकर्मा बहुप्रज्ञो या ॥ ९६ ॥ अस्येदिन्द्रो वावृधे वृष्ण्य शयो मर्दै सुतस्य वि. ष्णवि । अद्या तमस्य महिमानमायवोऽनुष्टुपन्ति पू. इमा उं त्वा । यस्यायम् । अयम् सहस्रम् ऊ पः ॥ ९७ ॥ इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेहिसंहितायां नयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ था। (१) अस्येत् । अस्य इत् इदिति निपातः पादपूरणः । म. दे सुतस्य विष्णयि विष्णुर्यज्ञः । यज्ञे अभिपुतस्य मदे संभाते 'य इन्द्रो वावृधे वृद्धश्च । सृष्ण्यं मेक्तुत्वम् आविष्करोति । .शवो वलं च आविस्करोति तस्यास्य इन्द्रस्य अघ अद्यापि (१) अप्र धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठकमा गुम्बईमु०पू० नास्ति तद्यथा । अस्येत् । अस्य इत् इदिति पादपूरणः । सुतस्य अमिपुतस्य विष्णुर्यशः यो अभिपुतस्य सोमस्य मदे संजाते य इन्द्रो वावृधे वृद्धश्च वृष्णं सोत्कृष्टम् थाविष्करोति । शवो पलम् माविकारोति । तस्यास्य इन्द्रस्य अद्य अद्यापि तं महिमानम् आयवों मनुष्याः अनुष्टुवन्ति । पूर्वथा पूर्वत । यथा पूर्वमृपिभिः स्तुतः इमा उत्या परकम् अयं सहस्त्रम् ऊर्च उगुणः उतनः प्रशीकोका- स्पाताः॥१७॥ इति उचटकृती मन्त्रमाप्ये प्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥३३॥ २०

·मात्रभाष्य-दादीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
संमहिमानं तम् आयवः मनुष्याः अनुष्टुवन्ति । पूर्वया पूर्ववत
यया पूर्वमृपिभिः स्तुतः । इमा उत्वा यस्यायम् । अयसहस्त्र-
म् । ऊर्ध्व ऊपुणः इति चतस्रः मतीकोक्ता व्याख्याताः॥९७॥
इति उव्वटकृती मन्त्रभाष्ये त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥ ३३ ॥
।
मेधातिथि माहेन्द्री सतोयहती । इन्द्रः अस्य इत् अस्यैव
पजमानस्य वृष्ण्यं शयः च वावृधे धर्धयति णिजन्तत्वं बोध्यम् व.
ति सिञ्चति वृषा तस्येदं वृष्ण्यं वीर्यम् यप्रत्ययं उपधालोपः श.
घः बलम् । क सति सुतस्याभिपुतस्य सोमस्य मदे सति, की-
दृशे मदे ? विष्णधि वेवेष्टि व्याप्नोति विष्णुस्तस्मिन् सर्वशरीरव्या..
पके सप्तम्येकवचने घेर्डितीत (पा०७, ३, १११) गुणेऽयादेशः य.
द्वा विष्णयि पिप्णी यशेऽभिपुतस्येति सम्पन्धः यशोथै विष्णुरिति
श्रुतेः। सोमपानेन मत्त इन्द्रो यजमानस्य माहात्म्यं बलं व वर्ध.
यतीत्यर्थः । फिञ्च अस्येन्द्रस्य तमुक्तं यज्यनो वीर्यादिवर्धनरूपं म.
हिमानमद्यास्मिन् कालेऽपि आयवः मनुप्याः अनुष्टुवन्ति आनुप-
येण स्तुपन्ति । तत्र शान्तः पूर्वथा पूर्वमिय यथा पूर्वमृषयोरस्तु.
घनेवमिदानीमपि नराः स्तुवम्तीत्यर्थः । मनपूर्वविश्वेमाच्छन्दसी.
ति (पा० ५,३, १११) पूर्वशब्दादिवाथै थालमत्ययः ॥ इमा उ
त्या यस्यायम् अयं सहस्रम् ( ३३, ८१-८३ ऊ ऊ पुणः (११,४२)
पता: प्रतीकोक्ता ॥२७॥
श्रीमन्महीधरकते घेददीपे मनोहरे ।
प्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायो गतोऽयं सावमेधिकः ॥३३॥

·चत्रिंशोऽध्यायः । ३४ । कण्डिंका।।
चतुस्त्रिंशोऽध्यायः।
यज्ञाम्रतो दूरमुदति दैवं तदु मुप्तस्य तथैवैति ।
दूरङ्गमं ज्योतिषां ज्योतिरेक तन्मे मनः शिवसङ्कल्प-
मस्तु ।।१॥
(१) यज्जाग्रतः । पदकाण्डिकास्त्रिष्टुभो मनोदेवत्याः । अ.
स्मिन्नध्याये लैङ्गिको विनियोगः । लिङ्गं च सामर्थ्यमुच्यते । अ-
भिधानशक्तिः। यन्मनः जाग्रतः पुरुषस्य दरम् उदैति उद्गच्छति
चक्षुःप्रभृतीन्यपेक्ष्य । यच्च दैवम् देवो विज्ञानात्मा सोऽनेन गृह्य-
त इति दैवम् । उक्तश्च । मनसैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं धुवमि-
ति । तदु सुप्तस्य तदः स्थाने यदो वृत्तिः । उकारः समुचया-
थीयः । यच मनः सुप्तस्प तथैव तेनैव प्रकारेण एति । यच दु-
रंगमम् । अतीतानागतवर्तमानव्यवहितविमकृष्टग्रहीत । ज्यो-
तिपां श्रोगादीनां विज्ञाननेतॄणां मध्ये एकमेव ज्योतिः । तत् मे
(१) अत्र वाराणसी० लि.पु. संमतोऽयं पाउममः मुम्बई मु०पु:
नास्ति तद्यथा । यजामतः पट्कण्डिकाः त्रिष्टुभो मनोदेवत्याः ।
अस्मिन्नध्याये लैडिको विनियोगः । लिङ्गं च सामर्थ्य मुच्यते । -
भिधानशक्तिः । यन्मनो जानतः पुरुषस्य दूरमुदति उद्गच्छति ।
चक्षुः प्रभृतीन्यपेक्ष्य चक्षुरादीनान्द्रियाणि अतिकम्य यश्च देयं
देवों विज्ञानात्मा सोऽनेन मनसा गृह्मत इति देयम् । उक्तं घम.
नसैवानु प्रष्टव्यमैतवप्रमेयं ध्रुवमिति । तदु सुप्तस्य यदः स्थाने तदो
पृत्तिः उफारः समुथयार्थीयः । यच मनः सुप्तस्य तथा तेनय प्र-
कारण पति । यच्च दूरं गर्म दूर गच्छति । अतीतानागतयर्तमा.
नव्यवहितविप्रष्टस्य ग्रहीत ज्योतिषां श्रोधादीनां विशातृणाम् .
न्द्रियाणां मध्ये एकमेव ज्योतिः । तन्मनः शिवसंकल्पं शान्तसं.
कल्पमस्तु भवतु ॥२॥

·मन्त्रभाज्य येददीपसहिता गुणयजुःसंहिता । 'मनः शिवसंकल्पम् । संकल्पः काममूलपदार्थस्य स्ख्यादेः मुरूं- पताज्ञानवतः कामममृति । शान्तसंकल्पम् अस्तु भवतु ॥ १॥ । 'अनारभ्याधीनोऽध्यायः या पितृमंधात् आदित्ययायल्लयट टा मन्त्राः पाठे विनियुक्ताः ।। पचरित्रष्टुभो मनोदेवत्याः निवस- कल्पदृष्टाः । ऋपिर्षदति । तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु शिवः कल्या णकारी धर्मविषयः सङ्कल्पो यस्य तत् तादृशं भवतु मन्मनास स. दा धर्म एव भवतु न कदाचित्यापमित्यर्थः । तत्यिम् ! यत् भनो जाग्रतः पुरुषस्य दूरमुदति उद्गच्छति चक्षुराधपक्षया मनो दू. रगामीत्यर्थः । यश देवं दीव्यति प्रकाशते देवो विज्ञानात्मा तत्र भवं देवमात्ममाहमित्यर्थः मनसैवानुद्रष्टव्यमेतदअप्रेयं भुषमिति थुनेः । तत् उ यदा स्थान तच्छन्दः उफारथार्थः । यच मनः मुनस्य पुंसः तथैव एति यथा गतं तथैव पुनरागच्छति स्वापकाले सुपुमावस्था यो पुनरागच्छति । यच्च दूरगो दुरं गच्छतीति दूरगमम् पश्म- स्ययः अतीतानागतवर्तमानविप्रष्टव्यरहितपदार्थानां प्राहकमि त्यर्थः । यच मनी ज्योति प्रकाशकानां शादीन्द्रियाणामेकमे घज्योतिः प्रकाश प्रवर्तक्रमित्यर्थः प्रतितान्येय धोशादीन्द्रिपाणि स्वधिपये प्रवर्तन्ते । आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेणेन्द्रिय मर्थनेति' न्यायोक्तेमनः सम्बन्धमन्तरा तेपामप्रवृत्तः । तार मे मनः शान्तसङ्कल्पमस्तु ॥१॥ येन कोण्यपी मनीपि! यज्ञ कृपयन्ति विद- धेपु धीराः । यदंपूर्व यक्षमन्तः प्रजानां तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥ २॥ (१)येन कर्माणि । येन मनसा सता कर्माणि । अपमः अप (१) अत्र वाराणसी०लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु. नास्ति तद्यथा ।यन कर्माणि । येन मनसा सता कर्माणि अपसः अप इतिकर्मनान अपस्विना पसंयन्तः मनीषिणो मेधाविनो यझे रुपय. न्ति कुर्वन्ति विदथेषु वेदनेषु यज्ञहविर्षिशानेषु धीराः धीमन्तः यथ .

·१६१३
चतुरिंशोऽध्यायः । ३४ । कण्डिका । ३!
इति कर्मनाम तद्धितलोपः । अपस्विनः कर्मयतः । मनीपिणः
मेधाविनः । यज्ञे कृण्वन्ति कुर्वन्ति । विदथेषु वेदनेषु यज्ञवि.
विविज्ञानेषु धीराः धीमन्तः । यच अपूर्वम् । न विद्यते पूर्व
मिन्द्रियं यस्मात्तदपूर्वम् . यद्वा अपूर्वमनपरम् पञ्च अन्तर्मध्ये
मजानामास्तै । तन्मे मन इति व्याख्यातम् ॥२॥
मनीषिणः मेधाविनः यो येन मनसा सता फर्माणि कृण्वन्ति
र करणे स्वादिः मनःस्वास्थ्य विना कर्माप्रवृत्तेः । केयु सत्सु वि
दथेषु मानेषु सत्सु विद्यन्ते ? शायन्ते तानि विदथानि तेपु वेत्तरी-
पादिकोऽथप्रत्ययः प्रत्ययोदात्तन्येन मध्योदात्तं पदम् प्रत्ययः परश्च
भाद्यदात्तश्चेति पाणिन्युक्तेः (पा० ३,१, १-३) यशसम्बन्धिना हवि-
रादिपदार्थानां ज्ञानेषु सस्थित्यर्थः। फीदशा मनीषिणः ? अपसः
अप इति कर्मनाम (निघ० २, १, १) अपो विद्यते येषां ते अपस्वि.
नः फर्मवन्तः अस्मायामेधास्रजो विनिरिति (पा० ५, २१२१) वि.
नप्रत्ययः चिन्मतोलुंगितीष्ठाभावेऽपि छान्दसो चिनो लुक् ( पा० ५,
३, ६५)सदा कर्मनिष्ठा इत्यर्थः । तथा धीराः धीमता घीविद्यते
येषां त धीराः फर्मण्यण ( पा० ३, २,१) । यच मनः अपूर्व न
विद्यते पूर्वमिन्द्रियं यम्मात् तदपूर्वम् । इन्द्रियेभ्यः पूर्व मन-
सः सृष्टेः यद्वा अपूर्वमनपरमवाहामित्युक्तरपूर्वमात्मरूपमित्यर्थः ।
यच यक्षं यष्टुं शक्तं यक्षम् यजतेरोणादिकः सन्प्रत्ययः नित्या
दिनित्यमिति ( पा०६, १, १९७) आधुदात्तं पदम् । यच्च प्रजाय-
न्ते इति प्रजास्तासां प्राणिमात्राणामन्तः शरीरमध्ये भारत इतरे-
न्द्रियाणि पहियानि मनस्त्वन्तरिन्द्रियमित्यर्थः । तत् तादृशं में
मनः शिवसङ्कल्पमास्थिति व्याख्यातम् ॥२॥
यत् प्रज्ञानमत चेतो धृतिश्च यज्ज्योतिरन्तरमृत
प्रजासुं । यस्मान्न ऋते किं चन कर्म क्रियते तन्मे मनः
शिवसङ्कल्पमस्तु ॥३॥
अपूर्व न विद्यते पूर्वमिन्द्रियं यस्मात् तदपूर्व या अपूर्वमनपरम् । यश
यक्षं पूज्यं यच अन्तर्मध्ये प्रज्ञानामास्ते तन्मे मन इति व्याख्यातम्॥२॥

·मन्त्रमाप्य वेददीपसहिता शुक्लपनुःसंहिता। (१)यत्प्रज्ञानम् यन्मनः प्रज्ञानं विशेषप्रतिपत्तिपन्नाम् । उत अपिच चेतः सामान्यप्रतिपत्तिचेतः धृतिश्च प्रसिद्धा । यन्मनः अन्तर्योतिरमृतश्च प्रजामु । यस्मान ऋ येन च विना न किञ्चन कर्म क्रियते । तन्मे मन इति व्याख्यातम् ॥ ३ ॥ यत् मनः प्रज्ञानं विशेपेण झानजनकम् प्रकर्षण ज्ञायते येन त- त् प्रज्ञानम् करणाधिकरणयोश्चेति ( पा०३, ३, ११७) करणे ल्यु- प्रत्ययः । उत अपि यत् मनः चेतः चेतयति सम्यक् ज्ञापयति त- घेतः चिती संज्ञाने अस्मात् ण्यन्तादसुन्प्रत्ययः सामान्यविशेष- शानजनकमित्यर्थः। यश्च मनो धृतिधैर्यरूपम् मनस्येव धैर्योत्पते. मनसि धैर्यमुपचर्यते कार्यकारणयोरभेदात् । यच्च मनः प्रजा- सु जनेषु अन्तर्वर्तमानं सत् ज्योतिः प्रकाशकं सर्वन्द्रियाणाम् उत्तमपि पुनरुच्यते आदरार्थम् अभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्त इति (निरु० १०, ४२) यास्कोक्तः । यच्चामृतममरणधर्मि आरमरूप- त्वात् । यस्मान्मनसः कृते यन्मनो विना किञ्चन किमपि कौन क्रियते जनैः सर्वकर्मसु प्राणिनां मनः पूर्व प्रवृत्तेर्मनः स्वास्थ्य विना फर्माभावादित्यर्थः । अन्यारादितरते इत्यादिना (पा०२, ३, २९) यस्मादिति ऋतेयोगे पञ्चमी । तन्मे मन इति व्याख्यातम् ॥ ३॥ येनेदं भूतं भुवनं भविष्यत्परिगृहीतममृतेन सर्व म् । येन यज्ञस्तायतै सप्तहोता तन्मे मनः शिवसंङ्क- - ल्पमस्तु ॥४॥ (२)येनेदम् । येन मनसा इदं भूतं भूतकालम् । भुपनं वर्स- (१) अत्र वाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्पर्धामु०पु० नास्ति तद्यथा । परमशानम् । यन्मनः मशानं विशेषप्रतिपत्तिः उत चेतः । अपि चेतः सामान्यप्रतिपत्तिः । धृतिश्च प्रसिखा यन्मनो अन्तज्योतिः अमृतं च प्रजासु यस्मान हतो येन च धिना न कि- चन कर्म क्रियते तन्मे मन इति व्याख्यातम् ॥ ३॥ (२) अत्र वाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु.पु.

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । ३४ । कण्डिका । ५ ।
मानकालम् । भविष्यत्कालश्च । परिगृहीतम् । अमृतेन सर्वम् ।
पेन च मनसा यज्ञस्तायते तन्यते सप्स होता । सप्तहोतारो ह्य-
मिष्टोमे भवन्ति । तन्मे मन इति व्याख्यातम् ॥ ४॥
येन मनसा इदं सर्व परिगृहीवम् परितः सर्वतो शानम् । इदं
किम्मूतम् ! भूतकालसम्बन्धि यस्तु । भुवनं भवतीति भुवनम् म-
वतेः फ्युप्रत्ययः वर्तमानकालसम्बन्धि । भविष्यत् लुटः सवति
(पा० ३, ३, १४ ) शतृप्रत्ययः तो सदित्युक्तेः (पा० ३, २. १२७ ।।
त्रिकालसम्बद्धवस्तुपु मनःप्रवत्त इत्यर्थः भोप्रादीनि तु प्रत्यक्षमे-
च गृह्णन्ति । कीदृशेन येन ! अमृतेन शाश्वतेन मुक्तिपर्यन्तम् श्री.
भादीनि नश्यन्ति मनस्त्वनश्यरमित्यर्थः । येन च मनसा यशो-
ऽनिष्टोमादिः तायत विस्तार्यते तनोतर्यकीति ( पा०६, ४, ५४)
माकारः । कीडशो यशः! सप्तहोता सप्त होता देवानामाह्वातारो
होतृमैनावरुणायो यत्र स सप्सहाता अग्निष्टोमे सप्त होतारो भ-
घन्ति । तन्मे मनः इति व्याख्यातम् ॥ ४ ॥
यस्मिन्नृचः साम यजू पि यस्मिन् प्रतिष्ठिता
रथनाभाविधाराः । यस्मिश्चित सर्वमोतं प्रजानां
सन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥५॥
यस्मिन्तृचः यस्मिन्मनसि ऋचः प्रतिष्ठिताः । यस्मिन्सा-
नास्ति तद्यथा । येनेदम् । येन मनसा इदं भूतं भूतकालं भुवने
वर्तमानफालं भविष्यत्कालं च परिगृहीतं सर्वतो गृहीतम् अ.
मृतेन सर्व येन च मनसा यज्ञस्तायते तन्यते सप्तहोता सप्तहोतारो.
ऽग्निष्टोमे भवन्ति तन्मे मन इति तुल्यम् ॥ ४॥
(१)अन्न पाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु०
नास्ति तथा । यस्मिन्मनसि ऋचः प्रतिष्ठिता यस्मिन् सामानि
प्रतिष्ठितानि यस्मिन् यजूपि प्रतिष्ठितानि कथमिव रचनामौ च
भराः यस्मिन्नुचि तं संहानं सर्व तस्य तस्यार्थस्य ओतं निक्षित
तन्तुसन्ततमिव कृतं प्रजानां तन्मे मन इति समानम् ॥ ५॥

·१६१६ मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। मानि प्रतिष्ठितानि । यस्मिन् यजूपि प्रतिष्ठितानि । कथमिव । रथनाभौ इव आराः । यस्मिन् चित्त संज्ञानम् सर्वम् तस्य त- स्यार्थस्य । ओतनिक्षिप्तम् तन्तुमंततमिव कृतम् मजानाम् । तन्मे मन इति व्याख्यातम् ॥ ५॥ यस्मिन् मनसि ऋचः प्रतिष्ठिताः यस्मिन् साम सामानि प्रतिः ठितानि यस्मिन् यजपि प्रतिष्ठितानि । मनसः स्वास्थ्ये एव वेदत्र- यीस्फुर्तमनसि शब्दमावस्य प्रतिष्ठितत्वम् अन्नमयं हि सोम्य मन इति छान्दोग्ये मनस एव स्वास्थ्ये वेदोचारणशक्तिः प्रतिपादि. ता । तत्र दृष्टान्तः रथनाभी आराः इच यथा थाराः रथचकनाभौ मध्ये प्रतिष्ठितास्तद्वच्छन्दजालं मनास । किञ्च प्रजानां सर्व चित्तं ज्ञानम् सर्वपदार्थविपयि ज्ञानं यस्मिन् मनसि ओतं गोतं निक्षिप्त- म् तन्तुसन्ततिः पटे इव सर्व ज्ञानं मनसि निहितम् मनः स्वास्थ्ये' पव ज्ञानोत्पत्तिर्मनोवैयाग्न्ये सानाभावः । तन्मे मनः शिवसइल्पं शान्तव्यापारमस्तु ॥५॥ .. सुपारथिरश्वानिव यन्मनुष्यान्नेनीयतेऽभीशुभि- _जिन इच । हृत्प्रतिष्ठं यदंजिरं जविष्ठं तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥ ६ ॥ (१)मुपारथिः।यन्मनः मनुष्यान्।नेनीयते.अत्यर्थन्नयति । कथमिव मुपारथिः कल्याणसारथिः अश्वान् इव । यन्मनु- (१)भत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुपु. नास्ति तद्यथा । सुपारथिः । यन्मे मनो मनुष्यान् नेनीयते मनु. प्यानत्यर्थ नयति कथमिव कल्याणसारथिरश्वानिव प्राजकेन यत्र मनः सुसारथिरिय अभीभुभिः प्रमहै। वाजिन इव घेजनवतोऽदवा. निय यमयतीति शेषः । द्वे उपमे एकत्र नयनम् अन्यत्र नियमन मर्थः । यच्च हुप्रतिष्ठितं तत्रोपलम्धेः यच्चाजिरं जरारहितम् । य- ब्रविष्टम् अतिशयेन गन्तृ न चै वातात् किञ्चनाशीयोऽस्ति न म- नसः किञ्चनाशीयोऽस्ति इति श्रुतिः तन्मे मन इति तुल्यम् ॥ ६॥ •.

·चतुनिशोभयायः । ३४। कण्डिका! ७ 1,
ध्यान् । यञ्च मनः सुपारथिरिव । अभीशुभिः प्रग्रहै वाजि.
न इव वेजनवतोऽश्वानिव । यमयतीति शेषः । हे उपमे ए.
फत्र नयनमन्यत्र नियमनमर्यः यच्च हृत्सतिष्ठम् । तत्रोपलब्धः ।
यच्च अजिरञ्जरारहितम् यच्च जविष्ठम् । अतिशयेन गन्न ।
तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥६॥
यत् मनो मनुष्याननीयते अत्यर्थमितस्ततो नयति नयते दि.
यासममिहारे यङ् मनःप्रेरिता एघ प्राणिनः प्रवर्त्तन्ते मनुष्यप्रह
णं प्राणिमात्रोपलक्षकम् । तत्र दृष्टान्तः सुपारथिः अश्वानिय शो-
मनः सारथिर्यन्ता यथा कशया अश्वान् नेनीयते । द्वितीयो दृष्टान्तः
अभीशुभिवांजिन इप यथा सुसारथिरभीभिः प्रमहः पाजिनो-
ऽश्चाभेनीयत इत्यनुपरः रश्मिभिर्नियच्छत्तीत्यर्थः । उपमादयम्
प्रथमायां नयनं द्वितीयायां नियमनम् तथा मनः प्रवर्तयति निय.
च्छति व मरानित्यर्थः । यच मन प्रतिष्ठं हदि प्रतिष्ठा स्थिति-
र्यस्य तत् होव मन उपलभ्यते । यश्च मनः अजिरं जरारहितम् या-
त्ययावनस्थविरेपु मनसस्तदयस्थत्यात् । यच्च जविष्टम् अतिजव.
यावेगवत्जविष्ठम न वै वातात्किञ्चनाशीयोऽस्ति न मनसः किञ्चना
शीयोऽस्तीति श्रुतेः। तन्म इत्युक्तम् ॥ ६॥
पितुं न स्तो महो धर्माणं तबिपीम् । यस्य नि.
ता व्योर्जसा वृत्रं विपर्वमर्दयत् ॥ ७ ॥
(१) पितुन्नु । अन्नस्तुतिः । उष्णिगनुष्ट्यगी । द्विती-
(१) अत्र वाराणसी० लि. पु. संमतोऽयं पाटफमः मुम्बईमुपु० .
नास्ति तधया । पितुं नु । अन्नस्तुतिः । उष्णिक द्वितीयोऽर्धर्चः प्र.
थमः स्यात् यद्योगात् यस्य पितोः अनस्य प्रितः इन्द्रः त्रिस्थानः ।
मोजसा वलेन वृत्रं विपर्याणं विगतसंधियन्धनं कृत्वादयन् व्यर्द-
यन् विधिधमर्दिनयान तं पितुमन्नमित्यर्थः । स्तोपं स्तौमि महः
महतो धर्माणं धारयितारं तविषी तविया इति विभक्तिव्यत्ययः ।
तविषीति थलनाम | तपतेवृद्धिकर्मणः चलस्य ॥७॥

·११८ मन्त्रमाय-धेदवोपसहिता शुक्लयजसंहिता । पोऽर्चः प्रथमं व्याख्यायते यच्छन्दयोगात् 'यस्य पितोः अ. म्यस्य त्रितः त्रिस्थानः इन्द्रः ओजसा चलेन । त्रम् । विपर्व विपर्याणम् विगतसन्धिबन्धनं कृत्वा । व्यमर्दयत् विविध म. तिवान् । तम् पितुम् अन्नम् नुरनर्थकः । स्तोषं स्तौमि । महः महतः धर्माणधारयितारम् । तविषीम् तेविष्याः इति विभक्ति- व्यत्ययः । तविषीति वलनाम । तवतेदृद्धिकर्मणः बलस्य ॥७॥ उष्णिक अन्नस्तुतिः। तं पितुमन्नं स्तोमि।किम्भूतम् । महोमहः सातविपी तविष्याः यलस्यधर्माणं धारयितारम् तविषीति बलनाम (निघ०२,९) विभक्तिव्यत्ययः अन्नेनैव बलोत्पत्तेः । तं कम् य. स्य पितोरोजसा यलेन त्रिस्थान एग्द्रः पुत्रं दैत्यं विपर्व विगतल. स्याधनं कृत्वा विमर्दयत् विविधमर्दितवान् इन्द्रेण वृत्रोऽन्नबलेन.' घहत इत्यर्थः । स्तोपं स्तौमि मिपि इतश्च लोपः परस्मैपदेविति (पा. ३, ४,९७) इकारलोपे लेटोऽडाटाविति (पा० ३, ४, ९४ ) अ. सागमे सिब्बहुलं लेटीति (पा० ३, १, ३४) सिप्पत्यये गुणे च रूपम् । महः महन्छन्दस्य उसि छान्दसटिलोपः । धर्माणम् घर- सेमैन् । विपर्वम् विगतानि पर्वाणि यस्य तम् प्रत्यये टिलोपः। भर्दयत् यहुलं छन्दस्यमाङयोगे पीति ( पा०६,४,७५) अडमा. यध्यपहिताधेति ( पा० १, ४, ८२) पेरुपतर्गस्य व्यवधानम्॥७॥ अन्विदनुमते त्वं मन्यास शं च नस्कृधि । क्रत्ये दक्षाय नो हिनु प्रण आyऽपि तारिषः ॥ ८॥ (१)अन्चित् । चतस्रोऽनुष्टुभः । अनुमन्यासै अनुमन्यस्व । (१)भत्र धाराणसी० लि.पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई०म०पु. नास्ति तद्यथा | अन्वित् । घतम्रोऽनुष्टुभः । हे मनुमते अनुमन्यास अनुमन्यस्व रदिति निपातः।हे अनुमते त्वं च शं सुखं नः अस्माकं कृधि कुरु कृत्व कृतघे संकल्पाय दक्षाय व तत्समृद्धये च संकल्प सिवाय च नः अस्मान् हिनु गमय प्रतारिषः प्रवर्द्धय च नः अस्मा.. कमापि ॥ ८॥ .

·.
पतुसिंशोऽध्यायः । ३४। कण्डिका!
इदिति निपातः पादपूरणः । हे अनुमते । स्वम् । शव मुखं,
च नः अस्माकम् कृधि कुरु हे अनुमते । कले क्रतवे संक-
पाय.। दक्षाय तत्समद्धये संकल्पसिद्धये च । ना अस्मान्
हिनु गमय । प्र ण आयूपि तारिषः । प्रतारिपः भवर्द्धय च नः
अस्माकमापि ॥ ८॥
चतम्रोऽनुष्टुभः योरनुमतिर्देवता । इत् निपातोऽनर्थकर हे अ.
नुमते ! त्वमनुमन्यासे अनुमन्यस्यास्मदुकं युध्यस्व नोऽस्माकं शं
चशमेष सुखमेय कृधि कुरुच पुनः नोऽस्मार्क क्रत्वे क्रतये स.
अल्पाय दक्षाय तत्समृद्धये सङ्कल्पासिद्धये च नोऽस्मान् हिनु गमय
नोऽस्माकमायूंषि प्रतारिपः प्रतारय घर्धय । लेटोऽडाटाविति (पा०
३, ४, ९४ ) आद् बैतोऽन्योति ( पा०३, ४, ९६ ) ऐकारः । कृधि
श्रुणुपृथ्वृभ्यश्च्छ न्दसीति (पा०६,५१०२) हेधिः पहुलं छन्द-
सीति (पा०२, ४, ७३) शपो लुम् । क्रत्वे गुणाभाये यणादेशः ।
तारिषः सिम्बहुलं छन्दसि णियक्तव्य इति (पा०३,२.३४ पा०३)
पृधिः अन्यत् पूर्ववत् प्रपूर्वस्तरतिपः ॥ ८॥
अनु नोऽद्यार्नु मतिर्यज्ञं देवेषु मन्यताम् । अमिय
हव्यवाहनो भयतं दाशुपे मः ॥ ९ ॥
(१) अनु नः । अनुमन्यताम् । नः अस्माकम् अय अनुम-
तिः यज्ञम् देवेषु यज्ञियेषु । अमिय अनुमन्यताम् । हव्यवाहनः
इविषो वोढा । भवतं भवतामिति पुरुषन्पत्ययः । दाशुषे
स्वीपि दत्तवते यजमानाय । मयः सुखरूपौ ॥९॥
(१) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमताभ्यं पाठकमा मुम्बईमु०९०.
नास्ति तद्यथा ! मनु नः । अनुमत्यतां नः अस्माकमय अनुमतिर्यज्ञ
देवेषु यझियेषु अग्निश्च अनुमन्यता हव्यवाहनः इविषो घोढा मदतम्
भवतामिति पुरुषव्यत्ययः। वाशुपे हवींषि दत्तवते यजमानाय मया
सुखरूपी अनुमत्पनी ॥९॥

·१६२ मन्त्रमाध्य-वेददीपसहिता शुक्लपनुःसंहिता ।
अनुमतिः अघ नोऽस्माकं यज्ञं देवेषु यक्षियेषु अनुमन्यताम्
मग्निश्च यज्ञं देवेषु अनुमन्यताम् । किम्भूतोऽग्निः ? हव्यवाहनः
हविपो वोढा। किञ्च दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय मयः सु.
खरूपी अनुमत्यग्नी भवतं भवतामिति पुरुषव्यत्ययः। हव्यं यह
तीति हव्यवाहनः हव्येऽनन्तः पादमिति (पा० ३,२,६६) वहेर्यु
। दाशुपे दारवान् साहानिति (पा० ६, १, १२) साधुः ॥९॥
सिनीयालि पृथुष्टुके या देवानामसि स्वा ।
जुषस्व हव्यमाहुतं प्रजां देवि दिदिड्दिनः ॥१०॥
(१) सिनीवाली । सिनीवालि देवपत्री । हे सिनीवालि ।
हे पृथुप्टुके पृथुसंयमितकेशभारे । माहास्तुतिर्वा पृथुष्टुका ।
या त्वं देवानाम् असि भवसि स्वसा भगिनी । तां त्वां ब्रवी.
मि । जुपस्व मीत्या परिगृहीव हव्यं हविः । आहुतमभिहुत
मनौ । मनां च हे देवि दिदिदि । दिश अतिसूज देहि नः
अस्मभ्यम् ॥१०॥
सिनीवाली देवता । हें सिनीवालि ! हे पृथुष्टुके। स्तुकं केश.
भारः स्तुतिः कामो पा हे पृथुकेशभारे ! महास्तुते या पृथुकामे वा
या त्वं देवानां स्वसा असि भागनी भवसि सा त्वमाहुतं हव्यं जु.
पस्व प्रीत्या गृहोप्य हे देवि ! नोऽस्मभ्यं प्रज्ञा च दिदिड्ढि दिश
देहि यहुलं छन्दसीति (पा० २, ४, ७६ ) दिशतेः शपः लुः ततो
द्वित्वादि ॥ १०॥
(1) अत्रधाराणसी० लि०० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु.
नास्ति तपथा । सिनीवालि । पृथुष्टुके सिनीयाली ऐवपक्षी हे
सिनीवालि हे पृथुष्टुके पृथुकेशं संयमितपृथुकेशभारे महास्तुते
या पृथुष्टुके पृथुकामे धा या त्वं देषानां भवसि सत्या स्वसा,भ.
गिली तां त्वां प्रवीमि जुरस्व प्रीत्या परिगृहीच हव्यं हविः मा.
दुतम् अभिहतम् अग्नी प्रज्ञां च-हे देवि दिविवि विश पति सा
देहिनः मस्मभ्यम् ॥१०॥

·. चतुर्दिशोऽध्यायः । ३४ । काण्डिका । १२ । १६२१ पथ नद्यः सरस्वतीमापियन्ति सस्रोतमः । सर- स्वती तुं पंचधा सो देशेऽभवत्सरित् ॥ ११ ॥ (१) पञ्च नद्यः सरस्वतीम् । नदी देवतायाः पञ्च नद्यः दृपती शतचन्द्रभागा विपाशेरावतीत्यादिकाः । सरस्वतीम् अपियन्ति अपिगच्छन्ति । सस्रोतसः समानानि स्रोतांसि या- सां तास्तथोक्ताः । सरस्वती तु । तुशब्दोऽवधारणार्थः । सर- स्वत्येव पञ्चधा । सो सा च स्वदेशेऽभवत् भवति सरित् न. दी । तस्यां हि सारस्वतानि सत्राणि भवन्ति ॥ ११ ॥ सरस्वतीनदीदेवत्या । याः एपद्धत्याचाः पञ्च नद्यः सरस्वतीमः पियन्ति गच्छन्ति किम्भूताः ? सस्रोतसः समान स्रोतः प्रयाहो या सांतातुरखधारणे सा उ सैघ सरस्वत्येव पवधा देशे सरिनदी अभवत् पञ्चापि स्वनामानि त्यका सरस्वत्येवाभवत् ॥ ११ ॥ स्वमग्ने प्रथमो अङ्गिरा ऋषिदेवो देवानामभवः शिवः सखा । तब प्रते कथयो विननापसोजायन्त मरुतो भ्राज॑दृष्टयः ॥ १२ ॥ (२) त्वमग्ने । चतस्र आग्नेय्यः । द्वे जगत्पी विष्वनु (१) अत्र पाराणसी०लि० पु०संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु० पु० नास्ति तद्यथा । पञ्च नद्यः । सरस्वती नदी देवतायाः पञ्च नद्यः . पद्धती मादिकाः सरस्वतीम् अपियन्ति गच्छन्ति सस्रोतसः समा- नानि स्रोतांसि यासां तास्तथोकाः सरस्वती तु शब्दोऽवधारणा थः । सरस्वत्येव सो सा पञ्चधा सा च स्वे देशे अभवत् भवति सरिनदी तस्यां हि सारस्वतानि समाणि भवन्ति ॥ ११ ॥ (२) अत्र धाराणसी० लि.पु. संमतोऽयं पाटनमा मुम्बई मु.पु. नास्ति तद्यया। त्वमग्ने । चतम्रः आग्नेय्य: 1 वे जगत्यो अन्ये नि 'टुबनुष्टुभी । हे अग्ने त्यं च प्रथमः माधः अनिय ऋपि मभवः स्वं च प्रथमः देवः देवानाममयः शिवः कल्याणः सना समान . ज

·।
मन्त्रमाग्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
प्टुभौ । हे अग्ने सम्मथम आधः अहिरा: ऋषिः अभवः ।
त्वं.च प्रथमः देवा देवानामभवः । शिकः कल्याणः सखा स-
मनख्यानः । किन तव व्रते कर्मणि वर्तमानाः कवयः कान्त-
र्दशनाः । विद्यना अपसः अप इति कर्मनाम । विदितकर्माणः ।
अजायन्त संटताः मरुतः । भ्राजन्त्यः ऋष्टयः खड्गा येषां ते
भ्राजदृष्टयः। यो हि शत्रून् जयति भ्राजन्ते तस्यायुधानि ॥१२॥
चतन आग्नेयः द्वे जगत्यौ अन्ये त्रिष्टुबनुष्टुभो। हे अग्ने !
त्वं देवानां प्रथमः सखा ममयः भूतोऽसि आधो मित्रभूतो देवानां
त्वमेवेत्यर्थः । किम्भूतस्त्वम् १ अङ्गिराः अङ्गानां रसः यद्वा अग्निभ्य
आत्मभ्यो यजमानेभ्यो राति सुखमित्यङ्गिराः । ऋषिदष्टा । देवो
घोतमानः शिवः कल्याणः । फिञ्च तव ते कर्मणि चर्चमाने मह-
तः ईशा अजायन्त । कीदृशः कवय कान्तदर्शिनः । विभनाए-
स: अप इति कर्मनाम (निघ०२, १,१) विना विदितानि अपां
सि कर्माणि यैस्ते विमनापसः विदितफर्माणः । म्राजहएयः माज-
न्यः शोममानाः कष्टयः आयुधानि येषां ते तथा शत्रुघातकत्वात् ।
विपनेति येत्तेः कर्मणि मनिन्प्रत्ययः पहुलप्रहणात् ततो विभके.
राकार तस्य चालुम् विद्मनापसः । अजायन्त जनेर्लङ्जादे-
शष श्यन् ॥ १२॥
त्वं नो अग्ने तवं देव पायुभिर्मयोनौ रक्ष तन्वश्व
धन्य । त्राता तोकस्य तनये गामस्पनिमेष रक्ष-
माणस्तव व्रते ॥ १३ ॥
.
ज्यानः। किन तव पते कर्मणि वर्तमानाः कवयः फ्रान्तदर्शिनी
विधना अपस: अप इति कर्मनाम विदितकमाणः । अजायन्त संवृ.
ताः मयतः म्राजरष्टयः भ्राजन्त्य ऋष्टयो, येषां ते तथोक्ताः गोहि
शशुं जयति वस्य प्राजन्ते मायुधानि ॥ १२॥

·चतुझिंशोभ्यायः । ३३ । कण्डिका । १४
।
(१) त्वनः । विषमोऽयं मन्त्रः साध्याहारः त्वं न: अ.
स्माकम् हे अग्ने आश्रय इति शेपः । अथैवं सति । तव हे देव ।
पायुभिः पालनः । धैर्यावलम्पिभिः पालिताः सन्तः आस्म
है । किञ्च मघोनो रक्ष धनानि रक्ष । तन्वः शरीराणि च र.
था। हे वन्ध पन्दितव्य । कस्मात्पुनस्त्वमेवमुच्यसे । यतः स्व-
भावत
एव त्राता तोकस्य पुत्रस्य । तनपे तनयस्य पौत्रस्य च ।
गवां च असि । कथम् । अनिमेपम् रक्षमाणः । प्रमादमकुर्वन्
रक्षमाणः । एवं चेत् मृदुहृदयतमोऽसि । तव व्रते तेव कर्मणि
वयं स्याम | अन्या देवताः परित्यज्य त्वामेव परिचराम इत्य-
भिप्रायः ॥ १३ ॥
रक्षणाधों मन्त्रः । हे भग्ने । हे देव पोतमान ! हे पन्ध स्तुत्य !
तव मते फर्मणि वर्तमानामघोनो धनयतो यजमानान् रक्ष पालय ।
नोऽस्माकं तन्वः शरीराणि च रक्ष । फैः १ तव पायुभिः स्वदीयैः पा.
लनैः यतस्त्वमनिमेयं सावधानं रक्षमाणः पालयन् सन् तोकस्य त.
नये विभक्तिव्यत्ययात्तनयस्य पौत्रस्य गवां च प्राता रक्षकोऽसि ॥१३॥
उत्तामायामभरा चिफित्वान् सबः मीता
--
(१) अन वाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु०
नास्ति तद्यथा । स्वं नः । रक्षणविषयो मन्त्रः । साध्याहार त्वना
अस्माकं हे अग्ने आश्रय इति शेषः । अथैवं सति तव हे देव पायुः
भिः पालना चावलम्विभिः पालिताः सन्त: आस्मह फिञ्च मधो.
नो धनवतो घचनानि रक्ष तन्वः । शरीराणि च रक्ष । हे वन्ध
घन्दितव्य । फस्मात् पुनस्त्वमेवमुच्यसे यस्मात् यतः स्वभावतः
अवत्राता तोकस्य पुत्रस्य तनयस्य पौत्रस्य च गवां चासि । क-
थम् अनिमेष रक्षमाणः अप्रमादं कुर्धन् रक्षमाणः पवं चेत् मृदुहृद-
यतमोऽसि तर्हि तव व्रते कर्मणि घयं स्याम अन्यदेवताः परित्यज्य
स्वामेघ परिनराम इत्यभिप्रायः ॥ १३ ॥

·ર૪ मन्त्रमान्य-वेददीपसहिता शुक्लयजु संहिता
कृषणं जजान । अरुषस्तूपो रुशंदस्य पाज इडायारपु.
घो वयुने ऽजनिष्ट ॥ १४ ॥
(१) उत्तानायाभव । द्वितीयोऽदर्चः भयमं व्याख्यायते-
योग्यत्वात् । योऽयम् अरुषस्तूपः । ज्वालासंघातमूर्तिः । यस्य
चास्य रुशत्पाजः दीप्तं वलम् । यश्च इडायोः पृथिव्याः पुत्रः।
यथ वयुने प्रज्ञाने फव्ये अजनिष्ट जातः तमग्रिम् । उत्ताना.
याम् अवभर अरण्याम् अवाचीनं हर । चिकित्वान् जानाना
अरण्यावीर्यमिति शेषः । किन्तवीर्यमिति चेत् । सबः प्रवीता
बृपणं जजान । सघ एव प्रवीता कामिता सती वृषणं वर्षितारं
, सेक्तारं युवानं सर्वकर्मक्षम जनयतीति ॥ १४ ॥
यः डायाः पृथिव्याः पुत्रोऽग्नि युने प्रशाने कर्तव्ये अजनिष्ट-
जातः । किम्भूतः १ अरुपस्तूपः रुप धधे रोपति रुपः अरूपोऽहिंसकर
स्तूपो ज्यालांच्छायो यस्य स तथा ष्टुप उपटाये। अषाचीनं हर
द्वयचोऽतस्तिङ इति (पा० ६ ३, १३५) दोघः । चिकित्वान् अ.
रणियल जानन् कि यसमिति चेत् यारणिः प्रवीता कामिता सती
धृपणं सक्तारमग्नि सद्यः तत्कालं जज्ञान जनयति छन्दसि लुङ्ल-
डिलट इति (पा० ३, ४, ६) लिट् । सोऽग्निजीत इत्यर्थः ॥१४॥
इडीयास्त्वा पदे वयं नाभा पृथिव्या अधि । जा.
तंवेदो निधी मधग्ने
हव्याय
वोदवे
(१) अत्र धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमु०७०
नास्ति तथा । उत्तानायाम् । द्वितीयोऽधर्चः । प्रथमो व्याख्या-
यते योऽयम् अरुपस्तूपः ज्वालासंघातमूर्तिर्यस्य चास्य रुशन पाजः
दीप्तं बलं यश्च इडायाः पृथिव्याः पुत्रः यच वयुने प्रक्षाने कर्तव्ये
अजनिष्ट जातः तमग्निम् उत्तानायाम् अरण्याम् अवमर अवाचीनं
हर चिकित्वान् जानानः अरण्या वीर्यमिति शेषः । तत् कि वीर्य-
मिति चेत् । सद्यः प्रीता वृषणं जजान सद्य एव प्रवीता कामिता
सती वृषणं वर्षितार संक्तारं युधानं सर्वकर्मक्षम जनयति ॥ १४ ॥

·चतुर्विंशोऽध्यायः । ३४। कण्डिका । १६। १६२५ (२) इंडायास्त्वा । इडायाः पृथिव्याः त्वाम् । पदे देवयज- नाख्ये । वयम् नाभा नाभौ पृथिव्या अधि । उत्तरवेद्या मध्ये नाभिका भवति तद्विषयमेतत् । हे जातवेदः जातमज्ञान निधीमहि स्थापयामः । हे अमे हव्याय वोढवे हविपो वहनाय ॥ १५॥ हे जातवेदः! जातप्रज्ञान ! हे थाने ! इडायाः पृथिव्याः स्थाने देवयजनाख्ये पृथिव्या नामा भधि उत्तरवेद्या मध्ये वयं त्वा त्यो निधीमहि स्थापयामः । किमर्थम् हव्याय वोढये हव्यं घोदुम् विभ. तिव्यत्ययः यहतेस्तुमर्थे सेसेनिति (पा० ३, ४,९) तवेप्रत्ययः स हिवहोरिति (पा०६,३, ११२) ओकारः ॥ १५ ॥ प्रमन्महे शवसानार्य रुपमाणूपं गिर्वणसे अ- गिरस्वत् । सुवृक्तिभिः स्तुयत ऋग्मियायार्चामा नरे विश्रुताय ॥ १६ ॥ (२) प्रमन्महे । चतस्र ऐन्यस्त्रिष्टुभः । प्रमन्महे मनानीमः (१) अन्न धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुया मुल्पु० पास्ति तद्यथा । इडायास्त्वा । रडायाः पृथिव्याः त्या त्या पदे देषय- जनाऐय घयं नाभा नाभौ पृथिव्याः अधि उत्तरवेद्या मध्ये नाभिका भवति तद्विपयमेतत् । हे जातवेदः जातप्रशान निधीमहि स्थाप- यामः । हे भग्ने हव्याय बोढवे हविषो पहनाय पष्ठयर्थ चतुर्थी ॥१५॥ (२)अन्न धाराणसी० लि० पु० समनोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुपुर मास्ति तद्यथा । प्रमन्महे । चतस्न ऐन्द्यस्त्रिष्टुभः प्रमन्महे प्रजा. नामः शयशानाय यलमाथिप्युर्वते शूर्प यलम् आगुपं यं स्तोम प्रजानीमः गिर्वणसे देवाय । कथमिव अनिरस्वत् अहिरसा तुल्य- प्रशाय सुतिभिः स्तुयते मुक्तिभिः शामनाभिः स्तुतिभिः । स्तुवन्तीति विभक्तिव्यत्ययः । सामयात् प्राग्मियाय अड्मयाय स्तुतिमयाय अचनीयाय च घयम अर्नाम अर्यम् । उधारयाम म- न्यं नरे नररूपाय विशुनाय सार्ययलदानादिलम्धरयातये ॥ १६ ॥ २०४ ·मन्त्रभाप्प-धेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । शवसानाय । वलमाविष्कुर्वते । शूपं वलम् । आषम् आ. घोपं स्तोपम् । गिर्वणसे देवाय । फयमिव । अङ्गिरस्वत् । अ. शिरसा तुल्पप्रज्ञानाय च । सुदृक्तिभिः स्तुवते । मुक्तिभिः शोभनाभिः स्तुतिभिः । स्तुवन्तीति विभक्तिव्यत्ययः सामर्थ्या- द । ऋग्मियाय ऋन्मयाय स्तुतिमयाय । अर्चनीयाय च । व. यम् अर्चामः अर्कञ्च उच्चारयामः मन्त्रम् । नरे नृरूपाय । वि. श्रुताय । शौर्यवलदानादिलब्धख्यातये ॥ १६ ॥ चतन ऐन्द्रयनिष्टुभः । वयमिन्द्राय इन्द्रार्थमा स्तोमं त्रि- पृदादिकं प्रमन्महे जानीमः । किम्भूतं स्तोमम् । शुष घलहेतुम् अ. के मन्नं च अर्चाम उचारयाम धातूनामनेकार्थत्वादतिरुचारणा- धः अङ्गिरस्वत् अङ्गिरस इव तैर्यथा स्तोमो ज्ञातो मन्त्रश्च पठितस्त- स्मै तद्वत् । किम्भूतायेन्द्राय ? शघसानाय शवो बलमात्मन छति शपस्यति शवस्यतीति शवसानः तस्मै पलमभिलपमाणाय सुप आत्मनः क्याजति (पा० ३, २, ८) क्यच् तदन्ताच्छानच् श- पू यहुलं छन्दसीति (.पा० २, ४, २७) तस्य लुप छन्दस्युभयथे., ति (पा० ३, ४, ११७) तस्य शानचोऽप्यार्धधातुकत्वात् फ्यस्य विभापति (पा०६,४, ५० क्यचो लोपः शवसान इति सिध्यति । पुनः कीदृशाय । १ गिर्वणसे गिरा स्तुत्या पनयति सम्माजयति भारमानमगिलपितदानात् स्तोतृभ्य इति गिर्वणाः गीःशब्दोपप. दामनातेय॑न्तादमुनि पनेर्घटादित्वेन मित्संशत्यात् (पा० ६,४, ९२) इस्वत्यम् णिचो लोपः गीर्वणा इति प्राप्ते दीर्घाभावश्छा. म्दसः यद्वा स्वार्थे णिच् गीमिरेनं देवा भजन्ति इति गिर्वणाः तस्मै गीर्घाणशन्दन समानार्थों गिर्वणःशन्दः । पुनः किम्भूताय ? सुवृ किभिः स्तुतिभिः स्तुघते स्तीतीति स्तुवत् तस्मै यजमानानिति शेषः । तदुक्तम् त्यमङ्ग प्रशंसिपो देषः शविष्ठ मर्त्यमिति (६,३७)। पुनः कीदृशाय ! ऋग्मियाय ऋग्मयाय वेदमयाय मयडथै छान्दसो मियट् यद्वा प्राव स्तुतापित्यस्माद्भावे भीणादिको म कुत्वं जश् त्यम् ऋग्मः स्तुतिः तमर्हति ऋग्मियः अफैि घच् स्तुतियोग्या- य। पुनः कीडशाय ? मरे नररूपाय नृशम्दस्य के परे छान्दसो .

·चतुनिशोभयायः । ३४। कण्डिका । १७॥
गुणः । पुनः कीदृशाय ! विधुताय शौर्यवानपलादिमिर्लन्ध-
स्पातये ॥१६॥
प्रवौ महे महि नमो भरध्वमाणूप्यु शवसा.
नाय सार्म । येनी नः पूर्व पितरः पदज्ञा अर्चन्तो
अङ्गिरसो गा अविन्दन् ॥ १७ ॥
(१) म । सामाद्वितीयोद्धचः प्रथमं व्याख्यायते ।
येन सान्ना नः अस्माकम् । पूर्व पितरः पदज्ञाः आत्मतत्तत्त्ववे.
दिनः । अर्चन्तः स्तुवन्तः अगिरसः ऋषयः गाः अविन्दन् ।
आदित्यरश्मीन लब्धवन्तः । स हि सान्नां लोकः । तत्साम ।
मभरध्वम् । आहरध्वम् । वः प्रथमापहुवचनस्य स्थाने व
आदेशः । यूपम् हे पुत्रपौत्रप्रपौत्राः । महे महते इन्द्राय । महि
महत्त्वम् । नमः अन्नम् आङ्गुष्यम् स्तोमस्य च हितम् साम।
प्रभरध्वम् । सवसानाय । पलमभिलपमानाय ॥ १७ ॥
महे महते शवसानाय थलमभिलपमाणायेन्द्राय महि महत् न.
मोऽनं या यूयं प्रभरचं प्रदरतम् समर्पयत य्यमित्यर्थे । इत्यव्य-
यम् मुनीनां पुत्रादीन प्रति वचः! आशष्यमाङ्गपाय हितं साम
प्रभरध्वमुचारयत । नोऽस्माकं पूर्व पितरः भागिरसः येनानेन सा-
म्ना चार्चन्तः स्तुवन्तः सन्तः गाः सूर्यकिरणानविन्दन् लेभिरे स-
(२)अन पाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठकम: मुम्बईमु० पु०
नास्ति तद्यथा । प्रयः । सामर्थ्यात् । द्वितीयोऽर्थः। प्रथमो ध्या-
स्पायते येन साम्रा नोऽस्माकं पूर्व पितर पदाः मात्मसत्तत्त्व
बेदिनः मर्चन्तः स्तुवन्तः अङ्गिरसः पयः गा अपिदन् । आदित्य
रसीलब्धवन्तः। स हि सामा लोकं तत्साम प्रमरम्बम् भादरध्वं
घः प्रथमाबहुवचनस्य स्थाने वसादेशः यूयं हे पुत्रपात्राप्रपौत्राः माह
ते इन्द्राय महि महाय नमः मन्नमाम्यस्तोमस्य च हितं साम :-
भरवं शयसानाय यलमभिलपमानाय ॥ १७ ॥

·-- मन्त्रभाष्य-धेददीपलहिता शुक्लयजुःसंहिता । हि साम्नां लोकः तत्साम प्रभरध्वम् । कीदृशाः अङ्गिरसः ? पदहाः पदमात्मस्वरूपं जानन्तीति पदशाः ॥ १७ ॥ इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः मुन्वन्ति साम द्धति प्रयाऽसि । तितिक्षन्ते अभिशस्ति जनाना- मिन्द्र त्वदा कश्चन हि प्रकेतः॥ १८ ॥ (१)इच्छन्ति त्वा । इच्छन्ति त्वाम् । सोम्यासः सोमसंपा. दिनः । सखायः समानख्यानाः । कथं समानख्यानाः । श्रुतौ । द्वया वै देवाः । अथैवं देवाः । अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुवांसोऽ. नूचानाः ते मनुष्यदेवा इति । केन प्रकारेण इच्छन्ति । सुन्व- न्ति सोमम् । अभिपुण्यन्ति सोमम् । दधति मयांसि । प्रय इत्यननाम । धारयन्ति च हविर्लक्षणान्यन्नानि । किञ्च । तितिक्षन्ते अभिशस्ति जनानाम् । मनोवाकायसंयताः क्षा- न्तिपराः । अभिशास्तिन्दुर्वचनं जनानां सहन्ते । अधैव स्वामिच्छताम् हे इन्द्र । त्वत् त्वत्तः शकासात् आसमन्ता- भावेन । कश्चन । चनो निपातोऽध्यर्थे । हिरनर्थकः । (१) अप्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपुरु नास्ति तद्यथा । इच्छन्ति त्या । इच्छन्ति त्वा स्वां सोम्यासः सो- मसंपादिनः । सखायः समानख्यानाः । कथं समानख्यानाः श्रुती यो चै देवा अहेय देवाः । अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुवांसोऽनूचा- नास्ते मनुष्यदेघा इति केन प्रकारेणेच्छन्ति सुन्वन्ति सोममभि- 'पुण्वन्ति सोमं दधाति प्रयांसि प्रय इति अन्ननाम धारयन्ति हवि. लक्षणानि अनानि । किञ्च तितिक्षन्ते अभिशस्ति जनानां मनो- पाकायसंयताः क्षान्तिपराः अभिशस्तिं दुर्वचनं जनानां सहन्ते। अधैवं स्वामिच्छता हे इन्द्र त्यत्सकाशात् आसमन्ताभावेन कश्चन चनेति निपातोऽप्यर्थे हिः अनर्थकः कोऽपि प्रकेतः ज्ञानविशेष भत्यर्थ भवति यजमानानामिति शेपः॥ १९॥ है

·चतुनिशोऽध्यायः । ३४ 1 कण्डिफा । १९ । १६२९
कोऽपि । प्रकेतः प्रज्ञान विशेपः । अत्यर्थं भवति । यजमानाना.
मिति शेषः ॥ १८ ॥
हे इन्द्र ! त्यत् त्वत्तः सकाशात् कश्चन धनशब्दोऽप्यर्थे कोऽपि
लोकोत्तर प्रफेतः प्रकृष्ट शानविशेषः आ समन्तात् हि यतो भवति
अतः सखायो विप्राः स्वामिच्छन्ति अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुवासो.
ऽनूचानास्ते मनुष्यदेवा इत्युक्तोदेवानां विप्राणां च सखित्वम् । कि-
म्भूताः सखायः? सोम्यासः सोमसम्पादिनः । इच्छन्तीति कथं शा.
ते तत्राह यतस्ते सोम सुन्वन्ति अभिपुण्यन्ति प्रयांसि अन्नानि द.
धति च प्रय इत्यन्ननाम (निघ० २, ७,३) हीपि धारयन्ति । कि-
जनानामभिरास्तिं दुर्वचनं तितिक्षन्ते मनोयाफायसंयताः क्षा.
न्तिपरा इत्यर्थः ॥१८॥
न ते दूरे परमा चिद्रजात्या तु प्रयाहि हरियो
हरिभ्याम् । स्थिराय घृष्णे सर्वना कृनेमा युक्ता
ग्राणः समिधाने अग्नौ ॥ १९ ।।
(१)न ते । नहि ते तव दूरेऽपि परमा परमाणि विमकृष्ट-
देशानि । रजांसि स्थानानि । एवंचेत् । आमयाहि आयाहि तु
तूर्णम् । हे हरिवः हरिभ्याम् अश्वाभ्याम् । किमर्थम् स्थिराय
दृहसौहृदाय । पृणे सेक्ने । सवना कृतेमा सवनानि कृतानि
इमानि । किञ्च । युक्ताः अभिपवकर्मणि । ग्रावाणः । समिधा-
(१) अत्र वाराणसी लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०पु०
नास्ति तद्यथा ।न ते रे । न हि ते तव दूरेऽपि परमा विप्रह
टदेशानि रजांसि स्थानानि चित् चित् शब्दोऽस्त्यथै सन्ति तु
एवम एवं चेत् आमयाहि आयाहि तूणे हे हरिवः हरिवन हरि-
भ्यामश्वाभ्यां किमर्थ स्थिराय बढसौहदाय वृणे सेक्त्रे सवनानि
कृता कृतानि इमानि किञ्च युक्ता अभिपवकर्मणि ग्रावाणः स.
मिधाने समिध्यमाने व अग्नी आहवनीयाण्य आहुतयो होप्यन्ते
अतधायाहि ॥ १९॥

·मन्त्रमाप्य-धेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
ने समिध्यमाने च अमौ आहवनीयाख्ये आहुतयः होज्यन्ते ।
अतश्च आयाहि ॥ १९ ॥
हे हरिवः। हरी अश्या विद्यते यस्य स हरिवान् तस्य सम्बो.
धनम् मतुवसोरिति (पा०८, ३, १) रत्वम् हे हरिवः ? स्थिराय
दृढसौहृदाय कृष्णे सेक्त्रे तुभ्यम् इमा सवना कृता इमानि सवना
नि प्रातः सवनादीनि कृतानि । कसति ! अग्नी समिधाने समिध्य.
माने सति छान्दसो यको लुक् । प्रावाणः च युकाः योजिताः अभि-
पयकर्मणि । तुशम्दो हेत्वर्थे अतो हेतो हरिभ्यामश्याभ्यामा प्रया-
हि आगच्छ । मनु स्वर्गात् कथमतिदूरे मया गन्तव्यमित्यत आह
परमा परमाणि दूरदेशस्थानि रजांसि स्थानानि ते तव दूरे न चि.
त् दूरे न सन्ति चित्शब्दोऽप्यर्थे अतिदूरमपि ते निकटम् अत आ-
याहीत्यर्थः ॥ १९॥
• अपाढं युत्सु पृतनामु पमि स्वर्पामप्सांवृजनस्प
गोपाम् । भरेपुजा सुक्षिति मुभवंसं जयन्तं त्वा-
मनुमदेम सोमः ॥२०॥
(१) अपाढं युत्सु । अपाढम् असोढम् । युत्सु युद्धेषु ।
पृतनासु सैन्येषु । पमिम् पृ पालनपूरणयोरित्यस्यैतपं नतु
मा पूरण इत्यस्य । पणि पालनशीलम् । स्वाम् स्वर्दिवं सनो.
(१) अत्रयाराणसी० लि. पु०संमतोऽयं पाठक्रमा मुम्बईमु० पु०
मास्ति । तद्यथा ! आपाढं युत्सु चतनः सौम्या त्रिष्टुभः आपाढम्
असोढम् असहनम् अनभिभूतं युत्सु युद्धेषु पृतनासु सैन्येषु पनि
पृपालन इत्यस्यैतद्रूपं नतु प्रा पूरण इत्यस्य पनि पालनशीलं स्वर्षी
स्वर्दिवं सनोति सम्भजते अपः सनोति सम्भजते इति तथा तं
जिनस्य पलस्य गोपा गोप्तारं मरेपुजा जयतेरेतद्रूपं न जिनाते।
संपामेषु जेतारं सुक्षिाति सुनिवासं सुअवसं कल्याणकर्मकर्तृत्वेन
प्रसिद्ध जयन्तं स्यामनुमदेम मददिनार्थस्य ग्रहणम् । परसै.
न्यानि जयन्तं त्या राष्ट्रा उत्साहवन्तो हाः स्याम हे सोम ॥२०॥

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । ३४ । कण्डिका । २१॥ ति.स तथा तम् । अप्साम् अपः सनोति संभजते स तथा तम् एननस्य गोपाम् । पलस्य गोसारम् । भरेपुजाम् । जयतेरेतद्रूपं नतु जानातेः । संग्रामेषु जेतारम् । क्षितिम् । मुनिवासम् । श्रवसं कल्याणकर्मकई वेन प्रसिद्धम् । जयन्तं त्वाम् अनुमदेम । मदेर्मोदनाथस्य ग्रहणम् । परसैन्यानि जयन्तं त्वां दृष्ट्वा उत्सा- पन्ते तर दृष्ट्वा महृष्टाः स्याम हे सोम ॥ २० ॥ चतस्रः सोमदेवत्यास्त्रिष्टुभः । हे सोम! त्यां जयन्तमुत्कर्पण वर्तमानमनु वयं मदेम हटाः स्याम । किम्भूतं त्वाम् ! युत्सु युद्धेषु अपाढमसहनमनभिभूतम् । पुनः कीदृशम् ! पृतनासु सेनासु पनि पालयितारम् । स्वपाम् स्वर्दिवं सनोति सम्भजते स स्वः तम् । अप्साम् अपो.जलानि सनोतीत्यासाः तम् । वृजनस्य यलस्य गो. पां रक्षकम् । भरेपुजां संग्रामेषु जेतारम् । सुक्षिति सुनिवासम् । सुश्रवस शोभनं यः कीर्तिर्यस्य स सुश्रपाः तम् । अपाद- म सहतेऽसौ साढः न साढः असाढस्तम् । सहेः तः ढत्वं (पा० ८,२३१) धत्य (पा०८,२,४०) ष्टुत्वम् (पा०८,४,४१) दो ढे लोपः (पा०८, ३, १२) दूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः (पा०६, ३, ११११) पाहुलकात् सहिवहोरोदवर्णस्येति ( पा०६, ३, ११२) मस्याप्रतिः पत्वं छान्दसम् । पप्रिम् पृ पालनपूरणयोः आरगमह- नेति (पा० ३, २, १७१ ) कि नित्यादि । स्वाम् स्वः पूर्वासनो. तेर्षिद पिड्यनोरनुनासिकस्यात् ( पा० ६, ४,४१) एवमप्साम् । गोपायतीति गोपाल किए अतो लोप: यलोपः। भरेपुजाम भरेपु सं- प्रामेषु जयति शनिति भरेपुजाः हलदन्तात्समम्या इति (पा० ६, ३,९) अलुक् जयतेपणादिको डाप्रत्ययः । मदेम मदी हु लिङ् व्यत्ययेन शप् ॥ २० ॥ सोमों धेनु सोमो अन्तमाशु सोमो वारं फर्मण्यं ददाति । सादन्यं वियु सभेयं पितृश्रवणं यो ददाशदस्मै ।। २१ ॥

·.
१६३२ मन्त्रमाष्य-वेददीपसहिता शुलपजुम्लहिता।
(१) सोमो धेनुम् । सोमः धेनुंन्ददाति । सोम एव अर्व
न्तमसम् आशुं शीघ्रगतिं ददाति । सोम एव च चीरं पुत्रम्
फर्मण्यं कर्मणि साधु ददाति । तमेव विशिनष्टि । सादन्यं सद-
ने साधुम् । विदथ्यं विदथे यज्ञे साधुम् । सभेयम् सभामर्हति
सभेयस्तम् । पितृश्रवणम् पितुरनुशासने च स्थितम् विनीतमि-
त्यर्थः । यः यजमानः ददाशत् अस्मै सोमाय हविः तस्मै सो-
मो धेन्वादीन्ददातीत्यभिसंवन्धः ॥ २१ ॥
यो यजमानोऽस्मै सोमाय ददाशत् ददाति हविः तस्मै सोमो
धेनुं ददाति । आगुंशीधमन्तिमश्वं च सोमो ददाति । सोमश्च त-
स्मै वीरं पुत्रं ददाति । कीदृशं घीरम् ! फर्मण्यं कर्मणि साधुम् ।
सादन्यं सदने गृहे साधुम् विदथ्यं विदधो यशस्तन साधुम् ।
सभेयं सभामईति सभेयस्तम् । पितृश्रवणं पितरं शृणोति पितृ
श्रवणः पित्राझाकारिणं विनीतमित्यर्थः । कर्मण्यमित्यादी तत्र सा-
धुरिति (या०४, ४, ९८) यत् । सभेयं ढश्छन्दसीति (पा०५,
४,१०६) समायाः साध्यर्थे ढप्रत्ययः सस्पैयादेशः (पा०७१,
२)। ददाशत् दाश दाने घडलं छन्दसीति (पा०२, ४, ७)श.
प.श्लुः द्वित्वम् इतश्च लोपः परस्मैपदेधिति ( पा० ३, ४, ९७)
तिपाइलोपा लेटोऽडाटावित्यडागमः (पा०३, ४, ९४)॥२१॥
त्यमिमा ओपंधीः सोम विश्वास्त्वमपो अजनय-
(१) अत्र वाराणसी लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पू०
नास्ति तद्यथा । सोमो धेनुम् । सोमो घेणु ददाति सोम एव अर्व-
न्तमश्चमाशुं शीघ्रं ददाति सोम एव धीरं पुत्रं कर्मण्यं कर्मणि
साधु ददाति तं विशिष्टि सादन्यं सदने गृहे साधु विध्यं यशे
साधु सभेयं सभामर्हति सभेयस्तं पितृश्श्रवणं पितुरनुशासने च
स्थितं विनीतमित्यर्थः । यो क्जमानः ददाशत् ददाति अस्मै सो.
माय हविः तस्मै सोमो धेन्यादीन् ददातीत्यनिसम्बन्धः ॥ २१॥

·चतुर्विशोयायः 1 ३४। कण्टिका । २३ ! स्त्वं गाः । त्वमाततन्योर्वन्तरिक्षं त्वं ज्योतिपा वित- मौ वर्थ ॥ २२ ॥ (१) त्वमिमाः । हे सोप त्वम् इमाः ओषधीः विश्वाः स- वाः अजनयः जनितवानसि त्वम् अपः अजनयः । त्वच गाः अजनयः । त्वम् आततन्य आततवानसि उरु विस्तीर्ण गन्तरि- क्षम् । त्वं ज्योतिपा वितमो वयं विटणोपि तमः । त्वमेया दित्यात्मना तमोऽपनयसि । सर्वात्मत्वेन स्तुतिः ।। २२ ।। हे सोम त्यमिमाः विश्वाः सर्गः ओपधीः अपो जलानि गा धेनुः अजनयः जनितवानसि । त्वमुरु विस्तीर्णमन्तरिक्षमाततन्थ विस्तारितवानसि वञ्च ज्योतिपा तेजसा तमोऽधकारं विवषर्थ वि. पृणोषि आदित्यात्मना सर्व तमोऽपनयसीति सर्वात्मा स्वमित्यर्थः पभूधाततन्यजगम्भयवति निगम इति (पा० ७, २६४) नि. पातः॥२२॥ देवेनं नो मनसा देव सोम रायो भाग संहसा- चन्नभियुध्य । मा त्वातनदार्शिपे वीर्यस्योभयेभ्यः प्रचिकित्सा गविष्टी ॥ २३ ॥ (२)देवेन नः । देवेनेति माते तद्धितलोपश्चान्दतः । देवेन (१) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाटकमः मुम्बईमु० पु० मास्ति तद्यथा । त्वमिमाः । हे संाम त्वमिमा ओषधीः विश्वाः सर्वा: अजनयः जननवानासि त्यमपः उदकानि अजनयः त्वं गाः अजनयः स्यमाततन्थ आततवानसि । ऊर विस्तीर्णम् अन्तरिक्ष त्वं ज्योतिषा वितमो वयर्थ । विवृणोपि तमः त्वमेवादित्यात्मना सर्व तमोउपनयसीति सर्वात्मावेग स्तुतिः ॥ २२ ॥ (२) अश्र धाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठकमः गुम्बईमु०पू० नास्ति । तद्यथा । देवेन नः । देवेनेति प्रा सितलगिः छानसः

·*
.
मन्त्रभाग्य-पददीपसहिता शुक्लपक्षःसंहिता ।
मनसा सह नः अस्मभ्यम् । रायो भागन्धनस्य भागम् । स-
हसूशब्दः बलवचनः सान्तः तत्र आकारागमछान्दसः । हे स.
हस्वन् अभियुध्य । युध्यतिर्गत्यर्थानां मध्ये पठ्यते अन्तर्भा-
वितण्यर्थश्च गृह्यते । अभिगमय देहीत्यर्थः । एवं दानपत्तन्वा
कश्चित्मतिवधीयादित्यत आह । मा च थाम् आतनत् । तनो
तिः प्रतिबन्धार्थः । प्रतिवनात कुतस्त्वमेवमुच्यस इति चेत् ।
इशिपे वीर्यस्य यतस्त्वं स्वकीयस्प वीरकर्मणः इशिपे ईश्वरो
यस्त्वमित्यभिमायः। किञ्च उभयेभ्यः प्रचिकित्स उभयलोक-
प्राप्त्यर्थं व्याध्यपगमें कुर्वित्यभिप्रायः । गविष्टौ गोशब्देनात्र
युलोकोऽभिप्रेतः । स्वर्गपणायाञ्च विपयभूतायाम् अस्मान् म.
चिकित्स । दैवं मनः प्राप्य लब्धधना अरोगाश्च यथा स्वर्ग
यास्यामस्तथा कुर्विति वाक्यार्यः ॥ २३ ॥
हे देव ! सोम! हे सहसावन् ! यलयन् । देवेन मनसा देवस-
म्वन्धिना मनसा सह रायो धनस्य भागं नोऽस्मभ्यमभियुध्य यु-
ध्यतिर्गतिकर्मा अन्तर्भावितण्यर्थः अभिगमय देहीत्यर्थः । एवं दानप्र.
वृत्तं त्वां कश्चित् मा आतनत् त्वा त्वां मा मातनोतु मा प्रतियधातु
तनोतिः प्रतिबन्धार्थः। कुतस्त्वमेवमुच्यस इति चेत् यतस्त्वं वीर्य-
देवेन मनसा सह नः अस्मभ्यं हे देव सोम भागं धनस्य भाग हे
सदसावन सह इति बलनाम । मत्राकारस्यागमः छान्दुसः । हे सह
स्थिन् अभियुध्य अभियुध्यतिर्गत्यर्थानां मध्ये वर्तते । अन्तभावि-
तपयर्थो गृह्यते अभिगमय देहीत्यर्थः। एवं दानप्रवृत्तं त्वां कश्चित्प्रति-
यनीयादित्यत आह मा च स्वाम् आतनत् तनोतिः प्रतिबन्धनार्थः
प्रतियध्नातु । कुतस्त्यमेवमुच्यत इति चेत् इशिषे वीर्यस्य यतस्त्वं
स्वकीयस्य धीरफर्मण ईशिषे ईश्वरो यस्त्यमित्यभिप्रायः । किञ्च
उभषेभ्यः प्रचिकित्स उभयलोकप्रापयर्थ ध्याभ्यपगमनं कुर्वित्य.
भिप्रायः गविष्टौ गोशब्देनात्र घुलोकोऽभिनेतः स्वर्गपणायां विप-
यभूतायामस्मान् चिकित्स दैवं मनः प्राप्य लब्धधना अरोगाश्च
'यथा स्वर्ग यास्यामः तथा कुर्विति याफ्यार्थः ॥ २३ ॥

·चतुर्विंशोऽध्यायः । ३५ कण्डिका ।२४।
स्थ शिपे धीरफर्मण घिरो भवसि अधीगर्यदयेशामिति (पा.२,
३, ५२) कर्मणि पष्ठी । किञ्च गधिष्टी गोः स्वर्गस्य इसी इच्छायां
स्वर्गपणायां विषयभूतायां सत्यामुभयेभ्यः प्रचिकित्स उभयलोकप्रा.
स्त्यर्थ चिकित्सां कुरु व्याध्यपगमं कुरु उमयलोकप्रतियन्धकं विनं
निवर्तयेत्यर्थः । देवं मना प्राप्य लन्धधना अरोगाश्च सत्कर्म कुर्या-
गा यथा स्वर्ग यास्यामस्तथा कुर्विति चाक्यार्थः ॥ देघेन देवाना-
मिदं देयम् तद्धितप्रत्ययलोपः । सदसावन् प्रथमार्थे तृतीया सहसा
सहो पलमस्यास्तीति सहसावान अलुक् । तनत् तनोतेः परस्य ले.
टोडागम इलोपश्च । चिकिस गुप्तिकिमया सन् (पा० ३.
१, ५ ) अन्येषामपि दृश्यत इति । पा० ६, ३, १३७ )'
दीर्घः ॥ २३॥
अष्टौ व्यख्यककुभंः पृथिव्यास्त्री धन्ध योजना
सप्त सिन्धुन् । हिरण्याक्षः संपिता देव आगाधरना
दाशुपे पार्याणि ॥ २४ ॥
(१) अष्टो व्यख्यत् । चततः सावित्र्यः द्वितीया जगती
विष्टुभोऽन्याः । यः अप्पी व्यख्यत् प्रकाशितवाककुभः दिशः।
(१)अत्र वाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु०पुरु
नास्ति तद्यथा । अष्टी व्यख्यत् । चततः सायियः द्वितीया जा
गती बिष्टुभोऽन्याः यः अष्टी व्यस्यत् प्रकाशितवान् ककुभो दिशा
थष्टाविति चतस्रो दिशश्चतम्रोऽधान्तरदिशः पृथिव्याः सम्यन्धिनीः
श्री धन्य त्रीणि धन्यानीति शब्दसमाधिः धन्य इत्यन्तरिक्षनाम लेन
तदुपलक्षितावितरावपि लोको गृह्येते. छत्रिणो गच्छन्तीति यथा
पञ्च तीन लोकान् व्यष्यत् यश्च योजना योजनगन्यूतिमोशादी.
र परिमाणधिशेपान व्यख्यत् यश्च सप्तसिन्धून समुद्रान व्यख्यत् ।
सोऽयं हिरण्याक्षः हिरण्यसदशाक्षः अमृतवृष्टिर्या सविता देवता देव
मा अगात् आगच्छतु किं कुर्वन्नित्यत आह दयत् स्थापयन् रत्ना
नि रमणीयानि धनानि दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय याणि
परणीयानि ॥ २४॥

·चतुर्विंशोऽध्यायः । ३४ । कण्डिका 1 २६
अन्तरीयते । अपामो ब्रा घाते वेति सूर्यगमभि क-
ष्णेन रजसा द्यामृणोति ॥ २५ ॥
(१)हिरण्यपाणिः सविता ।मुवर्णपाणिः सविता। विचर्षणिः
विविधं द्रष्टा कृताकृतमत्यवेक्षका । उभे धावापृथिवी अन्तः
अधिकरणश्रुतेोग्यक्रियाया अध्याहारः । मध्ये स्थितः ईयते
एति यदा । अथ तदा अपामीवां वायते अमीवा व्याधिम् ।
वेति वि गतिकर्मा । गच्छति सूर्य सूर्यरूपमवस्याय । ततोऽस्त-
मनकाले । अभिकृष्णेन रजसा घामृणोति । अभिधामणोति
अभिव्यानोति कृष्णेन रजसा तमोलक्षणेन । द्यां शुलोकस्।॥२५॥
सबिता प्रसविता सुर्य सूर्यः विभक्तिव्यत्ययः उभे उभयोः
द्यावापृथिवी द्यावाधिन्योः अन्तर्मध्ये ईयते आगच्छति यदा तदा
अमीयां व्याधिमपपाधते अन्धकारलक्षणरोग निवर्तयति । अथ
यदा घेति अस्तमयसमपे गच्छति तदा कृष्णेन रजसा अन्धकार.
लक्षणेन यां लोकमभि ऋणोति अभिन्याप्नोति । कीरशः पर्यः?
हिरण्यपाणिः सुवर्णपाणिः । पिचर्षणिः विविधं द्रष्टा तासात-
त्यवेक्षकः । उभे द्यावापृथिवी पष्टयर्थे द्वितीया । अन्तर्योगे वाईय-
ते ईङ्गतो दिवादिः ॥ २५ ॥
हिरण्यहस्तो असुरः सुनीथः सुमृडीका स्वा
(१) अत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाउमामः मुम्बई मु०पु.
नास्ति तद्यथा । हिरण्यपाणिः सुवर्णपाणिः सविता विचर्षणिः वि.
विधं द्रष्टा सतायतप्रत्यवेक्षणः उभे द्यावापृथिवी भन्तः अधिकरण-
श्रुतेोग्यक्रियाध्याहारः मध्ये स्थित ईयते पति यदा अथ तथा
अपयाधते । अमीषां ध्याधि वेति सूर्य घेतिर्गतिकर्मा गच्छति
सूर्यरूपमयस्थाय ततोऽस्तमनकाले अभिकृष्णेन रजसा घामणो-
ति अभिप्राणोति अभिव्यानोति राणेन रजसा तमोलक्षणेन
धुलोकम् ॥ २५ ॥

·-
१६३८ मन्त्रभाष्य-धेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
यात्वर्वाङ् । अपसेधन रक्षौ यातुधानानस्थाद् देवः
प्रतिदोपं गुणानः ॥ २६ ॥
(१)दिरण्यहस्तः। द्वितीयोर्चः मथमं व्यारूपायते साम-
• । यः अपेसधन् अपगमयन् रक्षसः यातुधानाञ्च असुख-
कारकान् । अस्यात् उदस्थात् । देवः प्रतिदोपं गृणानः । श्रु-
तिस्मृतिविहितधर्मपराङ्मुखानां यावन्तो दोपास्तावतः स्तुवन्
उच्चारयन् गणयन् उपभोगार्थमित्यभिप्रायः । सोऽयं सविता
हिरण्यहस्तः हिरण्यं दानार्थ हस्ते यस्य स तथोक्तः। रूपेण वा
स्तुतिः । अमुरः रा दाने असन्माणान्ददातीत्यसुरः । सुनीथः
नीया स्तुतिः । कल्याणस्तुतिः । मुमृडीकः साधु सुखयिता ।
स्ववान् आत्मीयज्ञातिधनवचनः स्वशब्दः । यातु आयातु ।
अर्वाद् अर्वागधनः अस्मानभिमुखः ॥ २६ ॥
यो देवो रविः रक्षसो राक्षसान यातुधानान् असुखकारांश्च अ-
पसेधन अपगमयन् सन् अस्थात् उदेति स देवः अर्वाङ् अर्वागञ्चनः
अस्मदभिमुखः यातु आयात्वित्यर्थः। कीरशो देवः हिरण्यहस्तः हि-
(१)अम्र वाराणसी० लि. पु० समंतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०पु०
नास्ति तद्यथा । हिरण्यहस्तः । द्वितीयोऽर्धर्चः प्रथमः सामर्थ्यात् ।
यः अपसेधन अपगमयन् रक्षसो यातुधानांश्च असुखकरान् उदस्था-.
त् उदेति देवः प्रतिदोपं गृणानः श्रुतिस्मृतिविहितधर्मपराङ्मु.
खाना यायन्तो दोपास्तावतः गृणानः स्तुवन् उधारयन् गृणन् उ.
पभोगार्थमित्यभिप्रायः सोऽयं सविता हिरण्यहस्तः । हिरण्यं दा.
नार्थ हस्ते यस्य स तथोक्तः । रूपेण या स्तुतिः । असुरः । असुर
असून प्राणान् पति ददातीति असुर सुनीथः नीथा स्तुतिः के
ल्याणस्तुतिः सुमृडीका साधु सुखयिता स्ववान् मारमात्मीयाति.
धनवचनः स्वशब्दः यातु आयातु अर्वाङ् अर्वागशनः अस्मद-
भिमुखम् ॥ २६ ॥

·चतुर्विंशोभ्यायः । ३३ । कण्डिका । २७ । रण्यं दामाथै हस्ते यस्य स तथोकः रूपेण वा स्तुतिः। असुरा असून राति ददातीत्यसुरासुनीथः नीथा स्तुतिः फल्याणस्तुतिः। सुमृडीको साधु सुखयिता। स्ववान्धनवान् । प्रतिदोपम् प्रतिजनं यो दोपः तम् श्रुतिस्मृतिविहितधर्मपराङ्मुखानां पावन्तो दोपास्तायतः गृ. णानः उचारयन उपभोगार्थमित्यभिप्रायः । स्ववान यातु इत्यत्र दीर्घादटि समानपाद इति (पा०८, ३, ५)) नस्य रत्वे भोभगो (अघो) अपूर्वस्य योऽशीति ( पा०८, ३, १७ ) तस्य रोयोदेशे ह. लिसवैपामिति (पा०८, ३, २२) तस्य लोपः । रक्षरशब्दस्य व्यत्ययेनाप्ट्रीयत्वम् ॥ २६ ॥ ये ते पन्थाः सवितः पूासोरेणवः सुकृता अ- न्तरिक्षे । तेभिर्नो अद्य पथिभिः सुगेभी रक्षा च नो अधि च हि देव ॥ २७ ॥ (१)ये ते पन्थाः । ये ते तब पन्थाः पन्थान इति वचनव्य- त्ययः । हे सवितः पूर्व्यासः पूर्वेष्वपि कालेषु भवाः । अरे- णयः अपशुिलाः । सुकृताः साधुकृताः धात्रा । अन्तरिक्षे ते- मिः तः नः अस्मान् अद्य नयेति शेषः । पाथभिः सुगेभिः सा. धुगमनैः अन्नपानप्रशुतैर्गच्छतः रक्षा च रक्ष च नः अस्मान् । अघि च ब्रूहि । अङ्गीकृत्य च ब्रूहि । यथा एते अस्मदीया (१) अत्र वाराणसी० लिप्पु०संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु० नास्ति तद्यथा । येते पन्थाः। ये ते तव पन्थाः पन्थान इति वचन व्यत्ययः हे सवितः पयासः पूर्वपु कालेपु भयाः अरेणवः अपांसु. लाः सुरताः साधुकृताः धात्रा अन्तरिक्षे तेभिः तैः नः अस्मान् अ- घनयेति शेषः पथिमिः सुगेभिः साधुगमनैः अन्नपानमभूतैर्ग- च्छतश्च रक्ष च नोऽस्मान् अधियूहि अह्रीकृत्य यूहि यथा पते अस्म- दीया इति यद्वा अस्माकं दितं पथ्यं च यत् तत् अधिहि । उ पदिश हे देव दानादिगुणयुक्त ॥ २७

·१६४० मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुलयनुसंहिता।
इति । यद्वा यदस्माकं हितं पथ्यं तदधियूहि उपदिश हे देव
दानादिगुणयुक्त ॥ २७ ॥
हे सवितः!हे देव! पन्थाः पन्थानो मार्गा: अन्तरिक्ष सुकृताः
साधुकाः धात्रा वर्तन्ते । कीदृशास्तै ? पूर्व्यासः पूर्वेषु कालेषु भ.
धाः पूाः । अरेणयः नास्ति रेणुयंत्र अपांमुलाः । तेभिः तैः पथि:
भिः मार्गः नोऽस्मान् अघ नयति शेषः । च पुनः गच्छतो नोऽस्मा
न रक्ष पालय । अधिवूहि च अधेि अङ्गीकृत्य प्रूहि पते मदीया इति
यद्वा अधिहि उपदिशास्माकं यद्धितं पथ्यं तत् यद्वा आधे अधि.
कान् वद पते महायाक्षिका दातार इत्यादि । किम्भूतः पथिभिःसुगे.
भिः सुगः सुयेन गम्यते येषु सुगाः तः अन्नपानप्रभूतैरित्यर्थः अधि.
फरणे गच्छते. प्रत्ययः॥ या॑सः पूर्वैः कृताः पूर्वैः छतमिनियो चेति
(पा०४,४,१३३ ) यप्रत्ययः ॥ २७ ॥
उभा
पिपतमश्विनोभा नः शर्म
पच्छतम् । अ-
विद्रियाभिरूतिभिः ।। २८॥
(१) उभा पिवतम् । आश्विन्पस्तिस्त्रः एका गायत्री द्वे
त्रिष्टुभौ । उभौ सोमं पियतम् हे अश्विनौ । पीत्वा च सोमम्
उभावपि नः अस्मभ्यम् शर्म शरणं प्रयच्छ तम् दत्तम् । किञ्च
अविद्रियाभिः विदारणे अविदीर्णाभिः अनवखण्डिताभिः
ऊतिभिरवनः रक्षतमिति शेपः ॥ २८॥
आदिवन्यस्तिनः एका गायत्री छे अनुष्टुभी। हे ( अश्विना)
अश्विनी ! उभा उभी वायपि युवां पियतम् सोममिति शेषः । उभा
द्वौ युवा मोऽस्मभ्यं शर्म शरणं सुखं वा यच्छतम् । कामिः सह ?
(१)अत्र धाराणसी० लि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमपु'
नास्ति । तद्यथा । उभा पिवतम् । आश्चिन्यस्त्रिधः । एका गाय.
श्री द्वे त्रिष्टुभी उभी सोमं पियतम् हे अश्विनी पीत्वा च सोमम्
उभावपि नः अस्मभ्यम् शमं शरणं यच्छतं प्रयच्छत दसम् किन
अधिद्रियाभिः विदारणे अविदीर्णाभिः अनवखण्डिताभिः अति.
भिरवने रक्षतमिति शेषः ॥ २८॥

·. चतुर्दिशोऽध्यायः । ३४। कण्टिका । २९ । मयिद्रियाभिः भविदीर्णामि अखण्डिताभिः ऊतिभिः भवनः पा- लनः सह । सुखं दत्तं पालयतं चेत्यर्थः उभा अश्विना यिमतराका. स। विदीर्यन्तीति विद्रियाः ह विदारणे योणादिक यक्प्रत्ययः॥२८॥ ' अमस्वतीमश्विना पाचमस्मे कृतं नौ दस्रावृषणा मनीपाम् । अयूत्येऽवंसे निहये पां वृधे च नो भवत वाजसातौ ॥ २९ ॥ (२) अमस्वतीम् अन्त इति कर्मनाम फर्मवतीम् हे अश्विनी माचम् अस्मे अस्माकम् कृतं कुरुतम् । किञ्च नः अस्माकम् हे दम्रौ दर्शनीयौ हे बृपणौ वर्पितारौ युवानावित्यर्थः । मनीपां मनसः संवन्धिनीमिच्छां च । अमस्वतीमेव कृतम् । कस्मात्यु- नरहमेवं ब्रवीमि । यतः अधूत्ये अवसे । द्यूते भवमवसमनं ए॒त्यम् । द्यूतादागतं कर्मण्यं न भवति अत एवमुच्यते । अ- धूल्ये अन्ननिमित्तभूते । निहये वाम् आयामि युवाम् । आ. गत्य च वृधेर्द्धनाय च नः अस्माकं भवतम् । वाजसाती वा- जसंभजननिमित्तभूते संग्रामे च यज्ञे वा यर्द्धनायैव भवतम् ।।२२।। हे अश्विना अश्विनी! हे दना दर्शनीयो! हे वृषणा घर्पितारी (२) अत्र धाराणसी० लि. पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्यामु०पु० नास्ति । तद्यथा अमस्वतीम् । अन इति कर्मनाम कर्मवती हे अश्विनी पाचम् अस्मे अस्माकं कृतं फुस्तम् किञ्च नः अस्माकं हे नौ दर्शनीयी हे धूपणा घर्पितारी सेक्कारौ युवानावित्यर्थः । मनी- पां मनसः सयम्धिनीच इच्छाम् अमस्वतीमघ कृतम् कस्मात्पुन. रहमेवं प्रवीमि अधूने अबसे घूते भयम् अवसमन्नं धूत्यं गतादाग तं कर्मण्यं न भवति । अत पयमुच्यते । अत्ये अन्ने निमित्तभूते निये घाम् आयामि युयामागत्य वृधे च नो भपतं घर्धनाय च नः अस्माकं भवतम वानसातौ धाजसंभजने निमित्तभूते घ यझे पद्धनाय च भवतम् ॥२९॥ २०६ ·मन्त्रभाष्य-पैददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । खेकारी युवानी ! भस्मे अस्माकं वाचम् अामस्वती कर्मवती युवा क. तं कुरुतम् । तथा नोऽस्माकं मनीषां मनस इच्छामप्नस्पतीमेव कु- रुतम् । मनसा पचसा च यथं कुर्मस्तथा कुरुतमित्यर्थः । यतोह पां युवा निहये आह्वयामि । किनिमित्तम् ? अघूत्ये सन्मार्गागते अपसे पन्ने अन्ननिमित्तम् तहानार्थमित्यर्थः यतादागतं व्यूते भ. पंपा युत्यम् न य॒त्यमय॒त्यम् तस्मिन् यतादागतं कर्मण्यं न भवतीत्येवमुच्यते यूतमन्येषामप्यन्याय्यधनागमानामुपलक्षकम् । किश पाजसाता घाजानामनाना सातिः सम्भजनं यस्मिन् स पाजसातिः तस्मिन् यो नोऽस्माकं पृधे वृस्यै भवतम् ॥ अस्मे वि. मके शमादेशः । कृतम् करोतेः बहुलं छन्दसीति (पा०२, ४, ७३) शपि लुप्ते लोण्मध्यमद्विवचने रूपम् । वृषणा वृषणी चा पपूर्वस्य निगम इति (पा०६,४,९) उपधादीर्घाभावः। वृधे धर्धनं घृत सम्पदादित्यागावे किम् ॥ २९ ॥ गुभिरक्तुभिः परिपातमस्मानरिटेभिरश्विना सौ- भंगभिः । तनो मित्रो घरुणो मामहन्तामदितिः सि. न्धुः पृधियी उत पौः ॥ ३०॥ (१) पूभिरक्तुभिः । घुभिरहोभिः कारणभूतैः अक्तुभिः भक्तु रात्रिः संविभिच कारणभूताभिः अधिकरणविवक्षा वा। फाले हि धूपु रात्रिपु वा । परि सर्वतः पातम् परिपालयतम् (१) अत्र पाराणसी० लि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु. नास्ति । तद्यथा। पुभिरक्तुभिः अहोभिः करणभूतः अक्तुभिः का. रणमतः अपतुमी रात्रिभिश्च कारणभूताभिः आधिकरणविवक्षया या काले हि घुयु राधियुच परि सर्वतः पातं पालयतम् अस्मान् न केवलं पुमिरक्तुभिः परिपातमस्मान् किं तर्हि अरिऐभिरनुप. हिसित हे अश्विनी सौभगेभिः भगति धननाम शोमनैश्च धनेः योजयतमित्यभ्याहारः तदस्माकं मित्रः घरुणः मामहन्तां पूजयनाम् भवितिभ सिन्धुश्च पृधिषी च उत अपि च धीः ।। ३० ॥ ..

·चतुतिशोयायः । ३५ कण्डिका । ३२)
युवाम् अस्मान् । न केवलं घुभिरक्तुभिः परिपातमस्मान् । कि
तहि । रिऐभिः अनुपहिसितैः हे अश्विनौ सौभगेमिः । भग
इति घननाम । शोभनव धनैः । योजयतमित्यध्याहारः । त
नः अस्माकं मित्रः वरुणश्च मामहन्ता पूनयन्ताम् । अदितिश्च
सिन्धुश्च पृथिवी च उत अपि च धौः ॥ ३०॥
हे अश्विना अश्विनी ! युभिः दिवसः अक्तुभिः रात्रिभिः स.
सम्यर्थे तृतीया दिवसेपु रात्रिषु च अहोरात्रम् अस्मान् परिपातं
सर्वतो रक्षतम् । के ? सौभोभिः सौमगः भग इति धननाम (नि.
घ०२, १०, १०) शोभनेः धनैः । किम्भूतैः ? अरिष्टेभिः अनुपहिसितैः
अखण्डितर्धनैरस्मान रक्षतमित्यर्थः । किञ्च मित्रः धरणः अदितिः
सिन्धुः समुद्रः उतापि च योः पते नोऽस्माकं तस् रक्षणं
मामहन्तां पूजयन्तामनुमन्यन्ताम् इत्यर्थः ॥ द्युरित्यही नाम अनु.
रिति रा मामहन्ताम् मह पूजायाम् यमुलं छन्दसीति (पा०२
४,७६,) शपः इलुः श्लाविति (पा०६, १, १०) द्वित्वम् तुजादीनां
दी?ऽभ्यासस्येति (पा०६, १,७) अभ्यासदीर्घः ॥ ३०॥
आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृत म.
त्यै च । हिरण्ययेन सविता रथे ना देवो याति भुवं.
नानि पश्यन् ॥ ३१॥
आकृष्णेनेति व्याख्यातम् ।। ३१ ॥
व्याख्याता (३३, ४३)॥३१॥
आ रात्रि पार्धिया रज: पितुरंपापि धार्मभिः।
दिवः सदासि वृहती वितिष्ठस आ त्वेषं रीते
तमः॥ ३२॥
(१) अत्र वाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठकमा मुम्बईमपु०
नास्ति । तद्यथा । आधरणेनेति व्याख्यातम् ॥ ३१ ॥

·-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । (१)आरात्रि।रात्रिदेवत्या बृहती । हे रात्रि या त्वम् आ अप्रायि आ अपूपुरः आपूरयसि । पार्थिवं रजः पृथिवीसंब- धिलोकम् पितुः मध्यमस्य लोकस्य धामभिः स्थानः सह । या च त्वम् दिवः धुलोकस्य सदांसि स्थानानि । बृहती महती वितिष्ठसे आक्रामसि । यस्याश्च ते । तथापि आवर्तते । त्वेष महापाग्भारं दी वा तमः तां त्वां स्तुमः ।। ३२ ॥ रात्रिदेवत्या पथ्या वृहती। हे रात्रि! यया त्वया पार्थिवं रजः पृथिवीसम्बन्धिलोकः पितुः मध्यमलोकस्य धामभिः स्थानः सह था अप्रायि समन्तात् पूर्यते । या च त्वं दिवो धुलोकस्य सदासि स्थानानि वृहती महती सती विनिष्ठसे आक्रमसे व्यामोपि । तस्या- स्तव तम आवर्तते तथापि प्रवर्तते । किम्भूतं तमः ? त्वेषं दी म. हामाग्भारमित्यर्थः । रजाशब्दो लोकवचनः । अप्रायि मा पूरणे कर्म- णि लुडि चिणि रूपम् ॥ ३२ ॥ उपस्तचित्रमाभरास्मभ्यं वाजिनीवति । येन तो- कं च तनयं च धार्महे ॥ ३३ ॥ (२) उपस्तत् । उपोदेवत्या परोणिक् । हे उपः तत् चित्रं (१) अत्र वाराणसी० लि.पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु० मास्ति । तवथा। आ रात्रि। रात्रिदेवत्या पथ्या वृहती। हे रात्रि या त्यम् आप्रायि आ अपूपुरः आपूरयसि पार्थिवं रजः पृथिवीसंबन्धिन लोक पितुर्मध्यमस्य लोकस्य धामभिः स्थानः सह था च त्वं दिवः तुलोफस्य सदांसि स्थानानि यहती वितिष्ठसे आफमसि यस्याश्च तय तथापि आवर्तते त्वेषं महामाग्भारं दीप्तं या तमः तां त्वां स्तुमः ॥ ३२॥ (२) अत्र वाराणसी० लि० पु०समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु० पु० नास्ति । तद्यथा । उपस्तत् । उपोदेवत्या परोणिक । हे उपः तत् चित्रं चायनायं महनीयं.धनमाभर आहर अस्मभ्यं हे वाजिनीवति अन्नवति येन धनेन तोकं च पुत्रं तनयं प्री धामहे दण्महे ॥ ३३ ॥. .

·चतुर्विंशोऽध्यायः । ३४ । कण्डिका । ३४। १६४५
चायनीयं महनीयं धनम् आभर आहर अस्मभ्यम् हे वा-
जिनीवति अन्नवति । येन धनेन तोकं च तनयं च पौत्रं च
धामहे दध्महे ॥ ३३ ॥
उपोदेवत्या पुरोणि । हे उपः ! हे पाजिनीयति ! हे असव-
ति । अस्मभ्यं तत् प्रसिद्ध चित्रं चायनीयमाश्चर्यकारि महनीयं
धनमामर आहर देहि येन धनेन पयं तोकं पुत्रं तनयं पौत्रं च सर्व
सन्तानवर्ग धामहे दध्महे पुष्णीमः । धामहे दधातेः शपो लुकि
रूपम् ॥ ३३॥
प्रातरग्निं प्रातरिन्द्र हवामहे प्रातमित्रयाणा
प्रातरश्विना । प्रातर्भर्ग पूपणं ब्रह्मणस्पति प्रातः सो-
मंमुत रुद्र ढुवेम ॥ १४ ॥
(१) प्रातरग्निम् बहुदेवत्या जगती । प्रातःशब्दो विप्सा-
वचनः । प्रातः माता पुनः पुनः । अग्निश्च इन्द्रश्च मित्रावरुणी
च अश्विनौ च । हवामह इति प्रत्येकमभिसंवध्यते । प्रातः भ.
गश्च पूपणश्च ब्रह्मणस्पतिश्च प्रातः सोमम् उत अपि च रुद्रम्
हुवेम आहयामः ॥ ३४ ॥
जगती बहुदेवत्या । प्रातःशब्दो वीप्सावचनः । वयं प्रातः पुनः
पुनः एतान् देवान् हवामहे आह्वयाम इति प्रत्येक सम्बध्यते । कान् ?
अग्निम् इन्द्रम् मित्रावरणी अश्विनी भगम् पूषणम् ब्रह्मणस्पतिम् ।
सोमम् उत अपि च रुद्रं हुवेम आह्वयाम । हवामहे हुवेम हयते।
सम्प्रसारणे रूपवयम् ॥ ३४ ॥
(९) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु.पु.
नास्ति तद्यथा । प्रातरग्निम् । यहुदेवत्या जगती । प्रातःशब्दो घि-
प्सावचनः । प्रातः प्रातः पुनः पुनः इन्द्रं च अग्नि च मित्रायरुणी
च अश्विनी च हवामहे इति प्रत्येकं संवन्ध्यते इति प्रातः भगं च
पूषणं ग्रह्मणस्पतिं च सोमम् उतापि च गई हुम भास्यामः ॥ ३४॥

·मन्त्रभाग्य-ददीपसहिता गुल्यवासंहिता।
प्रातर्जितं भगमुग्न हुवेम वयं पुनमंदियों दि-
पता । आध्रश्चिद्यं मन्यमानस्तुरश्चिद्राजां चियं भगे
भक्षीत्याहं ॥ ३५॥
. (१)मातर्जितम् । पञ्च भगदेवत्यास्त्रिष्टुभः । यो विधर्ने
त्यादिमन्त्रो व्याख्यांपत्ते उद्दिश्यमानत्वात् । यः भगः विधर्ता
विधारयिता सर्वस्य जगतः । आश्विद्यम् प्रतिषेधस्य दीर्घत्वं
छान्दसम् । आधः | तृप्तौ । अतृप्तः बुभुक्षितः । अथवा ध्रि-
पतेः आधः दरिद्रः चिच्छब्दोऽप्यर्थे । दरिद्रोऽपि यं भगं म.
न्यमानः मन्यतिरर्चतिकर्मा । पूजयस्वार्थसिद्धये भगम्भति
इत्याह उदयं भक्षयस्व भजस्व इत्याह । तुरश्चित् आडो.
ऽध्याहारः । आतुरोऽपि यं भगं मन्यमानः भक्षीत्याह ।
उदयं भक्षयस्व इत्याह । यद्वातुरशब्देन यमोऽभिधीयते । स
(१) मत्र वाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठकमः मुम्बईमुपु०
नास्ति तद्यथा । प्रातर्जितम् । पञ्च मगदेवत्याः त्रिष्टुभः यो विध
सत्यादिमन्त्रो व्याख्यायते उद्देश्यमानत्वात् । यो भगः विधर्सा
विधारयिता सर्वस्य जगतः । आघ्रश्चिद्यं प्रतिषेधस्य दीर्घत्वं छा.
न्दसम् । माघः | तृप्ती अतृप्तः धुभूक्षितः अथवा माधियते इति
आनो दरिद्रः चित् शब्दोऽप्यथें । दरिद्रोऽपि यं भगं मन्यमानः ।
मन्यतिरर्चतिकर्मा । पूजयन् स्यार्थसिद्धये भक्षि इत्याह । उदयं भः
जस्वेत्याह तुरश्चित् । आडोऽध्याहार । आतुरोऽपि यं भगं मन्य:
मानः पूजयन् भक्षि इत्याह उदयं भजस्वेत्याह । यातुरशन्देन
पमोऽभिधीयते । स हि तूणे प्राणिनो हरति यमाऽपि यं मन्यमानः
पूजयन् भक्षि उदयं भजस्वेत्याह स हि दिषसान् प्राणिभ्यो गण-
यति । राजापि यं भगं पूजयन् उदयं भजस्वेत्याह । तदुदये राश
वार्तादिसिद्धिः। तं प्रातर्जितं प्रातयिनं भगमादित्यमुप्रमुगुणवानं
दुवेम आयामो वयम् । ऋपिरात्मानमाह पुत्रमदितः ॥ ३५ ॥

·चतुर्विंशोऽध्यायः । ३४ । कण्टिका । ३६। १६५७ हि सूर्ण प्राणिनो हन्ति । यमोऽपि यं भगं मन्यमानः भक्षी- त्याह । उदयं मनस्वेत्याइ । स हि दिवसान् प्राणिनो गण- यति । रानाचित् राजापि यं भगं मन्यमानः क्षमीत्पाह उदयं मायस्स भनस्त्याह । तदुदये हि राज्ञां पा सिद्धिः । तं मातर्जितम् मातयिनं भगम् उग्रमुद्गणदानम् हुयेम आठ- यामः । वयम् ऋपिरात्मानमाह । पुत्रम् अदितः ॥ ३५ ॥ ,पञ्च भगदेखत्यारिष्टुभः । धयं तं भगमादित्यं हुयेम आहयाम । किम्भूनम् १ प्रातर्जितं प्रातजंयतीति प्रातर्जित् तम् प्रातर्जयनशील. म् । उग्रमुताएमुदगुर्णदानं वा । अदितेः पुत्रं तनयम् । तं कम् ? पो यिधर्ता जगतो धारयिता। यश्च आध्रश्चित् चिच्छन्दोऽप्यर्थे न ध्रायति धे तृतीन सृप्यति स अधः नमो दीर्घदछान्दसः । यहा था समन्तात् धः आध्रः यहा अध्र एयाघ्रः स्याथै तद्धितः साधः यकृता युभुक्षितो दरिदो पापि यं भगं भाक्ष मजस्व मर्यादुदयम् इत्याह फि पुर्घन ? मन्यमानः पूजयन् स्वार्थसिद्धये मन्यतिरचंतिकर्मा स हि सूर्योदये भिक्षादिना किचिल्लमते तत उदयं पाञ्छति । तुरचित् आतुरोऽपि यं भगं मन्यमानी मक्षि उदयं मजस्वेत्याह दियसे तस्य सुखोदयात् रोगिणो राषिः कऐन याति यद्वातुरो पमा स वि मारणाय दिनानि गणयति । राजा चित् राजापि यं भगं भक्षि इत्याह सदुदये हि राक्षां व्यवहारदर्शनादिना सधैरसि- दिः माक्षि भजतेः शापि लुओ लटि मध्यम रूपम् ॥ ३५ ॥ भग प्रणेतर्भग सत्यराघो भगेमा. घियमुदधा द- दन्नः। भग प्रनों जनय गोभिरश्वैर्भग ऋभिवन्तः स्थाम।। ३६ ॥ (१) भग प्रणेतः। हे भग हे मणेतः प्रकर्षण नयस्य फर्चः। (१) अत्र पाराणसी०लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०० नास्ति तयधा। भग प्रणेनः । हे भग मणेतःकण धनस्य कर्तः भग सत्यराधः सत्यमधिनाशि राघो धनं यस्य स तथोकः। - ·१६४८ मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। हे भग हे सत्यराघः सत्यमविनाशि रायो धनं यस्य !सत. योक्तः । हे भग इमां धियं प्रशाम् उत् अव उद्गमय । यथा सूक्ष्मानान् पश्यामः तथा कुर्वित्यभिप्रायः । ददत् नः देहि अस्मभ्यम् धनम् । भग भनो जनय गोभिरश्वैः । हे भग- प्रजनय नः अस्मान् गोभिः अश्वैश्च । हे भग नृभिः मनुष्यैः नृवन्तः स्याम भरेम ।। ३६ ॥ हे भग! हे प्रणेतः! प्रकण नयति प्रापयति धनमिति प्रणेतः तस्य सम्बोधने हे प्रणेतः । यादरार्थ पुनः सम्बोधनम् हे मग! हे सत्यराधः ! सत्यमनश्वरं राधो धर्म यस्य स सत्यराधाः तत्स. बुद्धौ हे सत्यराधः ! हे भग ! त्वं ददत् धनं प्रयच्छन् सन् नो- स्माकमिमां धियं प्रशां कर्म वा उदप ऊदममय यथा सूक्ष्मार्थान पश्यामस्तथा फुर्विति भावः । किञ्च हे भग !नोऽस्मान् गोभिः अभ्यः प्रजनय प्रवर्धय गा अश्यांश्च यहून् देहीत्यर्थः । हे भग! घयं नृभिः पुत्रादिभिः नुवन्तः मनुष्यवन्तः प्रकर्षण स्याम भवेम ॥३६॥' उतेदानी भगवन्तः स्यामोत प्रपित्व उत मध्ये अाम् । उतोदिता मघवन् सूर्यस्य वयं देवाना सुमतौ स्याम ॥ ३७॥ (१) उतेदानीम् । उत भपि च इदानीं भगवन्तः स्यामः हे मग इमां धियं प्रज्ञाम् उत् अव उद्गमय । यथा सूक्ष्मानान् पश्यामः तथा कुपित्यभिप्रायः । ददत् देहि नः अस्मभ्यं धनं भग प्रनो जनय। गोभिरश्वः हे मग मजनय नः अस्मान् गोभिरश्वैश्च हे भग भिर्मनुपर्नुवन्तः मनुष्यवन्तः स्याम भवेम ॥३६॥ (१) अत्र पाराणसी लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु पु० नास्ति तद्यथा । उतेदानीम् । उत अपिचेदानी भगवन्तः शानवन्तः धनवन्तः स्पाम आदित्यप्रसादात् उतापि च प्रपित्वे प्रास अस्तम- ·, चतुझिशोऽध्यायः । ३५ काण्डिका । ३८ । आदित्यप्रसादात् । उत अपि च प्रपित्वे प्राप्ते अस्तमनकाले भ- गवन्तः स्याम । उत अपि च मध्ये दिने अहां भगवन्तः स्या- म । उतोदिता उत अपि च उदिता उदयकाले हे मघवन् धन- चन् मूर्यस्य भगवतः प्रसादादेव वयम् देवानां सुमतौ फल्या- ज्या मतौ स्याम भवेप ॥ ३७॥ हे मययन ! धनयन रवे ! उत अपि च ययामिदानी भगवन्तो शानयन्तो या स्याम भयेम । उतापि च सूर्यस्य प्रपित्ये प्रपतने अस्तमये भगवन्तः स्याम । उत अशा मध्यमध्ये दिने भगवन्तःस्थाम उत सूर्यस्य उदिता उदितो उदयसमपे भगवन्तः स्याम । किं यहुना सदाम्माकं धनवत्तास्त्वित्यर्थः । किञ्च देवानां सुमती कल्याण्यां पुखी वयं स्याम देया अस्मासु शोभनामनुग्रहविपयां यदि ध. स्वित्यर्थः ॥ ३७॥ भग एय भगवा२॥ अस्तु देवास्तेनं घयं भगंय. न्तः स्याम । तं त्वा भग सर्व इज्बाहीति सनो भ. ग पुरए ता भयेष्ट ॥ ३८ ॥ (१) भग एव । हे देवाः भग एवं भगवान् बस्तु । किम- यकाले भगवन्तः स्याम उत उदिता अपि च उदयकाल हे मघवन् धनवन् सूर्यस्य भगवतः प्रसादादेव चयं देवानां सुमती कल्याण्यां मती स्याम भवेम ॥ ३७॥ (१) मत्र याराणसी० लिपु० संमतोऽयं पाठक्रम: मुम्बई मु.पु. मास्ति। तद्यथा। भग एव हे देवाः भग पच भगवान् धनधान अ. स्तु किमन्यैदेयताविपर्धनयुक्तैः अदाभिरित्यभिप्रायः। तेन भग. प्रदत्तेन धनेन पर्य भगवन्तः स्याम भयेम । एकं वाक्यं द्वितीयेनाध. धन द्वितीयम् एकयाश्यताया असंभयात् उपरि तदः श्रवणात् पदोऽप पृत्तिः। यञ्च त्या हे भग सर्य इत् सर्व एय जोहयोति मा. यति कामसिद्धये स नः अस्माकं हे भगपुर एता अग्रयायी सर्य- फायपु भव १६ ॥ ३८ ॥ २०७

·सर्व
१६६०. मन्त्रमाप-दीपसहिता शुक्लयजासंहिता ।
न्यैर्देवताविशेपैर्धनयुक्तैरदाभिरित्यभिप्रायः । तेन भगमदत्चेन
धनेन वयं भगवन्तः धनवन्तः स्याम भवेम । एकं वाक्यम् ।
द्वितीयेनार्दन द्वितीयम् एकवाक्यताया असंभवात् । तं त्वा
उपरि तदः श्रवणात् यदोज़ वृत्तिः । यं त्वाम् । हे भग सर्व इन्
एव जोहवीति । आहयति कामसिद्धयेः । स नः अस्मा.
कम् हे भग पुर एता अग्रयायी सर्वकार्येषु भव इह ॥ ३८॥
हे देवाः! भग एव गगवान धनवानस्तु किमन्यरदातृभिर्धनि-
भिवैरिति भावः । तेन भगदत्तेन धनेन वयं भगवन्तः स्याम ।
एयं देवानुक्लाथ भगमाह हे भग ! सर्व इत् सर्व एव जनः तं
प्रसिद्ध स्या जोहवीति अत्यन्तमायति एसिद्धये हे भग! स त्व-
मिह नोऽस्माकं कर्मणि पुरएता पुरोऽने पतीति पुरएता अप्रयायी
भव अग्रेसरो भूत्वा सर्वकार्याणि साधयेत्यर्थः ॥ ३८ ॥
समध्वरायोपों नमन्त दधिधावेव शुर्चये पदा.
पं । अर्वाचीनं सुविदं भगं नो रथमिवाश्या वाजि-
न आवहन्तु ॥ ३९॥
-
(१) समध्वराय । संनमन्त प्रहीभवन्ति । या उपसः अ-
ध्वराय यज्ञाय । अग्निहोत्रादिकर्मणे कथमिव । दधिक्रावेव ।
यथा दधिनाया अश्वः शुचये पदाय । शुचिपदम् अग्न्पाधा-
(१) अत्र याराणसी०लि.पु. समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु०
नास्ति तद्यथा ।स मध्यरायः । सनमन्त महीभवन्ति । या उषसः
अपराय यशाय यग्निहोत्रादिकर्मणे कथमिष दधिकाधव यथा द-
धिमावा अश्यः शुचये पदाय शुचिपदम् अग्न्याधानार्थ कर्तव्यमि.
निसंनमते एवं ता उपसः अर्याचीनम् अनन्यगतमनस्कं घसु धनं
विन्दतीति घमुविदं भगमादित्यं नः अस्मान् प्रति रथमिवावा
पाजिनामाप्रयन्तो घेगयन्तो या आवदन्तु आगमयन्तु ॥ ३९ ॥

·चतुषिशोऽध्यायः । ३४ । कणिका ! ४० ।
ना कर्तव्यमिति सनपते । एवं ता उपसः । अर्वाची.
मम् । अनन्यगतमनस्कम् । वसुविद च । वम धनं विन्द-
नीति बसविद तं वगुविदम् । भगम् आदित्यम् नः अस्मान्
प्रति । रथमिव । अश्वाः वाजिनः वेजनयन्तः अन्नवन्ती वा।
आवहन्तु आगमयन्तु ।। ३९॥
उपसः प्रातःकालाधिष्टातारो धाः अध्याय संनमन्त सनमन्ते
प्रहीमयन्ति । कथमियदधिपाया अश्वः इव यथा अश्वः शुचये
पवाय भान्याधानार्थ शुचि पदम् । ता उपसा भगमादित्य नो.
ऽस्माकमीचीनमभिमुषमावहन्तु आगमयन्तु । किम्भूतं भगम् ।
पसुविदम् पसु धनं पिन्दनीति पसुपिदः गुपधेति (पा० ३, १,
१३५) का यथा याजिनोऽनयन्तो घेगवन्तो धा भक्ष्या रथमायद-
न्ति तद्वत् ॥ ३१॥
अश्चायतीगर्मितीनं उपास पीरपती सदमुच्छ-
न्तु भद्राः । घृतं दुहाना विश्वतः प्रपीतापूयं पात स्व-
स्तिभिः सदा नः ॥ ४०॥
(१)मायावतीः । उपोदेवत्या त्रिष्टुम् । अश्ववत्यः गोमत्यः
ना अस्माकम् । उपासः चीरवत्यः सदम् सदाफालम् उच्छ.
न्तु । उच्छी विवाशे । विवासयन्तु तमः । भद्राः भन्दनीयाः ।
धुनमवश्यायजलं दुहानाः ! विश्वतः प्रपीताः । प्यायः पी मा.
(१)मत्र पाराणसी लि.पु. समतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु.पु.
नास्ति तद्यया । आश्यावती: । उपोदेवस्या त्रिष्टुप् । अपवरया
गोमत्यः नामस्माकम् उपासो धीरवत्या सदं सदाकालम् उच्छन्तु
प्युब्छन्तुं । उच्छी पिपाशे ! विपाशयन्तु तमः । भद्राः मन्दनीया।
घृतमयश्याप जलं दुहाना विश्वतः प्रपीताः प्यायः पी मादेशः ।
सर्वतः आप्यापिता। धर्मार्थकामैः । खानामृत्विग्विषयः प्रमः !
चूर्व पात पालयत स्वस्तिमिः भविनाशैः सदा नामस्मान् ॥ ४॥

·मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
देशः सर्वतः आप्यायिताः धर्मार्थकामैः । इदानीमृस्विग्विषयः
प्रश्नः । यूयं पात पालयत स्वस्तिभिरविनाशैः सदा नः अ-
स्मान् ॥ ४०॥
उपोदेवत्या त्रिष्टुप् । उपसः सदं सदाकालं नोऽस्मानुच्छन्तु
विपाशयन्तु अज्ञानलक्षणं पाशं मोचयन्तु उच्छी विपाशे । कि-
म्भूता उपसः १ अश्यवतीः अश्ववत्यः गोमतीः गोमत्यः धारवतीः
घोरक्त्यः भद्राः भन्दनीयाः कल्याणरूपाः घृतमवश्यायजलं दुहानाः
क्षरन्तः विश्वतः सर्वतः प्रीताः धर्मार्थकामैराप्यायिताः प्यायः
पी-आदेशः । एवं परोक्ष प्रार्थ्य प्रत्यक्षमाह हे उपसः ! यूयं स्व-
स्तिभिः अविनाशैः सदा नोऽस्मान् पात पालयत ॥४॥
पूपन तव व ते वयं न रिप्पेम का च न । स्तो-
तारस्त इह स्मसि ॥४१॥
(१) पूपन् तव । दे पौधण्यौ गायत्रीत्रिष्टुभौ । हे पूषन्
तव व्रते कर्मणि वर्तमाना वयम् न रिष्येम न विनश्येम कदा.
चन कदाचिदपि । अन्यच्च । स्तोतारोऽपि । ते तव । इह स्म-
सि। स्म । इदन्तो मसि इतीकार उपजनः ॥४१॥
दे पौण्यो गायत्रीत्रिष्टुभो । हे पूपन् ! तव व्रते कर्मणि घर्त-
माना धयं कदाचन कदापि न रिप्यम न विनश्येम । किञ्च इह
कर्मणि ते तप स्तोतारः स्तुतिकार स्मसि भवामः इदन्तो
मासि ॥४१॥
(१)मत्र वाराणसी लि० पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु पुर
नास्ति तद्यथा । पूपन तव । द्वे पोण्यो गायत्रीत्रिष्टुभौ । हे पूरन् ।
तव प्रते कर्मणि पर्तमाना वयं न रिष्येम न विनश्येम । हि क.
दाचन कदाचिदपि । अन्यच धोतारोऽपि ते तव इह स्मसि स्म इद.
तो मसीति कार उपजनः॥४१॥

·चतुरिंशोऽध्यायः । ३४१ कण्डिका । १२ ।
पथरपंथः परि पति वचस्या कामेन कृतो अभ्या-
नडकम् । स नो रासच्छुरुश्चन्द्रामा धियं धिपती-
पधाति म पूपा ॥४२॥
(१) पथपथः । यः पयस्पया मार्गस्थ परिपतिम् अधिप-
तिमित्युपतर्गव्यत्ययः । वचस्या वचनेन वेदोकेन अभिमुखी-
कृतः । कामेन इच्छया च अभिमुखीकृतः । अभ्यानद् । अन.
शियाप्तिकर्मा । अभिव्यामोति । अर्थम् । स नः अस्मभ्यम्
रासद् शुरुधः । शुरुषः । पूर्वपदान्तलोपः शुचं संतापं साधना-
भावकृतं यानि रुघन्ति साधनानि भवन्ति तानि तथोक्तानि
लिङ्गव्यत्ययेन । चन्द्राग्राः । तान्ये विशिष्यन्ते । चायनीया-
प्राणि । धियं धियं सीपधाति । कर्म कर्मवचनः प्रसाधयति ।
पूपा ॥ ४२ ॥
यः पूषा अर्क देयमभ्यानद् अभिव्यानोति । किम्भूतः ? कामेन
काम्यत इति काम तेन याग्छितेन पचस्या यचसा घेदोक्तेन कृतः अ.
शिमुखीकृतः । किम्भूतगर्कम् १ पथपथः मार्गस्य मार्गस्य सर्वेषां
मार्गाणां परिपतिमधिपति स्वामिनम् । सः पूषा नोऽस्मभ्ये गुरुधः
शुचं रन्धन्ति वर्णनाशा पृषोदरादित्वात शोफनाशकराणि सा-
(२) अन वाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु० पुरु
नास्ति तयथा। पथस्यथः । यः पूषा मार्गस्य मार्गस्य परिपतिम्
अधिपतिम् । अनोपसर्गस्य व्यत्ययः । यचस्या पचनेन घेदोक्तेना.
भिमुखीकृतः । कामेन इच्छया अभिमुखीकृतः । अभ्यान आन--
शिव्याप्तिकर्मा । छान्दसः अभिन्यानोत्यर्फ देव स नः अस्मभ्यं रा-
सत् ददातु किं शुरुधा पूर्वपदान्तलोपः 1 भुच संतापं साधनाभा-
परात रुधन्ति यानि साधनानि । भवन्ति तानि तथोक्तान् लिङ्ग-
ध्यत्ययेन चन्द्रामाः तान्येव विशेष्यन्ते चायनीयामाणीति धियं
धियं सीपधाति फर्मयचनं च प्रसाधयतु पूपा ॥४२॥

·मन्त्रमाप्य-वेददीपसहिता शुल्लयजुःसंहिता।
धनानि रासत् ददातु लिङ्गव्यत्ययः। किम्भूताः शुरुषः ? चन्द्राप्राः
चन्द्रमाहादकमनं यासां ताः साधने कृते आहादो भयति । पुनः
पूर्ण धियं धियं कर्माणि सर्वाणि प्रसीपधाति प्रकर्षेण साधयतु ।
पथस्पधः धियं धियमिति नित्ययीप्सपोरिति (पा०८,१,४)
द्वित्वम् । घवस्या विभक्तर्यादेशः । आनर् व्याप्तिकर्मसु दशस्वयं
पठितः (निघ० २, १८,४)। सीपधाति साध संसिद्धौ श्लुश्छा.
म्दसः द्वित्वम् लेटो डाटौ तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य उपधाहस्व-
पछान्दसः॥४२॥
त्रीणि पदा विचक्रमे विष्णुं गोपा अदाभ्यः । अतो
धर्माणि धारयन् ॥ ४३ ॥
(१) त्रीणि पदा । वैष्णव्यो गायत्र्यो । द्वाभ्यामेकवाक्य.
म् । यः विष्णुः यज्ञः त्रीणि पदानि । विचक्रमे क्रान्तवान् अ.
मिवावादिन्याख्यानि । गोपाः गोपायिता च समस्तस्य जग-
तः । अदाभ्यः अनुपहिस्यः । अतः अस्मादेव पदत्रयात् ध.
मागि । धर्मशब्द उभयलिङ्गः अर्द्धर्चादौ हि गणे पठितः । घ-
मान् धारयन् । कर्मपर्यायो वा । अतः एभ्यः पदेभ्यः कर्माणि
धारयन् ॥ ४३ ॥
वैष्णव्यौ गायच्यो योनवोरेकवाक्यम् । यो विष्णुः यशः त्रीणि
पदा पदानि विवक्रमे विक्रान्तवान् अग्निवाव्यादित्यास्यानि पदानि
व्याप्तवान् । फिम्भूतो विष्णुः ? गोपाः जगतो रक्षकः अदाभ्यः
(१) अब पाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु.
नास्ति तद्यथा । त्राणि पदा वैष्णव्यौ गायत्र्यो द्वाभ्यामेकवाक्ययो.
विष्णुर्यशः त्रीणि पदानि विचक्रमे फ्रान्तवान् अग्निवाय्वादित्या-
ख्यानि गोपाः गोपायिता समस्तस्य जगतः । अदाभ्यः अहिंस्यः
अतः अस्मादेव पदयात् । धर्माणि धर्मशब्दः उभयलिगः । अर्ध.
_दी हिगणे पठितः । धमैं धारयर कर्मपर्यायो घा मत पम्या
पदेभ्यः कर्मणि भारयन् ॥ ४३ ॥

·चतुनिशोभयायः 1 ३४ । कण्डिका ! ४५ आदिस्यः। किं कुर्वन् ? अतः अस्मादेव पदश्यात् धर्माणि पुण्यानि कर्माणि भारयन् । धर्ममस्त्रियाम् ॥४३॥ मधिमासों पिपन्यो जागृयासः समिन्धते । विष्णोर्यत् परमं पदम् ॥ ४४ ॥ (१) तद्विषासः । तस्य विष्णोर्यक्षस्य यत् परमं पदं ब्रह्म- लक्षणम् । तत् । विमास: ब्राह्मणाः विपन्यका मेधाविनः । जागृवांसः असुप्ताः अप्रमत्ताः । ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिणः । स- मिन्धते । संदीपयन्ति उपासननिर्मलीकुर्वन्ति ।। ४४ ॥ तस्य विष्णोः यस्य यत् परमं पदं प्रहलक्षणम् तद्विमास: विप्राः नाम समिन्धते मिचो लोपः समिन्धयन्ति दीपयन्ति उपासते त्यर्थः । किम्भूताः धिमाः ? विपन्ययः विगतः पन्युः सं. सारव्यवहारो येभ्यः निष्कामा | जागृवांसा जागरणशीला अप्र- भत्ताः शानकर्मसु समुशयकारिण इत्यर्थः ॥ ४४ ॥ घृतवती भुवनानामभिश्रियोर्वी पृथ्वी मंधुदु सुपेशंसा । द्यावापृथिवी वर्मणस्य धर्मणा विकभिते- अजरे भूरितिसा ॥ ४५ ॥ (२) घृतवती । यावापृथिवीया जगती । ये वापृथिव्यौ (१) मन वाराणसी. लि.पु. संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमु०० नास्ति तद्यथा । तद्विमासः तस्य विष्णोर्यशस्य यत्परमं परं ब्रह्म लक्षणं तत् विप्रासः ब्राह्मणाः विपत्ययो मेधायिनो जगृवांस अप्रमत्ताः शानकर्मसमुचयकारिणः समिन्धते । इन्धी दीप्तौ । णिची लोपः छान्दसः । सम्यक् दीपयन्ति उपासते निर्मलीकुर्वन्ति ॥४४॥ (२) अत्र वाराणसी लिपु० संमतोऽयं पाठमामः मुंबई मु०० नास्ति तयथा। घृतवती । जगती द्यावापृधिव्या ये द्यावापृधिन्यौ घृतपायो उदयत्यो भुवनानामभिध्रियो भूतजातानामभ्याधयणीये। - ·- । मन्त्रमाप्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । धृतवत्यौ उदकवत्यौ । भुवनानाममिश्रिया । भूत जाताना. मभ्याश्रयणीये | उर्वी विस्तीर्णे । पृथ्वी पृथुले । मधुदुचे । म. धूदकं तस्य दोग्टन्यो । सुपेशसा सुरूपे । ते वरुणस्यादित्यस्य धर्मणा धारणेन । विष्फभिते । कन्नोतिढीकरणार्थः । दृढी- कृते । अजरे जरारहिते । भूरिरेतसा । बहुरेतस्के । सर्वभूता. नो हि रतांसि ताभ्यामेवोत्पद्यन्ते ॥ ४५ ॥ जगती धान्यापृथिवीदेवत्या । धावापृथिवी धावापृथिव्यो वर- णस्यादित्यस्य धर्मणा धारणेन धरणशक्त्या विष्फर्भिते स्तम्भिते स्फम्नोतिईटीफरणार्थः वरुणेन स्वशक्त्या दोश्ते इत्यर्थः । कि. म्भूले ते ? पृनयती उदकवत्यौ घृतमित्युदफनाम ( निघ० १, १२, १०)। भुवनानां भूतजातानामभिधिया अभिधियो आथयणीये क- मंणि कि विभक्तेगकारः । उर्वी उव्या विस्तीर्ण पृथ्वी पृथ्व्यो पृ. घुले आयामविस्ताराभ्यां महत्वं विशेषणद्वयनोक्तम् । मधुदुर्घ मधु उदक्तं तस्य दोग्यो । सुपेशसा सुरूपे । अजरे जराहते। भू. रितसा भूरि रता ययोस्ते भूरितिसौ यहुरेतस्के सर्वभूतानां हि रेतांसि ताभ्यामेयोत्पद्यन्ते ॥४॥ ये नः सपना अप ते भवन्त्विन्द्राग्निभ्यामपा. धामहे तान् । वसवो रुद्रा आदित्या उपरिस्टशं मो ग्रं चेतारमधिराजमान् ॥ ४६ ॥ (१) ये नः जगती लिङ्गोक्तदेवता । पे ना अस्माकम् उी विस्तीर्ण पृथ्वी पृथुले मधुदुये मधु उदकं दोगन्यो सुपे. शसा सुरूप ते पक्षणस्य आदित्यस्य धर्मणा धारणेन विकम्भिते स्कन्नौतिदृढीकरणार्थः । इदीकृते । अजरे जरारहित भूरिरेतसा यहु- रेतस्के सर्वभूतानां हि रेतांसि ताभ्यामेयोत्पधन्ते ॥ ४५ ॥ (१) यत्र घाराणसी लि पु० संमतोऽयं पाठक्रमा मुम्बईमु०पु. नास्ति तया । ये नः जिगतो लिङ्गोकदेवता। ये नः अस्माकं स. पना त्रयः भपते भषन्तु । अपगतधीर्या निरुयमास्ते भवन्तु ।

·चतुर्विंशोऽध्यायः । ३४ । कण्डिका । ४७ । सपनाः शत्रवः । अपते भवन्तु । अपमतवीर्या .निरुद्यमास्ते भवन्तु । ततः । इन्द्रामिभ्याम् अवयायामहे अपनाशयामः तान् शत्रून् । किञ्च वसवः रुद्राः आदित्याच । उपरिस्पृशम् उपरि- स्थितं स्पृशतीति नपरिस्पृक् तमाधिपत्येऽवस्थितं पादेन स्पृ- शतीति उपरिस्पृक् तम् उपरिस्पृशम् माम् उग्रं च । चेत्तारं झा- तारं च ज्ञेयस्य । अधिराजम् अधिपतिमीश्वरं च अक्रन् कृतव- न्तः कुर्वन्तु वा ॥ ४६॥ जगती लिस्रोक्तदेयता। ये नोऽस्माकं सपनाः शत्रवः ते अपभ- घन्तु अपगतवीय्यां निरुद्यमा भयन्तु परामवं यान्त्यिस्यर्थः । यतो चयं तान् सपतान इन्द्राग्निभ्यां कृत्या अपघाधामहे इन्द्राभिवलेन नाशयामः । किच वसवोऽष्टौ रद्रा एकादश थादित्या द्वादश पते मा मामेतादृशमनन् फुर्वन्तु । कोहसमपरिस्पृशम् उपरि स्पृसतीति उपरिस्पृक् तमुष्यस्थानस्थितम् । उनमुटम् । चेतारं शातार शे. यस्य । अधिराजम् अधिकश्चासौ रामा घ अधिराजस्तम् अधिपति- मीश्वरं कुर्वन्त्वित्यर्थः ॥ ४६ ।। आ नासत्या त्रिभिरेकादशैरिह देवेभिर्यातं म. धुपेयमश्विना । मायुस्तारिष्टं नीरपासि मृक्षत सेधतं देपो भयंत सचाभुवा ॥ ४७ ।। (१) आ नासत्या । आश्विनी जगती । आयातम् आग- तत इन्द्राग्निभ्यामववाधामहे तान् । अवमाशयामः तान् शबून् । किञ्च यसवः रुद्रा मादित्याथ उपरिस्पृशं मा उपरिस्थितं स्पृश- तीति उपरिस्पृपा आधिपत्येऽवस्थितं पादन स्पृशतीति उपरिक् तम् उपरिस्पृशं माम् उग्रं घ चेतारं शातारं च शेपस्य मधिराजम् अधिपतिमीश्वरं चामन रुनयन्तः कुर्वन्तु वा ॥४६॥ (१) अन पाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु० नास्ति तवथा । आ नासत्या । भश्विनोगती। हे नासाया नास- २०८

·मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
च्छतम् हे नासत्यावश्विनौ । त्रिभिरेकादशैः त्रयस्त्रिंशद्भिर्देवैः सं.
हितो भूत्वा । तदुक्तम् । अष्टौ वसव इत्यादि । इह मधुपेयम् । मधुः
सोमः सोमपानम्मति । एत्य च । प्रायुस्तारिष्टम् । प्रतारिष्टं-
प्रवर्द्धयतम् आयुः । नीरपासि मृक्षतम् । मृजुप् शुद्धौ । रपः
पापमुच्यते । निर्मक्षतम् । निःशोषयतम् नाशयतम् । रपांसि
पापानि । सेधते दे॒पः । पिधु नत्याम् । गमय तम् दौर्भाग्यम्
भवतं च । सचा भुवा सहभुवी सर्वकार्येषु संयुक्तौ ॥ ४७॥
जगती अश्विदेवत्या। हे नासत्या नासत्यौ! हे अश्विनी त्रिभिः
एकादशैः त्रिगुणैरेकादशभिः प्रयस्त्रिंशत्संख्याकैः देवेभिः देवैः इह
स्थाने मधुपेयं सोमपानं प्रति आयातमागच्छतम मधुः सोमस्तस्य
पेयं पानम् । किञ्च आयुः प्रतारिष्टम् तरतिवृद्यर्थः प्रवर्धयतम् । रपां.
सि पापानि निर्मुक्षतं निःशेषं शोधयतम् नाशयतमित्यर्थः । द्वेपः
दीर्भाग्यं सेधतं पिधु गत्याम् गमयतं नाशयतम् । सचाभुवा भवतम्
सचा इत्यव्ययं सहाथै सधी सह भवतस्तो सचाभुवा किए कार्ये.
पु संयुक्तौ भवार्म । अष्टौ वसव इत्यादिना त्रयस्त्रिंशद्देवा गणिताः ।
तारिएए तरतेलुंडि मध्यमद्विवचनम् बहुलं छन्दस्यमाङयोगे पीति
(पा० ६, ४, ७५) अडभावः । मृक्षतम् मृजूप् शुद्धी लेटोबाटी
सिव्यहुलं लेटीति (पा० ३, १, ३४ ) सिप तस्थस्थमिपामिति
पा० ३, ४, १०१) व्यत्ययेन थसः तमादेशः॥४७॥
एप व स्तोमो मरुत इयं गीर्मान्दार्यस्य मान्यस्य
।
त्यो हे अश्विनौ आयातं विभिरेकादशैत्रयस्त्रिंशद्देवैः सहिती भू.
त्वा । तदुक्तम् । अष्टौ यसव इत्यादि । इह मधुपेयं मधुः सोमः
सोमपान प्रत्यागत्य प्रायुस्तारिष्टं प्रतारिष्टं प्रवर्द्धयतम् । भायुः नी-
रपांसि मृक्षतम् । मृत शुद्धी । रपः पापमुच्यते । निर्मुक्षतं नि.
धित्य शोधयतं नाशयतं पांसि पापानि सेधतं द्वेषः । पिधु ग.'
माम् । गमयतं नाशयतं द्वेपः दीर्भाग्यं भवतं सचाभुवा सहभुयी
कायेंषु संयुक्तौ ॥४७॥

·चतुरिंशोऽध्यायः । ३४ काण्डिका । २८१ कारोः । एपा पासीष्ट तन्वयां विद्यामेपं धृजन जीरदानुम् ॥४८॥ (1) एप । मारुती बिष्टुप् । हे मरुतः एप स्तोमा वा युप्माकम् इयं च गी: सत्या च प्रिया च । मम । मान्दार्यस्य ऋपेः समेति । स्वस्वामिसंबन्धम् । दृशातीति मान्दार्यः । यद्वा । मान्दारयति मान्दारयतीत्येवं यः सपनानां प्रत्ययं द- धाति स मान्दार्यः तस्य । मम च । मापस्प मानाहस्य कारो कर्तुः तं स्तोमं तां च गिरम् उपश्रुत्प । एपायासीष्ट । आइपा: यासीष्ट। आयासीप्ट । आयासीरन् । इति वचनव्यत्ययः भाग- च्छत । इसा अन्नेन निमित्तभूतेनाहूयमानाः । तन्वे वयो। शरी रस्थित्यर्थम् । वयोदृढीकर्तुम् । आयासीष्ट । किञ्च । विद्या. म लभेमहि । इपमन्नम् सृजनं पलं च जीरदानुं जीवितदातृ फर्म च ॥४८॥ मारुती बिष्टुप् । हे मरुतः ! कारोः कर्तुर्यजमानस्य एषः स्तो- माइयश्च गीः सत्या च प्रिया च यो युप्मभ्यं युष्मदर्थ वर्तत इति शेषः। किम्भूतस्य कारोः ? मान्दार्थस्य मां ममंति स्वस्वामिस. (१)अत्र वाराणसी० लि.पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपु. नास्ति तद्यथा । एप वः । मारुती त्रिष्टुप् । हे मरतः पप स्तोमः या युग्माकम् इयं च गीः सत्या प्रिया च मम । मान्दार्यस्य रे- ममेति स्वस्वामिसंवन्धं घणातीति मान्दाः । अथवा मां दार- यति मां दारयतीत्येयं यः सपनानां प्रत्ययमाद्धाति समान्दार्यः । तस्यं मम च मान्यस्य मानाईस्य कारोः कर्तुः तं स्तोमं तां च गि- रम् उपशुस्य एयायासीष्ट आ इपा भायासोष्ट । आगच्छत हपा अनेन निमित्तभूतेन आहूयमानाः | तन्वेवयां शरीरस्थित्यय घयां घपोद्धीकर्तुम् भायासीष्ट किञ्च विद्याम लभेमहि, इसमन वृजनं बलं च जीरदानुं जीयितदातृ । ४८ ॥

·मन्त्रमान्य-
१६६०
-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिवा।
म्यन्धं दारयति इति मान्दार्यः तस्य वीतरागस्येत्यर्थः । यद्वा मां
दारयतीत्येवं यासघूणां प्रत्ययमादधाति मान्दार्यः । यद्वा मन्दारः
कल्पवृक्षः तत्तुल्यो मान्दार्यः तस्य अथ कामपूरस्येत्यर्थः । मान्यस्य
मानाहस्य । किञ्च हे मरुतः ! यूयमिपा अग्नेन निमित्तेन आयासीष्ट
आपटत । किमर्थम् ? वयां पयसाम् आमि टिलोप आपः वा.
ल्ययौवनस्थाविराणां वयसां सम्बन्धिन्यै तन्वे शारीराय सर्वदा
शरीरस्थित्ययमित्यर्थः अस्मच्छरोरं दृढीकर्तुमिति भावः। किञ्च
इपम वृजनं यलं च घयं विद्याम लभेमहि । किम्भूतमिपं घृज-
नश्च ? जीरदानुं जीवयतीति जीरदानुस्तम् जीघेरौणादिको रदा-
नुप्रत्ययः लोपो व्योवलीति (पा०६, १, ६६) पलोपः जीवितदात
पलमन्नं च धयं प्राप्नुयामेति प्रार्थना ॥ ४८ ॥
सहस्तोमाः सहच्छन्दस आवृतः सहममा प्रयः
सस देव्याः । पूर्वपां पन्धामनुदृश्य धीरा अन्यालेभि.
रेभ्यो न रश्मीन् ॥ ४९ ॥
(१)सहस्तोमाः । ऋपिसृष्टिप्रतिपादिका त्रिष्टुप् । सहस्तोमाः
(१) मत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु. पु०
मास्ति तद्यथा । सहस्तोमाः । पिसृष्टिप्रतिपादिका त्रिष्टुप
सहस्तोमाः स्तोमसहिताः । सहछन्दसः छन्दः सहिताः आवृतः
सहावृताः । मावृच्छन्देन फर्माभिधीयते । श्रद्धासत्यप्रधानानां
कर्मणामनुधातारः सहप्रमाः प्रमाणं प्रमा शब्दप्रमाणपरीक्षणत.
स्पराः ऋपयः सप्त सप्तऋपय इति प्राप्ते ध्यत्ययः । भरद्वाजकश्यप-
गौतमात्रिविश्वामित्रतमदग्निवसिष्ठाः देव्याः प्रजापतिप्राणाभिमा-
निनः एते अभिव्यज्यमानाः पूर्वेषाम् अघस्तनः कल्पोत्पन्नानाम् ।
अवसिताधिकाराणां पन्यां पन्थानम् अनुदृश्यावलोक्यधीरा अ-
न्यालम्धयन्तः सृष्टवन्तः सृष्टियॉ कमिव रथ्यो न रदमीन् । रथे
साधू रथ्यः सारथिः नकार उपमास । पया सारथिएदे
समारपर्थं प्रथम रश्मीन् भालभते स्पृशति एवं तेऽपि सृष्टि-
यहं सृश्यन्तः॥४९॥

·चतुात्रंशोऽपार | ३४ । कण्डिका । ५०!
स्तोमसहिताः । सद्द छन्दसः छन्दस्सदिताः । आयत आरन्छ-
ब्देन कर्माभिधीयते । श्रदालत्यप्रधानानां कर्मणामनुष्ठातारः ।
सहमपाः । प्रमाणं प्रपा । शब्दप्रमाणपरीक्षणतत्पराः ऋषयः
सप्त सप्तऋपयः इति माप्ते व्यत्ययः । भरद्वाजकश्यपगौतमात्रि-
विश्वामित्रजमदामेवसिष्ठाः । दैव्याः प्रजापतेः प्राणाभिमानिनः
एते अभिव्यज्यमानाः । पूर्वेषाम् अधस्तनकल्पोत्पन्नानाम् अव.'
सिताधिकाराणाम् । पन्धाम् पन्थानम् । अनुदृश्य अवलोक्य ।
धीराः अन्यालेभिरे अन्चालभन्त सृष्टवन्तः सृष्टियज्ञम् कथपि-'
च । रथ्यो न रश्मीन् । रथे साधुः रथ्यः सारथिः । नकार
उपमार्थीयः । यथा सारथिरिष्टदेशप्रापथर्य प्रथमपश्वरश्मीनाल-
भते स्पृशति एवन्तेऽपि सृष्टिय सृष्टवन्तः ॥ ४९ ॥
प्रापिसृष्टिप्रतिपादिका त्रिष्टुप् । देव्याः सप्त ऋषयः देवस्य
प्रजापतेः इमे देव्याः प्रजापतिप्राणाभिमानिनः सप्त ऋषयः भरना.
जकश्यपगोतमाधिवसिष्ठविश्वामियजमदग्निसंज्ञाः । अन्यालेभिरे
दृष्टयन्तः सृष्टियसमिति शेषः । किंवा ? पूर्वेषां पन्या पन्थान-
मनुश्य अधस्तनकल्पोत्पन्नानामवसिताधिकाराणां मारी विलोक्य
पूर्वकल्पोत्पपिभिर्यथा एष्टं तथा सृटरन्त इत्यर्थः । सूर्या-
चन्द्रमसी धाता यथापूर्वमकल्पपदित्युक्तः । कथानिय ? रथ्यो म
रक्ष्मीन नकार उपमार्थः रथे साधुः रथ्यः रथो यथा एदेशमा--
त्यर्थ प्रथम रस्मीन् प्रग्रहानालभते स्पृशति सजति वा तथा ते-
ऽपि राष्टियझं सृष्टवन्तः। किम्भूता पयः सहस्तोमाः स्तोमस.
हिताः । सहच्छन्दसः छन्दोभिगायत्र्यादिभिः सहिताः। आयतः
अत्रापि सहशब्दाध्याहर आयच्छन्दन फांच्यते सहावृतः फर्म-
सहिताः श्रद्धासत्यप्रधानानां कर्मणामनुष्ठातारः। सहममाः प्रमाणं
भमा तत्सहिताः शब्दप्रमाणपरीक्षणतत्पराः। धीराः धीमन्तः ॥१९॥
आयुष्यं घर्चस्यु रायस्पोपमौद्भिदम् । इद हि-
रपयं धत्वजत्रापाविशतादु माम् ॥ ५० ॥

·। मन्त्रमाग्य-घेदीपसहिता शुलपासंहिता। (१) आयुष्यम् । तिस्रः हिरण्यस्तुतिः उरिणशकरीत्रि- प्टुभः । यदिदं हिरण्यम् । आयुप्यम् आयुपे हितम् । वर्चस्यं वर्चसे हितम् । रायस्पोषम् धनस्य वर्द्धयित ऑद्भिदम् उद्देत् । धनस्य स्वर्गस्य वा । वर्चस्वत् अन्नमंयुक्तम् । तत् जैत्राय विनयाय । आविशता आविशतु । उः पादपूरणार्थः । माम् । मय्यवस्थानं करोतु ॥ ५० ॥ त्रिनः उणिक्शकरोत्रिष्टुभः दक्षदृष्टाः । हिरण्यस्तुतिः । इदं हिरण्यं कनकं जैत्राय जयाय मामु मामेयाविशतात् आविशतु मयि तिष्ठतु । कीदृशम् ? आयुष्यमायुपे हिनम् वर्चस्यं पर्चसे तेजसे हितम् रायो धनस्य पोषं पोपयित वर्धकम् मौद्भिदम् उद्भिनीति उद्भित् उद्भिदेवौद्भिदमुन्द्रेस धनस्य स्वर्गस्य वा प्रकाशकम् घ- पर्चस्यत् अन्नसंयुक्तम् ॥ ५० ॥ न तद्रक्षासि न पिंशाचास्नरन्ति देवानामोजः प्रथमज होतत् । यो बिभर्ति दाक्षायणहिरण्य स देवेपुं कृणुते दीर्घमायुः स मनुष्येपु कृणुते दीर्घ- मायुः ॥५१॥ (२) न तत् । न तत् हिरण्यं रक्षांसि नच पिशाचा तर- (१) अत्र वाराणसी० लि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुल्पु नास्ति तद्यथा । थायुप्यम् । तिनः दक्षदृष्टाः हिरण्यस्तुतिः । उ- णिकदाफरीत्रिष्टुभः । यदिदं हिरण्यमायुप्यम् आयुपे हितं च चस्यं वर्चसे हितं रायस्पोपं धनस्य पद्धपितृ । उद्भिदं उनेत्तृ ध- नस्य स्वर्गस्य घा वर्चस्थत् अन्नसंयुक्तं ततः जैत्राय जयाय आवि. रातात् आविशतु मां मयि अयस्थानं करोतु । उः पादपूरणः ॥१०॥ (२)मत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठनमः मुम्बई मु पु० नास्ति तद्यथा । न तत् हिरण्यं रक्षांसि च न पिशाचा तरन्ति हिंसन्ति देवानां प्रथमजम् ओजो हि एतत् यतश्चैतद्देवानामोजः ·चतुनिशोऽध्यायः । ३४ । काण्टिफा । ५२। न्ति हिंसन्ति । देवानां मथमनम् ओजः हि एतत् । यतथ देवानामोनः प्रथमनम् अतः यो विभर्ति दाक्षायणं हिरण्यम् । दाक्षायणं हिरण्यम् । दाक्षायणमित्यलङ्कारविशेषः । स देवेषु देवलोकेपु कुयते दीर्घमायुः चिरं देवलोके वसतीत्यर्थः । स मनुष्येषु कुरुते दीर्घमायुः । स च मानुष्यमायुरतिक्रम्य जी- वतीत्यर्थः ।। ५१॥ रक्षांसि विशाचाच तत् हिरण्यं न तरन्ति न हिंसन्ति दि पस्मात् एतत् हिरण्यं देवानां प्रथमजमोजः प्रथमोत्पन्नं देवानां तेज एवेदम् । अत एव यो हिरणे दाक्षायणं विभाति अलकारत्वेन धा. ग्यति शशक्षायणशब्दोलकारार्थः स देवेषु देवलोकेषु दीर्घमायुः एणुते कुरुते देवलोके चिरं वसतीत्यर्थः स च मनुष्ये मनुष्य- लोकेषु स्वमायुर्घ फणुते मनुप्मायुरतिक्रम्य जीवति ॥ ११ ॥ यदाबंधन दाक्षायणा हिरण्य शतानीकाय सु- मनस्यमानाः । तन्म आधामि शतशारापायुप्मान जरवष्टियथासम् ।। ५२॥ (१) यदावनन् । यत् हिरण्यम् आफ्धन् आवद्धवन्तः । . प्रथमम् अतो यो वित्ति दाक्षायणं हिरण्यं दाक्षायणमित्यलझारथि. पयः । स देयेषु देवलोकेषु पुरते फुरुते आत्मनो दीर्घमायुः चिरं देवलोके वसतीत्यर्थः । स च मनुष्येषु मनुष्यलोकेषु कुरुते दी- र्घमायुः । मानुप्यमायुरतिक्रम्य जीयतीत्यर्थः ।। ५१ ॥ (१) वाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुष्पु नास्ति तद्यथा । मदायभनन् । यत् यदावनन् हिरण्यम् आवद्धय. न्ता दाक्षायणः दक्षस्यापत्यानि गडादिपाठात् पाम् शतानीकाय राशे शतं यानि अनीकानि यस्य स तथोक्तः सुमनस्यमानाः शोभनं मनस्याध्यायन्ता तत् हिरण्यं में मयि आत्मनीति सम्यगु- कि अहमापध्नामि शतं शतशारदाय शतं शरदो जीयनाय मागु:

·१९६४ मन्त्रभाष्य वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । दाक्षापणः दक्षस्यापत्यानि यदूनि । नहादिपाटारफछ । श. तानीकाय राज्ञे । शतं बहूनि अनीशानि सेना यस्प स तथो. तस्तस्मै शतानीकाप । सुमनस्यमानाः शोभनेन मनसा ध्याय- न्तः । तत् हिरण्यम् । मे मयि । आत्मनीति सम्पगुक्तिः। अ. एम् आवनामि । शनशारदाय । शतं शारदा जीवनाय । आयु. मान् च जरदष्टिः जरामश्नुते व्यामोतीति जरदष्टिः । यथा येन प्रकारेण असं भूयासम् तथा बध्नामीति शेपः ॥ ५२ ॥ relatयण पक्षस्यांपत्यानि नडादितकात फक् दक्षशोत्पन्ना प्रामणा यत् हिरण्यं शतानीफाप राक्षे अथान् पपयाधुः शतं पहनि नीकानि सैन्यानि यस्य सः शतानीकस्तस्मै । किम्भूताना दाक्षा. यणाः सुमनस्यमानाः मनसि शोभनं ध्यायन्तः शोभनं मनः कुं... घेते सुमनस्यन्ते सुमनस्यन्ते सुमनस्यमानाः । तत् हिरण्यं में मयि आयनामि किमर्थ शतशारदाय शतं सरदो जीवनाय । यथा येन प्रकारेण हिरण्यरधनाप्येन अहमायुप्मान् दीर्घजीवी अ. रदष्टिश्च आसं भूपासम् तथा आयनामि । जरत् जरामरनुले व्या. मोति जरदष्टिः यद्वा जरती सरां माता अष्टिः शरीरं यस्य स जरदष्टिः ॥ ५२॥ , उत नोऽहिन्याः शृणोत्वज एकपात् पृथिवी सं- मुद्रः । विश्वे देवा ताधौ हुवानाः स्तुता मन्त्रा: कविशस्ता अयन्तु ॥५३॥ उत नः । बहुदेवस्या त्रिष्टुप् । उत अपि च ! नः अस्मा- मांच जरदष्टिः जरामरनुते क्यानोति । जरदधिः यथा येन प्रका- रेण मासं भूयासं तथा पनामीति सम्बन्धः ॥५२॥ (१)भत्र पाराणसी० लि० पु संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु.पु. नास्ति तद्यथा । उत्त नः यहुदेवत्या त्रिष्टुप् । उत नः अपि च नः अस्माकं पचांसि अघुिम्न्यः शृणोतु अज एकपाद् रादः माणो घा पृथिवी च यो समुद्रश्च गुणोतु श्रुत्या य भवन्तु अवन्तु विश्व ·चतुखिशोऽध्यायः ॥ ३४॥ कण्डिका: ५। १६६५ कम् । वचांसि अहिर्बुध्न्यः शृणोतु । अज एकपात् रुद्रः प्रा. णो वा शृणोतु । पृथिवी च समुद्रश्च शृणोतु । श्रुत्वा च अव- न्तु । विश्वे च देवा तापः सत्यधः यज्ञधो पा । हुवा- ना आहूयमानाः । स्तुताश्च । मन्त्रा मन्त्ररिति विभक्तिव्यय- यः। कविशस्ता मेधाविशस्ताः अवन्तु पालयन्तु ॥५३॥ पादेयत्या त्रिष्टुप् । उत अपि च अहिर्बुज्या रुद्राविशेषः शृणों- तु नः अस्माकं पचांसीति शेपः अज एफपात् रुद्रः प्राणो वा शु. णोतु पृथिवी च शृणोतु समुद्रश्य सृणोतु विश्वे देवाश्च . प्रवन्तु । श्रुत्वा च ते अहिर्बुध्न्यादयः अवन्तु पालयन्तु अस्मान् । किम्भूतास्ते ? मतावृधः सत्यवृयो था । हुयाना आहूयमानाः मन्प्रेरिति विभक्तिव्यत्ययः स्तुar | कविशस्ताः मेधाविभिः पूजिताः॥ ५३॥ हुमा गिर आदित्येभ्यो घृतस्न : सनाद्राजन्यो जुहा जुहोमि । शृणोतु मित्रो अर्थमा भगो नस्तुधि- जातो वरुणो दक्षो अशः ॥ ५४ ।। (१) इमा गिरः । आदित्यदेवत्या त्रिष्टुप् । या इमा गि- देवा ऋतावृधः । सत्यवृयो यशवृषो वा हुवाना माहूयमानाः स्तु- ताश्च मन्त्राः मन्धैरिति विभक्तिव्यत्ययः कविशस्ता मेधाविशस्ताः अयन्तु पालयन्तु ॥ ५३॥ (१) अन्न धाराणसी लि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुष्पु० नास्ति तद्यथा । इमा गिरः। आदित्यदेवत्या विष्टुए या इमा गि- रोपाचः आदित्येभ्यः घृतस्नू धृतश्राविणीघृतप्रसारिणीर्या घृतहो. मसहचरिताः सनात् चिरकालं राजभ्यः चिरराजेभ्यो या रातृ दीप्ता शपनशालेभ्योऽर्थाय जहा मुत्रा जुहोमि ताश्च शृणोतु मि. घः अर्थमा च भगश्च नः अस्माकं तुविज्ञाताश्च बहुजातवानो वा. वटा घास हि बहुशः प्रजायते घरुणश्च दक्षश्च अंशश्चच्यापनः ॥१४॥ . २०९ ·मन्त्रमाप्य वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । र वाचः आदित्येभ्यः धृतस्नुः । घृतमसाविणीः धूतपक्षारि. गीर्वा । घृतहोमसहचरिताः । सनात् चिरम् चिरकालम् राज- भ्यः चिरं राजभ्यो वा । जुद्दा सुचा जुहोमि । ताश्च । शृणोतु मित्रः अर्यमा च । भगश्व नः अस्माकम् । तुविजातश्च धाता च । सहि बहुशः मजायते । वरुणश्च दक्षश्च अंशश्व एते सूर्य- विशेपाः ॥ ५४॥ मादित्यदेवत्या त्रिष्टुप् । रमा गिरो वाचः जुह्वा बुचा कृत्वा मादित्येभ्यो जुहोमि स्तुतिलक्षणा पाणीवुद्धिरूपया सुचादित्येभ्यः समर्पयामीत्यर्थः । किम्भूता गिरः? घृतस्नुः घृतं स्तुवन्ति स्रवन्ति- ताः पृतनवः ता घृतस्नः तुगभावश्चापः घृतप्रसारिणीघृतहोमस. हचरिता था । किम्भूतेभ्यः आदित्येभ्यः! सनात् चिरकालं राज- भ्यः दीप्यमानेभ्यः । ताः सुचाहूयमाना गिरो नोऽस्माकं गिरः शु. णातु । कः! मित्रः अर्यमा भगश्च । तुविजातो घहुजातः त्वष्टा धातो पास हि यदुशः प्रजायते । वरुणः दक्षः अंशश्च । एते सु. विशेषाः ॥ ५४॥ सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति सद्- मप्रमादम् । सप्तापः स्वप॑तो लोकमीयुस्तत्र जागृतो अस्वमजी सत्र सदौ च देवौ ॥ ५५ ॥ (१) सप्त ऋषयः । अध्यात्मवादिनी जगती । सप्त प्राणा: (१) अत्र धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमा मुम्बईमु०पु० नास्ति तद्यथा। सप्तऋषयः अध्यात्मवादिनी जगती ये सप्तऋषयः सप्तप्राणाः पडिन्द्रियाणि मनःसप्तमानि प्रतिहिताः प्रतिनिहि- ताः शरीरे व्यवस्थिताः ये त एव सप्त रक्षन्ति सदं सदाकालं श- रीरप्रमादं प्रमादमकुर्वाणाः ता एच सप्त आपः आपनाः ध्यापनाः स्वपतः पुरुषस्य लोकभीयुः लोकशब्देन च ज्ञानात्मा हृदयाकाशप्र. तिष्ठ उच्यते । तत्र हि संचित् स्थानं तम तस्यामपस्थायां जागृतः ·चतुर्विंशोऽभ्यायः । ३४ । कण्डिका । १६ । पडिन्द्रियानि मनःसप्तमानि । प्रतिहिताः प्रतिनिहिताः शरीरे व्यवस्थिताः ये त एव । सप्त रसन्ति । सदं सदाकालम् शरी- रम् । अप्रमादम् प्रमादमकुर्वाणः । ते एव सप्त आपः आपनाः व्यापनाः । स्वपतः पुरुपस्य लोकम् ईयुः । लोकशब्देन विज्ञा- नात्मा हृदयाकाशप्रतिष्ठित उच्यते । तत्र च संविस्थाने । त. स्यामेवावस्थायाम् जाटतः जागरणं कुर्याते । अस्वमनी । य- योर्न जायते स्वमा तो तथोक्तौ । सत्रसदौ । सत्रे सतां प्राणे कृतावस्थानौ । देवी जीवितदातारी प्राणापानौ ॥ ५५ ॥ अध्यात्मवादिनी जगती । सस प्रापया प्राणाः त्वचथय. परसनाघ्राणमनोबुद्धिलक्षणाः शरीरे प्रतिहिताः ध्यपस्थिताः ते सप्त स्वपती नरस्य लोकमात्मानमीयुः प्राप्नुयन्ति लोकशम्देन विज्ञानारमा हृदयाफाशप्रतिष्ठ उच्यते । किम्भूताः सप्त ! आप. माप्नुयन्ति देहमित्यापः व्यापनाः । तत्र तस्यामृषीणां लोकगम- नावस्थायां देवी दीप्यमानी प्राणापानी जागरणं कुर्वाते । कीर- शी? अस्वामजी न स्थानो निद्रा जायते ययोस्ती अस्थमजी तथा सत्रसदी सतां जीवानां प्राण रक्षणं सत्रम् तत्र सीदता ती सत्र. सदी जीवितदातारापित्यर्थः ॥ ५५॥ उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देवयन्तस्त्वेमहे । उपप्रयन्तु म- रुतः सुदानव इन्द्र प्राशूभवा सचा ॥५६ ॥ (१) उचिष्ठ । तिम्रो ब्राह्मणस्पस्यः दे बृहत्यौ तृतीया त्रि- जागरणं कुर्याते अस्वामजी ययोनं जायते स्वतः ती अश्वमजी सत्रसदी सप्रदेवी यशतां जीवानां प्राणे कृतावस्थानी जीवितदातारी प्रा. णापानौ ॥ ५५ ॥ (१) अन वाराणसी० लि. पु० संगतोऽयं पाठकमा मुमुपु. नास्ति । तद्यथा । उत्तिष्ठ तिलो ग्राह्मणस्पत्यः द्वे यहत्यी तृतीया प्रिष्टुप् हे ब्रह्मणस्पते उत्तिष्ठ ऊो भव भारम्धकार्यों भव यस्माद् देवयन्तः देयान् कामयमानाः त्वा त्वां भवन्तम् ईमहे याचामहे ·१६६८ मन्त्रमाय-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । प्टुप् । हे ब्रह्मणस्पते उत्तिष्ठ उर्वो भव आरब्धकार्यो भव । य. स्मात् देवयन्तः देवान्कामयमानाः यजमानाः त्वा भवन्तम् ईम. हे । याचामहे आगच्छति । भवन्तमागच्छन्तम् उपप्रयन्तु उप- संगम्प आगच्छन्तु । मरुतः सुदानवः कल्याणदानाः । त्वञ्च हे इन्द्र पाशुः प्रकण शीघ्रो भव । सचा । सहगमनाय॥२६॥ तृचो ब्रह्मणस्पतिदेवतः द्वे पृहत्यो तृतीया त्रिष्टुप् । हे ब्रहाणो देवस्य पते पालक! उत्तिष्ठ ऊर्चः आरब्धकार्यो भव । यतो व- यं देवयन्तो देवान् कामयमानाः त्या स्वामीमहे याचामहे आग- च्छेति । मरुतः भयन्तमागच्छन्तमुप समीपे प्रयन्तु आगच्छन्तु । किम्भूताः मरुतः ? सुदानवः शोभनं ददति ते सुदानवः । हे इन्द्र ! स्वमपि सचा सह गमनाय प्राशः। प्रकर्षण शीघ्रो भव ॥ देवान् का- मयन्ते देवयन्ति ततः शतृप्रत्ययः सुप आत्मनः फ्यन् ( पा० ३.१, ८) न छन्दस्यपुत्रस्येति ( पा०७, ४, ३५) निषेधात् क्यचि चे- तीत्वाभावः (पा० ७, ४, ३३ ) अश्यायस्यादिति ( पा० ७, ४, ३७) अवाघयोरेवाफारविधानादकत्सावधातुकयोरिति (पा०७, ४, २५) दीर्घोऽपि न स्यात् । ईमहे याचेतिकर्मसु पठितः (निघ०३, १९, १) ई गती दियादित्वादागनस्य श्यनछान्दसो लोपः । सुदानवः दाभाभ्यां नुः ( उणा० ३, ३२) प्राशुः आधुशब्दो दीर्घ- मछान्दसः । भवा संहितायां योऽतस्तिङ इति (पा०६, ३, १३५) दीर्घः ॥ ५६ ॥ म नूनं ब्राह्मणस्पतिर्मन्त्रं यदत्युक्थ्यम् । यस्मिन्नि- ग्दो घणो मित्रो अर्यमा देवा ओकासि चक्रिरे ॥२७॥ (१) अनूनम् । नूनमिति पादपूरणः । प्रवदति प्रोचारयति आगच्छति भवन्तमागछन्तम् उपप्रयन्तु उपसंगम्यागच्छन्तु मरुतः सुदानवः फल्याणदानवः कल्याणदाना त्वं च हे इन्द्र प्राः प्रकर्षे. शीघ्रो भव सचा सहगमनाय ॥५६॥ (१) यत्र पाराणसी लि. पु० समतोऽयं पाठनमः मुम्बईमु०पु० नास्ति । नयथा । मनूनम् । नूनमिति पादप्रणः । प्रवदति मोधार.

·चतुर्विंसोऽध्यायः । ३५ कण्डिका १५८ ब्रह्मणस्पतिः मन्त्रम् उक्यथ्यम् उक्थमिति वास्त्रमुच्यते । तत्र सन्नमन्मन्त्रः उक्थ्य: 1 फभूतोऽसौ मन्त्रः । यस्मिन् मन्त्र इ. न्द्रश्च वरुणश्च अर्यमा च अन्ये देवाथ ओकासि । ओक इति निवासनाम । निवासानि चक्रिरे कृतवन्तः ॥ ५७ ॥ ब्रह्मणस्पतिः नूनं निश्चितमुक्थ्यं शस्त्रयोग्यं मन्नं प्रवदनि प्रका पेणोशारयत्ति यस्मिन् मन्त्रे इन्द्रः वरुणः मित्रः अर्यमा अन्ये च देवा भोफांसि निवासान् चमिरे 'श्तयन्तः । सर्वदेवाधारभूतं शरसं प. टनीय मन्त्रवदित्यर्थः॥ ५७॥ ब्रह्मणस्पते त्वमस्य यन्ता मूक्तस्य योधि तनयं च जिन्य । विश्व तद्रं यन्ति देवा वृहददेम विदथे मुधीराः ॥ य इमा विश्वा । विश्वकर्मा । यो नः पि. तो । अन्नपतेऽन्नस्य नो देहि ।। ५८ ।। इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४॥ (१) ब्रह्मणस्पते । हे ब्रह्मणस्पते । त्वम् अस्य जगतः य. यति ब्रह्माणस्पतिः मन्त्रम् उक्थ्यम् उक्थमिति शस्त्रमुच्यते तत्र साधु- मन्त्र उपाय उच्यते कथम्भूतोऽसौ मन्त्रः यस्मिन् मन्ने इन्द्रश्च पर- जय मित्रश्च अर्यमा च अन्ये च देवा ओकांसि ओक इति निवास. नाम उच्यते निवासनानि चक्रिरे रुवचन्तः॥ ५७॥ (१) अत्र वाराणसी लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०पु. नास्ति । तद्यथा । बहाणस्पते हे ब्रह्मणस्पते स्वमस्य जगतः यन्ता एपंचेद्विशापयामि सूतस्य साधुवनस्य स्वरूपं बोधि बुध्यस्व अव. गतार्थों भय तनयं च अपत्यानि च जिन्य जिन्वतिः प्रीतिकर्मा मी- णीहि विश्वं च तद्रमस्माकम् अस्तु यदवन्ति यत्पालयन्ति देवाः

·१६७० मन्त्रभाष्य-चेददीपसहिना शुक्लयजुःसंहिता।
न्ता । एवञ्चेत् विज्ञापयामि । सूक्तस्य साधुवचनस्य चोधि बु.
ध्यस्व अवगतार्थो भव । तनयञ्च । अपत्यानि च जिन्व ।
जिन्वतिः प्रीतिकर्मा । प्रीणीहि । विश्वं च तत् भद्र भन्दनीयम्
अस्माकम् अस्तु । यत् अवन्ति पालयन्ति देवाः त्वत्मसादाद ।
बृहत् महत अर्जितम् । वदेम । दीयतां भुज्यतामिति । विदये
यज्ञे । सुवीराः कल्याणपुत्राः सन्तः । अथ चतस्रः प्रतीकोक्ताः।
इमा विश्वा भुवनानि जुन् । विश्वा कर्मा विमना । यो नः
पिता । अन्नपतेऽनस्य नो देहीति ॥ ५८॥
इति उचटकृतौ मन्त्रभाष्ये चतुत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३४ ॥
हे ब्रह्मणस्पते ! त्वं यतोऽस्य जगतो यन्ता नियन्ता अतः प्रा-
य॑ते सूकस्यास्मदुतस्य साधुवचनस्य कर्मणि पाठी सूक्तम् घोधि-
घुध्यस्व अस्मदुका स्तुतिर्भवता झायतामित्यर्थः । तनयं च अस्स-
वपत्यानि जिन्व प्रीणीहि जिन्वतिः प्रीतिकर्मा । देवा यत् भद्रं क-
ल्याणमयन्ति पालयन्ति तत् विश्वं सर्व भद्रमस्माकमस्त्विति शे.
पाकिञ्च सुर्धाराः कल्याणपुत्राः सन्तो वयं विदथे यशे वृहत् म.
हत् घदेम दीयतां भुज्यतामित्यादि उधारयेम ॥ अथ चततः क.
ण्डिकाः प्रतीकोकाः य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वत् ( १७, १७)
विश्वकर्मा विमनाः (१७, २६) यो नः पिता (१७, २७) अन्नप.
तेऽन्नस्य नो देहि ( ११,८३) इति । ता ब्रह्मयशेऽध्येयाः॥५८॥
श्रीमन्महीधरकते वेददीपे मनोहरे ।
चतुर्विंशोऽयमध्यायो ब्रह्मयशार्थकोऽगमत् ॥ ३४॥
रघत्मसादात् पृहत् महत् अर्जित वदेम दीयतां भुज्यतामिति विद-
थे यो मारमीये पा घेदने सुवीराः कल्याणपुत्राः सन्तो वयम् ।
अथ चतनः प्रतीकोका य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वत् विश्वक-
मी विमनाः यो नः पिता अनपते अन्नस्य नो देहीति ॥ ५८॥
इत्युपटकृती मन्त्रमाप्ये चतुरिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥

·पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । ३ । कण्डिका।।
१६७१
पञ्चविंशोऽध्यायः।
अपेतो यन्तु पणयोऽसुम्ना देवपीयः । अस्य
लोकः सुतावत: ॥ शुभिरहोभिरक्तुभिव्यक्तं यमो
ददात्ववमानमस्मै ॥ १ ॥
(१) ओम् । अपेतः । पित्र्योऽध्यायः । आदित्यस्याएं
देवानां या । गायत्री । पलाशशाखया व्यूहति । अपेतो य-
.न्तु पणयः । अपयन्तु इतः स्थानात् पणयः अमुराः । असु.
म्नाथ अमुखकराः। देवपीयवश्च । पीयतिहिंसाकर्मा । देवानां
हिंसितारः देवद्विषः। किमिति । अस्य यजमानस्य लोका स्था-
नमत्र सुतावतः सोमाभिपवं कृतवतः । परं यजुः । घुभिरहो.
भिरक्तुभिः । घुशब्देन श्रुतौ ऋतव उक्ताः प्रातुभिः अहोमिः
अक्तुभिः रात्रिभिः व्यक्तं स्पष्टीकृतम् । यमः ददातु अब.
सानम् अस्पत्यस्मिन्नित्यवसानम् । अस्मै यजमानाय ।। १ ।।
प्रयस्त्रिंशेऽभ्याये सर्वमेधसम्बन्धिनः कियतो मन्त्रानुका प्र.
घायुमच्छेत्यारभ्य ( ३३, ६५) अनारभ्याधीतान्मान्त्रानुक्का चतु.
(१) अत्र पाराणसी.लि.पु० समतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु.पुरु
नास्ति तद्यथा । अपेतः पित्र्याध्यायः । आदित्यास्था देवानां वा-
गायत्री पलाशशाखया व्युदूहति इतो यन्तु पणयः अपयन्तु इता
स्थानात्पणयः असुराः असुम्नाश्व असुखकरा: देवपीयवधपीयतिर्दि
साकर्मा देवानां हिंसितारः देवद्विषः किमिति अस्य यजमानस्य लो.
फा स्थानं सुनावतः सोमाभिवं कृतवन्तः परं यजुः धुमिरहो
भिरक्तुभिः इयुशन्देन श्रुती ऋतव उक्ताः ऋतुभिः अक्तुभिः रात्रि
मियतं स्पष्टीकत्वा यमः ददातु अपसानम् अवस्यत्यस्मिन्नित्यव.
सानम् यस्मै यजमानाय ॥१॥

·मन्त्रमाध्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। 'स्त्रिंशेऽध्याये तानेय समाप्येदानी पञ्चविंशेऽध्याये पितृमेघसम्ब. न्धिनो मन्ना उच्यन्ते । स च पितृमेधो मृतस्य धास्मरणे भवति वर्पस्मृती तु विषमपु भवति एकतारकनक्षत्रे चित्रादौ दर्श वा प्रीमे शरदि माये भवति ॥ पितृमेधं करिष्यता द्विजेन कुम्भेऽस्थि- सञ्चयः कार्यः । मृतस्य च यावन्तोऽमात्यपुत्रपौत्रास्तायन्तः कुर- म्भाः कर्मदिने आनेयाः कुम्भभ्योऽधिकानि छत्राणि च । ततोऽरण्ये कुम्भे शतमस्थिसञ्चयनं प्रामसमीपे समानीय शय्यायां कुम्भं सं. स्थाप्याहतवस्त्रैकदेशेन संवेष्ट्य मोहमययादिपु पाद्यमानेषु धी- णायां च पाद्यमानायां मृतस्य पुत्रपौत्रा उत्तरीयैर्यजनैश्वास्थिकुम्भ घीजयन्तस्त्रिस्त्रिः प्रदक्षिणं परियन्ति । स्त्रियोऽपीति केचित् । राने पूर्वमध्यापरभागेषु तद्दिने चहन्नदानं कुर्वन्ति नृत्यगीतवादित्राणि च कारयन्ति अस्थिकुम्भायान्नमुपहरन्ति च । तत उपप्रातरस्थि-- कुम्भसदिताः पूर्वोक्तान् कुम्भान् छनाणि चादाय प्रामादक्षिणस्यां यहिर्गच्छन्त्यध्वर्युयजमानामात्याः । श्मशानान्तं कर्म कुर्वतो यथा रविरुदयेत्तथा राप्राचारब्धव्यम् तत्र बने गत्या ग्रामान्मार्गादश्वत्थ तिल्यकहरिद्स्फूर्जकविभीतकश्लेष्मान्तककोविदारादिभ्यश्च दूरे धन्यवृक्षगुल्मादिवृते ऊपरे चोदप्रवणे दक्षिणप्रवणे समे पा सुख- कारिणि रम्ये यनादुदकाद्वा पूर्वभागे या वर्तमाने गर्त्तवति पीरण- तृणपति प्रदेशे श्मशानार्थ दिवाणं पुरुषप्रमाणं क्षेत्रं मिमीते । पैतृ- क्यां दिपुरुषं समचतुरनं कृत्वा करणीमध्येषु शङ्कयः स समाधि- रिति शुल्योक्तविधिना ( यजुः परिशिष्ट ७, २) त. तुरस्त्रमुत्तरतः पश्याच पृथु भवति । तत्र साधनप्रकारपूर्व दक्षिणपाइयोर्नवाजुलानि' स्वत्रयोदशांशेनाङ्गुलचतुर्थभागसहि- तानि पुरुषप्रमाणमध्ये न्यूनानि कार्याणि पश्चिमोत्तरपा. योस्तावन्ति पुरुषप्रमाणादधिकानि तथादि पुरुषमात्रक्षे. स्यागयां प्राची कृत्वा तत्प्रान्तयोः शङ्ख निखाय सार्दार- दशाङ्गुलहीनां पुरपद्वयप्रमाणामुभयतःपाशां रज्जुं मध्यमदेश सल- क्षणांशत्या पूर्वापरयोः शङ्कोस्तस्याः पाशी प्रतिमुच्य मध्यलक्षणेन दाक्षिणत आयम्य दक्षिणा कोणः साधनीयः ततः साष्टिदशाङ्गु. लाधिका पुरुपदपप्रमाणां रजमुभयतःपाशां मध्यलक्षणयुतां कृत्वा शङ्काः पाशी प्रति मुच्य मध्य लक्षणेनोत्तरत आयम्योत्तरकोणः सा- ·पञ्चविंशोऽध्यायः । ३५ 1 कण्डिका । २ । १६७३ ध्य इति । ततःपादिकोणेषु पालाशशमीचारणाश्ममयाश्चत्वारा यो निषणः । एतत् कुर्वतां निकटे कधियजमानपुरुषस्तृणपूल कम- च्छित्य धारयेत् । कर्मसमाप्ती गृहमागस्य तं गृहेपूच्छयेर मजाय. छ । इत्यादि योऽपम् ।। कात्यायगः (२१, ३, ३२) अपसलवि ए. • एया रज्ज्या परितत्यापतो यन्त्यिति पलाशाखया व्युद्हतीति । अपसलवि अमादक्षिण्येन निष्पादितया रज्ज्या तत् क्षेत्र सम- न्तादेप्रदक्षिणं संपेष्ट्यापेको यन्त्यिति मन्त्रेण क्षेत्रमध्यपतितं तृणपणादि पलाराममया त्या क्षेत्राद्वाहिनिः कारायतीनि मा. धः ॥ अस्याध्यायस्य पितरो देवता शादित्या प्रापयो देया था। था. पा गायत्री पन्ति परद्रव्यर्थयहरन्तीति पणयोऽसुराः इनोऽपय- स्तु अपगच्छन्तु व्ययहिताश्चेति (पा० १, ४, ८२) उपसर्गस्य य. नित्यति क्रियापदेन व्यवधानम् । किम्भूताः पणयः ? असुना मुन मिति सुषनाम (निय० ३, ६) नास्ति सुसं येभ्यस्ते असुग्यकराः। तथा देवपीययः पीगतिहिंसाकर्मा देवान् पोयन्ति हिंगन्ति ते देय. पीयप देयहिपः । फिमित्यसुराणामपगमोऽथ्यते तनाह अस्य लोकः अस्य यजमानस्यास्थिभूतस्यायं लोकः स्थानम् । किम्भूनस्यास्य ? सुनयतः सोमाभिषयं सतयतः मुगायेति मुतवान् तस्य पुम् अभि- पये क्तवतुप्रत्ययान्तः अश्यरश्मिमनिमुमतीत्यादिगा प्रातिनाय. मूमेण ( ३, ६, २) संहितायां सुनशशब्दस्याकारे दीर्यः। पुगि- रहोभिरिति यजुः । यमोऽम्म यजमानायावसानं ददातु अयस्यन्त्या. स्मिन्निन्यबसाने स्थानम् किम्भूतं द्युभिनुभिः अहोभिः दिवस: अक्तुभिः रात्रिमित व्यक्त राष्ट्रीटनम् व्युदाम्देन ध्रुनो मातयः उक्ताः सदेनमभिधातोरात्रैश्य सलोक करीतोनि श्रोः (१३८, २, ३) पत्याधिष्ठातृदेवनाभिः प्रकटितमस्मै यमो ददान्वित्यर्थः ॥ १ ॥ सविता ते शरीरेभ्यः पृधियां लोकमिच्छतु । तस्मै युज्यन्तामुत्रियाः ॥ २॥ () जपति । सविता ते ! गायत्री सविना ते तव शरीरे- (१) अन धाराणसी० लि. पु संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमु. पु० नास्ति तद्यथा । जपति । सविता ते । गायत्री सविता ते तर यनमा

·-
१६७४ मन्त्रभाष्य-चंददीपसहिता शुक्लयजु संहिता।
भ्यः शरीराणामिति विभक्तिव्यत्ययः । पृथिव्याम् लोकं स्था.
नम् इच्छतु । नहि सवित्राऽननुज्ञातेनावस्थातुं शक्यते । वि.
तीयं वाक्यम् । तस्मै क्षेत्राय शरीराय संस्कारार्थम् युज्यन्ता
शरीरे उस्रियाः अनड्डाहः ॥ २॥
फा० ( २१, ३, ३४ ) औदुम्बरसीर उत्तरतो वा पतये युज्यमानं
युङ्क्तति सम्प्रेष्य सविता त इति जपतीति । ततोऽध्वर्युस्तां पली-
माशाखां निरस्य परिधिद्भिपयित्वा तत्क्षेत्रस्य दक्षिणत उत्तरतो-
चा पभिरनहद्भिः सीरं युनक्ति तस्मिन् युज्यमाने युक्तति सम्प्रे-
प्य सवितेति मन्त्रं जपति ॥ गायत्री । हे यजमान ! सविता सूर्यः
ते तव शरीरेभ्यः शरीराणां विभक्तिव्यत्ययः पृधिव्यां लोकं स्थान-
मिच्छतु सवित्रनुज्ञां विना न केनापि स्थातुं शक्यते । द्वितीयं धा.
फ्यमाह तरमै इति तस्मै सवित्रा दत्ताय क्षेत्राय संस्कारार्थम् उनि
याः अनहाहो युज्यन्तां युक्ता भवन्तु ॥ २॥
पायुः पुनातु । सविता पुनातु । अग्ने जसा।
सूर्यस्य यसा विमुच्यन्तामुत्रियाः॥ ३ ॥
(१)वायुः पुनातु । चतस्रः सीताः कर्पति । चतुर्भिर्यजुभिः।
चायुः पुनातु विदारयतु । सविता पुनातु विदारयतु अग्रे -
जसा दीप्त्या विदारयतु । सूर्यस्य वर्चसा भ्राजिष्णुतया वि-
मस्य शरीरेभ्यः शरीराणामिति विभक्तिव्यत्ययः पृथिव्यां लोकं
स्थानमिच्छतु नदि सवित्राननुशातेरयस्थातुं शक्यते द्वितीयं चा:
फ्यमाइ तस्मै क्षेत्राय शरीराय संस्कारार्थ युज्यन्तां शरीरे उनि:
याः अनड्वाहः ॥२॥
(१) अन पाराणसी लि° पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु०
नास्ति तद्यथा घायुः पुनातु । चतस्रः सीताः रुपति चतुर्भिर्यजुः
मिायुः पुनातु विदारयतु सचिता पुनातु विदारयतु अग्नेजसा
दीपया सूर्यस्य पर्चसा प्राजिष्णुतया -विदारयतु विमुञ्चत्यनादः
चिमुच्यन्तां सीताः त उनिया: अनड्वाहः ॥३॥

·पञ्चविंशोभ्यायः । ३५ कण्डिका ।४।
दारयतु । विमुच्यन्ताम्नुत्रियाः विमुञ्चत्यनदुहः । चिमुच्यन्तां
शरीराच उसियाः । अनवाहः ॥ ३ ॥
का० ( २१, ४,१-२) अनुरज्जु चतन्त्रः सीता पति घायुः
पुनास्थिति प्रतिमन्त्रमुत्तरतः प्रतीची प्रथमामिति । अध्वर्युः परितो
घेहिता रज्जुमनुलझीशल्य घायुः पुनायिति प्रतिमन्त्रं पादेन पादेन
चतन्त्रः सीनाः अप्रदक्षिणं कृपति तत्र प्रथमां सीतामुत्तरपार्चे प्र-
तीची छपति दक्षिणतः सीरयोजनपक्षेऽपि तत्सीयमप्रदक्षिणमु.
तरत मानीय प्रधममुत्तरत एव कृपति । तदपसलपि पर्याहत्या-
तरतः प्रतीची प्रथमा सीतां कृषात यायुः पुनास्थिति सविता
पुनाविति जघनार्द्धन दक्षिणामोभ्रांजसति दक्षिणादेंन प्राची
सूर्यस्य वर्चसेत्यग्रेणोदीचीमिति ( १३, ८, २, ६) श्रुतेः ॥ चत्या.
रियपि लियोक्तदेवतानि । हे पृथिवि ! घायुः त्वां पुनातु वि.
दास्यतु सूर्यः त्वां पुनातु भोशिसा दीप्त्या सूर्यस्य वर्चसा
तेजसा च त्वां विदारयतु ॥ फा० (२१, ४, ४) अनहुद्दो विमुच्य
विमुच्यन्तामिति । एवं पूर्वोक्तचतुर्मन्भैः पाश्चतुके कपणे सत्या
मध्येऽपि सर्व क्षेत्रं यथा फष्टं भवति तथा परिमिताः सीताः फत्वा
सृपमान सौरातिमुश्चति ॥ यजुः पदैवतम् । उनमा धेनुः वदपत्या-
नि उस्त्रिया अगवाहो विमुच्यन्तां सीहियुज्यन्ताम् ॥ ३ ॥
अश्वत्थे पो निरदन पर्णे यो पसतिष्फुना गोमाज
इत्किलोसथ यत्स नवथ पूर्मपम् ॥ ४ ॥
(१) अश्वत्ये का इति व्याख्यातम् ॥ ४ ॥
का० (२२, ४, ४) दक्षिणा सीरं निरस्याश्वत्थे यति सी-
पधं घपतीति । इलं दक्षिणदिशि तूष्णी प्रक्षिप्य क्षेत्रमध्ये स.
वापधं वपति । अनुष्टुप् प्यार राता ( १२, ७२) ॥४॥
(१) अत्र वाराणसी० लि. पु०समतोऽयं पाठक्रमः गुम्बईमु० पु०
नास्ति तद्यथा। अश्वत्थे पः इति व्याख्यातम् ॥ ४ ॥

·मन्त्रभाग्य-येददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । सविता ते शरीराणि मातुरुपस्थ आवंपतु । तस्मै पृधिधि शं भव ॥ ५॥ (१) शरीराणि निवपति । सविता ते । गायत्री । सविता ते तव शरीराणि अस्थीनि । मातुः पृथिव्याः उपस्थे उत्संगे आवपतु स्थापयतु । तस्मै अस्थिरूपाय यजमानाय सवित्रा उप्ताय । हे पृथिवि शम्भव सुखरूपा भव ॥५॥. का० (२१,४,५) सविता त इति शरीराणि निवपति मध्ये इति । तस्य पुरुषमात्रस्य क्षेत्रस्य मध्ये शरीराणि मृतस्यास्थीनि राशीकरोति एनच सूर्योदयकालं कर्तव्यम् यथा कुर्वतोऽभ्युदिया. दिति (१३, ८, ३,२) श्रुतेः । गायत्री सवितृदेवत्या । हे यजमान ! सविता सूर्यः ते तव शरीराणि अस्थीनि मातुः पृथिव्याः उपस्थे उ. म आवपतु स्थापयतु । हे पृधिवि ! भूमे। तस्मै सवित्रोताया- स्थिरूपाय यजमानाय शं भव सुखरूपा भव ॥५॥ प्रजातो त्या देवतापामुपोदके लोके निधाम्य. सौ । अपं नः शोशुंचघम् ॥ ६॥ (२) प्रजापतौ त्वा । यजुः कण्डिकाः । प्रजापती स्वाम् (१) अन घाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुगपु० नास्ति तद्यथा । शरीराणि निवपति । सविता ते । गायत्री तव यज. मानशरीराणि अस्थीनि मातुः पृथिव्याः उपस्थे उत्सङ्गे आयपतु स्थापयतु तस्मै अस्थिरूगाय यजमानाय सवित्रा उप्ताय हे पृथि- वि शंभव सुखरूपा भव ॥५॥ (२) मा वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बइमु०पु० नास्ति तद्यथा प्रजापतौ च यः कण्डिका प्रजापतौ त्वां देवता याम् उपोदके उप समीपम् उदकं यस्य स तथोक्तः लोके स्थाने निदधामि असाविति नामप्रहणम् अनुदात्तत्वात् आमन्त्रितम् त. पया हे देयदत्त । अप नः शोशुरदयम् अपेत्य अस्मात् अत्यर्थे यह ·पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । ३५ । कण्डिका । ७ । देवतायाम् उपोदके उप समीपे उदकं यस्य स तथोक्तः । लो. के स्थाने निदधामि । असाविति नायग्रहणम् अनुदाचवा- दामन्त्रितम् । तथा हे देवदत्त । अप नः शोशुचदयम् । अ. पेत्य नः अस्मान् अत्यर्थं दहतु पापम् द्वेष्ट्टन् । यद्वा । मजापतिः अपशोशुचत् अत्यर्थ दहतु । नोऽस्माकम पापम् ॥ ६ ॥ उरिण प्रजापतिदेवत्या अस्थिनिवापे एव विनियुक्ता । असा- विति नामग्रहणम् अनुदात्तत्वादामन्त्रितम् हे देवदत्त 1 उपोदफे उ- दकसमीपयत्तिनि लोके स्थान प्रजापती देवतायां त्वां निदधामि- स्थापयामि । स प्रजापति!ऽस्माक्रमघं पापं शोशुचत् अत्यर्थ द- दतु शुच शोके यलुगन्तं रूपम् ॥ ६ ॥ परै मृत्यो अनु परेहि पन्था यस्तै अन्य इतरो देवयानात् । चक्षुप्मते शृपयतै ब्रवीमि मा न: प्रजा रीरिषो मोत धीरान् ॥ ७॥ (१) प्रत्यागते जपति । परं मृत्योः त्रिष्टुप् मृत्युदेवत्या । हे मृत्यो परं पन्थानमाश्रित्य । अनुपरा इहि । पराङ्मुखो भूत्वा आगच्छ । तं शब्देन दर्शयति । योऽसौ ते तव स्वभूतः तु पापं द्वेष्टन या प्रजापतिः अपशोशुचत् अत्यर्थं दहतु नः अघं पाएं प्रत्यागते अपति ॥६॥ (१) अन्न याराणसी लि० पु० संमतोऽयं पाठकमः मुम्बईमु० पु. नास्ति तद्यथा। परं मृत्यो । त्रिष्टुप् मृत्युदेवस्या ६ मृत्यो परंप. न्यानमाथित्य अधिहि पराङ्मुखो भूत्वा गच्छ तच्छन्देन दर्शय ति तत्र यः तव स्वभूतः अन्य इतर देधयानात् पितृयानास्यः च. क्षुष्मते शृण्वते ब्रवीमि पष्टयर्थे चतुर्थी चक्षुप्यतः शृण्वतः तय प्रवीमि अतिशयार्थ पुनर्वचनं नहि तस्यादृष्टमश्रुतं चास्ति मा च नः अस्माकं प्रजां रीरिषः हिंसीथाः मा च पोरान पुत्रान् अनु. टुवृद्धतीभ्यां यथा कल्पयति अस्थ्नाम् ॥ ७ ॥ - ·मन्त्रभाष्य स्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । अन्यः इतरः देवयानात् पित्यानाख्यः । अपि च चक्षुप्यते शृण्वते ते ब्रवीमि । पष्ट्यर्थे- चतुर्थी । चक्षुप्मतः शृण्वतः तब ब्रवीमि । अतिशयार्थं वचनम् । नहि तस्यादृष्टमश्रुतं चास्ति । मा च नः अस्माकं प्रारीरिपः । हिंसीथाः । मोत- वीरान् पुत्रान् ॥ ७॥ का० (२१, ४, ७) प्रत्यागते परं मृत्यचिति जपतीति । दक्षिणां गत्यानुच्छसन् कुम्भं प्रक्षिप्यहीति फश्चिद्विप्रः प्रेपितोऽस्ति तस्मिन् कुम्भं क्षिया प्रत्यागते सति यजमानोऽध्वर्युर्या जपति । मृत्युदेवत्या बिष्टुप् समकदृष्टा । हे मृत्यो ! परा पराङ्मुखो भूत्वा परमन्यं पन्यां पन्थानं मार्गमन्यिहि अनुगच्छ । तमेव दर्शयां यस्ते तव त्वदीयः पन्था देवयानात् पधः इतर तुच्छः अन्यः पितृयानारयः देवा यान्ति यस्मिन् स देवयानः। किञ्च चक्षुप्मते ज्ञानिने शृपयते च ते तुभ्यं मृत्यो । किञ्चिद् ब्रवीमि आदरार्थ पचनम् न हि तस्या- हटमश्रुतं वास्ति षष्ठयर्थे चतुर्थी चक्षुप्मतः शृण्यतस्तव पदामि किम् ? हे मृत्यो! नोऽस्माकं प्रजां सन्तति वंशपरम्परां मारी. रिषः मा हिंसीः रिप बधे स्वार्थ णिजन्तस्य लुङि रूपम् उत अपि च धारान् पुत्रान् मा हिंसीः ॥ ७ ॥ शंघातः शहि ते घृणिः शं ते भवन्त्विष्टकाः। शं ते भवन्त्वग्नयः पार्थिवासो मा त्वाभिशंशुचन्॥८॥ (१) यथार्थ कल्पयति अनुष्टुप्बृहतीभ्याम् । शं वातः । सुखरूपो वातः ते भवतु । शं हि ते घृणिः सुखरूपश्च ते घृ. (१)भत्र वाराणसी लिपु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुपु. नास्ति तद्यथा। शं वातः । सुखरूपो घातस्ते भवतु । शं हि ते घृणिः घृणिरित्यहर्नाम हीति स्वाध्यायाः: इष्टकाः सुखरूपास्ते भवन्तु अग्नयः पृथिव्यां भवाः पार्थिवाः मा च त्वा अभिशशुच- न् अमितापयन्तु ॥ ८॥ .

·पञ्चांनशोऽध्यायः । ३५. कण्डिफा । ९ । १६७२
णिर्भवतु । घृणिरित्यईनाम होतिस्वाध्यायार्थम् । सुखरूपाश्च
ते भवन्तु इटकाः । सुखरूपाश्च ते भवन्तु अग्नयः पार्थिवाः
पृथिव्यां भवाः पार्थिवासः । मा च त्वाम् अभिशूशुचन अ-
भितापयन्तु ॥ ८॥
का० (२१, ४, ८)शं पात इति यथानं फल्पयित्वष्टको निदधा-
ति मध्ये तूणीमिति । शं पात इति मन्त्रदयेन तानि मध्ये न्युप्तान्य.
स्थीनि यथानं कल्पयित्वा यदस्थि यस्याङ्गस्य तेनास्थमा तदङ्गक-
ल्पनया प्राशिरसं पुरयाकृति फन्वा तन्मध्ये पादमात्रीमिष्ट.
फांतपणी निदधाति ।। द्वे प्राचामनुष्टुय्यहत्यो विश्वदेवदेवते । हे
यजमान ! घातो घायुस्ते तय शं सुखरूपो भयतु । हि पुनः पृणिः
सूर्यकिरणः ते तय शं सुखरूपी भवतु । इएका मध्ये प्रतिदिशं .
चतिम्रस्तिस्त्रः प्रक्षिशास्ते तव शं सुखरूपा भवन्तु । अग्नयश्च ते
शं भवन्तु । पार्थिवासः पृथिव्यां भवाचाग्नयः त्या त्या माभिशूशु.
चन मा शोचयन्तु अभितापयन्तु ॥८॥
कल्पंन्तां ते दिशस्तुभ्यमापः शिवतमास्तुभ्यं भ.
चन्तु सिन्धयः । अन्तरिक्ष शियं तुभ्यं कल्पता ते
दिशः सर्वाः ॥१॥
(१) फिच । कल्पन्तां ते दिवशः । लप्तास्ते दिशो भवन्तु ।
तुभ्यम् आपः शिवतमाः भवन्तु । तुभ्यं भवन्तु सिन्धवः समु-
द्राः शिवतमाः । अन्तरिक्षं शिवं तुभ्यं भवतु । फल्पन्ता ते
दिशः सर्वाः । आदरार्थं पुनर्वचनं कायार्थ वा ।। ९ ।।
दिशः (ते ) तुभ्यं त्वदर्थ कल्प-तां फ्लप्ता-भवन्तु आपो जला-
(१) अत्र धाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमुपु.
नास्ति तद्यथा । किञ्च कल्पता ते दिशः फ्लमास्ते दिशो भवन्तु
तुभ्यं भवन्तु सिन्धयः समुद्राः शिवतमाः अन्तरिक्षं शिवं तुभ्यं
भवतु फारपन्ता ते दिशः सर्गः आदरार्थ पुनर्वचनं कृत्स्नार्थ या ॥२॥

·मन्त्रमाप्य-चैददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
अन्यः इतरः देवयानात् पिठ्यानाख्यः । अपि च चक्षुप्यते
शृण्वते ते ब्रवीमि । पप्ठ्यर्थे - चतुर्थी । चक्षुष्मतः शृण्वतः
तव ब्रवीमि । अतिशयार्थे वचनम् । नहि तस्यादृष्टमश्रुतं
चास्ति । मा च नः अस्माकं मना रीरिपः । हिंसीधाः । मोत.
वीरान् पुत्रान् ॥ ७॥
का० (२१,४,७) प्रत्यागते परं मृत्यथिति जपतीति । दक्षिणां
गत्यानुच्छसन् कुम्भं प्रक्षिप्येहीति कश्चिद्विप्रः प्रेपित्तोऽस्ति तस्मिन्
कुम्भ क्षिया प्रत्यागते सति यजमानोश्वर्युर्या जपति । मृत्युदेवत्या
त्रिष्टुप् सङ्कमुकदृष्टा । हे मृत्यो ! परा पराङ्मुखो भूत्वा परमन्यं
पन्यां पन्थानं मार्गमन्विहि अनुगच्छ । तमेव दर्शयति यस्ते तव
त्यदीयः पन्था देवयानात् पयः इतरः तुच्छः अन्यः पितृयानाण्यः
देवा यान्ति यस्मिन् स देवयानः। किश्च चक्षुप्मते ज्ञानिने शुण्यते
च ते तुभ्यं मृत्यो! किञ्चिद् ब्रवीमि आदरार्थे वचनम् न हि तस्या.
पृष्टमश्रुतं पास्ति पष्ठमधे चतुथ्र्यो चक्षुष्मतः शृण्वतस्तव पदामि
फिम् ? हे मृत्यो! नोऽस्माकं प्रजां सन्तति घंशपरम्परां मारी.
रिषः मा हिंसीः रिप बधे स्यार्थे णिजन्तस्य लुा रूपम् उत अपि
च पारान् पुत्रान् मा हिंसीः ॥ ७॥
शंघातः शहि ते घृणिः शं ते भवन्विष्टकाः ।
शं ते भवन्त्वग्नयः पार्थिवासो मा त्वाभिशशुचन्॥८॥
(१) यया कल्पयति अनुष्टुप्बृहतीभ्याम् । शं वातः ।
सुखरूपो वातः ते भवतु ।शे हि ते घृणिः सुखरूपश्च ते घृ.
(१)अत्र पाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुपु०
नास्ति तद्यथा। शं पातः । सुपरूपो पातस्ते भवतु । शं हि ते
पृणिः घृणिरित्यइनर्नाम हीति स्वाध्यायार्थः : इटकाः सुखरूपास्ते
भयन्तु अग्नयः पृथिव्यां भयाः पार्थिवाः मा च त्या अभिशूशुच.
न अभितापयन्तु ॥८॥

·पञ्चनिशोऽध्यायः । ३५ । कण्डिफा । ९ । १६७९
णिर्भवतु । घृणिरित्यईनाम होतिस्वाध्यायार्थम् । सुखरूपाथ
ते भवन्तु इष्टकाः । सुखरूपाच. ते भवन्तु अग्नयः पार्थिवाः
पृथिव्यां भवाः पार्थिवासः । मा च त्वाम् अभिशूशुचन् अ.
भितापयन्तु ॥ ८॥
फा० ( २१, ४, ८) शं घात इति यथाङ्गं कल्पयित्वष्टकां निदधा-
ति मध्ये तूष्णीमिति। शं घात इति मन्त्रद्वयेन तानि मध्ये न्युप्तान्य.
स्थीनि यथाएं कल्पयित्या यदस्थि यस्याङ्गस्य तेनास्थ्ना तदनक-
ल्पनया प्रा शिरसं पुरुषाकृति कृत्वा तन्मध्ये पादमामीगिए.
कांतपणी निदधाति ॥ वे ऋचामनुष्टुथ्यहत्यो विश्वदेवदेवते । हे
यजमान ! धातो वायुस्ते तय शं सुखरूपो भवतु । हि पुनः घृणिः
सुय्यकिरणः ते तव शं सुखरूपो भवतु । एका मध्ये प्रतिदिशं ।
च तिमस्तिस्रः प्रक्षिशास्ते तव शं सुखरूपा भवन्तु । अग्नयश्च ते
शं भवन्तु । पाथियासः पृथिव्यां भवाश्चाग्नयः त्या त्यां माभिशू शु.
चन् मा शोचयन्तु अभितापयन्तु ॥८॥
कल्पता ते दिशस्तुभ्यमापः शियतमास्तुभ्य भ.
चन्तु सिन्धयः । अन्तरिक्ष शिवं तुभ्यं कल्प॑न्तां ते
दिशः सर्वाः ॥ ९॥
(१) फिश । कल्पन्तां ते दिशः । लप्तास्ते दिशो भवन्तु ।
तुभ्यम् आपः शिवतमाः भवन्तु । तुभ्यं भवन्तु सिन्धवः समु.
द्राः शिवतमाः । अन्तरिक्षं शिवं तुभ्यं भवतु । कल्पन्ता ते
दिशः सर्वाः । आदरार्थ पुनर्वचनं कात्यार्थ वा ॥९॥
दिशः (ते) तुभ्यं त्वदर्य कल्पन्तां क्लता-भवन्तु आपो जला-
(१) अत्र वाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुष्पु०
नास्ति तद्यथा। किञ्च कल्पन्तां ते दिशः फलप्तास्ते दिशो भवन्तु
तुभ्यं भवन्तु सिन्धयः समुद्राः शिवतमाः अन्तरिक्षं शिवं तुभ्यं
भवतु कल्पन्तां ते दिशः सर्वाः आदरार्थ पुनर्वचनं कृत्स्नार्थ या ॥९॥

·१६८० पन्त्रभाष्य-येददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
नि तुभ्यं शिवतमाः कल्याणफारिपयो भवन्तु सिन्धवः समुद्राच
शिवतमास्तुभ्यं भवन्तु । अन्तरिक्षमाकाशं तुभ्यं शिवं कल्याण-
कारि भवतु सर्वाः दिशः ते तुभ्यं फल्पन्ताम् । भादरार्थ का.
यार्थ या पुनर्वचनम् ॥ ९ ॥
अश्मन्वनी रीयते सरमध्वमुत्तिष्टत मनरता
सखायः अत्री जहीमोऽशिया ये असंञ्छिवान्वयम्-
रेमाभि पाजान् ॥ १० ॥
(१) अश्मवती रीयते । अश्मनस्त्रीस्त्रीन्धिकिरन्ति ता
युत्तरन्ति । त्रिष्टुब्वैश्वदेवी । अश्मन्वती पापाणवती इयं
नदी रीयते गम्यते अस्माभिः विपमम् । अतो ब्रवीमि । सं.
रभध्वम् । संरम्भश्चोत्तरणाय मयनकरणम् । उत्तिष्ठत अभिमुखा
भवत । प्रतरत । हे सखायः । किमित्यादरः । अत्राजहीमः ।
परित्यजामः । अशिवाः अशान्ताः ये असन् स्युः वानान् अन्न-
विशेषान् वयम् अभ्युनरेम !! १० ॥
फा० ( २१, ४, २१ ) अध्यधिगच्छन्त्यश्मन्यतीरिति । गान्मृ.
दमानीय पूर्ववर्जदिग्भ्यः कृष्ट्वा वा मृदमानीय तत् श्मशानं विम-
स्य मुसमितं क्षमस्योरोमितं घेश्यस्योगमतं खिया भगमितं चूत
द्रस्य जानुमितं सर्वेषां या जानुमितं मृदा त्या शेवलः कुशेश्च प्र.
(१)अत्र वाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०पु.
नास्ति तद्यथा अश्मन्बती रीयते अश्मनः खोन् प्रति किरन्ति ता
अभ्युत्तरन्ति ग्रिष्टुप् पश्यदेवी अश्मयती पापाणवती या नदी
रीयते गम्यने यस्माभिर्यिग्मती प्रवीमि संरम्भध्वं मरम्भश्चोत्त-
रणाय प्रयतकरणम् उत्तिष्ठताभिमुगा भवत प्रतरत हे सखायः ।
किमित्यादरः अत्रा जहीमः परित्यजाम अशिवाः अशान्ताः ये
असन् स्युः शिवान् घाजान् भन्नविशेषान अयमभ्युत्तरेम अपा.
मार्गरपमृजते ॥१॥

·पञ्चाशोऽध्यायः ३५। कण्डिका । ११ ।
१६८१
च्छाध तद्दक्षिणतो गौ खात्या क्षीरोदकाभ्यां सम्पूर्य श्मशानोत्त
रे सप्त गर्तान खात्या दक्षिणोत्तरान जलेन सम्पूर्योत्तरगर्तपु अध्व.
न्युयजमानामात्यांस्त्रीन पाषाणान प्रक्षिप्यारमन्यतीरिति मन्त्रेण तद्-
गर्तापरि गच्छन्ति ॥विश्वदेवदेवत्या त्रिष्टुप् सुचीफटष्टा ! हे सखा.
यः! मित्राणि! पण अश्मवती पापाणवती नदी रीयते गच्छतिरी
गती दिद्यादिः आत्मनेपड़ी तो यूयं संरभध्वमुत्तरणाय प्रयतध्यम् ।
उत्तिष्ठत अभिमुखा भवत प्रतरत प्रकर्षण तां नदी तरय । फिमि.
ति? यतोत्र प्रदेशे ये अशियाः अशान्ता दुष्टा राक्षसादयः आस-
न स्युः तान् घयं जहीमः परित्यजामः तेषु त्यतेपु शिवान् सुखक-
रान् घाजाननविशेषान ययमुत्तरेम प्राप्नुयाम ॥ १० ॥
अपाघमप किल्विषम कृत्यामपो रपंः अपामार्ग
स्वमुस्मदपः दुःस्वप्न्यसुध ॥ ११ ॥
(१) अपामार्गेणापमृजति । अपायम् । अनुष्टुप् । हे अ:
पामार्ग त्वम् अस्मत् अस्मत्तः । अपसुव अपगमय अघं पापं
मानसम् । अपगमय च किल्विपं फीतिगेदकम् पापमेव का-
यिकम् । अपगमय च कृत्याम् अभिचारम् । अपगमय च
रपः । रपो रिममिति पापनामनी भवतः । वाचिकम्पापम् ।
अपगमय च दुःस्वप्न्यम् दुःस्वमे भवं फलम् दुःस्वप्न्यम् ॥११॥
का० (२१, ४, २२) अपायमित्यपामार्गरपमृजत इति । ते अ.
मात्या योपोतिनो भूत्वाप उपस्पृश्य हस्तगृहीतरपामार्गः स्व-
शरीरं शोधयन्ते अपामार्गबीजगहतयन्तीति फेचित् ॥ लिहोक्ता-
(१) अत्र धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपु०
नास्ति तद्यथा । अपाघम) अनुष्टुप् ।हे अपामार्ग त्वम् अस्मता
अपसुब अपगमय अघं पापं मानसम् अपगमय किल्विपं च फोर्ति-
भेदकं पापमेघ कायिकम् अपगमय च सत्यामभिचारम् अप उ रपः ।
अपगमय चरपः रपो-रिप्रमिति पापनामनी भवतः पाचिकं पापम.
पगमय दुस्वयं दुःस्वः भवं फलं दुःस्वप्न्यम् ॥ ११ ॥

·- मन्त्रमाग्य-दीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । देवतानुष्टुप् शुनः शेपदृष्टा दुःखमनाशनी । हे अपामार्ग ! त्वमस्मत मस्मत्तः सकाशादषं मानसं पापमपमुष पू प्रेरणे अपगमयेत्यर्थः । किल्विषं कीर्तिभेदर्फ कायिकं च पापमपसुव । फरयां परकृतममि- धारमपमुव । प उ रपः रपो रिप्रमिति पापनामनी भवत इति (नि००४, २१) यास्कः परः पापं याचिकं च अपसुव उ चार्थे । दुःपन्यम दुष्टः स्वमो दुःखमा तत्र भवः दुःस्वप्नोत्थमसुखरूपं फलं. चास्मसोऽपसुच ॥ ११ ॥ मुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्रि यस्त- स्मै सन्तु योऽस्मान् देष्टि यच पयं विष्मः ॥ १२ ॥ (१) सुमित्रिया न इति व्याख्यातम् ॥ १२ ॥ फा० (२१, ४, २३) सुमिश्रिया न इति नात्यादतवाससोना. पुच्छमन्यारभ्यानड्वाहमित्युदयमित्यागच्छन्तीति । सुमित्रिया इति मन्त्रेण मात्या नूतनपत्राणि परिहितवन्तोऽनड्वाहमिति म. म्त्रेण पृपपुच्छमन्वारभ्य उद्धयं तमिति मन्त्रेण यजमानामात्या प्राममागच्छन्ति यद्यप्यत्र सुमिश्रिया इति मन्त्रेण सानमुक्तं तथापि- सुमित्रिया इत्यपोऽञ्जलिनादाय दुर्मित्रिया इति वेप्यं परिपिञ्चती. ति (का० १९, ५, १५) द्वयं विधेयम् । दुर्मित्रिया द्विष्म इति याम. स्य दिशं देष्यः स्यात्तां दिशं परासिञ्चेत् तेनैय तं पराभावयती. ति (१३, ८,४,५) श्रुतेः॥ व्याख्याता (६, २२ । २०, १९ ॥ १२ ॥ अनवाहमन्यारंभामहे सौरभेय स्वस्तये । स न इन्द्र इय देवेभ्यो वहिः सन्तरणों भव ॥ १३ ॥ (२) अनडुत्पुच्छमन्वारब्धा आगच्छन्ति । अनड्डाहम् । (१) अत्र पाराणसी० लि०पु० संमतोऽयं पाठकः मुम्बई मु.पु. मास्ति तद्यथा। सुमिप्रिया न इति व्याख्यातम् ॥ १२ ॥ (२) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पुरु मास्ति तद्यथा । मनहत्पुच्छमन्वारस्धा आगच्छन्ति अनड्वाहम आ माही भनुष्टुप् उत्तरोऽधर्चः प्रत्यक्षतः अतः सर्वनामोऽस्याहारेण ·पञ्चत्रिंशोऽध्याय:1३५ कपिका । १५ । आनही अनुष्टुप् । उत्तरोऽर्दः प्रत्यक्षतः अतो यच्छ- ब्दाध्याहारेण सामर्थ्यम् । यन्त्वाम् अनवाहम् अन्चारमा- महे आलभामहे । सौरभेयम् सुरभ्या अपत्यम् स्त्रीभ्यो ढक । स्वस्तये अविनाशाय । स त्वम् नः अस्माकम् इन्द्र इव देवेभ्यः देवनामिति विभक्तिव्यत्ययः । यहियोंढा संतारणश्च भव ॥१३॥ अनुष्टुप् अनहुद्देयत्या उत्तरोऽर्धी प्रत्यक्षतः ततः सर्वना. मनोऽध्याहारेण सामर्थ्यम् धर्य यमनड्याहमन्वारभामहे आलमामहे स्पृशामः । किम्भूतम् । सौरमेयं सुरभ्या अपत्यम् खीभ्यो दगिति (पा० ४, १, १२०) दक् । किमर्थम् ? यस्तये अधिनाशाय ! हे मगड्यन् ! सत्यं नोऽस्माकं सन्तरणः तारको दुःखनाशको भय । किञ्च स्य वहिः देवानां योदा । तत्र हयान्तः देयेम्या इन्द्र व इन्द्रो यथा देवा तारको भवति ॥१३॥ उदयं तमंसस्परि स्वः पश्यन्त उत्तरम् । देयं दे- पत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरत्तमम् ॥ १४ ॥ उद्यमिति व्याख्यातम् ।। १४ ।। उपयं तमिति प्राममागच्छन्ति । व्याख्याता (२०, २१ ) ॥१४॥ इम जीयेभ्यः परिधि दधामि मैषां नु गादपरी अर्थमेतम् । शतं जीवन्तु शरदः पुरूचीरन्तर्मुत्यु दध- तां पर्वतेन ॥ १५ ॥ सामध्ये यं याम् नडाहम अन्यारभामहे मालभामहे सौरमेयं मुर. भ्या अपत्यं स्त्रीभ्यो ढक स्वस्तये आधिनाशाय स त्वं नः अस्माकम् इन्द्र इय देवेभ्यः थनि योढा संतारणश्य भय ॥ १३ ॥ (१)अत्र घाराणसी० लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्ब००० नास्ति तया । उखयमिति व्याख्यातम् ॥ १४ ॥ -

·मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिंता शुक्लयजुःसंहिता।
(१) मर्यादाया एव लोष्टमाहत्यान्तरेण तोरणे निदधाति ।
इमञ्जीवेभ्यः । त्रिष्टुप् मृत्युदेवत्या । इमं लोटं जीवेभ्यः अ.
र्थाय । परिधिम् परिधीयत इति परिधिः तम्पाधिम् दधामि
स्थापयामि । किमर्थमिति चेत् । मा गात् मा गच्छतु एषां
जीवानां मध्ये अरपः नु क्षिमम् । वेदोक्तादायुपोनि पि-
तृलोकम् एतमयं पुरस्कृत्य सर्वथा शतं जीवन्तु शरदः । पुरु-
चीः घहश्चनाः दानाध्ययनयागानुकूलाः । अन्तर्मुत्युन्दधताम्
अन्तर्दधातु मृत्युम् पर्वतेन इव लोप्ठेन ॥ १५ ॥
फा० ( २१, ४, २४ ) प्रामश्मशानान्तरे मर्यादालोटं निदधा-
तोमं जीवभ्य इति । स्वनिवासग्रामस्थ मशानस्य च मध्ये मर्या-
दालोटं महत्तरं मृलखण्डमध्वर्युरेष निदधाति ॥ मनुष्यदेवत्या
निष्टुप् सकसुकदृष्टा । जीयेभ्यः विद्यमानजन्त्वधाममं परिधि म-
यादा दधामि स्थापयामि। कथमिति चेत् ? एणं जीवानां मध्ये
अपरः कश्चित् नु क्षिसं वेदोक्तादायुशेवाक् एतमथै पितृलोकगमा
मलक्षणं कार्यमुद्दिश्य मा गात् मा गच्छतु । एते जीवाः शतं शर-
दः जीयन्तु शतवर्षायुषो भवन्तु । किम्भूताः शरदः ? पुरूचीः पुरु-
पहु अञ्चन्तीति पुरूच्या दानाध्ययनयागानुकूलाः । किञ्च पर्वतेन
लोऐनैव मृत्युमन्तर्दधताम मृत्युमन्तर्हितं कुर्वन्तु एते जीयाः ॥ १५॥
अग्न आयूपि पवस आसुयोर्जमिपं च नः ।
आरे याधस्य दुच्छुनाम् ॥ १६ ॥
(२)अप पाराणसी० लि.पु. समतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु.पु.
नास्ति तद्यथा । मर्यादाया एघ लोटमाहत्यान्तरेण निदधाति इमं
जोवेभ्यः त्रिष्टुप् मृत्युदेवत्या इमं लोटं जीवेभ्योऽर्थाय परिधि परित
धीयत इति परिधिः तं परिधि दधामि स्थापयामि कथमिति चेत्
मा गात् मा गच्छतु एषां जीयानां मध्ये ऽपरःनु क्षिप्रं घेदोकादायुषो
ऽयीय पितृलोकम् एतमर्थं पुरस्कृत्य सर्वथा शतं जीवन्तु शरदः
पुरुचीः पहचना दानाध्ययनयागानुफूलाई अन्तर्वधताम अन्तर्मत्यु
धातु पर्वतेनैव लोऐनव ॥ १५॥

·पश्चर्षिशोऽध्यायः । ३५ कण्टिको । १७ ।
(१) जुहोति द्वाभ्याम् । अग्न आयू पिव्याख्यानम् ॥१६॥
फा० (२१, ४, २५) आक्षनाभ्याने शरयोपासनं परिस्तीय्यं या-
रणान् परिधीनं परिधाय चारणेन घुघेणेकामाहुति जुहोत्यग्न-
वायु प्यायुप्माना इति । कजलादिना नेपालनमाजनम् ते..
लेन पादानमभ्यागम् तद्धयं कृत्वा श्रीपालनं कर्तुरावसध्यान
दर्भः परिस्तीर्य धारणवृक्षावयवांश्चतुरः परिधीश्चतुर्दिक्षु तूष्णीमेव
परिधाय धारणेन सुवेणेकामाहुति जुहोति मग्बयेन । औपासनः
प्रेतस्यैव तस्यैवाद्वारेण निरसनीयत्वादिति हरिस्वामिनः फरेयी.
पासने होमस्तस्यैकदेशनिरसनमिति कर्यादयः ।। व्याख्याता (१९,
आयुष्मानने हुत्रिपा फुधानो घृतर्मतीको घृतयों-
निरधि । घृतं पीत्वा मधु चारु गव्यं पितेव पुचमाभि-
रक्षतादिमान् स्वाहा ॥ १७ ॥
(२) आयुष्मानने । वसुरन्ता बिष्टुप् । इमान्स्वाहेति
यजुः । हे अमे यः त्वम् आयुष्मान् तं त्वा ब्रवीमि । हविषा
धानः वर्द्धमानः घृतमतीकः । प्रतीक मुखम् । घृतयोनि:
धृतसंसृष्टस्यानः एधि भव । उत्तरवेद्या धारणाभिप्रायमेतत्
घृतं च पीत्वा मधु मधुरसम् । चारु सुगन्धि । गव्यङ्गोविका.
(१) मात्र वाराणसी लिपु०संमतोऽयं पावझमः मुम्बईमु.पु.
नास्ति तद्यथा । जुहोति द्वाभ्याम् अग्न आयूपि व्याख्यातम् ॥ १६ ॥
(२) अत्र पाराणसी० लि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुष्पु०
मास्ति तद्यथा । मायुप्मानने । परन्ता मिष्टुए भो यस्त्यमायु-
प्मान तं त्या प्रवामि हविपा पृधानः पर्द्धमानः पृतमतीका मुख
प्रतीक घृतयोनिः कृतसंसृटस्थानः एधि भय उत्तरवेद्या धारणामि.
'प्रायमेतत् वृतं च पीत्या मधुरसं घारु सुगन्धि गव्यं गोषिकारभूत
पिता · इघ पुप्रमभिरक्षतात् तुघोस्तातडाशिष्यन्यतरस्यामिति
तातडादेशः अभिरक्षतात् इमान् जीयान् स्वाहा सुहुतमस्तु ॥२७॥

·मन्त्रमा य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। रसम्भूतम् । पिता इव पुत्रम् अभिरक्षतात् । तुखोस्तातला. शिष्यन्यतरस्यामिति तातडादेशः । अभिरक्ष इमान् जीवान् स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ १७॥ अग्निदेवत्या त्रिष्टुप्वैखानसदृष्टा । हे अग्ने ! त्वमेवम्भूत एधि भव । किम्भूतः ? आयुष्मान् चिरजीवी । तथा हविषा धानः ब. हुलं छन्दसीति (पा० २, ४, ७३) शानचि शपो लुक् । तथा घृत- प्रतीकं मुखं यस्य । घृतयोनिः घृतं योनिरुत्पत्तिस्थानं यस्य उत्तर घेद्याधारणाभिप्रायमेतत् । स त्वं गव्यं गोसम्बन्धि घृतं पीत्वा मा- न जीवान् अभिरक्षतादभिरक्ष तुह्योस्ताताशिघ्यन्यरस्यामिति (पा० ७, १. ३५) हेस्तातड्डादेशः। तत्र दृष्टान्तः पिता पुत्रमि- घ यथा पिता पुत्रं रक्षति । किम्भूतं धृतम् ? मधु मधुरं चारु सुग- न्धि स्वाहा सुटुतमस्तु ॥ १७ ॥ परीमे गार्मनेषत पर्यग्निमंहपत । देवेष्वंकत श्रवः क इमाँ२आदधति ॥ १८ ॥ (१)अथैया परिदा दधाति । अनुष्टुभा। परीमे गामनेपत । इमे जीवाः परि सर्वतः गाम् अनेपत। नयत कि सिचि एतद्रूपम् परिणीतवन्तः गाम् अनडुत्पुच्छालम्बनाभिभायमेतत् । पर्य- (१)अन घाराणसीलि०० समतोऽयं पाठकमा मुम्बईमु पुष्ना० तपथा । अथैषां परिदां दधाति अनुष्टुभा एन्या परीमे गामनेष त हमे जीयाः परि सर्वतः गामनेपत नयते ङि सिच्येतद्रूपं परिणी; तयन्तो गां परि अनेपत अनदुत्पुच्छालम्भनाभिप्रायमेतत् परि अह पत हरतेर्लुङयेतद्रूपम् अभिहतवन्तोऽग्निं यस्मिन्नाग्नाचेतत् कर्म कि- यते तमनि परिहतवन्तः अद्वारेणोपासनं निरस्थतीत्येतदभिप्रायमे- तत् वेवेषु ऋत्विक्षु भकृत अकृपतेति प्राप्त सिचो लोपः श्रवो धनं दक्षिणालक्षणम् अथेदानी कृतकृत्यानिमान् को नाम आदधर्षति आ. धर्षयितुम् माक्रमितुं शक्नुयात् अशक्यप्रतिक्रिया होते धर्तन्त इत्य. भिप्रायमेतत् ॥१८॥ - ·पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । ३. कडिका । १९ । ग्निमहपत । पर्यहष्पत हरतेरेतद्रूपम् । परिहतवन्तः अग्निम् । यस्मिनग्नावेतत्कर्म क्रियते तमग्निं परिहृतवन्तः । अद्वारेणोपा. सनं निरस्यतीत्येतदभिप्रायमेतत् । देवेषु ऋविक्षु । अक्रत । अकृपतेति माते सिचो लोपश्छान्दसः ॥ श्रवः धनं दक्षिणाल. क्षणम् अथेदानीम् कृतकृत्यान् इमान् कः को नाम | आद- पति । आधर्षयितुम् आक्रमितम् शक्नुयात् अशक्यमतिक्रिया घेते वर्तन्त इत्यभिमायः ॥१८॥ फा० (२१, ४, २६) अथैषां परिदां पदन्ति परीमे गामनेपते. ति। अध्वर्युयंजमानामात्यानां पारदाम् परिदा रक्षणम् सरसंशं मन्नं घदति दाइ पालने परिदीयते समन्ताद्रश्यतेऽनेनेति परिदाः रक्षणः तम् ॥ इन्द्रदेवत्यानुष्टुप भरद्वाजात्मजशिरिम्बिठरा। हमे जीवा गामनवाहं पर्यनपत परिणीतवन्तः अनदुत् पुच्छालभनाभि- प्रायम् नयतेलुाड ताङ सिचि मधमयहुवचने रूपम् व्यवहिताश्चेति (पा० १, ४, ८२) पर्यवधानं क्रियापदेन । इमे जीवाः अग्निश्च पर्यहपत परिहतपन्तः यस्मिन्ननायेतत्फर्म छनं तं परिजाहरु भ. द्वारेणोपासन निरस्थतीत्येतदभिप्रायम् । इमे देयाः दीप्यन्तिकर्म. सुदीप्यन्ते ते देवाः ऋत्विजः तेषु श्रवः धनं दक्षिणालक्षणमफत - तवन्तः अकृपतेति प्राप्त सिचो लोपे अक्रनेति रूपम् । अत एतः का- मंभिः कृतकृत्यानिमान जोवान् को नाम आदधपति आधयितुं शफ्नुयात् अशक्यप्रतिक्रिया एते जाता इति भावः ॥ १८॥ कन्यादमाग्ने प्रहिणोमि दूरं यमराज्यं गच्छतु रिप्रवाहः । इहैवायमितरों जातवेदा देवेभ्यो हव्यं बहतु प्रजानन् ।॥ १९ ॥ (१) भद्वारेणोपासनं निरस्यति । क्रच्यादमग्निम् । निष्टु- (१) अत्र धाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्पांमु०० नास्ति तद्यथा । भद्वारणोपासनं निरस्यति फव्यादमग्निम् अथ येन ·१६८८ मन्त्रमाप्य -घेददीपसहिता शुरुयजुःसंहिता। प् । अथ येन पुरुपं दहति सक्रव्यात् । ऋव्यादमग्निम् । प. रिहिणोमि प्रेपयामि दूरमपुनरागमनाय । यमराज्यं गच्छतु रि- प्रवाहः । रिममिति पापनाम । रिमं मृतं वहति प्रापयति भस्मी- भावमिति रिप्रवाहः । जपति । इह ग्रहे एव अयम् इतरः क्र. व्यादादन्यः जातवेदाः जातप्रज्ञानः देवेभ्यः हव्यं हविः बहतु । मजानन् स्वमधिकारम् ॥ १९ ॥ का० (२२, ४, ३७ ) अद्वारेणोपासनं निरस्यति प्रज्यादमिति । आहुतिहोमानन्तरं यत्र हुतं तस्योपासनस्यैकशेष निरस्यति प्रेतस्यै. घोणसन इति पक्षे सर्वमपि निरस्यति ॥ अग्निदेवत्या त्रिष्टुप् दम- नदृष्टा । येन पुरुषो दधते स क्रन्यात् तं फव्यादमाग्निमहं दूरम् अ. पुनरागमनाय प्रहिणोमि प्रेपयामि स प्रहित. फव्यादग्निः यमराज्यं गच्छतु यमस्य राज्य प्रति बजतु । किम्भूतः १ रिमयाहः रिममिति पापनाम (निरु०४, २१) रिनं पापं वहति नाशयति रिप्रवाहः॥ का० (२१, ४, २८) इहैयायमिति जपति । यजमानो जपति । अय. मितरः प्राच्यादादन्यो जातवेदाः जातप्रक्षानोऽग्निः इहैवास्मिन्नेय गृहे सदने देवेभ्योऽर्थाय हव्यं हविः बहतु प्रापयते । किं कुर्वन् ? प्रजानन् स्वाधिकार जानानः ॥ इति पितृमेधः समाप्तः । उपधानासन्दीपभ- यवानजीन तहक्षिणात्वेन दद्यात् इच्छन् हेमाद्यपि दद्यात् ॥१९॥ वह वपां जातवेदः पितृभ्यो यत्रैनान्वेत्थ निहि- तान् पराके ! मेदसः कुल्या उप तान् संवन्तु सत्या एंपामाशिपः सन्नमन्ता स्वाहा ।। २० ॥ , पुरुपं दहति स प्राव्यात् प्रहिणोमि प्रेषयामि दूरम् अपुनरागमनाय यमराज्यं गच्छतु रिप्रवाहः रिप्रमिति पापनाम रिप्रं वहति मृतकं प्रापयति भस्मीमावमिति, रिप्राचाहः । जयति इह गृहे एव अय. मितरः कव्यादादन्यो जातवेदा जानप्रशानः देधेभ्या हव्यं हविः ·पञ्चविंशोऽध्यायः । ३५ । कपिटका । २१ । (१) वां जुहोति । वह पपाम् । त्रिष्टुप् । वह मापय व. पाम दे जातवेदः पितृभ्यः । यत्र यस्मिन्प्रदेशे एतान् पितृन घे. स्य जानासि । निहितान् स्थापितान् पराफे पराक्रान्ते सुदूरेऽपि तस्याश्च वपायाः सकाशात् मेदसः कुल्या नद्यः निःमृत्य । उपस्रवन्तु पितॄन् प्रति । एपा च दानृणाम् सत्या अवितथा आसिपः सनमन्ताम् प्रवीभवन्तु । स्वाइनि यजुः ॥२०॥ जावेदोदेयत्या त्रिष्टुप् । अस्या विनियोगः श्रौतसूत्रे नास्ति । गृहसूत्रास्ति तथा हि ( पारस्कर० ३,३) मध्यमा गया तस्यै धर्ग जहोति यह पां जातवेदः पितृभ्य इति । अस्याः मध्यमाएका गो. पशुना कार्या तस्या धेनोपा जुहोति पद धपामिति मन्प्रेणत्यर्थः ।। हे जातवेदः! जातं दो धनं यस्मात् स जातयेदाः तत्सम्योधने हे जातवेदः। पितृभ्योऽर्थाय त्वं यां धेनुसम्बन्धिनां चर्मधिशेषत्वं पद प्रापय । पराफे पराकान्ते दूरेऽपि यत्र पस्मिन् देशे निहितान् स्थापि. ताननान् पितृन त्ये घेत्थ जानासि तत्र वदेत्यर्थः । तस्याः पपाया। निसृत्य मेदसः धातुविशेषस्य फुल्या नद्या वान पितन प्रति उपन. धन्तु । किश एषां दाणामाशिषः मनोरथाः सत्याः अवितथाः स. समन्ता प्रहीमवन्तु । स्वाहा सुहुतमस्तु स्वाहेति ऋम्मिन्नं यजुः॥२०॥ स्याना एंधिवि नो भवानुक्षरा निवेशंनी । पच्छा ना शर्म समाः ॥ अप नः शोशुचयम् ॥ २१ ॥ (१) अत्र वाराणसी० लिपु० समतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु° पु० नास्ति तपथा। धपां होति । वह पपा जातवेदसी विष्टुप् यह प्रापय धपा हे जातवेदः पितृभ्यः यत्र यस्मिन् पितृन घेत्थ विजाना- सि निहिताम् स्थापितान् पराके पराक्रान्ते सुदूरोऽपि तस्याश्च य. पापाः सकाशात् मेदसः कूल्याः नघः निः सृत्य उपनयन्तु तान् पितृन भक्ति एपो दानणां सत्या अवितथा आशिषः संनमन्तां प्र- हीभयन्तु स्वाहेति यनुः ॥ २० ॥ २१२

·मन्त्रभाष्य-चंददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
(१) स्योना पृथिवि । पार्थिवी गायत्री । स्योना सुखरूपा
हे पृथिवि नः अस्माकम् भव । अक्षरा च नृक्षरः कण्टक: अ.
नृक्षरा अकण्टका । निवेशनी च । साधुप्रतिष्ठाना । कि।
यच्छानः प्रयच्छ च नः अस्माकम् शर्म शरणम् समयाः सर्वतः
पृथुः । अप नः शोशचदघमिति व्याख्यातम् ॥ २१ ॥
पृथिवीदेवत्या गायत्री मेधातिथिटष्टा यजुरन्ता । अस्या अपि
धौते विनियोगो नास्ति स्माः मस्तरारोहणे शयने विनियोगः।'
तथा हि ( पारस्कर० ३,२) स्योना पृथिवि नो भवेति दक्षिणपा-
पर्चे माशिरसः संविशन्तीति ॥ हे पृथिवि ! त्वं नोऽस्माकं स्योना
सुखरूपा भव । किम्भूता त्वम् ? अनृक्षरा अक्षरः कण्टकः ऋच्छतेः
कण्टका फन्तपो चा फण्ट तेर्वा अन्तर्वा स्याद्गतिफर्मण इति (नि.
रु० ९, ३२) यास्कः तद्महणं चौरदायादादिदुःखनिवृत्त्यर्थमन-
सन्ति ऋक्षरा फण्टकाः दुःखदायिनो यस्यां सा अनुक्षरा । तथा
निवेशनी निविशन्ति जनाः यस्यां सा निवेशनी साधुप्रतिष्ठाना क-
रणाधिकरणयोश्चेति (पा०३, ३, ११७) ल्युत् । तथा सप्रथाः प्रथ.
नं प्रथः विस्तारः प्रथसा सह वर्तमाना सप्रथाः सर्वतः पृथुः । कि-
च नोऽस्मभ्यं शर्म शरणं यच्छ देहि ।। अतः परं यजुः तद्विनियो.
गो गृह्यसूत्रे सम्बन्धिमरणनिमित्ते माने जलापनदिने । तथा हि
(पारस्कर० ३, १०) सव्यस्यानामिकया अपनोद्याप नः शोशुच.
दघमिति । इदं जलं नोऽस्माकमधं पापमपशोशुवत् अपशोचयतु
दहतु॥ २१॥
अस्मात्यमधि जातोऽसि त्वयं जायतां पुनः ।
(अत्र पाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु पुना०
तघया। स्योना पृथिवि पृथिवी गायत्री। स्योना सुखरूपा है पृथिवि
मः अस्माकं भव अनुक्षरा च नृश्नरः कण्डकः अकण्डका नृक्षरग्रहणं
चौरदायावनिवृत्यर्थम् असुखकरत्वात् निवेशनी साधुप्रतिष्ठाना
पच्छ नः प्रयच्छ चास्मभ्यं शर्म शरणं सप्रथाः । सपथाः सर्वतः
पृथुः अप नः शोशुचयामिति व्याख्यातम् ॥ २१ ॥

·पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । ३५ । कण्डिका । २२ । १६९२
असो स्वर्गाय लोकाय स्वाहा ॥ २२ ॥
इति माध्यन्दिनीयायां पाजसनेपिसंहितायां
पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
(१) अस्मात्त्वम् । गायत्री यजुरन्ता एवात्राहुतिः । अ.
निरुक्तायी । अस्मायजमानात् । हे अमे त्वम् अधिजातो-
ऽसि यतः अतो प्रवीमि । अयं पुनर्जायमानः त्वत् च्वत्तः
जायतामुत्पयताम् । असाविति नामग्रहणम् तद्यथा देवदत्तः ।
स्वर्गाय लोकाय स्वर्गलोगमाप्त्यर्थम् । त्वत्तो ह्ययं जायमानः
त्वदश्य एव स्यादित्यभिप्रायः । स्वाहेति संमदानमस्तु ।। २२॥
इति उन्यटकृतौ मन्त्रभाप्ये पश्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
का० (२५, ७, ३७ ) आहुति जुहोति पुत्रो. भ्रातान्यो या मा.
मणोऽस्मारवमधिजातोऽसीति । साग्निकस्य पात्रप्रतिपरयन्ते दा-
हात् पूर्वमाज्याहुति पुत्रादिर्जुहोति ॥ अग्निदेवत्या गायत्री अनिरु-
का। हे अग्ने । त्वमस्मात् यजमानात् आधानकाले अधिजातोऽसि
उस्परोऽसि अतोऽयं पजमानः पुनः स्वत् त्वत्तः जायतामुत्पद्य-
ताम् । असाविति विशेषनामपचनः तथा हि देयदत्तः स्वर्गीय लो-
फाय स्वर्गलोकप्राप्त्यर्थ त्वत्तो जायतां त्यद्वय एव भवत्विति भा.
पः स्वाहा सुदुतमस्तु ।। २२।।
श्रीमन्महीधरकृते घेददीपे मनोहरे।
पञ्चनिशोऽयमध्यायो पितृमेधाभिधोगमत् ॥ ३५ ॥
(१) अप्र वाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठमामः मुम्बईमु पुरु
नास्ति । तद्यथा । अस्मात्त्वम् । गायत्री यचरन्ता एघासाहुतिः ।
अनिरुक्ताग्नेयी अस्मात् पजमानात् हे अग्ने त्यम् अधि जातोऽसि
साधानकाले यतः अतो प्रवीमि अयं पुनर्यजमाना त्यत्तो जायतामु-
स्पषताम् असाविति विशेषनामवचनम् । तद्यथा देवदत्तः स्वर्गाय
लोकाय स्वर्गलोकप्राप्य त्वत्तो ह्ययं जातः त्वद्वंदय एवं स्यादित्य-
भिप्राय स्वाहति संप्रदानमन्त्रः ॥ २२ ॥
इत्युष्यटकृती मन्त्रभाष्ये पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥

·१६९२ मन्त्रभाष्य-वेदीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
पत्रिंशोऽध्यायः।
ऋचं वाचं प्रपद्ये मनो यजुः प॑ये सामं प्राणं प्र.
पद्ये चक्षुःश्रोत्रं प्रपद्ये । पागोजः सहाँजो मयि प्राणा-
पानी ॥१॥
(१) इदानी प्रवामिकाश्वमेधोपनिपत्संबद्धा मन्त्रास्तान्
ध्याख्यास्यामः । तत्रामिका उग्रश्चेत्येवमादयः। तान्पुनः परमे-
प्ठ्यपश्यत् । प्राजापत्यो विमुख इति तस्य मन्त्रगणस्य संज्ञा ।
अग्निहृदयेनेत्याश्वमेधिकाः आ अध्यायात् प्रजापतेरापंम् ।
परिशिष्टं दध्याथर्वणोऽपश्यत् । दध्यह ह वा आथर्वण इत्ये-
(१) अत्र वाराणसी० लि. पु. संमतोऽय पाठकमा मुम्बईमु००
नास्ति । तद्यथा। इदानीम् आनिकाः प्रवाश्वमेधोपनिषत्संयशाम-
त्रा व्याख्येयाः। तत्रानिकान् पुनः परमेष्ठयपश्यत् प्राजापत्यः विमुख
इति तस्य मन्त्रगणस्य संशा अग्निहृदयेनेत्याश्वमेधिका आ अ-
ध्यायात् प्रजापतेरा तत् सकाशात् परिशिष्टं दध्यड्डाणोऽप-
श्यत् दध्यङ्ह या आथर्वण इत्येवमादिकया श्रुत्या तस्या प्रतिपा-
धते प्राचं याचं प्रवर्यस्य थादावन्ते च शान्तिकरणोऽध्यायः । वैश्व-
देयः आग्निकानामाश्वमेधिकानां च मन्त्राणाम् इह समानातं दिवा.
फीर्तिसामान्यात् प्रथमा कण्डिका यजुःकचं वाचम् ऋगरूपां वाचं
प्रपये प्रविज्ञामि शरण प्रजामि एवं मनोयजुः साममयं प्राणं चक्षुः
श्रो च्याख्येयम् नहि श्रीविद्याप्रपन्नस्य आयुपो पिनाशं कुर्यात् प्र-
पर्यः । तया याननः माणाः चक्षुः थोत्राणि प्रपन्नस्य सप्तदर्श होत.
प्रजापतलिंगमुपलक्षितम् अधैवं सति धाप ओजो पलं मानसं गृ•
धृष्टतानाम पुनरोजसो ग्रहणमादरार्थम् एतदुक्तं भवति धाक्
चातिशायिकं चीजःप्राणापानी व सह एकीभूतोः भयि घर्चन्तेन्तः
प्रवग्यास्मात हिनस्ति ॥१॥

·पत्रिंशोऽध्यायः । ३६ । फण्डिका । २ । वमादिकया श्रुत्या नद्भावं प्रतिपद्यते ऋचं वाचम् । प्रवर्य- स्यादावन्ते च शान्तिकरणोऽध्यायः । विश्वे देवा आमिकाना- माश्वमेधिकानां च मन्त्राणाम् इह समाम्नावम् दिवाकीर्तिसा- मान्यात् । प्रथमकण्डिका यजुः । ऋचं वाचं प्रपद्ये प्रविशामि यामि वा । एवं मनोयजुः सापपाणं चक्षुः श्रोत्रमिति व्याख्ये- यम् । नहि त्रयीविधामपन्नस्य प्रवर्य आयुपो विनाश कुर्यात् । तथा वाङ्मनःमाण चक्षुःश्रोत्राणि प्रपन्नस्य समदर्श होतत्मनाप- तेलिङ्गमुपलक्षितम् । अथैवं सति । चाक् ओजो वलं मानसं धृ- हतानाम । पुनरोजोग्रहणमादरार्थम् । एतदुक्तं भवति वाक् च आतिशयिकमोनः प्राणापानौ च सह एकीभूताः मयि वर्तन्तेऽतः भवग्र्योऽस्मान्न हिनस्ति ॥ १॥ पञ्चाध्यायी आथर्वणेन दधीचा दृष्टा भ्यर्ह घा माधण पत शुक्रमेतं यज्ञं विदां चकारेति (१४, १, १,२०) श्रुतेः । उनश्चे- स्याशिको मन्त्रः (३९, ७, १७, ८६) अग्निं हृदयेनेत्याद्यध्यायसमा. सिपर्यन्तमाश्वमेधिकम् (३९,८-३३) तदद्वयं घर्जयित्वा ( का० (अनुकमण्याम् ) शान्तिकरणमाद्यन्तयोः । ऋचं वाचमित्यध्यायेन शान्तिकरण कार्यम् स्वाध्याये मन्त्रपाठे प्रवर्यमन्त्रादावस्याध्या. यस्प दर्शनात् ।। अथ मन्त्रार्थः । पञ्च यजूपि लिङ्गोक्तादेषतानि । प्रा. चमृगपां पाचमई प्रपद्ये भविशामि शरणं प्रजामि । यजुः यरूपं मनः प्रविशामि। प्राणं प्राणरूपं साम प्रपये। चक्षुरिन्द्रियं धोत्रेन्द्रि- यं च प्रपद्ये । यागादिप्रहणं सप्तदशावयवोपलक्षणम् सप्तदशावयवं. प्रजापतेर्लिङ्गं प्रपद्ये इत्यर्थः प्रयी विद्या लिङ्गशरीरं च प्रपनं प्रवयों न नाशयेदिति भावः ॥ तथा धागिन्द्रियमोजो मानसं यलं धाटय. म् । पुनरोजोमहणाच्छारीरं च यलम् प्राणापानौ उन्छासनिवा- सयाय च एते सत् एकीभूताः सन्तो मयि वर्तन्ते । अतोऽपि प्रप- ग्योऽस्मान्न इन्तीति भावः ॥१॥ यन्म छिद्र वर्धापो हृदयस्य मनसो यातितृण्णं वृ.

·१६९४ मन्त्रमाग्य-दीपसहिता शुक्लयजुःसंदिता। इस्पनि तर्दधातु । शं नो भवतु भुवनस्य यस्पतिः॥२॥ (१) यन्मे वाईस्पत्या पलिः । यन्मे मम । छिद्रम् अवख- ण्डितम् चक्षुपः हृहयस्य वा हृदयग्रहणेन युद्भिरुक्ता । मनसो चा अतिवृष्णम् अतिहिसितम् प्रवर्याचरणेन । वृहस्पतिः पम तत् दधातु । अथैवं बृहस्पत्यनुग्रहीतानाम् । शं नः सुखरूपोऽ- स्माकम् भवतु । भुवनस्य भूतजातस्यः यः पतिः योऽधिपतिः प्रवर्यरूपो यज्ञः ॥२॥ वृहस्पतिदेवत्या पङ्क्तिः । मे मम चक्षुषः चक्षुरिन्द्रियस्य यत् छिद्रमवखण्डनं जातम् प्रवर्गाचरणेन । हृदयस्य युद्धी यत् छिन्द्रं. जातम् । मनसो वा यत् अतिवृष्णमतिहिंसितम् । प्रवर्याचरणेन यत् चक्षुर्बुद्धिमनसां व्याकुलत्वं जातम् वृहस्पतिर्दवगुरुः मे मम तत् छिद्रमतितृपणं च धातु सन्दधातु छिद्रं निवर्तयतु । भुवनस्य भूतज्ञातस्य यः पतिरधिपतिः प्रवर्यरूपो यशः स नोऽस्माकं सुखरूपो भवतु । बृहस्पतिना छिद्रापाकरणात् प्रवर्यः कल्याणरू- पोऽस्वित्यर्थः॥२॥ भूर्भुवः स्वः । तत्सवितुर्वरेण्यं भार्गो देवस्य धी. महि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ३ ॥ (२) भूर्भुवः स्वः पपि । तत्सवितुरिति कया नस्तिस्रथ (१) अत्र वाराणसी० लिपु०संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु० पु० नास्ति । तद्यथा । वार्हस्पत्या पतिः यन्मम क्षिद्रमवखण्डितं चक्षुपो हृदयस्य वा हृदयग्रहणेन बुद्धिरका मनसो वातितृण्णं अतिहिंसित प्रवर्याचरणेन वृहस्पतिर्मे मम तत् दधातु तत् संदधातु अथैवं वृह- हस्पत्यनुगृहीतानां शं ना सुखरूपोऽस्माकं भवतु भुवनस्य भूतजात- स्य यः पतिः योऽधिपतिः प्रवर्यस्पो यज्ञः ॥२॥ (२)भत्र पाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु.

·पदिशोऽध्यायः । ३६ ! कण्डिका। ७ ।
व्याख्याताः । ऋपिकतो विशेषः ॥३॥॥४॥५॥६॥
कर्या नश्चित्र आ वदूती मदाधुंधः सखा । कया
शचिठया
वृता
कस्त्वां सस्यो मदानां महिछो मत्सदन्धसः
दृढा चिदारुजे वसु ॥ ५ ॥
अभी पुणः सखीनामविता जरितॄणाम् । शतं
भास्यूतिभिः॥६॥
भूर्भुवः स्वः श्रीणि यजूंपि । तत्सवितुः फया नः फरत्या अभी
पुणः पताश्चतस्न ऋचो व्याख्याता (३, ३५ । २७, ३९-४१)
अभी पु ण इत्यस्यामृचि शतं भवास्युतिभिरिति यहुवचनम् पूर्व
मूतय इत्येव पाठः ऊतिभिः अवनहेंतुमिः शतमसंख्यरूपो भवसी.
त्यर्थः॥३॥४॥५॥६॥
कया त्वं न ऊत्याभि प्रमन्दसे पन् । कया स्तो-
तृभ्य आभर ॥ ७ ॥
(१) फया त्वम् । गायत्री । ऐन्द्री अनिरुक्ता । हे इन्द्र
मास्ति । तद्यथा । भूर्भुवः स्वः यजूपि तत्सवितुः कया नस्यचो
ज्याख्याताः फपिकृतो विशेपः॥३॥४॥५॥६॥
(१) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुलपु०
नास्ति । तद्यथा। फया त्वं गायत्री पेन्द्री अनिरुक्ता । हे इन्द्र फया
ऊत्या केनाममनेन वं नः मरमान शभिप्रमन्दसे अभिमोदयास । हे
वृपन सेक्तः कया उत्या केनागमनेन स्नोतृभ्यो दातुं धनान्यागर
आहरसि तत्कथय येन तथानुतिष्ठामा आभरेति च लडथै लो॥७॥

·मन्त्रमाय-धेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
(१) शनः । सुखरूपः नोऽस्माकम् वातः अपरुषा
अव्याधिजनकच । पवताम् वातु । शं सुखरूपः अदइनः
भेपजरूपच नोऽस्माकं तपतु सूर्यः । शन्नः मुखरूपश्चास्माकम् ।
पर्जन्यो देवः काशनिक्षाररहितं पवित्रमुदकम् भेपजकर्ट अभि.
वर्पतु । फनिक्रदत् । स्तनयित्नुशन्दं कुर्वन् ।॥ १०॥
पातो पायु!'स्माकं शं सुखकारी अपरुपः अव्याधिजनकच.
पपना घड्ताम् पव गतौ लोट् । सुवति जनान् स्वस्वव्यापारे।
पु मेरयति सूर्यः शं सुखरूपोऽदहनो भेपजरूपश्च नोऽस्माकं त-
पतु फिरणान् प्रसारयतु । पर्जन्यः पिपति पूरयति जनमिति पर्जन्यः।
परोऽम्भः पूरो जन्यतेऽनेन था। पर्जन्यो रसदब्देन्द्राविति अभिधान-
म् (भमर० ३,३,१५१) पर्जन्यः पर्जन्येशी देयः नोऽस्माकं शं सुखकर
फाशनिक्षाररहितं यथा तथा अभिवर्पतु सिञ्चतु । कीरशः कनि.
प्रदत् अत्यन्तं फन्दतीति शन्दं कुर्वन् दाधर्तिदर्धीत्यादिना (पा०
७५, ६५) यलुगन्तो निपातः ॥ १०॥
अहानि शं भवन्तु न श रात्रीः प्रतिधीयताम्।
शं ने इन्द्राप्ती भवतामय भि शं न इन्द्रावरुणा रा.
तहव्या । शं न इन्द्रापूपणा घासातौ शमिन्द्रासो-
मा सुविताय शं योः ॥ ११ ॥
शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शं
योरभिस्रवन्तु नः ॥ १२॥
(१) अत्र पाराणसी० लि.पु. संमतोऽयं पाटकमः मुम्बईमु० पु०
नास्ति । तद्यथा । शन्नो घातः। सुखरूपो वातोऽस्तु अपरुषः अव्या.
चिजनकच अस्माकं पचतां पहतां च नः शं सुखरूपः मदहनो भेष-
जरूपश्चास्माकं तपतु सूर्यः । शं नः सुखरूपः नः अस्माकं पर्जन्यो
देषः करकाशनिक्षाररहितं गानमुदकं भेषज्ञस्य कई अभिवर्षतु क-
निफदार शम्दं कुर्वन् ॥ १०॥

·पात्रंशोऽध्यायः । ३६ । कण्डिका । ११ ।
(१) अहानि शम् । द्विपदा गायत्री । अहानि दिवसाः शं
सुखरूपा भवन्तु नोऽस्माकम् । शं सुखरूपाः रात्रीः मतिधीय-
ताम् मतिदधात्वस्मासु महावीरः । शं सुखरूपौ च इन्द्रामी भव-
ताम् अवोभिः पालनैः सह । शन्नः सुखरूपो चास्माकम् इन्द्रा-
वरुणा इन्द्रावरुणौ रातहव्या दत्तहविष्की भवताम् । शं नः
मुखरूपा चास्माकम् इन्द्रापूष्णौ भवताम् वाजसाती अन्नसं.
भजने निमितभूते । शं सुखरूपौ च इन्द्रासोमी भयताम् सुवि-
साय साधुगमनाय साधुमसवाय वा । शं योः शमनाय रोगाणाम
यावनाय पृथकरणाय च भयानाम् ॥ ११ ॥
शन्नो देवीः । अब्देवत्या गायत्री । सुखरूपा अस्मा-
फम् देवी: देव्याः अभिष्टये अभिपेकाय अभीष्टाय वा । आपः
भवन्तु । पीतपे पानाप च । शं योः शमनाय रोगाणाम् यावनं
पृथकरणम् पृथकरणाय भयानां वा । अभिस्रवन्तु नः अस्मा.
कम् ॥ १२॥
द्वियदा गायत्री महानि रामयश्च देवताः । महानि दिनानि
(१) पत्र वाराणसी लि० पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बहसुपु०
नास्ति । तद्यथा । अहानि शम् । द्विपदा गायत्री अहानि दिवसाश
सुखरूप रात्रीः प्रतिधीयतां प्रतिदधात्वस्मासु महावीर शमः सु-
खरूपी नः अस्माकम् इन्द्राग्री भवताम् । अवोभिः पालनः सह शत्रः
इन्द्रवरुणो रातहव्यो गृहीतहन्यौ दत्तविको सुखरूपो भवेता शं
सुखं ना सुखरूपो चास्माकम् इन्द्रपूपणी भवेताम् वाजसाती अन्न-
संभजने निमित्तभूते शं च नः सुखरूपी च नः अस्माकम् इन्द्रलोमी
भवेताम् सुविताय साधुगमनाय साधुप्रसपाय वा शं योः शमनाय
रोगाणां यायनाय यावनं पृथक्करणम् पृथक्करणाय च भयानाम्
शन्नो देवीः । अब्देवत्या गायत्री सुखरूपा अस्माकं देव्यः अभिएये
अभिषेकायाभीष्टाय वा आपो भवन्तु पीतये पानाय च शं योःशम-
नाय रोगाणाम् अमिनयन्तु नोऽस्माकम् ॥ १९ ॥१२॥

·मन्त्रभाष्य-धेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
नोऽस्माकं शं सुखरूपाणि भवन्तु रात्रीः शं सुखरूपाः अस्मासु
प्रतिधीयतां प्रतिदधातु महावीर इति शेषः कर्तरि यक् छान्दसः ।।
शं न इन्द्रारी । त्रिष्टुप् इन्द्राग्नी इन्द्रावरुणो इन्द्रापूपणी इन्द्रासोमा
देवताः । इन्द्राशी अयोभिः पालनैः छत्या नोऽस्माकं शं सुखरूपी
भवताम् । रातं दत्तं हव्यं ययोस्तो रातल्या इविस्तृप्तौ इन्द्रावरुणा
नः शं भवताम् । वाजसातौ वाजस्यानस्य सातौ दाने निमित्तभूते
इन्द्रपूपणी इन्द्रपूपसंशो देवो नोऽस्माकं सुखरूपौ भवताम् । इन्द्रा
सोमा इन्द्रसोमो देवी शं मुखरूपी भवताम् । किमर्थम् ? सुविताय
सुष्टु इतं सुवितम् साधुगमनाय साधुप्रसवाय वा । तथा शं रोगा।
जां दामनाया। योः यवनाय पृथकरणाय च भयानाम् रोगं भयञ्च
निवर्त्य सुखरूपौ भवतामित्यर्थः । देवतावन्द चेति (पा०.६, ३,
२६) सर्वत्र पूर्वपदस्य दीर्यः ॥ ११ ॥
अम्देवत्या गायत्री । देवीः देव्यो दीप्यमाना आपो नोऽस्माक
मभिरये अभिपकायाभीटाय या पीतये पानाय च शं सुखरूपा भ.
पन्तु अस्माकं स्नाने पाने चापः सुखयियो भवन्तु । आपः शं योः
रोगाणां शमनं भयानां यवनं पृथकरणं च अभिनवन्तु नोऽस्माकं
भयरोगनाशं कुर्वन्त्यित्यर्थः ॥ १२॥
स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी । य-
च्छा नः शर्म सप्रथाः ॥ १३ ॥
(१) स्पोना पृथिवीति व्याख्यातम् ॥ १३ ॥
. आपो हि टा मयोभुवस्ता न अर्ज दधातन । महे
रणीय चक्षसे ॥१४॥
यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उश-
तीरिव मातरः ॥ १५ ॥
(१) अत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाटकामा मुम्बई मु०पुरु
नास्ति । तद्यथा । स्याना पृथियोति व्याख्यातम् ॥ १३ ॥

·पत्रिंशोऽध्यायः 1 ३६ । पाण्डिका । १७ ॥ १७०१
तस्मा अरं गमाम घो यस्य क्षयाय जिन्वंथ ।आ.
पों जनयथा च नः ॥ १३ ॥
(१) आयो हि ऐति तिम्रश्च व्याख्याताः ॥१४॥१५॥१६॥
स्योना पृथिविाव्याख्याता ( ३५,,२१) ॥ आपो हि ठा। व्यूचो
व्याख्याताः ( २१,५०-५२) ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ।।
धौः शान्तिरन्तरिक्ष शान्तिः पृथिवी शान्ति-
रापः शान्तिरोपंधयः शान्तिः । वनस्पतयः शान्ति.
वि देवाः शान्तिम शान्तिः सर्व शान्तिः
शान्तिरेव शान्तिः सा मा शान्तिरोधि ॥
(२)चौः शान्तिः याद्युलोकरूपा शान्तिः या चान्तरिक्षरूपा
शान्तिः । या च पृथिवी । आपः ओषधयः । वनस्पतयः ।
विश्वेदेवाः। ब्रह्म त्रयीलक्षणं परं वा सर्वशान्तिः या च शान्ति-
रेव शान्तिः । या च स्वरूपत एव शान्तिः । सा । मा ममशान्ति
पधि । अस्त्विति पुरुपव्यत्ययः । त्वत्मसादादित्यपेक्षा ॥ १७ ॥
यपि संटशि जीव्यासमित्यन्तानि ( फ० १९)। एकाधिका
शकरी । चौघुलोफरूपा या शान्तिः अन्तरिक्षरूपा च या शान्तिः
पृथियो भूलोकरूपा या शान्तिः आपो जलरूया या शान्तिः ओप.
(१)अत्र घाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठकमः मुम्बई मु०पु०
नास्ति । तद्यथा । आपो हिंष्ठति ऋची व्याख्याताः॥१४॥१५॥१६॥
(२) अन वाराणसीलिपु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु पु०
नास्ति । तद्यथा । द्यौः शान्तिः । धुलोकरूपा शान्तिः या चान्तरि-
क्षरूपा शान्तिः पृथिवी आपः ओपधयः बनस्पतयः विश्वेदेवाः ब्रह्मा
प्रयोलक्षणं परं पा सर्वथा च स्वरूपत एव शान्तिः सा मा मम
शान्तिः पधि भस्त्विति पुरुषव्यत्ययः । त्वत्प्रसादादित्यपेक्षा या
चौरित्यादिपु विभक्तिव्यत्ययात्सप्तम्यर्थे प्रथमा ततश्च प्रभृतिषु शा.
न्तिः शान्तिरेव शान्तिः सा शान्तिः सा मयि अस्वित्यर्थः ॥ १७ ॥

·१७०२
मन्त्रभाष्य वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
धयः ओपधिरूपा या शान्तिः घनस्पतयः वृक्षरूपा या शान्तिः वि.
श्वेदेवाः सर्वदेवरूपा या शान्तिः ब्रह्म प्रयीलक्षणं परं वा तद्रूपा या
शान्तिः । सर्व सर्वजगदपा या शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः या स्व.
रूपतः शान्तिः सा शान्तिः मा मां प्रति एधि यस्तु पुरुषव्यत्ययः।
महावीरप्रसादात् सर्व शान्तिरूपं मां प्रत्यस्त्यित्यर्थः । यद्वा द्यौरि-
त्यादिषु विभक्तिव्यत्ययः सप्तम्यर्थे प्रथमा दिव्यन्तरिक्षे पृथिव्यामए
स्योपधिषु पनस्पतिषु विश्वदेवेषु प्रामणि सर्वस्मिश्च या शान्तिः
सा मां प्रत्पस्वित्यर्थः ॥ १७ ॥
हते दृहं मा मित्रस्य मा चक्षुषा सर्वाणि भूता-
नि समीक्षन्ताम् । मित्रस्याहं चहूंपा सर्वाणि
भूता.
नि समीक्षे । मित्रस्य चक्षुपा समीक्षामहे ॥ १८ ॥
(१)हते १७ मा । दृते यजुः । द विदारणे विदीर्णेऽपि
शरीरे जरया । दंह दृढीकुरु माम् । कथमिति । चेत् । मित्रस्य
मा चक्षुपा सर्वाणि भूतानि सम् ईक्षन्ताम् पश्यन्तु । अहमपि
मित्रस्य चक्षुपा सर्वाणि भूतानि समीक्षे पश्यामि । शान्तं हि
मित्रस्य चक्षुः । न वै मित्रः कश्चन हिनस्ति । न मित्रं कश्चन
हिनस्तीति । एवमाहिंस्यमाना अहिंसन्तश्च परस्परमद्रोहेण सर्वथा
मित्रस्य चक्षुपा समीक्षामहे ॥ १८॥
(९) अत्र घाराणसी० लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमःमुम्बई मु.पु०
नास्ति । तद्यथा। हते हह । यजुः । विदारणे दृते विदीर्णेऽपि
शरीरे जरया हंह दीकुरु माम । यहा विदीर्णे शुभकर्मणि दृढी-
कुरु माम् यद्वा महावीरो दृतिशब्दनोतः ।स शुपिरः सेक्ता
च तेन दृढीकुरु माम कथमिति चेत् मित्रस्य मा च चक्षुषा सर्वाणि
भूतानि इंक्षन्तां पश्यन्तु अहमपि मित्रस्य चक्षुपा सर्वाणि भूतानि
समाक्षे पश्यामि शान्तं हि मित्रस्य चक्षुः । न घे मित्रः कञ्चन
हिनस्ति । न मित्रं कश्चन हिनस्तीति एवम् अहिंस्यमानाः अहिंस-
न्तथ परस्परादोहेण सर्वथा मित्रस्य चक्षुण समीक्षामहे ॥ १८ ॥

·पदिशोऽध्यायः । ३६ । काण्डिका । २० । हते विदारे विदीर्ण जराजर्जरितेऽपि शरीरे हे महावीर! मा मा त्वं एंह ढीकुरु यहा ते विदीर्ण फर्मणि मां इंह अच्छिदं कर्म कुरु यद्वा ससुपिरत्यात् सेफ्तृत्वाय पतिशम्देन महावीरः हे हते महावीर ? मां इंह दृढीकुर । कथं दाट्यम् तदाह सर्वाणि भूता. नि प्राणिनो मा मां मित्रस्य चक्षुपा समीक्षन्तां सम्यम् पश्यन्तु मित्ररप्ट्या सर्वे मां पश्यन्तु नारिष्ट्या सर्वेषां प्रियो भूयासमित्या र्थः । किञ्च अहमपि सर्वाणि भूतानि मित्रस्य च पा समीक्षे पश्या- मि सर्वे में प्रियाः सन्तु । मियचक्षुः शान्तं भवति मित्रः कञ्चन न हन्ति मि च कश्चन न हन्ति पचं परस्पराद्रोद्देण सर्वानहिंसन्तो मित्रस्य चक्षुपा चयं समीक्षामदे पक्ष्यामः ॥ १८ ॥ हते देह मा। ज्योक्ते संहारी जीव्यास ज्योक्ते संदर्शि जीव्यासम् ।। १९ ।। (१)हते ह । यजुः । ते १७ मा । अतिशया पुनर्व- चनम् । ज्योक् चिरम् ते तव संदशि संदर्शनं जीव्यासजीवेयम् आदरार्थम् पुनर्वचनम् ।। १९ ॥ हे ते चीर ! माझंह आदरार्थं पुनर्वचनम् । हे महावीर ! ते तय संदशि संदर्शने अहं ज्योफ चिरं जीव्यासं जीवेयम् जीवेरा- शीलिंकि रूपम् । ज्योगिति निपातधिरार्थः । पुनरुक्तिरादरार्थी ते संदशि ज्योग् जीयासम् ॥ १९ ॥ नमस्ते हरसे शोचिपे नमस्ते अस्त्वर्चि । अ. न्याँस्तै अस्मत्तपन्तु हेतयः पायको अस्मभ्यं शिवो भव ॥ २०॥ (१) अत्र वाराणसी० लि.पु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु०पु० नास्ति । तद्यथा । दृते दंह यजुः । हे रते रह मामतिशयार्थ पुनर्व- चन ज्योक चिर ते तव संघशि संदर्शने जीव्यासं जीवेयं पुनर्वच- नमावरार्थम् ॥ १९॥ .

·१७०४ मन्त्रभाष्य वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । (6.)नमस्तै हरसे इति व्याख्यातम् ।। २० ॥ ध्यारयाता ( १७, ११) ॥ २० ॥ नमस्ते अस्तु विद्युते नमस्ते स्तनयिन।। नमस्ते भगवनस्तु यतः स्वः समोहसे ॥ २१ ॥ (२)नमस्ते । द्वे अनुष्टुभौ। नमः ते तुभ्यम् अस्तु । विद्युते विद्युद्रुपाय । नमस्ते स्तनायित्नवे स्तनयित्नुरूपाय नमः ते हे भ गवन् अस्तु । यतः यस्मात् स्वः स्वर्ग लोकं गन्तुम् समीहसे चेष्टसे। अमर्त्य समित्यभिमायः ॥ २१ ॥ वे अनुष्टुभौ विद्युत्स्तनयित्नुरूपभगवद्देयते । हे भगवन् मह धीर ! विशुदपाय ते तुभ्यं नमोऽस्तु स्तनयित्नचे स्तनयित्तु गर्जितं तद्रूपाय ते नमोऽस्तु । यतः कारणात् स्वः स्वर्ग गन्तुं त्वं समीहसे चेटसे अतस्ते तुभ्यं नमोऽस्तु ॥ २१ ॥ यतो यतः समीहंसे ततो नो अभयं कुरु । शं नः कुरु प्रजाभ्योऽभं नः पशुभ्यः ।। २२ ।। (३)पतो यतः । यस्माद्यस्मात् दुश्वारितात् अपाकर्तुं समीहसे (१)अत्र वाराणसीलिपु० समतोऽयं पाठकमा मुम्बईमु पुराना तद्यथा । नमस्ते व्याख्यातम् ॥ २० ॥ (२)अत्र घाराणसी० लि.पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०पुर नास्ति । तद्यथा । नमस्ते द्वेऽनुष्टुभौ नमस्ते तुभ्यमस्तु विद्युते दि. शुद्रूपाय नमस्ते स्तनयितचे स्तनयित्नुरूपाय नमः ते है भगवन् अस्तु यतः यस्मात् स्वः स्वर्ग गन्तुं समोहसे चेएसेऽमयत्वमित्य. भिप्रायः ॥२२॥ (३) अत्र वाराणसी० लिपु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु० मास्ति । तद्यथा । यतो यतः। यस्मात् दुश्चरितात् अपकर्तुं समीह- से चेष्टसे ततस्ततः नः अस्माकम् अभयं कुरु किश्च शं सुखं नः अ. स्माकं कुरु प्रजाभ्यश्चाभयं च नः पशुभ्यः कुरु ॥ २२ ।।

·पत्रिंशोऽध्यायः । ३६ । कण्डिका । २४ । १७०५ चेष्टसे ततस्ततः 'न अस्माकम् अभयगुरु । किञ्च । शनः मु. खमस्माकम् कुरु मजाभ्या अभयन्नः कुरु ॥ २२ ॥ हे महावीर! यतो यतः यस्माद् यस्माद् दुश्चरितात्वं समीइसे अस्मास्वपकतुं चेप्टसे ततस्ततो नोऽस्माकमभयं कुरु । किञ्च नोऽ. स्माकं प्रजाभ्यः शं सुखं कुरु नोऽस्माकं पशुभ्यश्चाभयं भीत्यभा. धं कुरु ॥२२॥ सुमिनिया न आप ओपंधयः सन्तु दुर्मित्रिपस्त- स्मै सन्तु योऽस्मान् दोष्टि यं च घयं विष्मः ॥ २३ ॥ (१)इत उत्तरं यजूंपि न्याख्यायन्ते आ अध्यायात् । तत्र सुमित्रिया न इति व्याख्यातम् ॥ २३ ॥ यजुः ध्याख्यातम् (६, २२)॥ २३ ॥ तचक्षुर्देवाहित पुरस्ताच्छुकमुर्चरत् । पश्येम शर- दः शतं जीम शरदः शतशृणुयाम शरदः शतं प्रवाम शरदः शतमदीनाः स्याम शरदः शतं भूयश्च शरदः शतात् ॥ २४ ॥ इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेपिसंहितायां पत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥ तच्चक्षुः । योऽयं महावीरोऽस्माभिस्तुतः तत् आदित्यरूपं (१) अत्र वाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु० नास्ति । तद्यथा। सुमित्रिया न इति व्यायातम् ॥ २३ ॥ (१)मत्र वाराणसी० लि.पु. समंतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु. नास्ति तद्यथा । तचक्षुः। पुर उणि सौरी । योऽयं महावीरोऽस्मा भिः स्तुतः तदादित्यरूपं चक्षुः देवहितं देवैर्निहितं स्थापितं देवानां २१४

·मात्रभाग्य-पदवीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
चक्षुः । देवहितम् देवनिहितं स्थापितम् देवानां वा हितम् । पु.
रस्तात् माच्यां दिशि । शुक्र शुक्लम् असंसृष्टं पाप्मभिः । शो-
चिष्मद्वा । उच्चरत् उदितम् । तत्मसादाच । पश्येम शरदः श-
तम् । जीवेम शरदः शतम् । शृणुयाम शरदः शतम् । प्रबवाम
शरदः शतम्। अस्खलितवागिन्द्रिया भवामः | अदीनाः स्याम
शरदः शतम् भूयश्व बहुतरं कालच शरदः शतात् ।। २४ ॥
इति उन्बटकृतौ मन्त्रभाष्ये पत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ।।
सूर्यदेवत्या ब्राह्मी त्रिष्टुप् एतैर्मन्त्रयों महाधीरोऽस्माभिः स्तु.
तः तत् चक्षुर्जगतां नेत्रभूतमादित्यरूपं पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि
उञ्चरत् उच्चरति उदेति इतश्च लोपः परस्मैपदेविति ( पा० ३, ४,
९७) कारलोपः । कादशं तत् ? देवहितं देवैर्दितं स्थापितम् यद्वा.
देवानां हितं प्रियम् शुक्र शुक्लं पापासंसृष्टं शोचिष्मद्वा । तस्य प्र.
सादात् शतं शरदः पणि वयं पश्येम शतवर्षपर्यन्तं षयमन्या-
इतचक्षुरिन्द्रिया भयेम प्रार्थनायां लिङ् अत्यन्तसंयोगे द्वितीया।
शतं शरदः जीवेम अपराधीनजीवनो भवेम । शतं दशरदः शृणुया.
म स्परथोत्रेन्द्रिया मम । शतं शरदः अग्रवाम यस्खलितवागि.
या भयेम । शतं शरदः अदीनाः स्याम न कस्याप्यने दैन्यं कुर्या-
म। शतात् शरदः शतवर्षांपर्यपि भूयश्च बहुकालम् पश्येमेत्यादि
पोज्यम् ।। २४॥
श्रीमन्महीधरछते वेददीपे मनोहरे।
अध्यायः शान्तिपाठार्थः त्रिशोऽयं प्रकाशितः ॥ ३६॥
या हितं पुरस्तात् प्राच्यां दिशि शु] शुक्लम् असंपृष्टं पाप्मभिः
शोचिष्मद्वा उधरत् उदितं तत्मसादात् च पश्येम शरदः शतं
जीवेम शरदः शतं शृणुयाम शरदः शतं प्रतवाम अस्खलितवा.
गिन्द्रिया भवामः अदीनाः स्याम शरदः शतं भूयश्च बहुतरं का.
ले शरदः शतात् ॥ २४ ॥
इत्युबटकती मन्त्रमाध्ये पदिशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥

·१७०७
सप्तत्रिंशोभयायः । ३७ । कण्डिका !२!
सप्तत्रिंशोऽध्याय।
देवस्य स्वा सवितुः प्रसवेऽचिनोर्यानुभ्यां पूष्णो
हस्ताभ्याम् । आईदे नारिरसि ॥ १ ॥
युजते मनं उत युञ्जते धियो विप्रा विस्य बृहतो
विपश्चितः । वि होत्रा दधे पयुनाविदेक इन्मही देन-
स्पं सावितुः परिष्टुतिः स्वाहा ॥ २ ॥
(१) महावीरसंभरणम् अन्यादानम् । देवस्य स्वेति
घ्याख्यातम् नारिरसीति विशेषः ॥ १॥
(२)भालभ्य जपति । युञ्जते मन इति व्याख्यासम् ॥२॥
फा० (२६ १, ३) देवस्य त्वेत्यभिमादायौदुम्परी धैकती या-
रतिमात्री सव्ये छत्वा दक्षिणेनालभ्य जपति युजत इति । उदुम्ब-
रतसत्यां विकढ़ततरूत्यां वा हस्तममाणामानं देवस्य वा नारिर-
सीति मन्गादत्य यामरस्ते तां यत्या दक्षिणहस्तेन स्पृष्ट्वा युअते
-मन इति मन्नं जपतीति सूत्रार्थः । देवस्य त्वा मनिदेवत्यं यजामहे
अने! सवितुर्देवस्याशायां स्थितोऽश्विनो_हुभ्यां पूणो हस्ताभ्यां
स्वामाददे गृहामि त्वं च नारिरसि स्त्रीनानी भयसि ॥ युअते मनः
व्याख्याता (५१४)॥१॥२॥
(१) अत्र वाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु० पु.
नास्ति तयथा । महावीरसम्मरणम् मन्यादानम् । देवस्य त्वेति
व्याख्यातम् । नारिरसीति विशेषः ॥१॥
(२) अत्र वाराणसी० लि. पुरु संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमुन्पुरु
नास्ति तथा । तामुपलभ्य जपति युञ्जते मम इति व्याक्यातम् ॥ २ ॥

·मन्त्रभाग्य-
-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
देवी द्यावापृथिवी मखस्य वामद्य शिरों राध्पासं
देवयजने पृथिव्याः । मखायं त्वा मखस्य॑ त्वा
शीणे ॥३॥
(१)मृपिण्डान्परिगृहाति । देवी द्यावापृथिवी हे देव्यौ
घावापृथिव्यौ। । मखस्य यज्ञस्य वा युवाम् उपादाय । मृदचोदकं
चादायेत्यर्थः । अद्य शिरः राध्यासम् राध साध संसिद्धी । सं.
साधयेयम् देवयजने देवा अस्मिन्निज्यन्ते इति देवयजनम् ।
पृथिव्याः मखाय यज्ञाय त्वा परिगृहामि । ततोऽपि विशेपा-
पेक्षायामाह । मखस्य शीर्णे त्वां परिगृहामीति ॥३॥
घावापृथिवीदेवतं यजुः ग्राह्मी गायत्री ॥ फा० (२६, १,४)मृ.
दमादत्त पिण्डयदेवी द्यावापृथिवी इति । अध्वर्युदेचीति मन्त्रेण वि.
धणं मृत्पिण्डमादत्ते पिण्डवदिति पाणिभ्यां गृहाति दक्षिणः सा.
मिरिति लभ्यत इति सूत्रार्थः । मन्त्रार्थस्तु हे देवी देख्यौ दीप्यमाने
चायापृथिव्यौ । अद्यास्मिन् दिने पृथिव्याः देवयजने देवा इज्यन्ते
अति देवयजनस्थाने मखस्य यस्य शिरो राध्यासं साधयेयम् रा.
ध साध संसिद्धौ । महावीरो यशशिरः किं कृत्वा ? यां युवांधा.
पापृथिव्यौ आदायति शेषः दिवोऽशं जलं पृथिव्यशं मृदमादायेत्यर्थः
एवं द्यावापृथियो प्रार्थ्य मृदमाह मखाय हे मृत् । यज्ञाय त्यां गृहा-
मि । एवं सामान्येनोक्त्वा विशेपमाह मखस्य यज्ञस्य शीणे शिरसे
महावीराय त्वां गृहामीति शेपः । तं मृत्पिण्डमुत्तरस्थापिते कृष्णा.
जिने निदध्यात् ॥ ३॥
(१) अत्र घाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठमामः मुम्बईमुपु०
नास्ति तद्यथा । मृत्पिण्डान् परिगृह्णाति देवी द्यावापृथिवी हे देव्यो
घायापृथिव्या मयस्य यस्य वां युवाम् उपादाय मृदं चोदकं चा:
दायत्यर्थः। अथ शिरः राध्यासं राध साध संसिद्धी संसाधयेयं
देवयजने देवा अस्मिन् इज्यन्ते इति देवयजनं पृथिव्याः मखाय
यज्ञाय त्यां परिगृहामि ततो विशेषापेक्षायों मखस्य शीणे स्वां प.
रिगृहामीति ॥ ३॥

·सप्तत्रिंशोऽध्यायः । ३७ । कण्डिका ।। १७०९ देव्यो यम्यो भूतस्य प्रथाजा मखस्य गेऽध शि- से राध्यासं देवयर्जने पृथिव्याः : मखायं त्वा मखस्प त्वा शीणे ॥ ४॥ (१) अय वल्मीकवां गृहाति । देव्यो वस्न्या । हे देव्यः धम्न्यः । उपजिदिकाः सीमका इति पर्यायाः। या यूयं भूतस्य प्रथमजाः पृथिवीभूतानां प्रथमजा तत्संबन्धाद्वम्योऽपि भयममा उच्यन्ते । मखस्य शिरः राध्यासम् अद्य वः ताः युष्मान् उ. पादायेति शेपः । देवयजन इत्यादि व्याख्यातम् ॥ ४ ॥ फा० (२६, १,५-६) उत्तरतो देव्यो पनप इति घन्मीकवपा- म् । उपदीरतो मृत्सञ्चयो पल्मीकस्तस्य चपेव या तां मध्यस्थ लोरमादाय कृष्णाजिने मृत्पिण्डादुत्तरे तूणी निभ्यादिति सूमार्थ।। पल्मीकयपादेयता आर्थी पतिः । हे देव्यो दीप्यमानाः घम्रया उ. पजिविका ! यो युष्मानादाय पृथिव्याः देवयजने मखस्य शिरो म. हावीरमद्य राध्यासं सम्पादयेयम् । मनाय त्यामाददे मयस्य शी- णे त्यामाददे इति व्याख्यातम् । किम्भूता वज्रयः १ भूतस्य प्राण- जातस्य प्रथमजाः प्रथमोत्पन्नाः पृथियो जन्तूनां प्रथमजा तत्सम्थ- धात् धनयोऽपि प्रथमजा उच्यन्ते ॥४॥ इयत्यने आसीन्मखस्य तेऽद्य शिरो राध्यासं देवयजने पृथिव्याःमवार्य त्वा मखस्यं त्वाशीणे॥५॥ (१) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु पु० नास्ति तद्यथा। अथ पल्मीकवां गृह्णाति देव्यो वन्यः हे देव्यः घम्न्यः उपजितिकाः सीमिकाः उपजिलिकाः समीका इति पर्या- यः । या यूयं भूतस्य प्रथमज्ञाः पृथिवी भूतानां प्रथमजा तत्सम्य. न्यात् धान्योऽपि प्रथमजा उच्यन्ते मस्त्रस्य शिरः राभ्यासम् अ- धपः युष्मान् उपादायेति शेषः । देवयजन इत्यादि ध्या- ख्यातम्॥४॥ .

·१७१० मन्त्रमाययेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
(१) वराहविहतमादत्ते । इयत्यग्रे युप्मदः संबन्धान्मध्य-
मोऽत्र पुरुषः । या त्वम् इयती प्रादेशमात्रा अभिनयेन नि-
दिश्यते । अग्ने पराहस्योद्धरतः आसीत् आसीः अभूः । इगती-
१ वा इयमग्रे पृधिव्यास | प्रादेशमात्रीन्युपक्रम्य वराह उज्ज.
घानेत्याह । तां त्वां ब्रवीमि मखस्य ते त्वामुपादाय अद्य शिरः
राध्यासम् देवयजने पृथिव्याः मखाय त्वेति व्याख्यातम् ॥५॥
का० (२६, १, ७,) इयत्यम इति वराहघिहतम् । घराहोत्या.
तमृदमादाय तूणी कृष्णाजिने पल्मीकवपोत्तरे निदध्यादिति सूत्रा.
धः ॥ यराहमिहतमृदेवतं यजुः माही गायत्री । हे पृधिधि ! भवती
भने आदौ पराहोदरणसमये इयती प्रादेशमात्राभिनयेन प्रदर्श्यते ए.
तत्प्रमाणा मासीत् इयती हपा यमने पृथिव्यास प्रादेशमात्रीत्या.
दि घराह उजमानेति श्रुतेः (१५, १,२, १२) ते इति द्वितीयार्थे
पष्ठी तां त्वामादाय पृथिव्याः देवयजनेऽध मणस्य शिरोराभ्यासम्।
भखायेति व्याख्यातम् ॥५॥
इन्द्रस्यौज स्थ मखस्प वोऽय शिरों राध्यास दे-
चपर्जने पृथिव्याः। मखायं स्वा मखस्य॑ त्वा शीणे
मखाप त्वा मखस्य त्वा शीणे मखायं त्वा मखस्य
त्या शर्णेि ॥ ६॥
(१) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बर्षामुपु०
नास्ति तद्यथा । राहविहतमादसे इयत्यने युप्मदः सम्बन्धात्
मायमोऽत्र पुरुषास्यात् या स्वमीयती प्रदेशमात्राभिनयेन प्रद-
यते अप्रे वराहस्योद्धृतवतः मासीत मभूः इयतो ह या इयममे
पृधिल्या सप्रादेशमात्युिपगम्य वराह उजधानल्याह तो त्वां
प्रवीमि मखस्य शिर ते स्वामुपादाय अद्य राप्यासं देवयजने
पृथिव्याः मखाय स्वेति व्याख्यातम् ॥५॥

·सप्तत्रिंशोभ्यायः । ३७ कण्डिका । ७। (१) आदारानादत्ते । इन्द्रस्यौज स्थ ये यूपम् इन्द्रस्य ओ- जो भवथ तान्युष्मान् अघ उपादाय शिरः राध्यासमित्यादि व्याख्यातम् । अनासीरमादत्ते मखाय स्वेत्युक्तम् । सम्भूतान- भिमशति मखाय त्वेत्युक्तम् ॥ ६ ॥ का० (२६, १८) इन्द्रस्योजः स्थति पूतीकान् । पूतीकान् रो- हिपतृणान्यादाय तूष्णी कृष्णाजिने पराहविहतोत्तरे निदध्यादिति सूत्रार्थः ॥ आदारदेवत्यम क्निष्टुप् । हे पूतीकाः यूयमिन्द्रस्य ओजः तेजोरूपाः स्थ भवथ यो युष्मानादाय पृथिव्याः देवयजने अध मयस्य शिरो राध्यासम् मराय या गृहामि मखस्य शीणे म. हाधीराय च गृहामीत्युक्तम् ॥ का० ( २६, १,९) मस्रायेति पयः। पय मादाय तूपी कृष्णाजिने पूतीकोसरे निदध्यादिति सूत्रार्थः ।। पोदेवत्यम् । हे पयः! मखाय मखशीर्णं त्वां गृहामि ॥ तूष्णी गवेधुका मपि प्राद्याः ॥ का० (२६, १, ११) सम्भृतानभिशति मनायेति । सम्भूतान सम्भारान करेण स्पृशेदित्यर्थः ॥ सम्भारदेव. त्यम् । हे सम्भाराः मखाय तच्छीणे च यः स्पृशामि ॥ ६॥ प्रेतु ब्रह्मणस्पतिः प्र देव्येतु सूनृती । अच्छां धीर नयै पङ्क्तिराधसं देवा यज्ञं नंयन्तु नः ॥ मखाय त्वा मखस्य॑ त्वा शीपणे मखाय त्या मखस्य॑ त्वा शीर्णे मखाय त्वा मखस्पं त्वा शर्णेि ।। ७ ।। (१) परिथितमभिगच्छन्तो जपन्ति । मैस्विति व्याख्या. (१) अत्र पाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाउमामः मुम्बईमु पु० नास्ति । तद्यथा । मादारानादत्ते आदायः तृणविशेषमार्यः ।। न्द्रस्यौजः ये यूयम् इन्द्रस्य तेजो भवथ तान् प्रवीमि मखस्य क यु- मानुपादाय शिरो राभ्यासमित्यादि ब्याख्यातम् अजाक्षीरमादत्ते मखाय त्येत्युक्त संभृतामभिसंमृशति । मखाय स्वेत्युक्तम् ॥ ६॥ नास्ति। तद्यथा । परिश्रितमभिगच्छन्तो जपन्ति प्रेत्विति व्याख्यातम् खरे सादयति मसाय त्वेत्युकम् श्योति मसाय बेति व्याख्यातम

·१७५२ मन्त्रमाप्य वैददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
तम् । स्वरे सादयति । मखाय वेत्युक्तार्यम् पत्पिण्डमादाय
महावीरङ्करोति । मखाय वेत्युक्तम् ॥ ७॥
फा० (२६.१, १२) कृष्णाजिनं परिगृहोत्तरतः परिवृतं गच्छ.
न्ति प्रेतु ग्रह्मणस्पतिरिति । अध्वर्युप्रतिप्रस्थात्रादयः कृष्णाजिनं
समन्तादादाय प्रेत्विति जपन्तोऽन्तःपात्यादुत्तरे परिवृतं प्रति ग-
च्छन्ति । पञ्चारतिमितः समचतुरनः प्रागद्वार सिकतोपीर्णः
पूर्वमेय कृतः सप्तभूसंस्कारसंस्कृतश्छादितप्रदेशः परिवृत उच्यते ।
इति सूत्रार्थः ।। वृहती। व्याख्याता (३३, ८९) का० (२६, १,१३-
१४) परिवृते निदधाति सम्भारानुद्धताीक्षिते सिकतोपकोणे मा.
गद्वारे मखायेति । अध्वर्युः कृष्णाजिनस्थानेव सम्भारान् परिवृते
निदध । कीदृशे ? उद्धतावीक्षिते उल्लिखितजलसिके एतत्सं.
स्कारद्धयं पञ्चाधिकम् सिकतायुक्ते प्रागद्वारे चेति सूत्रार्थ: । हे स-
म्भारा: ! मखाय युष्मानिदधामि ॥ का० (२६, २, १५) सम्भारः
सयजति मखायेति । गवेधुकाजापयसी पृथपछत्य पल्मीकवपा.
दित्रिसम्भारैर्मृपिण्ड मिथयतीत्यर्थः ॥ हे सम्भाराः । युप्मान म-
खाय मृत्पिण्डेन संसृजामि ॥ का० (२६. २, १६,) मृदमादाय म-
खायेति महावीरं करोति प्रादेशमात्रमूर्यमासेचनवन्तं मेखलावन्त
मध्यसंगृहीतमूर्व मेखलायाख्यगुलम् । महावीरपर्याप्तं तूष्णीं मृत्.
•पिण्डमादाय मन्त्रेण महावीरं करोति । कीदृशम् ? प्रादेशोचं गर्त्त-
यन्तं मेखलायुतं मध्ये सङ्कुचितं मेखलोपरि घ्यगुलोचमिति सूत्रा.
थः॥ हे महावीर ! मखाय तच्छीणे त्यां करोमि ।। ७॥
मखस्य शिरोऽसि । मखाप त्वा मखस्य त्वा शी-
णे । मखस्य शिरोऽसि । मखार्य त्या मखस्य॑ त्वा शी-
प्णीमखस्यशिरोऽसिमखायं त्वामखस्य॑ त्वा शीर्णे।
मखायं त्वा मखस्य॑ त्वा शीर्णे । मखायं त्वा मखस्य
वा शीर्ण । मखायं त्वा मुखस्य त्वा शोणे ॥ ८॥.
मृत्पिण्डमादाय महावीरं करोति मसाय त्वेति व्याख्यातम् ॥ ७॥

·सप्तविंशोपाय: 1३७ । कतिका । (१) निष्टितमभिमशति । मखस्य शिरोऽसीत्युक्तार्यम् एवं द्वितीयतृतीयौ । गघुकाभिः इलक्ष्णयति । मखाय त्वेति त्रि- भिर्मन्त्रीन्महावीरान् ॥ ८॥ फा० (२६, ९, १७) निष्टिनमाभिमुशति मयस्य शिर इति । निप्पनं महावीरं यामकरस्थं दक्षिणेन स्पृशतीत्यर्थः। महावीर! घं मयस्य शिरो मूर्धासि भयसि ॥ फा० (२६, १, १९.) एमि. तरी प्रतिमन्त्रम् । इतरीही मदावारी प्रतिमन्ममेयमेष फरोति - भिमशति चेत्यर्थः । मपाय द्वितीयं महापौरं करोमि मनस्य नि. पन्नं स्पृशामि मथाय तृतीयं महापार फरामि मपस्येति निप्पन स्पृशनि। मनस्य शिरोऽसि मखाय त्या मनस्य शीणे त्यामभिमृता- मिफा (२६,१,२२) गपंधुकामिः लक्षणपनि मनायेति प्रतिमन्त्रम् । गवेधुकाभिः महाधीयन घर्षणेन मृदून करोति मगायेति प्रतिमन्ना मेककम् ॥ मागय मपस्य शीर्णे च त्यां गयेधुकाभिः एलपणयामि । पचमग्रिमी मन्धी ॥८॥ अश्वस्य त्वा वृदः शमा धूपयामि देवयजने.पू. थिव्याः । मखापं त्या मखस्पं त्या शाणे । मग्याय स्या मस्सस्य त्वा शीर्ण । मखार्य त्या मखस्पं त्या शीणे । मखाय त्वा मखस्य त्या शीर्ण । मखाय त्या मखस्य त्या शीपणे। मखार्य त्या मखस्प त्या शीfull (२) अश्वशतावधूपपति । अश्वस्य त्वा त्वाम् है महा- (१) अ याराणसी० लिपु० संमतोऽयं पाउनमः मुम्बईमु०० नास्ति तद्यथा। निष्ठितमभिमृशति यमदयस्य शिरोऽसीत्युक्ताधम् एवं द्वितीय एवं सूनीयं गयेधुकाभिः लक्षणयति मवाय त्यति विभिमन्वनीन् महापारान् ॥८॥ २)अत्र वाराणसी० लि० पु० संमोऽयं पाटपामः मुई मुलपु. २१५ . - ·१७१४ मन्प्रभाष्य-वेददापसहिता शुक्लयजुःसंहिता। वीर वृष्णः सेक्तुः 1. शना शकृच्छब्दस्य शकनादेशः । धूप- पामि देवयजने पृथिव्याः । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीणे । एवं द्वितीयतृतीयौ। अपयति त्रीन्महावीरान् त्रिभिर्मन्त्रैः मखाय स्वेति प्रति मन्त्रम् ॥ ९॥ फा० (२६, १, २३ ) अश्वशकता धूपयत्यश्वस्येति प्रतिमन्त्र- म् । दक्षिणाग्निदीप्तेनाश्वपुरीपेण विभिमन्त्रैस्त्रीन्महाघोरान् धूपयेत् एकैकधूपने सप्तसप्ताश्वशन्ति गृहाति ॥ हे महावीर ! पृयिन्याः देवयजने मखाय मखस्य शीणे च वृष्णः सेफ्तुरवस्य शका शर- ता पुरीपेण त्वा त्वां धूपयामि पदन्न इति सूत्रेण (पा०६, १,६३) शरच्छन्दस्य शकनादेशः । एवमितरमन्त्राभ्यामितरी धूपयेत् ॥ फा० (२६, १, २४) प्रदहनं च मसायेति प्रतिमन्त्रम् । मखापति पिभिमन्त्रस्त्रीन्महावीरानुखावत् श्रपयेत् पिन्वनरौहिणैः सहेत्यर्थः ॥ मखाय मयस्य शीणे त्वा त्वां निर्दहामि । एवमितरौ ॥९॥ ऋजये त्वा । साधर्व त्वा । मुक्षित्यै त्वां । मखायं स्था मखस्पं त्या शीपणे मखायं त्या मखस्यं त्वा शी. णे मखाप त्वा मखस्यं त्वा शीणे ॥ १० ॥ (१) पकानुद्धरति । ऋजये वेति प्रतिमन्त्रम् । ऋजवे त्वा मास्ति तद्यथा । अश्वशकता धूपयति प्रिभिर्मन्त्रैः अघस्य त्या अ- श्वस्य न्वा हे महावीर वृष्णः सेक्तुःशका शरुच्छब्दस्य शकन्ना. देशः । धूपयामि देवयजने पृथिव्याः मखाय त्वा मखस्य त्वा शीणे एवं द्वितीयतृतीया अपयति त्रीन् महाधीरान् त्रिभित्रैमखाय त्वे. ति प्रति मन्त्रम् ॥९॥ (१) अत्र पाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बइपु० नास्तिा तद्यथा। पकानुद्धरति ऋावे त्विति प्रति मन्त्रम् असौ लोकः भानुः सत्यमेव तत्र कौटिल्यरहितं सत्यं वा आदित्यःजवे त्वा मा. दिपाय त्यामुद्धामीति शेषः । एषः प्रथमः प्रवर्यःसाधये स्वा भयं ये साधुवायुः एप हीमान् लोकान् सिद्धोऽ प्रतिहतः पषत एष उ - -

·सप्तत्रिशोभायः ! ३७। कण्डिका । १०
.
असो वै लोक ऋजुः सत्यमेव तत्र कौटिल्परहितम् । सत्यम्बा
भादित्या ऋजवे त्वा आदित्याय त्वाम् उद्धरामीति शेपः। एप उ
प्रथमः प्रवर्यः। सायचे त्वा अयं वैसाघुर्वायुः । एप हीमान् लोकान्
सिद्धोप्रतिहतः पवते । एप उ द्वितीया मवाः । सुक्षित्यै
वा अयं वै लोका सुक्षितः । अस्मिन्हि लोके सर्वाणि भूतानि
क्षियन्ति । अग्निहि वा सुक्षितः । अग्निहि अस्मिन् लोके सर्वा-
णि भूतानि परिगृक्ष वसति । एप उ कृतीयः प्रवर्यः । अजा-
पयसा परि सिञ्चति महावीरान मखाय स्वैति प्रतिमन्त्रम् ।
महावीरसंभरणं समाप्तम् ॥ १० ॥
का० (२६, १, २५) पकानुद्धरत्यूजचे त्वति प्रतिमन्यम् । पका-
महावीरानापाकादियोद्धरति विभिगन्द्ररित्यर्थः ॥ ऋजये । असो.
लोक काजुः तत्र सत्यमेव न तु कौटिल्यम् सत्यमादित्यः हे महायी-
जये सत्यायादित्याय त्या त्यामुद्वपामीति शेषः । तथा च
श्रुतिः (१४, १, २,२२) स उद्वपत्युजये त्वेत्यसो घे लोक मनुः
सत्य य॒जः सत्यमेष य एष तपत्येप उ प्रथमः पयरतदेतमेवै-
तत् प्रीपाति तस्मादाहर्जवे त्वेति ॥ अथ द्वितीयम् साधये त्या।
साधने घायवेऽर्धाय वायुप्रीत्यै त्वामुपामि । तथा च श्रुतिः (१५,
१, २, २३ ) साधये त्वेत्यय साधुर्योऽयं पवत पर हीमा लोकान्
सिद्धोऽनुपयत एप उद्वितीयः प्रययेस्तदेतमेतत् मीणाति तस्मा- .
दाह साधये स्वेति ॥ अथ तृतीयम् मुक्षिायै त्वा । सुतयं क्षियन्ति
निघसन्ति सर्वभूतानि यस्यां सा सुक्षितिभूमिः । तथा च श्रुतिः
{१४, १, २, २४) सुक्षित्यै स्वेत्ययं ये लोकः सुक्षितिरस्मिन हि
लोके सर्वाणि भूतानि क्षियन्स्पयोऽग्नि सुक्षितिरनिहीवास्मिन् लो.
द्वितीया प्रवर्यः सुक्षित्यै त्या अयं लोक मुक्षितिरस्मिन् हि लोके
सर्वाणि भूतानि क्षियन्ति निवसन्ति । अग्निहि पा सुक्षितिः अग्निर्हि
घा अस्मिन् लोके सर्वाणि भूतानि क्षियति परिगृह्य वसति एप
उतृतीयः प्रवर्यः अजापसावसिवति महावीरान मवाय त्यति
प्रति मन्त्र महावीरसंभरणं समाप्तम् ॥ १० ॥

·मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
के सर्वाणि भूतानि क्षियत्येष उ तृतीयः प्रय॑स्तदेतमेवैतत् मीणा-
ति तस्मादाह सुक्षित्यै त्येति ॥ का० (२६, १, २६ ) अजापयसाव-
सिञ्चति मसायति प्रतिमन्त्रम् । अजादुग्धेन श्रीन्महावीरांस्त्रिभिः
तुल्यमन्त्रैः सिञ्चतीत्यर्थः ॥ मखाय मखशीर्णे चाजापयसा त्यां
सिशामीत्यर्थः ॥ १० ॥
इति महाचीरसम्मरणं समाप्तम् ।।
पमायं त्वां । मखायं त्वा । सूर्यस्प त्वा तप॑से ।
टेवस्त्वां सविता मध्वानक्तु । पृथिव्याः सस्पृशंस्पा.
हि । अचिरसि शोचिरसि तपोऽसि ॥ ११ ॥
(१) महावीरं मोक्षति । यमाय वा मखाय त्वा सूर्यस्य-
वा तपसे । मोक्षामीति शेपः। महावीरमनक्ति । देवस्त्वा स-
पिता मध्यानक्तु इति व्याख्यातम् । रजतशतमानं खर उप-
गृहति । पृथिव्याः सस्पृशः । संस्पृशतीति संस्पृक् किवन्त-
स्यैतद्रूपम् । हे रजत पृथिव्याः संस्पृशो राक्षसात् महावीर-
'म्पाहि गोपाय । महावीरमाज्यवन्तं निदधाति । अचिरसि शो-
चिरसि तपोऽसि.ऋज्यर्थम् ॥ ११ ॥
फा० (२६, २, १३) ब्रह्मानुजातो यमाय त्येति महाधीरं मोक्ष-
ति । प्रचरेति ब्रह्मणानुशातोऽध्वर्युरुपविश्य यमाय त्वेति मन्त्रयेण
(१) अत्र धाराणसी० लि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०३०
नास्ति । तद्यथा। महावीरं प्रोक्षति यमाय त्या मखाय त्वा मखाय
रवा सूर्यस्य त्वा तपसे त्यां प्रोक्षामीति शेषः।महावीरमनक्ति देवस्त्वा
सविता मध्वानक्त्यिति व्याख्यातम् रजतशतमानं खरे उपगृहति ।
पृथिव्याः संस्पृशः संस्पृशतीति संस्पृक् विपन्तस्यैतदूपम् : हे रज.
त पृधिव्याः संस्पृशो राक्षसात् महावीरं पाहि गोपाय महावीरमा-
ज्ययन्तं निदधाति अचिरसि शोचिरसि तपाऽसि यपि अन्यदन्व-
धम् ॥११॥

·समत्रिंशोऽध्यायः | ३७१ कण्डिका ।११ प्रवराय महावीरं वारत्रयं प्रोक्षत्यिर्थः । त्रीणि यजूंपि। यमयति नियच्छति सर्वमिति यम मादित्यस्तत्मात्यै त्या त्या प्रोक्षामि । तया च श्रुतिः (१४, १,३,४)स प्रोक्षति यमाय त्वेत्येप घे यमो य एप तपत्येप हीद सय यमयत्येतेनेद राय यतमेष उ प्रय. ग्यस्तदेतमेवैतत् प्रीणाति तस्मादाह यमाय त्येति । मखाय त्या। मतो यशः प्रवर्यः सूरयरूपस्तस्मै त्यां प्रोक्षामि । तथा च श्रुतिः (१४, २, ३, ५) एप वै मनाय एष तपस्यप उ प्रयर्यस्तदेतर्मये- तत् प्रीणाति तस्मादाह मवाय त्येति । सूर्यस्य त्या तपसे। तपतीति तपस्तेजः नुस्यतेजोरूपाय पर्याय त्वां प्रोक्षामि । तथा च श्रुतिः (१४, १, ३, ६) एप घे सूर्यो य एप तपत्येष उ प्रपर्य. स्तदेयमेवैतत् प्रीणाति तस्मादाद सूर्यस्य त्या तपस इति । का (२६, २, २०) अन्तीत्युच्यमाने देवन्येत्यनक्ति महावीरमाज्यं सत्य । होत्रा अझन्ति यं प्रथयन्तीति मन्ये पच्यमानेऽज्य राज्य विधिमा संस्थत्य तेगाज्येन प्रचरणीयं महापोरं मन्त्रेणानति । सविता देवः मया मधुना मधुरेण सर्वजगद्रूपेणाज्येन हे महायोर ! स्वामनक्तु लिम्पतु मध्येति तुमभायः मागमस्यानित्यत्वात् । तथा घ श्रुतिः (१५, १, ३, १३, ) सय पादं मधु यदिदं फिञ्च तदेनमनेन सण समनत्ततीति । का० (२६, २, २१) रजतशतमान खर उपगूदति पृथिव्याः सस्पृश इति । रजनस्य शतमान शत- रक्तिकामितं रजतं खरे सिकतान्तरुपग्हतीत्यर्थः । प्राजापत्या गायत्री रजतदेयत्या । संस्पृशति उपद्रवायें स्पर्श करोति संस्पृक् राक्षसः कियन्तम् पृथिव्याः सम्बन्धिनः संस्पृशः राक्षसात् महा- धीरं हे रजत ! त्वं पाहि रक्षा देवा राक्षसेभ्यो भीताः सन्तो यारक्षार्थमग्नेरपत्य रजनं रक्षसां याताय घरे निदधुः भय च पृथिवी महावीरपा नेर्मीता ततोऽसौ मा दयतामिति रजतं सन्ततिमिति श्रुतो फा । तथा च श्रुतिः (१५, १, ३, १४) दे. पा अयिभयुर्यवे न इममधस्तादसासि नाष्ट्रा न हम्युरित्यहोर्या पसदेतो यद्धिरण्यं नाष्ट्राणा रक्षसामपहत्या इति तथा ( १४, १, ३, १४) भयो पृधिन्यु ह पा एतस्माद्विमयाचकार यबै मायं त. H: गुशुबानो न हि स्यादिति तदेयास्या एतदन्तर्दधाति रजत. मिति । फा०(२६, ३,३,४) ससीदस्यत्युच्यमाने मुअप्रलयान ·मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुरुयनुःसंहिता। द्विगुणानादीप्य प्रतिदिश खरे करोति तेषु महावीरमाज्यवन्तमा चिरसीति । होत्रा संसीदस्येति (११, ३७ ) पठ्यमानेऽध्वर्युर्वि- गुणितान् मुअखण्डान् गाहपत्ये प्रदीप्य खरे चतुर्दिक्षु कृत्वा ते. पु मुजेषु संस्कृताज्यपूर्ण प्रचरणीयं महावीरं निदधातीति स. पार्थः । यजुखिष्टुप् धर्मदेवत्या । हे महावीर! त्वमार्च श्चन्द्रका- तिरूपोऽसि शोचिरमितेजारूपोऽसि तपः सूर्यतपरूपोसि एप वै घमो य एप तपति सर्व वा पतदेप तदेतमेवैतत् प्राणातीति शु. तेः (१४, १३ १७) यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यचन्द्रमसि यचाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकमिति स्मृतेश्च (भगव- गीता० १५, १२) ॥११॥ अनाधृष्टा पुरस्तादग्नेराधिपत्य आयुर्मे दाः । पुत्र- वती दक्षिणत इन्द्रस्थाधिपत्ये प्रजां में दाः सुपर्दा प. श्वाद देवस्य सवितुराधिपत्ये चक्षुमै दाः । आधु- तिरुत्तरतो धातुराधिपत्ये रायस्पोषं मे दाः। विधृतिरु परिटाद् बृहस्पतेराधिपत्य ओजो मे दाः । विश्वा. भ्यो मा नाष्ट्राभ्यंस्पाहि । मनोरश्चासि ॥ १२॥ (१) अनाधृष्ट्रेति वाचयति मादेशमध्ये विधारयन् । हे पृ. (१) अन घाराणसीलिपु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु० मास्ति । तद्यथा । अनाधृष्टेति वाचयति प्रादेशमध्यं विधारयन् हे पृथिवि या त्यम् अनाधृष्टा अनाधर्षिता रक्षोभिः पुरस्तात् तो त्यां प्रवीमि अ आधिपत्ये सति आयुमें दाः देहि या त्वं पुत्रवती दक्षि. णतो भवसि तां त्वां ब्रवीमि इन्द्रस्याधिपत्ये सति प्रजां में मां द. घाः । या त्वं सुग्दा स्वास्थ्या साधु अस्मिन् सीदन्तीति सुषदा पश्चाद् भवसि तां त्वां प्रवीमि । देवस्य सचितुः आधिपत्ये सति च. क्षुमें दाः दद्याः या त्वम् आश्रुतिः आश्रयन्त्यास्मिन् यजमाना इति माभुतिः । यशियोऽसौ देशः या त्वमुत्तरतो भवसि तां स्वां प्रवीमि भातुराधिपत्ये सति रायस्पोषं मे दाः धनस्य पुष्टिं मह्यं देहि या त्वं ·सप्तत्रिंशोऽध्याय:1३७ । कण्डिका। १२॥ १७१९ थिरि या त्वम् अनाधृष्टा अर्पिता रक्षोभिः पुरस्तात् तां त्वां प्रवीमि । अग्ने आधिपत्ये सति आयुर्मे दार देहि । या त्वं पु- प्रवती दक्षिणतो भवसि । तां त्वां ब्रवीमि इन्द्रस्याधिपत्ये सः ति मजाम्मे दाः मां देहि । या त्वं सुपदा स्वास्थेया साध्य- स्मिन्सीदतीति मुपदा । पथाद्भवसि तां त्वां ब्रवीमि । देव- स्य सवितुः आधिपत्ये सति चक्षुर्मे दाः देहि । या त्वम् भा- श्रुतिः । आश्रयन्त्यस्मिन्यजमाना इत्याश्रुतिः । यात्रियो बसों देशः । उत्तरतो भवसि । तां चा प्रवीमि । धातुराधिपत्ये स. ति रायस्पोपम् धनस्य पुष्टिम् मे दाः देहि । या त्वं वि- पृतिः विधारिणी उपरिष्टाद्भवसि तां त्वां प्रवीमि बृहस्पतेः आ- घिपत्ये सति ओजो मे दाः । दक्षिणत उत्तानेन पाणिना नि- एनुते । विश्वाभ्यो मानाष्ट्राभ्यस्पाहि । सर्वाभ्यः माम् आर्ति- भ्यः गोपायेति । इमामभिगृश्य जपति । मनोरश्वासि । अश्या हवा इयं भूत्वा मनुमुवाहेति श्रुतिः ॥ १२ ॥ का० (२६, ३, ५) अनाधृष्टेति वाचयति प्रादेशमध्याधि धारय. म्तम् महावीरोपर्य्यद्गुष्ठालिदेशं धरन्तं यजमानमध्वर्युमन्त्रान् वा. चयतीति सूत्रार्थः । सप्त यजूंषि पृथिवीदेवत्यानि यजमानस्याशीः । हे पृथिवि ! या त्वं पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि अनावृष्टा रक्षोभिरना- धर्पिता अग्नेराधिपत्य स्यामित्ये सति मे महामायुर्दाः देहि ददातेलु ङि मध्यमैकवचनेण्डमाच आपः अग्निमेवास्या अधिपात करोती. ति ( १४, १, ३, १९) श्रुतेः ॥ या त्वं दक्षिणस्यां दिशि इन्द्रस्या- धिपत्ये सति पुत्रवती पुत्रयुता सा में मां प्रजा पुत्रादिकां दाः देहि न्द्रमेयास्या अधिपतिं करोति नाष्ट्रामा रक्षसामपहत्या इति बिधृतिः विधारिणी उपरिष्टाभास तो त्यो स्वामि वृहस्पतेराधिपत्ये सति ओजो मे दाः दक्षिणत उचानेन पाणिना निनुते विश्वाम्यो मानाष्ट्राभ्यस्पाहि सर्वाभ्यो माम् अचिन्योगोपाय पाहि इमामभिटा जपति मनोरश्वासि महवा ह वा इयं मूत्वा मनुमुवाहेति श्रुति . + ·१७२० मन्त्रमाप्य-येददीपसहिता मुल्लयजुःसंहिता। (१४, १, ३, २०) श्रुतेः॥ या त्वं पश्चात् पश्चिमायां दिशि सुषदा भवसि सुष्टु अस्यां सीदन्ति जना इति सुपदा इषदुःमुष्विति (पा० ३, ३, १२६ ) खल्प्रत्यय. सवितुर्दवस्याधिपत्ये सति सा धं में चक्षुः नेत्रेन्द्रियं दाः देहि देवमेवास्यै सवितारमधिपतिं करोतीति (१४, १, ३, २१) भुनः हे पृथिघि ! या त्वमुत्तरतः उत्तरस्यां दिशि धातुर्बह्मण आधिपत्ये सति माश्रुतिरसि मायावयन्ति ऋत्विजो य. स्यां सा माश्रुतिः यशियो शुत्तरदेशः सा त्वं मे रायो धनस्य पोषं पुष्टि दाः देहि धातारमेयास्या अधिपतिं करोतीति (१४, १. ३, २२) श्रुतेः ॥ या त्यमुपरिटादुपरिप्रदेशे वृहस्पतेराधिपत्ये सति विधृतिरसि विशेपेण धारयतीति विधृतिः उपरिटोज्जुह्वादिकं त्रि. यते सा त्यं मे महमोजो थलं दाः देहि वृहस्पतिमेवास्या अधिपति करोनीति (१४, १, ३, २३) श्रुतेः ॥ २६, ३, ७) विश्वाभ्यो मेति दक्षिणत उत्तानं पाणि निदधाति । महावीरादक्षिणभूमौ यजमानो मन्त्रं पठन् स्वकर निदधात्युत्तानम् ॥ यजुहती। हे महावीरदक्षि- णभूमे ! विश्वाभ्यः सर्वाभ्यः नाष्ट्राभ्यः नाशकीभ्यः पिशाचादिभ्यो' लोकप्रसिद्धं नोऽस्मान् पाहि रक्ष सर्वाभ्यो मार्तिभ्यो गोपायेति ( १४, १, ३, २४ ) श्रुतेः । छन्दसि याप्राग्नेड़ितयोरिति (पा०८, ३, ४९) विसर्गस्य सत्वम् ।। का० ( १६, ३, ८) मनोरश्चेति प्रादेशमु. सः । महावीरादुत्तरतो यजमानो निजप्रदेशं निदधातीति सूत्रार्थः दैवी पङ्क्तिः । हे धर्मोत्तरभूमे । त्वं मनोः राशः अश्या घ. डवासि पहनाय अश्वा ६ घा इयं भूत्वा मनुमुवाहेति (१५, १, ३, २५) श्रुतेः ॥ १२ ॥ स्वाहा मरुद्भिः परिश्रीयस्व । दिवः सस्पृशंस्पा- हि । मधु मधु मधु ॥ १३ ॥ (१) विकङ्कवशालः परिश्रपयति स्वाहा मरुद्भिः परि- (१)अब धाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु० नास्ति । तद्यथा । विकतशफलैः परिश्रपयति स्वाहा मरू. द्भिः परिधीयस्थ हे प्रवर्य यः त्वं स्वाहाकारः तं त्वां ब्रवीमि मरुद्भिर्षिशो ये मस्त इति श्रुतिः । प्ताभिः परिश्रीयस्व ·सप्तत्रिशोयाया। ३७। कण्डिका। १३॥ ૨૭૨ श्रीयस्व । हे प्रवर्य यस्त्वं स्वाहाकारः तं त्वां ब्रवीमि । मरु- द्भिः रश्मिभिः यदा विशो वै मस्त इति श्रुतिः ताभिः परिश्री- यस्व । कर्मणि यक् । आश्रीयस्व । मरुतस्त्वामाश्रयन्त्वित्यर्थः । सुवर्णशतमानेनापि दघानि । दिवः धुलोकस्य संस्पर्शनी रक्षसो महावीरे पाहि गोपाय । अथवा । धुलोकस्य संस्पर्श- नकईन् देवांस्त्वं हे महावीर पाहि । पवित्रैराधुनोति । मधु मधु मधु । मधु प्राणो मधुसामान्यादुच्यते । स ह्यङ्गानां रसः तं महावीरे स्थापयति ॥ १३ ॥ फा० (२६, ३, ९, १०) धृष्टिभ्यां मस्मना परिकार्याकारेश्व विककृतशकलः परिश्रपति प्रयोदशभिः प्रागुदग्भिः स्वाहा मर द्भिरित्यधिकं दक्षिणतो द्वौ मन्त्रेण अध्वर्युधृतिभ्यां गाईपत्य- स्य भस्मानारांश्च महावीरं परितो निक्षिप्य प्रागग्नेख्दगग्रेनयाद- शविकढ़तशफलैर्महावीरं घेष्टयति यतारोपरि शकलाशिक्षिपती. त्यर्थः तन्मध्यादु द्वौ शकलो मन्त्रेण प्राची निदधाति शेषास्तू- प्णीम एवं प्रतिदिशं त्रिषु त्रिपु स्थितेषु अधियं त्रयोदर्श दक्षिण तो निदधातीति सुत्रार्थः । मासानां प्रयोदशत्वात् प्रयोदशशकले. राच्छादनम् प्रयोदश वै मासाः संवत्सरस्य संवत्सर एप य एप तपत्येप उ प्रवर्य इति (१४, १, ३,२) श्रुतेः । यजु-पतिधर्म. देवत्या। हे धर्म! त्यं स्वाहाकारोऽसि हविराधारत्वात् सूर्य- रूपोऽसि एप घे स्वाहाकारो य एष तश्त्येष उ प्रचय इति (१५, १, ३, २६) श्रुतेः मतस्वं मरुद्भिः प्रजाभिरस्मपाभिः परिश्रीपस्व सेब्यस्व कर्मणि यफ मरुतस्स्थामाश्रयन्त्वित्यर्थः विशो वै मयता विशवतत् क्षत्रं परिवृहति तदिदं क्षत्रमुभयतो विशा. कर्मणि युक् आश्रीयस्व मरुतस्त्वमाश्रयन्त्यित्यर्थः । सुवर्ण. शतमानेनापि दधाति दिवः एलोकस्य संशिनो रक्षसो गहा- योरं पाहि गोपाय अथवा धुलोकस्य संस्पर्शकर्तृन देवादीन व महा. धीरं पाहि गोपाय अथ धावत्रैराधुनोति मधुरसः प्राणो मधु रसस्त. रसामान्यादुच्यते । स ह्यङ्गाना रसस्तं महावीर स्थापयति ॥ १३ ।।

·૭૨૨
मन्त्रभाष्य-धेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
परिवृदामति (१५, १, ३, २७) श्रुतिः ॥ का०(२६, २, १०)मु.
घणशतमानेनापिदधाति दिवः सस्पृश इति । शतरक्तिकामिते.
न सुवर्णेन महावीरमाच्छादयतीति सुत्रार्थः ॥ देवी जगती सु.
देवत्या। हे शतमान ! दिवः धुलोकसम्बन्धिनः संस्पृशः स्पर्श.
कर्मन देवान् पाहि देवा राक्षसेभ्यो भीता महावीररक्षायै स्वर्ण स्था.
पितवन्त इति श्रुतौ कथा धेषा अविभयुरित्यादिकार्या (१४,१,३,२९)।
फा० (२६, ४, २) कृष्णाजिनावरुत्तर्धवित्रैरुपवीजयति त्रिभिर्दण्ड
घद्भिर्मधु मध्विति । कृष्णाजिनऋतैर्दण्डयुक्तैस्त्रिभिव्यंजनैग्निं वाज.
यति दीपनायेति सूत्रार्थः । श्रीणि यजूंपिप्राणदेवत्यानि देव्युरिण।
मधुररससाम्यात् प्राणो मधु उच्यते मधु मधु मधु प्राणोदानन्या-
मत्रयं महावीरे स्थापयामीत्यर्थः तथा च श्रुतिः (१४, १, ३, ३०)
अथ घधित्रैराधुनोति मधु मध्विति विः प्राणो वै मधु माणमेवा-
स्मिन्नेतद्दधाति श्रीणि भवन्ति यो वै प्राणाः प्राण उदानो व्यान-
स्तानेयास्मिन्नेतदधातीति ॥ १३॥
गी देवानां पिता मतीनां पतिः प्रजानाम् । सं-
देवो देवेनं सवित्रा गंत सई सूर्येण रोचते ॥ १४ ॥
.
(१)महावीरसुपतिष्ठते । गर्भो देवानामित्यवकाशतेन त्वष्ट-
मन्त इत्यतः माक् । यो गर्भो देवानाम् गृहातीति गर्भ: आदि-
त्यात्मना महावीरः । यश्च पिता मतीनां गोपायिता बुद्धीनाम् ।
यश्च पतिरधिपतिः प्रजानाम् । यश्च । सन्देवो देवेन सवित्रा
(१) अत्र घाराणसी० लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपु०
मास्ति । तयथा । महावीरमुपतिष्ठन्ते गर्भो देवानामित्यवकाशैः ।
तेन त्यष्टमन्त इत्यतः प्राक् यो गर्भो देवानां गृहातीति गर्भ आ.
दित्यात्मना महाधारः। यश्च पिता मतीनां गोपायिता बुद्धीनां यश्च
पतिरधिपतिः प्रजानां यश्च संदेयो देधेन सवित्रा गतः संगन्छते दे.
वः प्रवर्यः । देवेन सवित्रा सह संगच्छते यचापि संरोचते गर्भ:
सूर्पण सहेकोभूतः ते घय स्तुम इति शेषः ॥ १४॥

·सप्तत्रिंशोऽध्यायः । ३७। कण्डिका । १५1 ૪૭ गत । सङ्गत । सङ्गच्छते देवः प्रवर्यः देवेन सवित्रा सह । यश्च संरोचते धर्मः सूर्येण सइ एकीभूतः तं धयं स्तुम इति वा- क्यशेपः ॥१४॥ का० (२६, ४. ११) परिनाम्योपतिष्ठन्तेऽशतं चेद् गर्भो देवाना- मिति। धपिन/जनसमये उत्तरं देवयत् परिक्रमणं प्रागकृतं चे. दिह नि: परिक्रम्येतरथावृत्ति सात् कृत्या गर्भा देयानामित्यादिमि- नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिज्यन्तैरवकाशसंशकैमन्त्रैः सयजमाना मात्विजो महावीरनुपतिष्ठन्त इति सूत्रार्थः । धर्मदेवत्या अवका- शमन्त्रा मा मा हिंसीरित्यन्ताः आद्या प्रवां पतिः । अथ मन्त्रार्थ: देवी दीप्यमानो महावीरः सचित्रा देवेन सह सात सङ्गच्छते गमेलडिया गम इति (१, २, १३) मात्मनेपदे विकल्पेन सिवा कित्वादनुदाचोपदेशेति ( पा०६, ३७) मलोपे हस्वादशादिति (पा०८, २, २७ ) सिजो लोपः बहुलं छन्दस्यमायोगेऽपीति (पा०६,४,७५) अडभायः समो गमीत्यादिना (पा० १.३.२९) तङ् । यश्च धर्मः सूर्येण सहकीभूतः सन् संरोचते सम्यग् दीप्यते सं ययं स्तुम इति शेषः । शीरशः ? देवानां दीतानां रदमीनां सत्यमानानां सर्वेषां चा गर्भः गृहातीति गर्भः प्रहीता एप चै गर्मी- देवानां य एष तपस्येप हीद सर्व संयमणात्यतेने सर्व गृ. मीतमेप उ प्रवर्य इति ( १४, १, ४, २) श्रुतिः। तथा मतीनां घु- द्धीनां पिता पालकः युद्धिमवर्सका प्रजानां पतिः पालकः ॥ १४ ॥ समाग्निरग्निना गत सं देवेन सचित्रा स सूपै- पारोचिष्ट । स्वाहा समनिस्तपसा गत सं दैव्येन स- वित्रा स सूर्येणारूरुचत ॥ १५ ॥ (१) सममिः । अनुष्टुप् ब्राह्मी 1 पश्च । सङ्गत साच्छते. (१) अत्र याराणसी० लि.पु. संमतोम्य पाठकमा मुम्बई मु.पु. नास्ति । तद्यथा ! समाग्निः । ब्राही अनुष्टुप् गश्च संगतः संगच्छते. इतिः धर्मः भामिना सूर्याक्न संगच्छते व देवेन सविना समरोधि.

·१७२४ । मन्त्रमाज्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। अग्निः धर्मः अग्निना सूर्याख्येन सह । यश्च सङ्गत साच्छते देवेन सवित्रा सह । यश्च समरोचिष्ट संरोचते. दीप्यते सूर्येण सह स्पर्द्धयन् । तं वयं स्तुम इति वाक्यशेपः । स्वाहाकारः आदित्यमीणनार्थः । यश्च स्वाहा आग्निः सङ्गत । सङ्गच्छते। तपसा अदित्यसम्बन्धिना सह । यश्च सङ्गत । सङ्गच्छते दै- व्येन सवित्रा सह । यश्च समरूरुचत । समरोचत संरोचते सूर्येण सह स्पर्द्धयन् । तं वयं स्तुम इति वाक्यशेषः ॥ १५ ॥ मालयनुष्टुप् । यः अग्निः धर्मः अग्निना सह सङ्गत सङ्गच्छते एकीभवति देव पव देवः सवित्रा देवेन देवेन सह सङ्गच्छते य. थ सूर्येण सह समरोचिष्ट संरोचते ॥ अवरं स्वाहाकारं करोति परां देयतामसावेव यन्धुरिति (१४, १, ४,६) श्रुतेः । स्वाहा भ. ग्निः । स्वाहासहितोऽग्निर्धर्मस्तपसा सूर्यतेजसा सहत सङ्गच्छते दैव्येन देवेन सविधा व सहच्छते सूर्येण सह समरूस्चत सर्वे सम्यग् रोचयति प्रकाशयति रोचतेर्णिजन्ताल्लुङ् पयं तं स्तुम इति शेषः ॥ १५ ॥ धर्ता दिवो विभाति तपसस्पृथिव्यां धर्ता देवो. देवानाममस्तिपोजाः । वाचमस्मे नियच्छ देवा. युवम् ॥ १६ ॥ (१) धर्ता दिवः । ऊर्ध्ववृहती । धर्मस्तुतिः । योऽयं धर्ता । -- घयश्च संरोचते दीप्यते सूर्येण सह स्पर्द्धया तं घयं स्तुम इति घा- फ्यशेषः । स्वाहाकार आदित्यमीणनार्थः । यमग्नि सङ्गतं सङ्गच्छते मादित्यसम्बन्धिना तपसा यः सङ्गच्छते देवेन सवित्रा समररुचत समारोचते स्म सूर्येण स्पर्द्धया तं धयं स्तुम इति वाक्यशेषः ॥१५॥ (१) अत्रधाराणसी लि० पु० समतोऽयं पाठक्रमःमुम्बई मु०पु० नास्ती । तद्यथा । घतो दिवः । ऊर्चहती धर्मस्तुतिः । योऽयं धर्ता धारयिता दिघः धुलोकस्य- तपसव रश्मिनालस्य धारयिता' ·सप्तत्रिंशोऽध्यायः । ३७। कण्टिका । १७॥ धारयिता दिवः धुलोकस्य । यश्च तपसः रश्मिजालस्य धर्ता। विभाति च पृथिव्याम् अवस्थितः । धर्ना धारयिता च दे- वानाम् । स्वयं च देवः अमर्त्यः मनुष्यधर्मरहितः । तपोजाः । तपः आदित्यः तस्माजायते । सोऽयम् वाचम् अस्मे अस्मासु । नियन्छ । नियच्छस्विति पुरुषव्यत्ययः । निगृहातु स्थाप- यतु । देवायुवम् । या देवान् यौति मिश्रयति आगमयति सा तथोक्ता तां देवा युवम् ।। १६ ॥ ऊर्यवृहती । विजागतोवृहती अप्राधी प्रयोदशवर्णी तृतीय एकादशवर्णस्तेनैकाधिका । स देषो धर्मः अस्मे भस्मासु विभक्तः शे आदेशः याचं नियच्छ पुरुषव्यत्ययः यज्ञं नियच्छतु स्थापयतु । किम्भूतां पाचम ? देवयुवं देवान याति मिथयति देवयुः ताम् कि-. पि तुगभाय आः अनित्यमागम शासनमिति वचनात् देवसमुह माह्वयन्तं यशं समापयत्वित्यर्थः यशो पै घाग्यक्षमस्मभ्यं प्रपच्छ येन देयान् मीणामेस्येवैतदाहेति ( १४, १, ४, ८) श्रुतेः देवयुधमित्यत्र संहितायां धकारस्य दीर्घः । स का ? यो देवः पृथिव्यां विभाति शोभते ॥ फीदशः१ दियो धर्ता धुलोकस्य धारयिता । तपसार- मिजालस्य च धर्ता । देवतानाच धर्ता । ममर्त्यः मनुष्यधर्मरहि- तः अजरामरः । तपोजाः तप आदित्यस्तस्माजायत इति तपोजाः सूर्योत्पन्नः ॥ १६॥ अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परी च पथिभिः श्वरंन्तम् । स सधीचीः स चिपूंचीर्वसान आवरीवर्ति भुवनेष्वन्तः ॥ १७॥ विभाति च पृथिम्यामयस्थितः यः धर्ता धारयिता च देवानां स्वयं च देवः अमर्त्यः मनुष्यधर्मरहितः तपोजाः तप आदित्यः तस्मान, जायते सोऽयं वाचमस्मे अस्मासु नियच्छ नियच्छस्विति पुरुप- ध्यत्ययः निगृहातु स्थापयतु देवायुवं देवान या मिश्रयात मागम- यति सा तथोका ॥१६॥ -

·मन्त्रमाप्य-
१७२६
-वैददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
(१) अपश्यम् । त्रिष्टुप् । आदित्यात्मना धर्मस्तुतिः ।
यमहमपश्यम् । गोपां गोतारम् । अनिपयमानम् अनालम्बने
अन्तरिक्ष गच्छन्नासौ पतति । आच परा च पथिभिश्चरन्त-
म् । आचरन्तं च आगच्छन्तं च पराचरन्तं च । परागच्छन्तं
च । पथिभिः देवैः सह । स सध्रीचीः । स एव स सध्रीची:
सहस्य सधिरादेशः । सहाश्चनाः दिशो रश्मीन् वा सहस्रम् ।
स विधूचीः । विषु इति निपातो नानावचनः । अञ्चतेः परं
किए । नानाञ्चनाः दिशः नानाञ्चनान्वा रश्मीन् । वसानः
आच्छादयन् । आवरीवर्ति । पुनः पुनरावर्त्तते । भुवनेषु त्रिषु
लोकेषु । अन्तर्मध्ये व्यवस्थितः ॥ १७ ॥
विष्टुन्दीर्घतमोरया । स धर्मो भुवनेषु त्रिलोकेषु - अन्तर्मध्ये
ध्यवस्थितः आवरीपतिं पुनः पुनरावर्तते इतेर्यङ्लुकि रूपम् । की-
एशः १ सधीचीः सह अञ्चन्तीति सनीच्यः सहस्य सधिरादेशः स-
हाञ्चना दिशो रश्मीन् पा घसानः आच्छादयन् घस आच्छादने
शानच्प्रत्ययः । विपची विपु निपातो नानार्थ. विषु अञ्चन्तीति
विपूच्या ताः नानाञ्चना दिशो रस्मीन् या वसानः किचन्तादुगित.
श्वेति (पा०४, १,६) डीपि अचश्चेति (पा०६,४,१३८) अ.
लोपे चाविति (पा०६, ३, १३८) पूर्वपददीर्घः । सभाचीय शेष
(१)अत्र पाराणसी० लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई०१०पु.
नास्ति । तद्यथा । अपश्यम् । त्रिष्टुप् । आदित्यात्मना धर्ममिममह-
मपश्यं गोपां गोतारम् अनिपद्यमानम् अनालम्बनम् अन्तरिक्षे ग.
छन् नासौ नीचैः पतात आच पराच पथिभिश्चरन्तम् आगच्छन्तं
परागच्छन्तं च पथिभिः देवैः स एष सधीचीः सहस्य सभिः
मादेशः । सहाञ्चनाः दिशो रश्मीन् पा सहाञ्चनाः स एव विपूचीः
विषु इति निपातो नानावचनः । अञ्चतेः परं क्विन् अनुनासिक:
लोपः । सोमत्ययः अकारलोपः क्वाविति पूर्वपदस्य दीर्घः । नाना-
अनाः दिशा नानाञ्चनान् वा रदमीन घसानः । आच्छादयन् अव.
वित्तिं पुनः पुनः आवर्तते।भुवनेषु त्रिलोकेषु अन्तव्यवस्थितः॥१७॥

·सप्तत्रिंशोऽध्यायः। ३७ । कण्डिका । १८ ।
विपूचीश्च दिशो वस्तेऽथो रम्मोनिति (१४, १,४,१०) श्रुतिः ।
एका सशब्दः पादपूरणः । स कः ? यमदमपश्यमादित्यरूपं पश्या-
मि। कीरशम् ? गोपाम गोपायतीति गोपास्तम् फिपि यलोपः।
अनिपधमान निपते पततीति निपद्यमानः न निपद्यमानोऽनि.
पद्यमानस्तम्, अन्तरिक्षे गच्छन्तमपि नाधः पतन्तम् । च पुनः प.
थिमि देवमार्गः आचरन्तमागच्छन्तम् पराचरन्तं परागच्छन्तं व
गमनागमने कुषांपाम् ॥ १७ ॥
विश्वासां मुबां पते विश्वस्य मनसस्पते विश्व-
स्य वयसस्पते सधैस्य वचसस्पते । देवश्रुत्त्वं देव धर्म
देवो देवान् पाहि । अत्र प्राचीरनु वां देवीतये । म.
धु माध्वीभ्यां मधु माधूचीभ्याम् ।। १८ ॥
(१) विश्वासां भुवाम् । सर्वासां पृथिवीनां पते हे प्रय.
पर्य । विश्वस्य मनसः सर्वस्य प्राण्याश्रयस्य मनसः पते ।
विश्वस्य वचसा सर्वस्य त्रयीलक्षणस्य वचसः पते सर्वस्य
वचसः सर्वस्य लौकिकस्य वचतः पते । त्वां स्तुम इति शेपः ।
(१) अन धाराणसी लिपु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु.पु.
नास्ति । तद्यथा । विश्वासां मुवां सर्वासां पृथिवीनां पते प्रवर्दी
विश्वस्य मनसः सर्वप्राण्याश्रयस्य मनसः पते विश्वस्य वचसः पते
सर्यस्य प्रयीलक्षणस्य घचसस्पते सर्पस्य लोकस्य घचसस्पते त्यां
स्तुम इति शेषः । यतश्च त्वं देवश्रुत् देवैः श्रुतः अतो याचे हे देव
धर्म देवान पाहि गोपाय अत्र प्राचीरनु वां देववीतये अस्मिन् सो
यो अस्मिन्नयसरे प्राचीरिति पुरुषस्य व्यत्ययः । प्राचीस्तर्पयतु
धर्मो वा युयां हे भश्विनी अनुदेववीतये मनन्तरं देवतर्पणाय नमः।
फरोस्थिति शेपः । मधुमाध्वीभ्यां मधुनाम ब्राह्मणं तदश्विभ्यां
ददी दध्यङाथर्वणस्तदेतदुक्तं मधुमाध्वीभ्यां मधुम्राह्मणं प्रति यो
गच्छतः तो मवञ्चनी ताभ्यां शेषश्च पूर्व ध्याच्यासः ॥ १८ ॥

·१७२८ मन्त्रमाप्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। यतश्च त्वं देवश्रुत् देवैः श्रुतः अतो त्वां याचे । हे देव धर्म वं देवः सन् देवान् पाहि गोपाय । अत्र मावीरनु वा देववीतये। अन सत्रे अस्मिन्नवसरे वा । मावीरिति पुरुपव्यत्ययः । प्रावतु तर्पयतु धर्मः । वां युवाम् हे अश्विनी । अनुदेवीतये । ततो- ऽनन्तरम् देवतपणाय नमस्करोत्विति वाक्पशेषः मधुमा- ध्वीभ्याम् । मधुनाम ब्राह्मणं तदश्विभ्यां ददौ दध्यार्थ- र्वणः । तदेतदुक्तम् । मधुमाधूचीभ्याम् । मधुवालणं प्रति अश्वतो गच्छतः तो ताभ्यां मध्वञ्चनाभ्याम् । शेपं पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ १८ ॥ अत्याप्टिः। हे विश्वासां भुवां पते सर्वासां पृथिवीनां स्वामिन् ! विश्वस्य सर्वप्राणिगतस्य मनसः पते ! अधिपते 1.. विश्वस्य घचसः पते । सर्वप्राणिवचनस्य पालक ! सर्वस्य त्रयीलक्ष. णस्य घचसः पते ! प्रवर्तक हे देवश्रुत् ! देवैः श्रूयत इति देव श्रुत् देवप्रसिद्धः हे देव? दीप्यमान ? हे धर्म ? देवस्त्वं देवान् पा. हि रक्ष । एवं धर्म सम्प्रायश्विनावाह हे अश्विनौ । अत्र यज्ञे दे. पीतये देवतर्पणाय अनु अनन्तरं धर्मो घां प्रावीः प्राधीत् तर्पयतु लोडथै लुङ् पुरुषव्यत्ययश्च युपयोस्तृप्त्या सर्वदेवास्तृप्यन्तीति भावः याभ्यां युयाभ्यां दध्यङ्ङाधर्वणो मधुसंशकं ग्राह्मणमुवाच दध्यङ्ह पा आभ्यामाथर्वणो मधुनाम ब्राह्मणमुवाचेति(१४,१,४,१३) श्रुतेः । कोदशाभ्यो युवाभ्याम् ? माध्वीभ्यां मधुब्राह्मणमीगते ती माघ्यो ताभ्याम् । गती विप् । तथा माधुचीभ्यां मधुम्राह्मणम- ञ्चतः पूजयतस्ती मध्वञ्चौ ताभ्यां मध्वग्भ्यामिति प्राप्ते डीपि अ. लोपे मधूवीभ्यामिति लिहव्यत्ययः आदिदीर्घश्छान्दसः॥ १८॥ हृदे त्वा मन से त्या दिवे त्या सूर्याय त्वा । ऊ. यो अध्वरं दिवि देवेपुं धेहि ॥ १९ ॥ (१) हृदे वा । परोणिक् । हृदे त्वा हृदयार्थ वां स्तुम (१) भत्रधाराणसी० लि पु०संमतोऽयं पाउकमा मुम्बईमु० पु० ·सतविंशोयायः 1३७ । कषिष्टका । २० । १७२२ इति शेषः । एवं मनसे त्वां स्तुमः । दिवे अर्थाय त्वां स्तुम इति शेषः । सूर्याय त्या सूर्यतर्पणाय चा स्तुमः । यस्माच सर्वकार्येषु त्वामेव स्तुमः । अतो घूम: । अर्वः अवहितचित्तः सन् अचरन्दिवि देवेषु धेहि निधेहि स्थापय ॥१९॥ परोपिणम् । आद्यावाणी तृतीयो द्वादशाणः सा परोष्णिक परोपिण परत इत्युक्तः । आधयोर्ग्रहः । हे धर्म! हदे त्या हृद- यस्वास्थ्याय त्या त्या स्तुम इति शेषः मनसे मनःशुअर्थ त्या त्यां स्तुमः दिवे स्वर्गमाप्त्यै स्वा त्यां स्तुमः सूर्याय सूर्यतृप्त्यै त्या स्वा स्तुमः हृदयं संशोध्य मनो निर्मलं कृत्या दियमस्मानीत्या सूर्य तर्पयत्ति भावः । किञ्च ऊर्ध्वः सावधानः सन् अध्वरमस्मदीयं यझं दिवि धुलोके वर्तमानेषु देवेषु धेहि स्थापय यज्ञ गते यजमानो गच्छत्येवेति भावः ॥ १९ ॥ पिता नोऽसि पिता मो घोधि नमस्ते अस्तु मा मा हिसीः । त्वष्टृमन्तात्वा सपेम पुत्रान् पशून् मयि धेहि प्रजामरमासु धेधरिष्टाहा सहपत्या भू- यासम् ॥२०॥ (१) पिता नोऽसि । गायत्री । यतश्च त्वम् पिता नः नास्ति । तद्यथा । हृदे त्या । परोणिक् हुदे त्या हदयार्थ त्या स्तुम इति शेषः । मनसे त्यां स्तुमः दिवाय त्या स्तुमः । सूर्याय स्वां सूर्यतर्पणाय त्यामेय स्तुमः । यस्माच सर्वकार्येषु त्यामेव स्तु. मः अतो घूमः ऊर्ध्वः अघहितचित्तः सन् अधरं दिवि देवेषु धे- हि स्थापय ॥१९॥ (१) भन्न धाराणसी लि. पु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमु०पु. नास्ति तपथा। पिता ना माग गायत्री यस्त्वं नः अस्माकं पिता भवसि अतो प्रवीमि पितव भूत्वा अस्मान् चोधय सर्वथा. नमस्तेऽस्तु मामा हिंसीथाः पनी वाचयति महावीरं वीक्षमाण त्यष्ट्रमन्तः यजुः यतश्च त्वष्टा संयुक्ताः स्परा रेतसामधिकर्ता .

·१७३० मन्त्रभाष्य-वंददीपसहिता शुल्लयजुःसंहिता। अस्माकमसि भवास । अतो ब्रवीमि । पितेव भूत्वा नः अ. स्मान् चोधि वोधय सर्वथा । नमः ते अस्तु मा मा हिंसीः हिंसीथाः । पनी वाचयति महावीरमीक्षमाणाम् । त्वष्मन्त- स्त्वा । यजुः। यतश्च त्वाष्ट्रसंयुक्ताः । त्वष्टा हि चेनसां विक: ती । त्वामेव सपेम । सपतिः स्पृशतिकर्मा । मैथुनार्थमुपस्थ- शामः । अनः पुत्रान् पशून् मयि धेहि स्थापय । प्रनां च भू. योगुयः अस्मासु धेहि स्थापय । किञ्च । अरिष्टा अनुपाहसिता, अहम् । सहपत्या सह भर्ना भूयासम् । आशीः ॥ २० ॥ ग्गायत्री। हे महावीर ! त्यं नोऽस्माकं पितासि पालको भ. घसि पितेय नाऽस्मान् योधि घोधय सर्वथा नमस्ते वस्तुमा मां मा हिंसीःमा जहि ॥ महावीरोपस्थानं समाप्तम् ॥का० (२६, ४, १३) स्वप्मन्न इत्येना पाचयनि । महावीरमीक्षमाणामपनीतशिरोव- खां धर्म पश्यन्ती पतीमध्वर्युर्याचयतीत्यर्थः ॥ प्राचां मिष्टुप् धर्म- देवत्या पत्न्याशीः। हे धर्म ! घयं त्या त्यां सपेम सपतिः स्पृशति- फर्मा मैथुनाय त्वामुपस्पृशामः । कीदृशा पयम् ? त्वष्ट्रमन्तः त्वष्टा विद्यते ये ते त्वष्ट्रमन्तः त्वष्टा रेतसामधिकारी तत्सहिताः मै- चुनार्थोपस्पर्श धीर्याधिष्ठातापेक्षितोऽत एतमुताः । अतः पुत्रान् पशुन् च मयि विपये स्पं धेहि स्थापय प्रजामुत्तरोत्तरवंशवृद्धिमा स्मासु धेहि स्थापय । किञ्च पत्या भासहारिष्टा अनुपहिसिता भई भूयासं भवेयम् भर्नुमती चिरंजीवेयमित्यर्थः । वृपा वै प्रवग्र्यो योषा पती मिथुनमेवैतत् प्रजननं फ्रियत इति (१४,१, ४, १६) श्रुते॥२०॥ अहः केतुना जुपता सुज्योतिज्योतिपा स्वा- हो । रात्रिः केतुना जुपता सुज्योतिज्योतिपा स्यामेच सपेम सपति स्पृशतिकर्मा मैथुनार्थमुपस्पृशामः अतः पु घान् पशन् मयि धेहि स्थापय प्रजां च भूयो भूय अस्मासु धे- हि स्थापय किश्च अरिष्टा अनुपहिसिता सह पत्या सह भी भूयासम् माशीः ॥२०॥ .

·सप्तत्रिंशोऽध्यायः । ३७ । कण्डिका । २१ ।
१७३१
स्वाही ॥ २१ ॥
इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेविसंहितायां
सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।। ३७ ॥
(१) रौहिणं जुहोति । अहः केतुना मज्ञया कर्मणा वा
सहितम् जुपताम् । परिगृह्णातु । कथम्भूतम् । पदहा मुज्यो-
तिः । ज्योतिषां शोभनज्योतिष्कम् केन ज्योतिपा स्वकीयेनैव ।
स्वाहा सुहृतं चैतद्धविर्भवतु । रात्रिः केतुना । अधस्तनेन
व्याख्यातम् ॥ २१ ॥
इति उव्वकृती मन्त्रभाष्ये सप्तत्रिंशोध्यायः ॥३७ ।।
का० (२६, ४, १४) अहः सुनेति दक्षिा रोहिणं जुहोति।
उपस्थानगानयोः समाप्ती रोहिणहयन्या स्युचा दक्षिणं रोहिणं पु. .
रोडाशं सर्वहुतं जुहोतीत्यर्थः ॥ धर्मदेवत्ये यजुरी सामानुष्टुभो ।
फेतुः प्रज्ञा कर्म या केतुना प्रशया कर्मणाचा सहितमहः दिन सुपतां
रोहिणहोमेन प्रीयताम् । कीदृशमहः ? ज्योतिषा स्वकीयेनेव तेजसा
सुज्योतिः शोभनं ज्योतिर्यस्य रात् विशिष्टतेजस्काम् स्वाहा एत-
दविः सुहृतमस्तु । रोहति स्वर्ग यजमानो याभ्यां तो रोहिणी अ.
न्यादित्यौ अहोरात्रे वा इमी लोको या चक्षुषी वा शिरः प्रवर्यो री-
हिणी चक्षुपी तत्र दधातीत्यादिरोहिणप्रशंसा श्रुतौ (१५, २, १,
१-५) शेया ॥ फा० ( २६, ४ १४) राभिरिति सायम् । सायंका-
लीने प्रपये राविरिति मन्त्रेण द्वावणि प्रवर्यो यथाकालं जुहोती-
त्यर्थः ॥ केतुना सहिता राशि जुपता प्रीयताम् ज्योतिषा त्या
सुज्योतिरित्युक्तम् ॥ २१॥
थीमन्महीधरकृते वेददीपे हरिप्रिये ।
अयादिराहिणान्तोऽयं सप्तविंशो निरूपितः ॥ ३७॥
(१) अन वाराणसी.लि. पु०संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु० पुरु
नास्ति तद्यथा रोहिणं जुहोति अहः केतुना । केतुना प्रज्ञया कर्मणा
धा सहितम् अहः जुषतां परिगृहातु कथम्भूनं यदहः मुज्योतिज्यों
तिपा शोभनज्योतिष्क यदहः । फेन ज्योतिपा स्वकीयेनेय स्वाहा
सुद्धतं चतद्धविर्भवतु राधिः केतुना अधस्तनेन व्याख्यातम् ॥ २१ ॥
इति श्रीमदुबटकुतौ मन्त्रमाप्ये सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७॥

·१७३२
मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
अष्टात्रिंशोऽध्यायः
देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोहुभ्यां पूष्णो
हस्ताभ्याम् । आदेऽदित्यै रालासि ॥१॥
(१) अथ धर्मधुम्होहनार्य रज्जुमादत्ते ॥ देवस्य त्वेति
व्याख्यातम् । आददे गृङ्गापि। यतस्त्वम् । अदित्यै रास्नासि॥१॥
फा० ( २६, ५, १) देवस्य त्वेति रज्जुसन्दानमादायेड पहीति
गामाह्वयति नाना च त्रिरश्चरपरेण गार्हपत्यं गच्छन् । अध्वर्युर्देवस्य
स्वेति रज्जुसन्दानमादाय गार्हपत्यस्य पश्चाद् गन्छन् इड एहीति
धापत्रयेण धर्मदुधां गामाह्वयति असाहीति गोर्मना चोचैस्त्रि-
घारमाहयतीति सूत्रार्थः ॥ रज्जुदेपत्यं यजुः प्राजापत्या गायत्री।
हे रजो! सवितुर्देवस्याज्ञायां वर्तमानोऽश्विनोदुभ्यां पूणो ह-
स्ताभ्यां त्यामाददे गृहामि यतः त्वमदित्यै अदित्या देवमातुः रामा
रसना मेखलासि भवसि पप्ठ्यर्थे चतुर्थी ॥ १॥
इड एहि । अदित एहिं । सरस्वत्येहिं । असा.
बेहि । असावेहिं । असावेहि ॥ २ ॥
(२) गामायति । इह एहि ।. अतस्मिंस्तच्छन्दस्तदतिदे.
(१)भत्र वाराणसी० लि. पु० समंतोऽयं पाठकमा मुम्बई मुल्पु०
नास्ति तद्यथा । धर्मधुग्दोहार्थ रज्जुमादत्ते । देवस्य त्वेति व्या-
ख्यातम् । आददे गृहामि यतस्त्वमदित्यै रास्तासि ॥ १॥
(२) यत्र वाराणसी०लि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०पु०
नास्ति तद्यथा । गामायति ईड पहि अदित एहि सरस्वति एहि
अस्मिस्तच्छन्दस्तदतिदेशार्थः । हे इडे मानवि आ इहि आग-
छ । दोहाय अदिते देवमानः एहि सरस्वति वाक् एहि । नाना-
त्रिसधैरसी धवाल एहि त्रिः आमन्त्रितस्येत्याविरुदात्तः ॥ २॥

·मात्रिंशोऽयायः । ३८ कण्डिका । ३ ।
१७३३
शार्थः । हे इडे मानवि आ इहि आगच्छ दोहाय । हे अदिते
देवमातः एहि । हे सरस्वति चाक् पहि असाविति नामग्रहण-
त्रिरुचः असौ धवले एहि । त्रिः । आमन्त्रितस्येत्यादिरुदात्तः॥२॥
हे इडे मानयि ! पहि आगच्छ, हे अदिते देवमातः! एहि हे
सरस्थति वाक् ! यहि । अतस्मिस्तच्छन्दस्तत्सादृश्यार्थः । इडा हि
गौरदितिर्हि गौः सरस्वती हि गोरिति (१४, २, १,७) श्रुतेः ।। ना-
प्रा मिरुञ्चरातयति असी धलि एहि एवं निः॥२॥
अदित्यै रालोसीन्द्राण्या उष्णीपः । पूपासि ।
घीय दीप्य ॥ ३ ॥
(१) अदित्यै रास्नासीति गां पाशेन प्रतिमुञ्चति अदित्यै
रास्नासि । इन्द्राण्या उष्णीपः इन्द्राणी इन्द्रस्य पनी तस्याःशि-
रोवेष्टनं स्वमसि ॥ वत्समुत्सृजति । पूपासि । यथा पूषा वा-
युपुष्टिमाप्याययति । एवं त्वमपि प्रस्रावनेन जगदुत्पत्तिवीज पप
आप्यायसि । वत्समुन्नयति । धर्माय दीप्य । दयसि । रूपद-
याकर्मापि यस उपदयां कुरु मा सर्वमुपासीः ॥ ३ ॥
का० (२६, ५, ३) अदित्यै रास्नेति गां पाशेन प्रतिमुच्य स्थू-
णायां धध्या पूपासीति वत्समुत्सृजति । आगतां गामदित्या इति
मन्त्रेण पाशेन यध्या तं पारा स्तम्भ वध्या पूषासीति वत्सं मुञ्चती.
त्यर्थः ॥ हे रज्जुपाश ! त्यमदित्यै रामा रसनासि इन्द्राण्या इन्द्र.
पान्या: उणीपः शिरोपेष्टनमसि पतेन पाशमिन्द्राण्युष्णीयं करो।
(२) अत्र पाराणसी० लि० पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपु०
नास्ति तद्यथा । अदित्यै रास्नति आगतां गां पाशेन प्रतिमुश्चति
अदित्यै रास्तासीन्द्राण्या उणीपः इन्द्राणी इन्द्रस्य प्रिया पत्नी
तस्याः उष्णीपः शिरोवेटनं त्वमसि । चत्ममुत्एजति पूपासि य.
था पूपा वायुः वृष्टिमाप्याययति एवं त्यमपि प्रनयनेन जगदुत्प.
त्तिवीज पय आप्याययसि घरसमुन्नयति धर्माय दीय धर्मार्थ
दीय व्यतिर्दानकर्मा पयस उपशेषं कुरु मा सर्प पासी ॥३॥

·.
मन्त्रभाष्य वेददीपसहिता शुल्लयजुःसंहिता
तीत्यर्थः तमेवैनमेतत्करोतीति (१४, २, १, ८) श्रुतेः । वत्सं मुञ्च
ति पासि दैव्यनुष्टुप घत्सो देवता हे वत्स ! त्वं पूषा वायुरसि
घायुरथा वृष्टिमाप्याययति तथा त्वं प्रस्रवण पय आप्याययस्वेति
भायः अयं वै पूपा योऽयं पयत एप हीद सर्व पुष्यत्येप उ प्रवर्दी
इति ( १४, २, १,९) श्रुतेः ॥ फा० ( २६, ५, ४) सन्दाय धर्माय
दीप्वेति धत्समुन्नयति । धेनुं रज्ज्वा पश्चिमपादयोर्यध्या वत्समपा-
फरोतीत्यर्थः ॥ दैवी पङ्क्तिः वत्सो देवता हे यत्स | धर्माय धर्मार्थ
दीप्य देहि पयः पयः शेषय मा सर्व पासीरित्यर्थः दो दाने बहुलं
छन्दसीति ( पा० २, ५, ७३) शपो लुक् ॥ ३॥
अश्विभ्यां पिन्वस्व । सरस्वत्यै पिन्वस्व । इन्द्राय
पिन्वस्व । स्वाहेन्द्रवत् । स्वाहेन्द्रवत् । स्वाहेन्द्रवत् ।।४।।
(१) पिन्वने दोन्धि । अश्विभ्यां पिन्वस्व । अश्विभ्याम-
र्थाय पिन्वस्व प्लाययस्य । एवमेघ सरस्वत्यै इन्द्राय च । वि.
पाभिमन्वयते । स्वाहेन्द्रवदिति । यद् दुधमानं स्कनं तत्सुहुत-
मस्तु इन्दवत् इन्दसंयुक्तम् इति निः॥४॥
का० (२६, ५, ५) अश्विभ्यां पिन्वस्वेति पिन्वने दोन्धि । पि.
न्वने पाये प्रतिमन्त्रं गांदोग्धीत्यर्थः ॥ अश्विभ्यां पिन्वस्व इन्द्राय
पिन्वस्य यजुर्गायत्र्यो सरस्वत्यै पिन्यस्व यजुरनुष्टुप लिहोक्का दे.
पताः । हे पयः! अश्विभ्यामर्थाय त्वं पिन्वस्व संहवस्व सरस्वत्यै
च पिन्वस्व अश्विनी वा एतद्यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्ता तावेवैतत् प्री-
णातीति श्रुतिः (१४, २, १, १३) सरस्वत्या वाचा शत्वा इन्द्राय
यशशिरोश्विभ्यां सहितमिति तयोरथै क्षरस्येति भावः ॥ फा० २६,
५,६) स्वाहेन्द्रवदिति विघुपोऽभिमन्त्रयते 1 पिन्धनपतितान् पयः
(१) अत्र वाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाटझमः मुम्बईमु०पुर
नास्ति तद्यथा पिन्वने दोग्धि अदिवभ्याम् । अयिभ्यामर्थाय पि
न्यस्व संप्लवस्य एवमेव सरस्वत्यै इन्द्राय च विप्रुपोऽभिमन्त्रयते
स्थाहा न्द्रयत् यत् दुबमाने स्कनं तत् सुष्टुतमस्तु । इन्द्रसं.
युक्तं च ॥४॥

·सानिशोऽध्यायः । ३८ | कण्डिका। ५।
१७३५
फगागभिमन्नयत इत्यर्थः। यनुजगती विप्रुपो देवता । यत् दुधमाने
स्कन्नं तत् स्याहा सुहुतमस्तु इन्द्रवत् इन्द्रसंयुक्तं चास्तु ॥४॥
यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्यो रत्नधा चमु चि.
या मुदबंः । येन विश्वा पुप्यसि वार्याणि सरस्वति
तमिह धातवेऽकः ॥ उर्वन्तरि क्षमन्येमि ॥ ५ ॥
(१) स्तनमालभते । यस्ते स्तनः । त्रिष्टुब्याग्देवत्या ।
वाग्देवी सरस्वतीति श्रुतिः । यः ते तब स्तनः । कथम्भूतः ।
शशयः । शीङ् साप्ने । मुप्त । इयास्ते अनुपभुक्तोऽन्यः । यश्व-
मयोभूः मयः सुखम्भावयति सर्वभूतानाम् । यश्च रत्नधाः ।
रमणीयानां धनानां धारयिता। यश्च चमुचित् वसु विन्दति ।
यश्च मुदनः कल्याणदानः । धनवानपि सन् कश्चिन्नोत्सहते
दातुम् । अत एवं विशेष्यते । येन विश्वा । येन च विश्वा वि-
श्वानि पुष्णासि पार्याणि वरणीयानि । हे सरस्वति तं स्त-
नम् इह । धातवे । धेट पाने । पानाय । अकः कुरु । गच्छति ।
उर्वन्तरिक्षमिति व्याख्यातम् ॥ ५ ॥
.
(१) अत्र वाराणसी० लि० पु०समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु० पु०
मास्ति तद्यथा-। स्तनमालभते यस्ते त्रिष्टुप् । वाग्देवत्या पाग्वै सर-
स्वतीति श्रुतिः यस्ले तप स्तन इव स्तनतः कथम्भूतः शशयः शीट्
स्वप्ने सुप्त इवास्तेऽनुपभुक्तोऽन्यः यश्च मयोभूः मयः सुखं भावयति
सर्वभूतानां यश्च रतधाः रमणीयानां धनानां धारयिता यश्च व.
सुवित् घसु च विन्दति यश्च सुदना कल्याणदानः धनवानपि का.
श्चिमोत्सहते दातुम् अत एवं विशेष्यते येन येन च विश्वा विश्वा-
नि पुष्यसि पुष्णासि वार्याणि चरणीयानि हे सरस्थति तं स्त-
नम् इह धाव घेट् पाने पानाय अकः कुर गच्छति उर्वन्तरिक्षमि.
ति व्याख्यातम् ॥ ५॥

·१७३६ मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। का० (२६, ५, ७) यस्ते स्तन इति स्तनमालभते । गोस्सना- मालमते जातावकवचनमित्यर्थः ॥ धाग्देवत्या त्रिष्टुप् दीर्घतमा हा ! हे सरस्वति ! तं स्तनमिहास्मिन स्थाने धातघे धेट पाने तुमर्थे तवेप्रत्ययः पानार्थमकः कुरु मम पानाय प्रयच्छेत्यर्थः लो- डर्थे लङ् शपि लुप्त गुणः । तं कम् ? यस्ते तप स्तनः स्तन इव स्तनः शशयः शेते इति शशयः अप्रत्यये द्वित्वम् पूर्वस्यात्वं च छान्दसम् सुप्त इयास्ते अन्यैरनुपभुक्तत्वात् यस्ते स्तनो निहिती गुहायामिति ( १५, २, १, १५) श्रुतेः । यध स्तनो मयोभू. मयः सुखं भावयति प्रापयति सर्वभूतानामिति मयोभूः । यश्च रक्षधाः रतानि दधाति रसधाः रमणीयानां धनाना धारयिता । यश्च यमु. वित् घमु धनं विन्दति घेत्ति घा पसुपित् । यध सुदधः सुष्टु ददा. तीति सुदना दाता धनवानन्यो दातुं न शानोति त्यत्स्तनस्तु ध. विश्वानि सर्याणि पार्याणि घरणीयानि वस्तूनि त्यं पुष्यसि पु. नवान् दाता चेति अन्येभ्य आधिक्यम् । किञ्च येन स्तनेन विश्वा शासित स्तनं मत्पानाय प्रयच्छेत्यर्थः ॥ का० (२६, ५, ११) उपदप पयसेत्युध्यमाने गच्छत्युर्वन्तरिक्षमिति । उपद्वति मन्त्र होमोच्यमाने उर्पिति मन्त्रेणाध्वर्युर्गोसमीपाद् गार्हपत्यं प्रति गच्छतीत्यर्थः ॥ प्राजापत्या गायत्री । विशालमन्तरिक्षमनु पमि गच्छामि ॥५॥ गायनं छन्दोऽसि । श्रेष्टुभं छन्दोऽसि । चाचाए- धिवीभ्यां त्या परिगृहामि । अन्तरिक्षेणोपंयच्छामि । इन्द्रांश्विना । मधुनः सारघस्य धर्म पात वसंवो यज- त वाट् । स्वाहा सूयस्य रश्मय घृष्टिवनये ॥ ६ ॥ - (१) परीशासाबादचे । गायत्रं छन्दोऽसि त्रैष्टुभं छन्दो- (१) अत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु पु० नास्ति तद्यथा। परीशासावादत्ते । गायत्रं छन्दोसि त्रैष्टुभं छ. न्दोऽसि फजुर्महापौरं गृहाति द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृहामि परीशासयोश्च पृथिवी चाध्यास्ते महावीरे धादित्यः उपय.

·भरात्रिंशोsध्याय:1८1 कण्डिका । ६।
ऽसि ॥ ऋक्षु महावीरं गृहाति । धारागृथिवीभ्यो त्यो परिगृहा-
मि । परीशासयोः धौष पृथिवी च अध्यस्ते महावीरे चादि-
त्यः । उपयमन्या उपगृह्णाति । अन्तरिक्षेणोपयच्छामि । अन्त-
रिक्षेण उपगृहामि । उपयमन्या अन्तरिक्षरूपेण संस्तवः । प.
यसा सिञ्चति ॥ इन्द्राश्विना । हे इन्द्र ई अश्विनौ । मधुनः
सारचस्प । सरघा मधुकृतः भ्रमरा इव ऋत्विजः तैः कृतस्य
सारघस्य मधुनः धर्म पात रस पियत । हे वसवः वासयितारः।
यजत च वाट् वपद्कारेण । स्वाहा सुहुतमस्तु । सूर्यस्य । र-
इमये । दृष्टिवनये । रहेः संभक्त्रे दात्रे वा । सूर्यस्य ह वा
एफो रश्मिदृष्टिपनि गति श्रुतिः ॥ ६॥
फा० (२६, ५, १२)परीशासावादत्ते गायत्रं छन्दोम्सीति भ-
तिमन्यम् । गायनमिति मन्त्राभ्यां परीक्षासी गृहातीत्यर्थः ॥ य.
जुर्गायध्या परीशासी देवते । हे परीशास ! त्वं गायनं छन्दोऽसि
गायव्येच गायत्रं सार्थेऽण् गायत्रीच्छन्दरूपोऽसि । त्रिष्टुयेव प्रैष्टुभं
त्रिष्टुप्छन्दरूपोऽसीति द्वितीयम् ॥ का० (२६, ५, १५) ताभ्यां
महावीर परिगृहाति धावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृहामीति । ताभ्यां
परीशासाभ्यां महावीरमादच इत्यर्थः । यजुर्जगती महावीरो देव-
ता। हे महापौर ! चापापृथिवीभ्यां घुभूमिभ्यां कृत्वा त्या त्यांचा
रिगृहामि परीभासयोवाभूमी अध्यस्ते महावीरे चादित्योऽध्य.
स्तः। तथा च भुतिः । १४, २, २०१६) इमे ये पावापृथिवी परी.
शासावादित्यः प्रवोऽमुं तदादित्यमाभ्यां घायापृथिवीभ्यां परित
मन्या उपगृहाति अन्तरिक्षणोपयच्छामि अन्तरिक्षणोपगृहामि ।
उपयमन्या अन्तरिक्षरूपेण संस्तवः । पयांसि सिञ्चति इन्द्राश्विनी
है इन्द्राश्विनी मधुनः मध्धिय मधुसारघस्प पा सारया मधुरुतः
भ्रमरा इच ऋत्विजः प्रविग्भिः कृतं सारय मधु यसस्य धर्म रसं
पात पियत पसवः हे घसयो थासयितारः यजत घाद घपद्का.
रेण स्वाहा सुहुतमस्तु सूर्यस्य रश्मये पृष्टियनये वृष्टः सम्भक्तये
वाघा एप्टेंः सूर्यस्य ह या एको रस्मिप्रियनिनामेति श्रुतिः ॥ ६॥

·.
अष्टात्रिशोऽध्यायः । ३८1 कण्डिका। ७ ।
वेति । एतस्मादै समुदासर्वाणि भूतानि समुद्रवन्तीति स-
मुद्रो वातः । समुद्राय वा हे प्रकार्य वाताय स्वाहा जुहोमि ।
इयमेवोत्तरत्रापि योजना । सरिराय । एतस्मात्सरिरात्सर्वाणि
भूतानि लब्धकार्याणि सन्ति । सह ईरते गच्छति । अनाधृ.
प्याप अशक्याय आर्पितम् । अपतिधृष्याय अशक्याय प्र.
तिधर्पितम् । अवस्यवे भवनशीलाय । अशिमिदाय । शिमीति
कर्मनाम । क्लेशात्मकञ्चैतत् अक्लेशदाय ॥ ७ ॥
का० (२६, ६, १) मैतु घमणस्पतिरित्युव्यमाने समुद्राय त्यति
तिनामानि जपति गच्छमादयनीयम् । प्रैस्विति होशोच्यमाने मा.
ग्नीयं प्रति गच्छन्नध्ययुः समुदायेत्यादीनि द्वादश घातनामानि
घरेण जपतीत्यर्थः । द्वादश यपि यातनामदेवत्यानि । हे धर्म ?
पांताय त्वा त्यां स्वाहा अहोमि कीशाय धाताय ? समुद्राय स.
मुद्रवन्त्युद्भवन्ति · सर्वाणि भूतानि यस्मात् स समुदस्तस्मै
अयं वै समुद्रो योऽयं पवत एतस्मा समुद्रात सर्वे देवाः सर्वाणि
भूनानि समुद्रवन्ति तस्मा पवेनं जुहोतीति (१४, २.२, २) श्रुतेः ॥
सरिराय | सह ईरते गच्छन्ति सर्वभूतानि सिद्धार्थानि यस्मात्
सरिरस्तस्मै पाताय धर्म त्वां जुहोमि अयं चै सरिरो योऽयं पक्त
पतस्माद्ध सरिरात् सर्वे देवा सर्वाणि भूतानि सहेरत इति(१४,२,२,३)
श्रुतेः ॥ अनाधृष्याय । न आधर्षितुं परामयितुं शक्योऽनाधृष्यः त-
स्मै । अप्रतिधृष्याय म प्रतिषितुं प्रतियोद्धुं शक्योऽप्रतिष्यस्त-
नास्ति तद्यथा । इत उत्तरं द्वादशवातनामानि यजत्यध्वर्युः समु.
द्वाय त्या एतस्माई समुद्रात् सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि समुद्रय-
न्ति इति समुद्रो वातः समुद्राय त्या हे प्रवर्य वाताय स्वाहा जु.
होमि इयमेव उत्तरत्रापि योजना सरिराय एतस्मात् सरीरात् स.
र्धाणि भूतानि लब्धकार्याणि सन्ति स हि इरित गच्छति भनाधृ.
प्याय मशक्याय बाधर्षयितुम् अप्रतिधृष्याय अशापाय प्रतिध.
पयितुम् अपस्यवे अपनशीलाप अशिमिदाय शिमोति कर्मनाम ।
लेशात्मकं चैतत् । अक्लेशदाय ॥ ७ ॥

·toes मन्त्रभाष्य-वेदीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
स्मै पातायेत्युक्तम् अयं घा अनावृष्योऽप्रतिधृष्यो योऽयं पर्वत
इति (१४, २,२,४) श्रुतेः॥ अवस्यये । अवो रक्षणमिच्छति
अवस्यति अयस्यतीत्यवस्युः सुप आत्मनः क्यच् क्याच्छन्दसीति
(पा०३, २, १७०) उप्रत्ययः अवनशीलाय || अशिमिदाय । क्लेशा
त्मकं कर्म शिमि तन्न ददातीत्यशिमिदस्तस्मै क्लेशनिवर्तकाय धाताय
अयं वा अवस्युराशिमिदो योऽयं पवत इति (१४, २,२, ५) श्रुतेः HOR
इन्द्राय त्या वसुमते रुद्रवते स्वाहा । इन्द्राय
स्वादित्यवते स्वाहा । इन्द्राय स्वाभिमातिनं स्वाहां।
सवित्रे त्वा ऋभुमते विभुमते वाजवते स्वाहा । बृहः
स्पतये त्वा विश्वदेव्याग्ते स्वाहा ॥ ८ ॥
(१) इन्द्राय वा । इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्भवते - स्वाहा ।
इन्द्राय स्वा आदित्यवते स्वाहा । इन्द्राय वा अभिमातिघ्ने ।
सपनो वा अभिमातिः । सवित्रे त्वा ऋभुमते विभुमते वाजवते
स्वाहा । ऋभुर्विभुर्वाज इति सुधन्वन आगिरसस्य प्रयः पुत्रा
पभूवुः । तेपामयं संस्तवः । बृहस्पतये त्वा विश्वदेव्यावते
स्वाहा ॥८॥
पसयो विद्यन्ते यस्य स यसुमान रुद्रा विद्यन्ते यस्य रुद्रपान
तस्मै यसुयुताय रद्रयुतायेन्द्राय वाताय हे धर्म ? त्वां स्वाहा
जुहोमि अयं पा इन्द्रो योऽयं पषत इति (१४, २, २६)
श्रुतेः ॥ आदित्या विद्यन्ते यस्य स आदित्यवान् तस्मै आदित्ययुक्ता.
(१) अत्र धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बा,पु.
नास्ति तथा । इन्द्राय त्या यसुमते रुद्रयते स्वाहा । इन्द्राय त्वा-
दित्ययते स्याहा । इन्द्राय म्याभिमातिने स्वाहा । सपत्नो वाभि-
मातिः । सवित्रे त्या भुमते विभुमते घाजवते स्वाहा ! भुर्विभु
र्धाज इति सुधन्यनः आशिरसस्य त्रया पुत्राः बभूवुः तेषामयं सं.
स्तषः पृहस्पतये त्या विश्वदेव्यावते सर्वदेव्याचते स्वाहा ॥ ८॥

·अधिशोऽध्यायः । ३८1कण्डिका। १ ।
२७४१
येन्द्राय घाताय स्वाहा ॥ अभिमातीन् सपनान् हन्तीत्यभिमातिहा
सपनो वा अभिमातिरिति (१४, २, २, ८) श्रुतेः । शत्रुनाशकाये.
न्द्राय वाताय त्यां जुहोमि ॥ सूते स सविता तस्मै चेष्टयित्र पाताय
स्वां जुहोमि अयं वै सविता योऽयं पयत इति (१४,२,२,९)श्रुनेः ।
कोहशाय ? ऋभूमते अभुरस्यास्ति अनुमान विभुरस्यास्ति विभुमा
न वाजोऽस्यास्ति पाजधान आङ्गिरसस्य सुधन्यनत्रयः पुत्रा घर-
भुविभुवाजास्तशुक्ताय वाताय ॥ वृहस्पतये बृहतां महतां पति-
तस्तस्मै अयं वृहस्पतियोंऽयं पयत इति ( १४, २, २, १०) श्रुतेः।
कीटशाय? विश्वदेव्यावते विश्वपा देवानां समूहो विश्वदेव्यम्
तवस्यास्ति विश्वेदेव्यवान तस्मै मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रियविश्वदेव्यस्य
मताविति (पा०६, ३, १३१) दीर्घः सर्वदेवसहिताय जुहोमि ॥८॥
यमाय त्वाङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहा । स्वाहा घ.
यि । स्वाहा धर्मः पित्रे ॥९॥
(१) यमाय त्वा । अङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहा । उपयमन्या
मासिञ्चति । स्वाहा धर्माय मुद्भुतो धर्माय चैतत्स्यात् । स्वाहा
धर्मः मुहुतो धर्मः पित्रे स्यादिति शेपः ॥ ९ ॥
यमाय पायये हे धर्म ? त्यां जुहोमि अयं ये यमो योध्यं पचत
इति (१४, २, २, ११) श्रुतेः । कीरशाय यमाय ? अशिरस्वते य.
हिरसो मुनयोऽस्य सन्ति अङ्गिरस्वान् अयस्मयादीनि छन्दसीति
(पा० १, ५,२०) भसंक्षायां सस्य पिसर्गामायः पितृमते
पितरोऽस्य सन्ति । पितमान् अङ्गिए पितृयुताय घाता.
येत्यर्थः । पातनामानि समातानि । का० (२६, ६,२)
स्वाहा धर्मायेत्युपयमन्या सिञ्चति धर्म । उपयमन्या स्रुचा
रुक्स्थं वृतं धर्मे सिञ्चतीत्यर्थः । धर्माय स्वाहा एतदाज्यं सुहु-
(१)मन वाराणसी लि० पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई गुरुपु०
नास्ति तद्यथा । यमाय त्या ! अद्विरस्वते मितमते स्वाहा । उपय-
मन्या सिञ्चति । धर्माय स्वाहा सुतं घर्माय तत् स्यात् । पतज-
पति स्यादा धर्मः सुहुतो धर्मः पित्रे स्यादिति सम्बन्धः ॥९॥

·१७४२
मन्त्रभाज्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुम्संहिता!
समस्तु । का० (२६,६,३) स्वाहा धर्मः पित्र इति जपित्वातिका
म्याश्राव्याह धर्मस्य यजेति । अपसव्यवान् दक्षिणास्यः स्वाहेति
मन्त्रं स्वरेण जपित्वा सव्येन अलं स्पृष्ट्वा धर्महस्तोऽतिक्रम्याश्राव्य
धर्मस्य यजेत्याहेत्यर्थः । स्वाहा धर्मः पित्रे पित्रायास्तु ॥९॥
विश्वा आशा दक्षिणसदिश्वान् देवामयाडिह।
स्वाहीकृतस्य धर्मस्य मौः पिबतमश्विना ॥१०॥
(१) वपद्कृते जुहोति । विश्वा आशाः । अनुष्टुवाश्वि-
नी। विश्वाः सर्वाः आशाः काष्ठाः । दक्षिणसत् । दक्षिणसद
इति वचनव्यत्ययः । दक्षिणासीदन्ति । कस्मात् । यतः वि.
श्वान् सर्वान्देवान् अयाट् । यजतेरेतद्रूपम् । अयाक्षीत् इष्टवान्
इह स्थितः । दक्षिणतो हि स्थित आहुतीर्जुहोति । आहुतिश्च
यज्ञः । यत एवमतो ब्रवीमि । दक्षिणतोऽनरस्माभिः स्वाहाकृत-
स्य । वषट्कारानन्तरं स्वाहाकृतस्य धर्मस्य मधोः पिवतम् म.
ध्वावादस्य पिवतम् अश्विनौ ॥१०॥
फा० ( २६, ६, ४,) पते जुहोति विश्वा आशा इति ।
पपते सति धर्म जुहोतीत्यर्थः । अश्विदेवत्यानुष्टुप् । इह यो
दक्षिणसत् दक्षिणस्यां दिशि सीदति तिष्ठति दक्षिणसत् सर्वनाम्नो
चिमारे पुंवद्भायः दक्षिणतः स्थितोऽध्ययुर्विश्याः सर्वाः शाशाः
दिशो विश्वान् सर्वान् देवान् च अयाट् अयाक्षीत् यजेटुंङि ब्ले.
(१)अत्र घाराणसी० लि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०पु०
नास्ति तद्यथा । घपते जुहोति । विश्वा आशाः । अनुष्टुप् आ.
दिवनी । विश्वाः सर्वाः आशाः कामाः दक्षिणसद इति वचनव्य.
त्ययः । दक्षिणां सीदन्ति कस्मात् यत् विश्वान् सर्वान् देवान्
भयाट् पजतेरेतद्रूपम् । अयाक्षीत् यष्टवान् इह स्थितः । दक्षिणतो
हि स्थितः आहुतार्जुहोति । आहुतिश्च यक्षः यत एवमतो प्रवीमि
दक्षिणतोऽरश्माभिः । स्वाहाहनस्य षषट्कारानन्तरं स्वाहारुतस्य
धर्मस्य मधोः मध्वास्वादस्य पिपतम् अश्विना । हे भश्विनौ ॥१०॥

·।
थयात्रिंशोऽध्यायः । ३८ । कण्टिका । १२ ।
लोपे रूपम् इवान् दक्षिणतः स्थितो ह्याहुती होति । अतो घबी-
मि हे अश्विना अश्विनी 1 स्वाहाकृतस्य वपट्कारानन्तरं हुतस्य
मधोमधुरास्वादस्य धर्म युवां पियतम् कर्मणि पंष्ठी ॥ १० ॥
दिवि धो इमं यज्ञमिमं यज्ञं दिवि धाः । स्वाहा-
ग्मय यज्ञियाय शं यजुर्व्यः ॥ ११ ।।
(१) विरुकम्पयति । दिविधाः । लोके स्थापय इमं
यज्ञम् इमं यई दिविधाः । अभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्ते । अनु-
वपद्कृते जुहोति । स्वाहामये यक्षियाय यज्ञहिताय । शं मुखं
च यजुर्यः सकाशात् अस्माकमस्त्विति शेपः । यद्वा शं यजु-
भ्यों देहि ॥ ११ ॥
. फा० (२६, ६,५) दिघि धा इति निराकम्पयति । महावीर
विमय कम्पयति सन्मन्येण विस्तूष्णीमिति सूत्रार्थः । यजुर्धर्म-
देवत्यं सामोणिक् ! हे महावीर ! इमं मदीयं यशं त्वं दिवि धु-
लोके धाः धेहि स्थापय इमं यज्ञं दिवि धा इति पुनरुक्तिरादरार्धा
अभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्त इति (निरु १०, ४२) वचनात् ।
का० ( २६, ६, ६) स्याहालय इत्यनुवपकते । अनुवपट् स्वाहेति
मन्त्रेण धर्म जुहोतीत्यर्थः । यशियाय यशहितायाग्नये स्वाहा सुहु.
तमस्तु यजुर्व्यः सकाशात् अस्माकं शं सुखमस्तु ॥ ११ ॥
अश्विना धर्म पातहानिमहर्दिवाभिरूतिभिः।
तन्त्रापिणे नमो द्यावापृथिवीभ्याम् ॥ १२ ॥
(१) अघ्र धाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुष्पु
नास्ति तद्यथा । दिवि धाः । धुलोके इमं यज्ञं दिविधाः अभ्यासे
भूयांसमर्थ मन्यन्ते अनुवपद्कते जुहोमि स्वाहासये स्वादा सुहुत-
मस्तु अग्नये यशियाय यज्ञहिताय शं सुख यजुभ्यः सकाशात् अस्मा.
कमस्त्विति शेषा । यता शं यजुभ्यों देहि ॥ ११ ॥

·मन्त्रभाष्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
(१) ब्रह्मानुमन्त्रयते । अश्विना धर्मम् । उष्णिगाश्विनी
हेऽश्विनी धर्म पातं पिबतम् हार्दानम् हृदयस्य प्रियम् हृदयं वा.
योऽनुषर्त्तते । अहार्दवाभिः । अहाशब्दः पूर्वाहवचनः । दि.
वाशब्दस्तु सायाह्नवचनः । स हि प्रवर्याय कालः । एतत्का-
लोपलक्षिताभिः अतिभिः अवननिमित्तभूतैः । तन्त्रायिणे नमो
द्यावापृथिवीभ्याम् । तन्त्रायिणे । लोके ये प्रसारिताः ' तन्तः
तुरीशलाकामोता ते तन्त्रमित्त्युच्यन्ते । तन्तुनालिरिच सूत्रपूर.
णाय एति त्रीन् लोकान् स तन्त्रायी आदित्यः तस्मै नमः ।
उत्तरत्राप्यनुपनः । धावापृथिवीभ्याम् नमः अस्तु ॥ १२ ।।
का० (२६, ६, ७) अश्यिना धर्ममिति ब्रह्मानुमन्त्रयते । ब्रह्मा
धर्ममभिमन्त्रयत इत्यर्थः । स्वराडरिणफ् । अश्विनाधादित्यो द्यावा.
पृथिव्या च देवताः। हे अश्यिना ! आश्विनौ ? युवां धर्म पातं
पियतम । काभिः ? ऊतिभिरपनैः निमित्तैः अयनं कृत्वा पियत.
मित्यर्थः । कीदृशीभिरूतिभिः १ अहर्दिवाभिः अहःशब्देन प्रातः
काल: दिवाशब्देन सायंकालः प्रातःसायकालोपलक्षिताभिः प्रव.
यकालः स एव यतः। कीदृशम् धर्मम् ? हार्दानम् गतिगन्धनयोः
प्युट दि घानं गमनं यस्य स हद्वानः हद्वान एव हार्दानस्तम्
स्थार्थेऽण हृदयप्रियमित्यर्थः । एवं धर्मपानायाश्विनी सम्पायं
(१) अन पाराणसी० लिपु०संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु.पु.
मास्ति तद्यथा । ब्रह्मानुमन्त्रयते अश्विनी धर्मम् । उष्णिक आश्विनी
हे अश्विनी यमै पातं पियतम् । हार्दानं हृदयस्य प्रियं हदयं धा.
योऽनुवर्तते । अहर्दिवाभिः अहः शब्दः पूर्वाह्रवचनः । दिवाशब्द.
स्तु सायंयचनः स हि प्रपायंयागकालः । एतत्कालोपलक्षिताभिः
कतिभिरधनैः निमितभूतः तन्त्रायिणे नमो घावापृथिवीभ्यां तन्त्रा.
पिणे लोके ये प्रसारितास्तन्तयः तुरी शलाका प्रोक्तास्तन्त्रमित्यु-
ध्यते तन्तुनालिरिव सूत्रीय पति त्रिलोकीमादित्यस्तस्त्रायो ।
एप होमांलोकांस्तन्त्रमियानुसंचरतीति श्रुतिः तस्मै नमः । उत्तर
प्रानुपङ्गः नमो धापापृथिवीभ्याम् ॥ १२ ॥

·भयात्रिशोऽध्यायः । ३८ । कणिका । १३ । तत्साहाय्याय सूर्यादीनमति तन्त्रायिणे नमः तन्यते तन्त्रम् पटरच. नाय तुरीशलाकामोतास्तन्नवस्तन्त्रमुच्यते तन्नभास कालचक्रमपि तन्त्रमुच्यते तथा चाभिधानम् तन्ने राष्ट्र परच्छन्दाप्रधानयोः अ. गदे कुटुम्बकृत्ये तन्तुबाने पारेच्छदे श्रुतिशाखान्तरे शास्रकरणे साधक इतिकतम्यतातन्त्वोरिति तन्ने कालचक्र एनि निरन्तर गच्छति तन्त्रायो तस्मै मादित्याय नमोऽस्तु एप चै तन्त्रायो य एष तफ्त्येव हामान लोकास्तन्त्रमियानुसञ्चरतीति (१४, २,२, २२) श्रुनेः । पायापृथिवीभ्यामुभाभ्यां लोकाम्यां तदधिष्ठात्रीभ्यां नमः ॥ १२ ॥ अपातामश्विना धर्ममनु धाथिवी अमसा- ताम् । इहेय रातः सन्तु ॥ १३ ॥ (१) यजमानोऽनुमन्त्रयते । अपाताम् । आश्विनी क- फुपू । अपाताम् पातयन्ती अश्विनी धर्मम् । अनुघावापृथिवी अमंसाताम् । तच्च धर्मपानमश्विनोः धावापृथिवी अपि अमंसाताम् अनुपतवत्यौ साध्वभूदिति । यत एवमतो ब्रवी- मि । इह एव अवस्थितानामस्माकम् रातयः धनानि सन्तु॥१३॥ फा० (२६, ६, ८) अपातामिति यजमानः । यजमानः धर्ममभिः मन्त्रयत इत्यर्थः । ककुबुष्णिक आदिचदेवत्या मध्यमपादो द्वाद. शाण: आपत्तापणी सा कप मध्यमश्वेत् ककुयित्युक्तः । अ. दिवना धर्मपातामपियतां लुइ धायाधियी अन्यमंसातामनुमत. पत्यौ साधु कृतमिति अनुमैनाते इत्यर्थः अत एवाश्व्यादिप्रसादात् पास्मद्गृ स्थितानामस्माकं रातयो धनानि सन्तु इहैव रा- (१) अत्र धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु.पु. नास्ति तद्यथा । यजमानोऽनुमन्यते । थापाताम् आश्विनी क. कुप् । पापातां पीतवन्तौ अश्विनी धर्ममनुद्यावापृथिवीम अमंसा साम् अनुमतपत्यो तथा धर्ममपासामश्विनौ घायापृथिव्यावपि अ. मंसाताम् अनुमतयस्यौ धावापृधियो साध्यदिति । यत एवमतो प्रवीमि रहावस्थितानामस्माकं रातयो धनानि सन्तु ॥ १३ ॥ २१९

·२७४६ मन्त्रभाष्य-चंदवीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
तयःसन्वितीहैय नो धनानि सन्वित्येवैतदाहति (१५, २, २, २६)
थुतेः ॥ १३॥
इषे पिन्वस्व । ऊर्जे पिन्वस्व । ब्रह्मणे पिन्वस्व ।
क्षत्राय पिन्वस्थ । द्यावापृथिवीभ्यां पिन्वस्व धर्मासि
सुधम । अमे न्यस्मे नृम्णानि धारय ब्रह्मधारय क्षत्रं
धारय विशं धारय ॥ १४ ॥
(१) पिन्वमानमनुमन्त्रयते । इषे पिन्वस्व । ष्टितर्पणाय
विग्रुपो मुश्च । एवम् ऊजें अन्नाय । ब्रह्मणे ब्राह्मणेभ्यः ।
सत्राय क्षत्रियेभ्यः यावापृथिवीभ्यां पिन्वस्वेति । उत्क्रामत्युत्त.
रपूर्वार्द्धम् । धर्मासि सुधर्म । धर्मासि धारणं समस्तस्य जग-
तोऽस्याहुतिपरिणामद्वारेण । हे सुधर्म साधुधारणशील । खरे
सादयति । अमेनि । मिङ् हिंसायाम् । अहिंमन् अकुध्यन् ।
अस्मे अस्मामु । नृम्णानि । नृन्नमयन्तीति नृम्णानि धनानि ।
धारय स्थापय । ब्रह्म धारय क्षत्रं धारय विशन्धारय । त्रैव-
णिकानसामु स्थापय॥ १४ ॥
फा० (२६.६, ९) इपे पिन्वस्येति । पिन्यमानमनुमन्त्रयते ।
(१)भत्र घारापली० लिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु. पु०
नास्ति तद्यथा । पिन्वमानमनुमन्त्रयते । इषे पिन्वस्थ वृष्टितर्पणाय
विप्रो मुञ्च उजे अन्नाय ब्रह्मणे ब्राह्मणेभ्यः क्षत्राय क्षत्रियेभ्यः
धाचापृथिवीभ्यां तर्पणाय पिन्वस्त्र । उत्मामत्युत्तरपूर्वार्द्ध धर्मासि
मुधर्म धारणं समस्तस्य जगतोऽसि । आहुतिपरिणामद्वारेण सु-
धर्म । हे सुधर्म साधुधरणील खरे सादयति अमेनि । मिङ् हिं.
सायाम् । अहिंसन् अध्यन् अस्मे अस्मासु नृम्पनि धनानि नृन्
नमयतीति नृम्णं धनं धारय स्थापय ब्रह्म धारय क्षत्रं धारय विशं
धारय प्रवर्णिकान् भस्मासु स्थापय ॥ १४॥

·अष्टात्रिंशोऽध्यायः । ३६ । कण्डिका । १५ ॥ १७५७ पिन्यमानमतितप्तं घमंगभिमन्त्रयत इत्यर्थः ।। माया पतिः प्रमदेव. या। हे पिन्यमान धर्म ! इपे वृष्टये पिन्यस्व पुटो भय पृष्टयर्थम् ऊनाय पिन्वस्व अन्नं यधर्य प्रामणे ग्राह्मणेभ्यः पिन्वस्त्र क्षयाय क्षत्रियेभ्यः पिन्वस्त्र धावापृथिवीभ्यां पिन्वस्व ग्रामणक्षभिश्चा- चापृथिवास्नपयेत्यर्थः ॥ काल (२६.६, १०) धर्मासात्गुन्काम. त्युत्तरपूर्वाधम् । ऐशानी दिशं प्रत्युत्क्रामतीत्यर्थः ॥ यजुर्गायत्री घदेवत्या । है धर्म ! हे सुधर्म । सुष्टु धारयतीति सुधर्मः हे सा. धुधरणशोल! त्वं धर्म आस सर्वजगतो धारणमसि आहुतिपरित णामद्वारेण सर्व धरसात्यर्थः ॥ फा (२६, ६, ११) भमेन्यस्मे इति खरे फरोति । महावीर परे आसादयनीत्यर्थः ॥ ऋग्वृदनी धर्मदेव. स्या । हे घमं! अमेनि मिश् हिंसायां मिनोति हिनस्तीति मेनिः न मेनिरमनिःसु सुलुगिति (पा० ७, १, ३९) मुलोपः अमेनिः म. दिसन अफुध्यन् सन् असो अस्मामु नम्णानि धनानि धारय स्था. पय नृनमगतीति नृपूर्ण अध्यन्नी धनानि धारयति ( १५, २, २, ३०) श्रुतिः प्रल क्षनं पिशं च धारय विप्रादीनस्मशान कु- पित्यर्थः॥१४॥ स्वाहां पूष्णे शरंसे । स्वाहा ग्राभ्यः । स्वाहा प्र. तिरवेभ्यः । स्वाहा पितृभ्य ऊर्ययहियों धर्मपाभ्यः। स्वाहा धावांप्राधियीभ्याम् । स्वाहा विश्वेभ्यो - वेभ्यः ।। १५ ॥ (१) शकलर्जुहोति । स्वाहा पूष्णे | अयं चे पूपा योऽयं अन पाराणसी० लिपु०संमतोऽयं पाठक्रमः गुम्बई मु.पु. नास्ति । तद्यथा शाफलेजुहोति स्वाहा पूष्णे 1 अयं पूपा योऽयं पयते घायुः । पर ही सर्व पुष्यति एप उ प्राणः प्राणमेयास्मिन निदधाति इत्येतदुतं शरसे आन शरः शब्दः काण्डवचनः । यस्ति च सान्तः । दार उपरि स्नेहः प्रकृतिभूनः |शर इति यजमानाः माहुः सदभिप्रापेण एतदुच्यते स्वाहा प्रारभ्यः माणेभ्यो विषयग्रहणशी- लभ्यः स्वादा प्रति रवेभ्यः प्राणा: प्रतिरवा तान् सय जगत् रमते ·१७४८ मात्रभाष्य-घेददीपसाहिता शुक्लयजुःसंहिता । पवते । इति वायुः । एप हीदं सर्व पुष्यति । एप उ प्राणः । 'माणमेवास्मिन्निदधाति । इत्येतदुक्तम् । शरसे । अस्ति शर- शब्द: काण्डवचनः । अस्ति च सान्तः दन उपरिस्नेहः शर इति यजमानाः प्राहुः तदभिप्रायेणेतदुच्यते । स्वाहा ग्रावभ्यः पाणेभ्यः विषयग्रहणशीलेभ्यः । स्वाहा प्रतिरवेभ्यः । प्राणा: प्रतिरवाः तान्माप्य सर्वं जगद्रमते । स्वाहा पितृभ्यः उद्धव- हियः । ऊर्ध्वम्मागनं चहियेपो त एवमुच्यन्ते । सोमपाह्येत इत्यर्थः । धर्मपावभ्यः धर्मपातृभ्यः । स्वाहा द्यावापृथिवीभ्या- म् । माणोदानौ वै धावापृथिवी । स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः । प्राणो वै विश्वेदेवाः ॥ १५ ॥ फा० (२६, ६, १२) विकतशकलैर्जुहोति धर्मे न्यज्य न्यज्य स्वाहा पूष्णे शरस इति प्रतिमन्धम् । धर्मे नितरामफ्त्या विकत. शकलै धर्माज्यं जुहोति स्वाहा पृष्ण इति प्रतिमन्त्रमित्यर्थः ॥ सम लिङ्गोक्तदेवतानि यजुपि । शरःशब्दो दध्युपरिस्थस्नेहवाचकः अत्र मेहमात्रयाची शरसे मेहकरें पूणे वाताय प्राणरूपाय स्वाहा सु. हुतमस्तु । अवर स्वाहाकारं करोति परां देवतामिति(१४,२,२,३२) श्रुतेरादी स्वाहाकारस्ततो देवतापदानि । अयं वै पूपा योऽयं प. घत एवं हादसधैं पुष्यत्येप उ प्राणः प्राणमेवास्मिन्नेतद्दधातीति (१४, २, २, ३२) श्रुतिः ।। गृह्णन्ति ते ग्रावाणः प्राणा विषयग्रहण- शीला: तेभ्यः स्वाहा प्राणा वै प्रावाणः प्राणानेवास्सिनेतधाती. ति (१४, २, २, ३३) श्रुतिः ॥ प्रतिरुपन्ति शब्दं कुर्वन्ति प्रतिरयाः प्राणान् हौद सर्व प्रतिरतामति (१४, २, २, ३४) श्रुतिः ॥ फा० (२६, ६, १४ ) चतुर्थमहुतमुदङीक्षमाणो दक्षि- णतो यहि प्युपगृहति । चतुर्थे शफलमहुतमेवोदीची पश्यन् घेदेः १. स्वाहा पितृभ्यः उर्ध्यईिर्यः उर्व प्रागनं पहियेषां ते एषमुच्यन्ते ! सोमपा होते इत्यर्थः । पर्मपावभ्यः धर्मपातृभ्यः स्वाहा पाचा थिवीभ्यां प्राणोदानी व पावापृथिवी । स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः । माणो विश्वेदेवाः ॥ १५॥ .

·-
अात्रिंशोऽध्यायः । ३८ । कपिद्धका । १६ ।
क्षिणमागे भातिथ्यावहिषि प्रवेशयतीत्यर्थः ॥ पितृभ्यः स्वाहा ।
कीहशेभ्यः ? ऊवयहिभ्यः ऊर्य प्रागग्रं चहियेषां ते ऊर्चबर्हिषः ते
भ्यः सोमपाभ्य इत्यर्थः तथा धर्मपावभ्यः घर्म पियन्ति धर्मपावा.
ना तेभ्यः स्वाहा ॥ द्यावापृथिवीशब्दन प्राणोदानापुच्येते ताभ्यां
सुष्टुतमस्तु प्राणोदानी चै द्यावापृथिवी प्राणोदानांववास्मिन्नेतद्दधा.
तीति (१४, २, २, ३६) श्रुतिः। विश्वभ्यो देवेभ्यः स्याहा प्राणा
घे विश्वेदेवाः प्राणानेवास्तिन्नेतदधातीति (२४,२,२,३७)श्रुतिः॥१५॥
स्वाहां रुद्रायं रुद्रईतये । स्वाहा संज्योतिपा
ज्योतिः । अहः केतुना जुपता सुज्योतियारिया
स्वाहा । रात्रिः केतुना जुपता मुज्योतिज्योतिपा
स्वाहा । मधु हुतमिन्द्रंतमे अग्नावश्याम ते देव धर्म
नमस्ते अस्तु मा मां हि सीः ॥ १६ ॥
(१) स्वाहा रुद्राय रुद्रहूतये । रुद्र इति स्तोतनामसु प.
ठितम् । रुद्रैः स्तोतृभिराहयते स रुद्रहूतिः । महावीरादुपयमन्यां
मत्पान यति । स्वाहा सज्योतिपा ज्योतिः । स्वाहा सङ्गच्छतां
ज्योतिषा ज्योतिः । ज्योतिर्वा इतरस्मिन् वायो भवति । ज्यो-
(१) पत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाटकमः मुम्बईमु०पु०
नास्ति । तयथा । स्वाहा' रुद्राय गहतये । रुद्र इति स्तोत्र
नाम पठितम् पदैः स्तोतृभिः य भास्यते स रुद्रगतिः महावीरादु.
पथमन्या प्रत्यानयति स्वाहा संज्योतिषा ज्योतिः स्वाहा संगच्छता
ज्योतिपा ज्योतिः ज्योतिर्षा इतरस्मिन् पयो भवति ज्योतिरितर-
स्यामिति श्रुतिः अहः केतुना रात्रिः फेतुना व्याख्यातम् भक्षयति
मधुहुते यस्मात् उत्कटरसंहुतं मधु फ इन्द्रतमे इन्द्रियवतमे घी.
यवत्तमे भो तवास्माभिः अतोऽवशिष्टम् अश्याम व्याप्नुयामः भ.
क्षयामः ते तय मंशं हे देव धर्म सर्वथा नमस्तेऽस्तु मा मां हिंसीरि-
स्यात्मनः परित्राणमा ॥ १६॥

·मन्त्रभाष्य-वेददीपसद्विता शुक्लयजुःसंहिता। तिरितरस्यामिति श्रुतिः । अहः केतुना रात्रिः केतुना इति च व्याख्यातम् । भक्षयति । मधुहुतम् यस्मान्मधु उत्कदरसम् हुतम् । क । इन्द्रतमे इन्द्रियव नमे वीर्यवत्तमे । अग्नी तवा- स्माभिः अत अवशिष्टम् अश्याम च्याप्नुयामः भक्षयामः । ते सवाशम् । हे देव धर्म सर्वथा नमस्ते अस्तु । मा मा हिंसी. रित्यात्मनः परित्राणमाह ।। १६ ।। का० (२६, ६, १५) सप्तमं च सर्वलेपातं दक्षिणेक्षमाणः प्रति- प्रस्थाने प्रयच्छति । मूलांमावधि धर्मघृताभ्यक्तं सप्तमं शकलं द- क्षिणं पश्यन् प्रतिप्रस्थाचे ददातीत्यर्थः ॥ रुद्र इति स्तोतनामसु [निघ० ३, १६, १२ ] पठितम् । रुदैः स्तोतृभिहूयने आहूयत इति रुद्रहतिः तस्मै स्तोत्रम्तुताय रुद्राय सुहुनमस्तु ॥ एवं सप्तयां मध्ये चतुर्थसप्तमयोविनियोग उक्तः शरः पञ्चशकलराज्यहो- मः ॥ फा० (२६, ६, १७) स्वाहा संज्योतिपेत्युपयमन्यामासि- धति धर्म्यम् । धर्मसम्पन्धि घृतमुपयमन्यामासिञ्चति पूर्व मुफ्ः स्थं धर्मे नीतमधुना धर्मस्थं त्रुचि नवतात्यर्थः । पयोदेवत्यम् य. जनुष्टुप् । ज्योतिः धर्मस्थं घृतं ज्योतिषोपयमनीस्थेनं घृतेन स. अच्छताम् स्वाहा मुहुतमस्तु ज्योतिर्वा इतरस्मिन् पयो भवति ज्योतिरितरस्यां ते तदुभे ज्योतिषी सङ्गच्छते इति (१४,२,२४४० ) श्रुतेः पयो देवता ॥ का० (२६,६, १८) मन्त्रक्रमेणोत्तर रौहिणं जु. होति । उत्तरं रोहिणं मन्त्रक्रमेण संज्योतिपा ज्योतिरतन्मन्त्रक- मणोऽनन्तरं जुहोतीत्यर्थः ॥ अहः फेतुना । व्याख्याते यजुषो (३७, २१) का० (२६, ६, २० ) अग्निहोत्रावृता हुत्वा घाजिनवद्भ- क्षयन्ति मधु हुनमिति । उपयमन्यामानीतं धर्माज्यमग्निहोनहोम- प्रकारेण समन्त्रक हुत्वा घाजिनवदुपहरमार्थनपूर्वक भक्षयन्ति हो. मध्ययुग्रामप्रस्तोतृप्रतिप्रस्थाननीयजमानाः॥ धर्मदेवत्यम् ऋग्वृह- ती। अग्नी मधु मधुरं घाज्य हुनमस्माभिः । कोहर्शेनौ ? इन्द्रतमे इन्द्रं धौर्यमस्यास्ति इन्द्रवान् अत्यन्तमिन्द्रयानिन्द्रतमः यत्प्रत्यये लोप पार्ययत्तमे इत्यर्थः । मधु हुतमिन्द्रियवत्तमेऽनावित्येवैतदाहे. ति ( १४२, २, ४२) श्रुतेः। हे धर्म । हे देध! ते तय हुवशेग्मंशं

·भरात्रिशोऽध्यायः । ३८. कण्टिका । १७ ।
-
घयमभ्याम भक्षयाम अदनानकिरणव्यत्ययेन यमुलं छन्दसीति
(पा० २, ४, ७३) शपो लुम् लिडि उत्तमयहुवचन । तं तुभ्यं न.
मोऽस्तु मा मां हिंसाः शान्मनः परिमाणमयते ॥ १६ ॥
अभीमं महिमा दिवं चिों बभूव सप्राः । उत
असा पृधिची समीदस्य महाँ २।। असि रोस्य
देववीतमः । वि धूममग्ने अरुपं मियेध्य मुज प्रशस्त
दर्शतम् ॥ १७ ॥
(१) महावीरमासन्यां फरोति । अभीमर गायत्रीबृह-
त्यो । नच गायच्या असतानमस्ति । अतिशकरी वा आग्नेयी
अभियभूव अभिभवति । इमन्दिवं महिमा यस्य तव । कयम्भूतः
विगः मघाती । सपथाः सर्वतः पृथुः महिम्नो विशेपणद्वयम् ।
तं त्वां प्रवीमि उत श्रयसा । अपि च धनेन श्रवणीयेन वा
यशसा । पृथिवीम् अभियभूवेत्यनुपदः । संसीदस्वेति ब्या-
रुयातम् । रोचस्व दीप्यस्वेत्यनान्तरम् ।। १७ ॥
फा० (२६, ६, २५) अमीममिति महावीरम् । प्रचरणीय धर्म.
मासन्यां करोति म-घेणेतराणि तूष्णीम् ततः शानिपाठ इत्यर्थः ।।
गायीहत्या मध्ये घसानहीने अभीमं गायत्री संसादस्व वृहत्ती
यद्वायसानत्रयोपेतातिशकरी पष्टयक्षराग्निदेवन्या एकैच शक्का.
गाय पेत्यर्थः । हे अझे। तय माहिमा इमं दिवाभिवभूध अभिभ.
(१) अत्र वाराणसी लि.पु. संमतोऽयं पाउनमा मुम्बई मु.पु.
मास्ति । तयथा ! महावीरमासन्यां करोति मभीमम् गायत्रीदत्यो
मच गायच्या अवसानमस्ति । अतिशकरी या आग्नेयी अभियभूव
अभिमपति इमं दियं महिमा यस्य तय कथम्भूतः विप्रः मेधावी
सप्रथाः सर्वतः पृथः महिम्रो विशेषणं ते त्या प्रयामि उतापि च भ्र.
घसा धनेन श्रवणीयेन धा यशसा पृधिवीमाभिवभूति अनुपणः ।
संसादस्वति व्यायातम् गचस्येति नार्थान्तरम् ॥ १७ ॥

·१७९२ मम्ममाप्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
पति छन्दसि लुङ्लब्लिटः ( पा० ३, ४, ६ ) दिवशब्दः पुंलिङ्गः
अर्धर्चादित्वात् । कीदृशो महिमा ? विप्रः विशेषण प्राति पूरय-
ति समिति विप्रो मेधाची। सनथाः प्रथनं प्रथो विस्तारस्तन
सहितः सप्रथाः। उतापि च श्रवसा धनेन यशसा वा पृथिवी.
मभिभवतीत्यनुषगः ॥ संसीदस्वति पाउँऽत्र रोचस्वति अर्थ
पैक एव ॥ १७॥
या ते धर्म दिव्या शुग्या गांयच्या हविर्धाने ।
सा त आप्यायतां निष्टयोयतां तस्मै ते स्वाहा ॥ या
से धर्मान्नरिक्षे शुग्या त्रिष्टुभ्याग्नीधे । सा त आ-
प्यायता निष्टायतां तस्यै ते स्वाहा ॥ या ते धर्म पृ.
धिव्या शुग्या
जगत्या
सदस्या
। सात आप्यो-
यतां निष्टयांयतां तस्यै ते स्वाहा ॥ १८ ॥
(१) इत उत्तरे उत्सादनमन्त्राः । शालाकेपु जुहोति ।
या ते तव हे धर्म । दिव्या दिविभवा (लोकं प्रविष्टा । शुक्
दीप्तिः । या च गायत्र्यां प्रविष्टा । या च हविर्भाने प्रविष्ट ।
सा ते तव आप्यायतां वर्द्धताम् निप्ठ्यायताम् स्त्यै ध्यै
शब्दसङ्घातनयोः । निप्ट्याना संहता भवतु । तस्यै शुने
तुभ्यन्न हे धर्म स्वाहा । या ते अन्तरिक्षे त्रिष्टुभि भामीधे ।
(१)अत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई० मु०पुर
नास्ति तद्यथा इत उत्तरे उत्सादनमन्त्राःयाते शालाकेपुजुहोति याते
तय हे धर्म दिव्या दियि मया दिव्या धूलोफे प्रविष्टा शुरु दीप्तिः या
च गायत्र्यां प्रविष्टा या च हविद्धाने प्रविष्टा सा ते तव आप्यायनां
पईयतां निष्टयायतां प्ठ्य स्त्य शब्दसंघातयोः ।निष्टयाना संहता
भवतु तस्मै शुचे स्थाहा तस्यै गुचे ते तुभ्यं च हे धर्म स्वाहा
पाते अन्तरिश त्रिष्टुमि भाग्नीधे समानमन्यत् व्याख्यातम् । तेम
या ते पृथिव्यां जगन्यां सदम्या सदसि मया सदसि प्रविया ॥१८॥

·मात्रिंशोपाय।।३८ । कणिका।। समानमन्यत् याते पृथिव्याम् जगत्याम् । सदस्या सदसि भवा सदस्या । सदसि प्रविष्टा । समानमन्यत् ॥१८॥ का० ( २६,७,५) चतुर्ग्रहीतेनामिजुहोति या ते धर्म दिव्या शुगिति प्रतिमन्त्रम् । अभ्यर्युराज्य संस्कृत्य चतुर्ग्रहीतं फत्या तेन होति मनीषा नियमाणेषु त्रिपु शलाकात्रिकेपु प्रिभिर्मन्सा. तीयेनोपविश्येत्यर्थः ॥ त्रीणि यजूपि धर्मदेवत्यानि ऋणपतयः हे. मर्म ! पाते तय दिव्या दिघि भया शुभ दीशि या गायत्र्या छन्द सि प्रघिया या पिर्धाने यशगृहे प्रविष्टा सा ते तप गुम् भाप्या. पता पधंताम् निष्टधायतां संदिता रदा भवतु ष्ट्ये स्थ शम्दसं. घातयोः लोट् तस्यै गुचे ते तुभ्यं च स्वाहा ।। हे धर्म ! या तेत. पान्तरिक्ष शुक् त्रिष्टुभि उन्दास धारा सदने मायासात रति पूर्ववत् ॥ या ते हे धर्म ! पृथिव्यां गुरु जगत्यां छन्दसि प्रयिया । फोरशी सदस्या सदसि प्रविधा यागृहे स्थिता सात इत्युक्तम् ॥१८॥ क्षत्रस्प त्या परस्पाय ब्रह्मणस्तन्यं पाहि । विशं. स्त्या धर्मणा ययमनुंफामाम सुविताय नव्यंसे ॥१९॥ (१) निष्कामति । क्षत्रस्य त्वा महावीरोऽभिधीयते बृहत्या। क्षत्रस्य सम्बन्धिनः परस्पाय परस्य पालनाय । हे महावीर भनुमामामेति चतुर्थपादे भविष्पति तस्येह सम्बन्धः । अनुमामाम । किश्श ग्रह्मणः तन्वं शरीरं पाहि गोपाय । किच विशः । यज्ञो वे विशः यज्ञस्य धर्मणा धारणेनं निमित्त- (१) भन याराणसी० लि पु० संमतोऽयं पाटफमा मुम्बईमु.पु० नास्ति। तद्यपानिप्पामति सत्रस्य रया महावीरोऽभिधीयते गृहत्या क्षत्रस्य संघन्धिनः परस्पाय परस्य पालनाय भय त्वां हे महावीर मनुफामामेति चतुर्थपादे भविष्यति तस्येह सम्बन्धः किश्च प्रामणः रान्यं शरीरं पाहि गोपाय । फिञ्च विश: यशो ये विशः । यास्य धर्मणा धारणेन निगितभूनन त्या त्या महावीर पपम् अनु. कामाम॥१२॥ २२० ·मन्त्रभाग्य-पवदीपसहिता शुल्यःसंहिता। भूतेन त्वा त्वाम् हे महावीर वयम् अनुक्रामाम अनुगच्छेम । मुविताय सुगताय सुमूताय वा । नन्यसे नवतराय च कर्मणे अनुक्रामाम ॥ १९॥ फा० (२६, ७, ६) क्षत्राय वेति निष्क्रमणं पुरस्तात् पनीम म्तीय । होमानन्तरमध्वर्युः पत्नीमग्ने करवा शालायाः निझामती- त्यर्थः। उपरिया पहनी धर्मदेवल्या । हे धर्म ! षयं त्वा स्वाम- नुफामाम भनुगच्छाम त्वं ब्रह्मणः तन्वं शरीरं पाहि पालय। कि. मर्थमनुगमनम् ? क्षत्रस्य क्षत्रियस्य देवस्य सूर्यस्य परस्पाय प: रः शब्दोऽव्ययम् पर उत् कृष्टं पायते रक्ष्यते इति परस्पम् त- स्म एतद पै दैवं क्षत्रं य एष तपतीति ( १४, ३, १,९) श्रुतेः ! फिञ्च विशः यशस्य धर्मणा धारणेन निमित्तेन घयं स्वामनुफामाम पझो धै घिड्यज्ञस्य त्वारिष्टयै रति । (१४,३,१३९) श्रुतेः । किमर्थम् ? नव्यसे मुविताय नवीयसे नूतनाय सुगताय सुप्रसूताय कर्मणे का मसिद्ध्यर्थ त्वामनुगच्छामेत्यर्थः सुप्ठ इतं सुचितम् इण गती का उपसर्गस्योपड्डादेशः या प्रेरणे सूयते प्रेयंते सुविनम् इडा. गमें धातोरयङ् ॥ १९ ॥ चतु:सूक्तिर्नाभितस्य सप्रथाः स नो विश्वायु: सप्रथाः । स नः सर्यायुः सप्रथा अपयेपो अप हरो न्यवंतस्य सश्चिम ॥२०॥ (१) महावीरं निदधाति । चतुःसक्तिः । दिशो महावी. (१) अत्र धाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठमामः मुम्बईमु.पु. नास्ति । तद्यथा । महाघीरं निदधाति । चतुःसूक्तिः महावृहती पतुः अक्तिः दिशो महापीरस्य सक्यः कोणा यश्चतुः सूक्तिः यश्च माभिनंदनम् तस्य यशस्य सत्यस्य या एयं समथाः अभ्या. से भूयांसमर्थ मन्यन्ते इति त्याप्रसादाच्च अपद्वेषः अपगच्छतु पोस्मत चीतरागाः स्यामति अभिप्रायः । अपहरः हर हल च. लने अपगच्छतु चलनम् अस्मत्तः जनित्या म्रियते मृत्वा जायते इत्येत चलनमभिप्रेतम् । अन्यत्रतस्य सचिम अन्यत्प्रतं कर्म पस्य .

·. मात्रिशोऽध्यायः ॥ ३४ो काण्डकी।67 १७५५ रेस्य सक्तयः कोगाः । यः चतुःषतिः । यश्च नाभिः नहन तस्य सत्यस्य वा यज्ञस्य वा । एवं समयाः सर्वतः प्रथुः । सः नः अस्माकम् विश्वायुः सर्वस्यायुषः दाता । समयाः सर्वतश्च प्रथयिता अस्तु । स नः सर्वायुः सप्रथाः । अभ्यासे भूयासमर्थ मन्यन्ते । तत्प्रसादाच । अपट्रेपः । अपगच्छतु द्वेपः अस्मत्तः । वीतरागाः स्यामेत्यभिप्रायः । अपहरः। हर हल घलने । अपगच्छतु हरः चलनम् अस्मत्तः । जनित्वा म्रियते मृत्या जायते इत्येतचलनमभिप्रेतम् । अन्यव्रतस्य सथिम । अन्यत् व्रतं कर्म यस्य मनुष्यकर्मणः सकाशात् जगदनुग्रहात्मक यस्प स तथोक्तः । तस्य कर्म मिहे सायुज्यं प्राप्त सन्तः ॥ २० ॥ फा० (२६, ७, १४ ) नामिस्पृशं प्रवृञ्जनीयं निदधाति चनुन किरिति । प्रजनीय महावीरमुत्तरयेदी नाभिलग्नं स्थापयतीत्य. धः ॥ महावृहती धर्मदेवत्या । स घों नोऽस्माकं सर्वायुरस्तु सर्वे पूर्णमायुर्यस्मात् स सर्वायुःपूर्णायुः प्रदोऽस्त्वित्यर्थः पुनरुक्तिराव- रार्थी । कीदृशः सः १ चतुः सूक्तिः चतस्रः सक्तयः कोणा दिप्रपा 'सः पप धै चतुः सफिर्य एप तपति दिशो अंतस्य सतय इति (१४, ३, १, १७) श्रुतेः । तथा प्रातस्य सत्यस्य यस्य या नामि: महनं धन्धास्थानम् । समयाः सविस्तारः । विश्वायुः विश्वस्य जगतः आयुर्यस्मात् जगत घायुर्दाता सप्रथाः सर्वतः प्रथयिताचा हे । यम । त्यत्प्रसादात् द्वेषः अप गच्छत्यिति शेषः अस्मत्तो द्वेषः गंतु पोतरांगाः स्यामेति भावः । हर चलने पलनं जन्म-' 'मरणलक्षणं चास्मयोऽपगच्छतुं घयमन्यप्रतस्य संधिम अन्यत्' मनुष्यकर्मणः सकाशाद्भिनं प्रतं कर्म जगरनुप्रहरूपं पस्य सोऽग्य:, चंता परमात्मा तस्य कर्मणि 'पष्ठी सथ सेवने धातुः मन्यनत पर मनुष्यकर्मणा सकाशात् जगनुग्रहात्मकं सतयोका । तस्य कम: पवं सेवामदे सायुज्यं प्राप्ताः सन्तः ॥ ३० ॥.. . यस्य ·. मन्त्रभाष्य वेददीपसहिता गुरुपःसंहिता। मात्मा सेवामहे सायुज्यं प्राप्नुम इति भावः भन्यता पतस्थ प्रतमन्यन्मनुष्याणामिति ( १४, ३, १,९) श्रुतेः ॥ २० ॥ धर्मतत्ते पुरीपं तेन वर्धस्व चाचं प्यायस्व । प. धिपीमहि च वयमा च प्यासिषीमहि ॥ २१ ॥ (१)पयसा पूरयति । तत् । अनुष्टुप् । धर्म उच्यते । हे धर्म एतत् पयः ते तव पुरीपम् पूरयित । तेन पर्दसत्यादि व्याख्यातम् ॥ २१ ॥ फा० (२६, ७, ३२) आसेचनपन्ति पयसः पूरयति धमैतच इति । भासेचनं गतः तद्युतानि पात्राणि दुग्धेन प्रयति तानि- सस महावीरप्रयं द्वे पिन्यने उपयमनी सुवश्चत्यर्थः । अनुष्टुप् घर मैदेयत्यां। हे धर्म ! एतत्पयः ते तष पुरीपम् पृणाति पूरयति पुरोषं पूरयित अन्नम् अन्नं चै पुरीपमन्नमवास्मिन्नेतद्धातीति (१४, ३, १, २३) श्रुतः। तेन पयसा घर्धस्थ आप्यायस्व च भ. यत्प्रसादाद् वयं यर्थिवीमहि भाप्यासिषीमहि चेति म्याण्या- तम् (२,१४) ॥२१॥. अचिद् धृपा हरिमहान्मित्रो न दर्शनः । सर सूरयण विद्युतधिनिधिः ॥ २२॥ (२) परिपिञ्चति । अचिक्रदद् परोष्णिक । धर्मात्मना- (९)अत्र याराणसी० लि. पु. संमतोऽयं पाठकमा मुामुपुर मास्ति। तद्यथाः पयसा प्रयति । धर्मतह। अनुष्टुप् धर्म उच्यते हे धर्म पतत्पः। तेनच पुरीप पूरयित तैनच पर्वस्वेत्यादिव्यास्यातम् ॥२१॥ (२) अत्र पाराणसीलि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु०० मास्ति । तद्यथा। परिषिञ्चति । अचिक्रदत् परोणिक् । धरिमना. दित्यः स्तूयते योऽयं महावीरः प्रमृज्यमानः अचिक्रदत् फ्रन्दतिः शार्थः पुनः पुनः शम्बमकरोत् कृपा वर्षिता माहानेपरिणामा. रेण हरिः हरितवर्णः ही वा रसाना महान् प्रभाषा मित्रो

·महाधिशोऽध्यायः 1 ३८ करिका । २५
१७१७
-
दित्यः स्तूयते । योऽयं महावीर: प्रग्यमानः अचिक्रदत् क.
न्दतिः शब्दार्थः । पुनः पुनः शन्दमकरोत् । पा वर्पिता आ.
इतिपरिणामदारेण । हरिः हरितवर्णः हर्ता या रसानाम्
पहान् मभारतः । मित्रो न दर्शतः मित्र इव दर्शनीयः । मित्रों
हि सर्वस्यैव मित्रम् । संसूर्येण दिद्युतत् । सङ्गत्य सूर्येण सह
पोतते समान इव । उदधिः उदफचारण: । निधिश मुखा.
नाम् ॥ २२ ॥
का० (२६, ७, १२) नि:परिविच्याचिकदादिति । सामगाना.
मन्तरमुत्सादनदेशे परिपिच्य धक्ष्यमाणं फरोतीत्यर्थः ॥ परोणिम्
धर्मदेवत्या । धर्मः सूर्यात्मना स्तूयते । मृग भाहुतिद्वारेण टिका
ती धर्मः प्रयुज्यमानः सन् अचिदत् फदि शन्ने पुनः पुनः दाम्दम.
करोत् । कीदृशः हरिः हरितवर्णः रसामा हती या पप घे पृपा
हरिर्य पर तपश्येप उप्रवर्य इति (१४, ३, १, २६) श्रुतिः। महा;
म् ममायान् । मित्रो न दर्शतान उपमार्थः मित्र यदर्शनीयः .
त एव सूयेण सह सदितत् सूर्यतुल्यो चौनते पुते डिणिजन्त.
स्य रूपमडभावः सूर्ययत् सर्व पोतयतीत्यर्थः उदकं धीयते यस्मिन्न
जलस्य
धानिधिः सुखानामिति शेषः सुखनिधिः ॥ २२ ॥
मुमित्रिया न आप ओपंधयः सन्तु दुर्मित्रि यात-
स्मै सन्तु योऽस्मान देष्टि यं च वयं विष्मः ॥ २३ ॥
ध्ययं तमंसपरि स्वः पश्यंन्त उत्तरम् । देयं देवत्रा
पूर्यमगम ज्योतिरुत्तमम् ।। २४ ।।
पर्शतः । मिनाइप दर्शनीया मित्रो हि सर्वस्यैव सम्मित्रं संसूर्यण
दिएतत् सहत्य सर्वतः पृथः स नोरमा विश्वायुः विश्यस्या-
युपणे दाता सर्यायुः सर्वस्यायुषो दाता सर्वतश प्रयितास्तु ।
एग सद चोतते समान इस उदधिा उदयारा निधिच पु.
मानाम॥२२॥

·२७५४ %3 . कि . मन्त्रभाज्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिताा एघोऽस्यधिषीमहि । संमिदसि तेजोऽसि तेजो मयि धेहि ॥ २५ ॥ (१) सुमित्रिया न उद्यमेधोऽसीति व्याख्यातानगो मन्त्राः ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ।। फा० (२६, ७, ३७) चात्वाले मार्जयन्ते सपत्नीकाः सुमित्र. पा न इति । सपत्नीकाः ऋत्विग्यमानाः चात्वाले मार्जनं कुर्वते । परन्या अपि मन्त्रपाठः॥ व्याख्याता (६, २२ । २०, १९ । ३५, १२ । ३६, २३)॥ २३ ॥ फा० (२६, ७, ३८) उद्धयमित्युत्क्रामत्युत्तरपूर्वार्धम् । पेशा मी दिशं प्रति यजमानो गच्छतीत्यर्थः ॥ ता (२०, २१॥ २७, १०।३, १४)॥२४॥ • फा० (२६,७, ३५) अनपेक्षमेत्यैधोऽसीति समिधमादायादव. मीयेऽभ्यादधाति समिदसीति । यजमानः पश्चादनवलोकयन्त्रो शानदेशादेत्यै धोऽसीति मन्त्रेणेका समिधं गृहीत्या समिदसीति मन्त्रेणाहयनीये दधातीत्यर्थः । मन्त्रद्वयं व्याख्यातम् (२०, २३)॥२५॥ पार्यती धावापृथिवी यावंच सप्त सिन्धको वित स्थिरे । तावन्तमिन्द्र ते ग्रहमूर्जा : गृह्णाम्यक्षितं मयि गृहाम्पक्षितम् ॥ २६ ॥ (२) दधिधर्मग्रहणम् । यावती धावापृथिती । महाबृहती (१) मत्र धाराणसी लि: पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु.पु. मास्ति । तद्यथा। सुमित्रिया न उद्वयम् एघोऽसीति व्याख्याता:- खयो मन्त्राः॥ २३ ॥ २४ ॥ २५॥ (२) अत्रं पाराणसी० लि. पु. संमतोऽय पाठक्रमः मुम्बईमुन्धु मास्ति । तद्यया । दधिधर्मप्रणम् । यावती पावापृथिवी बृहतो. पन्द्री वापती यावत्परिमाणे चावापृथियों यावध क्षेत्रं सप्त सिन्ध पासात समुत्राः वितस्थिरे आप्नुवन्दि सावन्तं हे इन्द्र ते तब प्रहम् -- ·भारिशोऽध्यायः। ३८ कण्डिका । २७ ।। ऐन्द्री यावती. यावत्परिमाणे घावापृथिव्यौ । पावच क्षेत्रम् सप्त सिन्धवः सप्त समुद्राः वितस्थिरे आप्नुवन्ति । तावन्तम्.हे इन्द्र ते तव ग्रहम् उर्जा अनेन सह गृङ्गामि । अक्षितमनुपक्षी. णम् । गृहामि । मयीत्यधिकरणनिर्देशः । विज्ञानायेति शेषः । गृहामीत्यादि व्याख्यातम् ॥ २६ ॥ फा० ( २६, ७, ५४ } यावती द्यावापृथिवी इति दधिधर्मप्रहण. म् । सपवित्रायामग्निहोत्रयण्यां दधिधर्म गृहातीत्यर्थः ग्रामी उ. विपाक दधिधर्मदेवत्या इन्द्रदेवत्या च । हे इन्द्र ! ऊर्जा भन्नेन स. ६ अक्षितमनुपक्षाणं ते तव प्रहं तावन्तं तत्परिमाणमहं गृहामि माय च अक्षितं यथा स्यात्तथा गृहामि तप ग्रहग्रहणेन मयि य. शक्षयो मास्त्वित्यर्थः । नावन्तं कियन्तम् द्यावापृथिवी यावती पा. घाभूमी यत्परिमाणे च पुनः सप्त सिन्धयः सा समुद्राः क्षीरोदा. पाः पावत् यत्परिमाणे देशे वितस्थिरे विशेषेण स्थिताः तावन्तम- तिमहत्तरं दधिधर्म गृहामीत्यर्थः ॥ २६ ॥ मपि त्यदिन्द्रियं बृहन्माप दक्षो मपि मातुः । घ. मग्निशुस्विराजति विराजा ज्योतिपा सह ब्रह्मगा जसा सह ॥ २७ ॥ (१) भक्षयति । मयि त्येत् । पतिः । यजमानाशीः । कमी मनेन सह गृहामि अक्षितम् अनुपक्षीणं मयि गृह्णाति मयो. त्यधिकरणनिर्देशो विज्ञानाय विशेषः गृहामीति व्याख्यातम् ॥२६॥ (१) अत्र वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाटकमा मुम्बईमु०० मास्ति । तद्यथा। भक्षयति मयि त्यत् । पङ्गिः यजमानाशीः मयि स्यत् तत् इन्द्रियं धीर्य वृदत् अस्तु मयि च दत्तः सङ्कल्पः सम्पत्तिः अस्तु मयि च ऋतुः सङ्कल्पः विशिष्टोऽस्तु मयि च धर्मनिशुक् तिनः शुचोऽस्येति , भिशुक्ताश्य व्यापाताः शालाकमन्त्रेषु वि. राजति बिराजत्यिति लकारख्यत्ययः विराजा आदित्याख्येन ज्यो. तिपा.सह प्रह्मणा अय्याख्यन तेजसा सह ॥ २७ ।।

·१७३० मात्रभाष्य-धेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । मयि त्यत् तद् इन्द्रियं । वीर्यम् । बृहत् । अस्तु । मयि च दक्षः सङ्कल्पसम्पत्तिः अस्तु । मयि च ऋतुः सङ्कल्पः विशिष्टोऽस्तुः । मपि च पर्मः त्रिशुक् । तिम्रः शुचोऽस्येति त्रिशुक् । ताथ व्याख्याता शाकलमन्त्रेषु । विराजति विराजस्विति लकार- व्यत्यययः । विराजा आदित्याख्येन ज्योतिषा सह । ब्रह्मणा' प्रय्याख्येन तेजसा सह ॥ २७॥ फा० (२६, ७, ५५) मयि त्यदिति भक्षणम् । हुतशेष दधिधर्म पजमानविजः सोपहयं भक्षयन्तीत्यर्थः ॥ पङ्किः अाक्षरपञ्चपावा दधिधर्मदेवत्या यजमानाशीदेवतेति केचित् । वृहत् महत त्यत् त. त् इन्द्रियं प्रसिद्धं घीय्ये मयि विराजति विराजतु लकारख्यत्य. यः । दक्षा संकलसिद्धिः मयि विराजतु । क्रतुः सत्संकल्पो मयि विराजतु । विशेषेण राजते विराद तेन जगत्प्रसिद्धन ज्योतिषा तेजसा मादित्यारयेन सह प्रणा त्रयीलक्षणेन ज्योतिषाच सह धर्मो मयि विराजतु । कीदृशो धर्मः १ त्रिशुफ् तिनः शुचः दीयो यस्य सः तास्तिनःशुचो या ते धर्म दिव्या शुगिस्यपादश्यां कण्डि फार्या शालाफमन्त्र व्याख्याताः ॥ २७ ॥ पर्यसो रेत आभृतं तस्य दोर्हमशीमयुत्तरामु. तरा समाम् । विपः संवृक् प्रात्वे दक्षस्य ते सुपुम् णस्प ते सुपुमणाग्निहुतः । इन्द्रपीतस्य प्रजापतिभा क्षितस्य मधुमत उपहून उपहृतस्य भक्षयामि ॥ २८ ॥ इति माध्यन्दिनीयायां चाजसनेपिसंहितापाम् अष्टात्रिंशोऽध्यायः॥ ३८॥ (१)किञ्च । पयसो रेतः। पपसः यत् रेतः नगदुत्पत्तिबी- (१) अत्र पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमु पु.

·अशत्रिंशोऽध्यायः ।३८ । कण्डिका । २८ । जम् । आभृतमाहृतम् । यस्य दोहं प्रपूरणम् । अशीमहि व्या. नुयाम । उत्तरामुत्तरां समाम् । उत्तरामुत्तरामिति वीपसाव चनम् । समाशब्दः संवत्सरवचनः । प्रतिसंवत्सरं च अशी. महि । सदाकालं यायजूकाः स्यामेत्यर्थः । विपः संवृक् । महाबतीये भक्षणं दधिधर्मस्य । यस्त्वम् । विपः । दीप्तेः सं. वृक् । संपूर्वो जिः स्वीकरणे वर्तते । दीप्तेः स्त्रीकरणः । तस्य तव । क्रत्वे क्रत्वोरिति विभक्तिव्यत्ययः । साधुक्रतुभूत- स्य । दक्षस्य । सङ्कल्पसिदिभूतस्य च । सुपुम्णस्य साधुसु- खभूतस्य । हे सुपुम्ण । सुसुखस्वभाव । ते सुपुम्णामिहुतः । पष्ठयन्तमेतत् । अमो हृयत इत्यग्निहुन् तस्यानिहुतः । अपि घ इन्द्रपीतस्य प्रजापतिभक्षितस्य । मधुमतः रसवतः उपहूतः उपहतस्य ग्रहस्य भक्षयामि ।। २८ ।। इथि बमकृती मन्त्र पेऽष्टाविंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३८॥ Mon---- नास्ति । तद्यथा । किञ्च पयसः यत् रेतः जगदुत्पत्तियोजाम् आभू- तम् आहृतं तस्य दोहं प्रपूरणम् अशीमहि च्याप्नुयाम उत्तरापु- त्तरामिति वीप्सायचन समाशब्दः संवत्सरवचनः प्रतिसंवत्सा चाशीमहि सदाफालं यायजूकाः स्यामेत्यर्थः त्विषः संवृक् महान. सोये भक्षणं दधिधर्मस्य यस्त्वं त्विषा दीप्तेः संवृर सम्पूपृजि: स्टीफरणे वर्तते । दीप्तः स्वीकरणः तस्य तव प्रात्ये मात्वीरिते साधु मतुभक्तस्य दक्षस्य सङ्कल्पसिद्धिभूतस्य सुषुम्नस्य सुम्बधूतस्य हे सुषुम्ना हे सुखस्वभाव अग्निहतः पाठयन्तमेतत् अग्नी इयते इत्य- मिहत् तस्याग्निदुतः अपि च इन्द्रपीतस्य प्रजापतिभक्षितस्य मधु- मतो रसयतः उपहूतः उपहनस्य प्रहस्य भक्षयामि ॥२८॥ 'इन्युट्वटरुती मन्त्रमाप्येऽसाविशत्तमोऽध्यायः ॥३८॥ +

·मात्रमाग्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
गायत्र्यवसानहीना । दधिधर्मभक्षणे एवं विनियुक्ता । पयसोरे
तो पाये सारं जगदुत्पत्तिबीजं यत् आभृतमाहृतम् दधिधर्मरूपं
पत् तस्य दोहं प्रपूणं वयमुत्तरामुत्तरां समामुत्तरोत्तरमस्मिन् व.
र्षे अशीमहि व्याप्नुयाम कालाभ्यनोरिति (पा०२, ३, ५) द्विती.
पा वयं सर्वदा यायजूकाः स्यामेत्यर्थः ॥ का. (२६, ७, ५६)त्वि-
पः संगिति महानतीये । महाप्रतीयेऽहनि विप इति मन्त्रेण हुत-
शेपदधिधर्मभक्षणं कार्यमित्यर्थः । अतिजगती दधिधर्मदेवत्या।
संवृणक्ति स्वीकरोतीति संवृक् स्वीकर्ता सम्पूर्वो पूजि स्वीकर-
पार्थः हे त्विषः संवृक् कान्तेः स्वोकर्तः । हे सुपुम्ण! शोभनं सु.
म्नं सुख यस्मात् सुपुम्णः तत्सम्योधनम् हे सुखदातः। हे दधिघ.
म । अहमुपहूतः कृतोपहवः सन् ते ताशं भक्षयामि कर्मणि पष्ठी
पा त्यां भक्षयामि एकस्तशब्दः पावपूरणः । कीदृशस्य ते ? क्रत्वे
दक्षस्य चतुर्थी पाठय फतोः संकल्पस्य दक्षः सिद्धिदाता तस्य
साल्पसिद्धिदातुः क्रतुशब्दस्य चतुर्येकवचने गुणाभाव आर्षः ।
तथा सुषुम्णस्य शोभनसुखभूतस्य । अग्निहुतः अग्नौ हूयत इत्य-
ग्निहुत् तस्य अग्नी हुतस्य । इन्द्रपीतस्य इन्द्रेण पीतो भक्षितस्त.
स्य । प्रजापतिभक्षितस्य प्रजापतिना भक्षितस्य । मधुमतः मधु-
रस्पादोपेतस्य । उपहूतस्य कृतोपहयस्य । एवंविधस्य तवांशं हे
दधिधर्मादं मक्षयामीत्यर्थः ॥ समाता धर्मेतिकर्तव्यता ॥ २८ ॥
श्रीमन्महीधरहते वेददीपे निरूपितः।
मात्रिंशोऽयमभ्यायो महावीरनिरूपणः ॥ ३८ ॥

·सनयत्याविंशोभ्यायः । ३९ । कण्डिका। ३ । १७६१ जनचत्वात्रिंशोऽध्यायः। स्वाही प्राणेभ्यः साधिपतिकेभ्यः । पृथिव्यै स्वा- हो । अग्नये स्वाहा । अन्तरिक्षाय स्वाहा । चायये स्वाहा । दिये स्वाहा। सूर्याय स्वाही ॥ १ ॥ दिग्भ्यः स्वाहा । चन्द्राय स्वाहा । नक्षत्रेभ्यः स्वाहा । अद्भयः स्वाहा । वरुणाय स्वाहा । नाभ्यै स्वाहा । पूताय स्वाहां ॥२॥ पाचे स्वाहा । प्राणाय स्वाहा । प्राणाय स्वाहा । चक्षुपे स्थाही । चक्षुपे स्वाहा । श्रोबाय स्वाहा । ओत्राय स्वाहा ॥ ३॥ (१)इत उत्तरं प्रवर्यभेदं प्रायश्चित्तम् स्वाहा प्राणेभ्यः सा. धिपतिभ्य इति पूर्णाहुति यावत् । जुहोति । स्वाहा मागेभ्यः । मनो चे माणानामधिपतिः । सुहृतमस्तु । प्राणेभ्यः मनसा सहितेभ्यः । पृथिव्यै स्वाहेत्यादि स्पष्टम् ॥ १॥२॥३॥ प्रपन्य धर्मभेदे प्रायश्चित्तम् । तम का० (२६,७४९) स्यादा माणेभ्यः साधिपतिभ्यः इति पूर्णाहुतिमाचामुत्तमाच मनसः का. ममातिमिति । तदर्थोऽयम् भायर्युः भूमिभूमिम् य ऋतेचिदिवि (१)अन पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु. नास्ति । तद्यथा । इत उत्तरं प्रपयंभवप्रायश्चितं स्वाहा प्राणेभ्यः साधिपति केभ्यः इति पूर्णाहुति यावत् मनो चै प्राणानामधिपति स्थाहा सुहुतमस्तु प्राणेभ्यो मनसा सहितेभ्यः । पृथिव्यै स्वाहत्या- दि स्पटम् ॥ १॥२॥३॥ +

·१७६५ मात्रभाष्य-वेवदीपसहिता शुक्लय मुःसंहिता।
मन्त्राभ्यां भग्नं धर्ममभिमृश्य परमेष्ठयादिचतुर्विंशदाहुतीहुंत्या-
स्वाहा प्राणेभ्य इत्याद्यां पूर्णाहुतिं । हुत्वा पृथिव्यै स्वाहेत्याहुतिर्वि.
शर्ति सद्गृहीतेन हुत्वा मनस इत्यन्याः पूर्णाहुति करतीति।
मन्त्राओं यथा । साधिपतिभ्यः अधिपतिना हिरण्यगर्भण सहधर्त-
मानेभ्यः प्राणेभ्यः स्वाहा मुहुनमस्तु इति पूर्णाहुतिमन्त्रः । ततो वि.
शनिः स्पष्टा मन्त्राः पृथिव्यै सुष्टुतमस्तु । एवमग्रेऽपि अग्नये
अन्तरिक्षाय घायये दिवे सूर्याय ॥१॥
दिग्भ्यः चन्द्राय नक्षत्रेभ्यः अभ्यः घरुणाय नाभ्य देवताय
पूताय शोधकाय पुनाति पूतः देवस्तस्मै ॥२॥
'पाचे यागधिष्ठा एवमग्रेऽपि । प्राणाय प्राणेन्द्रियाधिष्ठात्रे प्रा-
णादीनां द्वित्वान्मन्त्रावृत्तिः । चक्षुपे तदधिष्ठात्रे । श्रोत्राय ॥ ३॥
मनसः काममाकूति पाचः सत्यमंशीय । पशू-
ना रूपमन्नस्य रसो यशः श्रीः श्रयतां मणि
स्वाहा ॥ ४॥
(१)मनसः फामम् । पूर्णाहुतिहोमः । अनुष्टुप् श्रीदेवत्या
पजमानाशी । मनसः कामं फाममाप्तिः। आफूतिम् आकवनम् ।
आत्मनो धर्मो मनसः संयोगे सति जायते । वाचासत्यम् ।
पस्व्यं मयेत्यादि । अशीय । माप्नुयाम् । अनया पूर्णाहु-
त्या । किं च । पशूनां रूपं पशूपकारः । अन्नस्य रसः । यश-
थ । श्रयताम् आश्रयन्तु । मपि । मामिति विभक्तिव्यत्ययो
(१)अत्र धाराणसीलि० पु० संमतोऽयं पाठफमः मुम्बई मु.पु.
नास्ति । तद्यथा । मनसा कामम् । अनुष्टुप् पूर्णातिहोमः । यजमा.
नाशी धौदेयता मनसःकाम काममाप्तिम् अफूतिम् आकूनम् आत्मा
मो धर्मों मनःसंयोगे सति जायते वाचः सत्यं यष्टव्यं मयेत्यादि.
मशीय व्याप्नुयाम् अनया पूर्णाहुरया किञ्च पानां रूप पशूपकार
भास्य रसः यशव श्रीः श्रयताम् आधपरंतु मयि मामिति धिमा
हिन्याययः । यन्महावीरभेनापचितं तत्सर्वमुपचीयतामित्यर्ष ॥४॥

·जनमत्यात्रिंशोऽध्यायः । ३९ । कपिएका । ।
था । मन्महावीरभेदनेनापचितं तत्सर्वमुपचीयतामित्यर्थः ॥ ४ ॥
द्वितीयः पूर्णाहुनिमन्त्रः । अहं मनसः काममभिलाषम थाकु.
वनमाकूतिः प्रयतस्तं चाशीय प्राप्नुयाम् घायः सायं चाशीय य-
वाक् सत्यं वदतु । मपि एतत्सर्वं श्रयतां तिष्ठतु पशूनां रूपं पशु.
सम्बन्धिनी शोभा मनस्य रसः स्यादुत्वम् यशः कीर्तिः श्री.
क्ष्मीश्च ॥४॥
प्रजापतिः समभ्रियमाणः सम्राट् सम्भृतो वैश्य-
देवास सनो धर्मः प्रवक्तस्तेज उद्यत आश्विनः पर्य-
. स्थानीयमाने पोपणो विष्यन्दमाने मारुतः क्लर्थन् ।
मैत्रः शरसि सन्ताय्यमाने वायव्यो डियर्माण आने
पो हूयमानो वारघुतः ॥ ५ ॥
(१) प्रजापतिः संभ्रियमाण इति महावीरावस्थानप्रतिपा-
दिका श्रुतिः ॥ ५॥
का० (२८, ७,५०) प्रजापतिः सम्ब्रियमाण इति यथाका.
लमिति । सम्नियमाणाद्यवस्थायां महावीरभेदे प्रजापतये स्याहे-
त्याद्या यथाकालमाहुतयो होतव्या इति सूत्रार्थः ॥ तद्यथा मन्त्रो
दर्शयति सम्भ्रियमाणो महाधीरो यदि भिद्यते तदा प्रायश्चिसहोमे
प्रजापतिदेयता प्रजापतये स्वाहेति प्रायश्चित्ताहुतिहाँतव्येत्यर्थः प्र.
जापतिः सम्ध्रियमाणो यथाकालं प्रायश्चित्तदेवतेत्युनत्वात् ( अनु-
कम ४८) ॥ निष्ठिनाभिमर्शनादारभ्याजापोऽवसेचनान्तं स-
नियमाणः ॥ सम्राट् सम्भृतः । पयोऽवसेकानन्तरं कुशासादनात्
प्राक् सम्भृत इत्युच्यते तन भेदे सम्राट् प्रायश्चित्तदेयता सम्राज
स्वाहेति । चैश्वदेवः संसन्नः । आसादनादारभ्य मुसप्रलवेष्यधि-
(१) अत्र घाराणसी लि० पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमुपु.
मास्ति । तद्यथा । प्रजापतिः । संनियमाणः इति महावीरावस्थाम-
तिपादिफा भुतिः ॥५॥

·२७६६ मन्त्रभाष्य-येददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
श्रयणात् प्राक् संसन्नः नत्र भेदे विश्वदेवदेवतः विश्वेभ्यो देवेभ्यः
स्वाहेति ॥ धर्मः प्रवृक्तः । अधिधयणादारभ्य परिशासाभ्यो प्रह-
णात् प्राक् प्रवृतः प्रवृश्यत इति तत्र भेदे धर्माय स्वाहेति ॥ तेज
उधतः । उद्यम्यत इत्युद्यतः उद्यमनादारभ्य प्रागज्ञापयोऽवसेका.
दुधतः तत्र भेदे तेजसे स्वाहेति ॥ आश्विनः पयस्यानीयमाने । अ.
जापयस्यासिच्यमाने धर्मभेदे माश्विनः अश्विदेवत्यो धर्मः अश्वि.
भ्यां स्याहेति जुहोति । पोष्णा विष्यन्दमाने स्यन्दू स्रवणे विशेषेण
स्यन्दमाने घृते पहिनिःसरति सति भेदे धर्मः पौणः पूपदेवत्यः
पूष्णे स्वाहेति जुहोति ॥ मारुतः क्लथन् । क्लथनं मध्ये धृतस्याव
तनम् तदा मरदेवत्यः तत्र भेदे मरुद्भ्यः स्वाहेति जुहोति ॥ मैत्र:
शरसि सन्ताय्यमाने । पयोऽवसेके योपरि तरिका जायते सा शरः
शब्देनोच्यते तस्मिन् सन्ताय्यमाने एध्यमाने मैत्रो मित्रदेवत्यः
ताय पालनसन्तत्योः कर्मणि यकि शानचि रूपम् तत्र शरआदि-
हरणात् प्राक् भेदे मित्राय स्वाहेति जुहोति ॥ वायव्यो हियमाणः ।
माहवनीयं हियमाणो होमात् प्राक् वायुदेवतः तत्र भेदे वायये स्वा-
हेति जुहोति ॥ आरेयो हुयमानः । हूयमानो घर्मोऽग्निदेवतः तत्र त-
नेदे अग्नये स्वाहेति जुहोति ॥ वाग्घुतः । हुतो हुतहोमादूर्व प्रा-
गुत्तरधर्मारम्भात याक् पाग्देवतः तत्र भेदे याचे स्वाहेति जुहोति ॥
पता आहुतयः सद्गृहीताज्यैः ॥५॥
सविता प्रथमेऽहन्नाग्निर्मितीचे पायुस्तृतीय आदि-
त्पश्चतुर्थे चन्द्रमाः पञ्चमं ऋतुः पठे मरुतः सप्तमे बृह
स्पतिरष्टमे । मित्रो नवमे वरुणो दशम इन्द्र' एकादशे
विश्वे देवा योदशे ॥ ६॥
(१) सविता मथमेऽहन्नित्याह । देवतासबन्धविधाना श्रु.
(१) अत्र पाराणसी० लिपु० मंमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु.
मास्ति । तद्यथा । सविता प्रथमेऽहग्नित्यहदेयतासंयन्धविधानात
भुतिः । महापौरप्रायश्चित्तानि समाप्तानि ॥६॥

·कनचत्वात्रिंशोऽध्यायः 1३९ । काण्डिका। ७ ।
१७६७
तिः। महावीरप्रायश्चितानि समाप्तानि ॥६॥
का० ( २६, ७,५१) सविता प्रथमेऽहन्निति च प्रत्यहमिति ।
प्रथमे अहन दिने धर्मभेदे सविता देवता सचिन स्वाहेति जुहोति ।।
एवमप्रेऽपि । अग्निर्मितीये मितीयेऽहनि धर्मभेदेऽग्निर्देवता । वायु-
स्तृतीये तृतीयेऽहनि वायुर्देवता । चतुर्थे आदित्यो देवता । च.
न्द्रमाः पञ्चमेऽद्धि । ऋतुः पठेऽदि । मरुतः सप्तमेऽह्रि । गृहस्पतिर-
एमेति । मित्रो नवमेऽहि । घरुणो दशमेऽह्नि । इन्द्र एकादोऽहि ।
विश्वे देवाः द्वादशेऽदि देवता तन भेदे विश्वेभ्यो देवभ्यः स्वा.
इंति जुहोति । उपसत्मवृधी एता एयाहुतयः पुनरादित मार.
भ्यायार्यन्ते ॥६॥
उग्रश्च भीमय ध्यान्तश्च धुनिश्च । सासहाँश्चाभिः
पुग्या च विक्षिपः स्वाहा ।।७।।
(.) उग्रश्च । अग्निकाण्डका । अरण्यध्ययनसामान्यादिद
पाठः । मारुती गायत्री विमुखाख्या । भीमश्च ध्वान्तश्च धुनि-
श्व । सासहांश्च । अभियुग्वा च । विक्षिपश्च । अनापि चकार:
समुचयार्थीयः । एवं सप्त मरुतः ॥७॥
फा (१८१, २४) यिमुनारण्येऽनूच्यमिति । चयने मारु-
तान पद पुरोडाशान् शुक्रज्योतिधेत्यादिपण्मास्तमन्त्रः (१७,
26-८५) हुवारण्येऽनूच्यसंझं सप्तमं पुरोडाशं विमुखसंशेनोग्र.
श्वेति मन्त्रेण जुहुयात् तथाचानुक्रमणी (४८) उप्रश्न मारती गा-
पत्री विमुखाख्यो मन्योऽग्नी पिनियुक्तस्तस्मादाग्निक एवास्यर्षिः प.
रमेष्ठी प्राजापत्यो येति । आग्निकः प्रजापतिषिः । अस्य मन्त्रस्यात्र
(२) मात्र पाराणसीलिपु०संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु.पु.
नास्ति । तथया । उग्रश्य अग्निकाण्डका श्रारण्याध्ययनत्वसामान्या-
दिह पाठः । मारती गायत्री घिमुनाख्याः उप्रश्च भीमश्च ध्यान्तध
पुनिध सासांश्चाभियुग्धा च विक्षिपः अत्रापि चकारः समुन्धयार्थी-
यः। एवं सामरतः ॥ ७॥

·१७६८ मन्त्रमाग्य-वेदवीपसहिना शुक्लयजुःसंहिता ।
पाठोऽरण्ये पाउयोग्यत्यात् ॥ अथ मन्त्रार्थ य एते उग्रादिनामकाः
सप्त मरुतः तेभ्यः स्वाहा मुहुतमस्तु । उग्रः उत्कृष्टः । विभेत्यस्मा
दसौ भीमः । ध्वनति शब्दं करोतीति ध्वान्तः । धूनयति
फम्पयति सनिति धुनिः । सहते राधूनभिभवति सास.
द्वान् सहतेः सुश्चति (पा० ३, २, १०७ ) कस्तुप्रत्ययः संहि-
तायामभ्यासदीर्घश्छान्दसः । अभियुनक्ति अस्मरसम्मुखं योगं प्रा.
मोतीत्यभियुग्घा अन्येऽभ्योपि श्यन्ते इति (पा० ३, २, ७५) युजेः
फनिप्प्रत्ययः विक्षिरः विविध क्षिपति रिपूनिति विक्षिपः इगुपति
(पा० ३, १, १३९)कप्रत्ययः॥ ७ ॥
अनि हृदयेनाशनि हृदयार्ण पशुपति कृत्
लहृदयेन भवं यना | सर्व मतलाभपामाशानं मन्यु-
ना महादेवमन्तःपर्शयनोग्रं देवं चनिप्टुनी चसिष्टह-
शिङ्गीनि कोश्याभ्याम् ॥ ८॥
(१) अग्निं हृदयेन । आश्वमेधिकम् आ अध्यायसमाप्तेः ।
अरण्ये ऽध्येयत्वादिह पाठः । द्वे कण्डिके श्रुतिर्देवताश्वारपव-
संबन्धविधानात् ॥ ८॥
फा० ( २०, ५, ६-८) चिमुसाश परभ्यो मा नो मित्र इति
भत्यूचमनुवाकाभ्यामन्त्यां घायापृथियामिति । अस्यार्थः उन.
थेनि मन्त्रो विमुखः ततः परेभ्यो देवताश्याभ्योऽग्नि हृदयेने
त्यादिभ्यश्चतुहीतमाज्यं गृहीत्वा जुहोति । तत्रापि पक्षद्ध.
पम् । अग्नये स्वाहा हृदयाय स्वाहा अशनये स्वाहा हदयामाय स्वा.
(१) अत्र वाराणसी लि०पु० संमतोऽयं पारग्रामः मुम्बईमुपु.
नास्ति । तद्यथा । अग्निं हृदयेन माश्वमेधिकम् या अध्यायपरि-
समाप्तेः । अरण्ये ध्येयावादिद पाठः । फण्डिके श्रुतिः । देवता.
चावयवसंयन्धविधानात् लोमभ्यः स्वाहेति प्रायश्चित्तातयो वि.
घरवारिंशत् ॥ ८-१३ ॥
एयुग्परशती मन्त्रभाध्ये एकोनचत्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥

·ऊनचत्वात्रिंशोऽध्यायः ३९. कण्डिका ! ९ ।
हा इत्यादि कात्यायनादीनामभिप्रायः अग्निं हृदयेन प्रोणामि स्वा.
हत्यादि हरिस्वामिमते प्रयोगः ॥ ततश्चाग्निं हृदयेनेत्यादीन् विश्य.
भ्यो देषेभ्यः स्वाहेत्यन्तान् होमान् फरया मा न प्रत्यनुवाकाभ्यां
( २५, २५--३९) पोडशाहुतीढुंत्या द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहेति च.
रमामाहुति जुहोतीति सूत्रार्थः ॥ अरण्येनूच्यान् हुत्या द्यावापृ.
थिव्यामुत्तमामाहुति जुहोतीति श्रुतः भरण्ये नूच्यानरण्ये पठिता-
मशिहदयेनेत्यादीन् विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेत्येयमन्तान दोमान्
कृत्वा द्यावापृथिवीयामुत्तमामाकृति जुहोतीति श्रुतेरथः । तथा चा.
नुक्रमणो (४,८) अग्नि हृदयेनाश्वमेधिकानि तत्रत्य एथपिलों.
मभ्यः स्थाति प्रायश्चित्ताहतयो द्विचत्वारि शत् । तत्राग्नि हद.
येन उप्र लोहितेन के कण्डिके प्राह्मणरुपे देवतावावयवसम्बन्ध
विधानात् अरण्येऽध्येयत्यादिह पाठः । लोमादीन्यान्येय पठि.
तानि आयासादयो देवता एच ॥ अथ मन्त्रार्थः हृदयेनाङ्गेनागि देष
प्रीणामि । हस्यस्पाप्रमागेनाशनि देयं प्रीणामि । समग्रहदयंन पशु.
पति देयं प्रीणामि । यमा यकृता कालखण्डेन भयं देवं प्रीणामिप-
एस इत्यादिना (पा०६, १,६३) याच्छन्दस्य यकन्नादेशः । म
तस्ने वृदयास्थियिशेषो ताभ्यां शर्यं देवं प्रीणामि । मन्युना अश्य.
सम्बन्धिक्रोधेन ईशानं देवं प्रीणामि । अन्तर्वर्तमानेन पर्शव्येन
पास्थिसम्बन्धिना मांसन महादेवं देवं प्रीणामेि पर्शयः पार्या-
स्थीनि । यनिष्ठः स्थूलान्धं तेनोग्रं देवं प्रीणामि । पसिष्टहनुः च.
सिष्ठस्य देवस्य हनुः कपालकदेशो ज्ञातव्यः यद्वा वसिष्टा या धनुः
कपोलाघोदेशा तत्परा दनुरित्यमरः (२, ६, ९.) तत्परा कपो.
लाघोमागस्था इन्त्याहारमिति हनुः लिङ्गव्यत्ययः वसिष्ठहन्या को-
श्याभ्यां कोशो हवयकोशः ततस्थाभ्यां मांसपिण्डाभ्यां च शिहानि
शिशिसंशनि देवतानि प्रीणामि ॥ ८॥
उग्रं लोहितेन मित्र सौघ्रत्यन रुद्रं दौत्यनेन्द्र
प्रफ्रीडेन मरुतो चलेन साध्यान् प्रमुर्दा । भवस्य क.
ण्ट्य द्रस्यान्तःपायं महादेवस्य पछर्चस्य य.
निष्टः पशुपतेः पुरीतत् ॥ १॥

·.१७७० मन्त्रभाज्य-ददीसहिता शुक्लयजुःसंहिता । । स्पष्टार्थः ॥९॥ लोहितेनायजा उग्रं देषं प्रीणामि । शोभनं मतं कर्म यस्य स सुनतस्तस्य भावः सोयत्यं शोभनगत्यादिकर्मकर्तृत्यम् तेन मित्रं देचं प्रीणामि । दुष्ट स्खलनोच्छलनादि व्रतं यस्य स दुर्वतः तस्य भावो दौर्वत्यम् तेन रुद्रं देवं प्रीणामि । प्रकृष्टं क्रीडनं प्रक्रीडः तेने. म्दं देवं प्रोणामि । वलेन सामयेन मरुतो देवान् प्रीणामि । प्रमुदा प्रकृया मुत् हर्षः प्रमुत् तया साध्यान् देवान् प्रीणामि ॥ मयस्य क- प्व्यम् अत्र पाठयन्तो देयः अङ्गं प्रथमान्तम् कण्ठ्यं कण्ठे भवं मांसं भवस्यास्तु विभक्तिव्यत्ययो या कण्ठ्यन भवं देवं प्रोणामि 1 एव. मग्रेऽपि पावस्यान्तमध्ये भवं मांसमन्तः पाये तहास्यास्तु पकृत् कालखण्डं महादेवस्यास्तु घनिष्ठुः स्थूलान् शर्वस्यास्तु । पुरीतत् हदयाच्छादकमन्त्रं पशुपतर्देवस्यास्तु ॥९॥ लोमभ्यः स्वाहा लोमभ्यः स्वाहा त्वचे स्वाहा त्वचे स्वाहा लोहिताय स्वाहा लोहिताय स्वाहा मेदो भ्यः स्याहा मेदो भ्यः स्वाहा । मा सभ्यः स्वा. हा मासेभ्यः स्वाहा स्नायभ्यः स्वाहा स्ना भ्यः स्वाहास्थभ्यः स्याहास्थभ्यः स्वाही मजभ्यः स्वाहा मनभ्यः स्वाहा रेतसे स्थाही पायवे स्वाहा ॥ १० ॥ (१) तथा धानुक्रमणी अग्नि हृदयेनाश्वमेधिका तत्रय एवपिर्लोमभ्यः स्वाहेति मायश्चित्ताहुतयो द्विचचारिंशत् ॥ १०॥ लोमभ्यः स्वाहेति प्रायश्चित्तातयो द्विचत्वारिंशत् । लोमादी. म्यानि । लोमभ्यः स्वाहा लोमानि जुहोमीत्यर्थः २, त्वचे ४, लो. हिताय ६, मेदोभ्यः मेदो धातुविशेषः ८, मांसेभ्यः १०, सावभ्यः मावानः मायवो नसाः १२, अस्थभ्यः छन्दस्यपि दृश्यते (पा० ७, १,७६) इत्यस्थिशब्दस्य हलादिविभक्ताघप्यनड्डादेशः १४, म. जभ्यः मजा पछी धातुः १६, रेतसे रेतो घीर्यम् १७, पायघे पा. युगुदम् ॥ १८ ॥१०॥ .

·अनचत्वात्रिंशोऽध्यायः । ३९ । कण्डिका । १३ ।
१७७१
तपसे स्वाहा
-
-
आयासाय स्वाही प्रयासाय स्वाही संयासाय
स्थाहा वियासाय स्वाहांद्यासाय स्वाही । शुचे स्वा.
हा शोचते स्वाहा शोचमानाय स्वाहा शोकीय
स्वाहा ॥ ११ ॥
सप्यते
स्थाहा तप्यमानाय स्वाहा
सप्ताय स्वाहा धर्माय स्वाहा । निष्कृत्यै स्वाहा प्रार्थ-
श्चित्यै स्वाहा भेषजाय स्वाहा ॥ १२ ॥
यमाय स्वाहान्तंकाय स्वाही मृत्यवे स्याहा ब्र..
मणे स्वाहा ब्रह्महत्यायै स्वाही विश्वेभ्यो देवेभ्यः
स्वाहा द्यावापृथिवीभ्या स्वाहा ।। १३॥
इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेपिसंहितापाम्
ऊनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥
.: (१) स्पष्टार्थः ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥
इति उपरकृती मन्त्रभाष्ये एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः॥३९॥
यासाय मायासादयो देवचिशेपाः १९ प्रायासाय २०, सं.
यासाय, २१, वियासाय २२, उद्यासाय २३, शुचे २४, शोवते २५,
शोचमानाय २६, शोकाय २७. तपसे २८, तप्यते २९, सप्यमानाय
३०, सप्ताय ३१, धर्माय ३२, निष्पत्ये ३३, प्रायश्चित्यै ३४, भेषजा.
य ३५, यमाय ३६, अन्तकाय ३७, मृत्यये ३ ग्रह्मणे ३९, नहात-
त्यायै ४०, विश्वभ्यो देवेभ्यः ४१, पतेभ्यो देवेभ्यः सुहुतमस्तु । पता
आहुती वा द्यावापृथियोभ्यां स्याहेत्यन्त्यामाहुति जुहुयात् ॥४२॥
पताश्ता कर्मकाण्ड समाप्तम् ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥
श्रीमन्महीधर कृते वेददी मनोदरे।
गतोऽध्याय उपान्त्योऽयं प्रोक्तधर्मादिनिकृतिः ॥ ३९ ॥

·मन्प्राप्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
चत्वात्रिंशोऽध्यायः ।
,
-
ईशा वास्यमिद सर्व यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥ १॥
(१) समाप्त कर्मकाण्डामेदानी ज्ञानकाण्डं मस्तूयते । ईशा.
वास्यम् । तिस्रोऽनुष्टुभः । दध्यड्डायण ऋषिः स्वशिष्यं पुत्रं
चा गर्भाधानादिभिः संस्कारैः संस्कृतशरीरमधीतवेदमुत्पादि-
तपुत्रं यथाशक्ति अनुष्ठितयज्ञमपापं निस्पृहं यमनियमवन्तमति-
(१)भत्र वाराणसी० लि. पु. संमतोऽयं पाठकमा मुम्बईमु०पू०
नास्ति । तद्यथा । समाप्त कर्मकाण्डं झानकाण्डमिदानी प्रस्तूयते
ईशावास्यम् तितोऽनुष्टुभा । दायड्डाधर्षण प्रापिः । स्वशिष्य
पुत्रं या गर्भाधानादिभिः संस्कार संस्कृतशरीरम् अधीतवेदमुत्पा-
दितपुत्रं यथाशक्त्यनुष्ठितयशमपापं निस्पृहं यमनियमवन्तम् अति-
थिपूजापनीतमिल्यिप मुमुक्षुमुपसनं शिक्षयन्नाह ईशावास्यमिदं
समिति ईश ऐश्वर्ये विपि तनीयान्तस्यैतदूप यत् ईशानेन पास्यं
पासीय ममेदमित्यनया भावनया आच्छादनीयमिदं सर्वमिति
प्रत्यक्षतो निर्दिशति यत्किञ्च यकिञ्चशब्दो मिन्नक्रमः । किञ्च य.
स्किञ्च अगत्या पृथिव्यां जगत् जङ्गमादि स्थस्वामिसबन्धालिहितं
स्थात् नत्तनानेन सर्वेण स्पलेन त्यक्तस्यस्वामिसंबन्धेन भोगान् भुः
खाया । अनुमयः मा गृधः गृधु अभिकाङ्क्षायाम् इति आकाहा
मा कथाः ममेदमिति किं कारणं कस्यस्विदनं स्थिदिति निपातो
पितर्फयचनः । फस्य पुनरतद्धनं न कस्यविश्पात्यभिप्रायः । सर्वाय
ययार्थानि हे द्रव्याण्युत्पद्यन्ते तद्यथा स्त्रियं पतिः अयथा भुके अ. ।
न्यथा पुत्रा अन्यथा प्रार्णकाः तथा फरककुण्डलादन्यिलकरः
गानि अन्य चान्यं च पुरुषमुपतिष्ठमानानि दृश्यन्ते अतः सार्थस्य
स्वास्यमिमन्यः ममेडमिति बुद्धिः स्वास्थविधा निस्पृहस्य योगेऽ.
धिमार रति धारपार्थः ॥ १ ॥

·चत्वात्रिंशोऽध्यायः । ४० ऋषिद्धका।।। धिपूजापनीतकिल्विषं मुमुक्षुमुपसन्न शिक्षयन्नाह । ईशावास्यम् । इदं सर्वम् ईशा । ईश ऐश्वर्ये तृतीयान्तस्यैतद्रूपम् । यदीशनेन । वास्यं वसनीयम् ममेदमित्पनया भावनया आच्छादनीयम् । इदं सर्वमिति प्रत्यक्षतो निर्दिश्यत इति यत्किनशब्दो भिन्नक्रमः । किञ्च । यत् जगत्यां पृथिव्यां जगत् जङ्गमादि- स्वस्त्रामिसंवन्याभिलक्षितं स्यात् । तेनानेन सर्वेण । त्यक्तेन श्यक्तस्वस्वामिसंवन्धेन । भोगान् भुञ्जीथाः अनुभावयस्व । मा गृधः । गृधु अभिकाङ्क्षायाम् । 'माभिकांक्षी: ममेदमिति धियन्त्यज । कस्यस्विद्धनम् । स्विन्निपातो वितर्कवचनः । क- स्य पुनरेतदनम् न कस्यचिदपीत्यभिप्रायः । सर्वाण्ययथार्था- नि हि द्रव्याण्युत्पद्यन्ते । तद्यथा । स्त्रियमिति अन्यथा मुझे, अन्यथा पुत्रः अन्यथा प्राघूर्णकः । तथा कटफकेप्रादीन्यल- शरणानि अन्यं चान्यश्च पुरुषमुपतिष्ठमानानि दृश्यन्ते । अतः सर्वाथस्य यस्प स्वस्वामिसबन्धः सा त्वविधा । निस्पृ- इस्प योगेऽधिकार इति वाक्पार्थः ॥ १ ॥ गणेशनरहरि लक्ष्मीनत्या तत्कृपया मया । संहिताचरमाध्याये पेददीपो चितन्यते । पफोनचायरिंशताध्यायैः कर्मकाण्डं निरूपितम् । इदानी कर्माचरणशुद्धान्तःकरणं प्रति । धानकाण्डमेकेनाणयेन निरूप्यते ॥ शा पास्यमित्यादिमन्त्राणां फर्मसु विनियोगो नास्ति तेषां शुद्धत्यकावापापविद्धत्वाशरीरत्वसर्वगतत्वाद्यात्मयाथात्म्यप्रतिपाद. मात् तच्च फर्मणा विरुध्यते न होगात्मोत्पाघो विकार्य आ. प्या संस्कार्यकर्ता भोका था भवेधेन कर्मशेपता स्यात् तस्माद- विद्याशतमात्मनोऽनेकत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वाशुद्धत्वपापविद्धत्वाधङ्गीकृत स्य लोकयुधिसिद्धानि फर्माणि पिहितानि यो हि घटेन प्रलपर्च- सादिनारऐन स्वर्गादिना फर्मफलेनार्थी सत्रह द्विजाति: कर्माधि.

·१७७४ मन्त्रभाग्य-वेददीपसहिता शुल्लयजुःसंहिता। कारवानित्यात्मानं मन्यते तस्य कर्माधिकारः तस्मादेते मन्त्रा आत्मयाथात्म्यप्रकाशनेन शोकमोहादिसाधनमज्ञानं विनिवत्या. स्मशान जनयन्तीत्यभिधेयसम्बन्धप्रयोजनानि । दानी ते मन्त्रा घ्याख्यायन्ते । ईशा धास्यम् । आत्मदेवत्य अनुष्टुप्छन्दस्कोऽध्यायो दधीचावणेन हष्टः । गर्भाधानादिसंस्कारसंस्कृतमधीतवेदं जनि. तसुतं यथाशक्तिकृतयशं निष्पापं निःस्पृहं यमनियमोपेतं मुमुक्षुमु. पसनं शिष्यं पुत्रं वा ऋपिरुपदिशमाह । ईश ऐश्वये किए इष्ट इतीट् ईशिता परमेश्वरः स हि सर्वजन्तूनामात्मा सन् सर्वमी तेन स्वेनात्मनेशा इदं प्रत्यक्षतो दृश्यमानं सर्व वास्यम् वस आ- च्छादने ऋहलोमेदिति (पा०३, १, १२४) ण्यत्प्रत्ययः माच्छा- दनीयम् परमात्माहमेवेदं सर्वमिति परमार्थसत्यरूपेणात्मना सर्वः मिदमनृतमाच्छादनीयम् परमात्माहमेवास्मि नान्यदस्तीति चिन्त- येदित्यर्थः । यत् किम् चेत् भिन्नक्रमः किञ्च यत् जगत्यां लोकत्रये जगत् जगमादिकं स्यामिसम्यन्धालिङ्गितं भवेत् तेन सर्वेण त्यक्तेन श्यक्तस्वस्वामिसम्बन्धेन भुसीयाः भोगमनुभवेः मा गृधः गृधु अ- भिकालायाम् आकाक्ष मा कृथाः ममेदमिति धियं त्यजेत्यर्थः । किमिति स्विदिति निपातो वितः धनं फस्य स्वित् न कस्यापी. स्यर्थः सर्वाणि द्रव्याण्यन्योऽन्यमुपगच्छन्ति दृश्यन्ते मतो ममेद- मिति युधिरघिया तो त्यजतो योगेऽधिकार इत्यर्थः॥१॥ फुर्वन्नेयेह कर्माणि जिजीविपेच्छता समाः । एवं त्वपि नान्यथेनोऽस्ति न फर्म लिप्यते नरें ॥२॥ (१) नि:स्पृहस्पापि योगिनो ज्ञाननिमित्ते. फर्मण्यधिकार 7 (१) अत्र पाराणसी०लि.पु०संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु. नास्ति । तद्यथा। मिस्पृहस्य योगिनो धानकर्मण्यधिकार इत्येतदर्थ माह कुर्वनेय । फुर्वग्नेय कर्माणि मुक्तिहेतुफानि इह लोके जिजीविषेत् जिजीविषरिति पुरुषव्यत्ययः। प्रत्यक्षरुतत्वान्मन्त्रस्य जीवितुमि.' प्छः । पथ्यहितमितभक्षणेन शतं समा- इत्युपलक्षणार्थम् एवं त्व यि सपेति विभक्तिव्यत्ययः । मुक्तिरस्नीति शेषः । नान्यथेतोऽस्ति एनः प्रकारात् अन्यथा मुक्तिनास्ति एतदुनं भवति यथा स्वर्गप्राप्ती -

·चत्वात्रिंशोऽध्यायः। कपिष्टका। २ ।
इस्तमर्थपाइ । कुर्वन्नेव । कुर्वन्नेय कर्माणि मुक्तिदेतुकानि । इह
लोके । जिजीविपत् जिजीविपेरिति पुरुषव्यत्ययः । प्रत्यक्षकतत्वा-
मन्त्रस्य जीवितुमिच्छेः पथ्यहितमितभक्षणेन । शतं समाः इत्युप.
लक्षणार्थम् । यावदायुः पर्यवसानमित्यर्थः। एवम् । स्वपि तवेति
विभक्तिव्यत्ययः। मुक्तिरस्तीति शेषः नान्यथेतोऽस्ति । इतः प्र.
फारात् अन्यथा मुक्तिर्नास्ति । एतदुक्तं भवति । यथा स्वर्गप्राप्त
नानाभूताः प्रकाराः सन्ति न तथा मुक्तावित्यर्थः । ननु कर्मणः
फलेन भवितव्यमय कथं मुक्तिमामिरित्येतदाशङ्कयाह न फर्म
लिप्पते नरे। नहि मुत्यर्थ क्रियमाणां कर्म नरे मनुष्य संबध्यते
मुक्तिमदानेनोपक्षीणशक्तित्वात् । तथा च वृहदारण्यकम् । त.
मेतं वेदानुवचनेन विविदिपन्ति । ग्रनचर्येण तपसा श्रद्धया
योनानाशकेन चेति । विविदिपन्ति वेदितुमिच्छन्ति । अ-
नैनतदर्शयति । यावदिच्छा प्रवृत्तिः तावत्कर्मस्वधिकार इति॥२॥
मात्मशानाशक्तस्य फर्मोपदेशमाद । फर्माणि भग्निदोग्रादीनि
निष्कामानि मुक्तिदेतुकानि कुर्वन्नेवेह लोके शतं समाः सतवर्षपर्य-
सं निजीविपत् पुरुषव्यत्ययः त्वं जिजीविषः जीवितुमिच्छेः पुग-
पायुषः शतवर्पत्याच्छत ग्रहणम् । स्वपीति विभकिव्यत्ययः तधैर्य
कर्म कुतो जिजीविपतो मुक्तिरस्तीति शेषः इतः प्रकारादन्यथा
प्रकारान्तरेण मुक्तिनास्ति अयमर्थः स्वर्गदिमाप्ती यथा नानाप्रकारा
न तथा मुक्तावित्यर्थः निष्कामकर्मानुष्ठानेन शुद्धान्तःकरणस्यैर
मानामूनाः प्रकाराः सन्ति न तथा मुक्तावित्यर्थः । ननु कर्मणः फले-
न भवितव्यम् अथ कथं मुक्तिमाप्तिरित्याशझ्याह ने फर्म लिप्यते
नरे नहि मुक्त्यर्थ कर्म कियमाणं नरे मनुष्य संबध्यते मुक्तिप्रदानेनो
पक्षीणशक्तित्वात् तथा गृहदारण्यकम् तमेतं घेदानुवचनेन विविदि.
पन्ति ब्रह्मचर्येण तपसा श्रग्या यज्ञेनानाशकेन चेति यिविदयन्ति
पंदितुमिच्छन्ति अनेनैवं दर्शयति यायदिच्छामविस्तायत्कर्मस्थ.
धिकार इति ॥२॥

·१७७६ मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
मुक्तिरित्यर्थः न नु कर्मणः फलेन भाष्यम् कथं मुक्तिरित्यत आह
न कर्मेति मुक्त्यर्थं फियमाणं फर्म नरे मनुष्ये न लिप्यते न सम्ब
ध्यते मुक्तिकारणान्तःकरणशुधापादकत्वेनोपक्षीणशक्तित्वात् या-
यदिच्छा तावत् कर्मस्वधिकार इति दर्शितम् । उत्तरार्धस्यार्थान्तरं
घा पचं प्रकारे स्वयि जिजीविषति नरे नरमात्राभिमानिनि इतः ए.
तस्मात् कर्मकरणादन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति येन प्रकारणाशुभं
कर्म न लिप्यते अतः शास्त्रविहितं कर्म कुर्वन्नेव जीवितुमिच्छेत् प्र.
त्यवायपरिहारापेत्यर्थः । तदुक्तम् द्वाविमावथ पन्थानी यत्र घेदाः
प्रतिष्ठिताः प्रवृत्तिलक्षणो धर्मों निवृत्तौ च विभापित इति ॥ २॥
असुर्या नाम ते लोका अन्धन तमसावृताः ।
ताँस्ते प्रेत्यापि गच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥
(१) इदानी स्वर्गादिमाप्तिहेतुभूतानि कर्माणि ये कुर्वन्ति
ते निन्यते । असुर्या नामेति । असुर्याः परमात्मभावमदयमपे.
क्ष्य देवा अप्यसुराः । असुराणां स्वभूता असुर्याः एवंसंज्ञका-
स्ते लोकाः अन्धेन तमसा अज्ञानलक्षणेन तमसा आताः सर्व.
तो वृताः । तान् लोकान् ते जनाः मेत्य मृत्वा अपिगच्छन्ति ।
ये के चात्महनो जनाः । आत्मानं नन्ति ये जनाः ते
आत्महनः आत्मानश्च ते प्रन्ति ये स्वर्गमाप्तिहेवनि कर्माणि कु..
(१)अप्र वाराणसी० लि.पु. संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु० पु.
नास्ति । तद्यथा । इदानी स्वर्गादिप्राप्तिहेतुभूतानि कर्माणि ये कुर्व
न्ति ते निद्यन्ते असूर्श नामेति असुर्याः। परमात्मभावमद्वयमपेक्ष्य
देवा अप्यसुरा असुराणां स्वभूना असुर्याः । एवंसंक्षकाः ते लोका-
अन्धेन तमसा अशानलक्षणेन तमसा वृताः सर्वतः तान् लोकान् ते
जनाः प्रेत्यापि मृत्वा अपि गच्छन्ति ये चात्महनो जना ये स्वर्गप्रा.
प्तिहेतुभूनानि कर्माणि कुर्वन्ति ते हि जनित्वा नियन्ते एवमहर्निश
माशं प्राप्नुवन्ति ॥३॥

·पत्यारिशोयायः ४० 1 कनिका । ४ । १७७७ चन्ति । ते हि जनित्या म्रियन्ते मृत्वा च जायन्ते । एवमहर्निश नाशं प्राप्नुवन्ति ॥ ३ ॥ अथ काम्यकर्मपरानन्दति ।ये के च ये चिन् ( जनाः) गराः थात्महनः आत्मानं मन्तात्यात्महनः अपितांसः फाम्यकर्मपराः चि. पमानस्याजरामरस्यात्मनोऽपिवादोपेण तिरस्करणादात्महन्तारः ते प्रेत्य मृत्वा देहं त्यक्ता तान् लोकान् जन्मानि स्थावरातानि अ. पिगच्छन्ति प्राप्नुयस्ति । तान् कान् नाम प्रसिद्ध ते ये यत्तदोव्य- स्पयः ये लोकाः लोक्यन्नं श्यन्ते भुज्यन्ते कर्मफलानि यति लो. फा जन्मानि असुयाः असुराणामिमे असुयाः असुपु प्राणेषु रम. तेऽसुराः प्राणपोपणपराः अद्वैतमपेक्ष्य देया अपि असुराः । की- शा: लोकाः ? अन्धेन तमसा नात्मकनाशानेन भाताः भा. पछादिताः । अनात्मशाः पुनीयन्त नियन्ते चेत्यर्थः ॥ ३ ॥ अनेजदेकं मनेसी जधीयो नैनंदु देवा आप्नुपन् पूर्वमशेत् । तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिनपो मां- तरिश्वा दधाति ॥ ४॥ (१) इदानीमधस्तनयमनियमवतां मुमुक्षूणां यथाभूतं परं- (१) अ घाराणसी.लिपु० समतोऽयं पाठकमा मुम्बई मु.पु० नास्ति । तद्यथा । इदानीं यमनियमवतां मुमुक्षुगां यथाभूतं परं प्रस तत्वनापास्यं तदाह उक्तं च अहं ब्रह्मास्मि संयुध्य इदं सर्य च मन्मयम् मयि विधा समुद्दिष्टा विमुक्तिन्नियन्धिनीति । अनेजदेकम् त्रिष्टुप् यत् ओजन् अचलत् तत्यगास्ते एयमद्वितीय विज्ञानघनरू- पण मनसा जवाया मनस्तावत् शीघ्रमजति ततोऽपि शीघ्रतरं प्रसय- दानेन कारणभूतत्यार नतद्देया भाप्नुवन् पूर्वमर्शत् नवेत्ताय देवा अपि आप्तुं शक्ताः मूक्ष्मत्वात् । पूर्वमर्शत् रिशतिहिंसाकमा पूर्व मयि विद्यमान सत् अर्शत रिशतीति रिशत् नरिशत् अर्शत् धातो- रिकारलोपः छान्दसः । यविनश्यदास्ते अनादिनिधनमित्यर्थः । न- सावतः तदा स्थाने यदो वृत्तिः उद्देश्यत्वात् यच धावतोऽन्यान् पु. रुपादीन् अरयेति मतिमामय गच्छति तथापि तिष्टन् सर्व स्थित 4.

·.
मन्त्रमाध्य-वंददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
ग्रन आत्मत्वेनीपास्यन्तदाह ।
उक्तश्च।
अहं ब्रह्मास्मि संरुध्य इदं सर्वं च मन्मयम् ।
इयं विधा समुद्दिष्टा विमुक्तिर्यनिवन्धिनीति ॥
अनेजदेकम् । त्रिष्टुप् यत् अनेजर अचल तत्वमस्ति
. एकमद्वितीयम् विज्ञानघनरूपेण । मनसो जवीयः । मनस्ताव-
चक्रीयम्भवति ततोऽपि शीघ्रतरं प्रसवदानेन कारणभूतत्वात
नैनद्देवा आप्नुवन् । नचैतत्तचं देवा अपि प्राप्तुं शक्ताः सूक्ष्म-
त्वात् । पूर्वम् अर्शत् । रिशतिहिंसाकर्मा । अविनश्यदास्ते ।
'अनादिनिधनमित्यर्थः । तद्धावतः तदः स्थाने यदो वृत्तिरुवे-
श्यत्वात् । यच्च धावतः अन्यान् पुरुपादीन् अत्येति अतिक्रम्य
गच्छति । तथा च तिष्ठत् सर्वत्र स्थितम् । सर्वशक्तित्वं सर्वगत.
त्वं चानेन व्याख्यायते । तस्मिन्नपः । अत्रापि यदो वृत्तिम-
स्मिंश्थापः कर्माणि मातरिश्वा वायुः दधाति स्थापयति । सर्वा.
गि फर्माणि यशदानहोमादीनि समिष्टयजुपि वायौ स्थाप्यन्ते
स्वाहा वातेधा इति वायोः प्रतिष्ठत्वाभिधानात् । समष्टिव्यष्टि-
रूपो ह्यसाविति वायुरपि यस्मिन्कणि स्थापयति । यागहो-
मादीनां परमन्निधानमित्यर्थः ॥४॥
मुमुक्षुभिर्यादशं ब्रह्मात्मत्वेनोपास्यम् यस्याज्ञानात् संसारस्त.
दात्मस्वरूपमाह । त्रिष्टुप्छन्दस्केयमृक् । यत् ब्रह्म अनेजत् पजू
कम्पने न पजतीत्यनेजत् अचलत् स्थावस्थामच्युतिः कम्पनम् त-
सर्वगतत्व सर्वशक्तित्यमनेन व्याख्यायते तस्मिन्नपः यस्मिश्च आपः
फर्मणि भातरिश्या चायुर्दधाति स्थापयति सर्वाणि कर्माणि यशदान-
होमादीनि समिष्टयजुपि धायौ स्थाप्यन्ते स्वाहा वाते धा इति
घायुप्रतिष्ठत्वाभिधानात् समष्टिव्याटिरूपो हसौ इति घायुरपि य.
स्मिन् कर्माणि स्थापयति पागहोमदानानां परमनिधानमित्यर्थः ॥४॥

·धत्वारिंशोऽध्यायः। ४० । कण्डिका।४। १७७२ प्रहितम् संदकरूपमित्यर्थः एकमांद्वतीयं सर्वभूतेषु विज्ञानघनरू. पेण ! मनसः साल्पादिलक्षणाजवीयः घेण्यत्तरम् जयोऽस्यास्तीति जववत् अत्यन्तं जववत् जीयः इयसुनि कृते विन्मतोलुंगिति (पा० ५५ ३, ६५) मतुपो लुक् । नन्यनेजद्वेगवतोर्विरोधः मैवम् निरुपाधित्वनानेजत् सङ्कल्पविकल्परूपान्त.करणस्योपाधेरनुवर्त- नाजयिष्टम् देहस्थस्य मनसो दूरस्थब्रह्मलोकादिसङ्कल्प क्षणमा. भाद्भवतीति मनो घेगवत्तरं लोक प्रसिद्धम् मनसि दूरं गच्छत्या. स्मचैतन्यावभासः प्रथमप्राप्त व गृह्यतेऽतो मनसो जवीय इत्यु- कम् । देया घोतनामफाश्चक्षुरादीन्द्रियाणि एनत् प्रकृतमात्मतत्वं नाप्नुवन् न प्रासयन्तः चक्षुरादिभ्यो मनो अपीयोऽतो मनोव्या. पारे व्ययहितत्वादात्मन भाभासमात्रमपि देवानां गोचरो न भव. तीत्यर्थः यतः पूर्वमर्शत धेगवन्मनसोऽपि प्रथममेव गच्छत् कश गती व्योमवध्यापित्यात्सर्वसारधर्मवर्जितं तदात्मतत्त्वं निरुपाधि केन स्वरूपेणाधिक्रियमेव सदुपाधिरताः सर्वाः संसारधिक्रिया अ. नुभवतीयेत्यधिवेफिना प्रतिदहमनेकमिय प्रतिभासत इति भावः या पूर्वम् पूर्वमपि विद्यमानम् अर्शत् रिश हिंसायां रिशति न- श्यति रिशत् न रिशदरिशत् अशंत् धातोरिकारलोपरछान्दसः। किञ्च तत् तदा स्थाने यदो धृत्तिः यदारमतत्वं धावतो द्रुतं गच्छ- सोऽन्यान् मनोवागिन्द्रियादीनामविलक्षणान् अत्येनि थतीत्य ग- छत्तीव कीदृशम् तिष्ठत् स्वयमविक्रियमेव सद्गच्छतीच । मातरि अन्तरिक्षे श्यसिति गच्छतीति मातरिश्वा वायुः तस्मिनित्य चैत. भ्यस्वमाये आत्मतस्ये संति अपः कर्माणि दधाति धारयति कार्यकारणजातानि यस्मिश्नोतानि प्रोतानि यः सूधसंशः सर्यस्य . जगतो विधारयिता सर्वप्राणभृतियात्मकः .सोऽपि धायुः प्राणिनां शालक्षणानि अग्निरविमेधादीनां ज्वलनदहनप्रकाशाभिवर्षणादी. नि च कर्माणि यस्मिन् प्रह्मणि सत्ययद् दधाति विभजति धार- यति पा भीपास्माद्वातः पवते भीषोदेति सुर्य इत्यादि श्रुतेः (२. तिरी मारण्य०८,८) सर्या हि कार्यकारणादिक्रियाः सर्यास्पदै नित्यचैतन्यरूपे नणि सत्येष मयन्तीत्यर्थः । यद्वा मातरिश्वा पा. युपा कर्माणि भाप्यन्ते प्राप्यते सुखदुःखानि याभिस्ता आप क. मर्माणि माप्नोतह स्वधेति ( उणा० २,५९) कि धानोईस्वश्च तानि

·-
१७८० मन्त्रभाष्य-येदीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
फर्माणि यज्ञहोमादीनि यस्मिन् दधाति स्थापयति स्वाहा पाते धा
इति ( ८, २१) समिष्टयजुपि वायुस्थत्वोक्तः कर्माणि तावद्वायो स्था.
प्यन्ते समष्टिरूपोऽसौ वायुरपि यस्मिन् कर्माणि स्थापयति याग-
होमदानादिकर्मणां परमं निधानमित्यर्थः ॥ ४॥
तदेजति तन्नेजति तद् दूर तदन्तिके । तदन्तर-
स्य सर्व स्य तदु सर्व स्यास्य थाह्य तः ॥ ५ ॥
(१) एवं कारणरूपमात्मानमुद्दिश्य । अदानीं कार्यरूपे-
णोदिशति ॥ तदेजति । अनुष्टुभस्तिस्रः । तदेव सर्वपाणिरुपे
णावस्थितं सत् एजति फम्पवद्भवति । क्रियावद्भवति तनेज-
ति । तदेव च न चलति स्थावररूपावस्थितं सत् तद् दरे तदेव
च दूरे आदित्यनक्षत्रादिरूपेणावास्थितम् । तत् उ अन्तिके ।
पृथिव्यादिरूपेणावस्थितम् । सर्वं खल्विदं ब्रह्मत्यैतदर्शनापों
प्रन्थः । तदन्तरस्य सर्वस्य । तदेव च अस्य सर्वस्य प्राणिजा:
तस्य । विज्ञानघनरूपेणावस्थितं सद् अन्तर्मध्यत आस्ते । तदु
सर्वस्यास्य पाहतः । तदेव सर्वस्यास्य माणिजातस्य वाह्यतः
(१)भत्र धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठकम मुम्बईमु०पु.
नास्ति तद्यथा एवं कारणरूपमात्मानमुद्दिश्य अपेदानी कार्यकर्षणों
दिशति सदाति अनुष्टुभस्तिनः। तदेव सर्वप्राणिरूपेणापस्थितं सत्
एजति कम्पवद्यांत क्रियावद्भयति । तनेजति । तदेय घ नैजति
न चलति स्थावररूपावस्थं तद् दूरे तदेव दूरे आदित्यनक्षत्रादिलं.
पेण ( अवस्थितम् ) तदन्तिके । तदेवान्तिके पृथिव्यादिरूपेण
( भयस्थितम् ) सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्येतदर्शनार्थ तदन्तरस्य सर्व-
स्य प्राणिजातस्य विज्ञानघनरूपणान्तमध्यतः थास्ते । तदेव स.
घंस्य प्राणिजातस्य पाह्यतः अहरूरोण व्यवस्थितमस्ति चेतनाचे.
तनरूपं मधंगमनन्तं प्रीत्यर्थः । अम्या उपासनाया अचिरादि.
चिन्तनं नास्ति एवं चिदाहुः इवध प्रक्षप्राप्तः ॥५॥

·चत्वारिंशोऽध्यायः । १० । कण्टिका।। जनरूपेणारस्थितमास्ते । चेतनाचेननरूपमनन्तं संवेगं ब्रह्मेत्य- भः । अस्या उपासनाया अर्चिरायनुचिन्तनं नास्तीत्येव चि. दाहुः इहैव ब्रह्ममाः ॥ ५॥ रहस्यं सकदुक्तं चित्त नायातीनि पूर्वमन्त्रोक्तमप्यर्थ पुनप्रदति । तत् प्रकृतमात्मतत्त्वमेजति चलति तदेव च न एजति स्वतो नेव चलति अचलमेव सत् मूढदृपया चलनीवेत्यर्थः । किञ्च तन्दूरे विदुपामन्दकोट्याप्यमाप्यत्वाद् दूरे येत्यर्थःातन् उ तदेय मन्तिके समीपे विदुषामात्मत्यन भासमानत्यान केयलं दूरेऽन्ति च । अस्य सर्वस्य नामरूपक्रियात्मकजगतोऽन्तरभ्यन्तरे तदंव । अस्य सर्यस्य खाद्यतः यहिपि तदु तदेव ग्रह नभोवव्यापकत्वात् ॥ अस्य मन्त्र. स्पार्थान्तरम् यथा पूर्वमन्त्रण कारणरूपमात्मानमुद्दिश्य कार्यरू- पादिशति । तदेजति । तिनोऽनुष्टुभः । तत् आत्मनत्यमेजति स. पंजन्तुरूपेण स्थित सत कम्पते क्रियावद्भवति तदेव च न पजति स्थावररूपायस्थं न चलति । तदेव दुरे आदित्यनक्षत्रादिरूपेण स्थि. तत्वात् तदु अन्तिके समीपे धरादिरूपत्वात् सर्वं खल्विदं ब्रह्मति श्रुतेः । अस्य सर्वस्य प्राणिजामस्थान्तमध्ये तदेवास्ते विज्ञानरूपेण अस्य सर्वस्य यहिः तदु तदेय जरूपत्वात् चेतनाचेतनरू- पमनन्तं प्रत्यर्थः एनदुपासितुरचिरादिमार्गेण गमनं नास्ति इहैव महप्राप्तः न तस्य प्राणा उत् कामन्त्यत्रैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीति श्रुतेः ॥५॥ यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्नेवानुपश्यति । सर्व भूतेषू चात्मानं ततो न विचिकित्सानि ।। ६ ।। (१) यस्तु । तु शब्दो विशेपणार्थः यः पुनः सर्वाणि भू' (१) अम वाराणसी० लि. पु० ममतोऽयं पाठकमा मुम्बईमुख्यु नास्ति तद्यथा । यस्तु नुशन्दो विशेषणार्थः । यः पुनः सर्वाणि भ. तानि चेतनाचेतनानि भात्मन् आत्मनि आत्मन्येयानुपश्यति । म. ध्येघ सर्याणि भूनानि अवस्थितानि न मव्यतिरिक्तानि बहमेव परं प्रक्ष सर्वभूतेषु चात्मानमवस्थितम् अव्यतिरिक्तं पश्यति त.

·मन्त्रमाग्य-घेरदीपसहिता शुक्लपनुःसंहिता। तानि चेतनाचेतनानि आत्मन्नेव अनुपश्यति । मय्येव सर्वाणि भूतान्यवस्थितानि न मद्व्यतिरिक्तानि । अहमेव परं ब्रह्म । सर्वभूतेषु चात्मानम् अवस्थितम् अव्यतिरिक्तं पश्यति । ततो न विचिकित्सति । न संशेते । एवं पश्यतो योगिनः परब्रह्मरूपा- ण्यात्मसंस्थानि भवन्ति विज्ञानघनानन्दैकत्वादिति । अतो विचारान विनिवर्तते ॥६॥ अथोपासनप्रकारमाह । यस्तु यः पुनः मुमुक्षुः सर्वाणि भूतानि भव्यक्तादीनि स्थावरान्तानि चेतनानि आत्मन् सप्तम्या लुम् आ. स्मान एयानुपश्यति मय्येव सर्वभूतानि स्थितानि न मद्व्यतिरिक्ता. नीति पश्यति आत्मव्यतिरिक्तानि न पश्यतीत्यर्थः । सर्वभूनेषु चा. स्मानमवस्थितमव्यतिरिक्तं पश्यति तेषां भूतानां स्वमात्मानमा स्मत्वेन पश्यतीत्यर्थः । अयमर्थः । अस्य कार्यकारणसवातस्या. रमा सर्वप्रत्ययसाक्षीभूतश्चेतयिता निर्गुणश्च तथा तेनैव स्वरूपे- णान्यक्तादीनां स्थायरान्तानामहमेवात्मेति सर्धेषु चात्मानं निर्विशेष पश्यति । तंतस्तस्माद्दर्शनात् न विचिकित्सति न संशेते कित्ररोगा- पनयने संशये चेति धातोः गुप्तिकित्यः सन्निति (पा० ३, १,५) स्थाथै सन् प्रत्ययः आत्मनोऽन्यत्पश्यतः सर्वः सन्देहो भवत्यारमा- नमेवात्यन्तं शुद्ध निरन्तरं पश्यतो न सन्देहायकाश इति भावः मत भारमशस्य विचारनिवृत्तिः ॥६॥ यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवानं दिजानतः । त- प्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥ (१) किश्च । यस्मिन् अवस्थाविशेपे । सर्वाणि भूतानि तो न विचिकित्सति न संशेते एवं पश्यतो योगिनः सर्वाणि भू- तानि प्रारूपाण्यात्मसंस्थितानि भवन्ति विज्ञानयनानन्दकत्वा. दिति । अतो विचारो निवर्तते ॥ ६॥ (१) भत्र धाराणसी० लिपु० संमतोऽयं पाठमः मुम्बईमु.पु. नास्ति तद्यथा । किञ्च यस्मिन् सर्वाणि । यस्मिन् सर्वाणि अवस्था ·चत्वारिंशोऽध्यायः॥४०कण्डिका । ८ । . चेतनाचेतनानि । आत्मैव अभूव संभवन्ति । विजानतः आ- स्मैवेदम् सर्वं । सर्वं खल्विदं ब्रह्मेत्येवमादिवाक्यविचारेण वि. पृतविज्ञानस्य । तत्र अवस्थाविशेपे कृतचेतसो योगिनः कः मोहः कः शोकः न कश्चिदपीत्यभिमायः । शोकमोही हपरिज्ञा. ततत्त्वस्य भवतः । हेतुगर्भ विशेषणमाह । एकत्वमनुपश्यतः सर्वाणि भूतानि ध्यायतः ॥ ७ ॥ हममेयार्थमन्यो मन्त्रो वदति । यस्मिन्नवस्थाविशेषे विजानतः मात्मवेदम् सर्वं खल्विदं ब्रह्मत्यादिवाक्यविचारणायधृतपरमार्थस्य सतः सर्वाणि भूतानि मारमैयाभूत् परमार्थदर्शनादात्मय संवृतः तम तस्यामयस्थायामेकत्वं पिशुद्धं गगनोपममात्मैकरयं पश्यतः आनता को मोहः कः शोकश्च अविद्याकार्ययोः शोकमोहयोरसम्भवात् स. कारणस्य संसारस्यात्यन्तमुच्छेद इति भावः ॥ ७॥ स पगाच्छुक्रमकायमग्रणमस्नाविर शुद्ध- मपापविद्धम् । कविम नीपी परिभूः स्वयं मूथातथ्य- तोऽर्थान् व्यद्धाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८॥ (१) स पर्यगात् । जगती । य एवमात्मानमुपास्ते स विशेष सर्वाणि भूनानि चेतनाचेतनानि आत्मयाभूत् सम्भवन्ति विजानतः आत्मेवेदं सर्वं खलिद ब्राह्मत्येवमादिवाश्यविचारणावधू. तविज्ञानस्य ततस्यामवस्थायां योगिनः को मोहः कश्च शोकान कश्चिदपीत्यभिप्रायः शोकमादायपरिक्षाततस्वस्य भवतः ग पफत्प मनुपश्यतः ध्यायतः॥७॥ (१) अत्र वाराणसी० लि पु० संमतोऽयं पाटकमः मुम्बईमु०पुरु नास्ति तद्यथा। सपर्यगात् । जगती । य एवमात्मानमुपास्ते स प. यंगात् परिगच्छति । शुक्र शुलं विज्ञानानन्दस्वभावमचिन्त्यशक्ति म् भकार्य न पियते कायः शरीरं यस्य स तशंसा भमणं फायर-

·१७०४ मन्त्रभाष्य-चेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
पर्यगात्परिंगच्छति शुक्र शुक्लं विज्ञानानन्दस्वभावमचिन्त्वशक्तिम् ।
अकायं न विद्यते फायः शरीरं यस्य स तथोक्तः अत्रणं का.
यरहितत्वादेवालाविरं स्नायुरहितमकायत्वादेव शृद्धमनुपहतं
सत्त्वरजस्तमोभिरपापविद्धं क्लेशकर्मविपाकाशयैरसंम्पृष्टमकाय-
मत्रणमस्ताविरमिति पुनरुक्तान्यभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्त
इत्यदोपः इत्यम्भूतं ब्रह्म प्रतिपद्यते । अयात्मोपासनायुक्तस्य
फलमाह । यश्च कविः कान्तदर्शनः मनीपी मेधावी परिभूः
सर्वतो भविता विज्ञानवलात्स्वयम्भूः स्वयं ज्ञानवलाद्रह्मरूपेण
भविता सः याथातथ्यतोर्यान्व्यदधायथास्वरूपमर्यान्विहित-
वान् । त्यक्तस्वस्वामिसंबन्धेरथैश्वेतनाचेतनरुपभोगं कृतवान् ।
शाश्वतीभ्योऽनन्ताभ्यः समाभ्योऽर्थाय अनन्तवर्षप्राप्तये च क.
में कृतवान् । ननु कर्मजाड्याल्लोकः कर्मवान् भवति । सत्यम् ।
आत्मसंस्कारकन्तुकर्प ब्रह्मभावजनकं स्यात् । तस्मात् सोऽपि
गच्छति शुक्रमकायं ब्रह्म इति ॥ ८॥
एवंभूतात्मशस्य फलमा । य एयमात्मानं पश्यति सशं
हितत्वादेव अस्नाविरं स्नायुरहितम् अकायत्वादेय शुद्धम् अनुप-
इंतं सावरजस्तमाभिः अपापविद्धं क्लेशकर्मविपाकाशयैरसंस्पृष्टम् ।
अकायमवणामस्नाविरमिति पुनरुतानि अभ्यास भूगांसमर्थ मन्य.
न्ग इत्यदोषः इत्यम्भूतं ब्रह्म प्रतिपद्यते अथात्मोपासनायुक्तस्य
फलमाह यश्च कपि. क्रान्तदर्शनः मनीषी मेधावी परिभूः सर्वतो
भाषिता विज्ञानयलेात् स्वयम्भूः ब्रह्मरूपंग भविता स्वयं ज्ञानव-
लात् याथातथ्यतोऽर्धान् व्यदधात् यथास्थरूपमर्थान् विहितवा-
न् त्यतस्वस्वामिसम्बन्धैरथैः चेतनाचेतनैः उपभोग सतवान्
বীদ্বাননা: মমযেয অনবম ও কর্ম
कृतवान् गनु कर्मज्ञान्यालोकः कर्मयानेव भवति सत्यम् आत्मसं.
स्कारकं तु कर्म ब्रह्मभावजनकं स्यात् नस्मासोऽपि गच्छति शुक्र
मकायं ब्रह्म ॥८॥

·चत्वारिंशोऽध्यायः ४. कण्डिका।।
ब्रह्म पर्यगात् परिगच्छति प्राप्नोतीत्यर्थः । कीदशम् । शुकं शुलं
शुद्धं विज्ञानानन्दस्वभावमचिन्त्यशक्ति । अकायम् न कायः शरीर
पस्य तत्। भकायत्वादेघायणमक्षतम् । भस्नापिरं न विपन्ते स्ना.
घाः शिरा यत्र तदस्ताविरं स्नायुरहितम् अकायत्वादेव । शुधमनु.
पहनं सत्वरजस्तमोभिः । मापविद्धं न पापविखं क्लेशकर्मविपा-
काशयरस्पृटम् ।.कायमवणमस्नाविरमिति पुनरुक्तमातिशय-
घोतनाय अभ्यासे भूर्यासमर्थ मन्यन्त इति यास्कोक्त (निरु० १०,
४२) दिशं ब्रह्मात्मशः प्रतिपद्यत इत्यर्थः । पुनस्तस्यैव फलान्त
रमाद य इंडश उपासकः स शाश्वतीभ्यः समान्य निरन्तरमनन्त.
घयेभ्योऽीय अनन्सवर्षप्राप्तये याथातथ्यतः यथातथामायो याथा.
तथ्यं तेन यथास्वरूपमर्थान् व्यधात् पिहितवान् त्यत्तस्वस्वामि-
सम्पन्धेश्चेतनाचेतनररुपभोगं कृतवानित्यर्थः । कीदृशः कविः
फ्रान्तदर्शी | मनीपी मेधायी । परि सर्यतो भवतीति परिमूः शानष-
लात् सर्यरूपः । स्वयं भवतीति स्वयम्भूः ग्रह्मरूपेण भविता ई-
शोऽपि पूर्वोक्तं शुक्रमकायमित्यादिषिशेषणविशिष्टं ब्रह्म प्रामोती
त्यर्थः ॥ पतस्या पाचोऽर्थान्तरम् । यथा । योऽयमतीतमन्त्रोक्त आ.
स्मा स पर्यगात् परितः सर्वत्र गच्छति नभोवत् सर्व व्यामोति
च्याप्य च शाश्यतीभ्यो नित्याभ्यः समाभ्यः संवत्सराण्येभ्यः प्रजा.
पतिभ्यो यथातथ्यतः यथाभूतकर्मफलसाधनतः अर्थान् कर्तव्यपदा.
र्थान् व्यदधात् यथानुरूपं व्यमजदित्यर्थः । स फीशः ? शुकमि
त्यादिविशेषणानि लिङ्गन्यत्ययेन पुंलिङ्गे नेतव्यानि शुक्रः शुद्धो दी.
प्तिमान् अकायोऽशरीरः लिङ्गशरीरयर्जित इत्यर्थः अग्रणोऽक्षतः
मनाविरः शिरारहितः अग्रणोऽस्नायिर इति विशेषणद्वयन स्थूल.
शरीरप्रतिषेधः शुद्धो निर्मलः अपापविद्धोऽधर्मादिचर्जितः कविः
सर्पक नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट्रिति श्रुतेः मनीपी मनस ईपिता सर्वशः
परिभूः परि सर्वेषामुपयुपरि भवतीति परिमः स्वयम्भः स्वयमेव
भवतीति येषामुपरिभवति यश्वोपरि भवति स स्वयमेव भवतीति
स्वयम्भूः । स नित्य ईश्वरः सर्वे कृतवानित्यर्थः ॥ ८ ॥
अन्धतमः प्रविशन्ति पेऽसम्भूतिमुपासते । त-
तो भूयं इव ते तमो य उ सम्भूत्या रताः ॥९॥

·,
.
मन्त्रमाप्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता ।
(१) इत उत्तरम् उपासनामन्त्राः प्रोच्यन्ते । अन्धन्तमः ।
पडनुष्टुभः । लोकायतिकाः प्रस्तूय निन्यन्ते । येषामेतद्दर्शन-
म् । जलबुबुदवज्जीवाः मदशक्तिवद्विज्ञानमिति । अन्धन्तमः
भविशन्ति ये भूतिमुपासते । मृतस्य सतः पुनः संभवो ना-
स्ति अतः शरीरग्रहणादस्माकं मुक्तिरेव । नहि विज्ञानात्मा
फश्विदनुच्छित्तिधर्मास्ति यो यमनियमः सम्बध्यते । एवं ये उ.
पासते ते अन्धम् अज्ञानलक्षणं तमः प्रविशन्ति । ततो भूय इव
ते तमः । ततोऽपि बहुतरम् । इवोऽनर्थकः । ते तमः प्रविश-
न्ति । ये उ उकारः कर्मोपसङ्ग्रहार्थीयः। ये सम्भूत्यामेव रताः
आत्मैवास्मि नान्यत्किञ्चिदस्तीत्ययमाभिप्रायः । कर्मपराङ्मुखा
ये तत्कर्मकाण्डज्ञानकाण्डयोरसम्भव इत्ययमभिप्रेत्य स्वबुद्धिम-
द्भुतां विभावयन्तः आत्मज्ञान एव रताः॥९॥
अतः परमुपासनामन्त्रा उच्यन्ते । पडनुष्टुभः । यमनियमस-
म्यन्धयान विज्ञानात्मा कश्चिनास्ति जलयुयुदयजीवाः मदशक्ति-
पदिशानमित्यादिनो घौद्धाः प्रस्तूय निन्द्यन्ते । ये नराः असम्भू
(१)अत्र वाराणसी० लि. पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मुल्पु०
नास्ति तद्यथा । इत उत्तरमुपानामन्त्राः प्रोच्यन्ते अन्धन्तमः । पड-
एटुभः लोकायतिकाः प्रस्तूय नियन्ते । येषामेतदर्शनं जलयुचुदव-
स् जीयाः मदशक्तियद्विज्ञानमिति अन्धं तमः प्रविशन्ति ये च अ.
सम्भूतिमुपासते मृतस्य सतः पुनः सम्भवो नास्ति अतः शरीर.
महणात् अस्माकं मुक्तिरेव नहि विज्ञानात्मा कश्चिदस्ति यो यम
नियमैः सम्बध्यते 1/एवं ये उपासते ते अज्ञानलक्षणं तमः प्रवि
शन्ति ततोऽपि यहुतरम् इव अनर्थक तं प्रति विशन्ति ये उकार:
कर्मोपसंप्रहार्थीयः। ये सम्भूत्यामेव रताःआत्मैवास्ति नान्यत्किञ्चि
दस्तीत्ययमभिप्रायः फर्मपराङ्मुखा यत्कर्मकाण्डज्ञानकाण्डयोरसं
पन्ध इत्येवमभिप्रायः स्वबुद्धिफल्गुतामविभावयन्तः । आत्मज्ञानमा
परता: ॥९॥

·चत्वारिंशोऽध्यायः । ४० कण्टिका । १०।
१७८७
तिमसम्भयमुपासते मृतस्य पुनः सम्मवो नास्ति मतः शरीरा-
न्तेऽस्माकं मुक्तिरेवेति वदन्ति ते अन्धं तमोऽशानलक्षणं प्रविश.
न्ति । ये उ ये च सम्भूत्यामेय रताः सम्भवत्यस्या इति सम्भूति
रात्मा तत्रैवासकाः कर्मपराङ्मुखाः स्वबुद्धिलाघवमजानाना मा.
स्मशानमानरताः आत्मैवास्ति नान्यत् कर्मादीनि कर्मकाण्ड-.
शानफाण्डयो सम्बन्धो नास्तीत्यभिप्रायवन्त इत्यर्थः ते
नराः ततोऽधात्तमसो भूय इव इवशब्दोऽनर्थकः बहुत.
रं तमोऽज्ञान विशन्ति ॥ अस्या ऋचोऽर्थान्तरमुच्यते अधुना
व्यास्ताप्यारतोपासनयोः समुधिचीपया प्रत्येक निन्दोच्यते ।
सम्भवनं सम्भूतिः कार्यस्योत्पत्तिः तस्या अन्या असम्भूतिः
प्रकृतिः कारणमव्याकृताख्यम् तामसम्मतिमव्याकृताख्यां प्रकृति
कारणमविद्याकामकर्मवीजभूतामदर्शनामिका ये उपासते ते तद-
नुरूपमेवान्धं तमोऽदर्शनात्मकं संसारं प्रविशन्ति । ये सम्भूत्यां
कार्यत्राणि हिरण्यगर्भाये रताः ते ततस्तस्मादपि भूयो बहुतर-
मिव तमः प्रविशन्ति ॥९॥
अन्यदेवाहुः संम्भवादन्पदाहरसम्भवात् । इति
शुञ्जम धीराणां ये नस्तदि चचक्षिरे ॥ १० ॥
(१) अन्यदेव । अन्यदेव फलम् आहुः सम्भवात् सम्भवप-
रिज्ञानात् अन्यच्च आहुः फलम् असम्भवपरिज्ञानात् । इति एवं
शुश्चमः श्रुतयन्तो वयम् । धीराणां वचोसि । ये धीराः नः
अस्माकम् तत् ब्रह्म विचचक्षिरे आख्यातवन्तः ॥१०॥
अयोगयोरपासनयोः समुपयकारणगवययफलभेदमाह । सम्भ-
(१) अन्न धाराणसीलिपु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बईमु००
नास्ति । तद्यथा । अन्यदेय अन्यदेव फलमाहुः संभवात् संभवपरित
ज्ञानात् मन्याहुः फलम् असंभवात् असंभवपरिवानात् इत्ये
शुश्रुमाश्रुतयन्तो धीराणां धांसि ये घीरा नः अस्माकं तत् ब्रह्म
विचचक्षिरे आण्यातवन्तः ॥ १० ॥

·मन्त्रभाष्य-वेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता। पात सम्भूते. कार्यब्रह्मोपासनात् अन्यदेव पृथगेवाणिमाद्यैश्वर्य' लक्षणं फलमाहुः कथयन्ति धीराः । तथा असम्भवात् असम्भूतेर- व्याकृतादव्याकृतोपासनादन्यदेव फलमुक्तम् अन्धं तमः प्रविशन्ती- त्युक्तं प्रकृतिलय इति प्रौराणिकोकं फलमाहुः । इत्येवंविधं धीरा. णां विदुषां पचः शुश्रुम वयं श्रुतवन्तः ये धीराः नोस्माकं तत् प. घोक्तं सम्भूत्यसम्भूत्युपासनाफलं विववक्षिरे व्याख्यातवन्तः ॥१०॥ सम्भूतिञ्च विनाशश्च यस्तदेदोभयं सह । वि. नाशेन मृत्यु तीत्वा सम्भूत्यामृतमश्नुते ॥ ११ ॥ (१)सम्भूतिं च । समस्तस्य जगतः संभवैकहेतुंच परं ब्रह्म। विनाशं च विनाशि शरीरं च । यः योगी । तदुभयं वेद जा- नाति । स ह एफीभूतम् । शरीरग्रहणेन ज्ञानोत्पत्तिहेतूनि क- मर्माणि करोति । सः विनाशेन । विनाशिना शरीरेण । मृत्यु तीर्चा उत्तीर्य । संभूत्या आत्मविज्ञानेन । अमृतमश्नुते । अमृ. तत्वमश्नातीत्यर्थः ॥११॥ सम्भूति सर्वजगत्सम्भवकहेतुं परं ब्रह्मा । विनाशं विनाशोऽस्पा. स्तीति विनाशः अर्श मादित्यादच्प्रत्ययः विनाशधर्मकं शरीरम् । तदुभयं शरीरिशरीररूपं द्वयं यो योगी सह एकीभूतं घेद जानाति दे. हभितोऽहं देही वासे कर्मषशादिति शात्वा शरीरेण शानोत्पसिकरा. णि निष्कामकर्माणि करोतीत्यर्थः । स पिनाशेन विनाशिना शरी. रेण मृत्यु तीवन्तिःकरणशुदि सम्पाध सम्भूत्पात्मज्ञानेनामृतम- (१)मन धाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठकमः मुम्बामुपुर नस्ति । तद्यथा । संभूति व समस्तस्य जगतः संभवकहेतुं च परं प्रय विनाशं च विनाशि च वपुः शरीरं यो योगी तदुभयं घेद जा. नाति सह एफोभूतं शरीरमहणेन झानोत्पत्तिहेतूनि कर्माणि करोति सविनाशेन विनाशिना शरीरेण मृत्यु ती उत्तीर्य संभूत्या आत्म. परिहानेन भमतत्वं प्राप्नोति ॥ ११ ॥ ।

·चत्वारिंशोऽध्यायः। ४० । कण्डिका । १२ । १७८९
श्नुते मुक्ति प्रामोति ॥ अस्या ऋचोऽर्थान्तरम् । यथा । सम्भूत्युपा
सनयोरेकपुरुषार्थत्वात्समुश्चय एव युक्त इत्याह । अत्र विनाशशब्द.
ये अवर्णलोपो द्रष्टव्यः पृषोदरादित्वात् अन्यदाहुरसम्भधादित्यु-
तः । सम्भूतिमविनाशं च व्याकृताव्याकृतोपासनद्वयं यः सह घेद
उभयमुपास्त इत्यर्थः स योगी अविनाशेनाव्यामृतोपासनेन मृत्युम-
नैश्चर्यमधर्मकामादिदोपजातं च ती तिकम्य सम्भूत्या हिरण्यग-
भोपासनेनामृतं प्रकृतिलयलक्षणमश्नुते ॥ ११ ॥
अन्धं तमः प्रविशन्ति पेऽविधामुपासते । तत्तो
भूप इव ते तमो य के विद्याया रताः ॥ १२ ॥
(१) अन्धन्तमः । अज्ञानलक्षणं तमः प्रविशन्ति । ये अ.
विद्याम् स्वर्गाद्यर्यानि कर्माणि उपासते अनुतिष्ठन्ति । ततोऽपि
बहुतरम् इवोऽनर्थकः । ते तमः प्रविशन्ति । ये उ ये पुनः। वि.
यायामेव रताः । आत्मज्ञान एवाकतकर्माणो रता नराः ॥१२॥
ये तु फर्मनिष्ठा कर्म कुर्वन्त एघ जिजीविपन्ते तान् प्रत्युच्यते ।
विचाविद्ययोः समुचिचीपया प्रत्येफ निन्दोच्यते । विद्याया भन्या
अविद्या कर्म । ये जना अविधामाग्निहोत्रादिलक्षणों फेवलामुपासते
स्वर्गार्थानि कर्माणि फेयलमनुतिष्ठन्ति ते अन्धमदर्शनात्मकं तमो.
मानं प्रविशन्ति संसारपरम्परामनुमवन्तीत्यर्थः । ततस्तस्माद-
धात्मकात्तमसो भूय एव पदुतरमेव तमः ते प्रविशन्ति ये उ ये
पुनर्विद्यायामात्मशाने देवताशाने एय रताः फर्माणि हित्या कर्माक-
रणे प्रत्यवायोत्पत्यान्तःकरणशुञ्जमायेन शानानुवयादिति भाषः ॥१२॥
(1) अत्र पाराणसी लि-कु-संमतोऽपं पाठमामा मुम्बापुर
मास्ति । तद्यथा । अन्धं तमः। अज्ञानलक्षणं तमः प्रविशन्ति ने
तविशन्ति ये अविद्या स्वार्थानि कर्माणि उपासते अनुतिष्ठन्ति त.
तोऽपि ते बहुतरं तमः प्रविशन्ति ये विद्यापामेष रताः भारमहान
एष त्यत्रकर्माणो रताः॥१२॥

·.
१७९० मन्त्रभाष्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
अन्यदेवाहुर्विद्याया अन्यदाहरविद्यायाः । इति
शुश्रुम धीराणां ये नस्तविंचचक्षिरे ॥ १३ ॥
(१) अन्यदेव । अन्यदेव फलमाहुः विद्याया आत्मज्ञा.
नादन्यच आहुः अविद्यायाः कर्मण इनि शुश्रुमेत्यादि व्या:
ख्यातम् ॥ १३ ॥
तयोः फलभेदमाह । विद्याया आत्मशानस्य फलमन्यदेवाहुर-
मृतरूपम् अविद्यायाः फर्मणश्च फलं पितृलोकरूपमन्यदेवाहुः धीराः
फर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोक इति श्रुतेः । ये धीराः धीमतः
आचार्याः नोऽस्मभ्यं शानं फर्म च विचचक्षिरे व्याधण्युः । तदुक्तम्
इत्येचं धारण घचः शुश्रुम श्रुतवन्तः॥ १३ ॥
विद्याशापिंद्याञ्च यस्तछेदोभयं सह । अविद्य.
या मृत्यु तीर्त्या विद्ययामृतमश्नुते ॥ १४ ॥
(२) विद्यां च । आत्मज्ञानं च अविद्यां कर्म च यस्तदुमपं
घेद जानाति सह एकीभूतं कर्मकाण्डं शानकाण्डस्य गुणभूतमय
फर्मकाण्ड ज्ञानकाण्डं च एकीकृत्य अविद्यया कर्मकाण्डेन मृत्यु
तीवोत्तीर्य कृतकृत्यो भूत्वा विधपा ब्रह्मपरिज्ञानेनामृतत्वं मो-
समानुते मामोति ॥ १४ ॥
(१) अत्र वाराणसी० लि पु० समतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु.पु.
मास्ति । तपथा । अन्यदेव फलमाहुः। विधाया मात्मज्ञानात् अन्य।
पाहुः । अविद्यायाः कर्मणः इति गुथुमेत्यादि ध्याश्यातम् ॥ १३ ॥
१२) अत्र याराणसी० लिपु०संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बइमु०पू०
मास्ति । तद्यथा। विधां च यात्मशानं च कर्म च यस्तदुमयं वेद
जानाति सह एकीभूतं फर्मकाण्डं शानकाण्डस्य गुणभूतम् । अथ
कर्मकाण्डं शानकाण्डम् एकीकृत्य अघिद्यया फर्मकाण्डेन मृत्यु
मुस्ती फतहरयां मूत्या विद्यया ग्रामपरिझानेन अमृतरवं प्राप्नोति॥१४॥

·चत्वारिंशोऽध्यायः।१०। कण्डिका । १५ ।
समुश्चयमाह । विद्यां देवताज्ञानमविद्या कर्म च तदुभयं विद्या.
विद्यारूपं द्वयं यः सह वेद एकीकृत्य चेद पवन पुरुषेणानुष्ठेयं जा-
नाति कर्मकाण्ड शानफाण्डस्य गुणभूतमित्यर्थः । सोऽविधयाग्नि-
होमादिकर्मणा मृत्यु स्वाभाविककर्मशानं मृत्युशब्दवाच्यं ताया
तीर्यान्तःशुधा कृतकृत्यो भूत्वा विद्यया देवनाशानेनामृतं देव-
तात्मभावमश्नुते प्राप्नोति तरि अमृतमुच्यते यईयतात्मगमन.
मिति श्रुतेः॥ १४ ॥
वायुरनिलममृतमधेदं भस्मान्त शरीरम् । ओ३-
म् तो स्मर क्लिये स्मर कृत स्मर ॥ १५ ॥
(१) इदानीमित्थंकृतब्रह्मोपासनस्य योगिनः शरीरपा-
तोत्तरकाले यद् भवति तदाह । वायुरनिलम् । वायुग्रहणमि-
न्द्रियाण्येकादश महाभूतानि पञ्च जीवात्मकः एवं सप्तदशक-
लिङ्गोपलक्षणार्थ वायुः प्राणोऽनिलं स्वकीयां प्रकृतिमापद्यते
अमृतं परं ब्रह्म तद्धि तद्विज्ञाय सम्पद्यते । अथेदं स्थूलशरीरं
আর গ্রান্ত
(१) अन पाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाटकमः मुम्बई मु०पु०
नास्ति तद्यथा । इदानीम् इत्थं शतग्रह्मोपासनस्य योगिनः शरी-
रपातोत्तरकालं यद्भवति तदाद वायुग्रहणं सप्तदशकलिङ्गोपला.
प्राणाः अनिलं स्वकीयां प्रकृतिमापद्यते अमृ.
तं परं ब्रह्म तद्धि तत् शानाय सम्पद्यते अथ इदं स्थूल शरीरं कोह-
शं तदा भवति भस्मैव भवति एतप्रयोजनत्वात् इदानी योगिनो
बलम्यनमूतम् अक्षरं कथ्यते ओम् नाम वा प्रतिमा या ब्रह्मणः।
इदानीम् अन्तकाले योगी स्मरणं करोति तो स्मर योऽग्निब्रह्मचर्य
गार्हस्थ्ये च परिचरितः स मनःश्वासरूपेणावस्थितः संबोध्यते हे
मतो मां स्मर इदानीमुपस्थितः प्रत्युपकारस्य काल इत्यभिप्रायः।
ऋतुर्वा यः संबोभ्यते तो स्मर क्लिये फ्लप्साय लोकाय स्मर रतं
स्मर मया यकृतं तस्मर ॥ १५ ॥

·१७९२ मन्त्रभाष्य-घेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता।
फीदृशं तदा भवति भस्मान्तम् भस्मैव भवति कृतप्रयोजनका
त्वात् । इदानी योगिनः आलम्बनभूनमक्षरं कथ्यते ॐ इति
नाम वा प्रतिमा वा ब्रह्मणः । इदानीमन्तकाले योगी स्मरणं
. फरोति । क्रनो स्मर । योऽग्निब्रह्मचर्यादारभ्य परिचरितः सः
मनःश्वासरूपेणावस्थितः सम्बोध्यते । है तो मां स्मरेदानी-
मुपस्थितः प्रत्युपकारस्य काल इत्यभिप्रायः । ऋतुर्वा यज्ञः
सम्बोध्यते । तो स्मर क्लिवे स्पर क्लुप्ताय लोकाय स्मर कृतं
स्मर मया यत्कृतं तत्स्मर ॥१५॥
अथ कृतोपासनो योगी अन्तकाले प्रार्थयते । यजुरी । अथे.
दानी परीप्यतो मम घायुःप्राणः घायुप्रणं सप्तदशकलिझोपल.,
क्षणाम् सप्तदशात्मकलिगकपः प्राणोऽध्यात्मपरिच्छेदं हित्वा.
धिदेवतरूपं सर्वात्मकममृतं सूत्रात्मानमनिलं वायु प्रतिपाद्यतामि-
ति वाक्यशेषायायुाव गौतमसूत्रं वायुना गौतम सूप्रेपोद सर्व सं.
धमिति श्रुतेः (वृहदारण्य माध्य०३, ५, ६,) शानकर्मसंस्कृतं
लिमुत्फामत्वित्त्यर्थः। अथ इदं स्थूलं शरीरमग्नौ हुतं सत् भ.
स्मान्तं मस्मरूपं भूयात् भस्मान्तः स्यरूपं यस्य तत् कृतमयोज-
नत्वात् ॥ अथ योगिनो ऽघलम्बभूतमक्षरमुच्यते ओमिति ब्रह्मणः
प्रतिमा नाम परअस्य ब्रह्म शाः गायत्री छन्दः परमात्मा देव.
ता घेदारम्मे होमे शान्तिपुष्टिकर्मसु काम्येसु नैमित्तिकैप्वपि क.
कर्मसु विनियोगः । ओप्रतीकात्मकत्वात्सत्यात्मकमान्यायं ब्रह्मा-
भेदेनोच्यते हे ओम् । हे तो सङ्कल्पात्मक ! स्मर यन्मम स्मर्तव्यं
तस्यायं कालः प्रत्युपस्थितोऽतः स्मर यस्त्वं ब्रह्मचर्ये गार्हपत्ये व
मया परिचारतस्तत् स्मरः । क्लिो स्मर कल्प्यते भोगायेति कृप
लोकः तस्मै स्मर जशादेश आपः छन्दस्युभयधेति पदान्तत्वात
मयास्मै अयं लोको दातव्यस्तस्मै हप्ताय लोकाय स्मर । कृतं स्मर
पन्मया याल्पप्रभृत्यनुष्ठितं कर्म तच स्मर । स्मरेत्यस्यावृत्तिराद.
रार्या । कतो त्रिमियनुमिरन्ते यहान् योगी स्मारयतीति कात्या•
पनः (अनुक्रम०४,१)॥ १५ ॥

·चत्वारिशोऽध्यायः।४। कण्डिका । १६ ।
१७९३
-
अग्ने नर्य सुपर्धा रायै अस्मान् विश्वानि देव
पयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्ममुहुराणमेनो भूयिष्ठा.
ते नर्मउक्ति विधेम ॥ १६ ॥ .
(१) अग्ने नय । हे अग्ने नय सुपथा देवयानेन मार्गेण
राये मुक्तिलक्षणाय धनायास्मान्विश्वानि सर्वाणि देव दानादि-
गुणयुक्त वयुनानि प्रज्ञानानि विद्वाञ्जानानः गुयोधि पृथक्कुरु
च अस्मत् अस्मत्तः जुहुराणम् प्रतिबन्धकमेनः पापम् । यतो
भूयिष्ठान्ते नमउक्ति विधेम बहुतरां तब नमस्कारोक्तिं कुर्मः
व्याख्यातायाः पुनर्वचनं विशेषार्धम् ॥ १६ ॥
पुनरन्येन मन्त्रेणान्याख्यं ब्रह्म प्रति योगी मार्ग याचते । भग.
स्त्यदृष्टानयी त्रिष्टुर व्याख्यातापि (५.३६ ) विशेषाय पुना.
स्थायते । हे देव दानादिगुणयुक्त ! हे अने! अस्मान सुपथा शो.
भनेन मांगण देवयानेन नय सुपथेति विशेषणं दक्षिणमार्गनिवृत्त्या
थम् गतागतलक्षणेन दक्षिणमार्गण निर्विष्टोऽहम् अतोऽत्यां
याचे पुनर्गमनागमनयजितेन शोभनेन पथास्मान् फर्मफलविशि-
शासाय । किमर्थम् ? राये धनाय मुक्तिलक्षणाय फर्मफलभो-
गायेत्यर्थः । किंविधस्त्वम् ? विश्वानि मर्याणि ययुनानि.माणि
प्रधानानि या विद्वान जानन् । किञ्च जुहुराणं हुन्छी कौटिल्ये शा.
नचि जुहोत्यादित्वेन रूपम् फुटिलं प्रतिवन्धक पञ्चनात्मकमेनः पा.
पमस्मत् अस्मत्तः सकाशात् युयोधि पृथक्कुर वियोजय नाशये.
त्यर्थः यु मिश्रणामधगयोः हादित्याच्छलोपद्वित्वे छान्दसं हेधि-
(१) अन पाराणसी लिपु० संमतोऽयं पाटकमः मुग्यगुरुपु.
नास्तितद्यथा अग्ने नय हे भने सय सुपथा देश्यानल माण
राय मुक्तिलक्षणाय धनाय अस्मान् विश्वानि सर्वाणि देव हे दाना-
दिगुणयुक्त वयुनानि प्रज्ञानानि विद्वान् जानानः पृथक् कुरु च
प्रतिवन्धनमेनः यतः यातयं तय नमस्कारोति कुर्मः व्याख्याता.
. याः पुनर्थचन विशेषार्थम् ॥ १६ ॥

·१७९४ मन्त्रभाष्य-धेददीपसहिता शुक्लयजुःसंहिता । त्वम् ततो विशुद्धा वयं ते तुभ्यं भूयिष्ठां बहुतरां नमउकिं नमस्का. रवचन विधेम कुर्य्याम इदानीं सपापत्वात्तव परिचयों कर्तुं न शफ्नुमस्ततस्वया पापनाशे कृते सुद्धा वयं नमस्कारेण त्वां परि. धरेमेत्यर्थः॥१६॥ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुर्खम् । यो ऽसावादित्ये पुरुषः सोऽसावहम् ॥ ॐ खं ब्रह्म ।। २७॥ इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेपिसंहितायां चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० (१) हिरण्मयेन । इदानीमादित्योपासनमाह । यद्यपि (१)अन वाराणसी० लि. पु० संमतोऽयं पाठक्रमः मुम्बई मु०पू० नास्ति। तद्यथा। हिरण्मयेन पात्रेण । इदानीमादित्योपासनमाह यद्यपि हिरण्यरूपेण पाप्रेण पिवत्यस्मिन् अवस्थितान् रसान् रश्मय इति पानं मण्डलं मण्डलेन सत्यस्याविनाशिनः पुरुषस्य अपिहितम् अन्त हितं मुखं शरीरं तथापि योऽसवादित्ये पुरुषो योगिभिरुपलक्ष्य सोऽसौ अहम् अस्मै एतां चोपासना कुर्यात् ॥ओम् खं ब्रह्मा ओमिति नामनिर्देश भाकाशरूपं ब्रह्मभ्यायेत् आत्मत्वेन मयोभूः अचेतन आ. फाशः चेतनस्त्वात्मा तद्यथा । विज्ञानधनानन्द प्रह्म तत्रानन्दप्रति. पादकवाक्यं स यो मनुष्याणारादः समृद्धो भवति इत्युपक्रम्य मथ ये एवं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोके आनन्द ति तथा सर्वनियन्तृत्वं दर्शयति । एतस्य चा अक्षरस्य प्रशासने गार्गी त्युपकाम्य द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठत इति तथा सर्वशत्वं दर्शयति तथा एतदक्षरं गार्गि अदृष्टं दृष्टेति तथा सत्यसङ्कल्पादयोऽस्य गुणाः थूयन्ते सत्यसकल्पः सत्यधृतिरित्यादयः । एवं तर्हि एतद्वै तद्- क्षर गार्गि यस्मिनाकाशः ओतश्च प्रोतश्चेति सामान्यात् । आका शेतद्रूपं ब्रह्माभिहिते स्यादिति अयमेव ब्रह्मवित्सिद्धान्तः ॥ १७ ॥ इति श्रीमदुष्यटकती मन्त्रभाष्ये चत्वारिंशोऽध्यायः॥४०॥ समान चेदं मन्त्रभाष्यम् । .

·१७९५ 'धत्यारिंशोऽध्यायः । ४० । कण्डिका । १७ । हिरण्मयरूपेण पात्रेण येन रौप्यमयेन पात्रेण । पिवन्त्यस्मिन्न- वस्थितान् रसान् रश्मय इति पात्रं मण्डलम् । तेन पावेण मण्ड- लेन सत्यस्याविनाशिनः पुरुपस्य अपिहितमन्तर्हितम् । मुखं शरीरम् । तथापि यः असौ आदित्यः पुरुषः योगिभिरुपल- क्ष्यते । सः असौ अहम् अस्मि । एतां चोपासनां कुर्यात् .ओं खं ब्रह्म । ओमिति नाम निर्देशः आकाशस्व. रूपं ब्रह्म ध्यायेत् आत्मत्वेन नवचेतन आकाशः चेतन आत्मा । तद्यथा विज्ञानमानन्दं ब्रह्म इति तत्रानन्दप्रतिपा- दकवाक्यम् । स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवतीत्युप- कम्य अथ । शतं ये प्रजापतिर्लोक आनन्दाः स एको ब्रह्म- लोक आनन्द इति तथा सर्वनियन्तृत्त्वं दर्शयति । एतस्य या अक्षरस्य प्रशासेन गार्गीत्युपक्रम्य । द्यावापृथिवी वि- धृते तिष्ठत इत्यादि । तथा सर्वज्ञत्वं दर्शयति । यद्वा एत. मक्षरं गार्गि अदृष्टं दृष्ट इत्यादि । तथा सत्यसङ्कल्पादयोऽस्य गुणाः श्रूयन्ते । सत्यसकल्या सत्यधृतिरित्यादि । यद्येवं तर्हि एतदै तदक्षरं गार्गि अस्मिन्वा ओतश्च प्रोतश्चेति ओतमोतसामा. न्यात् आकाशेनवैतद्रूपं ब्रह्माभिहितं स्यादिति । अयमेव च ब्रह्माभिहितं स्यादिति । अयमेव च ब्रह्मवित्सिद्धान्तः ॥१७॥ इति उच्चटकती मन्त्रभाप्ये चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः॥४॥ आनन्दपुरवास्तव्यवजाख्यस्य सूनुना । उब्रटेन कृतं भाप्यं पदवाक्यैः सुनिश्चितैः ॥ १॥ ऋष्यादींव नमस्कृत्य अवन्त्यामुन्बटो वसन् । मन्त्राणां कृतवान् भाप्यं मही भोजे प्रशासति ॥२॥ शिवः शिवङ्करोतु नः ॥ विश्वेश्वरो विजयतेतराम् ।।

·१७९६ मन्त्रभाम्य-वेददीपसहिता गुलयतुःसंहिता पुनरादित्योपासतमाह । उष्णिक यजुर्वयान्ता उष्णिक त्रिपादा. म्यो द्वादशक इति वचनात् । हिरण्मयमिव हिरण्मयं ज्योतिर्मयं यंत पात्रम् पियन्ति यत्र स्थिता रश्मयो रसानिति पात्रं मण्डलम् तेन तेजोरूपेण मण्डलेन सत्यस्यादित्यमण्डलस्थस्याविनाशिनः पुरुषस्य मुखं शरीरमपिहितमाच्छादितं वर्तते । तथापि यः असौ प्रत्यक्षः आदित्ये रविपण्डले पुरुषः पुरुषाकारत्वात् पूर्णमनेन प्रा- णयुध्यात्मना जगत्समस्तमिति वा पुरुषः पुरि शयनाद्वा स मण्ड- लस्थः पुरुषः असौ प्रत्यक्षः कार्यकारणसहातप्रविष्टोऽहमस्मि । एतां चोपसनां कुर्यादित्यर्थः । ओम् खं ब्रह्मेति यजुपी । ओ३मिति नामनिर्देशो ब्रह्मणः खं प्रोत्याफाशपमन्ते ब्रह्म ध्यायेत् (अंनु फ्रम०४,९) यद्यपि ब्रह्म चेतनमाकाशस्वचेतनस्तथाप्येकदेशे सादृश्यम् नभोवद् व्यापकं ब्रह्म ओमिति जपन् ध्यायदित्यर्थः । सू. यमण्डलस्थः पुरुपोऽहमेवेत्यभेदेन चिन्तयत् ॥ १७॥ अथ विचारः । विद्यां चाविद्यां चेत्यत्र (फ०१४) विद्याशब्देन फि मुख्या परमात्मविद्योच्यते उतोपासना था अमृतमश्नुत इत्यन (फ० १४) अमृतशब्देन साक्षान्मुक्तिरुत्तरमार्गेण परम्परया था। नायः । विद्याकर्मणोर्यस्तद्वेदोभय सहेति (पा०१४ ) समुच्च- यानुपपत्तेः तयोर्विरोधात् विद्योत्पत्ती तदाश्रयेऽविद्यानुत्पत्तेः वह्नि- दणः प्रकाशश्चेति शानोत्पत्ती शीतोऽगिरप्रकाशश्चेति अविद्यो- त्पतिर्न सम्भवति नापि संशयोऽशानं पा यस्मिन सर्वाणि भूता. न्यात्मैवाभूद्विजानतातत्र को मोहः कः शोक इत्युक्तात्वात् । किञ्च वि. घाशब्देन परमात्मविद्यामहणे भग्ने नयेति सुपधयाचनमनुपपन्नम् । तस्माद्विद्योपासना अमृतं चापेक्षिकमिति दिक् ।। धीमन्महीधरहते घेददीपे मनोहरे। व्यरमधरमोऽध्यायः परमात्मनिरूपकः ॥ ४॥ शुल्लयजुर्वेदस्य मन्त्रभागः समाप्तः ।। समाप्तोऽयं प्रन्यः ।

·सभाष्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टानि। + वेदपारायणविधिः। धोघेदपुरुषाय नमः ॥ स्थपिडलं कल्पयित्वाग्निमुरासमाधाय सम्परिम्नीयाज्यनताभ्यो देवताभ्यो जुहोति अग्नये सामायेन्द्राय विश्येभ्यो देवेभ्यः प्रापि काभ्यां यजुभ्यः सामन्यः भदाय प्रशाये मेधाये धारणा श्रिय हिय साविय सयि प्रजापतये काण्डमापये सोमाय फाण्डमापये अग्नये कापटपणे विश्वेभ्यो देवेभ्यः कापड कापियः संदिताभ्यो देयताम्य उपनिषदभ्यो याशियोभ्यो देपताम्य उपानिपक्ष्यों घायणाभ्यो देवताभ्य उपनिषद्भ्यो हव्यवादाय वि. पेभ्य भागणेभ्योऽनुमाय स्विष्टकृते च पृथपस्यादाकारेण हुत्या ध्यातिभिध पुनः परिपिञ्चति । समास चता यनुरा तर्पयति । एयमृग्यदस्य काण्डप्यांदिवल्यमाविष्टस्तपा स्थान सचिम्यो মামা মোৰ শিহমিগ, যমঘলা মানায় जामवन्याय गौतमाय मिष्ठाय प्रगायेभ्यः पायमानीभ्यो पता. भ्यः शुद्रमतेभ्यो महासुनोम्यो मदानाम्नीभ्य इति । ततो घेदादि. मारभ्य सन्तनमधीयीतेत्या भगवान्यायायनः । इति वेदपाराय. जोममपिधिः ॥ ॥ अधं पदपारायणे कलशप्रतिष्ठापनादिप्रकारः॥ ताय देवालपे गंदे प्रशस्त मुरिष्यते । कलशं सुरदं तन मुनि(१) फिक्तं विभूषितम् । पुष्पपायमालाभिधवनः फुलमादिभिः । मृः सिफाभिश समिध्वेदिमाये न्यसेत्ततः । पञ्चाशः कुशः कार्यों ग्रहाा पचान्गुग्गस्थितः । नापितः स्थापितः पुम्भे चतुपाहुब्धतुर्मु. यः । घसजान्यात दण्डमुत्तराप्रैः फुशा कृतम् । ग्रह्मोपचाने दत्या तं ततः स्वम्त्ययनं पटेन् । प्रतिष्ठा कारयेत्पश्चात्पनादश्यमा धांच्यने । यसोपोतनवेयरनचन्दनाङ्कः । नग्धूपदारनाम्यद. र पितामहम् । प्रासजमानमिति या गायच्या या प्रजयेत् । उपाध्यायध सम्पून्यो यथापाई पठेत्ततः तिघेहपारायणे फलश: प्रतिष्ठापनादिप्रकार॥ (१) मिणि प्रशादिनम्। -- -- ·सभाष्यशुक्लयजुर्घदपरिशिष्टेषु- अनश्नत्पारायणविधिः । श्रीः ॥ अथातोऽनश्नपारायणविधि व्याख्यास्याम भासमाप्तेनी- झनीयात् यथाशक्ति चापः पयः फलान्योदनं वा हविष्यमल्पं भुक्त्वा तदा शेपमधीयीत । प्रामात्प्राचीमुदीची घा दिशमुपगम्याग्निसुप- समाधाय परिस्तीर्येध्मं प्रदायाज्येनैताभ्यो देवताभ्यो जुहोति अग्नये सोमायेन्द्राय प्रजापतये वृहस्पतये विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मणे प्रापिभ्य ऋग्भ्यो यजुर्व्यः श्रद्धायै मेधायै प्रज्ञायै धारणायै सदस. स्पतये अनुमतये धियै हिट सावित्र्य सवित्रे प्रजापतये काण्डऋषये सोमाय काण्डप्रापये विश्वेभ्यो देवेभ्यः कापडऋषिभ्यः संहिताभ्यो देवताभ्य उपनिषद्भ्यो याशिकीभ्यो देवताभ्य उपनिषद्भ्यो वा. रुणीभ्यो देवताभ्य उपनिषद्भ्यो हव्यवाहाय विश्वेभ्य ऋग्गणेभ्य अनुमत्यै स्विष्टटते च पृथक् स्वाहाकारेण हुत्या व्याहृतिभिश्च पुनः परिपिञ्चति । समासे चैता यजुरा तर्पयति । एवमुग्वेदिनां काण्ड- यादिवर्जमास्विष्टकृतस्तेषां स्थाने शतचिभ्यो माध्यमभ्यो गृत्स. मदाय विश्वामित्राय वामदेवायात्रये भरद्वाजायजामदग्न्याय गात. माय वसिष्ठाय प्रगाथेभ्यः पाचमानिभ्यः क्षुद्रसूक्तेभ्यो महानाम्नाभ्य इति । ततो वेदादिमारभ्य सन्ततमधीयोत नास्यान्तरानध्यायो नास्यान्तरा जननमरणे अशुची नान्तरा, व्याहरेनान्तरा विरमेद्या. यन्तमधीयीत । यद्यन्तरा पिरमेत् त्रीन्प्राणायामानायम्प प्रणवं घा प्रणिधाय यावत्कालमधीयीत । ततः सर्व निशो निशान्तरं सङ्ग्रा- मारण्य सलिलं प्रलोप्य परिदध्यात् । भादायन्ते च ब्राह्मणभोजन दक्षिणादानं च दद्यात् । परातेन विधिना घेदमधीयीत सततः पूतो घेदो भवति मनःशुद्धश्च भवति द्वाम्यां परायणाभ्यां ऋग्भिश्च भोजन रहाधोते अनृतेभ्यः प्रमुच्यते प्रिभिर्य हुभ्यः पातकोपपातकेभ्यः शु. द्रायां रेतःसिफ्त्वा गङ्गामु निमजंश्च भवति । चतुभ्यः शूद्रानभोज- नात्तसेवमात्तत्स्नोसेवनाच्च पञ्चभिरयाज्ययाजनात्पूनो भवति । अग्राह्यग्रहणादाद्याग्रहणादभ्यासोपासनाच्च पड्भिाह्मणस्य लो. हितकरणात्स्त्रीलोहितकरणारपशुहननात्सुवर्णस्तेयात्पतिसम्प्रयोगा- उच सतभिः प्राजापत्यानां दीनाचरणात् । यज्ञोपवेधनाच्च अष्ट- भिश्चान्द्रायणस्थान्तरानाचरणाद्गुरुतल्पगमनाद्रजस्वलागमनाच्च नयमिः सुगपानाच्च दशभिरश्रोत्रिययाजनात् असोमपानात् भ. .

·याज्ञवल्ययशिक्षा। ३ न्यायतश्च एकादशभित्राह्मणहननादूगर्भहननाद्वादशमिः पूर्वज मेहजन्मतः सर्वैः पापः प्रमुच्यते स्वर्गलोकं गच्छाते पितृस्वर्ग- लोकं गमयति अग्निप्रोमादीमातून्यजति तैः फतुभिरियं भवति । घेदाध्यायी सदैव स्याद्यथा हि सत्यवाक्शुचिः । यं यं कामयते कामं तं तं वेदेन साधयेत् । असाध्यं नास्ति यत्किश्चिद्बह्मणो हि फलं महत् ब्रह्मणो हि फलं महदिति । समाप्ती यजुपा तर्पयतीति । घेदपारायणे समाप्ते यता देवता पूर्वोक्ता अग्निसोमाघजुयातयति यजुर्वेदपारायणे तस्य वेदस्य प्राधान्यमुच्यते । अथवा भूरादिव्या तिचतुष्टयात्मकं यजुःशब्देन गृहरो तेनैरादुक्तं भवति । भूयास्त- पंयामीत्यनेन प्रकारेण तर्पयित्वा अग्निसोमादीस्तयेदिति । नास्या- न्तरा जननमरणे अशुची इति । नाशुचिहेतुभूते इत्यर्थः । नान्तरा प्यारेदिति । उपकान्तवेदपारायणमध्ये न व्याहरेनाध्यापयेत् तथा लौकिकवचनमपि न घूयात् । विहितं नित्यनैमित्तिकं कर्मानुपयुक्त्या पक्तिं न कुर्यादित्यर्थः । निशोनिशान्तरं संप्रामारण्यसलिलं लो- प्य परिदध्यादिति लोप्य छित्त्वा परिहार्य वर्जयित्वेत्यर्थ इति यावत् । परिदध्यात् समापयेत् । निशान्तरं निशीथः संध्या वा। सलिलं वृष्टिरुदफसमीपभूमिका वा | निशादिकालान्देशांश्च पर्जयित्या समापयेदित्यर्थः । सततः पूतो घेदो भवतीति । घेदो भवति चेदा. स्मको भवति उत्याएशानवान्भवदित्यर्थः । द्वाभ्यां पारायणाभ्यां शाम्भिश्चेति । ऋम्भिः पावमानीभिः पारायणद्वयं पावमान्यश्च मि. लित्वोक्तफलाय कल्प्येत इत्यर्थः । एवमुत्तरत्र पारायणत्रयं ग: सामानं च मिलित्वा साधनम् । निमजंश्च भवति पूनो भवतीत्य- थैः । प्राजापत्यानाचरणं प्रक्रान्तप्राजापत्यानामननुष्ठानम् एवं चा. न्द्रायणस्यानाचरणम् । यज्ञोपयेधनं यक्षविनाशः । इत्यनश्नत्पा- रायणविधिः॥ याज्ञवल्क्यशिक्षा। श्रीः। अथातस्स्वर्यलक्षणं व्याख्यास्यामः । उदात्तश्चानुदा. तथ स्वरितस्थ तथैव च । लक्षणं पायेष्यामि देवतं स्थानमेय च॥१॥ शुममुच्चं विजानीयानीचं लोहितमुच्यते । श्याम तुं स्वरित विद्यादनिमुच्चस्य दैवतम् ॥ २॥ नीचे सोम विजानी- यास्परिने सविता भवेत् 1 उदात्तं ब्राह्मणं चिन्धानाचं क्षत्रिय- ·सभा यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेपु- मुच्यते ॥ ३॥ वैश्यं तु स्वरितं विन्द्याद्भारद्वाजमुदात्तकम् । नीचं गौतममित्याहुर्गायै च स्वरितं विदुः ॥ ४॥ विन्यादुदात्तं गायत्रं नीचं त्रैष्टुभमुच्यते । जागतं स्वरितं विन्द्यादत एवं नियोगतः॥ ५ ॥ गान्धवेदे ये प्रोक्ताः सप्त पड्जादयः स्वराः । त एव वेदे विशे- यात्रय उच्चादयः स्वराः ॥ ६॥ उच्चौ निपादगान्धारी नीची ऋपभधैवतो । शेपास्तु स्वरिता शेयाः पड्जमध्यमपञ्चमाः॥ ७ ॥ पड्जो घेदे शिखण्डिः स्यादृपभः स्यादजामुखे। गया रम्भन्ति गा. धारं क्रौञ्चांश्चैव तु मध्यमम् ॥८॥ फौफिलः पञ्चमो शेयो नि. पादं तु वदेवजः। आश्वश्व धैवतो शेयः स्वराः सप्त विधीयते ॥९॥ निमेषमात्रः कालः स्याद्विद्युत्कालस्तथापरे । अक्षरातुल्ययोगाय मतिः स्यात्सोमशर्मणः ॥ १०॥ सूर्यरश्मिप्रतीकाशात्कणिका यत्र दृश्यते । अणवस्य तु सा माया मात्रा च चतुराणवा ॥ ११॥ मान. से चाणवं विन्द्यात्कण्ठे विन्द्याद् द्विराणयम् । निराणवं तु जिह्वा- मे नितं मात्रिक विदुः ॥ १२ ॥ अयग्रहे तु फालः स्यादर्धमा. त्रा विधीयते । पयोरन्तरे फाल एकमात्रा विधीयते ॥.१३ ॥ ऋ. चोऽधे तु द्विमानः स्थानिमात्रः स्यादृगन्तके । रिक्तं तु पाणिमु. क्षिप्य द्वे मात्रे धारयेवुधः ॥ १४॥ एकमायो भवेभ्रस्थो द्वि. मानो दीर्घ उच्यते । विमानस्तु प्लुतो शेयो व्यञ्जनं चार्धमात्रक- • म् ॥ १५॥ विवृती चावसाने च ऋचोऽर्धं च तथापरे । पदे च पा. दसंस्थाने शून्यहस्तं विधीयते । प्रणवं तु प्लुतं कुर्याद्याहृतीर्मात.' का विदुः ॥ १६ ॥ चापस्तु यदते मात्रां द्विमात्रां वायसोऽब्रवीत् । .शिस्त्रो घदति निमात्री मात्राणामिति संस्थितिः ॥ १७॥ वर्गों जा. तिब्ध मात्रा च गोत्र छन्दश्च दैवतम् । एतत्सर्व समाख्यातं यास- पल्क्येन धीमता ॥ १८ ॥ हस्तौ तु संयती धार्यो जानुभ्यामुपरि स्थिती । गुरोरनुमतं कुर्यात्पठन्नान्यमतिर्भवेत् ॥ १९ ॥ करुभागे तृतीये तु करे विन्यस्य दक्षिणम् । प्रसनमानसो भूत्या किञ्चि- निम्नमधोमुखम् ॥ २०॥ प्रणवं प्राक् प्रयुञ्जीत व्याहृतीस्तदनन्तर- म् । साविधी चानुपूटयण ततो वेदान्समारभेत् ॥ २१ । फोऽना. नीच संहत्य चेष्टां दृढि दृढं मनः । स्वस्थः प्रशान्तो निर्भातो घी. नुच्चारयेवुधः ॥ २२ ॥ नाभ्याहन्यान निहन्यान्न गायेनैव कम्प. येत् । यर्थशोधारयवर्णास्तवैतान्समापयेत् ॥ २३ ॥ निवेश्य दृष्टि ·याशयल्ल्यशिक्षा। हस्ताग्रे शास्त्रार्थमनुचिन्तयेत् । सममुच्चारयेद्वर्णान्हस्तेन व मुखे. न च ॥ २४॥ स्वरश्चैव तु हस्तश्च द्वायती युगपद्भवेत् । इस्तभ्रष्टः स्वरम्रप्टो न दफलमश्नुते ॥ २५ ॥ न फरालो न लम्बोप्टो नाव्यक्तो नानुनासिका । गद्गदो पद्धजिहश्च न वर्णान्यक्तुमर्हति ॥ २६ ॥ प्रक- तिर्यस्य कल्याणी दन्तोष्ठी यस्य शोभनौ । प्रगल्भश्च विनीत स पणीवक्तुमर्हति ॥ २७॥ शङ्कितं भीतमुष्ठमव्यक्तमनुनासिक- म् । काकस्वरंगित तथा स्थानवियर्जितम् ॥ २८ ॥ विस्वरं वि-' रसं चच विरिलष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालुद्दीनं च पाउदो. पाश्चतुर्दश ॥ २९ ॥ संहितासारयहुलः पदसंज्ञासाकुलः । कम- सधिसमाकाणों दुस्तरो मन्त्रसागरः ॥ ३० ॥ ऋक्संहितां घिर- भ्यस्य यजुर्ग चा समाहितः। सानां वा सरहस्यां च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३१ ॥ संहिता गयते सौर्य पदं च शाशना पदम् । प्रा- मध नयते सूक्ष्म यत्तत्पदमनामयम् ॥ १२॥ फालिन्दी संहिता शेया पदयुक्ता सरस्वती । कर्मणावर्तयेद्गङ्गा शंभीर्वाणी तु नान्य था ॥ ३३ ॥ यथा महाइदं प्राप्य क्षिप्तो लोष्टी विनश्यति । पर्य दुश्चरितं सर्व वेदे त्रिति मजति ॥ ३४॥ आम्रपालाशविल्याना- मपामार्गशिरीषयोः । वाग्यतः मातरुत्थाय भक्षयेइन्तधावनम् ॥३५॥ खदिरश्च कदम्यश्च फरवीरकरजको । पते कण्टकिनः पुण्याः क्षी. रिणस्तु यशस्विनः ॥ ३६॥ तेनास्य करणे सूक्ष्मं माधुर्य चैव जा. यते । त्रिफला लवणाक्तन भक्षयेच्छिप्यकः सदा । क्षीणमेधाजन- न्येपा स्वरवर्णकरी तया || ३७ ॥ हस्तहीनं तु योऽधीते मन्त्रं वेद- विदो विदुः। न साधयति यपि भुकमव्यञ्जनं यथा ॥ ३॥ हस्तहीन तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् । ऋग्यजुःसामभिर्द। ग्धो वियोनिमधिगच्छति ॥ ३९ ॥ ऋचो यपि सामानि ह. स्नदीनानि यः पठेत् । अनुचो ब्राह्माणस्तापद्यावत्स्वारं न विन्दति ॥४०॥ ज्ञातव्यश्च तथैवार्थों बेदानां कर्मसिद्धये । पठन्मात्रापपा- ठात्तु पके गौरिय सीदति ॥ ४१ ॥ स्वरवर्णप्रयुआनो हस्तेना- धीतमाचरन् । ऋग्यजुःसाममिः पूतो ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ ४२ ॥ ने कुर्वीत पदं दीधै न कुर्चीत विलम्बितम् । पदस्थ ग्रहमो- सौ च यथा शीघ्रगतियः ॥४३॥ आगमें कुरु यलेन कारणं हि तदात्मकम् । आस्येन च शयं कुर्यात्पठमान्यमतिभवेत् ॥ ४॥ .

·सभाष्य शुक्लयजुर्वेदपरिशिऐपु- न चास्य मुष्टियन्धी स्यान्न चात्युत्तममाचरेत् । चुलुनीका स्फु- टो दण्डी स्वस्तिको मुष्टिराकृतिः । एते धै हस्तदोषाः स्युः परशुश्चैव सप्तमः ॥ ४५ ॥ यथा वाणी तथा पाणी रिक्तं तु परिवर्ज येत् । यत्र यत्र स्थिता वाणी पाणिस्तत्रैव तिष्ठति ॥ ४६ ॥ • यथा धनुष्यावितते शरे क्षिप्त पुनर्गुणः । स्वस्थानं प्रतिपये.' त तद्वद्धस्तगतः स्वरः ॥ ४७ ॥ उत्तानं सोन्नत किंचित्सुव्य. तागुलिरक्षितम् । स्वरविद्धं करं कुर्यात्प्रादेशोदेशगामिनम्॥४८॥ अङ्गुष्ठस्योत्तरे पर्व तर्जन्योपरि यद्भवत् । प्रादेशस्य तु सोहे- शस्तन्मानं चालयेकरम् ॥ ४२ ॥ मनुष्यतीर्थोच्चं कृत्वा पितृ- तीर्थोदकं प्रजेत् । नामितं फरपृष्ठे तु सुव्यक्ताङ्गुलिमोक्षणम ॥ ४९ ॥ स्वरित व्यगुलं विन्द्याग्निपाते तु पडङ्गुलम् । उत्थाने तु नवाइल्यमेतत्स्वरस्य लक्षणम् ॥ ५१ ॥ अभ्यासार्थे द्रुतां पृत्ति प्रयोगार्थे तु मध्यमाम् ॥ ५२ ॥ ऐन्द्री तु मध्यमा वृ. त्तिः प्राजापत्या विलम्विता । अनिमारतयोवृत्तिः सर्वशास्त्रेषु निन्दिता ॥ ५३ ॥ मुष्टयाकृतिर्मकारे तु नकारे तु नखाप्रतः1.. अनुस्वारेऽष्टिक्षेप ऊष्मान्तेऽलिमोक्षणम् ॥ ५४ ॥ उदात्तं भु. चि पातन प्रचयं नोन एव च । शेपं पडङ्गुलं विन्याग्निचितं तु विधीयते ॥ ५५ ॥ पडगुलं तु जात्यस्य हस्तस्यानुपथस्य च । तच्चतुर्भागमानं तु हस्तस्तेनैव पर्तयेत् ॥ ५६ ॥ कका. रान्ते टकारान्ते उणे चाङ्गुलि नामयेत् । पञ्चाङ्गुल्यमकारे च तकारे कुण्डलायतिः ॥ ५७ ॥ ऊर्ध्वक्षेपाच्च योमा च अधःक्षेपाच्च यो भवेत् । एकैकमुत्सृजेद्धीर स्वरिते तूभयं क्षिपेत् ॥ ५८ ॥ अङ्गधा- फुञ्चनं लम्धी अनुस्वारे त्यपारसम् । दीर्घ रङ्गे च तजन्याः प्र. सारः परिकीर्तितः ॥ ५९ ॥ तर्जन्यङ्गुष्टयोः स्पर्शऽप्युदात्तं प्रतिवि: पते । नीचं तु मध्यमं कुर्याच्छेषं नीचतरं फ्रमात् ॥ ६० ॥ स्वरितं यद्भवेत्किचिटकारसहसंयुतम् । ऊष्माणं तद्विजानीयानिक्षिपेदु. भयोरपि ॥ ६१ ॥ स्वरितेच विनिक्षिप्त संयोगो यत्र दृश्यते । द्वि- मात्रिक भवेदेकमात्रिके तमयं क्षिपेत् ॥ १२ ॥ जात्ये च स्वरिते चप यकारो पत्र रभ्यते । कर्तव्यस्तूभयोः क्षेपो घायव्य इति द. शनम् ॥ १३ ॥ शृङ्गद्वाय परसस्य कुमारीकुवयुग्मयत् । उभक्षेः पस्थरी यत्र स पिसर्ग उदाहनः ॥ ६४॥ विसर्गान्तस्वरो यत्र ·७ तारा - याज्ञवल्क्यशिक्षा। स्वरितो यत्र दृश्यते । दीर्घश्चैव तुकारश्च तत्रोभक्षेप उच्यते ॥ ६५ ॥ त्रिविधस्तु भयंदूप्मा प्रचिता यलकान्तरा । स्वारते प्रचितां विद्याग्निपाते थलकां विदुः ॥ ६६ ॥ उत्थाने तु तथा पताभिस्त्रिभिरूष्मभिः । मात्रामात्र विदित्या तु ततः क्षेपं प्रयो- जयेत् ॥ ६७ ॥ अक्षरं भजते काचित्काचिद्वित्ते प्रतिष्ठिता । समाने जातिका काचित्काचिदूष्माप्रदायिका ॥ ६८ ॥ यथा वालस्य सर्पस्य उच्छासो लघुचेतसः । एवमूष्मा प्रयोक्तव्यो हकारः परिवर्जितः ॥६९ ॥ विवृति प्रत्यया अप्मा प्रवदन्ति मनीषिणः । तामेव प्र. तिधन्ति आईऊए इति निदर्शनम् ॥ ७० ॥ अष्टौ स्वरान्प्रवक्ष्यामि तेषामेव तु लक्षणम् । जात्योऽभिनिहितः क्षेपः प्रश्लिष्टश्च तथापरः ॥७॥ पादवृत्तस्तथा भाव्य इतिस्वराः । एकपदे नीचपूर्वः सयको जात्यः एकपद इत्याद ॥ ७२ ॥ नीचपूर्वः सयका. रवकारी या जात्यः स्वरितो भवति । यथाजात्यं मनुष्यानिति मुद्येति चम्पीय धान्यम् कन्या इव स्वः घीर्य पचहाह यानिचा- न्यानीग्लक्षणानि पदानि भवन्ति । एओ आभ्यामुदात्ताभ्यामकारो रिफितश्च यः । अकारो यत्र लुप्येत तं धाभिनिहितं विदुः ॥ ७३ ॥ यथा कुक्कुटः-असि कुक्कुटोसि वेदः-असि वेदोसि । भाग:- असि भागोसि । गास्त:-असि मारुतासि । श्या:-असि श्या- प्रोसि । ते-अप्सरसाम् तेप्सरसाम् । ते-अवन्तु तेवन्तु । क:-असि फोसि । सः-भहं सोहं । एव हि यानि चान्यानीदृग्लक्षणानि पदानि भवन्ति । इउवा यदोदात्तावापोते यवौ कचित् । अनुदात्ते पदे नित्यं विन्द्यात्क्षप्रस्य लक्षणम् ॥ ७४ ॥ यथा त्रि-अम्बकम् ज्य- म्यकम् । दु-अन्न हुन्नः । चीहु-अनः वीडङ्गः । घाजी-अर्वन् वाज्य- चन् । एव शाह यानि । इकारो यत्र दृश्यते इकारेणैव संयुतः । उदात्तश्चानुदात्तन प्रश्लिष्टो भवति स्वरः ।। ७५ ॥ अभि-हन्धताम् अभीन्धताम् । अभि-इमम् अभीमम | वि-इहि वीहि । चि-ध्व चुचीय । चम्बी-इव चम्बीवति । एवण्ह्याह यानि चान्यानि०। उदात्तपूर्य यत्किञ्चिच्छन्दसि स्वरितं पदम् । एप सर्वे बहुस्यार. स्नैरो व्यञ्जन उच्यते ॥ ७६ ॥ इडे रन्ते ये फाम्ये चन्द्र ज्योते यदिति सरस्वति महि विश्रुतीति भवन्ति । पहाह यानि भयन्ति । अयग्नहारपरी यस्तु स्वरितः स्यादनन्तरम् । तेरो विराम ·समाप्य गुहा पर्चेदपरिशिष्टेषु- तं विन्धादुदात्तो यद्यवग्रहः ॥ ७७ ॥ यथा गामदिति गो-मत् । गो. पताविति गो-पतौ । प्रति प्र-प्र । विततेति विन्तता । स. मिद्ध इति सम्-इदः । एचण्ह्याह यानि भवन्ति स्वरेति स्वरिते चैव विवृतियंत्र दृश्यते । पादत्तो भवे- स्वारः आदित्येति निदर्शनम् । श्वित्रः-आदित्यानाम् वित्र धादित्यानां । पुत्रः-ईधे-पुत्रईधे । दात्रे-पधि दात्रपधि । :-ईम् कईम् । ता:-अस्य ताअस्य । एव ह्याह यानि: । उदात्ताक्षरयामध्ये भवेनीचस्ववग्रहः । तथा भादयं भवेत्कम्पस्त. नूनप्जेति निदर्शनम् ॥ ७८ ॥ यथा तनूनन इति तनू-न- प्रे । तनूनपादिति तनु-नपात् । तनूनपातमिति तनू-नपातम् । ए. पह्याह यानि पदानि लक्षणानि भवन्ति । इत्यष्टपदसमाम्नाये- वैशेषिके याज्ञवल्क्यवचनानां पदानां पाटः समाप्तः । माध्यन्दिनविरोधि स्यात्तथा भाव्यस्तु यः स्मृतः । स्वरो नैवा प्रदृश्येत भिन्नोदात्तानुदात्तको १॥ स्वराः स्पीन्तः-स्थोष्माण। फण्ठ्यजिह्वामूलीयतालव्यमूर्धन्यदन्त्योष्ठययमा विसर्जनीयनिपाता- धाश्च कियणदेवत्यलिगाः स्वराः शुक्लाः नानादेयत्याः । स्पर्शाः कृ. प्णाः। कपिला अन्तस्थाः । ऊपमाणोऽरुणाः । नीला यमाः हरिता नासिक्याः। पीतोऽनुस्वारः । रक्तो जिह्वामूलीयः । पीत उपध्मानी- यः। श्वेतो विसर्जनीयः । शयलो रङ्गः । नीलोऽनुनासिक्यः । इत्य. न्तर्मध्यमयो सिक्यं विद्यात् । द्विरदात्ताण्या इतेि स्मृतः । उदमनु- दमिपाने आये चोपसर्ग नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्चेति किंदैव. त्या: । अक्षराणां च के पुरुषाः काः स्त्रियः कानि नपुंसकानीत्यत्र घूमः । काठ्या आग्नेया अफारादयः । जिहाम्लीया नैरन्याः फका. रादयः । तालव्याः सौम्याचकारादयः । वायव्या मूर्धन्याएकाराद- यः। रोद्रा दन्त्यास्तकारादयः । औष्टया अश्विन्याः पकारादयः । शेपा चश्वदेवाः अं इत्येवमादयः । स्वरास्तु ब्राह्मणा शेया घर्गाणां प्रथमाथ ये । द्वितीयाश्च तृतीयाश्च चतुर्थाश्चापि भूमिपाः ॥२॥ यर्गाणां पक्षमा धेश्या अन्तस्थाश्च तथव च । ऊपमाणश्च हकारश्च शूद्रा एक प्रकीर्तिताः ॥ ३॥ गुहपर्णानि नामानि आख्याता रोहिता मताः। कपिझलास्तूपसर्गाः कृष्णाश्चैव निपातकाः ॥ ४॥ भागवगो. प्राणि नामानि भारद्वाजा आरपाताः। घासिधा उपसर्गास्तु नि.

·याज्ञवल्यशिक्षा। पाताः काश्यपाः स्मृताः। पीतवर्णश्योपसर्गो निपातः कृष्णपणकः। सर्व तु सौम्यमाण्यातं नाम वायव्यं दृश्यते । माग्नेयस्तूपसर्गः स्था. निपातो घामणः स्मृतः॥ प्रथमाध तथान्नस्थाः सोलिझा: प. रिकोर्तिताः । शेषाक्षराणि पण्ढानि प्रालिङ्गविवेचकाः ॥ ६ ना. नामिन्द्रो देवता धरणः उपसाणामादित्यः सर्वस्याक्षरगणस्य स्वरा विसर्जनीयो यमाध पुंल्लिकाः । उमणनमा यरलवाः स्रोलिङ्गाः। शेषाण्यक्षराणि नपुंसकलिङ्गानीति । संधिश्चतुर्विधो भवति लोपा. गमी वर्णविकास प्रतिभावश्चति । तद्यथा-तन लोपो भवति अ. यक्ष्मा:-मा अयक्ष्मामा । शततेजाः-यायुः शततेजावायुः । तिग्मते. जा:-द्विपतः तिग्मतेजाद्विपतः ॥ इति टोपः॥ भागमो भवति-यथा प्रत्यक सोमम्प्रत्यङ्सोमामा सोमप्राड्सोमाअस्मान् सीते अस्मा न्सीते ॥ श्रीन समुद्रान् श्रीसमुदान । इति आगमः विकारो भवति आइदम्। पदम् आ-इमेएमे मा-बष्टयः।एष्टयःप्र-इपितापितः इति विकाराप्रकृतिभावः यथा-आशुःशिशानः। युआनःप्रथमम् । अदितिः पोडशाक्षरेण । देवो घः सविता । इति प्रकृतिभावः ॥ आकाशस्था यथा विद्युत्स्फुटित मणिसूत्रवत् । एप च्छदो विवृतीनां यथा याले- पु फर्तरी ॥ ७ ॥ योस्तु स्परयोर्मध्ये संधिर्य न पश्यते । पि- प्रतिस्तत्र विशया याति निदर्शनम् ॥ ८॥ पिपीलिका पावती तथा पत्सानुसारिणी । यत्सानुसंस्ता चैव चतस्रस्तुयिवृत्तयः॥९॥ पञ्च रहाः प्रवर्तन्ते घातनिर्घातानणः । थहरणहरो शेय उ. ऋओइति निदर्शनम् ॥ १०॥ पिपीलिका शान्तदीर्घा नाभ्या थासीदिति निदर्शनम् । पाकयत्युभयोईस्या दिन न्देति निदर्श- मम् ॥ ११ ॥ अन्ते च परसानुएजता तानत्यसो आयोढमदियनेति नि० । वासानुसारिणी चादी दीर्घा ताअस्यति नि० ॥ १२ ॥ क. रिणी फुर्विणी चंय हरिणी हारिणीति च । तथा हंसपदा नाम प. चैताः स्वरभक्तयः ॥ १३ ॥ फरिणी रदयोयोग कुर्यिणी लहफार. यो। परिणी रपयायोगे दारितं पापकारयोः ॥ १४ ॥ पातु हंस. पदा नाम सा तु रेफपकारय । हरिणी हरयोबिंधात्कुपिणी लह- फारयोः ॥२५॥ देयं पतिरिति परिणी उपहरेसि कुपिणी । हरिणी अरेपस इत्यादीरिणी शतयति च ॥ १६ ॥ वर्षावधीयतेतीति तथा इंसपदेति च । रपरगति प्रयुशाननीन्दोपान्परिवर्जयेत् ॥ १७॥ २ ·सभाग्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु- कारं चाप्युकारंच प्रस्तदोपं तथैव च । एतल्लक्षणमाख्यातं था. शवल्येन धीमता ॥ १८ ॥ सम्यक् पाठस्य सिद्ध्यर्थे शिष्याणां हितकाम्यया । अर्धमात्रास्वरं किञ्चित्पृथइन्यूनमिवोचरन् । कारे च हकारे च हत्कण्ठमनसानि च ॥ १९ ॥ नैतत्स्वरितपूर्षाले मापराने कथंचन । न स्वरे न च मात्रायां कथं स्वारो विधीय. ते ॥ २० ॥ पराशस्य तु यत्पूर्व पूर्वाङ्गस्य तु यत्परम् । उभयार्धा- संयोगे स्वारं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २१॥ संयोगे तु परं स्वार्थे परं संयोगनामकम् । संयुक्तस्य तु वर्णस्य न स्वार्थ पूर्वमक्षरम् ॥ २२ ॥ उदात्तादनुदात्ते तु घामायाभरुव आरभेत् । उदात्तात्स्वरितोदाची क्रमाइक्षिणतो न्यसेत् ॥ २३ ॥ स्वरितादनुदात्ता ये अचयांस्ता. मचक्षते । एकस्वरंरापिचाता (१) नाहुस्तरवार्थ चिन्तकाः ॥ २४ ॥ प्रचयो यत्र रश्येत तब हन्यात्स्वरं वुधः । स्वरितः केवलो यत्र मृदुस्तत्र निपातयेत् ॥ २५ ॥ दुर्यलस्य यथा राष्ट्र हरते बलवा. नृपः । एवं व्यञ्जनमासाद्य अकारो हरते स्वरम् ॥ २६ ॥ उच्चा- दुच्चतरं नास्ति नीचानचितरं तथा । अक्षरात्तुल्ययोगाच नीचे नीचगतानि च ॥ २७ ॥ स्वर उच्चः स्वरो नीचः स्वरः स्वरित पव च। स्वरप्रधानेस्तैः स्वाये व्यसनं तेन सस्वरम् ॥ २८ ॥ व्यअनान्य- नुपर्तन्ते यत्र तिष्ठति सस्वरः। स्वरप्रधानं त्रैस्वर्यमाचार्याः प्रवदन्ति हि ॥ २९ ॥ मणिवन्यजनं विधात्सूत्रयच स्वरं विदुः । आचार्याः सम. मिच्छन्ति पदच्छेदं तु पण्डिताः ॥ ३०॥ लियो मधुरमिच्छन्ति वि. कृष्टमितरे जनाः । उदात्तं नानुवर्तन्ते नीचं न स्वरितं तथा ॥ ३१ ॥ यिस्वरं तं विजानीयादीर्घहस्वविवर्जितम् । हरिवरुणवरेण्येषु धारा. पुरपेषु च । स्वरिते रेफयैश्वानरो नकारः शेपाफारः स्वरिता नका. राः॥३॥द्वी वरुणौ च स्वरिती। उदुत्तमं धरुणधारयंघरोरुधारा च होइते (१) । मात्रिकं या द्विमानं धा स्वरितं यदिशाक्षरम्। तस्यादितो. sर्धमात्रा धै शेपं च परतो भवेत् ।। ३३ ।। नकारान्ते पदे पूर्वे श्मश्रु. भिः परतः स्थिते । छकारं न प्रयुजीत अशसन्धि समुधरेत् ॥ ३४ ॥ ओकारं प्लुतविक्षयं प्लुतमग्ना द्वितीयकम् । लाजी छावीं तृतीयं च विषेशेति चतुर्थकम् ॥ ३५ ॥ अधःस्विदासीत्पञ्चमं चो. परिस्थिदासीच्च षष्ठकम् । सप्तमं तु ख्वोः स्मार अष्टम नैव विद्यते ॥३६॥ उच्चस्थानगते हस्ते स्वरितं नोपपद्यते । अघस्था तु यदा ·पायल्ल्यशिक्षा। गच्छेत्स्वरितं न तदा भवेत् । कचटतपा दृश्यन्ते सन्धिस्थानेषु नित्यशः । स्ववर्गेणेव संयुक्ता मोक्षं तत्र न कारयेत् । तकारान्ते पदे पूर्व सकारे परतः स्थिते । प्रत्यारम्भं न कुर्वीत पापाविति निद- र्शनम् । ककारान्ते पदे पूर्व सफारे परतः स्थिते । ससवणे घि- जानीयात् मिखक्सेति निदर्शनम् । तकारान्ते पदे पूर्व चवर्गे परतः स्थिते । मोक्षं तत्र च कुर्वीत यच्च पापी निदर्शनम् । ङका- रान्ते पदे पूर्व सकारे परतः स्थिते । कसपण विजानीयात्प्राड्सो. मेति निदर्शनम् । टकारान्ते पदे पूर्व सकारे परतः स्थिते । टसवर्ण विजानीयात्संम्राट् सम्भृतेति निदर्शनम् । सकारान्ते पदे पूर्व स. कारे परतः स्थिते । छसवर्ण विजानीयात् तत्सवितुरिति निदर्श नम् । नकारान्ते पदे पूर्व सकारे परतः स्थिते । तसवणे विजानी- यात् प्रीन्समुद्रति निदर्शनम् । पफारान्त पदे पूर्व शकारे परतः स्थिते । छासवर्ण विजानीयादनुष्टुप्छारदीति निदर्शनम् । मका रान्ते पदे पूर्व सवर्णे परतः स्थिते । मसवर्ण विजानीयादिममेति निदर्शनम् । वर्णे तु मात्रिके पूर्व मनुस्वारो दिमात्रफः । द्विमाने मात्रिको शेयः संयोगाद्यस्य यो भवेत् । अनुस्वारो द्विमानः स्या- वर्णव्यञ्जनादिगः । इस्वावा यदि घा दीर्घाद्देवाना हृदयेभ्य इति । अनुस्वारस्योपरिणात्संवृतं यत्र दृश्यते । दीर्घ तं तु वि. जानीयान्योताप्रावाणेति निदर्शनम् । अनुस्वारस्योपरिष्टासंयोगो पत्र दृश्यते । इस्वं तं तु विजानीयात्सस्थेति निदर्शनम् । अनु. स्वारश्च यो दीर्घादक्षराच्च भवेत्पर । स तु इस्व इति शेयो म. न्येव विभापया । अोभावश्च विवृत्तिश्च शपसा रेफ एप च । जिह्वामूलमुपमा च गतिरष्टविधोष्मणः । यथा भावप्रसन्धानमुका. रादिपरं पदम् । स्वरान्तं ताशं विद्याद्यदन्यातमूग्मणः । उमा- पादुत्थितयोमा तां तु फेलि विनिर्दिशेत् । विवृतं प्रति या ऊष्मा 'विशेया विकटानना । लोढातिलीढयिशुच्च शपसषु प्रकीर्तिताः । जिह्वामूले घरेफे च विशेया विठकाशठा । उपध्मानीयसहिता पु. प्पिणी तो विनिर्दिशेत् । अन्यत्र यो भवेदूष्मा सुलमां तां विनि- दिशेत् । पादाद्यन्तं पदावन्तं तथावप्रदकालिकम् । ईपास्पृएं विजानीयात्तस्मिन्काले तु कारयेत् । पादादी व पदादी घसं. योगावग्रहेषु च । यः शब्द इति विशेयो योऽन्यः स य इति स्मृतः । .

·१२ सभाग्यशुद्ध यजुवेदपरिशिष्टेपु- उपसर्गपरो यस्तु पद दिरपि दृश्पते । पत्स्पृष्टं यथा विद्युत्पदच्छ. न्दात्परं भवेत् । त्वदर्थयाचिनी घोवां घावै यदि निपातजी । था. देराजविकलार्था ईपत्स्पृटा हाते स्मृताः । विभापयामेकारः स्या- तथा नेतैः पदात्परः । भवन्तेत्यपि पूर्वय तथा च सपदादपि । यदेव लक्षणं यस्य वकारस्यापि न येत् । यत्र यत्र विशेषः स्या- दिदानी स स कथ्यते । पकारनिविधः प्रोक्तो गुरुलंघुलंघूत्तरः। आदौ गुरुलधुर्मध्ये पदान्ते तु लघूत्तरः । उपांशु त्वरितं चव यो. ऽधीते हृदि सनकः । अपिरूपसहस्रपु सदेहेपु प्रवर्तत । पञ्चविद्या न गृह्णन्ति जडाः स्तब्धाश्च ये नराः । आलस्याश्चैव रोगाश्च येषां च विस्मृतं मनः। थहिरिव गुणाद्भीतः समानान्नरकादिय । राक्ष- सीभ्य इच स्त्रीभ्यः स विद्यामधिगच्छति । न भोजनविलम्बी स्यान्न च नारी नियन्धनः । सुदूरमापे विद्यार्थी प्रजेद्गरुडहंसवत् । यथा खनन्यानण नरो वायधिगच्छति । तथा गुरुगतां विद्या शुथूपुरधिगच्छति । मुखार्थी चेत्त्यजेद्विद्या विद्यार्थी चेत्यजेत्सुख- म् । सुपिनस्तु कुतो विद्या सुखं विद्यार्धिनः कुतः । गुणिता शतशो विद्या सहस्रावर्तिता पुनः ।। आगमिष्यति जिह्वाग्रे स्थल. निम्नमियोदकम । शतेन गुणिता विद्या सहस्रेण च तिष्ठति । शतानां च सहस्त्रेण प्रत्यञ्चदवतिष्ठति । जलमभ्यासयोगेन शिला- याः कुरते क्षयम् । कार्णामृदुतस्तस्य किमभ्यासान साध्यते । गुरुशुधूपया विद्या पुफलेन धनेन था। अथवा विद्यया विद्या चतुर्थे नोपलभ्यते । शुश्रूषारहिता विद्या हल्पमेधागुणैः सह । यध्या च यौवनी तस्या न विद्या फालिनी भवेत् । हयानामिव जात्यानामर्धमात्रार्धशायिनाम्। न हि विद्यार्थिनां निद्रा चिरं नेत्रेषु तिष्ठति । यथा पिपीलिकाभिः पांसुभिर्वल्मीक क्रियते महत् । म तत्र बलसामर्थ्य मुद्यमस्तत्र कारणम् । अअनस्य क्षयं दृष्ट्वा चल्मीकस्य तु सञ्चयम् । अवन्ध्यं दिवसं कुर्यादानाध्ययनकर्मसु । अनन्यजनयोर्भागस्तृतीयमुदकस्य च । पायोः सञ्चारणार्थाय च. तुर्यमुपकल्पयेत् । हकारं पञ्चमैयुक्तमन्तस्थैधापि संयुतम् । मो. रसं तं विज्ञानीयात्कण्ठ्यमाहुरसंयुतम् । हकारो यत्र पूर्वस्थो धन्तस्थाद्यो भवेत्परः । पदकाले वियुज्येत संहितायां स औरसः । मेघदुन्दुभिनि?पो ज्ञायते पयसो इदात् । एवं नादं प्रयोक्तव्यं ·याशवल्पयशिक्षा। सिंहस्य रुदितं यथा । मासे भाद्रपदे मेघाः शब्दं कुर्वन्ति याह- शम् । एवं गहरमासाद्य शुकं दुदुहेति दर्शनम् । शेषाणां वानरा युद्धमुत्पतन्ति पतन्ति च । एवं वर्णाः प्रयोक्तच्या इहैपां निद. शनम् । यथा पुत्रवती स्नेहाच्चुम्यते निजमौरसम् । एवं घणाः प्रयोक्तव्या युआनेति निदर्शनम् । दुर्दरी जयदेशे च प्रफतेपु- नयाप्यया(?) 1 एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या अपां फेनेति निदर्शनम् । यथा भारभराकान्ता निश्वसन्ति नरा भुधि । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या अद्भ्यः सम्भुत इत्यपि। कुक्कुटः कामल्लुब्धश्च फकारद्वयमुशरेत् । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः कुक्कुटोसीति दर्शनम् । वडवा च हयं दृष्ट्वा योनि विकुरुते यथा । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः सदुन्दुभति द- र्शनम् । र चैव समुत्पन्ने नो प्रसत्पूर्वमक्षरम् । स्वरं दीधैं प्रयुजीत- पश्चान्नासिक्यमाचरेत् । यथा सौराष्ट्रिका नारी अराँ इत्यभिमाप ते। एवं रमः प्रवक्तथ्यो ङफारः परिवर्जितः । द्विमात्रिको मात्रिको था नासामूलं समाश्रितः। अन्ले प्रयुखते रह पञ्चमैः सानुनासि- कः । यथा सौराष्ट्रिका नारी अराँ इत्यभिमापते । एवं र# विजानी- यात् डकारपरिवर्जितम् । अनन्तरं मफारस्य यो रहस्तप्र रज्यते । सर्यानुनासिकं विद्यादेपा मध्योपधानिका । यरलपरापसहरज्यन्ते चोपधानिका गर्वान्ते रहते यस्तु सधैः सर्यानुनासिका ! नासादु- त्पद्यते रमः कांस्येन समनिःस्वनः । मृदुश्चैय विमानः स्यादृष्टिमा- . स्थानिदर्शनम् । यथा घ्याघ्री हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभिर्न प पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्वर्णान्प्रयोजयेत् । मधुरं च न चाव्यक्त व्य- कं चापि न पीडितम् । समाथस्यैकदेशस्य न वर्णाः शङ्करं गताः यथा मुमत्तनागेन्द्रः पदापदं निधापयेत् । एवं पदं पदाधन्तं दर्श- नीयं पृथक पृथक् । गीती शीघी शिरकम्पी यथालिवितपाठकः । अनर्थशोल्पकण्ठय पते पाठकाधमा । माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छे. दस्तु सुस्थरः । धैर्य लयसमस्यं च पडेते पाठका गुणाः । चतुरक्ष- रपटकं च निवर्तेत पुनःपुनः । मायर्तते पदं यच शिस्त्रिराम्रोष्ठित हि तत् । यथा धाने धान्नति यजुषे यनुपेसि निदर्शनम् । दीयते घर्ध- ते चापि पदं यत्र एशोवरम् । उपचारः स विज्ञेय उगे सुश्चन्द्रति निदर्शनम् ॥ अथ सप्तविधाःसंयोगपिण्टा अयापिण्डो दायपिण्ड जापिण्डो ·सभाग्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिऐपु- ज्वालापिण्डो मृत्पिण्डो वायुपिण्डो घनपिण्डश्चेति । यमान्धिधाद यः पिण्डान्सान्तस्थं दारापिण्डवत् । अन्तस्थं यमवर्जे तु अापि ण्डं विनिर्दिशेत् । अन्तस्थं यमसंयोगे विशेषो नोपलम्यते । मशरी- रं यमं विद्यादन्तस्थः पिण्डनायकम् । ज्वालापिण्डान्सनासिक्या- नसानुस्थास्तु मृन्मयान् । सोपध्मा वायुपिण्डा जिलामूले तु पविणः । अयः पिण्डो नाम यथा। अग्नी पतीः नातनटिम । दा. रुपिण्डो नाम यथा । अश्वः सूर्यः विश्वाजतीति भवति । तत्र अर्णाः पिण्डो नाम यथा । यस्मिन् अत्यस्मिन् अमुमिन् इति भवति । तत्र ज्यालापिण्डो नाम यथा । ब्रह्मा घहिः गृहामीति भवति । तत्र मः त्पिण्डो नाम यथा । सास्था सस्कार: सस्वर्त इति । तत्र पायुपिण्डो नाम यथा । देव सवितः । युजानः प्रथमम् । प्रादिवाक कुत्सुप्तमिति भवति तत्र घजपिण्डो नाम यथा। इप्कृतिः निष्क- तिः फक्साम इति भवति । प्रथममेय पकारेण सकारेण- सकारेण संयुतम् । एतत्स्वरं समासाद्य अग्निध्यात्ता निदर्शनम् । प्रथमेन ठकारेण थकारेणैव संयुतम् पतत्स्वरं समासाद्य अधि. छाननिदर्शनम् । प्रथममेय णकारेण नकारेणैव संयुतम् पत. स्वर समासाद्य त्रिणवत्रयस्त्रि शाविति निदर्शनम् । मय- ममेव रङ्गेण नकारेणैव संयुतम् । पतद्रजितमासाध वृष्टिमानिति निदर्शनम् । पते ककारादयो मकारपर्यवसानाः कृष्णा व्यख्याताः शनैश्वरदैवत्याः चत्वार्यन्तस्था यरलयाः कपिलवर्णा अमिदैवत्याः । चत्वा'माणः शपसहा अरुणवर्णा आदित्यदेवत्याः । प्रयलिश. घअनानि.स्पर्शा अन्तस्था ऊमाणश्चेति । चतुर्विधं करणं स्पृष्टम- स्पृएं संघृतं विवृतं चेति । संवृतो घोपा विवृता अधोपाः। वि. शतिर्योपास्ते गजडदवा घमढधमा उमणनमाः यरलवाश्चेति । त्र: योदश अघोपास्ते कचटतपाः स्वछठयफाः शपसाश्चेति । अष्टोव- स्थानानि भवन्ति । उरकण्ठ्य मूर्धन्यतालुदन्त्यजिह्वामूलयमानु- नासिक्याश्चति हो औरस्यौ हा इति । अआआ ३ त्रयः कण्ठ्या। पर्धन्याः ऋटठडढणप इति । दश तालव्याः चछजझमयश ३ इति । अष्ट दायाः तपधन ललसाः। एकादश ओप्ठ्या: पफबम. भमाउऊऊ ३ छउपध्माचत्यादयः । एको दन्तमूलीयो रेफ: । जि हामूलीयाः पञ्च कुंखुगुं हुंइति । ममम्मम्मकुंखुगुंखुइति य. .

·प्रतिक्षासूत्रम्। माश्चत्वारः । रुक्मेति प्रथमो शेयः सा इत्यपरो भवेत् । तृतीयः सन्न इत्याहुरुपध्मेति चतुर्थकः । प्रथमौ चौष्ठनासिक्यावाष्ठनासे उपाश्रिती। द्वितीयः कण्ठ्यदन्त्यश्च नासामूलमुपाश्रितः । तृती. यः कण्ठ्याजेहाने नासायामेय निर्दिशत् । चतुर्थों हदि नासिक्यः कण्ठे चामिहिता यमाः । आपञ्चमैधेकपादः संयुक्तं पश्चमाक्षरम् । यस्मात्तत्र निवर्तन्ते श्मशानादिव यान्धवाः । यत्किश्चिद्वाङ्मयं लोके सर्वमत्र प्रतिष्ठितमिति । ऋयणे तित्परे सादायनुस्वारो वि. मात्रकः । संयोगे परभूतेषु इस्य पवोच्यते युधैः ॥ इति श्रीयाशवल्क्यशिक्षा समाता || प्रतिज्ञासूत्रम् । थीयेदपुरुषाय नमः । अथ प्रतिक्षा मन्त्रनाहरणयोर्यदनामधेयं त. स्मिञ्जुहो याजुपासाये माध्यन्दिनीयक मन्त्र स्वरप्रक्रिया हनुदा. सो मूर्युदात्तः श्रुतिमूले स्परितः एवं जात्यादयोऽभिहिता ब्राह्मणे तूवातानुदात्ती भाषिकस्वारी तानस्वराणि छन्दोवत्सूत्राणि ॥ १ ॥ अथान्तस्थानामाद्यस्य पदादिस्थस्यान्यहलसंयुक्तस्य संयुक्तस्या. पि रेफोमान्त्याभ्यामृकारेण चाविशेषेणादिमध्यायसानेपूचारणे जकारोशारणं निर्मायेऽप्येवमथापरान्तस्थस्यायुक्तान्यहलान्यहलसं. युक्तस्योप्मनाकारैरेफारसहितोचारणमेवं तृतीयान्तस्थस्य कचिर: कारस्य तु संयुक्तासंयुक्तस्याविशेषेण सर्वत्रवमथान्त्यस्यान्तस्थानां पदादिमध्यान्तस्थस्य प्रिविधं गुरुमध्यमलघुवृत्तिभिरुच्चारणमयोमू- धन्योप्मणोऽसंयुक्तस्य टुमृते संयुक्तस्य च खकारोच्चारणमध्ययना- दिकर्मस्वधवेलायां प्रकृत्या ॥२॥ अथानुस्वारस्य इत्यादेशः शप. सहरेफेषु तस्य विध्यमाख्यातम् । इस्वदीर्घगुरुभेदीर्यात्परोहस्यो इस्वात्परो दीर्घा गुरी परे गुरुः परसवर्णेपत्महत्या चान्यत्र विसर्ग- यीपविरामः पदाधस्य संयुक्ताकारस्येपहीर्घता च भवतीति ॥ ३ ॥ इति कात्यायनपरिशिष्टप्रतिक्षासूत्रं समाप्तम् ॥ सर्वानुक्रमसूत्रम्। श्रीवेदपुरुषाय नमः ॥ ॐमण्डलं दक्षिणमक्षि हदयं चाधिष्ठितं येन शुक्लानि यपि भगवान्याशयल्यो यतः प्राप तं विवस्वन्तं ·सभाध्यशुक्लयनुदपरिशिष्टेपु- प्रयीमयमर्चिमन्तमभिध्याय माध्यन्दिनीये पाजसनेयके यजुर्वेदा. माये सर्वे सखिले सशुक्रियापिदैवतछन्दास्यनुक्रमिष्यामो पशु पामनियताक्षरत्यादकां छन्दो न विद्यते द्रटारी ऋषयः स्मारः परमेष्ठयादया देवता मन्त्रान्तर्भूताध्यादिका हविर्भाजः स्तुतिभाजो याऽनःशाखोखाशम्योपवेषकपालमोलूखलादयध प्रतिमाभूताछ न्दासि गायत्र्यादीन्येतान्यविदित्वा योऽधीतेऽनूते जपति जुहो। ति यजते याजयते तस्य ब्रह्म निर्वीर्य यातयामं भवत्ययान्तराश्वगते घा पद्यते स्थाणु पच्छति प्रमीयते या पापीयान्भवत्यथ विज्ञायता- नि योऽधीते तस्य धार्यवदथ योऽषित्तस्य धीर्यवत्तरं भवति जपि- त्या हुत्वेष्ट्वा ताफलेन युज्यते ॥ १॥ इत्यादि खं ब्रह्मान्तं विषस्या. नपश्यत्ततः प्रतिकर्मविभागेन ब्राह्मणानुसारेण झपयो धेदितव्याः परमेष्ठी प्राजापत्यो दर्शपूर्णमासमन्त्राणामृपिर्देवा पा प्राजापत्या इयत्वा शाखानुष्टुम्विनियोगः कल्पकारोक एवमूर्जेत्या यायवे वा. यव्यं देवोय पेन्द्रं यजमानस्य शाखा यसोवायव्यं धौर्मातरिश्वन उ- खा बसोर्वायव्यं देवम्त्वापयः कामधुक्षः प्रश्नः सा विश्वायुस्त्रोणि गव्यानीन्द्रस्यन्द्रं विष्णोः पयः॥२॥ यो अग्न इदमाग्नये कस्त्या प्रा. जापत्यं कर्मणे मुश्शूपै प्रत्युएं व राक्षस उरुब्रह्म रक्षोन सर्वत्र धुरासे धूवानां विष्णुस्वान उर हविष्या अपहत रक्षा यच्छ- न्ता हविया देवस्य त्वा सावित्र सर्वत्राग्नेये लिहोतं भूताय त्या हविः स्वः सूर्यो हन्तां गृहाः पृथिव्यास्त्या हव्यं पवित्रे लिझोक्त सचितुर्देवीः प्रोक्षिता आपान्यग्नये लिङ्गोक्त दैव्याय पात्रा- णि ॥ ३॥ शर्मास्यदित्याः कृष्णाजिनमयधूत राक्षसमद्विवोलुखले अमेहावय॒हत्स इमं मौसले हविष्कंदधिदैवतं धागधिया पत्नी कु. फकुटो घाग्वर्षवृद्ध शूर्प प्रतित्वाहविः परापूतमपहत राक्षसे घा. युवों देयो यस्तण्डुलाधृष्टिरुपयोऽपान आदेषयजमाग्नेये ध्रुवम- सिपण्णां कपालान्यग्ने ब्रह्माग्नेय धिषणासि दार्पदं दिवः शम्याऽधिप घणापलं धान्यमसि पण्णा हमिहीनामाज्यम् ॥४॥ संवपामि हविः समाप आपं जनयत्यै स्वेद हविरिपेत्याज्यं धर्मोसि पण्णां पुरोडाशस्तिताय प्रयाणा भितो द्वितः फ्रमेणादद इन्द्रस्य स्क्यः पृथिषी घेदिज पुरीपं वर्पतु वेदिर्यधानसावित्रमपाररूपररो असुरे द्रप्सस्ते घेदिगायत्रैर्ग त्रीणि वैष्णयानि सूक्ष्मा त्रयाणां घेदि.

·१७ सर्षानुफमसूत्रम्। पुराधश सोऽपश्यचान्द्रमसी त्रिष्टुभं प्रोक्षणीः प्रैपो द्विपतः था. भिचारिफनिशितः नुवो निशिता झुगदित्यै विष्णोर्योत्रमूर्जे त्रयाणामाज्य सवितुरापं तेजोसि धामाज्यम् ॥ ५ ॥ इति० संहि-- तायां प्रथमोऽध्यायः। करणोसीध्मो दिवहिलिङ्गोक्ते अदित्या आपं विष्णोः मास्तर- मूणेनदसं चेदि वपतये श्रीण्याग्नेयानि गन्धर्वस्त्रयाणां परिधयो. घीतिहोयं विश्वावसुराग्नेयीं गायत्री समिदाग्नेय सूर्यरत्यालिलो. कसवितुर्विधृती ऊर्णनंदसमात्याप्रास्तरे घृताच्यसि प्रयाणां जुहूप- भृद्धवाः फमेण प्रियण हविधुवा असदन्पाहि मां वैष्णये अग्नेयाजजिदा.. मेयं नमादेव स्थधापित्र्य सुयमे घुचावध्रिणा घेणयं पसुमती. मानेयमित ऐन्द्र संज्योतिपाज्यं मयीदमाशीः प्रतिग्रहणमुपहता घावापृथिव्यम् ॥ ६ ॥ ब्रह्मत्वं प्रतिष्ठान्तं वृहस्पतिरादिरसोऽपश्यद- गेष्ट्वा प्राशिप्रमेतं ते घेश्यदेवमेपा तेनुष्टुवाग्नेय्यग्ने घाजजिदानेयम.. मीपोमयोश्चत्वारि लिङ्गोक्तानि वसुभ्यस्त्रयाणां परिधयः सानाया ध्यन्तु मास्तरे मरुतां फपिर्वहती प्रास्तरीमन्त्यः पाद आग्नेयो यं परिधि देवल आग्नेयीं त्रिष्टुभं विराड्पा यजुरन्तामग्नेः प्रियं यजुः समवभागाः सोमसूक्ष्मौ वैश्वदेवीं त्रिष्टुत्रं यजुरता स्वाहा याध्यजुर्घताची रुची यशनमः शर्प यवमान्कृपिरुद्वालयाधाना. न्तर्यानिति पञ्चाश्चयो यशो देवताग्नेदब्धा योगाईपत्योऽग्नये द. क्षिणाग्निः सरस्वत्यै लिङ्गोक्तं वेदोसि घेदो देवा मनसस्पतिर्वात.. देयत्या विराज संबहिलिलोक्ता त्रिष्टुम्विराङ्पा कस्त्वा प्राजा- पत्या रक्षसाराक्षसम् ॥ ७ ॥ अथ याजमान संवर्चसा त्याष्ट्री मिष्टुन्दिविविष्णुस्त्रीणि वैष्णवान्यस्माद्भागोऽस्य भूमिरगन्म देय संज्योतिपाहवनीयः स्वयम्भूः सूर्यस्य सौरे अग्ने गृहपतेगार्हपत्यः सूर्यस्य सौरमग्न इदमाग्नेये ॥ ८॥ पितृयशः प्रजापतेरार्पमग्नये' सोमाय दैये स्वाहाकारयश्रुतेरपहता असुरं ये रूपाणि फव्यया. हनोऽग्निनिष्टुवत्रामीमदन्त पित्र्यै नमो वः पड्लिङ्गोक्तानि परे पित्र्ये आघत्त पित्र्या गायञ्यूर्जमापि विराट् ॥ ९॥ इति० संहितायां द्वितीयोऽध्यायः॥२॥ .अग्न्याधेयं प्रजापतेरा देवानामर्गन्धर्वाणां या समिधाने य्यश्चतम्रो गायच्या समिधाविरूप आङ्गिरसः सुसमिद्धाय पसु. .

·१८ सभाष्यशुहृयाबंदपरिशिष्टपु- श्रुतस्तं त्वा भरद्वाजो भूर्भुवः स्वस्तिस्रो महान्याहतयोऽग्नि- घायुसूर्यदेवत्याः क्रमेण चौरिव यजमानाशीलिङ्गोक्तदेवताय गौः सापराश्यस्तृचो गायत्रोऽग्निः परावररूपेण देवता ॥ १०॥ अग्नि- होत्र प्रजापतेरापेमग्निोतिः सप्त लिङ्गोक्तदेवता गायव्य भाद्याः पश्चैकपदा अनिव!द्ध तक्षापश्यत्परा जीवलश्चैलकिः ॥ ११ ॥ यज- मानान्युपस्थानं वृहदेवानामा उपप्रयन्त इत्यनुवाक आये द्वे आ नेय्यौ गायत्र्यावुपवत्या गोतमो राहगणो मूर्धन्वत्या विरूप उभा वां भरद्वाज पन्द्राग्नी त्रिष्टुभमयं ते देवश्रवा देवघातच भारतावा- मेयीमनुष्टुभमयमिह वामदेवो जगतीमस्य प्रतामवत्सारो गव्या पाग्नेयी पा पयोदेवत्या पा गायत्री तनूपा आग्नेयानीन्धाना आ- ग्नेयी महापशिस्त्र्यवसाना ॥ १२॥ चित्रावसोरानिदेयत्यमृषयोऽ. पश्यनसंत्वमाग्नेयमन्धस्थ रेवती सहितेति प्रीणि गव्यान्युपत्वा- ग्नेयं तवं गायत्रं मधुच्छन्दा चैश्वामित्रोऽग्ने त्वं चतस्रो द्विपदा आग्नेयीर्यन्धुः सुबन्धुः श्रुतयन्धुर्विप्रयन्धुरेकैकश इडे काम्या गव्ये सोमानं ब्राह्मणस्पत्यं तृचं गायत्रं ब्रह्मणस्पतिर्मधातिथिवी महि- त्रीणासत्यधृतिपीरणिरादित्यदेवतं तृचं गायत्रं पधि स्वस्त्ययनं कदाचनेन्द्री पथ्यादती मधुच्छन्दास्तत्सवितुर्विश्वामित्रः सा. चित्रो गायत्रो परिते घामदेव आग्नेयीमनिरुतां गायत्रीम् ॥ १३ ॥ क्षुलकोपस्थानमासुरेरा भूर्भुवः स्वः प्रयत्स्यदुपस्थानमागतोप- स्थानं चादित्यस्या नर्यगार्हपत्यः शस्याहवनीयोऽधर्वदक्षिणा- ग्निरागन्माहवनीयोऽनुष्टुययमग्नियङ्कुसारिणीयहती गाईपत्योऽ. यमग्निरन्याहार्यपचनोऽनुष्टुय्गृहामा प्रिष्टुम्धिराड्पा येपामानु. प्टुबुपहूता महापलिस्थ्यवसानास्तिस्रोपि . वास्तयोः शंयुर्वाईस्प- त्यः॥ १४ ॥ चातुर्मास्यानि प्रजापतेरा प्रयासिनो मारती गा. पत्री याममारत्यनुष्टुयनिरुका मोपूणोऽगस्त्य ऐन्द्रामारुती विराजमकं न निरुक्तानेय्यनुष्टुययभृथ यशदेवतं पूर्णादर्वि द्वे श्रीर्णधाभ पेन्न्यायनुष्टुभावक्षं वे गोतम ऐन्यौ पकी मनोनु- मानसं तृचं यन्धुीयनं घय सौमी गायीं थन्धुरेप ते द्वे रौदे अपराद रोयावेकापतिरपरा काप घ्यम्बकं द्वे अनुः टुमी पूर्वस्या पसिष्ठ आस्तारपतिस्यायुषं नारायण उष्णिदं पजमानाशीः,शियोनाम क्षौरं निवर्तयामि लिङ्गोक्तदैवतमाशी.

·संवानुमसूत्रम् । प्रायम् ॥ १५ ॥ इति० संहितायां तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ अग्निष्टोमः प्रजापतरामेदं वे अत्यष्टी व्यवसाने आधाध. धची देवयजनदेवत्याविमा आप ओषधं कुशतरण स्थधिते क्षौरमापो अस्मानापं दीक्षातपसोर्यासो महीनां नवनीतं सूत्र स्याजनं चित्पतिद्वै प्राजापत्ये देवो मा सावित्रमावोदेव्यनुष्टु- घाशोः स्वाहायशं चतुणी यश आकूत्यै चतुर्णामौद्रमणानामग्निरा- पोदेवीलियोक्तदेवता विराट् ॥ १६ ॥ विश्वो देवस्य स्वस्त्यात्रेयः सावित्रीमनुष्टुभमृक्तामयोः कृष्णाजिने शर्मासिं कृष्णाजिनमर्ग: स्यानिमिष्टं मैखल सोमस्य नाविर्विष्णोर्यास इन्द्रस्य सुसस्याः कृष्णावपाणोच्छ्रयस्व दण्डो व्रतं यज्ञो दैवीं धौर्यदेवा पाक्प्राणो- दानी चक्षुःश्रोत्रमध्यात्ममग्निमित्रावरुणावादित्यो विश्वेदेवा अधि. देवता यात्रा आपो जगायं ते लोटमपी मूत्रं पृथिव्या लोप्टम ग्ने त्यमाग्नेय्यनुष्टुप्पुनर्मन आग्नेयं त्वमग्ने वत्स भाग्नेयीं गाय- घोरास्यत्साम्यमेपा ते हिरण्याज्यदैवतं जूरसि धाग्दैवत शु- कमसि हिरण्यं चिदासं गौः सोमनायणी घायूपाध्यारोपकल्पनया ॥ १७ ॥ वस्त्यस्यनुष्टुम्वृहती सोमक्रयण्याः स्तुतिरदित्या आज्यम- स्मे पण्णां लिझोक्ता देवताः समख्ये पत्न्याशीरास्तारंपतिरेप ते लिङ्गोक्तदेवतमास्माकोऽसि सौम्यमभित्य सावित्र्यष्टिः प्रजास्त्या प्रजासत्या शुकं त्वा सौम्यानिसग्मेऽस्मे लिङ्गोक्त तपसोधेजार्ध सो. मो मित्रो न इन्द्रस्य सौम्ये स्वानादीनि धिष्ण्यानामानि परिमा- ग्नेयी पुरस्तादृहती प्रतिपन्थामनुष्टुप्पथिदेवत्यादित्याः कृष्णाजि- नमादित्यै सौम्यमस्तभ्नाग्निष्टुभी वारुण्यो सूर्यस्यानुष्टुप् कृष्णाजि- नमुनाचूयवृहत्यानाही भद्रो मे सौम्यं नमो मित्रस्पाभितपनः सू. यः सौरी जगतीं वरणस्य पञ्च यारणानि या ते सौमी प्रिष्टुमं गौ- तमः ॥ १८॥ इति संहितार्या चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ अग्नेस्तनूरसि पञ्च घेणधान्यग्नेः शफलं वृषणा दर्भतरुणके उर्यश्यसि प्रयाणां लिङ्गोक्ता देवता गायत्रेण त्रीण्याग्नेयानि भवतं नः पहारग्नापग्निर्विराडेतयोनिमथ्याहयनीयायग्नी देवते आपतये चाव्यमनापृष्टमाज्यमग्नेयतपा आग्नेयम शूरतुः प्रकृतिश्चतुरवसा. ना सौम्यन्त्योर्ध) लिगोक्तदैवतो याते त्रीण्याग्नेयानि ततायनी चत्वारि पार्थिवानि विदेदाग्नेयमग्ने अङ्गिरोऽस्यामनुत्या लिहोक्ता- ·२० सभाप्य शुरुयजुर्वेदपरिशिऐषु- नि सि सि त्रयाणां चेदिरिन्द्रयोपश्चतुर्णामुत्तरवेदिरिदमहमापा सि बसि पञ्चानां वाग्भूतेभ्यः स्रग्ध्रुयोऽसि परिधयस्त्रयाणाम- ग्नेः सम्भारा गुल्गुल्वादयः ॥ १९॥ युञ्जते श्यावाश्वः सापिी जगतीमिदं विष्णुर्मेधातिथि\ष्णवी गायत्रीमिरावती वसिष्ठस्त्रि- पुटुभं देवश्रुतापक्षधुरो प्राचीस्व गोष्ठमत्र हविर्धाने विष्णोर्नु ति. स्रो घेणव्यत्रिष्टुभ आधे वे यजुरन्ते विकार्नु प्रदीर्घतमा ओ. तथ्यो विष्णोरराटं पञ्च वैष्णवान्याददेऽम्रिरिदमहरक्षानं बृहन्नी पर्वाणीदमहं पञ्च लिङ्गोक्तानि स्वराडस्योपर्वाणि चत्वारि रक्षोह. णो यः सप्त पैष्णवानि यवोऽसि यवो दिवेत्यौदुम्बरी शुन्धन्तां पिये उदिवं पञ्चानामौदुग्यरी घृतेन द्यावापृथिव्यमिन्द्रस्येन्द्र परि त्वा मधुच्छन्दा अनिरुक्तामैन्द्रीमनुष्टुभमिन्द्रस्यैन्द्राणि त्रीणि चतुर्थ पैश्य देयम् ॥ २० ॥ विभूरस्यप्टानां धिष्ण्या अग्नयः सम्राडा. हवनीयः परिपद्यो यहिपयमानदेशो नभोऽसिं चावालो मृष्टोऽसि शामित्र प्रामधामौदुम्बरी समुद्रोऽसि ब्रह्मासनमजोऽसि शालावार्यो. ऽहिरसि प्राजहितो घागसि सद तस्य धार्ये अध्वना सूर्यो मि. प्रस्यविजोऽग्नयो धिण्याः ॥ २१॥ ज्योतिरसि वैश्वदेवं त्य सोमकतुर्भार्गवः सौमी गायत्रीमनवसानां जुषाणो अप्तुदेवत्यै. कपदा विराडयनुरन्ताग्नेनयाऽगस्त्य आग्नेयी त्रिष्टुभमयं- ननिष्टुन्यजुरन्ताग्नेय्युरविष्णो धैष्णव्यनुष्टुष्यजुरन्ता देवसवितः सावित्रमेतत्व सौम्य स्वाहा निर्लिङ्गोक्तदेवतामझे पतपा आग्ने- यमत्यन्यान्यनस्पतिरोपधे कुशतरण स्थधिते परशुर्गा मातस्त्वं. वनस्पतिः॥ २२॥ इति० संहितायां पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ अप्रेणीः शकलं देवस्त्या यूपः सुपिप्पलाम्यश्च यालंधांमप्रेण यू: पो याते दीर्घतमा यूपदेयत्या त्रिष्टुभ ग्रह छह यूपदेवत्ये विष्णोः फर्माणि वे मेधातिथिर्धष्णव्यी गायव्यो परिवीणे दियस्पररेष ते युप उपायीस्तृणमुपदेवा लिङ्गोक्तमृतस्य त्वा परग्नीपोमाभ्यां लिहोक्तमद्भयोऽपां पशुरापोदेवी रापसं ते पशुधुनेन स्वरुशासी ऐपती घाग्यो तृण स्वाहा दैये ॥ २३ ॥ माहि रज्जुनमस्ते यशो देवीरापोर्धमापमधमाशीर्षाचं ते मनस्ते पशुशं लिङ्गोक्तमोषधे तृण स्थधितेऽसौ रक्षसा लिङ्गोतं निरस्तमिदमह रक्षोदणी घृतेन था। वाणिज्यं पायो घायव्यमग्निराज्यस्याग्नेय स्वादाकृते धपापण्या.

·सर्वानुक्रमसूत्रम् । २१ विदमाप थापी महापतित्रयवसाना पावमानश्चान्त्यः पादः संते हृदय रेडसि वसामयुतं लिङ्गोक्तं घृतं वैश्वदेवं दिशः पञ्चदिश्या- न्यैन्द्रः प्राणः पश्यङ्गः प्राणदानं लिङ्गोक्तं देवत्याष्ट्री त्रिष्टुप् ॥ २४ ॥ समुद्रं लिङ्गोक्तानि द्वादश दिवं ते स्वरुर्मापो हृदयशूलं धाम्नो धा. रुणं यदाहुर्वारुणी गायत्र्यनवसाना सुमित्रिया न आप हविष्म- तीलिझोक्तदेयतानुष्टुवमेवश्चत्वार्यापां न्यमूरापी गायत्री मेधाति. थिर्हदे त्वा सौम्यनुष्टुप् सोमराजन्सौम्ये शृणोतु लिङ्गोक्तदेवता त्रि प्टुन्देवीराप आपी पतिः कार्पिराज्यमनुष्टुप्समुद्रस्य समाप आपो यमग्ने मधुच्छन्दा आग्नेयीं गायत्रीमाददे पाया निग्राभ्या आपमि- न्द्राय त्वा पञ्च सौम्यानि यत्ते सीमी विपरीतां वृहती श्वापाः पथ्यावृहती माभेः सौम्यमधे धावापृथिव्यमध प्रागपाक्सौम्युष्णि. फत्व मङ्ग गोतम ऐन्द्री पथ्यावृहतीम् ॥ २५ ॥ इति० संहितायां पष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ वाचस्पतये प्राणदेवत्या विराट् मधुमतीलिङ्गोक्तं पते सौम्य स्याहोरुयजुषी लिहोते स्यांतास्युपा शुर्देवेभ्यस्त्वा देयं दे. पाशो लिङ्गोक्तमाभिचारिकं प्राणायाग्रहो व्यानाय उपाशुसव- न उपयामगृहीतोस्यन्तरेन्द्रमन्तस्ते मघवदेवत्या त्रिष्टुबुदानाय प्रह आयायो यसिष्ठो वायव्यां त्रिष्टुभमिन्द्रवायू मधुच्छन्दा ऐ. न्द्रवायीं गायत्रीमयं चा गृत्समदो मैत्रावरुणा रायाचयं प्रस- दस्युनिष्टुभं यायां मेधातिथिराश्विनी गायत्रीं तं प्रतथावत्सार: काश्यपो चैश्वदी जगतीमच्छिन्नस्य सौम्य साप्रथमैन्द्री त्रि. टुप्तृपं त्वयाडग्नी लिङ्गोक्ते ॥ २६ ॥ अयं वेनो पेनस्य त्रिष्टुप सो. मस्तुतिरधिदेवतमधियशं च मनोन त्रिष्टुप्सोमस्तुतिरधियशानु- वादिन्यपमृष्टः शण्डोऽपमृष्टो मर्क आभिवारिके देवास्त्या शुका- मन्थिनाचनाधृष्टासि दक्षिणोत्तरवदिश्रोण्यो सुधीर सुप्रजाः शु- कामान्थिनी निरस्तो द्वे आभिचारिके शुक्रस्य मन्थिनः शकलं ये. देवासः परच्छेपो वैश्वदेवी त्रिष्टुभमाग्रयणोसि लिङ्गोक्तदैवत. म॥ २७ ॥ सोमः पयते पैश्वदेवमिन्द्राय त्या पञ्च लिङ्गोकानि मू. धीनं भरद्वाजो पैश्वानरी विष्टुभं ध्रुवोसि ध्रुवो ध्रुवं ध्रुयेण यह ता पूर्वोऽर्ध] धीय उत्तर पेन्द्रो यस्ते देवश्रवाः सौमी त्रिष्टुभं यजुरन्ता देवानां चात्वालदैवतं प्राणाय मे लिहोक्तदेवतान्येकाद- ·२२ सभाप्य शुक्लयजुर्वेदपरिशिऐपु- श कोऽसि प्राजापत्यारिणग्वधमाना मधवे त्या लिलोचदेवतानि प्रयोदश ॥ २८ ॥ इन्द्राग्नी विश्वामित्र ऐन्द्राग्नी गायत्रीमायाधिशो क आग्नेन्द्रोमोमासो मधुच्छन्दा चैयदेवी गृप्समद इन्द्रमह- त्वश्चतस्रो विश्वामित्र ऐन्द्रामास्नीत्रिष्टुभी मस्तात्या यजुर्मरुत्व तीय महाँइन्द्रो भरद्वाजो माहेन्द्री त्रिष्टुभमोजसा यत्सी गायत्री. मुदुत्यं प्रस्कण्वः सौरी गायत्री चित्रं कुत्स आङ्गिरसस्त्रिष्टुभ रूपेण चो दक्षिणाश्चतुर्णा ब्राह्मणमद्य लिङ्गोक्तदेवतान्यष्टौ ॥ २९ ।। इति० संहितायां सप्तमो०ध्यायः ॥ ७ ॥ विष्णो धैष्णवं कदाचनादित्यदेवत्ये वृद्धत्यो यज्ञो देवानांकु- त्सस्त्रिष्टुभं विवस्वन्यजुः श्रदस्मै जगत्याशीर्वाममद्य भरद्वाजो धार्हस्पत्यः सावित्री त्रिष्टुम सावित्रोऽसि सावित्र सुशर्मासि वैश्वदेवं बृहस्पतिसुतस्य लिङ्गोक्तमहं प्रजापतिरूपेणात्मादेवतानि. प्टुयग्नाँ ३ . पत्नीवनाग्नेयं प्रजापतिः प्राजापत्य हरिस्युक्सामे होयस्ते लिझोते देवरुनस्याग्नेयानि पद ॥ ३० ॥ समिन्द्रावि- श्वदेवी पिष्टुभं धाता लिनोक्तयहुदेवत्या सुगावो देवीयाँ २ भावहो घयमाग्नेय्यो यज्ञायज्ञमेप ते लिझोक्त यजुपी उहि अ॒नःशेपो घा. रुणी त्रिष्टुंभं नमो घारुणमग्नेरनीफमाग्नेयी त्रिष्टुप् समुद्रे ते सौ. मी विराड्देवीरापः परिहती वा पूर्वोऽर्धर्च आप उत्तर सौम्यो देवानामाग्नेयमेजतु त्र्ययसाना महापतिर्यस्यै ते घशो पुरुदस्मो. गर्भो मरतो यस्य गोतमो मारती गायत्री महीधोमधातिथि-वा- पृथिव्यामित्यग्निष्टोमः ॥ ३१ ॥ अथ पोडश्यातिष्ठगोतम ऐन्द्रीम. नुष्टुभं युक्ष्वाहि मधुच्छन्दा इन्द्रमिद्गोतमो यस्मानन्द्री मिष्टु- प्परग्रह्मरूपेण पोडशिनस्तुरिन्द्रश्चन्द्रावारणी पोडशिदेवत्या या यजुरन्ताग्नेपयम्य धैखानस आग्नेयीं गायत्रीमुत्तिष्ठन्कुरुस्तुतिरै- न्द्रीमरनं प्रस्कण्यः सौरी तिम्रोऽपि यजुरन्ता उदुत्यं देवानामा- 'माजिडे फुसुरबिन्दुर्गध्ये महापतिप्रस्तारपती घिनः शासो भारद्वाज ऐन्द्रीमनुष्टुभ पाचस्पति पैश्वकर्मणी त्रिष्टुभं विश्व. फमनेन्द्री पैदयकर्मण्यग्नये त्या देवाण्यदाभ्यदेवत्यानि प्रेशीनां त्या साम्यानि ॥ ३२ ॥ सवोत्थानं देवानामार्पमिद रतिः पशुदैवत मुपसृजन्नुष्णिगाग्नेयी सप्रस्य यस्ती यजमानानामात्मस्तुतियुवन्तं परुच्छेप ऐन्द्रीमार व्यवसानामायोऽधर्व ऐन्द्रापार्वतः परमेष्टी ·सर्धानुक्रमसूत्रम्। नैमित्तिकान्याध्यायादसिष्ठस्या लिनोक्तदेवतानि चतुनि शद्य. योष्णवचारणी त्रिष्टुम्देया दियमाशीलिङ्गोक्तदेवताश्चतुखि शर्मदेवत्या पशिनिप्पय्या यशस्य यशदेवत्या त्रिष्टुवापवस्व सौमी गायत्री नेधुविः कश्यपः ॥ ३३ ॥ इति संहितायामष्टमो. ऽध्यायः॥ ८॥ अथ वाजपया वृहस्पतेरापंमिन्द्रस्य च देवसवितः सावित्री त्रि. पुटुप् ध्रुवसदमैन्द्राणि घीण्यपारसदेवत्यानुष्टुय् प्रहा लिझोक- देवतानुष्टुप्संपृची यजुपोन्द्रस्य रथो घाजस्य पार्थिव्यतिजगत्यन्त्या पादः साविनोऽप्स्वन्तरवदेवत्यानवसाना पुरणिग्यातो घा ति- सोऽश्वस्तुतय उणिनिष्टुञ्जगत्यो थाजिनोऽश्वा देवस्याहं लि. झोक्तानि पाजिनोऽश्या एपस्य दे दधिमाया घामदेव्योक्तदेयत्ये जगत्यो शंनी यसिष्ठो विराजं तेनो नाभानेदिष्ठी जगती वाजेवाजे घसिष्ठस्त्रिष्टुभमामा प्राजापत्यां वाजिनोक्ताः ॥ ३४ ॥ आपय आयु- पशेन प्राजापत्यानि प्रजापतेः स्वरमृता यजमानोस्मे दिशो नमः पृथिवीयमासंदीयं तामुन्वन्वाजस्य प्राजापत्यं तृचं श्रेष्टुभ सोम तृचं तापस आधा वैश्वदेव्यनिरुक्तानुष्टुद्धितीया लिझोतादेवता सृतीयाग्नेयी प्रनो लिसोक्ता गायत्री सरस्वत्यै सुन्धनग्निः सप्तदश लिङ्गोक्तदेवतानि ॥ ३५ ॥ अथ राजसूयो वरुणस्यामेप ते पाथि- घमग्मिनेत्रेभ्यो देवाण्याध्यायाहशाद्यानि देवान्यग्ने सहस्य दंय. श्रवा देवयातच भारतायाग्नेमिनुष्टुभनुपा शास्त्रीणि रक्षोमानि- सविता यजमानः ॥ ३६॥ इति० साहतायां नवमोऽध्यायः ॥९॥ अपोदेवा आपत्रिष्टुप् वृष्ण मिलिङ्गोक्तानि मधुमतीरनाधृष्टा मापः सामस्य चर्माग्नय लिगोक्तान्यनिभृष्टमपिसधमादो वारुणी निष्टुप् क्षरस्य चतुर्णा तार्यपाण्ड्वाधीवासोप्णीपाणीन्द्रस्य धनु- मित्रस्य याहू त्वयाय धनुध्यातिसृणामिपय आधिः प्रजापत्य प. राणि लिङ्गोक्तानि ॥ ३७॥ अवेष्टा मृत्युनाशनं प्राची पञ्चानां यज. मानः प्रत्यस्तमासुर मृत्योरोजोऽसि रुक्मो हिरण्यरूपौ मैनावारणी त्रिष्टुव्यजुरन्ता सोमस्य सुन्धन्मपर्वतस्यापी त्रिष्टुप् विपणास्त्रीणि लिझोक्तानि सुन्यन्प्रजापतेन प्राजापत्या त्रिष्टुब्यजुर्मध्यायममुष्य रुद्रयद्रौद्रम् ॥ ३८ ॥ इन्द्रस्य लिङ्गोक्तानि मा ते संवरणः प्राजापत्य पेन्द्री त्रिष्टुभमग्नये लिझोक्तानि पृथिवि मातर्भूमिह सो घामदेवः .

·. . सभाप्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु- सौरी सप्रपञ्चपरब्रह्माभिधायिनीमतिजगतीमियच्छतमानावूर्गसि शाखेन्द्रस्य वाहू स्योनास्यासंदी क्षत्रस्याधायास स्योनो सु- न्वग्निपसाद शुनम्शेपो वारुणी गायत्रीमभिभूरस्यक्षा यजमाना चा ब्रह्म स्त्वमामन्त्रणानि पञ्च लिटोक्तानीन्द्रस्य स्फ्योऽग्निः पृथुरा- मेनय स्वाहाकृता अक्षाः सवित्रा लिङ्गोक्तदैवतम् ॥ ३९ ॥ अथ च. रकसौत्रामण्यश्विनोरामश्विभ्यां त्रीणि लिङ्गोकानि वायुः सौमी गायत्री कुवितृच सुकीर्तिः काक्षीवत माया सौम्यनिरुता त्रि. प्टुब्युयमनुष्टुप् पुत्रमिय त्रिष्टुबदिवसरस्वतीन्द्रदेवत्ये अदिवसर. स्वतीन्द्रदेवत्ये ॥ ४० ॥ इति संहितायां दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ इति सर्यानुक्रमणिकायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ अथाग्नि प्रजापतिरपश्यत्साध्या धापश्यन्त्सोऽग्निः पञ्चचि- तिका प्रथमा चितिःप्रजापतेद्वितीया देवानां तृतीयेन्द्राग्न्योर्विघ- कर्मणश्चतुर्युषीणां पञ्चमी परमेष्ठिनोऽथ प्रतिकर्मदर्शिनो युआ. नोष्टी सावित्राणि सवितापश्यदाद्या तृतीया चानुष्टुप् चतुर्थीप- प्ठ्यो जगत्यौ द्वितीया गायत्री पञ्चमी प्रिष्टुषिमं नो यजुरन्ता गा- ययनवसानाददेऽनिईस्तेऽनुष्टुव्यजुरन्ता ॥ १ ॥ प्रतूतं नाभाने- दिष्ठ आश्चीमास्तारपशिर्युआयां कुधिर्दिभी गायत्री योगेयोगे गुनाशेप माजी प्रतूनिष्टुम्विराड्पा यसुर्ग रयजुः पृथिव्या. स्त्रीण्याग्नेयान्यन्यग्निराग्नेयीं मिष्टुभं पुरोधस आगत्य मयोभुव आश्वीनमनुष्टुभमाक्रम्यानुष्टुप् घौस्ते वृदत्युत्माम विराडदकमी- निष्टुयात्या हे गृत्समद आग्नेय्यी परिसोमको गायत्री परित्या पायुरानुष्टुभं त्वमग्ने गृत्समदो जगतीम् ॥ २॥ पृथिव्या आग्ने यमपां पुष्करपर्ण स्वराट्पतिः शर्म द्वे अनुष्टुभी कृष्णाजिनपुष्क रपणे पुरीप्योऽग्निस्त्यामग्ने तृचं भारद्वाज आग्नेयं गायत्र सी दहोतर्देवधवा देववातश्च भिष्टुभं निहोता गृत्समदः स सीवस्व प्रस्कायो पृहताम् ॥ ३॥ अपोदेवीः सिन्धुदीप भापी न्यङसारिणी संते त्रिष्टुप्पाधियोऽधों घायव्योऽधः सुजातोऽनुष्टुयाग्नेय्युदुतिष्ठ विश्वमनाः पथ्यावृहतीमूर्यः कण्य उपरिटाहहती सजातत्रित. त्रिप्टुभ स्पिरो रासमैय्यनुष्टुयुणिग्या शिवोमवाजी पथ्या- वृहती प्रेतु लिहोक्तमहापङ्किव्यवसानाग्नेगायव्येकपदाग्नेय्यं तमः । ग्निमाग्नेये ओपधयात्रिष्टुपनुष्टुभावोपधिदेवत्ये व्यस्यभाग्नेयो.

·सर्वानुफमसूत्रम् । २५ उधो विपाजसोत्कीलः कात्य आग्नेयीं त्रिष्टुभम् ॥ ४॥ पापो पाप सिन्धुदीपस्तृचं गायन मित्र उपरिटादृहती मैत्री रुद्रा अ. नुष्टुय रौद्री ससृष्टां वे सिनीयालीदेवस्ये उखामादित्या मखस्य मृत्पिण्डो घसवस्था लिगोजानि सर्वपावित्यै रास्नादितिरोपं. स्यायादित्योष्णगदितिरावटं देवानां पचीसानि मित्रस्य विश्वा- मित्रो मैत्री देवस्त्या सायिनो गृहत्युत्थाय पूर्वार्धचं श्रीप उत्तरो मैत्रः ॥ ५॥ आफूति लिहोक्तान्योभणानि मास्वोरयो गायत्रीत्रि- टुभावग्निश्च पाद आग्नेयो छैनः सोमाहुतिराग्नयीं गायत्री परस्या विरूप आरिसः परमस्या आरुणिरनुष्टुभं यद्ग्ने में जमदग्नि- रहनाभानेदिष्ठत्रिष्टुभी या: सेना धनुष्टुभः आग्नेयोऽन्त्योपरिया- वृहती ॥ इति संहितायामकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ शानो पत्समी त्रिष्टुभ रोक्मी नतोपासा फुत्स आग्नेयीं विश्वा यावाश्यः सावित्री जगती सुपर्णः गृतिधतुरयसाना गा. गरमती विपनी विष्णोलिशोक्ता न्यफन्दद्वत्समीराग्नेयीं त्रिष्टुभ- मग ऊर्यपद्धती पुनर्गायत्र्यायात्याधुवोऽनुष्टुभमुदुत्तम गुनःशेषो पाराणी विष्टुभमप्रे प्रित माग्नेयीस उक्ता जगतीयजु. रन्तान्ते वृहद्यजुः सीदत्वमाग्नेयी मिष्टुभमन्तरग्नेऽनुष्टुभो ॥ ७ ॥ दियस्पोग्नेयं श्रेष्टुभं द्वादश घत्सनी लन्दनः समिधाग्नि विरू- पाक्ष मागिरस माग्नेयं गायत्रमुदुत्वा तापसोऽनुष्टुभं प्रेदनुष्टुप्पप्रा. पमानयाँ पसिष्ठस्य मिष्टुभमापोदवीगप्यास्यमे विरूप भाग्नेयीं गा. पना गर्भो असि तिस्रोऽनुष्टुभो योधा में दीर्घतमारिनष्टुभ सयो- घि सोमाहुतिरामेयी यजुरन्ता गायत्री यनुयकर्मणं पुनस्या त्रि- घटुवासेयो ॥८॥अपेत लिझोक्तयहुदेवत्या संज्ञानमुपदेयत्यमग्नेः मि. फताशितः परिधितोऽयसः पञ्चर्वमाग्नयं श्रेष्टुभं विश्वामित्रचतु: Nनुष्टुययं तेऽनुष्टुचिदएफे लोकं लिमोक्तानुष्टुप् ता भस्थापौष्ट्रि यमेध ऐन्द्र इन्द्र जतामाधुच्छन्दस पेन्द्रीय समितंयतम्रो यग्निदे. पत्या उष्णिगुपरिष्यामृत्युष्णिपतयो मातयोवास्तुतित्रिष्टुए ॥२॥ भसुन्यात नेतं तचं श्रेष्टुमं यं ते यजमानदेयत्या नमोविराभूति. देवत्येकपदा निवेशन भाग्नेयी बिष्टुभ विश्यायमुर्देषगन्धर्यः सौरा हे मीरदेवत्ये युधः सौम्यो गायत्रीत्रिष्टुभौ गुनं चतन्नः सीतादेय. कुमारदरितो वे विद्युभी तृतीयापतिधतुर्यगुम्चिमुच्य. त्या:

·. सभा पशुयजुर्वेदपरिशिऐपु- ध्यमानदुही गायत्री सजूलिङ्गोक्तदेयतम् ॥ १०॥ या ओषधीः सप्त. विशतिरनुष्टुभ ओपधिस्तुतिमाणो भिषङ्मुञ्चन्तु घन्धुाद- शानारभ्याधीनामामाहिरण्यगर्भः कार्यो त्रिष्टुधमभ्यावर्तस्वोणि- गाग्नेय्यग्नेयद्वायत्रीयं त्रिष्टुयग्नेतव पावकोऽग्निराग्नेय पट्टचं प्र. थमे विष्टारपती तिनः सतोयहत्य उपरियाज्योतिः पठशाप्याय- स्वगोतमः सोमो गायत्री त्रिष्टुयुप्णिह आतेऽवत्सारस्तुभ्यन्ता विरूपस्तिस्रो गायत्र्य भाग्नेय्यः ॥ १९ ॥ इति संहितायां द्वादशो. ऽध्यायः॥१२॥ मयिककुचाग्नेयी ब्रह्मादित्यदेवत्या त्रिष्टुम्भिरण्यगर्भः कार्या त्रिष्टुमं द्रप्सो देवधवा आदित्यो नमोस्तु सार्प तृचमानुष्टुभं कृणु- प्वपञ्चप्रतिसरा राक्षोना देवानामा सर्वात्रिष्टुभं आग्नयीर्वाम- देयधापश्यदग्नेष्वा यजुराग्नेयमिन्द्रस्येन्द्र भुवनिशिरा आग्नेयीं त्रिष्टुभम् ॥ १२॥ धुवास्यूयहती प्रजापतिरनुष्टुप् भूरसि प्रस्ता. रपक्तिरसा स्वयमातृण्णादेयता विश्वस्मा इत्येतस्य च यजुपः का. ण्डारकाण्डादानुष्टुभं चमग्निना एएं दूर्वेष्टुकादैवतं यास्त आ. ग्नेयं व्यूचमानुष्टुभमिन्द्राग्निभ्याएं विराडयं लोकः स्वराडसौ लोकः प्रजापतिष्ट्वा विश्वज्योतिपं मधुश्चर्तुदैवतमपाढासि सविता. पश्यद्देवावापश्यनिष्टकादैवतम् ॥ १३॥ मधुयाता वैश्वदेवं तृचं गा. यनं गोतमोपां गम्भन्पतिस्रीन्समुद्रांत्रिष्टुप्कौयं व्यूचं धुवा. सि प्रिष्टुधिषेबृहत्यौरवं दूव्यचमग्ने युवामयं व्यूचं गायत्रमा- घायां भरद्वाजोद्वितीयस्यां विरूपः सम्यकत्रिष्टुग्लिङ्गोक्तदेवतर्चे. त्याहत्यग्निज्योतिषोणिमादित्य गर्भ पचर्चमाग्नेयं त्रैष्टुभमिमंमा पञ्चर्चमाग्नेयं प्रैष्टुभमेव देवेचाते यजुगे त्वंययिष्ठोशनाः काव्य आग्नेयीरको गायत्रीमपात्वा विशतिरैएकान्ययं पुरः पञ्चा- शत्प्राणभृद्देवत्यानि लोकं ता इन्दं तिम्रः प्रतीकोका एच सर्वत्र ॥१४॥ इति संहितायां प्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ अथ द्विनीयाचितिः । ध्रुवक्षितिः पशादिवन्यस्तासां प्रथमा वि. चतनस्त्रिष्टुमा यजुरन्ताः शुकश्चर्तव्य सजूः पञ्च विश्वेषां देवानामा ता एव देवताः प्राणं मे पञ्च पायव्यान्धपः पञ्चापानि मूर्धावय एकोनविशतिलिंगोक्तदेवतानि ॥ १५ ॥ अथ तृतीयेन्द्रा. ग्नी अनुष्टुप् पूर्योधर्च ऐन्द्राग्न उत्तरः स्वयमातृष्णादेयतो विश्व.

·२७ सर्यानुनमसूत्रम् । कर्मा यायव्य रास्यसि पञ्च दिग्देवत्यानि विश्वकर्मा चायन्यं नमश्चेषश्चर्तव्ये आयुर्मे दश लिटोकदेवतानि माच्छन्दश्च पनि शमूर्धानुष्टुप्यन्त्री परोणिचतुर्दश यपि प्राणदेवत्यानि ॥१६॥ अथ चतुर्थ्याशुरटप्टादशाग्नेर्दशैकया सप्तदश सर्वाणि लिहोकदेव. तानि सहश्चर्तव्यम् ॥ १७॥ इति० संहितायां चतुर्दशोऽध्यायः ॥१५॥ यथ पञ्चम्यग्नेजातानाग्नेय्यो त्रिष्टुभी पोडशीचतुश्चत्वारि. राहिहोते अग्नेसिष्टुए एयश्चत्वारि सदाश्मिनकाप्नत्रिशद्राश्य. सि पञ्चायंपुरः पञ्चतानि सर्वाणि लिगोक्तदेवतानि ॥ १८॥ अग्नि- {ोग्नेयोऽनुवाकः प्रथमस्तृचो गायत्रो द्वितीयस्नेष्टुभो भुवस्तृती- यो जागतोऽयमिह चतुर्थ आनुष्टुभः सपायः सं पञ्चमः प्रगाथ पनावस्तत्र पूर्वा वृहती सतोहत्युत्तरा ताभ्यां तिम्रो यदत्यः । संपादिताः पाठ औष्णिहोऽग्नेवाजस्य गोतमः सप्तमः पुनः ककुभः प्रगाथो भद्रो नस्तत्र पूर्वा फकुप्सतोहत्युत्तराभ्यां तिम्रः ककुभ. संपादिता अएमः पालोऽग्नि तं पदपाको नवमोग्ने तमग्नि- होतारतिछन्दास्थ्ययसानाग्नत्यं वैपदस्तृचः ॥ १९ ॥ अयमग्निर्वि रूपोऽयोधियुद्धगविष्ठिरो जनस्य सुतम्भरः सखायः पः सस- मित्संबननस्त्यां प्रस्कण्व एनायो घसिष्ठोऽग्नेयाजस्य गोतमो भ. मो नः सौमरिरग्नि तं फुमारवृपो येनाटावाग्नेय्यः पदिष्टुः भो हे अनुष्टुभी तदर्थतव्यं परमेष्ठी सौर द्रोथदश्यी यसिष्ठरित्र. टुममाग्नेयोमायो स्वयमातण्णदेयत्ये सहस्रस्य पशाग्नेयानि. ॥ २०॥ इति संहितायां पञ्चशदोऽध्यायः ॥ १५॥ रोदोध्यायः । परमेष्ठिन भा देवानां पा प्रजापतेर्वाधोऽगु- पाकः पोडशर्च एकरुद्रदेवत्यः प्रथमा गायत्री तिस्रोऽनुष्टुमस्तिनः पतयः सप्तानुष्टुभो रे जगत्यो मानो दे पुत्सः ॥ २१॥ यस्यानु. वाफे ससकरदस्तुतिराद्योपरिधावृदती द्वितीया जगती फुत्सस्य सूनीयानुष्टुम्छे त्रिष्टुभी ये अनुष्टुभावसंख्याता परददेयत्या दशानुष्टुभो मन्मा अवतानसंशशास्ततोऽन्त्यानि प्रीणि यजूपि परददेवत्यानि प्रत्ययरोदसंशका मम्माः ॥ २२ ॥ मध्ये सर्वाणि य. जूपि हिरण्यवाह्य इति तिम्रोऽशीतयो रुद्राणां तेषागुभयतो. नमस्कारा अन्यान्यतरतोनमस्कारा परे जातानामग्दाः समा.

·२८ सभाष्य शुक्लयजुधेदपरिशिष्टेपु- भ्य इत्यादयो नमो वः किरिकेम्य इत्याग्निवायुसूर्यहृदयभूताः पत्र व्याहृतयो बहुरुद्रदेवत्याः ॥ २३ ॥ इति सहितायां पोडशो. ऽध्यायः॥१६॥ अश्मन्मारुतमश्मस्तेमा मय्याशीय द्विष्म आभिचारिका मिमाम आग्नेयमृतयो वृहती पङ्क्तिा समुद्रस्य द्वे गायत्र्यावुपज्म- जगती त्रिष्टुब्वापामिदं वृहत्यग्ने पावक घ सूयवः स नोमेधाति. थिराग्नेय्यौ गायत्र्यौ पावकया जगती भरद्वाजोनमस्ते वृहतीमा. माग्नेयीमृपिसुना लोपामुद्रा ॥ २४ ॥ नृपदे पञ्चाग्नेयानि ये देवा. जगत्यो प्राणदेवत्ये प्राणदा वृहती पडिग्निय्याऽग्निस्तिग्मेनाग्ने यों गायत्री भरद्धजो य इमा वैश्वकर्मणीरित्रष्टुभो विश्वकर्मा भीव- नः ॥ २५ ॥ आशुरैन्द्रीर्वादश त्रिष्टुभोऽप्रतिरथोऽयसृष्टानुष्टुवि- पुदेवत्या प्रेतायोद्धस्तीत्यनुष्टुयसी या मारुती त्रिष्टुव्यत्र लि. होक्तदेवना पतिमर्माणि लिहोतय त्रिष्टुबुदैनं तिनोऽनुष्टुभ मा. घाग्नेयी द्वितीयैन्द्री तृतीया लिहोक्तदेवता पञ्चदिशः पञ्चयज्ञाग्नि. साधनवादिन्य आधे छै त्रिष्टुभौ तृतीया पतिईहती वा चतुर्थी - इत्येवान्त्यात्रिष्टुम्विमानो द्वे आदित्यदेवत्ये आद्या विश्वावसो. द्वितीयाऽप्रतिरयस्प देवहूर्विधृतिरनुष्टुब्यक्षदेयत्या वाजस्यैन्ध्यनु- प्टुवुद्धाभमैन्द्राग्न्यनुष्टुये ॥ २६ ॥ फमध्वं पञ्चाग्नेय्य आधानुष्टु- प् ततत्रिष्टुप् नतो वृहतीपिपीलिकमध्या ततोऽनुष्टुत्रिष्टुयन्त्या ग्नेसहस्राक्ष विराडाग्नेयी सुपर्णो द्वे पतित्रिष्टुभौ तासवितुः सावित्री त्रिष्टुभं पुरस्ताज्ज्योति कण्वो ददर्श विधेमाग्नयों गृ. रसमदत्रिष्टुभमस्यात्रिस्थानोऽग्निर्देवता प्रेखो विराडाग्नेयीवसिष्ठ- स्य चितिं वैश्वकर्मण्यतिजगती सप्तत आग्नेयोत्रिष्टुप्सप्तऋषी- णाम् ॥ २७॥ शुक्रज्योतिः पण्मारुत्य आद्या चतुर्थी चोरिणवि. तीया तृतीया च गायत्री पचमी जगती पष्ठी गायत्र्युष्णिग्वेन्द्र दैवीर्मायतमिमं त्रयोदशच आग्नेयत्रैष्टुभोऽनुवाको यक्षस्तुतिघृत. स्तुतिर्वा यसोर्धाराभियादिनी वा घृतं मिमिक्षे गृत्समदः समुद्रा- द्वामदेवश्चत्वारिशृङ्गा यज्ञपुरुपदेवत्य ऋपभो मन्त्रः ॥ २८ ॥ इति. संहितायां सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ।। पाजश्चमे देवानामार्षमयनुर्मियजमानोऽग्नेः कामान्याचते बा. जप्रसपी सप्त विश्वश्रेष्टुमं घश्वदेवं लुगोधानाको पाजोन- ·२९ सर्वानुक्रमसूत्रम् । स्तिस्रोऽन्नदेवत्या माद्यानुष्टुम्हे विष्टुभी संमा विरामाधाग्नेय्यो सरस्वत्यै लिङ्गोक्तदेवतम् ॥ २९ ॥ ऋतापागन्धर्वाप्सरसः सनः प्रा. जापत्या प्रस्तारपतिः समुद्रोऽसि वायव्यानि त्रीणि रुचमाग्नेय्य. नुष्टुप्तत्या वारुणी विष्टुभ गुनाशेपः स्वर्णाग्नेयानि पञ्चाग्नि युः नज्म्याग्नेय्यास्तन आये द्वे त्रिष्टुगौ पशिस्तृतीया दियो द्वे आग्ने- ग्यो परोणि महापदपकी इष्टोयशो मृचं यजमानाग्निदेवत्यं गालय आयोष्णिद्वितीया गायत्री ॥ ३०॥ यदाकूतादष्टचमाग्नेयं विश्व कर्मणस्तृतीया देवी याद्या जगती तित्रिष्टुभश्चतस्रोऽनुष्टुभो. ऽग्निरस्म्यद्वैतपादिनी बिष्टुभं देवश्रवा देववातच भारतावृचो यजुर्य अग्नयोऽनुष्टुवाग्नेयी ॥ ३१॥ वाहत्याय सप्तमिन्द्रोऽप. श्यदाये द्वे वार्चन्यौ गायत्रीत्रिष्टुभौ विश्वामित्रस्य च विनोऽनु- टुम्मृगो न त्रिष्टुप्पथमाशासो भारद्वाजो द्वितीयां जय पेन्द्रो में वैश्वानों गायत्रीविष्टुभी पृष्ठादिवि कुत्सस्य चाश्याम द्वे त्रि. 'टुभावाग्नेय्यो कामवत्यावश्याम भरद्वाजस्य च वयं ते कात्यस्यो. स्कीलस्य च धामच्छदनुष्टुय् वैश्वदेवी ॥ ३२ ॥ इति . संहितायामष्टादशोऽध्यायः ॥ १८॥ अथ सौवामणी प्रजापतेरार्पमश्विनोः सरस्वत्याश्च स्वाठी- त्यानुष्टुप्सुरासोमदेयत्या सोमोऽसि चत्वारि सौराणि परितोभा- रवाजः सौमी वृहती वायोस्तृचो गायत्रः सौम्य आभूने क्षत्रं नि. प्टुप्सुरासोमदेवत्या नाना हि जगती सुरासोमदेवत्या तेजोसि पयोदेवत्यान्योजोसि सुरादेवत्यानि याव्या हैमवर्चेरनुष्टुम्चिए- चिकास्तुतिर्यदा पिपेपाग्नेयी वृहती संपृचस्थ पयोमहा विन. चस्थ सुराग्रहा देवा यझं ब्राह्मणानुवाको विशतिरनुष्टुभः सोमसम्पत् ॥ ३३ ॥ सुरावन्तं चतुर्कचं त्रैष्टुभमश्विसर- स्थतीन्ददेवत्यं पितृभ्यः सप्त पित्र्याणि पुनन्तुमा नवचं पयमा- नमाघे पिये अनुष्टुभौ प्रजापतिस्तृतीया वैखानस आग्नेयीं गा- यी चतुर्थी लिङ्गोक्तदेवतानुष्टुप्पञ्चम्याग्नेयी गायत्री पाट्याग्ने- यी ग्राह्मी च गायत्री ब्राह्मस्तृतीयः पादः सौमी सावित्र्यष्टमी त्रि. टुब्वैश्वदेवी ये समाना मनुष्टुभौ पित्र्याचा द्वितीया यजमानाशी- , रस्ती बिष्टुब्दषयानपितृयाणी पन्थानी प्रवीतीद हविस्यवसा. नायिजमानाशीः ॥ ३४॥ उदीरतां त्रयोदशचे पैञ्यं प्रेष्टुभ श.

·सभाग्यशुहायजुर्वेदपरिशिष्टेपु- ह एकादशी तु जगत्याच्याजानुदशोंऽनुवाको नव पित्र्यो द. शम्येन्द्री गायत्री तृतीयाचतुर्थीनवम्योऽनुष्टुभत्रिष्टुम इतराः सो मो राजाएर्चमश्विसरस्वतीन्द्रा अपश्यन्नाधास्तिस्रो महावृहत्य उपान्त्या च चतुर्थ्यन्ते अतिजगत्यो शेपे अतिशयों व्यवसाने सीसेन तन्त्रमश्विसरस्वतीन्द्र देवत्याः पोडश जगत्यः॥ ३५॥ इति संहितायामेकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ क्षत्रस्य योनिद्विपदा गायत्री आसन्दीदेयतका मात्वारष्णा. जिनं मृत्योरुक्मावश्विनोपज्येन लिनोक्तदेवतानित्रीणि कोऽसि प्राजापत्या गायत्री शिरी मे पञ्चमिन्द्रशरीरावयवदेवताकं तृती- या गायत्र्यन्त्या महापतिस्त्र्यवसानानुष्टुभोन्त्याः प्रतिक्षत्रे वैश्वदे. यं प्रयो देवा देवीपस्रियवसानाप्रथमा द्वितीयश्वदेवमाशार्लिङ्गं लोमान्यनुष्टुग्लिङ्गोक्तदेवता ॥ ३६ ॥ यद्देवास्तिस्रोऽग्निवायुसूर्यदेव.. त्या अनुष्टुभः कूष्माण्डीयद्रामे लिङ्गोक्तदेवता समुद्रेते द्विपदा विराडापी द्रुपदादिवानुष्टुवाप्युदय सौर्यनुष्टुप्प्रस्कण्यस्याप आ. घाग्नेयी पतिरेधोसि समिद्देपत्ये यजुपी समायवर्त्यनिरुक्ता गायत्री धैश्वानरज्योतिर्यजुरभ्यादध्याग्नेयं तृचमानुष्टुभमाश्वतराश्विर गुना सौर्यनुष्टुप् सिशन्ति परि सौर्यन्द्री चानुष्टुब्धानावन्तमेन्द्री गायत्री विश्वामित्रस्य च वृहदिन्द्राय गृहती नृमेधपुरुमेधयोरध्य. यो गायत्री ॥ ३७ ॥ यो भूतानामात्मनवादा पतिनारायणीया को. ण्डिन्यस्य प्राणपा मे द्वे अनुष्टुवुपरिटाहहत्यो लिङ्गोक्तदेयते स. मिद्ध इन्द्र एकादशाभीत्रिष्टुभ आङ्गिरस इध्मस्तनूनपानराशस इडो पदिार उपासानक्ता दैव्या होतारा तिम्रो देवीस्त्वष्टा धनस्प. तिः स्वहारुतय इत्येता माप्रदेिवता आयातु सप्त त्रिष्टुम ऐन्ध. सामन्द्रदत्यायातु बामदेवस्त्रातारं गर्ग आमन्द्रविश्वामित्र पवेद्वसिष्ठः ॥ ३८ ॥ अथ होनं विपशोः समिद्धो आग्नरापीर्वादश विदर्भिरश्विसरस्वतीन्द्रदेयत्या अनुष्टुभोऽश्विना हपिस्तिस्रोऽनु' पटुभ एकैकादिवसरस्वतीन्द्रदेवत्या य इन्द्र सवितृवरुणदेवत्या. स्तिस्रोऽनुष्टुभोऽविश्वना गोभिस्तिस्रोऽनुष्टुभो युपं पुत्रमिवा. नुष्टुत्रिष्टुभी यस्मिन्नश्वास आग्नेय्यौ जगतीत्रिष्टुभावश्विना- तेजसकादश शस्त्रं गोमगृत्समदस्तृचमाश्विनं गायत्रं पावका नो मधुच्छन्दाः सारस्वतमिन्द्रायाहन्द्रिं मधुच्छन्दा पवानुक्कत.

·शोऽध्यायः ॥ २०॥ सर्वानुक्रमसूत्रम् । मानुष्टुभमश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्यम् ॥ ३९ ॥ इनि० संहितायां पि. इममे गायत्रीविष्टुभी वारुण्यो शुनशेपस्त्वनस्त्रिष्टुभावालि. पारुण्यो वामदेवो महीमूषु विष्टुयादित्या सुत्रामाणं गया-हात सुनावौ स्वर्या गायच्यानो मैत्रावरुणी गायत्री विश्वामित्रः प्रया- हवा वसिष्ठस्त्रिष्टुभ समिरो अग्निरेकादशाप्रमानुष्टुभ स्व. स्त्यानेयस्यार्प वयोधा इन्द्रो देवता वसन्तेन प्रातुना पड़चमानुः पुदुभं लिङ्गोक्तदेव होता यक्षद्धादशाप्रीः प्रेपा अश्यिसरस्वतीन्द्र देवत्या अश्विनी छागस्य सप्त लिटोक्तदेवताः प्रेपा पनस्पतिमगि यूपोऽग्निस्विष्टकादमिर्दवं पहिरेकादशानुयाजपा अदिपसरस्पः तीन्द्रदेवत्या अग्निमध मुक्तवाकपो लिङ्गोक्तदेयतो लियोक्तदेय. तः॥४०॥ इति० संहितायामेकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ इति सर्यानु. प्रमाणिकायां द्वितीयोऽध्यायः॥२॥ ॐ अधाश्वमेधश्चतुरोऽध्यायान्प्रजापतिरपश्यतेजोसि .सौपर्ण निष्फमिमामगृभ्ण संवत्सरो यशपुरुषस्त्रिष्टुभमभिधालिफोक्तागि यो थर्वन्तं गायत्र्यनाश्वस्तुतिः परार्धे लिझोक्ताऽग्नये लिोकान्येय हिंकारायत्यश्वस्यकानपचाराष्टितानि हिरण्यपाणि पञ्च सा. वित्रं गायत्रमाद्या मेधातिथिरग्नि स्तोमेनामेयं तृचं गायन तुग. म्भरो विश्वामित्रो विरूपो यथासंख्यमजीजनो दि पापमानी जाति पिपीलिकमध्यामनुष्टुभं व्यरुणप्रसदस्यू विभूरदयदेयतं वेधा प. मिहरन्तिराग्नेयानि चत्वारि फायदिनभणानि लिओतान्याना लि. नोकान्येवाध्यायात् ॥ १॥ इति० संहितायां गायिंशोऽध्यायः ।। २२।। प्रजापतये प्राजापत्यं यस्ते देवं यः प्राणतत्रिष्टुप् पायी दिर. ण्यगर्भस्य युअन्ति मधुच्छन्दा आदित्यदेवत्यां गायत्री युशन्यस्या- स्वन्तुतिर्यद्वातो वृहतीमा यसवस्त्या लिकोक्तानि लाजी २ गय- देवत्यं कास्वियतस्रोऽनुष्टुभः प्रश्नप्रतिप्रतभूगमशोधे होतुतणय वायुष्ठा लिङ्गोकानि सशितस्तिस्रोऽश्ववेयत्या अनुष्टुम्यिराद त्रि. टुभोऽग्निः पशुराश्वानि पीण्यम्पनुष्टुययस्तुनिर्गणानां त्वा च. त्यारि लिङ्गोक्तानि ॥ ३ ॥ उत्सपच्या गायथ्यावी एकादशर्चमा. नुष्टुभं द्वितीया तुपरिपादत्यध्वर्यादीनां फुमार्यादिभिरालील. भापणं ता एव देवता दधिमाको दधिकाया वामदेव्यः सुरभिमः ·३२ समाप्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टपु- सीमनुष्टुभमाश्ची गायत्री पट्टचमाश्यमुष्णिगापाशतत्रोऽनुष्टुभो- त्यात्रिष्टुप् कस्या पचमाश्वमाद्या गायत्री पञ्चानुष्टुभः कास्वि. दष्टादशचे ब्रह्मांध होत्रादीनां प्रश्नप्रतिप्रश्नभूतमाचाश्वतम्रोऽनु. प्टुभः फास्थिदाद्याश्चत्तमश्चान्त्या दश विष्टुभः सुभूरनुष्टुब्लि. झोक्तदेवता होतायक्षप्राजापत्यः प्रैपः प्रजापतेर्हिरण्यगर्भः प्राजा. पत्या त्रैष्टुभम् ॥ ४॥ इति० संहितायां प्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ अश्वस्तूपर इत्यादयः पशवोऽध्यायेनोक्ता देवता था पर्यङ्गया. स्तथा रोहितादयो गुणयुक्तां आरण्याश्च कपिअलादय आध्याया- च्छादं दद्भिरित्यादित्वगित्येतदन्तं द्रव्यदैवतमुक्तमश्वस्तूपरो प्राम- णोऽध्यायः ॥ ४॥ संहितायां चतुर्विशोऽध्यायः ॥ २४ ।। शाद दद्भिस्त्वचान्तश्च जुम्बकाय वारुणी द्विपदा मुण्डिभं ओ. दन्य पपा चाधनाशन्यन्तर्जल पस्येमे काव्यो टुिभौ हिरण्यगर्भः प्राजापत्य भानो दशर्च जगतं पैश्वदेवं गोतमः स्वस्मिनो विराट- स्थाना भद्रंकर्णेभिस्तृचं श्रेष्टुभं मानोऽश्वस्तोमीयं दीर्घतमात्रै ष्टुभं द्वाविशत्युचमश्वस्तुतिस्तृतीयापटशी जगत्याविमानु पदं वैश्वदेवं तृचं भौधन आप्त्यो पा साधनौवनो घा॥५॥ इति० संहितायां पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५॥ अग्निश्च सप्त लिङ्गोक्तानि प्रियो देवानां लौगाक्षिरनुष्टुभमनय. सानां वृहस्पते गृत्समदो माहीं विष्टुभमिन्द्रगोमन्म्यो गायत्र्यो रम्याक्षिनायानं प्रादुराक्षिर्वैश्वानरीयां पैश्वानरस्य त्रिष्टुभं कु- सोऽसिपिराग्नेयीं गायत्री पसिष्ठभरद्वाजी महारइन्द्रो माहेन्द्री घसिष्ठस्तंय एन्द्री पथ्याहती नोधा गोतमो यद्वादिष्ठं वसूयय आ ग्नेयीमनुष्टुभमेहि भरद्वाजो गायत्रीमृतवस्ते वृक्षत्युपहरे यसो गा- यत्रीम् ॥ ६॥ उन्धा ते गायत्रं तृचं सौम्यमामहीयवोऽनुधीरेमु. दलो यापुरुषत्रिष्टुभमग्नपतीमधातिथिराग्नयीं गायत्रीमभियन ध्यचमृतुदैवतं मेधातिथिस्तवायमैन्द्री त्रिष्टुभं विश्वामित्रोऽमेवनी जगतीं गृत्समदः स्वादिष्टया मधुच्छन्दाः सौम्यावनुकानां गायत्र. म्॥ ७॥ इति० संहितायां पतिशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ समास्त्वाग्निकोऽध्यायः प्रजापतेरापं सामिधेन्यो नयाग्ने. प्यनिष्टुभोऽग्निना या अग्निपिः कांगभूतमग्नि स्तोत्यू/ दादरामाप्रियमौष्णिहं पिपमपदं प्राजापत्यमाग्नेयमग्निरपभ्यर ·मयानुकामसूत्रम् । म्निोई प्रजापतित्वेन संस्तूयते तेन प्राजापत्यम् ॥ ८ ] पीयो सन्नां देवायव्य विष्टुभी वसिष्ठ यापोह द्वे प्राज्ञापये हिरण्यगर्भः प्राज्ञा पत्यः प्रयामिढे घायव्य पसिष्ठी नियुत्वान्वायव्याः पवायोमुमो. ऽनुष्टुयेफया च त्रिष्टुयन्या गायथ्यो नियुत्वान्यायो गृत्समदो मायो शुक्रः पुरुमीवाजमादी तययायो व्यश्व वाग्निरसाऽभिस्या घ. सिष्ट पेन्द्र मगाध प्रथमा वृहती द्वितीया सतीदती त्यामिदेव शंयुयाहस्पत्यः फ्यान ऐन्द्रं तृवं गायत्रं यामदधान्या तु पादनि यना ऊॉनपात संयुः पाहि नो गर्मः प्रागाथ एतं एवं प्रागाथ- माग्नेयं दे वृहत्या तृतीया मतारहती संवत्सरोस्याग्नेयम् ॥ ९ ॥ इति संहितायां सतविंशोभ्यायः॥२७॥ इन्द्रमिडः सीप्रामणिकोऽध्याय एकादश प्रयाजमा ऐन्द्रा मा. प्रादयत्या माधेश्या देयंयरिनुयाजषा ऐन्द्रा एकादरीया ग्निमचन्द्रः सुनायाकपस्त्यामय प्रतीक उभयत्रापि समिधान महः मायधिस भानिय एकादश प्रयाजप्रेपास्तथैव देयंहिग्नुयाजपा अग्निमध घायोधतः मुलयामपः ॥१०॥ इति संहितायामटा. यिशोऽध्यायः॥२८॥ বসি নামেথিস্কাছসহ তায়া প্রাণান্তুম খো दशादयस्तुतिदुपयो यामवेदयो ददशांश्यो या सामुद्रियदयान्द- रयोदशाश्यस्तुतित्रिष्टुमो मार्गो जमदग्निर्ददर्शदीर्घतमाश्च स. मिदो भद्य द्वादशानीरिष्टुमा जमदग्निः ॥ ११॥ केतुं कृपया नयीमनिमतां गाय मधुच्छन्दा जीमूतस्पेय पायुारणाजा सं. प्रामाहान्गृक्षोस्तीपीमताई कार्मुकं गुणमातीतूर्ण जगत्यर्धन सार: थिमधेन रमीनहरीरथगोपावितन्जगत्या लिहोत.देवता द्वाभ्यां नियनुभ्यामिपुमनुष्टुभा कशां ततो इस्तानं ततस्तृची रथादुन्दु. भिदेवत्यायन्द्रोऽर्धन्त्यिाः सारिरष्टुभोऽनुक्ता भाग्नेय्यः छष्ण पीय इत्याचा एकादशियोद्धयोः पादेयता अग्नये गायरायति दश दयिषोयेटदेवता ॥ १२ ॥ इतिः संहिनायामेकोनविंशोs. ध्यायः ॥२२॥ देयसवितावास्यायो पुसपमेधो नारायणः पुगणे ददर्श विश्या. नि देवगायत्री सावित्री यायाश्यो विमक्तारं मेधातिथियाणे ५ ·सभाग्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु- प्राह्मणमिति व कण्डिके तपसेऽनुवाकच ब्राह्मणम् ॥ १३॥ इतिः संहितार्यो त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३०॥ सहस्रशीर्षा पोडशर्चमानुष्टुभं त्रिष्टुवन्तं पुरुषो जगद्वीजमः प्रदेषप्ताद्यः पट्टच उत्तरनारायणो मन्त्र आद्यास्तिस्रास्त्रिष्टुभो मनुष्टुभावन्त्या त्रिष्टुप् ॥ १४ ॥ इति० संहितायामेकत्रिंशोऽ ध्यायः ३१ ॥ तदेव सर्वमेधोऽध्याय आत्मदैवतः सप्तमेहनि सर्वहोमे विनि- युक्तः सर्वमेधं ग्रह स्वयम्भ्वक्षत तदीयं मन्त्रगणं प्रवायुमच्छेत्येत. स्मादाघे व अनुष्टुमौ नतस्य द्विपदागायवी हिरण्यगर्भवतस्रो मा- माहि सीधस्मानद्वे पताः प्रतीकचोदिता ब्रह्मयज्ञे ध्येयाः सर्वत्रैव- मेपोह चतनखिष्टुभ आपोह यश्चित्प्रतीकचोदिते ॥ १५ ॥ घेनस्त- स्पञ्च त्रिष्टुभः सदसस्पति तृचेन मेधाकामो मेधां याचते प्रथमा गायत्री लिङ्गोक्तदेवता द्वितीयाग्नेय्यनुष्टुप् तृतीया लिङ्गोकदेवता. नुष्टुयिवं मे मान्धवर्णिक्यनुप्यतया देवेभ्यः श्रीकामो याचते शि. पम् ॥ १६ ॥ इति० संहितायां द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥ अस्याजरासःसप्तदशाग्निष्टुत्याग्निष्टीमिके प्रथमेहनि पुरोरुच आ. मेश्य आये द्वे पेन्द्रवायवस्यास्याजरासो यत्सप्रीहरयो धूमकेतवो वि- रूपो यजमानो मैत्रावरुणस्य यजमानो गोतमो द्वे विरूपे शुक्रस्य कु. सोऽयमिह मन्थिनो वैश्वदेघप्रहग्रहणं त्रीणि शता विश्वामित्र ऐन्द्रा. प्रस्याग्निस्त्राणि भरद्वाजो धैश्वदेवस्य विश्वेभिः सोम्यं मेधातिधिरा- यन्मयत्यतीययो आयत्पराशरः शाक्त्योऽग्नेशर्धाऽत्रिदुहिता विश्व- पारा स्वाहि भरद्वाजस्खे अग्ने द्वे वृहत्यावादित्यस्य रचे अग्ने व. सिष्ठःश्रुधिप्रस्कण्वमादित्यग्रहग्रहणे विश्वेपरामदितिर्धामदेवो गोतमो महो भग्नेः साषिप्रस्य लुशो धानाकोऽनुक्तं गायत्रं त्रैष्टुभम् ॥ १७ ॥ इन्द्रस्तुत्युपथ्ये द्वितीयेहनि पेन्यः पुरोरुचो द्वादश प्रतीकचोदिते च मे तिनधापश्चिद्वसिष्ठो गाव उप पुरुमीढाजमीढी यदध घसिष्ठ आसुते सुनीतिरातिष्ठतं विश्वामित्रः प्रवः सुचीको वृहन्नित्रिशोक इन्द्रेहि मधुच्छन्दा इन्द्रो वृत्रविश्वामित्रः कुतस्त्वमगस्त्य आतद्गौ- रिघीतिः शाक्य इमान्ते कुत्सो जगतीमनुक्कं गायनं त्रैष्टुभम् ॥१८॥ सूर्यस्तुत्युक्थ्ये तृतीयेहनि सौर्यश्चतुर्दश पुरोश्चस्तिसश्च प्रतीको- का षिम्रासहजगती विम्राट्सौर्य उदुत्यं तिन प्रस्कण्य मानोऽग-

·सानुप्रामसूत्रम् ।
स्त्यो यदध श्रुतकक्षः सुतकक्षी तरणिः प्रस्कण्यस्तरसूर्यस्य वे कु-
रसो घामहारऽ जमदग्निहतीसतोयहत्यौ धायन्त इव नुमेधो-
बहती मत्याद्या (१) देवाः कुत्स भाकृष्णेन हिरण्यस्तूप आङ्गिरसो.
इनाण्यात साय गायन श्रेष्टुभम् ॥ १९ ॥ वैश्वदेवस्तुतिश्चतुर्थेहनि
वैश्वदेव्यः पुरोरुच एकादश पट् च प्रतीकोक्ताः प्रवावृजे घसिष्ठखि.
टुभामिन्द्रयायूपृहस्पति छे मेधातिथिरधिनः कुसीदीकाण्वोऽग्ना.
न्द्रप्रतिक्षत्र इन्द्राग्नी मित्रावरुणा जगती काश्यपोऽवत्सारोऽस्मेरुद्राः
प्रगायोऽयांचो अद्य फर्मों पार्समदो विश्वे अद्य लुशो धानाको वि.
श्वेदेवाः महोत्रो देयेभ्यो हि वामदेवो जगतीमनुक्तंगायत्रं श्रेष्टुभ.
म् ॥ २० ॥ अथानारभ्याधीतं मन्त्रगणमर्याफिपतृमेधादादित्यया
अवश्पयो दशतुः प्रघायु पञ्चदशः पुरोरुग्गणो द्वे च प्रतीकोक्ते.
प्रयायुमृजियो मित्र हुवै मधुच्छन्दा मित्रं लिहोक्ता दनायु-
पाकर मायिनी विदद्यधन्द्री कुशिको नहिस्पशं विश्वामित्रो
पैश्वानरीमुप्राधिधनि ऐन्द्राग्नी भरद्वाज उपास्मै सौर्मी देवलोसितो
पा ये क्या विश्वामित्रो जनिष्ठा उग्रो गौरिवीतिरातु थामदेवस्तु-
घमैन्द्रत्यमिन्द्रनम्या नृमेधः पय्यादतीसतोयहत्यी यशो देवानां
कुत्सोऽदम्धेभिः सावित्रो जगती भरद्वाजः ॥ २१ ॥ प्रवीरया पञ्चद-
मार्चः पुरोगग्गणो देव प्रतीकोक्ते प्रवीरया पसिष्ठो पायव्याका-
ध्ययोराजानेपु दक्षस्तिरचीनः परमेष्ठी प्रजापतिर्भावयुत्तं तृचमा.
रोदसी जगतीं विश्वामित्र उक्थेभिप्रहन्तमा वसिष्ठ उपनः सुहोत्री
धेश्यदेवी प्रमाणि मेऽगस्यो । इन्द्र मरुसंवादे तदिदाथर्वणो गृह-
दिव इमाउत्या वे गृहत्यौ मेधातिथिरय सहस्र: मेधातिथिः सतो-
प्रक्षतीम् ॥ २२ ॥ आनत्रयोदशर्चः पुरोरुग्गणश्चतुर्कचं प्रतीकचोदितं
घानो यायव्यां जमदग्निरिन्द्रवाय् सुसंघशैन्द्रवायव्या तापस ऋष.
गित्या मैत्रायणी जमदग्निरायातमाश्विनी यसिष्ठः प्रैतु धेश्यदेयों
कण्यश्चन्द्रमा अस्वैन्द्रीमारुती परिणामवादिनी पिताप्रयो
यंदेयं यो मनुर्यपस्वतो पैश्वदेवीं दिविपृष्ठोमृध ऐन्द्र .
माग्नी अपात्महोत्रो देवासो हि मनुरपाधम 2 नृमेधो-
उस्येन्मेधातिथिदशम्येकाशश्यन्त्या च सतोहत्यः शेषा-
गृहत्यः शेषगदत्यः ॥२३॥ इति संहितायां प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
१३३॥ इति० सर्वानुक्रमणिकायां तृतीयोऽध्या ॥३॥

·.
सभाष्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिऐपु-
- यजामतः पट्टचं मानसं त्रैष्टुमशिवसंकल्पः पितुं नणिहमंग-
स्त्योऽनस्तुतिमन्विचतुर्कचमानुष्टुभं द्वयोरनुमितियोः सिनीवालीस-
रस्वत्यौ सिनीवालिपृथुष्टुके वे गृत्समदस्त्वमग्ने द्वे आग्नेय्योजगत्या'
हिरण्यस्तूप आशिरस उत्तानायांद्वे देवश्रवा देवयातश्च भारतावाद्या
त्रिष्टुद्वितीयानुष्टुप्पमन्महे नोधा अचमेन्द्रं प्रैष्टुभमिच्छन्तित्वा
पचमन्द्रं त्रैष्टुभमेव देवश्रवा देववानश्च भारतौ ॥१॥ अपाढं युत्सु
गोतमश्चतुझीचं त्रैष्टुभ सौम्यमप्टोव्यख्यचतुर्कचं त्रैष्टुभ सा.
वित्रमाङ्गिरसो हिरण्यस्तूपो द्वितीया जगत्युभापिवतमादिवनं तृच.
मुभापिचतं प्रस्कण्वो गायत्रीमनस्वतीमश्विनानिष्टुभौ पुरस आ.
रात्रि पथ्यावृहती रात्रिदेवत्या कशिपा भरद्वाजदुहितोपस्तदुपस्या
परोगिहं गोतमः प्रातरम्नि वसिष्ठः सप्तर्चमाद्या जगती बहुदेव
त्या पञ्च भगदेवत्यास्त्रिष्टुभोऽन्त्यौपस्याः ॥ २॥ पूपन्तय सुहोत्रः
पथस्थः परिपतिमृजिते पोण्यो गायत्रीत्रिष्टुभौ त्रीणिपदा
धैष्णव्या गाययौ मेधातिथिघृतयती भुवनानां भरद्वाजोद्याचा.
चिन्यां जगती येनो लिङ्गोक्तदेवतां त्रिष्टुभं विहव्य आना.
सत्या हिरण्यस्तूप आश्विनीमेष वो मारुती त्रिष्टुभमगस्त्यः
सहस्तोमा वापिसृष्टिप्रतिपादिका मिष्टुभं यशः प्राजापत्य आयुष्यं,
धर्चस्यं तृचं दक्ष उप्णिक्शकरीनिष्टुभो हिरण्यस्तुतिरुतन प्रत्वि-
जो यहुदेवत्या शिष्टुभमिमागिरः कर्मो गार्समद आदित्यदेवत्यां
मिष्टुभ सप्तऋपयोध्यात्मवादिनी जगत्युत्तिष्ठं तृचो ब्राह्मणस्प-
त्य भाये गृहत्यौ कण्वो घोरोऽन्त्यां त्रिष्टुभं गृत्समदो यइमा चतु.
श्रीचं प्रतीकोक्तम् ॥ ३॥ इति० संहितायां चतुस्रिशोऽध्यायः ॥३४॥
अपेतोऽध्यायः फिय आदित्यस्य देवानां धावागायत्री परं यजुः
सविताते गायत्री यायुः चत्वारि लिङ्गोक्तानि सविताते गायत्री प.
रंमृत्यो संकसुकत्रिष्टुभं मृत्युदेवत्या शवातोऽनुष्टुम्वृइत्यो धैश्व-
देव्यायदमन्वती सुचीकत्रिष्टुभं वैश्वदेवीमपाचं लिङ्गोक्तदेवतामनु.
टुभ गुन शेपो दुःस्थापनाशनीमनड्वाहमान ह्यनुष्टुयिमं जीधे:
भ्यः सकसुको मृत्युदेवत्यां त्रिष्टुभमायुप्मानग्न आग्नेयीं विष्टुभं
वैखानसः परीमेऽनुष्टुभमैन्द्री भारद्वाजः शिरिषिठः फ्रन्यादग्नि.
त्रिष्टुममाग्नेयों दमनो पहवपाजातवेदसी त्रिष्टुप् स्योनापृथिवी.
मेधातिथिः पार्थियों गायत्रीमस्मात्त्वमाग्नेयो गायत्र्यनिकका ॥४॥

·संघर्षानुक्रमसूत्रम् । इति संहितायां पञ्चत्रिंशोऽध्यायः॥ ३५ ॥ ऋचंबाचं पञ्चाध्यायों दध्यङ्ङार्थवणो दर्शाग्निकाश्वमेधिक घर्जमाद्योऽध्यायः शान्त्यर्थो वैश्वदेव आद्यानि यपि यन्मे वा. ईस्पत्या पशिः कयान्वमैन्यनिरुक्ता गायत्रीन्द्रोविश्वस्य चिराड् द्विपदा शनो द्वै अनुष्टुभावहानि द्विपदागायत्री शंनइन्द्राग्नी त्रि. टुम्गायच्यावन्त्याशी?ः शान्तिर्यजूपि नमस्ते अस्त्वनुष्टुभौ त. अक्षुः पुरउष्णिकसोरी ॥५॥ इति० पत्रिंशोऽध्यायः ॥३६ ॥ आददे नारिरस्यन्निदैवतं देवी द्यावापृथिव्यं देव्योयश्यावल्मी- घकपेयत्यग्नेवराहविहतमिन्द्रस्यौज आदाराः प्रेतु मखस्याश्वस्य- जवे यमाय देवस्त्याचिरसि धर्मदेवत्यानि यो धर्मः स आदित्यो य एप तपत्यनाधृष्टा पुरस्तात्सप्त पार्थिवानि यजमानाशीमधुप्राणदेव त्यानि गर्भो देवानामयकाशा मामाह सीरित्येतदन्ता 'धर्मदेवत्या धादिव ऊध्र्ववृहत्यपश्यगोपां त्रिष्टुभं दीर्घतमा हृदेत्या परोष्णि. फत्वष्ट्रमन्तः पत्न्याशीरहः केतुना यजुषी धर्मदेवत्ये ॥ ६॥ इति. सहितायां सप्तप्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७॥ आददेऽदित्यै रज्जुरिडएहि गर्यिस्ते त्रिष्टुभं दीर्घतमा इन्दा. श्विना पैश्वदेवानि समुद्रायत्या वातनामानि स्वाहाधर्माय धर्मदेव. त्ये विश्वामाशा आश्विन्यनुष्टुव दिविधा धर्मदेवत्यमश्विना धर्म- मुष्णिगपातां ककुयमेन्यस्मे सरः स्वाहापूष्णे सप्त लिङ्गोक्तदेयतानि स्थाहासं पयोदेयत्यं मधुहुतं धर्मो भीमं गायत्रीवृहत्यावनवसाने अतिशफ्वरी चाग्नयी समस्ता व्यवमाना या ते धर्म क्षत्रस्य वृह ती चतुःस्त्रक्तिर्महावृहती धर्मतदनुष्टुवचिक्रदत्परोणिग्यायती द्या. पापृथिवी दधिधर्मो मयित्यत्पक्तियजमानाशीः पयसोरेतो गाय- ध्यनवसाना स्विषः संवृग्दधिधर्मोग्नुक्तं धर्मदैवतम् ॥ ७॥ इति सहितायाम् अष्टात्रिंशोऽध्यायः ॥३८॥ स्वाहा प्राणेभ्यो मान्प्रयर्णिक्यो देवता मनसःकाममनुष्टुभ्यजमा. नाशी श्रीदेवता प्रजापतिः संम्रियमाणो यथाकालं प्रायश्चित्तदेय. ताः सविता प्रथमेऽहन्त्यहं क्रमेणोप्रश्च मारुतीगायत्री घिमुखाग्यो मन्त्रोऽग्नौ विनियुक्तस्तस्मादाग्निक एवास्य ऋषिः परमेष्ठी प्राजा. पत्यो पानि हृदयेनाश्वमेधिकानि त्रीणि तत्रोक्त एव, पिलोमः भ्यः स्वाहेति प्रायश्चित्तागुतयो द्विचत्वारिंशत् ॥ ८॥ इति० ए- ·सभाष्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु- . कोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥ ईशावास्यमात्मदेवत्य आनुष्टुभोश्याय अनेजदेकं त्रिष्टुप् सपरि जगती वायुरनिलं यजुपी ॐ३ मिति परमाक्षरस्य योगिनामालम्ब भूतस्य परस्य ब्रह्मणः प्रणवाख्यस्यास्थूलादिगुणयुक्तस्य ब्रह्मऋषि श्छन्दोगायत्रं परमात्मा देवता ब्रह्मारम्भे विरामे च यागहोमादिषु. शान्तिपुष्टिकर्मसु चान्येयपि काम्यनैमित्तिकादिषु सर्वेषु विनियो- गोऽस्य क्रतो विभिर्यजुर्भिरन्ते यशान्योगी स्मारयत्यग्नेनयान्तनम. स्करोतिर्हिरण्मयेनादत्योपासनमो ३ मिति नामनिर्देशो ब्रह्मणः खं. प्रोत्याफाशरूपमन्ते ब्रह्म ध्यायेत्॥९॥इतिचत्वारिंशोऽध्यायः॥४०॥ अथातश्छन्दोदेवतागायत्र्या अग्निरुष्णिहः सवितानुष्टुभः सोमो गृहत्याग्रहस्पतिः पङ्क्तर्यरुणस्त्रिष्टुभ इन्द्रोजगत्या विश्वेदेवा वि. राजा मित्रः स्वराजोऽरुणोऽनिच्छन्दसः प्रजापतिपिच्छन्दसे घायु- द्विपदायाः पुरुषः एकपदाया ब्रह्मा सर्या ऋच आग्नेय्यः सर्वाणि यपि वायव्यानि सर्वाणि सामानि सौराणि सर्वाणि ब्राह्मणानि घ स्वाहाकारस्याग्निर्वपद्कारस्य विश्वेदेघाः कारम्भे मन्त्राणां देयता घेदितव्याः संन्यस्तमनसि देवतां ततो हविहूयते देवताम. विशाये यो जुदोति देवास्तस्य हविर्न जुषन्ते स्वाध्यायमपि यो. ऽधीते मन्त्रदेवतः सोमुस्मिल्लोके देवैरपीज्यते तस्माच्च देवता- घेचा मन्ने मन्त्रे प्रयत्नतो मन्त्राणां देवताहानान्मन्त्रार्थमधिगच्छति. मन्त्रार्थज्ञानात्तु विधूतपाप्मानाफमभ्येति नहि कश्चिदविशाय या. थातथ्येन देवताःधीतानां कर्मणां विप्रास्मानां चाश्नुते फलम् ॥१०॥ अनादिएमध्यरादी सर्वान्तकर्मणि परिभापितं मन्त्रगणं यक्ष्यामः सर्वमानेयं गायत्रं गौतमीय सर्व सावित्रमौष्णिहं भारद्वाजीय सर्प सौम्यमानुष्टुभमायर्षणिक सर्च वाईस्पत्यं घाईतमाणित स सर्य धारण पाङ्गमालम्यायनीय सर्वमैन्द्रं श्रेष्टुभं याव- कीय सर्वमादित्यदेवतं जागतं कौत्सम ·सर्वानुकमसूत्रम् । ३९ यणः संवत्सरः शकर्यमिप्लये पडहे सौपर्णोधमासा मासाश्चातिश- करी पृष्ठये पडहे सांयकायन ऋनवोटिरभिजितिप्रियघृतोऽग्निरत्य. टि: स्वरसामसु सरस्वत्यापोधृतिपिपुवति रौहिणायन आदित्यो. ऽतिधृतिर्विश्वजिति सौभर इन्द्रः कृतिर्गो आयुपो याकलिमित्रा- घरुणी प्रपतिर्दशरात्र , भाचार्यों विश्वेदेवा आकृति दशरात्रिके पृष्ठये पडहे भाल्लयेयो दिशो विशतिश्छन्दोमेषु शोल्वायन इमे लो. काः संकृतिर्दशमेऽहनि पराशरः संवत्सरोऽभिशतिर्महायते शैलिनः प्रजापतिरुकृतिरुदयनीयेऽतिराने भौवायनो चायुश्छन्दासि स- र्षाणि ॥ १२ ॥ ऋपिभिरूपलक्षितं वाक्यं प्रापयश्छन्दोभिरुपलक्षिता देवता मन्त्रवर्णाहग्यजुपोर्विनियोगतश्च विज्ञेया सर्वमेतच्छन्दोदै- घतमा च विज्ञाय यत्किचिजपहोमादि फरोति तस्य फलमश्नुते ब्रह्मयज्ञारम्भे यथाविधि नात्या छन्दःपुरुषमेनोनिर्णोदन शरीरं न्य- सेत्तिर्यग्विलश्चमस ऊर्ध्ववुधस्तस्याक्षिणी गोतमभरद्वाजी श्रोत्रे धि. ध्यामित्रजमदग्नी नासिके वसिष्ठकश्यपी वागत्रिर्गायत्री छन्दोऽग्नि- देवता शिरसिं विन्यसेदेवमेवोणिह, सवितारं ग्रीवास्वनूके गृहती वृहस्पति बाहोहद्रथन्तरे द्यावापृथिवीमध्ये त्रिष्टुभमिन्द्र धोण्योर्जगतीमादित्यं मेदेऽतिच्छन्दसं प्रजापति पायो यज्ञायज्ञियं धेश्यानरमारनुष्टुभं विश्यान्देवानष्ठीवतोः पह्नि मरुतः पादयो- द्विपदायिष्णु प्राणेषु विच्छन्दसं घायुं न्यूनातिरिक्तंप्योपु न्यूनाक्षरं छन्द आपोदेवतेत्येव सर्वाङ्गेषु योजयित्वा घेदमयः संपद्यते शा. पानुग्रहसमर्थो भवति माझं तेजश्च वर्धते न कुतश्विद्भय विन्दते पर- ड्मयो यजुर्मयः साममयस्तेजोमयो प्रहमयोऽमृतमयः संभूय ग्री- घाभ्येति तस्मादेतनाब्रह्मचारिणे नातपस्विनेनासंवत्सरोपिताय ना. प्रधनुध्यादनेनाधीतेन चान्द्रायणादफलमयामोत्यनेन च सम्य. पशातेन ब्रह्मणः सायुज्य सलोकतामामोत्यानोति ॥ १३ ॥ इति० सर्वानुक्रमणिकायां चतुर्थोऽयायः॥४॥ अथ छन्दासिं गायत्र्युष्णिगनुष्टुव्हतीपङ्गिमिष्टुम्जगत्यति. जगतीशकर्यतिशकर्यटपत्यष्टी घृत्यतिधृतयः कृतिप्रत्यारुतिवि- एतिसंशत्यभित्युत्कृतयश्चतुर्विशत्यक्षरादीनि चतुरत्तराण्यना- धिकेनैकेननिवृद्भुरिजी द्वाभ्यां विराट्स्वराजी पादपणार्य तु . मसंयोगैकाक्षरीभायान्व्यूहेदाये तु सप्तवर्गे पादविशेषात्समाविशे- , ·६० सभाप्य शुक्लयजुर्घदपरिशिष्टेपु- पास्ताननुशामन्त एपोदाहरिष्यामो विराड्पा विराट्स्थानान बहूनामपि त्रिष्टुभ एवेत्युद्देशस्तत्र दशैकादशद्वादशाक्षराणां वैराज- प्रष्टुभजागता इति संशा अनादेशेऽष्टाक्षराः पादाश्चतुष्पदाश्चर्चः॥१॥ प्रथमं छन्दस्निपदागायत्री पञ्चकाश्चत्वारः पश्चैकश्चतुर्थश्चतुष्को पा पदपतिः पट्सप्तकादशा उणिग्गर्भास्त्रयः सप्तकाः पादनिवृन्म- ध्यमः पटूश्चेदतिनिदशकश्चेद्यवमध्या यस्यास्तु पटू सप्तकाप्टकाः सा वर्धमाना विपरीता प्रतिष्ठा द्वौपट्टी सप्तकश्चेति इसीयसी ॥ २॥ द्वितीयमुष्णिकत्रिपदान्त्यो द्वादशक आद्यश्चेत्पुरउष्णिङ्मध्यमधे. तककुप्रैप्टुभजागतचतुष्काः ककुमन्यङ्कुशिरैकादशिनोः परः पट्कस्त: नुशिरा मध्ये चेत्पिपीलिकमध्याद्यः पञ्चकत्रयोऽएका अनुष्टुगर्भा चतुःसप्तकोष्णिगेव ॥३॥ तृतीयमनुष्टुपचतुप्पदाथ पञ्चपञ्चकाः पश्चको महापदपतिजार्गतायटकश्च कृतिमध्ये चेदष्टकः पिपीलि. फमध्या नपकयोर्मध्ये जागतः काविरानवैराजत्रयोदशैनष्टरूपा- देकास्त्रयोचिराडेकादशफा था ॥ ४॥ चतुर्थं वृहती तृतीयो द्वाद- शफ आद्यश्चेत्पुरस्ताबृहती द्वितीयचेन्न्यसारिण्युरोवृहती स्क धोगावी पान्त्यश्चेदुपरिष्टादृहत्यष्टिनोमध्ये दशको विटारवृहती त्रिजागतो वृहती त्रयोदशिनामध्येऽष्टकः पिपीलिकमध्या नवका- एकादशाटिनो विपमपदा चतुर्नयका गृहत्येव ॥५॥ पञ्चमं पशिः. पञ्चपदार्थ चतुष्पदा विराट् दशका अयुजौ जागतो.सतोवृहती यु- जी चेद्विपरीताद्यौ चैत्यस्तारपङ्किरन्त्यौ चेदास्तारपतिराद्यान्त्यो घेत्संस्तारपतिमध्यमौ चेद्विष्टारपशिः ॥६॥ पष्ठं त्रिष्टुप् त्रैष्टुभपदा छौ तु जागती यस्याः सा जागते जगती श्रेष्टुभविटुम्चैराजी जागती घाभिसारिणी नवको वैराजस्त्रिष्टुभश्च द्वौ वा बैराजो नवकौष्टु- भश्च विराट्स्थानकादशिनस्त्रयोऽएकच विरारूपा द्वादशिनत्रयो- एकश्च ज्योतिष्मती यतो एकस्ततो ज्योतिश्चत्वारोऽएका जागतश्च महावृहतीमध्ये जागतवेद्यवमध्यायौ दशकावष्टकास्त्रयः पञ्फत्युत्तरा विराट् पूर्वा चा ॥७॥ सप्तमं जगती जागतपदाटिनस्त्रयः स्वौ च हो महासतोवृहत्यष्टको सप्तकः षट्को दशको नवकश्च पडएका वा महापः ङ्किमाध्यंदिनीये वाजसनेयके सीनुक्रमणिकैपाकृतिभंगवतः काल्या. यनस्यैषा रतिभगवतः कात्यायनस्य ॥ ८॥इति सर्यानुक्रमणिकायां पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ याण्डिकासंख्या ॥१२४॥ समाता सर्वानुक्रमणी ॥

·अधानुवाकरसूत्राध्यायः । श्रीषेदपुरुषाय नमः || अचानुवाकान्वक्ष्यामि ब्रह्मणा निर्मिता. पुरा! शिष्याणामुपदेशाय यनसंस्कार एव च । विप्राणां यशकाले पु जपदोमार्चनादिषु ॥१॥ त्वैका यसोः पवित्रं तिस्रोऽग्नयतप. ते सप्त पवित्रस्थो वे शमोसि तिम्रो धृष्टिरसि शर्मासि द्विको देव. स्यत्वापञ्च प्रत्युष्ट रक्षस्तिनो दशैकषि शत् ॥ १० ॥ १३ ॥ १ ॥ कृष्णासि पडग्नेयाजजित्तियो मयादमग्नीपोमयोः पत्रकावाने. दधायो चतस्रः संवर्चसा पश्चाग्नये फव्यवाहनाय पट्सप्तचतुरित्र शत् ॥ ७॥३४॥२॥ समिधाग्नि भूर्भुवः स्वश्चतुष्कायग्निज्यो. ति उपप्रयन्तः पविशतिर्भूर्भुवः स्त्रश्चतम्रो गृहामा तिस्रः प्र. घासिनः पञ्च पूर्णादवि वेऽक्षनमीमदन्त पडेप ते सप्तदशत्रिषष्टिः 1॥१०॥ ६३॥ ३ ॥ एवं वे महीनां पयश्चतन आयात्रासामयो. ईिको मतं फणुत पडेपाते चतस्रो पस्यसि निम्न पप ते जे शु. मंत्वा चतोऽदित्यास्त्वगप्टी दशलतत्रिशत् ॥ १०॥३७॥४॥ अग्नेस्तनूरापतये चतुष्को तसायनी ने इन्द्रघोपस्तिम्रो युअतेऽष्टी देयस्यत्या चतनो देवस्यत्वा पञ्च विभूरसि चतम्रो ज्योतिरसि प. हरुविष्णो तिम्रो दशत्रिचत्वारिशत् ॥ १० ॥४३॥५॥ देयस्थ- स्वा पापावीरसि पञ्च माहिः पट् सन्ते तिनः समुद्रच्छ हवि. पतीतिको हदेत्वा पञ्च देवस्य त्वासायटी सप्तत्रि शत् ॥ ८॥३७॥ । ॥६॥ पाचस्पतय उपयामगृहीतोसि त्रिकावावायोयं पा द्विको पावामेका तंमतथा चतस्रोऽयंपेनो येदेवासरित्रकाविन्द्राय मूर्धनं. ; .विको यस्त एका प्राणाय तिम्रो मघय इन्द्राग्नी भागतमाछामास. वर्षणीधृतो विश्वेदेवास आगतेन्द्रमरुत्वो मरुत्यन्तं पृषभं मरता स्वौजसे सजोपा इन्द्रमरुत्वाँ २ इन्द्रमहाँ २ इन्द्रो महाँ २ इन्द्रमेक- कोदुत्यमष्टो पञ्चयि शतिरपावत्यारि शत् ॥ २५ ॥४८॥ ७॥ उ. पयामगृहीतोस्यादित्येभ्यः पञ्च पाममध हे सुशर्मास्येका वृहस तिमुतस्य । हरिरसि वतनः समिन्द्रणोऽष्टी माहिरेजतु दशमास्यः । पञ्चकावातिष्ठयुश्वाहीन्दमिदेकैका यस्मान वेऽग्नेपवस्वोत्तिष्टनरश्र. मुदुत्यमेकैकाजिम में विनइन्द्रवाचस्पति विश्वकर्मन्नौकानयेत्या चत हिरतिस्तिस्रः परमेष्ठी घशत्रयोविशतिस्निपष्टिः ॥२३॥ ॥६३ ॥८॥ देषसवितश्वतन्न इन्द्रस्य वनः पञ्च देवस्याहं दशापये तितो पाजस्थेममरायग्निरेकाक्षरेणैयते चतुष्को सचिता के भी . ... -- T ·४२ सभाग्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेप्यनुवाकसूत्राध्यायः चत्वारिंशत् ॥८॥४०॥९॥ अपो देवाश्चतस्रः सोमस्व विषिः पञ्चावेष्टाः सप्त सोमस्य त्या चतन इन्द्रस्यवजः पध स्योनालि. चतनः सपिका दिवभ्यां चतुतिशत् ॥ ८॥ ३४ ॥ १०॥ यु. खान एकादश प्रतूर्त पोडश वेषस्यत्वा दशापादेवीर्वादशापोटे फादशादितिष्ठा पशातिमष्टादश सप्तम्यशीतिः॥ ७॥ ८३ ॥११॥ रशानः सप्तदश दिवस्परि द्वादश समिधानि पञ्चदशापेत समर शा सुन्वन्तं योदश या ओपधीः सप्तविनातिर्मामा घोडशसप्तस-. सदशशतम् ॥ ७॥ ११७ ॥ १२ ॥ मयिगृहामिपञ्चदश दश ध्रुवासि मधुघाता एकादशकौ सम्यनवन्ति नषेममा पडपात्यैकाऽयं पुरर पञ्च सप्ताटापञ्चाशत् ॥७॥५०॥ १३॥ भुवक्षितिः पद सजूक्रतु. भिर्धावयो मिकाविन्द्राग्नी आयुर्मे पदावाशुनिदेकानेर्भागोस्येकया' चतुफापटायेकत्रिशत् ॥ ८॥ ३१॥ १४ ॥ अनेजातान्पच रश्मि नासत्याय चतम्रो राश्यस्ययं पुरा पञ्चकावनिर्धकोनशिग- ऋपयोऽयौ तपश्च नवसप्तपञ्चषष्टिः ॥७॥६५॥१५॥ नमस्ते षोडश हि. रण्ययाय उणीपिणे - तक्षभ्यो ज्येष्ठाय पञ्चकाः मुत्याय चतसः शंभवायेका पार्यायपञ्च द्रापे अन्धसो विशतिर्नयषट्पष्टिः ॥९॥ ॥६६॥ १६ ॥ अरमन्नूज दश नमस्ते पश्चाग्निस्तिग्मेन नप चक्षुषः. पिताटापाशुः शिशानः सप्तदशोदेन फमम्चममिना पञ्चदशको शु. ज्योतिः सप्तमस्तनं त्रयोदश नवैकोनशतम् ॥९॥ ९९ ॥ १७ ॥ पाजः सप्तमूर्चतुष्का अभ्मानिखिकावशुः पञ्चका चतस्रो वा. आय पाजस्य त्वष्टावृतापाड प्रयोदशानि युनज्मि सप्त यदा-' ताद्वाहत्याय दशको प्रयोदशसप्तसप्ततिः ॥ १३ ॥ ७७ ॥१८॥ स्वादीस्वकादश देवायझं विशतिः सुरावन्त सप्तदशोवीरता प्रयोदशाच्याजानुर्दश सोमोराजाधी सोसेन तन्त्र पोडश सप्तप.. शनपतिः ।। ७॥९५॥१९॥ क्षत्रस्य योनिस्त्रयोदश यद्देवा दशा.. भ्यारधाम्यदी योसमिद्धो अग्निादशादिवनाहविस्त्रयोदशाविना.. तेजसैकादश नयनयतिः॥९॥९०॥२०॥ इममे समिद्धो अनि रेकादशको यसन्तेन ऋतुना पट्टोतायक्षत्समिधाग्निं द्वादशाऽश्विनी छागस्य सप्त देवयाहिंधतुर्दश पडेकादिः ॥ ६ ॥ ६ ॥ २१ ॥ तेजोखि पञ्चामय एका हिंकाराय हे तत्सवितुर्दश विभूमात्रका काय ले मा. प्रत्रयोदश रोपादेकामविशतितुसिशत् १९३३४ारस ·अनुयाकसूत्राभ्यायः। हिरण्यगर्भो यः प्राणतो विकी युजन्त्यष्टी घायुष्ठवा पक्षप्राणाय तिन उत्सवथ्या बादश गायत्री कस्त्वा पट्टी का स्विदष्टौ कास्विदश सुमूर स्वयंभूस्तित्र एकादशपचपष्टिः॥११॥६५॥५३॥ अश्वस्तूपये धूम्रा- वसन्ताय समुद्राय शिशुमारान्मयुःप्राजापत्यो दशकाम्यत्वारश्चत्या. रिशत् ॥ ४॥४०॥२४॥ शादंदा वैकैका हिरण्यगर्भश्चतन आ. मो दश मानोमित्रो यदश्वस्याएको यत्ते पडिमानुकं वे पञ्चदश स- संचत्वारि शत् ॥ १५ ॥ ४७ ॥ २५ ॥ अग्निश्च पञ्चदशोधात एका- दश नौ पविशतिः ॥ २॥ २६ ॥ २६ ॥ समास्त्वा दशोधां अस्य पीवोअन्ना द्वादशकायमित्कादश चत्वार पञ्चचत्यारि शत् ॥४॥ ४५ ॥ २७ ॥ होतायक्षदेकादश देवंबहिर्वादश पुनरप्येवं चत्वारः प. ट्चत्वारिंशत् ॥ ४॥४६॥ २८ ॥ समिद्धोअअकादश यदफन्द- त्रयोदश समिद्धो अद्य द्वादश केतुंफण्यश्चतुर्विंशतिचत्वार प. प्टिः॥४॥६०२९ ॥ देवसवितः पट् तपसे कौलाल पोडश छौ. साविशतिः ॥ २ ॥ २२ ॥ ३०॥ सहस्रशीर्षा पोडशान्यः संभृतः पट् द्वीडाविशतिः॥२॥ २२ ॥ ३१॥ तदेव सप्त धेनस्तनय छौ पोडश ॥२॥ १६ ॥ ३२ ॥ अस्याजरासः सप्तदशापश्चिवावश वि. भ्राट् चतुर्दश भयावृज एकादश प्रवायुप्रचीरया पञ्चदशकावानल. योदश सप्तसप्तनपतिः ॥ ७ ॥९७॥३३॥ यजामता पश्च नद्या खो- मोधेनुमाकृष्णेन पुषन्तष दशका मतदष्टी पदपञ्चाशत् ॥ ६ ॥ ५८ ॥ ३४ ॥ अपेतो दशा, द्वादश द्वयाधिशतिः॥२॥ २२॥३५॥ प्राचं पाच पोडश धौः शान्तिरो होचतुर्विशतिः ॥२॥२४॥ ३६ ॥ देवस्यत्वा दश यमायत्वैकादश नाघेकविशतिः॥२॥२१॥ २७ ॥ देवस्यत्वाप्टी यमायत्या क्षत्रस्यत्वा दशको प्रयोऽयाधिश. तिः ॥ ३२८ ॥ ३८ ॥ स्वाहामाणेभ्यः पहुप्राश्च सप्स छो प्रयोदश ॥२॥ १३ ॥ ३९ ॥ ईशावास्यमयायन्धं तमो नव वो सप्तदश ॥ २ ॥१७॥ ४० ॥ दशाभ्याये समाख्यातानुवाकाः सर्पसंख्यया । शतं दशानु. घाकाश्च नधान्ये च मनीषिभिः॥९॥ ससपरिश्चितो या सौनी विंशतिस्तथा । अश्व एफोनपञ्चाशत्पञ्चविंशत्विले स्मृताः ॥२॥ शुक्रियेषु तु विज्ञेया पकादश मनीषिभिः । एकीकृत्य समास्यातं त्रि. शतं यधिकंमतम् ॥ ३ ॥ इत्यनुषाकसूत्राध्यायः संपूर्णः ॥