·No text on this page.

·0 ॥ श्रीः ॥ जयपुर-राजकीय-विन्मण्डलसभाप्रधानपरिडतेन महामहोपदेशकेन समीक्षाचक्रवर्ति-मैथिल- श्रीमधुसूदनशर्मणा विद्यावाचस्पतिना प्रणीते वेदोक्त द्वादशवादात्मक- विज्ञानमार्गप्रकाशको आला ब्रह्माविज्ञाह शारखे अन्यतम-विज्ञानमार्गरूपोऽयम्- अहोरात्रवादः योगाया संधीrimminar ब्रह्मविज्ञानशास्त्रसंवन्धिनो द्वादश विज्ञानवादा नामतो निर्दिश्यन्ते:- १-विज्ञानेतिवृत्तवादा, २-सदसद्वादः, ३-रजोवाद,४-व्योमवादः, ५-अपवादः ६-आवरणवादः, -अम्भोवादः, -अमृतमृत्युवादः, अहोरात्रवादः, १०-दैववादा, ११-संशयवादः, १२-सिद्धान्तवादः। सोऽयमहोरात्रवादों नामग्रन्थः ‘लखनऊविश्वविद्यालयसंस्कृताध्यापन: श्रीमता आद्यादत्तठकुरेण महता परिश्रमेणं. संशोध्य, केसरीदासंसेठ- प्रबन्धेन, लखनऊनगरे नवलकिशोरप्रेसनानि मुद्रणयन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितः । प्रथमावृत्तिः] [सन् १९२६ ।

·No text on this page.

·७. न्यमाला. सम्पादकस्य वक्तव्यम्। श्रीमन्महर्षिवंशप्रसूतानां सत्र भवतामार्याणामक्षयः परमो निधिभगवान वेद सविधानां जगति विद्योतमानानां विज्ञानानामादिःप्रसव श्राकरायित इति नैप कस्यापि संशयास्पदमर्थः । वेदोऽयं जगति सर्वप्रथमं घाटनयम्, एतदुपक्ष- मेव जगति विज्ञानानां प्रसार इति वैदेशिका अपि मन्यन्ते, पर विज्ञानप्रधानाया- मस्यां शताब्द्यामपि सन्तीदशानि शतशो विज्ञानानि, यानि वेदैकशरणैरेव प्राप्याणि, नाधुनापि वैज्ञानिकानामाग्दृशां परिचयं गतानि । तेषां यदि भवेदाधुनिकी रीतिमवलम्व्य प्रकाशः, नूनं विज्ञानसंसारे परिवर्तितं युगान्तर- मेव प्रादुर्मवेत्, वहयोऽभिनवाः सिद्धान्तोः स्थिरीभवेयुः, बहनामद्यापि सन्दि- ग्धानां विषयाणां विनिर्णयः स्यात्, यहवश्च भ्रान्ताः सिद्धान्ताः सत्यसरणि प्रविष्टाः स्युरित्यस्माकं वेदैकप्रमाणानां हिन्दुजातीयानां विश्वासः । विशेपणा- ध्यात्मिकास्तु विपया वैदिकमेवाध्चानमवलम्ब्य शक्या विनिश्चयेन विज्ञातुम्। तत्र 'नान्यः पन्याविद्यते अयनाय 'तद्वैदेशिकैरपि वेदेभ्यो वहस्ति शिक्षणीय मित्यस्ति वेदस्य किमपि पारेगिगं गौरवम् । परं हन्त ! तदिदानी केवलं वाचिकमेव । दैषपातिकूल्याद्वा वेदपरिपन्धिनां बौद्धयवनादीनां प्रवलतरादाक्रमाणाद्वा, हतभागधेयानामस्माकमालस्योपेक्षादि- दोपनिवहाद्वा परः सहनेभ्यो वत्सरेभ्यो वैदिकं विज्ञानं विलुप्तप्रायमभवत् । 'वेदादों हि निर्वभौ' 'वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः' इत्यादिमिर्वचननिवहैस्तत्र भवद्भिर्मनुयाज्ञवल्क्यप्रभृतिभिर्भूरिभूरि लमु ष्ट- माहात्म्यस्य वेदस्य द्विजातिमन्येपु कथापि नेदानी श्रूयते । येऽप्यस्मासु 'वैदिकाः' इति प्रथिताः, तेऽपि केवलं वेदाक्षरभारभाजन, न तु वेदार्थविदः, रे तु वैदिकविज्ञानस्पर्शकथा । उच्छिन्ने हि गुरुपरम्परासंप्रदाये न सुलभमि- दानी वैदिकविज्ञानम् । यानि त्वद्य समुपलभ्यन्ते वेदानामाचार्यप्रणीतानि भाग्याणि, तान्यपि समुच्छिन्नवेदसंप्रदाये विलुप्तविशाने काले प्रादुर्भूतानीति नाल भवन्ति कात्स्न्येन वैदिकविज्ञानविकासनाय । यानि चास्यामेव शताब्द्या- मभिनवानि भाग्यटीकाटिप्पणलेखादीनि वेदानां प्रादुर्भूतानि, भवन्ति च, तान्यपि केवलं सामाजिकरीतिनीतिप्रवणया हशा वेदस्थाङ्गान्युपाङ्गानि च सर्वथा समुपेक्ष्य निर्मितानि, निर्मीयन्ते चेति न ततोऽपि यथार्थवैदिक- 'विज्ञानप्राप्तिप्रत्याशा । अन्वेषणप्रधाने हि युगेऽस्मिन् यावदामूलचूडं परिभाषा- स्फोटनपुरस्सरम्, उपक्रमोपसंहारप्रकरणसंगतिसनाथम्, इतिहासपुराणा- झोपाङ्गसाहाय्यन बहुशाखाभिन्नं. संहिताब्राह्मणात्मकं भागद्वयमपि वेदस्य सभ्यंगालोड्यविज्ञानसरपिनाविष्क्रियेत, ने तावद्यथाभूतवेदार्थविज्ञान- ·(२) संभावना। न च विदुषां विषयेऽस्मिन् दृश्यते प्रवृत्तिः। अन्वेपणस्य तु देशेऽस्मा- कमियं दशा, यदत्र वेदैकजीविते भारत दौर्लभ्यं गतानि वेदशाखा-घ्राह्मण-ौत. सूत्रांदिपुस्तकानि युरोपीयैरन्विप्यान्विष्य प्रकाश्यन्ते, भारतीयास्तु विद्वांसस्तत्र निर्व्यापारा इत्यहो लज्जास्पदम् । युरोपीयास्तु विद्वांसो यद्यपि वैदिकेवपि विषयेषु तत्र तत्रान्वेषणरताः सन्ति, परगस्मदपेक्षया विभिन्ना तेषां दृष्टिः, न च वैदिकविज्ञानान्वेपणसाधनानि तत्र सुलभानि, परम्पराभावात, सभ्यताभेदाच्च । नापरिचितवैदिकसभ्यताविज्ञानादिविषयो वैदेशिकैस्तथा सम्यगन्वेष्टुं सुशको यथा तद्देशवासिभिः । अस्ति च तत्र पहनां सुदृढी विश्वासो यद्वैदिक काले विज्ञानस्य तादृशं गाम्भीर्य नासीदेवेति । तद्विश्यास- वशंवदाश्च ते न गम्भीरं विज्ञानं वेदेषु गवेपयितुं पारयन्ति । नचावश्यविधे- येऽस्मिन् वैदिकविज्ञानान्वेपणकार्ये भारतीयानां धनिकानां दृष्टिः, नापि चे विदुपामिति दैवमेवावलम्बमानाः सीदन्तिस्म जिशासबो जनाः। इदानी सहर्षमिदमावेदयितुं प्रस्तुताः स्मो यद्भगवतो वेदपुरुषस्य जगनिर्मा- तुर्जगदीश्वरस्यानुग्रहेण, तत्प्रेरण्या भारते वर्ष एवाभावस्यास्य निराकरण प्रस्तुतम् । जयपुरराजसमाप्रधानपण्डितैर्वाचस्पतिवुद्धिविभवैरप्रतिमप्रतिभैः मैथिलकुलालङ्कारैर्विद्यावाचस्पतिश्रीमधुसूदनशर्ममहोदयैर्यावदायुर्वेदवेदाङ्गेषु प- रिश्रम्य वैदिकविज्ञानान्वेषणस्य सुपरिष्कृतोऽध्या सम्यगाविष्कृतः । इतः पर:- सहस्रेषु संवत्सरेषु विलुप्तस्यास्य नवीभूतस्यावन आविष्कारो नूनं परं सौभाग्यम् । अयं चाध्या ब्राह्मणालोडनमूलक इतिहासपुराणपरिष्कृतोऽङ्गोपाङ्ग- साहाय्यप्रधान इति नात्र कस्यापि गतिक्लेशो नवा विप्रतिपत्तिरप्युदैतुमा । प्राप्तेऽस्याध्वनः परिचये नूनं विद्वांसः समादरेणात्र प्रचलितुमुत्लुकाः स्युः, तेन च क्रमेणाधिकाधिकं प्रसरति वैदिके विज्ञाने जनतायाः सौभाग्यसूर्योदयो नातिविदूरः स्यात् । त्रयो हि विषयाः प्राधान्येन वेदेषु विजृम्भन्ते-यज्ञः-इतिहासः,, विज्ञानं चेति । तत्र यज्ञानां सरहस्य कात्स्न्येन निरूपणाय ग्रन्थकृतानेन 'यशमधुसूदनों नाम ग्रन्थः पृथनिवद्धः, इतिहासस्यामूलचूडं निरूपणाय च देवासुरख्यात्यादयः पञ्च ख्यातय उपनिवद्धाः । अथ विज्ञानरहस्यप्रकाशनाय तु 'ब्रह्मविज्ञानशास्त्र' नामा महाप्रन्थोऽयं पद्यमयो विरचितः । तत्तदङ्गोपाङ्गादिरहस्यख्यापनाय सन्त्यन्येऽपि बहवो निवन्धा महानिवन्धाश्च अन्यकृतानेन निवद्धा, परं विस्तरभयान्न सर्वेऽत्र प्रस्तूयन्ते । यद्यपि- मोक्षे धीनिमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयो इति वदतामरसिंहेनाध्यात्मिकातिरिक्तं भौतिकं ज्ञानमेव विज्ञानशब्दार्थ- तयाभ्युपगतम्, लोकव्यवहारोऽपि चेदानीन्तनः प्रायेण तदनुसारी, साइन्स पदाभिधेये पदार्थशास्त्र एंव विज्ञानशब्दस्येदानीन्तनः प्रयुज्यमानत्वात्, तेन च ब्रह्मविषये विज्ञानपदमसमासमिवापाततः प्रतीयते, परं वस्तु गत्या विचारे . ..

·प्रस्तुते-विज्ञानशब्दस्य न तादृशेऽर्थे शक्ति प्रामाणिकी भवितुमर्हति । विज्ञान हि नाम विशिष्य झानम् । तया च यत्र शब्दज्ञानादिना वस्तुतः सामान्येन प्रतिमासः, तत्केवलं झानम्, यत्र तु प्रत्यक्ष वाशेषविशेपप्रतिभासः, तद्विज्ञानम् । शानं हि -परोक्ष इव प्रतिमासः, विज्ञानं तु अनुभवावसाना प्रत्यक्ष इव प्रतिभासः। अस्मिन्नेवार्थ- - 'ज्ञानं तेऽई सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः' (अ०७२) ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्' (१०९।१) इत्यादि भगवद्गीतासु विज्ञानशब्दः प्रयुक्तः, न हि तत्र शिल्पशास्त्रयोरस्ति कश्चित्प्रसङ्गः, भाग्यकारैश्व श्रीशङ्कराचार्यप्रभृतिभिस्तत्र 'विज्ञानसहितम् स्वानुभवसंयुक्तम्' इत्येव व्याख्यातम् । तथा च 'ब्रह्मविज्ञानम्' इति नाम्नि अन्यकृतोऽयमाशयः, यदाधुनिके पुदर्शनेप्विच न ब्रह्म केवलं वाल्माण परोक्षतया वेदेषु व्याख्यायते-अपि तु वैज्ञानिकी ( साइण्टिफिक: Scientific ) रीति. मवलम्व्य तथा प्रत्यक्षमिव प्रदर्श्यते-यथा करतलामलफचत् प्रस्फुटस्तस्यानुभवः स्यात् । तथैव प्रन्थेऽस्मिन् यत्त्वनिरूपणम्-तद्वैज्ञानिफ्पैच रीत्या, नत्वाधुनि- कदर्शनरीत्या । अयमेव ग्रन्थस्यास्यातिशयो जागर्ति, देशकालानुरूपता च प्रस्फुटमत्र पाठकैरनुभूयेत। यथा हाधुनातनेषु दर्शनेवारमादिसम्बन्धे पोढा प्रवादाः श्रूयन्ते, तत एव च पड्दर्शनानि प्रसिद्ध्यन्ति, पपांच दर्शनानां समन्ययेन मुख्यः सर्वदर्शनसिद्धान्तो विचारशीलैरधिगन्तुं सुशकः, तथैव पुरा वैदिके युगे दश प्रवादाः पृथक् प्रस्थानाः प्रचलिता प्रासन्निति पृथग्विधत्तनिरूपणदर्शनेनानुमीयते । त एव दश प्रवादाः 'पृथगववुध्यमानाः पूर्वपक्षभूताः, एपा समन्वयेन तु मुख्यो वैदिकः सिद्धान्त- स्तलप्रवेशिप्रतिभैरासाद्यते । ते चेमे दश वादा ऋक्संहितायां नासदीये सूक्ते (मण्डल १० सू० १२६ ) समुहिया:- नासदासीनो सदासीत्तदानीं नासीद्रनो न व्योमाऽपरो यत् । किमावरी व कुह कस्य शर्मनम्भः किमासीद्हनं गभीरम् ।। 'न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न रान्या श्रद आसीत्सकेतः । पानीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किं च नास ॥ को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुतं प्राजाता कुत इयं विसृष्टिः । अर्वाग् देवी अस्य विसर्जनेऽनाथाः को वेद यत श्रावभूव ।। इह पृथग्भूतानां पूर्वपक्षरूपाणां वादानां निषेधरूपेणोल्लेखः कृतःमध्य पंच च सिद्धान्तः “आनीवातम्" इत्यादिना संक्षेपरूपेण निर्दियः । अन्यत्र च संहितासु ब्राह्मणेषु च वादानामेपां विचरणं तत्र तत्र.श्रूयते । एते दश वादा अस्मिन् 'ब्रह्म- विज्ञानशास्त्र' नामके महाप्रन्थे एकैकेन प्रकरणेन विवृताः। अन्ते च समन्वयरूपः ·+ ( ४ ) सिद्धान्तबादः, प्रदर्शितः ।..एवं महाग्रन्थस्यास्य द्वादश प्रकरणानि,-'प्रादौ विज्ञानेतिवृत्तवादो' ग्रन्थस्योपोद्घातरूपः तत्र कथमस्य विज्ञानस्यायेंपु प्रसार इति बोधयितुं देवासुरख्याती निरूपितस्येतिहासस्य संक्षेपः प्रदर्शितः, वैदिक- विज्ञानावबोधस्य परिभाषा · ऋषिदेवासुरादिभेदनिरूपणेन सम्यग् विवृता, दशानां वादानां स्वरूपमपि च सम्यग्दर्शितम् । तदनु दशभिः प्रकरणर्दश वादाः, (उपरितने पृष्ठे निर्दिष्टाः) अन्ते च सिद्धान्तवादे करतलामलकवदिकरहस्य- ख्यापनम् । एवं विधस्यास्य महाग्रन्थस्य सकृदेव प्रकाशनं दुष्करमिति प्रकरणमेकैकं पृथक् ग्रन्थरूपेण मधुसूदनप्रन्थमालायां प्रकाशयितुं प्रक्रान्तम्- तत्रलपूर्वेषु दशसु वादेपु अष्टमोऽयम् 'अहोरात्रवाद, तन्निरूपणात्मक 'च ग्रन्थे। 'अहोरात्रवाद इति नाम्ना प्रथितं नवमं प्रकरणमिदम् । इदं प्रकरणान्तरोपेक्षया लघुभूतमिति गभीरमितिःचं सूचीकटाहन्यायेन स्थालीपुलाकन्यायेन वा पूर्व प्रकाशितम् । अहोरात्रे पव जगतोऽस्य मूलम्, ताभ्यामेव जगत उत्पत्तिरिति वादस्यास्य निष्कर्षः। ते के इमे 'अहोराने' इति जिज्ञासायां अन्येऽस्मिन् दशधा अहोरात्र- शब्दार्थो विवृतः। सवैपां चैपामहोरात्राणां यथा जगन्मूलत्वम् तथोपपादितम् । अध्यात्ममधिदैवतं व: निविष्टानां विविधात्मनां स्वरूपविनिर्णया, यज्ञस्वरूप- प्रतिपादनम्, पृथिवीसूर्ययोः कः स्थिरः को वा चल इति वैदिकप्रमाणपुरस्सरं विवेचनम्, ऋतसत्यादिनिरूपणेनाघमर्पणसूतार्थरहस्यख्यापनम्, मन्वन्तर- कल्पादिविवरणं चेति विविधा रोचका विचारा अत्रान्तर्भवन्ति । ग्रन्थमिम सम्यग्विविच्य विद्वांसो यदि वैदिकं तत्वमस्माद् गृह्णीयुः, तर्हि प्रकाशनप्रया- सोऽयं सफल: स्यात् । यद्यपि आधुनिकानां विदुषां सर्वथा परोक्षभूता अभिनवेयं विज्ञानसरणिः, पयेषु च निवेशिता दार्शनिका भावा विशेषेण दुरवोधा भवन्तीत्यपि विदुषा- मनुभवसिद्धम्, तत्रापि च नायं अन्धोपक्रमः अपि तु ग्रन्थमध्यस्थं प्रकरण- मिदम्, न चात्र कश्चिदपि दीकाटिप्पण्यादिसंनिवेश इति सर्वापि. दुरववोधता. सामग्री संनिहितेह वर्तते, तेन च न साधारण्येन विदुषां रुचिकरोऽयं प्रयासः स्यादिति स्फुटं संभाव्यते । तथापि सुमहता कालेन घोरं परिश्रम्याविष्कृतस्यैवं- विधस्याभिनवस्य. विज्ञानस्य विशेषविदां पुरः स्थापनमतीवावश्यकमिति कर्तव्यवुक्यैवाहमत्रं काय प्रवृत्तः । विज्ञानाभिरुचयो विद्वांसः सावधानमिम ग्रन्थमालोच्य यदि गुणग्रहणस्वभावतया गुणानस्यं गृह्णीयुः, उत्साहं च मे वर्द्धयेयु:-तर्हि . प्रकरणान्तरभूतानि ग्रन्थान्तगण्यपि ग्रन्थमालायामस्यां समुपस्थापयेयम् । अनुगृह्णातु जगदीश्वरो विस्मृतवैदिकविज्ञान. भारतं वर्ष पुनवेदार्थप्रदानेनेति भूयो भूयः संप्रार्थ्य विरमति विस्तरभियेति- श्रीआद्यादत ठकुरः। पुस्तकस्यास्य सर्वेऽधिकारा प्रन्थकृदधीनाः । पुस्तकमाप्तिस्थानम् मेहरचन्दलक्ष्मणदासमहाशयाः लवपुरम्,

·अहोरात्रवादस्य
शुद्धिपत्रम् ।
अशुद्धिः
श्लो. २४
२१८
७६
शुद्धिः
२५
अनुक्रमणिका पृष्ठे-गुलपणाधिकारः
द्यावापृथिव्यधिकारः
ऋतसत्याधिकारः
यसाधिकार
उपसंहार
.
..
७०२
७२०
...
8
...
३ पृष्टे-सूत्रसंख्या (५) सर्वेऽपि वर्णा-इति श्लोकात् पूर्वमयं श्लोकोलेख्यः।
धूम्रोऽतिनील-नीलो-हरितः पीतः सुवर्ण-शोणौ च ॥
इति सत सन्ति योगजव अन्येऽपि योगतोऽनन्ताः ॥ १६ ॥
१४ पृष्टे-सूत्रसंख्या १-अत्र "इत्थं महर्षिर्जमदग्नि"-इत्यस्य स्थाने 'गन्धर्व
इत्थं जमदग्नि'-इति पाउ: साधुः । एतच्छ्लोकानन्तरं तु अयमधिक:
श्लोकः संनिवेश्यः-
नृचक्षा एप दिवो मध्यभास्तऽना पमिवान् रोदसी अन्तरिक्षम् ।
स विश्वाचीरभिचष्टेघृताचीरन्तरा पूर्वमपरं च केतुम् । [१०११३०२]
विश्वावसुदेवगन्धर्वः॥
२६ पृष्ठे-सूत्रसंख्या २ "ऋतं च सत्यं च भवस्य"-इति श्लोकात् पूर्वमेते
श्लोकाः पद अधिकं संनिवेश्या:-
नाभिप्रधी यत्र विदुर्व्यवस्थितौ तत् सत्यमेतत् सशरीरमस्ति हि ॥
यचाशरीरं तदृतं न तत्र तो नाभिप्रधीस्तो नियती, श्लथं च तत् ॥१॥
सौम्यं मनः,प्राण उपैति सौमिको वागवायुतेजोजलभूमयःक्रमात् ॥
भूतानि सृष्टानि हि, तत्रदृश्यते सत्यतयोः गृहलया निवेशनम् ॥ २॥
मनोऽथवा तेज इमानि मण्डलात्मकं शरीरं दधते, वियान्ति च ॥
माणश्च वायुश्च जलं च सर्वतोविसारिभूतानि मृदस्ति तु द्विधा ॥३॥
सोमे च वायौ च जले चिदन्चयस्तेनात्र जीवास्त्रिविधाः सचेतनाः ॥
अप्सुक्षितो मीनगणा, वयं पुनर्चायुक्षितः, सोमसदस्तु दैवताः॥४॥
श्रद्धा तु पश्यामि जलेचरानिमानद्धातमां वायुचरांश्च चेतनान् ॥
देवांस्तु सांख्य विदुरूर्वतोभुवश्चन्द्रांशुगानष्टविधानभूधृतान् ॥५॥
तेपु सोमादिपु सत्यसंस्थया सृष्टिः समना भवतीति निश्चितम् ॥
रात्रीमृतं, सत्यमहः, प्रचक्षते सृष्टीरहोरात्रकृतास्ततो विदुः ॥६॥

·,
-
( २ )
२७ पृष्टे-सूत्रसंख्या ४१ अत्र "ऋते तु तन्मएडलतो"-इति श्लोकात् पश्चात्
अयं वेदमन्त्रोऽधिकं संनिवेश्यः।।
"ऋतमेव परमेष्टि ऋतं नात्येति किञ्चन ।
ऋते समुद्र आहित ऋते भूमिरियं श्रिता ॥ तै. ना.२ का ॥
३४ पृष्ठे-"गायत्रिका ज्योति"-इति श्लोकानन्तरमयमेकोऽधिका श्लोकः
संनिवेश्य:-
श्रहानि पष्टित्रिंशतीमितानि राम्यश्च पष्टित्रिशतीमिता यत् ।।
तविंशतिः सप्तशतानि चाह्रां संवत्सरो विश्वमसौ विधत्ते ॥ १६ ॥
४३ पृष्ठे-"त्रैलोक्यमन्त" इति श्लोकात् पूर्व त्रयः श्लोकाः संनिवेश्याः-
यज्ञोऽखिल विश्वमिदं, प्रजाप्रतिर्यज्ञः, स वाक्माणमनोमयश्चितः ॥
प्राणोऽनमन्नात् सनदत्ति,वाक्ततोमनो,मनों वागिति यज्ञ उच्यते॥६॥
प्रजापतिः सर्वमिदं, ल नाभितः प्रतायमानोऽस्ति समं समन्ततः ॥
प्रतान वाकूस्तोमविभक्तयस्त्रयस्त्रिंशन्मतास्तावदहानि रात्रयः॥२॥
अहानि तावन्ति च ताश्च रात्रयो यज्ञस्य तन्वः प्रभवन्ति संहिताः॥
प्रजापतिर्यक्ष इमे पृथक्पृथक् यज्ञाः, स यशः पृधभिराचितः ॥ ३॥

·अथ ब्रह्मविज्ञानशास्त्रे अहोरात्रवादस्य विषयानुक्रमणिकाऽऽरभ्यते- श्लोकाः ७२० पृष्ठे १ ५ २ १४ ३ २४ २ अधिकाराः १२ प्रतिज्ञाधिकारः ज्ञानाशानाधिकारः शुक्लकृष्णाधिकारः प्रकाशान्धकाराधिकार भावाभावाधिकार सर्गप्रलयाधिकारः द्यावापृथिव्यधिकारः १ ४ . ५ ४ ६ ७२।। 50 २१८. १२ " १६ " १८ १३ २० - २१ ३ ४ स्थिरचरविमर्शः ५ पृथ्वीसूर्य्ययोः पौर्वापयविचारः ६ द्यावापृथिन्योः स्वरूपम् ७ द्यावापृथिव्यो रसाभ्यां शरीरात्मानः , १ मूलं हंसः शिव:- २अपानः व्यानःप्राण:- ३ वैश्वानरः तेजसः प्राक्ष:- ४ अन्नम् ऊमाण:- ५ अग्निः वायुः इन्द्रः- तसत्याधिकार सप्ताहाधिकारः ७६ यशाधिकारः নাৱৰীঘিন্ধা उपसंहारः २२ २४ . २५ ८ ७६ है ३५ १० ४३ २१ १२ ५६ ७०८ १२ १ अहः - ज्योतिः ॥ ज्ञानम् शुक्रः प्रकाशः भावः उदयः यौः सत्यम् सूर्यरसाः २रात्रि-तमः ॥ अज्ञानम् कृष्णः अन्धकारः अभावः प्रलयः पृथ्वी ऋतम् पृथ्वीरसा:

·No text on this page.

·तत्सत् । अथ ब्रह्मविज्ञानशास्त्रे- अहोरात्रवादः। १-प्रतिज्ञाधिकारः। (१) यद्विश्वमाभाति तदेकमूलं यद्वास्य मूलानि बहूनि सन्ति ॥ निर्धारयामः खलु संशयेऽस्मिन् न संभवत्येकममुष्य मूलम् ॥ १ ॥ (२) द्विधा द्विधा सर्वमिदं विभाति द्वैतं ततः कारणमत्र विद्मः ॥ द्वाभ्यां बभूवाखिलविश्वमेतद् विद्यादहोरात्रिपदेन ते द्वे ॥२॥ ज्योतिर्वहो रात्रिरियं तमो नु ज्योतिस्तमोभ्यां कृतमस्ति विश्वम् ॥ अनेकधा रूपमिह प्रकल्प्य ज्योतिस्तमश्चावृणुतेऽन्यदन्यत् ॥ ३ ॥ (१) (२) (३) (४) (३) ज्ञानाशाने, शुक्लकृष्णौ च वर्णो, ज्योतिर्ध्वान्ते, विश्वभावोऽप्यभावः, ॥ (६) (७) (5) (e) (१०) सध्विंसौ, रोदसी, चर्तसत्ये, सप्ताहो वा यज्ञलामान्यभेदाः॥४॥ इत्थं चाहोरात्रभेदा दशैते सृऐरूपं सैव सर्वास्ति सृष्टिः । निर्वक्ष्यामोऽत्राधिकारान् दशैतान येपां वेदानावशिष्येत वेत्तुम् ॥ ५ ॥ २-ज्ञानाज्ञानाधिकारः। (१) ज्ञानं हि विद्या तदहः प्रकाशोऽज्ञानं त्वविद्यास्ति तमश्च रात्रिः ॥ यज्ञायते विश्वमिदं हि कार्य निसर्गतोऽज्ञानमिदं तु सिद्धम् ॥१॥ (२) ज्ञानं त्रिधास्ति क्षरमक्षरं परं तेषां परं निर्विपयं सदैकवत् ।। तमोऽखिलं तत्र हितं तथापि तद्वन्धो यतो नास्ति ततो न सृष्टयः ॥२॥ (३) ज्ञानं तमो बन्धकृतकरूपं मनस्त्वमायाति समस्तकामम् ॥ कामेषु भेदास्तमसः स्वरूपं भिन्नेषु कामावगमोऽस्त्यभिन्नः ॥ ३ ॥ सप्तिकामोऽखिलधर्मसंघोपपन्न अात्माऽक्षर ईश्वर सः ॥ तदक्षरात् सर्वमिदं प्रजचे सर्वक्षसर्वात्मकसर्वशक्तः ॥४॥ . १ ६ १ अहः = ज्योतिः ॥ ज्ञानम् । शुक्लवर्णः । प्रकाशः । भावः । उदयः । धौः । सत्यम् । २रात्रि:: तमः ॥ अज्ञानम् । कृष्णवर्ण अन्धकारः । अभावः। प्रलयः। पृथ्वी ऋतम् ।

·( २ ) तदिन्द्रियं न प्रमितावोधकं सर्वन्द्रियः सोऽस्ति निरिन्द्रियोपि सन् ॥ स सर्वदा सर्वविदस्ति निर्ममः स्वमाद्यवस्थाश्च न सन्ति तत्र हि ॥ ५॥ (४) सूर्यस्य तोयप्रतिविम्ववत्कचित् तदीश्वरस्य प्रतिविम्बसृष्टयः॥ जीवाहितेऽत्यल्पधियस्तमोऽधिकावरुद्धसंशं तु जगत् क्षरे इमे ॥६॥ ( ५ ) एवंविधा ज्योतिपउद्भवन्त्यमी भेदा यतस्तच तमस्त्रिधाभवत् ॥ तमो रजः सत्वमिति प्रभेदतो न्यूनाधिकत्वायुभयोरिमा विधाः ॥ ७ ॥ तमो यदि ज्योतिषि संहितं तदा सत्त्वं मतं तद्विपयि ग्रहीतृ च ॥ श्रसंहितं ज्योतिषि तत्स्वरूपतस्तमस्ततः स्युर्विपया धिया घृताः ॥ ८ ॥ रूपं तु सांध्यं प्रतिभाति यत्तयोरजस्तदुक्तं निखिलाः क्रियास्ततः॥ शाने प्रविष्टा विषयाः पुनस्ततो निर्यान्ति सा तत्र रजोमयी क्रिया ॥ ६ ॥ ज्ञानं समर्यादमिदं मितं मे ज्ञाने स्थितं शेयकुलं ममास्ति । शेयस्थितं ज्ञानमिदं तथा मे नान्यत् तदन्येन विना कृतं स्यात् ॥ १० ॥ न शानतोऽन्यत् किमपीदमस्ति ज्ञानानि पञ्चैव तु सृष्टिरूपम् ॥ स्पर्शश्च शब्दो रसरूपगन्धा ज्ञेया न च ज्ञान मितोस्ति भिन्नम् ॥ ११ ॥ (६) ज्ञाने तदित्थं विषयाः प्रविष्टा यथा तथाऽस्मिन् विषयेऽपि नूनम् ॥ ज्ञान प्रविष्टं भवतीति कृत्वा क्षरेऽक्षरोऽस्मिन् पर इत्यवेयात् ॥१२॥ क्षरे शरीरे निहितः क्षरात्मा जीवस्तदन्तर्विभुरक्षरोऽस्ति । तदन्तरे चारित परस्तदित्थं तमोवृतं ज्योतिरहं तथान्ये ॥ १३ ॥ (७) ज्योतिस्तमश्चेत्युभयं परस्परं युक्तं वियुक्तं भवति स्वभावतः ॥ तत्तारतम्यादिदमीशं जगत् स्वरूपसंस्थानविचित्रमीक्ष्यते ॥ १४॥ ३--शुक्लंकृष्णाधिकारः। (१) शुक्लं च कृष्णं द्वयमेव रूपं तत्रान्यरूपाणि समर्पितानि ॥ शुक्लं त्वहोराभिरिदं तु कृष्णं सन्ध्येव रूपाण्यपराणि यानि ॥१॥ ५1. (२) शोणो हिरण्यग्रम एष पोतो हरिच नीलोऽपि च कालधूम्रौ । इमानि सान्ध्यानि विशिष्यरूपाण्येषां विकारा अपरे तु वर्णाः ।।२।। कालो धूम्रः शोणों हैमः पीतो हरिच नीलश्च ॥ एतावदहो रात्रस्याग्नीषोमीयमुच्यते रूपम् ॥ ३॥ हुंकारोऽहः कालो धूम्रः प्रस्ताव उद्गीथः ॥ हैमो हरित उपद्रव एवं नीलोऽस्य निधनं स्यात् ॥४॥ धूम्रः प्रातः संध्या हैमो मध्योऽह्न ओजसा पूर्णः ॥ नीलः सायं सन्ध्या कालस्त्वेकोऽत्र पूर्वपररात्री ॥५॥ धूने दृष्टस्याग्नेरुग्राभेणैष हेमवर्णोऽभूत् ।। निग्राभकमतः पुनरस्तायोपक्रमेत हरितेग्निः ॥६॥ नीलं प्राप्य तु सोऽग्निः शयितुमुपक्रम्य शान्तिमायाति । भवति सुपुप्तः काले तत इह सूर्याशवो विलीयन्ते ॥ ७ ॥ २।

·(३)
धूम्रादस्योद्ग्रामः पीतानियाभ इत्यतोऽस्याग्नेः॥
पट्पर्वा महिमाऽस्ति हि तावदहर्वर्त्तते विना कालात् ॥८
धूम्रादपि नीलान्ते कालः सहजोऽनुवर्तते किन्तु ।।
त्रिपु निगृहीतः शुक्लात् निपु शुक्लं स च निगृहाति ॥६॥
नास्ति हि फाले शुक्लो हैमे पीते तु वर्तते कालः॥
कालो रात्रिस्तस्माद्राच्या अहः श्रुता सृणिः ॥ १० ॥
(३) इत्थं युवते केत्रित् पर आहुः काल एव रात्रितमः ॥
ज्योतिरहः पुनरस्मिन् संभजते तत्प्रतिस्पद्धि ॥ ११ ॥
ऐन्द्र ज्योतिरहस्सत् तमसाट्या वारुपी रात्रिः ।।
शोणान्ते हरिदन्ते ज्योतिपि संघीयते कालः ॥१२॥
इन्द्रवरुणशतरूपेऽहोराने पुनरहोरात्रः ॥
अन्यः प्रविशति सोऽग्नीपोमीयस्तत्कृतः सर्गः ॥१३॥
हैमः प्रातः सवनं शोषो माध्यन्दिनं सवनम् ॥
धूम्रः सायं सवनं ज्योतिष्येकदिशि तदहराग्नेयम् ।। १४ ॥
नीलः प्रथमो यामो मध्यमयामो हरिद्राः ।।
पीवस्तृतीययामः सौम्या रानिस्त्रियामेत्थम् ।। १५ ।।
(४) पीताद्धमान्तो वा सोमरसो भवति सप्तकलः ॥
अग्निः सप्तविधोऽस्मिन् भवति च कालादिकालान्तः ॥ १६ ॥
हिरण्यपीतान्तरवर्ण एवाग्जिरूपमस्योभयतः प्रसारः।।
कालस्य नाभौ तु निवर्ततेऽग्निः स एव चाग्नेः प्रभवो गतिश्च ॥ १७ ॥
कालस्य नाभिः किल सोमरूपं तस्यापि तत्रोभयतःप्रसारः॥
हिरण्यपीतान्तरिद निवृत्तं स्तब्धोल्यणौ तौ च विपळयेण ॥ १८ ॥
५) सर्वेऽपि वर्णा यदि चेत् प्रसुप्ता एकत्र लीनाः स्युरयं स कृष्णः ।।
सर्वऽपि वर्णा यदि चेत् प्रवुद्धा एकत्र दृष्टाः स्युरयं स शुक्लः ॥ १६ ॥
द्वापेव विह व झयौ कृष्णश्च शुक्लश्च ॥
कृष्णादन्ये सर्व वर्णा इह शुक्लसंभवा शेयाः ॥२०॥
"शुक्रं ते अन्यद् यजतं ते अन्यद् विपुरूपे अहनी द्यौरिवासि ।।
विश्वाहि माया अवसि स्वधावन् भद्रा ते पूपनिह रातिरस्तु"
(ऋ.सं.मं. ६ | सू. ५८ । ऋ.१) ॥ २१ ॥
सिद्धान्तयत्येवमयं महर्षिः सर्वेपि वर्णा इह सन्ति मायाः ।
द्वावेव वर्णावहनी तु मुख्यौ शुक्लश्च कृष्णस्तदहश्च रात्रिः ॥२२॥
(६) सर्गः स एपामयमुच्यतेऽहोरात्रिस्तथैपां प्रलयस्य कालः॥
निःशेषरूपप्रततिं वदन्ति ज्योतिस्तमश्चाखिलरूपनाशः ॥ २३ ॥
(७) स्पर्णीष्ममेवाद्विविधोस्ति शब्दः स्पोंपि शीतोष्णभिदा द्विधास्ति ।।
स्पर्शश्च शीतश्च स रात्रिधर्मोऽहधर्म उष्मा च तथोष्णता च ॥ २४ ॥

·(४) ४--प्रकाशांन्धकाराधिकारः। प्रकाशमेवाहरिति प्रतीमस्तमस्तु रानि न ततोऽस्ति रितम् ॥ तमस्तु कृष्णाः पृथिवीमयूखाः शुक्ला मयूखा द्युमणेः प्रकाशः ॥१॥ न हि ध्वान्तमीहर न यत्र प्रकाशः प्रकाशो न ताहर न यत्रान्धकारः॥ समो वा प्रकाशोपि वा यत्र तत्र प्रतीमस्ततोऽपि प्रकर्षात् प्रकर्षम् ॥ २॥ जन्यः प्रकाशोऽस्ति यदा प्रकाशो निरुध्यते तर्हि नियम्य तत्र ।। नित्यस्थितं भाति तमः स्वतोऽथ प्रकाशतश्चाबियते तमोऽपि ॥३॥ यस्तेजसोऽभाव इदं तमः स्याद् भावः स नेत्याहुरुलूकमुख्याः ॥ तमोपि भावस्तमसो हि शाकायन्यादयः सृष्टिमिमां चदन्ति ॥ ४ ॥ स्याज्ज्योतिपः संभवतस्तु पूर्य रूपं तमस्तस्य तमः प्रतिष्ठा ॥ यज्ज्योतिपोऽन्ते तम एव रूपं परायणं तेन तमोऽस्य मन्ये ॥ ५॥ सूर्य प्रलीनेऽस्तमितेऽपवारितेऽकस्मात् तमो यद् विभवत्पदृश्यते ॥ नापूर्वमायाति तदस्ति तत्र हि ध्रुवं प्रशान्तं विभुनित्यमक्रियम् ॥ ६॥ प्रकाशयोगात्तु तिरोभवत्यदो नैकान्ततो नश्यति तन्न नास्ति वा ।। मन्दप्रभाति प्रभयोर्विशेषवद् भानात् प्रकाशेऽपि तमःस्थिति विदुः ॥७॥ वर्णे प्रत्यक्तमसि च वर्ण घनत्वेच तुल्यता ॥ अन्तरतमं तमस्तद् विभु सर्वत्र प्रतीयते नित्यम् ॥ ८॥ ५-भावाभावाधिकारः। अभाव इत्युच्यत एप भाववत् प्रतीयमानस्तदसत् सदेव वा ॥ न नास्ति तस्मात् सदथासदेव तद् दिग्देशकालोद्भवमृत्यनन्वयात् ॥१॥ अथ क्रियावत् सदिह प्रदृश्यते विश्वात्मना यत् परिवर्तते मुहुः॥ कृष्णं तदप्यस्ति पुरा तु सृष्टितः सर्वाणि रूपाणि च रूपमस्य हि ॥२॥ * यदुक्नमार्वण संहितायां त्रयोदशे रोहितरोहिणीये। राज्या अहर्जन्म तदप्यमुष्या राज्या निसर्गस्थितिमाह नित्याम् ॥३॥ + यावजगत् तत् सदहर्विदुस्तत् तमस्तु रात्रिर्यदसत्पुरोक्कम् ।। नाभ्यां पृथक् किञ्चदिहास्ति तस्माद् वदाम्यहो रात्रमिदं समस्तम् ॥४॥ या रात्रिरेपा तम एक तस्या रूपं न लक्ष्मान्यदिहास्ति नाम ।। क्रियाद्यभावात् तदुरेक्ष्य रात्रीमग्रेऽहरेवान निरूपयामः ॥५॥ ६-सर्गप्रलयकल्पाधिकारः। (१) अनाधनन्त ध्रुवमप्रतयं परायणं यज्जगतोऽस्य चीजम् ।। अजं पुराणैरजरं यदाहुस्तद्ब्रह्म तं कालमहं वदामि ॥१॥ * कृष्णायाः पुत्रो अर्जुनों रात्र्यावस्सोऽजायत । सह चामधिरोहति रुशे रुरोह रोहितः [अथ. १३१३] + ज्योति गायत्री । तमः पापमा रात्रिः। [को. ना. ११६] ·( ५ ) कालोऽयमों जगतोऽस्य हेतुई शुलपणे भरतोऽस्य समे ॥ प्रत्यर्थमन्यान्य ऋतुश्च कालः स्यै स्वे हि काले प्रभवन्ति सर्वे ॥२॥ भूतानि कालः पचतीह कालः प्रजा इमाः संहरते स कालः ।। सुप्तेषु जागति स एव कार्य स कारण पै दुरतिक्रमोऽयम् ।।३।। अंतः स श्रादिर्जगतः प्रतिष्टा नान्तोऽस्य नादिन च संप्रतिष्ठा ।। स एप कालस्तत एव सर्व प्रजायते तन लयं प्रयाति ॥ ४॥ कालं तमेयं भगवानथ निराः पुराऽथर्वणसंहितायाम् ।। एकोनविंशे निजगाद काण्डे सूक्तं त्रिपञ्चाशमनूत्तरं च ॥ ५ ॥ [नव सं. १६३५३-५४] (२) स एप कालो द्विविधोऽस्त्यमूर्ती मूर्तश्च मुख्यस्तु तयोरमूर्तः ।। अमूर्नकालकमतस्त्यनन्तब्रह्माण्डम्पप्रलयोदयाः स्युः ॥ ६॥ संभूय संभूय विनाशमेवं कालेत्र सूर्या अपि यन्त्यनन्ताः ॥ सूर्यस्थितिस्तत्र च शुक्लकालः सूर्यस्य नाशेन स एप कृपणः ॥ ७॥ (३) यस्त्वेप मूर्तः प्रथितः स सूर्यः सूर्याद्धिकालावयवाः प्रथन्ते । सूर्यो विभज्यैतदहश्च रात्रि सृष्ट्वा मुहुः संहरतीह विश्वम् ।। ८ ॥ शुक्रस्तु कालः प्रतिपद्यतेऽहः कृणोऽपरः काल इहास्ति रात्रिः॥ अहर्भवेत्कर्म विचेष्टनायै नि:शेपभूतस्वपनाय रात्रिः ॥ ६ ॥ श्रदस्तु सृष्टिः प्रलयस्तु राज्या अहः पुनः स्यात्पुनरेव रात्रिः॥ इत्थं नु सृष्टिमलावनन्तौ स्यातामहोरात्रविपर्ययेण ॥ १० ॥ भवत्यहोरात्रमनन्तभेदं प्रवच्मि तेषां चतुरः प्रभेदान् ।। प्रधानतो मानुपपित्र्यदेवव्राह्माणि यान्यवशाद्भवन्ति ॥ ११ ॥ (४) काटा मताऽटादशभिर्निमेपैत्रिंशत्तु काष्ठा यदि सा कलैका ॥ त्रिंशत्कलाभिः क्षण एक एते चेद् द्वादशैका स मतो मुहर्तः ।। १२ ।। यहा निमेपैर्दशभिश्च पञ्चभिः काष्ठा भवेत् निशदिमाः कला भवेत् ।। त्रिंशत्कलामिस्तु मुहूर्त इत्यहोरानं भवेत् त्रिशदिमे मुहूर्तकाः ।। १३॥. २. इत्थं मुहर्त व्यभजन्तकेचित्केचित्पुनः प्राहुरितोऽपि सूक्ष्मम् ।। तथाहि कालावयवानवोचत् स वालिः पूर्वयुगे महर्पिः ।। १४ ।। * स्वेदायनः पञ्चदशप्रमाणैः स्यालोमगोऽप्यथ तैनिमेपः॥ तैरप्यनस्तैरपि तत्प्रमाणैः प्राणोऽथ तैस्तत्ममितैरिदानि ॥ १५ ॥ दश च च सहस्राण्यष्टौ च शतानि संवत्सरस्य मुहूर्ताः। [१०८०० ] यावन्तो मुहूर्ताः- तावन्ति पञ्चदशकृत्वः क्षिप्राणि[१६२०००] यावन्ति क्षिप्राणि तावन्ति पञ्चदशकृत्वा एतहीणि [२४३००००] यावन्त्येतहीणि तावन्ति पञ्चदशकृत्व इदानीनि [३६४५०००० ] यावन्ती- दानोनि तावन्तः पञ्चदशकृत्वः प्राणाः [५४६७५००००] यावन्तः प्राणास्तावन्तोऽनाः, यावन्तोऽनास्तावन्तो निमेपाः, यावन्तो निमेपास्तावन्तो लोमगर्ताः, यावन्तो लोमगास्तावन्ति स्वेदायनानि ।, याचन्ति स्येदायनानि तावन्त एते स्तोकां वर्षन्ति । "एतद्धस्म वै तद्विद्वानाह वालिः सार्वभौम मेवं वर्षन्तं वेदाहमस्य वर्षस्य स्तोकानिति ॥" [इति शतपथे १२ कां. १ प्र. १० मा.]॥

·( ६ ) एतहितैः क्षिप्रमीभिरेतैरेको मुहूर्तोऽपि च तत्प्रमाणेः ।। भवन्त्यहोरानगता मुहूर्तास्त्रिंशत् ततोऽन्ये परिचिन्तनीयाः ॥ १६ ॥ ३. संवत्सरे स्युर्दश वै सहस्राण्यप्तौ शतान्यप्यखिला मुहर्ताः॥ [१०८००] खखाभ्रशून्येपु महीभृदङ्गवेदेपुमित्या प्रभवन्ति प्राणाः ॥ १७ ॥ [५४,६७,५०,००० त्रिंशत्प्रमाणैस्तु यथा मुहतैर्भवेदहोरात्रमिहकमेवम् ।। तत्रिशता मास उदेति मासैः संवत्सरो द्वादशभिनिरुतः ॥१८॥ संवत्सरे द्वे अयने भवेतां विवस्वतो दक्षिणमुत्तरं च ।। यथात्वहोरात्रमिदं द्विभागं संपद्यतेऽहा परया च राज्या ॥ १६ ॥ तथैव मासोऽपि भवेद् द्विभागो वर्द्धिप्णुपक्षापरपक्षरूपः ।। संवत्सरोप्येवमयं द्विभागस्तौ तेपु भागावपि शुक्लकृष्णौ ॥ २० ॥ इदं त्वहोरात्रमिहास्ति मानुपं संवत्सरोऽप्यास्ति समानुपस्तथा ॥ एतत्प्रधानं प्रथम निदर्शनं तस्यानुकृत्यैव पराणि भावयेत् ॥ २१ ॥ ४. पित्र्यं त्वहोरात्रमुशन्ति मानुपान्मासादमामध्यदिन निरूप्यते ।। यापौर्णमासी किल मानुपेजने स स्यानिशीथः पितृलोकवासिनाम् ॥२२॥ दैवं त्वहोरात्रमुशन्ति मानुपाद्वर्षानिशीथः किल दक्षिणायने । अन्त्यं दिन मध्यदिनं भवेदिहोत्तरायणोऽन्त्यं दिनमित्थमूह्यताम् ॥२३॥ संवत्सराणामिह मानुपाणां षष्ट्युत्तराया त्रिशती ततः स्यात् ।। संवत्सरो दैवत एक इत्थं ब्राझं त्वहो वक्त्यथ दैववर्षात् ॥ २४ ॥ (५) दिव्यं कलिवर्षसहस्रमेकं द्वे द्वापरस्त्रीणि तु तानि तत्र ।। नेताथ चत्वारि कृतं शतानि तापन्ति पूर्वत्र परत्र सन्धिः ॥ २५ ॥ शतानि तु द्वादशवत्सराणां कलिस्ततो द्वापर एप चेद्धिः ॥ त्रेता यदित्रिहि चतुः कृतं स्यात् पूर्व कृतं स्यात्कन्निरन्ततःस्यात् ॥ २६ । इत्थं चतुर्भिस्तु युगैरिहैकं दिव्यं युगं द्वादशभिः सहस्त्रैः ।। संवत्सरैः संमितमस्ति तावत्कालेन सूर्येककरो निरेति ॥ २७ ॥ (६) दिव्यैर्युगैस्तेन सहस्रसंख्यैः कल्पो भवेद्ब्राह्ममहस्तदिष्टम् ॥ कालेन तेनैष सहस्ररश्मिर्यात्यस्तमित्यस्ति हि भूतरात्रिः ॥ २८ ॥ कोटिस्तदा देवतवत्सराणामेका भवेद्विशतिलक्षयुक्ता ॥ [१२०००००० देववर्षैः कल्पः] एतावता ब्रह्मदिनाख्यकल्पः स्यात् तावतैवास्य निशाख्यकल्पः॥ २६ ॥ मयंक्रमेणास्य विभागमित्थं कुर्याच्चतुष्कं च त्रिकं द्विकं च ॥ *विन्दुत्रयं चेति कलेप्रमाणं द्विस्त्रिश्चतुश्चेति युगान्तराणि ॥ ३० ॥ अथो चतुष्कं च त्रिकं द्विकं च चत्वार एवोत्तरविन्दवश्च ॥ तत्संमितैरत्र मनुष्यवः प्रपद्यते दिव्ययुगस्य कालः ॥ ३१ ॥ [४३२०००० दिव्ययुगम्] . * [४३२०० कलिः ६४००० द्वापरः १२६६००० त्रेता १७२६००० कृतम् ] .

·( ७ ७ ) अथो चतुष्कं च त्रिकं विकं च सप्तस्युरोत्तरविन्दवश्च ॥ तत्सम्मितैरत्र मनुप्यवः प्रपद्यते ब्रह्मदिनप्रमाणम् ॥ ३२ ॥ [४३२००००००० कल्पः ब्राह्म त्वहः स्यादिह यत्प्रमाणं तावत्प्रमाणे च ब्रह्मरात्रिः॥ अहश्च कल्पोऽध निशा च कल्पस्ताभ्यामहोरात्रविधिर्विधेः स्यात् ॥३३॥ विश्वस्य यबलदिने प्रवृत्तिनिवृत्तिरस्याथ दिनात्यये यत् ॥ ब्राह्म त्वहस्ते न हि सृष्टिकालो ब्राह्मी तु रात्रिः प्रलयस्य वेला ॥ ३४ ॥ कल्ादिकाले शहरागमेऽस्मिन्नव्यलतो व्एलय उद्भवन्ति ॥ राध्यागमे चापरकल्पकालेऽव्यक्ने हि तत्रैव लयं प्रयान्ति ॥ ३५॥ अनन्त एव क्रमते स भूतग्रामस्य सृष्टिप्रलयप्रवाहः ॥ चिलीय राज्यागमने पुनः सोऽहरागमे प्राग्वदुदेति भूयः ॥ ३६॥ कालस्य चाव्यक्तदशैव रात्रिर्व्यक्तं तु रूपं हादरेव तस्य ॥ (७) • अहः प्रतिष्ठा त्वहरेव सृष्टिः सृऐश्च राज्येष परायणं स्यात् ।। ३७ ॥ तमस्तु रात्रिस्तमसोऽपनोदं वैश्वानरोऽग्निर्व्यदधात् स्वयम्भूः ॥ अहस्तदासीद्विविधं च शुक्लं कृष्णं भरद्वाज इति प्रवति ॥ ३८ ॥ +(5) "अहश्च कृष्णमहरर्जुनं च विवर्तते रजसी वेद्याभिः ॥ वैश्वानरो जायमानो न राजाऽचातिरज्योतिपाऽग्निस्तमांसि ॥ ३६॥ [मं.६। सू. ६ ऋ.१] (e) अहो विभागे कलिता मुहूर्ता भवन्ति यत्पञ्चदशैष तस्मात् ॥ ब्राह्मेऽहनीहाप्युचितामुहूर्तास्तथैव ते पञ्चदशैव किन्तु ॥ ४० ॥ - * " रात्रिं वा अनुप्रजाः प्रजायन्ते । अह्ना प्रतितिष्ठन्ति । (ते. बा. २।१।२ ) ॥ इति श्रुती रान्याः सृष्टिहेतुत्वमर्वाचीनाहोरात्रपरम् । "याग्नेयी वै रात्रिः । ऐन्द्रमहः" इति तत्रैवोनः । कल्पाहोरात्रपक्षे तु अहरेव प्रतिष्टा च सृष्टिश्च । “बाह्र पुण्यमहर्यच्च सृष्ट्युत्पादनकारकम् । वेद- वृक्षोद्भवं नित्यं तत्पुण्याहं ब्रुवन्तु नः"-इति पुण्याहवाचनस्मृतेः ॥ + अहरच कृष्णमिति सामानाधिकारण्यादह शब्दो रात्रिवचनः । तमसाहिरात्रिः कृष्णवर्णा, अर्जुन शुनं सारेण तेजसा । वेद्यामिरनुकूलतया ज्ञातव्याभिः स्वप्रवृत्तिभिः इमे रजसी जगञ्जयती अहनी द्यावापृथिव्या या विविध पय्यावर्तते । एतच्च प्रत्यावर्तनं वैश्वानरकर्मणा वेदितव्यम् । स हि वैश्वानरोऽग्निः प्रवर्द्धमानी रात्र ज्योतिपा तेजसा तमांसि अवातिरद् व्यनाशयत्-इति सायण- भाप्यम् ॥ .[माश] * ॥ अथवा ग्रहरिवंशवचनः । सूर्यो हि प्रत्यहमुदयद्वयावच्छिन्न- कालेन यावदाकाशमतिक्रामन् दृश्यते स एकोऽशः तेषामंशानां पट्युत्तरत्रिशत्येदमाकाशमण्डल पामोति । तद्भोगकालः संवत्सरः । तत्र चाहां पश्युत्तरत्रिशती संपद्यते । तस्मादशेऽयमहः शब्दः सिद्धः। एकैकस्य च तस्यांशस्य द्वौ भागी भवतः। एकस्तमोमयः कृष्णः । परः प्रकाशमयः शुक्रः तेनैकमहरेव कृष्णं शुक्रं चेति व्यपदिश्यते । शुक्रकृष्णयोरङ्गत्वादहांगोरञ्जनद्रव्यत्वव्यप- देशः द्यावापृथिच्योर्वा रजः शब्दो वेदे प्रसिद्धः । दिवः सूर्यस्य सांमुख्याच्छुकं पृथिन्यान्यवच्छे- दास्कृष्णमितिद्यावापृथ्वीमूलकवादहभागयोरजः शब्दः । वैद्याभिः वेदक्रियाभिः यज्ञो हि वेदक्रियाः। ततो हि पृथ्वीपरिचनं श्रूयते-यज्ञ इन्द्रमवयद्यद्भूमि व्यवर्तयदिति मन्त्रवर्णात् ॥

·(८) अस्मिन् साम्ने विभवन्ति नेते व्यूहा यतः पञ्चदशेति हेतोः॥ चतुर्दशव्यूहविधानमिष्टं यः शिष्यते पञ्चाशः स भागः ॥४१॥ ब्राह्मदनीमांस्तु मुहतभागान् मन्वन्तराणीति वदन्ति नान्ना ॥ मन्वन्तराणीह चतुर्दश स्युनालेऽहनीमे दि मुहूर्तमाः ॥ ४२ ॥ एकैकमन्वन्तरगानि विद्यात् तत्रैक समत्यभिसमितानि || युगानि दिव्यानि ततो विभागो विज्ञायते घ्रामदिनस्य सम्यक ॥ ४३ ॥ स्वायंभुवं स्यात्प्रथमं ततोऽन्यत् स्वारोचिप चोत्तमतामसे च ॥ स्याद्रेवतं चाक्षुपमन्यदस्मादेवस्वतं सप्तगमामनन्ति ॥ ४४ ॥ अन्ये तु सावर्णय एव सप्त स्युरुत्तरार्द्धऽहनि चान्तरेशाः ॥ ते चार्कदक्षाभिधब्रह्मधर्मरुद्रारुपदेवेन्द्रपदैः प्रसिद्धाः ॥ १५ ॥ य उत्तमः स क च रोच्य उक्तः स भौत्य उक्तः क च तामसोयः॥ मन्वन्तराणां च तदित्यमुक्तान्येतानि नामानि चतुर्दशानाम् ॥ ४६॥ ब्राह्मं त्वहोरात्रमिह द्विकल्पं तत्रिशता वाल उदेति मासः॥ तत्कल्पनामानि वदन्ति केचिौराणिकास्तानि विनिर्दिशामि ॥ ४७ ॥ तौ श्वेतवाराहकनीललोहितौ स वामदेवोऽध रथन्तरोऽपि च ॥ सरौरवः प्राण उतो वृहत्तथा कंदर्पसत्या चयमीशनोऽपि च ॥४८॥ व्यानश्च सारस्वत इत्युदानः स गारुडः कौम इहादिपक्षे ॥ स नारसिंहोऽथ समानकल्योऽप्याग्नेयोमावथ मानवश्च ॥ ४६॥ तत्पूरुपश्चाथ विकुण्ठलक्ष्मी सावित्रिका घोरवराहसंज्ञाः। वैराजगौय्यों व महेश्वरश्च स्यात्पैन्यकल्पोपि च कृष्णपक्षे ॥ ५० ॥ कृष्णे तु सोमप्रमुखाटकल्पकस्थानस्ति संज्ञासु विपर्ययः कचित् ॥ वाराहबोरावथ सोममानवी सुतो विकुंठार्चिपलक्षम्य इत्यपि ॥ ५ ॥ यः कूर्मकल्पः स हि पौर्णमासी यः पियकल्पः स भवेदमा च ॥ त्रिंशत्तु कल्पा यदि मास एक द्वादश ब्रह्मए एकवर्षम् ।। ५२ ।। शतं तु वर्षाणि जगत्मसृष्टेः स्याहायुरूचं महती विनाष्टिः ॥ इत्याहुरेके न तथानुमन्ये सोऽनाद्यनन्तो हि जगत्प्रवाहः ॥५३॥ (१०) ब्राह्म विदुर्वपंशते प्रवृत्ते पञ्चाशददान्यतिवाहितानि ॥ अथैकपञ्चाशमिदं तु वर्ष तत्रापि मासः प्रथमोऽयमस्ति ॥ ५४॥ शुक्ल तु पक्षे प्रथमं दिनं यत् स श्वेतवाराह इहायकल्पः ॥ तत्रापि मन्वन्तरषट्कमाद्यं गतं पुनः सप्तममेतदस्ति ॥ ५५ ॥ अत्रापि दिव्यानि युगानि भुक्तान्याचक्षते सप्त च विंशतिं च ॥ प्रवर्तमाने तु चतुर्युगोष्टाविंशे कलिः संप्रति वर्ततेऽयम् ॥ ५६ ॥ अथात ऊर्ध्वं तु यंदा त्रयोदश त्रिशञ्च भोक्ष्यन्ति चतुर्युगान्यपि। तदा भवेन्मध्यदिनं ततः परं सावर्णिमन्वन्तरमुत्प्रवति ।। ५७ ।। (२३) तत्रास्य हि ब्रह्मादिनस्य कालः कियानतीतोऽभवदद्य इत्यर्थमुत्प्रेक्षयितुं प्रमाणं मनुष्यवरुपंकल्पयामि ॥ ५८ ।। यावत् ॥

·... . त्रिंशतु कोट्यः सह सप्तपष्टिलक्षैस्तथैव हृययुतैरुपेताः ॥ मन्वन्तरेमानुपहायनानां भवन्ति ताः पणिता प्रतीताः ॥ ५ ॥ खखाम्रखद्वित्रिखवेदहस्तीन्दुसंमितैर्मानुपवर्षजातैः ।। मन्यन्तराणां भवर्ताह पसां प्रमाणमेतावदिह व्यतीतम् ॥ ६० ॥ कोट्यः सद्देकादशवत्सरायण पट्यादिलक्षरयुतैश्चतुर्मिः ।। (११६६४००००) चतुर्युगानां गिरिग मितानां संपद्यते मानमिदं च भुक्तम् ॥ ६१ ॥ अपौ सहवागययुते पुन लक्षाण्यथो सप्तदशेति सत्यम् ॥ (१७२८०००) स्यात् पट्सहस्रश्चनवायुतैश्च त्रेतासह द्वादशलक्षवः ।।१२।। (२२६६००० स्याद् द्वापरोऽपिप्रमितोऽटलक्षैस्तथा चतुः पष्टिसहस्रवर्षेः॥ (८६४०००) कले पुनः पञ्चसहनवाएयद्यातियातानि वदन्ति वृद्धाः॥ ६३ ॥ (५०००) एषां पुनः संकलना कृता-द्विज्ञायतेऽद्यावधिसृष्टिकालः ॥ खखाभरामेपुगजानपहोचन्द्रोन्मितैर्मानुपवर्षजातैः ।। ६४ ॥ (१६६०५५३०००) शैलादिगोचन्द्रमितास्तु वत्सरा अद्यात्यगुर्विक्रमराजकालतः ॥ द्विवेदनागैकमिता शकान्दका गोचन्द्रगोचन्द्रमितेशवत्सराः ॥ ६५ ॥ यस्याष्टपञ्चाशदगुश्च वत्सरा जातस्य यो मत्स्यमहीमहेश्वरः।। यस्यास्मि धर्माधिकृतः स सांप्रतं विराजते माधवसिंहभूपतिः॥६६॥ स्वखाभ्रसप्तद्विचतुर्मिताब्दैः शेपैः कले शेपंचतुर्युगानाम् ॥ (४२७०००) खखाभ्रखालगादिशरेभचन्द्ररब्दैर्भवेदर्द्धदिनस्य पूर्तिः ॥ ६७ ॥ (१८५७६००००) खखाम्रनाध्यभ्रनगान्धिचन्द्रद्विसमितैर्ध्वदिनांर्द्धवः ॥ (२१४७०४००००) खखा नद्यकशरद्विमानैपैस्तु सान्ध्यैरिह कल्पपूर्तिः ॥ ६ ॥ (२५६२००००) एषां पुनः संकलना कृता चेत् सिद्धोऽवशिष्टोत्तरसृष्टिकालः ।, खनाभ्रसप्ताधिकुगोशरत्रिद्विसंमितैर्मानुपवर्षजातैः ॥ ६ ॥ (२३५६१४७०००) तदित्यमुक्ता बहुभिः पुराणैः सृष्टिव्यवस्था दिनरात्रिक्लुप्ता ।। तस्यां गतानागतकालयोर्या दृष्टिः कृतार्पयशैव सा स्यात् ।। ७० ॥ खंलं खंमनं वियदभ्रंखद्वित्रिवेदमित्थं मितिरेककल्पे ॥ (४३२०००००००) संवत्सराणामिह मांनुपाणामहश्च रात्रिश्च विधेस्तथा स्यात् ।। ७१ ॥ . अत्राहुरेफे दिवसैस्तु सप्तभिलाखिलं विश्वामिदं ससर्ज ह .: तानससकल्पानपिचक्षते पृथक् पौराणिकाः किन्तुनवैदिका विदुः ॥७२॥ : -. .. + ·(१०) . ... ... ... ३० मुहूर्ताः ... ... वार्कलिनाम्न ऋपर्मते- मन्वन्तरे दिव्य- १५ स्वेदायनानि १ लोमगतः कल्पे मन्वन्तराणि युगानि १५ लोमगर्ताः १निमेपः १६ स्वायम्भुवम् १५ निमेपाः १अनः २) स्वारोचिपम् ...७१ १५ अनाः १प्रागः ३. उत्तमम् २१३ १५ प्राणा: ४ तामसम् २६४ १५ इदानि १ एतहि ५ रैवतम् १५ एतहीणि १क्षिणम् ६.चाक्षुपम् ૨૬ १५ क्षिप्राणि १ मुहर्तः ७. वैवस्वतम् ७१ ....../४६७ १ अहोरात्रम् म/ सूर्यासावर्णिः... ७१ )......|५६८ पुराणकारमते ६) दक्षसावर्णिः ६३६ १० ब्रह्मसावर्णिः १५ निमेपाः १काष्टा ११ धर्मसावर्णिः.../७१ ३० काष्ठा १कला १२ रुद्रसावर्णिः ३० कला: १ मुहर्तः १३/ देवसावर्णिः १२३ ३० मुहूर्ताः १ अहोरात्रम् १४ इंद्रसावर्णिः ७१ ९६४ अमरमते १५ सन्ध्या १००० १८ निमेपाः १काष्ठा त्रिंशत्कल्पास्त्रिंशदिनान्येको ३० काष्टाः ...१ कला ब्रह्ममासा. ३०कलाः १ श्वेतवाराहः १ नारसिंहः १२क्षणा १ मुहूर्तः २ नीललोहितः .२समान: ३० मुहूर्ताः १अहोरात्रः ३ वामदेवः ३आग्नेयः ३० अहोरात्राः १मासः ४ सौम्यः १२ मासा १संवत्सरः ५मानवः ६ तत्पुरुषः “साधारणमते ७ बृहत् ७ वैकुण्ठः - कन्दर्पः म.लक्ष्मी १५ कला: १घटी है सत्यः ६.सावित्री २ घट्यो १ मुहूर्तः १० ईशानः १० अघोर १५ मुहूर्ताः १अहः ११व्यानः ११.वराहा २ अहनी १'अहोरात्रम् १२ सारस्वतः १२:वैराजः १५अहोरात्राः १पक्षः १९३ उंदानः ६३ गौरी २पक्षी १मासः.. १४ गारुडः १४ महेश्वरः ६मासा १अयनम् १५ कूर्मः ३० पितृकल्पः २श्रयने ...१ संवत्सरः शुक्लपक्षः कृष्णपक्षः ... ... ... ५रौरवः ६प्राणः .

·(११) युगानि सन्धि मध्य-संध्या समष्टिः कालकाला शाः दैवतवर्मानानि .................. मानुपवर्मानानि सत्ययुगम् |४०० ४०००/४०० एकस्मिन् मन्वन्तरे मानुपवाणि त्रेतायुगम् |३०० ३०००/३००/ ३६०० ३०६७२०००० द्वापरयुगम् २००/२०००/२००/ २४०० पदसु मन्वन्तरेषु मानुपवर्षाणि कलियुगम् २००१०००/१८०/ १२०० १८४०३२०००० चतुर्युगम् १२००० | सप्तविंशतिदिव्ययुगानां मानुपवर्षारिण दिनकल्पः ..../१२०००००० ११६६४०००० रात्रिकल्पः १२०००००० सत्ययुगे मानुपवर्षाणि १७२८००० सत्ययुगम् त्रेतायुगे मानुपवर्षाणि १२६६००० १७२८००० त्रेतायुगम् १२६६००० द्वापरयुगे मानुपवर्षाणि ८६४००० द्वापरयुगम् ८६४००० कले नानि मानुपवर्षाणि १००० कलियुगम् ૨૦૦૦ अद्यावधिसृष्टे नकाला चतुर्युगम् . ४३२०००० १६६०८५३००० दिनकल्पः ४३३२००००००० कले ग्यानि मानुपवर्षाणि४२७००० रात्रिकल्पः ४३३२०००००००/ त्रिचत्वारिंशदिव्यंयुगानां मानुपवर्षाणि १८५७६०००० उत्तरदिनाद सप्तमन्वन्तरा वर्षाणि २१४७०४०००० चतुर्दशमन्वन्तरान्ते सन्धिकालः २५९२०००० अद्यमभृतिरष्टभोग्यकालः २३५६१४००० .00 पुराणमते निमेषाः अमरमते निमेषाः वार्कलिमते निमेषाः काष्ठा १५ काष्ठा १५ अनः १५ ४५० कला कला ५४० प्राण २२५ मुहूर्तः १३५०० क्षणः १६२०० इदम् ३३७५ मुहर्तः .. १६४४०० एतर्हि ५०६२५ क्षिप्रम् ७५६३७५ मुहूर्तः ११३६०६२५ ::: .

·( १२ ) द्यावापृथिव्याधिकारः। जगन्ति नानाप्रलयोदयाभ्यां भवन्त्यहोरात्रमिदं पृथग्यत् ॥ द्यावापृथिव्यः प्रतिविश्वमन्तहिता अहोरात्रपदानि तानि ॥१॥ चिन्मरडले वैद्युतमण्डलात्परागापोमयं वारुणमण्डलं हितम् ।। तस्मिन् पुनः सौमिकमण्डलात्परागहिरण्मयं भास्करमएडलं त्विदम् ॥२॥ तस्मिन् भृगोमण्डलतः परागिदं भूमण्डलं चाङ्गिरसा कृतोदरम् ॥ तस्मिन् पुनः सौमिकमण्डलं हितं चन्द्रायमिरथं जगदेकामिप्यते ॥३॥ एपां द्वयोापि महत्तु मण्डलं द्याः स्यात् पृथिव्यान्तरमण्डलं लघु ॥ दिवस्तु यावत् पृथिवीमिहैकवद् द्यावापृथिव्यौ बहुधातु ते मते ॥४॥ चिद् द्यौः पृथिव्यस्ति हि वारुणं पदं द्यौर्यारुण सूर्यपदं पृथिव्यपि । द्यौः सूर्य एपा पृथिवी पृथिव्यतोऽन्यत्रापि ते वे बहुधा विभावयेत् ॥ ५॥ यद् विश्यमेतत्प्रतिभाति तस्मिन् द्यावापृथिव्यो बहवो निविष्टाः ॥ तासामिमां भूमिममुं च सूर्य प्रस्तुत्य लोकत्रयमुलिखामि ॥ ६॥ २-द्यावापृथिव्याविह सृष्टिरूपे सा द्यौरहः सा पृथिवी तु रात्रिः॥ द्यौरर्जुनीयं पृथिवी तु कृष्णा सन्ध्यान्तरिक्ष तदु लोहितं स्यात् ॥ ७ ॥ त्रैलोक्यमेतजगतोऽस्य योनिधोरेप सूर्य्यः पृथिवी तु भूमिः ॥ तयोरहोरात्रपड़े निरुढे योनी हि ते एव तयोर्भवेताम् ॥ ८ ॥ सूर्यः सदा दीव्यति तेन स द्यौरहोति पृथ्वीमनु तेन चाहः ॥ भूमिः पृथुत्वं हि गताखिलेभ्यः पृथ्वी ततः सा प्रथते प्रतिष्ठा ॥ ६ ॥ द्यौः प्राणितीयं तत एव तस्याः प्राणाः पराञ्चो हि न ते लमेरन् । अन्नं यदीयं पृथिवी न रायादपानती तेन वदन्ति रात्रीम् ॥ १०॥ द्यां जिन्वतीयं तु रथन्तरेण द्यौर्जिन्वतीमां वृहता तु पृथ्वीम् ॥ श्रमूर्मियं जिन्वति नौधतेन श्यतेन चासावपि जिन्वतीमाम् * ॥ ११ ॥ स्थन्तरं यन्त्र विरूपपृष्ठं यच्छाकरं ते पृथिवीरसाः स्युः ॥ . वाग् गौरथ द्यौरिति नामतस्ते पृथक् पृथिव्या दिवमाक्रमन्ते ॥ १२ ॥ ज्योतिश्च गौरायुरिमे रसाः स्युःसूर्यस्य पृष्ठानि भवन्ति तेपाम् ॥ घृहच वैराजकरैवते च प्राता इमेग्गितयोऽत्र पृथ्व्याम् ॥ १३ ॥ स्थन्तरं यद् यदु वामदेव्यं यन्नौधसं ताः पृथिवीरसानाम् ॥ ... लोकत्रयाच्छन्दितभक्तयः स्युनिधिसेनास्ति रलेन पूर्णा ॥ १४ ॥ घृहद्दिवि प्रागथ. वामदेव्यं श्यैतं ततोधस्त इमेत्र भागाः ॥ दिवो रसानामत एव पृथ्वी श्यैतेन पूर्णास्ति दिवो रसेन ॥ १५ ॥ कुता दिवा नौधलभक्तिरस्याः श्यैतं तु पृथ्या विहिता धुभक्तिः ॥ श्यैतं दिवे भूरथ नौघसंद्यौर्ददौ पृथिव्या इति तारख्य आह ॥१६॥ (७।१०) * मै. ना. ११११३ ( १।२१) (ते. प्रा. मा. ११३ (तांस्य बा.७ । १०१५-१) ·( १३ ) वृहत् परोक्ष खलु नौधसं यत् पृथ्वीरसस्ते हि दिवो विकाराः॥ श्यतं परोक्षं तु रथन्तरं तत् शुक्लाः पशब्यास्त इहोपभागाः ॥ १७ ॥ धूमेन तु धामिह जिन्वतीयं वृष्ट्या त्यसौ द्यौरपि जिन्वतीमाम् ।। अधातु दैवं यजनं दिवीर्य पशूनधाद् द्यौरपि वा पृथिव्याम् ॥ १८ ॥ अन्योन्यतोऽन्नं नियतं ग्रहीयौ क्षीणे भवेतां न कदाचिदेते ॥ श्राभ्यामहोरात्रपदवताभ्यां भूत्वा तयोस्तिष्ठति विश्वमेतत् ॥ १६ ॥ ३- द्यौः सूर्य ऐन्द्रोऽस्ति स इन्द्र एवाग्नेयी तु पृथ्वी यमतोऽग्निरस्ति । पाहुस्ततश्चैन्द्रमहस्तथैवाग्नेयोन्तु रात्रीमिह तैत्तिरीयाः ॥२०॥ प्रजायते रात्रिमनु प्रजेयमहा पुनः सा प्रतितिष्टतीत्थम् ।। यदाहुरग्नरिह सास्ति सृष्टिः सा च प्रतिष्ठेन्द्र इति प्रविद्यात् ॥ २१ ॥ अह्नां विभक्तिर्भवतीह रात्री राच्या अभावेऽहरलक्षणं स्यात् ।। नित्यं तदेकं त्वहरेव रात्रि प्रभक्तितोऽनेक विधत्वमेति ॥ २२ ॥ एकेन चाहा बहुभिस्त्वहोभिः स्रष्टाऽसृजत्तं तमशेपमर्थम् ॥ यथा त्वहोभिर्यहुभिः प्रसृष्टिस्तथोदितं यज्ञविधौ प्रविद्यात् ॥ २३ ॥ ज्योतीपि देवा दिवि ते निविष्टा भूतानि वाचः पृथिवीस्थितानि ॥ देवाश्च भूतानि च सृष्टयः स्युर्भूतेषु देवाः समधिष्ठिताः स्युः ॥२४॥ अनेकधाराभिरितो दिवं च प्रयान्त्यथा यान्ति दिवश्च पृथ्वीम् ।। + पयोघृताद्या वहवो रसा यत् तद्वै भरद्वाजमहर्पिराह ।। २५ ।। असश्चन्ती भूरिधारे पयस्वती घृतं दुहाते सुकृत शुचित्रते ॥ राजन्ती अस्य भुवनस्य रोदसी अस्मेरेतः सिञ्चतं यन्मनुहितम् ॥ २६ ॥ (ऋ. सं. ६ मं.७० सू. २ ऋ.) A धूतः ॥ "भाग्नेयी व रात्रिः । ऐन्द्रमहः"-(ते. बा. २११२) रात्रि वा अनुप्रजाः प्रजायन्ते, श्रला प्रतितिष्ठन्ति (ते. मा. २११२.) + लवणेसुरासर्पिर्दधिक्षीरजलाः समाः इत्युक्तः । (0) असश्चन्ती इति । असज्यमाने व्युदस्यन्त्यो वा, बहुधारे उदकवत्यो शुचिक्रिये धावा- पृथिव्यी सुकर्मकारिणे यजमानाय घृतं सस्यादिसमृद्धिहेतूदकं दुहाते ॥ हे रोदसी अस्य भूतजातस्य राजन्ती ईशाने युवाम् अस्मासु रेतः प्रजननसमर्थ वीर्य सिञ्चन्तम् । यद् रेतो मनुष्येभ्यो हितं स्यात् ।। इति यास्कसायणी (२) द्यौरिति । धौरादित्यो में पालको जन्मदाता । अत्र दिवि नाभिभूतो भौमो रसोऽस्ति ततोऽन्नमनानेतस्ततो मनुष्य इति परम्परया जनकत्वम् । अन्धिका चेयं पृथ्वी मातृ- स्थानीया । अव॑तानयोः सर्वभक्षकयोावापृथिव्योमध्ये योनिर्निर्माणाश्रयमन्तरिक्ष- मस्ति । अान्तरिक्षे पिता सूर्यः स्वरश्मिभिः दुहितुर्दूरेति हितायाः पृथिव्या वृष्ट्युदकलक्षणं गर्भमधादिति सायणः । वस्तुतस्तु नाभिर्वन्धुरिति मातापित्रोः साधारणः शब्दः । अत्र दिवि पृथिव्यां वा मम वन्धु मिः । उभाभ्यामहं बद्धोऽस्मी- त्यर्थः चमृशब्दो गणवाची प्रकृते आदित्यानगिरसश्चाह । उत्तान ऊर्ध्वविस्तृतः । च्यानः सूत्रात्मा वान्तरिक्षस्थो योनिः । चन्द्रो वापं योनिः । अत्र सोमेऽन्तरित वा सूर्यः पृथिव्या गर्भ धत्ते ॥

·(१४) ४-स्त्रियामिदं लोहितमग्निरूपमादित्यरूपं पुरुपेऽस्ति रेतः ॥ आत्मानमन्योन्यमाभप्रदाय संभूय चैतौ सृजतोऽत्र जन्तुम् ॥ २७ ॥ एतन्मते द्यौस्तु पिताथ माता पृथ्वीमतोऽस्यामखिलस्य नाभिः ॥ उत्तानचम्वन्तरतोऽस्य योनिस्तथेक्षते दीर्घतमा महर्षिः ॥२८॥ "धार्म पिता जनिता नाभिरत्र वन्धुमें माना पृथिवी महीयम् ।। उत्तानयोश्चम्बोयोनिरन्तरत्रा पिता दुहितुगंर्भमाधात् ॥ २६ ॥ . (ऋ. सं. १ मं. १६४ सू. ३३३.) घौष्ट्वा पिता पृथिवी माता जरा मृत्यु कृणुतां संविदाने ।। यथा जीवा यदितपस्यै प्राणापानाभ्यां गुपितः शतं हिमाः ॥३०॥ (श्रथ. २२५२४) द्यौः पितः पृथिवि मातरध्रुगग्ने प्रातसयो मृढता नः ॥ विश्वेदेवा अदिते सजोया अस्मभ्यं शर्म बहुलं वियन्त" ॥३॥ स्थिरचरविमर्श १-सूर्यः स्थिरस्तिष्ठति विश्वमध्ये चन्द्रेण साकं भ्रमतीह पृथ्वी ॥ इत्थं महर्जिमदग्निरूचे स वामदेवश्च सवामदेव्यः॥३२॥ प्रना ह तितो अत्यायमीयुयन्या अर्कमभितो विविधे ॥ वृहद तस्थौ भुवनेप्वन्तः पवमानो हरित प्राविवेश ॥ ३३॥ (ऋ.सं.८ मं. १०१ सू. १४ ऋ.) अहं परत्तादहमवस्ताद् यदन्तरितं तदु में पिताऽभूत् ॥ अहं सूर्यमुभयतो ददर्श अहं देवानां परमं गुहा यत् ॥ ३४ ॥ यदेदेनमदधुर्यज्ञियासो दिवि देवाः सूर्यमादितेयम् ॥ यदा चरिष्ण मिथुनावभूतामादित् प्रापश्यन् भुवनानि विश्वा ॥३॥ (ऋ.सं. १० मं.८ सू.११ ऋ.) सोमः पृपा च चेततुर्विश्वासां सुक्षितीनाम् देवना रथ्योहिंता ॥३६॥ (सा. सं. पू. २२) श्रवः परेण परएनावरेण पदा वत्सं विम्रप्ती गौरुदस्यात् ।। सा कद्रीची कंस्विदध परागात् कस्वित् सूते नहियूथे अन्तः ॥ (१६४१७) वत्सो रविौँः पृथिवी पदं तत्कक्षा विभक्ता विभृतिस्तदुत्रैः ॥ - इतः कदाचित् परतः कदाचित् सूर्य परिकामति मध्यमं सा ॥ ३७ ॥ २-द्यावापृथिव्योस्तु यदाह रेशुः स्तम्भं मिथस्तेन गतिर्न पृथ्व्याः॥ निपिध्यतेऽपि त्वनयोः-सदैवान्तरं स्थिरं पश्यति सर्वदिक्षु ॥ ३८ ॥ इन्द्राय गिरों अनिशितसर्गा श्रपः प्रेरयत् सगरस्य वुध्नात् ॥ 'यो अणेव चक्रिया शचीभिर्विष्वकस्तम्भ पृथिवीमुत चाम् ॥ (.सं.१० म.सू.४ ऋ.) एवं पृथिव्याश्च दिवश्च वैश्वामित्रो यदाह स्थिरतां महर्षिः। भूगम्यमार्गस्थिरतामपेक्ष्यैतयोः समानान्तरतां तदाह ।। ३६ ।।

·२५. ) ममाया • पिने गुणो दे गम्मनुजगक । उन माग गुगनी मग ने निमामि नाम ॥ १० ॥ (भा.र.३.५४. प्रा.) ३-गया च पृथ्वी परिलीमन्नं भूयः परिमापनि यन्माण तथा स्यनामि परिमांडनीमा यी चश्व परिमारते ॥ ४॥ नन्येव जान्यनतमुपैति नत्ययोदेनि यस्तिष्टनि विश्वमध्ये ॥ वयं तु मूनिमुखाः कदानिद मृत्या पदाचिलिमुला भवामः ॥ १२ ॥ आदमित्या तु धिपस्ययन मेव मन्यन्त तस्तमनतम् ।। समयसाधते परमतात् त्यो गधास्थानमयन्तु सूरयः ॥ १३ ॥ राध्यन्तमित्या नु विपर्ययन्ते स्वमेव तेनोदितमातम् ।। अहत्ययस्तादधने परस्ताद रानि यथा स्थानमयं तु मूरयः ॥४४॥ त्यैतरेपो भगवानुवाच मजुटं ततः नियति भूविधतः ।। पृथ्वी पियोग न चेत् नदानी न स्यादाहोरायविपर्ययोऽयम् ॥ ४५ ॥ गोशिनाऽदयंत चाश्यतिना फाएयायननाद्भुतयुतिरत्र सा॥ यथा स्वनाभि परितो विवतंते पृथ्वीयमहा नियतान्तरिक्षगा ॥ ४६॥ पा इन्द्रमपर्दयद यभूमि व्यवनयन् । मानौप दियि ॥ याधानग्य ने ययं गिराधनानि मिन्युः । इतिमिन्द्रागनहे ॥ १७ ॥ प्यनिरिक्षमनिरन्न गोमस्य रोचना इन्त्री यदमिनालन् । उहा भाजदहिरोन्य यायियमान गुणा मनोः । पर्याय ननुदे बलम् ।। ५८ ।। ४-वियते यदियं तु पृथ्वी विवर्तते यमदयं च मूर्यः ।। तपादनी भिन्नवदेव पलने तथा धयोचभगवानगस्त्यः ॥ ४६॥ कतरा पूर्वा फतरा परायोः कयामत कवयः को वियद । यिस्यारगना विगो पदनाम वियति पहनी शक्रियेय ॥२०॥ एवं भरद्वाजमहर्पिराद्योऽप्युवाच तं नाम विवर्तयादम् ।। फिन्त्येप पृथ्या अथयार्कपृयोडियोरितीदोभयथैव भाति ॥ ५ ॥ अहस्य कृष्णमहरनं घ विवर्तत रससी चैयाभिः ॥ पायानरो मायमानो न रानावातिरग्योतिपाग्निलमांसि ॥१२॥ कृपणाही रविरघुनाइर्धावापृथिव्यौ रजसी इमे ते ॥ - • समान्या इति समानभावापन्ने गृथक् स्थिते. विदुरावसानबत्यो गाग्रहत्कर्मप्रवणे इमे घायाथिप्यो रिधरे अचले स्थाने नस्यतुः | अपि च-तरुएयो भगिन्यावियेते •भवन्ती। धनन्तरं इन्दनामभिरुच्यते । ऊवी पृथ्वी बहुले दूरे अन्ते रोदसी पुरोहिते इत्यादीन्युभयोईन्द्वनामानि ।। स्वतोऽविरोधात्सरन्ती कुलान्तरं गच्छन्ती स्वसा । एते थप्यन्योन्यतः सरन्त्यौ तथापि मिश्रितामिनिते भवन्ती इमे अचले स्थाने तिष्ठत इत्येवं संचरन्योरेव नियतान्तरतो योगमनयोः प्रदर्शयन्ति ॥ एतदभिप्रायेणैव चाहु :- समान्यी वियुते इति । अनेन च संचरन्योरनयोः सर्वदा समानान्तरत्वं सूचयन्ति ।।

·( १६ ) विवर्तमाने रजसी ततोऽभूत् वैश्वानरोऽग्निः स तमो निहन्ति ॥ ५३ ॥ यद्वा भरद्वाज उवाच पृथ्वी रजोऽहरेकं तदिह द्विधाऽभूत् ॥ शुक्लं च कृष्णं च तदर्द्धमर्द्ध पर्यायतो जायत एतदने ॥ ५४ ॥ पृथ्वीसूर्ययोः पौर्वापर्यविचारः' १-द्यौः सूर्यरूपा तपतीह या वा पृथ्वी प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठतीयम् ॥ का तत्र पूर्वा कतरा पराभूदित्थं विपृच्छास्ति विदा समाजे ॥१॥ तत्राग्निहोत्रे किल याज्ञवल्क्यः प्रवक्ति पृथ्वी समभूदिहाव्यः । *प्रजापतिस्तत्र य आस तस्मात् पृथ्वी रसोऽग्निरजायतानात् ॥ २॥ प्राणः प्रजापत्यभिधोऽन आसीत् तत्रान्विता तन्महिमाऽभवद्वाक् ॥ वाचोऽप उत्पाद्य तदप्तुविष्टः पृथ्वी ससर्जाविरभूदिहाग्निः ॥३॥ श्रासीदियं वै पृथिवी तदा कारबालीकृता नौषधिरत्र पृथ्व्याम् ।। आसीत्तदानीं न वनस्पतिवी प्रजापति भोक्तुमगात् ततोऽग्निः ॥ ४ ॥ प्रजापतेर्वार महिमा स यः स्वः सोऽत्रापचकाम ततोऽग्नयेस्मै ॥ इहोपंधिः सोऽनमभूत् ततो वार भूयोपचकाम स एप सूर्यः ॥ ५॥ तस्मादयं वायुरभूत् तदित्थं पूर्व पृथिव्यास ततोऽभवद् द्यौः॥ वृहस्पतेश्चाप्यदितेर्मतेसौ पूर्व पृथिव्यास ततोऽभवद् द्यौः ॥ ६॥ पुत्रं परस्तात् पितरं त्ववस्तारषिर्भरद्धाज इहानुपति ॥ तथाग्निपुत्रो वदते स केतुर्वैश्वानराग्नेरविरुद्ववह ॥ ७ ॥ नाहं तन्तुं न विजानाम्योतुं न यं वयन्ति समरेऽतमानाः ॥ कस्य स्वित् पुत्र इह वरवानि परो वदात्यवरेण पित्रा ॥८॥ [ऋ. सं. ६ मं. ६ सू.] अग्ने नक्षत्रमजरमा सूर्य रोहयो दिवि दधज्ज्योतिर्जनभ्यः ॥ ६ ॥ [ऋ.सं. १० । १५६ - १ ] *प्रजापतिह वा इदमय एक एवास । सऐक्षत-कथं नु प्रसायेयेति । सोऽश्राम्यत् सतपोऽतप्यत । सोग्निमेव मुखाजनयांच। तद् यदेनं मुखादअनयततस्मादन्नादोऽग्निः । स ऐक्षत प्रजापतिः- अन्नादं वा इममात्मनोऽजीजने यदग्निम् । न वा इह मदन्यदन्नमस्ति यं वा अयं नाचादिति । काल्वाली कृता हैव तर्हि पृथिव्यास । नौपधय आसुर्न वनस्पतयः । तदेवास्य मनस्यास अथैतमग्निात्तेनोपपव्ववर्त । तस्य भीतस्य स्वो महिमापचक्राम । वाग् वा अस्य स्वों महिमा वागस्यापचक्राम । स वात्मन्नेवाहुतिमीपे स उदमृष्ट । तत्र विवेद घृताहुतिं वैव पय आहुतिं वा-उभयं हत्वैव तत्पय एव । सा हैन नाभिराधयांचकार । केशमिशेव हास । तां न्यौक्षद् ओपंधयेति । तत ओपधयः समभवन् ॥ स द्वितीयमुदमृष्ट तत्रापरामाहुति विवेद घृताहुति वैव पय आहुतिं वा । सा हैनमभिराधयांचकार । सोऽहोत् । तत एप उदि- - याय य एप तपति । ततोऽयं प्रवभूव-योऽयेपवते । तत एवाग्निः पराट् पर्यावर्त स हुत्वा प्रसापतिः प्रचाजायत-अस्पतरचाग्नेर्मुत्योरात्मानमत्रायत ॥[शत. २ कां. २ प्र. २ प्रा. - ·(१७) परे सुचन्ताह पुरामवद् धास्ततः पृथिन्यस्ति यतनिधाग्निः ॥ तेषामभूदुत्तमतोऽयमनियों मध्यमो यः प्रथमः प्रतीतः ॥ १० ॥ आकाशवाय्याग्निजलक्षितीनां फ्रमेण राष्टिं घदतां न पृथ्यो । पाक सूर्यतः संभवतीति देतोरोरपां वृष्टिरभूत् ततोऽस्याः ॥११॥ स भौचनः प्राह तु विश्वकर्मा घायाप्रथिव्यौ सह ते अभूताम् ॥ गर्भ यथा संभयतीह जन्तोगशीर्षमापादतलं सहैव ॥ १२ ॥ *मी सहवासतुरेतदने लोकौ न तु यौः पृथिवी पृथक् स्तः ॥ फाल कुनश्चिद वियतोस्तयोर्योन्तरावकाशस्मदिनान्तरिक्षम ॥१३॥ इत्थं विदुस्तित्तिरयश्च पूर्व स याज्ञवल्क्यश्च तथा प्रवीति । तेषां मते हाकमिदं विधाऽभूदेियं तथासौ वियदन्तरिक्षम् ॥ १४ ॥ यन्मएडसं सौरमदोऽस्ति तस्य महा अनेके परितः समन्ते ।। पथ्येति योऽन्त्यो ग्रह एपु तावन्मित: कदाचिद् विकाय आसीत् ॥१५॥ ज्योतिश्चयात्मा रविरेप तावान् विवर्तमानः स गतेरसाम्यात् ।। विच्छेदयंस्तीव्रगति निजान्त्यरतरं प्रहं तेन विनिर्ममे स्वम् ॥१६॥ तथैव चार्वाक् च तथैव चार्वाक्-त्यं प्रास्तान बहुधा विधाय ।। गृहाति तानात्मभवानिदानीमपि स्वपर्यन्तपथप्रचारान् ॥ १७ ॥ अल्पाल्पमात्रत्ययशादमीषां ज्योतिः क्रमाडासमगाद् प्रहाणाम् ।। श्रात्यन्तिकाग्निक्षयतस्तु चन्द्रादयः क्रमाद् यान्ति विनाशमन्ते ॥ १८॥ इत्थं विदुः केपि सहककायात् पृथ्वीपु जातास्ववशिष्यतेऽः ॥ आरम्भणानां रजसा सदत्वाद् द्यावापृथिव्योः सह संभवोऽन्यः १६ ॥ "ऋतरा पूर्या कतरा पराज्योः कथा आते कवयः को विवेद । विश्व रमना विभृतो यह नाम विवर्तते अहनी चक्रियेव ॥२०॥च. सं. १ मं. १८५ सू. १ इत्थं दुझहत्यमुवाच पौर्वापर्येऽनयोः स्पष्टमृपिस्त्वगस्त्यः ॥ यदन सत्यं तदिहास्ति चिन्त्यं न वद्य यावद् धियते यथावत् ॥ २१ ॥ अथेतरेऽर्धाच इमे विदानी पश्यन्ति केचित्पुनरन्यथैच ॥ , केतुश्च सूर्यश्च मही च चन्द्रः क्रमेण इत्यार इमे भवन्ति ॥ २२ ॥ वियत्यकस्मादयमग्निरेतं.सोमं स्वदन् स्वलिति प्रसह ॥ साहरन् साममतीव दिग्भः माज्ज्वलपिएडमधत्तानाभौ ॥ २३ ॥ ज्वालामयः पूर्वमभूत्-ल केतु ला स कृत्स्तां क्रमशः प्रगृहा । पिण्डात्मतां याति स.भाति सूर्यः सर्वेऽपि केतुप्रभवा हि सूर्याः॥२४॥ क्रमेण सूर्याग्निरयं हसित्वा क्षारं-बहिर्धास्य निधाय काये ।। अन्तर्भवन् संकुचितक्रमोऽसौ ज्याला जहातीति भवेदियं भूः ॥२५॥ *यावापृथिवी सहास्ताम् । तें वियती यूताम् --अस्त्येव नी सह यज्ञियमिति । यदस्या यज्ञियमासीत् तदमुप्यामधात्.। तददश्चन्द्रमसि कृपणम् । (ते. सं.१।२।३ ते. प्रा. १। १ । ३ ताण्ड्य प्रा. ७।१०) अनया श्रुत्या पृथ्वीचन्द्रयोः सजातत्वं लभ्यते न तु पृथ्वी- सूर्ययोः । तथाप्यन्यत्र चन्द्रस्यान्तरिक्षवर्तित्वश्रवणादिह पृथ्वीसूर्यायोवियतोरेप वियत्वमभ्युप- गच्छन्ति । श्रयवास्तु चन्द्रपृथिव्योरपि सृष्ट्यादी सहावस्थानम् ॥ १ ·- (१८) 'सोमोऽन्तरे यत्र वहिश्चरोऽग्निास्वान् स सूर्यास्तपतीममनन् । सोमो बहिर्धाऽन्तरतोऽग्निरस्याः पृथ्या अतेजस्विनि पार्थिवे च ॥ २६॥ यत्र त्वमुख्याः क्रमशः पृथिव्याः कृत्स्नोपि सोऽग्निः क्षयमाससाद ।। विनिःस्ताग्निः स तदैप चन्द्रो विशुद्धसोमात्मक उद्घभूव ॥ २७ ॥ चन्द्रस्य चान्ये परितः क्रमन्ते गन्धर्वसंज्ञा अपि ताननूल्काः ॥ नेद्धा प्रदृश्यन्त इति स्म हेतोरेतद्वयं नात्र विशिष्य पच्मि ॥२८॥ गन्धर्वतामैत् तु कदाचिदुल्का गन्धर्व श्रासीदपि जातु चन्द्रः॥ य एष चन्द्रः परितः पृथिव्याः पयति पूर्व पृथिवीयमासीत् ॥ २६ ॥ इयं तु पृथ्वी द्युमणिः पुरासीत् सूर्यस्तु केतुः स कदाचिदासीत् ॥ ये केतकः सन्ति त एव काले सूर्या भविष्यन्ति परे परेऽपि ॥ ३०॥ केतुस्त्वकस्मात् स्वयमेव भूत्वा कालेन सूर्य सृजति क्षितिञ्च ॥ चन्द्रः क्रमादग्निनिरस्तकायः क्षीणोऽन्यदृश्योऽपि विलीयते खे ॥ ३१ ॥ सूर्योऽग्निहेतोः पृथुलोस्ति पिण्डः पृथ्वी ततोऽस्पासि ततोऽपि चन्द्रः॥ खर्वस्ततोऽप्यन्यपवृक्तकायाः क्षीणक्रमा यान्ति निपातमुरकाः ॥३२॥ अग्निस्त्वहोरात्रिरयं तु सोमस्तयोमिथः संगतयोर्वलेन ॥ पर्यायतोऽन्तस्त्वहिष्ट्योगाचत्वार एते प्रभवन्ति भावाः ॥ ३३ ॥ चिरेण पर्यायमुपेत्य सोऽयं सृष्टिक्रमः संप्लवते चतुष्पात् ॥ सृष्टिक्रमाणां तु चतुष्पदा स्याद्देशेऽपि कालेऽपि बहुत्वमेपाम् ॥ ३४ ॥ इति पृथ्वीसूर्ययोः पौर्वापर्यम् ॥ द्यावापृथिव्यो स्वरूपम् ॥ द्यौः कोऽर्थ इत्यत्र मतद्वयं स्यात् प्राधान्यतस्तत्र च केचिदाहुः ॥ सूर्येन्दुताराग्रहसंकुलाङ्गं यद् घश्यते व्योम तदस्ति सा द्यौः॥१॥ द्यौरेष संवत्सर उच्यते रवेर्यावान् प्रकाशः परितः प्रवर्तते ।। तद्देवंचक्र सकला हि देवता मिथोऽन्वयादत्र किलकतां गताः ॥२॥ संवत्सरो देवसमुञ्चयोऽथवा गावोऽथवा सर्वरसप्रदोहनाः ॥ द्यौरुच्यते व्योम तु लक्षितं हि तैस्ततो हि गोदेवकुलप्रवृत्तयः ॥३॥ यावत्तु सूर्येण विभास्यते तद् ब्रह्माण्डमेतस्य कपालमर्द्धम् ।। शिर्कभक्तं दिवमाहुर कपालमु/घटितं तु पृथ्वी ॥४॥ * पृथ्वीयमेका बहुलेव तां प्रत्युद्यामिनी धोश्च तथान्तरिक्षम् ॥ यथान्तरिक्ष खलु लेलयेव प्रतीयते तद्वदियं मता द्यौः ॥ ५॥ शत: २.११११६ ते सूर्यचन्द्रोदगणा अवस्तालक्ष्मास्ति यस्याः प्रवदामि तां घाम् g-वी तु यत्या उपरिस्थ लक्ष्मापोऽग्निः प्रजा ओपधयों वनानि ॥ ६ ॥ शतः१।५।५ सूर्योऽयमुधन्नभिधावति चामत्तं स यन् धावति चाभिपृथ्वीम् ॥ वृत्तार्द्धवद् द्यौरिह दृश्यतेऽसौ पृथ्वी समा दर्शतलानुकारा ॥ ७॥ शतः १ का.म.ना. घंहुलेव वा इयं पृथिवी । लेलयेवान्तरिकं लेलयेवासी धौः । उमे चिदेनां प्रत्युद्यामि- नौस्तामिति । (शत, २०१६) ·(१६) * सूर्यस्तु न द्यौः स हिंमध्यतस्तान लोकान विवृण्वन् वृणुने दिशश्च ।। इत्याहवत्सार महपिरेवं वृहस्पतिर्वा नकुलोऽप्यवोचत् ॥ ८॥ घम अज्ञान प्रथम पुरत्ताद् वि सोमतः सुरुचो चन आयः ।। स युध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च विवः ॥६॥ (य. सं. ११) सा. सं. १३) अथर्व. सं. १ शत. शश पृथ्वी च सा द्योश्च यथेह रूपं विधाय सर्ग कुरुते समग्रम् ।। तत् काश्यपं रूपमतस्तमाहुः कूर्म प्रजापत्यवतार एपः ॥ १० ॥ द्यौः कश्यपस्योर्द्धकपालमस्यैवाधः कपालं पृथिवी तदित्यम् ॥ द्यावापृथिव्यः स रहे कूर्म उक्तः प्रजापतिः कश्यपरूप एकः ॥ ११ ॥ सर्व जगत् कश्यपतः प्रजातं स कश्यपो द्यौः सहिता पृथिव्या ॥ रसप्रदो द्यौः स पिताऽथ माता योनिः पृथिव्यस्ति ततोस्ति सृष्टिः ॥१२॥ ३ मतान्तरेव्योम न केवलं द्यौस्तञ्चानिरुक्तं तदिहान्तरितम् ।। पृथ्वीच सा द्योश्च निरुक्तरूपात्रकल्पते मूर्तिमती प्रकाश्या ॥१३॥ येयं प्रतिष्ठा पृथिवी मतासा यः सूर्य एपोस्ति दिवं तमाहुः ॥ द्यौरस्त्यहोराविरियं तु पृथ्वी मध्ये तयोः सान्ध्यमिवान्तरिक्षम् ॥ १४ ॥ . द्यावापृथिव्योरसाभ्यां शरीरात्मानः ।। येयं पृथिव्यस्ति जगत् प्रतिष्ठा वृत्तानुकाराऽखिलभूतयोनिः ॥ सान्त्री तथाद्या च दिवोऽथ सा द्यौरत्री तथा द्या च भवेत् पृथिव्याः ॥१५॥ सोमोऽयमन्यः स मतोऽन्तरिक्षे ततोऽन्यदग्नित्रयमेतदस्ति । सोमोऽयमन्नं जनयत्यथैते त्रयोऽग्नयोऽन्नाद इति ब्रुवन्ति ॥ १६॥ प्रत्येकमग्नि द्विविधं प्रतीयाचित्यं तथा तत्र चिते निधेयम् ।। रयिर्वपुश्चित्यमिदं बहिर्धा प्राणोऽयमात्माऽन्तरतो निधेयः ॥ १७ ॥ चित्यो यथाधिक्षितिभूतसंघन्धित्यस्तथा दिव्यपि देवसंघः-॥ प्राणो निधेयस्तु विते स भूमावग्निः प्रसिद्धः स दिवीन्द्र उक्तः ॥ १८ ॥ चित्योऽन्तरिक्षेऽस्ति च वायुरन्यः स स्पर्शलक्ष्यो मृदयग्नियोग्यः ॥ विते निधेयः पुनरन्यवायुः प्राणोऽस्पृशन् लोऽखिलदेवयोग्यः ॥ १६ ॥ प्रशामयः प्राण इहोमयस्मिन् लोऽन्योन्य अात्मास्ति दिवो भुवश्च. दिव्यात्मनो दैविकमस्ति देहं भौमात्मनो भौतिकमेतदाहुः ॥ २० ।। आकाशवाम्यग्निजलानि मृत्सा पञ्चेह भूतानि भवन्ति पृथ्व्याम् ॥ एकैकभेदे च भवन्ति भेदा नाना विधास्तैर्निचितास्ति पृथ्वी ॥ २१ ॥ तथाग्निवार्चिन्द्रदिगिन्द्रभेदात् पश्चैव देवा दिवि संनिविष्टाः ।। एकैकमे च भवन्ति भेदा नानाविधास्तैर्निचितास्यसौ छौः ॥ २२ ॥ विते निधेयेन सहैप चित्यो दिव्यश्च भौमश्च परस्परेण ॥ संसृज्य सत्त्वं सृजतस्ततोस्मिन् आत्मद्वयं भाति वपुर्वयं च ॥ २३ ॥ ॥ * श्रवस्ताद्धि दिव आदित्यः- इति श्रुतेः सूर्योद मिद्यते द्यौः ॥ शत ६।२।३।२।

·न्त्रम् ॥
.
(२० )
द्यावा पृथिव्यायदिदं निरुक्तं तथान्तरीक्ष्यं पुनरत्र विद्यात् ॥
आत्मा शरीरं च यदन्तरिक्षाद् . वायव्यमध्यात्ममिदं प्रतीयात् ॥ २४ ॥
तौ प्रक्रमैः पञ्चभिरत्र विग्रहे स्यातां नियुक्तौ धुरसावनीरसौ ॥
पश्याम्यधिष्ठातृपवित्रजीवनाधियशसाधारणभेदतो हितौ ॥ २५ ॥
मूलं हंसः शिव इति वैशेषिकात्मता
तथा ह्यधिष्ठातृतयात्र विग्रहे स्यातां यथा तौ नु तथा ब्रवीम्यहम् ॥
आजन्मसिद्धावपि कालत क्रमादुपेत्य पोषं प्रतितिष्ठतो दृढम् ॥ १॥
मूल शिवश्चेह निजं निजं तनौ तन्वं विनिर्वाहयतः पृथक् पृथक् ।।
एकैकतन्त्रे च पृथक् पृथक पुनस्तन्त्राएयनेकानि वितत्य रक्षतः॥२॥
मूलं स श्रात्मास्ति शिवः स आत्मा कलेवरे भौतिकदैविके द्वे ।।
यद्भौतिकं तत्र तु मूलमीटे शिवोधितिष्ठत्यपि दैविकं तत् ॥३॥
पृथ्वीवलं मूलमिहास्य देहे स्याद् ब्रह्मग्रन्थिः परमा प्रतिष्ठा ।
तं ब्रह्मपन्धि प्रवदन्ति मूलाधार ततः प्रस्फुरतीदमङ्गे ॥४॥
स्वाधारगं कुण्डलितं तु मूलं विद्युद्भसूत्रं विसतन्तुसूक्ष्मम् ।।
व्यामार्द्धमांत्र तत एव भौम चलं शिरोऽन्ते क्रमते शरीरे ॥५॥
योगादृते नास्ति तु कुण्डलिन्याः संचार ऊर्ध्व हि तथापि तस्याः॥
उद्भूय सूयांशुवदंशवोस्मिन् देहे शिरोऽन्तस्ति स देहपालः ॥६॥
यावन्त एतेह शरीरयष्टौ शांगरका धातव उल्लसन्ति ।
ते मूलमालम्ब्य समे स्थिताः स्युर्नानं लभेरन् यदि मूलनाशः ॥ ७ ॥
सौरो रसोयः स शिवः प्रसिद्धो मस्तिष्कमेतस्य परा प्रतिष्ठा.॥
मस्तिष्कमाहुस्तु सहस्रपन्नं तदन्तरे शानमयः शिवात्मा ॥६॥
योगांडते नैप शिवो विचाली तस्यांशवः सर्वशरीरयष्टौं ॥
व्याप्ता अपि स्नायुभिरेव तेभ्यो शानं तनौ पादतलान्तमस्ति ॥६॥
श्रन्ये तु मूलस्य शिवस्य च स्वस्थानस्थितस्यैव विसारमाहुः ॥
घर्तिस्थदीपस्य यथाचिरेवं-देहे कियदेशमिमे क्रमेते ॥ १०॥ .
पृथ्वीरसः प्राक् प्रपदात् प्रविश्यते स ब्रह्मग्रन्थहृदयान्तमास्थितः ॥
केशान्तमार्गाद् धुरसा प्रविश्यते स ब्रह्मरन्ध्राद् हृदयान्तमास्थितः॥१॥
"प्रपद्य देहं प्रपदद्वयनोदसर्पदूर्ध्व भवतस्तदूरू ॥
। अथोदरं तत् तदुरोऽभवंञ्च क्रमादुरु ब्रह्म तदित्थमासीत् ॥ १२ ॥
तत्रोदरं ब्रह्म तु शार्करांक्ष्या उपासतेऽथारुणयो हृदेतत् ।।
ब्रह्मैव मन्ये हृदयोदोते स्थित्वेह वेवेष्टयखिलं शरीरम् ॥१३॥
यद्वा रसोऽस्याः प्रपदाच्छरीरे प्रविश्य मूद्धानमुपैति सद्यः॥
: सोऽर्धा क्रमात् संभरणं प्रकुर्वन् संवत्सरेण प्रपदें स्थित स्यात् ॥१४॥
ततः शिशुः प्रार वलमेति शीर्णा कट्यां वलेनोपविशत्यथायम् ॥
कालेन पादे यलमेष लब्ध्वा प्रोत्थाय भूयश्चरतीति केचित् ॥ १५ ॥
इरभवेदनरसः शरीरं हीरामयं तेन हिरण्मयं तत् ॥
: भूगर्भतोऽग्निः प्रतिपद्य तस्मिन् संवत्सरेण प्रतितिष्ठतीह ॥ १६॥

·4
(२१)
अथो रविः शीर्षकपालमध्ये केशान्तरन्धे यपुरुव॑सीन्नि ।।
प्रविश्य तालुस्तनमत्य भौमप्राणेन योगं हृदयेऽभ्युपैनि ॥ १७ ॥
सोमान्मनः पोडशभिस्तु वर्लभ्वा कलाः पोडश पोडशि स्यात् ।।
तथा च पूर्णे मनसि प्रतिष्ठामुपैति सूर्योपि स पोडशाब्दैः ॥ १८ ॥
आभ्यां तृतीयोऽस्ति च हंस श्रात्मा हत्पद्ममेतस्य परा प्रतिष्ठा ।।
तदन्तरे यहहरं वियत् तद्धामास्ति इंसस्य परं विधातुः ॥ १६ ॥
यथात्र मूलं स यथा शिवोऽयं तथैव हंसोपि सहास्त आत्मा ॥
मूलं शिवो हंस इति त्रयस्ते त्रैलोक्यनाथाः सह चैक श्रात्मा ॥ २०॥
श्रादाय चादाय दिवः पृथिव्या रसानयं मिश्रयते मिथस्तान् ।।
न्यूनातिरेकोपगमात् पृथगवत् सदेहधातून विदधाति हंसः ।। २१ ।।
त्वग्रफमांसानि चपादिमेदोऽस्थिमजशुक्राणि च भूरसात्स्युः ॥
नाडीशिरस्नायव एषु शाखा संख्यानवर्णाश्च दिवोरसात् स्युः ॥ २२ ॥
दशेन्द्रियाणीन्द्रियशक्तिमूलं मस्तिष्कपिएडरच दिवोरस त् स्युः।।
तदिन्द्रियाद्यायतनानि भूतोत्वनानि सणि भुवोरसात् स्युः ।। २३ ।।
यावत्य एवेह शरीरयष्टौ चेपाः क्रियाः काश्च चलं च किञ्चित् ।।
हंसस्य चायत्तमिदं समनं हंसे गते सर्वमिदं गतं स्यात् ।। २४ ॥
पपां त्रयाणामपि तत्र ततस्मिन् शरीरे स्थितिहेतवः स्युः॥
प्रयस्त एवेह सहोदितानामेकव्यपाये त्रितयं व्यपैति ।। २५ ॥
तत्रापि हंसः प्रथमः प्रधान मूलं तदन्वा स शिवस्तदन्वक् ॥
हंसस्तु मातुर्जठराग्निनायं कृतं हृदाकारमनूदितः स्यात् ।। २६ ।।
श्रीनप्यमूनेव विशिष्य देवांस्त्रैलोक्यनाथान् प्रतिपादयन्ति ।।
सर्वेऽपि वेदा अत एवमन्ये कश्चिन्महर्पिः क्वचिदेवमाह ॥ २७ ॥
ये अर्वाद उत वा पुराणे वेद विद्वांसमभितों वदन्ति ।
श्रादित्यमेव ते परिवदन्ति सर्वे अग्नि द्वितीय तृतीयं च हंसम् ॥२८॥
अपान: व्यानः प्राण इति-पवित्रात्मतन्त्रम्
अथो पवित्रं प्रतिपादयामस्तञ्चह देहे पवते वहिर्चत् ॥
यावत् पवित्रं पवतेऽत्र तावन्न पूर्यते मूत्रमलामयादयः ॥१॥
यथा सुपक्के कच पिप्पले रसोऽनुरक्त श्राभाति सुचर्मकोमले।
तथाग्निपाकेन रसोऽसृगस्त्यसौ चिरं स्पिरो येन पवित्रमस्ति तत् ॥२॥
आदित्यतःप्राण उदेति वायुभवेदपानः पृथिवीरसेन ॥
तयोस्तु योगो हदि यत्र तत्र व्यानोऽन्तरिक्षात् स्वयमभ्युपैति ॥३॥
प्राणः स उत्क्रामति यो हृदूर्ध्वं योऽवाइ हृदः कामति सोऽस्त्यपानः ॥
एतौ गृहीती खलु येन सन्धिानः स सन्धायक एतयोः सः ॥ ४॥
नाड्यः शतं स्युः प्रतिनाडि ताः शतं पुनः सहस्राणि भवन्ति तास्वपि ।
द्वासप्ततिस्तेन भवन्ति कोटयो द्वासप्ततिान इहावतिष्ठते ।।५।।
न प्राणतो वायमपानतो वा जीवेद् यदि व्यान इहैप न स्यात् ।।
प्राणोऽप्यपानोऽप्यमुनैव योगात् स्तब्धो रसानेति दिवो भुवश्च ॥६॥

·(२२) अयं पवित्रं परतत्र योयं स एकवटै पवते यदिर्धा। अन्तःप्रविष्टः पुरुपे तु स प्रा प्रत्यङ् च तस्माद् भवतः पुनः ॥ ७ ॥ का. प्र.ना.पं. (शत.१।१।३।२) १।७।१।१२ य पति सूर्या दृश्यान्त प प्राणः प्रयन् सूर्यमुदान एषः ।। शत.६।३३।५ पीताशितं यो गिलतीह येनोचरत्ययं प्राण उदानवृत्तिः ॥८॥ य एति भूमेहंदयान्तमेतं समानमाहुर्भुवमन्वपानः ।। वहिःस्थविष्टं तदणिठमङ्गे भुक्तस्य धातुं कुरुते समानः ॥६॥ प्राणोऽप्युदानो रावरश्मिवृत्ती अग्रपानश्च समान एपः ॥ व्याने तयोर्यावदियं धृतिः स्मात् प्राणेन विष्टधमिदं च तायत्॥१०॥ मैत्रिQतावित्थमुवाच शाकायन्यो महर्मिरते नृपाय | अपानतोऽनं ध्रियते शरीरे त्वित्यैतरेयो भगवानुवाच ॥ १६ ॥ प्राणस्वपानों भवतीव सोऽङ्गल्यप्रेभ्य श्रासं चरतीह तद्वत् ॥ विपर्ययात् प्राणमयस्तु सोऽमुल्यनेभ्य प्रासं चरति ह्यपानः ॥ १२ ॥ तौ संहितौ तौ भवतश्च संततौ व्यानोऽप्युदानोपि तथैव पर्यायात् ॥ सुसंहितो संभवतश्च संततावित्याह चित्यामिह याज्ञवल्क्यकः ॥ १३ ॥ प्राणोऽत्युपांशुग्रह एवमन्तर्यामग्रहोऽपान इमी तृतीयम् ॥ व्यानं तु नापांशु सवं जहीतः सोऽग्निीपांशुः सपरोऽत्र सोमः॥४ पराभवत्येप उपांशुरन्तर्यामं तथा त स विपर्ययेण ॥ परसरामईनतोऽन्तरात् तायौप्ण्यं सुपाते स शरीरगोऽग्निः ॥ १५ ॥ वैश्वानरः तैजस प्राज्ञः इति-प्रत्युत्पन्नात्मतन्त्रम् यः प्रक्रमोऽन्यो यत एव देहे प्रातिस्विकारमान इहोदयन् ।। संचेतनाचेतनयोर्व्यवस्था यतस्तमात्र प्रतिपादयामि ॥१॥: अचेतने वाऽस्फुटचेतने वा सचेतने वा निखिलेपि सत्त्वे ॥ पृथ्वीरसेन धुसोऽनुगम्य त्वात्मानमेकं सृजति द्वियोगात् ।।२।। द्यावापृथिव्योरसयोस्तु योगे पात्रं रसोऽस्याधुरतो निधेयः॥ दिवो रसे पात्रमिते स आत्मा वैश्वानरप्राण उदेति देही ।। ३॥ पृथ्वीं तु विश्वं पृथिवी रसो नरोद्यौर्विश्वमेव धुरसो नरः परः॥ : विश्वानराभ्यामितरेतरान्वयादभूत् स वैश्वानर: उच्यते ततः॥४॥ अथान्तरीक्ष्योपि रसोऽत्र वायुः पात्रं द्वितीय भुवि संनिधत्ते!! भूपात्रतश्चेद् धुरसोऽधिक: स्यात् स तैजसः स्यात् परपात्रमात्रः ॥५॥ :: : ततोपि यत्र घुरसोधिका स्यात् प्राज्ञः स इन्द्रो धियतेऽन्य आत्मा ।। इत्थं त्रिधात्मास्नि त्रिभिः स संज्ञा द्वाभ्यां द्रमा-धातव एकतः स्युः॥६॥ :तेजो रविप्राणरसः स वद्धते स वर्द्धितस्तैजस उच्यते ततः॥ ..

·.
( २३ )
प्रज्ञा रवेरेव मनोरतः स च प्रवर्द्धते प्राशमिमं ततो विदुः ॥७॥
दिवो रसे भूरसवञ्च संहितान्येकत्रवाक् प्राणमनांसि चक्षते ॥
स्वजातिसंसर्गवशात् प्रयोऽप्यमी वैश्वानराद्याः स्युरिदं मतं परम् ॥८॥
वैश्वानरः पार्थिव एप दिव्यः प्राशस्तथा तेजस आन्तरीक्ष्यः ।।
त्रैलोक्यसंभूतविभिन्नपात्रमाणतस्ते त्रय उद्भवन्ति ॥ ६ ॥
दिव्यं मनःप्राण इहान्तरीक्ष्यो वाक पार्थिवी तित्तिरिभिनितचे ।।
तेषां च संयोगवशादिस्युस्तस्मात् तथैतेऽत्र मतान्तरेपि ॥ १० ॥
वैश्वानरोऽसौ पुरुषः शरीरं व्याप्नोति चालोमनखानदेशम् ।।
अनाहतः शब्द इहास्य घोपो विपच्यते तेन च भुकमन्नम् ॥ ११ ॥
मैत्रिशुनावित्यमुवाच शाकायन्यो महर्पिमस्ते नृपाय ॥
श्रादित्यतो जायत एप वैश्वानरस्तोवाच च शाकपूणिः ॥ १२ ॥
: विनंसमानोऽग्निरिवान्नमाहुतं धत्ते ततोऽरिमन प्रतिधीयते पुनः॥
विस्रंसितो भौमरसः स दिव्यतोरसांत् समायुज्य परोऽग्निरुद्भवेत् १३
तथैव देहेपि यदन्नमाहितं वैश्वानरस्य प्रतिधीयते ततः ॥
विनंसितो भौमरसः स दिव्यतः संयुज्य वैश्वानर एव जायते ॥ १४ ॥
सहनशीपी स सहस्रनेत्रः सहस्रपादः पुरुपोऽयमग्निः ॥
वैश्वानरो व्याप्य वपुःसमन्तात् प्रादेशमात्रेण पृथक् पृथक् स्यात्॥१५॥
वैश्वानरं चाश्वपतिर्नृपः प्राक् ताण्डवश्रुतेस्तूपनिषद्युवाच ॥
तं याज्ञवल्क्यो दशमेतु 'कारहेंऽध्याये च पप्टेऽचकथत् तथैव ॥ १६ ॥
१६१०॥६॥
अत्मत्रयेऽप्यत्र दिवो रसरते स्युस्तारतम्येन युतानि सर्गात् ।।
तत्तारतम्यात् प्रतिकक्षमेपां नाना विभागा बहुधा भवन्ति ॥ १७ ॥
काचानमुक्ताफलवज्रनीलमाणिक्यगारुमतप्परागाः ।।
अयश्च शुल्वं रजतं हिरण्यं तालादयोऽचेतनवर्गगाः स्युः॥१६॥
स्तम्वावतत्योऽप्युलपाः क्षुपा वा तृणोपधी वृक्षगणां द्वितीये ।।
प्रारोहिणोऽप्रस्फुटचेतानास्ते वैश्वानरस्तेजस एपु चात्मा ॥ १६ ॥
अथो तृतीये कृमयस्त्वपादाभूलग्नमापुच्छमुखं तदङ्गम् ।।
स्थानं त्यजन्त्येव चलन्त्य एता दृढं न भूम्या अगवद् गृहीताः ॥ २० ।।
यथा यथेषां धुरसा विवृद्धारतथैपु भूकर्षवलं हसत् स्यात् ॥
ऊर्च भुवस्तिष्ठति देहमत्र स्कम्भा इवापुच्छमुखं तु पादाः ॥ २१ ।।
ततोपि-वृद्ध शुरले लघुत्वान्मध्ये तनोः स्युर्वहवस्तु पादाः ।।
अष्टापदाः पट्पदपक्षिणः स्युश्चतुष्पदाः पक्षिगणा द्विपादाः ॥ २२ ॥
पृथ्वीविलग्नं तु शिरः निमेः क्रमादूर्व भुवः कीटशिरोवतिष्टते ॥
पशा शिरः पुच्छसमं पतत्त्रिणांपुच्छोच्छिरः साधु तिरः समुन्नतम् ॥२३॥
पशुमनुष्योऽस्ति तथापि तच्छिरो धत्ते विशिष्य धुरस ततः सदा ॥
। विरुद्धदिक्स्थं भवति क्षितेरिदं शुसंमुखं तस्य न पुच्छमुद्गतम् ॥ २४ ॥
इन्द्रातिशय्याश्च मनुष्यवाणियं विज्ञानसंपन्नतमाऽक्षरान्विता ॥
विद्यां च वैज्ञानिक एप वेदयन् शास्त्रं हि निर्माति परोक्षमीक्षते ॥ २५ ॥

·' ( २४ ) ततापि वृद्ध धुरसे लघुत्वादस्कम्भपादा बहवोऽन्तरिक्षे ।। जीवाः परे देवनिकायसंशा. अभूनलस्पृष्टगदा वसन्ति ।। २६ ॥ : ते चावरे द्वादशयोजनान्ताः परिसवे चन्द्रमसः परे स्युः ॥ परे रविज्योतिपि येतु सूर्य तान् ब्रह्मसंज्ञान परमान् वदन्ति ॥२७॥ कृमि समारभ्भ नरान्त जीवे क्रमेण बुद्धीन्द्रियशक्तिवृद्धिः ।। नरे स्युरेकादश चेन्द्रियाणि ज्ञानक्रियाशक्तिविशेषकाणि ।। २८ ॥ देवेषु तेभ्योऽप्यधिकास्तु शनयः प्रादुर्भवेयुः सहनाः स्वभावतः ॥ ता अष्टसिद्धानव तुष्टिसंहिताः शक्तीः पुराणाः कपिलादयों विदुः ॥२६॥ देवा इमे यद्यपि सन्त्यदृश्यास्तथापि नो सन्ति न तेऽन्तरिक्षे । चिरादिहाद्यावधि नूनमेषां क्वचित् कचित् प्रत्ययमावहन्ति ।। ३०॥ पुरायुगे काप्यमहर्पिकन्या बभूव गन्धर्वधृता हि माद्री ॥ वालापि विज्ञानविशिष्टमर्थ प्रोवाच साऽऽविष्टपरात्मयोगात् ॥३१॥ अद्यापि कुत्रापि नितान्तवालो बालाप्ययोग्या बहुशःप्रवति ।। वैज्ञानिक चाप्यतदहमन्यं चार्थ कचित् तत्परमं प्रमाणम् ॥ ३२॥ सन्त्यम्युविन्दौ शतशस्तु कीटाः सन्त्यग्निहेतावपि कीटसंघाः ।। साधारणा न प्रतियन्ति तांस्तान वैज्ञानिकाः किन्तु विलोकयन्ति ॥ ३३ ॥ तथैव देवा अपि सन्त्यदृश्याः परीक्षया ते बहुशोऽनुभूताः ॥ ये तत्र न प्रत्ययमावहन्ति वाला हि ते ज्ञानकलास्वयोग्याः ॥ ३४ ॥ :सिद्धर्पयस्ते कपिलादयः स्वे सांख्ये विदुः सत्त्वविशालसर्गान् ॥ अष्टप्रकारानपि चन्द्रलोकाधस्तात् परस्ताञ्च सतुष्टिसिद्धीन् ॥३५॥ ससुश्रुतोऽसौ चरकश्च देहेऽन्यस्यात्मनोऽन्यस्य गतिं विचष्टे ॥ . ग्रहांश्च तानाहुरिमे यथार्थ सुवन्ति तत्सत्त्वमतः प्रतीयात् ।। ३६ ।। स्तम्यादयो ब्रह्मपरा य एते शरीरिणो जन्ममृती भजन्ते ।। ऊर्ध्वाधराः कर्मवशादमीषां विपर्यया योनिगतौ मिथः स्युः॥३॥ धावापृथिव्यो रसयोस्तु बन्धादात्मान आमोक्षमिमे स्थिराः स्युः॥ ते च प्रविष्टा मृतिजन्मचक्रे भवन्ति नानाविधयोनिभुक्ताः ॥ ३८ ॥ पृथ्वी च सा द्योश्च यतोग्निरग्निस्तरमादिमे द्वे प्रहनी तथापि ।। . कृष्णा मही रात्रिरहः सिता द्यौः सर्वोऽव्यहोरात्रगतस्ततोऽभूत् ॥३६॥ अन्नम्, ऊ, प्राण-इति यज्ञात्मतन्त्रम् प्रत्यर्थमौप्ण्यं परितोऽनुभूयते तस्माद् ध्रुवं तेवंखिले' तेऽग्नयः॥ नाग्निर्विनाघातमतोऽनुभीयते लोटेपि लोकद्वयतो रसौ चित्तौ ॥१॥ औष्ण्यं हि वैश्वानरतोस्त देहे वैश्वानरो यज्ञमयः स यशः.. अंस्त्यग्निसोमान्वयरूप इत्थं प्रत्यर्थमन्नादकृतोऽत्र भोगः ॥२॥. न प्राणविसनमस्ति यस्मिन् नान्नग्रहायास्य कदापि कामः ।। अंनाहुतेऽने तु न यशासद्धिर्यझं विना नाग्निरयं न चौष्ण्यम् ॥ ३॥ प्राणादपानाच मिथोऽनुघर्षाद्वैश्वानरोऽग्निर्भवतीह देही ।। वैश्वानरो यज्ञ इहोपसन्ना देवा युतास्तैजसवायुरुक्तः॥४॥ :

·(२५ ) तैजसो घायुरयं प्रपुरी मध्ये दधातीन्द्रमिदं दृशं यत् ।। प्राइं तमाहुस्तत एव देहे चैतन्यमायाति स एप श्रात्मा ॥५॥ स वाल्मयः प्राणमयो मनोमयो चैश्वानरस्तैजस इन्द्र एप यः ।। प्रयः स आत्माऽन्यतिरिक्त पककः स च विधा व्यष्टिसमष्टिभेदतः ॥ ६॥ विनंसते प्राण इह स्वभावतःप्राणे गते क्लिश्यति तत्सितं मनः ॥ प्राणं पुनः नष्टुमिदं तु वाटायं पीतासितं कामयतेऽत्र माहृतम् ॥ ७ ॥ प्राणी द्विधा व्याप्रियते स फेनचिन्नागेन विनस्य परेण युज्यते ।। अनं समाहारयते तु फेनचिद्भागेन सोऽनं परिगृहा तिष्ठति ॥ ८ ॥ गृहीतम द्विविध प्रवर्तते प्राणस्तदुत्सादितसंमितं भवेत् ।। प्राणं तु विनस्तमनेन पूरयेद् भूयोऽत्र चास्मिन् जनये विशेषिताम् ॥६॥ अन्नं भवेनियमूर्क तु सद्यःप्राणो भवेत् प्राण इतरे द्वे ।। कई चेतरे अन्नमपीतरौ द्वैः धत्ते मिथः संग्रह एप यज्ञः ॥ १० ॥ वैश्वानरेऽन्यः स च तैजसेऽन्यः प्राश च सोन्यः स च चित्यतोऽन्यः । : चिते निधेयेऽन्य रहाहुतेः स्यान्न लोस्ति यो यश रहेप न स्यात् ।। ११ ॥ वैशेपिकात्माथ पवित्रमात्मा संजीवनात्मा स च यश पतान् ।। छन्दांसि मन्ये वयसां चरत्वाच्छन्दः स्थिरं यश इहैप न स्यात् ।। १२ ॥ :- अग्निवायुरिन्द्र इति-साधारणात्मतन्त्रम् आत्मदयाघातवशादपूर्वानयो य श्रात्मा न इहोद्भवन्ति ॥ वैश्वानराद्याः प्रतिदेहमेते भिन्नाः शरीरेण सहापियन्ति ॥१॥ ते चाग्निवारिचन्द्रमयाः शरीरं रहन्ति चालोमनखानदेशम् ॥ सत्याग्निवारिचन्द्रकलास्ततोऽन्याः साधारणाः कश्चिदिहेतिमन्ये ॥२॥ आकर्षिता येताचलेन पृथ्यामृतानयष्टिप्रमुखाः स्युराः ॥ तदन साधारणमस्ति भिन्नं रूपं समन्तानतु क्लृप्तभागे ॥ ३ ॥ श्राकर्षिता येन वलेन तू'धूमाग्निहेतिप्रमुखाः स्युरीः ॥ तदत्र साधारणमस्ति भिनं समं समन्तान सहस्रपत्रे ॥४॥ वले हिते सौरबलप्रसादुत्तिष्ठते सूर्यमभीदमङ्गम् ।। आकृप्यते भौमवलातु वर्म प्रसह्य पृथ्वीमनुभौतिकं यत् ॥ ५ ॥ देहे गुरुत्वं पृथिवीरसादिदं लधुत्वमस्मिन् धुरसात्प्रजायते ॥ उत्थाय देहं भुवि यत्र तत्र यत्संचारयत्येष च तद्दिवो रसात् ॥ ६ ॥ मृतस्य देहेऽधिकमस्ति गौरवं .तद्वास्तवं गौरवमस्ति दैहिकम् ॥ -दिव्याद्.रसाद् यलधुतोपपद्यते जीवत्यतः सा गुरुता कनीयसी ॥७॥ स्थितो यदिच्छन् स्वकरं पदं वा स्तब्धं विवि स्थापयति प्रसह्य ॥ तदप्यमुष्मिन् वलेन सिद्धं नाडीशरीराकृतिरप्यमुष्मात् ॥ ८॥ यत्तूच्छलन् द्राक् पतति क्षितीवर्ष नेच्छन्नपि द्यामयमूर्ध्वमृच्छति ॥ देहं च मृत्यावपि नान्यलोकगं यदस्य तद्भूमिरसात् प्रसिद्धयति ॥६॥ भुक्तं यदन्नं परिपच्यते ततो भूत्वा रसः कृरस्नशरीरमश्रुते ॥

·(२६) मलं त्वपकं बहिरेत्य भुव्यगात् तत्रापि तावेवं रसौ प्रयोजकौ ॥१० इत्थं पृथिव्याश्च दिवश्व मानया जीवोऽइमुत्पन्न इति प्रवेदयन् ।। गां मातरं द्यां पितरं धीम्यहं मोडेस्मि मातुः पितृरष्टपालितः ॥१२॥ इति द्यावापृथिव्यधिकारः॥ ऋतसत्याधिकारः (आर्तवाधिकारः) १ स्नेहोस्ति रात्रिस्त्वहरस्ति तेजः कौपीतकिः पश्यति सर्वमाभ्याम् ॥ व्यातं तयोः स्निग्धमृत नुं तेजः सत्यं नु नाभ्यां परमस्ति किञ्चित् ॥ १ ॥ यत्राशनाया प्रवलास्ति यस्यान्योन्य समन्वेतुमसू.यतेते ॥ ..: ' स्नेहः स पीतो यदणूनिशानादं यन्नाभिसत्यान्वयि तद्धितेजः ॥२॥ २॥ ऋतं च सत्यं च भवस्य नेत्रे ऋतं भृगुः सत्यमिहागिरास्तु ॥ सोमश्च वायुश्च तथाऽऽय एते स्निग्धा अनुपणाभृगयोन्वृतस्थाः ॥ ३ ॥ :: यमोऽग्निरादित्य इति त्रयस्ते तेजोमया अंगिरसंध सत्याः ॥ . भृग्वेगिरोभ्यामिदमस्ति विश्वं व्याप्त न्वहोरात्रमिदं प्रविद्यात् ॥ ४॥ १.ऋतम् -२ सूर्यरंसः ऋतम् श्रापान ऋतम्भृगुः । तम् स्नेहः। यम यादि रसत्यम् अङ्गिराः रसत्यम्-तेम रसत्यम् अवरुणपृथ्वी ऋतम् सोमः। चन्द्रः २सत्यम् अग्निः। रसत्यम् - . + चन्द्ररसाः | सूर्यः ऋतं सत्यमृतं सत्यमिति । अयंचा अग्नितम् असावादित्यः सत्यम् । यदिवा-असा. वृतम्, अयं सत्यम् । उभयं चैतदयमग्निः तस्मादाह-सतं सत्यमृतं सस्यामिति ॥ (शत. पाश १०)॥ "नमेव परमेष्टि ऋतं नात्येति किञ्चन ॥ ऋते समुद्र माहित ऋते भूमिरियं श्रिया:-" (ते.बा.कां. १ प्र.१ अ.१) ॥ ऋतं त्या सत्येन परिपितामोति सायं परिपि- चति ॥ सत्यं त्वर्तेन परिपिञ्चामोति प्रातः ॥ अग्निर्वा ऋतम् । असावादित्यः सत्यम् ॥ अग्नि- मेव तदादित्येन सायं परिपिञ्चति । अग्निवाऽऽदित्यं प्रातः ॥ (ते. बा. २२।११)। ऋताग्निमग्निशब्देनैव प्रायेणाचक्षते । सत्याग्नि विन्द्रशब्देन ॥ "अाग्नेयो व रात्रिः, ऐन्द्रमहः" इत्यग्निहोत्रे तैत्तिरीयोक्नेः (ते. बा..२ ॥२) "कृष्णं नियानं हरयः सुपर्णा अपो बसाना दिवमुत्पतन्ति । त श्राव वृनन् सदतारतस्या- दिवृतेन पृथिगेव्युद्यते ॥ (ऋ. सं ) पृथियों, न्यूदु:'---इत्याथर्वणसंहितायां पाठः । (६।३। २२२. १)॥ अंनयों ऋचा, ऋतस्योत्तरदिगवस्थानं गम्यते । दक्षिणायनोपक्रम वृष्टयुपक्रमदर्शनात् । “यदा खलु वा असावादित्योन्यहश्मिभिः पर्यावर्त्तते प्रथं वर्पति"। इति श्रुतेश्च ॥ ताण्ड्य जाह्मणे ( १. अ. २ खं. ३ सू.) "ऋतस्य सदने सोदामि, ऋतपात्रमसि"-इति मन्त्रयोऋतशब्दः सोमार्थः । द्रोणकलशस्य सोमभाण्डस्य ऋतपात्रत्वेनाभिधानात् । तेन सोमसंभृता वाग्-ऋतम् । अग्निसंभृता चाक्सत्यम् । वाचः सर्वत्र व्याप्साया श्राकांशसंज्ञा । तत्राग्न्युत्पत्ती तत्संभृत्या सत्यं नामा वस्तून्यग्निरूपाणि । वस्तुसत्तया वापदं सत्यं नाम । तऋते ऋमिति । अग्न्यभावे स्वभावतः सोमव्याप्तिः। तऋतपदमिन्द्रायशुने हित शुन्यम् । श्वानामेन्द्रः। (ईथर) सर्वाकाशपरिव्यापी । अग्नौरेतोधाः सोमस्तारतम्यादुपपन्न-अतः । प्रापोऽप्यजसदन्यः । उत्तरादिग ऋतसदनम् सौम्यस्वात् । .

·: . (२७) प्राणो यदिस्नेछगुणः ससोमः स्थौल्यात् सवायुः पुनराप एताः । तेजी गुणोग्निदिघि वाइस इन्द्रः स्थौल्या यमोऽग्निः पृथिवीयमग्निः ।। १प्राणः १ चाक-२ वायुः २ तेजा-३ आपः ३ पृथ्वी। पृथ्वी जलं तेज उनैप यायुश्चाकाशसोमाविति भूनवर्गः ।। व्यासकपाणितदित्योतान्यूनानि सत्यानि जगत्स्वरूपम् ।। ३ दिव्योऽग्निरिन्द्रस्तत एव पूर्ण सत्यं ततो रिममृतं प्रतीयात् ।। यसास्ति सूरपस्य रसः स सत्यस्ततोऽतिरेकारतमेव सर्वम् ॥ ७ ॥ यद्वालणं चान्द्रमिदं च भोमं तन्मएडलं सर्वमृतं वदामः ॥ ऋ निशा भीमरसाऽथ सोमादुदक् प्रतीची वरुणाद ऋतं स्यात् ॥८॥ आपञ्च सामोऽनिरयं च भीमः सर्वऽप्यमी नूनमने वसन्ति । रसस्य सौरस निधानमस्मिनृते न सत्येत्वृतमाहितं स्यात् ।। है ॥ ४ न चास्ति तद्धाम न यन सोमस्ततं हि सोमेन समन्ततः खम् ॥ तद्धाम साधारणमस्ति तस्मिन् कवित्कचिन्मण्डलमस्ति चाग्नेः॥१०॥ अग्निहन्मएडलमल्पक या यावत्तनोतीह तदस्ति सत्यम् ॥ ऋते तु तन्नएहलतोऽग्निरिनं यद्धाम तत्सर्वमृतं प्रतीयात् ॥१९॥ देवा इदं विश्वममीभिरेव अन्थी भवद्भिहि मियोऽनुबन्धात् ॥ पिएडा अभूवनिखिलास्त पते देवाश्च सोमाग्निभिदा द्विधा स्युः॥१२॥ ये वा यवो याः पुनराप एने सोमाश्च भूतानि च सोम एव ।। यमोऽग्निरादित्य इति त्रयोपि स्युरग्निभेदा न परोऽस्त्यमीभ्यः ॥१३॥ सोमप्रभेदा इह चन्द्रलभ्याश्चन्द्रो हि तत्संग्रहरूपपिएडः ।। अग्निप्रभेदशास्त्विह सूर्यलभ्याः सूटयों हि तेपामुपसंग्रहोऽस्ति ॥१४॥ ५ अग्निहिधा यः प्रलयावधिः स्यात् संवत्सरः सौर इहैप सत्यः ॥ नस्तु संवत्सर एप भौमः सौमा विशेषातिभाग् ऋतुः सः ॥ १५ ॥ -यः पार्थिव निस्तमृतं प्रतीयादादित्यमग्नि तु वदन्ति सत्यम् ॥ असावयं चाग्निरिवैकरूपस्तस्माद् ऋतं सत्यमभिमाहुः ॥ १६ ॥ अथापि वा पार्थिव पवसोऽग्निर्दिधास्ति सूर्याग्नियुतः स सत्यः॥ सोमान्वयादन्तरितस्त्वृतः स्यादवाचि सत्योऽयमृतोऽस्त्युदीचि ॥ १७ ॥ रात्रिस्त्वृतं स्यादिह चन्द्रमूलं सत्यं त्वहः स्यादपि सूर्यमूलम् ॥ कृपएं च शुलं तहनं च सत्यं राभिस्त्यश्चेति ततोस्ति सृष्टिः॥१८॥ ; उभे अपीमे अहनी भवेतामहश्च कृष्णं ह्यहरर्जुनं च ॥ पठन्ति कृष्णोऽहनि रात्रिशब्दं न कालमाने तु तयोः प्रयोगः ॥ १६॥ ६ *मूर्तस्तु का जो द्विविधोऽग्निसोमप्रभेदतस्तावपि शुक्लहप्णौ ॥ योऽग्निः स शुक्लस्तदहः प्रतीयात् सोमस्तु कृष्णः स हिरात्रिशब्दः॥१॥ . - -- * अहोरात्रे या अग्नीपोमी । तमाहुर्विरूपः स्याच्छुक्ल च कृष्णं चाहोरायोरूपेण । (की. ग्रा. १०१३)॥ ܙܝܪ ·(२) कौपीतकीया इदमित्थमाहुस्तावग्निसोमाविह सूर्यचन्द्रौ । सूर्योऽग्निरूपो भुवनं विचरे सौम्यो निधिश्चन्द्र भूतुं तनोति ॥ २॥ *पूर्यापरं चरतो माययती शिशू फ्रीडन्ती परियातो अध्वरम् ॥ विश्वान्यन्यो भुवनाभिचष्ट ऋतुरन्यो विधजायते पुनः ॥ ३॥ (मं. १० सू. ८५ ऋ. १८) 1 नवो नवो भवति जायमानो श्रद्धा केतुरुपणमेत्ययम् ॥ भागं देवेभ्यो विधात्यायन् प्रचन्द्रमास्तिरते दीर्घमायुः ॥ ४ ॥ ऋतोऽस्ति सोमः किल तत्र तत्र वृद्धिक्षयाभ्यां कुरुते विशेषात् ।। ऋतेग्निभागा ऋतवः पडेते भवन्ति सोमान्वयतारतम्यात् ॥५॥ त्रयस्तु सोमक्षयतारतम्या घसन्तपूर्वा ऋतवो भवन्ति । सोमप्रवृद्धिक्रमतस्त्रयोऽन्ये सौम्यंर्तवस्ते शरदादयः स्युः ॥६॥ ऋतेग्निभेदा ऋतवः पडेते संवत्सरस्यायवा भवन्ति ॥ संवत्सरी पार्थिव चान्द्रभेदाद द्वौ सौरसंवत्सरगौ तु ती स्तः ॥७॥ पटे से चक्रे ब्रह्माण ऋतुथा विदुः॥ 'थै चक्रं यद् गुहा तदद्वातय इद्विदुः ॥ ८॥ (१०1८५ । १६) अस्यामृधि प्रोक्तमिदं त्रिचक्रं संवत्सरात्मेति वदन्ति केचित् ।। पूर्वापरमिति । पूर्व गच्छत्ति सूर्यः तमनुचरति चन्द्रः । इत्यमेतावादित्यचन्द्रौ मायया स्व. प्रज्ञानेन पौर्वापर्येण दिवि चरतः तौ शिशू इवान्तरिते-विहरन्ती यज्ञं प्रतिगच्छतः । तयोरेक श्रादित्यः सर्वाणि जन्यमातान्यभिपश्यति । अन्यश्चन्द्रमा वसन्तादीनृतून् कुर्वन् पुनः पुन- यिते ॥ चन्द्रस्य ह्रासवृद्धिसनावात् तदपेक्षयैव पुनः पुनर्जायत इत्युनिः । तैत्तिरीयसंहिता- यामप्युक्तम् "चन्द्रमा ८ जायतें पुनः" इति ।७।४।१६ । यद्यपि सूर्यस्य ऋतुजनकत्वं लोका मन्यन्ते 'तथापि सूर्यस्यैकरूप्यादी विशेपाहतुजनकत्वं नास्ति चन्द्रमास्तु हासवृद्धयादि विशेषशालीस्वसंयोगवियोगाभ्यां सूर्खाग्नी तारतम्येनातिरेक सृजतीति तस्यैव ऋतुजनकत्वं वेद्यम् ॥ १॥ । नवी नव इति जायमानो धर्द्धमानः सनवो नवौ भवतीति शुक्लपक्षाभिप्रायम् । श्रां द्वादशानां तिथ्यशानामृपलक्षकः सक्रमादुपसामनं सामीप्यमायातीति कृष्णपक्षाभिप्रायम् ॥ एवं द्वाभ्यां गतिभ्यामागच्छन् गति समापयन् दर्शे च पूर्णमासे च देवेभ्यो भागं विदधाति । देवेभ्यो भागदाताच्च यजमानस्यायुः प्रतिरते प्रवर्द्धयति । अह्रां केतुरिति सूर्याभिप्राय केचिद्योजयन्ति तद् भ्रान्तम् । सूर्यो देवीमुषसं रोचमानां मर्यो न योपामभ्येति पश्चादिति श्रुत्या सूर्य- स्योषः पृष्ठगतिप्रसिद्धः । तस्मादयं संपूर्णो मन्त्रश्चन्द्रपरो द्रष्टव्यः । पूर्वापरं नवो नव इति मन्त्रद्वयं सूर्यायाः साविया श्रापम् ॥ ८॥ ३॥ २३ ॥ द्वे ते इंति है सूर्ये सावित्रि तव चन्द्रसूर्य्यात्मके द्वेचक्रे ऋतुपु विनिर्दिष्टे ब्राह्मणा जानन्ति । अथैकं तृतीय संवत्सरात्मकं चक्रं गुहायां यन्निहितमस्ति तन्मेधावित एव जानन्ति । तस्य दुर्जेयत्वाद् प्रत्यक्षत्वात् ॥ एतदपि सूर्याया आर्पम् ॥ मनोमयस्यानस इति ॥ "मनो अस्या अन् आसीद् चौरासोदुतच्छदिः । शुक्रावनद्धाहावास्तां यदयात् सूर्यागृहम्" इति सायियोक्रेर्मनसः शकटत्वं सूर्यचन्द्रयों रथवादृत्वं प्रकल्पितं वेदितव्यम् ॥ .

·( २ ) मनोमयस्या न स एव वाऽन्यत् पृथक् त्रिचक्र किमपीति चिन्त्यम् ॥ भूमार्गचक्रं खलु दीर्घवृत्तं तत् त्रीणि केन्द्राणि भवन्ति तस्मिन् ॥ द्वे तूपपने इह मासपट्कान्मध्यं तृतीयं तु पृथग्यदूहम् ।। १० ॥ एतत् विकेन्द्रं भवति निचक्रं यदाह सूर्या सवितुः सुतासौ॥ त्रिचक्रसंवत्सरमेतमेव न्यरूपयदीर्घतमा महर्पिः॥१२ ।। द्वादशप्रधयश्चक्रमेकं त्रीणि नभ्यानिक उतचिकेत ॥ तस्मिन् साविशता न शवोऽपिताः पधिन चलाचलासः ॥ १२॥ अंशाः स्थिरा अस्थिरतां भजन्ते चैपम्यतः प्रत्यहभूमिगत्याः ॥ वैज्ञानिक चक्रमिदं न चाद्धा दृश्यं ततः प्राह मनोमयं तत् ॥ १३ ॥ ६ ऋतून पितॄनाहुरिमान् वसन्त ग्रीप्मादिकास्ते पितरो हि सौम्याः ॥ ऋतुप्रभावात् प्रकृती विकारा य आर्तवास्ते स हि सृष्टिकालः ।। १४ ।। अग्नियमो नाम परोस्ति कश्चित् सोऽग्नौ हि सोमान्वयरोधकः स्यात् ।। सोमो यमासं निहित शिवेऽग्नौ यावद्धनस्तावदिहास्ति सृष्टिः ॥ १५ ॥ अग्निस्वहोरात्रिरयं स सोमो यमस्तु सन्धिर्न दिनं न रात्रिः ।। अग्निई सौम्यः सृजतीह विश्वं तस्मादहोरात्रजसृष्टिमाहुः॥१६॥ अध्यात्ममग्नौ यदि शोणितेऽस्मिन् सोमो हुतस्तन्नरवीजरेतः ॥ चतुर्युनाशीतिमितं तदस्मिन् सौम्यं सहस्तिष्ठति सप्तकोशम् ॥ १७ ॥ पिण्डं तमाहुः समुहुः शरीरे भूत्वा मुहुस्तत्र विलीयते च ॥ स्यादोजसे स्यान्मनसे विलीनं क्षेत्रज्ञ वास्तमदन्ति देवाः ॥ १८ ॥ यधूद्धरेता प्रभवेत् तदेदं विद्यादधोरेतसि पूयते चा ।। सुनस्नु पल्यां स विजायते वा पियोयमात्मा स्वयमस्ति पुत्रः ॥ १६ ॥ सौम्यांशुपिण्ड द्विविधा विभागाः स्युः सूनवोऽन्ये पितरस्ततोऽन्ये ।। सपिण्डता सप्तप्नु पूरुषेप्वप्राक्षात् पुरादीर्घतमास्तमर्थम् ।। २० ।। * "पाकः पृच्छामि मनसाविजानन देवानामेनानि हिता पदानि ॥ वत्से वकयेऽधिसप्त तन्तून् विततिरे कवय श्रोतवाउ"॥२१॥ ऋ. सं. मं. १ । सू.१६४ * पाकः पृच्छामोति । पाको विशुन्दहृदयो निर्दम्भः सन्नहं मनसा,अविजानन् अतिगहन- मिदं तत्त्वम् विज्ञातुमशक्रुवन् पृच्छामि । संदेहास्पदानि होमानि देवानां पदानि निहितानि निगूढानि सन्ति । ततः पृच्छामि । एकहायने चरसे इवास्मिन्नादित्ये अधिकं तायमानात् सप्त- सोमसंस्थान् यजमाना श्रोतवै तिर्यक् तन्तून् चैतुमिव वितन्वन्तिस्म । यद्वा सप्तसोम संस्था- रूपतिय॑क्नन्तुसन्तानाय सतच्छन्दांसि वितन्वन्निरमेति सायणोव्याचष्टे । श्रथ याज्ञिक- सोमसंस्थानामादित्यपरतया व्याख्यानं नातीव रोचते । याज्ञिकस्य दीर्घतमसो यज्ञविज्ञाने पूर्णनैपुण्यात् तद्विपयप्रभासामञ्जस्यात् ॥ वस्तुतस्तु वयशब्दस्तरुणवचनः । तारुण्यं चापत्यप्रजनतायोग्यत्वम् । तादृशे वरसे संतानेऽधिकृत्य पित्र्यान् सततन्तून् सप्तसहोभागान् सूत्ररूपेण स्वस्मिन्नुपंपानान् पुनरोतवै पुत्रपौत्रादिवत्ससप्तके सन्तननाय वितन्वन्तिस्म इत्येव साधीयानर्थः प्रतिपत्तव्यः । अथवा प्राणिशरीरे निहितान्येतानि देवानामग्निसोमादीनां पदानि मनसा हृदयतोऽविमानन्त जानानः पाको बालकोऽहं कविभ्यः पृच्छामि । हे कवयः ! यद्देवाः वष्कये तरुणवरसति बरसेधिकृत्य प्रारभ्य सप्ततन्तून् श्रद्धासूत्राणि । श्रोतवै-उं पुनरप्रे तन्तुसंताना वितेनिरे । वष्कयो वकयणो वष्कयणोत्यादयः शब्दास्तरुणवरसवत्य- - ·- (३०) देवं सहोयन्निहितं हि तस्मिन् पित्र्यं सहोऽयोतमितीममर्थम् ।। संक्षिप्तमादौ भगवान्महर्पिः स वामदेव्यो वृहदुश्य ऊचे ।। २२ । *"महिमा एपां पितरच नेशिरे देवा देवेप्यदधुरपि भातुम् ॥ समविव्यचुरुन यान्यारवेषु रैयां तनूपु निविविशुः पुनः॥२३॥ (र.सं.१०.५६सू.प्र.) सहोभिर्विश्व परिचामरमः पूर्ण धामान्यमितामिमानाः ॥ तन्पु विश्वाभुवनानि येमिरे प्रासारयन्त पुरुष प्रेमा अनु ॥ २४ ॥ (१०१ ५६ ५) द्विधा सूनवोऽसुरं स्वर्विदमास्थापयन्त तृतीन कर्मणा ॥ स्वां प्रजां पितरः पिन्यं सह पावरेप्यधुप्तन्तुमाततम् ॥ २५ ॥ (१६॥ ६) थे रूहाः | तरुणो युवा पीत्रप्रत्यपत्यमिति प्राची संज्ञा । प्रात्यं पात्रवृति गोत्रं जीवति तु वंश्ये युवेति पाणिनिस्मरणात् । तेन पात्रप्रति जीवाश्यानत्यमनकावं वकाच- मिति सिद्धम् । वासः पुनः। पोनप्र स्यास्यजननयोग्ये पुनधिकृय वितननमारब्धमित्यर्थः । पुरे वितननं च न केवलं पुत्रस्वरूामात्रेसियर्थमय, अपि तु पुरतोऽप्यने पौत्रादिपु तन्तु संजानाय चक्रिरे इत्याह-योतनाउ इति सन्तवः संतानि तानि श्रद्धासूत्राणि पिण्डावयव- द्रयाणि । तत एवापत्यानां जननात् तत्तादाम्यादा येपि ते सससु तन्तुशब्दः संतान- शब्दरच या प्रती श्येते हे इति बोध्यम् । अधवा-अविनानन् अहं मनसा पाऊः पवित्रो निपः पृच्छामि । कत्रयोऽग्निलीमादयो देवा सातन्तूर सह प्रजा अधिकृस्य उपनच्य सतप्रजालियर्थमोतवै. उत्तरोत्तरं तन्तुसंतानाय वष्ये पुने निहितान्येतानि देवानां पदानि पितृदेवमयानि श्रद्वाद्रव्याणि वितेनिरे इत्यर्थः । वृक्यादिमहर्षिसमाजे तादृशसापिंख्य विज्ञानस्य प्रसिद्ववेऽपि तमय सुयमाण विशिष्याविज्ञानता 'दोर्पतमसा तादृशमनकरणेन सहृदयसरजभावोद्बोधनौचिस्यात् । अन कवर इति पिशादियरोररथा 'अग्नयो वा तारा विचारकाशक: बृहदुस्यादिमहर्पयो वेश्युभययोपपादयितुं शक्यते । दृदुक्थस्तु तमर्थ स्पटमाचष्टे * महिम्न इति ॥ चनेत्यप्यर्थः ॥ अस्मास्तिरोपि एपां देवानां महत्त्वस्येश्वरा अभवन् । देवत्वं प्राप्तासे पितरी देवेविन्द्रादि क्र संकलमधारयन् अपि च तानि तेजांसि समविव्यत्रुः संगतान्यास यानि अविपुः दीयन्ते । एषां देवानां शरोरेपु पुनर्निविविशुः पितरः ॥ १ ॥ मदोयाः पितरः सहोनिर्बलैः सर्वे लोकं पर्यक्रामन् । अन्यैरमितानि पूर्वाणि स्थानानि परि. च्छिन्दन्तः सर्वाणि भूतजातानि- स्वशरोरेपु न्ययमय बहुप्रकारं च प्रजा अनुज्योतीप्युदकानि वा प्रासारयन्त । अस्मपितरः पूर्वरितः स्वसामर्थेन स लोकं व्याप्य पुरातनानि ग्रहन- क्षत्रादीनि, परिच्छिद्य सर्वभूतानि नियम्य प्रमा अनूदकानि. तेजाति वा प्रसारितवन्त इत्यर्थः २ ॥ सूना प्रादित्यस्य पुत्रा अङ्गिरसः अतुर बलवन्तं स्वई वर्षि वर्ग स्वर्गलम्भकं वा अादियः तृतोदेन : प्रमोसादनाखन कर्मणा , द्विशरमायापयन्ति-उदितं चास्तमितं चकुन्ति ! किन पितरोऽङ्गिरसः स्वां प्रमामुत्पाद्य पिठ्य सहा-पितुरादित्यस्य व निकृटप्रजः- सोयु मनुष्येवास्योपयम् । यथा. पिश्यं धनं परिरक्ष्य पुत्रेभ्यः प्रयच्छन्ति तद्वताकिंच तन्तुं प्रजां विननं कृतवन्तः । अयं ह्यातत :तन्तुर्य भनेति । म मातन्तुं माव्यवच्छेत्सोरिति । तन्तु तन्वन्निति मन्त्रन्याख्यायां प्रजा वै- तन्तुरिति च, ब्राह्मणवचनेभ्यस्तन्तुशब्दः प्रजायां प्रवति ।। (:.-: १२-शिक्षोपनियत्-३-ऐ. बा..३।११-) ॥ नौकया क्षोद उदकमिक, स्वस्तिभिः क्षेमैः सर्वाणि : दुर्गाणि-- दुर्गमानि-वा यथातितरन्ति तथा :बृहदुक्थः स्वां प्रमा वामिन नाम मृतं-पुत्रं- स्वमहत्वनावरप्वरन्यादिषु :परेपु - सूर्यादिपु आधादिति सायणो - ·(.३१) नावा न क्षौदः प्रदिशः पृथिव्याः स्वस्तिमिरतिदुर्गाणि विश्वा ॥ स्वां प्रजा वृहदुक्यों महिला वरेवश्चादापरेपु"॥ २६॥ (१०१५६७) एपां वलाना पितरश्च देवाश्चापीशते ते समविव्यचुश्च ॥ . ऋतुं च देवेप्वदधुः पृथकस्थानिमान् प्रमीताः प्रविशन्ति पश्चात् ।। २७ ।। लोकान् सहोभिर्निखिलानटन्ति पूर्वाणि धामान्यमितानि मात्या।। यच्छन्ति तन्वां भुवनानि तानि प्रसारयन्ते बहुधा प्रजाश्च ।। २८ ।। ये स्वर्विदो येऽन्यथ राक्षसा इति द्वैधाऽसुराः सवर्विदशुक्लचन्द्रमाः ॥ मासेन सौम्याराव आत्मनि क्रमादाशेरते विंशतिर चाह्निकाः ॥ २६ ॥ मन्त्रचतुष्टय व्याचटे । ॥ १८॥ वयं तु मः । महिम्ने इति । एषां देवानां महत्वं पितरोऽपि समर्थन्ते । पितरोपि देवत्वं प्राप्ताः सन्तोति वा देववत् पितरोपि कर्म कुर्वन्तीति वा यन्त्र देवाः किञ्चित् कर्म कुर्युस्तन पितरोपि संसजन्ते इति वा तात्पर्यन् देववार देवत क्रियां स्वीयं वलं निवेशयन्ति । सुत्यां नामाहुतिय वा जुह्वति । यत्रं. कश्चिदेवः किछिकुरुते तत्रान्योपि देवः समासज्य. स्वलेन किञ्चत्सहः कुरुते । अत एव देवकर्मसु क्षेत्रज्ञाद्यात्म- कर्मसु पितरोपि’ भागनों भवन्ति । अथवा पितरोपि देवा इति कृत्वा पितरः पितृभिः संसज्य कर्म कुर्वन्तीत्यर्थः । यद्या अग्न्यादिदेवेषु भौतिकः सोमो हुयते स सुंत्या यज्ञो भवति । किन्त्रिह देवा एय देवरूपाने सोममयान् पितॄन् स्त्रीशोणितेनी जुहति । न मनुप्या एक सोमं जुद्दति अपि तु देवा अपि देवेषु देवमयं गत जुद्वतीत्यर्थः । यानीति प्रकरणात् सहः कति । यानि महाखि पितॄणां समविव्यचुः परस्सरेण सह संगम्य , व्यक्तिमगच्छन उत अपि चारत्यजीवनकालपर्यन्तन् अस्विपुः श्रदीयन्त प्रतिग्रासन्ते स्म । तानि मार्च केन- चिरकालेन एपामेव पितृणं तनूषु सपिण्डीकरणयेलायां निविविशुः सप्तानां पितृणां सहा- स्येकत्रोभूय पुत्रपौत्रादितन्तुरूपेणाभिव्यकानि भूत्वा. तन्मरणोत्तर तानि सहासि पुन- तेवेव पितृपु भांगशः प्रविशन्तीत्यर्थः । समं विन्यचुरिति वक्तव्ये कालदोपादनुस्वारपातः॥१५॥ सहोमिरिति । सहः शब्दः पुत्रपौत्रादिपु. सूयमानं .पिरडावयवद्रव्यमाह।"रजःशब्दो लोकवचनः प्रकृते पुत्रपौत्रादिसप्तापत्यशरीराभिप्रायः । पूर्वशब्दः पुत्रादिषु पिण्डभागा- हुतेः पूर्वकालिकत्वं प्राह । धामशब्दः पिण्डाभिप्रायः । अमितानि व्यवच्छेदरहितानि । तविति तनुशंब्देन सप्तपट पन्चचतुस्नियाल्पाः पितृसंज्ञकाः पिएउभागा विवक्षिताः । भुवनशब्देन जायमानाः सूनुसंज्ञकाः पिण्ढमागां गृह्यन्ते पुरुति बहुधार्थः । तेनायमर्थः । पत्नीशरीरे · शुक्राहुतेः पूर्वकालिकानि सप्तंपट्पन्चादिव्यवच्छेदरहितानि पिण्डरूपाणि सप्त. पढादिव्यवच्छेदैर्व्यवच्छेदयन्तः पितरः सर्व पुत्रपौत्रादि समापत्यशरीरं सहोभिः वीय्यः परिचक्रमुः पर्याक्रांमन् । तानि च भुवनानि पुत्रादिरूपेणोत्पद्यमानानि सूनुसंज्ञकानि सहांसि तनूपु पितृशरीरेषु सप्तपढादिरूपेषु न्ययेमयन् । तन्नियतान्यकुर्वन् । एकविंशतिसप्तकेने पन्चदश पटकेने येव जातं जातं भागं योनिशरीरै वढे तदधीनमकुर्वन् ॥ अच्छिन्नमूलान्येव तानि भुवनानि सूनुसहोसि प्रजाः सप्तापत्यान्यनुप्रासारयन्त, तेच प्रसारणं नैकरूपम् अपितु कचिदधिक क्वचिदल्प वचिदत्यल्पमिति विशेषः द्विधासृनव इति । एकविंशत्यादि पिण्डभागैः सुतैर्जायमानाः पुत्रादयः तृतीयेन कर्मण पुत्रोत्पादनरूपेण स्वर्विदमसुरं सौम्यसहोरूपं द्विधा स्थापयन्त-यात्मनीनमत्याज्यमन्यत् । सवनीय त्याज्यमन्यत् । तत्राद्यं सप्तपट पञ्चादिसंकलनयाऽटाविंशतिसंख्यम् । द्वितीयं - वेकविंशति पञ्चदशादिसंकलनया पट् पन्चारात्संख्यम् । इत्यं कृत्वा पितरः वा प्रजामेविंशतिभागरूपां, पियंसहः पञ्चदशादि - - ·( ३२ ) नापामासादुदरमचन्द्रोऽशुयिन्दून मृजतीद ददे । पिगमोऽएयुग विशतिरिमिस्नरग नोनय वियानिशाने ॥३०॥ नपिएसंगानयशायपत्यान्युपनि तरसनननं क्रमग ।। एत्येफयुग विशतिरम्य पुने नमान्शुरात्मन्यनुयोगिमूत्रम् ॥ ३॥ पुत्रानाः पजशाम्पपीने पुरे पडला अणुयागिसूत्रम् ॥ पौवात्मने तु नुना दश म्युः पञ्चायशिष्टान्तु वसति पौने ॥१२॥ पद कमिन्दुकमतः परभ्यः नुत्याः सनाः सोत्पु चापरेऽस्युः ॥ तदित्यमेका ममतोऽस्तिपिण्डः संतानितः समानु पूरपेषु ॥ ३३ ॥ सौम्याग सामगता द्विधा पुनः स्युः सूयः न्युः पितरः पृथक पृथक ॥ एकाधिका विंशतिरत्र सूनवः सप्तापशिष्टाः पितरोन सूनवः ॥ ३४ ॥ पुत्रस्य चाध्यात्ममिदकविशनी स्युः सूनयः पञ्चदशात्मनाद पद ॥ पौने पुनः स्युर्दशसूनवः परे पंचायशिष्टास्तु तदात्मनां गताः ॥ ३५॥ पट् सूनयोऽय प्रप एच सूनवोऽप्येकोऽन सूनुः पिनरोऽवशपिताः । इत्धं कमात् प्राणिननौ पृथक पृथक् ते सूनबस्ने पितरोऽसुरश्चसः ॥३६॥ पञ्चाशदित्थं सहपरित्तरः सदांसि पित्र्याणि सहानुशेरते ॥ स्वतः पुनर्विशतिरष्ट चाहिताश्चतुर्युताशीतिलदांसि तहिंदुः ॥ ३७ ॥ तत्सूनवः पित्र्यसहः स्वकं सोऽत्यास्थापयन्ती सदस्थितं द्विधा । श्रात्माऽमुवर्दिशतिरए च ध्रुवाः रसपुमिः संततिनन्त मिताः ॥ ३८ ॥ चत्वारि कर्माणि भवन्ति तत्र द्वाभ्यां महत्याग उतापराभ्याम् ॥ उत्पद्यजीवन् जनयत्यपत्यान्युत्क्रम्य चन्द्र विलयं प्रयाति ॥३॥ प्रजायते पियसहोभिरादितश्चन्द्राच गृहाति पृथक सहः प्रमात् ॥ पितुश्च चन्द्राश्च बहोन्मितानि स द्वाभ्यामुपादाय सहांसि जीवति ॥ ४० ॥ अथ द्विधास्थापिततत्सहश्च यत् स्वीयंतहः पित्र्यसदश्च तन्तुवत् ॥ गोत्रेऽघरेप्वाततमादधुरतुवत् सासन्ततिनाम तृतीयकर्म तत् ॥ ४ ॥ भागरूपं चायरेषु पौत्रादिषु श्राततं तन्तुं वितायमानं मूत्रमादधुः। एतदेयतृतीयं कर्म यत् स्वंसह पियंसहश्च समुचितरूपेणावरपु पुत्रादिपु सहसु पुरुपेवावपति । चतुर्थेन तु कर्मणा पिय सहः परेषु सप्तसु पुरुपेषु पित्रादिपु प्रत्यर्पयिप्यति । तदाह । पारमवारं गच्छन्त्या नाकया सलप्रवाह: मिव स्वस्तिमिर्जीवनसूत्रैरपारमायाः पृथ्व्याः पाररूपायाश्चान्वयाः प्रदिशश्चान्तरन्तो दुर्गाणि प्रवाहस्थानीयानि तीर्णे बृहदुक्यो नाम महानारमा महित्वा स्वमहिम्ना स्वां प्रजामेक- विंशत्यादि सूनुरूपामवरेषु पुत्रादिपु सप्तपुरुपेषु पृथ्वीस्थानेषु तथा परषु पित्रादिपु सप्तपुरुपेषु चन्द्रप्रदिस्येषु श्रादधुः । सौम्यसहसः पिण्डस्य सतविमागाः कांश्चित्कालान् पृथिया पुत्रादिषु तिष्ठन्ति, कांश्चिद्वाकालान् चन्द्रे पित्रादिपु तिष्ठन्ति नातः परं कुत्रापि तस्थितिः। तदित्थं चत्वारि कर्माणि पितॄणां व्याख्यातानि-पट्पन्चाशत्संख्यं पित्र्यंसहः उपादाय जन्ममहणे प्रथम कर्म ॥१॥ अष्टाविंशतिसंख्य नवीनं निजं सहोयदुपादत्ते तद्वितीयं कर्म ॥ आभ्यां सहोप्रहणं भवति ॥ २ ॥ अथ पट्पञ्चाशत्संख्यस्य सवनीयभागस्यावरप्वाधान तृतीयं कर्म ॥ ३ ॥ तयाटाविंशतिसंख्यस्थात्मनोनभागस्य परेबापानं चतुर्थ कर्मेति बोध्यम् ॥ ४॥ - ·( ३३ ) संतानितं सप्तविधं तदुरक्रमात् पुनयंदा ज्योतिरुपैति तन्निजम् ॥ गोत्रेऽटमे सातनितन्तुसंग्रहात् संपद्यते स्वात्मनि पूर्णतांगतम् ॥ ४२ ॥ स पूरुपः प्रति यदा तदानीमयं महांश्चन्द्रमसि प्रयाति ॥ आसप्तमं पूरुपमत्र तिष्ठन् विमुच्यते संततिवन्धसूत्रैः ॥ ४३ ॥ चन्द्रस्थसोतृवथ चन्द्रगः सन् प्रत्यर्पयेद् यहि तदप लब्धैः ॥ स्वैरएयुगविंशतिविन्दुभिस्तैर्विच्छिन्न सूत्रः स भवेदपत्यैः॥४४॥ पतञ्चतुर्थ किल कर्म धीयते संसृज्यते यत् निपु पूर्वकर्मसु ॥ भूतैः पृथिव्या तदितोऽतिमुच्यते नास्य प्रजातन्तुरिहास्ति चाततः॥४॥ इत्यं पितृस्तोमगतिः सपिण्डता परेयु सप्तस्वपरेपु चोदिता ॥ भूतात्मदिव्यात्मयुजोऽन्तरात्मनःसोमस्य नातापरतःस्थिति क्वचित्॥४॥ पारावाराच तटात् प्रवाई नावेच चान्द्रयाः प्रदिशः पृथिव्याः॥ दुर्गाणि तीर्ण स्थितिभिः प्रजासु सौम्योरसः स्वर्विदिहासुरोऽस्ति ॥४७॥ यथा तु चन्द्रात् पृथिवीमुपैति यथा पृथिव्याः शशिनं प्रयाति ॥ एवं स्वकीयं च सहो नरस्यावरेपु चायाति परेषु याति ॥ ४ ॥ यदाततं सप्तसु पूरुषेषु श्रद्धानसूत्रं प्रवदामि तां गाम् ।। प्रत्यर्पणात्सोभियते तदासौ स्वयोनिमायोति जहाति यूथम् ॥ ४६॥ पिण्डस्य अप- सपिण्डपुरुषाः सहांसि त्यानि सन्तानाः पिण्डभाजः पुरुषाः अपुत्रेपित- सपने पितृस- पितरः सहासि हासि १/ श्रात्मनि २८ २१ ७/ वृद्धातिवृद्धग्रपिता- महस्य ६ यतिवृद्धप्रपितामहस्य २ पुत्रे २१ ६ ३ २ ३ पौत्रे ५ १० ५ वृद्धप्रपितामहस्य ६ ३ ४] प्रपौत्रे ४ | मपितामहस्य ५वृद्धप्रपौत्रे - ३ ३ ३ पितामहस्य ५ . 4 ६. अतिवृद्धप्रपौत्रे ३ २| पितुः ६ १५ | श्रात्मनः ७ वृद्धातिवृद्ध प्रपात्रे अष्टमे . . २८ ।। ८४ २८ ५६ ka ·( ३४ ) ** "श्रवः परेण पर एनावरेण यदा वत्स विभ्रती गारदम्यात् ।। साकदीची कंस्विदध परागात् परियत् सृते न हि युये अन्तः॥ ५० ॥ मं.१ सू. १६४।३.१७॥ एकत्रयः पइ दश किञ्च पञ्चदशेकविंशत्युदिता विभागाः ॥ स्युःसप्तमाद्व्युत्क्रमपूर्वपुम्भ्योऽष्टाविंशतिस्नुस्वगता विभागाः॥ ५५ ॥ चतुर्युताशीतिमितैस्तदित्थं सौम्यैः सहोभिभ्रियते य आत्मा ॥ सोऽयं महाश्चन्द्रमसो हि लोकादुपेत्य योन्याकृतिभेदमेति ।। ५२ ॥ प्रेत्येन्दुगश्चन्द्रमसतुधात्रा कोसीति पृष्टः प्रतिवक्ति चन्द्रम् ॥ विचक्षणः सोम इतोहि रेतो यदाभृतः सोहमिहातवोऽस्मि ।। ५३ ।। नाक्षत्रिकद्वादशमासरूपः संवत्सरः सोऽस्ति पिता स गर्भ। देहं विनिम्माति तदेवमर्थ कोपीतकीया भगवन्त पाहुः ॥ ५४॥ t "विचक्षणाद् प्रातवो रेत पानृतं पन्चदशात् प्रसूतान् पियवतः ॥ तन्मा पुंसि कर्तारपध्वं पुंसा का मातरि मानिपिन्चः ॥ १५ ॥ स जायमान उपजायमानो द्वारा त्रयोदश उपमासः॥ द्वादश प्रयोदशेन पित्रा सं तद्विदेहं प्रति तद्विदेहम् ॥ १६ ॥ तन्म ऋतवो १ अमर्त्यव १ थारभध्वं तेन सत्येन ॥ तपसा ऋतुरस्मि, श्रावोऽस्मि, कोऽसि त्वमस्मि ॥ १७ ॥ यदस्ति किञ्चित् तदिदं समस्त स्नेहश्च तेजश्च भवेद् द्विधैव ।। आ च शुष्कं च तदेतदाप्त विद्यादहोरागत एव सर्वम् ॥ ५ ॥ [शत. कां. ६ प्र.१ मा.श कं.२३ ] यदस्ति तेजो यदिहास्ति शुष्कं तदग्निमूलं स च सूर्यमूलः ॥ तत्सोममूलं स च चन्द्रमूलः स्नेहो यदा तदहश्च रात्रिः ॥ ५ ॥ गायत्रिका ज्योतिरिद हस्तत् पाप्मा तु रात्रिस्तम इत्यवेहि ॥ योतिस्तदग्नितम एप सोमस्ताभ्यामिदं विश्वमभिव्यनक्ति ॥ ६०॥ इति वार्तवाधिकरणम् । 'भग्नावाहुतिगारूपेण स्तूयते-प्रवः परेणेति । आहुतिौरूपा वत्सस्थानीयमग्निमवस्ता. दधोदेशे परेण स्वादेन परस्तादुपरिदेशे स्वनेनावरेण स्वपादेनाकृप्य विभ्रती सती सूर्य प्रत्युत्तिष्ठति । कद्रीची कगतेत्यनिश्चयगमना सा गौः के विभागमगच्छत् । कुत्र वा प्रदेशे फलमुत्पादयति । इति न ज्ञायते । न होयं गौः समातीयगोमध्ये, क्वचिद् दृश्यते इत्यर्थः ।। अथवा सूर्यरश्मिरूपा गौर्वसस्थानीय यजमानं पूर्वोकरीत्या विभ्रती दिवं गच्छति । "तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः" इति श्रुतेः । इति सायणव्याख्या ॥ f विचक्षणादिति कोपोतकीयोपनिषदि श्रूयते । "थसौ वै सोमो राजा विचक्षणश्चन्द्रमाः"- इति कौषीतकिब्राह्मणे ७ अध्याये १० कण्डिकायाम् (१२१५ च)॥रेतः सोमः । (को. बा. १३/७)॥ ।

·( ३५ ) सप्ताहाधिकरणम् | यावापृथियौ न पृथक पुरास्तां पृथ्न्या समं द्योश्च दिवा च पृथ्वी ॥ कालेन सौर्या अभवत् पृथिव्या अपत्यरूपा पृथिवीयमन्या ॥१॥ यथा तु सूर्येऽपि च ते सहारतामद्यापि ते यदिह स्थितेस्तः॥ यथा च भूमावपि सूर्यवत्ते अन्ये सहस्तस्तदिहानुवच्मि ॥२॥ यत्सृज्यते तत् त्रिकमेव साकं घनादमस्यावरनं तदन्नम् ।।. प्राणो मनोवागिति यत् त्रयं तत् संश्लिप्यते तेन विभाति सूर्यः ॥३॥ भूमिस्तु येयं पृथिवी पृथक्स्था तत्रापि तद्वत् त्रयमेतदस्ति ।। सूर्यो मनस्तत्र तु वाक् तदङ्गं वागेव पृथ्वी मन एतदङ्गम् ॥ ४ ॥ सूर्य स्थितानामभिधा अमीपां ज्योतिस्तु गौरायुरितिक्रमात् स्युः ।। ... आवपनम् = मनः मनः = ज्योतिः = धी: या:-धीः मनः अग्निः तेजः सूर्यः श्रवादः -प्राण प्राणः-गौः -श्रन्ता धन्त-गी:प्राणः इन्द्रः थापः वायुः अत्रम् = वाक् वाक् = आयुः = पृथ्वी पृथ्वी-चाक्वाक् विश्व-अचम् अग्निः । देवाः अहानि देवाः अभिलवाः छन्दांसि स्तोमाः पृष्टानि रूपाणि रूपाणि अहः अग्निः ज्योतिः, गायत्री निवृत् है रथन्तरम् | फरिप्यत् यायाति प्रयाति ३ ग्रहः इन्द्रः गीः त्रिष्टुप् पञ्चदशः १५ वृहत् कुर्वत् 'स्थितम्. श्रहः विश्व यायुः जगती सप्तदशः १७ वैरूपम् कृतम् समानोदर्कम् देवाः ४] अहः अग्निः वाक् अनुष्टुप् एकविंशः२१ वैराजम् । करिप्यत् श्रायाति प्रयाति ५ अहः इन्द्रः गौः पंकिः त्रिणवः २७. शाकरम् कुर्वत् स्थितम् । ग्रहः विश्व- देवाः यौः प्रतिच्छन्दाःत्रयस्त्रिंशः३३ रैवतम् कृतम् सनानोदर्कम् ७.अहः श्रीः श्रीः श्री. श्री: श्रीः श्री:: यत्त तैतिरीसंहितायाम्-"ज्योतिर्गरायुरिति ज्ञाताः स्तोमा भवन्ति । इयं वाव ज्योतिः । अन्तरिक्षं गौः । अंसावायुः । एष्वेव लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति (७ । २।४% ७.३६ % ७।२१) इत्येवं ज्योतियः पृथ्वीत्वमायुपस्तु द्युलोकत्वमाख्यातं तत्सृर्यापेक्षया द्रष्टव्यम् । प्रतिपिराई स्तरेषु प्रथमादिषुः पृथिंच्यादिशब्दव्यवस्थानात् । सूर्यस्य हि स्तरेषु .प्रथमस्य ज्योतिम्हात् तृतीयस्य चायुट्वादविरोधः ·( ३६ ) भूमिस्थितानां तु पुनस्त्रयाणं वार गौरथद्योरिति चाभिधाः स्युः॥५॥ ज्योतिर्मनः प्राण इहोच्यते गौरायुस्तु वागस्ति यदस्ति सूर्ये ।। वागेय वाक् प्राण इहोच्यते गौमनस्विह द्यौर्यदि चेत् पृथिव्याम् ॥ ६॥ निवृत्कृतं ज्योतिरिदाग्निरुक्तस्त्रिवृत्कृता गौरियमिन्द्र इटः ।। त्रिवृत्कृतायुस्त्विह विश्वदेवाः सहाधिदेवाः दिवि ते त्रयः स्युः ॥७॥ त्रिवृत्कृता वागियमनमुझं त्रिवृत्कृता गौरुदिता इहापः॥ त्रिवृत्कृता द्यौरिह तेज उक्तं भूतानि तु श्रीणि भुवि स्थितानि ॥८॥ यावन्मनस्तावदिहास्ति साद्यौः पृथ्वी तु सा स्यादिह पावती वाक् ।। द्यावापृथिन्योः पुनरन्तरीक्ष्यः प्राणस्तयोरेव च लोऽनुपतः ॥६॥ सूर्यत्रिलोकीमय एप पूर्व हासीत् ततोऽभूत् पृथिवी त्रिलोकी ।। सूर्यो मनो वागथ पार्थिवोऽग्निः प्राणोऽन्तरीक्ष्यः पुनरत्र वायुः ॥१०॥ * एकपाद् द्विपदों भूयो विचक्रमे द्विपात् त्रिपादमभ्येति पश्चात् ।। दिपाद्ध पट्पदो भूयो विचक्रमे त एफपदत्तन्वं समासते ॥ ११ ॥ (अथर्व सं. १३२ २२२)। प्रस्थानभेदाच तदित्यमेते द्यावापृथिव्यौ त्रिविधे भवेताम् ॥ सूर्य पृथक् ते पृथगेव पृथ्ख्यां सूर्यश्च पृथ्वी च पृथक् तृतीये ॥ १२ ॥ परे च चीते अवरे च बीते द्यावापृथिव्यौ भवतः पृथक् ते॥ इमे तृतीये तु विवाहितेते ते एव माता पितरौ भवेताम् ॥ १३ ॥ धौरेप सूर्यत्रिविधिः स उक्लो ज्योतिश्च गौरायुरिति प्रभेदात् ।। * इति मन्त्रव्याख्यायां गोपथे-"एकपाद् द्विपद इति । वायुरेकपात् । तस्याकाशं पादः । चन्द्रमाद्विपात् । तस्य पूर्वपक्षापरपक्षी पादा ॥ श्रादित्यस्लिपात् । तत्येमे लोकाः पादाः ॥ अग्नेः पट् पादाः । तत्य पृथिव्यन्तरितं चौरापनोपधिवनस्पतय इमानि भूतानि पादाः। तपां सर्वेषां चेदा गतिरात्मा"-इति सृर्यत्य अग्नेश्च संबन्धेन लोकत्रयाख्यानात् सूर्येऽपि त्रैलोक्य- मुपपद्यते पृथिव्यां चेति बोध्यम् । वायुश्चन्द्रस्यात्यन्तं विक्रनते । इतरसर्वप्रहापेक्षया चन्द्र- स्यात्यन्तशीघ्रचारितया वायुसंचाराधिक्योपपत्तेः । वायुश्चन्द्रे नारतोति केचियतना याहुत्तद- ज्ञानात् । वायोः सर्वानाशपरिप्यापितया चन्द्रपि संभवात् । वायु विना चन्द्रगत्यसंभवाच । चन्द्र श्रादित्यं पश्चात् परिक्रमते । पश्चादित्युक्या सूर्यपरिक्रमणात् प्राक् पृथ्वीपरिक्रमण लभ्यते । तदेव स्पष्टयति परवाक्येन द्विपादेति । चन्द्रः पृथिव्या अंधिक विक्रमते पृथ्वी- मपरित्यज्यादित्यमभिक्रमते इत्यर्थः ॥ अग्निचन्द्रसूर्यास्त्रयोऽपि पिण्डा वायोः शरीरमुपान- यन्ते । आकाशस्यवाद् वायुना पर्याब्रियन्ते इति मन्त्रार्थः ॥ सूरचे ज्योतिः थायु: ऐतरेय ब्राह्मणोक्नं ( १८ अ.) त्रैलोक्यं सृयापेक्षया अग्निः विश्वेदेवाः द्रष्टव्य नतु पृथिव्यपेक्षया । उत्तरस्यह इत्युक्तः ।। गायत्रं त्रैष्टुभं जागतम् ज्योतिगरायुरिति स्तोभेभियन्तिा"श्रयं वै लोकोज्योतिः, -उच्छिष्ट अन्तरिक्षं गाः, घसौलोक श्रायुः । स एवैप उत्तरस्यहो वेदः लोकः परिवार भोग्यता ज्योतिौरायुरिति श्रीएयहानि"-इत्याद्यभिप्लवपडह- वैरासम् - रैवतम् । स्ताविका ऐतरेयश्रुतिरत्र दृष्टव्या । (ऐ.पा. १८ अ.), - - - इन्द्रः - - प्रकाशः तापः यज्ञः +-- दृश्यता . वृहत् ·( ३७ ) ज्योतिस्तदग्निस्त्वथ विश्वदेवा आयुश्च गौरिन्द्र इति प्रविद्यात् ॥१४॥ अग्निस्तु सर्वा अपि देवताः स्युः सर्वास्तथेन्द्रोपि च देवताः स्युः॥ विश्वे च देवा अपि देवताः स्युर्देवा. हि ते ये दिवमाश्रयन्ते ॥ १५॥ देवस्वरूपप्रतिपत्तिहेतुश्छन्दो विनतेन न रूपसिद्धिः ।। गायत्रमग्नेरथ वैश्वदेव्यं स्याजागतं. त्रैष्टभमैन्द्रमिष्टम् ॥ १६ ॥ तापोऽस्ति यावान् स तदग्निभागो यावान् प्रकाशः स तदिन्द्रभागः ॥ तद्वैश्वदेव्यं तु यतोऽस्य भागाद् भूतानि भूत्वा वहिराभवन्ति ॥ १७ ॥ यावांस्तु तापोऽस्ति ततोऽस्ति यज्ञोयगवान् प्रकाशोऽस्ति ततोऽस्ति वेदः। भूतोद्भवो याति सोऽस्ति लोकस्त्रिभिः सहस्थैरिदमेकवरतु ॥ १८ ॥ यावच्च तापोऽस्य चतुर्दिश ते ग्रहाः क्रमन्ते परिवार्य तावत् ।। प्रकाश एतस्य तु यावदस्ति प्रदृश्यते तावति सोऽवकाशे ॥ १६ ॥ : यो भूतभावप्रभवोऽस्य भागः सोऽद्येत यावत् स तृतीयभागः ॥ * इत्थं त्रिरूपं त्रिविधं पुनः स्याद् भर्गो महश्चाथ यशस्तृतीयम् ॥ २० ॥ *"संस्थिते संस्थितें सबने वाचयति-"मयिमों मयी महोमयियशो मयि सर्वमिति । पृथि- ध्येव भगी-ऽन्तरिक्ष एव महो धारेव यशोऽध एव सर्वमिति ॥ १॥ अग्निरेव भी वायुरेव मह श्रादित्य एव यशश्चन्द्रमा एव सर्वम् ।। २ ।। वसव एव भो रुद्रा एव मह आदित्या रव यशो विश्वेदेवा एव सर्वम् ॥ ३॥ गायन्यैव भर्गस्त्रिष्टुवैव महो जगत्येव यशोऽनुष्टुवेव सर्वम् ॥ ४ ॥ प्राच्येव भर्गः प्रतीच्येव मह उदीच्येव यशो दक्षिणैव सर्वम् ॥ ५॥ वसन्त एव भगी श्रीम एव महो वर्षा एव यशः शरदेव सर्वम् ॥ ६ ॥ त्रिवृदेव भर्गः पञ्चदश एव महः सप्तदश एव यशः एकविंश एव सवंम् ।। ७॥ ऋग्वेद एव भ! यजुर्वेद एव महः सामवेद एव यशों ब्रह्मवेद एव सर्वम् ॥ ८॥ होतैब भीऽध्वय्युरेवं मह उद्गातैव यशों ब्राँव सर्वम् ॥ ॥ वागेव भर्गः प्राण एव महश्चतुरेव यशो मन एव सर्वम् ॥ १० ॥ स यदाह मयि गर्भ इति-पृथिवीमेवैत लोकानामाह, अग्नि देवानाम्, वसन्देवान् देवगणानाम्, गायत्रं छन्दसाम्, प्राची दिशाम्, वसन्तमृतूनाम्, त्रिवृतं स्तोमानाम्, ऋग्वेदं वेदानाम्, होन्नं होत्रकाणाम्, वाचमिन्द्रियाणाम् । सवा एष दशधा चतुःसंपद्यते । दश च ह वै चतुर्विराजोऽक्षराणि । तं गर्भा उपजीवन्ति । श्री विराद । यशोऽन्नायम् । श्रियमेव तद्विराज यशस्यन्नाद्ये प्रतिष्टापयति । प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्व- भनुप्रतितिष्ठति ॥ गोपथश्रु. पृ. ५ प्र. ॥ भो महो यश इति अभिप्लवानामतांज्योतिर्गवायुपामुच्छिष्टानि प्रवाणि । उच्छिष्टाजज्ञिरे सर्वे इत्याथर्वणश्रुतिः॥ । --- भर्गः पृथ्वी श्रग्निः वसवः गायत्री प्राची 'वसन्तः त्रिवृत् ऋकू होता | वाक् २ महः अंन्त- वायुः रुद्राः त्रिष्टुप् प्रतीची ग्रीप्मः पञ्च- यजुः अध्वर्युः प्राणः रिक्षम् दशः ३ अशा घोः धादित्यः श्रादित्याः अगती उदीची वर्षा सप्त- साम उद्गाता चतु:- दशः श्रोत्र सर्वम् प्रापः चन्द्रमाः विश्वेदेवाः अनुष्टुप् दक्षिणा शरत् एक- विंशः ३ ब्रह्म ब्रह्मा मनः 0 २ ८

·-
अग्निः स रूपेण यथा स वायुयथायमादित्य इमानि नहंन् ।
बृहन् स राजसरवताण्यान्येतानि पृष्टानि दियो भवन्ति ॥२२॥
अस्ति यं त्रिष्यपि तत्तथापि ज्योनिःप्रधान प्रितयं गृदन् स्यात् ।।
वैराजमुपश्यति गोप्रधान प्रधानमायुः खानु रंजन म्यान् ॥ २२ ॥
शुलं च कृष्णं च फनीनिका नेत्ययं प्रिवृशक्षुरिदं यथास्ति ।।
वृहत् स वैराजस रचताल्यान्येतानि पृष्टानि नथा प्रविधात् ॥ २३ ॥
शरीरयत् स्याद् वृदय पृष्टं वराजपृष्ठं तु निकाय्ययत् स्यात् ।।
स्थाद्राष्ट्रवद् रैवतमस्य पृष्ठं प्रत्यर्थमित्थं भवति प्रिपृष्ठम् ॥२४॥
सूर्या अनन्ता प्रतिभान्ति तेषां संवत्सराः स्युः पृथगस्पृशतः ॥
संवत्सरेऽन्यस्य न चान्यसंबन्सरः कदाचित् प्रविशन्यमीपाम् ॥ २५ ॥
येनावकाशेन पृयकवमीयान्संवत्सरस्न लदस्य पृष्ठम् ॥
अन्तईहत् तस्य परितयं स्याज्योनिमयं नाग्निरतो यहिःस्थात् ॥६॥
वैगजपृष्ठं तु परिसवं यत् तोमयं तेन परस्परस्य ॥
संवत्सरेऽन्तनिहितास्तु सर्वाः संबन्धमायान्ति पृथगदिवसमाः ॥ २७ ॥
परिसवं रैवतपृष्ठमन्यत् नेनास्चिताः सन्ति परारेण ॥
भुनक्त्यसी द्यौरितरा दिवस्ता भुञ्जन्त्यमुं ता इतरा दिवोऽपि ॥२८॥ .
भर्गो महश्वाथ यशश्च मन्ये घीयांणि चेतानि मदिन पत्तान् ॥
सन्ति प्रवाणि च तानि तेषां प्रवृअनात् सृष्टय उद्भवन्ति ॥ २६ ॥
ज्योतीपि देवा इह गोदुहस्ते गोपाश्च गावो रसभूमयः स्युः॥
प्रशात्मकप्राण इहायुराग्यः स निश्यपीदादा ततः स्यात् ॥ ३०॥
मुनिर्ददर्शतश श्रायुरग्नेयशस्य तत्प्रादुरशतयामम् ॥
य एतशोऽश्वस्तदभिलको यस्तदारायुर्गचि तन्निविष्टम् ।। ३१ ।।
सम्यग विजानाति यदैतशस्य प्रलापविद्यां सहिगां शतायुम् ।।
कुर्यात् सहस्रायुमिमं मनुष्य जीवेन्मनुष्यः स हि यावदायुः ।। ३२॥
देवास्त्रयोऽग्नौ वसवोऽटरुद्रास्त्वेकादशैते पवनेऽथ सूरये ।।
ते द्वादशादित्य गणाः स्युरेवं द्वावश्विनौ चाथ परे विकाराः ॥ ३३ ॥
देवात्रयस्त्रिंशदिमेऽथ गावोऽर्जुन्यः सहस्रप्रमिता इह स्युः।।
प्रत्येकमायुहती सहस्रप्रमाणमायाति मनुष्यदेहे ॥ ३४ ॥
गा अध्यतिष्ठस्त्रिशतानि विशत्तिसश्च देवा वसवोऽग्निमुख्याः॥
गास्तावतीर्वायुपराश्च रुद्रा आदित्यवर्गा अपि तावतीस्ताः ॥३५ ।।
एका तुयाऽसामवशिष्यतेऽन्यासा कामधेनुः सकलार्थदात्री ।।
संवत्तरात्मा प्रथमा तु सैका प्रजक्षिरेऽन्यास्तत एव सर्वाः ॥ ३६॥
गौॉनिरम्भांसि ततः प्रजज्ञिरे देवा मनुष्याः पितरोऽरा इति ।
दुहन्ति चत्वार इभेच गोरसान् पिबन्ति जीवन्ति च तैरसैरिमे ।। ३७॥
रसाश्चतुर्वाऽन्नरसान पडाहुधृतादयः प्राणरसाः पृथक् स्युः ।।
सूनादयो मूलरसा अनेके रङ्गादयो लोहरसा भवन्ति ।। ३८॥
ओपोऽमृतक्षारसुराघृतं मधु द॑ध्यम्लतिक्त तुवरः केटुस्तथा ।।
सूतोऽभ्रकं गन्धक एवमादयो रसास्तु गोस्योऽहरहा सवान्त हि ॥३४॥

·. 1 (३६) एभ्यः स्रवद्भ्योऽखिलगोरसेभ्यः सर्वे पदार्थाः प्रभवन्ति पृथ्याम् ॥ ज्योतीपि चायूंषि च सर्वदेवा गा एव ता नित्यमिहाश्रयन्ते ॥ ४० ।। गौप्राण एषां विधृति तमाहुः प्राणो न येषां विवृतान ते स्युः ॥ अध्यास्ततस्ता यदि ताहताः स्युर्योतीपि चायूंषि हतानि च स्युः ॥४१॥ आत्माखिलानामयमिन्द्र एप व्युच्छिद्यते चेन्न तदायुरस्ति ॥ • न ज्योतिरास्ते म्रियते स सद्यस्तस्मादियं गौरभिरक्षणीया ॥ ४२ ॥ ग्रह्मसूर्यसमै ज्योतिर्योः समुद्रसमं सरः ॥ इन्द्रः पृथिव्यै वर्षीयान् गोस्नु मात्रा न विद्यते ॥ १३ ॥ संख्यानमित्य तु गवां प्रजापतिः प्रत्याह तद्वस्तु गतिव्यपेक्षया ।। परानुरोधन तु तास्वनेकधा संख्यां विदुस्तित्तिरयः परेऽपि च ।। ४४॥ ज्योतिर्मयो गोमय एवमायुर्मयस्तदित्थं त्रिविधः पृथक् स्यात् ।। संवत्सरस्तस्य विभक्तयः स्युः पृथविधा एव पृथविधस्य ।। ४५॥ *संवत्सरो फिल देवचक्र परिल नत्त भनवं च ।। विधा विभिन्नं तु परिप्लवं स्यात् त्रिमियदेकं तदभिप्लवं स्यात् ।। ४६ ॥ + देवात्रयस्त्रिंशदवन्त्यमुप्मिन् ज्योतिर्मये तस्य विभक्तयः षट् ॥ भवन्त्यहान्येव हितानि विद्यात् क्रमात् त्रिवृत्पञ्चदशादिकानि ॥४७॥ त्र्यहादवस्तात् पेडहान स्तुवन्ति यत् ततः क्रमात् पञ्च भवन्ति राशयः।। द्विधाविभागात्पुनरत्र मध्यमं स्तुवन्त्यहस्तेन च षड् विभक्तयः।। ४८ ॥ त्रिवृत् ततः पञ्चदशोथ सप्तदशैकविशौ त्रिणवस्ततः स्यात् ।। अन्त्यस्त्रयस्त्रिंश इति क्रमेण स्तोमाहि पृष्टयाः कथिताः पडेते ॥ ४६॥ रथन्तरं यच्च वृहद्विरूपं वैराजकं शाकररैवते च ।। एतानि सामानि भवन्ति पृष्ठान्येभिर्हि पृष्ठयानि कृतानि तानि ।। ५० । - * 'देवचक्रं वा एतत् परिप्लवं यत् संवत्सरः । तदमृतस्त्रम् । तस्मितत् पट्नयमनाय- ग्राम्याश्च पशव पारण्याश्च । श्रोपधयश्च वनस्पतयश्च । अप्यु चरं च परिप्तवं च। तद्देवाःसमारुह्य सर्वान् लोकान्नतु परितवन्ते-देवलोकं, पितृलोकं, जोवलोकमिममपोदकमग्निलोक,मृतवामानं वायुलोकमपराजितमिन्द्रलोकमधिदिर, वरुणलोकं प्रदिवं, मृत्युलोकं रोचनं, ब्रह्मणों लो माकं सप्तमं लोकानाम् । तद्यदभिप्लवमुपयन्ति संवसरमेव तद्यममानाः समारोहन्ति' का.प्रा. २०११) + "त्रयस्त्रिंशद्वै देवाः-अष्टौ वसवः, एकादशरुद्रा, द्वादशादित्याः, प्रजापतिश्च वक्टकारश्च" (ऐ. बा. शश३७) "त्रयसिंश= सोमपा देवताः याः सोमाहुतीरन्वायत्ताः । अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादशादित्याः, इन्द्रो द्वात्रिंशः । प्रजापतित्यस्त्रिंशः॥” त्रयस्त्रिंशत् पशुभाजनाः ॥ ता उभय्यः प्रीता भवन्ति । इन्द्राग्नी वै सर्वे देवाः ।। (को, प्रा. १२१६) । .

·(४०) गृहच चैराजकरवते च त्रीण्यत्र पृष्टानि दिवः प्रविद्यात् ।। रथन्तरादीन्यपराणि तानि श्रीरयेव पृष्टानि भवन्ति पृथ्व्याः ॥ ५ ॥ वृहन्ति तु त्रीणि मनांसि विद्याद् रथन्तगदीनि भवन्ति चावः ॥ . एकैकमेपा तु रथन्तराणामेकमन्येप्रतिमन्यते तत् ॥५२॥ त्रिधा च भूमिः पृथिवी यथाद्यौर्वाग् गोरथ धौरिति भक्तयोऽस्याः || वाचो हि भूतानि च पञ्चगावः कृष्णा अथ धौरिद भूतदेहाः ॥ ५३ ॥ देवा मनुप्याः पितरोऽसुराश्चेत्यम्मासि तु धा व संप्रतीयात् ॥ आपोऽमृतक्षारसुरादयो ये रसाश्च भूतानि तु तानि विद्यात् ॥ ५ ॥ देवाश्च भूतानि च सृष्टयः स्युभूतेषु देवाः समधिष्ठिताः स्युः । अमुत्र देवा इव भूनसंघा इहोल्वणाः सन्ति तिरस्ततोऽन्ये ॥ ५५ ॥ श्रामुमिका वा पुनरैदिका या विपर्ययन्तेऽपि परस्परेण ॥ अन्योन्यमेपां परिवर्तनं यत् स्वाभाविकं स्यादपि कृत्रिमं तत् ॥ ५६ ॥ देवस्वरूपप्रतिपत्तिहेतुश्चन्दो विनतेन न रूपसिद्धिः॥ चाचामनुष्टुप् हि गवां तु पतिर्यवामतिच्छन्द इति स्मरन्ति ॥ ५७ ।। यो भूतभावः प्रथमः स भागो भूदृश्यते यावदयं द्वितीयः॥ तापस्तृतीयस्तमभिप्रपतुं भौमोऽग्निरू, ज्वलिति प्रसहा ॥ ५ ॥ यावत् स श्राद्यः स इहानभागः पश्यन्ति यावद्भुवमाप एताः ॥ तेजः परस्ताञ्च तृतीयभागः संस्था पृथिव्या पुविपर्ययेण ॥ ५ ॥ लोकः पुरस्तात् परतोऽस्ति वेदो वेदाच यज्ञोऽहरहः प्रवृत्तः ।। पृष्ठान्यथ त्रीणि रथंतरं च वैरूपमूळ अपि शाफरं च ॥ ६ ॥ मुत्र पश्यामि यथा त्रिधा कृतानिहापि पश्यामि तथा विधा कृतान् ।। अन्यानि रूपाण्यपि.च त्रिधा त्रिधा सर्वत्र पश्यामि तदन्वयादिव ।। ६१ ॥ . । * इयं वाचरथन्तरमसी वृहत् (ते. सं. ३॥ ११७)। गायत्री च त्रिष्टुप् चेति सप्तपदा शधरी । (ते. सं. २॥ ६॥ २) उभे बृहद्रथन्तरे भवतः । इयं वाव रथन्तरम् । असी बृहत्। प्राभ्यामचनमन्तरेति वाचव मनसंश्च । प्राणाचापानाश । दिवश्च पृथिव्याश्च । सर्वस्माद्वित्ताद् चेद्यात् ॥ (ते. या.॥४६) यदै रथन्तरं तद्वैरूपं, यद् बृहत् तदैराजम् । यद्रथन्तरं तच्छाकरं, यद् वृहत् तदैवतम् । (ऐ. वा. १७ अ.) । बृहच वा इदमग्ने रथन्तरं वास्तां । वाक् च वैतन्मनश्चास्ताम् । वाग्- वैरथन्तरं मनोवृहत् । तद् बृहत्पूर्व ससृजानं रथन्तरमत्यमन्यत । तद्रधन्तर गर्भमघत्त, तद्वैरूपमसृजत । ते द्वे भूत्वा रथन्तरं च वैरूपं च बृहदत्यमन्येताम् । तबृहद्गर्भमधत्त, तदै- राममसृजत, ते द्वे भूत्वा बृहच्च वैरानं च रथंतरं च वैरूपं चात्यमन्येताम् । तदयन्तरं गर्भमघत्त, तच्छाकरमसृजत । तानि त्रीणि भूत्वा रथन्तरं च वैरूप च, शाफर च, घृहंच वैराज चात्य- मन्यन्त । तद्वृहद्गर्भमधत्त । तत्रैवतमस्मत । तानि पट् पृष्ठान्यामयः (ऐ. वा. १६ अ.) + सूर्याभूता ज्योतिष्मन्त आग्नेयाः प्राणाः देवाः ॥ १॥ चन्द्रोद्भूता ज्योतिष्मन्तः सौम्याः प्राणाः पितरः ॥ २॥ पृथच्युभृतास्तामसाः प्राणा असुराः' ॥ ३ ॥ मनुष्यादिशरीरोद्भूता- स्तामलाः प्राणा मनुष्या गन्धर्वा वा । जीवानां मनुष्याः। मृतानां गन्धर्वाः ॥ ४॥ निर्विशेषाः स्वतः संभूता नित्याः प्राणा ऋपर्यः ॥ ५॥ .

·.RAP... ..---- तृतीय पृछे किाल बैगनी शोणा हिरण्या पीत हरितानोलाकार अग्निः सोमः पीत हरित नील काला वैगनी शोण हिरण्य . . ४० पृष्ठे O . .. देवत-पृष्ठम् ४२ राज-पृष्ठम् शशकर- पृष्ठम् अष्ठम् सूर्यः

·No text on this page.

·(११) आयाति चााग भयमि प्रयाति परार भवत्येतदिदैकरुपम् ।। अथ द्वितीय स्थितमस्ति रूपं यम्मै न चार्वाक् न पराप्रपतिः॥१२॥ रूपं तृतीयं चलतां समानोदकं न चेत् पृष्ठपुरोगतिः स्यात् ।। रूपश्यं यद् वि तहदेव त्रयं प्रविद्यात् पृधित्रीविभागे ॥ ६३ ।। श्रथो करिष्यत् प्रथम स्वहरं कुर्वत्पुनर्मध्यममस्ति रूपम् ।। कृतं तदन्यं तदिदं त्रिधा यदिव्योतत्पृथिवीविभागे ॥ ६४ ॥ ऋतुत्रयं चाग्निरुते वसन्तो प्रीप्मोऽय वर्षा ऋतुरेप शुलः ।। ऋतुत्रयं तत्क्षयकृत् शरद्वा हेमन्त एवं शिशिरः स कृष्णः ॥६५॥ प्रातच मध्यन्दिनमत्र सायं त्रीरयेव लोके सवनानि सन्ति ।। थाल्यं च तादायमथो जरा वा सर्वत्र सन्ति विविधा श्रवस्थाः ॥६६॥ अयं च लोकोऽय यदन्तरिक्ष एसौ च लोकत्रय एव लोकाः ॥ यावन्ति चैवं विविधानि लोके सर्वाणि पाक्माणमनः कृतानि ।। ६७ ॥ प्रामुष्मिकार येवमिह प्रयाणि प्रयाणि तद्वत्पुनरैहिकानि ॥ पशिस्त्यहोभिदधाद् विधाता यत्सप्तमं तत्र न कृत्यमासीत् ।। ६८ ॥ महाव्रतं वा यदि वाऽविवाक्यं स्यात्सप्तमं चाहरिदं भवेच्छी ॥ • ऐतरेयवाहापस्य विशाध्यायादारभ्यतत्प्रकरणं द्रष्टव्यम् ।। पिण्डास्त्रिविधाः- स्वज्योतिपः परज्योतिषः अज्योतिषः । स्वज्योतिषां सूर्यादीनां त्रीणि पृष्ठानि-वृहत, वैराज, वितमिति । पृष्टवयं साहनमुच्यते । तृतीयपृष्ठपर्यन्तं सूर्यात् विजातिका अर्थाः संपृक्षाः संचरन्ति ज्योतीपि च, गायश्चापि च । श्रहान्येतान्यभिनयास्यानि प्रत्यहं पञ्चपृष्टास्तोमा:- वियत् पम्चदशैकविंशग्निणययझिंगाः । । १९१२१ । २७।३३॥ त एव पम्च देवाः अग्नि- वारवादित्या इति अयोऽग्नयः वैश्वदेव्यं वैद्युतमिति द्वौ सोमी। तावेव चन्द्रदिगाख्यो सोमौ ॥ संहत्य चायं सर्वो नाम प्रजापतिः । तस्य त्रयो भागा:-अनिरुतः सप्तदशः वपट्कारश्च । साहनस्य प्रतिरनिरुतः, मध्यः सप्तदशः, अवसानो वपट्कारः ॥ तच्छरीरे त्रेधा देवाः ज्योतीपि च गाबश्चापि च । ज्योतिर्मया श्राग्नेयाः, गोमया ऐन्द्राः, श्रायुर्मया वैश्वदेव्याः ॥ अग्निः सर्वा देवताः, इन्द्रः सर्वा देवताः, विश्वेदेवाः सर्वा देवताः । प्रिवृदग्निर्गापवरचन्दाः । पञ्चदशेन्द्रष्टुभः । एकविंश श्रादित्यो आगतः निणवः सोम प्रानुष्टुभः । त्रयस्त्रिंशः सोमोऽ- तिच्छन्दाः ।। अष्टी वसवोग्निरिति गायत्रः । एकादश रुद्रा इन्द्र इति त्रैष्टुभः । द्वादशादित्या आदित्य इति आगंतः ॥ वसुभिः संभूता द्वादशादित्या वसुमया अष्टविभका भवन्ति ते चान्द्र ज्योतिर्मया विश्वेदेवा भास्वरश्चन्द्रः । वसुप्राधान्यादष्टाक्षर भानुष्टुभः । दिक् सोमस्वतिच्छन्दाः इति देवछन्दः । एवमज्योतिषां पृथिव्यादीनामपि त्रीणि पृष्ठानि-रयन्तरं वैरूपं शाकरमिति । पृथ्वी साहनमेतत् । तृतीयपृष्टपर्यन्तं पृथ्वीतस्त्रिजातिका अर्थाः संचरन्ति-वाग् गौः धी- रिति । अहान्येतान्याभिप्लविकानि । अभिनवश्चक्रपरिवर्तनम् । एकनाहोरानेण संवत्सरेण चैषां परिवर्तन भवतीत्याभिप्तविकत्वम् । प्रत्यहं पूर्ववत् स्तोमाः, देवाः, देवगणाः, छन्दांसि च ॥ पम्बस्वपि स्तोमेपु अग्नेः परिस्थितिविशेपा ऋतव उच्यन्ते । निवृत् स्तोमेजनेर्भावो वसन्तः । पञ्चदशान्ते ग्रीष्मः । एकविंशान्ते वर्षाः ॥ अतः परमग्नः शीर्णतेति शरमावः । निणवादूर्ध्व- मग्नेहानत्वादमन्तः । एकैकस्य प्रतोद्वासप्तत्यहानि भवन्तीति पन्चतकः ॥ अग्नेरेव शरदमन्त- भाषौ सोमी युवते ।। अहामन्यस्मिन्नर्थे संक्रमणं सवनं तत्रेधा-प्रातः माध्यन्दिनं तृतीयं चेति । प्रवृत्तिः, स्थिरीभावेनोपभोगः, निवृत्तिमश्चेति । प्रवेशः, पूर्णाक्रमणं, बहिष्कारश्चेति ।। - का ·(४२) अस्मिन्नहन्येव हि भाग्यवस्तु समृद्धिमागात् कृतकृत्य प्रात्मा ।। ६६ ॥ सप्ताहतः पूर्णमभूदितीत्थं तत्सृष्टिकमंति वदन्ति केचित् ॥ दशाहतस्तु प्रवदन्ति चान्येऽन्ये द्वादशाहेन बदन्ति तद्वत् ॥ ७० ॥ दिवं व्यहेणाथ भुवं व्यहेण व्यधात् तदित्थं पडहः स पृष्ठयः॥ छन्दोमनाना तु पशंस्यहेण सृष्ट्वा कृतार्थो दशमेऽहनि स्यात् ।। ७१ ॥ अस्याः पृथिव्या उपरिस्थिता ये दूर्वावनौपध्य चलालयाद्याः॥ ये जन्तवः पृश्निवदन हटा विधात्पशूस्तान क्षितिलोमभूतान् ॥ ७२ ॥ एषां प्रसृष्टिः पृथिवीप्रसृष्टेभिन्ना तदित्थं प्रथमं विधाय ॥ द्यावापृथिव्यौ तत एव पश्चात् पशुस्थवाक्प्राणमनांलि चक्रे ॥ ७३ ॥ ये प्रायणीयोदयनीयभूतौ द्वौ चातिरात्रौं पृथगन सृष्टौ ॥ . प्रारम्भकालोऽप्यवसानकालस्तौ द्वादशाहप्रतिपूरको स्तः ॥ ७४ ॥ . एकेन चाह्ना दशभिस्त्वहोभिः शतेन चाहां च सहस्रकेण ॥. अन्यान्यसृष्टीरसृजद्विधाता सर्व सहस्त्रेण तु वत्सराणाम् ॥ ७५ ॥ सृष्टिप्रभेदात्तु तदित्थमहां भवन्ति ते ते वहवः प्रभेदाः॥ तथाप्यहोरात्रकृतैव सृष्टिः सर्वा बभूवेति हि निर्विवादम् ॥ ७६ ॥ अहर्ना: सं.अहानि, सानि देवाः छन्दांसि स्तोमाः पृष्ठानि रूपाणि रूपाणि अहः ज्योतिः अग्निः गायत्री २४ त्रिवृत् । रथन्तरम् १ करिष्यत् एति-प्रेति ३ श्रहः। गौः इन्द्रः | त्रिष्टुप् ४४ | पञ्चदशः १५ बृहत् (१) कुर्वत् / स्थितम् ३.अहः | श्रायुः विश्वेदेवाः जगती ४८ सप्तदशः १७ | वैरूपम् २ कृतम् समानोदर्कम् ४ अहः. वाक् अग्निः अनुष्टुप् ३२ एकविंशः२१ वैराजम्(२) करिष्यत् एति-प्रेति पंक्तिः ४० त्रिणवः २७ | शाकरम् ३ . कुर्चत् स्थितम् ६ | अहः द्यौः विश्वेदेवाः अतिच्छंदा:५२ त्रयस्त्रिंशः ३३ रैवतम् (३) कृतम् समानोदर्कम् अहः/गौः अहः 'श्रीः श्रीः श्री श्री श्री श्रीः . ॥ इति सप्ताहाधिकरणम् ॥

·( ३ ) यज्ञाधिकरणम् त्रैलोक्यमन्तर्भवती यस्मिस्तस्पारमेष्टयं पदगध्यतिष्ठत् ॥ • प्रजापतिम्तंनु बितायमानं प्रयीमयं यम इति प्रतीयात् ॥१॥ [शत. कां.४ प्र.वा. ले.ना.१ कांप्र.६. प्रजापतयत्प्रथम स्वरूप तथानिरुतं हि ततो निरुतम् ॥ स्थात्नचतुर्धा परिभक्कमीक्षे मूलं च सत्यं र पशुं च यशम् ॥ २॥ प्राणा इमे तत्र गतास्तु वाचस्तेजांसि ते ज्योतिपि मानसे स्युः॥ पतनयः संमिलिना इहात्मा प्रजापतिः ल प्रथितः स यज्ञः ॥३॥ प्राणो मनो वागिति मूलरूपं योगेव सत्यं द्विविधं तदिष्टम् ॥ . लोकाश्च वेदाश्च पृथक् त्रयस्ते मा नु लोका अमृता नु वेदाः ॥ ४ ॥ लोका:-यद्भूर्भुवःसास्तदियं त्रिलोकी स्थौल्याच सौम्याच ततोऽपि सौक्ष्म्यान्॥ पृश्यन्तरिक्षधुविभागनोऽपिस्थौल्याच सोक्ष्म्याच ततोऽतिसौरम्यान् ५॥ भूगदिकं तत् किमन्तरन्तः पृथ्व्यादिकं स्याउ बहिहिस्तत् ॥ स्थूलेन तु स्थूल मथातिसूक्ष्मणोहातिसूक्ष्म समतामुपैति ॥६॥ यावदनं तत्पृथिवीस्वरूपं तेजो घुरूपं प्रतपत्स्वभावम् ॥ यस्पन्दते यत्परते तदन्तस्तदन्तरिक्ष विपु लोकयन्ते ॥ ७ ॥ घेदाः-स्तामो यजुश्चेत्यथ सामऋक् च रथन्तरं नाम वृहच तहत् ॥ विद्यालयीयं प्रधते तदनं ताः प्राणकल्पा अमृताहि वाचः ॥८॥ विद्यात्रयी साम यजुश्च ऋक् च त्रय्यां हि भूतान्यखिलानि सन्ति । [शत.१०१३।१] वयोन्तु विद्यामिह सत्यमाहुः तत्तायते सत्यमितो हि यशात् ॥ ६ ॥ [शत.६१४२] चदत्रयी वागियमस्ति सर्वा वेदानयो यावति तावति स्यात् ।। प्राणात्मयशोऽयमथास्य योनिर्यस्य वेदात्रय प्राशयश्च ॥ १०॥ यशो हि वेदाशय एप योनिवेदत्रयस्येत्यथवा बदामः ॥ विद्या विधातुस्त्वियमाशयेऽस्मिन् शेते त्रिधातुस्तत एप यज्ञः ॥११॥ [शत.५।४।७] दैहि यशं तनुते यजुर्भिस्त्वग्रेऽध ऋभिस्वथ सामभिस्तु । यशस्य रूपं क्रियते त्रयस्ते वेदात्रयीरूपमथैप यशः ॥ १२ ॥ वेदत्रयी बागियमस्ति तत्र प्राणः स वाचव तया त्रिलोकीम् ॥ उत्पादयन् विक्रमते निधासौ त्रिविक्रमो विष्णुरतः स उक्तः ॥ १३ ॥ * प्रजापतिर्वा एप वितायते यद्यज्ञः। ते. बा. ११४॥६॥ यज्ञो वै विष्णुः । स देवेभ्य इमां विक्रांति विचक्रमे येपामियं विक्रान्तिः। इदमेव प्रथ- मेन पदेन पस्पार । अथेदमन्तरिक्ष द्वितीयेन । दिवमुत्तमेन। एतारने वैप एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्ति विक्रमते ॥

·(४४) दिवं महोफ्थेन महावतेनान्तरिक्षमामोदिममाग्निना च ॥ पृथ्वी चितोऽग्निर्महदुक्थमस्ति धोरन्तरिक्ष तु महायतं स्यात् । १४ ॥ यावन्महाक्थं सऋचां समुद्रो महावतं साम समुद्र एपः॥ अग्निस्त्वमीषां यजुगां समुद्रायः समुद्राइह देवलोकाः ॥ १५॥ छन्दांसि तानन्यथ तानि चानु लोकाश्च लोकाननु चायमाता। पफैफ आत्माऽयमतः शरीरी पृथक् समुद्रैः क्रियते समुद्रः ॥१६॥ यशेपु यशः प्लयतेऽधिरूढो देवपु देवोऽहरहःसु तद्वत् ॥ यथाहि मासिकमेप संवत्सरो यथाहानि महावत तत् ॥ १७ ॥ वायुश्च पञ्चाधिगतोऽस्ति देवान् महत्तदुक्थं प्रतिपादयामः ॥ आण्यायतेऽशीति वशान्महोत्थं तत्रायमर्को ध्रुवमग्निरास्ते ॥ १८ ॥ अर्चन महोक्थे चरतीह सोऽकोशीति स.प्राप्नोति ततोऽयमात्मा ।। अशीतिरनं ये इहान्नभोक्ता सोऽर्कः स उत्तिष्ठति नित्यमुक्यात् ॥१६॥ प्रजापतिविदयं पुरासीद् भूतानि भूत्वा स बभूव रिफ्नः ॥ प्राणा हि यावन्त इमान्यभूवन भूतानि भूनेष्यणुतामगुरुते ॥२०॥ प्रजापतिः सोऽश पदव पृथ्वी भूतस्तत दिव एत्य देवाः ॥ संभृत्य तद्भूतरसं हि तेजस्तेनाभिषज्यन् स महानवति ॥ २१ ॥ संवत्सरं यत्परिपच्यतेनं महतं तत्सम आपुरस्मै ॥ इन्द्रः प्रजेशः स महांस्ततोऽभूत् तत्र व्रतं तद्धि महाव्रतं स्यात् ॥ २२ ॥ महाव्रतं यत् तदहः प्रसिद्धं तदन्नमन्द्रं वृहतीसहस्रम् ॥ श्रशीतयस्ताः प्रभवन्ति ताभिर्महोक्थमाख्यायत इत्यवेहि ॥ २३ ॥ प्रत्येकमाहुहतीपु पत्रिंशदक्षराण्येव तदक्षरं तु ॥ विराडिहाग्निः स दशाक्षरः स्यात् त्रीण्यत्र तत् परिशतान्यहानि ॥२४॥ प्राणो हि तस्माद् वृहतीसहस्रात् संपद्यमानात् परतोऽस्ति सोऽयम ॥ प्रशामयो ब्रह्ममयोऽथवा स्यात्स देवतात्माऽन्यथवाऽमृतात्मा ॥ २५ ॥ अग्निर्यजुः स्यादिह चीयते यो वयोवित्रोऽती गरुडः सुपर्णः॥ अङ्गानि चास्येह वयोविधानि संवत्सरोनाम प्रजापतिः सः॥ २६ ॥ स संस्यते तस्यरसोऽन मागान्महत्तदुक्थं प्रतिपादयामः ॥ रसं तमस्याप्यनुयात्युचा च साम्ना च भूयो यजुरेति चाग्रे ॥ २७ ॥ लोके विलोके न महावतं तन्नाद्धा विलोके महदुक्थमेतत् ॥ अग्नि तु पश्यामि सपप आत्मा रसस्तु भूत्वाग्निमपात एते ॥ २८ ॥ ऋक्सामयोरत्र यजुःष्वपीतिर्यजुस्तदाश्रित्य हि ते भवेताम् ॥ उत्पद्यते यत्र यजुर्नवीनं तत्र च सामापि नवे भवेताम् ॥ २६ ॥ सूर्ये त्रयीं तावदुदाहरामो यन्मएडलं भाति महत् तदुक्थम् ।। यहीप्यतेर्चिस्तु महाव्रतं तद्यन्मण्डलेऽस्मिन् पुरुषोऽस्ति सोग्निः ॥३०॥ !"ऋग्भिः पूर्वाह्न दिवि देव ईयते यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये.अन्हः ॥ "सामवेदेनास्तमये महीयते वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्यः ॥ ३१॥ (तै. सं. ४।३।११:भाष्ये श्रुतिः) ·( ४५ ) इत्येवमन्ययंदुदाहृतं पाक तत् कल्पनामात्रमसारमुक्तम् ॥ वेदरशून्यस्त्रिभिरेप सूर्यः प्रातश्च सायञ्च दिवा च ननम् ॥ ३२ ॥ अय्येव विद्यातपतीयमेषा यो मण्डलेऽस्मिन् पुरुपः स मृत्युः । यहीप्यतेऽनिस्त्यमृतं तदेतन्नत्वेष मृत्युम्रियतेऽमृतस्थः ॥ ३३ ॥ "अन्तरं मृत्योरमृतं मृत्याचमृतमाहितम् ॥ मृत्युर्विवस्वन्तं वस्ते मृत्योरारमा विवस्वति" ॥ ३४ ॥ तदर्चिपस्तत्पुरुषस्य चैतद्यमण्डलं सा भवति प्रतिष्ठा ॥ उपधे महत्येव महावतं स्यादग्निश्च सर्वत्र तथेति विद्यात् ॥ ३५ ॥ अग्निदिधाऽस्त्यायनीय एकः प्राणश्चितेऽग्नी सति धीयतेऽग्निः॥ यश्चीयतेऽग्निः सहिवाग् यजुर्यत् स पूरूपोऽस्मिन् पुरुषाश्च सप्त ॥ ३६ ॥ चत्वार श्रात्मा पुरुषा अथ द्वौ पक्षावर्थकः पुरुपोऽस्ति पुच्छम् । तैः सप्तभिर्यः पुरुषः स एकः प्रजापतिः श्रीभिरमुष्य शीर्षम् ॥ ३७ ॥ ऋक्सामयोनाक्रमणं कदाचित् ते नान्नमन्यस्य तयोश्च नानम् ॥ अग्निस्तु वागनमतः स गच्छत्युत्क्रम्य तृर्षि कुरुते परस्य ॥ ३८ ॥ चित्तस्य वाचश्च य उत्तरोचरिकमः स यशो मत ऐतरेयके ।। मनोऽस्ति वाचो मनसोति वागियं प्राणस्य यज्ञस्य हि ते सुवर्तनी॥ ३६॥ खेभ्यः परावाहितचैत्ततेजो रुद्ध विरुद्धं चरदस्तिताधीः ॥ अस्तित्वधाकल्पवस्तुधर्मो वेदोऽथ चेदोद्भवद्धि यक्षः ॥ ४० ॥ सोमोऽमृतं सोम विना कृतं नखं सोमेन सोमो यदि हन्यते बलात् ।। तस्मिन् सहस्यग्निरुदेति सोमजो यतःसहो यज्ञमिमं प्रचक्षते ॥४१॥ अग्नी कृतोऽग्नित्वमुपैति सोमः स चाग्निरुद्वान् म्रियते स सोमः॥ (वृहज्जाबालोप. २ प्रा.) अग्निश्च सोमश्च विपर्ययते यतो मिथो यज्ञमिमं वदामः ॥ ४२ ॥ प्रजापतिस्तायत एप यशः प्रजाःप्रजातास्तत एव सः ।। (ते.बा.१।४।६) य तमेवान्चखिला इदानीमपि प्रजायन्त इति ब्रवीमि ॥ ३ ॥ (शत. ४ का.४ प्र.८ बा.) प्रजास्तु देवा वसवोऽष्ट रुद्रा एकादश द्वादश चादितेयाः॥ द्यावापृथिव्यौ व तदित्यमेते देवालयस्त्रिंशादमे प्रसिद्धाः॥४४॥ प्रजापतीन्द्री च वपकृतीन्द्री प्रजापतिः सोऽनु वपद्कृतिर्वा । अहश्च रात्रिश्च तथाश्विनौ वा द्यावापृथिव्यौ च मतानि पोढा ॥४५॥ * अग्नेरमृतनिप्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते । अज एवं हविः क्लसमग्नीपोमारमकं जगत् . सर्वशक्रिमयः सोमो बधः शनिमयोऽनलः॥ ताभ्यां संपुटितं तस्माच्छश्वद्विश्वमिदं जगत् २ अग्निरूधं भवत्येप यावत्सौम्यं परामृतम् ॥ यावदग्न्यात्मकं साम्यममृतं विमृअत्यधः ३ अतएव हि कालाग्निरघस्वाच्छक्तिरूधंगा ॥ यावदादहनश्चों मधस्तात्पावनं भवेत् ४. आधारशक्त्याववृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः । तथैव . निम्नगः सोमः शिवशक्तिपदास्पदः १ हजाबालोपनिपदि द्वितीयवाहाणम् । .

·(४६ ) मरेतु देवा शपियरियास्ते सऽपि पुराणाः राघशा पास ॥ तेषामतिधावतथा नयः शागग्नीसी अभयर प्रीताः ॥ ४६॥ भ्राजस्तु सूय्यै समभूइथेन्ने योजोऽध वर्चः समभूदिक्षाग्नौ ॥ तैरेव वीरभवनतिशावानः पृथक् तेऽतिलदेवमुरया ॥ ४ ॥ अग्निश्न यो प्रथमोऽस्त्पमीषां विष्णुस्तथैषां परमो मिवियः॥ तावन्निविष्णु भवतोमत्यतन्वौ सस्प देवास्तु तदन्तरे पुः ॥४॥ [ऐ.पा. १।१।१] [शत.०1३७११६] सर्वे त्रयविंशदिमे तथैकं रूपं प्रति प्रजापतिः सः॥ इत्थं चतुर्विशरमुष्य यशस्यैताः खलु यातयो भवन्ति ॥ ४ ॥ [शत. ४।४।८] খ- নীযি ৰ অন্যম। মামি ম সমান । प्रजापतेरप्यनिरुतरूपस्येदं निरतं भवति स्परूपम् ॥ ५० ॥ * इन्द्रोऽनिरुतः सहि गर्भचारी सर्यो धपदकार तोऽयमन्यः ॥ 1 असौ तु चौक पत्तृतवस्तदेषु स्थितं त्वमुंपा धपदपदेन ॥ ५ ॥ ऐ.प्रा. २१ । ऐ.प्रा. ११॥६॥ निभ्यः परस्तादपि षट् च पद्न सगिन्यत् स्थिति भक्षयः पद ॥ स्तोमैः षडान कियते तु या पागोगर्मिता वौषठियं पपदस्यात् ॥ ५२ ॥ शक्ष. ११५५१२१ प्राणो मनस्वेत्युभयं तु पाचोऽन्तःस्थं पदन्त्यो इति साम्योतोः॥ प्राणोऽयमुः स्याद इदं मनः स्यात् तद्गनिना चागियमस्ति पौषट् ॥५३॥ वाक् सा मकारेण नियुज्यते चेत् तदोमिति स्यादिव यशसंशा ॥ स्थूलो मकारोऽगुरुरन्तरकोणीयानपारखिभिरोमिति स्यात् ॥ ५४ ॥ फौपीताकि प्रा विना मफारादोकारमा एवं प्रतीयात् ॥ ओश्रावयेत्यादिषु तत्मतीतेरथावसाने समकार एषः ॥ ५५ ॥ A-N.. 4- + * पपट्कारो घे गायनिय शिरोऽपिगत् । सरगै रसः परापराए । संसारपसिरुपारामाए । सा शितिला यशाऽभवत् ॥ ॥ यो हितोगः परापता । गिमापरणागारानीपार । सा द्विरूपा चशाऽभयत् ॥ २॥ यरतृतीयः परापतत् । पिश्वेश्या उपागृहन् । सा पारुपा शा- ऽभवत् ॥ ३ ॥ यश्चतुर्थः परापतस् । एथियों प्रापिशए । संपएरपतिरभ्यगृमाए । परना भोगायेति । स उक्षयशः सगगपत् ॥ ४ ॥ यलोदितं परापसर । उपारागार सा रोजी रोहिणी यशाऽभवत् ॥ ( उक्षयशोव्यर्थयीयर्यो एपमः)॥ यो रसः पृथिवी मागिशा परा: खदिरादयो घृक्षा अभयन् ॥ + सर्वं चौगिति करोति । पाग पै पट कारः पसिति । तयो मे पट । सारा ।।२१॥ एतरेयके मा. । अ.११ । सं.५-६॥ शसी पाप पा पुरावा पद् । परमेय प्यान दधाति । देवपानम् पा एतद् यापट्कारः ॥११॥५-६ ॥ | फोपी. प्रा. ११.५ ॥ .

·(१७)
.
.
युजीत काम्ये प्रणवं प्रयोगे कामः प्रजा बेदमकारमेव ।।
काम: प्रतिष्ठा यदि ताहि मान्तं फोपीनकीये विदुरित्यमे ॥ ५६ ॥
मध्येतु शस्त्रेऽनुवचस्यपीत्थं विशुद्ध एव प्रणवः प्रयोज्यः॥
अथावसाने मकृतावसानः कोपीतकीया अपि चेत्थमाहुः ॥ ५७ ।।
वा वाक् प्रतीकः प्रणवेन पृलो चौरेप वाक् प्राण मनोमयोऽधः॥
सूर्यः स संवत्सरमध्यवर्ती संवत्सरः पट् त्वृतयः स चौपट ।। ५८ ॥
प्राण मनश्चेत्युभयो वकारो मनः परप्राणमिहाविति स्यात् ॥
मध्याचिकारे परितो विकार यज्ञ विभागाः पडिमे स चौपट् ॥ ५ ॥
इत्थं प्रसिद्धन तु देवपात्रं चौपट पदेन प्रतिपादयन्ति ।
सर्वऽपि देवा इह यत्र देवे स्थिता चपट्कारमिमं वदन्ति ॥१०॥
देवा हि संवत्सर पत्र साग्निः तस्मिन् विभागा तवः प्रसिद्धाः॥
स्तोमाश्च तस्माद् ऋतवः पोते सांवत्सरं रूपमिदं प्रतिष्ठा ॥६१५
धारन्तरिक्षे तदिदं पृथिव्यां पृथ्वीयमस्वाप इमास्तु सत्ये ॥
तद् ब्रह्माणि ब्राह्म तपः प्रतिष्ठं ताः पद प्रतिष्टा इह वावि वौषट् ॥ ६२ ॥
ऐ. ना.१६॥
इमाः प्रतिष्टा अनु सर्वमस्ति प्रतिष्टिनं वात्यदमेकमेकम् ॥
प्रोस्थामिमां वाचमिमेऽध्यतिष्ठन् देवाश्च देवान् परमः स आत्मा ।। ६३ ।।
प्राणोऽप्यपानोऽपि च चागपीमे युक्ता चपटकार इति प्रविद्यात् ।।
भोजः सहश्चेति समृद्धिहेतू उभे वपट्टकारतनू भवेताम् ।। ६४ ॥
ऐना. ११॥ ७॥
वज्रश्च धामच्छदयं न रिश्वत्थं वपद्कार इह त्रिधा स्यात् ।।
वज्रः स उच्चलितः शनैश्चेद्रितः स धामच्छदयं समश्चेत् ।। ६५।।
ऐ.बा.११॥
घरांश्च रुद्रानपि चादितेयानिन्द्रं वषट्कारमा ब्रवन्ति ।।
देवास्नयखिशदिमे समेता मयेऽमृतास्तैरिदमस्ति मय॑म् ।। ६६ ।।
यदस्ति किञ्चित् तदिदं हि रूपं तच्चामृतं यद्धयमृतं तदस्ति ।
एतद्धि मयै न विनामृतेन मयं न मयं न विनाऽमृतं स्यात् ॥ ६७ ।।
प्राण हि देवाः प्रति यक्षमेते समानशब्दा अपि भिन्नभिन्नाः ॥
य एक यशेऽनभुजः प्रतीतास्तेऽन्नानि चान्यत्र भवन्ति यज्ञे ॥६॥
प्राणस्य चान्नस्य च तद्वदूर्जाऽन्योन्यग्रहोऽन्योन्यसमुद्भवश्च ।।
स्यात्कर्मणा येन स यज्ञ उक्लो यज्ञा हि यज्ञात् प्रभवन्ति सर्वे ॥६६॥
प्राणं तमन्नादमिहाग्निमाहुर्यदन्नमाह्वयत एप लोमः ॥
सोमो हुतस्तू' प्रभवेत् ततोऽन्यः प्राणो भवेदनमथो च तद्वत् ॥ ७० ॥
प्रजापतेः सस्ततनोर्हि मध्यादुत्क्राम्यतोऽन्नग्रहणं यतोऽस्ति ।।
प्राणस्ततोऽनेन भवेद्गृहीतः स एव हि प्राणिति योऽन्नमत्ति ।। ७१ ।।
अन्नं यदोकामति वा तदानीं प्राणेन गृह्णाति तदन्नमस्मिन् ।।
प्राणेन पश्यामि ततोऽन्नमात्तं य एवहि प्रणिति सोऽन्नमत्ति ॥७२॥

·• -
(४८)
ऊर्ग वा यदोत्क्रामति तामगृहात् ताभ्यामुभाभ्यामत एव ताभ्याम् ॥
अस्त्यूर्ग गृहीता य इहानमत्तिस प्राणितीहोर्जयतीदमैतम् ।।७३।।
प्राणानयोरुत्क्रमणेऽप्यगृहादू व ते तेन च ते गृहीते ॥
ऊर्जायमेवोर्जयतीह लोके स एदि प्राणिति सोऽनमत्ति ॥ ७४॥
अन्योन्यतस्तानि ततो गृहीतान्येकत्र सनस्यात्मनि संनिपत्य ।।
तदनमस्मिन् प्रतिपद्यमानं सर्वेऽपि देवाः स्युरनुप्रपन्नाः ।। ७५॥
"उदै स प्राणोऽभवन्महान् भूस्वा प्रजापतिः ।।
मुजो भुजिया वित्या यत् प्राणान् प्राणयत् पुरि ॥ ७६ ॥"
प्रजापतेनश्यति यावदुत्क्रमे संस्कुर्वते तावदिमं दिवौकसः ॥
तन्मध्यतः सर्वमिदं हितेऽदधुः प्राणं तथानं च तथोमीदशीम् ।।७७॥
अग्नौ चितऽग्निस्तु निधीयते यः प्राणः स वाचि प्रतितिष्ठतीह ॥
स गाहपत्याहवनीयधिष्ण्यात्मको विराडग्निरिहास्ति यशः ॥ ७ ॥
इदं शिरोऽत्रैव तु हुयतेऽनं देवेभ्य एभ्यः शिरसि स्थितेभ्यः ॥
यशो हि देवान्नमतः स यशो यद्धयते तेन.परोऽस्ति यक्षः ॥ ७६ ||
यत्किञ्च पश्यामि स एप सों यशः पृथग्वस्तुतयास्ति सिद्धः॥
प्रत्यर्थमिद्धाग्निपु हूयतेऽनं देवेभ्य एभ्यो हि ततोऽस्ति सोऽर्थः ॥ ८० ॥
सूर्यश्च यज्ञः पवनश्च यशो योऽग्निः स यज्ञः पुरुपोऽस्ति यज्ञः॥
नकापि लोके तदहं विलोके वस्त्वस्ति यत् किन्तु न सोस्ति यक्षः॥८॥
अहर्निशं तायत एप यशः सतिष्ठते चाहरहनियुक्ते ॥
स्वर्गस्य गत्ये किल यशमेनं यशेन च स्वर्गमुपैति नित्यम् ।। २ ।।
स्वर्गश्व संवत्सरमध्यवर्ती यद् भाः परं दीधितिमण्डलान्तः ॥
स्वर्गः सरवाहवनीय एको वेदाः समुद्रा इति वा त्रयः स्युः ॥ ३ ॥
-
वेदिः प्रसिद्धा भवतीह यज्ञ पश्चाद्धमस्या अनुगाहपत्यः।।
पूर्वार्द्धमन्वाहव यकुण्डः स्थाइक्षिणे तत्र च दक्षिणाग्निः॥८४ ॥
स एप सर्वोऽपरगार्हपत्यो वेद्यन्तमन्वति पश्चिमं सः॥
अभ्यस्तु तत्राहवनीयकुण्डः प्राच्यां तयोर्मध्यंगता च वेदिः ॥५॥
वेद्यां च दर्भाःप्रभवन्ति कुण्डे वेधमानि देवा इह ऋत्विजः स्युः॥
'देवोऽयमात्मा यजमान उक्नो ह्यनं पुरोडाशवपाज्यसोमाः॥६॥
मध्येऽष्टधिष्ण्याग्नय इत्थमेते दशाग्नयो नाम विराट् स एकः॥
योऽग्निस्तु तत्राहवनीयनामा तस्मिन् समस्ता.इह देवताः स्युः ॥ ७ ॥
यथा शरीरं पुरुषेऽस्ति वेदिः शिरस्तु तत्राहवनीयकुण्डः॥
धिष्ण्याग्नयो हृद्यथ गार्हपत्यो योन्यादिनाभ्यन्तकृते प्रदेश ॥ ८ ॥
योनिप्रदेशस्त्विह गाहपत्यः स्यानामिरस्याहवनीयकुण्डः॥
प्रादेशमात्रस्विह योऽस्ति गर्भो विष्णुः स उक्तोऽत्रच सास्ति वेदिः ॥६॥
इयहि पृथ्वी प्रथमास्ति वेदिस्तत्पश्चिमे तिष्ठति गार्हपत्यः॥
प्राच्यां दिशि वाहवनीय- एप प्रयते यत्र च सोमरश्मिः ॥१०॥

·No text on this page.

·४३४
मनः
प्रायः
पृ.
mmmuntm
tum
यौ
५३ पटे
१
६
स
m
ल

·(४६) पृथ्वी समयापि च गाहंगत्यो धौः सूर्यवत्याहवनायकुण्डः ॥ धिण्याऽन्तरिक्षं तदिवास्ति दिर्यस्तत्र यस्तदिदं तु विश्वम् ॥ ६१ ।। यशः स्वयंभूरिह कश्चिदास्ते जुहोत्ययं सर्वदात्मनीदम् ।। तस्मा रु साम यजुश्च जो ततः प्रवृत्ताः सकला हि यशाः ॥ २ ॥ प्राणो हि वाचा मनसा च भाषितो यशस्वरूप तनुतेऽथ यातः॥ प्राणस्य यो जायत श्राश्रयः पृथक स चित्यभूतः स पशुर्हिरण्मयः॥६॥ स्थूलैस्तु भूतैः कृतरूपमेतत् पश्यामि यत् स्थाष्णु चरिष्णु वेदम् ॥ देहोपि लोमत्वमसूङ्मुखात्यः पशुस्तदन्तर्निहितोऽस्ति सत्यः ॥ १४ ॥ यमो न चेत्स्यात्र पशुः क्रचित्स्याद् यपि सोऽयं पशुभिः कृतः स्यात् ।। पशुन चेत्स्यान भवेत्स यज्ञो यशेन यज्ञ त्वयजन्त देवाः ॥६५॥ इति यज्ञाधिकरणम् । अधिदेवतमध्यात्मं च यज्ञो व्याख्यातो गोपग्रे पू० ४ प्रपाठके-"अय वै यज्ञों योऽयं प्राणः पवते तसेत ईप्सन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते ।... । अयं चै लोको गृहपतिः । अस्मिन् वा इदं सर्व लोके प्रतिसितम् ॥ १ ॥ चन्द्रमा बै ब्रह्माधिदेव, मनोऽध्यात्मम् । श्रादित्यो वा उद्गाताधिदेवं चक्षुरध्यात्मम् । पर्जन्य आदित्यः ॥ अग्नि होताधिदैवं वागध्यात्मम् ।। वायुर्वा अध्वर्युरधिदेवं प्राणोऽध्यात्मम् ।. होत्रकाः अधैिवम् अध्यात्मम् २| गृहपतिः प्राण- प्राण २ होता अग्निः वाक् ३. उदाता आदित्यः चक्षुः ४ अध्वयुः । वायुः प्राग: चन्द्रमा चातुहौत्राधिकरणम् । यादीप्यते ज्योतिरदः परोद्विवो विश्वस्य :पृष्ठेषु घहित्रिलोकता! यस्य प्रतापात् तपनास्तपन्त्यमी आत्मान एपोऽस्ति विभुःप्रजापति॥१॥ ब्रह्मा:मनस्तत्परितः प्रवृत्ताःप्राणा अथैतैः सहित स यक्षः॥ , स्तोमास्तु यशाङ्गविभाराभूताः पद् ते निवृत पञ्चदशादयः स्युः ॥२॥ मनोमयः प्राणमयः स वाङ्मयःप्रजापतिर्यत्परितो वितायते ॥ [तै. प्रा. १ का. ४.प्र.६ अ.] तमेव यई प्रवदन्ति इयते स्तोमेष्वहः स्वात्मविशेपसंपदे ।।३।। "स्तोमा इमे ब्रह्मण एव तस्य प्राणास्तथाप्येपु भवन्ति पट्सु.॥ भूचन्द्रयोर्धातुरहस्कराग्न्योर्यशस्य तेजांसि संहस्थितानि ॥४॥ तान्येव तेजांसिाथम् भवन्तिाहोतृणि प्रञ्चेतिाहिःपञ्चयज्ञाः ॥ पृथक् प्रवृत्तासकलैस्तु झरेकाऽस्ति यशसमतोममात्मा ।।।५।। -- ·. . O ( ५० ) ब्रह्मास्ति नामावथ पञ्चयज्ञाः स्तोमे' दृष्टास्तमनुप्रवृत्ताः ।। प्राणाः परेषामपि तत्र सेदुः प्रजापतिः सर्वविधोऽस्ति यशः॥६॥ [को. ना. १३ श्रा.१.] यहोश्च भूयान भवितुं प्रजापतिर्यशात्मकोऽयं दशहोतृतामगात् ।। आत्मानमेको दशधा व्यधादसौ तेभ्यः स देवानमुरान ससर्ज ह॥७॥ सत्यान्तो धरदक्षसव्याभिमुख्यवमुख्यविवृद्धिनाशाः ।। लोकत्रयं सत्यमथानृतं दिक स्फुटाः परद्वन्द्वगता हि भाषा: ॥८॥ [तै. ना.२ का.२ प्र.१-११ अ.] प्राणान विधायायतनं त्रिवृन्मयान प्राणं जुहावात्मनि चेन्द्ररूपिणि । घीये तु वीर्य स यतोऽजुहोत् ततः सहैव देवा असुराश्च जशिरे ॥६॥ यः पार्थिवः प्राण इमं तमाहुस्तत्र त्रिवृत् प्राण इतीह देवाः ।।* सर्वेऽसुरास्तजनिता भवन्ति तदग्निहोत्रं दशहोतृफ्लुप्तम् ।। १० ॥ १ऊवाः प्राणा: 3 उदयः श्रतो देवा २ श्रवीश्वः प्राणाः% रात्रि तिरोभावः अतोऽसुराः ३ पूर्वपक्षः आप्यायनम् श्रतो देवाः ४ कृष्णपक्षः रात्रिः अपक्षयः अतोऽसुराः ५ दिवा अहः आभिमुख्यम् अतो देवाः रात्रि: चैमुख्यम् अतोऽसुराः ७ सत्यम् अहः सत्ता अतो देवा ८ नृतम् रात्रि: नाशा ६ दक्षिणभाग: अहः सहकार तो देवाः १० सव्यमागः रात्रिः तिरस्कारः देवास्तु सत्येन च दक्षमागे वलक्षपक्षे च दिवा तयोः ।। प्राणैरधास्थैस्त्वनृतेन सव्येऽपक्षीणपक्षे निशि चासुराः स्युः॥ ११॥ आप्यायिता ऊर्ध्वत एव देवाः शुक्लाश्च सत्यं किल वीर्यवन्तः॥ मृद्धाश्च कृष्णा अनृतं त्ववाचा प्रध्वंसितास्ते हासुरा भवन्ति ।।१२।। स्तोमोऽतृणत् पञ्चदशस्तु मध्ये स्तोमं तमनत्यं त्रिवृतं ततस्तौ। पूर्वापरौ चाभवतां तु पक्षी पूर्वे तु देवा अपरेऽसुराः स्युः॥ १३ ॥ [ते. बा. २०३] इत्थं त्रिवृतस्तोमगता परेपि चतुर्विधद्वन्द्वमया विभागाः ॥ सूर्याग्निसंवन्धवशादभूवन सूर्योग्निहोत्रं तत उच्यतेऽयम् ॥ १४ ॥ [शत. २ कां.३ श्र.१कं शत. ११२३३१] सर्वे च देवा असुराश्च सर्वे प्रत्येककाये निवसन्ति जुष्टाः॥ तंत्रात्मपुष्टयै प्रचरन्ति देवा आत्मापकृत्या असुराश्चरन्ति ॥ १५ ॥ * त्रिवृत् प्राणः पार्थिवोऽग्निः। एकविंशः प्राण मादित्यः। (. मा.) निवृदग्निः । पञ्चदश इन्द्रः। सप्तदशः प्रजापतिः । एकविंश भादिस्यः । हिरएमयमहः । राजती ज्योत्स्नी रानिमायसी कृष्णारात्रिः॥ (10 अतोऽसुराः अतोऽसुरा .

·( ५१ )
पञ्चैव देवाः प्रभवन्ति देहे दिशोऽग्निवायू तपनश्च सोमः ॥
सोमो मनोऽकौऽक्षिचवागिहाग्निःश्रोत्रं दिशः प्राण इहास्ति वायु॥ १६ ॥
प्रेयो भवेच्छेय उतात्मनो यद् दृष्टं श्रुतं चिन्तितमेवमुक्तम् ॥
तदैवक्लप्त विपरीतमेषां तत्पाप्मना विद्धमसुर्यमाहुः ॥ १७ ॥..
अग्निस्तु रक्षोन इतीव नासुरः प्राण प्रभुः संभवतीह कहिँचित् ॥
द्वैधं यथाऽन्यत्र तथा न दृश्यते प्राणे वसन् जीवति सर्वदेकधा॥ १८ ॥
प्रजापतरात्मन एव देवा श्रादित्यवाय्वग्नय उद्बभूवुः ।।
देवास्त्रयस्ते विभवन्ति विश्वं तेषां हुतात् संभवतीह सर्वम् ॥ १६ ॥
[ते. बा. २३२६]
प्राणाय गात्राय च चक्षुषे चाग्निवायुसू- इह जुहति स्वम् ॥
अग्निबंधात् प्राणकुलानि वायुर्गात्राणि चढूंषि रविः ससर्ज ॥ २० ॥
[तै• ब्रा:राश६]
श्रात्मा मनोबुद्धिमयोऽत्र चक्षुस्तदिन्द्र आदित्य इह प्रयुक्ते ॥ ..
वांगन्य आत्मा तु शरीरमेतद् वायोरथ प्राण इहाग्नितः स्यात् ॥ २१ ॥
इत्येवमेकेऽथं परेऽन्यथाहुः प्राणः शरीरेऽन्तरितोऽग्निभूः सः ॥
प्राणाश्रयो वायुवशस्तु कायो वहिस्तु कायाद्रीवजन्म चक्षुः॥ २२ ॥
.
..
प्राणाविनाभूतमिदं मनोऽपि प्राणेन तेनात्र भवेद् गृहीतम् ॥
यानीन्द्रियाण्यत्र च यानि भूतान्येतानि सर्वाणि तदग्नितः स्युः ॥ २३ ॥
स्पर्शोऽयमुष्णोऽग्निनिवन्धनोंऽस्मिन् देहेऽस्ति चेत् प्राणिति तावदेषः॥
अग्नौ प्रशान्ते तु न तत्र चेष्टा न चेतना नापि तदिन्द्रियाणि ॥२४॥
अग्नौ च निर्वाणमिते शरीरे रसादिभूतान्यपि नोद्भवन्ति ।
उद्भूतभूतान्यपि पिस्रसन्ते प्रवर्तते तत्र च पूतिगन्धः ॥ २५ ॥
भूतेभ्य एभ्यस्तु शरीरफ्लूसिराशीर्षका पादतलाङ्गसंस्था ॥ .
संपद्यते वायुवशन वायोः स्तब्धं च दृब्धं च समस्तमङ्गम् ॥ २६॥
वायुर्द्विधा रेवलि डिम्मयुग्मं करोति वायोर्निखिलाङ्गचेष्टा ॥
घायुप्रकोपाद् विषमत्वमङ्गेस-वायुरीटेऽत्र शरीरयष्टौ ॥२७॥
.
अथो शरीरस्य यदस्ति रूपं तत्तच्छरीराद्वहिरेति दूरे ॥
तस्मिन् हि चक्षुर्निहितं शरीरं तद् दृश्यते चक्षुरिदं वदामः ॥२८॥
सूर्यस्य रश्मिः प्रतिपद्य कार्य प्रत्याहतो भिन्नगतिः स तिर्यक् ॥
प्रत्यङ्गविन्दुप्रतिमूर्तिफ्लुप्त्या चक्षुप्यपूर्वी कुरुतेऽहसंस्थाम् ॥२६॥
॥
इत्यं च गौरव हुंतादमीषामभूदमीषां नहुतीनि चेत् स्युः॥ [ते.वा.२०१६]
रश्मिस्तदान प्रतिघातमेयान्न कायतो गौन च वस्तुरष्टिः॥ ३०॥

·( ५२ ) चक्षुप्यदो भाति शरीरमस्मिन् प्राणास्तदित्थं प्रितयं सहास्त। प्राणोन चेत्स्यान्न तनुन चक्षुस्तदा भवेत् तेन तदग्निहोत्रम् ॥३१॥ गौरग्निहोत्रं हितमग्निमिशा प्राणादपानाच समर्दयन्ती । तै.ग्रा.११६ अग्नेश्व हुत्यैव समस्तमेतत् संपद्यते स प्रथमोऽस्ति यमः ॥ ३२॥ अजायताथो दशहोतृतश्चतुहाता स वेवासुरसृष्टयनन्तरम् ॥ देयासुराणामयमिन्द्र माहुतेदेवश्चतुभिर्जनितो बभूवह ॥ ३३ ॥ स्वष्टा व मित्रश्च पृथग्भवेतां द्यावापृथिव्यो पृथगत्र देवी ॥ चत्वार एतेऽजुवुः समेताः सोमोऽत्र तेषां गृहपस्तदासीत् ॥ ३४ ॥ तं एक विशायतनेन वीरं तमिन्द्रमेषामसृजत् सुराणाम् ॥ इन्द्रोद्भवेऽध्यारुरुहुंश्च देवाः स्वर्ग हि वीर्येण तदिन्द्रियेण ॥ ३५॥ भूमि प्रतिष्ठाऽग्निरयं दिशो द्यौस्त्वष्टा तु रूपं विकरोति सर्यम् ॥ मित्रश्च वीर्य प्रददाति सोमे प्राणोऽयमादित्य इहस्थचन्द्रः ॥३६॥ प्रतिष्ठयैव प्रतितिष्टतीदं छन्दोभिराच्छादनमेति दिग्भिः ॥ त्वष्ट्रा लभेताङ्गविभागसिद्धिं मित्रेण चामोति वलं स यशः ॥३७॥ संवत्सरं तत्र ऋतून प्रजाः पशू निमांश्च लोकानयमभ्यजायत ।। इन्द्रोऽयमात्मास्य जगत्प्रशासितुस्तैर्भागधेयानि भवन्ति पञ्चभिः ॥३८॥ संवत्सरोऽग्निः स हि पञ्च होता तत्राश्विनौ द्वौ वरुणश्च रुद्रः॥ बृहस्पतिश्चेति सहविजः स्युस्ते सतविंशायतनं व्यचायन् ॥३६॥ ततो वभूवुः पशवः समना दूर्वादयः स्थावरजङ्गमा ये॥ येऽप्राणिनो वा प्रभवन्ति पृथ्वीपृष्ठोपरिष्टात् पशवस्त उताः ॥४०॥ धौरन्तरिक्षं पृथिवी च सूर्यो वातश्च यक्षः सह षभिरेतैः ।। पड्ढोतामेष.जगाम धाता तस्माहतोः फलतिरियं प्रवृत्ता॥४१॥ इन्द्रोऽर्यमा वा खलु सप्त होता महाहविः सत्यहविस्त्वयास्यः ।। अचित्त्यपाजा उ अचित्य चित्तोऽनाधृष्य एषोऽप्रतिधृष्य एषः॥४२॥ विधाय तत्रायतनं त एते स्तोमं त्रयविंशमिमा प्रतिष्ठाम् ।। होतारमायार्यमणं त्वहौषुः स चार्यमा यह इति ब्रवन्ति ॥४३॥ तै. बा.२३३५] द्यावापृथिव्योरितरेतरेणाभूत् संततिर्यत्रत एव तस्मात् ॥ इतो वहेद्धव्यममुत्र सद्यो दिवोऽपि वृष्टिर्भवतीह भूमौ ॥४४॥ सर्वेऽपि लोका इतरेतरेण संतानिताः सन्ति यतस्ततस्ते। अन्योन्यभोगाय भवन्ति सर्वे भूमेः स्वरयान्ति दिवश्च भूमिम् ॥ ४५ ॥ एकैको वैजनतायामिन्द्रः ॥ (ते. प्रा. ११४१६) ·( ५३ ) 6 चतुहाँ पृथ्वी द्यौः स्वष्टा | मित्रः वा- सोमः वीर इन्द्रः२० तारः प्रतिष्ठा प्रदिशःरूपाणि चिर्वार्यम् पाहो नास अग्निः व दरः वरुण: 'रुद्रः पशुमान् २७ स्पतिः रुयो वा ६ पढो अन्त पृथ्वी सूर्यः | वातः | यज्ञा धाता |ऋतुमान् aार: • रिक्षः ७ सप्तहो महा सत्य प्रचित्य अचिच्य अना अप्रति इन्द्रः मथःसर्वेषां तारः हवि: हविःयास्यः' 'पाजः चित्तः धृष्यः घृष्यः अय्यमाव संतननम् ३३ गृहपतिः -- एतानि सन्त्राणि निरन्तराणि भवन्ति पञ्चापि कृतानि देवैः ॥ प्रजापतिः सोम उताग्निरेवं धातार्यमा होतृतयेषु क्लुप्ताः ॥ ४६॥ मुख्यैरमीभिः सममृत्विजोऽन्ये ते पाध्रुवस्तत्र प्रजेश्वरेण ।.. चक्रुःप्रजाःसोमतओषधीश्चाग्निना पशून् धातृवशाद् ऋतूंश्च ।।४७ ॥ अथेन्द्रतोवार्यमतोऽपि लोकान् मिथःसमस्तान, समतन्वतेमान । सोमेन चेन्द्रो जनितोऽग्निना चासुरा इतस्तत्पशवश्च नुन्नाः ॥४॥ अपीन्द्रियं पुण्यति सप्तहोता स्वर्गाय हेतुः स च पञ्चहोता ॥ सोमो यशस्तेन यशाप्रतीयाद्यशं चतु:तृतया प्रपन्नम् ॥ ४६ . [तै.२।२।८] यदेव.किञ्चित् कचिदस्ति तच्चतु:तार एभ्योऽधि च यज्ञनिम्मितिः॥ नेभ्यो विनासृष्टिरिहास्ति काचन प्राप्तोऽस्ति यज्ञोऽपि न तैर्विना कचित्॥५०॥ द्यावापृथिध्यात्मिकसृष्टिरेषा यशश्चतुह)तृतयास्ति क्लुप्तः॥ श्रादित्यवारघग्नय एष चन्द्रो होतार एतेऽत्र भवन्ति नित्याः ॥ १ ॥ पञ्चेह भूतानि भवन्ति तेऽन्ये होतार उक्तास्तत एप यशः ॥ । स्यात्पञ्चहोता पडिहर्तवः स्युहातार इत्थं स परोस्ति यशः ॥ ५२ ॥ भूर्लोकमारभ्य तु सत्यलोकावधि प्रतीता इह सप्तलोकाः ।। होतार एते तत एष यशः स्यात् सप्तहोताऽन्वयनाय तेषाम् ॥ ५३॥ प्रजापतिः कश्चिदिहैप:श्रात्मा दिग्भ्यो दंशभ्या परिक्रप्तमूर्तिः ।। आत्मानमात्मन्यमितं जुहोति वहोम्स भूयान् भवति प्रजाभिः ॥.५४ ॥ प्रजापतिर्य पुरुषं ससर्ज तत्राग्निराविश्य तमत्त्मैच्छत्॥-:. ::, दोत ने देष ततः स यज्ञानात्मस्पृतस्तानजुहोत्-प्रजेशः ॥ १५ ॥ तत्रैष प्रापोमय एकत्विक प्रजापंतिम्वं दशधा विधायं ॥ प्राणं सुहावैषः ततः प्रकीर्णान्यङ्गानि सर्वाणि मुहूर्वभूकुः ॥ ५६ -- श्रादित्यषावारतसुधांशवस्ते स्युर्ऋत्विजश्चानु प्रजापति तम् ॥ :: होतारः एतें पुरुषस्य चत्वार्यङ्गान्युपोहन :सपरोऽस्तियन:५५॥

·( ५४ )
पञ्चत्विजस्ते पशवो बभूवुस्तेऽङ्गान्युपौहनिह लोमचर्म ॥
मांसास्थिमज्जश्च तथर्तवः षट् तत्र धर्मान् ससृजुः स्वकाले ॥ ५ ॥
सप्तर्विजः प्राणमया यतस्तेऽहौपुस्ततः सप्त यभूवुरस्मिन् ॥
प्राणा हि वागादय एवमन्ये सप्त त्वगाद्याः स हि सप्तहोता ॥ ५ ॥
"सप्त ऋपयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादम् ॥
सप्तापःस्वपतो लोकायुस्तत्र जागृतो अस्त्रमजौ सत्रसदौ च देवौ ॥ १० ॥
[य. वा. सं. ३४१५५]
."
।
श्रथायमात्मा ध्रियते स यज्ञः प्रजापतिस्तिष्ठति तस्य नाभौ ॥
अन्त प्रविष्टः स समानमारते शास्ता जनानां प्रतरामणीयान् ॥ ६१ ॥
सर्वाणि शुक्राणि प्रजाश्च सर्वाः सर्वे च होतार इहैकभूताः ॥
सर्वे चतुर्होतृविशिष्टयशास्ते संपदं यान्ति हि तत्र देवैः ॥ २ ॥
प्राणस्त्रिवत् पञ्चदशेन तृप्तः पक्षाचभूतामपरश्च पूर्वः॥
द्वन्द्वान्यभूवनपराणि चास्मिन् प्रजापतिस्तेन दशत्वमागात् ॥ ६३ ।।
दशाहुतीरत्वभवत् पुरस्ताद् दैवी ततः संपदिहासुरी च ॥ .
मोक्षाय देवी यतते तु संपद् बन्धाय संपत् प्रभुरासुरी स्यात् ॥ ६४ ॥
यावद्वलं सा लभतेऽत्र दैवी तावत् स विद्यासु भवन्निविष्टः॥
यावदलं चालभतासुरीयं तावत् स उत्साहमुपैति धृष्टंः ॥ ५ ॥
स एषं यज्ञःप्रथमः समन्ताद्ब्रह्माणमाश्रित्य भवत्यंजस्रम् ॥ .
अथैकविंशायतने विधत्ते सोमश्चतु:तृविधेययक्षम् ॥ ६६ ॥
देवासुराणामुदभूदिहेन्द्रो देवाश्च तं पर्याविशन् समन्तात् ॥
ति. बा.२।२।१०
श्रादित्यरुद्रां वसंवश्च विश्वेदेवाश्च साध्यांगिरसंश्च दिक्षु॥६७ ॥
संवत्सरं तत्र ऋतून प्रजाः पशनिमांश्च लोकानयमभ्यजायत ।
इन्द्रोऽयमात्मास्य शरीरशासितुस्तैर्भागधेयानि भवन्ति पञ्चभिः ॥ ६ ॥
शरीरसंवत्सर एष इन्द्रतो वितायते तन्मय एव जायते ।।
यान्यस्य पर्वाणि दिनैश्च रात्रिभिः पक्षश्च मासैरयनैश्च तान्यपि ॥ ६ ॥
याश्च प्रजाये पशवोऽत्र ताश्च ते चन्द्रस्य तस्यात्मन एव कल्पिताः ॥
प्रजारसास्कप्रमुखाम्प्रधानतः शरीरधर्माः पशवस्तु.लोमवत् ॥७॥
नाभिस्तु पृथ्वी ध्रियते शिरो द्यौस्तत्रान्तरिक्ष हृदयं त्रयस्ते ॥ .:
: लोकाः शरीरे त इमे तदिन्द्रस्यार्थे निजं तन्त्रमुपावहन्ति ॥ ७१.॥ .
सौरोऽपि चान्द्रोप्यथ-पार्थिवापि संवत्सरोऽत्रात्मनि सज्जते.सः॥
वाग्वा मनश्चाथ रथन्तरं वा.बृहचःमातापितृवद्भवन्ति ॥ १२ ॥
संवत्सरे ये च विकारभावाः पश्चः मासैरयनरहोभिः ॥.:..
तैरप्यमुष्यैव भवन्ति भोगा अध्यात्ममिन्द्रस्य शरीरभर्तुः ॥७३॥
पुत्रादयो गोऽश्वंगजादयो वाऽऽत्मनैव सम्बन्धमिहोपयन्तिः॥..
ते ते चं. लोका-प्रभवन्ति तस्यात्मनःशरीरं.पृथिवी तु लोका॥ ७४ ॥

·( ५५ )
इन्द्रस्य चात्मा निहितः परस्तात् स पञ्चहोता स सुवर्णकोशः॥
रजोवृतःसा वसुधान्यमीषां विराष्ट्र सुराणामिदमायुरेपाम् ॥ ७ ॥
पवर्तचोऽस्मिन् क्रमतो विशन्ति सोमस्य चाग्नेश्च विपर्यायेण ॥
बलस्य हानिश्च बलस्य वृद्धिः पर्यायतस्तेन भवत्यमीपाम् ।। ७६ ॥
ततः परस्तादिह सप्तहोता प्रवर्तते तेन शरीरनिष्ठाः ॥
प्राणास्तु देवानुपयन्ति देवा विस्रस्तमहं प्रतिपूरयन्ति ॥ ७७ ॥
एकोऽयमात्मा तत इत्यमेतैरध्यूढयक्षैः परिवर्तमानः ॥
सहैव घाचा मनसा च क्लुप्तः प्राणेन संपन्नतमो विभाति ॥ ७ ॥
तदिस्थमात्माथ शरीरमेतद् द्यावापृथिव्यावथवाऽथवान्यत् ॥
यदेव किञ्चित् परिदृश्यते तत् संपद्यते पञ्चभिरेव यज्ञैः ॥ ६ ॥
पतैईि पञ्चैव भवन्ति यक्षा येभ्यो जगच्चक्रमिदं प्रवृत्तम् ।।
देवास्तदिन्द्राः पशवोऽन्नमेषां तेषां विकारागतयश्च तैः स्युः॥२०॥
देवाश्च ये वा पशवस्तु ये वा नभ्योऽतिरिक्तं किमपि प्रतीमः ॥
प्राणा हि देवाः पशवस्तु वाचः प्राणाश्च वाचः सह विश्वमेतत् ॥ ८१ ॥
द्यावापृथिव्योरितरेतरेणाभूत् संततिक्षित एव तस्मात् ॥
इतोवहेद्धव्यममुत्र सद्भ्यो दिवोऽपि वृष्टिर्भवतीह भूमौ ॥ ८२ ॥
सर्वेऽपि लोका इतरेतरेण संतानिताः सन्ति यतस्ततस्ते ॥
भन्योन्यमोगाय भवन्ति सर्वे भूमेः स्वरायान्ति दिवश्च भूमिम् ॥ ३ ॥
सतायते चाहरदस्तुयशः संतिष्ठते चाहरदः स यज्ञः॥
स स्वर्गगत्यै तमिमंच युंक्त स्वर्ग ततः सोहरहः प्रयाति ॥ ४॥
पश्चात्मयज्ञाः प्रकृतिस्थिता ये तेभ्योऽध्यकल्प्यन्त विधेययज्ञाः॥ .
पर्षद्वयादनि च मासि वर्षे वर्षेऽथ पर्वत्रयतोऽथ वर्षात् ॥ ५ ॥
आदावहोरात्रमुखप्रवत्यै यदग्निहोत्रं तदिहाहिकं स्यात् ॥
तत्रैकऋत्विर दशहोतृफ्लुप्त्या प्रकल्पितं यशमिमं वदन्ति ॥ ६ ॥
स मासिकः पक्षमुखप्रवयों दर्शस्तथा यः खलु पूर्णमासः॥
अध्वर्युरग्नीदपि नाम होता ब्रह्मति चत्वार इहत्विजः स्युः ॥ ७ ॥
ऋतुत्रयस्य प्रमुखे चतुर्भिर्मासैस्तु यझोस्ति स पञ्चहोता ॥
पूर्वेश्चतुर्मिश्च सह प्रतिप्रस्थात्रा च पञ्चत्विज श्राहुरस्मिन् ॥ ८ ॥
वर्षे प्रवयाऽयनयोर्मुखेद्विः स वार्षिक: स्यात् पशुवन्धयक्षः ॥
पूर्वैश्च मैत्रावरुणेन चास्मिन् षड्ढोतृवत् षद् पुनर्ऋत्विजः स्युःnce |
चेद् ब्राह्मणाच्छंस्यथ नेप्दृपोत्रच्छावाकमैत्रावरुणास्तथाग्नीत् ।।
होताच सतविज आचरन्ति संवत्सरादौ सहि सोमयः॥१०॥
संवत्सरोऽन्योऽवयवास्तथान्ये भवन्त्यूतुर्मास उताहरित्थम् ॥
एतेऽग्नयस्तेषु हुतादमीषांबलं जंतूनामपि तत्समं स्यात् ॥ १ ॥
अन्ये तु यहाः सकला अमीषां विकारभूतान ततःपृथक स्युः॥
'एक दशद्वाऽथ शतसहस्र चाहीं तु सोमस्य विभाजक स्यात् ॥ २॥

·( ५६ ) यदग्निराधीयत एप यज्ञो यज्ञाङ्गभूतो न ततः पृथक् स्यात् ।। यास्त्वग्निचिश्या इह 'पञ्च सोऽग्निर्विधीयते पञ्चभिरेव यज्ञैः ॥ ३ ॥ य एप धात्मास्ति शरीरनिष्ठः समानुपो नाम ततोऽतिरिक्तः॥ संपाद्यते यशत एप आत्मा दैवस्ततो लोकगतीः स याति ॥ ४ ॥ यज्ञेषु यावद्भवतीह वीर्य तावत् स लोकेषु लभेत भोगम् ।। प्रातश्च सायं च परत्र लोकेऽग्निहोत्रहुत् सोऽनमुपादीत ॥ ६५ ॥ यजेत दर्श यदि पूर्णमासं पक्षेस पक्षे लभतेऽन्नभोगम् ॥ चतुर्यु मासेषु चतुर्यु चातुर्मास्यं यजन् भोगमिहाश्नुते सः ॥ ६६ ॥ षभिः स षड्मिः पशुवन्धयाजी वर्षे स वर्षे यदि सोमयाजी ।। शते शतेऽदेवयमग्निचिद्वा प्रश्नाति कामं न च वा स कामम् ॥ १७ ॥ न यज्ञकृञ्चेत् तदमुष्य चात्मा स मानुषोऽमुत्र हि न स्वतन्त्रः॥ स्यात् कर्मविद्यावशतः स उच्चावचेपु भावेषु वलाद्विकृष्टः ॥८॥ होतार एतेषु भवन्तु सप्त वा षट् पञ्च चत्वार इमे दशैव वा ॥ सर्वे चतुर्दोतृतयैव भांपिता भवन्ति तस्येन्द्रतयेन्द्रकल्पितुः ॥ ६६ ॥ उपसंहारः। अमूर्तकालौ रविसृष्टिनाशौ सृष्टिस्त्वहः स्यात् प्रलयस्तु रात्रिः॥ मूर्ती तु कालौ भवतोऽग्तिसामावग्निस्त्वहोराविरयं तु सोमः ॥ १००। अपि द्विधाऽग्निः समृतं च सत्यं सत्यं त्वहः स्याहतमस्ति रात्रिः॥ * द्यावापृथिव्यौ तदहश्च रात्रिस्तत्राहरिन्द्रोऽग्निरयं तु रात्रिः॥१०१ ॥ स्तोमा अहान्यत्र विभक्तिरहां रात्रिस्ततो यश इतश्च सृष्टिः॥ तस्मादहोरात्रकृतैव सृष्टिभवत्यहोखत्रमयो विधाता ॥१०२.॥ यज्ञा अइन्स्वाहवनाद् भवन्ति राज्यो विभागाय भवन्ति चाहाम् ॥ यस्माञ्च यशाद्भवतीह सर्व तस्मादहोरात्रकृतैव सृष्टिः॥ १०३॥ प्रजापतियश इतो हि यशाद्रभूत् प्रजासृष्टिरिति स्म वृद्धाः॥ तेनाप्यहोरात्रकृतैव सृष्टिः सिद्धा यतोऽहस्नु भवन्ति यज्ञाः॥ १०४॥ राथन्तरी रात्रिरियत्यहयं तद्वाहतं सर्वरथन्तरोऽग्निः ।। वृहत्तथादित्य इहैव तेजोद्वये हुतं यज्ञ इति ब्रुवन्ति ॥ २०५॥ "वृहद्रथन्तराभ्यामिदमेति युक्तं यद्भूतं भविष्यचापि सर्वम् ॥ ताभ्यामियादग्नीनाधाय धीरो-दिवैवान्यज्जुहुयान्नक्तमन्यत्" ॥ १०६ ॥ ऐ.बा.२५ श्र. प्राणो हि यशः पवते तु-योऽयं तद्वर्तनी वाक्च मनश्च क्लुप्ते.॥ वाचाच यज्ञो मनसा च वृत्तो मनस्त्वदो वांगियमस्ति रूपात् ॥ १०७ । "आग्नेयी वैराग्निः। ऐन्द्रमहः" इति (ते. बा .943॥१॥४॥)

·( ५७ )
मनस्त्वहः स्यादथ वाक् तु रात्री ताभ्यां हि यशोऽथ ततः प्रजास्ताः॥
प्रजायमाना अपि यक्षतस्ता भवन्त्यहोरावत एव जाताः ॥ १०८ ॥
तावाहिवा यावदियन्ति देवा रात्रिस्तु सा यावदिमेऽसुराः स्युः॥
देवासुराभ्यां भवतीह सर्व तस्मादहोरात्रकृतैव सृष्टिः ॥ १० ॥
देवा अहःसन्त्य सुरास्तु रात्री देवासुराभ्यामिह दैववादाः ॥
यां सृष्टिमिच्छन्ति हि निर्विशेपं तामप्यहोरात्रत एव विधात् ॥ ११० ॥
अहर्वियद् रात्रिरियं वियत्तद् व्योमत्यहोरात्रमिति ह्यभिन्नम् ॥
व्योमस्ततो यां प्रवदन्ति सृष्टिं तामप्यहोरावत एव विद्यात् ॥ १११ ॥
निमित्तमहो रविरस्त्यसौ सन् राव्यानिमित्तं तु रवेरसत्त्वम् ॥
तेनास्त्यहःसयसती च रात्री तस्मान्न भिन्नः सदसत्प्रवादः ॥ १२ ॥
प्राक्कादयतो हि यस्य मिथिलादेशे शरीरोदयः।
श्रीविश्वेशदयोदयाच समभूत् काश्यां सुविधोदयः ।
राक्षा प्रीत्युदयादभूजयपुरे संपत्तिभाग्योदयः।
सिद्धस्तन्मधुसूदनात्त विदुपोऽहोरात्रवादोदयः॥१॥
इतिवृत्तं सैदसद्वा, रंजो वियद्वाऽपरं तथावरणम् ।
अम्भोऽतमृत्यू वाऽहोरात्रो दैवसंशयो Jह्म ॥
एते द्वादशवादा शाख्नेऽस्मिन् ब्रह्मविज्ञाने ।
श्रूयन्ते, तत्रायं वादो नवमोऽत्र संपूर्णः ॥ ३ ॥
पति मधुसूदनविद्यावाचस्पतिप्रणीते ब्रह्मविज्ञानशास्त्रे द्वादशवादे
नवमोऽयमहोरात्रवादः संपूर्णः ॥६॥

·No text on this page.

·No text on this page.