·No text on this page.

·श्रीविजयनेमिसूरिग्रन्थमालारत्नम्- २२ ~~~~~ आशैशवशीलशालिने श्रीनेमीश्वराय नमः। नयनिकरनृपालिसमभिषिक्तः श्रीयाद्वादसम्राइ विजयतेतराम् । श्रीतपोगच्छाधिपति-शासनसम्राट्-सूरिचक्रवर्ति-जगद्गुरु- श्रीविजयनेमिसूरीश्वर-पट्टालङ्कार-व्याकरण- वाचस्पति-शास्त्रविशारद-कविरत्न- श्रीविजयलावण्यसूरिविरचिता तत्त्वार्थत्रिसूत्रीप्रकाशिका का M [वाचकवर-श्रीमदुमाखातिपुङ्गवप्रणीत-तत्त्वार्थाधिगमसूत्रान्तर्गता त्रिसूत्री, तदीयखोपज्ञभाष्यम् , तदुभयार्थनिरूपणप्रवणा सुधीशिरोमणि- श्रीसिद्धसेनगणिमणिगुम्फिता टीका, एतत्रितयावलम्बिनी प्रकाशिकाभिधा विवृतिः] निर्णयसागर प्रेस, मुंबई 10000 वीरनिर्वाणसंवत् २४७१ प्रति ५५५] वि० सं० २००१ मूल्यम्-सार्द्धरूप्यकचतुष्टयम् । - . २.२a geय બ, વિ, લાવણ્યસૂરી જૈન જ્ઞાનમંદિર, ·प्रकाशक:- राजनगरस्थ-श्रीजैनग्रन्थप्रकाशकसभायाः कार्यवाहक:-श्रेष्ठी 'ईश्वरदास मूलचन्द्र' इति नामा । 'कीकाभट्ट-पोल' अमदावाद । . द्रव्यसहायक:- राजनगरस्थ-'धनासुतार' प्रतोलिकान्तर्गत- लावरीप्रतोलिकायाः श्रीसंघः। - प्राप्तिस्थानम्- सरस्वती-पुस्तकभण्डारः रतनपोल, हाथीखाना' अमदावाद। १ मुद्रका रामचंद्र येसू शेडगे, निर्णयसागर प्रेस, २६।२८ कोलभाट स्ट्रीट, मुंबई.

·-Pram- । धनासुतारनी पोलमांनी लावरीनी पोलना जिनमंदिरना मूलनायक श्रीवासुपूज्यस्वामी भगवान् [ प पू. आ. श्रीविजयलावण्यसूरिजी म. आदिना सं० २००० ना चातुर्मास-परावर्तनना उत्सव प्रसंगे लेवायल छवी.] Krishna Printery, Ratanpole, Ahmedabad

·.
*
1
:
Tar
.
awad
34
AN
300
८
क
२
.
+
.
.
१
8
.
.
६
S
Muk
..
शासनसम्राट् मरिचक्रचक्रवर्ती तपोगच्छाधिपति कदंबगिरिआदिअनेकतीर्थोद्धारक
आचार्य श्रीविजयनेमिसूरीश्वरजी महाराज
Aroshan Printery, Ratanpole, Ahmedabad

·પ્રસ્તાવના જગતના સર્વ દેશોમાં ભારતનું અગ્રગણ્ય સ્થાન તેની સંસ્કૃતિ અને તત્વજ્ઞાનને લઇને છે એ નિર્વિવાદ છે. દુનિયાના દેશો જ્યારે વસ્ત્રપરિધાન કે વ્યવહાર પણ શિખ્યા નહોતા ત્યારે ભારત તત્ત્વજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિના ઉચ્ચ શિખરે વિરાજતો હતો. આ ભારતની સંસ્કૃતિ અને તત્ત્વજ્ઞાનમાં જૈનસંસ્કૃતિ અને તેનું તત્વજ્ઞાન સર્વોચ્ચ છે. કારણ કે આ સંસ્કૃતિ અને તત્ત્વજ્ઞાનના વિધાયક અને પ્રચારક પુરુષો કેવળ સર્વસંગત્યાગી પુરુષો છે. આ ત્યાગી પુરુષો જ્યા જ્યાં વિચર્યા અને જ્યાં જ્યાં તેમની સૌરભ પહોંચી ત્યા સર્વે ઠેકાણે તેમણે તેમના જ્ઞાન, આચાર અને વિચારમાં ત્યાગ બતાવ્યો છે. ત્યાગથી પલ્લવિત જૈનસંસ્કૃતિના ધુરંધરોનું સર્વ સાહિત્ય પછી તે ગમે તે વિષયનું હોય તે સર્વ ત્યાગપ્રધાન છે તેમાં બિલકુલ શકાને સ્થાન નથી. મહાત્યાગી મહાવીરદેવ પરમાત્માએ સર્વત્યાગ અને દેશત્યાગરૂપ ધર્મ પ્રરૂપ્યો. આ સર્વત્યાગ અને દેશત્યાગ, ધર્મની સિદ્ધિ, ફળ અને વિચારણને જણાવનાર પ્રભુઉપદિષ્ટ ત્રિસૂત્રીના વિસ્તારસ્વરૂપ દ્વાદશાગી છે જે દ્વાદશાગી સકળજૈનશાસનનું મૌલિક અને વિસ્તૃત તત્ત્વજ્ઞાન છે અને તત્વજ્ઞાનના અશને પામી સકળ જગતનું શુદ્ધ તત્ત્વજ્ઞાન થઈ વિસ્તાર પામ્યું છે. જૈનશાસનના ધૂરાવાહક મહાત્યાગી પુરુષોએ ત્યાગજીવનની આચરણ માટે માર્ગનુસારી, દેશવિરતિ અને સર્વવિરતિ ભેદ પાડી સર્વકોઈને શુદ ત્યાગધર્મની આચરણનો લાભ લેવા સરળતા કરી છે તેવી રીતે જૈનવાડ્મયની સંક્ષિસરુચિ, વિસ્તૃતરુચિ, અલ્પગષક, તત્વચિંતક વગેરે સર્વને માટે અનેકવિધ સાહિત્ય રચી જૈનતત્ત્વજ્ઞાનને લાભ લેવાની વ્યવસ્થા કરી આપી છે. જૈનશાસનના સર્વ સાહિત્યમાં તત્ત્વાર્થસૂત્ર એવો ગ્રંથ છે કે ગમે તે સચિવાળો તેનો આદર કરી ગ્રહણ કરી શકે તેમ છે. ઊડામાં ઊંડા તત્ત્વગષકને તત્વની ઊંડી ચર્ચા તેમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે અને અલ્પમાં અલ્પ અભ્યાસીને જૈનશાસનના સર્વતોમુખી તત્ત્વજ્ઞાનનો સંક્ષિસ ખ્યાલ પણ તત્વાર્થસૂત્રમાંથી મળે છે. અર્થાત્ તત્વાર્થસૂત્ર સમર્થતત્વોષક તત્વજિજ્ઞાસી, અભ્યાસી, કે શ્રદ્ધાળુ સર્વકોઈને એકસરખો ઉપયોગી છે. આ તત્ત્વાર્થસૂત્ર જૈનશાસનના સર્વઅંગસ્વરૂપ તત્ત્વમીમાંસા, ચારિત્રમીમાંસા અને પ્રમાણમીમાંસા વગેરેથી સર્વમુખી છે. આથી તત્ત્વગવેષકો, નિર્મળ ચારિત્રવાંછુઓ અને તાર્કિકશિરોમણિ વગેરે સર્વ પુરુષે આ ગ્રંથ તરફ આકર્ષાયા છે અને આ રથને તેમના મનન, દોહન અને નિદિધ્યાસન દ્વારા ખૂબ ખૂબ પરિષ્કૃત કરેલ છે તે વાત આ ગ્રંથ ઉપર થયેલાં અનેકવિધ ટીકા, ટીપ્પણે, નોંધો વગેરે પૂરી પાડે છે. આ ગ્રંથના સર્વતોમુખી તત્વવિકાસને લઈ જૈનશાસનના સર્વ ફિરકામાં આ ગ્રંથ પ્રમાણભૂત મનાયો છે અને તે તે ફિરકાના અગ્રગણ્ય પુરુષોએ પોતાનો માની તેના ઉપર નોંધ, ચર્ચા અને વિવેચનો કર્યો છે. છતા આ ગ્રંથ શ્રી જૈન શ્વેતામ્બર સંપ્રદાયનો હોવાની વાત છૂપી રહી શકતી નથી. આ ગ્રંથના ઉપર શ્રીસિદ્ધસેનગણિવર પૂનિત નામધેય હરિભદ્રસૂરિજી, માતૃહૃદયી મલયગિરિજી મહારાજ, પરમ- તાર્કિક ઉ. યશોવિજયજીગણિ અને ચિરંતન મુનિઓએ ટીકાઓ લખી છે અને ૩૩૪ મૂળ સૂત્રાત્મક આ ગ્રંથને સર્વ તત્ત્વજ્ઞાનને મહાગ્રંથ બનાવ્યો છે. આ ટેકાઓમાં શ્રીસિદ્ધસેનગણિની ૧૦૦૦૦ શ્લોકપ્રમાણુ ટીકા આજે ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે. તત્ત્વાર્થસૂત્રના દરેક સૂત્રો અને અર્થસંદર્ભથી ભરપૂર છે છતાં સકલશાસૂગર્ભવાળા પાંચમા અધ્યાયના ૨૯- ૩૦–૩૧ એ ત્રિસૂરી તે ખૂબ જ અજોડ છે. કારણ કે ભારતીય દર્શનોમાં જૈનદર્શનની વિશિષ્ટતા પદાર્થનિરૂપક- સ્યાદ્વાદશૈલીને લઈને છે. તેનું ઊંચુ તત્વજ્ઞાન, ઉચ્ચ ત્યાગ અને આદર્શોને સત્ય રૂપે સિદ્ધ કરનાર આ સ્યાદ્વાદ છે. આ સ્યાદ્વાદ, યા જૈની પદાર્થપ્રતિપાદન શૈલી આ ત્રણ સૂત્રમાં છે. પ્રસ્તુત ગ્રંથ કે જેની ઉપર આ પ્રસ્તાવના છે તે આ ત્રણ સૂત્ર, તેના ઉપર રચાયેલ સ્વોપzભાષ્ય અને સિદ્ધસેનગણિની ત્રિસૂત્રીની ટીકા ઉપરની ત્રિસૂત્રી પ્રકા- શિકા નામે ટીકાયથ છે. t ક ·૨ { આ ત્રિસૂણી ઉપર મહાનૈયાયિક મહામહોપાધ્યાય શ્રીમદ્દ યશોવિજયજી મહારાજે વિસૂલ્યાલોક નામનો ગ્રંથ બનાવ્યો હોવાના પૂરાવા મળે છે પરંતુ તે ગ્રંથ આજે ઉપલબ્ધ નથી. તેમની અપૂર્વ પ્રતિભાશક્તિથી વિવેચક અને છણાવટપદ્ધતિઓ રચાયેલો તે ગ્રંથ જે ઉપલબ્ધ હોત તો આ ત્રિસૂરીનું વિવરણ કોઈ નવીન જ પ્રકાશ રેલાવત તેમાં શકાને સ્થાન નથી. આખા ગ્રંથ ઉપર ટીકા ન કરતાં ત્રિસૂત્રીની ટીકા કરવાનું કારણ આખા તત્વાર્થસૂત્રમાં આ ત્રિસૂવી ખૂબ જ મહત્ત્વનું સ્થાન ભોગવે છે. કારણ કે વસ્તુપ્રતિપાદનશૈલીરૂપ સ્યાદ્વાદ સિદ્ધાન્ત કે જે જૈનશાસનનું સર્વસ્વ છે તે તેમાં પ્રતિપાદિત કરેલો છે. સિદ્ધસેનગણિએ પ્રૌઢ રીતે આ ત્રણ સૂત્રનું વિવરણ કર્યું છે છતાં તે વિવરણ સમજવા માટે આજે તેના સ્પષ્ટીકરણરૂપ ટીકાની ખૂબ જ આવશ્યકતા જે ગ્રથને અવલોયા વિના સમજી શકાય તેમ નથી. ત્રિસૂત્રી પ્રકાશિકાના બનાવનાર કોણ– જૈનશાસનનો અંકુર, પલ્લવિતતા અને સૌરભમાં જો કોઈનો મહાન ફાળો હોય છે તે ત્યાગપ્રધાન સાધુ મહાત્માઓનો છે. આજે વિદ્યમાન જૈનશાસન અને તેની સંસ્કૃતિના મૂર્ત અમૂર્ત સર્વ સ્મારકોના પ્રેરક ઉપદેણા અને નિયતા તે મહાપુરુષો છે. જૈનશાસનમાં વિદ્યમાન ગ્રંથરતોનો નવાણું ટકા ભાગ આ જ મહાત્માઓના હાથે પલવિત થયો છે અને રક્ષાયો છે. વિદ્યમાન વર્તમાન શાસનમાં ત્યાગી મહાત્માઓમાં પ્રધાન ગીતાર્થશાસનરક્ષક અજોડ પ્રતિભા- સંપન્ન પરમપૂજ્ય આચાર્યદેવ વિજ્યનેમિસૂરીશ્વરજી મહારાજના પ્રધાન શિષ્યોમાંના એક પ્રસિદ્ધ આચાર્ય વિજયલાવણ્યસૂરીશ્વરજી મહારાજ છે. ૨–ત્રિસૂત્રી પ્રકાશિકા અને આચાર્યમહારાજ લાવણ્યસૂરિજીનો પરિચય હરહમેશ કવિ, ગ્રંથલેખક કે ચકાર તે તે વિષયમાં એકરૂપ ન બને ત્યાં સુધી કવિતા, ગ્રંથ કે ચર્ચામાં સફ ળતા પામી શકતા નથી. તેઓની તન્મયતા એટલી બધી હોય છે કે આહાર, વિહાર અને નિદ્રામાં પણ તેની તે જ વાત તેમના જીવનમાં રમ્યા કરે છે. ત્રિસૂત્રીકાર આચાર્યનું જીવન જ તત્વાર્થસૂત્રને અર્થવિન્યાસ કહીએ તો ખોટું નહિ ગણાય કારણ કે તત્ત્વાર્થમાં જ્ઞાન, ય અને ચારિત્રને પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યો છે તે ત્રણે તેમના જીવનમાં તે તે સ્વરૂપે ઓતપ્રોત રહ્યાં છે. આથી તત્ત્વાર્થસૂત્રના મૂળ કતાં ઉમાસ્વાતિ મહારાજ અને તેને પરિષ્કૃત કરી જગતને દિમૂઢ કરે તેવી વ્યાખ્યાથી પરિષ્કૃત કરનાર સર્વવ્યાખ્યાકારી જ્ઞાન અને ચારિત્રને ઓતપ્રોત કરનાર હોવાથી આ ગ્રંથની બાહ્ય અને આતર મહત્તા છે. પૂ. આચાર્ય વિજયલાવણ્યસૂરિજી મહારાજ સાહિત્ય, વ્યાકરણ, ન્યાય અને તત્વજ્ઞાનના અજોડ વિશારદ હોવા સાથે સુંદર વિવેચક ગ્રંથકાર, વ્યાખ્યાતા અને પ્રતિભાસંપન્ન આચાર્ય છે. તિલકમંજરી ઉપરની તેમણે બનાવેલી પરાગ ટીકાથી તેમની ગ્રંથનિર્માણ શક્તિ પ્રસિદ્ધ છે. જૈન જૈનેતર સર્વ વિદ્વાન કે અભ્યાસને અતિ ઉપયોગી થતા ધાતુ- રાકરના મહાકાય વિભાગે તેમની પરિશ્રમશક્તિ અને વ્યાકરણશાનનું ઊંડાણ જણાવે છે. ન્યાય, તત્ત્વજ્ઞાન અને સુંદર વિવેચપણનું દર્શન આપણને ત્રિસૂરીપ્રકાશિકા ટીકામાં પદે પદે થાય છે. કારણ કે ત્રિસૂત્રિપ્રકાશિકા ટીકા અનેક યુક્તિસંપન્ન રચનાથી ભરપૂર તત્ત્વજ્ઞાન સાથે પદે પદનું સુંદર વિવેચન કરે છે. કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રસૂરિ- વિરચિત સિદ્ધહેમ ઉપર સ્વોપા ન્યાસ ૮૪૦૦૦ શ્લોકપ્રમાણ હોવાનું મનાય છે તેમાંથી આજે ૧૬૦૦૦ શ્લોકપ્રમાણ | "મળે છે. આ અપર્ણ ન્યાસને પૂર્ણ કરવાનું ભગીરથ કાર્ય આચાર્ય શ્રી વિજયલાવણ્યસૂરિજીએ ઉપાડ્યું છે અને જેની શરૂઆત પણ કરી ચૂક્યા છે. આથી તેમનામાં અપૂર્વ ગ્રથ નિર્માણ કરવાની શક્તિ પણ અજોડ છે. આટલું પ્રાસંગિક જણવ્યા બાદ તત્ત્વાર્થસૂત્ર ભાષ્ય અને સિદ્ધસેનગણિવરની ટીકા આ ત્રણ ઉપરની આંટીક હોવાથી ત્રણના રચયિતા અને રચનાનો વિચાર કરવો પ્રથમ જરૂરી છે. ૩–તત્વાર્થસૂત્રકાર તથા ભાષ્યકાર ઉમાસ્વાતિ મહારાજનો પરિચય પૂર્વધર ઉમાસ્વાતિ મહારાજ પ્રભુ મહાવીર પરમાત્માના શાસન-આકાશમાં નિર્મળ કીર્તિરૂપ જ્યોત્સાથી ચદ્ર- સમાન પ્રકાશી ગયા છે, તે વસ્તુ તત્વાર્થસૂત્ર વાંચતા સ્પષ્ટ જણાય છે. તેમનો સમય આજના કરતાં વધુ પ્રગતિશીલ વાડ્મયની સરભવાળો હતો. આ ગ્રંથ તેમણે ખૂબ સ્થિર બુદ્ધિથી કોઈ પણ જાતના પ્રવાહમાં તણાયા વિના તત્વ- જ્ઞાનથી ભરપૂર હોવાથી રોજ રોજ વિચારતાં નવી નવી વસ્તુ દર્શાવે તેવો તેમણે રચ્યો છે. આ તત્ત્વાર્થથના શબ્દ શબ્દ અને સૂ સૂત્રમાં મહાજ્ઞાનીપણાનો, પ્રૌઢતાનો અને સંયમની એકરસતાનો સ્પષ્ટ ખ્યાલ આવે છે. s ર ?

·વાચકવર ઉમાસ્વાતિજી મહારાજ દશપૂર્વધારી હતા તેમ જૈન જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે. છતાં દશપૂર્વધરપણાના ઉલ્લેખનો સ્પષ્ટ આધાર મળતો નથી. આમ છતાં તેઓના નામ આગળ વાચક શબ્દનો પ્રયોગ છે અને વાચક શબ્દ તે વખતે પૂર્વધરપણાનો સૂચક હતો તે ચોકકસ જ છે. તેઓશ્રીના ગુરુ પાછળ આપણે અહીં વાચક શબ્દનો અર્થ વાચકવંશ નથી લઈ શક્તા. જે વાચકવશના જ શ્રીઉમાસ્વાતિ વાચક મહારાજ હોત તો પોતાના ગુરુશ્રીને પણ તે વંશમા થયેલ તરીકે ઉત્તરોત્તર વાચક શબ્દ જોડત માટે વાચકવશ લઈ શકાશે જ નહિ. વળી વાચકશ્રી શિવશ્રી મહારાજની ગેરહાજરી કે વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે દીક્ષાગુરુ શ્રીઘોષનંદિ આચાર્ય હોવા છતા વાચકાચાર્ય શ્રીમૂલાચાર્ય પાસે તેઓ વધુ અભ્યાસ કરે છે. એટલે અગ્યાર અગ ઉપરાતનો અભ્યાસ કરવા તેઓ વાચકાચાર્ય શ્રીમૂલાચાર્ય પાસે જાય એ તો સ્વાભાવિક જ છે. એટલે બારમા અંગને અભ્યાસ તેમની પાસે કરેલો હોવો જોઈએ. બારમા અંગમાં મુખ્ય તો પૂર્વે જ છે એટલે વાચકશ્રી ઉમાસ્વાતિ મહારાજ પૂર્વના જ્ઞાતા હતા એમ ભાષ્યની છેલ્લી પ્રશસ્તિ-કારિકાનો વિચાર કરતા સમજી શકાય છે પરંતુ કેટલા પૂર્વના જ્ઞાતા હતા ? એ પ્રશ્ન ઊભો રહે છે. તેનો કઈક પત્તો જૈન શેલીમાંથી મળી શકે છે. સામાન્ય એવો નિયમ છે કે –“ગણધર ભગવતો, ચૌદ પૂર્વધરો અને છેલ્લામાં છેલ્લા સંપૂર્ણ દશ પૂર્વધરનું રચેલું સૂત્ર પ્રમાણભૂત ગણાય છે. કેમકે સાડા નવ પૂર્વ સુધીનો અભ્યાસ તે અભવ્યો પણ કરે છે. એટલે તેમનું સૂત્ર પ્રમાણભૂત ન ગણી શકાય અને દશપૂર્વધરના સૂત્રમાં તો સમ્યકત્વવત હોવાની શંકા જ નથી રહેતી એટલે તે માન્ય ગણવામાં કોઈ વાંધો રહેતો નથી. તે પ્રમાણે તત્વાર્થસૂત્ર એકે દ્વાદ- શાંગીના વ્યવસ્થિત સાગોપાંગ પ્રતિબિંબરૂપ સૂત્ર છે અને તેને પ્રમાણભૂત માનવાથી તેઓ દશપૂર્વી હશે એમ માન્ય કર્યું હોય, દિગબર વિદ્વાનોમાં શ્રુતકેવલીદેશીય” કહેવાય છે. તેમ જ દશપૂર્વધરનો પ્રવાહ સાભળવામાં આવે છે આટલા કારણોથી તેઓશ્રીને જ્યાં સુધી બીજા બાધક પ્રમાણે ન મળે ત્યાં સુધી દશપૂર્વધર કહેવાનો હરકત નથી, શ્વેતાંબર તથા દિગબર એમ બન્નેય લેખકેનો તેમાં વિરોધ નથી. ઉમાસ્વાતિવાચક મહારાજનો જન્મ ન્યગ્રોધિકા ગામમાં થયો છે અને કૌભીષણિગોત્રના સ્વાતિ બ્રાહ્મણ પિતાના તનના સારરૂપ (તનય) અને વત્સ ગોત્રના ઉમા નામની માતાથી જન્મ પામેલ (સૂત) હતા. શ્રી આર્ય શ્રેણિક મહારાજના વખતથી નીકળેલી ઉગ્રનગર શાખાના પોતે વાચક પૂર્વધર આચાર્ય હતા, વાચકશ્રી શિવશ્રી પૂર્વધર મહારાજના શિષ્ય અગ્યાર અંગના જાણકાર શ્રીઘોષનંદિ આચાર્યના શિષ્ય હતા છતાં મહાવાચક અને શ્રીશ્રમણ ભગવાન શ્રીમુંડાદ આચાર્યના શિષ્ય વાચકશ્રી મૂલાચાર્યના પોતે વિદ્યાશિષ્ય હતા. પાટલીપુત્રમાં વિચરતા હતા ત્યારે તેઓશ્રીએ આ સૂત્રની રચના કરી છે. આટલી વાત પ્રશસ્તિ ચેસ સ્વરૂપમાં પૂરી પાડે જ છે. શ્રી આર્યશ્રેણિક મહારાજા પછી ઉનગર શાખા નીકળી. તે શાખામાં વાચકશ્રી થયા છે એટલે શ્રી વીર પ્રભુના નિર્વાણ પછી લગભગ,૪૭૧ વર્ષે ઉચ્ચત્નગર શાખા નીકળી અને દિગબર પૂજ્યપાદાચાર્યની સર્વાર્થસિદ્ધિ નામે ટીકા શ્રીવીર નિર્વાણ પછી લગભગ અગિયારસો વર્ષે રચાઈ છે. આ ૬૦૦ વર્ષોના ગાળામાં શ્રીઉમાસ્વાતિ વાચક થયા, એટલું નિર્વિવાદ નિશ્ચિત થાય છે એટલે રાજા વીરવિક્રમની પહેલાં લગભગ કે બીજી સદીમાં તેઓ થઈ ગયેલા અનુમાનથી માની શકાય છે પરંતુ તેમનો ચોક્કસ વખત નક્કી કરવાને હજુ પ્રત્યક્ષ પૂરાવા મળી શકતા નથી. પ્રાચીન ગ્રંથકારોના પ્રાચીન ઉલ્લેખોથી હજુ વ્યવસ્થિત સ્વતંત્ર સંકલન કરીને ઐતિહાસિક સત્યો તારવવાની મહેનત કરવાથી વખત જતાં તેમને ચોક્કસ સમય હાથ લાગી જવાનો સંભવ છે. સર્વાર્થસિદ્દિકારના સમય પહેલાના રથમાં તત્ત્વ- ર્થના કોઈ પણ ભાગનો ઉલ્લેખ વગેરે સાધક પ્રમાણ મળી જાય તો તેની પૂર્વે, તથા શ્રીવીર સેવી જગત પછીની કોઈ રચનાના સાધક-બાધક ઉલ્લેખોથી તેના સમયની અનિશ્ચિતતા જેમ જેમ ઘટતી જશે, તેમ તેમ નિશ્ચિતતા તરફ જવાતું જશે. ૪–તત્વાર્થસૂત્રકાર ઉમાસ્વાતિ મહારાજની પરંપરા શ્રીતત્વાર્થસૂત્રકાર પ્રભુ મહાવીર પરમાત્માની મૂલ પરંપરા કે જેનું નામ પાછળથી શ્વેતાંબર પડ્યું છે તેમાં થયેલા હોવાનું તત્વાર્થ ભાષ્યની પાછળની પ્રશસ્તિ પૂરવાર કરે છે. કેમ કે દિગબર સંપ્રદાયમાં ઉનગરી શાખાનો ક્યાંય ઉલ્લેખ ન હોવાથી તેનો સંભવ જ નથી. વળી તત્ત્વાર્થની રચના દિગબર સંપ્રદાયના જુદા પડવા * तत्वार्थसूत्रकारममावाति मुनीश्वरम् । श्रुतकेवलिदेशीयं वन्देऽहं गुणमन्दिरम् ॥

·૪ પહેલાની છે, કેમ કે તેમાં સ્ત્રીલિંગ સિદ્ધ તથા નિર્ચન્થોના લિગો સંબંધીનાં કોઈ પણ મતભેદનો ઉલ્લેખ નથી. ગિન બરમાં ઉપયોગવાદની મતભિન્નતા નથી. જે શ્વેતાંબરોમાં છે અને તેનો ઉલ્લેખ તત્ત્વાર્થભાષ્યમાં છે. ક્ષાર સિને વગેરે સૂત્રો વિના મતભેદે શ્વેતાંબર માન્યતા પ્રમાણે જ છે. બીજા પણ ઘણા પ્રમાણે છે. ભાષ્ય પણ તેમનું સ્વોપણ છે કેમકે સૂત્રોનું વિવરણ ભાષ્યમાં શ્વેતાબર સમ્મત છે. તેમ જ શ્વેતાંબરમાન્ય સૂત્રપાઠ વધુ મૌલિક અને સંગત છે. કોઈ પણ દિગંબરાચાર્યની ઉપલબ્ધ અનુપલબ્ધ ટીકા કરતાં ભાષ્ય વધુ પ્રાચીન છે. કેમકે તેની સાબિતીઓ સર્વાર્થસિદ્ધિ, રજવાર્તિકભાષ્ય વગેરેમાં મળી રહે છે. ૫ ટીકાઓ અને ઇતર સાહિત્ય તત્વાર્થસૂત્ર ઉપર શ્વેતાંબર, દિગબર પ્રસિદ્ધ આચાર્યોએ અનેક ટીકાઓ કરેલી છે. જુદી જુદી ભાષામાં અનેક વિવેચને છે. જર્મન ભાષામાં પણ સભાષ્યનું ભાષાંતર હાલમાં થયું છે. દિગંબરાચાર્યોને તત્ત્વાર્થસાર નામનો ગ્રંથ પણ છે જે મારી સમજ પ્રમાણે કદાચ પ્રશમરતિની પોતાના સંપ્રદાયમાં પૂર્તિ કરવા માટે કર્યો હોય. શ્વેતાંબર- ચાર્યવિરચિત ટીકાઓમાં શ્રીહરિભસૂરિજીએ શરૂ કરેલી અને યશોભદ્રસૂરિ અને તેમના શિષ્ય પૂરી કરેલી ડુપડુપિકા નામની ટીકા, શ્રીસિદ્ધસેનગણિજીની મોટી ટીકા, શ્રીઉપાધ્યાયજી મહારાજશ્રીની એક અધ્યાયની ટીકા મળે છે. તથા યાદ પ્રમાણે શ્રીમલયગિરિજીની ટીકા સંભવિત છતાં મળતી નથી. ગુજરાતી પ્રાચીન અર્વાચીન વિવે- ચનોમાં એક યશોવિજયજીગણિનું વિવેચન મળે છે પરંતુ તે તે ન્યાયવિશારદ ન્યાયાચાર્ય ઉપાધ્યાયજી શ્રીયશ- વિજયજી કરતા જુદા અને તેમની પછી થયેલાનું છે. શ્વેતાંબરાચાર્યની સર્વ ટીકાઓમા–બહુ જ વિશાલ ટીકા શ્રસિદ્ધસેનગણિજીની છે. જે ટીકામાં ત્રિસૂત્રી વ્યાખ્યાનો પણ પ્રસ્તુત પ્રકાશિકામાં ખાસ સમાવેશ કરવામાં આવેલો છે. શ્રીસિદ્ધસેનગણિજી શ્રીદિશ્વગણિ ક્ષમાશ્રમણશિષ્ય શ્રીસિહસ્રાચાર્યના શિષ્ય શ્રીભાસ્વામિના શિષ્ય હતા એમ તેમણે છેલ્લે આપેલી ટીકાની પ્રશસ્તિ ઉપરથી સ્પષ્ટ થાય છે. શરૂઆતની કારિકાઓ ઉપર શ્રીદેવ- ગુપ્તસૂરિની ટીકા પણ છે. શ્રીસિદ્ધસેનગણિજીની ટીકામાંના કેટલાક ઉલ્લેખો પરથી એમ જણાય છે કે બીજા પણ ત્રણ ચાર પ્રાચીન ટીકાકારો તેમની પૂર્વે થયા હશે. આ નામના બીજા પણ કેટલાક આચાયી થયા છે તેથી ઈતિહાસના સંશોધનમાં ઘણો ગોટાળો થઈ જાય છે અને તેથી જ સામાન્ય શેધથી સિદ્ધસેનગુણિને બદલે સિદ્ધસેનદિવાકર અને ગંધહસ્તિ ભાષ્યને બદલે પણ સિદ્ધસેનદિવાકર એવી ગેરસમજણે નામસામ્યથી ફેલાવાયેલી જણાય શ્રસિદ્ધસેનગણિજીને સમય ૯મા સૈકાની આજુબાજુ જણાય છે. તેમના બીજા ગ્રંથો ઉપલબ્ધ નથી પરંતુ આચારાંગસૂત્ર ઉપર વિવરણ હોવાનું સંભવિત જણાય છે. પ્રસ્તુત ત્રિસૂત્રી ૧ ત્રિસ્ત્રીનું સ્થાન તત્ત્વાર્થસૂત્રનું એક એક સૂત્ર જેટલું કરી શકાય તેટલા વિવેચનને પાત્ર છે છતાં પાંચમો અધ્યાય આખા ગ્રંથના કેન્દ્રરૂપ અને તેની વ્યવસ્થાને સુંદર નમૂનો છે. પાંચમા અધ્યાયમાં શરૂ કરેલ અધ્યાયના મુખ્ય વિષયનું નિરૂપણ તે ૨૮મા સૂત્ર સુધીમાં સપૂર્ણ થાય છે. પરંતુ ૨હ્મા સૂત્રથી જુદાં જુદાં પરિશિષ્ટો શરૂ થાય છે. જેમ ચોથા અધ્યાયમાં સ્થિતિ: સૂત્રથી એક પરિશિષ્ટ શરૂં થાય છે સાતમા અધ્યાયમાં દાનનું નિરૂપણ વગેરે પરિશિષ્ટરૂપે જણાય છે તેમ એ પરિશિષ્ટમાં સત, નિત્ય, બંધ, દ્રવ્ય, ગુણ અને પરિણામ વગેરે શબ્દો ગ્રન્થમાં જુદે જુદે સ્થળે વપરાયેલા છે તેને સંબંધ દઈનાન્તરીય અનેક વિપ્રતિપત્તિઓનો સંભવ માનીને દરેક શબ્દના સ્વાભિમત લક્ષણે અને વ્યાખ્યાઓ બાંધવામાં આવેલી છે નહિતર તત્વાર્થકાર લોકસિદ્ધ શબ્દોના લક્ષણે સૂત્રમાં આપવા બેસત જ નહિ અને સંક્ષેપકાર એવી રીતે શબ્દે શબ્દોના લક્ષણો આપવા બેસે પણ નહિ છતા ૨૮મા સૂત્ર પછીના સૂત્રમાં ઉક્ત ૬ શબ્દોથી વાચ્ય પદાર્થોના લક્ષણે સ્પષ્ટ શબ્દોમા સૂત્રોથી આપે છે. ઉક્ત શબ્દો આખા ગ્રન્થમાં જુદા જુદા સૂત્રોમાં વપરાયેલા છે. તેની વ્યાખ્યા ક્યાંય ન કરતાં પદાર્થવિજ્ઞાનના મુખ્ય પ્રતિપાદક પાંચમા અધ્યાયમાં દ્રવ્યોના વર્ણન પછી પરિશિષ્ટરૂપે તેના લક્ષણે અને તેને લગતી વિશેષ હકીકત ખાસ ત્યાં જ યોગ્ય સ્થળે સમજીને આપી છે.

·૨ R પ-૩૧ ૧-૭માં સત શબ્દ છે, ૫-૩માં નિત્ય શબ્દ છે, પ–૨૪માં બન્ધ શબ્દ છે, ૫-રમાં દ્રવ્ય શબ્દ છે, ૫-૩૦માં ગુણ શબ્દ છે, પ-૩૬માં પરિણામ શબ્દ છે. તે ઉપરાંત યોગ, ઉપયોગ વગેરેનું મૂળસ્વરૂપ પણ એ પરિશિષ્ટમાં બતાવેલ છે. એમ પરિશિષ્ટની એવી વિચિત્ર અદ્ભુત સાકળ છે, કે એકબીજા પદાર્થો ઘણી જ ખૂબીથી સંકળાયેલા છે. છઠ્ઠા અધ્યાયમાં યોગનું વર્ણન શરૂ કરતાં પહેલાં પાંચમા અધ્યાયને યોગ્ય યોગનું મૂળસ્વરૂપ બતાવવા પરિણામની વ્યાખ્યા કરવી પડે છે અને તે પહેલાં દ્રવ્ય, ગુણપર્યાયની વ્યાખ્યા કરવી પડે છે. વચ્ચે કાળનો અતર-અધિકાર આવી જાય છે. કાવ્ય ગુણની વ્યાખ્યા પણ બન્ધમાં સામાધિક પારિણામિક બતાવવા પરિણામની વ્યાખ્યાની આવ- "શ્યક્તા ઉત્પન્ન થાય છે, પરંતુ દ્રવ્યગુણની વ્યાખ્યા આપ્યા વિના તેના ભાવરૂપ પરિણામનું વર્ણન થઈ શકે નહિ. પરિ- ણામની વ્યાખ્યાની આવશ્યકતા બંધની વ્યાખ્યામાંથી ઊભી થાય છે એટલે એ પાછળના આખા પરિશિષ્ટમાં મુખ્ય- પણે તો સત, નિત્ય અને બંધ એ ત્રણની જ વ્યાખ્યા આપવા જતાં તેની સાથે સંકળાયેલા બીજા પદાર્થોની ગૌણ અને મુખ્યપણે વ્યાખ્યાઓ અને સ્વરૂપનિરૂપણ થતાં જાય છે. આ સૂત્રકારના જેવી આવી અજબ ખૂબી કોઈ પણ સૂત્રકારમાં જોવામાં આવી નથી આવા ગહન સંબંધોથી સાંકળેલી સૂવરચના હોવા છતાં પણ ભાષ્યમાં પોતે જે સંગતિઓ આપે છે તે કેવળ તદ્દન સાદી સરલ અને કેમ જાણે સામાન્ય પ્રકારની હોય તેમ આપે છે. એટલા ઉપરથી તેઓ સૂક્ષ્મ સંગતિઓ નથી કરી જાણતા એવી કલ્પના પણ ન કરવી. પરંતુ ભાષ્યની સરળતા બાળબોધક છે. હાલમાં જેમ નવતત્તપ્રકરણ વગેરે પ્રાથમિક અભ્યાસીઓ માટે છે તેમ તત્ત્વાધિગમસૂત્ર બને એ દ્રષ્ટિથી તદ્દન બાળ ભાષામાં પ્રશ્નો કરીને અવતરણો જોડવામાં આવ્યા છે. અહીં ત્રિસૂત્રમાં તો ત્રણ સૂત્રો લેવામા આવેલા છે. १ उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ५-२९ २ तद्भावाव्ययं नित्यम् ३ अर्पिताऽनर्पितसिद्धेः આમાં પણ નિત્યની વ્યાખ્યા, સની વ્યાખ્યાને આધીન છે. એટલે એક રીતે નિત્યની વ્યાખ્યાનું સૂત્ર પણ ગણ અવાન્તર વિષય તરીકે છે એમ કહેવામાં હરક્ત નથી મારી સમજ પ્રમાણે વ્યય શબ્દ-સની વ્યાખ્યામાં અંદર પડેલો છે અને એ જ વયના અભાવરૂપ અવ્યય શબ્દ નિત્યની વ્યાખ્યામાં આવે છે તેમ જ નિત્યની વ્યાખ્યામાં સદભાવ એટલે સત્વની અવ્યયતા આપે છે આમ વ્યય અને અવ્યય, સત્ત્વ અને નિત્યતા એ વગેરે પરસ્પર વિરુદ્ધ અને અસંગત જેવું કોઈ પણ વાચકને સ્પષ્ટ જણાય છે અને તેનો આ વિરોધ શા માટે? અથવા તેને પરિહાર સૂત્રકારને કેવી રીતે ઇષ્ટ હશે? આ જિજ્ઞાસા સ્વાભાવિક રીતે જ જાગે એવું આ બે સૂત્રોનું વિચિત્ર સ્થળ આખા ગ્રન્થમા આ ઠેકાણે જ છે. એટલે અહીં અભ્યાસીના મનમાં શકા, ગુંચવણ અને જિજ્ઞાસા જાગ્યા વિના રહે તેમ નથી જ એટલે તેના પરિહાર તરીકે, હેતુસૂત્ર તાર્પિતસિહે બરાબર સ્થળે આબાદ સૂત્રકાર ભગવતે મૂકી દીધું અને એમ કરીને આખી સ્યાદ્વાદ પદ્ધતિનું નિરૂપણ કરી નાખીને આખા ગ્રન્થને સ્યાદ્વાદ નામની તત્ત્વજ્ઞાનનું વ્યાખ્યાન કરનારી વ્યાખ્યા પદ્ધતિ ઉપર મૂકી દઈ તત્ત્વજ્ઞાનના ગ્રંથ તરીકે સિદ્ધ કરી દીધો છે. એટલે આ સૂત્ર સ્યાદ્વાદ સરણનું બીજક હોવાથી ખાસ સ્યાદ્વાદના નિરૂપણમા ઉપયોગી છે માટે જેમ તત્ત્વાર્થ- માંથી અનેક સ્વતંત્ર વિષયો તૈયાર થતાં, એક એક વિષય ઉપર સ્વતંત્ર રથ લખી શકાય તેમ છે. એ પ્રમાણે સ્યાદ્વાદનું નિરૂપણ કરનાર જ ગ્રન્થ તત્વાર્થ ઉપરથી લખવો હોય તો આ એક જ સૂત્ર બસ છે. પણ આ સૂત્રવિરોધનો પરિ- હાર કરવા માટે હેતુસૂત્ર છતા સ્યાદ્વાદનું પ્રતિપાદક છે પણ વિરોધ ક્યા આવે છે કે જેના પરિવાર માટે આ સૂત્ર આપવું પડ્યું છે? તે પ્રશ્નના સમાધાન માટે ઉપરનાં બે સૂત્રો લઈને પરસ્પર વિરોધ બતાવીને તેનો પરિહાર બતા- વવાનો શક્ય બને છે માટે ન્યાયાચાર્ય-ન્યાયવિશારદ શ્રીઉપાધ્યાયજી મહારાજાએ એ ત્રણ સૂત્રો જ પસંદ કરીને ત્રિસૂમ્યાલોક ગ્રંથ લખ્યો. શ્રીસિદ્ધસેનગણિજીએ પણ સકલશાસ્ત્રગર્ભ ત્રિસૂત્રી તરીકે જણાવી અને પ્રસ્તુત આચાર્ય- શ્રીએ પણ પ્રસ્તુત પ્રકાશિકાવૃત્તિ માટે પણ એ ત્રણ સૂત્રો જ પસંદ કર્યો છે. ૨ ત્રિસૂત્રીની વ્યાખ્યાઓ આ ત્રણ સૂત્ર ઉપર જૈન તર્કપદ્ધતિ અને સ્યાદ્વાદપદ્ધતિના સિદ્ધાંતોના ગહન વિવેચને ટીકાકારોએ જ કર્યો છે તેને પરમપૂજ્ય આ. વિજયલાવણ્યસૂરિજી મહારાજાએ બહુ જ સૂક્ષ્મતાથી શબ્દ શબ્દના ભાવ પલ્લવિત કરવાનો ·T છે પ્રયાસ કર્યો છે જે ગ્રન્થનું રીતસર અધ્યયન કરવાથી બરાબર ખ્યાલમાં આવે તેમ છે અને સંક્ષેપમાં તેનો ખ્યાલ લેવો હોય તો ૧૮ પેઈજની વિસ્તૃત અનુક્રમણિકા જેવાથી પણ સ્કૂલ ખ્યાલ આવશે. છતાં તેનો ટૂંક ખ્યાલ આપીએ છીએ. આપણે ત્રિસૂથી પ્રકાશિકા ટીકાની રચના કરનાર આચાર્યશ્રીના વ્યક્તિત્વ વિષે વિચાર કર્યો, હવે, ટીકાના અંતભાગમાં પ્રવેશ કરી ટીકાની વિશિષ્ટતા વિષે થોડું અવલોકન કરીશું, જે અસ્થાને ગણાશે નહિ. ત્રિસૂત્રી ઉપરની શ્રીસિદ્ધસેનગણિ મહારાજની વૃત્તિનો ભાવ અત્યંત સ્પષ્ટ કરવામાં આ પ્રકાશિકા આજે એક સબલ સાધન ઉત્પન્ન થયું છે. પ્રકાશિકામાં કોઈ પણ વિષય અને કોઈપણ શબ્દને સ્પષ્ટ કર્યા વિના છોડવામાં આવેલો નથી એટલું જ નહીં પરંતુ પ્રાયઃ દરેક દરેક ઉપયોગી શબ્દોને ભાવ અને પૂર્વાપરની સંગતિ સૂક્ષ્મતાથી જોડવામાં આવેલી છે. ઉપરાંત, દરેક મહત્ત્વનાં વાક્યોનાં અવતરણે અને છેવટનો ભાવ વ્યક્ત કર્યા વિના આગળ વધાયું નથી. સાથે સાથે જરૂર પડી છે ત્યાં ત્યાં બીજા ગ્રન્થોના પ્રમાણે ટાંકીને વિધેયને ખૂબ પરિપુષ્ટ કરવામાં આવેલ છે. પૂર્વપક્ષ તરીકે રજુ કરવામાં આવેલા ભાગો કોનાં મતવ્યો છે અને પૂર્વપક્ષકારને પૂર્વપક્ષમાં શો આશય છે? તેને બરાબર સ્પષ્ટ કરી નાંખી ઉત્તરપક્ષ તરીકેનો ખંડન વિભાગ–પૂર્વપક્ષના દરેકે દરેક અંશને બરાબર સ્પર્શ કરીને કેવી રીતે ખંડિત કરે છે, તે પદ્ધતિસર સમજવામાં અભ્યાસીને આ ટીકાથી બરાબર મદદ મળે છે અને સાથે સાથે અભ્યાસ અને વાચન રસપ્રદ બની રહે છે. ટીકાની ભાષાશૈલી એકદમ સ્પષ્ટ અદરિદ્ર-શબ્દરચનાવાળી, પ્રાંજલ અને સચોટ છે. નવ્ય ન્યાયની વિવેચનપદ્ધતિમિશ્રિત વિશદ પ્રાચીન પદ્ધતિની પ્રૌઢ પદ્ધતિ એટલી જ રોચક અને પ્રવાહભરી છે જે આચાર્ય મહારાજની દશનાક્તરીય જ્ઞાનની શક્તિ અને જૈન તત્વજ્ઞાન તેમ જ જૈન સંપદ્ધતિના જ્ઞાનની સૂક્ષ્માભ્યાસિતા પૂરવાર કરવાને પૂરતી છે. વીતરાગ પરમાત્માની સ્યાદ્વાદ શૈલીની દેશના અને પ્રાચીન પૂર્વાચાર્યોની શાસનભૂષણતા પ્રતિ અનન્ય ભક્તિભાવ પણ આ ટકામાં એટલો જ વ્યક્ત થાય છે. વિશેષ ખૂબી તો એ છે દર્શનાન્તરીય પૂર્વપક્ષોને પ્રથમ બરાબર સ્થિર કરવામાં આવેલા છે અને પછી ઉત્તરપક્ષ તેમજ તેનું તારતમ્ય બરાબર ઠસાવવામાં આવેલું છે. છતાં પૂર્વાચાની તત્ત્વવ્યવસ્થાને ક્યાંય ભૂલવવામાં આવી નથી. ૩ માતૃકાપદાસ્તિકાય વગેરે વિષે અર્પિતાનર્પિતસિ: એ સૂત્રના ભાષ્યમાં માતૃકાપદાસ્તિકાય વગેરે જે વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે તે નવીન જણાય છે. તેનું મૂલ ઉપલબ્ધ કોઈ આગમમાં કે પૂર્વાચાર્યવિરચિત કોઈ પ્રકરણગ્રન્થમાં કે અનુપલબ્ધ આગમ કે ગ્રન્થમાં હશે કે પૂવમાંથી ઉદ્દત હશે? તે એક સંશોધનનો વિષય છે. કેમકે આ જાતનું નિરૂપણ હાલમાં કોઈ પણ સ્થળે આપણા જોવામાં આવ્યું નથી તેમ જ ટીકાકારો પણ તેનું કોઈ પણ સ્થલ બતાવતા નથી. દિગંબર સંપ્રદાયના કોઈ ગ્રન્થમા પણ આ વસ્તુ જોવામાં આવતી નથી અને જે તે વસ્તુ તેવી જ હોય તો વાચકશ્રીનું પૂર્વધરપણું અને ભાષ્યનું સ્વપજ્ઞપણું સાબિત કરવાને આ પણ એક પ્રબલ પ્રમાણે આપણું જાણવામાં આવી શકિ છે. કેમકે એ નિરૂપણ પૂર્વોમાંથી કદાચ ઉઠ્ઠત હય, એમ સંભવિત માની શકાય છે. ટીકાકાર ભગવંતોએ સૂત્રની અનેક વ્યાખ્યાઓ કરીને સપ્તભંગી, સકલાદેશ, વિકલાદેશ વગેરે પદાર્થો કાઢયા છે પરંતુ તે મૂળ ભાષ્યમાં શબ્દશઃ તો નથી જ, છતાં આ સૂત્ર એવું છે કે તેમાંથી ફલિત કરી શકાય તેમ છે. ભગવાન મહાવીરદેવના સકલજંતુકલ્યાણકર છવદેશમાં જ શ્રીતત્ત્વાર્થકારે પોતાના જીવનનો ઉદ્દેશ સામેલ કર્યો છે. ટીકાકારોએ અને શ્રી પ્રકાશિકાકાર આચાર્ય મહારાજને પણ એ જ જીવનેદેશ છે. આવા મહાન ઉદ્દેશની સિદ્ધિના પ્રયાસોમાં મને પણ યત્કિંચિત ભાગ મળ્યો છે, તો તેથી હું મારુ મહદ્ ભાગ્ય માનું છું અને આવું ભાગ્ય હેવાની સિદ્ધિમાં જ ખૂળ રાચતો હું વિરમું છું. મેસાણ, માગસર સુ. ૧, ૨૦૦૧ } પ્રભુદાસ બેચરદાસ પારેખ ·प्रास्ताविकस्फुरणा - विदाकुर्वन्तुतरां विद्वन्मण्डली, यदुत-त्रिसूत्रीप्रकाशिकानामाऽयं ग्रन्थमणिः । अत्र चत्वारो ग्रन्थाः समवतीर्णा:- मूलसूत्राणि, भाष्यम्, श्रीसिद्धसेनगणिटीका, प्रकाशिकाख्या विवृतिश्चेति । अमीषां क्रमशः प्रसङ्गोचिता काचित् विचारणा वितन्यते। इहेमानि त्रीणि मूलसूत्राणि- (१) "उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्" ॥ २९॥ (२) "तभावाव्ययं नित्यम्" ॥ ३०॥ (३) "अर्पितानर्पित- सिद्धः" ॥३१॥ नेमानि स्वतन्त्रैकग्रन्थरूपाणि, अपि तु वाचकवरेण्यश्रीमदुसास्वातिपुङ्गवविरचितस्य तत्त्वार्थाधिगमाभिधस्य ग्रन्थमणेः पञ्चमाध्यायान्तर्गतानि । तत्वार्थपरिचय:-'तत्वार्थाधिगमसूत्रम्' इति सान्वर्थ नाम तन्न जिनागमोदिततत्त्वभूतनिखिलजीवाऽजीवादि- पदार्थसूत्रणाद्, भाषा संस्कृतम्, दशाध्ययनानि, तेषु व्याकरणादिसूत्रवत् सूत्ररचना, सूत्रसंख्या-चतुश्चत्वारिशदधि- कानि त्रीणि शतानि ३४४, सूत्रश्लोकमानं तु-प्रायोऽटनवत्यधिकं शतम् १९८॥ तदेवसुपवर्णितस्वरूपस्य तत्त्वार्थाधिगम- सूत्रस्य प्रस्तुतानीमानि सूत्राणि नयनाभानि, यतस्ततो दर्शनजालजननीनिभा त्रिपदीनयभङ्गावलिरुल्लसतितराम् । अस्य तत्वार्थाधिगमसूत्ररत्नस्य प्रणेतारस्तु प्रकरणपञ्चशतीकृतः पूर्वविदो मुनिनिकरनायकाः वाचकवरेण्या भग- वन्त 'उमाखातयः । तेषां समयादिनिर्णयस्तु तस्कृतप्रशस्त्या सम्यग् अवबुध्यते सा चेयम्- "वाचकमुख्यस्य शिवनियः प्रकाशयशसः प्रशिष्येण । शिष्येण घोषनन्दिक्षमणस्यैकादशाङ्गविदः ॥ १॥ वाचनया च महावाचकक्षमणमुण्डपादशिप्यस्य । शिष्येण वाचकाचार्यसूलनाम्नः प्रथितकीर्तेः ॥ २ ॥ न्यग्रोधिकाप्रसूतेन विहरता पुरवरे कुसुमनानि । कौभीषणिना स्वातितनयेन वात्सीसुतेनाय॑म् ॥ ३॥ अहंद्वचनं सम्यग्गुरुक्रमेणागतं समुपधार्य । दुःखात च दुरागमविहतमति लोकमवलोक्य ॥ ४ ॥ इदमुश्चै गरवाचकेन सत्त्वानुकम्पया इन्धम् । तत्त्वार्थाधिगमाख्यं स्पष्टमुमास्वातिना शास्त्रम् ॥ ५॥ यस्तत्त्वाधिगमाख्यं ज्ञास्यति च करिष्यते च तत्रोक्तम् । सोऽप्यावाधसुखाख्यं प्राप्स्यत्यचिरेण परमार्थम्" ॥६॥ अनया प्रशस्त्येदं निर्णीयते- (१) 'दीक्षागुरु' एकादशाङ्गधारको 'घोषनन्दिक्षमणः' । 'मातृनाम' 'वात्सी' [वत्सगोत्रा 'उमा' इति नाम]। (२) 'प्रगुरु' वाचकमुख्यः 'शिवश्री'नामा । (८) 'जन्मस्थलस्' 'न्यग्रोधिका' । (३) 'विद्यादाता गुरु' वाचकाचार्यों 'मूल'नामा । (९) 'शाखा' 'उच्चनागरी'। (४) 'विद्यादाता प्रगुरु' महावाचको 'मुण्डपादः क्षमणः'। (१०) 'ग्रन्थनाम' तत्वार्थाधिगमशास्त्रम्'। 'गोत्रनाम' 'कौभीषणिः। (११) 'रचना' 'कुसुमपुरे' [पाटलिपुत्रनाम्ना महानगरे, अधुना 'पटणा' इति ] 'पितृनाम' 'स्वातिः। (१२) 'अन्तिम फलम्' 'मोक्षम्। प्रशस्त्यां कालानिर्देशात् तत्कृते इतिहासविद्भिः विविधं चर्चयित्वेदं निर्णीतम् , यदुत-वाचकवर्यश्रीउमाखाति- मुनिपुगवानां कालः श्रीवीरात् द्विशतीत उर्व नक्शतीतश्च प्राक, अर्थात् तयोरन्तरालस्थः कालस्तेषामिति । भाष्यम्-प्रस्तुतभाष्यमपि स्वोपज्ञमेवेति विद्वद्भिः सुनिश्चितम् । तदर्थं प्रयासो न विधीयते । भाष्यप्रमाणं तु द्वाविंशतिः शतानि २२०० श्लोकाः । केचन आशाम्बरा भाष्यं स्वोपज्ञं न मन्यन्ते, अपि तु तन्न चारु । विद्वद्भिः स्वोपज्ञत्वस्य निर्णीतत्वाद् । टीकाकार:-श्रीसिद्धसेनगणि-श्रीहरिभद्रसूरि-श्रीदेवगुप्त-श्रीयशोभद्रसूरि-तच्छिष्य-श्रीमलयनिरि-श्री- चिरंतनमुनि-वाचक-श्रीयशोविजयगिगणिप्रभृतिभिः निर्मिता भनेके टीकाग्रन्था वर्तन्ते । तत्र प्रस्तुतटीकाकारः श्रीसिद्धसेनगणिः । तत्परिचयाथ तट्टीकाप्रान्तस्थप्रशस्तिः साधनम् । अनया प्रशस्त्या दिनगणिनः शिष्यः सिंहसुरा, तच्छिप्यः भाखामी, तस्य शिष्यः प्रस्तुतटीकाकारः श्रीसिद्धसेनगणिः ।

·- - ८ . अस्य समयः सप्तमशताब्दीका जल नवमशताब्दीतः प्राव इति इतिहासज्ञैःनिर्णीतम् । टीकाप्रमाणं तु अष्टादशसहस्राणि द्वे शते व्यशीतिश्च श्लोकाः-१८२८२ । त्रिसूत्रीप्रकाशिकानिवृतिकार:- पूज्यपादाः प्रगुरुवर्याखिलकमारीपरागटीका-धातुरनाकराधनेकग्रन्थकर्तारः व्याकरणवाचस्पति-कविरत- शास्त्रविशारदाः व्याख्यानसुधावर्षिणो भट्टारकाचार्यश्रीमद्विजयलावण्यसूरीश्वराः । तैः सूत्रं भाष्यं टीका चावलम्ब्य 'प्रकाशिका' नाम्नी नव्यटीका विरचिता। एतन्त्रितयं अतिगम्भीरमिति इदानींतनजनानां दुरधीगममिति मत्वा तत् सौकर्यायेयं [प्रकाशिका-] टीका कृता । येनेदानींतनजीवानां सुखेनावबोधः भवेत्, इति टीकानिर्माणप्रयोजनम् । टीकायां सर्वस्थलेषु सोपादानं विवरण व्यधायि । तत्र तत्र स्थलेषु षण्णामपि दर्शनानां स्वरूपं सरहस्यं प्रादर्शि। सप्तानां भङ्गानां नयानां च स्वरूपं सम्यगुदघाटि । सर्वत्रापि एकान्तवादस्याऽसमअसतामुपवयं अनेकान्तवादस्य विशदता स्थापिता । कुत्रापि व्याख्या- रहितो न ग्रन्थः। आदावनुक्रमणिकाप्यतीव विस्तरेण प्रदत्ता । ग्रन्थनिर्माणं विक्रमाब्दे लिधिनिधिनिधिचन्द्रमिते श्रीराजनगरे [अमदावादे]। प्रमाणम्-पञ्चविंशत्यक्षराणि [२५] मूलसूत्राणि । प्रायोऽष्टादशश्लोकाः [१८] भाष्य- मानम् । प्राय उपसादत्रयोदशशतिश्लोकानां [१३५०] श्रीसिद्धसेनरचितटीकामानम् । प्रायः शतद्वयान्विता चतु. सहस्री प्रकाशिकाममाणं च [४२००11 मुनिसुशीलविजयः .

·१
से
१
PM
--
KA
व्याकरणवाचस्पति शास्त्रविशारद कविरत्न विबुधशिरोमणि
आचार्य श्रीविजयलावण्यसूरिजी महाराज
Krishna Printery, Ratanpolc, Ahmedabad

·EE t * . है . . १ ८ - - प - Khetnambaram . मु. चद्रप्रभवि० सु. सुशीलवि० मु. दक्षवि. आ. म. विजयलावण्यसूरिजी मु. सुमित्रवि. मु. कुमुदवि० सु महिमाप्रभवि० ऊमेला:-मु. कल्याणप्रभवि० मु. मगलवि.] * [ वेठेला:-मु कान्तिवि० मु. चन्दनवि० [स. २००० ना चातुर्मासप-रावर्तनना उत्सव प्रसंगे धनासुतारनी पोलमा लावरीनी पोलमा लेवायल छबी.] Krishan Printery, Ratanpole, Ahmedabad ·वि*ष*या*नु*क्रमः 1 पृष्ठम् पतिः पृष्ठम् पतिः १ ९ ११ २ १२ " १४ ६ १६ " १८ १८ " २० १९ " " २० " २२ २७ विषयः १ मङ्गलाचरणे श्रीमहावीरस्य नमस्कारः। २ श्रीमहावीर-भारतीस्तुतिः। ३ मूलकनुर्वाचकमुख्यस्य प्रणाम । ४ टीकाकर्तुः सिद्धसेनगणिनः स्मरणम् । ५ गुरोः श्रीनेमिसूरेर्वाचः स्तुतिः। ६ गुरोः श्रीनेमिसूरे प्रणामः । ७ खनामविपयप्रयोजनादिगुम्फनम् । ८ त्रिसूत्रीप्रथमसूत्रावतरणोपोद्धात । ९ तन पृ० ३, पं. ३८, तथापीत्यतः प्राक् सूत्रप्रणयनवैयर्थ्यख्यापनम् । १. सत्त्वनिरूपणप्रयोजनकत्वमाशङ्म प्रतिक्षिप्तम् । ११ आश्रयसाधकप्रमाणस्य सत्त्व- साधकत्वमाशय प्रतिक्षिप्तम् १२ खरूपसत्वतोऽनुगतप्रतीत्यसंभवमाशा नैयायिकाभ्युपगता सत्ता तदर्थमभिषिक्ता। १३ नैयायिकाभ्युपगतातिरिक्तसत्ताया अपि नानुगतसत्प्रतीतिजनकत्वसम्भव इत्याशय तत्स्थानेऽर्थक्रियाकारित्वलक्षणसत्त्वस्य बौद्धा- भ्युपगतस्य स्थापनम् । १४ वौद्धाभ्युपगताऽपि सत्ता नोपपद्यत इत्यत्र युक्तिजालमाशय कापिलानुमोदिता त्रिगु- णात्मकत्वलक्षणसत्ता व्यवस्थापिता। १५ कापिलानुमताऽपि सत्ता नोपपद्यत इत्याशक्य वेदान्तिप्ररूपिता सत्ता युक्तित उकिता। १६ वेदान्त्यभिप्रेताऽपि सत्ता न जैनैरभ्युपेया युक्त्यपेतत्वादित्याशक्ष्य सत्ताविचारो नादर्तव्य एवेति यद्यपीत्यादिफक्किका निगमिता। १७ न्यायादिदर्शनानां दुर्नयत्वतो न वस्तुतदंश- विषयकत्वं किन्तु द्रव्यपर्यानयद्वयसध्रीचीन- त०नि० अनु० १ विषयः स्याद्वादप्रमाणस्यैव वस्तुविषयत्वं सत्ताम- न्तरेण न वस्तुतेति निरूपणाहँव सत्तेति। ३ ३८ १८ भाष्ये धर्मादीना सत्त्वग्रहणप्रकारप्रश्नः । १९ टीकायामुक्तप्रश्नावतरणम् । २० उक्तप्रश्नहेतुसन्देहबीजोपदर्शनम् । २१ वृत्तौ लक्षणप्रयोजनोपदर्शनपुरस्सरमुक्तप्रश्न- प्रतिविधानावतरणम् । २२ भाष्यगतसल्लक्षणप्रश्नस्यवितरणम् । २३ सलक्षणप्रश्नसमाधानावतरणम् । २० २४ धर्मादीनां गत्यादिकं बहिरङ्गं सत्त्वखरूप- चान्तरङ्ग लक्षणमित्यस्योपपादनम् । २३ २५ धर्मादीनां सत्त्वखरूपलक्षणस्यातिव्याप्ति- परिहार। २६ सत्त्वनिश्चयवतोऽप्याचार्यस्य तत्संशयसम्भव २८ २७ धर्मादिसत्त्वनिरूपणप्रयोजकाऽऽकाहानयस्यो- पदर्शनम् । २८ टीकाया भाष्यगतसत्त्वग्रहणप्रकारप्रश्नयिन- भिप्रायोपदर्शनम् । २९ लक्षणतः सत्त्वपरिज्ञानमिति समाधातुरा- चार्यस्याभिप्रायप्रदर्शनम् । ३० सल्लक्षणप्रश्नप्रतिविधानव्यावर्णनम् । ३१ वृत्तौ टीकागतसत्त्वखरूपप्रश्नपरपक्षस्याभि- प्रायोपदर्शनपुरस्सरमवतरणम् । १३ ३२ प्रसिद्धसत्ताके धर्मादौ निश्चिते सत्त्वे न संदेह इति टीकागतशङ्काया अभिप्रायो- पदर्शनपुरस्सरमवतरणम् । ५ १५ ३३ टीकागतप्रश्नयित्रभिप्रायोपदर्शनावतरणम् । १६ ३४ उत्पादव्ययध्रौव्याणामेकत्रटीकाया उपदर्शक श्रीमद्यशोविजयोपाध्यायवचनमुपदर्शितम् । २१ ३५ सलक्षणप्रतिपादकं सूत्रम् । ६ ३६ भाष्ये निरुक्तसूत्रव्याख्यानम् । २ ९ २ " " २ १० ३२ १ २ ·तत्त्वार्थत्रिसूत्री। . पृष्टम् पतिः पृष्ठम् पनि ६ ३३ ५ ३७ ७ ८ १ " ११ १४ १ ९ ८ १२ १६ १९ विषयः ३७ टीकायां संक्षेपेण सूत्रार्थकथनम् । ३८ समुदिताना स्थित्युत्पादविनागानां सल्लक्ष- णत्वम्। ३९ सत्येव स्थित्यादीनां सम्भवो नासतीत्यु- पपादितम् । ४० "उत्पाढव्ययध्रौव्ययुक्त सत्" इति सूत्रस्य द्रव्यपर्यायनयद्वयगर्भत्वमुपपादितम् । ४१ द्रव्यार्थिकस्योत्सर्गत्वं पर्यायार्थिकस्याप- वादत्वं प्रपश्चितम् । ४२ वृत्तौ भाष्याभिप्रेतार्थोट्टयनम् । ४३ सूत्रे ध्रीव्यस्यान्तेऽभिहितस्यापि टीकायां प्रथमाभिधाने बीजमुपदर्शितम् । ४४ सूत्रभाष्ययोर्युक्तमित्यस्य टीकाया खभाव- तयोपदर्शनस्य प्रयोजनमावेदितम् । ४५ सच्छब्दस्य नानार्थकत्वपरिहरणम् । ४६ निरुपाख्ये नोक्तसल्लक्षणसभव इत्यस्य संगमनम् । ४७ ध्रौव्यांगस्य सामान्यस्योत्सर्गत्वं विशेषयो- रुत्पादव्यययोरपवादत्वं समर्थितम् । ४८ "न चाभावः प्रतिषेधमात्रम्" इति ग्रन्यो बौद्धमतराण्डनपरतया वैशेषिकमतखण्डन- परतया च। ४९ टीकायां प्रागभावध्वंसान्योऽन्याभावाना भावखरूपतोपवर्णनेनाभावस्य प्रतिषेध- मात्रता पराभिप्रेताऽपाकृता। ५० अभावतुरीयभेदस्यासन्ताभावस्य परक- ल्पितस्य नास्त्येव सम्भव इत्यावेदितम् । ५१ वृत्तौ टीकोपदनिता प्रागभावादीनां पूर्व- पर्यायादिरूपता यथा सातिमाति तधोपपादिता। ५२ अत्यन्ताभावस्याधिकरणीभूतभावखर- पत्वमेव न तु भावव्यतिरिक्ततुच्छरूपत्व- मित्युपपादितम् । ५३ शगविपाणादिदृष्टान्तवलेनात्यन्ताभाव- स्यासरख्यातिषिपयत्वं पराभिप्रेतमाशा तनाऽप्यन्यधाख्यातिविषयत्वमेवेति व्यवस्थापनेन प्रतिलिप्तम् । विषयः ५४ शशविषाणामावस्यान्योऽन्याभावरूपता समवायप्रतिषेधरूपता वेति टीकोक्ता- भिप्रायविशेषोपदर्शनेन समर्थिता। ५५ समवायो जैनमतेऽविष्वगभावः । ५६ वन्ध्याया अपत्यवत्ता टीकासमर्थिता सङ्गमिता। ५७ टीकाया वन्ध्याऽपि स्यात् पुत्रवत्यपि स्याद् इति युक्त्योपपादितम् । ५८ सर्वपदार्थानां द्रव्याद्यविप्रकर्ष उपलब्धिः द्रव्यादिविप्रकऽनुपलब्धिर्व्यवस्थापिता। ५९ विवक्षितोपलब्धेरन्योपलब्धिरेवानुपल- धिर्नाभाव इति व्यवस्थाप्य नाभावः प्रतिषेधमानमिति निगमितम् । ६. ध्रौव्यांशस्य द्रव्यास्तिकत्वनिगमनं द्रव्यस्य सर्वभेदवीजत्वं दृष्टान्तावष्टम्मतः । ६१ वृत्तौ वन्ध्यापुत्रप्रतीतेरन्यथाख्यातित्वसम- र्थनेनासत्ख्यातित्वनिरासः। ६२ द्रव्याद्यविप्रकर्षादुपलब्धिव्यादिविप्रकर्षा- दनुपलब्धिश्च स्थलविशेषोपदर्शनेन निष्टड्किते। ६३ द्रव्यास्तिकनयविषयत्वादू ध्रौव्यस्य द्रव्यास्तिकत्वम् । ६४ सत्तैव भवनं द्रव्यं ध्रौव्यं च । ६५ मयूराण्डकरसरूपदृष्टान्तसत्त्वरूपदार्टान्ति- कयोः सर्वमेदवीजत्वादिप्रतिपादनतः साम्यमावेदितम् । ६६ टीकायां विशेषाणां भवनाव्यतिरिक्तत्वाद् भावरूपतैव, एवञ्च द्रव्यनये न सत्त्वन्य- तिरिक्तं किञ्चिदिति निगमनम् । ६७ पर्यायस्यापवादखभावत्वं पर्यायनये न द्रव्यं समस्तीत्याधुपदर्शनम् । ६८ अन द्रव्यनयवादिनचाक्षुपादिप्रत्यक्षेणाति- रिक्तद्रव्यसाधनप्रन्नः । ६९ वृत्तौ सत्त्वस्यैकरूपत्वासम्भवाSSशक्षाप्रतिक्षेप- परतया मेदप्रत्सवमर्गेनेति ग्रन्थावतरणम् । ७. अभिन्नस्यापि सत्वस्य भिन्नवदभासनमा- काशदृष्टान्ततः। ७१ सत्त्वभिने उपचाराद् भाववत्त्वम् । २५ १९ २७ " ३४ ३१ ७ १ ५ ९ १ ९ ar ७ २२ १० १२ १३ ·विषयानुक्रमः। पृष्ठम् पद्भिः १ १० । , १९ i " १ ४ ६ ९ विषयः विषयः पृष्ठम् पतिः ७२ पर्यायनयेऽन्यपरिवर्जनेनार्थप्रतिपादकत्व- ९२ उत्पादव्ययातिरिक्तध्रौव्यांगाभाव इत्युप- प्रकारोपदर्शनम् । २२ संहारः। ११ ७३ पर्यायनये द्रव्यानङ्गीकारस्य घटत्वादिविधि- ९३ अवयवातिरिक्तस्यावयविनः सझावाशङ्का:- रूपसामान्यमानानङ्गीकारपरत्वं भावितम् । २७ पाकृता। ११ ७४ प्रतिज्ञात्वोपदर्शनं पर्यायनयेऽनुगतमतेर्वि- ९४ वृत्तौ कल्पनाविपयस्य वन्धुमत्यादेर्नानुभव. कल्पमात्रत्वेन न वस्तुनिर्णायकत्वम् । ३१ सम्भव इति दर्शितम् । १५ ७५ इन्द्रियद्वयवेद्यत्वमनुगामिनो द्रव्यस्यैवेत्यनु- ९५ द्रव्यरूपादिमेदसाधकानुमानोपन्यासः। गामि द्रव्यं चाक्षुषस्पार्शनाभ्यामित्यमि-- ९६ सदसतो रूपादिद्रव्ययोनैकसाध्यवत्त्वसम्भव सन्धिरावेदितः। इति पर्यायवादिनो भावो दर्शितः। २४ ७६ टीकायाममेदप्रत्ययस्याभ्रान्तत्वसाधनम् ९७ मेदसाधकहेतोर्व्यभिचार सङ्गमितः। १० ३० ७७ उक्तप्रश्नस्य पर्यायवादिनोऽभेदप्रत्ययस्य ९८ अवयवातिरिक्तावयव्यभावसाधनलक्षणप्रति- स्मार्तत्वमाश्रित्य प्रतिविधानम् । विधानमाशयोपदर्शनपुरस्सर पर्यायवादि- ७८ तहााथ स्मातत्वोपपादनम् । नोऽवतारितम् । ७९ पर्यायवाद्युक्तस्मातत्वसाधकहेतोरनैकान्ति- ९९ टीकायां तुलानतिविशेषाग्रहणादवयवातिरि- तावयविप्रतिक्षेप.। १२ १ कत्वमाशय परिहृतम् । १०० वृत्तिविकल्पतोऽवयविनिरास । २ ८० पुनरननुभूतार्थे स्मृत्यसम्भवाशङ्कायाः प्रतिक्षेपः। १०१ पर्यायवादिन खमतनिगमनम् । १० १०२ कार्यकारणभावस्य कल्पनामात्रत्वेन कार्य- ८१ वृत्तावभेदप्रत्ययस्य विशेपदर्शनजत्वान्न कारणभावस्य द्रव्यसत्त्वस्य निरास । भ्रान्तत्वमिति भावो दर्शितः। १०३ वृत्ताववयविन एकावयवमानसमवेतत्वाभावे ८२ पर्यायवादिनः समाधानमवतारितम् । १३ हेतूपदर्शनम् । १५ ८३ अभेदज्ञानस्य स्मातत्वोक्तेरभिप्रायोपदर्शनम्। १८ १०४ स्वस्यैव खनिरूपितवृत्ताववच्छेदकत्वाभावे ८४ अमेदज्ञानत्वेनाभिमतस्य रूपाद्यनन्यविषय- हेतूपदर्शनम्। कत्वसाधकपर्यायवायभिमतानुमानो- १०५ अवयविन. सावयवत्वापादनस्य सङ्गमनम् । २२ पदर्शनम् । १०६ अवतरणेन पर्यायवादिनः कारणप्रकृतिख- ८५ द्रव्यवाद्याशकितव्यभिचारस्य सङ्गमनं ण्डनाभिप्रेतो दर्शित । तत्परिहारश्च । » २५ ८६ द्रव्यवादिनोऽननुभूते स्मरणासम्भवाशङ्काs- १०७ कार्यकारणभावकाल्पनिकत्वसाधकप्रतीत्य- वतारिता । प्रत्ययमात्रवृत्तित्वहेतोरुपपादनम् । ३२ १२ २९ १७ ज्ञातस्य स्मरणमिति नियमतः स्मरणसम्भ- १०८ दीर्घत्वहखत्वादिदृष्टान्ते साध्यहेत्वोरुपपादनं वत उक्ताशङ्कासमाधानमित्यवतारितम् । दान्तिके च। ८८ अनुभवत्वेन सरणत्वेन कार्यकारणभावो १०९ टीकाया तन्तुपटादीनां कार्यकारणभावस्य न स्वाभाविकत्वमिति । न सम्भवतीति दर्शितम् । १३ १ ४९ रीकाया विकल्पात् स्मातंज्ञानसम्भवेन रूपा- ११० अवयवावयविभावप्रत्ययस्यासदर्थविषयकत्वं पर्यायनयाभिप्रेतमुपसहृतम्। २ दिव्यतिरिक्तद्रव्याभाव इति निगमनम् ।' ११ ។ ९० बुद्धिमेदाद् रूपादिव्यतिरिक्तं द्रव्यमस्तीति १११ स्याद्वादसिद्धान्तस्य स्थित्युत्पत्तिविनाशव- द्रव्यवादिन पूर्वपक्षः। ३ भावस्य सल्लक्षणत्वं न त्वन्योऽन्यानपेक्षयो- ९१ उक्तपूर्वपक्षप्रतिविधानम्, तत्र द्रव्ये रूपा- खत्त्वमित्युपदर्शितम् । दिभिन्नत्वसाधनस्याश्रयासिद्ध्यादिदोषकव- ११२ एकान्तयोर्द्रव्यांशपर्यायांशयोन सत्त्वं किन्तु लितत्वप्रतिपादनम् ।- जात्यन्तरस्येत्यत्र वृद्धवचनसंवाद. ।' . २० " ३२ " [ - ५ ·- ४ तत्त्वार्यत्रिसूत्री। पृष्ठम् पतिः . १६ ។ २ २१ १ विपयः ११३ वस्तुनो जालन्तरत्वे दृष्टान्तस्य नृसिंहस्य तत्त्वे वृद्धवचनम् । १३ ११४ सर्वस्यकनयमतानुसारिदूषणस्य जात्यन्तरे न सम्भवः । ११५ वृत्ती तन्वादौ कारणत्वं पटादौ कार्यत्वं न खाभाविकमित्यादिवृत्त्यभिमतस्याशयोप- वर्णनम् । ११६ तन्तुपटप्रत्ययेऽन्योऽन्याश्रयस्य वृत्त्युक्तस्य सामनमवतरणतः। ११७ नरसिंहे जात्यन्तरे शब्दविज्ञानकार्याणां भिनानां नरे सिंहे च भिन्नानां तेषामु- पदर्शनम् । ११८ टीकायां भेदाभेदस्वभावे वस्तुनि कादाचि- कस्य मेदप्रत्ययस्यामेदप्रत्ययस्य च नयवा- दिनो वासनासमुत्थत्वं स्याद्वादिनस्तु द्रव्य- पर्याययो प्रधानोपसर्जनभावतस्तो तत्र संवादश्च । ११९ भेदाभेदखभाववस्तुग्रहणं मानसविकल्पमानं न प्रत्यक्षमित्याशङ्कनम् । १४ १२० इन्द्रियाध्यक्षमप्यवग्रहादिखत्म निश्चिताss. कारमुक्तवस्तुनि सम्भवत्येवेति समाधानम् ॥ १२१ वृत्तौ टीकोकस्य जिज्ञासितेत्यादिराद्धान्तस्य विवरणम् । १२२ अवग्रहादिक्रमेण जायमानचक्षुरादिज्ञाने भेदाभेदात्मकवस्तुमानसम्भवस्योपदर्शनम् । १२३ मानसस्यापि ज्ञानस्य सतिपयकत्वमित्य- स्योपदर्शनम् । १२४ टीकायां मानसस्य विकल्पमात्रभ्युदासः। १५ १२५ रूपादिभ्योऽत्यन्तव्यतिरिक्ततया द्रव्यनय- पाद्यभिमतस्य द्रव्यस्य निरसनम् । १२६ पर्यायरहितस्य द्रव्यस्य द्रव्यरहितस्य पर्या- यस्य न सम्भव इत्यावेदितम् । १२७ सामान्यांशस्य सत्त्वेऽपि विशेपमात्रस्यैव ग्रहणमित्यारालायाः प्रतिक्षेपः। १२८ इन्द्रियविषयसंकरपरिहारः। १२९ गृत्ती विशेषमात्रामहणे युधिरावेदिता। १३० इन्द्रियाणां विपयसार्यपरिहारप्रकार सानेरित । विषयः पृष्ठम् पतिः १३१ टीकायां सकलेन्द्रियाणां सामान्यग्रहणे ११ व्यापारी व्यवस्थापितः । १३२ विवक्षितवस्तुनो वस्त्वन्तरेण तुल्यत्वात् १२ सामान्यरूपता। १३३ ध्रौव्यलक्षणस्य सामान्यस्य वुद्धिपरिकल्पन- मात्रताखण्डनम्। १४/१३४ न सर्वथा सामान्यरूपत्वमेव वस्तुनः किन्तु विशेषरूपत्वमपीति। १७ | १३५ सर्वस्य वस्तुनः सर्वदा सामान्यविशेषोभय- खभावत्वं निगमितम् । १६ १० १३६ वस्तुनश्च सामान्यानात्मकत्वे विशेषाना- सकत्वप्रसङ्गतः शून्यताप्रसझो न तस्ये- ष्टत्वम् । १२ १३७ वृत्तौ वस्तु उपादाय विकल्पः प्रवर्तत इति वस्तुन्येव विकल्प इति शङ्कातत्प्रतिक्षेपयो. रवतरणतोऽभिप्रेतोपदर्शनम् । १३८ वस्तुनोऽन्येन वस्तुना वस्तुत्वेन तुल्यता- नङ्गीकारे दोषः स्पष्टीकृतः । ५/ १३९ टीकायां शुन्यत्वस्यानिष्टत्वे हेतूपदर्शनम्, तत्र व्यवहारस्य सांवृतत्वं पराभिप्रेतमपा- कृतम्। १४० सामान्यविशेषयोः सङ्कीर्णत्वेऽपि समस्त- १४ व्यवहारप्रसिद्धिरुपपादिता। १४१ सामान्यविशेषातिरिक्तस्य तदाधारद्रव्यां- शस्य निषेधः। १४२ वस्तुन एकानेकाकारत्वस्योपसंहारः । ११ ३६ / १४३ वृत्ती शुन्यतावादिमतखण्डनयुक्त्युपदर्शनेन तत्खण्डनावतरणम् , शुन्ये मानमुपैतीति पद्यसंवादः। १२ १४४ सामान्यविशेषयोर्भेदाभेदी व्यवस्थापितौ । २५ १४५ वस्तुनः सामान्यविशेषोभयात्मकत्वे स्वतो. ऽनुवृत्तीति हेमचन्द्रसूरीशपद्यसंवादः । १४६ टीकाया सतः साधारत्वापाकरणेनोचोभया- धारतया द्रव्यसिद्धेय॒दासः । १२ / १४७ अभेदप्रत्यये सातत्वस्य सण्डनम् । १४८ संनिवेशविशेषविशिष्टेषु तन्तुयु पटप्रत्यया- भ्युपगमस्य सण्डनम् । ३३ / १४९ सन्निवेगविचारमुपादायसमुदायस्थापनम् । १० १७ १ " " २ १८ १ " ४ " ७ M ·विषयानुक्रमः। पृष्ठम् पतिः पृष्ठम् पतिः ४ १३ " ९ " १९ २ १५ " विषयः विषयः १५. सतः साधारत्वनियमखण्डनावतरणे परा- १७१ अवयविनोऽवयवेभ्यः कथञ्चिदभिन्नत्व- कृतमुपदर्शितम्। १८ १४ स्येष्टत्वम् । २१ १५१ भेदज्ञानस्य सामान्यविषयकत्वे सति विशेष- १७२ अवयविन. सर्वथाऽवयवेभ्यो मिनत्वे विषयकत्वं भावितम्। दोषोपदर्शनम्। १५१ टीकाया रूपाद्यग्रहे घटादिवुदेरभावादित्य- १७३ अवयवावयव्यादीनां सर्वेषां भिन्नाभिन्नत्वं प्युभयखभावोपोद्वलकमेव । १९ १ नयद्वयापेक्षमुपपाद्यैकान्तवाद्युक्तदोषो- १५३ वनविपक्षयादीनामप्युभयखभावत्वमेव न न्मूलनम्। काल्पनिकत्वम् । ३ | १७४ अवयविनोऽवयवेषु वृत्तिविकल्पजदोषस्य १५४ संस्थानस्यार्थान्तरत्वे रूपस्पर्शमात्रादिरूपत्वे स्याद्वादेऽपनयनम् । च दोषोपदर्शनम् । ५/ १७५ वृत्तौ संयोगकृतमेव दशपलपरिणामत्वादिक १५५ तद्भावाव्ययलक्षणस्य द्रव्यस्य निगमनम् । नातिरिकावयविकृतमित्युपवर्णितम् । १५६ स्याद्वादेऽसद्विकल्पचतुष्टयस्यासम्भवप्रति- १७६ टीकाया स्थितिलक्षणद्रव्यसापेक्षावुत्पादवि- पादनम् । ११ नाशौ न तौ तन्निरपेक्षौ तत्रितयखभाव- १५७ वृत्तौ स्याद्वायभ्युपगतसमुदायप्रकारच्यति- स्यार्थक्रियाकारित्वम् । २२ रिक्तप्रकारस्योपदर्शनासम्भव उक्तः । १२ १७७ कारणं कार्य च कल्पनामात्रमित्यस्य प्रति- १५८ पर्यायद्रव्यविभागासम्भवोपदर्शनम् । क्षेपः कल्पनास्वरूपविकल्पनेन । १५९ वहितप्तायोगोलकदृष्टान्तेन द्रव्यपर्याया- १७८ व्यवहारतोऽर्थाना सत्त्वं न परमार्थत विभागोपपादनम् । । २१ इत्यस्य प्रतिक्षेपः। १६० वनविपतयादीना सामान्यविशेषोभयखभा १७९ असत्याया दीर्घताया न कारणत्वं किन्तु वता भाविता। २५ सत्याया एवेत्युपपादितम् । १६१ टीकाया समुदायावयव्यादेः समूहिपरिणा १८. सर्व प्रतीत्यैव सिद्ध्यतीत्यस्य खण्डनम् । म्यन्यतरापेक्षया कार्यादिविकल्पचतुष्टयस्या १८१ वृत्ती व्यवहारत सत्त्वमित्यस्य खण्डनाव- सत उपदर्शनम्। २० तरणे तदाशयप्रकाशः। १६२ समूहिनः परिणामिनो वेति भेदेनोपन्या- १८२ टीकायामनपेक्ष्य सिद्धकारणीभूतद्रव्य- संस्य बीजोपदर्शनम् । सिद्धितः कार्यसिद्धिप्रदर्शनम् । १६३ समूहिषु परिणामिषु चानेकान्तव्याप्ति- १८३ पर्यायाणा केषाश्चिदपेक्षसिद्धत्वं केषाश्चिदन- प्रदर्शनम् । ५ पेक्षसिद्धत्वम् । २३ १६४ विकल्पितेऽर्थे स्मृतिरिति पराभिप्रेतस्य १८४ कारणकार्यप्रत्ययस्यासदर्थविषयत्वखण्डनम् , खण्डनम्। १८५ भाष्योक्ताभिप्रायोपवर्णनम् । १६५ समुदायस्य वस्तुत्वेन विकल्पमात्रतानिषेधः।, १२ १८६ भाष्ये उत्पादव्ययौ समस्य निर्दिष्टौ ध्रौव्य- १६६ वृत्तौ विकल्पचतुष्टयस्य भावना । चासमस्य, अन्ये तु त्रयाणां समस्य विग्रह १६७ लोके परिणामसमूहन्यवहारयोः पार्थक्यस्य कल्पयन्ति तदुक्तिप्रकाशः। स्पष्टीकरणम् । १९ १८७ वृत्तौ कारणत्वस्य कार्याविनाभाविवोपपा- १६८ आलोकविशिष्टरूपग्रहणेऽनेकान्तव्याप्ति- दनपुरस्सर कार्याभावे कारणत्वासम्भव प्रपञ्चो भावितः। २४ उपपादितः। १६९ दण्डी पुरुष इत्यत्र विशेषणविशेष्ययोमैदा १८८ योगस्य समुदायरूपत्वे थुक्तिरुपदर्शिता । भेदी भाविती। २८ १८९ उत्पादव्ययध्रौव्याणि योग इत्यत्र विभिन्न- १७० टीकाया बुद्धिभेदाद् भेद इत्यस्यापाकरणम् २१ वचनकत्वेऽपि साधुत्वसमर्थनम् । ११ १५ १ २६ । १ ३ १४ " ११ २० १४ १२ १ ·४ तत्त्वार्थत्रिसूत्री। पृष्ठम् पतिः २ २१ १४ विषयः विषयः पृष्टम् पतिः ११३ वस्तुनो जात्यन्तरत्वे दृष्टान्तस्य नृसिंहस्य १३१ टीकायां सकलेन्द्रियाणां सामान्यग्रहणे तत्त्वे वृद्धवचनम् । १३ ११ व्यापारो व्यवस्थापितः। १६ १ ११४ सर्वस्यैकनयमतानुसारिदूषणस्य जात्यन्तरे १३२ विवक्षितवस्तुनो वस्त्वन्तरेण तुल्यत्वात् न सम्भवः। १२ सामान्यरूपता। ११५ वृत्तौ तन्त्वादी कारणत्वं पटादौ कार्यत्वं न १३३ ध्रौव्यलक्षणस्य सामान्यस्य वुद्धिपरिकल्पन- खाभाविकमित्यादिवृत्त्यभिमतस्याशयोप- मानताखण्डनम् । वर्णनम् । १४ १३४ न सर्वथा सामान्यरूपत्वमेव वस्तुनः किन्तु ११६ तन्तुपटप्रत्ययेऽन्योऽन्याश्रयस्य वृत्त्युक्तस्य विशेषरूपत्वमपीति । सङ्गमनमवतरणतः। १७, १३५ सर्वस्य वस्तुनः सर्वदा सामान्यविशेषोभय- ११७ नरसिंहे जात्यन्तरे शब्दविज्ञानकार्याणां खभावत्वं निगमितम् । १६ १० मिन्नानां नरे सिंहे च भिन्नानां तेषामु- १३६ वस्तुनश्च सामान्यानात्मकत्वे विशेषाना- पदर्शनम् । सकत्वप्रसङ्गतः शून्यताप्रसझो न तस्ये- ११८ टीकायां भेदाभेदखभावे वस्तुनि कादाचि- टत्वम् । १२ कस्य मेदात्ययस्याभेदप्रत्ययस्य च नयवा १३७ वृत्तौ वस्तु उपादाय विकल्पः प्रवर्तत इति दिनो वासनासमुत्थत्वं स्याद्वादिनस्तु द्रव्य- वस्तुन्येव विकल्प इति शङ्कातत्प्रतिक्षेपयो. पर्याययो. प्रधानोपसर्जनभावतस्तो तत्र रवतरणतोऽभिप्रेतोपदर्शनम् । संवादश्च । ११३८ वस्तुनोऽन्येन वस्तुना वस्तुत्वेन तुल्यता- ११९ भेदाभेदखभाववस्तुग्रहणं मानसविकल्पमानं नङ्गीकारे दोषः स्पष्टीकृतः । ३५ न प्रत्यक्षमित्याशङ्कनम् । १४ ५ १३९ टीकाया शन्यत्वस्यानिष्टत्वे हेतूपदर्शनम् , १२० इन्द्रियाध्यक्षमप्यवग्रहादिखरूपं निश्चिताss- तत्र व्यवहारस्य सांवृतत्वं पराभिप्रेतमपा- कारमुक्तवस्तुनि सम्भवत्येवेति समाधानम् कृतम् । १७ १२१ वृत्तौ टीकोक्तस्य जिज्ञासितेत्यादिराद्धान्तस्य १४० सामान्यविशेषयोः सङ्कीर्णत्वेऽपि समस्त- विवरणम् । व्यवहारप्रसिद्धिरुपपादिता। १२२ अवग्रहादिक्रमेण जायमानचक्षुरादिज्ञाने १४१ सामान्यविशेषातिरिक्तस्य तदाधारद्रव्या- भेदाभेदात्मकवस्तुभानसम्भवस्योपदर्शनम् । २७ शस्य निषेधः। १२३ मानसस्यापि ज्ञानस्य सद्विषयकत्वमित्य- १४२ वस्तुन एकानेकाकारत्वस्योपसंहारः । ११ स्योपदर्शनम् । ३६ | १४३ वृत्तौ शुन्यतावादिमतखण्डनयुक्त्युपदर्शनेन १२४ टीकायां मानसस्य विकल्पमात्रव्युदासः। १५ तत्खण्डनावतरणम् , शून्ये मानमुपैतीति १२५ रूपादिभ्योऽत्यन्तव्यतिरिक्ततया द्रव्यनय. पद्यसंवाद. । १२ वायभिमतस्य द्रव्यस्य निरसनम् । २ १४४ सामान्यविशेषयोर्भेदाभेदौ व्यवस्थापितो। १२६ पर्यायरहितस्य द्रव्यस्य द्रव्यरहितस्य पर्या- १४५ वस्तुनः सामान्यविशेषोभयात्मकत्वे खतो. यस्य न सम्भव इत्यावेदितम् । ऽनुवृत्तीति हेमचन्द्रसूरीशपद्यसंवाद । ३६ १२७ सामान्यांशस्य सत्त्वेऽपि विशेषमात्रस्यैव १४६ टीकायां सतः साधारत्वापाकरणेनोक्तोभया- ग्रहणमित्याशङ्कायाः प्रतिक्षेपः । धारतया द्रव्यसिद्धय॒दासः। १८ १२८ इन्द्रियविषयसंकरपरिहारः। १२ १४७ अभेदप्रत्यये स्मार्तत्वस्य खण्डनम् । १२९ वृत्तौ विशेषमात्राग्रहणे युक्तिरावेदिता । १४८ संनिवेशविशेषविशिष्टेषु तन्तुषु पटप्रत्यया- १३० इन्द्रियाणां, विषयसाकर्यपरिहारप्रकार भ्युपगमस्य खण्डनम् । आनेदित.। ३३, १४९ सन्निवेशविचारमुपादायसमुदायस्थापनम् । १ १४ ५ ८ १ २५ " " " १० ·विषयानुक्रमः। पृष्ठम् पतिः पृष्टम् पतिः ४ । ३ 1 २ " " विषयः १५. सतः साधारत्वनियमखण्डनावतरणे परा. कूतमुपदर्शितम् । १८ १५१ भेदज्ञानस्य सामान्यविषयकत्वे सति विशेष- विषयकत्वं भावितम् । १५२ टीकाया रूपाद्यग्रहे घटादिबुद्धेरभावादित्य- प्युभयखभावोपोद्वलकमेव । १8 १५३ वनविपसयादीनामप्युभयखभावत्वमेव न काल्पनिकत्वम् । १५४ संस्थानस्यार्थान्तरत्वे रूपस्पर्शमात्रादिरूपत्वे च दोषोपदर्शनम् । १५५ तद्भावाव्ययलक्षणस्य द्रव्यस्य निगमनम् । १५६ स्याद्वादेऽसद्विकल्पचतुष्टयस्यासम्भवप्रति- पादनम् । १५७ वृत्तौ स्याद्वाद्यभ्युपगतसमुदायप्रकारव्यति- रिक्तप्रकारस्योपदर्शनासम्भव उक्तः । १५८ पर्यायद्रव्यविभागासम्भवोपदर्शनम् । १५९ वहितप्तायोगोलकदृष्टान्तेन द्रव्यपर्याया- विभागोपपादनम् । १६. वनविपङ्ख्यादीनां सामान्यविशेषोभयखभा- वता भाविता। १६१ टीकाया समुदायावयव्यादेः समूहिपरिणा- म्यन्यतरापेक्षया कार्यादिविकल्पचतुष्टयस्या- सत उपदर्शनम् । १६२ समूहिन. परिणामिनो वेति भेदेनोपन्या- संस्य बीजोपदर्शनम् । १६३ समूहिषु परिणामिषु चानेकान्तव्याप्ति- प्रदर्शनम् । १६४ विकल्पितेऽर्थे स्मृतिरिति पराभिप्रेतस्य खण्डनम् । १६५ समुदायस्य वस्तुत्वेन विकल्पमात्रतानिषेध । १६६ वृत्तौ विकल्पचतुष्टयस्य भावना । १६७ लोके परिणामसमूहव्यवहारयोः पार्थक्यस्य स्पष्टीकरणम् । १६८ आलोकविशिष्टरूपग्रहणेऽनेकान्तव्याप्ति- प्रपञ्चो भावितः। १६९ दण्डी पुरुष इत्यत्र विशेषणविशेष्ययोमैदा- भेदो भावितौ। १७० टीकाया बुद्धिभेदाद् भेद इत्यस्यापाकरणम् २१ विषयः १७१ अवयविनोऽवयवेभ्यः कथञ्चिदभिन्नत्व- १४ स्येष्टत्वम् । २१ १७२ अवयविनः सर्वथाऽवयवेभ्यो भिनत्वे २३ दोषोपदर्शनम्। १७३ अवयवावयव्यादीनां सर्वेषी भिन्नाभिन्नत्वं १ नयद्वयापेक्षमुपपाचैकान्तवाद्युक्तदोषो- न्मूलनम्। १३ ३ / १७४ अवयविनोऽवयवेषु वृत्तिविकल्पजदोषस्य स्थाद्वादेऽपनयनम् । , १६ ५ १७५ वृत्तौ संयोगकृतमेव दशपलपरिणामत्वादिक नातिरिकावयविकृतमित्युपवर्णितम् । १९ १७६ टीकायां स्थितिलक्षणद्रव्यसापेक्षावुत्पादवि- ११ नाशौ न तो तन्निरपेक्षौ तत्रितयखभाव- स्यार्थक्रियाकारित्वम् । १३ १२ १७७ कारणं कार्य च कल्पनामात्रमित्यस्य प्रति- १५ क्षेपः कल्पनाखरूपविकल्पनेन । १७८ व्यवहारतोऽर्थाना सत्त्वं न परमार्थत २१ इत्यस्य प्रतिक्षेपः । १७९ असत्याया दीर्घताया न कारणत्वं किन्तु १५ सत्याया एवेत्युपपादितम् । ११ १४. सर्व प्रतीत्यैव सिद्ध्यतीयस्य खण्डनम् । १५ १८१ वृत्ती व्यवहारतः सत्त्वमित्यस्य खण्डनाव- तरणे तदाशयप्रकाशः। १८२ टीकायामनपेक्ष्य सिद्धकारणीभूतद्रव्य- सिद्धितः कार्यसिद्धिप्रदर्शनम् । १८३ पर्यायाणां केषाश्चिदपेक्षसिद्धत्वं केषाश्चिदन- पेक्षसिद्धत्वम् । २३ ३ १८४ कारणकार्यप्रत्ययस्यासदर्थविषयत्वखण्डनम् , १८५ भाष्योक्ताभिप्रायोपवर्णनम् । १२ / १८६ भाष्ये उत्पादव्ययौ समस्य निर्दिष्टौ ध्रौव्य- १४ चासमस्य, अन्ये तु त्रयाणा समस्य विग्रह कल्पयन्ति तदुक्तिप्रकाशः। ११ १९ १८७ वृत्तौ कारणत्वस्य कार्याविनाभावित्वोपपा- दनपुरस्सरं कार्याभावे कारणत्वासम्भव उपपादितः। १४ १८८ योगस्य समुदायरूपत्वे युतिरुपदर्शिता । १२ २८ १८९ उत्पादव्ययध्रौव्याणि योग इत्यत्र विभिन्न- वचनकत्वेऽपि साधुत्वसमर्थनम् । २० १ " १ ५ २० २४ " १ ·तत्त्वार्थत्रिसूत्री। ur १ पृष्ठम् पनि २७ ३ १ ३ ४ . १ १ २ " ३ विषयः विषयः पृष्ठम् पशिः १९० टीकायामुत्पादादित्रयव्यतिरिक्तद्रव्याभा- २०६ उत्तप्रश्नप्रतिविधाने पर्यायनयस्योत्पादव्य- वात् तैर्युक्त इत्यस्यासम्भव इत्याक्षेपस्य ययोः खातच्यस्य प्रतिक्षेपः । समाधानानन्तरम्। २४ २०७ तत्रोत्पादस्य प्रायोगिकवैससिकमेदे आद्य- १९१ उत्पादादित्रययोगस्यानादिसादित्वे ध्रौव्यस्य स्थाभिसन्धिकृतानभिसन्धिकृतभेदद्वैविध्ये पृथक्करणे प्रयोजनस्योपदर्शनम् । तत्रायस्य पञ्चदशभेदे तत्र समुदायस्या- १९२ ध्रौव्यस्य पृथक्तयोपादानप्रयोजनान्तरोपद- सत्त्वादुत्पादासम्भवसमर्थनम्। र्शकमतान्तरोपदर्शनम् । ५ २०८ वृत्तावनुपाख्यस्यासच्छब्दवाच्यत्वाभाव- १९३ वृत्तावुत्पादादियोगे प्रकारचतुष्टयविकल्पे समर्थनम् । १३ भाष्योक्तपक्षादरणीयत्वे युक्तिः । १४ | २०९ द्रव्यपर्यायनयौ खविषयोपमदं न सहेते १९४ लक्षण्ये सतः सादिरित्यादिपद्यपञ्चकस्य इत्यस्योपदर्शनम् । २६ विवरणम् । २२ / २१० द्रव्यनयाकुशितत्वस्य खरूपप्रदर्शनम् । ३३ १९५ टीकायां त्रैलक्षण्ये सतः सादिरियादिपद्यप- २११ अनभिसन्धिकृतत्वस्य व्यावर्णनम् । २७ ३६ श्वकस्य संक्षेपतोऽर्थकथनम् । २१२ टीकाया समुदायखरूपकायादावुत्पादा- २५ १९६ वृत्तौ त्रैलक्षण्यस्य धर्मास्तिकायादिषूत्पाद- सम्भवप्रतिपादनम् । २८ व्यययोध्रौव्यस्य चोपचारत परमार्थतश्च २१३ अभिसन्धिकृतोत्पादस्य प्रयोगजखरूपस्या- विभज्य सङ्गमनम् । न्वयनिरपेक्षस्य समूहेऽसम्भवसमर्थनम् । २४ १९७ किञ्चिदेव स्थूलकुशलतयेवित्तिस्वारस्यं २१४ वैखसिकोत्पादासम्भवप्रतिपादनम् । दर्शितम्। २१५ द्रव्यनयनिरपेक्षपर्यायनये उत्पादासम्भवस्य ३३ निगमनम् । १२ १९८ टीकायां समुदिता एव वस्तुतत्त्वमित्यभि- २१६ उत्पादस्यास्तित्वनास्तित्वे निगमिते । मायकस्य यदुत्पद्यत इत्यादिभाष्यस्य सङ्ग- २१७ आकाशाविषूत्पादाभावादुत्पादानेकान्ता- मनम् ।। २६ .१ १९९ अत्रैव द्रव्यनये औपचारिकावुत्पादविना- सम्भवाशङ्का। १३ शौ तत्खरूपदर्शनम्, पर्यायनये वास्त- २१८ आकाशादिषु समुदायजैकत्विकभेदेन द्विवि- विको तावावेदितखरूपौ। धस्यापि खाभाविकोत्पादस्य भजनया सम- २०० द्रव्यनये ध्रौव्यखरूपस्य पर्यायनये तत्व- थनेनोक्ताशङ्काप्रतिविधानम् । २१९ वृत्तौ वृत्त्युक्तधर्मादिखाभाविकोत्पादासम्भ. रूपस्य प्रपञ्चनम्। २०१ यदुत्पद्यत इत्यादि भाष्यनिगमनं नयद्वय- वस्यावतरणेन विशदीकरणम् । सवितः। २२० वृत्ताववगाहादीनामुत्पादे खाभाविकत्वे २०२ अतोऽन्यदसदिति भाज्याभिप्रेतार्थसङ्गमनम् । स्याद्वादः समर्थितः। २०३ तत्रोत्पादादिसमुदितादन्यस्य षट्प्रकार- २२१ अवगाहादीनां समुदायकृतोत्पादे एकत्वि- कोत्पादे च स्याद्वादः स्पष्टीकृतः। १३ स्थासद्विषयत्वादिव्यवस्थापनेनानुपाख्यस्या- २२२ वृत्ताववतरणेन वृत्त्युक्तावगाहादिगतपरि- सच्छन्दवाच्यताप्रतिषेधः। ११ णामत्वादे समर्थनम् । १८ २०४ वृत्तौ पर्यायनये ध्रौव्यस्य सन्तानरूपत्वेऽपि २२३ टीकायामवगाहादीना संयोगखभावत्वेना- प्रत्यभिज्ञानादेर्यथा प्रामाण्यं तथा . नित्यत्वव्यवस्थापनत उत्पादादिखभाव- दर्शितम् । त्वष्यवस्थितिः। ३० २०५ टीकायां द्रव्यपर्यायनययोः खतन्त्रत्वान २२४ द्रव्यस्यैकान्तनित्यत्वापाकरणेनाङ्गुलिदृष्टा- तयसअसा समुदितवस्तुतत्वव्यवस्थिति- न्वेन कथञ्चिदुत्पादादित्रिखभावव्यवस्था- रिति प्रश्नः ।। २७ पनम् । " १४ " २० १० । ~ -० १ ·विषयानुक्रमः। पृटम् पतिः --- १० १० n १६ - १६ " ८ १० १० २० " " ३० विषयः पृष्ठम् पनि विषयः २२५ आकाशादिष्वीपचारिकोत्पादविनाशाशङ्का २४३ विनाशहेतुत्वेनामितस्य विनाशकरणं प्रति प्रतिक्षिप्ता। ३० सामर्थ्य न सम्भवतीति विनाशं विधा २२६ वृत्तानवतरणेन वृत्युक्तस्यावगाहाद्यनित्यत्वा- विकल्प्य समर्थितम् । देरुपदर्शनम् । ११ २४४ तत्र घटाटेरर्थान्तरं कपालादिकं विनाश २२७ टीकायामुपचारस्यालीकत्वरूपताया दोषो- इत्याशङ्का। पदर्शनम् । २४५ वृत्तावाकाशादीनामन्तिरभावगमनलक्षण- २२८ उपचारस्य व्यवहाररूपत्वेऽपि तस्यागम- विनाशस्योपदर्शनम् । पूर्वकत्वे भगवद्वचनतः पारमार्थिकत्रिख- २४६ टीकायां घटादेरान्तरं कपालादिकं विनाश भावव्यवस्थितिः, लोकप्रसिद्धिपूर्वकत्वे इत्याशङ्कायाः खण्डनम् । धर्माद्यसिद्धिरेवेति । २४७ विनाशहेतुना भावाभावरूपविनाशः क्रियत ३ २२९ विनाशविचारे तस्य भेदप्रपञ्चः । इति तृतीयविकल्पस्य खण्डनम् । २३० खाभाविकविनाशस्यावस्थितिसापेक्षत्व- २४८ वैयर्थ्याच्च विनाशहेतुर्नास्तीत्यस्य प्रदर्शनम् स्थापनम् । २४९ वृत्तौ भावाभावरूपविनाशकरणप्रतिक्षेपाभि- २३१ वृत्तौ त्रिपद्याः समखभावोत्पादादिप्रतिपाद- प्राय उपदर्शितः। कत्वेन स्थैर्यस्य पारमार्थिकत्वे उत्पादव्यय- २५० अभावं करोतीत्यसमर्थसमासेनोक्तमित्यस्या- योरपि तत्त्वमेवेति स्थापितम् । १८ वतरणे पर्युदास-प्रसज्य-प्रतिषेधखरूपोप- २३२ गत्यादेरुत्पादविनाशतो धर्मादीनामुत्पादा- दर्शनम् । दिसिद्धौ हेतूपदर्शनम् । २५१ अनश्वरस्यार्थक्रियासामर्थ्याभाने युक्तिरा- वेदिता। २३३ टीकायामाकाशादाववगाहादिविनाशस्योत्पा. २५२ टीकाया प्रायोगिकविनाशापलापिवौद्धपूर्व- दनियतत्वोपवर्णनम् । पक्षस्य प्रतिविधानम् । ३५ २३४ विगमस्योत्पादाविनाभूतातिरिक्तत्वव्यव. २५३ कादाचित्कत्वेन विनाशस्य हेतुमत्वसिद्ध्य च्छेदः। खभावतो. विनाशित्वसाधकविनाशहेत्व- २३५ समुदायविभागमात्र विनाशं निरूप्यार्था- योगस्यासिद्धत्वम् । न्तरभावगमनलक्षणविनाशनिरूपणम् । २५४ विनाशस्य हेतुसत्त्वाद्विनाशित्वापत्त्याशङ्का । २३६ वृत्तावुत्पादविनाशयोरभेदेऽपि विनाशादु- २५५ विनाशस्यापि विनाशो भवत्येव नात्र स्या- त्पाद इति पञ्चमीप्रयोगस्योपपादनम् । द्वादिनोऽनिष्टमिति समाधानम् । २३७ आविर्भूतं खमेवोत्पादात् तिरोभूतं खमेव २५६ अवस्थान्तरोत्पत्तिलक्षणस्य विनाशस्य सत्त्वा- विनांश इति दर्शितम्। १६ देवासत्त्वस्यासिद्ध्या तेन तस्य निर्हेतुकत्व- २३८ उत्पादविनाशयोः समसमयत्वात् कार्यका- साधनमपास्तम् । रणभावासम्भव इत्याशङ्काप्रतिक्षेपः । १८ | २५७ वृत्तौ विनाशस्य कादाचित्कत्वमुपपाद्य तस्य २३९ टीकायामर्थान्तरभावगमनलक्षणविनाशस्यो. सहेतुकत्वेन व्याप्ति प्रसाध्य ततस्तस्य पयोगादावुपपादनम् । ។ साधनमवतारितम् । २४० अन्वयांशापेक्षयोरुत्पादविनाशयोः प्रायो- २५८ विनाशस्य विनाशित्वप्रसङ्गशङ्कावतरणे गिकवैससिकयोः सम्भवो नास्येवेति निग- शक्षितुरभिप्राय आवेदितः। मनम्। ३ | २५९ उक्तशङ्कासमाधानस्यावतरणे तदभिप्रेत- २४१ भत्र प्रायोगिकविनाशापलापिनो वौद्धस्य प्रकटनम्। पूर्वपक्षः। ५ / २६० टीकायां स्याद्वादिमते सर्वस्य हेतुमतो २४२ तत्र निर्हेतुक. खाभाविक एव विनाश विनाश इति नियमाभावो मोक्षे सहेतुके- इत्यस्य समर्थनम् । अविनाशिनि व्यभिचारात् । . १ १ w २ १३ ९ १२ . १७ २४ २८ १ ·८. तत्त्वार्थत्रिसूत्री ... विषयः २ १ ४ + “२ } १० “११ १४ १७ य , १ ३ ५ 3.is.. विषयः - पृष्ठम् पशिः पृष्ठम् पतिः २६१ कर्मक्षयलक्षणस्यापि मोक्षस्य खात्माव- २८० कालान्तरावस्थायिनो वस्तुनो विनाशे प्रत्य- । स्थानात्मकभावरूपत्वेन न भावनिवेशे- भवुद्धापार उपपादितः। .: ऽपि तत्र व्यभिचारपरिहारः । । । ३६. २८१ टीकायां प्रतिबन्ध्या निष्कारणविनाशाशङ्का- २६२ बौद्धं प्रति पृच्छायां विनाशस्य नित्यत्वे. प्रतिक्षेपः। ऽसत्त्वे च दोषोपदर्शनम् । २८२ खभावेऽनेकान्तता दर्शिता। २६३ असत्त्वनिष्कारणत्वयोर्व्याप्तिरपाकृता। ६ / २८३ प्रायोगिकविनाशनिगमनम् । २६४ स्याद्वादिनं प्रति सर्वमप्येकान्तवाद्युक्तम. २८४ स्थित्युत्पादविनाशानां भिन्नकालत्वमभिन्न- साधनम् ।। कालस्वमर्थान्तरत्वमनन्तरत्वं सकारण- २६५ बौद्धोकविकल्पत्रयोपमर्दनम् । मुपपादितम् ।। २६६ वृत्तौ मोक्षस्य कर्मक्षयस्य हेतुमतोऽप्यभाव- २८५ एकान्तवादिन उत्पादविनाशयोः खात्मत्वा- त्वेन हेतुमतो भावस्य विनाश इति नियमे न व्यभिचार इत्यवतरणे दर्शितः । पृथक्त्वानभ्युपगमशङ्कया प्रतिविधानम् । २८६ वृत्तौ खात्मत्वापृथग्भावरूपहेत्वेकक्षणवत्यै- २६७ उक्तमोक्षस्य भावरूपताऽपीतिव्यभिचारः करूपद्रष्टान्ताभ्यामेककालसाधनस्य प्रयोग स्यादेवेति तथापीत्यस्यावतरणेदर्शितः । उपदर्शितः। २६८ विकल्पत्रयश्चेति पूर्वग्रन्थोट्टङ्कनेन स्पष्टी- २६ २८७ टीकायामुत्पादविनाशयोरनान्तरत्वसाधन- कृतम्। ३५ २६९ टीकायां प्रथमद्वितीयविकल्पोत्प्रेक्षणं धर्म- प्रयोगो दर्शितः। कीर्तरुपहासास्पदमेवेति प्रदर्य खाभिमत २८८ उत्पादविनाशयोरभिन्नकालतानन्तरते मुपदर्शितम् । उपसंहृते। २७० अभावं करोतीति तृतीयविकल्पस्य पर्युदा- २८९ नैगमनयाभिप्रायेणोत्पादविनाशध्रौव्याणां साश्रयणेनाश्रयणं प्रसज्यप्रतिषेधपक्षस्य भिन्नकालता भाविता। तिरस्करणं स्वप्रक्रियादर्शनञ्च ।' २९० वृत्तावुत्पादविनाशयोर्भिन्नकालत्वे कालस्य २७१ वृत्तावुत्पन्नसर्वार्थज्ञानेनेत्यादिविशेषणो. वस्तुशून्यत्वमुत्तरोत्पादस्य निर्वाजत्वं यदा- त्याशयः। पादितं तत् स्पष्टीकृतम् । २७२ अवतरणे संक्षेपतो जैनीप्रक्रिया दर्शिता । २९ २९१ शंकासमाधानाभ्यां नैगमाभिप्रायोपदर्शितः। २९ २७३ तृतीयविकल्पस्यासिद्धिः । ३६ / २९२ प्रागभावस्य द्रव्यवृत्तित्वं प्रश्नोत्तराभ्यां २७४ टीकायां भावस्य न करणेन सम्बन्धः किन्त्व- निर्णीतम् । भावस्यैवेति तद्विशिष्टवस्तुकरणसम्भवः। ३४ १/ २९३ टीकायामुत्पादादीनां त्रयाणां भिन्नकालार्था- २७५ वैयर्थ्याच्च न विनाशहेतुरस्तीति बौद्धमत- न्तरत्वे भाविते। खण्डने खप्रक्रियोपवर्णने प्रायोगिकविना- २९४ खलक्षणभेदात् त्रयाणामर्थान्तरता दर्शिता । शस्य सहेतुकत्वव्यवस्थापनम् । ४ | २९५ उत्पादादीनां भिन्नाभिन्नकालत्वादिकं सम्भ- , २७६ लब्धात्मलाभानां प्रकाशादीनां जन्मनि न वति स्याद्वादे, नैकान्ते उत्पादादय इत्युप- हेत्वन्तरापेक्षेति परमतस्य खण्डनम् । दर्य सूत्रं प्रकृतमुपसंहृतम् । २७७ उत्पत्तिसमनन्तरमेव विनाश इति परा- २९६ भाष्ये पूर्वसूत्रसङ्गत्या प्रश्नोत्तराभ्यां 'तद्भा- शकोद्भाव्यापास्ता। वाव्ययं नित्यम्' इति सूत्रमवंतारितम् । १२ २७८ निष्कारणविनाशादिन आशङ्कोड्किता । २९७ संलक्षणाभिधानानन्तरं तन्नित्यत्वाभिधाने २७९ वृत्तावभावविशिष्टस्यैव वस्तुनो वस्तुत्वा- १६ दित्यस्य सदंसदात्मकस्य वस्तुत्वादित्यत्र. २९८ वृत्तावुत्पादादीनां परस्परभिन्नता साधन- पर्यवसानम् । १ " ur १९ " . ४१ १ । । ८ . , ११ . " १४ - बीजम् । 1 प्रयोगः। २२ ·विषपानुमान पृष्ठम् पहिः पृष्ठम् पनि - ५ . १ १२ " १४ " (३१ मनम्।। ४६ ६ ३ विषयः विषयः २९९ लक्षणानन्तरधर्माभिधानीज स्पष्टीकृतम्।४१ ३२/३१९ पुनस्तहणमपरनित्यतावगतये इसपर- ३०. टीकायां नित्यत्वानित्यत्वविषयकप्रश्नद्वयमा- सूरिमतमुपन्यस्य दूषितम् । त्राभिधानप्रयोजनोपदर्शनम् । ४३ २. ३२० अपरमपि नित्यत्वमस्त्रीत्याशाप्रतिक्षिप्तम्। ३.१ प्रश्नवाजोपदर्शनम् । ३२१ द्रव्यनयखभावस्थिसंशप्रतिबद्धौ पर्यायनय- ३०१ प्रश्नबीजोपदर्शनप्रकारान्तरे भगवचनमुप० खभावावुत्पादनिनाशी तत्प्रतिक्षा में युक्तमुपदर्शितम् । ५ स्थितिरिति जैनशसने, नैवमेकान्वे इति ३.३ तावाव्ययं नित्यमिति सत्र विवरणम् । निगमनम्। १०४ वृत्तौ धर्मादीनां सप्तविधत्वं दर्शितम् । १६३२२ द्रव्यपर्याययोरन्योन्यप्रतिवद्धत्वे पर्यायनि-- १०५ सप्तविधविकल्पानुपदर्याययोव्यपर्याय खुल्या द्रव्यनिवृत्तिप्रसङ्ग इत्याशङ्का तत्प्र- नयस्ययोजना- विक्षेपः। ३.६ संशयकारणोपदर्शनम् ।- ३२३ वृत्तौ स्थितेरुत्पादव्ययप्रतिबद्धता भाविता । "२९ ३.७ टीका तलावाव्ययमित्यत्र भावशब्दोपा- ३१४ एकान्ते उत्पादविनाशयोय॑धिकरणल- दानफलं दर्शितम् ।। नित्यने भाविते। ३.८ सर्वान्वयिधर्मोपलक्षकस्य सत्वस्य साक्षात ३२५ टीकायां तद्भावाव्ययं नित्यमित्यरस नि- परिग्रहे हेतूपदर्शनपुरस्सरं जीवादीनामग्व- यिना नित्सवमनन्वयिनाऽनित्यत्वमुपपा- ३३६ टीकायामर्पितानर्पितसिरिति सूचावतरण- दितम् । भूमिका :६ १.९ सौ सत्वस्य सर्वान्वयिधर्मोपलक्षकत्वमा ३२७ तंत्र उत्पादव्ययवतस्सन्नित्यत्वाभिधानम- वश्यकर्मियभिप्रायकमवतरणम् । २३ सम्भवदर्यक धौम्येण सहोत्पादविनाशयो- ' ३१. सत्त्वस्य साक्षादुन्यासस्य प्रयोजन विरोधान सम्भव इखाशा तत्प्रति- स्पष्टीकृतम् । विधाने। १ टीकायामुपपादितपरिणामनित्यतोपर्दर्शन- ३२८ वृत्तौ सर्वस सत्त्वनित्यत्वालिक्षितत्वान परतया यत् सतो भावादित्यादिभाष्यमव- किचिदसन्निसं स्यादिति अन्यत्सम्यगवता- तारतम् । ३११ मतीतकालानुदाहरणं यझाष्ये तत्र भाष्य- ३२९ उत्पादादीनामपेक्षाभेदेन विरोधपरिहारेण काराभिप्रायो वर्णितः। न सलक्षणस्य दुरुपपादत्व न दुःश्रद्धानत्वं ३१३ भविष्यत्कालग्रहणप्रयोजनमुपदर्शितमभि- म लोकव्यवहारविलोप इति समाधानाव: प्रायोपदुर्शनेन । तरणे दर्शितम्। ३५ ३१४ तद्भावाव्ययमित्यस्य क्रमेण व्याख्यानद्वयम् । १०/३६. कमेणावतरणिकायतत्वावेदनम् । ३१५ नित्यशन्दाभिधेयं ध्रौव्यम् । , १५/३३१ टीकायामपराचार्याभिप्रायेण सूत्रावतर- ११ वृत्तौ प्रथमतो म्येताति वर्तमानीपच्या- सस प्रयोजनमतीतानुपन्यासऽपि न न्यून- ३३३ अर्पितानर्पितसिद्धरित्यस्यावतरणद्वयानुसा- समिति दुर्शितम्। रेण क्रमेण सम्बन्धदयभावना । ३१७ टीकायो तावाव्ययमियंत्र भाष्ये भावान ३३३ प्रथमावतरणाभिप्रेतोत्पादायविरोधप्रतिम- दिति मीनिदेशेऽपि व्याल्पानान्तरे, तिफलक सूत्रमिति सम्बन्धाश्रयणेन सो तृतीयासमोनिदेशस्याऽष्टत्नम्। सादिभाष्यम्। -19 ३१८ पूर्व प्रौव्यायंक्रनिग्रहणभावेऽपि पुनले ३३४ वृत्तौ नोच्यते तयोर्लोकप्रतीतल्लादित्यस्या- प्रफलं शाबासमाधानाभ्यां भावितस् ! - भिप्रायो दर्शितः। तत्रि. अनु०२ . । "२७ . . ४४ २ रितः। . - ८ . णम् । ४७ . २ ।

·. , १० तस्पर्थित्रिसूत्री। N पृष्ठस् पतिः । पृष्ठम् पतिः . . , - -- I ४ r-m 7 --- . r . :१७ " . १ ":५२ : لم . 1:१७ विषयः विषयः ३३५ अर्पितानर्पितसिद्धरितिसूत्रस्य निर्गलितो-:: ३५३ वस्तुनीऽखण्डत्वे उभयनयात्मकत्वेऽपि थों दर्शितः। श्रोतृघुद्धिव्युत्पत्तय विभेजनमित्यत्र प्रार्चा ३३६ पूर्वसम्बन्धः स्पष्टीकृतः संवादः। ३३७ टीकायां द्वितीयसूत्रोक्योः सत्त्वनित्यत्वयो ३५४ नित्यत्वे न सहोत्पादव्यययोर्विरोधस्य परि- . रर्पणालणाभ्यां सिद्धिः नमकारप्रपञ्चनेऽ- SAX सत्त्वानित्यत्वादिसिद्धथुपदर्शवम् । ४८ १/३५५ विरोधखरूपविकल्पनम् । ३३० येन प्रमाणेन सङ्कायते तेन असदपि यथा । ३५६ एकत्रादृष्टावस्थानयोविरोध इंतिपक्षे वध्य- प्रकाशकी वस्तरामा विशिष्टमेव प्रकाश :: घातकमावलक्षणविरोधक्षतिः। यन्ति प्रमाणामपितथेतिा ९/३५७ संयोगे सति वध्यघातकभाव इति दर्शितम् : १२ ३३९ एकस्यैव सत्वासत्त्वोत्पादादि निगमनम्। ११३५८ वृत्तौ बौद्धो विभागो नाखण्डतां पारमार्थिकी " ३४० वृत्तौ सर्वप्रकारेण महणसमयेऽप्यसत्वदि. 53 व्यवच्छिनत्तीत्युपपादितम् । शिष्टस्य प्रहणमित्युपपादित 7.१५/३५९ टीकार्यों सदसदादीनां वध्ये घातकभावल- ३४१ इन्द्रियेण वस्त्वन्तराभावविशिष्टपस्तुप्रहण--1 क्षणविरोधाभावोपसंहारः। मित्यस्य समर्थनम्। २७ | ३६० सदसदादीनां सहानवस्थानलक्षणविरोध. ३४२ प्रकाशका वस्त्वन्तराभावविशिष्टमेव प्रका- - 3 निरासः - श्यं प्रकाशयन्तीत्यादेः समर्थनम् । - ३० ३६१ वृत्तौ समवायवृत्तिरिति घटकसमवायपर्दै ३४३ टीकायां संसर्गलक्षणैकवस्तुनो नित्यानित्य- संयोगातिरिक्तवृत्तिनियामकसम्वन्धपरं खाधुपपादनम्। दर्शितम् । ४९ .:3 ३४४ सूत्रे निखभावस्य सत्वं भाष्ये प्रत्येकस्य ३६२ विरोधस्य सर्वेऽपि प्रकारा-एकान्तवादे. सत्त्वमुकमिति का सालमिति शझोत्या. एव, न स्यावाद इति दर्शितम् । प्यापहस्तिता। ४/३६३ टीकायामेकवावस्थानं न दृश्यते इत्यस्यार्थ- १४५ वृत्तौ घटे घटत्वस्यार्पणमन्यधर्माणामनर्पण विकल्पनेन खण्डनम् । ५३ -३ तथा.घटत्वस्यानर्पणमन्येषामर्पणमुभयथा ३६४ वध्यघातकभावसहानवस्थानविरोधयोर्विशे- .: ऽपि प्रमाणेनानन्तधर्मात्मकस्य प्रहणमुपः षाभावप्रतिपादनम् । पादितम् । " ८३६५ यावेकत्र कालान्तरं स्थितौ पश्चादन्यतर- ३४६ अविभतेऽपि वस्तुनि स्वभावत्रयाख्यानमि- विनाश उभयविनाशो वा तो विरुद्धाविति सस्य नरसिंहदृष्टान्लेन समर्थनम् -- द्वितीयपक्षस्य परिष्कृत्य निरसनम् । ३४७ उत्पादादीनां त्रयाणां प्रत्येकं त्रैकाल्येऽपि, ३६६ प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावलक्षणविरोधनिरास: : - यात्मकत्वताएकाशीतिभंगा-दर्शिताः । .३० तंत्र, फलतो धर्माधर्मविरोधस्याऽऽशङ्का- १४८ टीकायां वस्त्वैकदेशस्य स्थित्यादेः सत्त्वमुप, निरांसः। पादितम् । १९३६७ टीकायां सदसदादीनां बौद्धप्रकाण्डधर्म- ३४९ नित्यग्रहणप्रयोजनप्रश्नप्रतिविधानम् । कीर्तिकीर्तितविरोधस्योपदर्शनम् । ३५० नित्यग्रहणतो नित्यत्वानित्यत्वयोरेकाधि ३६८ धर्मकीर्तिकीर्तितविरोधस्य खण्डनोपक्रमः । करण्यं सुदृढनिरूढम् । ३६९ वृत्तौ सामयिकोऽसहावस्थान एवेत्सस फलि." ३५१ वृत्तौ धौव्यांश एवं नित्यः स्यादित्यस्याशय तार्थकथनम् । उपदर्शित ३० ३५२ टीकायां नित्यत्वानित्यत्वयोरैक्रोधिकरण्ये ३७० टीकायां धर्मकीर्तिदर्शितविरोधद्वैविध्यखण्डने ईश्यपरिनिष्पन्नयोरसहावस्थानलक्षणविरोधः परमार्थती विभागाभावेऽपि बुझ्या विभः परिकल्पितरूपयोः परस्सरपरिहारस्थितिलक्ष- जन श्रोतमनार्थम् । ५६ गबिरोध इत्याशझोत्थाप्य सण्डिता) -- » ०३९ -- vi १ . ११ " २३ .१ १४ , . . १ ·विषयानुक्रमा ११ .: विषयः . ६ । सावेदनम् । ". S १० ६० - : १२ , २ - . १७ . पृष्ठम् पङ्गिः विषयः :- 1 पृष्ठम् पशि ३७१ अनित्यत्वस्य वस्तुभूतत्वे बौद्धप्रकाण्डदिमा... ३९२ पर्यायनयाविप्रायेण कमेजन्यपर्यायविषयसरः गसम्मति । विरोधस्य सहानवस्थालक्षणस्य द्रव्यनया: 3 ३७२ नित्यानित्ययोर्विरोधाभविस्योपसंहारः। भिप्रायेण प्रतिक्षेपः । ३७३ घृत्तौ बौद्धमते नित्यतायाः परिकल्परूपत्वे. ३९३ प्रस्तुतार्थोपसंहरणम्। ११ ऽप्यनित्यताया न तत्त्वमिति स्पष्टीकृतम् । , २२ / ३९४ वृत्तौ परस्परविरोधे हीति परोकेरनवका- ३४ टीकायां बौद्धोपदर्शितविरोधखण्डने द्रव्याणां पर्यायभेदा बहवो निरूपिताः। ५७ २ / ३९५ अर्पितानर्पितसियोः स्पष्टीकरणम् । ३७५ उपदर्शितासहभुवा द्रव्यपर्यायाणां न कोऽपि ३९६ भाष्ये अर्पितानर्पितसिद्धेरिति सूत्रार्थ- विरोध इत्युपदर्शितम् । करणम्। ३७६ वृत्ती खलक्षणोपादानत्वादित्यादि धृत्तिप्र. ३९७ टोकायामुक्तभाष्यस्य स्याद्वादेष्टतत्त्वपोषण- न्थानां सङ्गमनम्। प्रकारतंयोपवर्णनम् । ३७७ टीकायां द्रव्यस्येव रूपादिव्यपदेश्यत्वम् । ५८ १३९८ स्याद्वादेष्टतत्वे स्थित्यंशस्यान्तरङ्गत्वमुत्पाद- 5. ३७८ रूपादीनां समुदायैकरूपत्वापाकरणम् । व्यययोर्बहिरङ्गत्वकादाचित्कत्वानन्तभेद-- ३७९ रूपादीनामभावतानिरासः । त्वोपदर्शनम् । ३८० खलक्षणसामान्ययोर्लक्षणविरोधनिरासः । ३९९ वृत्तौ प्रतिषेधसमप्रादेशविकलादेशैरित्यस्या- ३८१ क्रमभुवा पर्यायाणां विरोधोऽपि स्याद्वादे भिप्रेताओं दर्शितः। सम्भवतीति । '४०० अन्तरङ्गबहिरङ्गयोरुपवर्णनम् । ३. ३८२ वृत्तौ सहभुवां पर्यायाणां स्थूलत्वसूक्ष्मत्वा. ४०१ द्रव्यादिभेदात्प्रतिपनानन्तभेदानित्यस्याभि- दीनां कालतो देशतश्च विरोधाभावप्रतिपा. प्रेतार्थे दर्शनम् । ३३ ४०२ टीकायामर्पितव्यावहारिकमित्यादि भाष्य- दनम्। ३८३ एकस्यैव-द्रव्यस्स- रूपादिपदवाच्यत्वोपपा-!.. सगमनम् । दनम्। ४०३ भर्पितव्यावहारिकमनर्पितव्यावहारिकमि- १२ 1er एकस्यैव पुंसः पित्रादिपदव्यपदेश्यत्वमुप. त्यस्य क्रमेणैकं विवरणम् । ५ ४०४ वृत्तौ शब्दस्य व्यवहारामत्वं शब्दव्यवहां पादितम् । रस्य प्राधान्यं च। ८५ रूपादीनां समुदायैकरूपत्वाभावे हेतोरुप. ४०५ एकस्य शब्दस्य सर्वार्थवाचकत्वेऽपि साक्षात पादनम्। प्रतिनियतधर्मविशिष्टार्थबोधकत्वे युक्त्युपर ३८६ रूपादीनामभावरूपत्वनिषेधकस्य हेतोरुप- पादनम् । २५ ४०६ वस्तुनिश्चये एकधर्मग्रहणेऽन्यधर्मग्रहणस्या- . . ३८७ एकस्य सामान्यविशेषोभयात्मकत्वं समर्थि- वश्यकत्वं भावितम् । तम् , खतोऽनुवृत्तीत्यादि हेमसूरिवचन. ४०७ टीकाथामर्पितम्यावहारिकमित्यादिभाष्यस्य संवाद: Ir द्वितीय विवरणम् । ३८८ प्रत्येकपक्षदोषस्य सामान्यविशेषोभयात्म- ४०८ अर्थशब्दोपादानप्रयोजनोपदर्शनम् । कत्वेन जात्यन्तरेऽसम्भवप्रतिपादनम् । " - ३५/४०९ भाष्ये सतश्चातुर्विध्यं दर्शितम् - ३८९ टीकायां तमःप्रकाशादिविरोधोदाहरण. ४१० सतश्चातुर्विध्यस्य नियमनम् । १३ निरासः । ३: ४११ वृत्ती, वृत्त्युक्तार्थोपादानप्रयोजनोत्यभिप्रेतो ३९० एकान्तवादिदत्तदोषस्यानेकान्तवाद्युपगते पदर्शनम् । .२१ जात्यन्तरेऽभावस्स निगमनम् ५) ४१२ उत्पादादिमूलभेदान्तःपात्येवेत्यस्याभि- ३९१ निरोधमात्राभावस्य निगमनम् । प्रेतार्थो दर्शितः। ६ ។ १ . -- ." . ३८५ . २० . दर्शनम् । १४ . . १ - १० " - . . -- 3 , ·- १२ वस्वात्रिसून ܠܝ 3 पृष्ठन् पतिः .. 1 . : " विषयः विषयः पृष्ठम् पनि ४१३ द्रव्यास्तिकमित्यादिनाऽभिमतवं चतुर्भदरस ४३२ पर्यायनयविशेषस पर्यायास्तिकस्वाभिप्रेतो.. ब्यावर्णनम् । पदर्शनम् । ६७ ४१४ टीकायां सविपर्ययद्रव्यादिमेदप्रपञ्चस्योत्तर ४३३ अन्येषामुत्पशास्तिकपर्यायास्तिकयोस्वरूपो- भेदप्रदर्शनार्थत्वं तथोपन्यासप्रयोजनमादि... पवर्णनमभिमतमुपदर्शितम् । मत्पर्यायैरमेमाणस्य नित्यत्वं भावितम्।। ६३ ४३४ अपरविद्वद्वाभिमतमुत्पन्नास्तिकखरूपन्या- ४१५ चतुर्भदेष्वाथयोव्यनयत्वमन्ययोः पर्याय- ख्यानम्। ૬િ૮ नयत्वं द्रव्यास्तिकपदनिरुक्तिश्च । ५.४३५ मातृकापदास्तिकं द्रव्यास्तिकान भिन्न पर्या- ४१६ वृत्तौ सर्वतात्पर्यायाकाङ्ग्रेसभिप्रायो यास्तिकं नोपशास्तिकपर्यायास्तिकखरूप. दर्शितः। व्याख्यानम्। ४१७ द्रव्यांद्युपन्यासे सर्वतत्पर्यायाकालोपपाद ४३६ टीकाकृता खव्याख्यानुसारेण उत्पशास्ति- नम्। कमित्यादि भाष्यं भावितम् । १२ ४१८ सत्त्वादीनां वृत्तायुक्तानां विवेको दर्शितः। १२ ४३७ पर्यायनयस्य महाविटपिलप्ररूपणं स्कन्ध- ११९ सूक्ष्मोत्पादादितो न नित्यत्वन्याहविरिति शाखाप्रशाखाएरपत्रपुष्पफलजलावसेकादि- दर्शितम्। २५ 'मिस्तदृढीकरणम् । १२० टीकायां द्रव्यास्तिकस्य प्रथमभेदस्य निरुच्य १८ पर्यायनयक्षस्कन्धसूत्रमन्तव्यातीताना- संप्रहनयप्ररूपणाविषयत्वमावेदितम् । गतव्यवच्छिन्नवर्तमानार्थीद्युपदर्शनम् । ६ १२१ उचान्यस्य द्रव्यास्तिकस्य नैगमन्यवहार- ४३९ 'ऋजुसूत्राभिमते विकाराविकारयोरैकाधि, विषयत्वमवधारितम् । ५ करण्याभावे पलाले न दहत्यनिरिति पच- :: ४२२ वृत्तौ मयूराण्डकरसबदिति दृष्टान्तस्योप- संवादोपदर्शनम् । 3 दर्शनम् । १० ४४० वृत्तावृजुसूत्रे सूत्रपातसादृश्योपपादनम् ४२३ भूतिः सत्वमाश्रितसत्तातिरिकमित्यसं .. ४४१ अतीताद्यर्थभावे औपपातिकादिविधानानु- . स्पष्टीकरणम् । १६ पपत्ति विता ४२४ टीकायां- व्यवहारसाशुद्धप्रकृतित्वम् । ६५ . २४४२ टीकायां पलाल न दहत्यनिरिति पयतास- ४२५ नैगमस्य न्यास्तिकस्य शुद्धाशप्रति- योपवर्णनम् । 1.३ ४४३ पर्यायनयवृक्षे शाखाखरूपस्य शब्दमयस्य ४२६ सङ्गाहानुसारि व्यास्तिक व्यवहारानुसार भन्तव्यं शब्दानुखरूपं वस्तु प्रपञ्चत उप- मातृकापदास्तिकमिति विवेको विशवीकृतः । दार्शतम्। ४२७ वृत्ती व्यवहारलयस्वादमाविलं. सम. "४४ वृत्तौ वक्तुरानुसारी शब्दप्रयोगः 'श्रोतु- र्थितम् । २२ शब्दानुरोध्यर्थावगतिरिति वर्शितम्।। ४२८ टीकायां भ्याम्हारवये मध्य भाखिकाया. ४४५ टीकायां शन्दनविशेषर्स साम्प्रतनमस्या : दिभ्यो नान्यदिति व्यवस्थाप्य व्यवहारक्षम लिङ्गसङ्यादिमेदादर्थमेद इत्युपगमस्योपा ।' मातृकापालिकमित्युपपाय व्यवहार नयाँ वर्णनम् । १ भिप्रायः प्रकटितः। १/४६ शब्दनविशेषस्य सममिसदस्य संज्ञाव्यु- १५९ वृत्ती धर्मास्तिकायादीनी टीकायांमुक्कै मातृ- त्पत्तिनिर्मितमेदादर्थभेदतो नैकशब्दस्य कापदशब्दवाच्यत्वं प्रपश्चत समर्थितम् । पर्यायान्तरसामानाधिकरण्यमित्युपदर्शितम् । ३. कायां पर्यायनयमन्तव्योपवर्णनम्न ४४७ वृत्ती साम्तनये समानलिशानामेकार्थाना ४३. पर्यायनविशेषस्योत्पमास्तिकस्यामिमायोप- पर्यायत्वं विभिनलिशानां तु तदभाव इत्यु- ।. वर्णनम् । प्रदर्शितम् । १० है . १ त्वम्। .. . ४ १० २० - ८ . ܒ ܝܐ . १ १ ;

·निषदिनमः। पृहम् पतिः . । . S ९ २० विषयः पृष्ठम् पति विषयः ४४८ संस्त्यामप्रसवस्थितीनां खहपमुपदर्य प्रति ४६६ वृत्तौ ध्यस्यैव सामान्य विशेषयुदिविषयलं ; पादकलीलिङ्गादिशब्दानां न सामानाधिक न तत्सतिरिक्तस्येति दर्शितम् ।। .. रण्यमिति दर्शितम् । १४१४६७ व्यवहारस्य वेवस्यापतरणे नैगमस सह- ४४९ परिभाषिकनैमित्तिकसंज्ञयोस्खरूपोपदर्शनम्। ३४ व्यवहारयोरन्ताव उपपादितः । ४५० टीकायां पारिभाषिकी नार्थप्रतिपादिका ४६८ टीकार्या न तु कदाचिदित्यादिना असमाम : सर्वानमित्तिक्येव संत्रा, तत्र नाम च धातु- नास्तीति भाष्यमवतारितम् । ७५ जमाहेतिवार्तिकसंवादो दर्शितः । ७२ १४६९ असनाम नास्तीति भाग्यव्याख्या। ४५१ प्रवृत्तिनिमित्तभूतक्रियाकालीन एवार्थश- ४७० द्रव्यास्तिकस्यार्थपदभावना निगमिता। ब्दस्पति शब्दनयविशेषस्यैवम्भूतस्याभिम- ४७१ असनाम नास्येवेति सावधारणभाष्यपाट- वसुपदर्शितम्। महीकुर्वतां व्याख्यानमुपवर्णितम् ।। ४५९ अतीतानागतनिमित्तसम्बन्धाभावव्यव- ४७२ व्यवहारनयस्य मातृकापदास्तिकस्य व्या- स्थापनम् । १२ ख्यानप्रयोजनापरस्य मातृकापदातिकस्सा- ४५३ पर्यायनयस्य ज्ञानमात्रे शुल्यतायां वा पर्य- पीत्यादिभाष्यावतरणम्। १० वसानम्। १५४७३ वृत्तौ द्रव्यमाने नियतवृत्तित्वादिवि वृत्तेी. ४५४ एषामर्थपदानीत्यादिभाष्यावतरणम् । १५ वोपवर्णनम् । ४५५ वृत्तौ नाम च धातुजमाह निरुक्के इति ४७४ भाष्ये मातृकापदस्थार्थपदानि भावितानि । ७६ ::? वार्तिकन्याख्यानम् । १८१४७५ निरुकभाष्यवृत्ती व्यवहारनयमन्तव्योप- ४५६ पर्यायनयस्य ज्ञानमात्रे शून्यतायां वा यथा दर्शनम् । पर्यवसानं तथोपपादितम् । ३०/४७६ भेदेन व्यवहारःप्रसाध्यते निभेदस्य वस्तुनो ४५५ भाष्ये द्रव्यास्तिकादीनां चतुर्णा व्याख्यान- न व्यवहारप्रसाधकत्वमित्युपपादितम् । प्रयोजनेषु' व्यास्तिकस्य व्याख्यानप्रयो ४७७ एकवचन द्विवचनवहुवचनान्तमातृकापद. जनानि । तथाविधसत्पदयोस्सामानाधिकरण्यतो व्यव- ४५८ टीकायामुफभाष्यसष्टीकरणम् । हारप्रसिद्धिरावेदिता। ११ ४५९ सङ्गहनयाभिमतस्य द्रव्यं सदित्येकवचना ४७८ धृत्तौ एकत्वाद्यन्वयानुरोधेन सतो भेदस्सम- समन्वितस्य भन्याख्यस्य द्रव्यव्यतिरिक्त- र्थितः। वस्त्वभावपरतयोपवर्णनम् । ९. ४७९ टीकायां धर्मास्तिकायादिपञ्चकस्य मातृकाप- ४६. वृत्तावभिधानप्रत्यययोरन्तरसमर्थस्य बहिरङ्ग- दवाच्यत्वोपपादनम् , अमातृकापदं वेत्यादि- त्वमुपपादितम् । भाष्यसामनं च। ४६१ टीकायामेकस्य द्रव्यस्य चक्षुरादिग्रहणमे । ५८. धर्मास्तिकायस्यैवापेक्षाभेदेन मातृकापदा- दाद् रूपादिवृत्तिभेदा इतिः पिनांदिव्यपदे- मातृकापदत्वे उपपादिते। सैकपुरुषदृष्टान्तेन भावितम् । १४८१ परस्सरापोहभावतः पदार्थव्यवस्थापनमुप. ४६२ कर्मणो द्रव्याभिनत्वं स्थापितम् । पादितम् । ४३ शुद्धप्रकृतेव्यास्तिकसङ्ग्रहस्सैकमेन द्रव्यमिति ४८२ वृत्तौ धर्मास्तिकामादिष्वमातृकापदलं सर. निमित्तम् । मितम् । ४६४ भविशुद्धद्रव्यास्तिकस्य नैगमस्य द्रव्ये ४८३ भाज्ये, उत्पनास्तिकव्याख्याप्रयोजनानि द्रव्याणि वेति व्यवहारस्य वेति दर्शितम् । भावितानि । ve ४६५ त्रिविधसाप्युत्पादादेस्सत एकवचन- ४८४ टीकायां पर्यायार्थिकभेदस्योत्पनातिकस्य- द्विवचन बहुवचनान्तद्रव्यपदप्रतिपाद्यत्वं, र्जुसूत्रस्य मन्तव्योपदर्शनं तत्र दन्यास्त्रिक तत्सविरेकेण न सदिति दर्शितम् । मातृकापदास्तिकनिरसनम् । .. . - 8 - " " - . ७४। ६ । . ३ -- 1 . १ ·. १४ तत्त्वात्रिसूत्री। . पृष्ठम् पनि १ ७९ " . . , १७ - . P , . , । 7 नम् । विषयः ::, पृष्ठम् पतिः... विषयः ४८५ उत्पशास्तिकस्यैवापेक्षाभेदेन द्रव्यत्र धर्मा ५०१ वृत्तौ गुणयरूपेण गुणिनो वचनस्य सका। ११ दिरूपत्वं च। . -7 है.9८ १४ लादेशनमेकगुणरूपेण तस्य तत्त्वमिति ४८६ एकवचनाद्यन्तोत्पन्नास्तिकतथाविधसत्पद- . ११ व्यवस्थापितम्। ...८१ 2 सामानाधिकरण्यतो व्यवहारः। ११५७२ तृतीयभनोत्थानवीजं युगपदावादुभयगुण- ४८७ अनुत्पन्न वेत्यादिभाष्यावतरणे द्रव्यास्तिक: योरप्रधानता व्यवस्थापिता। १७ मातृकापदास्तिकयोर्विकल्पनेन दूषणम् । २/५०३ अवतन्यत्वोपपादनम् । २० ४८८ प्रसङ्गात् सप्तमी विचारे प्रथमद्वितीय-, ५०४ सप्तभङ्गीप्रतिपाद्यार्थस्य प्रमाणप्रतिपाद्यत्वाद्. तृतीयभाभावना। भाव्यत्वं नास्तीति दर्शितम् । .. २३ ४८९ वृत्तौ भङ्गत्रयसिद्धितः परिपूर्ण सप्तभङ्गी ५०५ टीकायामनन्तपर्याये पुरुषादी सप्तधावच: सिद्ध्यतीति दर्शितम् । २३ । नुस्य स्यात्कारलान्छितस्य समर्थनम् । ८२ १ ४९० अष्टभिः कालादिभिरभेदवृत्तिप्राधान्योपचा- , - .. ५०६ प्रथमभावनास्तित्वप्रतिपादकद्वितीयभङ्गे- राभ्यां प्रतिभङ्गं सकलादेशखभावा . तैरेव अपि स्यात्कारप्रयोजनं दर्शितम् । । ? भेदवृत्तिप्राधान्योपचाराभ्यां प्रतिभड्गविक- ५०७ एकान्तवादिनोऽस्तित्वनास्तित्वावधारणयोर- लादेशस्वभावाश्च सप्तमजीप्रमाणवाक्यं नय- 5 निष्टापादकत्वमुपदर्शितम् । १३ ०६ वाक्यं चेति तमुपदर्शितम् । २५/५४८ वृत्तौ. नास्तित्वविकलमस्तित्वमभ्युपगच्छत ४९१ तन्मतानुसारिणां देवसूरीणामाशयोपवर्ण- एकान्तवादिनः प्रामाणिककथाखप्रवेश , ३० आवेदितः। १ २५ ४९२ टीकायामाघभत्रयस्य तत्त्वोपपादनम् । ११५०९ टीकायाँ स्यात्काराभावेऽवधारणस्य वैफ- ४९३ वृत्तौ त्रयाणामेव भङ्गानां सकलादेशत्व- ख्यम् । ८३ मिति वादिनां तत्त्वार्थसूत्रवृत्तिकृतामाशय ५१० वृत्तावेकान्तेऽस्तित्वविषये नास्तित्वाप्रसङ्ग- उपवर्णितः। स्योपपादनम् । १५ ३४ अनन्तधर्मात्मकवस्त्ववगमः प्रत्येकं तत्तद् ७.११ टीकायामनवधारणवाक्यप्रयोगस्यायुक्त- गात्मकतया प्रतिपत्तित एव भावितम् । ४१५ प्रथमभङ्गस्य द्रव्यार्थिकनयापेक्ष्यत्वं सम- ५१२ अवधारणवैफल्यपरिहाराय त्रिधाऽवधारण- र्थितम् ! फलं वर्णयता मतमुपदर्शितम् । ४९६ वस्तुतो वस्तुनो भागाभावेऽपि भागे सिंह ५१३ तत्र क्रमेणायोगान्ययोगासन्तायोगव्यव- इत्यादिन्यायेन भागकल्पनेन विभागनिमि- च्छेदानामवधारणफलानां निदर्शनान्युपद- तता गुणान्तरस्यावेदिता। ".३३ र्शितानि । ४९७ टीकायां गुणद्वयस्य गुणिनो-भागवृत्तित्वं न ५१४ उकमतापाकरणम् । १५ त्वेकगुणस्येत्येकगुणात्मना, वस्तुप्रतिपादक ५१५ अस्तिना योगनिधा विकल्प्य दूषितः । प्रथमभङ्गस्य सकलादेशता। म१६ अस्तित्वायोगस्य व्यवच्छेदोऽपि. विधा. ४९८ पर्यायनयापेक्षस्य ,स्यादसदित्यादिद्वितीय विकल्प्यापहस्तितः। सजस्य सकलादेशता। २. ५१७ विशेषास्तित्वायोगव्यवच्छेदे स्यादस्ति स्या- ४९९ स्यादवक्तव्य इति तृतीयभङ्गस्य सकला- नास्तीति भनद्वयसिद्धावनेकान्तवस्तु- देशस्य भावना। प्रसिद्धिः। ५०० एकस्य द्रव्यस्य विश्वरूपत्वं द्रव्यपर्याययो ५१८ अन्ययोगव्यवच्छेदात्यन्तायोगव्यवच्छेदयो-:: रन्योऽन्यसंचिंवत्वमनेकान्तवादे सप्तभङ्गयुगे रपि प्राजनप्रसङ्ग आवेदितः। क्तियवहाराविरोधिनीति। ५१९ अकृतमनुसृत्य प्रथमद्वितीयभङ्गसमर्थनम्। १२ ८ १९३ । १४ त्वम् । 1 *" .381 ४ . 5 ८1 : AS १ . १ - . है ३ 1 १० , ·"विषयानुक्रमः। पृष्ठम् पतिः पृष्ठम् पतिः - १ क- 14 - १० - . १८ " 7 - १ - विषयः विषयः ५२० वृत्ती टीकोकस्य प्राच्य एवं प्रसङ्ग इत्यस्य ५३६ भाष्ये स्वादवक्तव्य इति तृतीयभङ्गसमर्थ- सङ्गमनम्। "८५ २९ नम्। 25 ५२१ टीकायां वस्तुनस्खैव्यक्षेत्रकालभावैरस्तित्वं ५३७ टीकायामुपभाष्याभिप्रायोवनम् । परैश्च तैनास्तित्वमात्मानमाश्रित्योपदस्या- - ५३८ तन तृतीयभङ्गस्य स्यात्कारलाञ्छितस्यैका दस्तीति-स्यान्नास्तीतिभनयोर्निगमनम्। ८६ १ न्तावक्तव्यताव्यावृत्त्यर्थत्वम् । : ५२२ एकान्तबादेऽस्तित्वानपेक्षं नास्तित्वमत्यन्त ५३९ युगपद्विरुद्धधर्मद्वयसम्बन्धार्पितस्यामिधा3 शून्यं वस्तु प्रतिपादयेत् तथा नास्तित्वान- यको न कश्चिच्छब्द इत्यस्योपपादनम् । पेक्षमस्तित्व सर्वरूपं वस्तु गमयेदित्यापाद्या. ५४० वृत्तावेकान्तानिर्वचनीयतावादखण्डनप्रयो-' स्तित्वस्य नास्तित्वसापेक्षत्वं नास्तित्वस्या- जनकत्वं तृतीयभङ्गस्य दर्शितम् । स्तित्वसापेक्षं निगमितम् । ५४१ वृत्तावनेकान्तवादे कालादिभिरष्टभिरमेदतो ५२३ वृत्तौ द्रव्यरूपतयाऽऽत्मनः सर्वकालसम्ब : · गुणानां वृत्त्यभाव उपपादितः। So. न्धित्वे व्योमवदात्मत्वं न स्यादित्यस्योपपा- ५४२ वृत्तावनेकान्तवादे - कालादिभिरष्टभिरभेद- ; तोऽस्तित्वादीनामेकत्रवृत्तिसम्भवतः- सके. दनम् । लादेश आवेदितः।.. ५२४ टीकायामस्तित्वनास्तित्वयोः परस्परसापे- -28 ५४३ टीकायां शुद्धस्यैकशब्दस्य समस्तस्य वाक्यस्य- क्षत्वे द्वितीयभङ्गो नात्मनि घटादिसत्ताया अप्रसकाया निषेधस्य प्रतिपादकः किन्वा- च युगपदस्तित्वनास्तित्वगुणद्वयवाचकत्वा- भावः प्रपञ्चतः समर्थितः।-..- पेक्षिकपरपर्यायखपर्यायरूपनास्तित्वधर्मप्रति-. ५४४ टीकायां वृत्तौ समस्तवाक्यात्मकशब्दस्य पादक इति । ५२५ प्रथमद्वितीयभगयोध्यगुणविशेषयोविंशे- युगपद्गुणद्वयावाचकत्वकथनं समासवाक्ययो- ध्यविशेषणभावेनोपदर्शकत्वम् । रशक्तिमभ्युपेत्यति । R ५२६ वृत्तौ नात्मनि घटादिसत्ताया असक्तायां ५४५ शब्दगतसामानाधिकरण्यस्य लक्षणम् । ३१ द्वितीयभड्न निषेधनं किन्तु नास्तित्वादि- ५४६ टीकायां क्रमेण सामान्यविशेषशब्दयोयुग पद्गुणंद्वयाभिधायकत्वाभावसमर्थनम् । लक्षणधर्मप्रतिपादनमेवेति समर्थितम् । ५४७ वाक्ये शब्दद्वयस्य-युगपद्भावो व्युदस्तः । ५२७ खपर्यायपरपर्यायखरूपविवेचनम् । २२ ५४८ सप्तभङ्गीप्रथमभङ्गसमर्थनपरभाष्योपपादने. ५२८ सप्तसु भङ्गेषु क्रियापदप्रयोगास्तित्वसमर्थ- स्थाद्वादस्य धर्मसमाश्रयत्वं सङ्गहन्यवहार:- २६ भिप्रायतोऽन्त्याना चतुर्णा विकलादेशवं । ६२९ शब्दशक्तिखाभाव्योपदर्शनम् । ३१ ५३. विशेषणविशेष्यभावसमर्थनम् । ६३५ ५४९ वृत्तौ स्याद्वादस्य धर्मसमाश्रयत्वमुपपादितम् । ५३१ टीकायां स्यान्छब्दखरूपमुपदर्य विध्यादिषु ५५० प्रथमभहस्सङ्ग्रहंतों द्वितीयभङ्गो व्यवहारत- सदर्थेषु प्रकृतेऽनेकान्तार्थत्वं तस्य सप्तभङ्गी- स्तृतीयभङ्ग उभयाभ्यामित्युपपादितम् । ३६ प्रयोजनं च दर्शितम्। ८४५६५१ सकेलादेशत्वाविकलादेशत्वयोः क्रमेण लक्ष- ५३२ प्रथमद्वितीयभङ्गयोरेकान्तास्तित्वनिवारणं णोपदर्शनम् । २४ प्रयोजनम् । ५५२ टीकायां सद्भावासद्भावपर्याययोः प्रथम- ५३३ वृत्तौ स्याच्छब्दस्य निपातत्वानेकान्तावद्योतक ....? भङ्गगतस्यात्पदादिप्रयोगप्रयोजनस्य चोप- कत्वे समर्थिते। दर्शनमा २३४.सितभेगयुपासनस्यावश्यक्त्वम् । २५/ ५५३ प्रथमभनप्रतिपादन प्रत्यलभाष्यगतैकवचना" ५३५ सामान्य सप्तमी व्याख्यानरूपा. विशेषसप्त. दीना प्रयोजनाद्युपदर्शनम्। • भङ्गीति दर्शितम् । , ३५ / ५५४ द्वितीयभनसमर्थनप्रत्यलभपण्याथैभावचम्बार ६ . १७ : है नम् । दर्शितम् । me":': । , " ·पृष्ठम् पहिर . k HT विषयः .. । १०. १ . . . C 4A - १० - १३ २७ -- १५ समर्थितम् । १ . तला जी पृष्ठम् पशिः विषयः ५५५ भाष्ये स्यादयकाव्य, एवेति तृतीयमहोप--- ५७० टीकायां चतुर्थादिभङ्गेषु क्रमेण योगपद्येन च पादनम् । २ वृत्तानामंशत्वोपपादनम् । ५५६ तदुभयपर्याये वेत्यादितृवीयभोपपादक ५७१ चतुर्थेऽशानों समुच्चयात्मकक्रमेण वृत्तत्वं भाष्यार्थसामनम् । पञ्चमषष्ठयोरपचितळमयुगपदृत्तत्वं सप्तमे ५५७ तदुभयपर्याये वेखेकवचनस्यानुपपत्तिरा प्रचितकमयुगप्रवृत्तत्वं भावितम् । शव परिहता। १.| ५७२ वकृविवक्षाधीना वचसस्सकलादेशता चेति ५५८ सौ क्रमेण सहावपर्यायेगासद्भावपर्या- दर्शितम्। येणादेशे आमद्रव्यस्य वसाव्यत्वं युगपदादे ५७३ वृत्तौ परिणामानां परिणाम्यारम्भकत्वं वृत्युक्त । शेऽवफव्यत्वं समर्थितम् । २५ समर्थितम्। ५५९ सद्भावपर्याये वेखेकवचनानुपपत्तिशङ्काया-. .' ५७४ चतुर्थेऽशानां समुच्चयात्मकक्रमवृत्तत्वस्य तत्प्रतिविधानस्य चावतरणेनोपपादनम् । समर्थनम् । म ५६० सद्भावपर्याय वैत्याचेकवचन द्विवचनबहु- । । ५७५ पञ्चसषष्ठयोरंशानामपचितक्रमयुगपद्वृत्तत्वं वचननिर्देशसमर्थनम् । ३५ ५६१ टीकायां पर्यायनयाश्रितविकलादेशखरूप ५७६ सप्तमेंऽशाना , प्रचितकमयुगपत्तत्वमुप्रपा- चतुर्थादिभङ्गचतुष्टयप्रतिपादनपर भाष्यम- दितम् । वतारितम् । १.५७७ चतुर्थादिभजेषु क्रमवृत्तत्वापचितकमयुगपद्धः- ६६१ आयास्त्रयः सकलादेशा भाष्ये सुस्पष्टमुप- तलप्रचितकमयुगपद्वत्तत्वसाधकाः प्रयोग, पादिता विकलादेशास्तु सूचिता एव नोप- दुर्शिताः। पादिता इत्यत्र 'भाष्यकाराभिप्रायस्योपवर्ण ५७८ टीकायां स्थानियस्यादनित्यस्स्यादवक्तव्य नम् । ५ इति भङ्गत्रयस्य सकलादेशत्वमुपपादितमू 1१०१ ५६३ तत्र सकलदिशात्मकायमंत्रयान्यतमसंयो ५७९ स्यानित्योऽनित्यश्चेत्यादि तुरीयपञ्चमषष्ट- गतो विकलादेशानां चतुणों निष्पत्तिरा- सप्तमभेदानां विकलादेशत्वं भावितम् । ६ ५८० व्यार्थसामान्येने वस्तुत्वेनाऽऽत्मनस्सत्वं ५६४ थायमात्रयस्य सकलादेशत्वेऽन्त्यमाचतु- पर्यायसामान्येनावस्तुत्वेनात्मनोऽसत्त्वं तथा ध्यस्य विकलादेशत्वे हेतुरुद्धाटितः । द्रव्यार्थविशेषेण खद्रव्यत्वादिना व्यवं ५६५ देशादेशेन विकल्पयितव्यमिति भाष्यविध- पर्यायविशेषेणाखद्रव्यत्वादिनाऽद्रव्यत्वमि- रणेनान्त्यभङ्गचतुष्टयग्रहणमादितम् । ११ त्याद्यनेकद्रव्यपर्यायवृत्तिभेदोपदुर्शनम् । ५६ वृत्तौ प्रर्यायाखिकमिति नपुंसकलिङ्गप्रकान्ते ५८१ वृत्तौ वृत्त्युक्ताद्यभनयसकलादेशत्वतुरी- विकल्पयितव्यमित्याहेति वृत्तेः सहमनम् । याविभाचतुष्टयनिकलादेशत्वादिवृत्तिभेदा- टीकायां स्यादखिनास्ति चेति तुरीयभास्य अखिलसमर्थनम्। विकलादेशतया समर्थनम् । 8/५८२ टीकायां क्रमेण चतुर्थपञ्चमभङ्गसमर्थनम्। १०१ 1-चित्ररूपदृष्टान्तेन वस्तुनोऽनेकखभावस्यै ५८३ वृत्ती बौद्धसायन्यायवैशेषिकमीमांसकवेदा- कत्वं गुणस्य सेदकत्वमात्मादेरनेकात्मक न्तिमतेषु तुर्यभङ्गस्य सम्भवोपपादन । चैकत्वमुपपादितम्। ५८४ टीकाया स्यान्नालिस्यादवकन्य इति षष्ठ तो देशादेशस्यानेकान्तात्मकतत्वव्या 27 भास्य त्रिभिरामभिवंशस्य अपवतः, स्थायां विकलादेशत्वं युकमेकान्ततत्वमाव- समर्थनम् । स्यात्वयुक्तति तत्र तस्य सफलादेशतासम्भ ५८५ वृत्तौ षष्ठभहस्य त्रिभिरामभिन्यशत्वमुप- अनसनाशीयेति दर्शितम्। पादितम् । U १ A -- वेदिता। १. 2 + . . २ १३ 1 . " . १६ , . " ·विषयानुक्रमः। १७ घडम् पतिः - १ L ६ १० विषयः ५८६ टीकायां चतुर्भिरात्मभिख्यंशस्य सप्तमभहस्य निरूपणम् । १०४ ५८७ अर्थानुरोधाद्विवक्षावशाच सप्तधैव वचन: -प्रवृत्तिरिति सप्तभङ्येवताष्टमभङ्ग्यादिरिति दर्शितम् । ५८८-अपश्चवचनमार्गो द्रव्यपर्यायनयाश्रयः द्रव्य- पर्यायनयौ सङ्ग्रहाद्यात्मको सङ्ग्रहाद्याश्चार्थ- शब्दत्रयरूपास्तत्रार्थनयाश्रिता सप्तभङ्गीति। ५८९ अर्थनयशब्दनययोर्विषयविवेकः । ५९० वृत्तौ सप्तमविकल्पश्चतुर्भिरेशैल्यंश इत्यादि वृत्त्युक्तिमानोपपादनम् । ५९१ टीकायां साम्प्रतसमभिल्लैवम्भूतनयानां श्रोतृविषयत्वं श्रुतज्ञानात्मकत्वं शब्दप्रमा- णकत्वं शब्दपृष्ठेनार्थपरिच्छेदकत्वं च। १०५ ५९१ अर्थनयानां सङ्ग्रहव्यवहारर्जुमूत्राणां सत्त्वासत्त्ववर्तमानसत्वमात्रषित्वं प्रत्येक मिलितानां तेषां सप्तभङ्गीप्रयोजकत्वं च । ५९३ व्यजनपर्यायाणां शब्दनयानामभेदभेदद्वारेण वचनाभ्युपगन्तृत्वं तत्र क्रमेण शब्दसमभि- रूढाभिप्रायो भावितौ। ५९४ वृत्तौ शब्दनयानां श्रोतृविषयत्वादिकमुपपा- दितम् । ५९५ शब्दत्रयेष्वभिधानस्वरूपशुद्धिपराचिन्ता चक्षुर्विमलीकरणाजनदृष्टान्तोपाद्वलिता वृत्त्युक्ता समर्थिता। ५६ सङ्घहनयादीनां सत्त्वमात्राभ्युपगमपरत्वा.. दि भावितम् । विषय:- पृष्ठम् पक्तिः ५९७ अभेदद्वारेण वचनाभ्युपगन्तृत्वं साम्प्रतनय- स्योपपादितम् । १०५ ३३ ५९० भेदद्वारेण वचनाभ्युपगन्तृवं समभिल्ड- नयस्य दर्शितम् । ३७ ५ ५९९ टीकायामेवम्भूतनयासिप्रायो दर्शितः। १०६ ६०० अर्थस्यैकानेकात्मकत्वं निगमितम् ।। ६०१ अभिधानप्रत्यययोरेकानेकात्मकत्वं भावि. तम् । ६०२ त्रिसूत्र्याभिप्रेतार्थनिगमनम् । ६०३ कर्तुश्छमस्थत्वान्न स्वकर्तृकग्रन्थगतदोषस- १५ द्भावतो हास्यास्पदत्वं स्वत एव परदोषमोष- : प्रवणानामेतद्वन्यशोधनव्यामृतावप्रार्थ्यत्वं च।,, २७ १/६०४ अन्तिममङ्गले श्रीवीरस्य नमस्कारः। ६०५ श्रीवीरपट्टस्तुतिः। ६०६ निम्रन्थकोटि-चन्दादिगच्छानां साधिपानां स्तुतयः। ६०७ साधिपतपागच्छस्तुतिः । ६०८ परमगुरोः श्रीवृद्धिचन्द्रस्य स्तुतिः । ६०९ खगुरोविजयनेमिसूरेः स्तुतिः पद्यकदम्बकैः । ६१० अत्रैव त्रयोदशश्लोके दर्शनोदयादिसूरीणां गुरुस्तुत्यन्तर्गततया नाना सरणम् । ६११ तथा पञ्चदशषोडशपद्ययोः स्खशिष्यप्रशिष्य नामगूम्फनम् । १७/६१२ सप्तदशपये टीकाकर्तृनाम टीकाकरणसमय- स्थानादिव्यावर्णनम् । २६ २१] ६१३ त्रिपदीमूलोल्लसितत्रिसूत्रीतो भूतिप्रार्थनम् । १ २ ५ ६ २१ १ ९ १८ . ... ० भ०३ ·श्रीविजयनेमिसूरिग्रन्थमाला-रत्नानि । " : . प्रकाशितग्रन्थाः। १ धातुरनाकर भागे मूल्यम्- ५-०-० 8-6-6 १२ ॥ 1 7 न N . . ". . २-०-० ५ देवगुर्वष्टक-खोपज्ञवृत्तियुक्त देवगुर्वष्टक तथा कदम्बाष्टक ७ घातुरत्नाकर भाग ५. २-८-१ ९ नूतनजिनस्तवनमालादिसंग्रह, आवृत्ति ८ अमूल्य १० महावीरस्तवनमाला ११ महावीरछत्रीशी १२ धातुपारायणम् , कण्डादिप्रकाशा ३३ नूतनतीर्थस्तवनमाला १४ कुण्ड्वादि प्रकाशः १५ सविधिप्रतिक्रमणादिसंग्रह १६ धातुरताकर भाग ७ ५-५-० १७ स्तुतिचोवीशी अमूल्य १८ विधियुक्तपञ्चप्रतिकमाणादि भाग १ थी ४ १९ जीवविचार-पद्यानुवाद तथा उपयुक्तटिप्पणयुक्त '०-२-० २० सिद्धहेमदीपिका (अष्टाध्यायमयी) २१ तत्त्वार्थत्रिसूत्री-प्रकाशिका' ४-८-० २२ प्रथमकर्मग्रन्थः पद्यानुवाद विवेचन-कोष्टकादिविभूषितः । '०-६-० २३ जिनसंगीतसरिता बे प्रकारनी नानयुक्त, नोटेशनयुक्त 10-१२-३ २४ सिद्धहेमदीपिकाप्रकाशः। प्रथमो भागः । 6-१४-० २५ चैत्यवन्दनभाष्य छन्दोवद्ध भाषानुवाद २६ साधन्तरताकर: भाग १ १-४-० मुद्यमाणग्रन्था। १ सिद्धहेमशब्दानुशासन-महाव्याकरणम् , बृहदुत्ति-बृहन्यासं घुन्यासादिसहितम् । २ सिद्धहेमशब्दानुशासन-सुधा। ३ तिलकमलरीटीकात्रययुता। ४ सिद्धहेमदीपिकाप्रकाशः द्वितीयो विभागः । ५ द्वितीय कर्मग्रन्थ, पद्यानुवाद, विवेचनादिसहिता। ६नवतरव . .

·समूल-भाष्य-टीकायात्रिसूत्रीवृत्तेः प्रकाशिकाभिधाया शुद्धिपत्रम् । मशुधम् प्रमावि १ ३६ १ ३३ / ०मित्यन्तेन १९ ३७ याल, ८ २ पाउल गोष्टीवेव मांसला नि . मिति । nem . C ४ CC . त्वेन शब्द . .. ७ ८ पृ० पं० | अशुद्धम् शुद्धम् पृ० पं० प्राणावि २० घटादिना 'घटादीना १९ नंच मित्यनेन २ व्यतिरिको, व्यतिरिको २१ २३ गोष्ठीखेव २ ६ पृथुबुनोदरकारात्मना सन्निवेशविशेषात्मना २१ मांसलानि ३ ६ वेत्यादि वि० वेस्यादिवि ३५ मिति, ३ १६/ नयव्याव नयद्वयव्याव नसित्त्वं, ३ १६ सम्बधित संवलित २२ १६ । प्रयासाभा ३ २२ इयत्वप्य इखत्वज्ञानमय दिनावाऽस १२ / निरपेक्षलययोः निरपेक्षनययोः वस्तुका १२ | उत्पादि. उत्पादादि २ प्ररूपकयो १४ / व्यवहारवन्धिता व्यवहारप्रतिवन्धिता २७ प्रयोजनकं वा १८ स्वेन न शब्द विष्वग्भाव १७ एका ऐका २७ ३२, "निवृत्यारमा भा' २२ | तादात्म तदात्मा १२९ २९ परिणामत्वाद् ३१ एतात्वता एतावता विष्वग्भावः, ३५ स्वादेक स्यादेक २९ ३१ स्वभावाविति २७ मङ्गुलिव मङ्गुलिकरव "मेदाश्रयणा ९ १४ एवेति एवेति। ३१ शक्तिः १९ २४ | मप्यार्थात् मप्यर्थात् ३१ ३२ समुदयः १८ प्रयोजकभाव प्रयोजकभाव याता २१ उक्तविनाश उस्कविनाश इति पर २९/ नाशकारण नाशकरणं तादिवत् १२ १० जलहरणा जलाहरणा तेति । खमतं १२ २४ अत एवोत्पाद यत एवोत्पाद ३३ २० केवलमुक्त २५ नभोनाश नमो नाश ३३ यामाह १३ २६ तदेदयुक्कं' तदेतद्रयुक्त प्येतद् १८ उत्पत्तिक्षणे उत्पत्तिक्षणे, ३५ १७ नग्यसहितस्य २५ | पूर्वक्षणे पूर्वक्षण इति . १६ २४ | ज्ञानेनेति। ज्ञानेनेति विशेषोभयखभावं नतु ३८ समस्तप्रा उत्पन्ना उत्पतना "भावापमानामवय १८ निपतना मेयाववित्वं १८ २९ नैगमनयस्येति ३० सति, १८ ३६ / विनास्तशतः विनाशस्त ४१ सर्वथाभेद ३१/ ग्रहः | साक्षाजी ग्रहः साक्षात् । जी०१३ 'न सम्भवती १९ .३५ °दाना जह दानाजह ४३ ३ १० नासत्त्वं प्रयासाभा "दिनाऽस वस्तु का प्ररूपकवंद्र प्रयोजनक विश्वग्भाव "निवृस्यास्मामा' 'परिमाणत्वाद् "विश्वग्भावः, "खभावाविति, भेदाश्रयाणा शतिः। समुदाय' याता। इति । प "तावत् 'वेति खमतं केवलं मुक्त याह पीत्येतद् द्रव्यासहितस्य इति । विषयभविं समस्तं प्रार भावामानावय 'मेवावयित्वं सति सर्वथाऽभेद सम्भवती 3 १० L - । 20 १५ १५ २९/ निपतनवा २९ | नैगमनस्येति - ·-- . पृ० पं० पृ० पं० -- ४४ व्यवहार द । १७ धुत्पादः पूर्व १७ ४७ " 4 ६ भिधाने ना न स्विति अशुद्धम् अव्ययमपीत्य वृत्यच्छेद भरेकाते न्वायिन्या प्रमाणावि वेहमि अन्तर स्वादेकत्र शङ्कायान्युदासः धुत्पादपूर्व विशेषेण ना प्रकशन तदन्यथा कवलित देशे लक्षणविरोध एवं सहानवस्था मिधानेना स्तथा एतेना सहा यदेव ख्याने नाय वृत्ती कल्पिताशेषो. भावताविवक्षया मुपादायन्यावृत्त चैतहष् कमा मुकप्रका त्या गान्तरीयक ग्रहान्तरीयक: संवलित व्यवहारिक व्यवहारिक व्यवहारिक ज्यवहारिक वैरन्तरों प्रयोज्यक पपमेतरा शुद्धम् अशुद्धम् शुद्धम् अव्ययमित्य- २७. व्यवहारप्र० घृत्यवच्छेद ४५ २१/ व्यवहारिकरखे व्यावहारिकत्वे १६ आरेकते ४६ ७/ ध्यवहारिक ध्यावहारिक ६२ स्वयिन्या ४६ २० व्यवहारिक व्यावहारिक ६२ १८ 'प्रमाणवि० २३ / व्यवहारिक व्यावहारिक ६२. १० वेहाभि ४६ २० पञ्च वेत्य प्रञ्चत्य अनन्तर ४६ ३२ मातृकपद मातृकापद त्वाभ्यामेकत्र. १५/ स्वायतति स्वाधति शङ्काया व्युदासः १७ / प्रत्यवशेन प्रत्यवमर्शन २१ / स्वरूप खरूपं न ६४ ३३ विशेषणेना ३१/ पोद्वलन पोद्वलने द्वितीयोपादानं ६५ २१ प्रकाशन १० ३४ / °यात्रानिवा थानाऽनिर्वा ६५ ३१ तदन्यथा न २८ परस्परभिन्न परस्परं भिन्न ६६ १० कलित ५१ ३४ / एवं धर्मास्ति एवमधर्मास्ति' ६६ १२ देशे, ३५ | °ऽस्ति सन्नि ऽस्तिसलि ६७ लक्षणं विरोधमेव. ५२ २१/ ०ऽस्ति सन्नि ऽस्तिसबि. सहावस्था ५२ २२ ऽस्ति सनि तिसत्रि ६७ २१ ५३ २० नन्विति ६७ स्तथा, २७/ पर्यायनयस्य पर्यायनयं एतेनासहा ३४ तदुत्तरकाला, तदुत्तरकालो २९ यदेव ३६ / वच्छिन्ने वच्छिले- ६९ २६ ख्यानेनास ५६ २६ इति शब्द इतिशब्द ७१ 'वृत्तीन ८ एव एक १२ कल्पितानामशेषो० ५७ १४ / पपादितत्वे पपादिते भावता विवक्षया २७ भाषत इति मासत इति मुपादाय व्यावृत्त° ५८ ३१ | थैकसङ्ख्या चैतददृष्ट ३० मुक्तमिति । भुकमिति कसात् ३० / °भ्युपगमे भ्युपगमे, इस्थमुक्तप्रका २० / ०मिति एकत्वा मिति द्वित्वाधुपगम त्यामानान्तरीयकः एकत्वा २६ ग्रहानान्तरीयका व्यमिति एक व्यमितिवदेक २८ संवलिते २८ प्रकृतिवद्व्या प्रकृतिकद्रव्या व्यावहारिक चेक्यमि विवक्षायांति- क्यामिति विवक्षायां ७५ प्यावहारिक ५९ ३५ वस्तुनोऽसंज्ञ वस्तुनोऽसत्संश २५ व्यावहारिक ६० ८] सङ्ग्रहणम् । सङ्ग्रहणम् न्यावहारिक ६० 6 °धुपकार, धुपकारं, ७६ तैरनन्तरो १७ व्यावृत्तया व्यावृत्ततया २५ प्रयोज्यप्रयोजक १२ पादतः, 'पादतः पपतेतरा १९ सम्भार : सम्बन्धार ५९ थैकत्वसङ्ख्या ७४ . ७४ . ७४ १८ ३ ७५ . . ७७ ७८ ९ '६१ १ ·है पृ० पं० ८७ बदमाशय- विशेषाम्या नावाचाय गुणमित्या उदात्मकवि ८. . ८८ २८ । २२/ एवै ते १/ मगने ११ स्यापि ९९ ९९.१६ ९९ २१ १५ प्रामाणिकप्रवेशः भ्युपगन्तुकवा पपादेन कृतकरव पदेशना व्ययम् सारवेव धारफला सर्वयोगविशेष शुद्धम् पृ० पं० अशुद्धम् अयमाशय:- ६ मस्ति पदो विशेषणविशेष्याभ्यां ८० ७] इत्यत- तावानय १९) सप्तमभङ्गी "गुणाभिन्नत्वा' तदात्मकरववि० घटते प्रामाणिककथासु प्रवेशः८२ २०/ मेकैक भ्युपगन्तृवा ८२ २९| अपि सा पपादने ८३ ११. धानान्तर यथा कृतकस्व ८३ २४ व्यकात्म पदर्शना ८३ २७/ "रिण्यप व्यर्थम् ८३ ३८/ वे अप्य स्यात्वेष २८ तथाऽन्त धारणफला ३३ समुच्चाश्रयं सर्वयोगविशेष ३०/ शेषाप्रति २/ रित्यसैव दृष्टान्तप्रद नास्ति कोऽपि ८६ ३५/ शकन्द सगतमित्यतः १८ सप्तभङ्गेति शुद्धम् 'मविपदो इत्यतं आह- सप्तभङ्गी एवैते "मने स्थापि, स्मकको अपि, सा धानानन्तर व्यस्यात्म रिण्युप त्वेऽप्य तथाऽनन्त समुच्चयाश्रयं 'शेषान् प्रति रित्येकस्यैव पुनः। शकशब्द सप्तभङ्गीति १०० ३० ३२ १०१ १०१ २३,२४ १०१ २७ इह क्षेत्रतया इहक्षेत्रतया रान्ते प्रद १२| पुनः १०२ २४ १०३ ३४ १०४ नाखिकोऽपि सबमिलतः ८७ २८ ·- ર I/ હું તમ || જેના સ્મરણરૂપે આ ગ્રંથ પ્રગટ થાય છે તે ધના સુતારની પોળમાં થયેલ અપૂર્વ ધર્મારાધન વિ.સં. ૨૦૦૦ ની મંગલકારિણી કાર્તિકી પૂર્ણિમાના પ્રથમ ચોઘડિયે, ધનાસુતારની પળમાં આવેલ લાવરીની પોળના પચ તરફથી, શાસન સમ્રાટ જગદગુરુ ૫૦ પૂઆચાર્યદેવ શ્રીમદ્વિજયનેમિસૂરીશ્વરજી મહારાજશ્રીના પટ્ટાલંકાર શ્રી વિજયલાવણ્યસૂરીશ્વરજી મહારાજશ્રીનું ચોમાસું બદલાવવામાં આવ્યું હતું પાંજરાપોળના ઉપાશ્રયથી મોટા માનવ સમુદાય અને વિશાળ શિષ્યાદિ પરિવાર સહિત જય-વિજય મંગળના દથી દિશાઓને ગજાવતા, અનેક ગહુલીઓ કરી અક્ષતાદિથી વધાવતા વધાવતા, રાજનગરના રીચીરોડ (ગાંધીરોડ) વગેરે મુખ્યમાર્ગો ઉપરથી પ. પૂ. આચાર્ય મહારાજશ્રીની ધના સુતારની પોળમાં આવેલ લાવરીની પળમાં પધરામણી કરાવી હતી. ધજા પતાકાઓથી પોળ શણગારવામાં આવી હતી. વિશાળ મંડપ તૈમજ વિવિધ તક્તાઓથી શેરી સુશોભિત કરી હતી. તે ભડપમાં સિહાસનવાળા- પાટ ઉપર પ. પૂ. આચાર્યદેવે મંગલાચરણપૂર્વક સુધા સવિણી અમેઘ ધર્મદેશના આપી હતી અને શ્રીસંઘ સમક્ષ તે સમયે એક ભાઈએ દીક્ષા માટે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી, પ્રાતે શ્રીફળની પ્રભાવના થઈ હતી. અષ્ટાહિકા મહોત્સવ ઉજવવાની સંઘ નિમંત્રણ પત્રિકા પણ કાઢવામાં આવી હતી, આ અઠ્ઠાઈઓચ્છવ કાર્તક વદ તેરસ સુધી લંબાયો હતો. ઓચ્છવ દરમ્યાન બપોરે રાગ-રાગણમાં સંગીતના સંપૂર્ણ સાજ સાથે વિવિધ પૂજાઓ ભણાવાતી હતી. સારા સારા ગવૈયાઓ તથા ટોળીવાળાઓ ખૂબખૂબ ભક્તિરસ જમાવતા હતા. હમેશાં ભારે આંગીઓ રચાતી હતી, જેમાં લાખ લાખના ઝવેરાતોથી વિવિધ દેખાવો રચવામા આવતા હતા. પ્રતિદિન પ્રાયઃ ૦૫–૭૫ તોલા જેટલું બાદલું આંગીમાં વપરાતું હતું. આગીમાં રથ, હાથી, સિદ્ધગિ- રિજી, નવપદ મડળ ઈત્યાદિ વિવિધ મનોહર દ્રશ્યોની રચના કરવામાં આવતી હતી, હજારોની સંખ્યામાં લોકો દર્શનાર્થે આવતા. માનવ સમુદાયથી જાણે પળ ઉભરાઈ જતી, એટલું જ નહિ પરંતુ બળઃ પવાર એ વાક્યનો યથાર્થ અનુપ્ત થત. રોજ રાત્રે ભાવન બેસતી. તેમાં પણ લોકો ટોળે મળીને રસ પૂર્વક લાભ લેતા. : ૫ પૂઆચાર્ય મહારાજશ્રીની સુધાસાવિણ સચોટ તેમજ વિશદ દેશનાના પ્રભાવે જનતામાં પ્રતિદિન ઉત્સાહ ને ઉંમગ ખૂબ ખૂબ વૃદ્ધિ પામતો, જેના પરિણામે-વિશ્વવંદ વર્તમાન શાસનાધિપતિ શ્રીમહાવીરસ્વામીજીની પંચકલ્યાણકની પૂજામાં, (કાર્તિક વદ છઠના રોજ) જન્મ કલ્યાણકને પ્રસંગ ઘણા જ આબરપૂર્વક ઉજવવામાં આવ્યો હતો. ચોકના વિશાળ મંડપમાં ભવ્ય મેરુ પર્વતની રચના કરવામાં આવી હતી, ઉપર મનોહર સિંહાસન, પાંડુકવન તેમજ અતિપાંડુ કંબલાસન બનાવવામાં આવ્યાં હતાં. મેરગિરિ ઉપર વિમાનો ચાલતાં હતાં. ૫૬ દિકુમારિકા કૃત જન્મોત્સવ- છપ્પન દિકુમારિકાઓના આઠ સમૂહ બનાવવામાં આવ્યા હતા. દરેક સમૂહના જુદા જુદા ઝંડાઓ હતા. દરેક ઝડામાં તેને સમૂહ કયા કયા પ્રદેશમાંથી આવેલ છે, તે જણાવવામાં આવ્યું હતું. જેમકે ઊર્ધ્વલોકવાસિની દિકકુમારિકાઓ, અધોલોકવાસિની દિકુમારિકાઓ” ઈત્યાદિ. દરેક સમૂહને જુદા જુદા રંગની સાડીઓ હતી. બધી દિકકુમારિકાઓને મુકુટ હાર કુંડલ આદિ પહેરાવવામાં આવ્યું હતું. દરેકને “ભોગ ભોગકરા વગેરે નામવાળા પટ્ટાઓ હતા. ત્રિશલામાતાનું શયન મંદિર બનાવવામાં આવ્યું હતું. પુત્ર સહિત ત્રિશલામાતાનું સુવર્ણમય બિંબ પધરાવવામાં આવ્યું હતુ. ત્રણ કેળના મંડપ બનાવ્યા હતા દરેક સમૂહની દિકકુમારિકાઓએ પોતપોતાની દિશામાંથી આવીને પોતપોતાનું કૃત્ય સુંદર રીતે બનાવ્યું હતું. ત્રણ કેળ મડપોમાં ક્રમશઃ આન, વિલેપન, મર્દન, પૂજનાદિ કાર્યો કર્યા હતાં. પ્રાને દિકકુમારિકાઓએ શ્રીમહાવીર જન્મ કલ્યા સ્તવનાદિ ગીત ગાતા નૃત્ય તેમજ ડાંડીયા રાસ લીધો હતો આ રીતે આબેહુબ ૫૬ દિકકુમારિ- કાકૃત જન્મોત્સવ સવારે ઉજવાયો હતો. બપોરે સુરત જન્મોત્સવ નીચે પ્રમાણે ઉજવાયો હતો. ઇદ્ર ઈંદ્રાણુ આદિ સુરકૃત જન્મોત્સવ- શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પરમાત્માના જન્મ સમયના ઉદ્યોતને દેખાડનાર પ્રકાશનાં કિરણે ગોઠવવામાં આવ્યા હતા. સૌથી પ્રથમ આ કિરણોએ પ્રકાશ કર્યો હતો. પછી શકેંદ્રમહારાજાએ ભગવાનનની શક્રસ્તવથી સ્તુતિ કરી હતી. પછી હરિëગમેલી દેવે(સુઘોષા) ઘંટ વગાડ્યો હતો. તેમાં તમામ વિમાનવાસી દેવ-દેવીઓને ચરમતીર્થપતિના જન્મસૂચનપૂર્વક મેરગિરિ ઉપર જન્મોત્સવ ઉજવવા જવા માટે તૈયાર થવાનું ફરમાન કરવામાં ·રમવાનાં પચ્ચકખાણ કર્યા હતાં. જન્મકલ્યાણક ઉજવાયું તે માયિક પ્રતિક્રમણાદિ કરવાનો, તથા જુગાર નહીં ६ આવ્યું હતું.બાદ સૌધર્મેન્દ્ર ત્રિશલામાતા પાસે આવી, ભગવાન સહિત માતાને પ્રણામ કરી, માતાને પોતાની ઓળખાણ આપી, હું આ પ્રભુનો જન્મોત્સવ ઉજવવા માગું છું તેમ જણાવી, અવસ્થાપિની નિદ્રા સમપી, ત્રિશલામાતા પાસે કૃત્રિમ પ્રતિબિંબ મૂકી શકે ભગવાનને લીધા હતા. તેમાં સકલ કલ્યાણાર્થી શકેંદ્ર પાંચ રૂપે ભગવાનને મેસગિરિ ઉપર લઈ જાય છે, તેને બદલે શ્રીવીરવિભુના બિબને શકે લીધું અને અન્ય (ઉછામણુવાળા) ઇદ્રો પૈકી બે ઈદ્રો બે આજુ ચામર વિજતા, એક ઈદ્ર છત્ર ધરતા, અને એક ઈક હાથમાં જ ઉલાળતા (આ રીતે પાંચ ઈકો) મેરગિરિ પાસે આવ્યા. તમામ ઈંદ્ર-ઈકાણ આદિ દેવગણ એકત્રિત થઈ ગયો અને દિગન્ત વ્યાપી જયનાદ પૂર્વક શ્રીવીરવિભુના બિબને લઈને સૌધર્મેન્દ્ર (શ) મહારાજા મેરુપર્વત ઉપરના સિહાસને બેઠા. હજારોની મેદની જામી ચૂકી હતી. જાણે સાક્ષાત દેવ દેવલોકમાથી ઊતર્યા હોય તેવો દેખાવ લાગતો હતો. સૌથી પ્રથમ અમ્યુક્ત અભિષેક કર્યો. ક્રમશઃ ૬૩ ઈકોએ અભિષેક કર્યા બાદ શદ્ર ઈશાનદ્રને પોતાના સ્થાનકે બેસારી, ઈશાનંદના ખોળામાં ભગવાનને બેસાર્યા હતા. બાદ શદ્ર વૃષભના આકારવાળા કળશોથી ભગવાનને અભિષેક કર્યો, બાદ ઈશાનંદના ખોળામાંથી શકે ભગ- વાનને લઈ લીધા અને પુનઃ સિહાસન ઉપર ખોળામાં ભગવાનને લઈને બેઠા. બાદ ઈઢાણુઓએ તેમજ અન્ય દેવ દેવીઓએ ઉલટભેર અભિષેક કર્યા હતા. આ દૃશ્ય અત્યંત આકર્ષક હતું. જાણે ઈદ્રપુરી ખડી થઈ ગઈ હોય તેવું મનોહર દૃશ્ય લાગતું. સાક્ષાત્ ઇદ્રોવિશાળ પરિવાર સમેત મેરગિરિ ઉપર ભગવાનને જન્માભિષેક કરી રહ્યા છે, તેવો જ ભાસ થતો હતો. આ બાજુ પચકલ્યાણકની પૂજા પણ ચાલુ જ હતી. ભગવાનના અભિષેક બાદ પૂજા આંગી આરતિ આદિ ખૂબ ઠાઠથી થયાં હતાં. લાખેણું આંગી રચાઈ હતી. જૈન જૈનેતર હજારોનાં ટોળાંએ આ દૃશ્ય-આ પ્રસંગ નિહાળી, વીતરાગધર્મની ભૂરિ ભૂરિ અનુમોદના કરી કૃતકૃત્ય અની પુણ્યભડારો ભર્યા હતા. પૂજા તેમજ ભાવનામાં જૈન જૈનેતર જનતાની ભીડથી પણ ઘણું જ સાંકડી લાગતી હતી હજારો જીવોએ આ પ્રસંગને ઉલટભેર લાભ લીધો હતો. વતારોપણુ–૫૦ પૂ. વ્યાકરણવાચસ્પતિ, કવિરત, શાસ્ત્રવિશારદ આચાર્ય શ્રીમદ્વિજયલાવણ્યસૂરીશ્વરજી મહારાજશ્રીની વૈરાગ્યકારિણું સુધાસાવિશું અમોઘ વિશદ તેમ જ સચોટ હૃદય ભેદિની દેશનાના પ્રભાવે સેંકડો યથાશક્તિ વિવક્ષિત કાળ સુધી બ્રહ્મચર્યવ્રત પાલનની પ્રતિજ્ઞા કરી હતી. પ્રતિદિન લોકો આચાર્યશ્રી પાસે તેમજ સાધુઓ પાસે આવીને વિવિધ પ્રતિજ્ઞાઓ ગ્રહણ કરતા હતા. ચતુર્થ વ્રતોચ્ચારણ આદિકાર્તિકવદ દશમીએ શાહ જમનાદાસ ડાહ્યાભાઈ કોબવાળા તરફથી બાણ મંડાણી હતી. જેમાં બાવીશ જણઓએ વિવિધ વ્રત ઉચ્ચર્યાં હતાં. તે પૈકી ૧૨ પુરુષો અને જો સ્ત્રીઓ હતી. તેમાં પણ ૯ પુરુષોએ તથા ૩ સ્ત્રીઓએ ચતુર્થ બ્રહ્મચર્યવ્રત ઉચ્ચર્યું હતું. બારતે પણ ઘણા પુરૂષો તેમજ સ્ત્રીઓએ ઉચ્ચર્યા હતાં. તદુપરાંત વીશસ્થાનકનવપદ, જ્ઞાનપંચમી, પોષ દશમી, મૌન એકાદશી આદિ અનેક તો લોકોએ ઉચ્ચર્યાં હતાં, દરેક વ્રતધારીને એકવીસ એકવીસ રૂપીઆ તેમજ દસ દસ શ્રીફળો પ્રભાવનામાં મળ્યા હતાં. કુલ ૩૧ પ્રભા- વનાઓ વ્રતધારીઓને આપવામાં આવી હતી. કાર્તિક વદ ૧૩–શાહ રતનચંદ કરમચંદ તરી બીજી વખત જાણ (નંદી) ચંડાણ હતી, જેમણે સજોડે ચોથું બ્રહ્મચર્યવ્રત ઉચ્ચર્યું હતુંઆ વખતની નાણમાં ૨૫ જણ હતાં. તેમાં ૧૪ પુરુષો અને ૧૧ સ્ત્રીઓ હતી. આ સમયે ત્રણ જણાએ બાર વ્રત તથા બીજાઓએ જ્ઞાનપંચમી, વીશાનક, નવપદ, મન એકાદશી, વર્ધમાનતા, વરસીતપ, સમ્યકત્વ તથા સામાયિકાદિ વ્રતો ઉચ્ચાર્યા હતાં. આમાં યુવાન વર્ગ વિશેષ હતો. બીજાઓ માટે નાણ મંડાવનાર તરફથી શ્રીફળની પ્રભાવના કરવામાં આવી હતી, તથા તેમના તરફથી પૂજા, આગી, ભાવના તેમજ રાત્રિજાગરણ તથા માગસર સુદ બીજના દિવસે નરોડાનો સંઘ કાઢવામાં આવ્યો હતો. વ્રતધારીઓમાં ખાસ ધ્યાન ખેંચનારી વસ્તુ એ હતી કે–જ્યારે દરેક ધર્માનુષ્ઠાનોમાં પ્રાયઃ પુરુષોથી સ્ત્રીઓ અધિક હોય છે ત્યારે આ તોચ્ચારણમાં આ વખતે પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓની સંખ્યા ઓછી હતી. અર્થાત્ સ્ત્રીઓ કરતાં પુરુષો વ્રતો ઉચ્ચારવામાં અધિક હતા, ઓચ્છવ દરમ્યાન પ્રતિદિન પ્રભાવનાઓ પણ થતી હતી-નરોડા જતાં તથા આવતા સઈજપુર (બધા)માં ધના સુતારની પોળવાળા શાહ તલકચંદ જેશિગભાઈએ ચા પાણી કરાવી, શ્રીસંઘની સારી સેવા બજાવી, ચતુર્વિધ સંઘને વિસામો આપ્યો હતો. નરોડામાં પૂજા બહુ ઠાઠથી ભણાવાઈ હતી. સેંકડો લોકોએ હર્ષભેર લાભ લીધો હતો.

·ઘીની નોંધપાત્ર ઉપજ મ દેવદ્રવ્યમાં થયેલ અસાધારણ આવક- રૂા. પ૦૦૦) આરતી ને મંગળદીવાના ઘીના, છે ૧૨૦૦૦) ૯ અભિષેક તથા ઇંઇદ્વાણુની ઉછામણુના. ૧૭૦૦૦) કુલ દેવદ્રવ્યની આવક, ઓચ્છવ દરમ્યાન થયેલ સદ્વ્યયની નોંધ - . ૩ર૦૦૦) ધનાસુતારની પોળમાં ઉપાશ્રય કરવા માટે * ૭૫૦) ઓચ્છવનો પરચુરણ ખર્ચ જ ૨૦૦૦) કાર્તક વદ ૧૩ના તથા નરોડા સંઘ વગેરેના. • ૧૨૫) જ્ઞાનપૂંજણના, છે ૧૨૦૦) “શ્રીજૈન સત્યપ્રકાશ માસિક માટે, ૬૦૦) વ્રતવાળાને પ્રભાવના માટેના ૭૦૭) ગરીબ ગરઆને ચણ વેંચવા માટેના, * ૫૦૦) પરચુરણ પ્રભાવવાના. છે'. ૪૫૦) જીવદયાની ટીપના. '' પ૦) સમીના ઉપાશ્રયં માટેના. ) ૪૬૫૫. ૧૩sko- દેવદ્રવ્યનારધી તથા ઉછામણીના) ૬૩૫૫) કુલ ખર્ચ. .

·H RAN प. पृ. आ म श्री विजयलावण्यसूरिजी आदिना सं. २००० ना चातुर्मास-परावर्तन निमित्त धनासुतारनी पोलमा लावरीनी पोलमा उजवायेल उत्सव प्रसगर्नु श्रीवीरजन्मकल्याणक उत्सवनु छापन दिक्कुमारिकाओ अने चौसठ इन्द्र-इन्द्राणीनु दृश्य. Krishan Printery, Ratanpole, Ahmedabad

·No text on this page.

·. - ! ॐ अहँ नमः। - तत्त्वार्थ त्रिसूत्री [श्रीमदुमाखातिवाचकवरविरचिततत्त्वार्थाधिगमसूत्रान्तर्गता त्रिसूत्री] - श्रीविजयनेमिसूरीश्वरपटालङ्कारश्रीविजयलावण्यसूरिविरचिता प्रकाशिकामिधा त्रिसूत्रीविवृतिः । चित्सामान्यमनाद्यमावृतिलये कैवल्यतो भेदवद्, ज्ञानं दर्शनमर्थभेदकलनात् स्याद्वादतीर्थाङ्कुरम् । यस्याय॑स्य समं तमाप्तमसमं वीरं वरेण्यैः परैः, स्वार्थोदोधकृते नमामि सतवं मुक्त्यगनालिङ्गितम् ॥ १॥ सम्मात्रांशे निबद्धा स्थितिलयजननैः सर्वमेयाश्रिता या, धर्मे सर्वत्र तुल्या स्वमननपरया द्रव्यपर्यायनीत्या । ज्ञाने ज्ञेयेऽभिधाने कलयति समतां वीरलब्धात्मभावा, वाणी स्याद्वादपूर्णा जयति भुवि वरा सा त्रिपद्यर्थगत्या ॥२॥ त्रिपदीगूढरहस्यं सभाष्यसूत्रेण येन निर्दिष्टम् । तमहं वाचकमुख्यं नमाम्यनेकान्ततत्त्वज्ञम् ॥ ३ ॥ सूत्रार्थप्रवणा सुभाष्यमनना सन्नीतिमानागमा, तत्तत्तन्नमतार्थसार्थप्रथना निर्वाणमार्गप्रभा । वृत्तिर्यस्य सुशास्त्रपद्धतिमिता स्याद्वादभावान्वया, भूत्यै स स्मृतिमागतो भवतु मे श्रीसिद्धसेनो गणिः ॥४॥ पूर्वाचार्यगुणप्रकर्षमहिमाधारस्य यस्य क्रियाः, सर्वा एव सुशिष्टकृत्यनुगमे दृष्टान्तताभाजनम् । तस्पोकिं मितिनीतितर्कसुभगां श्रीनेमिसूरेगुरोः, सेवे तत्त्वसरस्वती प्रविततां निक्षेपभङ्ग्याश्रिताम् ॥ ५ ॥ यद्याख्याकलितोऽत्र शास्त्रनिवहो भन्यालिजाड्यापहो, विज्ञानां मुदमातनोति विषमग्रन्थ्यर्थवोधाप्तितः । वन्दे तं गुरुवर्यमाप्तमुकुटं श्रीने मिसुरीश्वरं, स्याद्वादाम्बुजभास्करं बुधततिप्रख्यावधामास्पदम् ॥ ६ ॥ स्थाद्वादमानमञ्जलां, नयालिकलितां हिताम् । तत्त्वार्थसूत्रमध्यस्थां, त्रिसूत्री भाष्यवृत्तिगाम् ॥ ७ ॥ गुरुरुकृपया लब्ध-धीलवो बाललीलया । लावण्यालपितः सूरिः प्रकाशयति सन्मुदे ॥ ८ ॥ युग्मम् ॥ यद्यपि प्रमाणनयैरधिगमो भवति तत्त्वार्थस्य, प्रमाणानि च नयाश्च यथास्थानं निरूपिता एव, तत्त्वान्यपि यथास्थान व्यावर्णितखरूपाण्येवेति किमपरमवशिष्टं यदर्थम् "उत्पादन्ययध्रौव्ययुक्तं सद्" इति सूत्रं प्रणायि श्रीमद्भिर्वाचकपुङ्गवैः । न चेदमवशिष्टम्, यदुत-सत्त्वसमाकलितानि प्रमाणादीनि सन्तीत्युच्यन्तेऽन्यथा त्वसन्तीति सत्त्वमेव सर्वस्य प्राणभूतम्, तनिरूपणचावश्यं विधेयम्, अनिरूपिते च तस्मिन्निरूपितान्यपि प्रमाणादीनि शशङ्गकल्पानीति शुन्यतामेव जगदाकलये- दिति वाच्यम् , सुनिरूपिते प्रमाणे तद्विषयत्वमेव सत्त्वमिति सत्त्वनिरूपणं जातमेवेति खरूपान्तरान्वेषणन्तस्य न कमप्यर्थ पुष्णाति, प्रत्युत यावन्ति प्रमाणस्य विषयीभूतानि तत्त्वानि तेभ्योऽधिकं सत्त्वमिति तदर्थमप्यन्यत्प्रमाणं परिकल्पनीयं स्यात्, अन्यथा तस्याप्रामाणिकत्वे तन्निवन्धनजीवनानि वस्तून्यपि नात्मानमासादयेयुरिति सकलाऽपि लोकयात्रा समुच्छिन्ना स्यात् । न च सत्त्वाश्रये वस्तुनि यत्प्रमाणं तदेव' सत्त्वेऽपीति न तदर्थ प्रमाणान्तरान्वेषणमिति वाच्यम्, एवं सति खरुपसत्तैव वस्तुन उपगता स्यात्, अन्यथाऽन्यविषयस्य प्रमाणस्य तदन्यस्मिन्प्रामाण्ये घटविषयकप्रमाणमपि पटादौ प्रामाण्यमासादये, दित्यतिप्रसङ्गोऽनिवारितप्रसरः स्यात् । न च खरूपसत्त्वाभ्युपगमे खखरूपस्य खस्मादभिन्नत्वात्प्रतिव्यक्ति सत्ता भिन्ना स्यादिति सन् घटः सन् पट इत्यनुगतप्रतीतिर्न ततः समुल्लसेत्, अननुगतायाः प्रतीतेरननुगतविषयनिमित्तकत्वमिवानुगताया अनु- गतेकविषयनिमित्तकत्वस्यैव खीकर्तुमुचितत्वादिति वाच्यम् , एवं सति नैयायिकाभ्युपगता सत्तैव प्रमाणीक्रियताम्, सा चान्यत्र प्ररूपितैवेति वृथा तव्यतिरिक्तसत्त्वप्ररूपणायासः “अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं ब्रजेत् । इष्टस्यार्थस्य ससिद्धौ को विद्वान् यत्नमाचरेत् ॥१॥" इति न्यायात् । ननु सत्तापि सतीत्येवं प्रतीयते, न च खस्मिन्खस्य वृत्तिरात्माश्रयभयात्स- म्भवति, न च सत्तायामन्या सत्ताऽभ्युपगन्तव्या, तथा सति, सापि सतीत्येवंप्रतीयमानाऽन्यया सत्तयाऽऽलिङ्गयेत, प्रथमया सत्तया तदालिङ्गनेऽन्योन्याश्रयः कथमपाकर्तुं शक्य. ?, तृतीयया सत्तया द्वितीयस्यां सत्ताया तत्प्रतीत्युपपादने तस्यामपि तत्प्रतीत्युपपादनाय चतुर्थी सत्ताऽभ्युपगन्तव्या स्यात्, सा च प्रथमया सत्प्रतीतिविषयश्चेञ्चककस्समवतरन निरोद्धं शक्येत, - ·- [२] न्याय-बौद्ध-सायसंकेतितसत्तानिरसनम् [तत्त्वार्थत्रिसूत्री उत्तरोत्तरातिरिक्तया सत्तया पूर्वपूर्वसत्तायां तत्प्रतीतिव्यवहाराद्युपपादने चानवस्था कथङ्कारं वारयितुं शक्या ? । यदि च खरूप- सत्त्वमादायैव सत्तायां सत्प्रतीतिर्न तु तदर्थमपरापरसत्ताऽन्वेषणं तदा प्रथमयाऽपि सत्तयाऽतिरिक्तयाऽलं खरूपसत्तया यथा तत्र सत्प्रतीतिस्तथैव द्रव्यादिष्वपि सा भविष्यति । न चैवं स्वरूपसत्त्वानामननुगतत्वादनुगतप्रतीतिनैतावतोपपादिता स्यादिति वाच्यम्, भवतामप्यतिरिक्तसत्ताऽभ्युपगमेऽपि तस्यां पुनरतिरिक्तसत्तानभ्युपगमेन तत्प्रतीतेरुपपादनस्याशक्यत्वात् । न च न्यायनये सत्तैकैव, सा गव्यगुणकर्मसु समवायेन वर्तमाना सत्प्रतीतिजननी, सामान्यविशेषसमवायेषु च स्खसमवायिस- मवेतत्वसम्बन्धन तथा, अभावश्च सप्तमः पदार्थः सन्निति प्रतीतिविषयो भवत्येव नेति न तदर्थ तस्य सम्बन्धान्तरान्वेषणम्, अत एव समवायखसमवायिसमवेतत्वान्यतरसम्बन्धावच्छिन्नसत्तानिष्ठप्रतियोगिताकाभाव एवाभावत्वमामनन्ति नैयायिका इति वाच्यम्, समानाकारकप्रतीतेस्सम्बन्धभेदमुपादायोपपादनस्य खशिष्यगोष्ठीष्वेव मानार्हत्वात् । प्रकारभेदे यथा प्रती- तेरननुगतत्वं तथा सम्बन्धभेदेऽपीति तदनाकलनमपि तत्रैव शोभत इति वाच्यम् । एवं सत्यर्थक्रियाकारित्वलक्षणसत्त्वस्य सौगतानुमतस्य दोषगणास्पृष्टस्य सत्प्रतीतिनियामकत्वसम्भवे तदतिरिक्तसत्त्वनिर्वचनस्य तथाप्यायासमात्रत्वात् । न चैवम्भूतं सत्त्वं प्रतिक्षणमर्थक्रियाकारित्वे सत्येव वस्तुनि घटते, अर्थक्रियाकारिता च सतामेव भवितुमर्हति, अन्यथा शशशृङ्गादीनामपि सा स्यादिति तेऽपि सन्तः प्रसज्येरनिति वाच्यम्, तत्तत्कार्यम्प्रति तत्तत्कुर्वद्रूपत्वेनैव कारणत्वेन शशशृङ्गादितः कस्यापि कार्यस्यानुदयेन तत्र कुर्वद्रूपत्वस्य किञ्चित्कार्यनिरूपितस्याभावेन ततोऽर्थक्रियाया अभावे तेषां सत्त्वापत्तेरलभ्यत्वात् । न चैवं सत्यर्थक्रियाकारित्वलक्षणं सत्त्वं कार्येऽनुपयुक्तमेवापतितं तत्र कुर्वद्रूपत्वस्यैव प्रयोजकत्वकक्षीकरणात्, केवलं सत्सदिति प्रती- त्यनुरोधेनैव तदभ्युपेयम् , सत्सदिति प्रतीतिश्च सविकल्पकरूपा न सौगतदर्शने प्रामाण्यमाकलयति, तन्मते निर्विकल्पकस्यैव प्रमाणतया कक्षीकारात् । सा च प्रतीतिः तत्कुर्वद्रूपाद्विकल्पान्तरादित एवेति विकल्पे निर्विषयतयाऽभ्युपगते विषयस्याहेतुत्वेन सत्वस्य कस्यचिदनभ्युपगमेऽपि सन् सन्निति प्रतीत्युपपत्तौ न तदर्थ सत्ताकल्पना ज्यायसी। किचार्थक्रियाकारित्वलक्षणसत्त्वमपि किश्चिदर्थक्रियाकारि न वा?, अन्ये न तस्य सत्त्वमिति असता तेन कथमन्यस्य सत्त्वं ?, खयमसतोऽन्यस्य सत्करणे प्रावीण्या- सम्भवात् , 'अन्यथा शशशृङ्गादिनाऽपि सत्त्वोपपत्तावर्थक्रियाकारित्वलक्षणसत्त्वाभ्युपगमेनाप्यलम् । आये अर्थक्रियाकारि- त्वेऽप्यर्थक्रियाकारित्वमापतितम्, तच्चात्माश्रयभयादन्यदेवास्थेयम्, तस्यापि च सत्त्वोपपत्तयेऽर्थक्रियाकारित्वमप्यभ्युपेयमेवं तस्यापीति दुर्निवारोऽनवस्थासमवतारः । किञ्च प्रतिव्यक्ति अर्थक्रिया भिन्नेति तन्निरूपितमर्थक्रियाकारित्वमपि नानास्वरूपमिति कथन्तस्यानुगतसत्सदितिप्रतीतिनियामकत्वम् । अननुगतस्याप्यनुगतप्रतीतिनियामकत्वे खरूपसतां वस्तूनामेव तदस्वित्यलमर्थ- क्रियाकारिवलक्षणसत्त्वकल्पनया । परिभाषा तु न वस्तुखरूपप्ररूपणे फलवती । किश्चैतन्मतस्यैकान्तक्षणभङ्गाभ्युपगमसमुत्थस्य नार्थक्रियासिद्धिस्थानत्वम् । न हि खरूपतो व्यापारतो वा कार्यक्षणाननुयायिनो निरन्वयध्वस्तस्यार्थक्रिया घटत इति वाच्यम्, एवमपि कपिलदर्शनावदातमेकान्तकान्तं सत्त्वरजस्तमोगुणमयत्वमेव सत्त्वमुररीक्रियताम् , तदपि मतं द्रव्यार्थिकनयमूलकत्वाद् भवतां कथञ्चिदनुमतमेवेति तत एव निरूपितखरूपे तस्मिन्निरूपणान्तरप्रयास आयासमात्रफलक एवेति । तस्य चानुगतत्वं तत्त्वकौमुद्यां वाचस्पतिमिश्रेण स्पष्टमभ्यधायि, तद्यथा-"एकैव स्त्री रूपयौवनकुलशीलसम्पन्ना खामिनं सुखाकरोति, तत्कस्य हेतोः तम्प्रति तस्याः सत्त्वगुणसमुद्भवात्, सैव सपत्नीवुःखाकरोति ताः प्रति तस्या रजोगुणसमुद्भवात, सैव तामलभमानं जनान्तरं मोहयति तम्प्रति तस्यास्तमोगुणसमुद्भवात्" इत्यादिग्रन्थेन । तथा च स्त्रीदृष्टान्तेन सर्वस्य वस्तुनस्त्रिगुणप्रभवत्वेन कार्यकारणयोस्तादात्म्यात्रिगुणमयत्वमिति तदेव सत्त्वमिति । न चैवन्तन्मते जीवानां चैतन्यमात्रखरूपाणां कूटस्थनित्यानां कार्यकारणभावकथाविमुखानां त्रिगुणमयत्वरूपसत्त्वाभावान्न सदिति प्रतीतिविषयत्वं स्यादिति तेषामन्यदेव सत्त्वं वाच्यमित्य- नेनुगमतत्रापि दुरुधर एवेति वाच्यम्, जडमाने त्रिगुणमयत्वं सत्त्वं जीवानाञ्च चैतन्यमयत्वं सत्त्वमिति सत्त्वद्वयकल्पनया सामअस्यात् । न च एकस्या एवाबलायाः खामिगतरत्यादिखगतसौन्दर्यादिगुणसहकार्युपष्टम्मेन खामिगतसुखजनकत्वं सपत्नी- गतद्वेषादिखगततत्प्रतिकुलाचरणादिसौन्दर्यादिसहकारिसम्बलनेन सपत्नीगतदुःखजनकत्वं नरान्तरगतखकामुकत्वखगततदखी. कारादिवोधकाचरणशीलत्वादिगुणसहकारेण तद्गतमोहजनकत्वमित्येवं सत्त्वादिगुणाखीकारेऽप्युपपत्तौ न सत्त्वादिगुणमयत्वं कस्यापि खीकार्य, नापि प्रकृत्यादिप्रक्रियायां प्रमाणं, कार्यकारणतादात्म्यवादश्च तेषां सत्कार्यवादसमाश्रयेण, सत्कार्यवादे चोत्पादविनाशौ आविर्भावतिरोभावावेव, सत्कार्यवादश्च कापिलानां जीवनभूत एव तमन्तरेण कार्यकारणयोस्तादात्म्यस्यो- पपादयितुमशक्यत्वात् । कार्यकारणयोस्तादाम्यादेव च कूटस्थचैतन्यपुरुषस्य न किमपि 'कार्यम्प्रति कर्तृत्वं यतस्तथा सति कार्यतादात्म्यमापनस्य तस्य कार्यनाशे सति नाशस्यात, सत्कार्यवादश्च "असदकरणादुपादानग्रहणात्सर्वसम्भवाभावात शक्तस्य शक्यकरणात्करणभावाच सत्कार्यम्" इतीश्वरकृष्णकारिकयोपपादितोऽस्ति । तथा बोत्पत्तिकारणतयाऽभिमतस्याविर्भाव ·भाष्यटीकाविवृतियुता] वेदान्तदर्शनोपदर्शितसचानिराकरणाविकम् [३] एव व्यापारः, विनाशकारणतयाऽभिमतस्य च तिरोभाव एव व्यापारः। तत्राविर्भावोऽपि सत्वरूप एव तैरुपगन्तव्योऽन्यथा- ऽसत्कार्यवादस्तत्र प्रविशन् तदृष्टान्तेनान्यत्रापि प्रविशन्न निरोढुं शक्येत । एवञ्च तत्र कारकव्यापारवैफल्यप्रसङ्गमीत्याऽऽवि- र्भावस्याप्याविर्भावस्तस्याप्याविर्भाव इति नीया एकाऽनवस्था, एवं तिरोभावस्याप्याविर्भावो वाच्योऽन्यथा तस्मिन्नपि सति कार- कव्यापारवैफल्यं स्यात् , सोऽपि सन्नेवेति तत्रापि कारकवैफल्यमनुषज्येतेति तस्याप्याविर्भाव इति रीत्या द्वितीयाऽनवस्था, एवं यस्य तिरोभावस्तस्यैवाविर्भावो वाच्योऽन्यथाऽऽविर्भूतस्याविर्भाववैयर्थ्यमित्याविर्भावस्याविर्भावान्यथानुपपत्त्या तिरोभावो वाच्यस्तस्य चोपमर्दमन्तरेणाविर्भावस्याविर्भावासम्भवात्तिरोभावस्यापि तिरोभावो वाच्य एवन्तस्यापीसेवन्तत्राप्यनवस्थेत्यने- कानवस्थादुस्थत्वादविचारितरमणीयमेव तन्मतमिति तदभ्युपगता सत्ता न सत्प्रतीतिमाधातुं प्रत्यलेति वाच्यम् । एवं सत्युत्तर- मीमांसामीमांसामांसला निर्वचनीयतावादिवेदान्त्यभ्युपगता सत्तैव प्रातीतिकव्यावहारिकपारमार्थिकरूपेण त्रिधा भिद्यमाना सत्प्रतीतिमाधातुं प्रत्यला पुरस्क्रियताम् । वेदान्तमतस्यापि च शुद्धद्रव्यार्थिकनयभेदपरसङ्गहनयप्रसूतत्वेन भवदभ्युपगतत्व- मेव, तस्य व्यवस्था चैवम्-यत्र भवद्भिर्विपरीतख्यातिरभ्युपेयते तत्र वेदान्तिनाऽनिर्वचनीयख्यातिराश्रिता, शुक्तिकायां रजतभ्रमे टङ्कशालास्थितरजतगतव्यावहारिकरजतत्वस्य न भानं तत्कारणस्य तेन सममिन्द्रियसन्निकर्षस्याभावात् , किन्तु शुक्तिरजतमेव तदानीं प्रतीतिसमकालीनमनिर्वचनीयं चाकचिक्यादिदोषसहकृताविद्यामहिम्नोत्पन्नं सदवभासते तस्य प्रातीतिक- सत्त्वम् , उत्तरकाले नेदं रजतमिति व्यावहारिकप्रमाणज्ञानेन तस्य वाधात् प्रातीतिकस्य ब्रह्मज्ञानेतरज्ञानवाध्यत्वात् , घटपटा- दीनां च व्यावहारिकसत्त्वं तेषां व्यवहारकाले वाधाभावात् , किन्तु निर्विकल्पकब्रह्मज्ञानेन 'तत्त्वमसि' इति महावाक्यसमुत्थ- ब्रह्मसाक्षात्काररूपेण तेषां वाधः, अतो ब्रह्मज्ञानातिरिक्तज्ञानावाध्यत्वमेव तेषां व्यावहारिकसत्त्वम् , ब्रह्मणश्च त्रिकालाबाध्यत्वरूप पारमार्थिकसत्त्वमिति प्रातीतिकव्यावहारिकयोर्वाध्यत्वेऽपि नासत्त्वं किन्तु सत्त्वासत्त्वाभ्या विचारासहत्वलक्षणमनिर्वचनीयत्व- मेव, तत्र सत्त्वं त्रिकालावाध्यत्वम् , असत्त्वश्च न तद्विरह. किन्तु चिद्भिन्नत्वे सति क्वचिदप्युपाधावप्रतीयमानत्वम् , तब शशशृङ्गादीनामेव, ते च न क्वचिदप्यधिकरणे प्रतीयन्ते, प्रातीतिकं च शुक्तिरूप्यादि शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यै कल्पितं तत्र प्रतीयते, व्यावहारिकाश्च घटादयो शुद्धचैतन्ये कल्पितास्तत्र प्रतीयन्त एव । यद्यपि ब्रह्मापि न क्वचिदप्युपाधौ प्रतीयते तथापि न तस्य चिद्भिन्नत्वमिति नासत्त्वप्रसङ्गः, इत्थञ्चासद्विविक्तत्वलक्षणं सत्त्वमेव नितयानुगतं सत्प्रतीतिनियामकमिति नाननुगमोऽपि, मायावादे चास्मिन् परापादितानि दूषणानि भूषणान्येव, अत एव तद्वादिनो वादजल्पौ विहाय कथाया वितण्डामेवाश्रयन्ति । तेषा खपक्षस्थापनप्रयासाभावेन परपक्षखण्डनत एव स्वाभीष्टसिद्धः, अत एव खण्डनखण्डखाये- "नायापत्त्या प्रमामात्रात्ते तेऽर्थाः स्वीक्रियोचिताः । तद्धियस्तदुरीकारे खाश्रयं कश्चिकित्सतु ॥ १॥ अथान्यः स विशेषश्चेत्तद्धीत्वं कश्चिदिष्यते । दत्त साकारवादाय विष्टर• स्पष्टमेव हि ॥ २ ॥ अर्थादुत्थानवो धर्मा नानुमात्वादयो यथा । तद्धीत्वमपि तद्वत्स्यादित्यर्थोऽनर्थमाविशेत् ॥ ३ ॥ सोऽपि वा धीविशेषः कि खीकार्यस्तद्धियं विना । एवं च सोऽपि सोऽपीति नान्तः सोपानधावने ॥४॥-- समस्तलोकशास्त्रैक्यमत्यमाश्रित्य नृत्यतो । का तदस्तु गतिस्तत्तद्वस्तुधीव्यवहारयोः ॥ ५॥ उपपादयितुं तैस्तैर्मतैरशकनीययोः। अनिर्वक्तव्यतावादपादसेवा गतिस्तयोः ॥ ६॥" इति खण्डनडिण्डिमः । न चैतन्मतस्य विवर्तवादप्रधानत्वेन ब्रह्मैव जगद्रूपेणावभासत इत्यत्रैव पर्यवसानम् । यद्यपि मायावाद- रूपतया मायापरिणामत्वमपि जगतस्तथापि विवर्त्तवादोपष्टम्भकतयैव मायापरिणामत्वखीकारः, विवतॊ नाम अधिष्ठानविषम- सत्ताककार्यापत्तिः, परिणामो नाम कारणसमसत्ताककार्यापत्तिरित्यनयोर्भेद । विवर्तवादे च ब्रह्मसत्तातिरिकसत्ताकत्वाभाव एव जगति, ब्रह्मसत्ता च ब्रह्मरूपैव, शुद्धचैतन्यखरूपस्य ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वेन तत्रातिरिक्तधर्मरुपसत्ताया अभावात् । इत्थञ्च त्रिप्रकारसत्ताविभजनं मूढप्रतिवोधनार्थमेव, वस्तुतो ब्रह्मैव सच्चिदानन्दखरूपमिति जगतोऽनिर्वचनीयत्वे तदन्तःप्रविष्टा सत्तापि नास्तीति न तन्मतावलम्वनं जैनानां ज्याय इति वाच्यम् । एवं सति तत्तन्नयमये भगवत्प्रवचने तत्तन्नयप्रसूततत्तत्तैर्थिकविचारस्य सत्ताखरूपाकलने, कुण्ठतामेवोररीकुर्वतस्वप्रकृतिभूतनयस्यापि तत्र कुण्ठीभवनमेवोपपादयतस्तत्समष्टिरूपस्य प्रमाणखरूपता प्राप्तस्य भगवदास्यनिर्गतस्याद्वादस्यापि तथैव पर्यवसानं नयतो का नाम कथन्ता स्यात् ? "प्रक्षालनाद्धि पकस्य दूरादस्पर्शनं वरम्" इति न्यायेन दूरतः परिहरणीय एव सत्ताविचारः, अविचारितरमणीयैव सा प्रतिपाद्यपुरुषव्युत्पत्त्याधानायाखण्डोपाधिरुपतामा- कलयन्ती तत एव सत्प्रतीतिमपि प्रमाऽप्रमासाधारणी व्यवहारप्रवर्तनाय सम्पादयिष्यतीति । तथापि परस्परोपमर्योपमर्दक- खरूपाणा भेदाभेदनित्यानित्यसदसदायनन्तस्वरूपवस्त्ववगाहनविमुखाना दुर्णयाना दूरतः प्रामाण्यचर्चा, नयत्वमपि वस्त्वंशा- वगाहित्वाभावान्नास्त्येव । नहि भेदैकान्तोऽदैकान्तो नित्यैकान्तोऽनित्यैकान्तो वा सदायेकान्तो वा जगवि समस्ति यो वस्त्वंशता - ·- + . . । . [४] धर्मादीनामन्तरजालक्षणजिज्ञासया, अभिप्रकार [तवार्थत्रिसूत्री श्रीमदुमाखातिवाचकप्रवरविरचितं खोपज्ञभाष्यम् ॥ अनाह-धर्मादीनि सन्तीति कथं गृह्यत इति ? । 'श्रीसिद्धसेनगणिवरविरचिता टीका ।। अत्राहेत्यादिसम्बन्धग्रन्थः । धर्मादीनां द्रव्याणां यथासम्भवं गतिस्थित्युपग्रहादि लक्षणमुक्तं वैशेषिकम् , अधुनाऽन्तरङ्गव्यापिलक्षणजिज्ञासया सन्दिहानः प्रश्नयति-धर्मादीनि सन्तीति कथं गृह्यत इति । अस्ति चात्र सन्देहवीजम्-किं विकारग्रन्थिरहितं सत्तामात्रमेते धर्मादयः, आहोखिद विकारमात्रमुत्पादविनाशलक्षणमथोभयम् ?' इत्येवमनेकप्रकारसम्भवे सन्देहः, कथं-केन प्रकारेण, धर्मादीनि सन्ति-विद्यन्त इति । इतिशब्दो हेतौ । येन हेतुना सत्त्वमेषां निश्चीयते तद्विषयत्व- मितिकरणस्य । वाक्यपर्यन्तवर्ती इतिशब्दः प्रष्टव्यार्थेयत्वाख्यापनार्थः । गृह्यत इति ग्राह्यम् , निश्चेय- मित्यर्थः । किं तदस्तित्वमेषामिति । अथवा धर्मादीनि सन्तीत्यस्तित्वमेव सन्दिग्धे परः॥ ननु च येषां परिकलयेत् । यस्तु समस्ति खखनिमित्तापेक्षया भेदादिरभेदायप्रतिपन्थी स यद्यपि न वस्तुभूतो घटादिवस्तुकार्यस्यानुगतव्या- वृत्तयुध्यादेरेकेन भेदादिनाऽभेदादिनाऽसम्भवात् , तथापि यत्किञ्चिद्वस्तु कार्यैकदेशकारित्वाद्वस्त्वंशो भवत्येव, परं स न न्यायादि- दर्शनानां विषयः, तेषामेकान्तत्वकलङ्कभाजां यथावद्वस्त्वंशावगाहित्वाभावात् । तथा च वस्तुतदंशोपदर्शनपरामुखेषु तेषु सद- सद्विवेचकत्वमेव नास्ति, कुतः सत्तानिरूपकत्वं खयमसतां, सत्ताप्ररूपकत्वं द्रव्यार्थिकपर्यायाथिकनययोस्तु परस्परप्रतिक्षेपौदा- सीन्येन प्रवृत्तयोस्वखनिमित्तापेक्षया वस्त्वंशाभेदादिविषयकत्वव्यवस्थितौ तत्साहाय्यसम्पदजय्यपरिहतविरोधस्याद्वादप्रमाण- राजविषयत्वं वस्तूनां निर्वहति, वस्तुता च नान्तरेण सत्तां कस्यापीति सत्ता भवति निरूपणारे स्याद्वादिनामिति धर्मादीनि वस्तून्यधिकृत्य तां निरूपयितुं भाष्यकारः पृच्छति- अत्राहेति, लक्षणाधीना लक्ष्यव्यवस्थितिरिति व्यवहारप्रयोजनकमितरभेदानुमितिप्रयोजनकं तल्लक्षणमेवाभिधानीयं तदेव च सुपरीक्षितं तन्निरूपणपर्यवसायीसभिप्रायवान् समाधत्ते-अत्रोच्यत इति । उक्तप्रयोजनकं लक्षणं नासाधारणखरूपं विरहय्यान्यदतो विशेषखरूपावगमाय पृच्छति-किञ्चेति, "उप्पेइ वा विगमेइ वा धुन्वेइ वा" इति महावीरास्यनिर्गतसकल-' वस्तुव्यापिभेदाभेदादिसकलधर्मव्यवस्थानिर्वाहकत्रिपदीपवित्रितमेव सत्त्वस्य खरूपलक्षणम्भवितुमर्हति नापरतैर्थिकप्ररूपित- मित्याशयेनोत्तरयति-अत्रोच्यत इति । टीकायां वैशेषिकमित्यस्यासाधारणमित्यर्थः, गतिस्थित्यादिकञ्च लक्षणं परमुखनिरीक्षकत्वावहिरङ्ग बोध्यम् । अन्त- रङ्गेति, यद्यपि धर्मादीनां खतोऽवस्थितखरूपाणामुत्पादव्ययौ परापेक्षावेवेति वक्ष्यमाणसत्त्वखरूपमपि परापेक्षत्वादहि- रणम्, तथापि वस्तु प्रतिक्षणं खपर्यायात्मना परिणमदेवावतिष्ठते इति परगत्याद्युपष्टम्भकः कश्चित्वपरिणामो भवत्येव धर्मादीनां खखरूपानुप्रविष्ट इत्यभिप्रायेणैवमुक्तिः। यद्यपि सामान्यतः सत्त्वखरूपमुत्पादादिकं धर्मस्येवाधर्मादेरपीत्यतिव्याप्तिकवलितं तथापि सत्वरूपतया लक्षणीये धर्मे तदीयोत्पादादिकमेव तलक्षणमिति व्यापित्वेऽपि सामान्यतो विशेषापेक्षायां नाति- प्रसजकत्वमिति बोध्यम् । सन्दिहान इति-अनाचार्यस्यावधृतसत्त्वखरूपस्य सन्देह आहार्यरूपो वोध्यः, तस्य निश्चयाप्रति- अध्यत्वेन निश्चयानन्तरमपि सम्भवो न विरुद्ध्यते। विकारग्रन्थिपदेनोत्पादव्ययौ वोध्यौ । सत्तामात्रं सकलवस्तुव्यापी ध्रौव्यांशः । उभयम् , उत्पादव्ययौ ध्रौव्यं च । तद्विषयत्वमितिकरणस्येति, वस्तुखरूपनिरूपणे त्रिविधा याकाङ्क्षा प्रश्नापरपर्याया प्रयोजिका भवति, निरूपणीयखरूपस्य निरूपणहेतोः तत्प्रकारापरपर्यायेतिकर्तव्यतायाश्च, यथा-कि ज्ञेयमित्या- काक्षा बहपादिखरूपविषयिणी, केनेत्याकाला धूमादिलिङ्गविषयिणी, कथमित्याकासा परामर्शा दितत्सहकारिसम्पत्तिविषयिणी, त्रिविधाप्याकाहा खरूपविशेषकरणविशेषतक्ष्यापारादिप्रकारविशेषोपदर्शनेनोपशाम्यति । तथा प्रकृतेऽपि कि निरूपणीयं केन निरूपणीयं कथं निरूपणीयमित्येवमाकासात्रयमुपतिष्ठते, तत्र प्रथमा धर्मादीनि सन्ति इत्यंशेन, करणवाचिना चेतिशब्देन द्वितीया, प्रकारवाचिना च कथमितिशब्देन तृतीयोपस्थाप्यते, अतो द्वितीयाकासाविषयख्यापनमेव इतिकरणस्य प्रयो- जनमिति भावः । प्रष्टव्यार्थयत्ताख्यापनार्थ इति । धर्मादीनां सत्त्वे ग्राह्ये कि करण कश्च तत्प्रकार इत्येतन्मात्रमेव पृच्छाविषय इत्यर्थः । खरूपामिन्नलक्षणतः खरूपे प्राधे खरूपमेव विषयविधया करणं तत्प्रकारोऽपि च ज्ञायमानखरूपता- मुपादाय स्वरूपमेवेत्सतः प्रकृतमन्नस्य पर्यवसितरूपमाह-किं तदस्तित्वमेषामिति, प्रश्नस्य संशयमूलकत्वात्कारणकार्य- - ·भाष्यर्टीकाविवृतियुता] "सामान्येन प्रतिवचने सल्लक्षणपृच्छा। [भाष्यम्-] अन्रोच्यते-लक्षणतः। किञ्च सतो लक्षणमिति । अत्रोच्यते गत्याद्युपकारेणानुमितमस्तित्वं प्राकू ते प्रसिद्धसत्ताका एव, कुतः सन्देहः ? अयमभिप्रायः प्रष्टु:- गत्याद्युपग्रहकारिणः किल धर्मादयः केऽपीत्यप्रसिद्धसत्ताकेनैव प्रपत्राभ्युपेतम् । इदानीं तु प्रश्नयति- कथं पुनरेषां धर्मादीनां विद्यमानत्वं निश्चेयमिति ? । आचार्य आह-अनोच्यते लक्षणतः॥ आचार्यस्यायमभिप्रायः-सङ्ग्रहादेकीभावादुत्पादादयः सल्लक्षणमस्तिशब्दविषयः, एवंविधाश्चैत उप- लभ्यन्त इत्यतः सामान्येन तावदुपन्यस्यति-लक्षणत इति । पुनरपि सामान्याभिधाने' सन्दिहान आह-किञ्च सतो लक्षणमिति ? किं पुनः सतो लक्षणं ? लक्ष्यते येन लक्षणेन प्रमाणानि तद्विषयश्च, लक्ष्यते येन सदेतदिति । अत्रोच्यत इत्याचार्यः प्रतिजानीते सत्त्वलक्षणम् , तेषां धर्मादीनामस्तित्वाव्य- मिचारि लिङ्गमिदमुच्यते। एतदुक्तं भवति-धर्माधर्माकाशपुद्गलजीवाः पञ्चास्तिकाया जगतः स्वतत्त्वम् , तत्र जीवद्रव्यं धर्मादीनां ग्राहकं स्वरूपस्य चेति, सङ्केपतः शब्दार्थज्ञानानि सत्त्वलक्षणलक्ष्याणीति, अतः सकलाभिगम्याभिगमोपायविषयेण प्रश्नोपक्रान्तं चोदयित्वाऽतः प्रतिवचनमपि तथैवाचार्येणो- च्यते, येन लक्षणेन प्रमाणानि तद्विषयश्च लक्ष्यते तव्यापि लक्षणमभिधीयत इति । तच्चेदं सूत्रम्- योरभेदमुपचर्य प्रश्नस्य सदेहरूपतया कीर्तनमिति मन्तव्यम् । खरूपे निश्चिते यत्र तत्करणतत्प्रकारयोः सन्देहस्तत्र करणे प्रकारे च जिज्ञासा जायते, प्रकृते तु सत्त्वखरूपमेव सन्दिग्धमिति तत्रैव प्रश्न इत्याशयेन पक्षान्तरमाश्रयति-अथवेति । सत्त्वं कारणतावच्छेदककोटिप्रविष्टमिति यत्किञ्चित्कार्यम्प्रति कारणत्वेऽवधृते सत्त्वमप्यवधृतमिति निश्चिते सन्देहानवकाश इत्याशयेन शङ्कते-नन्विति, सत्त्वं न, कारणकोटिनिविष्टं न वा कारणत्वमेव सत्त्वं किन्तु तदन्यदेवेति गत्यादिकं प्रति धर्मादेः कारणत्वनिश्चयेऽपि सत्त्वे सन्देहः स्यादेवेत्यभिप्रायेण धर्मादीनि सन्तीति कथं गृह्यत इति प्रश्नप्रवृत्तिरित्याह-अयमभिप्रायः प्रष्टुरिति, सङ्ग्रहात्, सङ्ग्रहनयाभिप्रायात् । एकीभावात्, कथञ्चित्तादात्म्याध्यवसायात्, उत्पादादय इत्यत्रादिपदाद्यय- स्थित्योरुपग्रहः । अस्तिशब्दविपया, अस्तिशब्दप्रतिपाद्यः । एवंविधान, उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकाः। उपलभ्यन्ते, प्रमाणविषयीभूता भवन्ति, तदुक्तं न्यायविशारदेन श्रीमद्यशोविजयवाचकवरेण- "तम कुण्डलतया विगतं यदुच्चैरुत्पन्नमझदतयाऽचलितं खभावात् ॥ लोका अपीदमनुभूतिपदं स्पृशन्तो न त्वा श्रयन्ति यदि तत्तदभाग्यमुग्रम् ॥ १॥” इति । सामान्याभिधाने सन्दिहान इति, सामान्यप्रकारकज्ञानस्य विशेषजिज्ञासाहेतुत्वात् , तच्च साधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानस्य कोटिद्वयोपस्थापकत्वेन विशेषसंशयहेतुत्वेनापि निर्वहतीति । प्रमाणानि तद्विषयश्चेति, सर्वत्र लक्षणानुगत्युपपत्तये । प्रकृते तदनुगमनायाह-लक्ष्यते येन सदेतदितीति । प्रतिजानीते, वर्तमानकालाव्यवहितोत्तरकालीनकर्तव्यत्वप्रकारकज्ञा- नानुकूलव्यापारवानित्यर्थः । सत्त्वलक्षणमित्यत्र द्वितीयार्थो विशेष्यत्वं तत्र प्रकृत्यर्थस्याधेयतयान्वयः, तस्य च निरुप- कत्वसम्बन्धेन प्रतिज्ञाघटकज्ञानेऽन्वयः, 'अत्रोच्यते' इत्यस्य प्रतिजानीते सत्त्वलक्षणमिति अर्थमभिधाय पुनस्तस्यैव प्रकृतार्थ- समन्वयेनार्थमाह-तेषामिति, सत्त्वलक्षणमिति यदुक्तं तस्यैवोपव्याख्यानम् । अस्तित्वाव्यभिचारि लिङ्गमिदमिति, इदमित्यनन्तरवक्ष्यमाणसूत्रार्थ परामृशति, सत्त्वलक्षणलक्ष्यं जगदेव भवितुमर्हत्यतस्तल्लक्षणमखिलसमायेव वाच्यमित्यर्थों- पोद्वलनाय भावार्थमाविष्करोति-एतदुक्तं भवतीति । धर्मादीनि सन्तीत्यादिपृच्छाविषयो नैकस्य सत्त्वं किन्त्वशेषस्य जगत इत्यर्थस्फोरणाय तत्रत्यादिपदसद्गृहीतसकलार्थमुल्लिखति-धर्माधर्मेत्यादि, एतावता प्रमेयसामान्यगततयैव सत्त्वं पृच्छा- विषयो न तु प्रमाणसत्त्वमपीत्याशङ्कोन्मेषापनोदायाह-तत्र जीवद्रव्यमिति, खपरव्यवसायि ज्ञानं प्रमाणं, जीवश्च स्वपर- ग्राहको ज्ञानपर्यायखरूपश्चेति तद्भहणेन प्रमाणमपि गृहीतमेव भवति, प्रमाणं च विषयसमन्वितमेव व्यवहारपथमवतरतीति तद्हणेन विषयोऽप्याक्षिप्त एवेति । अर्थाभिधानप्रत्ययास्तुल्यनामधेया इति सामान्योक्तौ योग्यत्वात्सर्वेऽपि बुद्धिस्था भवन्ती- त्यनुसन्धानेनोक्तं, सझेपत इति । यद्यपि लक्षणाधीना लक्ष्यव्यवस्थिति , तथापि शूगित्वं गोलक्षणमुपकल्प्य महिषस्यापि गोत्वं मा प्रापदतो लक्ष्यैकचक्षुषामेव लक्षणनिरूपणं कान्तमिति, सामान्यतो लक्ष्यखरुपावधृतौ लक्षणमतिव्याप्त्यादिदोपानाध्रातं सुखाववोधमित्यभिप्रायेणाह-अत इति । सकलाभिगम्येति, सकलं यदभिगम्यं धर्मादि वस्तु तस्य योऽभिगम: सर्वतो- भावेन ज्ञानं सदात्मना प्रतीतिस्तस्योपायस्सकलव्यापि सत्त्वलक्षणं तद्विपयेणेत्यर्थ । धर्मादिसकलवस्तुगतसत्त्वलक्षणमेव पृच्छा- विषयोऽत उत्तरमपि तथैव विधेयं येनाशेषस्य जगतः सत्त्वमावेदितम्भवतीत्याह-अतः प्रतिवचनसपीति ।। . - - । - - ·- 1 , सत्त्वलक्षणं तस्य च. द्रव्यपर्यायनयगर्भता [तत्त्वार्थत्रिसूत्री [सूत्रम्-] उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ॥५-२९ ॥ [भाष्यम्-] उत्पादव्ययाभ्यां ध्रौव्येण च युक्तं सतो लक्षणम् ; यदुत्पद्यते, यद् व्येति, यच ध्रुवं तत् सत्; अतोऽन्यदसदिति ॥ २९ ॥ उत्पादव्ययाभ्यामित्यादि । समासतश्चायं सूत्रार्थः-स्थित्युत्पत्तिविनाशखभावं सद्, अव- श्यन्तयैव स्थित्युत्पादविनाशाः समुदिता एव सत्त्वं गमयन्ति । स्थित्यादयो हि सत एव भवन्ति, न जातुचिन्निरुपाख्यस्य, केनचिदप्याकारणानुपाख्यायमानत्वादिति । यत् कथंचिन्न ध्रुवं न चोत्पद्यते न व्येति तन्न सदिति । इदं च सूत्रं द्रव्यपर्यायनयद्वयगर्भम् , यतो द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिकावुत्सर्गापवा- दुखभावौ मूलं सङ्ग्रहादिप्रपञ्चस्य, तन्निरूप्यं च सर्व वस्तु, ते च सङ्ग्रहादयः प्रथमाध्याये विध्यप- वादस्वरूपतया निरूपिताः, विशेषविवक्षया तु किश्चिदुच्यते-उत्सर्गों विधिर्व्यापित्वमप्रतिषेधः, न ह्यसौ द्रव्यनयो विशेपमिच्छति, विशेषो ह्यन्यप्रतिषेधेनात्मानं प्रतिपादयति भावान्तरत्वात्, “न उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ॥ ५॥ २९ ॥ द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धादुत्पादादित्रयाणां कृतद्वन्द्वानां युक्तपदेनान्वयाद्योऽर्थों निष्पद्यते तं भाष्यकृदाह-उत्पादव्ययाभ्यामित्यादि, द्वयोरुत्पादव्यययोरेकपर्यायार्थिकनयाभिप्रेतत्व- मभिसन्धाय ध्रौव्याद्रव्यार्थिकनयाभिप्रेतात्पृथकृत्य निर्देशः, सतो लक्षणमित्युक्त्या उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तमिति लक्षणांशः सदिति लक्ष्यांशो निर्दिष्टः सूत्रे इति ख्यापितम् । उप्पेइ वेत्यादित्रिपद्यां वाकारो न विकल्पार्थः किन्तु समुच्चयार्थक एवेति योतनायाह-यदुत्पद्यते इत्यादि । अर्थापत्तिगम्यमर्थ स्पष्टमावेदयति-अत इति, सदसत्कार्यवादाविर्भावनाय टीकायां स्थित्युत्पत्तीत्येवं निर्देशः, तेन स्थिते. सर्वकालावच्छेद्यत्वमभिप्रेति । सूत्रभाष्ययोर्युक्तमितिशब्दो न सम्बन्धान्तरेण सम्वन्धित्वख्यापनपरः, किन्तु कथञ्चित्तादात्म्यलक्षणाविश्वग्भावसम्वन्धेनैवेत्यवगतये स्थित्युत्पत्तिविनाशस्वभावमि- त्यत्र खभावपदम् , खभावस्खभाववतोश्च तादात्म्यं सुप्रतीतम्, तेन चोत्पादादित्रयाणामपि परस्पर कथञ्चिदभेदो लभ्यते तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति न्यायात् । एवञ्च न भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकत्वेन सच्छन्दस्य नानार्थत्वं हर्यादिपदवत्, किन्तु त्रयाणां कथञ्चिदेकत्वेन तत्प्रवृत्तिनिमित्तकत्वादेकार्थकत्वमेवेति, कथञ्चिद्भेदेऽपि च त्रितयपर्याप्तकावच्छेदकताकशक्यताकत्वा- देकार्थत्वमवसेयम् , अत एव समुदिता एवेत्युपपन्नम् । उत्पादव्ययध्रौव्याणां विमिन्नखभावानामेकस्मिन् वृत्तिर्न प्रकार- भेदमन्तरेण निरुपाख्यस्य च निर्धर्मकतया न प्रकारमेदसम्भावनेति न स्थित्यादिसमुदितलक्षणसम्भव' इत्याशयेनोक्तम्-केन- चिदप्याकारणेति, आकारश्चासमस्ताखण्डशब्दाभिलप्य एवाभिमतः, तेन शशशृङ्गगगनकुसुमखरविषाणादिशब्दाभिल- प्याकारस्य न ग्रहणम् । अतोऽन्यदसदिति भाष्यं गमयति यत्कथञ्चिन्न ध्रुवमित्यादि, स्थित्यादीनां त्रयाणां पर- स्परविरुद्धत्वादेकाश्रयतयोपबन्धनं सूत्रेऽसातमित्याशङ्कापनोदायाह-इदञ्च सूत्रमिति, उत्सर्गः सामान्यं तच्च प्रकृते ध्रौव्यांशः, तस्य पूर्वोत्तरपर्यायानुस्यूततयाऽनुगामित्वात्सामान्यरूपत्वम्, अपवादोऽननुगामी तत्तत्पर्यायनियतैकखभावो विशेषः, स च प्रकृते उत्पादव्ययौ । यथा हि स्थित्यवच्छेदकं सुवर्णद्रव्यं कुण्डलाङ्गदादिपूर्वोत्तरपर्यायानुयायि,न तथा कुण्डल- त्वाङ्गदत्वादिकमुत्पादव्ययावच्छेदकम् , अवच्छेदकानुगतत्वाननुगतत्वाभ्यामवच्छेद्यानुगतत्वाननुगतत्वे बोध्ये, विषयधर्मेण विष- यिणोऽप्यनुरजनमिति द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिकावुत्सर्गापवादखभावावित्युक्तम्। सङ्ग्रहादीत्यत्रादिपदाव्यवहारादीनामुपग्रहः । प्रमा- णनयैरधिगम इत्यत्र नयस्याधिगमप्रयोजकत्वमुक्तं तत्स्मारयति-तन्निरूप्यमिति, सङ्ग्रहादिनयनिरूप्यमित्यर्थः। उत्सर्गापवा- देत्यत्र यस्यैवोत्सर्गशब्देनाभिधानं तस्यैव विध्यपवादेत्यत्र विधिशब्देनानुरणनमित्येतत्कथयति-उत्सर्गो विधिरित्यादि, उत्सर्गमात्रप्रतिपादकत्वादुत्सर्गखभावत्वं द्रव्यास्तिकस्येति प्रपञ्चयति-नासाविति। किंखरूपो विशेषो यं न द्रव्यास्तिकोऽभिधत्ते इत्यपेक्षायामाह-विशेषो हीति, यथाऽङ्गदत्वं विशेषोऽङ्गदभिन्नकुण्डलादिप्रतिषेधेनादस्वरूपं प्रतिपादयतीति, भावान्तर त्वात्, कुण्डलाद्यवृत्तिधर्मत्वात् । अन्यप्रतिषेधेनेत्युक्तं, तत्र घटत्वादीनामतघ्यावृत्तिरूपतामभ्युपगच्छता सौगताना मते अन्यप्रतिषेधेन प्रतिपादकत्वं विशेषस्येष्टमेव, परन्तस्याभावरूपतया तुच्छत्वमेव न चैवमत्रेयाशयेनाह-न चाभावः प्रतिषेध- मात्रमिति, तुच्छखरूपमित्यर्थः। अथवा प्रागभावादिचतुर्विधस्याभावस्य वैशेषिकमते सर्वथा भावव्यतिरिक्तत्वेन सप्तमपदार्थता- ऽभ्युपगता तथाऽन नेत्यभिप्रायेणाह-न चाभावःप्रतिषेधमात्रमिति, प्रतिषेधमानं भावखरूपतानाकान्ताभावखरूपम् ।

·मा भावटीकाविवृतियुता] स्याद्वादवादे प्रागभावादीनां भावरूपता [७] पाभावः प्रतिषेधमात्रम् । प्रागभावो हि घटस्य मृत्पिण्डः, प्राग्घटोत्पादाद् घटस्थाभावः पिण्ड एवा- नाविर्भूतघटाकारः १; प्रध्वंसाभावोऽपि कपालाद्यवस्था, प्रध्वंसो विनाशः, स चावस्थान्तररूपत्वाद् वस्तुस्वभावं न जहाति, वर्णकविरचनामात्रप्रापितनटान्यत्ववदुत्फणविफणादिसंस्थानमात्रयागिसर्पवद् पा २, इतरेतराभावोऽपि स्तम्भकुम्भादीनां परस्परव्यतिरेकरूपत्वान्नावस्तु, घटो हि घटसंस्थानादि- व्यतिरेकापेक्षखरूप एवाभावशब्दवाच्या, समस्तवस्तुनश्च तथाविधत्वाभ्युपगमाद् वस्त्वेव भवतीत- रेतराभावः ३; न चासन्ताभावः कश्चिदनुपाख्योऽस्ति सर्वप्रकारमनुपाख्यायमानखरूपानधिगमात्, शशविषाणादेर्वस्त्ववस्थान्तरत्वादुपलब्धिविषयत्वम् , शशविषाणाभावो हि मौण्ड्यं समतलमस्तकख- रूपोपलब्धि यन्ताभावः, विषाणसद्भावादन्यत्र शशमस्तकसद्भावाचेतरेतराभाव एव, समवायसम्ब- न्धप्रतिषेधमात्रत्वाद् वा अन्यत्र च तस्य सत्त्वान्नात्यन्ताभावः, नामकर्मपरिणामवशाचापत्यवत्त्वे निषेधे हेतुमाह-प्रागभावो हीति, हि यतः, प्रागभावो घटस्य प्रागभावः। मृत्पिण्डः पिण्डितावस्थमृद्रव्यमेव घटप्राग- भाव., एतेनाव्यवहितपूर्वपर्यायभावापन्नद्रव्यस्योत्तरपर्यायप्रागभावरूपता व्याख्याता । कथमेवमित्यपेक्षायामाह-भाग्घटोत्पा- दादिति, पिण्ड एव मृत्पिण्ड एव । प्रध्वंसाभावोऽपीत्यपिना प्रागभावस्य भावरूपतासमुच्चयः । स च विनाशश्च । अवस्थान्तररूपत्वात् कपालाद्यवस्थोत्तरकालीनघटाद्यवस्थारूपत्वात् । वस्तुखभावं भावरूपताम् , उत्पादव्ययध्रौव्यात्मक- तामिति यावत्। तथा चाव्यवहितोत्तरपर्याय एवं पूर्वपर्यायस्य ध्वंसः, तथा च घटस्य घटात्मनोत्पाद एव कपालध्वंसो मृद्रूपेणा- वस्थितिश्चेति विनाशस्य घटरूपत्वे घटगतोत्पादव्यवध्रौव्ययुक्तत्वं तस्यापीति तद्रूपवस्तुखभावत्वमपि निर्वाधमेवेति । अथवा केनचिद्रूपेण विनाशेऽपि अनुगामिद्रव्यावस्थानं समस्त्येवातोऽनुगामिरूपत्वमेव वस्तुखभावं न जहातीत्यर्थः । अत्रैवानुगुणं दृष्टान्तद्वयमाह-वर्णकविरचनेत्यादि, वर्णकविरचना रामरावणाद्यनुकारिखरूपपरिकल्पना । मात्रपदोपसन्दानात्खखरुपा- लना नटस्यानन्यत्वं गम्यते, एवमग्रेऽपि । अन्योन्याभावस्यापि भावरूपत्वं स्पष्टमाख्याति-इतरेतराभावोऽपीति, उक्त- मर्थमेव भावयति-घटो हीति, घटस्य यत्संस्थानादि पृथुवुनोदराद्याकारतद्रूपो यो व्यतिरेकः पटादितो वैलक्षण्यं तदपे- क्षखरूप एव घटः । अभावशब्दवाच्यः पटाद्यन्योन्याभावव्यपदेशभाक् । न च घटादेरेव प्रतिनियतस्य वस्तुनो भावा- भावोभयरूपत्वमपि त्वशेषस्य जगत एव भावाभावोभयरूपत्वमित्याह-समस्तवस्तुनश्चेति, तथाविधत्वेति, परस्पर- व्यतिरेकरूपत्वेत्यर्थः । अत्यन्ताभावोऽपि तादात्म्यपरिणामनिवृत्त्यात्माभावभूताधिकरणखरूप एव, न तु तद्व्यतिरिक्तस्तुच्छरूप इति । तस्याप्यधिकरणगतोत्पादादियोगाद्वस्तुत्वमेवेत्याशयेनाह-न चात्यन्ताभाव इति, अनुपाख्यस्तुच्छरूपः । तस्यानुपा- ख्यत्वेऽधिगतिविषयत्वमेव न सम्भवतीत्याह-सर्वप्रकारमिति, न च शशविपाणादीनामनुपाख्यखरूपाणां यथाऽसत्ख्या- स्यात्मकाविगतिविषयत्वं तथाऽत्यन्ताभावस्यापि तथाविधस्य तत्त्वम्भविष्यतीति व्याच्यम् , शशविषाणप्रतीतिर्हि नाखण्डस्या- लोकस्य प्रतीतिस्तथा सति गगनकुसुमादिप्रतीतितो विषयकृतवैलक्षणस्य तत्रानुभूयमानस्यापलापप्रसङ्गादलीके स्वरूपादिवलक्ष- ण्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् , किन्तु विषाणे शशीयत्वस्य शशे वा विषाणसम्वन्धस्य प्रतीतिरेवं सति शशीयत्वमप्यन्यत्र प्रसिद्ध विषाणसम्बन्धोऽपि चान्यत्र प्रसिद्ध इत्युक्तविशिष्टप्रतीतिविपरीतख्यातिरेव न त्वसत्ख्यातिः। एवं शशविषाणं नास्तीत्यन्ता- भावप्रतीतिरपि नासत्प्रतियोगिकाभावविषयिणी, किन्तु शशे विषाणसम्बन्धाभावावलम्वनैवेत्सनुरोधेनाप्यसत्ख्यातिर्न सिद्धि- पथमुपगच्छतीत्याशयेनाह, शशविषाणादेरिति, आदिपदाद्गगनकुसुमादीना परिप्रहः । वस्त्ववस्थान्तरत्वात्, शशोऽपि पुद्गलपरिमाणत्वाद्वस्त्ववस्थान्तररूप एवं विषाणमपि । ततश्चोपलब्धिविषयत्वम् , विपरीतख्यातिविषयत्वम् । मौण्ड्यमित्यस्यैव विवरणम् समतलमस्तकखरूपोपलब्धिरिति, उपलब्धिरिति प्रमाणोपन्यासाय, तथा चोपल- भ्यमानसमतलशशमस्तकखरूपमेव शशविषाणाभावः, नात्यन्ताभावः, न तु तुच्छरूपोऽसावभावः । अयं चाभावोऽन्यो- न्याभावस्वरूप इत्यावेदयितुमाह-विषाणसद्भावादन्यत्रेति । नन्वन्योन्याभावस्थले प्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदयोस्समान- विभक्तिकत्वं तन्त्रमतो नोक्तस्यान्योन्याभावविषयकत्वमत आह-समवायेति, समवायश्चात्र कथञ्चित्तादात्म्यलक्षणाविश्वग्भावः, तथा च शशे ताशसम्बन्धेन विषाणस्याभावो विषाणे वा शशस्य तादृशसम्वन्धस्याभावो वा विषयो नैतावता तुच्छरुपात्यन्ता- भावविषयत्वं, किन्तु अधिकरणखरूपात्यन्ताभावविषयत्वमेवेति भावः । तस्य, समवायसम्वन्धस्य । एवं वन्ध्यापुत्रोऽपि नात्य- न्तमसन्नपलब्धिगोचर इत्युपपादनायाह-नामकर्मेति, क्राचित्नी नाम्ना बन्ध्याऽपि स्यात्पुत्रवत्यपि स्यात्तस्याः पुत्र एव ·. 1 1 7 । . . द्रव्यादिविप्रकर्षाद्रावरूपाउनुपलब्धिा, द्रव्यनयमतञ्च [तत्त्वार्थत्रिसूत्री घन्ध्यायाः केन तद्वत्ता निवार्यते ?, नहि पूर्वोपात्तकर्मविपरिणामव्यतिरेकेण तज्जीवतथाविधपरिणत्यभावे वा उत्तरजन्मप्रतिपत्तिरमूलत्वात् ४; अतः सर्व एव पदार्थाः द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदापेक्षाः कदाचि- दुपलभ्यन्ते, प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनावधार्यन्ते, कदाचिदुपलब्धाः सन्तोऽपि भूयो नोपलभ्यन्ते, द्रव्या- दिविप्रकर्षात्, सत्यपि मतिज्ञानावरणीयकर्मक्षयोपशमकारणसाकल्ये उपयोगे च किञ्चिद् द्रव्यमन्या- स्मपरमाणुब्यणुकादि वैक्रियशरीरादि च सदपि नोपलभ्यते, तस्य च द्रव्यस्य तथाविधपरिणामात्, आदिशब्दाद् दिवा तारकादयो भाषश्च भाषराशावुपक्षिप्तः, किञ्चित् क्षेत्रविप्रकद्धि दूरात्यासन्नस- व्यवधानवर्ति विद्यमानमेव नोपलम्भविषयभूयमास्कन्दति, तथाऽपरं कालविप्रकर्षादनाविर्भूतं तिरो- भूतमुपलब्धेरगोचरः, तथाऽन्यद्भावविप्रकर्षात् परकीयात्मवर्तिमतिज्ञानविकल्पजालमण्वादिपरिवर्ति च संस्थानरूपादिपर्यायकलापजातं सदप्यनुपलभ्यम् , विवक्षितोपलब्धेश्चान्या उपलब्धिरनुपलब्धिः, मर्युदासवृत्तेरभ्युपगमात्, न पुनरुपलब्ध्यभावोऽनुपलब्धिः, अनुपाख्यस्याभावस्य प्रत्याख्यानात् , भावस्यैव चाभावशब्देन कथञ्चिदभिधेयत्वात् , तस्मादुपलम्सकारणभाज एवानुपलब्धिर्नान्यथा, व्यवस्थितमिदं नाभावः प्रतिषेधमात्रमिति । एवं च ध्रौव्यं द्रव्यास्तिका, अस्तीति मतिरस्येत्यास्तिका, द्रव्य एवास्तिको द्रव्यास्तिका, सकलभेदनिरासादकृतलक्षणस्य च तत्पुरुषस्य मयूरव्यंसकादिप्रक्षेपात् समसनम् , तञ्च द्रव्यं भवनलक्षणं मयूराण्डकरसवदुपारूढसर्वभेदबीज निर्भेद देशकालक्रमव्ययभेद समरसावस्थमेकरूपं भेदप्रत्यवमर्शेनाभिन्नमपि भिन्नवदाभासते, तदाश्रयाच भवितरि विशेषे भवति वन्ध्यापुत्रः प्रसिद्ध इति न वन्ध्यापुत्रस्य सर्वथाऽसत्त्वम् । किञ्च याऽपि स्त्री कस्याप्यपत्यस्याजननीत्वाद्वन्ध्येति प्रसिद्धा, साऽप्यस्ति पुत्रोऽप्यन्यस्त्रियाः कश्चित्प्रसिद्ध इति पुत्रे वन्ध्यासम्बन्धित्वज्ञानरूपा वन्ध्यापुत्रप्रतीतिरपि विपरीतख्यातिरेव, नासल्ल्यातिः कुत्रापि सम्भवतीत्याशयेनाह-अतः सर्व एवेति, कदाचिद्, द्रव्याद्यविप्रकर्षे, उपलभ्यन्त इत्यस्यैव विवरणं प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनावधार्यन्त इति । नोपलभ्यन्ते द्रव्यादिविप्रकर्षादिति, यथा-पृथिवीत्वादिजाती रूपादिकं च घटादावुपलभ्यते परमाणौ नोपलभ्यते इति द्रव्यविप्रकर्षात् तत्रानुपलब्धिः, भित्त्यायनावृतदेशस्थितो य एव पूर्व- मुपलब्धस्स एव भित्त्यादिव्यवहितदेशगतेस्सन्नोपलभ्यते तत्रानुपलब्धिः क्षेत्रविप्रकर्षात , खासमानकालीनपदार्थस्तत्कालीन- पुरुषोपलब्धिगोचरोऽप्यन्यकालीनपुंसा 'नोपलभ्यते तत्रानुपलब्धिकारणं कालविप्रकर्षः, लवणं पूर्वमुपलब्धमपि चक्षुषा तोयगतं नोपलभ्यते तत्रानुपलब्धिहेतुस्वभावविप्रकर्ष इत्येवमेकस्याप्युपलब्ध्यनुपलब्धी ज्ञेये। द्रव्यादिविप्रकर्षादिति, खयं स्पष्टदृष्टान्तेनोपपाद्य दर्शयति-सत्यपीत्यादिना, किश्चिद्रव्यमित्यादि द्रव्यविप्रकर्षे उदाहरणम् । उपलम्भ विषयभूयमास्कन्दति उपलम्भविषयत्वं प्राप्नोति । अनुपलब्धिरपि नोपलब्ध्यत्यन्ताभावो येन तुच्छरूपतामास्कन्देत, किन्तु भावरूपैवेत्याह-विवक्षितोपलब्धेश्चेति । प्रक्रान्तमर्थमालम्ब्याह-एवं चेति, द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिका- वुत्सगापवादखभावाविति, यदुक्तं प्राक् तदधिकृत्याह-ध्रौव्यमिति, अत्र विषयिनयगतस्य द्रव्यास्तिकत्वस्य विषये ध्रौव्येप्युपढौकनम् , तदुपपादनायाह-अस्तीति मतिरस्येत्यास्तिक इति।द्रव्यास्तिकशब्दस्योक्तस्य लाक्षणिकतत्पुरुषसमा सभेदानन्तर्गतत्वेऽपि तत्पुरुषत्वोपपादनायाह-सकलभेदनिरासादकृतलक्षणस्येति, सकलभेदनिरासादित्यस्य पूर्वान्व- योऽपि सम्भवति, तत्र द्रव्य एव कुत आस्तिक इत्यपेक्षायामाह-सकलेति, भेदपदमत्र पर्यायपरम् । तञ्च द्रव्यं, द्रव्या स्त्रिकनयंविषयो धौव्यलक्षणं द्रव्यं च, भवनलक्षणं भू सत्तायामिति, वचनात् सत्ताखरूपम् , तस्यैव घटपटादिखरूपस- द्विशेषानुगतत्वेन द्रव्यत्वम् , तदेव च वस्तुनि त्रिकालानुगामितया ध्रौव्यम् । मयूराण्डकरसवदिति, यथा मयूरा- ण्डकरसे भाविमयूरगतसचन्द्रपिच्छस्निग्धसौन्दर्यचित्ररूपादिसन्निवेशरसूक्ष्मरूपेण वर्तते तथा भवनलक्षणे सत्त्वेऽपि सर्वेऽपि विशेषास्सन्ति, मयूराण्डकरसो ,यथा, तत्तद्रूपेणोत्तरकालम्परिणमति तथा भवनमपि तत्तद्विशेषाकार इव भवति तदेव च सर्वविशेषप्रभेदवीनं सत्त्वम् । निर्मेदं खतो भेदविकलमपि । देशकालक्रमव्यङ्गयसेदमित्यत्र भेदशब्दो, विशेषवचनः । समरसानस्थं विशेषेषु नानारूपेवनुगततयैवावस्थितम् , अत एव एकरूपम् अनेकरूपस्यानुगतप्रतीतिनियामकत्वासम्भ- . - ·भाज्यटीकाविवृतियुता] द्रव्यनयमतोपसंहारः, पर्यायनयमतं तस्य च द्रव्यनयेन सह चर्चा। [१] भावता, अन्यथा तु भाव एव न स्याद् भविता विशेषो भवनव्यतिरेकित्वात्, तद्व्यतिरिकरूपत्वाच्च भवितुर्विशेषस्य तत्स्वरूपवद्भावता तदव्यतिरिक्तरूपता च । एवं सति भवनमात्रमेवेदं कृत्स्नं भेदा- मिमतास्त्वेता वृत्तयस्तस्यैव न जात्यन्तराणीति ॥ पर्यायः पुनरपवादस्वभावोऽन्यपरिवर्जनमपवदन- मपवादः, स ह्यन्यपरिवर्जनेनान्यं प्रतिपादयति प्रतिपेधरूपत्वाद्, अघटो न भवतीति घटः, पर्याया एव सन्ति न पुनद्रव्यं नाम किञ्चिदेकं पर्यायार्थान्तरभूतमस्ति, द्रव्यास्तिकावधारितधौव्यवस्तुप्रति- क्षेपेण भेदा एव वस्तुत्वेन प्रतिज्ञायन्तेऽतः पर्याये आस्तिकः पर्यायास्तिकः समुपलभ्यमानायःशला- काकल्पभेदकलापव्यतिरेकेण द्रव्यस्थानुपलम्भात् ॥ ननु च रूपादिव्यतिरेकेण मृद्रव्यमित्येकवस्त्वा- लम्बनश्चाक्षुषः प्रत्ययः प्रत्याख्यातुमशक्यः, सन्तमसपटलावच्छादितप्रदेशवर्तिनि वा मृद्रव्ये स्पर्शन- ज्ञानमभिन्नद्रव्यमात्रालम्बनमसत्यमिति वा भाषितुं न पार्यत इत्यस्यभिन्नमेकं द्रव्यमभेदज्ञानवि- यात् । न चैकरूपत्वं सत्त्वस्य नास्त्येव घटत्वं हि घटे सत्त्वं पटत्वं पटे सत्त्वमित्येवमननुगततया भिन्नरूपस्यैव सत्त्वस्य घट- सत्ता पटसत्तेत्येवं भिन्नप्रतिभासादिति वाच्यम् , तस्यौपाधिकभेदस्य वास्तविकाभेदाविरोधित्वादित्याशयेनाह-भेदप्रत्यवम: थेनेति, अभिन्नमपि भवनलक्षणं द्रव्यं घटादिभवनविशेषावगाहिवेदनेन भिन्नमिवाभासते, यथा महाकाश एक एव मठघट- शरावाकाशादिरूपैरवभासते तथेदमपीति । भावत्वं सत्त्वस्यैव केवलस्यान्यत्र तूपचारात्तसंप्रत्यय इत्याह-तदाश्रयाचेति, सत्त्वात्मकमहासामान्याभेदाश्रयाणाचेत्यर्थः । भवितरि भवनरुपयोगिनि । अन्यथा सत्त्वात्मकमहासामान्याभेदानाश्रयणे, भविता भवनशीलः, विशेषो भाव एव न स्यात् , अनुगतस्य भावत्वाद्विशेषाणा च खतोऽननुगतत्वादित्याह-भवनव्य- तिरेकित्वात् , सत्त्वभिन्नत्वात् । तदव्यतिरिक्तत्वात् , सत्त्वाव्यतिरिक्तत्वाद्, भवितुर्भवनाश्रयस्य, विशेषस्य पर्या- यस्य, तत्खरूपवद्, भवनखरूपवद्, तव्यतिरिक्तरूपता, भावाव्यतिरिक्तरूपता। एवं सति द्रव्यार्थिकनयाभिप्रेतं यन्निष्पन्नं तदाह-एवं सतीति, एता विशेषरुपा वृत्तयोऽवस्थाः, तस्यैव महासत्त्वलक्षणभवनस्यैव, न जात्यन्तराणि न तु विशेषा महासामान्यात्पृथग्भूतानि तत्त्वानि । इत्थमुत्सर्गखभावलं द्रव्यास्तिकनयस्योपपादितम् ॥ सम्प्रति पर्यायास्ति- कस्यापवादस्वरूपता प्रपञ्चयति-पर्याय इति, पुनस्त्वर्थे, अपवादखभावः, अपवादखरूपः पर्यायास्तिकनयः । अप- वाद एव क इत्यपेक्षायामाह-अन्यपरिवर्जनमिति, यौगिकोऽयमर्थ इत्युपपादयितुं व्युत्पत्तिमुपदर्शयति-अपवदनम- पवाद इति, स हीति, हि यतः स पर्यायार्थिकनयः, अन्यपरिवर्जनेनान्यं प्रतिपादयतीति, पर्यायार्थिकनये हि घट इति शब्दो न विधिमुखेन घटरूपमर्थ कथयति, किन्तु घटान्यद् यत्पटादि तत्परिवर्जनेन तनिषेधमुखेन घटान्यपटादिभ्योऽन्य घटं प्रतिपादयति, यतो घटपदस्य घटत्वावच्छिन्ने शक्तिः । घटत्वं च न विधिरूपं सामान्यं किन्त्वघटव्यावृत्तिरूपमेवेत्याह- प्रतिषेधरूपत्वादिति, एतदेव स्पष्टयति-अघटो न भवतीति घट इति, घटोऽयमित्युक्तेऽयमघटो न भवतीति निषेधरूपोऽर्थो लभ्यते इत्यर्थः । घटत्वस्य विधिरूपत्वं किमिति नाश्रयत्ययमित्यपेक्षायामाह-पर्याया एव सन्तीति, एव- कारव्यवच्छेद्यमाह-न पुनद्रव्यमित्यादि, द्रव्यपदश्चात्रानुगतधर्ममात्रोपलक्षकम् , तथा च घटत्वं न घटेभ्यो व्यतिरिक्त सकलघटानुगतमेकं सामान्यमस्ति, घटोऽयं घटोऽयमित्यनुगतमतिश्चाघटव्यावृत्तिविषयिण्येवेति । अघटव्यावृत्तिरूपतयाऽनु- गतमतिप्रयोजनकत्वमिष्टमेव घटत्वादी न पुनर्विधिरूपतयेत्यावेदयितुमुक्कं-पर्यायान्तरभूत मिति, पर्यायास्तिकसंज्ञाप्यस्य नयस्यान्वयेत्याह-द्रव्यास्तिकेत्यादि, ध्रौव्येति, अनुगताशेयर्थः। भेदा एव विशेषा एव । प्रतिज्ञायन्ते, खपक्षे स्थाप्यन्ते, परपक्षनिराकरणपूर्वकखपक्षव्यवस्थापनस्यैव प्रतिज्ञात्वात्, एतन्मतेऽनुगतमतिर्विकल्पनमात्रं न तु वस्तुनिर्णा- यकमिति हृदयम् । कथं निखिलपर्यायानुस्यूतमनुगतद्रव्यमयं नाभ्युपगच्छतीत्यपेक्षायामाह-समुपलभ्यमानेत्यादि । द्रव्या- लम्बनप्रतीत्यपलपनमसहमानो द्रव्यास्तिक आशङ्कवे-ननु चेत्यादि, रूपादीत्यत्रादिपदादसगन्धस्पर्शाद्युपप्रहः । सन्तम- सेति, निबिडान्धकारेत्यर्थः, अनेनालोकरूपसहकार्यभावाचक्षुस्तत्र रुपमहणे न व्याप्रियत इति सूचितम् , स्पर्शनशान- मिति, त्वगिन्द्रियजन्यज्ञानमित्यर्थः, तथा चेन्द्रियद्वयवेद्यत्वं न रूपस्पर्शयोस्तयोरेकैकेन्द्रियग्राह्यत्वस्यैव भावादिति चाक्षुपस्पा- निज्ञानविषयोऽनुगामी रूपस्पर्शयोः कश्चिदभ्युपगन्तव्यः, स एव द्रव्यमिति गूढाभिसन्धिः । मृगन्यमानेति, मात्रपदेन रूपन्यवच्छेदः । नन्वनुगतप्रतीतिमात्रस्य प्रान्ततयैव पर्यायवादिनाऽभ्युपगमान ततो वस्तुसिद्धिरित्यत आह-न चायमिति । त. त्रि. २ ·. - . [१०] । पर्यायनयस्य द्रव्यापलापेऽवयवानामेव समुदायतादरः । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री षयत्वात् , न चायमभेदप्रत्ययो भ्रान्तः पुनः पुन: प्रेक्षापूर्वकारिभिस्तथैवोपलभ्यमानत्वात् , नैत- देवम् , अन्यविषयत्वाद् , रूपस्पर्शविषयाचक्षुःस्पर्शनज्ञानाद् भिन्नविषयोपलम्भिनोऽन्यदेव रूपादि- समुदयविषयं स्मार्तमभेदज्ञानमुत्पद्यते स एवायं घटो यमहमद्राक्षमहनि रात्रौ वा यं चास्त्राक्षम् , अतो रूपाद्यन्नहे तस्या अभेदबुद्धेरनुत्पादात् । एतदुक्तं भवति-दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा वा स एवायं घट इति यदभेदज्ञानं तद् रूपादिसमुदयविषयं स्मार्तम् , तदअहे सत्यनुत्पत्तेः, यथा वनज्ञानं धवाद्यग्नहे सत्यनुत्पद्यमानं धवादिविषयमिति ॥ नन्वालोकाग्रहणे शुक्लबुद्धिर्न भवति, न चालोकविषया शुक्छबुद्धि- रित्येवमन्यत्वेऽपि साध्ये, न चालोका रूपं नान्यदित्यनेकान्तः, नैतदेवम् , हेत्वर्थापरिज्ञानात्, रूपाचग्रहे तद्बुद्ध्यभावादित्यनेन तदभावाभावमुखेन रूपादिग्रहे सत्येव भावादित्याख्यायते, न चालोकग्रहणे सति रूपबुद्धिर्भवति, चित्ररूपवत् सालोकस्य रूपस्य ग्रहणात्, आलोके तु सति स्याद् रूपवुद्धिः ॥ पुनराशङ्कते-प्रत्यक्षानुमानाभ्यामननुभूते समुदाये कथं स्मृतिरुत्पद्यत इति, न, अनेका- निषेधे हेतुमाह-पुनःपुनरिति । प्रेक्षापूर्वकारिभिरित्यनेन विशेषदर्शित्वं तेषां व्यज्यते, विशेषदर्शनं च गुणरूपं ततो ज्ञानं भवत्प्रमैव स्यात् , विशेषादर्शनस्य दोषविधया भ्रमकारणस्याभावात्तेषां भ्रान्तिन स्यादेवेति भावः । सकृदनुभवने विशेषा- दर्शनसंभवाद्धान्तिस्संभवेदपि न चैवं प्रकृते इत्यावेदनाय पुनःपुनरित्यसकृदास्रेडनमिति, द्रव्यविषयकत्वेनाभिमतप्रत्य- यस्य रूपस्पर्शसमुदायविषयकत्वं स्मार्त्तत्वञ्च, समुदायश्च समुदायिभ्योऽभिन्नो न द्रव्यं किन्तु पर्याय एवेति नातो द्रव्यसिद्धि- रिति पर्यायवादी नन्विति शङ्कायां समाधत्ते-नैतदेवमिति । अन्यविषयत्वात् द्रव्यातिरिक्तविषयकत्वात् । एतदेव भावयति-रूपस्पर्शति, रूपविषयका बक्षुञ्जनात्स्पर्शविषयकात्स्पर्शनज्ञानाचेत्यर्थः, भिन्न विषयोपलम्भिनो, भिन्नविषय- कोपलम्भत्वेन द्रव्यवादिसम्मताज्ज्ञानात् । अन्यदेव भिन्नमेव । न तु द्रव्यविषयकम् । किन्तदित्यपेक्षायामाह-रूपादिस. मुदायविषयमिति, स्मातत्वोक्त्याऽस्यानुभवात्मकरूपज्ञानस्पर्शज्ञानद्वयादेवास्योत्पत्तिनैतदनुरोधेनातिरिक्तद्रव्यकल्पनमिति सूचि- तम् । अतः स्मार्त्तत्वादेव, आशयमुद्धाटयति-एतदुक्तं भवतीति, तदनहे, रूपाद्यग्रहे । समुदायग्रहस्य समुदायिज्ञानं विनाऽनुत्पद्यमानस्य समुदायविषयकत्वमित्यत्र दृष्टान्तमाह-यथा वनज्ञानमिति, यदज्ञाने यज्ज्ञानन्न भवति तज्ज्ञानस्य तद्विषयकत्वमिति व्याप्तिरेवोक्तदृष्टान्तबलादायाता । तत्र द्रव्यवादी व्यभिचारमाशङ्कते-नन्वालोकाग्रहण इति, अन्यत्वे- ऽपि साध्य इत्यत्रानन्यत्वेऽपि साध्य इति पाठो भवितुमर्हति तत्रैव न चालोकादित्यनेन व्यभिचारस्य दर्शितत्वात्, यत्रानुमाने व्यभिचारोऽनेन दर्शितस्स चानुमानप्रकारः पर्यायवादिन ईदृशः-विवादापन्नं ज्ञानं रूपाद्यनन्यविषयकं, रूपाद्यग्रहणे सत्यनुत्पद्यमानत्वात् , यज्ज्ञानं यदग्रहणे नोत्पद्यते तज्ज्ञानं तदनन्यविषयकं, यथा धवादिसमुदायात्मकवनज्ञानं धवाद्यग्रहणेऽनु- त्पद्यमानं धवाद्यनन्यविषयकमिति । तत्र च व्यभिचार आलोकाग्रहण इत्यादिनोपदर्शितः, तथाहि-आलोकाग्रहणे शुक्लबुद्धि- नोत्पद्यते इति सामान्यव्याप्तावभिमतो हेतुस्तत्र वर्तते, न च शुक्लबुद्धिरालोकानन्यविषयेति साध्यन्तत्र नास्तीति । विवादपदं ज्ञानं, रूपाधनन्यविषयं, रुपादिग्रहणे सत्येव भावाद्यद्यद्रहणे सत्येव भवति तत् तदनन्यविषयकं, यथा धवखदिरादिसमुदायज्ञानं धधा- धनन्यविषयकमित्यत्रैवोक्तानुमानपर्यवसानम्, तत्र च नोक्तव्यभिचारः, शुक्लबुद्धौ हि नालोकग्रहणं कारणं येनालोकग्रहणे सत्येव भावस्स्यादपि तु आलोकभासकसामग्रीनियतसामग्रीकत्वेनालोकोऽपि तस्यां भासत इति । पर्यायवादी समाधत्ते-नैतदेव- मिति, यदि आलोकग्रहणं न शुक्लग्रहे कारणं तर्हि आलोकमन्तराऽपि शुक्लबुद्धिः कस्सान भवतीत्यपेक्षायामाह-आलोके विति, तथा च रूपबुद्धौ खरूपसत आलोकस्य कारणत्वन्न त्वालोकज्ञानस्येति, आलोकाभावे कारणाभावादेव शुक्लबुद्धिर्नोप- जायत इति भावः । अननुभूतस्य स्मरणन्न भवतीति नियमेन , रूपस्पर्शसमुदायस्य रूपादिप्रत्येकज्ञानाविषयत्वेन प्रागननुभूत- तया न तस्य सरणसम्भव इति द्रव्यविषयकमेव विवादपदं ज्ञानमभ्युपगन्तव्यमिति द्रव्यवादी शकते-पुनराशङ्कत इति । अननुभूतस्य न मरणमिति न नियमः किन्त्वज्ञातस्य न सरणमित्येव नियमः, अत एव ज्ञानत्वेन स्मृतित्वेनैव कार्यकारण- भावोऽभ्युपगम्यते तत,एव च स्मृत्यनन्तरमपि सरणमुपपद्यते, अन्यथा सकृदनुभूतस्य स्मरणरूपफलेन संस्कारनाशे पुनः सरणं न स्यात् , तथा च घटादिपदसङ्केतप्रभवविकल्पात्मकज्ञानगोचरत्वात्समुदायोऽपि ज्ञात एवेति तत्स्मरणं न दुर्घटमिति पर्यायवादी समाधत्ते-न अनेकान्तादिति, अनुभवत्वेन स्मृतित्वेन' कार्यकारणभावे व्यभिचारादित्यर्थः, तथा च व्यमि- ·भाष्यर्टीकाविवृतियुता] गुणगुणिनोभैदानुमानेऽनेकान्तदूषणदानं पर्यायनयेन 1 [११] न्यात् , विकल्पितेऽपि झर्थे स्मृतिर्दृष्टा बन्धुमत्याख्यायिकादौ । अस्ति च घटादिसङ्केतप्रभवः समुदाये विकल्पो वनादिविकल्पवत्, अन्यथा वनसेनास्मरणमपि न स्यात्, एवं च न रूपादिव्य- तिरिक्तं द्रव्यं समस्तीति व्यवस्थितम् ॥ पुनरप्याह-अस्त्येवान्यद् द्रव्यं बुद्धिभेदात्, अन्यैव हि रूपादिधीरन्या च घटबुद्धिः, अयं च बुद्धिभेदोऽन्यत्वे सति भवति नान्यथा, तस्माद् रूपादिद्रव्य- योरन्यत्वं बुद्धिभेदाद् गवादिवदिति, अयुक्तमेतदपि, यदि तावदुभयोरन्यत्वं साध्यते, द्रव्याभावा- देकदेशाश्रयासिद्धः, नहि सतोऽसतश्चैकमेव विशेषणं न्याय्यम् । अथ रूपादिभ्यो द्रव्यस्यान्यत्वं साध्यते, तदसमञ्जसम्, नहि द्रव्यं नाम किश्चिदस्ति स्वरूपेण यस्यान्यत्वं साध्येत, सिद्धे धर्मिणि धर्मविप्रतिपत्तौ साधनसद्भावात् , अनैकान्तिकश्च पानकादिमिर्बुद्धिभेदादिति, विनाऽप्यर्थान्तरभूत- द्रव्यकल्पनया मनीषाभेदस्य सद्भावाद् रूपाद्यवयवानां सन्निवेशविशेषाद् बुद्धिभेदः, यथा गुडो- दकाभ्यां पानकं नार्थान्तरमथ च बुद्धिभेदः, एवं वनपतयादिष्वपि द्रष्टव्यम् । तस्मान्नोत्पादव्यय- व्यतिरिक्तः कश्चिदस्ति ध्रौव्यांशो यमाश्रित्य प्रज्ञाप्येत द्रव्यमेकमभेदप्रत्ययहेतुरिति । खात्मव्यतिरि- तावयव्यारम्भकास्तन्तव इति चेत्, अयुक्ततरमिदम्, तुलानतिविशेषाभावात् , यस्य ह्यवयवगुणा गुणा- न्तराण्यारभन्तेऽवयविनि "द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते गुणाश्च गुणान्तरम्" इति वचनात् तस्य चाराभावे व्याप्यरूपेण तद्धर्मावच्छिन्नम्प्रति कारणत्वसम्भवे व्यापकरुपेणान्यथासिद्धिरिति न्यायेनाप्यनुभवत्वस्य कारणत्वा- वच्छेदकत्वन्न सम्भवतीति भावः । व्यभिचारस्थलमेवोपदर्शयति-विकल्पितेऽपीति, न हि तत्रानुभवस्य सम्भवो बन्धु- मत्यादेः कविकल्पनामानगोचरत्वेन वस्तुत्वाभावेन तद्विषयकानुभवासम्भवात् , अनुभवस्य सन्मात्रविषयकत्वनियमादिति भाव.। विकल्पश्च रूपस्पर्शसमुदायेऽपि समस्त्यतः तत्स्मरणं न दुर्घटमित्याह-अस्ति चेति, अन्यथा समुदायस्य विकल्पविषय- कत्वानभ्युपगमे विकल्पस्य वा स्मरणजनकत्वानभ्युपगमे । एतावता निष्पन्नमर्थं पर्यायवाद्याह-एवं चेति । द्रव्यवादी पुनरा- शङ्कते-पुनरप्याहेति, द्रव्यं रूपादिभ्यो भिन्नं रूपाद्यग्राहकज्ञानग्राह्यत्वात् , द्रव्यपर्यायौ वा परस्पर विभिन्नौ, विभिन्नवुद्धि- ग्राह्यत्वात् , रूपस्पर्शाविवेत्यत्रानुमानाकारो ज्ञेयः । बुद्धिभेदमेव स्पष्टयति-अन्यैवेति । वुद्धिभेदस्य विषयभेदेन सहाविनाभाव- मावेदयति-अयञ्चेति । पर्यायवादी उक्तानुमानमाश्रयासिध्यादिना प्रतिक्षिपति-अयुक्तमेतद्पीति । पर्यायवादिनम्प्रति रूपादिद्रव्ये अन्योन्यं भिन्ने इति साधयितुं न शक्यते, द्रव्यस्यापि पक्षान्तर्गतत्वेन तस्य तम्प्रत्यसिध्याऽऽश्रयासिद्धिरित्याह-यदि तावदुभयोरन्यत्वं साध्यत इति । ननु विकल्पसिद्धोऽपि धर्मी पर्यायाथिकवादिना खीक्रियत इति विकल्पसिद्धत्वमुपादाय द्रव्यस्य पक्षत्वम्भविष्यतीत्यत आह-नहीति, रुपादिकं सत्, द्रव्यश्चासत् तयोरेकसाध्यवत्त्वन्न सम्भवति सति सन्नेव साध्यधर्मः, असति चासनेव, न तयोश्चैक्यमिति तदुभयविशेषणतयैकसाध्यासम्भवादित्याशयः। ननु द्रव्यं रूपादिभ्यो भिन्न भिन्नवुद्धि- ग्राह्यत्वादित्येव साध्यते, तत्र द्रव्यमानस्यैव पक्षत्वेन न पक्षकदेशाप्रसिद्धिरित्याशङ्कते-अथेति । सत्प्रतियोगिकस्य भेदस्यापि पारमार्थिकत्वेन पारमार्थिक वस्तुन्येव संसर्गों, नापारमार्थिके, द्रव्यं च पारमार्थिकं नाद्यापि सिद्धमिति न तत्र पारमार्थिकरूपादि- भेदसंसर्गसम्भव इत्याशयेन पर्यायवादी समाधत्ते-तदसमासमिति । असतोऽपि द्रव्यस्यासत्ख्यातिवादिना पर्यायास्तिका- नामसत्ख्यात्या सिद्धिसम्भवान्नात्राश्रयासिद्धिदोषोद्भावनं न्याय्यमिति यदि परो ब्रूयात्तत्राह-अनैकान्तिकश्चेति, पानकस्य गुडोदकमरिच्यादिसमुदायरूपत्वमेव न तु तदतिरिक्तद्रव्यरूपत्वमिति सामान्यव्याप्ती व्यभिचारो भवत्येवेति वोध्यम् । ननु विषयभेदमन्तरेण कथ बुद्धिभेद इत्याशङ्कायामाह-विनाप्यर्थान्तरभूतेति । समुदायिनः समुदायघटकत्वात्समुदायावय- वत्वमभिप्रेयोक्तम्-रूपाद्यवयवानामिति, एतदेव भावयति-यथा गुडोदकाभ्यामिति । विशिष्टा पसिर्विपक्तिः पुष्पादीनां क्रमिकसन्निवेशविशेषो मालादिरूपः, आदिपदाद्वनसेनादिपरिग्रहः, उक्तखण्डनमुपसहरति-तस्मादिति । वैशेषिक- नयमाश्रयति द्रव्यवादी-खात्मव्यतिरिक्तेति, यदि तन्तुभ्यो व्यतिरिक्त पटः स्यात्तदा पटानारम्भावस्थाया प्रत्येकं तन्तूना यानि गुरुत्वानि तानि पटावस्थायामपि तन्तूना विद्यमानत्वात्सन्त्येव पटगुरुत्वमपि तत उत्कृष्टमधिकं जातमिति पूर्व गुरुत्व- कार्य यादृशं नमनोन्नमनादिकं तुलायास्ततो विशिष्टं पटावस्थाया स्यान्न चैवं मात्रयाऽपि विशेष उपलभ्यतेऽतो नावयवातिरि- कोऽवयवीवि पर्यायवादी समाधत्ते-अयुक्ततरमिदमिति, तुलानतिविशेषाभावादिति यदुक्तं तदेव विशदयति-यस्येति, वैशे- - ·[१२] अवयवावयविनोमदनिरासः, कार्यकारणभावस्य काल्पनिकता च । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री दशपलपरिमाणभाजस्तन्तवः पटे गौरवान्तरमारभेरन्, अतस्तुलानतिविशेषाग्रहणान्नान्योऽवयव्य- वयवेभ्य इति धर्मविशेषनिराकरणात् पक्षापवादो वाक्यार्थः पटश्च तन्तुषु समवयन प्रतितन्तु वर्तेत कालयन देशेन वा ? न तावदेकत्र तन्तौ कृत्स्नः समवेतः सन्निकृष्टेऽपि तन्तावग्रहणात् , स्तम्भादि- सन्निकर्षे मेाद्यग्रहणवत्, यश्च यस्मिन् समवेतः स तत्सन्निकर्षे गृह्यते, यथा रूपादिः, अवयवि- बहुत्वप्रसङ्गश्च; अथ तन्तौ पटस्य प्रदेशो वर्तते, न तर्हि कचिदेकः पटो वर्तत इति प्राप्तम्, न च तन्तुव्यतिरेकेणान्यः पटस्य देशोऽस्ति येन देशेनासौ तन्तौ वर्तेत, तन्तुरेव च तस्य देश इष्यते वैशेषिकैः, न च तस्यैव तस्मिन् वृत्तियुज्यते, सावयवश्वावयवी स्यादिति । एवमवस्थितैकद्रव्या- भावात् सर्वमुत्पादविनाशलक्षितमर्थक्रियासमर्थ वस्तु, उत्पादविनाशशून्याश्च शशविषाणादयो न वस्तुव्यपदेशाज इति प्रतीतम् । न च परमार्थतः कारणप्रकृतिरस्ति द्रव्यसत्ता यत्रावगम्यते भव्य- त्वात् , कारणं कार्यमिति कल्पनामात्रमेतत् , प्रतीत्यप्रत्ययमात्रवृत्चित्वाद् दीर्घत्वहखतावत् , तन्तुपट- षिकस्येत्यर्थः । अवयवगुणानामवयविगुणारम्भकत्वे कणादसूत्रं प्रमाणतयोपन्यस्यति-द्रव्याणीति, धर्मविशेषेति, अवयव, गुरुत्वभिन्नावयविगुरुत्वेत्यर्थः,,पक्षापवादः, अवयविरूपपक्षस्य निरसनम् , वाक्यार्थः प्रकृतखण्डनतात्पर्यार्थः । अवयवे- ध्ववयविनः कात्स्न्यनैकदेशेन वा वृत्त्यसम्भवादपि नातिरिक्तावयविसम्भव इत्याह-पटश्चेति, समवयन समवायेन वृत्तिम- द्भवन् । न चैकस्मिन्नेव तन्तौ पटस्य वृत्तिरित्याह-न तावदेकनेति । तथाभ्युपगमे को दोषस्तत्राह-सनिकृष्टेऽपीति, एकतन्तुमात्रेण चक्षुषस्सन्निकर्षेऽपि पटस्य प्रत्यक्षाभावादित्यर्थः, यदि चैकतन्तुमात्रवृत्तिः परः स्यात्तदैकतन्तुसन्निकर्षे तन्मात्रवृत्तिरूपादिवत्पटोऽपि गृह्येत, न च गृह्यते तस्मान्नैकतन्तुमात्रसमवेतः पट इति भावः। उक्तमर्थमन्वयव्य- तिरेकदृष्टान्ताभ्यां भावयति-स्तम्भादीति । पटस्य प्रत्येकतन्तुपरिसमाप्तत्वे तन्तूनामनेकत्वात्परस्याप्यनेकत्वं स्यादि- त्याह-अवयविवहुत्वासनश्चेति, एतावता प्रतितन्तु पटस्य कात्स्न्येन वृत्तिः प्रतिषिद्धा । प्रतितन्तु एकदेशेन पटवृत्ति- प्रतिषेधनायाह-अथेति । न चायं पक्षः सम्भवत्यपि, तन्तुव्यतिरिक्तपटप्रदेशाभावादित्याह-न च तन्तुव्यतिरेकेणेति । ननु तन्तुस्वयमेव खस्मिन्पटस्य वृत्ताववच्छेदकोऽस्त्वत आह-न च तस्यैवेति, तदधिकरणस्यैव तनिष्ठधर्मावच्छेदकत्व- मिति नियमेन खवृत्तौ खस्यावच्छेदकत्वे खाश्रयत्वं स्वस्थ प्रसज्येतेयात्माश्रयान्न मुक्तिः स्यादिति भावः । एवमभ्युपगमेऽखण्ड- खरूपत्वमप्यवयविनो न स्यादित्याह-सावयवश्चेति, यद्यप्यवयवोऽस्यास्तीत्यवयवीति व्युत्पत्तिवलादवयविनस्सावयवत्व- मस्त्येवेति नेदमनिष्टम् , तथाप्याश्रयभूतादवयवाद्यतिरिक्तेन प्रत्येकावयववृत्त्यवच्छेदकावयवेनावयववत्त्वं तु नानुमतं तत्प्रस- क्तिरेवान विवक्षितेति खमतं निगमयति पर्यायवादी-एवमवस्थितैकद्रव्याभावादिति । कार्यकारणयोस्तादात्म्यात्कारण- मेव कार्यरूपेण परिणमत इत्येवमनुगामित्वात्कारणस्य द्रव्यत्वमिति पराभिप्रेतमप्यास्कन्दयन्नाह पर्यायवादी-न च परमार्थत इति, एतदुक्त्या कार्यकारणभावस्य कल्पनामाननिर्मिततनुत्वमावेदितम् । कारणप्रकृतिः कारणखभावः कारणात्मेति यावत् । यन कारणप्रकृती, भव्यत्वात् तेन तेन कार्यरूपेण भवनशीलत्वात्परिणमनखभावत्वाद्वा, भव्यं च द्रव्यमिति वचनप्रामा- ण्यादेतदुक्तिः । कार्यकारणभावस्य काल्पनिकत्वं व्यवस्थापयन्नाह-कारणमिति । काल्पनिकरवे हेतुः-प्रतीत्यप्रत्ययमात्र- वृत्तित्वादिति, प्रतीत्य किञ्चिदपेक्ष्य प्रत्ययो ज्ञानं यस्य स प्रतीत्यप्रत्ययस्तन्मात्रवृत्तित्वात् सनिरूपकत्वादिति यावत् , कारणं हि कार्यमपेक्ष्यैव प्रतीयते इदमस्य कारणं, न तु केवलं कारणमित्यवगतिः, कार्यमपि कारणमपेक्ष्यैव ज्ञायते इदमस्य कार्यमिति, न त्वपेक्षाविनिर्मुक्तं कार्यमित्येतावन्मानं तदवगतिरस्तीति । यच्च प्रतीत्यप्रत्ययमात्रवृत्ति तत्कल्पनानिर्मितशरीरमिति सामान्यव्याप्तौ दृष्टान्तमाह-दीर्घत्वहरतादिवदिति, अयमस्माद्दीर्घोऽयमस्माद् हख इत्येवं दीर्घत्वहखत्वयोः प्रत्ययात् तयोः प्रतीत्यप्रत्ययमात्रवृत्तित्वं सुप्रतिपन्नम्, न च ते अपि वास्तविके एव, वास्तवस्य सर्वापेक्षयैकरूपत्वात् , यद्धि नीलं तन्न किश्चिदपेक्षया नीलं किञ्चिदपेक्षयाऽनीलं च सम्भवति, तस्य सर्वापेक्षया नीलत्वादेव, दीर्घत्वहखत्वे च न सर्वापेक्षयकरूपे प्रतीयेते, एकापेक्षया दीर्घतया प्रतीयमानस्यैवान्यापेक्षया हखतया प्रतीयमानत्वात् , एवं कारणत्वकार्यत्वे अपि । नहि कारणत्व- कार्यत्वे सर्वसाधारण्येन प्रतीयेते तथा सति घटकारणस्यापि पटकारणत्वं प्रसज्येत कुलालकार्यमपि तन्तुवायकार्य स्याततश्च प्रतीत्यप्रत्ययात्रवृत्तित्वात्कार्यकारणभावस्य काल्पनिकत्वमिति, तन्तुपटयोरिति । तन्तुषु यत्कारणत्वं पटे च यत्कार्यत्वं न तत्। - , ·, . -- . भाष्यटीकाविवृतियुता] 'मिथोनिरपेक्षनयद्वयस्योपसंहार, सापेक्षस्य तु सल्लक्षणता । [१३] योद्धटयोर्वा न किञ्चित् स्वसिद्धं रूपमस्ति, तन्तुषु मृदि वा यः कारणप्रत्ययः स पटकुम्भावशेषार्था- न्तरापेक्षया, न स्वसिद्धः, तस्मात् तन्तुपटयोर्यस्तन्तुपटप्रत्ययः स इतरेतराश्रयत्वासदर्थविषयः, तथा मृद्घटयोः, अतत्कारणकार्ययोरभाव एव स्वरूपस्यासिद्धत्वाद् व्योमोत्पलादिवदिति । अत्रोच्यते- प्रागुत्पतद्भिरेवास्माभिरभ्यधायि स्थित्युत्पत्तिविनाशखभावं सकलमेव सत्, एतौ च' द्रव्यपर्यायौ परस्परनिरपेक्षौ न सतो लक्षणम्, द्रव्यास्तिकस्य ध्रौव्यमात्रवृत्तित्वात्, पर्यायस्योत्पत्तिव्ययमात्र वृत्तित्वात् , परस्परापेक्षौ तु वस्तुखतत्त्वम्, न च द्रव्यांशः पर्यायांशो वा.परमार्थतः कश्चिदस्ति परि- कल्पितत्वात् ॥ यथाऽऽह- "नान्वयो भेदरूपत्वान्न भेदोऽन्वयरूपतः । मृद्भेदद्वयसंसर्गवृत्तिर्जात्यन्तरं घटः ॥" अत एकान्तवादपरिकल्पिताद् वस्तुनोऽनेकान्तवादिनः संमतं वस्तु जात्यन्तरमेवाविभक्तरूप- द्वयसंसर्गात्मकत्वाद् नरसिंहादिवत् , यथा- "न नरः सिंहरूपत्वान्न सिंहो नररूपतः । शब्दविज्ञानकार्याणां, भेदाजात्यन्तरं हि तत् ॥". तदेवं घटाद्यपि कल्पिताद् द्रव्यार्थरूपात् पर्यायार्थरूपाच जात्यन्तरमित्येवंविधप्रक्रियाभ्युपगमेन च सर्वमेकनयमतानुसारि दूषणमुपन्यस्यमानमसम्बद्धमेवापनीपद्यते, यतश्चैवमतो भेदाभेदस्वभावेऽपि खसिद्धं स्वाभाविकम् । एवं मृद्घटयोरपि कारणत्वकार्यत्वे न खाभाविके, तथा सति सर्वापेक्षया तन्तुत्वादिकमिव कारणत्वा. दिकमपि स्यात् , नहि तन्तुत्वादिकं तत्र निरूप्यमाणं किञ्चिदपेक्षयैव भवतीति तत्वाभाविक नैवं कारणत्वादिकं, तत्तु किञ्चिद- पेक्षयैव निरूप्यतेऽतः कल्पितमित्याशयः। पटकुम्भाधशेषेखत्राशेषशब्दः स्वखनियतकार्यमानार्थकः । न खसिद्धः, न खाभाविकः, तन्तुपटप्रत्ययः पटावयवत्वेन तन्तुप्रत्ययः, तन्त्ववयवित्वेन पटप्रत्ययः ] पटावयवत्वं परिकल्प्य तन्तुव्यपदेश- प्रत्ययौ तन्त्ववयवित्वं प्रकल्प्य पटव्यपदेशप्रत्ययौ न निरपेक्षौ किन्त्वन्योन्यापेक्षावित्यन्योन्याश्रयकवलितावित्याह-स इतरेत- राश्रयत्वादसदर्थविषय इति, उक्तन्यायमन्यत्राप्यतिदिशति-तथेति । अतत्कार्यकारणयोरिति, नहि मृत् घटस्य कारणं नापि घटो मृदः कार्यम्, अनेवम्भूतयोरपि कल्पनाकोशमात्रनिर्मितवपुषोरित्यर्थः । खरूपस्य खसिद्धखरूपस्य, मृत्त्व- घटत्वादिकं च सामान्य नास्त्येव केवलमारोप्यते खखसिद्धान्ताभिनिवेशवशात् , तत एव च मृद्घटादिव्यपदेशप्रवृत्तिरिति । एवं द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिकनयवादावेकान्तौ परस्परखरूपमर्दकावुपदर्य प्रन्थकारस्खसिद्धान्तमावेदयन्नाह-अत्रोच्यत इति । उत्पतद्भिर्वस्तुखरूपं निरूपयद्भिः । द्रव्यांशो द्रव्यमात्रम्, पर्यायांशः पर्यायमात्रम् । अन्योन्यनिरपेक्षयोः द्रव्यपर्याययोर- पारमार्थिकत्वे वृद्धसम्मतिमुपदर्शयति-यथाहेति । नान्वयो न द्रव्यमानत्वम् , भेदरूपत्वाद् उत्पादविनाशरूपंपर्याय- खभावत्वात् । न भेदो न केवलं मुक्तपर्यायखरूपविशेष एव, अन्वयरूपत उत्पादव्ययानुस्यूतद्रव्यस्यापि भावात् । तर्हि किंखरूपं वस्त्वित्यपेक्षायाह-मृद्भदेति, मृदिति द्रव्योपलक्षकम् , भेदः पर्यायः, जात्यन्तरमिति, नैकान्तोभयरूपमपि, प्रत्येकपक्षदोषस्योभयपक्षेऽपि सद्भावात्, “प्रत्येकं यो भवेदोषो द्वयोर्भावे कथं न स." इत्युक्ते, किन्तु नरसिंहादिवद्विलक्षणो- ऽखण्डखरूप एव प्रत्येकपक्षदोषासंस्पृष्ट इति, एतदेव भावयन्नाह-अत इति । नरसिंहादिवदित्युकदृष्टान्तं विशदयति- यथेति । शब्दविज्ञानकार्याणामिति, नरे नरशब्दः सिंहे सिंहशब्दः नरसिंहे तु न नरशब्दो नापि सिंहशब्दोऽभिधा- यकतया प्रवर्तते किन्तु नरसिंहशब्द इति शब्दभेदः, एवं नरे नरघुद्धिः सिंहे सिंहबुद्धिः, नरसिंहे तु नोकवुद्धी अवभासकर्तया प्रवर्तते किन्तु नरसिहवुद्धिरेवेति बुद्धिमेदः, नरकार्यसिंहकार्यविलक्षणमेव तदुभयासाध्यं हिरण्यकशिपुहृदयविदारणं नरसिंह कार्यमिति कार्यभेदः, इत्यतो नरात्सिंहाच विलक्षणमेव जात्यन्तरं नरसिह. 1 एवमेकान्तवाद्यभिमतद्रव्यपर्यायप्रत्येकखस्पोभय- खरूपविलक्षणमेवान्योन्यसापेक्षोत्पादव्ययध्रौव्यात्मकमनेकान्तवाद्यभिमतं वस्त्वित्यर्थः । एतदेवं निगमयन्नाह-तदेवं घंटांद्य- पीति, कल्पिता अपारमार्थिकात् , एकान्तानुगतिखरूपादिति यावत् , कल्पितादिति च पर्यायार्थरूपादित्यत्राप्यन्वेति तदानीमेकान्तव्यावृत्तिरूपादिति तदर्थ., जात्यन्तरमित्यस्य भिन्नमित्यर्थः । एवंविधप्रक्रिया स्याद्वादप्रक्रिया, आपनीपद्यते प्राप्नोति, यतश्चैवं यतोऽनेकान्तोत्पादव्ययधौव्यात्मकं वस्त्वेकान्तनयानुसारिदूपणास्पृष्टम् । उपगृहमानो रक्षमाणः, प्रादु- ·। - प्रमाणोपदर्शनं तत्र ,व्यपर्यायावभासचर्चा च | [तत्त्वार्थत्रिसूत्री वस्तुनि कदाचिदभेदप्रत्ययः खवासनावेशात् केवलमन्वयिनमंशमुपगृहमानः प्रवर्तते, कदाचिद् भेदमात्र- वादिनो भेदावलम्बनः प्रत्ययः प्रादुरस्ति, स्याद्वादिनस्तु जिज्ञासितविवक्षितार्थायत्तज्ञानाभिधानस्य द्रव्यप- र्याययोः प्रधानोपसर्जनभावापेक्षया समस्तवस्तुविषयव्यवहारप्रवृत्तिर्वस्तुतत्वमनेकाकारमेव ॥ यथाऽऽह- "सर्वमात्रासमूहस्य, विश्वस्यानेकधर्मणः । सर्वथा सर्वदाभावात्, कचित् किश्चिद् विवक्ष्यते ॥" इति । भवतु नाम विवक्षावशाद् वचनव्यवहारः, चक्षुरादिज्ञानं पुनः प्रवर्तमानं न सहते कालान्तरम् , प्रथमसम्पात एव स्वविषयग्रहणात् , तद् यदि भेदाभेदखभावं वस्तु किमिति प्रथमत एव तवुल्लेखमिन्द्रियज्ञानं नोत्पद्यते, अतो मनोविज्ञानविकल्पमात्रं द्रव्यपर्यायाविति । अत्रोच्यते- चक्षुरादिविज्ञानान्यवग्रहादिक्रमेणोत्पद्यन्ते, अर्थावग्रहश्चैकसामायिकः प्राक्, ततो मुहूर्ताभ्यन्तरवर्तीहा- ज्ञान, ततोऽपायज्ञानमनन्तरं प्रमाणमिन्द्रियमेव व्यापारयतो निश्चिताकारमुपजायते, तद्भावे भावात् तदभावे चाभावात् , निश्चयश्चक्षुरादिविषयोऽप्यस्ति मनोविषयश्चाष्टाविंशतिविधत्वान्मतेहादिभेदेन या बहुतरविकल्पत्वाद्, अस्त्येवेदं निश्चिताकारमिन्द्रियस्य ग्रहणं द्रव्यपर्यायाविति, मानसमपि यदि रस्तीत्यतः पूर्व केवलं व्यावृत्तखरूपमंशमुपगृहमान इति दृश्यम् , उभयत्रान्यांशे गजनिमीलिकामवल- स्वमान इत्यपि दृश्यम् , खवासनावेशादिति चोत्तरत्रापि हेतुः । नयवक्तव्यतामुपंदर्य प्रमाणवक्तव्यतामाह-स्याद्वा- दिनस्त्विति, द्रव्यपर्याययोः प्रधानोपसर्जनभावापेक्षया समस्तवस्तुविषयव्यवहारप्रवृत्तिः जिज्ञासितविवक्षितार्थायत्त- शानाभिधानस्य स्याद्वादिन इत्यन्वयः, जिज्ञासितविवक्षितार्थायत्ते ज्ञानाभिधाने यस्य भवतस्स जिज्ञासितविवक्षितार्थायत्त- ज्ञानाभिधानस्तस्येत्यर्थः, अत्र स्याद्वादिनो योऽर्थो येन द्रव्यात्मना पर्यायात्मना वा जिज्ञासितो भवति तस्यार्थस्य तेन रूपेण ज्ञानम्भवति यश्चार्थों येन द्रव्यात्मना पर्यात्मना वा विवक्षितो वक्तुमिष्टो भवति तस्यार्थस्य तद्रूपमुपादायाभिधानम्भवति । एतस्माजिज्ञासाविवक्षावैचित्र्यात्स्याद्वादे द्रव्यपर्याययोरेकत्र वस्तुनि समप्रधानभावेऽपि प्रधानोपसर्जनभावावलम्बनेन समस्त- वस्तुव्यवहारः प्रवर्तते, नैतावता वस्तुत्वं द्रव्यमात्रवृत्ति पर्यायमात्रवृत्ति वा, किन्तु द्रव्यपर्यायानेकाकारवृत्त्येव, व्यवहारवैचि- त्र्यस्यैवमपि जिज्ञासाविवक्षावैचित्र्यत उपपत्तरित्यर्थः । उक्तमर्थं प्राचीनसम्प्रतिपत्त्या दृढीकरोति-यथाहेति, सर्वमात्रा- समूहस्येत्यत्र मात्रापदं द्रव्यपर्यायांशपरम्, सर्वथा सर्वप्रकारेण द्रव्यपर्यायादिखभावेन । एवं सति कुतो न सर्वरूपेण सर्वस्याभिधानमित्यत आह-कचिदिति, यदा यस्य येन रूपेण विवक्षा तदा तेन रूपेण तस्य व्यवहार इत्यर्थः । वस्तुन उत्पादादित्रयात्मकत्वे मेदाभेदखरूपस्य घटादेश्चक्षुर्जन्यज्ञाने प्रथमत एव भानं स्यात्तस्यार्थजन्यत्वादर्थस्य च त्र्यात्मकत्वादित्या- शकते-भवतु नामेति, अतः, चक्षुस्सन्निपातानन्तरजायमानज्ञानेऽर्थजन्ये भेदाभेदादेरप्रतिभासनात् , अवग्रहादिक्रमेण प्रवर्त्तमानस्य चक्षुरादिप्रभवस्य ज्ञानस्य सामान्यविशेषविषयकत्वाद्भेदाभेदादिविषयकत्वमस्त्येवोपयोगदैर्घ्यमाश्रित्येति सिद्धान्ती समाधत्ते-अत्रोच्यत इति, अवग्रहादीत्यादिपदादीहापायधारणानां परिग्रहः, व्यञ्जनावग्रहस्याविषयकत्वादर्थावग्रहमादी- कृत्य क्रममुपदर्शयति अर्थावगाहश्चेत्यादि, सामान्यमात्रेण वस्तुग्रहणमवग्रहः किश्चिदस्तीति, प्रायो वृक्षणानेन भवितव्य- मितीहा, वृक्ष एवायमित्यपायः, धारणा चापायस्यैवोत्तरकालावस्थानपरिणामस्य संज्ञेति, तथा चैतावच्चतुष्टयखरूपतामास्क- न्दतो दीर्घोपयोगरूपस्य चक्षुरादिप्रभवमतिज्ञानस्य भेदाभेदात्मकवस्तुविषयकत्वमस्त्येवेति युक्तमुत्पादाद्यात्मकत्वं वस्तुन इति, इन्द्रियमेवव्यापारयतः प्रमातुनिश्चिताकारमपायज्ञानं प्रमाणमुपजायत इत्यन्वयः। इन्द्रियमेवेत्येवकारेण तस्य ज्ञानस्य मानसविकल्प- रूपत्वव्यवच्छेदः । तस्येन्द्रियप्रभवत्वेऽन्वयव्यतिरेको प्रमाणयति-तद्भावे भावादिति । चक्षुरादिविषयः, चक्षुरादी- न्द्रियजन्यः, चक्षुरादिना विषयो यस्य भवतीति व्यधिकरणबहुव्रीहेरन्यत्रासाधुत्वेऽप्यत्रागत्या खीकरणीयत्वम् , अथवा चक्षु- रादिपदं चक्षुरादिविषयपरं, तथा च चक्षुरादिश्चक्षुरादिविषयो विषयो यस्यति बहुव्रीहिरेवान साधुः । मनोविषयश्चेत्यत्रापि निश्चय इत्यनुवर्तते, अर्थगतिः पूर्ववत् । अष्टाविंशतिविधत्वादिति, एतच्च प्रथमाध्याये अपवितम् । तथा च चक्षुरादि- प्रभवमपि ज्ञानं द्रव्यपर्यायालम्बनमुपपद्यत इलाह-अस्त्येवेदमिति, इदं द्रव्यपर्यायाविति निश्चिताकारं ग्रहणमिन्द्रियस्यास्ये- वेत्यन्वयः । इन्द्रियस्येत्यत्र जन्यजनकभावलक्षणसम्बन्धार्था षष्ठी। मानसस्यापि द्रव्यपर्यायविषयकग्रहणस्य नासद्विषयकत्वं तेनापि च वन्यपर्यायोभयात्मकत्वं वस्तुनोऽभ्युपगन्तव्यमेवेत्साह-मानसमपीति, मानसस्यापि नायथार्थत्वमिति प्रपञ्चयति- ·- " . भाष्यदीकाविवृतियुता] एकान्तयादिना दत्तदूषणे स्याद्वादानवबोधो बीजम् । [१५] भवति, भवतु नाम, को दोषः ? सर्वथा मनोविज्ञानमेवेदम् , नचाभूतं विकल्पमात्रमित्येतदसत्, अतो यदवाचि-ननु रूपादिव्यतिरेकेण मृद्र्व्यमित्येकवस्त्वालम्वनश्चाक्षुपः प्रत्ययः प्रत्याख्यातुमशक्य इति" तत्वमतिजृम्भितसमुत्थापितविकल्पमात्रम्, स्याद्वादिप्रक्रियानवबोधात्, यतो न रूपादिभ्योऽत्यन्त- व्यतिरिक्तं किञ्चिद् द्रव्यमस्ति, कथञ्चिद् भेदे वा परस्याभ्युपेतबाधा स्यात्कारताञ्छनार्थनानवचसो वा वादिनः सिद्धसाध्यतासमास्कन्दनात् सर्वमसमीचीनम् । न चान्धतमसादौ केवलमृद्व्यग्रहण- मस्त्यभिहितन्यायात्, अपि च- "द्रव्यं पर्यायवियुक्तं पर्याया द्रव्यवर्जिताः । क कदा केन किंरूपा दृष्टा मानेन केन वा ॥" नहि विशेषनिरपेक्षो धौव्यांशः सामान्यलक्षणः कश्चिद् विद्यते यो गृह्येत केवलः, न च सामान्यनिरपेक्षः कश्चिद् विशेषो 'नाम विद्यते य इन्द्रियाणां गोचरतामापद्यते ॥ अथैवमाशकथा:- न ब्रूमो नास्ति सामान्यांशः, स हि विद्यमानोऽपि ग्रहणकाले ग्रहीतुमशक्य इति विशेषमात्रग्रहण- मेवेति, एवं तर्हि सामान्यांशखशरीरविरहाद् विभावत्वाद् व्योमोत्पलादिवत् कुतो विशेषग्रहणम् । सामान्योपलम्भानुभवविरोधश्च सामान्यशून्यविशेषमात्रग्रहणवादिनः । नापीन्द्रियविषयसङ्करः, सर्वथेति, मनोविज्ञानमेवेत्येवकारेण तादृशज्ञानस्य चक्षुरादिप्रभवत्वव्यवच्छेदः । भवतु मनोविज्ञानमेव तत् वेनापि च द्रव्यपर्यायात्मकत्वं वस्तुनः सेत्स्यतीत्यावेदयितुमाह-तच्चाभूत मिति, अभूतमित्यस्यायथार्थमित्यर्थः । इत्येतदसत्, एव- मभ्युपगमो निष्प्रमाणक इत्यर्थः । व्यवस्थिते च द्रव्यपर्यायोभयात्मकत्वे, द्रव्यैकान्तवादिप्ररुपितयुक्तिजालमयुक्तमेवेत्याह-अतो यदवाचीति, स्याद्वादिप्रक्रियामेवोपदर्शयति-यत इत्यादिना । कथञ्चिद्धेदे वेति, द्रव्यस्य रूपादिपर्यायेभ्यः कथञ्चि- द्भेदाभ्युपगमे वेत्यर्थः । परस्य द्रव्यैकान्तवादिनः। अभ्युपेतवाधा, खाभ्युपगतस्य पर्यायात्सर्वथा व्यतिरिक्तद्रव्यवादस्य बाधा, तथा चैवमभ्युपगमेऽपसिद्धान्तदोषो दुरुद्धरः । स्याद्वादीष्टसिद्ध्यापीयेतद्वचनस्य परम्प्रत्यसमजसत्वमिति खवधाय कृत्वो- स्थापनमेव स्यादित्याह-स्यात्कारेति, वादिनः स्याद्वादिनः । यत्पुनर्रव्यवादिना पूर्वमुक्तम्-“सन्तमसपटलावच्छादित- प्रदेशवर्तिनि वा मृद्रव्ये स्पर्शनज्ञानमभिन्नमृद्रव्यालम्वनमसत्यमिति वा भाषितुं न पार्यते” इत्यादि, तदपि न युक्तमित्याह- न चान्धतमसादाविति, अभिहितन्यायादिति, ज्ञानमाने द्रव्यपर्यायोभयविषयकत्वव्यवस्थापकपूर्वोकयुक्तरित्यर्थः । चक्षुरादिज्ञानस्य जात्यन्तरविषयकत्वे युक्त्यन्तरमाह-अपि चेति, द्रव्यमिति, व्यक्तमदः, क कस्सिन्देशे, कदा कस्मिन्काले, केन केन प्रमात्रा, किंरूपाः कि प्रकाराः, केन मानेन प्रत्यक्षाद्यन्यतमेन केन प्रमाणेन, दृष्टा अवलोकिताः, अर्थात् नैवेत्यर्थः, एतदेव भावयति-नहीति । पर्यायवादिमतमाशय प्रतिक्षिपति-अथैवमाशङ्केथा इति । स सामान्यांशः, हि यतः, एवं तर्हि सामान्याशस्याग्रहणे हि, सामान्यांशखशरीरविरहादिति, द्रव्यासहित एव पर्याय इति पूर्व निर्णीतमेव, तत्र सामान्याशाग्रहणे तन्नियतविशेषस्याप्यग्रह इति सामान्यरूपं यत् खस्य, विशेषस्य शरीरं तद्विरहात्, एवं सति विभावत्वात्, विगतो भावस्सत्ता यस्मात्स विभावस्तत्त्वात्, उत्पादव्ययध्रौव्या- स्मकत्वं हि सत्त्वम्, तच्च द्रव्यपर्यायोभयरूपत्वे सत्येव भवति ध्रौव्याशाभावे तन भवत्येव, तथा च व्योमोत्पला- दिवत्कुतो विशेषग्रहणमिति, व्योमोत्पलादेरप्यग्रहणे उक्तलक्षणसत्त्वाभाव एव नियामकः स च प्रकृतेऽप्य- विशिष्ट इति विशेषमात्रग्रहणमिति रिक्तं वच इति भावः । नानुभवममिभूय किमपि कल्पयितुं शक्यते, अनुभवश्व सामान्यांशग्रहणस्यापीति तदपलाप आग्रहमात्रविलसित इत्याह-सामान्योपलम्मेति, ननु यदि न सामान्यांशं परित्यज्य विशेषमात्रग्रहणं चक्षुरादिभिस्तर्हि तेषां विषयसंकरः स्यात्, असंकीर्णविषयतया च तेषामुपगमः प्रामाणिकानामिति विषयसाइर्यपरिहाराय सामान्याशाग्रहणमेव न्याय्यमित्यत आह-नापीन्द्रियविषयसकर इति, सर्वथा विषयसाइय तदा स्याद्यदि सामान्यमानमेवालम्बनं सर्वेषां स्यान्न चैवं, किन्तु विशेषोऽपि तदंशरूपप्रविनियतविषयकत्वाद्विषयासाइर्यमप्य- स्त्येव, अनुभवस्य दुरपहत्वात्सामान्यांशरूपविषयसांकर्यन्त्विष्टमेव, सर्वत्र कथञ्चित्प्रकारस्य स्याद्वादिमिरभ्युपगमात्सामान्यांश. रूपविषयाभेदेऽपि खखावरणकर्मक्षयोपशमरूपकारणवैलक्षण्याद्वलक्षण्यं चक्षुरादिज्ञानानां सम्भवत्येव । एवं विशेषांशविषय-' .

·- , [१६] सामान्यांशे प्रमाणगोचरतां गतेऽपीन्द्रियविषयसांकर्याभावः । : [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री चक्षुरादिज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमविशेषात् तादृश एवासौ क्षयोपशमो येन समस्तान्येवेन्द्रियाण्येक- सामान्यग्रहणे ,व्याप्रियन्ते, न पुनर्विशिष्टान्यान्यार्थग्रहणे, तथा दृश्यमानत्वात् । न चास्ति काचिद् युक्तियद् विवक्षितं वस्तु सर्वथा वस्त्वन्तरेणासदृशं खरूपेऽवस्थास्यते, सर्वप्रकारमतुल्यत्वाद् वन्ध्या- सुतादिवत्, अतो भावान्तरेण , तुल्यताऽवश्यमभ्युपेया विवक्षितस्य वस्तुनः सत्त्वमिच्छता। तच्च सामान्य ध्रौव्यलक्षणम् । न चैतद् बुद्धिपरिकल्पनामात्रे सामान्ये घटते, परिकल्पस्य वस्त्वसंस्पर्शात् तादवस्थ्यं दोषाणाम्, परिकल्पश्चाभूतोऽपि तत्त्वतो वस्तुष्वेव तादृशीं धियमुत्पादयति, नावस्तुषु वाजिविषाणादिष्विति किमन कारणम् ?, उपादाय वस्तु विकल्पः प्रवर्तत इति चेत्, तदसत् , तस्य वस्तुनो वस्तुत्वेनानिर्धारितत्वान्नोपादानकारणता, न च सर्वथा वस्तुनः तुल्यतैव, यदि स्यात् ततो वैरूप्य- शून्यत्वाद् विवक्षितं वस्तु वस्त्वन्तरादन्यदित्येष प्रत्ययो न स्यात्, केनचिदप्याकारेण भेदाभावात्, अतो भेदममिलषता प्रेक्षापूर्वकारिणा वैरूप्यमपि केनचिदाकारेणाभ्युपेयम् , एवं चेत् सामान्यविशेष- खंभावं सर्वदा सर्वमेव वस्त्विति प्रतिपत्तव्यम् । न च सामान्यविशेषयोः खलक्षणभेदेऽप्यत्यन्तभेदः, शबलरूपत्वात् , वस्तुनश्च वस्तुतयाऽपि वस्त्वन्तरातुल्यत्वेऽन्यतरस्यावस्तुत्वप्रसङ्गात् तदविनाभावाच द्वितीयस्थाप्यभाव इति सर्व शून्यं स्यात्, इष्यत एवेति चेत्, तदयुक्तम्, प्रमाणप्रमेयप्रतिपाद्यप्रति- वैलक्षण्यमपीत्याशयेनाह-चक्षुरादीति । इन्द्रियविषयसङ्करहेतोः क्षयोपशमविशेषस्य माहात्म्यमाविर्भावयति-तादृश एवेति, विशिष्टेति, सर्वथा विलक्षणेत्यर्थः, 'तेन विशेषांशमादाय विभिन्नार्थग्राहित्वस्य सिद्धान्यभ्युपगतत्वेऽपि न क्षतिः । उताभ्युपगमेऽनुभव प्रमाणयति-तथा दृश्यमानत्वादिति । ननु सर्व वस्तु परस्परं विलक्षणमेव ततो न सामान्यांश- सम्भावनाऽपीत्यत आह-न'चास्तीति । यद्धि न केनचित्सदृशं तन्न सत् यथा वन्ध्यासुतः, असदृशं च वस्त्वभ्युपगम्यते पर्यायकान्तवादिनेति तदपि न सत्स्यादित्याह-सर्वप्रकारमतुल्यत्वादिति, तच्च तुल्यतालक्षणञ्च । ननु कल्पितेनैव सामान्येन तुल्यताऽस्तु कोऽत्र दोष इत्यपेक्षायामाह-न चैतदिति, एतत् तुल्यत्वम् । परिकल्पस्य, कल्पनैकमात्रशरीरस्य सामान्यस्य । वस्त्वसंस्पर्शात्, पारमार्थिकवस्तुसंसर्गाभावात् । तादवस्थ्यं दोषाणामित्युक्तं तदेव स्पष्टयति-परि-' कल्पश्चेत्यादिना किमंत्र कारणमित्यन्तेन, किमत्र कारणमित्यस्य काका नास्त्यत्र कारणमित्यर्थः । वस्तून्युपादाय विकल्पः प्रवर्तते नावस्तूनि, ततो वस्तुम्वेवानुगतबुद्धिर्नावस्तुषु शशविषाणादिष्विति परः शङ्कते-उपादायेति, वस्तु उपा- दाग्रेत्यन्वयः, वस्तुनः विकल्स प्रति कारणत्वे सति वस्तु उपादायेति वक्तुं शक्यते, कारणत्वं च वस्तुत्वेनैव वाच्यम् , अन्यथा शशमादिकमुपादायापि अनुगतबुद्धिः प्रवर्त्तत, वस्तुत्वञ्चोत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तत्वमिति ध्रौव्यांशमन्तरेण न निर्णयविषय इति । ध्रौव्यांशाभावे शिक्षादिवद्वस्तुत्वेनामिमतस्यापि वस्तुत्वाभावाद्वस्तूपादाय विकल्पः प्रवर्तत इति वक्तुं न शक्यत इति समाधत्ते-तदसदिति, एतावता सर्वथा पर्यायरूपतैवेत्यस्य व्यवच्छेदः । इदानीं सर्वथा सामान्यरूपमेव वस्त्वित्यपि नास्ती- त्याह-नच.वस्तुन इति । सर्वथा वस्तुनस्तुल्यताभ्युपगमे दण्डमाह-यदि स्यादिति, सर्वथा यदि वस्तुनः तुल्यता' स्पादित्यर्थः । ततः तदा । भेदमभिलषता, विवक्षितं वस्तु वस्त्वन्तरादन्यदिति भेदप्रतीतिमभिलषतेत्यर्थः तेन द्रव्यैकान्त- वादिनो भेदाभिलाषामावेऽपि न क्षतिः, व्यवहारान्यथानुपपत्त्या भेदप्रतीतिस्तस्यापीष्टत्वादभिलाषागोचर इत्यभिसन्धिः । अनुगतप्रतीत्यनुरोधेन सामान्यस्य व्यावृत्तिप्रतीत्यनुरोधेन भेदस्य च सिद्धौ सत्या यनिष्पन्नं तदाह-एवं चेदिति । ननु सामा- न्यविशेषयोः परस्परविविक्तलक्षणकत्वेनैकवस्तुखरूपत्वं कथं स्यालक्षणात्मकविरुद्धधर्माध्यासात्परस्परं भेद एव स्यादित्यत आह- न चेति, स्खलक्षणभेदेऽपीति, सामान्यस्य यल्लक्षणमनुगतप्रतीतिजनकत्वं विशेषस्य च यलक्षणं व्यावृत्तिबुद्धिजनकत्वं तद्भेदांगदेऽपीत्यर्थः । न चात्यन्तभेद इत्यत्र हेतुमाह-शवलरूपत्वादिति, चित्रखभावत्वादित्यर्थः, वस्तुत्वेन रूपेण सर्वेपा वस्तूनामैक्यं खखासाधारणरूपेण भेद इत्येवं भेदाभेदसंवलनात्मकत्वादिति यावत् । एतदेव भावयितुमाह-वस्तुन- श्चेति, एकेन वस्तुना समं द्वितीयस्य वस्तुनस्तुल्यत्वं तदैव न भवेद्यधुभयोर्वस्तुत्वं न स्यात्, अन्यथा वस्तुत्वस्योभयत्र सत्त्वात्तद्रूपेण तुल्यतां को वारयिता, वस्तुत्वाभावे चावस्तुत्वं स्यादेवेत्यर्थः । अत्र माध्यमिक आह-इष्यत एवेति, सर्वस्य शून्यस्वसिष्यत एवेत्यर्थः । शन्यताऽपि कथायामेव केनचित्प्रमाणेन शून्यताचादिना जगत्सत्यत्ववादिनम्प्रति साधनीया, तद- - - ।

·भाष्वटीकाविवृतियुता] माध्यमिकमतशून्यतायाः कणादाहतातिरिकावयविनश्च निरासः। [१७] पादकसद्भावात् । सांवृत एव व्यवहार इति चेत्, तदप्यसत् , संवृतिः प्रमाणमप्रमाणं वा स्यात् ? यदि प्रमाणं ततो बाधकप्रमाणाभावात् परमार्थसत्त्वं प्रत्यक्षादिवत् , अथाप्रमाणं संवृतिः ततो देवानां- प्रियस्य व्यर्थः प्रयासः, प्रमाणप्रतीतिनिवन्धत्वात् प्रेक्षापूर्वकारिव्यवहाराणाम् । अथ सकलशून्यता- मसङ्गमीत्या सामान्यविशेषयोस्तुल्यत्वमेव वस्तुतयाऽभ्युपेयते ततः सामान्यविषयखभावं सर्वमिति व्यपेतशत प्रतिपद्यख, परस्परं वा खभावविरहाभावात् सामान्यविशेषयोः सङ्कीर्णतायां सत्यामपि धर्मभेदप्रसिद्धेः समस्तव्यवहारसम्प्रसिद्धिः, कारकशक्तिवत्; कारकशक्तयो ह्येकद्रव्याव्यतिरिक्तत्वात् सहीर्णा अपि कार्यभेदाद् भेदमनुपतन्य एवोपलभ्यन्ते विशिष्टव्यवहारहेतवः, तद्वदनापि. द्रष्टव्यम् । न च सामान्यविशेषव्यतिरिक्तः कश्चिदनयोः सामान्यविशेपयोराधारभूतो द्रव्यांशोऽपरः समस्ति परपरिकल्पितः, तुल्यातुल्यांशव्यतिरेकेणानुपलभ्यमानत्वाद् द्रव्यांशस्य;, यदि तावदसावन्यस्माद क्यावृत्ततयाऽवगम्यते. ततो विशेष एव, अथानुवृत्तिद्वारेण परिच्छिद्यते सामान्यांशः स्यात्, चान्यथा प्रत्ययप्रवृत्तिर्या द्रव्यमालम्बेत, अतो वस्त्वेकमनेकाकारम् ; आकाराश्चानुवृत्तिप्रत्ययावसेयाः चुरोधेन च शून्यतारूपः प्रमेयः, तत्साधकं प्रमाणं, प्रतिपाद्यो जगत्सत्यत्ववादी, प्रतिपादकश्च खात्मा शून्यवादिनाऽभ्युपगन्तव्य एवेति कथं सर्वशून्यता, तदृष्टान्तेन तत्तुल्यन्यायादन्यस्यापि संसिद्धौ पूर्णताया एव जगति विश्रान्तेः, शून्यतायां प्रमाणा- इंपन्यासे कथं शून्यतासिद्धिः, तत्सिद्धी प्रमाणानपेक्षणे पूर्णतासिद्धावपि तदपेक्षा मास्त्विति पूर्णतैव किन सिध्येत्, प्रमाणो- पन्यासे' च शून्यतासाधकप्रमाणस्य सत्वं वाच्यमिति व सर्वशून्यता, तदुक्तम्- शून्ये मानमुपैति चेन्ननु तदा शून्यात्मता दुःस्थिता नो चेत्तर्हि तथापि किन्न सुतरां शून्यात्मता दुःस्थिता । वन्ध्या मे जननीत्यमुख्यसदृशीमप्याश्रयन् शून्यतां शङ्के दुश्शकसाहसैकरसिकः खामिन्नसौ सौगतः ॥१॥ इति, इत्याद्यभिप्रायावष्टम्भेन माध्यमिकमतमपहस्तयति-तदयुक्तमिति, कथाया प्रमाणादीना सत्त्वं सावृतमेवोपयुज्यते न वास्त- विकमिति शून्यवादी शङ्कते-सांवृत एवेति, व्यवहारः, प्रमाणप्रमेयप्रतिपाद्यप्रतिपादकादिव्यवहारः, संवृतिः सती न वा, माघे तदधीनव्यवहारस्यापि सत्त्वमवर्जनीयम् , असती चेत् गगनकुसुमस्येव न तस्या व्यवहारोपपादकत्वमित्याशयेन सवृति विकल्प्य दूषयति-तदप्यसत्, संवृतिः प्रमाणमप्रमाणं वा स्यादिति । आये प्रमाणभूतसंवृतिविषयस्य वाधक- प्रमाणाभावात्सत्त्वं पारमार्थिकमेवेति न शून्यतेत्याह-यदि प्रमाणमिति । द्वितीये प्रामाणिकाना परिषदि प्रमाणेनैव सत्त्व- मसत्त्वं वोपपादनीयमिति प्रमाणबहिर्भूतया संवृत्या व्यवहृतिसत्त्वोपपादनं प्रयासमात्रफलकमेवेत्याह-अथाप्रमाणं संवृति- रिति । सामान्यविशेषयोर्द्वयोरप्यवाधितप्रमाणविषयत्वात्तुल्यखरूपत्वमेव प्रामाणिकैरभ्युपेयं सर्वशून्यताप्रसङ्गभीतिमद्भिरिति वस्तुत्वं सामान्यविशेषखभावत्वसमनियतमनुभवानुरोधादापतितमेवेत्याह-अथ सकलशून्यताप्रसङ्गभीत्येति । तदमि- वाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति न्यायेन सामान्याभिन्नवस्त्वभिन्नत्वाद्विशेषस्य सामान्याभिन्नत्वेऽपि न न. किञ्चिदपचीयते विविक्त- लक्षणयोगाद्भेदस्याप्यबाधाद्भेदाभेदयोरेकत्र विभिन्नावच्छेदेन वृत्तौ विरोधाभावात्तावतैव समस्तं प्रामाणिकव्यवहारोपपत्तिरित्याह- परस्परं वेति, वाकारश्चार्थे । स्वभावविरहाभावादिति, निषेधद्वयोपादानमेकखभावत्वदाार्थम्, धर्मभेदः सामान्य- त्वविशेषत्वादि. । कारकशक्तिवत् कारणत्ववत् । एकस्मिन् कारणे विविक्तानेककार्यकारणत्वशक्तयस्समवयन्ति, तासां च शकीना खाश्रयद्रव्याव्यतिरेकात्तदभिन्नाभिन्नस्येति न्यायेन परस्परमभिन्नत्वं निरूपकीभूतकार्यमेदाद्भिन्नत्वमपि, तथैव सामान्य- विशेषयोरपीत्यावेदयितुमाह-कारकशक्तयो हीति, विशिष्टव्यवहारेति, घटकारणं गवानयनादिकारणच दण्ड इत्यादी- त्यर्थः । द्रव्यमाश्रयः, तत्राश्रितो सामान्यविशेषौ ततो भिन्नावित्यभ्युपगच्छन्तं वैशेषिकम्प्रत्याह-न च सामान्यविशेष- व्यतिरिक्त इति, परपरिकल्पितः, वैशेषिकाभ्युपगतः । निषेधे हेतुमाह-तुल्यातुल्यांशव्यतिरेकेणेति, सामान्यवि- शेषभिन्नतयेत्यर्थ । सामान्यविशेषाव्यतिरिक्तत्वमेवोपपादयति-यदीति, असौ द्रव्याश , विशेष एवेति, अन्यव्यावृत्तत्व- स्यैव विशेषत्वरूपत्वादिति भावः, अनुवृत्तिद्वारेण, अनुगततया, अन्यथा, अनुवृत्तिभिन्न प्रकारेण, एतदर्थसंवादकञ्च- "खतोऽनुवृत्तिव्यतिवृत्तिभाजो भावा न भावान्तरनेयरूपाः । परात्मतत्त्वादतथात्मतत्त्वाइयं वदन्तोऽकुशला. स्खलन्ति ॥१॥" इति श्रीमद्धेमचन्द्रसूरीशवचनम् । फलितमाह-अत इति, अनुवृत्तिप्रत्ययावसेयाः, अनुगतबुद्धिविषया., केचित् त. नि. ३ ·- . [१८] "एकान्ततोऽतिरिक्तस्यानतिरिक्तख चावयविनो निरासः । [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री केचिद्, अपरेतु व्यावृत्त्याकारबुद्ध्याऽध्यवसातव्या इति । न चावश्यं सतो भवितव्यमाधारण, परिकलय तावत् तस्यैव त्वत्परिकल्पितद्रव्यांशस्य क आधारः ? को वा व्योमादेरित्यलं प्रसङ्गेन । व्यवस्थित- मिदमुभयखभावं सकलम् । तस्मान्न केवलस्य कचिदस्ति मृद्रव्यस्य ग्रहणम् । उपपद्यते चायमभेद- प्रत्यया, न च भ्रान्तः, सामान्यांशालम्बनत्वाद्, अतः सर्व साधु स्याद्वादप्रक्रियायाम् । एतेन रूपादि. समुदयविषयं स्मार्तमभेदज्ञानमिति' प्रत्युक्तम् , उभयस्वभावत्वाद् वस्तु सत्; सामान्यांशालम्बनभेद- ज्ञानम् , न पुनः सामान्यशून्यरूपादिभेदसमुदयमात्रालम्बनम् , समुदायस्य तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वच- नीयत्वेनानिर्धार्यमाणखभावस्यापारमार्थिकत्वात् । यदप्युक्त-"तेष्वेव हि तन्त्वादिषु तथासन्निविष्टेषु पट इत्यादिबुद्धिः प्रवर्तते, यथा भक्तसिक्थोदकेषु तथासन्निविष्टेषु काजिकबुद्धिः" इति; कथं पुनः सन्निविष्टेष्विति निरूप्यम् ?, ननु च पटाद्याकारेणेति किमत्र निरूप्यते ?, क पुनरसावन्यन्न पटः प्रसिद्धः? यस्याकारेण तन्तवः सन्निविशन्ते, यथा पार्थाकारोऽभिमन्युरिति । कश्चायं सन्निवेश: ? अदि, संस्थानमेव वृत्त-व्यन-चतुरस्रा-यव-परिमण्डलभेदमिष्यते युग्मा-युग्म-प्रवर-धनविकल्पकम् , एवं सति प्रागस्माभिः प्रत्यपादि प्रपञ्चतः सङ्घातभेदेभ्य उत्पद्यन्ते स्कन्धास्तावलक्षणपरिणामवशात् ,, स च तादृशः परमार्थतोऽस्त्येव समुदायः, अथान्यः कोऽपि समुदाय:, स निरूपणीयः, काञ्जिकाद्यपि, सामान्यखभावाः, अपरे विशेषखभावा आकाराः । ननु यत् सत् तत्साधारमिति व्याप्तः सतोस्सामान्यविशेषयोस्साधारत्व- मवश्यमभ्युपगन्तव्यम्, आधाराधेयभावश्च भेदनियत इति सामान्यविशेषाधारस्तन्यतिरिक्तो द्रव्यांशोऽवश्यमभ्युपगन्तव्य इत्यत आह-न चेति, उक्तव्याप्तिरेवासिद्धा । अन्यथा तद्वलाइव्यस्यापि सत आधारः परिकल्प्यः स्यात्तस्यापि च सत्त्वादा- धारान्तरमेवन्तस्यापीयनवस्था स्यादित्याशयेनाह-परिकलयेति।न च गगनमेव सर्वव्याधारभूतम् , खस्मिन् खवृत्तिविरोधेन तस्यैवानाश्रितस्याभ्युपगमनीयत्वादित्याह-को वेति । निगमयति-व्यवस्थितेति, तस्मादुभयखभावत्वात् । न च द्रव्य- प्रत्ययस्य भ्रान्तत्वादेव न विशेषसम्भिन्नसाधकत्वमत आह-न च भ्रान्त इति, अभेदप्रत्यय इति सम्बध्यते, निरालम्बन- त्वमेव सामान्यापलापिवौद्धमतेभ्रान्तत्वम् , पूर्वोत्तरपर्यायानुगतमृद्रव्यावगाही चाभेदप्रत्ययः, तस्य मृद्रव्यरूपसामान्यांशावलम्बना- त्वादेव न भ्रान्तत्वमित्याह-सामान्यांशेति । वस्तूनां सामान्यविशेषखभावत्वव्यवस्थापनेन एकान्तपर्यायवादिमतमप्युन्मूलि- तमेवेत्याह-एतेनेति । एतेनेत्यतिदिष्टमेव हेतुं सङ्गमयति-उभयखभावत्वादिति, सामान्यांशालम्बनभेदज्ञान- मिति, सामान्यविषयकं सद्विशेषविषयकं भेदज्ञानम्, न तु सामान्यांशं परित्यज्य विशेषमात्रविषयकं तत्, सामान्यविनि- मुक्तस्य विशेषस्याभावादित्यर्थः । स एवायं घटो यमहमद्राक्षमहनि रात्रौ वा यं चास्ताक्षमित्यभेदज्ञानस्य रूपादिभेदसमुदाय- मात्रावलम्बनत्वासम्भवमुपदर्शयति-न पुनरिति। समुदायस्य समुदायिभ्यो भिन्नत्वमभिन्नत्वं वा, आये समुदायिभानमन्त- रेणापि तत्समुदायावभासप्रसङ्गः, यद्धि यतो भिन्नं तत्तद्धानमन्तराऽपि भासते, यथा स्पर्श रूपादिभानमन्तरेणापि स्पार्शन- ज्ञाने, न चानुभूयते रूपस्पर्शादिसमुदायिनमन्तरेण तत्समुदायः, तस्मान्न प्रथमः पक्षः, नापि द्वितीयः, तथा सति एकैकस्य समुदायिनो भानेऽपि तदानप्रसङ्गः । अतो द्रव्यरूपतामन्तरेण तस्यापारमार्थिकत्वमेवेत्याह-समुदायस्येति, तत्त्वं समुदायि- भ्योऽभिन्नत्वम् । सन्निवेशविशेषभावान्नानावयवानामेवावयित्वं न त्ववयवी अवयवानुगतोऽतिरिक्त इत्यप्येकान्तवादो नक्षोदक्षम इत्याह-यदप्युक्तमिति । अवयवानतिरेकवादिनं पृच्छति-कथमिति, केन प्रकारेणेत्यर्थः। अवयवानतिरेकवादी उत्तरयति- ननु चेति । क्वचित्प्रसिद्धेनैवाकारेण केनचित्केषांचित्परिकल्पना भवति, पटाद्याकारस्तु न तन्तून्विरहथ्य क्वापि प्रसिद्ध इति न पटाद्याकारेण सनिविष्टेष्विति वक्तुं शक्यते, दृष्टान्तेऽपि न सर्वथाऽमेदः कथञ्चित्तस्यैव कालिकादेतथाबुद्धिविषयत्वादेवं सेनावना- देरपीत्याशयमुद्धाटयति सिद्धान्तवादी-क पुनरसावन्यत्रेति। प्रसिद्धस्यैवान्यत्र सन्निवेश इत्यत्र दृष्टान्तमाह-यथेति, पार्थः, अर्जुनः, अभिमन्युः, अर्जुनस्य पुत्रः, सन्निवेशोत्याऽप्यवयव्येव कथञ्चिद्व्यतिरिक्तः स्वीकृतः परेण, अन्यथा तन्निर्वचनमशक्य- मिलाशयवान् सिद्धान्ती परं पृच्छति-कश्चायं सन्निवेश इति । सन्निवेशस्य संस्थानखरूपत्वं यदि परो ब्रूयात्तदा सिद्धं नस्तीहितमित्याशयेनाह-यदीति, एवं सति, सनिवेशस्य संस्थानविशेषरूपत्वाभ्युपगमे सति संस्थानविशेषव्यतिरिक्तरूपत्वेन सभिवेशो न निरूपयितुं शक्यस्तस्य प्रकारान्तरस्य स्याद्वादविनिर्मुक्तस्य दर्शयितुमशक्यत्वादित्याशयेनाह-अथेति । स इति, ·, , माध्यटीकाविवृतियुता] अन्वयिनो द्रव्यस्य रूपादिसमुदायमात्रतानिराकरणम् । [१९] परिणामान्तरापत्त्यैव सिद्धमाहतानाम्, न भक्तसिक्थादिमात्रतया। यच्चोक्तम्-"रूपाद्यग्रहे घटादि- बुद्धेरभावात्" इति, एतदपि जैनान् प्रति न किञ्चित् , उभयस्वभावत्वाद् वस्तुनो विभागाभावात्, रूपादिस्वरूपोल्लेखेनैव सामान्यांशः प्रतीयते, वह्निरूपस्पर्शपरिणतायोगोलकवत्, तथा वनविपत्या. दयोऽपि सन्निवेशविशेषाः पुद्गलानां सामान्यविशेषस्वभावाः समासादितक्रमपरिणतयः तत्त्वतोऽभ्यु- पेयन्ते, नोपादाय प्रज्ञप्तिमात्रम्, यदि च संस्थानमर्थान्तरं रूपादिभ्यस्तदपि परमार्थसत्, ततो रूपा- दिवदन्यानपेक्षमेव गृह्येत, अथ रूपस्पर्शमात्रम् , एवं तर्हि तदनेक रूपस्पर्शवत् प्रसक्तम् , एवं चानिष्ट- प्राप्तेरसमञ्जसता, यदि रूपसन्निवेशविशेषो वृत्तं स्पर्शनेन न गृह्येताविषयत्वाद् रूपवत्, न वा स्पर्श- विशेषश्चक्षुषा गृह्येतोक्तन्यायात् , भेदे च द्वे वृत्ते गृह्येयातामन्यत्वाद् रूपस्पर्शवत्, एवं तन्त्वादिषु तथास्थितेष्वित्यादि विचार्यमाणं विशीर्यते, तस्मादस्ति द्रव्यं तद्भावाव्ययलक्षणं स्थित्यात्मकमन्वयिरूप; त्वात् , खभेदानां प्राक् तदा आयत्यां च मृदन्वयाविच्छेदादेकम्, न पुना रूपादिसमुदायमात्रम् , अतः सर्वैकान्तध्वंसविधायिनि स्याद्वादे दूरमपास्तमसद्विकल्पचतुष्टयम् , किं तत् ?, एवं-समूहिनः परिणामिनो अन्यप्रकारः, निरूपणीय इति, यदि स प्रकारः स्यात्तदा भवद्भिरुपदर्शयितुमपि शक्येत, न चोपदर्शयन्ति भवन्तस्तमिति स नास्त्यवेति गूढाभिसन्धिः । कालिकादिरपि भक्तादिभ्यः कथञ्चिद्वयतिरिक एवेति दृष्टान्तोऽपि भवदुक्तोऽस्मदनुकूल एवेत्साह- कालिकाद्यपीति । अन्यदपि पर्यायवाद्युक्तमनेकान्तवादिनम्प्रति नाभीष्टप्रसाधकमित्याह-यच्चोक्तमिति । उभयखभाव- त्वात् , द्रव्यपर्यायोभयात्मकत्वात् । विभागाभावात् , रूपादिः पर्याय , तदाश्रयो द्रव्यं घट इत्येव विभागाभावात् 1 एकमेव वस्त्वखण्डात्मकमवच्छेदकमेदेन पर्यायात्मना द्रव्यात्मना च व्यवहियते, न तु तस्यैको भागो द्रव्यमपरो भाग पर्याय इति विभागे- नोभयात्मकम् , किन्तु द्रव्यांशस्यापि पर्यायमिश्रितत्वं पर्यायांशस्यापि द्रव्यमिश्रितत्वम् । अत एव सम्पूर्णेनैव वस्तुनाऽपेक्षामेटेन द्रव्यव्यवहारवुद्धी पर्यायबुद्धिव्यवहारौ च भवतः, अन्यथा प्रत्येकपक्षदोषापत्ते, एतदभिसन्धानेनैव "भागे सिंहो नरो भागे योऽशो भागद्वयात्मकः । तमभाग विभागेन नरसिंह प्रचक्षते" इत्युक्तिरुपपद्यते । विभागाभावे सति यदभिलषितं तदाह- रूपादीति, सामान्यांशः स्वपर्यायानुगतत्वाद्रव्यात्मा घटः, स रूपस्पर्णादिविशेषाजहद्वृत्तिरेवेति रूपादिवरूपोल्लेखेनैव प्रतीयत इत्यर्थः । एतदेव दृष्टान्तेन भावयति-वहिरूपति, अतितप्तायोगोलकं तत्क्षणे सर्वतोभावेन वहिव्याप्तशरीरत्वादहिगतरूपस्स- सिमन्वितमेवावभासते, तत्क्षणे तस्य तन्मयीभवनमेव विभाव्यते, तद्वद्घटादेरपि परित पर्यायसम्भिन्नत्वात्तदुल्लिखिततयैवावर भासनम् , नैतावता तत्समुदायात्मैव घटः, तथा सति अयोगोलकस्याप्यतितप्ततादशायां वहिरूपस्पर्शमात्रखपता प्रसज्यतेति । उकन्यायमन्यत्राप्यतिदिशति-तथेति । तत्त्वतः परमार्थतः । नोपादाय प्रज्ञप्तिमात्रमिति, प्रज्ञप्तिमात्र विकल्पमात्रम् । उपादाय अभ्युपगम्य, न नैव अभ्युपगम्यन्ते, वनविपक्षयादयो वृक्षादिपुष्पादिभ्यो व्यतिरिक्ता न सन्त्येव, केवलं विकल्पबुद्धि- प्रभाविता एव वनविपंक्त्यादिव्यवहारा इत्येवं नाभ्युपगम्यतेऽस्माभिः, किन्तु सामान्यविशेषस्वभावा वस्तुभूता एवाभ्युपगम्यन्त इत्याशय । नोपादेयप्रज्ञप्तिमात्रमिति पाठे तु उपादेयोऽवयवेभ्यो व्यतिरिक्षोऽवयवी अर्थात् प्रत्येकवृक्षादिविभिन्नो वनादि- स्वत्प्रज्ञप्तिमात्रन्तद्विकल्पमात्रन्नाभ्युपगम्यते, किन्तु समुदायिभ्यो भिन्नाभिन्नस्यैव समुदायिनो वनादेर्शानमभ्युपगम्यत इति । एकान्तव्यतिरेके एकान्ताव्यतिरेके च क्रमेण दोषमुद्भावयति-यदि चेति, संस्थानमिति, समुदायावयविद्रव्याटेरुपलक्ष- णम् । अर्थान्तरं सर्वथा व्यतिरिकम् । तदपि संस्थानमपि । ततः तटा, रूपस्पर्शमात्रम् , एकान्तेन रूपस्पादिभ्यो- ऽव्यतिरिकं सस्थानम् । तत् संस्थानम् । अनिष्टप्राप्तेरित्युकं तदेव स्पष्टयति-यदीति, वृत्तमिति, व्यस्रचतुरस्रायत- परिमण्डलादेरुपलक्षणम् , तदेति शेषः । अविषयत्वात्, रूपाभिन्नस्य वृत्तादेस्त्वगिन्द्रियागोचरत्वात् । उक्तन्यायात्, स्पर्शवत् स्पर्शाभिन्नस्य वृत्तादेश्वक्षुरिन्द्रियागोचरत्वात् , रुपाभिन्नस्य वृत्तस्य स्पर्शाभिन्नवृत्तभिन्नत्वम् , स्पर्शभिन्नस्य वृत्तस्य रूपाभिनवृत्तभिन्नत्वञ्च प्रसक्तम् । तथा सति यदनिष्टं तदाह-भेदे चेति । अवयवावयविनोरपि सर्वथाऽभेद उतन्यायेन सम्भवतीत्यतिदिगति-एवमिति । द्रव्यसिद्धिमुपसंहरति-तसादस्ति द्रव्यमिति । अन्वयिरूपत्वादिति यदुक्तम् तदेव सङ्गमयति-खमेदानामिति, मृद्रव्यपर्यायाणा स्थासकोसकुशूलघटादिनामित्यर्थः । माक् तदाऽऽयत्याञ्चेति, प्रापदेनावीतकालस्य तदेत्यनेन वर्तमानकालस्यायत्यामित्यन्तेन भविष्यत्कालस्य परिग्रहादुक्तकालत्रयवर्तित्वेन मृदोऽन्वयित्वं नित्यत्वमेकत्वञ्च स्पष्टमेव प्रतीयते। असद्विकल्पचतुष्टयमिति, सामान्येनोक्तम् । त्तद्विशेषप्रतिपत्तये परः पृच्छति- । - ·. 4 [२] एकान्तवादजन्मना दोषाणां स्वाद्वादेऽनवकाशः । ' ' [तरिवार्यत्रिसूत्री वा तत्कार्यमुत नैव तत्कार्यमथ कार्यमेवास्ति न कारणं, कारणमेव वा विद्यते'न कार्यमिति; एष च सामूहिकः समस्तोऽपि रत्नावलीपटस्तम्भकुम्भसेनावनयूथादिरर्थः स्वसमये पारिणामिक एव, भिन्ना भिन्नदेशानां परिणामिनां परिणामाभ्युपगमात्, तथापि भेदेनोपन्यासो लोकव्यवहारानुवृत्त्या, पूर्व- धर्मोपमर्दैनोत्तरधर्मोत्पादः परिणामो लोके क्षीरद्ध्यादिवत् समूहिषु पौरिणामिषु चानैकान्तव्याप्ति- प्रपञ्चप्रदर्शनार्थः । तथाहि-आलोकविशिष्टरूपग्रहणमपि मोत्यन्तभेदप्रतिपत्तये, विशेषणविशेष्यभाव- श्चैकान्तभेदविषयो न कश्चित् प्रसिद्धः, 'दण्ड्यादावपि सामान्यविशेषभावे सति विशेषणविशेष्य- भावात्। यथोक्तमवधारण-रूपादिग्रहे सत्येव भावात् , तदप्युभयखभाववस्त्वभ्युपगमे न कञ्चनापक्षा- लमावहति । यदप्यारेका "प्रमाणानुभवमन्तरेण स्मृतिरनुपपन्ना" इति पश्चात् परिजिहीर्षताऽभ्यधायि- "विकल्पितेऽपि यर्थे स्मृतिर्दृष्टा" इति, तदप्यसत्, अर्थाभिधानप्रत्ययानां वस्तुत्वाभ्युपगमादत्यन्ता- मावस्य च निरुपाख्यस्य प्रतिषिद्धत्वात् , सर्वप्रकारमसतः संव्यवहारायोग्यत्वात् , 'बभूवुरनादौ संसारे पन्धुमत्यादयः प्राणिविशेषास्तभिधानानि तदालम्बनाश्च प्रत्ययाः, ततश्च प्रमाणानुभवपूर्विकैव स्मृतिः सर्वत्र, नान्यथा, समुदायस्य च प्रतिपादितवस्तुत्वान्न निर्मूलविकल्पत्वम् , बुद्धिभेदाच्चान्यत्व- कि तदिति, ग्रन्थकार उत्तरयति-एवमिति, अनन्तरं यन्मयोच्यते तत्तदवधार्यमित्यर्थः, तत् समुदायावयव्यादिकम् । समूहिनः परिणामिनो वा तत्कार्यमित्येको विकल्पः, नैव तत्कार्यमिति द्वितीयो विकल्पः, अनापि समूहिनः परिणामिनो वेत्यनुवर्तते, अथ कार्यमेवास्ति न कारणमिति तृतीयो विकल्पः, यद्यपि कार्यस्य कारणाधीनात्मलाभत्वा तस्वीकारे कारणखीकार आवश्यकः, तथापि कार्यपदमत्र कार्यत्वेनाभिमतपरं बोध्यम्, एवं कारणपदमपि, कारणमेव विद्यते न कार्यमिति तुरीयो विकल्पः । समूहिनः परिणामिनो वेति भेदेनोपन्यासस्य प्रयोजनमाविर्भावयति-एष चेति, चकार, यद्यपीत्यर्थपरो ज्ञेयः । सामूहिका, समूहप्रभवः । खसमये जैनराधान्ते । भिन्नाभिन्न देशानामिति, रनावली- सेनादत्यदौ परिणामपरिणामिनोभिचदेशता पटतम्भकुम्भादावभिन्नदेशताऽवसेया । लोकव्यवहारानुवृत्त्येति, लोके हि क्षीरादीनां दध्यादिरूपेण भवनस्थल एव परिणामव्यवहारो यत्र पूर्वधर्मस्योपमर्दः, मालादिरूपेण रत्नादीनां निष्पत्तौ तु समूह- व्यवहार एव, तत्र पूर्वधर्मोपमर्दाभावादिति लोकव्यवहारमनुसरद्भिरस्माभिस्समूहिनः परिणामिनो वेत्युक्तमिति । एतदेव प्रपञ्च- यति-पूर्वेति । एकैकरत्नादौ यदनान्तरासंयुक्तरत्नत्वरूपो धर्मस्तस्य रत्नावल्यादिरूपेण समूहावस्थायामुपमर्दनम्भवत्येवेति; स्याद्वादे तदपि परिणामलक्षणं तत्रापि सुसज्ञतमिति गूढाभिसन्धिद्योतनायोक्तम्-अनेकान्तव्याप्तिप्रपञ्चप्रदर्शनार्थ इति । अनेकान्तव्याप्ति सङ्गमयति-तथाहीत्यादिना। यदप्रहे यन्न गृह्यते तयोरभेद इत्यत्रालोकाग्रहे रूपग्रहो न भवति, अथ 'चालोकरूपयोर्भेद एवेति व्यभिचारस्यालोके सति रूपग्रहणम्भवतीयालोक एव रूपग्रहणनिमित्तनत्वालोकग्रहणं तयोस्तुल्य-- कालवादित्येवमुद्धार आलोकरूपयोर्भेदमवलम्ब्य पूर्वमुपदर्शितस्तत्रेद्रानी कथञ्चिदभेद एव तयोरपीति उक्तनियमे कथचिद-- भेदस्य व्यापकतयाऽभिमतत्वे व्यभिचारवार्तापि नास्तीत्यभिप्रायेणाह-आलोकविशिष्टरूपग्रहणमपीति, अत्र ययो-, विशेषणविशेष्यभावस्तयोः कथञ्चिदभेद इति व्याप्तिरभिमता । तत्र दण्डी पुरुष इत्यत्र दण्डपुरुषयोर्विशेषणविशेष्यभावोऽस्तित न च कथधिदभेद इत्याशका स्यात्तदपाकरणायाह-द्रण्ड्यादावपीति, दण्डी पुरुषोऽपि भवति - दण्डवान्तदन्यदेशोऽपीति । दण्डित्वस्य दण्डखरुपपर्यवसितस्यानुगामित्वेन सामान्यता दण्डित्वेन परिणतस्तु पुरुषो, न दण्डशून्यकालेऽनुवर्तत इति तस्य विशेषतेति सामान्यविशेषभावेन तयोरभेदोऽवधार्यः । अथवा दण्डत्वपुरुषत्वाभ्यां भेदः, स च विशेषरूपतामाश्रित्य, संयुक्तत्वेन । रूपेण चाभेदः, स च सामान्यमाश्रित्य । यच्चोक्तं प्राक् पर्यायवादिना “रूपाद्यग्रहे तबुद्ध्यभावादित्यनेन तदभावाभावमुखेन रूपा-, दिनहे सत्येव भावादित्याख्यायते" इति तस्यापि कथञ्चिदभेदसाधकत्वाभिप्राये निर्दुष्टत्वमेवेत्याहयञ्चोकमवधारणमिति । अपक्षालं दोषम् । यदप्युकं पर्यायवादिना "पुनराशढ़ते-प्रत्यक्षानुमानाभ्यामननुभूते समुदाये कथं स्मृतिरुत्पद्यत इति, न,' अनेकान्तार, विकल्पितेऽपि ह्यर्थे स्मृतिदृष्टा वन्धुमत्याख्यायिकादाविति" तदधिकरोति-यदपीति, असत्ख्यातिर्न सम्भवती- त्यावेपनायाह-सर्वप्रकारमसतः संव्यवहारायोगादिति, प्रतिपादितेति । स च तादृशः परमार्थतोऽस्त्येवं समुदायः इत्यादिमन्येन प्रतिपादितेत्यर्थः बुद्धिमेदाढ़ेद एकान्ततो भेदखदा स्यायदि सर्वप्रकारेण' बुद्धिमेदस्यात् , न चैवम्, द्रव्य. .

·, - मापटीकाविवृतियुता] अवयवावयविप्रमुखाणां भेदाभेदस्वीकारे नेकान्तदोषाववतारः। [२१] मेकान्तत एवेति पूर्वमेव प्रत्यस्तम् । नहि बुद्धिभिदा सर्वप्रकाराऽस्ति जैनेन्द्राणां द्रव्यास्तिकनयाभि- प्रायेण ग्रहणात् , सद्व्यतया भेदाभावात् , पर्यायतः सङ्ख्यापरिमाणाकारभेदसद्भावात् भिन्नाभिन्न- स्वभावैव शेमुषी, सा च भेदाभेदस्वभाव एव वस्तुनि व्यापारमासादयन्ती स्वात्मप्रतिष्ठां प्रतिलभते इति न किश्चिदनिष्टम् । यच्चोक्तम्-"तुलानतिविशेषाग्रहणादनन्योऽवयंव्यवयवेभ्यः इति, तदिष्टमेव, सर्वथा अन्यत्वस्य निषिध्यमानत्वात् , यतो विनाऽप्यवयविना संयोगमात्रे तदर्थान्तरभूतसङ्घात- परिणामाद् दशपलपरिमाणत्वमस्त्येवेति अतो नावयविकृतं पलदशकस्य दशपलपरिमाणत्वं, विनाऽपि तेनोपलभ्यमानत्वादेकादशपलेनेव; इतश्चावयवव्यतिरेकेणासन्नवयवी, अनभिभूतगुणत्वे सत्यवयव- रूपादिव्यतिरेकेणानुपलभ्यमानरूपादिगुणत्वात् , तुरगवारणाद्यवयवव्यतिरेकेण सेनावत् । यदि चं स्याद् रूपादयोऽपि च गुणा गृोरन्नवयविनः पृथक्त्वेन, घटबदरादिवदिति व्यतिरेकः, विशेषणो- पादानाद् विद्यमानेष्वभिभवादनुपलभ्यमानगुणत्वं तारकादिषु दृष्टमित्यनैकान्तिकत्वव्यावृत्तिः, द्रव्या- मना च तन्तुपरिणतौ पटपरिणामोऽस्त्येव, सुचिरादपि तत्र भावात्, पर्यायात्मना चाभावाद्, अतीता- नागतपरिणामानामसत्त्वादन्यवहार्यत्वाद् वर्तमानपर्याय एव परमार्थतोऽस्त्युपयुज्यमानत्वात्, पट- परिणामकाले च द्रव्यात्मना तन्तुसद्भावात् पर्यायात्मना चाभावात्, सर्वेषामवयवावयविसमुदाय- समुदायिगुणगुणिनामन्यत्वानन्यत्वमुभयनयापेक्षमेवाभिरूपधियो धिनोति तस्मादेकान्तवादिनः सूक्ष्म- पादरप्रतिघाताप्रतिघातभेदसङ्घातकार्यकारणैकत्वान्यत्वादिविश्वप्रकारपरिणाममभ्युपयतो न किञ्चिद- पद्यमाढौकते ॥ एतेन द्रव्यपर्यायनयद्वयव्यावर्णनेन किमेकोऽवयवी स्वारम्भकावयवेषु प्रत्यवयवं वर्तते रूपेणाभेद्रस्यापि प्रतीतेरित्याह-नहि बुद्धिभिदेति । शेमुषी बुद्धिः, सा बुद्धिः । अवयवावयविनोरनन्यत्वसाधनं कथञ्चि- दनन्यत्वसाधनपर्यवसितं स्याद्वादिनामिष्टापादनरूपत्वान दोषायेत्याह-यच्चोक्तमिति । अवयविनोऽवयवेभ्यस्सर्वथाऽन्यत्वं न सम्भवतीत्यत्र हेतुमाह-यतो विनाऽप्यवयाविनेति, तदर्थान्तरभूतेति, अवयविव्यतिरिकेत्यर्थः । अयमभिप्राय:--- यत्रैकैकपरिमिताना दशानां वस्तूनामनारम्भकसंयोग एव न त्वारम्भकसंयोगस्तत्रावयवी नोत्पद्यत एवेत्सवयविवादिनाऽप्यभ्यु- पेयम् । अथ च दशपलपरिमाणत्व तादृशसंयोगविशेषापन्नसमुदायेऽनुभूयते, अतोऽवयविनमन्तराऽपि भावात्संयोगकृतमेव पलदशकस्य दशपलपरिमाणत्वन्नावयविकृतमिति, उक्तार्थे परार्थानुमानप्रयोगमुपनिवनाति-अतो नावयविकृतमित्यादिना । अषयविनोऽवयवव्यतिरिक्तत्वाभावसाधकमनुमानान्तरमुपन्यस्यति-इतश्चैति । यदि च स्यात्, अवयवेभ्यो व्यतिरिक्तो, घयवयवी स्यात् , तदेति शेषः । रूपादय इति, अवयविनो रूपादयो गुणा अवयवरूपादिगुणेभ्यः पृथक्त्वेन गृह्येरनिति, यतिरेकः । न चावयविनो रूपादयो गुणा अवयवरूपादिगुणेभ्यः पृथक्त्वेन गृह्यन्ते तस्मान सन्ति तदभावादवयव्यपि नास्तीति । अनभिभूतगुणत्वे सतीति हेतुविशेषणफलमुपदर्शयति-विशेषणोपादानादिति । द्रव्यनयपर्यायनययोरभेद- भेदानेकान्ताभ्युपगमरूपस्याद्वादप्रमाणराजदौत्यमावेदयन्नाह-द्रव्यात्मना चेति,तत्र भावात् , तन्तुपरिणतौ पटस्य भावात् , अन्यथाऽसतस्तस्य कदाचिदपि तत्रोत्पादासम्भावाद्गगनकुसुमस्येवेति भाव । पर्यायात्मना चाभावात्, पृथुयुधोदराकारात्मना विशकलिततन्त्ववस्थानवेलायां तन्तुपरिणतौ पटस्याभावात् । अत्रैव पर्यायास्तिकनयावष्टम्भेन हेतुमाह-अतीतेत्यादि, उप- युज्यमानत्वात् , देहाद्यावरणादिकार्यकारित्वात् । अवयविनोऽवयवेषु भावाभावावुपदर्यावयवानामवयविनि भावाभावात्रुपद- र्शयति-पटपरिणामकाले चेति। द्रव्यात्मना-विशकलिताविशकलितसाधारणतन्तुस्वरूपेण । पर्यायात्मना-विशकलित- तन्तुरूपेण । अयं च न्यायः सर्वत्रावयव्यवयवादी योज्य इत्याशयेनाह-सर्वेषामवयवेत्यादि । उभयेति, द्रव्यास्तिकपर्याया- स्तिकेत्यर्थः । अभिरूपधियो धिनोतीति, पण्डिताना वुद्धिर्विषयितयाऽऽश्रयतीत्यर्थ , शेमुष्युन्मेषशालिना बुद्धाववभासते इति यावत् । स्याद्वादे न दूषणकणस्यापि प्रवेश इत्युपसहरति-तस्मादिति, सूक्ष्मेत्यादि अभ्युपयत इत्येतत्पर्यन्त- मनेकान्तवादिन इत्यस्य विशेपणम् । अवयवी अवयवे सामस्त्येन वर्तते एकदेशेन वेत्यादि विकल्पानामप्यतिरिक्तावयविनिराक रणाय सौगताभिमतानां नास्ति स्याद्वादे पदारोपणसङ्कथापीत्याह-एतेनेति । अस्य विवरणरूपमेव-द्रव्यपर्यायनयव्याव- । - ·-- 4 [२२] कार्यकारणभावस्य काल्पनिकत्वनिरीकारः ।" [तत्त्वार्थत्रिसूत्री आहोस्विद् एकदेशेनेत्येषोऽपि.विकल्पः सिद्धसाध्यतादिवहुदोपत्वादपास्तो वेदितव्यः, तस्मान्न,व्यतिरिक्तो- ऽवयव्यस्ति निभाल्यमानः, समस्ति च द्रव्यांशः स्थितिलक्षणोऽन्वयी, तदपेक्षावुत्पादविनाशौ स्ता, अतः स्थित्युत्पादविनाशखभावमेव सर्वमर्थक्रियासमर्थ, न स्थितिनिरपेक्षावुत्पादविनाशाविति । यद- प्युक्तम्-कल्पनामात्रं कारणं कार्यमिति प्रतीत्यप्रत्ययमानत्वात्, तदप्ययुक्तम् ,' करोतीति कारणं कार्यान्तरनिवर्तनसमर्थम् ,, क्रियायाः कारणान्तरापेक्षात्, कल्पना च वहिरङ्गार्थशून्यं विज्ञानमात्रं शब्दमानं वा, न च तस्य घटादिकार्यान्तरनिष्पादने शक्तिरस्ति, न च विज्ञानमात्रमेव ग्रााग्राहक- लक्षणमर्थशून्यमस्तीति प्रतिपत्तुं शक्यम् , प्रमाणाभावात्, न च भ्रान्तिमान कार्यकारणव्यवस्था, भ्रान्तिवीजाभावात् , नापि शून्यता, प्रतिपेधप्रतिषेध्यादिसद्भावात् । व्यवहारतः सत्त्वमर्थानां न परमार्थत इति चेत्, प्रतिषेधोऽपि तर्हि व्यवहारमात्रत्वादसन्नित्यप्रतिहतसद्भावात् कथं न भावा भवेयुः ? न च रासभशृङ्गमसत् स्वतः परिकल्पितेन रूपेण मृत्खननादिकार्यार्थमाचेष्टमानमिष्टं दृष्टं वा ।। दीर्घता च यदि स्वतोऽसती हखबुद्धेः कारणं भवत्येवं सति व्योमारविन्दकर्णिकाऽपि हेतु- रसत्त्वात् स्याद् हखताबुद्धेः, यदि चासत्प्रतीत्याऽसदेवोत्पद्येत तथा सति शशविपाणं प्रतीत्य खर- विषाणमपि स्यात्, अथास्त्येव वस्तुनो दीर्घता, न तर्हि प्रतीत्यप्रत्ययमानं सर्वम्, सतीमेव दीर्घता- माश्रित्य इखताधियोऽभ्युपगमात् दीर्घहखवुद्ध्योश्चायोगपद्यादयुक्ता प्रतीत्यसमुत्पत्तिः, न चासत: कारणभावः, यदि च सर्व प्रतीयैव सिद्ध्यति नाप्रतीत्य, ततः प्रतीत्यसिद्धिरपि प्रतीत्यसिद्धिप्रभवा- र्णनेनेति, अस्यापास्त इत्युत्तरेण योगः। उत्पादव्ययसम्वधितध्रौव्यं सर्वव्यापकतयोपसंहरनाह-तस्मादिति।न व्यतिरिक्तों न सर्वथाऽवयवेभ्यो भिन्नः, तेन कथञ्चिद्भेदाभ्युपगमो न विरुध्यते । तदपेक्षौ द्रव्यांशानुगतौ । कार्यकारणभावस्य काल्पनि- कत्वमेवेति मतमप्यपहस्तयितुमाह- यदप्युक्तमिति । कारणान्तरापेक्षादिति भावप्रधानो निर्देशः । कल्पनामात्रमि- स्युक्तं तत्र कल्पनां विकल्प्य तत्र कार्यान्तरनिर्वर्तनसमर्थत्वं कारणत्वन्नसम्भवतीत्यतो न कल्पनामात्रं कारणमित्याह-कल्पना चेति । तस्य विज्ञानमात्रस्य शब्दमात्रस्य वा । विज्ञानवाद्यभिमतं ग्राह्य च ग्राहकं च ज्ञानमेव न तु वाह्योऽर्थो विद्यत इत्येत; प्रतिक्षिपति-न चेति, अस्य शक्यमित्यनेन योगः। कार्यकारणभावावगाहिज्ञान प्रान्तमेव ततो नार्थसिद्धिरित्येतदपाकरणा- याह-न च भ्रान्तिमात्रमिति । माध्यमिकमतमुन्मूलयितुमाह-नापि शून्यतेति,- "शून्ये मानमुपैति चेन्ननु तदा शून्यात्मता दुःस्थिता, नो चेत्तर्हि तथापि किं न सुतरां शन्यात्मता दु स्थिता । वन्ध्या मे जननीत्यमुख्यसदृशीमप्याश्रयन् शुन्यतां शङ्के दुशकसाहसैकरसिकः स्वामिन्नसौ सौगतः ॥१॥" इति श्लोकार्थोऽप्येतत्पक्षप्रतिक्षेपायात्रानुसन्धेयः । संवृतिसत्त्वमेवार्थानां न तु पारमार्थिकसत्त्वं संवृतिसत्त्वादेव प्रतिपेध्यप्रतिषेध. वादिप्रतिवादिसकलव्यवहारोपपत्तिरिति गूढाभिसन्धि शून्यवादिन आशक्ष्य प्रतिक्षिपति-व्यवहारत इति, व्यावहारिकसत्त्वमेव पारमार्थिकसत्त्वं तस्य यदि संवृतिसत्त्वं नामान्तरं परेण गीयते तत्र न नो विवादः, अन्यथा व्यवहारसतो वस्तुनो वस्तुतोऽसत्त्वे प्रतिषेधस्यापि परेण व्यवह्रियमाणस्यासत्त्वापत्त्या कथं शुन्यता सिद्ध्येत् । तदभावे विरोध्यभावात्पूर्णतैव जगति पदमादधातीति गूढाभिसन्धिम्रन्थकार आह-प्रतिषेधोऽपीति । व्यावहारिकस्यासत्त्वे रासभशृङ्गादिवत्कार्यकारित्वमेव न स्यादस्ति च कार्य- कारित्वमतः सत्त्वमेवास्थयमित्याह-न च रासभङ्गमसदिति, कारणं कार्यमिति कल्पनामात्रमेतत् प्रतीत्यप्रत्ययमात्रवृत्ति- त्वात् दीर्घत्वहखतावदित्यत्र दीर्घत्वादिदृष्टान्तेऽपि नासत्त्वमस्माकं सम्मतमिति दृष्टान्तासिद्धिरुद्धर्तमशक्येत्याह-दीर्घता चेति। ननु हखत्वमप्यसदेव कार्य ततश्च असतः कारणादसतः कार्यस्योत्पत्तौ न कश्चिद्दोष इत्यत आह-यदि चेति । यत्किश्चिदसत्प्र- तीत्यापेक्ष्य यत्किञ्चिदसदुत्पत्ती नियामकाभावाच्छशविषाणादपि खरविषाणं स्यादित्याह-तथा सतीति । हखत्वादीनां सत्त्वा. भ्युपगमे तु न परस्येष्टसिद्धिरित्याह-अथास्त्येवेति । क्षणक्षयवादिनः परस्य यदा दीर्घत्ववुद्धिर्न तदा हस्खत्वबुद्धिरिति प्रतीत्य- प्रत्ययत्वं तयोरुपगन्तुमशक्यमित्याह-दीर्घहखबुद्ध्योरिति, अवध्यवधिमतोरेककालीनतायामेव तथा व्यवहारादित्यभि- सन्धिः । सर्वस्य प्रतीत्यप्रत्ययमानत्वेऽनवस्थाऽप्यभ्युपगमविरोधिनी प्रसज्यतेत्याह-यदि चेति । कार्यकारणभावस्य पारमार्थि- ·- , भाष्यटीकाविवृतियुता] सदर्थविषयः- कार्यकारणभावः, भाष्यानुगं सूत्रव्याख्यानञ्च । [२३] ऽभ्युपेया, तथा चाभ्युपगमविरोधः, तस्मादस्ति ध्रौव्यांशलक्षणात् द्रव्यसत्ता, -नापेक्ष्यसिद्धा, कारण- मिति या व्यपदिश्यते, कारणसिद्धौ च कार्यसिद्धिरपि तदविनाभावात् , अन्यथा कारणतैव न स्याद- सम्भाविततद्गुणत्वात् , पर्यायास्तूत्पादादयः केचिदपेक्ष्यसिद्धाः प्रयोगजाः पटादयः, केचिदनपेक्ष्यसिद्धाः खाभाविकाः परमाणुनीलतानेन्द्रचापविद्युदादयः, एवं च स्वरूपसिद्धेः कारणकार्यप्रत्ययावसदर्थविषयौ न भवत इति सिद्धम् ॥ भाष्याक्षरानुसरणमधुना समातन्यते-उत्पादश्च व्ययश्च उत्पादव्ययौ, समस्यैकत्वेन निर्दिष्टी, ध्रुवतीति ध्रुव-शाश्वतं तद्भावो ध्रौव्यं-स्थिरता, उत्पादव्ययधौव्याणि, युक्तं योगः-समुदायः, सत् अस्तीति सद्, विद्यमानमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-उत्पादादयो नैककाः सत्, किं तर्हि ? युक्तं योगः-परस्परापेक्षः समुदाय एवोत्पादादीनां, सदित्यस्य ध्वनेर्विषयः, यथा वृक्षा वनं समुदिता एव नैककाः, एवमुत्पादव्ययध्रौव्याणि योगः सदिति, अथवा समाध्यर्थस्य युजेर्युक्तं समाहितं त्रिखभावं सत्, उत्पादव्ययध्रौव्याण्येव त्रयः स्वभावाः सम्यगाहिता:-परस्परप्रतिबद्धाः सदिति । अन्ये तूत्पाद- व्ययध्रौव्यैर्युक्तमिति विगृह्णते, किं पुनस्तदुत्पादादिभिर्युक्तमिति निरूपणीयम् , उत्पादादित्रयव्यति- कत्वव्यवस्थितौ ध्रौव्यमयत्नोपनतमेवेत्याह-तस्मादिति । या द्रव्यसत्ता । तदविनाभावात्, कार्यकारणयोरन्योन्यमव्यभि- चारात् । अविनाभावानभ्युपगमे दण्डमाह-अन्यथेति, कार्याव्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेन कार्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियो- गितानवच्छेदकधर्मवत्त्वपर्यवसितस्य कार्यनियतपूर्ववर्त्तित्वस्य कार्यानुकूलशक्तिमत्त्वस्य वा कारणत्वस्य कार्यघटितमूर्तिकस्य कार्या- भावेऽसम्भाविततया तत्खभावस्य कारणस्याप्यसम्भवादित्यभिप्राय । प्रतीत्यप्रत्ययमात्रत्वेन कार्य कारणं च कल्पनामात्रमिति परमतमपाकृत्य पर्यायाणामपि केषाचिदापेक्षिकत्वं केषाचिम्चानापेक्षिकत्वमित्युपपादनद्वारा कार्यकारणभावप्रत्यययोरसदर्थविषय- कत्वमपाकरोति-पर्यायास्तूत्पादादय इति । प्रयोगजाः कुविन्दादिप्रयत्नप्रभवाः । स्वाभाविकाः विस्रसापरिणामाः । खरूपसिद्धेः कार्यतया कारणतया च वस्तुखरूपव्यवस्थितेः । आक्षेपसमाधानाभ्यामुत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वं सत्त्वं व्यवस्थाप्य मूलं यथावद्व्याख्यातुमाह-भाष्याक्षरेति । सूत्रे उत्पादश्च व्ययश्च ध्रौव्यं चोत्पादव्ययध्रौव्याणि तैर्युक्तमुत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तमिति न समासः, किन्तु उत्पादश्च व्ययश्चोत्पादव्ययौ उत्पादव्ययौ च ध्रौव्यं चोत्पादव्ययध्रौव्याणि तैर्युक्तमुत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तमित्येतत् ख्यापयितुमुत्पादव्ययाभ्यामित्युक्तिरित्याह-उत्पादश्चेति । एकत्वेनेति, पर्यायरूपतया तयोरेकत्वं वोध्यम्, युक्तमित्यस्य योगाश्रयो नार्थः, तथा सति घटयुक्तस्य भूतलस्य घटभिन्नत्ववदुत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तस्यापि वस्तुन उत्पादव्ययध्रौव्यभिन्नत्वप्राप्तौ तन्त्रितयात्मकत्वमिष्टं व्याहन्येतात आह-युक्तं योग इति। योगोऽपि न संयोगादिलक्षणस्सम्बन्धस्तथा सति उत्पादव्ययध्रौव्या- पान्तत्प्रतियोगित्वे तदनुयोगिनोऽन्यस्यैवाक्षेपलभ्यत्वेनैकस्योत्पादन्ययध्रौव्यात्मकत्वं न निरूपितं स्यात्प्रत्युत तत्सम्बन्धमानस्यैव सत्त्वं सूत्रविधेयं स्यादत आह-समुदाय इति । सदिति । न परपरिकल्पितसत्तात्मकजातिविशिष्टार्थक, सत्ताजातेरेवाप्रामाणिक- त्वाव्यापकत्वाच, किन्तु विद्यमानार्थकमित्याह-सत् अस्तीतीति । उक्तार्थकरणाभिप्रायं प्रकटयति-एतदुक्तं भवतीति, उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदित्यत्र समुदायार्थकयुक्तपदोपादानेनानन्तराभिधीयमानार्थः प्रतिपादितो भवतीत्यर्थ , सदित्यस्येति, अनुरूपं दृष्टान्तमाह-यथेति। योगो नात्रोत्पादव्ययध्रौव्याणां संयोगलक्षणोऽभिमतः समुदायोपि वा न व्यतिरिक्त, किन्तु समु. दितानि तान्येवेसाह-उत्पादव्ययध्रौव्याणि योग इति, बहुत्वेऽपि सत्येकत्वन्नापेक्षिकं विरुद्धमित्यावेदनाय योग इत्येक वचननिर्देश , वेदाः प्रमाणमित्यनुरोधेन विशेष्यविशेषणवाचकपदयोस्समानवचनकत्वमिति नियमस्य यत्र विशेष्यवाचकपदोत्तर- विभक्तितात्पर्यविषयसङ्ख्याविरुद्धसख्याया अविवक्षितत्वं तत्र विशेष्यविशेषणवाचकपदयोस्समानवचनत्वमित्येवंरुपतयाऽन्यत्रोपपा- दितत्वेन न तद्विरोधोऽपीति।युजे, युजिधातो ,युक्तं युक्तमिति रूपम् । एवं सति योऽर्थस्सम्पद्यते तमाह-समाहितमिति, अस्यैव फलितं त्रिखभावमिति,सदिति, सूत्रघटकलक्ष्यांशग्रहणम्। तथा च यादृशस्सूत्रार्थो निष्पन्नस्तमाह-उत्पादेत्यादि। सम्यगाहिता इत्यस्यैव विवरणंपरस्परप्रतिवद्धा इति ।व्याख्यान्तरमाचार्यदेशीयाना केषाचिदाक्षेपोपगतनित्यनादरणीय- मित्यावेदनायोपनिबध्नाति-अन्ये विति । एतयाख्यानासम्प्रतिपत्तिख्यापनायाह-कि- पुनरिति, किमित्याक्षेपे । आक्षेप- ·-- " , [२४] अपराचार्याभिप्रायेण प्रकारान्तरेण सूनव्याख्यानम् । [तत्त्वात्रिसूत्री रेकेण द्रव्याभावान्न विद्मः किं तद् युज्यमानमुत्पादादिभिः । अपरे समाधानमाक्षेपस्याभिधते- युक्तं विशेष्यते उत्पादव्ययधौव्यैः, समुदितों योगस्तद् युक्तं सत्, नान्याभ्यामुत्पाद्व्ययाभ्यामित्या- दिको योगः सदिति । योगश्च सामान्येनोत्पादादीनामनादिविशेषविवक्षया. सादिः, ध्रौव्यं चेति पृथक् प्राधान्यख्यापनाय सामान्यस्य भाष्यकृतोदचारि, यतः सत्यन्वय्यंशे तदाश्रयावुत्पादविनाशी सङ्गच्छेते, अन्यथा कस्योत्पादः ? कस्य चानुत्पन्नस्य तेनाकारेण व्ययः ? ॥ अपरे तु प्रौव्यं चेत्य- समस्ततामन्यथा वर्णयन्ति- त्रैलक्षण्ये सतः सादिः कथं सन्न निलक्षणम् ? । ध्रौव्यं तल्लक्षणत्वेन द्रव्यार्थेन त्रिपूदितम् ॥ १ ॥ अत एव पृथग् वृत्तौ धौव्यं चेति प्रदर्शितम् । सत् निरूपं त्रयं त्वेतत् सम्भवेन विकल्प्यते ॥२॥ आधयोनियमादन्त्यमन्त्ये तु भजनाऽऽद्ययोः । स्वतः परनिमित्तौ तु स्यातामप्युपचारतः ॥ ३ ॥ अस्ति नोत्पद्यते चैकमेकमुत्पद्यतेऽस्ति च । नास्ति चोत्पद्यते चैकं नास्ति नोत्पद्यते परम् ॥ ४ ॥ आकाशपरमाणू च प्रदीपान्त्यशिखादि च । आकाशकुसुमं चेति चतुष्टयमुदाहृतम् ।। ५ ।। परिपोषायाह-उत्पादादित्रयव्यतिरेकेणेति । उक्ताक्षेपप्रतिक्षेपकं व्याख्यानान्तरमुपनिबध्नाति-अपर इति । युक्तं सदिति लक्ष्यलक्षणभावेन विवक्षितम् , तत्र युक्तं योगस्तस्य लक्षणत्वं, सदित्यस्य लक्ष्यत्वम्। युक्तमिति सामान्येनाभिहितम्, उत्पादव्ययाभ्यां युक्त व्ययध्रौव्याभ्यां युक्तमुत्पादधीव्याभ्यां युक्तमुत्पादव्ययध्रौव्यैर्युक्तमित्येवं वहुरूपम्, तत्र तुरीयकल्प एवा- दरणीयः । तत्त्व एव सत्वोपपत्तरित्यावेदयितुमाह-युक्तं विशेष्यत इति, उत्पाटव्ययध्ध्रौव्यैर्युक्तं न्यान्यत्किञ्चिदभिमतं किन्तु तैस्समुदितैर्यो योगोऽन्योन्याविष्वग्भावस्तदेव युक्तं सदिति व्यपदिश्यतेऽतोऽन्यविशेष्याकाह्मणप्रयुक्ताक्षेपस्य नावकाशः । कीदृशो योगोऽत्र व्यावर्त्यतयाऽभिमत इत्यपेक्षायामाह-नान्येति । आदिपदादुत्पादध्रौव्याभ्यां व्ययध्रौव्याभ्यामित्यनयोरुपमहः । किमयं योगस्सादिरनादित्यपेक्षायामाह-योगश्चेति, अनादिरित्यनेनानन्तत्वस्य सादिरियनेन सान्तत्वस्य चार्थादाग- तेरनभिधानेऽपि न न्यूनत्वमिति बोध्यम् । नन्वेवमुत्पादव्ययध्रौव्यैर्युक्तं सतो लक्षणमित्येवं भाष्येण भवितव्यम् , दृश्यते तु उत्पा- दव्ययाभ्यां ध्रौव्येण च युक्तं सतो लक्षणमित्येवमन्यादृशं भाष्यं तस्य का गतिरित्याशक्कायामाह-ध्रौव्यं चेति, एतत्प्रतीक खारस्यात् उत्पादव्ययौ ध्रौव्यं च युक्तं सतो लक्षणमिति पाठो भाष्ये भवितुमर्हति। तदाश्रयो ध्रौव्यलक्षणसामान्याश्रयौ, धौव्यं चेति पृथग्ग्रहणप्रयोजनान्तरोपदर्शकमतान्तरमुपन्यस्यति-अपरे त्विति।लक्षण्य इत्याद्याः पञ्च श्लोकाः। तत्र प्रथमस्य- सतः वस्तुन, त्रैलक्षण्ये उत्पादव्ययध्रौव्यात्मक्त्वे सिद्धे सति, सादिः सत् उत्पत्तिमद्वस्तु, कथं न त्रिलक्षणम्, उत्पत्तिमत्पदार्थस्य नियमेन विनाशित्वेन निरन्वयस्योत्पादविनाशयोरसम्भवेन यत्रोत्पादस्तत्र विनाशध्रौव्ययोरवश्यम्भावेन त्रिलक्षणं स्यादेवेत्यर्थः । त्रिषु उत्पादव्ययध्रौव्येषु मध्ये,ध्रौव्यं नित्यत्वम्, द्रव्यार्थल द्रव्यार्थिकनयावष्टम्मेन, तल्लक्षणत्वेन सलक्षणत्वेन उदितम् , सूत्रे कथितम् , इत्यर्थः ॥ १॥ ननु सूत्रे उत्पादादीना त्रयाणां समासवाक्येनैवाववोधनात्कथमेतदित्यपेक्षायामाह- अत एवेति, यत एव ध्रौव्यस्य सल्लक्षणत्वं तत एवेत्यर्थः । वृत्तौ भाष्ये । ध्रौव्यं चेति, इत्येवं खरूपेण पृथक् उत्पादव्य. याभ्यां पृथकृत्य' प्रदर्शितं कथितम् । ननूत्पादव्ययों इत्येवं रूपेण तयोरपि ध्रौव्यात् पृथक् कीर्तनं भाप्ये समस्त्येव तत- स्तयोरेव कथं न सलक्षणत्वमित्यत आह-सत्रिरूपमिति, सन्त्रिरूपमित्येतद्यदभिमतम्, तत्र एतत्रयम् उत्पादव्ययध्रौव्य- खरूपम् । सम्भवेन यथा यत्र यत्सम्भवस्तथा ।,विकल्प्यते विभज्यते, इति द्वितीयस्यार्थः ॥२॥ विभजनामेवोपदर्शयति- आघयोरिति, उत्पादव्यययोरित्यर्थः । अन्त्यं ध्रौव्यम् । नियमादिति, यत्रोत्पादव्ययौ तत्र नियमेन ध्रौव्यमित्यर्थः । अन्त्ये तु ध्रौव्ये पुनः । भजना स्याद्वा न स्याद्वेति विकल्पना । आधयोः उत्पादव्यययोः । ध्रौव्ये गगनादिवस्तुनि खत: परापेक्षाभावतः उत्पादव्ययौ न स्तः । परनिमित्तौ तु, अवगाहकपुद्गलादिपरपेक्षावगाहनादिफलापेक्षौ पुनः । स्यातामपि उत्पादव्ययौ । सम्भवतोऽपि । एवमप्युत्पादव्यययोर्वस्तुव्यापकत्वं समस्त्येवेति कथन्न सल्लक्षणत्वमित्यत आह-उपचारत इति । प्रधानवृत्त्याऽऽश्रयणेन धौव्यस्य वस्तुव्यापकत्वतो लक्षणत्वमिति प्रधानवृत्त्याश्रयणमेव न्याय्यमणुरपि विशेषोऽध्यव- सायकर इति न्यायादिति तृतीयपद्यार्थः ॥ ३ ॥ भजनावरूपोपदर्शनपरः अस्तीत्यादि तुरीयश्लोक उत्तानार्थः ॥ ४ ॥ भजनास्वरूपावगतिसौकर्याय निदर्शनचतुष्टयमाह-आकाशपरमाणूचेति।अस्तिनोत्पद्यते चैकमित्यत्र निदर्शनमाकाशः,. - ·भान्वटीकाविवृतियुता] कचिदुत्पादव्ययोरन्यादशत्वं सल्लक्षणपरमार्थापरमार्थभावश्व - [२५]] सोपतः कारिकापञ्चकस्यायमर्थः-पुद्गलजीवेपूत्पादव्यययोरन्यादृशत्वाद्, धर्मादित्रितये ततो- ऽन्यादृशत्वात्, ध्रौव्यस्य पश्चत्वेऽप्यविशेपाद् वृत्तौ पृथग् विवरणम् , अन्यथा धर्माधर्माकाशेष्वधि- गमोपायविषयत्वेनोत्पादप्रच्युती, अन्यथा च जीवपुद्गलेष्विति द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षाद् अन्यथा प्रयोगजावुत्पादव्ययौ, अन्यथा च धर्मास्तिकायादिपु द्रव्यस्वभावापेक्षमप्रयोगजी ज्ञानविपयत्वोत्पाद्- अच्युतिमात्रलक्षणो, नहि तेषु पौरुषेयो विलसा वा प्रयोगः क्रमत इति, अतः परप्रत्ययावुत्पाद- विनाशौ त्रयाणाम् , जीवपुद्गलानां तु प्रयोगविस्रसाभ्यामुत्पादव्ययौ सम्भवतः, ध्रौव्यं तु सर्वेष्व- विशिष्टम् , एतत् सतो लक्षणं कचिदुपचारतः क्वचित् परमार्थत इति, तदेतत् पौर्वापर्येणालोच्य कृतप्रज्ञैरागम.रेव व्याख्यास्यते निर्विरोधं, वयं तत्रानिपुणाः किञ्चिदेव स्थूलकुशलतयाऽभिध्महे- विशब्दः समुचितौ वर्तते, तेन नोत्पादादयः प्रत्येकं सतो लक्षणं, किं तर्हि ? समुदिता एव वस्तुतत्त्वं खतो नाकाशस्योत्पत्तिरित्युररीकृत्य चेदम्। एकमुत्पद्यतेऽस्तिचेसत्र निदर्शनं परमाणु ,तस्य स्कन्धात्पृथग्भावे उत्पत्तिरवसेया। नास्ति चोत्पद्यते चैकमित्यत्र निदर्शनं प्रदीपान्त्यशिखादि । एवं सति तृतीयविकल्पनाया ध्रौव्यस्यास्तित्वलक्षणस्य व्याप- कत्व न स्यादिति नारेकणीयम् , द्रव्यार्थिकनयावष्टम्भेन ध्रौव्यस्य लक्षणत्वप्रतिज्ञानात्पुद्गलात्मना प्रदीपान्यशिखादेरप्युत्पादात्पूर्व विनाशानन्तरमपि सत्त्वमस्त्येवेति । नास्ति नोत्पद्यते परमित्यत्र निदर्शनमाकाशकुसुमं चेतीति ॥ ५॥ पञ्चानाम- प्युपदर्शितपद्यानाम्मुकुलितमर्थमावेदयन्नाह-सझेपत इति । अन्याहशत्वात् धर्मादित्रितयोत्पादव्ययापेक्षयेत्यर्थः, अन्या- दृशत्वञ्चाग्रे स्पष्टीकृतम् । पञ्चत्वेऽप्यविशेषादिति स्थाने पञ्चस्वप्यविशेषादिति पाठो युक्तः, पञ्चसु जीवपुद्गलधर्मा- धर्माकाशेषु, अविशेषात्, यादृशं ध्रौव्यं जीवपुद्गलयोस्तादृशमेव धर्माधर्माकाशाना न तूत्पादव्ययवदन्यादृशमित्यत । वृत्तौ भाष्ये, पृथर विवरणम् , उत्पादव्ययौ समासेनोपन्यस्य तत्पार्थक्येन ध्रौव्यस्य विवरणम् । उत्पादव्यययोः कथमन्यादृश- त्वमित्यपेक्षायामाह-अन्यथेति, अस्यैवार्थकथनम्-अधिगमोपायविषयत्वेनेति-जीवपुद्गलयोरुत्पादव्यययो कथमन्याह- शत्वमित्यपेक्षायामुक्तम्-अन्यथा चेति । अस्यैव स्पष्टतरवाक्यान्तरेण विवरणम्-द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षात् अन्यथा प्रयोगजावित्येतत्पर्यन्तम् । ततोऽन्यथा धर्मास्तिकायादिषूत्पादव्ययावित्युपदर्शयति-अन्यथा च धर्मास्तिकायादि- घिति, उत्पादव्ययाविति सम्बध्यते, आदिपदादधर्मास्तिकायाकाशास्तिकाययोरुपग्रहः । एतदेव भावयति-द्रव्यस्वभावेति । कथमप्रयोगजावुत्पादव्ययौ धर्मादिग्वित्यत आह-जहि तेविति, तेषु धर्माधर्माकाशेषु । परप्रत्ययौ गन्तृस्थात्रवगाहकजीव- पुगलनिमित्तकौ। त्रयाणां धर्माधर्माकाशास्तिकायानाम् । जीवपुद्गलोत्पादव्यययो प्रयोगत्वमुपपादयति-जीवपुद्गलानान्त्विति। सर्वेषु जीवपुद्गलधर्माधर्माकाशेषु । एतत् , उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वम् । क्वचित्, धर्मास्तिकायादिषु, खत उत्पादव्यययोर- भावात् , परनिमित्तकयोरेव तयोस्तत्रोपचार , तेष्वेव च ध्रौव्यस्य खतो भावात्परमार्थता, इत्यंशेनोपचारतोऽशेन परमार्थतस्त्रि- लक्षणयोगित्वम् , जीवपुद्गलयोस्तु खत उत्पादव्ययौ खतो ध्रौव्यञ्चेति परमार्थतस्त्रिलक्षणयोगित्वम् । यद्यपि सर्वस्यैव वस्तुनो द्रव्यपर्यायोभयात्मकत्वेन द्रव्यात्मना ध्रौव्यं पर्यायात्मनोत्पादव्ययाविति कृत्वोत्पादव्ययध्रौव्याणा सर्वत्रापेक्षिकत्वमविशिष्टमित्यापे. क्षिकस्यौपचारिकत्वे सर्वत्रोपचारत एव त्रिलक्षणयोग , पारमार्थिकत्वे सर्वत्र परमार्थत एव विलक्षणयोगस्तथापि धर्मादीना खरूपतो नित्यतयैव प्रसिद्धि प्रदीपान्त्यशिखादीनाञ्चानित्यतयैव प्रसिद्धिरतो नित्यत्वमेव वर्मादीनामनित्यत्वमेव प्रदीपादीना व्यवहारत. पारमार्थिक रूपमापेक्षिकमपि, तदन्यत्तु युक्त्युपपत्तिसिद्धमपि व्यवहारपथानवतीर्णत्वादपारमार्थिकमिति मनसि निधायोक्तम्-कचिदुपचारत इत्यादि । अत्र भाष्यव्याख्याभेदसम्यक्त्वासम्यक्त्वविवेकं कर्तुमागमज्ञा एव विदग्धा न वन्य इत्युक्तिवैचित्र्येणोपदर्शयन्नेव प्रकृतमनुसरति-तदेतदिति । निर्विरोधमिति व्याख्यास्यत इति पूर्वक्रियान्वयि । तत्र निर्विरोधव्याख्याने । किञ्चिदेव प्रागुपदर्शितप्रकार वक्ष्यमाणप्रकारमेव च। स्थूलकुशलतया मन्दबुद्धिग्राह्यार्थ- व्याख्याननैपुण्येन, एतदुक्तिश्च खस्य सतोऽपि पाण्डित्यविशेषस्याभिमानमूलत्वाभावाविष्काराय । वस्तुत खोपदर्शितव्याख्यान- प्रकारोऽपि सूक्ष्मप्रेक्षादक्षविद्वज्जनचेतश्चमत्कारचञ्चुरेवेत्यर्थाववोधनाय किञ्चिदेवेत्युक्तमिति विभावनीयं सुधीभि । चशब्दः, भौव्येण चेत्यत्रोक्त चशब्दः । समुच्चयार्थकस्य चशब्दस्योपादाने प्रयोजनमाह-नोत्पादादय इति । समुदिता एवेति, त० त्रि०४ ·। 1 - . [२४] अपराचार्याभिप्रायेण प्रकारान्तरेण सूत्रव्याख्यानम् । [तत्वार्थत्रिसूत्री रेकेण द्रव्यासावान्न, विद्मः किं तद् ,युज्यमानमुत्पादादिभिः । अपरे समाधानमाक्षेपस्यामिद्धते- युक्तं विशेष्यते उत्पादव्ययध्रौव्यैः, समुदितों योगस्तद् युक्तं सत्, नान्याभ्यामुत्पाद्व्ययाभ्यामित्या- दिको योगः सदिति । योगश्च सामान्येनोत्पादादीनामनादिविशेपविवक्षया सादिः, ध्रौव्यं चेति पृथक् प्राधान्यख्यापनाय सामान्यस्य भाष्यकृतोदचारि, यतः सत्यन्वय्यंशे तदाश्रयावुत्पादविनाशी सङ्गच्छेते, अन्यथा कस्योत्पादः ? कस्य चानुत्पन्नस्य तेनाकारेण व्ययः ? ॥ अपरे तु ध्रौव्यं चेत्य- समस्ततामन्यथा वर्णयन्ति- १ त्रैलक्षण्ये सतः सादिः कथं, सन्न त्रिलक्षणम् ? । ध्रौव्यं तल्लक्षणत्वेन द्रव्यार्थेन त्रिपूदितम् ॥ १॥ अत एव पृथग् वृत्तौ धौव्यं चेति प्रदर्शितम् । सत् त्रिरूपं त्रयं त्वेतत् सम्भवेन विकल्प्यते ॥२॥ आधयोनियमादन्त्यमन्त्ये तु भजनाऽऽद्ययोः । खतः परनिमित्तौ तु स्यातामप्युपचारतः ॥ ३ ॥ अस्ति नोत्पद्यते चैकमेकमुत्पद्यतेऽस्ति च । नास्ति चोत्पद्यते चैकं नास्ति नोत्पद्यते परम् ॥ ४ ॥ आकाशपरमाणू च प्रदीपान्त्यशिखादि च । आकाशकुसुमं चेति चतुष्टयमुदाहृतम् ॥ ५ ॥ परिपोषायाह-उत्पादादित्रयव्यतिरेकेणेति । उक्ताक्षेपप्रतिक्षेपकं व्याख्यानान्तरमुपनिबध्नाति-अपर इति । युक्तं सदिति लक्ष्यलक्षणभावेन विवक्षितम् , तत्र युक्तं योगतस्य लक्षणत्वं, सदित्यस्य लक्ष्यत्वम्। युक्तमिति सामान्येनाभिहितम्, उत्पादन्ययाभ्यां युक्तं व्ययध्रौव्याभ्यां युक्तमुत्पादध्रौव्याभ्यां युक्तमुत्पादव्ययध्रौव्यैर्युक्तमित्येवं वहुरूपम्, तत्र तुरीयकल्प एवा. दूरणीयः । तत्त्व एव सत्त्वोपपत्तरित्यावेदयितुमाह-युक्तं विशेष्यत इति, उत्पादव्ययध्रौव्यैर्युक्तं न्यान्यत्किञ्चिदभिमतं किन्तु तैस्समुदितैर्यो योगोऽन्योन्याविष्वग्भावस्तदेव युक्तं सदिति व्यपदिश्यतेऽतोऽन्यविशेष्याकाङ्क्षणप्रयुक्ताक्षेपस्य नावकाशः । कीदृशो योगोऽत्र व्यावय॑तयाऽभिमत इत्यपेक्षायामाह-नान्येति । आदिपदादुत्पादध्रौव्याभ्यां व्ययध्रौव्याभ्यामित्यनयोरुपग्रहः । किमयं योगस्सादिरनादित्यपेक्षायामाह-योगश्चेति, अनादिरित्यनेनानन्तत्वस्य सादिरित्यनेन सान्तत्वस्य चार्थादाग- तेरनमिधानेऽपि न न्यूनत्वमिति बोध्यम् । नन्वेवमुत्पादव्ययनौव्यैर्युक्तं सतो लक्षणमित्येवं भाष्येण भवितव्यम् , दृश्यते तु उत्पा- दव्ययाभ्या ध्रौव्येण च युक्तं सतो लक्षणमित्येवमन्यादृशं भाष्यं तस्य का गतिरित्याशङ्कायामाह-नौव्यं चेति, एतत्प्रतीक स्वारस्यात् उत्पादव्ययौ, ध्रौव्यं च युक्तं सतो लक्षणमिति पाठो भाष्ये भवितुमर्हति । तदाश्रयो ध्रौव्यलक्षणसामान्याश्रयौ, ध्रौव्यं चेति, पृथग्ग्रहणप्रयोजनान्तरोपदर्शकमतान्तरमुपन्यस्यति-अपरेविति।लक्षण्य इत्याद्याः पञ्च श्लोकाः। तत्र प्रथमस्य- सतः वस्तुनः, लक्षण्ये उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वे सिद्धे सति, सादिः सत् उत्पत्तिमद्वस्तु, कथं न त्रिलक्षणम्, उत्पत्तिमत्पदार्थस्य नियमेन विनाशित्वेन निरन्वयस्योत्पादविनाशयोरसम्भवेन यत्रोत्पादस्तत्र विनाशध्रौव्ययोरवश्यम्भावेन त्रिलक्षणं स्यादेवेत्यर्थः। त्रिषु उत्पादव्ययध्रौव्येषु मध्ये,ध्रौव्यं नित्यत्वम् , द्रव्यार्थल द्रव्यार्थिकनयावष्टम्मेन, तल्लक्षणत्वेन सल्लक्षणत्वेन उदितम् , सूत्रे कथितम् , इत्यर्थः ॥ १॥ ननु सूत्रे उत्पादादीनां त्रयाणां समासवाक्येनैवावबोधनात्कथमेतदित्यपेक्षायामाह- अत एवेति, यत एव ध्रौव्यस्य सल्लक्षणत्वं तत एवेत्यर्थः । वृत्तौ भाष्ये । ध्रौव्यं चेति, इत्येवं खरूपेण पृथक् उत्पादव्य- याभ्यां पृथक्कृत्य प्रदर्शितं कथितम् । ननूत्पादव्ययौ इत्येवं रूपेण तयोरपि ध्रौव्यात. पृथक् कीर्तनं भाष्ये समस्त्येव तत- स्तयोरेव,कथं न सलक्षणत्वमित्यत आह-सनिरूपमिति, सन्त्रिरूपमित्येतद्यदभिमतम्, तत्र एतन्त्रयम् उत्पादव्ययध्रौव्य- खरूपम् । सम्भवेन यथा यत्र यत्सम्भवस्तथा ।,विकल्प्यते विभज्यते, इति द्वितीयस्यार्थः ॥२॥ विभजनामेवोपदर्शयवि- आद्ययोरिति, उत्पादव्यययोरित्यर्थः । अन्त्यं ध्रौव्यम् । नियमादिति, यत्रोत्पादव्ययौ तत्र नियमेन ध्रौव्यमित्यर्थः । अन्त्ये तु ध्रौव्ये पुनः । भजना स्याद्वा न स्याद्वेति विकल्पना । आद्ययोः उत्पादव्यययोः । ध्रौव्ये गगनादिवस्तुनि खतः परापेक्षाभावत· उत्पादव्ययौ न स्तः । परनिमित्तौ तु, अवगाहकपुद्गलादिपरापेक्षावगाहनादिफलापेक्षौ पुनः । स्यातामपि उत्पादव्ययौ सम्भवतोऽपि । एवमप्युत्पादव्यययोर्वस्तुव्यापकत्वं समस्येवेति कथन्न सल्लक्षणत्वमित्यत आह-उपचारत शति । प्रधानवृत्त्याऽऽश्रयणेन धौव्यस्य वस्तुव्यापकत्वतो लक्षणत्वमिति प्रधानवृत्त्याश्रयणमेव न्याय्यमणुरपि विशेषोऽध्यव- सायकर इति न्यायादिति तृतीयपद्यार्थ. ॥ ३ ॥ भजनाखरूपोपदर्शनपरः अस्तीत्यादि तुरीयश्लोक उत्तानार्थः ॥ ४ ॥ भजनास्वरूपावगतिसौकर्याय निदर्शनचतुष्टयमाह-आकाशपरमाणू चेति।अस्तिनोत्पद्यते चैकमित्यत्र निदर्शनमाकाशः, ·भावटीकाविवृतियुता] कचिदुत्पादव्ययोरन्यादशत्वं सल्लक्षणपरमार्थापरमार्थभावश्च r.. [२५]] सझेपतः कारिकापञ्चकस्यायमर्थः-पुद्गलजीवेपूत्पादव्यययोरन्याहशत्वाद्, धर्मादित्रितये ततो. ऽन्यादृशत्वात्, धौव्यस्य पञ्चत्वेऽप्यविशेषाद् वृत्तौ पृथग् विवरणम्, अन्यथा धर्माधर्माकाशेष्वधि- गमोपायविषयत्वेनोत्पादप्रच्युती, अन्यथा च जीवपुद्गलेष्विति द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षाद् अन्यथा प्रयोगजावुत्पादव्ययौ, अन्यथा च धर्मास्तिकायादिपु द्रव्यस्वभावापेक्षमप्रयोगजौ ज्ञानविपयत्वोत्पाद्- अच्युतिमात्रलक्षणो, नहि तेषु पौरुषेयो विस्रसा वा प्रयोगः क्रमत इति, अतः परप्रत्ययावुत्पाद- विनाशौ त्रयाणाम् , जीवपुद्गलानां तु प्रयोगविनसाभ्यामुत्पादव्ययौ सम्भवतः, धौव्यं तु सर्वेष्व- विशिष्टम् , एतत् सतो लक्षणं कचिट्ठपचारतः क्वचित् परमार्थत इति, तदेतत् पौर्वापर्यंणालोच्य कृतप्र.रागम.रेव व्याख्यास्यते निर्विरोध, वयं तत्रानिपुणाः किञ्चिदेव स्थूलकुशलतयाऽभिदध्महे- शब्दः समुचितौ वर्तते, तेन नोत्पादादयः प्रत्येकं सतो लक्षणं, किं तर्हि ? संमुदिता एव वस्तुतत्त्वे खतो नाकाशस्योत्पत्तिरित्युररीकृत्य चेदम् । एकमुत्पद्यतेऽस्ति चेत्सत्र निदर्शनं परमाणु',तस्य स्कन्धात्पृथग्भावे उत्पत्तिरवसेया। नास्ति चोत्पद्यते चैकमित्यत्र निदर्शनं प्रदीपान्त्यशिखादि । एवं सति तृतीयविकल्पनाया ध्रौव्यस्यास्तित्वलक्षणस्य व्याप- करव न स्यादिति नारेकणीयम् , द्रव्यार्थिकनयावष्टम्भेन ध्रौव्यस्य लक्षणत्वप्रतिज्ञानात्पुद्गलात्मना प्रदीपान्त्यशिखादेरप्युत्पादात्पूर्व विनाशानन्तरमपि सत्त्वमस्त्येवेति । नास्ति नोत्पद्यते परमित्यत्र निदर्शनमाकाशकुसुमं चेतीति ॥ ५॥ पञ्चानाम- प्युपदर्शितपद्यानाम्मुकुलितमर्थमावेदयन्नाह-सङ्खपत इति । अन्यादृशत्वात् धर्मादित्रितयोत्पादव्ययापेक्षयेत्यर्थ , अन्या- शत्वचाग्रे स्पष्टीकृतम् । पञ्चत्वेऽप्यविशेषादिति स्थाने पञ्चखप्यविशेषादिति पाठो युक्तः, पञ्चसु जीवपुद्गलधर्मा- धर्माकाशेषु, अविशेषात्, यादृशं ध्रौव्यं जीवपुद्गलयोस्तादृशमेव धर्माधर्माकाशानां न तूत्पादव्ययवदन्यादृशमित्यत । वृत्तौ भाष्ये, पृथय विवरणम् , उत्पादव्ययौ समासेनोपन्यस्य तत्पार्थक्येन ध्रौव्यस्य विवरणम् । उत्पादव्यययो कथमन्यादृश- त्वमित्यपेक्षायामाह-अन्यथेति, अस्यैवार्थकथनम्-अधिगमोपायविषयत्वेनेति-जीवपुद्गलयोरुत्पादन्यययो कथमन्याह- शत्वमित्यपेक्षायामुक्तम्-अन्यथा चेति । अस्यैव स्पष्टतरवाक्यान्तरेण विवरणम्-द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षात् अन्यथा प्रयोगजावित्येतत्पर्यन्तम् । ततोऽन्यथा धर्मास्तिकायादिषूत्पाव्ययावित्युपदर्शयति-अन्यथा च धर्मास्तिकायादि- घिति, उत्पादव्ययाविति सम्बध्यते, आदिपदादधर्मास्तिकायाकाशास्तिकाययोरुपग्रहः । एतदेव भावयति-द्रव्यखभावेति । कथमप्रयोगजावुत्पादव्ययौ धर्मादिष्वित्यत आह-नहि तेविति, तेषु धर्माधर्माकाशेषु । परप्रत्ययौ गन्तृस्थात्रवगाहकजीव- पुद्गलनिमित्तको त्रयाणां धर्माधर्माकाशास्तिकायानाम् । जीवपुद्गलोत्पादव्यययो प्रयोगत्वमुपपादयति-जीवपुद्गलानान्त्विति। सर्वेपु जीवपुद्गलधर्माधर्माकाशेपु । एतत् , उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वम् । क्वचित् , धर्मास्तिकायादिषु, खत उत्पादव्यययोर- भावात् , परनिमित्तकयोरेव तयोस्तत्रोपचार., तेष्वेव च ध्रौव्यस्य खतो भावात्परमार्थता, इत्यंशेनोपचारतोंऽशेन परमार्थतनि. लक्षणयोगित्वम् , जीवपुद्गलयोस्तु खत उत्पादव्ययौ खतो ध्रौव्यञ्चेति परमार्थतस्त्रिलक्षणयोगित्वम् । यद्यपि सर्वस्यैव वस्तुनो द्रव्यपर्यायोभयात्मकत्वेन द्रव्यात्मना ध्रौव्यं पर्यायात्मनोत्पादव्ययाविति कृत्वोत्पादव्ययध्रौव्याणां सर्वत्रापेक्षिकत्वमविशिष्टमित्यापे. क्षिकस्यौपचारिकत्वे सर्वत्रोपचारत एव त्रिलक्षणयोग , पारमार्यिकत्वे सर्वत्र परमार्थत एव विलक्षणयोगस्तथापि धर्मादीना खरूपतो नित्यतयैव प्रसिद्धि. प्रदीपान्त्यशिखादीनाञ्चानित्यतयैव प्रसिद्धिरतो नित्यत्वमेव वर्मादीनामनित्यत्वमेव प्रदीपादीना व्यवहारत. पारमार्थिक रूपमापेक्षिकमपि, तदन्यत्तु युक्त्युपपत्तिसिद्धमपि व्यवहारपथानवतीर्णत्वादपारमार्थिकमिति मनसि निधायोक्तम्-क्वचिदुपचारत इत्यादि । अत्र भाष्यव्याख्याभेदसम्यक्लासम्यक्त्वविवेकं कर्तुमागमज्ञा एव विदग्धा न वन्य इत्युक्तिवैचित्र्येणोपदर्शयन्नेव प्रकृतमनुसरति-तदेतदिति । निर्विरोधमिति व्याख्यास्यत इति पूर्वक्रियान्वयि । तत्र निर्विरोधव्याख्याने । किञ्चिदेव प्रागुपदर्शितप्रकार वक्ष्यमाणप्रकारमेव च । स्थूलकुशलतया मन्दबुद्धिग्रात्यार्थ- व्याख्याननैपुण्येन, एतदुक्तिश्च खस्य सतोऽपि पाण्डित्यविशेषस्याभिमानमूलत्वाभावाविष्काराय । वस्तुतः खोपदर्शितव्याख्यान- प्रकारोऽपि सूक्ष्मप्रेक्षादक्षविद्वज्जनचेतश्चमत्कारचक्षुरेवेत्सववोधनाय किञ्चिदेवेत्युक्तमिति विभावनीयं सुधीभि । चशब्दः, भौव्येण चेत्यत्रोक्त चशब्दः । समुच्चयार्थकस्य चशब्दस्योपादाने प्रयोजनमाह-नोत्पादाय इति । समुदिता एवेति, त. त्रि०४ ·२६j नयविशेषापेक्षयोत्पादादैः परमार्थापरमार्थता, प्रत्येक सल्लक्षणत्वाभावश्च । तित्त्वार्थत्रिसूत्री भवन्तीति, एनमेवार्थमुत्तरेण भाष्येण प्रदर्शयति-[यदुत्पद्यते यद् व्येति यच्च ध्रुवं तत् सत् । अतोऽन्यदसदिति ॥] यदुत्पद्यते इत्यादि । यदिति सामान्यमात्राभिधायिना सर्वनाम्ना धर्मास्तिकायादिपञ्चकपरिग्रहः, परस्परापेक्षाः समुदिता एवोत्पादादयः 'सल्लक्षयन्ति, तत्र द्रव्यनयाभि- प्रायेणाकारान्तराविर्भावमात्रमुत्पाद औपचारिकः, परमार्थतो न किनिदुत्पद्यते सततमवस्थितद्रव्यांश- विवर्तमानमुत्पादविनाशव्यवस्थया व्यपदिश्यते प्रज्ञायते च, पूर्वक्षणोच्छेदेन क्षणान्तरात्मलाभ उत्पाद पर्यायस्य, तस्यैव क्ष्णस्य निरन्वयोच्छेदिता विनाशः, द्रव्यास्तिकस्य ध्रौव्यमन्वयी सामान्यांशः । पर्यायस्योपचारात् सन्तानमात्रं ध्रौव्यशब्दाभिधेयम् , एका सन्ताना, तद्वलेन च प्रत्यभिज्ञादिप्रसिद्धि तदेतत् त्रितयमपि प्रतिपादयत्युभयनयसङ्गत्या वस्तुसद्भावप्रतिपत्तये, न ध्रौव्यमुत्पाद्व्ययशून्य केन- चित् प्रमाणेन गोचरीकर्तुं शक्यते, नाप्युत्पादव्ययौ सामान्यांशवियुताविति यदुत्पद्यते यद् व्येति यञ्च ध्रुवं तत् सद् विद्यते तदस्तीति, सामर्थ्यादिदमापन्नम्-अतोऽन्यदसदिति, अत इत्युत्पादादि- समुदितस्वभावाद् यदन्यत् तदसत्, तच्च किं ? समुदायादपकृष्ट एकक उत्पादो वा विनाशो वा ध्रौव्यं चा, उत्पादविनाशौ वा, उत्पादध्रौव्ये वा, विनाशध्रौव्ये वा, इतरनिरपेक्ष्यस्य तादृशांशस्याभावाद- उत्पादादय इति सम्बध्यते । एनमेव प्रत्येकं न किन्तु समुदिता एवोत्पादादयः वस्तुतत्त्वमित्येवंरूपमेव । सामान्यमात्रा- भिधायिना यदिति सर्वनानेति योगः । परस्परापेक्षद्रव्यपर्यायोभयनयानुगतप्रमाणप्रमेयं वस्तुनौलक्षप्यं तत्त्वं न तु परस्परानपेक्षेकनयाभिमतं तत्त्वम्भवितुमर्हतीत्युपपादयितुमाह-तत्रेति, उत्पादादिषु त्रिष्वित्यर्थः । प्रथमं द्रव्यनयवक्तव्यमावि. करोति-द्रव्यनयाभिप्रायेणेत्यारभ्य प्रज्ञायते चेयन्तेन । पर्यायनयवक्तव्यमाह-पूर्वक्षणोच्छेदेनेति । पर्याय स्येति, पर्यायनयस्येत्यर्थ , अभिप्रायेणेति शेषः । तस्यैव क्षणस्येति, पूर्वक्षणस्यैवेत्यर्थः । उत्पादव्यययोस्वरूपं मतद्वयेनो- पदय द्रव्यनये ध्रौव्यं कि, पर्यायनये च किं तदित्यपेक्षायामाह-द्रव्यास्तिकस्येति, मत इति शेषः, एवमपि । अन्धयी पूर्वपरपर्यायानुगतो यः सामान्यांशः स द्रव्यास्तिकस्य मदे ध्रौव्यमित्यर्थः, द्रव्यनये ध्रौव्यं पारमार्थिकम् उत्पादव्ययौ चौपचारिकौ। पर्यायनये चोत्पादव्ययौ पारमार्थिको ध्रौव्यञ्चौपचारिकमित्यभिप्रेत्याह-पर्यायस्येति, पर्यायास्तिकस्यैत्यर्थः । सन्तानमात्रमित्यत्र मात्रपदोपादानात्सामान्यस्य व्यवच्छेदः । किमर्थन्तर्हि औपचारिकस्यैकस्य सन्तानस्य कल्पनमित्यत आह-तद्वलेनेति, सन्ताना- त्मकैकविषयावगाहित्वेनेत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञादिप्रसिद्धिः, सोऽयं घट इत्यादिप्रत्यभिज्ञायाः परमाणुपुजात्मकपूर्वापरकालवर्तिनो र्घटक्षणयो देन तदैक्यरूपविषयाभावेऽपि तत्सन्तानैक्यरूपविषयसद्भावेन प्रामाण्यप्रसिद्धिः । एवं च द्रव्यनये केवले केवले च पर्यायनये न वस्तुगत्योत्पादव्ययध्रौव्यात्मकवस्तुप्रसिद्धि., उभयनयव्यापिप्रमाणावलम्बने च तत्प्रसिद्धिरित्याह-तदेतन्त्रितयम- पीति। ननु ध्रौव्यमेवास्तु वस्तुध्रौव्यरहितावुत्पादव्ययौ वाऽस्तु तथा, तथा च तत्प्रतिपत्तिरेकेनापि नयेन सुलभेत्युभयनयसनत्या- श्रयणं वस्तुप्रतिपत्त्यर्थमनावश्यकमित्यत आह-न ध्रौव्यमुत्पादव्ययशून्यमिति, तथा च केवलस्य ध्रौव्यस्य तद्विनिर्मुक्तयो- श्वोत्पादव्यययोश्शशङ्गकल्पतया तद्विषययोः परस्परनिरपेक्षलययोर्न वस्तुविषयकत्वमिति न ततो वस्तुप्रतिपत्तिरिति भावः। सदित्यस्य व्याख्यानं विद्यत इति, तथा च तत्सदित्यस्य तदस्तीत्यर्थ. । “उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्" इति सूत्रे अतो- ऽन्यदसदिति नोक्तं भाष्ये कथमकस्मादिदमापतितमित्यत आह-सामर्थ्यादिदमापन्नमिति, लक्षणस्य लक्ष्यतावच्छेदकसम. नियतत्वेन यत्र लक्षणं नास्ति तत्र लक्ष्यतावच्छेदकमपि नास्तीति प्रकृते उत्पादव्ययध्रौव्यलक्षणरहिते सत्त्वाभावादसत्त्वमर्थाक्षिप्त- मेवेति । अत इत्यत्रेदम्पदेनोत्पादादीनां त्रयाणां प्रत्येकं परामर्श प्रत्येकमुत्पादादिषु त्रिषु उत्पादिभिन्नत्वस्याभावात्तेषामैकैकशोऽ- सत्त्वन्न प्राप्नोति येषां च शशशृङ्गादीनां नास्त्युत्पादाद्यन्यतमरूपता तेषां सर्वोपाख्याविधुराणां व्यवहारसामान्याविषयत्वेन नास- ध्यवहारविषयत्वमपीत्यतोऽन्यदसदित्यस्य निर्विषयत्वमेव स्थादित्यत आह-अत इत्युत्पादादिसमुदितखभावादिति । तच किम् ? उत्पादादिसमुदितखभावादन्यत्किम् । उत्तरयति-समुदायेति, समुदायसमुदायिनोः कथञ्चिद्वेदमवलम्ब्येय- मुक्तिः । कथमुत्पादादेरेकैकस्य उत्पादविनाशादियुग्मस्य चासत्त्वमित्यपेक्षायामाह-इतरनिरपेक्षस्येति, व्ययध्रौव्यनिरपेक्षस्यो- त्पादस्योत्पादधौव्यनिरपेक्षस्य विनाशस्योत्पादविनाशनिरपेक्षस्य ध्रौव्यस्य ध्रौव्यनिरपेक्षस्योत्पादविनाशयुग्मस्य विनाशनिरपेक्षस्यो.

·मोपटीकाविवृतियुता] तत्तन्मये दोषावतारे तन्निकरेऽपि तथात्वमित्याशङ्कयोद्धारपद्धतिः । [२७] * सहिषयत्वमसव्यवहारप्रतिवन्धिता चेति नानुपाख्योऽसच्छब्दवाच्यः शब्दव्यवहारायोग्यत्वात् ॥ ननु र द्रव्यपर्यायनयाँ स्वतत्रत्वाद् द्वावपि विजिगीषू स्खविषयोपमदं परस्परं न सहेते, ततश्च पुनरपि सीमन्तितमेव वस्तु न वस्तुतायामवतिष्ठतेति । उच्यते-पर्यायनयस्य तावदुत्पादव्ययलक्षणस्य स्वातव्यं नास्ति द्रव्यास्तिकेनाकुशितत्वात् । नद्युत्पादो नाम कश्चिद् धर्मोऽस्त्यभूतभवनात्मकः, स चोत्पादो विधा कल्प्येत-प्रायोगिको वैससिक्रश्च, प्रायोगिकः पुरुषकारनिर्वत्यः, सोऽपि द्विधा-अनभिसन्धि- कृतोऽभिसन्धिकृतश्च, तन्नाद्यः कायवाक्खान्तभेदेन पञ्चदशप्रकारः, ते च कायादयः समुदायात्मकाः, समुदायश्वासन् सार्थरथचक्रादिवत्, खाइसमुदायमानत्वान्न सार्थो नाम कश्चित् परमार्थतोऽस्ति, रथो वा पुरुषकूवरादिव्यतिरिक्तः, स चाभावत्वात् सार्थरथादिः कथमुत्पद्येत? एवं कायादयोऽपि त्पादध्रौव्ययुग्मस्योत्पादनिरपेक्षस्य विनागध्रौव्ययुग्मस्य चाभावादित्यर्थ । असद्विषयत्वमसदित्याकारकव्यवहारविषयत्वम् । असयवहारवन्धिता चेति, असदित्याकारको यो व्यवहारो विषयतया तेन सह तादात्म्येन यः प्रतिवन्धो व्याप्तिस्तद्वत्त्व- मित्यर्थः, तेषां च समुदायप्रविष्टतया वस्त्वंशानामेव तदप्रविष्टभावविवक्षयाऽसत्त्वमसद्व्यवहारविषयत्वासद्व्यवहारप्रतिवन्धित्वा- दिरूपं, न तु निरूपाख्योऽसदित्यनेनाभिमत इत्याह-नानुपाख्योऽसच्छन्दवाच्य इति । अत्र हेतु-शब्दव्यवहारा- योग्यत्वादिति, गामानय गा नय गा पश्य गां दोग्धि पय इत्यादिशब्दव्यवहारयोग्य एव गवादिर्गवादिशब्दवाच्यो भवति, शशशृङ्गादिस्तु सर्वक्रियाकर्मत्वकर्तृत्वादिविकलो न कस्यापि शब्दव्यवहारस्य योग्य इति न तस्य कस्यापि शब्दस्य वाच्यतेत्य- सच्छब्दवाच्यताऽपि तस्य कथं स्यादत उत्पादादीनामेवैकैकशोऽसत्त्वमत्र सम्मतं न तु शशक्षादेरित्याशयः । इत्थन्तु न व्याख्येयं शशङ्गकल्पस्येतरनिरपेक्षस्योत्पादादेशशब्दव्यवहारायोग्यत्वादसच्छन्दवाच्यत्वासम्भवेनासदित्यस्यासच्छन्दवाच्य इति नार्थ. किन्तु असदितिप्रतीतिविषयोऽसदितिव्यवहारप्रतिवन्धी वार्थ इति, यतो घट उत्पद्यते घटो विनश्यति मृहव्यं ध्रुव मित्यादिशब्दव्यवहारस्यावालगोपालं तत्र भावात्, यदि चोत्पद्यत इत्यादिव्यवहारा न ध्रौव्यादिनिरपेक्षोत्पादादिविषयाः किन्तु तत्सापेक्षोत्पादादिविषया एवेति भवति प्रामाणिकानाम्मतिः, तदा तथा व्याख्यानमपि युक्तमेव, इदन्तु तत्र चिन्त्य यथाऽलीकस्य शब्दव्यवहारायोग्यत्वेन न शब्दवाच्यत्वाभावान्नासच्छन्दवाच्यत्वं तथाऽसदिति विकल्पविषयत्वासदितिव्यव- हारप्रतिबन्धित्वे अपि कथं सर्वव्यवहारायोग्यत्वादिति । ननु स्याद्वादो द्रव्यपर्यायनयद्वयावलम्व्यपि न परस्परसापेक्षोत्पादादि- त्रयात्मकवस्तुव्यवस्थापनकुशलः, यतो द्रव्यनयस्योत्पादव्ययवियुतं ध्रौव्यमेव खतन्त्र विषयः, पर्यायनयस्यापि ध्रौव्यवियुती खतन्त्रावुत्पादव्ययावेव विषयाविति नयद्वयावलम्बनेऽपि खतन्त्राणामेवोत्पादव्ययध्रौव्याणामवगतिः, तादृशाश्च ते समुदिता अप्यसन्त एव न हि गगनकुसुमवन्ध्यापुत्रकूर्मरोमशशशृङ्गादिसमुदाय. सन्निति व्यवहारपथमृच्छत्तीति न स्याद्वादेऽपि वस्तु- व्यवस्था सूपपादेति परः प्रश्नयति-नन्वित्यादिना । खतन्त्रत्वात्, अन्योन्यापेक्षारहितत्वात् । विजिगीपू परस्पर- खण्डनपरौ । अत एव स्वविपयोपमर्द परस्परं न सहेते, द्रव्ये कथंचिदर्थघटने पर्यायप्रवेश एवेति द्रव्यनयस्यैक्रान्तिक- व्यरूपविषयस्य बाधरूपः स्वविषयोपमर्दः, एवमुत्पादव्यययोः कथञ्चिदर्थसमन्वये ध्रौव्यप्रवेश एवेति पर्यायनयस्यैकान्तिकप. यिरूपविषयस्य वाधरूपः खविषयोपमर्दः, न न सहेते, तत्सहने परस्परखण्डनपरत्वलक्षणखासाधारणरूपस्य प्रच्युविरेव स्यादिति । एवञ्च सति यत्प्रश्रयितुरभिप्रेतं तदाह-ततश्चेति, परस्परविषयोपमर्दाभावानुरोधेन सम्मिलनदशायामपि पर्या- यस्योत्पादव्ययावेव द्रव्यस्य ध्रौव्यमेव विषयभावमाभेजानमिति नैकान्तत्वापगम इति तादृशस्य वस्तुनो वस्तुतो वस्त्वाभास- तेव सर्वोपाख्यारहितत्वादिति न वस्तुताव्यवस्थितिरिति । स्वातन्त्र्यं यदि नयस्य खरूपं स्यात्तदा स्यादयमुभयनयनयनोन्मील- नेऽपि वस्तुत्वाव्यवस्थानदोषः, तदेव तु नास्तीत्याशयेन समाधत्ते-उच्यत इति । खातन्यम्, एकान्तिकत्वम् । अङ्क शितत्वादिति, द्रव्यास्तिकेन सर्वथोत्पादस्य सर्वथा व्ययस्य चासम्भवोद्भावनमेव तत्राङ्कुशः । अस्यैव भावनामाह-न शु. त्पादो नामेति । अभूतभवनात्मकः, पूर्व सर्वथाऽसत उत्तरकाले कारणव्यापारे सति भवनलक्षणः । कथं नेशस्यो- त्पादस्य सम्भव इत्यपेक्षायामाह-स चोत्पादो द्विधा कल्प्येतेति । पुरुपकारनिर्वर्त्यः, पुरुषप्रयत्नसाध्यः। सोऽपि पुरुषकारनिर्वत्त्योऽपि । अनभिसन्धिकृत इति, अभिसन्धि. प्रकणेक्षणादिः, इदम्मदिष्टसाधनं मत्कृतिसाध्यमित्यादि- ज्ञानजन्यचिकीपादिरूप इति यावत् , तदन्योऽनभिसन्धित्वत्कृत इत्यर्थ.। सार्थो जनसमुदायः। कायादीनामुत्पत्तौ यद्यप्यति प्रयनो निमित्तं तथापि तस्य नेष्टसाधनतादिज्ञानजत्यचिकीर्षाप्रभवत्वमिति भवत्यनभिसन्धिकृतत्वमिति । तत्रापि. पुद्गलस- ·१ - [२८] : - उत्पादभेदाः, अन्वयांशनिरपेक्षोत्पादस्यासंभवश्व । । । - तत्त्वार्थत्रिसूत्री पुद्रलसमुदायरूपाः, समूहश्च समूहिमात्रम् , अतस्तत्रापि न कस्यचिदुत्पादः, कायादेः परमार्थतोऽसत्त्वात्; अभिसन्धिपूर्वकस्तूत्पादः कायादियोगात् समग्रवास्यादिकरणापेक्षात् स्तम्भकुम्भादीनां प्रेक्षापूर्वकारि- पुरुपक्रियाजन्यत्वात् प्रयोगजः, सोऽप्येवमेव समुदायविषयः, समुदायश्चासत्त्वादेव नोत्पद्यत इत्युत्पा- दाभाव एव, अन्वयांशनिरपेक्षत्वान्न प्रायोगिक उत्पादः, सम्भवतीत्यर्थः । वैससिकोऽपि. नास्त्युत्पादा, विस्रसेति स्वभाववचनसंज्ञाशब्दः, स्वाभाविको वैससिकः, तत्र धर्माधर्मव्योमात्मपुरलद्रव्याणामिमा वृत्तयो यथाक्रमं स्थितिगत्यवगाहोपयोगस्पर्शशब्दादिलक्षणाः स्वसद्भावाः, नहि तेषां धर्मादीनां गत्या- दयो धर्माः पर्याया वा भवन्ति, यदि भवेयुस्ततस्तेषामेतद्विलक्षणमन्यदेव रूपं स्याद् गत्याद्युत्पाद- सद्भावे, न चान्यद् रूपं लक्ष्यते भुजगप्रसारणाकुण्डलिकतोत्फणविफणादिवत्, फणिनो हि स्वभाव- भूताकृतकसंस्थानान्तराभिव्यक्तिमात्रत्वात् प्राच्यफणिरूपानन्यत्वात् तद्रव्यावस्थानात् कुत उत्पादः ? किं हि तनोत्पन्नं विद्यमानं वा नाभिव्यक्तमित्यत उत्पादाभाव एव, इत्येवं धर्मादीनामपि गत्यादीना- मुत्पादाभावः स्वरूपावस्थानान्तरमात्रत्वाजलतरङ्गतुहिनपटलादिवत्, कुतः स्वाभाविक उत्पादः । न चोत्पादस्यान्यः प्रकारो विद्यत इति, तस्मान्नैवास्त्युत्पादः । एवं द्रव्यपर्यायनयवयापेक्षमस्तित्व- मुत्पादस्य नास्तित्वं च भावितमात्मपुद्गलद्रव्यविषयम् ॥ अथाकाशधर्माधर्मेष्वविक्रियात्मकेषूत्पादस्या- भावात् कुतस्तत्रोत्पादानेकान्त इति । । उच्यते-तेष्वपि स्वाभाविक उत्पादः समुदायजनित एकत्विकश्च मुदायरूपेषु कायादिष्वपि, तत्किमुत्पादस्य सर्वथाभाव एव, न, अन्वयांशनिरपेक्षस्यैकान्तपर्यायनयकल्पितस्योत्पादस्याभावोs- भिप्रेत इत्यावेदनायोक्तम्-अन्वयांशनिरपेक्षत्वादिति । प्रायोगिकस्योत्पादस्याभावमुपदर्य वैनसिकस्य तस्यासम्भवमुप. दर्शयति-वैनसिकोऽपीति । विस्रसाशब्दस्य पारिभाषिकस्यार्थाज्ञाने तन्निष्पन्नस्य वैससिकस्याप्यर्थज्ञानं न सम्भवतीत्यत आह-विनसेतीति । खभाववचनसंज्ञाशब्दः खभावस्य वचनं प्रतिपादनं यस्मात्स खभाववचनः खभाववाचीत्यर्थः, संज्ञाशब्दः खभावरूपार्थे सङ्केतितो विलसाशब्दः । एवं च सति वैनसिक इत्यस्य खाभाविक इत्यर्थ इत्याह-खाभाविको बैंसिक इति । स्वाभाविको हि खसादभिन्न एव भवति, धर्मपर्यायौ च धर्मिखरूपाद्भिन्नाविति गत्यादीनां धर्मरूपत्वे पर्यायरूपत्वे वा तदुत्पादान धर्मादीनामुत्पादो वैसिको व्यवतिष्ठेत, गयादीनाश्चोत्पादाभ्युपगमे तदुत्पत्तेः पूर्व धर्मादीनां न तत्वभावतेत्यन्यादृश एवं धर्मादीनां स्वभावो वाच्यः, न च सोऽभ्युपगमा) गत्यादिखभावात्मनैव तेषामभ्युपगमादित्येव प्रपञ्चयति-तत्रेत्यादिना । स्पर्शशब्दादीत्यत्रादिपदाद्गन्धरूपरसानामुपग्रहः, स्पर्शादयः पश्चापि पुद्गलस्य खभावलक्षणम् । खसद्भावाः स्वभावाः । गत्यादीनां धर्मास्तिकायादिखभावत्वमेव तद्धर्मरूपत्वं तत्पर्यायरूपत्वं वा कथन्नेत्यपेक्षायामाह- नहीति, अस्य भवन्तीत्यनेन सम्वन्धः । यदि भवेयुरिति, यदि धर्मादीनां गत्यादयो धर्माः पर्याया वा भवेयुरित्यर्थः । तता, तदा । तेषां धर्मादीनाम् । एतद्विलक्षणं गत्यादिविलक्षणम् । अन्यदेव गत्यादिभ्यो भिन्नमेव । अस्तु गत्याद्युत्पाद- काले तत्पूर्वकालावस्थितगत्यादिविलक्षणस्वभावो धर्मादीनां किनश्छिन्नमित्यत आह-न चान्यद्रूपमिति । लक्ष्यते.प्रमाणेन विषयीक्रियते । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन भावयति-भुजगेति । एतदेवोपपादयति-फणिनो हीति । दृष्टान्ते उपपादितमुत्पादा- भावं दार्शन्तिके समर्थयति-इत्येवमित्यादिना। ननु, मास्तु प्रयोगजो वैससिको वोत्पादः, आभ्यामन्य एवोत्पाद उपपाद- नार्हो भविष्यतीत्यत आह न चोत्पादस्यान्य इति । एकनयापेक्षयोत्पादस्य न सम्भवो नयद्वयापेक्षया तु तस्य सम्भव इति स्यादस्ति उत्पादः स्यान्नास्ति चोत्पाद इत्येवमुत्पादानेकान्त एवावतिष्ठत इत्याह-एवमिति । अयञ्चोत्पादानेकान्त आत्म- पुद्गलद्रव्ययोरेव, तयोः प्रयोगजस्य वैससिकस्य चोत्पादस्य सम्भवो विद्यते, यतोऽन्यरूपेण स्थितस्य तदन्यरूपेण परिणमन- लक्षणात्मलामोऽस्तीत्याह-आत्मपुद्गलद्रव्यविषयमिति । धर्माधर्माकाशानां सर्वदाऽविचलितखरूपावस्थितानामन्यरूपेण पूर्वमवस्थितस्य तदन्यरूपेण परिणमनमेव नास्तीति तेषूत्पाद एवाप्रसिद्ध इति कस्यानेकान्तत्वं स्याद्वादेन व्यवस्थाप्यते इत्याशङ्कते- अथेति । धर्मादिषु प्रयोगजस्योत्पादस्यासम्भवेऽपि वैनसिकस्योत्पादस्यास्त्येव सम्भवः, तत्र च स्याद्वादो लब्धावकाश एवेत्यु- सरयति-उच्यते इति । तेप्वपि आकाशधर्माधर्मास्तिकायेष्वपि भजेनग्रेति, कथन्निद्भावेनेत्यर्थः । एतदेवोपपादयन्नाह- ·. , भाज्वटीकाविवृतियुता] आकाशधर्माधर्मेषु स्वाभाविक: समुदायज एकत्विकश्वोत्पादः । [२९] द्विप्रकारोऽप्यस्ति भजनया, यथैव ह्यात्मन्यौपशमिकादीनां भावानामात्मन एव तेन. तेनाकारेण वृत्ति- उत्पादः, स्पर्शादीनामणुपु, स्पर्शशब्दादीनां च स्कन्धेषु स्वाभाविक उत्पादस्तथा व्योमादिष्ववगाहगति- स्थितयो व्योमादिखभावास्तेषां परिणामाः, त एव ह्याकाशादयोऽवगाहाद्याकारणोत्पन्नाः, तस्य चाव- गाहादेरुत्पादस्य प्रदेशरूपता यथाऽऽत्मनोऽसयाताः प्रदेशास्तत्समुदायश्चात्मा भवति, आकाशस्य चाकाशत्वं स्वाभाविकमकृत्रिममेव, यस्तस्यावाहोत्पादोऽसावप्यकृत्रिमत्वात् स्वाभाविक एव, यस्मादा- काशं शुषिरमवकाशदातृत्वस्वभावम् , तथा धर्माधर्मो गतिस्थित्यनुग्रहहेतुस्वभाचौ, आत्माऽपि ज्ञानात्म- कत्वादुपयोगस्वभावः, पुद्गलाच मूर्तित्वात् स्पर्शादिस्वभावाः । एवमवगाहादेरुत्पादस्य स्यात् स्वाभा- विकत्वम् ; तथा स्थादस्वाभाविकत्वं समुदायकार्यत्वात् , यथा पटो भूयसां तन्तूनां समुदायेन जन्यते, अवगाहादेरपि यथोक्त उत्पादः समुदायजन्यत्वादस्वाभाविकः, यस्मादवगाहोऽवगाडावगाहकद्वय- समुदायात्मकः,, गतिरपि गन्तृधर्मद्रव्यद्वयसमुदायात्मिका, स्थितिरपि स्थात्रधर्मद्रव्यद्वयसमुदायस्वभावा, उपयोगो विज्ञातृज्ञेयसमुदायात्मकः, स्पर्शादयोऽपि स्पर्शनादिस्पृश्यादिसमुदायात्मकाः, तस्मात् समुदा- यात्मकत्वात् स्यादस्वाभाविक: समुदायनिरपेक्षाणामेषामवगाहादीनामभावाद्, एवं स्यात् समुदायकृतः; स्यादेकत्विकः, कथम् ? उत्पादो ह्यवगाहस्याकाशेऽवगाहकानुप्रवेशे व्यक्तिः, सा च व्यक्तियोमन्येक नान्यत्रापि, तस्य तु व्यञ्जकमेवावगाहकं नोत्पादकम्, व्यञ्जकं चाकाशादन्यदेव भवति व्यङ्ग्याद् घटादेरिव प्रदीपादि, ततश्चावगाहस्यैकत्विक उत्पादः; स्यादनैकत्विकः प्राक् प्रतिपादितवत् । ततश्च यथैव हीति । स्पर्शादीनामिति, अणुषु स्पर्शादीना खाभाविक उत्पाद इत्यन्वयः, आदिपदादूपरसगन्धानामुपग्रहः । अण्वपेक्षया स्कन्धेषु विशेषमाह-स्पर्शशब्दादीनामिति । व्योमादिग्विति, आदिपदाद्धर्माधर्मयोहणम् । तेषां व्योमादीनाम् । कथमवगाहादीनामाकाशादिपरिणामत्वमित्यपेक्षायामाह-त एवेति, अन्यावगाहादिरूपेण व्यवस्थिता एवे. त्यर्थः । अवगाहाद्याकारणोत्पन्ना इति, पूर्वावगाहकादिव्यतिरिक्तावगाहकाद्यावगाहाद्याकारेणोत्पन्ना इत्यर्थः । प्रदेश- रूपतेति, आकाशादिप्रदेशरूपतेत्यर्थः । अतस्तत्समुदायरूपता चाकागादीनामिति अत्रैव निदर्शनमाह-यथात्मन इति । आकाशस्यावगाहोत्पादे खाभाविकत्वं युक्त्या व्यवस्थापयति-आकाशस्य चेति । आकाशस्य खाभाविकरूपमुपदर्य धर्माधर्म- योस्तदाह-धर्माधर्माविति । आत्मपुद्गलयो. क्रमेण खभावावुपदर्शयति-आत्मापीति । आकाशादीनामवगाहादिलक्षणो. सादस्य खाभाविकत्वे कथञ्चिदर्थसङ्घटनामुपदर्शयति-एवमवगाहादेरुत्पादस्येति । अवगाहाद्युत्पादस्य समुदायकार्यत्वेना- खाभाविकत्वं दृष्टान्तवलतो व्यवस्थापयति-यथा पटो भूयसां तन्तूनामिति। अवगाहादीनां समुदायकार्यत्वमुपपादयति- यसादवगाहविति, अवगाह्य आकाश. अवगाहको जीवपुद्गलौ, गन्तारौ जीवपुद्गलौ, तावेव स्थातारौ । उपयोगस्पर्शा- दीनामपि समुदायात्मकत्वात्कथञ्चिदखाभाविकत्वं प्रपञ्चयति-उपयोगविति, उपयोगस्य खपरावभासित्वेन घटमहं जाना- मीत्येवंरूपतया विज्ञातृज्ञेयाभ्यां सह संसर्गित्वेन संसर्गमात्रव्यापककथंचित्तादात्म्यस्यावश्यंतीकर्तव्यत्वेन विज्ञातृज्ञेयसमुदाया- त्मकत्वमित्यभिसन्धिः। स्पर्शादयोऽपीति, प्रमेयसत्तायाः प्रमाणाधीनत्वेनाधेयस्य चाधारसापेक्षत्वेन स्पर्शनादीन्द्रियमन्त- रेण स्पृश्याद्याधारमन्तरेण न स्पर्शादिव्यवस्थितिरित्यतः स्पर्शादे. स्पर्शनादिसम्बन्धित्वेन कथञ्चित्तादात्मभावेन स्पर्शनादि- स्पृश्यादिसमुदायात्मकत्वमिति । उपयोगस्पर्शादीनामुत्पादस्याखाभाविकत्वमुपसहरति-तस्मादिति । एतात्वता स्यात्समुदाय- कृतत्वमप्यवगाहादीनामित्याह-समुदायनिरपेक्षेति । अवगाहाद्युत्पादस्यैकत्विकत्वमपि कथञ्चिदर्थानुप्रवेशेनेत्याह-खादेक- त्विक इति।अवगाह्यावगाहकाभ्यामवगाहस्यात्मलाभ एकमात्रनिवन्धनत्वाभावादेकत्विकत्वमेव दुरुपपादं स्यादर्थघटना तु तत्र दूरोत्सारितैवेत्याशयेन पृच्छति-कथमिति । अवगाहस्योत्पत्तिरभिव्यक्तिरेव, साचावगाहस्याकाशगुणत्वादाकाशगतैव, तज्जन करवादवगाहकमवगाहस्य व्यजकमेव नोत्पादकम् , इत्थञ्चाभिव्यक्तेराकाशव्यतिरिक्तावगाहकमात्रनिमित्तकवाटेकत्विकत्वमि- त्याशयेनोत्तरयति-उच्यत इति । नान्यत्रापि, नावगाहकादौ, अवगाहस्य तदधर्मत्वात् । प्राक प्रतिपादितवदिति, यथाऽवगाहस्य समुदायकार्यत्वादखाभाविकत्वं तथा तत एवानकत्विकत्वमपीत्यर्थः । एवं सति यन्निष्पन्न तदाह-ततश्चेति, ·- -- , [३०] अवगाहादीनामाकाशाहीनाश्चानित्यत्वोपपादनम् ।। [तस्वार्थत्रिसूत्री नमोऽवगाहोऽप्यनित्य, एवं गुणत्वात् पननीलतावत्, 'नमसोऽवगाहत्वलक्षणामुपकारः, स चावगाहार- मन्तरेण जीवं पुद्गलं वा नाभिव्यज्यत इति अवगाढजीवादिसंयोगमात्रमधगाह इति सिद्धम् , संयोग- श्वोत्पादी संयुज्यमानवस्तुजन्यत्वात् व्यङ्गुलसंयोगवत् , यथा चावगाह आकाशस्यैवं गतिस्थित्युपयोग- रूपादयो गतिमदादिद्रव्यसंयोगमात्रत्वादुत्पादादिखभाषा इति सर्वेऽप्युत्पादविगमध्रुवस्खभाषा इत्यर्थः । न च पर्यायादात्मीयात् किञ्चिद् द्रव्यमेकान्तभिन्नमुपलभ्यते, यत् सम्भाब्येत तस्मिन् पर्याये परस्वभावभूते विनष्टेऽप्यविनष्टमेकान्ताविष्कृतं नित्यमिति, यस्माच पर्यायानन्यदु द्रव्यं तस्मात् तत्पर्यायनाशे तेना- त्मना तद् द्रव्यं नश्येत् नान्यपर्यायात्मना, अनेकपर्यायानन्यरूपत्वादनेकात्मकत्वादेकेनात्मना नश्य- सन्येनात्मनोत्पद्यतेऽन्येन चात्मना ध्रुवमङ्गुलिकत्ववक्रत्वर्जुत्ववद् बहुत्वाचात्मनामेकवस्तुविषयाणा- मेकस्य वस्तुना, तस्मात् कथमिवैकान्तेनाकाशादयो नित्याः प्रतिपत्तुं शक्या: ? स्याद्वादस्य देशवर्तित्व- प्रसङ्गात् , आकाशादिष्वौपचारिकावुत्पादविनाशौ स्यातामिति चेत्, सदयुक्तम् , उपचारो यद्यलीकत्वम्, अवगाहोत्पादस्यैकत्विकत्वादनकत्विकत्वाचेत्यर्थः । प्रामाणिकस्य प्रमाणं विना न परितोष इत्यतोऽवगाहस्यानित्यत्वेऽनुमानं मानमुपन्यस्यति-नमोऽवगाहोऽपीति । अवगाहस्य गुणत्वेनानित्यत्वमुपपाद्य संयोगखरूपत्वेनानित्यत्वमुपपादयन्नाह- नमसोऽवगाहत्वलक्षणमुपकार इति । संयोगरूपत्वेनावगाहस्यानित्यत्वेऽपि कथमुत्पाद इत्यपेक्षायामाह-संयोग- श्चोत्पादीति । अवगाहवद्गत्यादीनामपि संयोगरूपत्वेनोत्पादस्वभावत्वम्, न च स्थितिविगमावन्तरेण केवलमुत्पाद इति उत्पादविगमस्थितिखभावता सर्वेषामित्याह-यथा चेति । नन्ववगाहगतिस्थित्युपयोगरूपादीनां पर्यायाणामाकाशधर्माधर्मजी- वपुद्गलात्मकद्रव्यभिन्नत्वात्तेषामुत्पत्तिविपत्त्योरपि न द्रव्यस्योत्पत्तिविपत्ती, ततश्च द्रव्यं नित्यमेवेति नोक्तविलक्षणरूपता तस्येत्यत आह-न चेति, अस्य उपलभ्यत इत्यनेन सम्बन्धः । द्रव्यान्तरपर्यायस्य द्रव्यान्तराद्भिन्नत्वेऽपि वपर्यायस्य न खस्माद्भि- नत्वम् अन्यथा तस्यायं पर्याय इति भेदेऽपि भावे वपर्यायवत्परद्रव्यपर्यायस्यापि भेदाविशेषादविशेषेण सर्वपर्यायस्य सर्व- द्रव्यपर्यायत्वं स्यादतः खपर्यायाइव्यस्याभिन्नत्वमास्थयमित्याशयः, यदि पर्यायाद्रव्यस्य भिन्नत्वमेव भवेत्तदा प्रकृते काऽनु- पपत्तिरित्यपेक्षायामाह-यत्सम्भाव्यतेति । ननु भवत्वात्मीयात्पर्यायाद्व्यस्याभिन्नत्वं ततः किमभीष्टं सिध्यति भवत इत्य- पेक्षायामाह-थस्साच्चेति । नन्वेवं यस्मिन्कस्मिंश्चिदपि वपर्याये विनष्टे तद्न्यस्यापि विनष्टत्वादनुगामित्वमपि द्रव्यस्य न स्थादित्यत आह-तस्मादिति । यतश्च तत्तत्पर्यायात्मनैव नाशो नान्यपर्यायात्मना, तत एव त्रिलक्षणत्वं द्रव्यस्योत्पद्यतेतरामि- त्याह-अनेकपर्यायेति, अनेकपर्यायानन्यरूपत्वमनेकात्मकत्वे हेतुः, तच्च एकपर्यायात्मना नाशे तदन्यपर्यायात्मनोत्पत्ती सहभाविपर्यायात्मना ध्रौव्ये च हेतुः । एतदुपपत्तये निदर्शनम्-अङ्गुलित्ववक्रत्वर्जुत्ववदिति, भावना च-एकमेवाझुलि- द्रव्यमृजुतामवलम्बमानं वक्रत्वेन विनष्टमृजुत्वेनोत्पन्नमलित्वेन स्थितं तद्वदेकमेवाकाशद्रव्यमवगादृपुरुषविशेषाद्यवगाहन- दशायां तदवगाहात्मनोत्पनं तदनवगायभावेन विनष्टं सर्वकालावस्थितावगाह्यसामान्यखभावात्मना ध्रुवमेवं धर्मादीनामपीति । यतः पर्यायाणां वस्त्वात्मभूतानां नानात्वमतस्तदात्मकस्यैकस्य वस्तुनोऽपि नानात्वं तत एव चाकाशादेरपि प्रत्येकमनेकात्मत्वत उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वमिति तलक्षणस्य सत्त्वस्य वस्तुमात्रगतत्वमेव न तु यत्किञ्चिदेकवस्तुमात्रनियतत्वेनाव्यापित्वमित्याह- बहुत्वाञ्चेति, वस्तुन इत्यनन्तरं बहुत्वमिति दृश्यम् , ततश्चैकवस्तुविषयाणामात्मनां बहुत्वाच्चैकस्य वस्तुनो बहुत्वमि- त्यन्वयः कार्यः, एकस्य वस्तुनो वहुत्वादेव चोत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वमर्थत एव लब्धमिति बोध्यम् । अथवा वस्तुन इत्य- नन्तरं बहुत्वमिति पूर्तिन कार्या बहुत्वाञ्चेलारभ्य शक्या इत्येतत्पर्यन्तमेकमेव वाक्यम् । तस्मादित्यस्य बहुत्वादित्ये- वार्थः । एकान्तेनेत्युक्त्या कथञ्चिदर्थसमन्वयेन नित्यत्वमाकाशादीनामनुमतमेवेति सूचितम् । कथमेकान्तेन नित्यत्वमाकाशा- दीनां स्याद्वादिनो नानुमतमित्यपेक्षायामाह-स्थाद्वादस्येति । देशवर्तित्वप्रसङ्गादिति, धर्माधर्माकाशानां सर्वथा नित्यत्वे जीवपुद्गलादिपञ्चप्रभेदस्य द्रव्यस्य देशो जीवपुद्गली तयोरेवोत्पादन्ययध्रौव्यात्मकत्वे तत्र कथमेकस्यानेकात्मकत्वं विरो- धादतो विरोधमानाय स्याद्वादस्य स्याद्वादार्थस्यापेक्षाभेदखरूपस्य तद्वृत्तित्वमेव स्यादित्यर्थः । ननु परमार्थतो ध्रौव्यमेवाकाशा- दीनामुपचारतस्तूत्पादव्ययावपीति कृत्वा तत्रितयस्यापि प्राप्तौ स्याद्वादस्यैवमपि तद्वृत्तित्वं स्यादेवेति स्याद्वादस्य सकलवस्तु- व्यापकत्वं व्योमादीनामेकान्तनित्यत्वेऽपि युज्यत एवेत्याशङ्कते-आकाशादीति । वस्तुभूतोत्पादन्ययशन्यस्य ध्रौव्यस्य ·भाज्यटीकाविवृतियुता] धर्मावित्रये पारमार्थिकोत्पादव्ययोपवर्णनम् , विनीशभेदाश्च । एवं सति ध्रौव्यमेवाकाशादिष्ववशिष्यते, न च ध्रौव्यं परमार्थरूपोत्पादविनाशशून्यम् , अपि च- आकाशादिध्रौव्यं पारमार्थिकानुपचरितोत्पादविनाशसम्बन्धि ध्रुवत्वात् पुद्गलजीवध्रुवत्ववत् । अथ व्यवहार उपचारः, तथापि स व्यवहार आगमपूर्वको वा स्यालोकप्रसिद्धिपूर्वको वा?, तद् यदि तावदागमपूर्वकस्ततो भगवताऽऽख्यातं जगत्स्वरूपं प्रश्नत्रितयेनोत्पादादिना, न च कचिदुपचारेण कचित् परमार्थत इत्यनागममाकाशादौ ध्रौव्यमेवेति; लोकप्रसिद्ध्यङ्गीकरणे धर्मादिद्रव्याप्रसिद्धिरेव कुतस्तदाश्रयावुत्पादविनाशाविति दूरापास्तं धर्मादिद्रव्यधौव्यम् । एवमुत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्सर्वमिति व्यवस्थितं लक्षणम् ॥ एवमुत्पादमभिधाय सप्रपञ्चमधुना विनाशविचारः क्रियते । विनाशोऽपि द्विविधः-समुदाय- विभागमानमर्थान्तरभावगमनं च, तत्र समुदायविभागलक्षणो द्विधा-खाभाविकः प्रायोगिकश्च, खाभाविको जीवव्यापारनिरपेक्षा, प्रायोगिकस्त्वात्मव्यापारादुपजातः । तत्र स्वाभाविको धर्माधर्मा- काशजीवपुद्गलद्रव्याणां द्रव्यात्मनाऽवस्थितानामेव, यथा-नातेरधोगतिपरिणामविशेपनाशादूर्ध्वगति- परिणामेनोत्पादः, तथा कचिद् देशेऽवस्थितस्य तद्देशावस्थानविनाशेऽन्यदेशावस्थानोत्पादः, खस्यापि नास्त्येव सम्भव इति औपचारिकोत्पादव्ययाभ्युपगमे आकाशादौ ध्रौव्येऽपि जलाजलिरेव वितीर्णा स्यात्तथा च शशशृङ्गकल्पतैव तेषां स्यादित्याशयेन समाधत्ते-तदयुक्तमिति । एवं सति उत्पादव्यययोराकाशादावलीकत्वे सति । ननु पुद्गलजीवध्रुवत्व- स्योत्पादव्ययसाहचर्येऽनुभवप्रमाणसद्भावेन वास्तविकोत्पादव्ययसाहचर्यसम्भवेऽपि आकाशादिध्रौव्ये तत्साहचर्यसाधकप्रमाणा- भावात् कथं तस्य तत्त्वं श्रद्धेयमित्यगत्या स्याद्वादस्य तदव्यापित्वमेवास्थ्यमित्यत आह-अपि चेति, तथा च तत्राप्यनुमानं प्रमाणमस्त्येवेति भावः । ननूपचारस्य नालीकत्वमर्थः, किन्तु व्यवहार एव, तत्र नोक्तदोषावसर इत्यत आह-अथ व्यवहार उपचार इति । प्रश्नत्रितयेनेति, 'उप्पेइ वा विगमेइ वा धुवेइ वा इति प्रश्नत्रितयेनेत्यर्थः । तत्र यादृश उत्पादस्तादृश एव विनाशस्तादृशमेव च ध्रौव्यं महावीरागमबोधितमिति पारमार्थिकध्रौव्यस्य पारमार्थिकोत्पादव्ययसमन्वितत्वमेवेति केवल- ध्रौव्यस्याकाशादिगतस्यानागमिकत्वेनासम्भव एवेति लोकप्रसिद्धिपूर्वकव्यवहाररूपोपचारपक्षमपाकर्तुमाह-लोकप्रसिध्यङ्गी- करण इति, नहि धर्मादिद्रव्याणा लोकसिद्धत्वं प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धस्य तत्पूर्वकानुमानादिसिद्धस्य वा लोकसिद्धत्वेन धर्मादी- नाममदादिप्रत्यक्षाविषयत्वेन तदसम्भवात् , तथा च धर्मादीना लोकसिद्धत्वाभावे तटाश्रितोत्पादन्यययोर्लोकप्रसिद्धिपूर्वकव्यव- हारविषयत्वस्य दूरापास्तत्वेन तदविनाभाविध्रौव्यमपि दूरापास्तमेवेति भावः ॥ धर्मादीनामपि उत्पादव्यवस्थितौ तदविना- भूतव्ययध्रौव्यव्यवस्थित्या सर्वस्य वस्तुनलक्षण्यमुपपन्नमित्युपसंहरति-एवमिति । विनाशविचारमवतारयितुमाह-एवमुत्पा- दमभिधायेति । खाभाविकस्य समुदायविभागलक्षणस्य विनाशस्य क्रमेण धर्मादिषु सङ्घटनामुपदर्शयति-यथा गतेरिति । एतेनाधोगतिपरिणामविशेषनाशो धर्मास्तिकायस्य तादृशविशेषपरिणामात्मना नाशः, स च पूर्वमधोदेशावच्छिन्नगमनकर्तृजीव- पुद्गलस्यो देशगमने सति भवति, एवश्चाधोदेशे यद्न्तजीवपुद्गलधर्मसमुदायः पूर्वमभवत् तस्य विभाग एव जात इति कृत्वा स विनाशस्समुदायविभागलक्षणोऽभिधीयते, तस्य च नैकान्तिकविनाशरूपत्वं तस्य तुच्छरूपत्वेन शगमकल्पतैव स्यादत ऊर्द्धगतिपरिणामेनोत्पाद एव धर्मास्तिकायस्याधोगतिपरिणामविशेषात्मना नाश इत्युत्पादाविनाभूतत्वं विनाशस्येत्यावेदयितुमु- कम्-गतेरधोगतिपरिणामविशेषनाशादूर्ध्वगतिपरिणामेनोत्पाद इति, गत्युपग्राहकस्य धर्मस्य गत्यभिन्नत्व- मवलम्ब्येयमुक्तिः, अन्यथा गतेरेवोत्पादविनाशावावेदितौ स्याता न धर्मास्तिकस्येति । ऊर्ध्वाधोगयोः परिणामत्वोत्या तदनु- गामिनो द्रव्यस्य परिणामित्वमावेदितम्भवतीति द्रव्यात्मनावस्थितत्वमप्यार्थात्प्राप्तमेवेति ध्रौव्याविनाभूतत्वमपि विनाशस्य सूचितम् । विनाशोत्पादयोस्समकालत्वेऽपि व्यावहारिक प्रयोजकभाषमाश्रित्य पञ्चमी विभक्तिः, दृष्टश्च समकालयोरपि कारणा- भावकार्याभाषयोः प्रयोज्यप्रयोजकभावं परिकल्प्य कारणाभावात् कार्याभाव इति व्यवहारः । एवं विनाशस्योत्पादाभिन्नत्वेऽपि कथञ्चिद्भेदविवक्षया तथोक्तिः, यथा घटज्ञानाद्धटसिद्धिरित्यादीति, एवमग्रेऽपि चोध्यम् । अधर्मास्तिकाये विनाशसङ्घटनामावे- दयवि-तथा कचिदेशेऽवस्थितस्येति, भावना पूर्वदिशा बोध्या। आकाशे विनाशस्योत्पादाविनाभावं प्रकटयति-खस्या- ·- [३२] उत्पादविनाशयोरविनाभावः, अर्थान्तरंगमनरूपविनी शश्च । तित्त्वात्रिसूत्री कचिद् देशेऽवगाहस्य तद्देशावगाहविनाशे देशान्तरावगाहोत्पादः, तथाऽऽत्मनः केतचिंदुपयोगेनोप- युक्तस्य, तदुपयोगविनाशादुपयोगान्तरेणोत्पादः, पुद्गलद्रव्यस्यापि वर्णान्तरेण प्राक् परिणतस्यापि तद्विनाशे वर्णान्तरेणोत्पाद!; स चैपा पूर्वावस्थाविनाशः; समवस्थानान्तरस्योत्पादसंज्ञकस्याभिव्यक्ति- कारणम् , समवस्थानान्तरमेव हि तिरोभूतं विनाश उच्यते, नहि तत्र किञ्चिद् विद्यमानमभावीभूतमतो द्रव्यात्मस्थिततायामेवोत्पतनव्यक्त्यर्थः सर्पनिपतनविनाशवद्, उत्पतनव्यक्तये सर्पस्य निपतनमेव विनाशः, तस्माद् द्रव्यखतत्त्वोत्पादाविनाभूत एव विगमः, नार्थान्तरम् , यथा पटे तन्तूनां विभागेन पटकार्योत्पत्तावविनष्टं तन्तुद्रव्यं, तदेव प्रत्यक्षीक्रियते यत् तेन पृथकू तन्तुभावन प्राग नासीत् , एवं समुदायविभागमात्रं विनाशः । तथाऽर्थान्तरभावगमनमुन्यो विनाशः, यदा मनुष्यजन्मन्यात्मपुद्गल- समुदायो विनश्यति तदाऽर्थान्तरभूतेन देवत्वादिना वर्तते नात्यन्ताभावतया, यथाऽईहत्तस्य स्थातृ- क्रियाविशिष्टस्य तक्रियाविनाशे गन्तृतयोत्पादोऽर्थान्तरगमनं विनाशः, यथा वा घटोपयुक्तस्यात्मन- पीति । आत्मनस्तमावेदयति-तथात्मन इति । पुद्गले तं सङ्घटयति-पुद्गलद्रव्यस्यापीति । उत्पादविनाशयोरभेदेऽप्यु- मादाभिव्यक्त्योत्पादस्याभेदसुपञ्चर्य तत्कारणस्य विनाशस्योत्पादकारणत्वमुपचर्य पञ्चमीप्रयोग उपपद्यते इत्यभिप्रायेण पञ्चमी- प्रयोगसमर्थनायाह-सं चैषामिति, स च खाभाविकः समुदायविभागलक्षणो विनाशश्च । एपां धर्मादिद्रव्याणाम् । पूर्वा- वस्थाविनाशः, अधोगतिपरिणामविशेषादिनाशः । समवस्थानान्तरस्य ऊर्ध्वगतिपरिणामादेः । अभिव्यक्तिकारणं प्राकट्यप्रयोजकम् । तत्किमुत्तरावस्थाविर्भावसमये पूर्वपरिणामावस्था नास्त्येव नेत्याह-समवस्थानान्तरमेव हीति, पूर्व- परिणामाख्यावस्थान्तरमेव यत उत्तरपरिणामाविर्भावसमये तिरोभूतं विनाश इति गीयते । एवञ्च स्वमेवाविर्भूतावस्थं स्खस्यो- स्पादः खमेव तिरोभूतावस्थ स्वस्य विनाश इति कृत्वैकस्यैवाविर्भावतिरोभावरूपापेक्षानिमित्तभेदेनोत्पादविनाशरूपत्वं सुदृढ- निरूढम् । तत्र च यदैवोत्तरस्योत्पादाभिव्यक्तिस्तदैव पूर्वावस्थायास्तिरोभाव इति समसमयत्वात्कथं कार्यकारणभाव' इति ने चोदनीयम् , पूर्वोत्तरपर्यायानुगतस्य द्रव्यस्यैव परिणामित्वेन कारणत्वम् , तदभेदाच विनाशस्यापि कारणत्वमेवमुत्तरपर्यायो- त्पादोऽपि पूर्वपर्यायविनाशे निमित्ततामनुभवति । अत एव द्विविधोऽप्यनुभवो व्यवहारवीथीमवतरति, उत्तरोत्तरपर्यायात्पूर्व- पूर्वपर्यायनाश इति पूर्वपूर्वपर्यायनाशे सति उत्तरोत्तरपर्यायोत्पाद इति च । पूर्वपरिणामस्य तिरोभूतावस्थोत्तरपर्यायरूपैव, अध- स्थाम्प्रति अवस्थातुः कारणत्वेनोत्तरपर्यायम्प्रति पूर्वपर्यायस्य कारणत्वम् , अभिव्यक्तरप्यमिव्यक्तिमतोऽभिन्नत्वेन ताम्प्रत्यपि कारणत्वम्, सर्वथा कार्यकालेऽसतो न कारणत्वमिति द्रव्यरूपेण पूर्वपरिणामस्योत्तरपरिणामकाले सत्त्वमप्युपेयम् , सर्वथा- ऽसतः शशशृङ्गादेरिवोत्पादासम्भवादुत्तरपर्यायस्यापि न्यरूपेण पूर्वपर्यायकाले सत्त्वमिति पूर्वोत्तरपर्याययो. कार्यकारणभावा- नुरोधेनापि द्रव्यरूपेणावस्थितिरावश्यकीति ध्रौव्यमुत्पादव्ययानुगतं समस्त्येवेति तदेतत्सर्वमभिप्रेत्याह-नहीति । तन, 'विनाशसमये। किञ्चित्पूर्वपरिपामादिकम् । विद्यमानं पूर्वसमये विद्यमानमपि । अभावीभूतं तुच्छरूपं सम्पन्नम् , तथा सति तस्य तम्प्रति कारणत्वमेव न निर्वहेदित्यभिसन्धिः । उपसंहरति-अत इति । द्रव्यात्मस्थिततायामेव द्रव्य- रूपेणावस्थितौ सत्यामेव । उत्पतनव्यत्यर्थ सर्पनिपतनविनाशवदिति । एतदेव स्पष्टयति-उत्पतनव्यक्तय इति, निपयोत्पतति सर्प इत्येवं सर्पस्य स्वभावो लोकप्रसिद्ध इति दृष्टान्तस्य नासिद्धता । प्रकृते समुदायविभागलक्षणं विनाशं निगम- यति-तस्मादिति । यथेति, अत्रोदाहरणे शततन्तुकपटांत्रिचतुरादितन्तुविश्लेपे सति खण्डपटरूपकार्योत्पादो महापटनागा- जायत इति स खण्डपटोमादो महाप्पटनाशस्तथा पृथग्भूतास्तन्तवोऽपि महापटनाशः, तत्र पृथग्भूतास्तन्तव एवापृथग्भूततन्तु- रूपपूर्वपरिणामविनाशात्तथोत्पन्ना अपि तन्त्वात्मनावस्थिता एवेति । प्रायोगिकस्तु समुदायविभागलक्षणविनाशः पुद्गलद्रव्ये सम्भवन्नपि धर्मादिद्रव्ये न सम्भवतीति तमिदानीमनिरूप्यैवार्थान्तरभावगमनलक्षण विनाशं निरुपयितुमाह-तथाऽर्थान्त- रभावगमनमन्यो विनाश इति । अन्यः समुदायविभागलक्षणविताशाद्भिन्नः। उक्तविनाशस्थलमुदाहरति-यदेति. मनुप्यादे केवलात्मरूपत्वं नापि केवलपुद्गलरूपत्वं किन्त्वन्योन्यानुविद्धतदुभयरूपत्वसित्यनुसन्धायोक्तम्-आत्मपुद्गल- समुदाय इति । नासन्ताभावरूपतया न भावातिरिक्ततुच्छाभावखरूपतया, तेनातिरिक्तध्वंसाभ्युपगमवादि- नोऽपि ध्वंसस्यात्यन्ताभावरूपत्वानभ्युपगमेऽपि नासङ्गतिः । अहंइत्तस्येति, अर्हद्दत्ताभिधानस्य कस्यचित्पुंस इत्यर्थः । समुदायात्मनोऽर्थान्तरभावगमनलक्षणं विनाशमुदाहृत्य जीवादीनां प्रत्येक तमुदाहरति-यथा वेत्यादिना। घटोपयुक्तस्या, ·भाष्पटीकाविवृतियुता] अर्थान्तरगतिरूपनाशः, प्रायोगिकनाशलोपे वौद्धस्य युक्तिजालम् । [३३] स्तदुपयोगविनाशे पटोपयोगोऽर्थान्तरभावगमनम् , अण्वादेश्च शुक्लवर्णविनाशे कृष्णतयोत्पादो विनाशः, तथाऽऽकाशादीनां पूर्वावगाहगतिस्थितिविनाशेऽवगाहान्तराद्यर्थान्तरभावलक्षणो विनाशः, अत एव भावान्तरोत्पत्तितो न विगमो विगम एवैकान्तेन, नाप्युत्पाद एवोत्पादः । इत्थमुत्पादविगमौ तत्त्वेनाने- कान्तात्मकेन निरूपितावन्वयांशापेक्षावेवात्मलामं प्रतिपद्येते प्रायोगिकस्वाभाविको नान्यथा, इत्येवमुक्ते कश्चिन्मृषाभिमानी महामोहनिबिडवृद्धवुद्धविप्रलब्धबुद्धिराचक्षीत-अस्तु स्वाभाविक एव विनाशो निर्हेतुकः, प्रायोगिकस्तु नोपपद्यते विनाशहेत्वयोगात्, विनश्यतां हि घटादीनां विनाशस्य हेतुर्न युज्यते, यस्मात् स्वरूपत एव भावा नश्वराः स्वहेतुभ्यो यथास्वमुपजायमाना भङ्गुरप्रकृतय उपजन- क्षणानन्तरकालानवस्थानास्त एव जायन्ते, नैपां स्वकारणसामग्रीतः प्रतिलब्धात्मनां सतां प्रकृतिभद्गुर- भावमपहायान्यस्मान्मुद्गरादेः कारणविशेषान्नाशस्य वस्तुन इवोत्पत्तिः, न चेदं स्वप्रक्रियाप्रकाशमात्रम् , किं तर्हि ? उपपत्त्या निभाल्यते-विनाशहेतुत्वेनाभिमतस्य नाशकारणं प्रति मुद्रादेरसामर्थ्यम् , कथं पुनरसामर्थ्यमिति ?, उच्यते, विनाशकरणे हि विनाशस्य त्रयी गति:-विनश्यमानभावस्वभावं वा कुर्यादथवा स्वभावान्तरमभावं वा, तत्राव्यतिरेकपक्षस्तावदतिस्थूल एव, नहि विनाशहेतुर्मुद्रादिः घटादिकं भावस्वभावमेव करोति, स्वकारणेभ्य एव कुलालादिभ्यस्तस्य प्रथममेव निवृत्तत्वात् , निष्पन्नस्य पाकिश्चित्कार्यत्वात् , नापि स्वभावान्तरे कर्तव्ये तदवस्थस्य घटादेरविचलस्य विनशितुर्विकारोऽपि सम्भाव्यते, कुत एव तत्स्वभावप्रच्युतिः ?, तदवस्थश्च घटः पूर्ववदुपलभ्येत, अर्थक्रियां जलहरणादिकां कुर्वीत ॥ ननु चानित्याद् घटादेरर्थान्तरं कपालाद्येव विनाशस्तेन च विनाशहेतुनिष्पादितेन भावस्या- त्मन इत्यादिना जीवस्यार्थान्तरभावगमनलक्षणं विनाशं स्पष्टीकृतवान् । तदुपयोगेति, घटोपयोगेत्यर्थः । अण्वादेश्चे- त्यादिना पुद्गलस्य तथाभूतं विनाशमाह । व्योमादीनां तमुदाहरति-तथाऽऽकाशादीनामिति । पूर्वावगाहेति, पूर्वा- वगाहविनाशेऽवगाहान्तरतयोत्पाद आकाशस्य विनाश., पूर्वगतिविनाशे गत्यन्तरतयोत्पादो धर्मस्य विनागः। पूर्वस्थितिविनाशे स्थित्यन्तरतयोत्पादोऽधर्मस्य विनाशः, सोऽयमर्थान्तरभावगमनलक्षणो विनाशः। अत एवेति, अत एवोत्पादविनाशयोर- न्योन्यखरूपत्वं तत एवेत्यर्थः।न विगमो विगम एवैकान्तेनेति, विगस एकान्तेन न विगमरूप एव किन्तूत्पादरूपोऽपी- त्यर्थः । नाप्युत्पाद एवोत्पाद इति, उत्पाद एकान्तेनोत्पाद एव न किन्तु विनाशरूपोऽपीत्यर्थ । अत्र प्रायोगिकविनाश- समर्थनाय प्रायोगिकविनाशापलापिनं बौद्ध पराभवितुं तत्पूर्वपक्षावकागदानाय भूमिकामाह-इत्थमुत्पादविगमाविति, अन्वयांशापेक्षौ ध्रौव्यसमन्वितौ । विनागस्य खाभाविकत्वं निर्हेतुकत्वतस्सिद्ध्यतीत्यभिसधानेन निर्हेतुक इत्युपात्तम् । प्रायोगिकस्त्विति, पुरुषव्यापारजन्यो विनाशः पुनरित्यर्थः । विनाशहेत्वयोगादिति यदुक्तं तस्यैवोपपादनायाह- विनश्यतां हीति । भङ्गुरप्रकृतयः, विनश्वरखभावाः । उपजनक्षणेति, उत्पत्तिक्षणेत्यर्थः, त एवेति, स्थाने तत एवेति पाठो युक्तः, तत एवेति, खहेतुभ्य एवेत्यर्थः । नैषामिति, नभोनाशस्योत्पत्तिरित्यनेन सम्बन्धः, एपां भावानाम्। कथम्भूतानामेषामित्यपेक्षायामाह-स्वकारणेत्यादि ।प्रकृतिभङ्गुरभावमिति, प्रकृतिः खभावभूतो यो भड्डर- भावो विनश्वरत्वं तमित्यर्थः । वस्तुन इवेति, व्यतिरेकदृष्टान्तः, वस्तुन उत्पादे कारणस्य वौद्धैरप्यभ्युपगमात् । वाद्यात्र- त्वान्न परीक्षकाणा मानाहमित्थं वौद्धस्य विनाशकारणापलपनमिति न चेतसि निधेयमित्याह-न चेदमिति । त्रयी गति- रिति, ध्वंसस्य विनश्यमानभावखभावत्वं स्वभावान्तरत्वमभावरूपत्वञ्चेति भेदात्प्रकारत्रयमित्यर्थः । एतदेवाह-विनश्यमा- नेति । तत्र तेषु प्रकारेषु। अव्यतिरेकपक्षः, विनाशस्य विनश्यमानखभावतापक्ष., तत्पक्षस्य विनाशतत्प्रतियोगिनोरभेद- भवलम्ब्यैव प्रवृत्तेः । तस्य घटादेः, प्रथममेव मुद्गरपातात्प्रागेव, निवृत्तत्वात् सम्पन्नत्वात् । विनाशस्य खभावान्तर- रूपतारूपद्वितीयपक्षमपाकरोति-नाऽपीति । घटस्य पूर्ववदवस्थाने को दोष इत्यत आह-तदवस्थश्चेति । एवंवादिन बौद्धं प्रति प्रतिवादी तद्दोषपरिहारमाशङ्कते-नन्विति । तेन च, कपालादिना च, भावस्य घटादेः।तथोपलव्धीति, पूर्ववदु. त. त्रि. ५ - ·. - -- [३४] प्रायोगिकविनाशापलापिनो बौद्धस्य युक्तिजालम् । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री वृत्तत्वान्न तथोपलब्ध्यादिप्रसङ्ग इति, उच्यते-ज स्वभावान्तरं कपालादिकं विनाशहेतुना क्रियमाणम- स्यानित्यस्य घटादेरावरणं युज्यते, कृतेऽपि तस्मिन् कपालादिके विनाशहेतुना घटे च तदवस्थ एव दृश्यात्मनि कुतत्य आवरणसम्भवः ?, न चैकत्रैकदा युज्येते दर्शनादर्शने विरुद्धत्वात् । नापि विनाश- हेतुना तृतीयपक्षापतितो भावाभावः क्रियते, तत्र यद्येवं विकल्प्यते-न विवक्षितो भावः अभाव इति, ततोऽन्यः स्याद् भाव एव, एवं चाभावस्य विधिना पर्युदासरूपेण कार्यत्वाभ्युपगमे व्यतिरेकाव्यति- रेकविकल्पानतिक्रमः सम्भाव्यते-यदि व्यतिरिक्तमन्यं भावं करोति ततस्तथोपलब्ध्यादिप्रसङ्गस्तदवस्था, अथाव्यतिरिक्तं तमेव भावं करोतीति, तदप्ययुक्तम् , तस्य प्रथमतरमेव स्वकारणैर्निर्वर्तितत्वात् ॥ अथ क्रियाप्रतिषेधमात्रमालम्ब्यते, एवं सति अभावस्य भावप्रतिषेधरूपत्वेऽभ्युपेयमाने अभावं करोतीत्य- समर्थसमासेनोक्तं भावं न करोतीत्ययमर्थः सम्पद्येत, तथा च सति अकर्तु शहेत्वभिमतस्याहेतुत्व- मकारकत्वमिति न विनाशहेतुर्नाम कश्चन सम्भवत्यन्यत्र विनष्टुस्तद्धर्मताया इत्युपसंहारः, वैयर्थ्याच्च न विनाशहेतुरस्ति, यस्य भावस्य विनाशाय विनाशहेतुः कल्प्यते स भावः स्वभावतो नश्वरः स्यान्न- वा ?, यदि नश्वरः खभावत एव भावस्तन्न किञ्चिद्विनाशहेतुनाऽस्य प्रयोजनम् , स्वयं तत्स्वभावतयैव नाशात् , यस्य हि घटादेयः स्वभावः स खहेतोरेव मृदादिसामन्यादिकादुपजायमानस्तादृशो विनाश- स्वभावो भवति, न जातुचिद् विनाशे हेत्वन्तरमपेक्षते मुद्रादिकम् , तत्स्वभावो ह्यात्मलाभानन्तरं स्वयमेव भवत्यन्यथा तत्स्वभाव एव न स्यात् , यश्च यत्स्वभावः स स्वनिष्पत्तिहेतुमपहाय हेत्वन्तरं नापेक्षते प्रकाशादिवत् , प्रकाशादयो हि प्रकाशादिखभावाः स्वहेतोरुत्पन्नाः सन्तः पुनरुत्पत्तः पश्चात् प्रकाशादिस्वभावतायां स्वजन्मव्यतिरिक्तं न हेत्वन्तरमपेक्षन्ते ॥ अथ नैव स्वभावतो नश्यति भाव उत्पन्नः, ततः पश्चादपि न नश्येदनश्वरस्वभावत्वात्, न च तादृशोऽर्थक्रियासु सामर्थ्य सम्भाव्यते । पलब्धीत्यर्थः । वौद्ध उक्ताशहा प्रतिक्षिपति-उच्यत इत्यादिना । विनाशस्याभावरूपतारूपतृतीयपक्षमपाकरोति-नापि विना- शहेतुनेति, भावो विधिरूपो न कारणसहस्रेणाभावीभवितुमर्हतीति खण्डनाभिप्रायः, विनाशोऽभाव इत्यस्य न भावोऽभाव इति व्युत्पत्तौ भावपदं विवक्षितभावपरे नमश्च न प्रसज्यरूपत्वं किन्तु पर्युदासरूपत्वमित्यभिप्रायेणाह-तत्रेति, अभावपदे इत्यर्थः । ततो विवक्षितभावात् । व्यतिरेकाव्यतिरेकेति, विवक्षितप्रतियोगिखरूपभावव्यतिरिक्तः स भावः, तदव्यति. रिक्तो वा स भाव इति विकल्पानतिक्रम इत्यर्थः । भवतूक्तविकल्पानतिक्रमस्तत्र को दोष इत्यत आह-यदीति । तमेव प्रतियोगितयाऽभिमतं घटमेव । तस्य घटस्य प्रथमतरमेव मुद्रपातात्पूर्वमेव । तृतीयपक्षेऽभावपदे नञः प्रसज्यरूपत्व- मेवेत्यभिप्रेत्याह-अथेति, "पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नन् । प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नम् ॥ १॥" इति वचनान्ननः प्रसज्यरूपत्वे अभाव इत्यस्य भावो न भवतीत्येवंखरूपता स्यात्, प्रसज्यार्थकस्य नोऽसमर्थत्वेन 'समर्थः पदविधि.' इत्यनुमोदितसमासखरूपघटकता न स्यादेवेत्यभ्युपगममात्रेणासमर्थस्यापि तस्य समास इत्यभिसन्धायोक्तम्-अस. मर्थसमासेनेति । यद्यपि "अमानोनाः प्रतिषेधवचना" इति वचनादभावं करोतीत्यत्राकार- समासानिविष्टोऽपि सम्भवति, तथापि तस्य प्रयोगो न प्राय उपलभ्यत इति बोध्यम् । तथा च सति, भावं न करोतीत्यर्थे च सति । न विनाश- हेतुरिति, विनस्तद्धर्मताया अन्यत्र कश्चन विनाशहेतुर्न सम्भवतीति योगः, विनष्टविनशनशीलस्य, तधर्मताया अन्यत्र विनश्वरखभावतां विहाय । वैयच्चेित्युक्तं तदेवोपपादयति-यस्येत्यादिना । अस्य विनश्वरखभावस्य भावस्य, तत्वभावतयैव विनश्वरस्खभावतयैव । पूर्वोक्तमेव प्रपञ्चयति-यस्य हीत्यादिना । प्रकाशादिवदिति, एतदृष्टान्तोप- पादनायाह-प्रकाशादयो हीति । ननु भावस्य विनश्वरस्वभावतैव नास्माभिरङ्गीक्रियते तत्राह-अथेति । तादृशोऽनश्वर- खभावस्य, अक्षणिकस्येति यावत्, अर्थक्रियाकारित्वलक्षणस्य सत्त्वस्य निये प्रसङ्गाविपर्ययाभ्यां क्रमयोगपद्यरूपव्यापकनिवृत्त्या । 1 ·भाष्यटीकाविवृतियुता] प्रायोगिकविनाशसाधने सुगतविचारापाकरणम् । [३५] तदेदयुक्तं स्वगोष्ठरमणीयं प्रकाशनमात्रत्वात् , न ह्यनुपपत्तिकमभिधीयमानं विचित्रमपि प्रतिपत्तुमुत्सहन्ते विद्वांसः, प्रकृत्यैव भकुराः सर्वभावा विनाशहेत्वयोगादित्यसिद्धता हेतोः, यस्मादयं विनाशः कदाचिदेव भवत्युपजनक्षणोत्तरकालं नोपजनक्षण एव, उपजनक्षणश्चात्मलाभकालस्तत्र विनाशाभावात् कांदाचित्कत्वं विनाशस्य निर्हेतुकविनाशवादिनोऽपि प्रसिद्धम् , न हलव्धात्मलाभ वस्तु विनश्यति, व्योमकुसुमादीनामपि विनाशप्रसङ्गात् , ये च कादाचित्काः पटादयस्ते प्रतिविशिष्टहेतुजन्या एव दृष्टास्तथा विवादास्पदास्कन्दी विनाशोऽपि प्रागविद्यमानः पश्चादात्मलाभहेतुमपेक्षमाण एवात्मानमा- सादयति । ननु चैवमभ्युपेयमाने विनाशस्यापि हेतुमत्त्वात् पटादेरिव विनाशेन भवितव्यम् , असत्त्वाच्च निष्कारणो विनाशः खकुसुमादिवदित्यनुमानविरोधिनी प्रतिज्ञेयं-कारणवान् विनाश इति । अत्रोच्यते--पूर्वावस्थाप्रच्युतिरुत्तरावस्थोत्पत्तिः, उत्तरावस्थापत्तिश्च पूर्वावस्थापच्युतिः, अयमेव विना- शशब्दवाच्योऽर्थो नात्यन्ताभाव इति प्राक् प्रत्यपादि प्रपञ्चेन, ततश्च विनाशस्यापि विनाश इति प्रसिद्धमेव प्रसाध्यते, विनष्टे च विनाशे पुनरवस्थान्तरोत्पत्तिक्रमवृत्त्या न किञ्चिदनिष्टमस्ति स्याद्वा- घप्रक्रियायाम् , अत एव चासत्त्वान्निष्कारणो विनाश इत्येतदप्यपास्तमेव, असत्त्वस्यासिद्धतादिदोपा- क्षणिकत्वेनैव व्याप्तेरित्यभिसन्धिः। एतावता बौद्धमतमुपपाद्य तत्प्रतिक्षिपति-तदेतदयुक्तमित्यादिना । विनाशहेत्व- योगादित्यसिद्धताहेतोरित्यत्र विनाशहेत्वयोगादिति हेतोरसिद्धतेत्येव योग । तत्र हेतुमाह-यस्मादिति । उपजनेति, उत्पत्तीत्यर्थः । कथं नोपजनक्षण एव विनाश इत्यपेक्षायामाह-उपजनक्षणश्चेति । आत्मलाभकाल इति, आत्मनो वस्तुखरूपस्य लाभः सत्त्वप्राप्तियस्मिन्स आत्मलाभ तादृशश्चासौ कालश्चेति आत्मलाभकाल , आद्यक्षणसम्बन्ध इति यावत् । तत्र उत्पत्तिक्षणे एवं सति तस्मिन्क्षणेऽसतो विनाशस्योत्तरकाले सत्त्वात्किञ्चित्कालासत्त्वे सति किञ्चित्कालसत्त्वरूपं कादाचित्कत्वं सिद्धं, ततश्च सहेतुकत्वमपि सिद्ध्यति उत्पत्तौ तस्य हेतुमत्त्वेन सहाविनाभावस्य गृहीतत्वात् । न च प्रागभावे व्यभिचारः, तस्य जैनमते पूर्वपर्यायरूपतयैव खीकारेण तत्र सहेतुकत्वस्य सद्भावात् पूर्वपूर्वपर्यायात्मकप्रवाहस्यानादिकालतयैव तदात्मत्वमाश्रित्य तत्रानादित्वव्यवहारात् , क्षणिकवादिनस्तवापि पूर्वपूर्वक्षणस्यैवोत्तरोत्तरक्षणप्रागभावतयाऽभ्युपगम इति तस्य खकारणजन्यत्व- मस्त्येव, येषा चानादिस्सान्त. प्रागभावस्सन्मताश्रयणेन तत्र व्यभिचारस्तु पूर्वकालावृत्तित्वे सति उत्तरकालवृत्तित्वरुपतां कादाचित्कत्वस्य स्वीकृत्य परिहरणीय इत्याशयेनाह-कादाचित्कत्वं विनाशस्येति । अनुत्पन्नस्यैव विनाशाभ्युपगमोऽनुभव- बाधित इति तस्य पूर्वकालेऽसत्त्वमावश्यकमित्याह-नालब्धात्मलाभमिति । कादाचित्कत्वस्य सहेतुकत्वेन सहाविनाभाव- ग्राहकमुदाहरणमुपदर्शयति-यच्चेति । उपनयमुपदर्शयति-तथेति, यद्धि हेतुमत्तद्विनागप्रतियोगीतिव्याप्तेविनाशस्य हेतुमत्त्वे विनाशित्वप्रसङ्ग', न चैवमभ्युपगन्तुं शक्यः, तथा सति विनाशस्य विनाशे प्रतियोग्युन्मजनप्रसङ्ग । एवं ध्वंस सहेतुकः कादाचित्कत्वादित्यनुमानं ध्वंसो निष्कारणकोऽसत्त्वात् खपुष्पवदित्यनुमानवाधितमिति पर. शङ्कते-नन्वित्यादिना । अनु- मानविरोधिनी, अनुमानं विरोधि वाधकं यस्या इति व्युत्पत्त्याऽनुमानवाधितेत्यर्थः । कारणवान् विनाश इति प्रतिज्ञाखरूपकथनम् । विनाशस्यापि विनाशोऽभ्युपगम्यत एव प्रतियोग्युन्मजनदोष उत्तरोत्तरपर्यायाणामशेषाणामेव पूर्वपूर्व- पर्यायविनाशरूपत्वेनैकपर्यायरूपविनाशविनाशेऽप्युत्तरपर्यायरूपविनाशसद्भावात् , उत्तरपर्यायस्य भावरूपतया सत्त्वेन नासत्त्वं विनाशस्येति नानुमानवाधापीत्याशयेन समाधत्ते-अत्रोच्यत इति । नात्यन्ताभावः, न तुच्छरूपो ध्वंस. । प्रतियोग्यु- न्मजनप्रसङ्गस्यापि नावतार इत्याशयेनाह-विनटे चेति । क्रमवृत्त्या प्रवाहानुवृत्त्या । किञ्चित् प्रतियोग्युन्मजनादि । न चैवं ध्वंसस्यानन्तत्वमिति लोकप्रसिद्धिर्भज्येतेत्यत आह-स्याद्वादप्रक्रियायामिति, नहि सर्वथा कस्यचित्सान्तत्वमनन्त- त्वम्वा सम्भवति किन्तु कथञ्चिदेव, कथञ्चिदनन्तत्वं च व्यक्त्यपेक्षया सान्तत्वेऽपि उत्तरोत्तरप्रवाहात्मनाऽस्त्वेवेति न किञ्चि- दनुपपन्नम् । असत्त्वहेतोरसिद्धत्वादेव निष्कारणत्वानुमानं परस्य न प्रवर्तत इत्याह-अत एवेति, ध्वंसस्योत्तरपर्यायात्मक भावरूपत्वादेव । न चोत्पत्तिमतो भावस्य विनाश इति नियमो नैयायिकादिपरिकल्पितोऽस्माभिरभ्युपगम्यते येन तस्यानन्तत्वा- न्यथानुपपत्त्याऽभावरूपताऽऽश्रीयेतापीत्याह-न चावश्यमिति । सर्वेणैवेत्यनन्तरंभावेनेति द्रष्टव्यम् । निषेधे हेतुमाह·re सौगतं प्रति पृच्छा, तदीयविकल्पत्रयोपमर्दनायासश्च । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री घ्रातत्वात् । न चावश्यं सर्वेणैव हेतुमता विनष्टव्यम्, अस्मत्पक्षे खात्मावस्थानलक्षणस्य मोक्षस्य सम्यग्ज्ञानादिहेतुकस्याप्यविनाशाभ्युपगमात् । यद्यपि सम्यग्ज्ञानादिहेतुः , कर्मक्षपणाभ्युपायस्तथापि स्वात्मावस्थानस्य कर्मक्षयरूपत्वाददोषः । विनाशवान् विनाश इति चाभ्युपयतः सौगतस्याभ्युपगम- विरोधः । निष्कारणविनाशवादी चेदं प्रष्टव्य:-किं निष्कारणत्वान्नित्यो विनाशः उतासन्निति । तत्र यदि नित्यः, कार्योत्पादाभावप्रसङ्गः, द्वितीयविकल्पे विनाशाभावात् सर्वपदार्थानां नित्यत्वप्रसङ्गः । न चासन् सर्व एव निष्कारणः, स्तम्भकुम्भादीनामसत्त्वेऽपीतरेतरात्मना हेतुमत्त्वमस्तीत्यनेकान्तात्, यथा चानादित्वात् प्रागभावो निर्हेतुकोऽपि विनश्यत्येवं विनाशोऽसन्नपि हेतुमान् किमिति नेष्यते । एवं द्रव्यपर्यायात्मकप्रक्रियाप्रपञ्चे विश्वमुखे सर्वमेवैकान्तवाद्युत्प्रेक्षितमसाधनमेव जायते स्याद्वादिनं प्रति । विनाशे च सहेतुके प्रतिपादिते यदुक्तं-मुद्रादेरसामर्थ्य विनाशकरणं प्रति तयुक्तम् , अस्येव हि सामर्थ्य तद्भावभावितया कपालाद्युत्पत्तेः । विकल्पत्रयं च सुकुमारप्रज्ञेन प्रमाणविचारपरिक्लेशासहि- ष्णुना यथाकथञ्चिदुपन्यस्य प्रथमविकल्पोऽतिस्थूल इत्येवोपेक्षितो मनागागतत्रपेण, तथा द्वितीयवि- अस्मत्पक्ष इति, जैनसिद्धान्त इत्यर्थः । परकल्पितात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिरूपमोक्षस्याभावरूपत्वादेव न नाश इत्यत उक्तम्- खात्मावस्थानलक्षणस्येति । अनेन मोक्षस्य भावरूपत्वमाविष्कृतम्, तस्य निर्हेतुकत्वादेव न नाश इति न भ्रमितव्य- मित्याह-सम्यग्ज्ञानादिहेतुकस्येति, आदिपदात्सम्यग्दर्शनचारित्रयोरुपग्रहः । ननु सम्यग्ज्ञानाद्यनन्तरं निखिलकर्मणामेव क्षयः, तस्य निखिलकर्मविगमस्य मोक्षत्वपक्षे मोक्षरूपताऽपि, तत्कारणत्वात्सम्यग्ज्ञानादीनां मोक्षमार्गत्वमप्युपपद्यते, तस्य चाभावरूपत्वादेव न हेतुमता सर्वेण भावेन विनष्टव्यमिति नियमविघातकत्वमित्यत आह-यद्यपीति । सम्यग्ज्ञानादि- हेतुरिति, सम्यग्ज्ञानादिश्चासौ हेतुश्चेति कर्मधारय , यद्यपि खावरणीयकर्मक्षयात्सम्यग्ज्ञानादीनामाविर्भाव इति सम्यग्ज्ञाना- दिकम्प्रत्येव कर्मक्षयस्य हेतुता न तु कर्मक्षयम्प्रति सम्यग्ज्ञानादेरिति कार्यकारणभाववैपरीत्यमेव, तथापि कृत्नकर्मक्षयलक्षण एव स न तु कतिपयज्ञानाद्यावरणक्षयः, स च सम्यग्ज्ञानाद्यनन्तरमेव सम्पद्यत इति कर्मक्षपणाभ्युपाय इत्यत्र तत्पुरुषः, न तु सम्यग्ज्ञानादिहेतुरित्यत्र तत्पुरुषः, तथा सति कर्मक्षपणहेतुना सम्यग्ज्ञानादेर्जन्यत्वमेव लभ्येत, तेन खात्मावस्थानलक्षणस्य मोक्षस्य सम्यग्ज्ञानहेतुकत्वं न प्रत्यादिष्टं स्यादिति यद्यपीत्युक्तः साफल्यं न भवेदिति विभावनीयं सुधीभिः । निखिलकर्म- क्षयस्य सम्यग्ज्ञानादिहेतुकस्य मोक्षत्वेऽपि खात्मावस्थानस्य मोक्षत्वमागतमेव तस्य तद्रूपत्वात्तत एव च सम्यग्ज्ञानादिहेतुक- त्वमपीत्याह-तथाऽपीति। न चैवं सत्यभावरूपत्वमेवापतितमिति शक्ष्यम् , कर्मक्षयस्य न तुच्छरूपता किन्तु खात्मावस्थान- लक्षणभावरूपतैवेत्यत्रोक्तग्रन्थस्वारस्यादिति । सर्वस्य क्षणिकत्वमभ्युपगच्छता सौगतेन विनाशस्यापि विनाशोऽभ्युपेय एवेति विनाशो न विनश्यतीत्युपगमस्खाभ्युपगमविरुद्ध इत्याह-विनाशवान्विनाश इति चेति । सौगतं पुनरास्कन्दनाह- निष्कारणविनाशवादीति, बौद्ध इत्यर्थः । इदं, कि निष्कारणत्वादित्यादिवक्ष्यमाणं बुद्धौ विपरिवर्त्तमानत्वात्प्रत्यक्षम्। नित्यत्वपक्षे ध्वंसस्यैव सर्वदा सत्त्वेन तत्प्रतियोगिनः कार्यस्य कदापि सत्त्वं न स्यादित्याह-कार्योत्पादाभावप्रसङ्ग इति । द्वितीयविकल्पे ध्वंसोऽसन्निति पक्षे, ध्वंसाभावे ध्वंसप्रतियोगित्वरूपानित्यत्वस्याप्यभाव इति ध्वंसप्रतियोगित्वाभावरूप. नित्यत्वमेव स्यादित्यर्थः । यदसत्तनिष्कारणकमिति व्याप्तिरपि व्यभिचारान सम्भवतीत्याह-न चासन्निति । इतरात्म- नेति, परद्रव्यक्षेत्रकालभावात्मनेत्यर्थः । अनादित्वादिति, न्यायादिमते खरूपत एव प्रागभावस्यानादित्वं बौद्धमते पूर्वक्षणे सन्तानत्वमेव प्रागभावत्वमिति तद्रूपेणानादित्वमिति बोध्यम् । यद्यपि सन्ततिपतितस्य पूर्वपूर्वक्षणस्य बौद्धमते सहेतुकत्वमेव, तथापि उक्तलक्षणप्रागभावत्वेन न सहेतुकत्वमिति निर्हेतुकत्वस्य तत्र नासिद्धिः। असन्नपि विध्यात्मनाऽसन्नपि । विश्व- मुखे, सर्ववस्तुनि । विनाशकरणम्प्रति मुद्रादेस्सामर्थ्य व्यवस्थापयति-विनाशे चेति । तद्भावभावितयेति, मुद्रादीनां निपतनादिव्यपारसद्भावे कपालादिलक्षणघटध्वंसोत्पत्ते वितत्वेनेत्यर्थः, कपालाद्युत्पत्तस्तद्भावभावितया मुद्रादेः विनाशकरण- म्प्रति सामर्थ्यमस्त्येवेत्येवमन्वयार्थोऽत्र बोध्यः। विकल्पत्रयमिति, विनाशकरणे हि विनाशस्य त्रयी गतिः-विनश्यमान- भावस्वभाव वा कुर्यादथवा खभावान्तरमभावं वेति ग्रन्थोक्तविकल्पत्रयमित्यर्थः, यत एव बौद्धः सुकुमारप्रज्ञोऽत एव प्रमाण- विचरपरिक्लेशासहिष्णुरिति हेतुहेतुमद्भावेन व्याख्येयम् । अस्यैवोपोद्वलनाय यथाकथञ्चिदुपन्यस्येत्युपात्तम्, यद्ययं - ·, भाष्यटीकाविवृतियुता] सौगतविकल्पोपमर्दने पर्युदासप्रसज्यप्रतिषेधविचारः । [३५] कल्प:-खभावान्तरं किल क्रियते विनाशहेतुना, घटतादवरध्ये तु सकलघटनिष्पाद्यजलधारणादिक्रि- याप्रसङ्ग इति शापदानमुदघोपि । एतच्च विकल्पद्वयं न जाने किं प्रथमतरमेव मायासूनुनोत्खात- मुत्पन्नसर्वार्थज्ञानेनाहोस्विद् भिक्षुवरधर्मकीर्तिनैव स्वयमुत्प्रेक्षितमिति ?, यत् सत्यं विस्मिताः स्मोऽनया वाचोयुक्त्या-किं विनाशहेतुर्घटमेव करोति उत स्वभावान्तरमिति ?, यद् विनाशहेतुना क्रियते तदेवैकं न व्यपादेशि गलितधिपणेन; घटविनाशहेतुर्घटविनाशमेव करोति, स चोक्तोऽवस्थान्तरापत्तिलक्षणः प्रथममेव । अभावविकल्पेऽपि पर्युदासाभ्युपगमे किल विवक्षिताद् भावादन्यं भावमेव करोति, ततश्च पूर्ववद् व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पानतिक्रमः, व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पौ च विहितप्रतिक्रियौ प्राग विकल्पाभासत्वाचायुक्ती, प्रसज्यप्रतिपेधपक्षे त्वभावं करोति-भावं न करोतीति वाक्यार्थः । तदेत- युक्तम् , अस्मत्प्रक्रियानववोधात्, जैनी प्रक्रिया द्रव्यपर्यायावुभौ वस्तु भावाभावस्वभावम्, न पाभावः कश्चिद् भावान्निटुंठितः सम्भवति यं विनाशहेतुः करिष्यति, न चास्ति काचित् क्रिया द्रव्यादत्यन्तव्यतिरिच्यमानस्वभावा यस्याः प्रसज्यप्रतिपेघेन निवारणा क्रियेत, द्रव्यमेव हि तथोद्भू- तपरिणामं क्रियाव्यपदेशमश्नुते द्रव्यनयस्य, पर्युदासो हि विधिरूपत्वाद् द्रव्यास्तिकः, इतरः, पर्या- यनयः प्रतिषेधमात्रत्वात्, एतौ च परस्परापेक्षावेव च वस्तु नैककौ, ततश्च विभागाभावादसद्वि- प्रौढप्रज्ञः स्यान्नैवं यथाकथञ्चिदुपन्यस्येदिति । प्रथमविकल्पः, विनश्यमानभावतभावं कुर्यादिति पक्ष. । द्वित्तीयविकल्प इति । एतत्खरुपाख्यानम्-खभावान्तरं किल क्रियते विनाशहेतुनेति । तत्पक्षोद्भावितदोपस्य सक्षेपेणोत्कीर्तनम्- घटतादवस्थ्ये त्वित्यादि । तद्दोपस्य शापदानत्वेनोपन्यसनं निस्सारत्वख्यापनाय। उत्खातं खण्डितम्, मायासूनुना बुद्धेन । उत्पन्नसर्वार्थज्ञानेनेति । विशेषणं मायासूनोरुपहासाय-इदानी पर्यन्तं कोऽपि बुद्धतरो विद्वान्नेश विकल्पमकाषींदयं च कृतवानतो नूनमस्य विज्ञानं सर्वार्थविज्ञानमिति । स्वयमिति, न तु वुद्धतच्छिष्यपरम्परागतमिति । अनया उक्तविकल्प- द्वयोद्भावनरूपया । का च सा वाचोयुक्तिरित्यपेक्षायां किं विनाशहेतुर्घटमेव करोति उत खभावान्तरमितीति । तत्खरुपानुवादः-गलितधिषणेनेति, गलिता पतिता धिषणा बुद्धिर्यस्य स गलितधिषणस्तेन बुद्धिशून्येन धर्मकीर्तिनेत्यर्थः । विनाशहेतुना किं क्रियते तद्भवतैव वाच्यं यदनववोधाद्धर्मकीर्तेर्गलितधिषणत्वं जानीम इत्याक्षिप्त एवाह-घटविनाशहेतु- रिति । स च घटविनाशश्च । प्रथममेवेति, उक्त इति पूर्वतनेन सम्बन्धः। तत्र यद्येवं विकल्प्यते-न विवक्षितो भावोऽभाव इत्यादिग्रन्थ एवोक्तः। अत्र वौद्ध पूर्वग्रन्थस्थदोषमेव स्मारयति-अभावविकल्पेऽपीति, अस्तु व्यतिरेक- विकल्पानतिक्रम. किन्नश्छिन्नमिति । ग्रन्थकृत्समाधत्ते-व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पो चेति । विहितप्रतिक्रियौ दत्तो- त्तरी, तथा च न पिष्टपेषणमस्माभिः करणीयं प्रेक्षाविदग्धैरिति । प्रामाणिको हि विकल्प उत्तरार्हो भवति, भवदुत्तौ च विकल्पो विकल्पाभासत्वान्नोत्तरार्हावित्याह-विकल्पाभासत्वाच्चायुक्ताविति । ननु पर्युदासपक्षाश्रितो विकल्पोऽस्तु विकल्पाभासः, प्रसज्यप्रतिषेधपक्षीयस्तु दोषः स्यादेव भवत इत्यत आह-प्रसज्यप्रतिषेधपक्ष इति । अत्र पक्षे नाशहेतुत्वेनाभिमतस्या- हेतुत्वमकारकत्वमापादितं तत्तदा स्याद्यद्यभावोऽभाव एव स्यात्तुच्छरुप., तस्य करणासम्भवात् भावं न करोतीत्यर्थपर्यवसा- नमस्माकमनुमतं स्यान्न चैवमित्याह-तदेतदयुक्तमिति, न द्रव्यं पर्यायवियुतं न पर्याया द्रव्यवर्जिता न तो भावरूपावेव नाप्यभावरूपावेव किन्तु भावाभावखभावं द्रव्यपर्यायात्मकमेकं वस्तु, तत्राभावागस्यापि भावात्मकत्वेन तन्करणं नानुपपन्न ततस्तत्कर्तुर्हेतुत्वं कारकत्वञ्च घटत एवेत्यभिप्रायवान् जैनी प्रक्रियामुपदर्शयति-जैनी प्रक्रियेति भावं न करोतीति क्रिया- प्रतिषेधोऽप्यैकान्तिको जैनप्रक्रियाया न घटत इत्याह-न चास्ति काचित्कियेति । द्रव्यखस्पता क्रियायाः क नयमा- श्रित्येत्यपेक्षायामाह-द्रव्यनयस्येति । ननर्थप्ररूपणे द्रव्यनयस्य कोऽवकाश इत्यत आह-पर्युदासो हीति । द्रव्यास्तिक इति, विषयविषयिणोरभेदं विवक्षित्वेत्यमुक्ति, शब्दार्थनानानां त्रयाणामपि नयत्वमिति पक्ष वाश्रिोत्यमभिधानम् । इतर: प्रसज्यप्रतिषेधः । एतौ द्रव्यपर्ययनयविषयौ भावाभावौ । विभागाभावात् , अभावस्य भावात्पृथक्करणासम्भवात् । अस- द्विकल्पतेति, विषयसद्भावे हि विकल्पः प्रवर्तते, विषयाभावे हि निर्निवन्धना विकल्पप्रवृत्तिरपि न सम्भवतीत्यसद्विक्ल्पता, - ·, [३८] प्रयोगजविनाशापलापिन: सुगतस्य युक्तिजालनिरसनम् । .[तत्वार्थत्रिसूत्री कल्पता । अपि च भावो वस्तु परिनिष्पन्नम्, तस्य कुतः करणेनामिसम्बन्धः ? अपूर्वोत्पादार्थत्वात् करोतेः, अथ पृष्ठं कुर्वित्युपचारः, तथापि यत् किन्चिद् भावस्य करणम् , अभावश्चापरिनिष्पन्नम- वस्थान्तररूपं वस्तु, तन्निष्पादनाय यत्नः क्रियते, तच्च नात्यन्तमसन्न सर्वथा-सदित्यभावविशिष्टस्यैव वस्तुनो वस्तुत्वात् । यदप्युक्तम्-वैयर्थ्याच न विनाशहेतुरिति तदप्यसमीक्षिताभिधानम् , अस्मत्प्रक्रि- यानवगमात् । वैस्रसिकः प्रायोगिकश्च द्विधा विनाशा, लत्र प्रायोगिकः कादाचित्कत्वात् पटादिवत् सहेतुकः, न च दृष्टमपह्रोतुं शक्यं प्रमाणतः पदार्थस्वरूपावबोधात्, आत्मलाभसमनन्तरमेव च सर्वथा विनश्यन्ति पदार्था इति न किञ्चिदस्मिन्नर्थे प्रमाणमस्ति, कालान्तरावस्थायिनि च विनाशे प्रत्यक्षबुद्धेापारः । यच्चावाचि-प्रकाशादयो लब्धात्मलामा प्रकाशादिस्वभावतया स्वजन्मैवापेक्षन्ते, नापरं हेत्वन्तरम्, एतदप्यसङ्गतम् , यदि प्रकाशादय उत्पन्नाः पुनरुत्पत्तौ हेत्वन्तरं नापेक्षन्त, इति वाक्यार्थः ततः किं केन सङ्गतम् ? न ह्युत्पन्नः पदार्थस्तेन रूपेण पुनर्हेतुमभिलषति, लब्धात्मलाभ: कालान्तरे हेतुमपेक्ष्य विनश्यतीति जागद्यामहे । ननु च स खहेतोरेवोत्पद्यमानस्तादृशो भवति येनोत्पत्तिसमनन्तरमेव विनश्यतीति, अयुक्तमिदम् , प्रतिज्ञामात्रत्वात्, वयमपि ब्रूमः-स स्खहेतोरेव ताश उपजायते येन कालान्तरमवस्थाय विनश्यतीति, अत्र च पक्षे प्रत्यक्षाद्यपि प्रमाणं सहायीभ- वति । ननु च निष्कारणविनाशवादिनामियं युक्ति:-'नष्टा चेन्नाशविघ्नः कः ? न चेन्नैव विन- व्यतिरेकान्यतिरेकविकल्पयोरिति सुष्ठूक्तम्-विकल्पाभासत्वाच्चायुक्ताविति । यत्तु अभावस्य तुच्छरूपत्वात् करणमयुक्त- मिति कृत्वा भावं न करोतीति व्याख्यानं तन्न समीचीनमभावस्यासद्रूपत्वाभावेन तत्करणसम्भवात् प्रत्युत भावस्यैव करणं न सम्भवतीति प्रपञ्चत उपदर्शयति-अपि चेति, परिनिष्पन्नं वस्तु भाव इत्यभिसम्बन्धः । तस्य परिनिष्पन्नस्य । परिनिष्पन्नस्य कुतो न करणेनाभिसम्बन्ध इत्यतस्तत्र हेतुमाह-अपूर्वोत्पादार्थत्वात्करोतेरिति । ननु परिनिष्पन्नेऽपि करोतेः प्रयोगो दृश्यते, यथा-पृष्ठं कुरु इत्यत्र तथा भावेऽपि परिनिष्पन्ने करोतेः प्रयोगस्सुघट इत्याह-अथेति । एवमपि भावे औपचारि- कोऽयं प्रयोगो न वस्तुनियतः, अभावत्वपरिनिष्पन्नखरूपे यथार्थ इति अभावं करोतीति युक्त एवेत्याह-तथापीति । यत् किञ्चित् , औपचारिकम् । तनिष्पादनाय अभावनिष्पादनाय । तच्च अवस्थान्तररूपमभावात्मकं वस्तु च । नात्यन्तम- सदिति, तथात्वे शशशृङ्गादिवन्न प्रामाणिकन्यवहारवीथीमवतरेदिति । न सर्वथा सदिति, तथात्वे अभावरूपेणेव विधिरूपेणाप्यभाव एव स्यादिति निषेधात्मनैव सर्वस्याध्यवसितिः स्याद् , एवं पूर्वकालादिवृत्तितयाऽपि सत्त्वप्रसक्तौ निष्पन्नस्य न करणमित्यभावं करोतीत्यपि दुर्घटं प्रसज्येतेत्यादि बोध्यम् । यदि नात्यन्तमसन्न सर्वथा सदवस्थान्तररूपमभावात्मकं वस्तु तर्हि किमात्मकं तद्वस्त्वभ्युपेयमित्यपेक्षायामाह-अभावविशिष्टस्यैवेति, अनाभावपदमसत्त्वपरम् । वस्तुन इत्यत्र प्रकृति- भूतं वस्तुपदं सत्ताविशिष्टपरम् , तथा च सदसदात्मकस्यैव वस्तुत्वादित्यर्थः । यचोक्तं “वैयचि न विनाशहेतुरस्ति, यस्य भावस्य विनाशाय विनाशहेतुः कल्प्यते स भावः खभावतो नश्वरः स्यान्नवा" इत्यादि तदपहस्तयति-यदप्युक्तमित्यादि । अस्मत्प्रक्रियेति, जैनप्रक्रियेत्यर्थः । जैनप्रक्रियामेव दर्शयति-वैनसिक इत्यादि । प्रामाणिकी चेयं प्रक्रिया न कुयुक्तिश- तैरप्यपनेया, नैतन्निषेधे प्रमाणमात्मलाभमासादयति, परप्रक्रिया त्वप्रामाणिकत्वान्नोपादानाहेत्याशयेनाह-आत्मलाभसम- नन्तरमेवेति । न तु किञ्चित्कालं स्थित्वा भावो विनश्यतीत्यत्रापि प्रमाणं नास्तीत्यत आह, कालान्तरावस्थायि- नीति, षष्ठ्यर्थे चात्र सप्तमी, षष्ठीसप्तम्योरेकार्थे बहुलं प्रयोगदर्शनात् , तथा च कालान्तरावस्थायिनश्च विनाशे इत्यर्थः, विनाशे सामानाधिकरण्येनैव कालान्तरावस्थायिनीत्यस्यान्वये वा कालान्तरेत्यस्य उत्पत्तिस्थितिकालादन्यकालः कालान्तरमित्यर्थः, तदवस्थायिनि तद्वर्तिनि विनाश इति व्याख्येयम् । प्रत्यक्षबुद्धेापार इति, किञ्चित्कालस्थायिनो घटस्य कालान्तरे मुद्गरपाताद्विनाशे सति मुद्गरपाताद्विनष्टो घट इति प्रत्यक्षेणैव विनाशस्यानुभवाकिमतोऽपि प्रमाणान्तरमन्वेषणीयमिति भावः। खभाववादमाश्रित्य चौद्धः शङ्कते-ननु चेति । प्रतिज्ञामात्रेणापि वस्तुसिद्धौ दण्डमाह-वयमपीति, स्थिरवादिनोऽपी- त्यर्थः । अत्र च पक्षे स्थिरवादिजैनाद्युपगतोकस्वभावपक्षे, दुर्घटो वौद्धः पुनराशङ्कते-ननु च निष्कारणेति । नष्टा ·भाष्यटीकाविवृतियुता] प्रयोगजविनाशोपसंहार, उत्पादादीनां भिन्नाभिन्नकालत्वादिकम् । [३९] हुयति" इति, प्रतिकृतविधानैषा युक्ति:-"प्रागभूतात्मलाभत्वान्नाशः कारणवान् भवेत्" इति । खभावश्च वस्तुनो धर्मः परिणतिविशेपः, स च कश्चित् सादिर्वणादिपरिणाम:, कश्चिदनादिः सत्ता- मूर्तत्वामूर्तत्वादिपरिणाम इति, अतोऽनेकान्तेनैव यो यत्स्वभावः स सर्वदा तत्स्वभाव एव कदाचिन्न- श्यति कदाचिदवतिष्ठते कदाचिदुत्पद्यत इत्यलमतिप्रसङ्गेन । स्थितमिदम्-प्रायोगिकोऽप्यस्ति विनाश इति ।। एतेऽवस्थित्युत्पादविनाशास्त्रयोऽप्येककाला विभिन्नकालाश्च परस्परतोऽनन्तरमर्थान्तरं च, तत्रोत्पादविनाशयोरेककालतायां सिपाधयिपितायां स्वात्मत्वापृथग्भावः कारणम्, नहि उत्पादविना- शयोः स्वात्मा भिद्यते, यथैकस्मिन्नेकक्षणवर्तिनि रूपे विभागाभावात् स्वात्मलाभकाल एवैकः कालो नान्यः समस्ति, यच्चैककालं न भवति तदेकमपि नियमेन न भवति, यथा-गवाश्वयोर्जन्मविनाशाविति । एवमुत्पादविनाशयोरेककालता, एवमुत्पादविनाशाभ्यां द्रव्यमभिन्नकालं साध्यम् , तथोत्पादविनाशौ द्रव्यादभिन्नकालौ ताभ्यामेव हेतुदृष्टान्ताभ्यां वाच्यौ ॥ ननु चैकान्तवादी खात्मत्वापृथग्भूतत्वमु- स्पादविनाशयोर्न प्रतिजानीते, तत्प्रसाधनाय परिकर:-सर्पद्रव्यस्यात्मन्युत्पतनाकारेणोत्पादः, तस्यैवा- त्मनि पतनाकारेण विगमः, सर्पद्रव्यात्मैवोभयाकारः, नहि सात्मा भिद्यते, न चेद् भिद्यते ततः चेत् विनशनशीलश्चेत् । नाशविघ्नः क इति, नागप्रतिवन्धक क ? येनोत्पत्त्यनन्तरमेव न नश्यति, तादृशस्य प्रतिबन्ध कस्योपदर्शयितुमशक्यत्वादुत्पत्त्यनन्तरमेव विनशनशीलो भावो नश्येदेवेति भावः । न चेदिति, भावो विनश्वरखभावो नाभ्युपगम्यते चेदित्यर्थः । नैव विनयतीति, विनश्वरखभावस्यैव विनाशो भवति नाविनश्वरखभावस्य, अन्यथा नित्यत्वेन भवदमिमतानामपि कदाचिन्नाशः स्यात् , तथाचोत्तरकालेऽपि न नश्येदित्यर्थः । एता युक्ति प्रतिकृत्या प्रतिक्षिपति-प्रतिकृ- तेति । उक्तयुक्ते. प्रतिपक्षभूता युक्तिमेवोपदर्शयति-प्रागभूतेति, प्रागभूतस्य कारणव्यापारात्पूर्वमसतो विनाशस्य यो मुद्गर- पाताद्यनन्तरमात्मलाभ उत्पत्तिस्तत्त्वात् प्रागसत्त्वे सति सत्त्वलक्षणकादाचित्कत्वादित्यर्थः । खभावत्वादेव स्वभाववता सह समानकालतानियम. खभावस्येत्यपि नास्ति, तस्य वैचित्र्यादित्याह-स्वभावश्चेति । स च परिणतिविशेषश्च । परिणामद्वैवि- ध्योपदर्शनेन यदभिमतं तदाह-अत इति । वाच्यस्तर्हि कीदृग्भाव इत्यपेक्षायामाह-कदाचिन्नश्यतीत्यादि । उपसंहरति- स्थितमिदमिति । स्थित्यादीना त्रयाणामेककालस्वादिकं व्यवस्थापयति-एत इत्यादिना । तत्रोत्पादविनाशयोरेककालतां व्यवस्थापयति-तत्रोत्पादेति । स्वात्मत्वापृथग्भाव एव तयोः कथमित्यपेक्षायामाह-नहीति । खात्माभेदे । एककालत्वं स्यादेवेति दृष्टान्तेन भावयति-यथैकस्मिन्निति, एतच्च भणवादाभ्युपगमेन, स्याद्वादे तस्यापि कथञ्चिदभ्युपगमात्, परम- निरुद्धसमयस्यैव क्षणत्वेन तन्मात्रस्थायिनो रूपस्यापि विभागो न सम्भवतीति । अन्वयदृष्टान्तमुपदर्य व्यतिरेकदृष्टान्तमुपदर्श यति-यच्चैककालं न भवतीति । उत्पादविनाशयोरेककालता प्रसाध्य ताभ्या ध्रौव्यात्मकस्य द्रव्यस्य तयोश्च ध्रौव्यात्म- केन द्रव्येण सहाभिन्नकालत्वं साधयति-एवमुत्पादविनाशाभ्यामिति । ताभ्यामेवेति, खात्मत्वापृथग्भावरूपहेत्वे- कक्षणवयकरुपदृष्टान्ताभ्यामित्यर्थः, पूर्वमुत्पादविनाशौ परस्परमेककाली खात्मत्वापृथग्भूतत्वादेकक्षणवत्यैकरूपवत्, ततो ध्रौव्यात्मकं द्रव्यमुत्पादविनाक्रिकालं खात्मत्वापृथग्भूतत्वात् , उत्पादविनाशौ द्रव्यैककालौ खात्मत्वापृथग्भावात् , एकक्षण- वर्येकरूपवदिति प्रयोगोऽनुसन्धेयः । न च सिद्धसाधनादिदमनुमानं नावतरतीति शङ्यम् , एकान्तवादिभिस्तेषां भिन्नकालतया विभिन्नतयैव चैकान्तेनाभ्युपगमेन तान्प्रत्येवोक्तसाधनस्यावतारासिद्धसाधनाभावादित्याशयः । नन्वेवं सति खरूपासिद्धतैव हेतोः, एकान्तवादिभिरुत्पादादीनां खात्मत्वापृथग्भावस्यानगीकारादित्याह-ननु चेति, उत्पादविनाशयोरित्युपलक्षणं द्रव्य- स्यापि ताभ्या सह तयोश्च द्रव्येण सह खात्मत्वापृथक्त्वन्न प्रतिजानीत इत्यपि वोध्यम् , न प्रतिजामीते इत्यस्य नाभ्युपेती- त्यर्थः । ग्रन्थकार आह-तत्प्रसाधनायेति, अत इति दृश्यम् , यतस्तदनभ्युपगमात्वत्पासिद्धिर्मा प्रापदित्येतस्मात्कारणादिति तदर्थ., तत्प्रसाधनाय खात्मत्वापृथक्त्वसिद्धये । परिकर उपायः । परिकरमेव दर्शयति-सर्पद्रव्यस्येत्यादिना । आत्मनि खरूपे । तस्यैव सर्पद्रव्यस्यैव । उभयाकार उत्पतनाकार पतनाकारश्च । सर्पद्रव्यात्मेसन द्रव्यपदोपादानात्पूर्वापरपर्याया- नुस्यूतता सर्पस्यावेदिता, नहि उत्पन्नाकारकाले यः सर्पः- स न निपतनताकारकाले अनुभवविरोधादित्याह-नहीति । एवं . - ·- . . . [४०] -- उत्पादादीनां भिन्नाभिन्नकालता, अर्थान्तराऽनर्थान्तरता. च । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री सर्पखभावतैव । अत एवानर्थान्तरताऽपि ग्राह्या, अनर्थान्तरमुत्पादविनाशौ परस्परावधिको तत्प्रति- पत्तरभिन्नकालत्वात् , तस्योत्पादस्यारम्भो विशिष्यते अभिन्नकालत्वेन, केन सहाभिन्नकालः १ इति चेत्, 'सामर्थ्याद् विनाशेन, यस्माद् विनश्यतो हि, योऽन्त्यक्षणो यश्चोत्पादस्याद्यक्षणस्तदेतावुत्पादवि- नाशावेककालावनान्तरं च, यदि चान्यो विनाशकालः स्यात् पूर्वस्यान्यश्चोत्पादकालः स्यादुत्तरस्य, ततः प्रागेतनं विनष्टमुत्तरमनुत्पन्नम् , एवं च वस्तुशून्यः कालो भवेन्निर्बीजं चोत्तरमुत्पद्येत, तस्माद- भिन्नकालावनान्तरं च ताविति, यथैकक्षणवर्तिनो रूपस्यैकत्वादेव तत्प्रतिपत्त्यभिन्नकालतेत्येतत् प्रतिपादयति-अन्यस्य ह्यन्येन मिन्नकालता सम्भाव्येत, न पुनस्तस्य तेनैवेति वाक्यार्थः। एवमितर- त्रापि द्वयेऽनन्तरता भावनीया, हेतुदृष्टान्तौ तु तावेव । नैगमनयाभिप्रायेण तूत्पादविनाशद्रव्याणां भिन्नकालता, उत्पादो हि प्रागभावः, स च द्रव्यधर्मत्वाद् द्रव्यवृत्तिः, प्रध्वंसाभावोऽपि विनाशः सोऽपि द्रव्यधर्म एव, द्रव्यमपि द्रव्यात्मरूपमजहत् स्वात्मनि वर्तते, ततश्चोत्पद्य कश्चित् कालं सति तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति नियमेनोत्पतनाभिन्नसाभिन्नस्य निपतनस्योत्पतनाभिन्नत्वं ततश्च खात्मत्वापृथग्भाव उभयावस्थस्य सर्पस्येत्याह-न चेद्भिद्यत इति । एककालत्वसिद्धौ ततोऽनन्तरताऽप्युत्पादविनाशयोस्सिध्यत्येवेत्याह-अत एवेति, एककालत्वादेवेत्यर्थः । अत्रानुमानप्रयोगमुपदर्शयति-अनर्थान्तरेति । तत्प्रतिपत्तेः, उत्पादारम्भस्य । अभिन्न- कालत्वादिति हेतौ केन सहाभिन्नकालत्वमुत्पादारम्भस्येति पृच्छति-केन सहेति । उत्पादस्य विनाशेन सममनन्तरत्वं साध्यं नान्येन सममुत्पादारम्भस्याभिन्नकालत्वेन सेडुमर्हत्यति प्रसङ्गादतो विनाशेन सममभिन्नकालत्वमेव तन्नियतमिति तदेवा- क्षिप्यत इत्याह-सामर्थ्याद्विनाशेनेति । कथमुत्पादविनाशयोरेककालत्वमनर्थान्तरत्वं च सङ्घटनामियतीत्यपेक्षायामाह- यस्मादिति । एवमनङ्गीकारेऽनिष्टमासञ्जयति-यदि चेति, पूर्वस्य विनाशकालोऽन्यः स्यादुत्तरस्य चोत्पादकालोऽन्यः स्यादिति सम्वन्धः । ततः,, तदा । एवं च यस्मिन्क्षणे पूर्वपदार्थो नष्टः तस्मिन्नोत्तरपदार्थ उत्पन्न इत्यभ्युपगमे च । काल: पूर्वविना- शक्षणः । वस्तुशून्यः पूर्वस्य तस्मिन्क्षणे विनाशादेव न सत्त्वम् उत्तरस्य चानुत्पादादेव च न सत्त्वम् , ध्वंसानुत्पादयो- स्सत्त्वेऽपि, तस्याभावरूपत्वादेव न वस्तुत्वमिति वस्तुशून्यः स कालः स्यात् । एवमपि कदाचित्पर उपेयात्तदाप्याह-निवाज वेति, ध्वंसस्य तुच्छत्वादेव न जनकत्वं वस्तु च किञ्चिव्यवहितपूर्व तस्मिन्क्षणे नास्त्येवेति । अतः पूर्वस्य यस्मिन्क्षणे नाशस्तस्मिन्नेव क्षणे उत्तरस्योत्पादारम्भ आस्थेय इति । उपसंहरति-तस्मादिति। तौ उत्पादविनाशौ। पूर्वोपदर्शितं दृष्टान्तं स्मारयति-यथैकक्षणवर्तिन इति । एतदुक्तिखारस्यमुद्भावयति-पतत्प्रतिपादयतीत्यादिना, एतदिति, अनन्तरं वक्ष्यमाणमन्यस्य ह्यन्येनेत्यादीत्यर्थः । उत्पादविनाशयोरभिन्नकालत्वानर्थान्तरत्वे प्रसाध्य ध्रौव्यस्याप्युत्पादेन सह विनाशेन व सहाभिन्नकालत्वानान्तरत्वयोः प्रसाधनप्रकारमतिदिशति-एवमितरत्रापि द्वये इति, ध्रौव्योत्पादध्रौव्यविनाशात्म- कद्वये इत्यर्थः । तावेव खात्मत्वापृथग्भावेकक्षणवर्तिरूपात्मकावेव । एवमुत्पादविनाशध्रौव्याणामभिन्नकालतां व्यवस्थाप्य तेषा भिन्नकालतामपि व्यवस्थापयति नैगमनयाभिप्रायेणेति । स च प्रागभावश्च । द्रव्यधर्मत्वादिति, प्रतिपादि- तम्चा नैग़मनयप्रसूते कणभक्षाक्षपादनये ध्वंसप्रागभावयोः प्रतियोगिसमवायिकारणवर्तित्वम्, प्रतियोगिसमवायिकारणच द्रव्यमे वेति । ननु अनुत्पाद एव नैयायिकादिमते प्रागभाव इति व्यपदिश्यते, प्रागभावश्च प्रतियोगिकारणं प्रतियोग्युत्पत्तेः पूर्वं वर्तते, स हि उत्पादस्य कारणं तस्योत्पादरूपताभिधानमसङ्गतमेव नैगमनस्येति चेन्न, यतोऽभूत्वा भवनमुत्पादः, तत्र भवनं स्थित्यंश एव भवति, तस्य चोत्पादत्वमभवनाव्यवहितोत्तरत्वादेव, अन्यथा द्वितीयादिक्षणेऽपि भवनस्य सद्भावेन तदापि तस्योत्पादत्वं स्थादतो भवनाऽव्यवहितपूर्वकालवर्तिनोऽभवनस्यैव मुख्यमुत्पादत्वम् , तस्य च खाव्यघहितोत्तरक्षणवर्तिभवने प्रतियोगिखरूपे फलोपधानरूपकारणत्वमपि, स्थितेः प्रागभवनस्य प्रागभावरूपता युक्तैवेति नैगमाभिप्रायः । ननु प्रागभवनं घटस्य पर्यायस्य न स्वनुगामिनो मृद्रव्यस्य, तस्य कालत्रयेऽपि स्थितिलक्षणभवनाश्रयतयैव प्रतीतेरिति रिक्तमुच्यते द्रव्यधर्मत्वाइन्यवृत्तिरिति चेन, समानकालीनयोरेवाधाराधेयभावस्य वास्तविकत्वेन पूर्वमसतः पर्यायस्य प्रागभावरूपोत्पादाश्रयत्वासम्भवेन द्रव्यस्यैव तदानीं वर्तमानस्य तदाश्रयत्वौचित्यातदभेदमुपचर्यैव पर्याये तथाविधोत्पादाश्रयत्वव्यवहारादित्याशयात् । नन्वेवमुत्पादवि- नाशयोव्यरूपत्वेऽपि ध्रौव्यस्य द्रव्यखरूपस्य खात्मनि वृत्तिविरोधात्कथं द्रव्यधर्मत्वमित्यत आह-द्रव्यमपीति, स्थित्या- , ·भाग्यटीकाविकृतियुता] उत्पादादीनां भिन्नकालताऽर्थान्तरता च, तथोत्तरसूत्रभूमिकाभाष्यम् । [४१] स्थिस्वा प्रध्वंसद् विनश्यति, एवं भिन्नकालाः प्रत्येकात्मकालवृत्तित्वात् परस्परविभिन्नात्मानोऽर्था- म्तरभूता इति यावत् , पटव्योमादीनां चात्यन्तपृथग्भूतरूपाणामत्यन्तभिन्नकालानां च नैकत्वं दृष्टम् , यो वाऽद्य जनित्वा म्रियते यश्च वर्पशतं जीवित्वा मरणमनुभवति न तयोस्तुल्यकालता युक्ता । तथा न घटोत्पादकाल एव विनाशकाल: क्रियाफलानाश्वासप्रसङ्गात्, यदि घटरूपनिर्वृत्त्यनन्तरमेव घटस्य विनास्तशतः क्रियाफले घटे स्यादनाश्वासो विनष्टेन तेन घटकार्याकरणात्, तस्माद् भिन्नकालावु- सादविनाशौ। तथाऽर्थान्तरमुत्पादस्थितिभङ्गाः परस्परतः स्खलक्षणभेदात्, आत्मलाभात्मावस्थाना- महानिखभावाः खल्वेते, यत्र च स्खलक्षणभेदस्तत्रार्थान्तरता दृष्टा घटपटादिषु, यत्र चानान्तरता म तत्र स्खलक्षणभेदः, यथैकक्षणवर्तिनि रूप इति । एवं भिन्नाभिन्नकालतोत्पादादीनामर्थान्तरत्व- मनन्तरता च स्याद्वादप्रक्रियायां सकलप्रमाणाविरोधिनी सिध्यति, नैकान्तवादेषूत्पादादयः सम्भ- वन्ति, भेदाभेदादिलक्षणानभ्युपगमात् । तस्मादवस्थितमिदम्-उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदिति ॥२९॥ एवं प्रपश्चतः सल्लक्षणमुपपाद्योचरसूत्रसम्बन्धाय ग्रन्थमुपचिक्षेप भाष्यकार: [भाष्यम्-] अत्राह-गृहीमस्तावदेवंलक्षणं सदिति, इदं तु वाच्यम्-तत् किं नित्यमाहोखिदनित्यमिति । अत्रोच्यते- अनाहेत्यादि । अत्रावसरे परः प्रश्नयति प्रतिपादितसल्लक्षणानुमोदनाद्वारेण-गृह्णीमस्तावदे- वलक्षणं सदिति, एवंविधस्य सत्त्वमनुमन्यामहे युक्त्यागमभाजः।तावच्छन्दः प्रक्रमावद्योतनार्थः, पूर्वमेव सत्त्वं निश्चेयम् , निश्चिते सत्त्वे पश्चान्नित्यताऽनित्यता च चिन्या । एवं लक्षणमस्येत्युत्पादा- दित्रययोगमुल्लिङ्गयति । इतिशब्दो हेत्वर्थः । यस्माद् सत् तस्मात् इदं तु वाच्यम्-तत् किं स्मकध्रौव्यमपीत्यर्थः । द्रव्यात्मरूपमजहदिति, पर्यायात्मनोत्पादविनाशेऽपि द्रव्यात्मना स्थितिखरूपमत्यजदित्यर्थः । खात्मनि वर्तते खखरूपेऽवतिष्ठते, तथा च द्रव्यस्य खखरूपे सयोगाद्यतिरिक्तसम्बन्धस्याभावेऽपि तादात्म्यमेव सम्बन्धः, वेन सम्बन्धेन तस्य खस्मिन्वृत्तिर्न विरुध्यतेऽतो दन्यस्यापि द्रव्यधर्मत्वमविरुद्धमिति भावः । एवं सति यन्निष्पन्नं तदाह- ततश्चेति । एवम् उक्तप्रकारेण । प्रत्येकेति, उत्पादधर्मकस्य द्रव्यस्योत्पादकालवृत्तित्वमेवं स्थित्यात्मनस्तत्कालवृत्तित्वं बिनाशात्मनो विनाशकालवृत्तित्वमित्येवं विभिन्नकालवृत्तित्वादुत्पादादयो विभिन्ना इत्यर्थः, अनुमानप्रयोगश्चैत्यम्--उत्पादादयो नान्योन्यमेकता विभर्ति अत्यन्तपृथग्भूतरूपत्वादत्यन्तभिन्नकालत्वाच घटव्योमादिवदिति । उक्तसाध्यहेत्वोरविनाभावं दृष्टान्ते प्रकटयति-पटव्योमादीनामिति । उत्पादविनाशयोस्तुल्यकालत्वाभावे दृष्टान्तान्तरमाह-यो वेत्यादिना । तयोः, वर्षमानजीविशतवर्षजीविनोः क्रियाफलानाश्वासप्रसङ्गादिति यदुक्तं तदेवोपपादयति-यदीति । उत्पादादीनामा- न्तरत्वं साधयत्यनुमानेन-तथार्थान्तरेति । उत्पादादीनां लक्षणभेदमुपदर्शयति-आत्मलामेत्यादि, आत्मलाभ उत्सा. दस्य लक्षणम् , आत्मावस्थानं स्थितेर्लक्षणम् , आत्महानिर्भङ्गस्य लक्षणमिति । एते उत्पादस्थितिभङ्गाः । अन्वयव्याप्तिमुपदर्श. यति-यत्र च स्वलक्षणमेद इति । व्यतिरेकव्याप्तिमादर्शयति-यत्र चानन्तरतेति । सिद्धे चोत्पादादीनामर्थान्तर- त्वेऽनन्तरत्वे स्याद्वादप्रक्रियायां न कस्यचिद्विरोध इत्युपसहरवि-एवमिति । एकान्तवादेषु नोत्पादादीनां सम्भव इत्युपद. र्शयति नैकान्तवादेविति । एकोनत्रिंशत्तमसूत्रप्रतिपाद्यं सल्लक्षणमनवद्यमित्युपसहरति-तस्मादवस्थितेति, ॥ २९ ॥ उत्तरसूत्रभूमिकामवतारयति-एवं प्रपञ्चत इति । सतो नित्यत्वानित्यत्वे एव कुतो न लक्षणात् पूर्व विचारिते इत्यपेक्षायामाह-पूर्वमेवेति, सञ्च धर्मिखरूपं तस्य नित्यत्वमनित्यत्वं वा धर्म , धर्मिणोऽनिर्णातखस्पत्वे कस्य धर्मतया तझ्यवतिष्ठतेति धर्मिखरूपप्रतिपत्त्यर्थ युक्तमेव खरुपलक्षणस्य प्रथममभिधानमिति, एवंलक्षणमिति शब्दः समासस्प इत्या- वेदनायाह-एवं लक्षणसस्येति, तदेवलक्षणमिति दृश्यम् । अनेन किमुक्तं भवतीत्यपेक्षायामाह-इत्युत्पादादित्रयेति । उल्लियति, ज्ञापयति । सदितीपत्रेतिपदस्यार्थ व्याचष्टे-इतिशब्दो हेत्वर्थ इति । हेत्वर्थत्वे यदुक्तं भवति तदाह- त. त्रि०६ .

·, . , [४२] । सतो नित्यत्वानित्यत्वगोचरप्रमः, निसलक्षणञ्च । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री नित्यमाहोखिदनित्यमिति ? तुशब्दस्तस्मादित्यस्यार्थमभिधत्ते, तदिति सतः परामर्शः, तत् सत् किं नित्यमनियमिति । सप्तसु विकल्पेषु सति सम्भवत्सु प्रश्नद्वयोपन्यासः किमर्थ इति चेत्, उच्यते- द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिकसम्परिग्रहार्थः, तत्सम्परिग्रहाच्च शेषविकल्पसूचनमवसेयम् । कुतः पुनरिय- भारेका प्रष्टुः १ उच्यते-सतां नित्यानित्यत्वदर्शनात्, सद् व्योमादि नित्यं दृष्टं सञ्च घटादि अनि- समतः सन्देहः । अथवा आदाविदमुक्तम्-"नित्यावस्थितान्यरूपाणि" (अ० ५, सू० ३) इति, तत्रैवं मन्यते-न सर्व सन्नित्यमरूपग्रहणात् , रूपवतस्त्वनित्यत्वमर्थादतो न सत् नित्यं नाप्यनित्यमिती, ज्यतेऽवस्थित्यंशाङ्गीकरणेन रूपवदपि नित्यम् । यथाऽऽह भगवान्-" से जहा णामए पंचत्थिकाया सिया" इत्यादि सूत्रम् । अन्यथा तूत्पादंव्ययध्रौव्ययुक्तं सदित्यव्यापि सल्लक्षणं स्यात्, अत इदं तु वाच्यम्-तत् किं सर्वथा नित्यमाहोखित् स्थित्यंशसमाश्रयणेनैव नित्यमिति १ । आचार्यस्तु स्थित्यं- शमभिप्रेत्याह-अनोच्यते ॥ [सूत्रम्- तद्भावाव्ययं नित्यम् ॥५-३०॥ तदित्यनेनाभिसम्बध्यते सत् , तस्य-सतो भवन-भावस्तद्भावः, कर्तरि षष्ठी, तदेव हि सत् तथा तथा भवति जीवादि देवादिरूपेण, न जातुचित् सत्त्वत्यागेनान्यथा भवति, तद्भावाव्ययं तद्भावाव्ययम् अविनाशि नित्यम्, नित्यग्रहणात् धौव्यांशपरिग्रहः, "नेर्भुवे त्यप्" इति वचनात्, यस्मादिति।इदन्तुवाच्यमिति वाक्यमध्यपतितस्तुशब्दस्तस्मादित्यर्थे इत्याह-तुशब्द इति। तत्किमित्यत्र तच्छब्देन कस्य ग्रहणमित्यपेक्षायामाह-तदितीति।प्रश्नवशाद्विधिनिषेधकल्पनया सप्तभङ्गीत्यादिग्रन्थव्याख्याने धर्माणां सप्तविधत्वं तत. वद्विषयकसंशयानामपि सप्तविधत्वं ततस्तजन्यानां जिज्ञासानामपि सप्तविधत्वं ततस्तज्ज्ञापकप्रश्नानामपि सप्तविधत्वन्तत उत्तर- वाक्यस्यापि सप्तविधत्वमिति उत्तरवाक्यसमुदायस्य सप्तभनीरूपतयैव पूर्णत्वमन्यत्र निष्टङ्कितमस्तीति सप्तविधप्रश्नोपन्यास एव त्यायप्राप्त इति तमुपेक्ष्य प्रश्नद्वयोपन्यासे किं बीजमिति परः पृच्छति-सप्तसु विकल्पेविति, किं नित्यं सत् १, किमनिस सत् २, किं नित्यमनित्यं च सत् ३, किमवक्तव्यं सत् ४, कि नित्यमवक्तव्यं च सत् ५, 'किमनित्यमवक्तव्यं च सत् ६, कि नित्यमनित्यमवक्तव्यं च सद् ७ इत्येवं सप्तसु विकल्पेष्वित्यर्थः। द्रव्यास्तिकनयोत्थः प्रथमो विकल्पः पर्यायास्तिकनयोत्यो द्वितीयः, तृतीयादिधर्माणां विधिनिषेधद्वयक्रमयुगपद्भावकल्पनालन्धात्मत्वेन तद्विषयकप्रश्नानामप्याक्षेपतो लाभसंभवादित्याशयेन समा- धत्ते-उच्यत इति । ननु विधिनिषेधकोटिसहचरितधर्मवद्धर्मिज्ञानादित एव संशयः प्रादुरति ततो जिज्ञासाद्वारा प्रश्ना- विर्भावः प्रकृते किन्तच्छङ्कानिबन्धनमिति प्रश्नयति-कुत इति । साधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानादेवात्र संशयः, साधारणधर्मश्च सत्त्वमेव, तस्य नित्ये व्योनि अनित्ये घटादौ च सत्त्वेन नित्यत्वानित्यत्वोभयसहचरितत्वेन साधारणधर्मत्वसंभवादित्याशये- नोत्तरयति-उच्यत इति । उक्तप्रश्नोत्थापने प्रकारान्तरमादर्शयति-अथवेति । आदौ पश्चमाध्यायस्यादौ। इदं नित्यावस्थि- तेत्याद्यनन्तरमेव प्रत्यक्षगोचरीक्रियमाणं तृतीयसूत्रम्। तत्र तसिन् सूत्रे, एवं न सर्वमित्यादि वक्ष्यमाणप्रकारम्। मन्यते प्रष्टाऽभिजानाति । अर्थादिति, अरूपग्रहणान्यथाऽनुपपत्त्येत्यर्थः । नन्वेवमरूपिद्रव्याणां नित्यत्वं रूपिद्रव्याणाश्चानित्यत्वं तेन सूत्रेण प्रतिपन्नमेवेति प्रतिनियतधर्मिनिश्चितयोस्तयोर्धय॑न्तराभावादेव न भवति संशयावकाश इत्यत आह-अवस्थित्यं- शाङ्गीकरणेन चेति । तदनङ्गीकारे उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदिति सल्लक्षणमेव न तत्र समन्वियादित्यव्यापिता सल्लक्षणस्य प्रसज्येतेत्याह-अन्यथेति । एवं सल्लक्षणानुगमानुरोधानित्यत्वं ध्रौव्यांशमादाय अनित्यत्वञ्चोत्पादव्ययांशमुपादायेति कोटि- द्वयनिश्चये पुनरपि संशयोऽनुपपन्न इत्यत आह-अत इदन्तु वाच्यमिति । तत् सद्रूपम् । अभिसम्बध्यते वाच्यतया सम्बध्यते परामृष्यत इति यावत् । तस्य भाव इत्यत्र षष्ठी कर्जभिधायिकेत्याह-कर्तरि षष्ठीति । तच्छब्दार्थस्य सतो भवनं प्रति कर्तृत्वे स्यादियं षष्ठी कर्थतयोपपनेत्यतः सतो भवनम्प्रति कर्तृत्वमुपपादयति-तदेव हीत्यादिना । जीवादि- द्रव्यादिपरिणमनदशायामपि सद्रूपता नापैतीत्साह-न जातुचिदिति । अन्यथा पर्यायात्मना । तद्भावाव्ययमित्यत्र 11 .

·-- , , भाष्यटी काविवृतियुा] , धर्मादिषु सत्त्वादिना नित्यत्वं गत्युपकारकत्वादिनाचानित्यत्वम् । [४३] स धन्वयी द्रव्यास्तिकांशः सर्वदा सर्वत्र न विच्छिद्यते, सदाकारेणानुत्पत्तेरविनाशाच, भाव- शब्दोपादानात् परिणामनित्यता गृह्यते, कूटस्थनित्यता त्यज्यते, अन्यथा तदव्ययं नित्य मिति सूत्रं स्थात्, यत् तु न केनचिदाकारेण विक्रियते तदनुपाख्यमेव भवेत्, सत्त्वं च सर्वेपामन्वयिनां धर्माणां सूचकम् , पश्चास्तिकायव्यापित्वात् तु सत्त्वपरिग्रहः । साक्षाज्जीवस्तावत् सत्त्वं चैतन्यममूर्तत्व- मसोयप्रदेशत्वं चाजहत् तथातथापरिणामान व्यगात् न व्येति न व्येष्यत्यविनाश्यव्ययो नित्य उच्यते, न पुनर्देवादिपर्यायेणाप्यनन्वयिना नित्यता ध्रौव्यमस्य विद्यते; तथा परमाणुब्यणुकादिपुद्गल- द्रव्यं सत्त्वमूर्तत्वाजीवत्वानुपयोगमाह्यादिधर्मानपरित्यजद् विवर्तते, न घटादिपर्यायविवक्षया ध्रौव्यम् । धर्मद्रव्यमपि सत्त्वामूर्तत्यासयेयप्रदेशवत्त्वलोकव्यापित्वादिधर्मात्यागेनावतिष्ठते, न तु परमाणुदेव- दत्तादीनां प्रत्येकं गन्तृत्वस्य विवक्षायां गत्युपकारित्वेन नित्यत्वम् , गन्तभेदाद्धि गत्युपकारित्वं भिद्यते, अन्याहशाकारेण पूर्वः परिणामोऽन्यादृशेनाकारेण पाश्चात्यः, नहि प्रथमतरमुत्पन्नो गत्युपकारित्वप- रिणामः सर्वदाऽवतिष्ठते, स्वरूपव्यतिरिक्तवस्तुसम्बन्धितयोपजायमानत्वाद् घटादिवत् ; एवमधर्मद्रव्य- मपि द्रष्टव्यम् , स्थित्युपकारितया चानित्यत्वभावना; आकाशं तु सत्त्वामूर्तत्वानन्तप्रदेशवत्त्वादिधर्म- द्वारेण नित्यम् , अवगाहकापेक्षयाऽवगाहदातृत्वेनानित्यम् , यत्राप्यवगाहकं जीवपुद्गलं नास्ति तत्राप्य- पञ्चमीतत्पुरुष इत्याह-तद्भावादव्ययमिति, यदापि पर्यायो नश्यति तदापि एतद्भावो विद्यत एवेत्याशयः । स हि ध्रौव्यांशो हि, अन्वयी पूर्वोत्तरपर्यायानुस्यूतः, अत एव द्रव्यास्तिकांशः द्रव्यास्तिकनयाभिमतोऽशः । तदव्ययं नित्यमित्येव वक्तुमुचितं भावपदोपादानमनर्थकमिति न वक्तव्यं, प्रतिक्षणं तत्तत्पर्यायरूपेण परिविवर्त्तत एव तत्, पर्यायस्य च कथञ्चित्सदात्मकत्वेन तदुत्पादे तद्रूपेणोत्पादोऽपि, पर्यायस्य विनाशे तद्रूपेण विनाशोऽपि, तथा परिणमनं च सत एवेति तदा- स्मनाऽवस्थानमपीति कथञ्चिन्नित्यत्वावगतये भावपदोपादानमित्याह-भावशब्दोपादानादिति । परिणामनित्यतेति, पूर्वोत्तराकारपरित्यागोपादाना जहदृत्तिध्रौव्यतेत्यर्थः । कूटस्थनित्यतेति, अप्रच्युतानुत्पन्न स्थिरैकखभावतेत्यर्थः । ननु कूट- स्थनित्यतैव कुतो न सूत्रकृदभिमता, तदनुसारेणैव सूक्ष्मार्थकस्य सूत्रस्य व्याख्यातुं शक्यत्वादित्यत आह-अन्यथेति, कूटस्थ- नित्यतात्यागाभाव इत्यर्थः । ननु कूटस्थनित्यतामुररीकृत्य तदव्ययं नित्यमित्येव सूत्रं कथन्न कृतमित्यत आह-यत्त्विति, कूटस्थनित्यस्य केनचिदप्याकारेण परिणामविक्रियाभावेऽर्थक्रियाकारित्वलक्षणसत्त्वाभावाच्छशशृङ्गकल्पत्वमेव स्यादिति भावः। ननु तद्भावाव्ययमित्यत्र तद्भावपदेन सत्त्वस्य ग्रहणं भवता कृतमेतावता सत्त्वेन रूपेण सर्वेषा पदार्थानामव्ययत्वान्नित्यत्वं प्राप्तं, जीवत्वेन जीवस्य पुद्गलत्वेन पुद्गलस्य धर्मास्तिकायत्वादिना धर्मास्तिकायादेर्नित्यत्वन्तु न प्राप्तं तत् िजीवोऽप्यजीवतामुपग- च्छति पुद्गलादिरप्यपुद्गलादिरूपताम् ?, न चैवमिष्टम्भवतामित्यत आह-सत्त्वं चेति। ननु यदि सत्त्वं सर्वेषामन्वयिनामुपलक्षणं तत्किमन्वयिधर्मान्तरमेव कुतो न साक्षादुपन्यस्तं तदप्युपन्यस्तं सदन्वयिधर्मान्तरमुपलक्षयेदेवेत्यत आह-पञ्चास्तिकायेति । साक्षादिति पूर्वान्वयि, तथा चाणुरपि विशेषोऽध्यवसायकर इति न्यायादन्यधर्मापेक्षया सत्त्वस्य सर्वव्यापित्वं विशेष इति कृत्वा तस्यैव साक्षादुपनिवन्धनमित्यर्थः । तद्भावाव्ययत्वलक्षणं नित्यत्वं जीवे सङ्गमयति-जीवस्तावदिति । सत्त्वचैतन्यादि- रूपेणैव जीवस्य नित्यत्वं न तु देवत्वादिनेत्याह-न पुनर्देवादिपर्यायेणेति । पुद्गलास्तिकाये उक्तनित्यत्वलक्षणं सङ्गमयति- तथा परमाणुधणुकादीति। अनुपयोगग्राह्यादीति, अनुपयोगत्वे सति ग्राह्यत्वेत्यर्थः। तेन ग्राह्यत्वस्य जीवसाधारण्येऽपि नं क्षतिः, घटत्वादिना तु न पुद्गलस्य नित्यत्वमित्याह-न घटादीति । धर्मास्तिकाये उक्तलक्षणं सङ्गमयति-धर्मद्रव्यम- पीति । परमाण्वादिगत्युपकारित्वादिना तु न धर्मास्तिकायस्य नित्यत्वमित्याह-न तु परमाणुदेवदत्तादीनामिति । कुतो न तथानित्यत्वमित्यपेक्षायामाह-गन्तुमेदाद्धीति । एतदेव प्रपञ्चत उपदर्शयति-अन्यादृशाकारेणेति । सर्वदाऽवस्थाना- भावे हेतुमाह-स्वरूपव्यतिरिक्तति । धर्मास्तिकाये येन रूपेण नित्यत्वं तेनैवाधर्मास्तिकायेऽपीत्यतिदिशति-एवमधर्म- द्रव्यमपीति, धर्मास्तिकायतोऽनित्यत्वभावनायामत्र यो विशेषस्तमाह-स्थित्युपकारितया चेति । आकाश उक्तलक्षण सहमयति-आकाशन्विति । अनित्यत्वं तत्रोपपादयति-अवगाहकापेक्षयेति, ननु धर्मास्तिकायादीनां गत्रादिभेदेऽपि ·, [४४] : . परिणामनित्यतामाश्रित्य विविधरीत्या तद्भावाव्ययमितिसूत्रव्याख्या। [तत्त्वार्थत्रिसूत्री गुरुलध्वादिपर्यायवत्तयाऽवश्यंतयैवानित्यताऽभ्युपेया; ते त्वन्ये चान्ये च भवन्ति, अन्यथा तत्र न खत उत्पादव्ययौ नाप्यापेक्षिकाविति न्यूनमेव सल्लक्षणं स्यात्, इमामेव परिणामनित्यता भाष्येण दर्शयति- [भाष्यम्-] यत् सतो भावान व्यति न व्येष्यति तन्नित्यमिति ॥३०॥ यत् सत इत्यादि । सत्त्वादेरन्वयिनोंऽशान्न व्येति न विनश्यति नापि विनथति तन्नित्यम् । किं पुनः कारणमप्रवृत्तः कालो नोदाहृतः ?, एवं मन्यते भाष्यकार:-नातीतप्रत्याख्याने वर्तमानः सम्भवति, वर्तमानावधिकमेवातीतत्वम् , अतीतासत्त्वे निर्मूलस्य वस्तुनोऽनुत्थानप्रसङ्गात् , तस्मादनादि जीवादि सत्त्वादि; एवं तर्हि भविष्यतो ग्रहणं किमर्थम् ?, अत्राप्येवं मन्यते-केचिदविविक्तबुद्धयः' प्रत्याख्यापयन्ति-न वर्तमानकालावच्छिन्नस्य वस्तुनः कदाचिद् भविष्यकालाभिसम्बन्ध इति, तनिषे- धार्थ भविष्यग्रहणम् । अथवा तद्भावेनाव्ययम् , तेन सदात्मना स्थित्यंशेनाविगतं परिणामापत्तौ सत्या- मपि खभावाप्रच्युतेनित्यमुच्यते, तमेव च ध्रौव्यांशमाश्रित्य समस्तास्तिकायेषु नित्यताव्यवहारः प्रती- यते । अथवा भूतिर्भावः स्वात्मेत्यर्थः, स चासौ भावश्च तद्भावः; कश्चासौ ?, यः सर्वाखवस्थासु निर्विकारः शुद्धा द्रव्यास्तिकनयप्रकृतिरविवक्षितसकलभेदग्रन्थिः, अयों-गमनं विरुद्धोऽयो व्ययस्तद्भा- वस्य च विरुद्धगमनमभावापत्तिः, न व्ययोऽव्ययः, न जातुचित् तद्भावोऽभावो भवतीति वाक्यार्थः धौव्यामिसम्बन्धाच नपुंसकनिर्देशः, तद्भावश्चासावव्ययं च तद्भावाव्ययम् , किं तत् ?, प्रकृतत्वादेवंविध- पूर्वखभावतैवेति कथमनित्यवमत आह-ते विति, धर्मास्तिकायादयस्त्वित्यर्थः । इत्थमनभ्युपगमे दण्डमाह-अन्यथेति । तत्र धर्मास्तिकायादौ । न्यूनमेव उत्पादव्ययरहितं ध्रौव्यमेव । भाष्यमवतारयति-इमामेवेति । सतो भावादित्यस्य व्याख्यानम्-सत्वादेरन्वयिनोंऽशादिति, एतत्सत्त्वस्यान्वयिधर्मान्तरसूचकत्वं यत्पूर्वमुक्तन्तदभिसन्धायान व्यतीति मूलप्रतीक मुपादाय न विनश्यतीति विवरणम् । न व्येष्यतीत्यस्य विवरणम्-नापि विनयतीति। भाष्येऽतीतकालोत्पन्नध्वंसोपादानाभावे कारणं पृच्छति-किं पुनरिति । अप्रवृत्तः, अतीतः। उत्तरयति-एवं मन्यत इति। मन्तव्यमेवोपनिबध्नाति-नातीतेति, ग वर्तमानकालमविज्ञायातीतत्वं ज्ञातुं शक्यते यतो वर्तमानकालवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वमेवातीतत्वमतः प्रथमतो वर्तमानस्यो- पन्यास आवश्यकः । वर्तमानश्च पूर्वकारणक एव न तद्विना भवितुमर्हतीत्याक्षिप्त एवातीत इति तदमुपन्यासेऽपि न न्यूनते- त्याशयेनाह-वर्तमानावधिकेति । ननु भविष्यत्त्वमपि वर्तमानकालवृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वमिति वर्तमानावधिकमेवेति तदुपादानमपि न न्याय्यमित्याशयेन पृच्छति-एवं तौति । उत्तरयति-अत्राप्येवमिति । मन्यते, भाष्यकारो मन्यते। गन्तव्यखरूपमुपनिवनाति-केचिदित्यादि भविष्यद्रहणमित्यन्तेन । यत्सतो भावादिति भाष्यानुसारेण तद्भावा- दव्ययं तद्धावान्ययमिति व्याख्यातमिदानी तद्भावेनाव्ययं तद्भावस्याव्ययं तद्भावाव्ययमिति तृतीयाषष्ठ्योराश्रयणेन क्रमेणोक्त- सूत्रं व्याख्यानयति-अथवेति । तद्भावेनेत्यस्य व्याख्यानम्-तेन सदात्मना स्थित्यंशेनेति । अव्ययमपीयस्य व्याख्यानम्- अविगतमिति । कथमविगतमित्यपेक्षाया तत्र हेतुरुकः-परिणामापत्तौ सत्यामपि खभावामच्युतेरिति । तद्भा- वेनेति तृतीयापक्षाश्रितं व्याख्यानमुपदर्य तद्भावस्येति षष्ठीपक्षाश्रितं व्याख्यानमाह-अथवेति । तद्भाव इत्यत्र कर्म-, धारय इत्याह-स चासाविति । तद्भावपदेन क उच्यते इति पृच्छति-कश्वासाविति । उत्तरयति-य इति । शुद्धति यदुक्तं विशेषणं तस्यैव विशिष्य ख्यापनम्-अविवक्षितसकलभेदग्रन्थिरिति, असकलमेदग्रन्थिरित्येव कुतो नोक्त मिति न शक्ष्यम् , सकलविशेषरहितस्य सामान्यस्यानुगामिनो ध्रौव्यांशस्य वस्तुतोऽभावात्, सतामपि मेदानामविवक्षा च प्रन्यनयादेशात्सम्भवतीति । तद्भावाव्ययमित्यत्र नपुंसकनिर्देशे बीजमाह-ध्रौव्येति, तद्भावाव्ययमित्यनेन ध्रौव्यमेवा- मिमतं तस्य नपुंसकत्वानपुंसकनिर्देशः । न व्ययोऽव्यय इति व्याख्याने तद्भावस्येति षष्ठी, न व्ययो यस्य तव्ययमिति व्याख्याने प्रथमैवादर्तव्येत्समिसन्धानेनाह-तद्भावनासावव्ययं चेति । अवश्यम्ब षष्ठीपक्षोऽम्यादर्तव्योऽन्यथा तृतीया- . .

·मापटीकावितियुता] अपराचार्याभिप्रायेण द्विविधनित्यतामाश्रित्य व्याख्यानन्तखण्डनश्च । [४५] विशेषणसामर्थ्याद् ध्रौव्यं नित्यगब्देनाभिधीयते; भाष्ये च यद्यपि भाष्यकृता पञ्चमी प्रदर्शिता विव- शावशात् तथापि विवक्षितस्यार्थस्याभिन्नत्वात् तृतीयाषष्ठ्योर्न दोषः । ननु च प्रागपि नियावस्थिता- न्यरूपाणीत्यत्र (तृतीये ) सूत्रे नित्यग्रहणं धौव्यार्थमेव व्याख्यायि भवता, तत् किमर्थमिदमुच्यते 'तद्वावाव्ययं नित्यम्' इति ?, अत्रोच्यते-इह नित्यस्य लक्षणमभिधित्सितम्, लक्षितेन चेह नियंत्वेन वत्र व्यवहारः प्रदर्शितः ॥ अपरे त्वेवं वर्णयन्ति-द्वे नित्यते, तत्रैका स्वभावाप्रच्युत्या कालत्रयाव्य- भिचारिणी नित्यता, अपरा पारम्पर्यप्रवृत्तिनित्यता, तत्र च प्राच्यां नित्यतामाश्रित्य नित्यावस्थितान्य- रूपाणीति पठितम्, परम्परावृत्त्यवच्छेदमधिकृत्योत्पादव्ययध्रौव्यसूत्रमध्यगायीति; एतदपि यत्कि- चित्, यतस्तद्भावाव्ययं नित्यमित्येकमेव नित्यलक्षणं लक्षणान्तरानभिधानाच कथं द्वे नित्यते ?, नित्य- प्रहसितादिपु दृष्टेति चेत्, तद्युक्तम् , अभीक्ष्णार्थाभिधायित्वादर्थान्तरवृत्तिस्तत्र नित्यशब्दः, तत्त्व- विचारप्रस्तावे च न किञ्चिदुपचारेण प्रयोजनम्, अतो व्यवस्थितमेव लक्षणं तद्भावाव्ययं नित्यमिति ॥ एवमन्वय्यंशो नित्यत्वेन लक्षितो द्रव्यनयस्वभावः । पर्यायनयस्वभावौ तूत्पादविनाशावभूतभावभूता- भावलक्षणावुक्तन्यायेन स्थित्यंशप्रतिवद्धौ । स्थितिरपि पर्यायप्रतिवद्धा, सर्वदा संसर्गरूपत्वाद् वस्तुनः, एवमेकाधिकरणावुत्पादविनाशौ जैन एव शासने साङ्गत्यमनुभवतोऽन्यत्र तु व्यधिकरणावेवोत्पादविनाशौ नियती वेति ।। नन्वेवमपि यथा तद् द्रव्यमात्मापरित्यागात् तथोत्पादविनाशलक्षणः पर्यायोऽपि आत्म- पाठ्योरित्युत्तरग्रन्थासङ्गतिः स्यात् , तद्भावश्चासावव्ययं चेतिस्थाने तद्भावस्याव्ययमिति पाठे भवति सर्वथा प्रन्यपरिशुद्धि । नन्वेवं व्याख्याने तद्भावाव्ययमित्यनेन कस्याभिलपनमिति पृच्छति-किन्तदिति । उत्तरयति-प्रकृतत्वादिति । सूत्रस्थ. नित्यमित्यस्य नित्यशब्देनाभिधीयत इत्यर्थ इत्याह-नित्यशब्देनाभिधीयते इति । ननु नित्यावस्थितान्यरुपीणीति तृती- यसूत्रे नित्यपदेन ध्रौव्यमेवोक्तमिति गतार्थत्वान्नेदं सूत्रमारब्धव्यमित्याशङ्कते-ननु चेति । इह तद्भावाव्ययं नित्यमिति सूत्रे । लक्षितेनेति, इह लक्षितेन नित्यत्वेनेति सम्बन्धः । तत्र नित्यावस्थितान्यरूपाणीतिसूत्रे, अत एवोक्तं तत्र भाष्ये तद्भाकाव्ययं नियमिति च वक्ष्यते इति । तत्रं तयोर्मध्ये । प्राच्यां खंभावाप्रच्युत्या कालत्रयाव्यभिचारिणीम् । परम्परा- वृत्त्यच्छेदमधिकृत्य पारम्पर्यप्रवृत्तिलक्षणनित्यता द्वितीयामाश्रित्य । जैनराधान्ते तद्भावाव्ययं निलमित्येकलक्षणलक्षित- मेकमेव नित्यत्वं द्वितीया नित्यतैव नास्तीति नित्यताद्वयमुपादाय सूत्रद्वयसङ्गमना न युक्तत्याह-एतदपि यत्किञ्चिदिति । नियताद्वयाभिमानी शङ्कते-नित्यप्रहसितादिष्विति। औपचारिकोऽयं तत्र नित्यशब्दो न वास्तविकी द्वितीया नित्यता गमयितुमीष्टे इत्युत्तरयति-तदयुक्तमिति । प्रकृतमनुसरनाह-एवमिति, उक्तसूत्रोपदर्शितप्रकारेणेत्यर्थः । अन्वय्यंशः, ध्रौव्याशः। स च द्रव्यनयविषयत्वाद्रव्यनयखभाव इति विषयविषयिणोरभेदमाश्रित्य ध्रौव्यस्य द्रव्यनयखभावत्वे उत्पाद- व्यययोः पर्यायनयखभावत्वं प्राप्तमेव कण्ठतोऽसन्दिग्धप्रतिपत्तये उपदर्शयति-पर्यायनयखभावाविति, इयमपि विषय- विषयिणोरभेदमवलम्ब्योक्तिः । उत्पादविनाशावभूतभावभूताभावलक्षणाविति, अभूतस्य प्रागसतो भाव आत्म- लाभस्तलक्षण उत्पाद., भूतस्य प्राक् सतोऽभावोऽसत्त्वन्तलक्षणो विनाश इत्यर्थः । उक्तन्यायेनेति, एकान्तोत्पादादीनाम- सम्भवावेदकयुक्तिकदम्बेनेत्यर्थः । पर्यायेति, उत्पादव्ययेत्यर्थः । अत्र हेतु.-वस्तुनः परिणामिखभावत्वं नापरिणम्य कधि- कालमवतिष्ठत इति प्रतिक्षणमपूर्वापूर्वपर्यायसम्बन्धो वस्तुनि भवत्येव, स च नोत्पादव्ययावन्तरेणेत्यभिसन्धिः । जैनराद्धान्त- स्थाम्यवर्शनापेक्षयात्रार्थे उत्कर्षमाविर्भावयति-एवमेकेति । अन्यत्र जैनातिरिक्तदर्शने । व्यधिकरणाविति, भिन्नका- लिकत्वाद्विभिन्नव्यक्तिगतत्वाच्च, आद्यक्षणसम्बन्धलक्षण उत्पादो घटे विनाशश्च तस्य कपाल इति । नियती वेतीति, यस्य भावस्योत्पादस्तस्य नोत्पत्तेः पूर्व सत्त्वं यस्य विनाशस्तस्य न विनाशानन्तरं सत्त्वं ध्रौव्याशानभ्युपगमादित्येवं नियतावैकान्ति- कावित्यर्थः । ननु मृदादिरूपेण ध्रौव्यमेव वस्तुनोऽभिमतं तन्न सङ्गच्छते मृदादीना मृदादिर्यथाऽऽस्मा तथा पर्यायोऽप्यात्मैव, तथा च पर्यायनाशादात्मनिवृत्त्या मृदादिस्पेणापि निवर्तितव्यमिति मृदादिरूपेण ध्रौव्यं कुत इति परः प्रश्नयति-नन्वेव- मपीति, पवमपि उत्पादत्र्ययस्थितीना परस्परप्रतिवद्धत्वेऽपि । तत् मृदादि । द्रव्यं ध्रौव्यात्मकम् । आत्माऽपरित्या- । ।

·, - - [४६] पर्यायनिवृत्तौ द्रव्यनिवृत्तिशङ्कायो उत्पादव्यययोनित्यत्वविरोधाशङ्कायाश्च निरासा तत्त्वार्थत्रिसूत्री भूतो द्रव्यस्येत्यतः पर्यायनिवृत्तिवद् द्रव्यनिवृत्तिप्रसङ्ग इति । अत्रोच्यते-स्यादेतदेवं, यदि घटादिनिवृत्ती मृन्निवृत्तिदृश्येत, मृन्निवृत्तौ वा पुद्गलनिवृत्तिः, न च दृश्यते मृदोऽन्वयिन्याः पुद्गलजाते; कस्यांचि- देवस्थायां निवृत्तिस्तदभिधानप्रत्ययव्यवहार्यत्वात् , घटादिनिवृत्तौ वा यदि न किञ्चित् पश्चादुपलभ्येत श्रद्दधीत विद्वजनः पर्यायनिवृत्तौ द्रव्यांशनिवृत्तिः, न च प्रत्यक्षविरोधे तेकः क्रमत इत्यपकर्ण्यमेतत् । एवमुपपस्यागमाभ्यामवस्थितं तद्भावाव्ययं नित्यमिति ॥ ३०॥ एवं सूत्रद्वयेन निरूपिते समस्ते वस्तुन्यर्थाभिधानप्रत्ययरूपे स्थित्युत्पत्तिव्ययखभावे पुनर्विस्त- रविशेषार्थी पर अरेकाते यद् व्येत्युत्पद्यते च तत् सन्नित्यं चेयतिसाहसम्, अथवा न किञ्चिदसद्- नित्यं पा, सन्नित्यत्वाभ्यां निराकृतत्वात् , ततो लोकव्यवहारोच्छेदः, तदेतद् दुरुपपादत्वाद् दुःश्रद्धान- त्वाचासङ्गतम् , नित्यता धुत्पादव्ययौ विरुणद्धि, उत्पादव्ययौ च नित्यतां विरुन्धाते, सोऽयं छाया- संपवदसहावस्थानलक्षणविरोधाघ्रातपक्षो न विद्वजनमनांसि प्रीणयतीति; अत्रोच्यते-श्रद्धतां भवानु- पपाद्यमानं यथा न कश्चिद् विरोधः समस्ति, यथा चात्रैव लोकव्यवहारसङ्गतिव्यास्तिकपर्यायास्ति- कनयसम्भवेऽन्यतरप्रधानगुणभावविवक्षाप्रापिते उभे अपि सन्नित्यत्वे तत्प्रतिपक्षभूते वाऽसदनित्यत्वे ॥ गात्, मृदादिखरूपाप्रच्युतेः । आत्मभूतः वरूपम् । द्रव्यस्य मृदादेः । पर्यायनिवृत्तिवत् घटशरावोदञ्चनादिनिवृ- तिवत् । द्रव्यनिवृत्तिप्रसङ्ग इति, यस्मिन्क्षणे घटादिपर्यायनिवृत्तिस्तस्मिन्क्षणे मृदादिस्वरूपस्यापि निवृत्तिः स्याद्वस्तु- नत्रयात्मकत्वेन नितयनिवृत्तावेव वस्तुनिवृत्तिरुचिता स्यादन्यथा घटोऽपि न निवर्तेत, तदाऽऽत्मभूताया मृदोऽनिवृत्तरित्यर्थः । कल्पना हि दृष्टानुसारिणी भवति, यथादृष्टं नातिकामति, दृश्यते च घटादिपर्यायस्यैव निवृत्तिन तु मृदादेरनुगामिन इति पर्यायनिवृत्त्यैव निवृत्तिव्यवहारो न तु मृदादिनिवृत्त्येति समाधत्ते-अत्रोच्यत इति । एतत् पर्यायनिवृत्तिवद्रव्यनिवृत्तिप्रस- जनम् । एवम् उक्तप्रकारेण । स्यात् तदा भवेत् । यदीत्यस्य दृश्येतेत्यनेन सम्बन्धः, घटाद्यपेक्षया मृदोऽनुगामित्वं तदपेक्षया पुद्गलस्यानुगामित्वमिति पार्थक्येनोभयोपादानम् । न च दृश्यत इत्यस्य निवृत्तिरित्युत्तरेण सम्बन्धः । मृदो- ऽन्वायिन्या इत्यस्य पुद्गलजातेरित्यस्य च निवृत्तिरित्यनेन सम्बन्धः । निषेधे हेतुः-तदभिधानप्रत्ययव्यवहार्य त्वादिति, घटशरावोदश्चनादिनिवृत्तावपि तदानीमवस्थिते चूर्णादौ मृत्युद्गलाद्यभिधानतदाकारप्रत्ययव्यवहार्यत्वादित्यर्थः । अस्यैवोपपादनायाह-घटादिनिवृत्ताविति । पर्यायनिवृत्तिवद्रव्यनिवृत्तिप्रसङ्गस्य तर्करूपतया कस्यचित्प्रमाणस्य तद्राहकस्य भावे तत्र सहकारित्वं स्यात्तदभावे च दुर्वलस्य तस्य प्रवलप्रत्यक्षप्रमाणाविरोधेन तर्काभासत्वमेवेत्याह-न चेति । उपसं- हरति-एवमुपपत्त्येति ॥ ३०॥ अर्पितानर्पितसिद्धरिति सूत्रमवतारयितुं भूमिकामारचयति-एवं सूत्रद्वयेनेति । तत्सन्नित्यं चेत्यतिसाहस. मिति । उत्पादव्ययाभ्यां ध्रौव्यलक्षणस्य नित्यत्वस्य विरोधस्तावस्फुट एवेति उत्पादव्यययोगिनि ध्रौव्याभिधानस्यासम्बद्ध- प्रलापत्वादतिसाहसत्वेऽपि सत्त्वस्य न ताभ्या सह विरोध इति तदभिधानस्य कथमतिसाहसत्वम् ?, यदि च सत्त्वं न किश्चित्काल- वृत्तित्वं नवा सत्त्वादिजाविरूपं वेहभिधित्सितं किन्तूत्पादव्ययधोव्यात्मकत्वमेव तस्य ध्रौव्यांशमुपादायोत्पादव्ययाभ्यां सह विरोध एवेति विभाव्यते तदा नित्यत्वविरोधेन गतार्थमेतदिति न पृथगुज्या प्रयोजनमतः प्रकारान्तरमाश्रयति-अथवेति । अत्र सर्वस्य सत्त्वेऽसत्किमपि न स्यात् सर्वस्य नित्यत्वेऽनित्यमपि किश्चिन्न भवेत् , न च नास्त्येवासत् अनियं वा किञ्चिदत आह- तत इति । लोकेति, घटो हि उत्पादात्पूर्व विनाशाच पश्चादसन्निति व्यवहियते लौकिकपरीक्षकैरनित्यश्चेति, न च लोक- मर्यादाऽतिझमो न्याय्य इत्यभिसन्धिः । तदेतत्, अन्तरसूत्रद्वयप्रतिपाद्यम्, असङ्गतमित्यनेन सम्बन्धः । अत्र हेतु:- दुरुपपादत्वात् दुःश्रद्धानत्वाञ्चेति । उक्तहेतुद्वयोपपादनायाह-मित्यतेति । अपेक्षाभेदेनोत्पादव्ययवत्यपि ध्रौव्यस्य ध्रुवे उत्पादव्यययोस्सति असत्त्वस्यासति च सत्त्वस्य नित्येऽनित्यत्वस्यानिये नित्यत्वस्य च सम्भवेन न दुरुपपादत्वं नवा दु:श्र- दानत्वं ततो न लोकव्यवहारोच्छेद इत्याशयेन समाधत्ते-अत्रोच्यत इति, अत्रैव स्याद्वादावलोकितवस्तुन्येव । सत्वे उत्पा- दव्ययधोव्यात्मकत्वलक्षणे द्रव्यास्तिकनयाद धौव्यस्म प्राधान्यं पर्यायास्तिकनयगौणभावात्तद्विषययोरुत्पादव्यययोर्गुणभावः, एवं ·भाष्यटीकाविवृतियुता] अपराचार्याभिप्रायेण सूत्रावतरणिका, व्याख्यानाष्यन्न । [४] [सूत्रम्-] अर्पितानर्पितसिद्धेः ॥५-३१॥ अपरेऽन्यथाकारं सूत्रसम्बन्धमभिधते-ध्रौव्यस्य नित्यपर्यायत्वेन लक्षणमुक्तमुत्पादव्यययो- रुच्यताम्, नोच्यते, तयोर्लोकप्रतीतत्वात् , सामर्थ्यगतेश्चासदनित्यत्वादीनाम् , अतस्तल्लक्षणं न साक्षाद् वाच्यम्, किं कारणम् ? [भाष्यम्-] अर्पितानर्पितसिद्धः॥ अर्पितं निदर्शितमुपातं, तविपरीतमनर्पितम् , सिद्धिः-ज्ञानम् , अर्पितेनानर्पितपरिज्ञानमर्पि- तानर्पितसिद्धिस्तस्याः-ततो हेतोरपितानर्पितसिद्धेः, विशेष्यं हि वस्तु नीलोत्पलादिवदुपादीयमानं नियमकारिविशेषणधर्मप्रत्यनीकपर्यायाश्रयतामनुभवत्येवेति न्यायात् , एवमिहापि धौव्यलक्षणेऽर्पितेऽन- र्पितावपि साक्षात् तद्विपरीतावुत्पादव्ययौ सद्भस्येते, पूर्वमुत्तरं च पर्याय ध्रौव्यमासादयति, न तूत्पाद- लक्षणः पर्यायो विनाशलक्षणो वा पूर्वोत्तरपर्यायानुभावी, तस्माद् विलक्षणावुत्पादव्ययाविति सुज्ञानम् । एवं सम्बन्धद्वयमभिधाय सूत्रार्थोऽभिधीयते, पूर्वक सम्बन्धमाश्रित्येदं भाष्यम्- [भाष्यम्-सच्च त्रिविधमपि नित्यं चोभे अपि अर्पितानर्पितसिद्धः॥ चशब्दः समुच्चये, अपि सम्भावने । सत् त्रिविधमुत्पादव्ययस्थितिलक्षणम् , नित्यं च तद्भावाव्ययत्वलक्षणनित्यत्वेऽपि, एवमसत्त्वे पर्यायास्तिकनयादुत्पादव्यययो प्राधान्यं द्रव्यनयगौणभावाद् ध्रौव्यस्य तद्विषयस्य गुणभावः, एवमनित्यत्वेऽपीति सत्त्वासत्त्वयोर्नित्यत्वानित्यत्त्वानेकत्र वृत्तिर्न विरुध्यते इत्यभिसन्धानेनैव अर्पितानर्पितसिद्ध- रिति सूत्रप्रवृत्तिरित्येकावतरणिका । आचार्यान्तराभिमतामन्यामवतरणिकामुपनिबध्नाति-अपरेऽन्यथाकारसिति । नित्य- पर्यायत्वेनेति, एतेनानन्तरसूत्रेण नित्यस्यैव लक्षणमुक्तं न ध्रौव्यस्येति शङ्कायाव्युदास । सल्लक्षणघटकस्य ध्रौव्यस्य लक्षण- प्रतिपत्तयेऽनन्तरसूत्रमभिहितं तथा तद्घटकोत्पादव्यययोविविक्तलक्षणप्रतिपत्त्यर्थमपि सूत्रमभिधानीयमित्याह-उत्पादव्य- ययोरुच्यतामिति । उक्तप्रश्ने प्रतिविधानमाह-नोच्यत इति । तत्किमशक्यनिरूपणत्वात्तदनभिधानमेवं सति तदविज्ञाने तद्घटितसत्त्वलक्षणमप्यविज्ञातमेव स्यात्ततश्च सतोऽवधारणमप्यशक्यं जैनानामित्यतस्तल्लक्षणानभिधाने हेत्वन्तरं प्रकटयति- तयोरिति, उत्पादव्यययोरित्यर्थ , दुरुहेऽतिसूक्ष्मेऽर्थे शास्त्रव्यापारस्साफल्यमञ्चति, पूर्वमसतस्सत्त्वं ह्युत्पादपूर्व सतश्चोत्तर- कालमसत्त्वं विनाशस्तदुभावपि तन्त्रान्तरीयाणामपि लौकिकानां प्रतीताविति तत एव तयोरवगतिसम्भवात्तलक्षणप्रतिपादक सूत्रानारम्मेऽपि न न्यूनत्वमिति भावः । सत उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वे तद्विकलस्यासत्त्वं तद्भावाव्ययस्य नित्यत्वे तहिधुरस्या- नित्यत्वं प्राप्तमेवेति न तलक्षणप्ररूपणयापि सूत्रव्यापारसाफल्यमित्याह-सामर्थ्यगतेश्चेति । अतः, लोकप्रतीतत्वात्सामर्थ्य- गतेश्च । तल्लक्षणम् , उत्पादव्ययासदनित्यत्वादिलक्षणम् । कुतो न साक्षाद्वाच्यमिति प्रश्नमुखेन सूत्रमवतारयति-किं कार णमिति । "अर्पितानर्पितसिद्धः" इति सूत्रम्, अर्पितेन सूत्रोपात्तेन सत्त्वलक्षणेन नित्यत्वलक्षणेन च अनर्पितस्य सूत्रेण साक्षादनुपात्तस्योत्पादव्ययासदनित्यत्वादिलक्षणस्य सिद्धराज्ज्ञानाद्धेतोस्तल्लक्षणं साक्षान वाच्यमिति सूत्रस्य मुकुलि- तोऽर्थः । सूत्रार्थ व्याचष्टे-अर्पितमित्यादिना । तद्विपरीतम् उपात्तविरुद्धमनुपात्तमिति यावत् । सूत्रार्थ व्याख्याय प्रस्तुत- सङ्गमनिकामाह-विशेष्यं हीलादिना । नीलोत्पलादिवदिति, अत्र उत्पलं विशेष्यं तत्रोपादीयमानं नीलं विशेषणं नियमकारि अनीलव्यवच्छेदकारि, यद्युत्पलं नीलमेव स्यान्न त्वनीलं तदा व्यावाभावान्नियमकारिता तस्य न स्यात् , एक्व नीलविशेषणोपादानसामर्थ्यादुत्पलमनीलत्वाश्रयतामप्यनुभवतीति गम्यत इति । यथा चोत्पले साक्षादुपात्तेन नीलविशेषेण नानुपात्तस्यानीलस्य प्रतीतिः, तथा प्रकृतेऽपीत्याह-एवमिहापीति । ध्रौव्यापेक्षयोत्पादव्यययोर्वेलक्षण्यम्भावयति-पूर्व- मिति । अभिधीयत इति, भाष्यकारेणेति शेषः । पूर्वकं सम्बन्धमिति, उत्पादव्यययो|व्येण सह न विरोध इत्युपपादनायोक्तसूत्रारम्भ इति सम्बन्धमित्यर्थः । सञ्चेत्यादि भाष्यं विवृणोति-चशब्दः समुश्चय इति । धर्मिणोऽनन्त- - ·[४८] उत्पादव्ययलक्षणाभिधायकसूत्रस्य नापेक्षेतिज्ञापकसूत्रभाष्यव्याख्या । [तत्वात्रिसूत्री द्वितीयसूत्रोक्तमुभयमप्येतदर्पणानर्पणाभ्यां सिद्धमव्याहतम् । अनेकधर्मा धर्मी, तत्र प्रयोजनवशात् कदाचित् कश्चित् धर्मो वचनेनाप्यते-विवक्ष्यते, सन्नपि च कश्चिन्न विवक्ष्यते प्रयोजनाभावात् , न पुनः स धर्मी विवक्षितधर्ममात्र एव; इत्यतः सत्पर्यायविवक्षायां सदुत्पादादि स्थित्यंशविवक्षायां नित्यम् , असदप्युत्पादाद्यनित्यं च, सत्त्वासत्त्वविशिष्टग्रहणात् सर्वदा वस्तुना, येन प्रमाणेन यद् वस्तु सहि- शिष्टं गृह्यते, तेनैव प्रमाणेन तदेव तदैवाऽसद्विशिष्टमपि गृह्यते, अन्यथा त्वविविक्तमहणमेव स्यात्, विविक्ताश्च चक्षुरादिबुद्धयोऽनुभूयन्ते; यथैव हि स्वास्तित्वात् सद्विशेषणोल्लेखेन सद्बुद्धिरभिधावति, एवमसद्विशेषणावष्टम्भजनिताऽपीति; न चोपहतेन्द्रियस्याव्यामृतेन्द्रियस्य वा वस्त्वन्तराभाववि- शिष्टं ग्रहणमुपजायते तत इन्द्रियव्यापारे सति भावादसद्विशिष्टस्य प्रहणस्य नापहवो युज्यते, यथा प्रकाशकाः कृशानुभास्करादयः प्राकाश्यं वस्त्वन्तराभावविशिष्टमेव प्रकाशयन्ति; एवं प्रमाणमपि वस्तुपरिच्छेदहेतुत्वेन व्याप्रियमाणं वस्त्वन्तराभावविशिष्टमेव प्रकाशयति । प्रमाणं च यथावस्थित वस्तुस्खभावनाहि, ततः प्रमाणपरिच्छिन्नेनार्थेन यथाप्रयोजनमर्पणादिव्यवहारः । तस्मात् सञ्चासञ्चैक- धर्मात्मकत्वेऽपि एकैकधर्मवत्तया तद्व्यवहृतौ हेतुमाह-तत्रेति । यो धर्मो न विवक्षितस्स धर्मस्तत्र नास्तीति मैवं मंस्था इत्याह-न पुनरिति । सदुत्पादादीत्यत्र छेदः, नित्यमित्यत्रापि । सत्पर्यायविवक्षायामुत्पादादेस्सत्त्वेऽप्यसत्त्वमस्त्येवेत्याह- असदप्युत्पादादीति । स्थित्यंशविवक्षायां नित्यमप्युत्पादाद्यनित्यमपीत्याह-अनित्यं चेति । अत्र हेतुः सत्वासस्वेति, वस्तुनः सर्वदा सत्त्वासत्त्वविशिष्टग्रहणादित्यन्वयः, यदा सत्त्वप्रकारेण वस्तु गृह्यते तदाऽप्यसत्त्वविशिष्टन्तद्गृह्यत एव, वस्तु- नोऽनन्तधर्मात्मकत्वेनैकधर्मविशिष्टतयैव ग्रहणे तद्हणस्य वस्तुविषयकत्वाभावेन प्रमाणत्वमेव न स्यादित्यभिसन्धिः । यदि च सद्विशिष्टतयैव प्रसाणेन ग्रहणं तदा खद्रव्यादिनेव परद्व्यादिनाऽपि सद्विशिष्टतयैव ग्रहणमिति घटस्य घटत्वादिवत्परत्वादिक- मप्यापनमिति सर्व वस्तु सर्वसङ्कीर्णमेवावभासेत न तु विविक्तमिति महदसमजसमापयेतेत्याह-येन प्रमाणेनेति, अमि- मतेन प्रत्यक्षादिप्रमाणेनेत्यर्थः । यद्वस्तु विवक्षितघटादिकम् । सद्विशिष्टं गृह्यते स्वद्रध्यादिना सद्विशिष्टतया गृह्यते। तेनैव प्रमाणेन सद्विशिष्टतया ग्राहकेण प्रत्यक्षादिप्रमाणेन । तदेव विवक्षितघटादिकमेव । तदैव सद्विशिष्टतया ग्रहणकाल एव । असद्विशिष्टमपि, परद्रव्यादिनाऽसत्त्वविशिष्टमपि । अन्यथा एवमनङ्गीकारे । अविविक्तग्रहणं, परस्परसङ्कीर्ण- ग्रह्णम् । एवमभ्युपगमे अनुभववाघमाह-विविक्ताश्चेति । विविकतया चक्षुरादिबुद्धीनामनुभवनमेव ढयति-यथैव हीति । स्वास्तित्वात् स्वद्रव्यादिनाऽस्तित्वात् । सद्विशेषणोल्लेखेन, स्वद्रव्यादिनाऽस्त्येष घट इत्येवमाकारेण । सहु- द्धिरभिधावति, सन् घट इति बुद्धिः प्रवर्तते । एवं तथैव परद्रव्यादिना नास्तित्वात् परद्रव्यादिना नास्त्येव घट इत्युल्लेखेन असन् घट इति वुद्धिरपि प्रवर्तत इत्यर्थः । ननु भवदुपकल्पितस्याद्वादभावनामावितान्त करणप्रभावितमेवैतद्ग्रहणन तु चक्षुरा- दीन्द्रियप्रमाणावष्टम्भजनितमतो न लौकिकपरीक्षकाणामादराधानहेतुरयमनुभव इत्यत आह-न चोपहतेन्द्रियस्येति, इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानाद्वस्त्वन्तराभावपर्यवसितपररूपाद्यवच्छिन्नासत्त्वविशिष्टग्रहणमिन्द्रियजन्यमप्युपेयमेवेति, स्याद्वाद संस्कारस्तु तत्र व्ययको भवन निरोद्ध पार्यते, नैतावता तद्ब्रहणन्न पारमार्थिकम् , स्याद्वादसंस्कारस्य निमित्तभेदस्य सतोऽभि- यजन एव व्यापारादित्याशयः । प्रकाशकमानस्सैघायं खभावो यदेकं वस्तु प्रकाशयत् वस्त्वन्तराभावविशिष्टमेव प्रकाशयतीति नादृष्टचरकल्पनयाऽप्ययमनुभवोऽभिभूयत इलाह-यथेति । दीपो हि घटत्वेन प्रकाशनायैवाभिव्यजकतयोपनीतस्तथापि घटं घटत्वेन प्रकाशयति पटत्वाभावविशिष्टतयापि प्रकाशयति, अत्र घटत्वस्य प्रकाश्यतया विवक्षणमर्पणन्तेन सिद्धिः, पटत्वाद्य- भावविशिष्टत्वन्तु न तथा विवक्षितमतस्तदनर्पितन्तथापि खभावादापतितमेवेत्सनर्पितेन सिद्धिः, एवं ज्ञानमात्रप्रकाश्येऽपि यस्य सप्रयोजनतया विवक्षणं तदेव तस्यार्पणं तेन तत्सिद्धि, यस्य च न तथा विवक्षणं तदेव तस्यानर्पणमथापि खभावादेव तस्य प्रकशनमित्य नर्पितसिद्धिरिति विवक्षाविवक्षाभ्यामर्पितानर्पितसिद्धिराकलनीया सर्वत्रेत्याशयेन दार्शन्तिके तत्संघटनामावेदयति- एवमिति, यथावस्थितवस्तुखभावप्राहीत्युक्त्याऽविवक्षितमपि वस्त्वन्तराभावविशिष्टत्वन्तेन गृहीतव्यमेव, अन्यथा वस्त्वव- भासकरवाभावे प्रमाणत्वमेव तस्य न स्यादिति । यथाप्रयोजनमिति, प्रयोजनानुसारेणेत्यर्थः । अर्पणादीति, आदिपदा- दनर्पणपरिप्रहः । घटस जलाहरणं कार्य. सदाभिलषितं तदाऽच्छिद्रलपकत्वादिगुणविशिष्टघटत्वेनैव तद्बोधोऽभिप्रेत इति A ·. भाणटीकावितियुता] (उत्पादादीनां सत्त्वासत्त्वे, संसर्गलक्षणं वस्तु एक नित्यमनित्यञ्च । [४९] मेव वस्तु, स्वरूपाणयोत्पादः, सन् स्थितिविनाशाभावविशिष्टग्रहणादसन्, एवं स्थितिविनाशावपि बाच्यौ । एवं हि त्रिविधग्रहणं समर्थितं भवति ॥ तथा खात्मापरित्यागार्पणान्नित्यम् , उत्पादव्यया- पंणात् तदेवानित्यम् , स्थित्यादयश्च सङ्ग्रहादेकीभावाद् वस्तु, न स्थितिरहितावुत्पादविनाशी, नाप्युत्पाद- ध्ययशून्या स्थितिः, अतः संसर्गलक्षणं वस्त्वेकमेव नित्यं चानित्यं च ॥ ननु चोत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदिति निस्वभावमेव सत्त्वेनावधृतम् , भाष्यकारस्तु : सच्च त्रिविधमपीत्येव विवृण्वन्नेकैकस्य सत्त्वं प्रतिपादयति, नैष दोपः, अविभक्तेऽपि वस्तुनि खभावनयाख्यानमन्योन्यापरित्यागद्वारेणैव क्रियते, अन्यथा कथं कथ्येत प्रज्ञापनागोचरः । स्थित्यादयो हि परस्परावियोगिनः सर्वदा सदसदात्मका . घटत्वस्यार्पणमन्येषां च धर्माणा तत्र सतामप्यनर्पणम् , एवं पटादिकार्यावरणाद्यभावप्रतिपत्तिप्रयोजनं यदाभिप्रेत तदाऽत्र घटो- इस्तीत्यत्र घटपदेन पटत्वावच्छिन्नासत्त्वरूपवस्त्वन्तराभावविशिष्टत्वेन घटवोधोऽभिप्रेत इति पटत्वेनासत्त्वस्यैव वस्त्वन्तराभाव- वैशिष्ट्यस्यार्पणमन्येषां च घटत्वादीनामनर्पणम् , प्रमाणेनावगाहनन्त्वशेषधर्मकलापोपेतस्य घटाख्यवस्तुन इति । उपसंहरति- तसादिति, प्रयोजनानुसारिविवक्षाविवक्षानिवन्धनार्पणानर्पणगोचरधर्मसमप्टिसमन्वयादित्यर्थः । सञ्चेति, एकमेव वस्तु सम्मा- सञ्चाभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । वस्तुखरूपान्त सन्निविष्टानामुत्पादव्ययस्थितीनामपि प्रत्येकं वस्तुत्वमेवोत्पादादित्रययोगस्य वस्तुत्वो- पपत्तये प्रत्येकमपि तेप्ववश्यमभ्युपगमनीयत्वाद्, एवञ्च तेप्वपि सत्त्वासत्त्वे उपपादनीये तत्कथमित्यपेक्षायामाह-वरूपार्पण. येति, उत्पादत्वविवक्षयेत्यर्थः । यदोत्पादे उत्पादत्वं पूर्वकालासत्त्वे सति सत्त्वप्रतिपत्तिप्रयोजनवशाद्विवक्ष्यते तदा तटेचार्पितम् , तदा तद्रूपेणोत्पाद सन्, स्थितिविनाशत्वादिना तदसत्त्वलक्षणवस्त्वन्तराभाववैशिष्ट्यच्चानर्पितम्, ग्रहणन्तु तस्याप्यन्यथोत्पादज्ञानस्य प्रामाप्यमेव न स्यादतः स्थितिविनाशाभावविशिष्टतया ग्रहणविषयत्वादसन् उत्पाद इति । उक्तदिशा स्थितिविनाशयोरपि सत्त्वा- सत्त्वे वाच्ये इत्यतिदिशति-एवमिति । उत्पादादीनां प्रत्येक सत्वासत्त्वयोरुपपादनस्य प्रयोजनमाह-एवं हीति । त्रिविध- ग्रहणमिति, सच त्रिविधमपीति भाष्ये त्रिविधग्रहणमित्यर्थः । एकस्य नित्यत्वानित्यत्वधर्मयोगं समर्थयति-तथा खारमापरित्यागेति। स्थित्यादीनां परस्पराविष्वग्भावाद्वस्तुत्वमुपपादयति-स्थित्यादयश्चेति । सङ्ग्रहात् संग्रहनयार्प- णात् । एकीभावादन्योन्याविष्वग्भावात् । कथं तेषामन्योन्याविप्वग्भाव इत्यपेक्षायामाह-न स्थितिरहितेति । संसर्ग- लक्षणं परस्पराविष्वग्भावापन्नोत्पादव्ययस्थित्यात्मकम् । अत्र स्थित्यशाजहदृत्तित्वान्नित्यत्वमुत्पादव्ययभावापन्नत्वादनित्यत्व- मित्याह-नित्यं चानित्यं चेति । भाष्ये सूत्रविरोधमाशङ्कते-नन्वित्यादिना। उकाशाम्प्रतिक्षिपति-नैव दोप इति । अविभक्तपीति । यथा- "भागे सिंहो नरो भागे योऽशो भागद्वयात्मकः । तमभागं विभागेन नरसिंह प्रचक्षते ॥ १॥” इति म्यायनोत्पादादित्रयात्मकस्य वस्तुनोऽखण्डात्मकतैव न तु भागत्रयस्पतेत्यविभक्तेऽखण्डेऽपीत्यर्थः । खभावनयास्यानमुत्पा- दादित्रयस्वरूपप्रतिपादनम् । अन्योन्यापरित्यागद्वारेणेति, उत्पाढव्ययावियुतस्थितिस्पेण स्थितेः स्थितिव्ययावियुतो- पादरूपेणोत्पादस्योत्पादस्थित्यवियुतव्ययरूपेण व्ययस्य च प्रतिपादनं क्रियतेऽतो न वस्त्वन्तरत्वप्रसा' इति भावः । एकस्य- वस्तुन उत्पादादित्रितयस्वभावत्वं शब्देन, प्रतिपादयितुमभिलषितं तदन्यथा सम्भवत्यवेत्याह-अन्यथेति, उक्तप्रकाराश्रयण- मन्तरेणेत्यर्थः । कथ्येत प्रतिपाद्येत। प्रज्ञापनागोचरः प्रतिपादयितुमभीष्टः । परस्परावियोगिनः स्थितिस्त्पादच्ययावि- युता उत्पादः स्थितिव्ययावियुतः व्यय उत्पादस्थित्यवियुत इत्येवं परस्परावियोगिनः। सर्वदा सर्वात्मकाः, त्रैकाल्येऽपि उत्पादस्योत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वं व्ययस्योत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वं ध्रौव्यस्य चोत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वम् , उत्पत्तस्त्रकाल्यं च उत्प- नमुत्पद्यते उत्पत्स्यते च, स्थितेस्त्रैकाल्यं च स्थितं तिष्ठति स्थास्यति च, व्ययस्य त्रैकाल्यं च व्यतीतं व्यपगच्छति व्यपगमिप्य- तीति । अत्रोत्पन्नोत्पद्यमानोत्पत्स्यमानाना वर्तमानोत्पादस्थितिव्ययात्मकत्वे नव भेटा', एवमतीतोत्पादस्थितिव्ययात्मकत्वे नव भेदाः, एवं भविष्यदुत्पादस्थितिव्ययात्मकत्वे नव भेदास्ते च सगृहीता उत्पादस्य सप्तविंशतिभेदाः, एवं स्थितम्थीयमानस्था- स्यमानाना वर्तमानातीतभविष्यदुत्पादादित्रयाभेदात्सप्तविंशतिभेदाः स्थितेः, एवं व्यतीतव्यपगच्छट्यपगमिप्यता वर्तमानातीत- भविष्यदुत्पादादित्रयाभेदाध्ययस्य सप्तविंशतिर्भेदा., ते चैकत्र मिलिता एकाशीतिरितिवोध्यम् । ननु वस्तुन उत्पत्त्याद्याश्रयस्य उत्पादादित्रिकालघटितमूर्तियोगेऽपि कथमुत्पादादीनां त्रिकालभेदमिन्नमूर्तिकोत्पादादिविलक्षणयोगित्वमित्लत आह-भेदा- त० त्रि. ७ ·[५०] वस्त्वेकदेशस्यासत्त्वाभावः, नित्यत्वानित्यत्वयोरैकाधिकरण्यम् । तत्त्वार्थत्रिसूत्री भेदाभेदलक्षणास्तेषु सत्त्वप्रज्ञापना न विरुध्यते, न ह्येकदेशोऽसन् वस्तुनो भवति पटादेस्तन्त्वादिः । अथ नित्यं चेति किमर्थमुच्यते, सद्हणादेव तद्गृहीतेः पुनर्न किञ्चित् फलमस्ति, सद्हणेनैव.ध्रौव्यांशस्य लक्षितत्वात् , सच्च निविधमपीत्येतावदेवाभिधेयमिति, अनोच्यते-सत्यमेतदेवम् , तथाऽप्यर्थविशेष- प्रतिपिपादयिपया पुनर्नित्यग्रहणम् , स विशेपो भाव्यते-यदि नौव्यांश एव नित्यः स्यात् न समस्तं वस्तु, तत उत्पादव्ययावप्यनित्यौ न वस्तु सकलम् , एवं चान्याधार नित्यत्वमन्याधार चानित्यत्वं स्याद्, अनिष्ट चैतद् व्यधिकरणत्वात् , यथा प्रवचनबाह्यानां नित्यं व्योमाऽनित्यो घट इति, अत्राप्येवं स्यादन्यनि- समन्यच्चानित्यम् , इष्यते तु यदेव नित्यं तदेवानित्यमिति, तत्राऽमुना पुनर्नित्यग्रहणेन निरंशं वस्त्वयंत भेदलक्षणा इति, आश्रयभिन्नाभिन्नखभावाः परस्परभिन्नाभिन्नखभावाश्चेत्यर्थः, एवं सत्याश्रयधर्मान्योन्यधर्मयोगित्वं तेषा- मविरुद्धमिति भावः । यदर्थमेतावान् प्रयासस्तमुद्घाटयति-तेष्विति, उत्पादादिपु त्रिष्वित्यर्थः । सत्त्वप्रज्ञापना उत्पादादि- त्रयात्मकत्वलक्षणसत्त्वकथनम् । न विरुद्ध्यत इत्युक्तम् , तत्र हेतुः-न ह्येकदेश इति, हि यतः, वस्तुन उत्पादादि- नयसमुदायात्मनः, एकदेशः प्रत्येकमुत्पादादिः, असन्न भवति, तथा सति प्रत्येकस्यासत्त्वे तत्समुदायात्मनो वस्तुनोऽपि असत्त्वं स्यात्तस्य कथश्चित्तदभिन्नत्वात् । एतदेव दृष्टान्तेन भावयति-पटादेस्तन्त्वादिरिति, तन्त्वाद्यवयवसमुदायात्मनः पटादेस्सद्रूपस्यैकदेशस्तन्त्वादिर्यथा नासद्रूपस्तथेत्यर्थः । उत्पादादीनां त्रयाणां सत्त्ववन्नित्यत्वमपि पार्थक्येन भाष्यकारेणोतं तत्पुनरुक्तमेव सत्त्वविधाने तत्खरूपप्रविष्टतया नित्यत्वस्यापि प्राप्तेरना पुनरुक्तिरिति परश्शङ्कते-अथेति । तदृहीते, 'नित्यग्रहणात् । पुनरियनन्तरं तगृहीतेरित्यावर्तनीयम् , तथा च पृथक्तद्गृहीतेर्न किञ्चित्फलमस्तीत्यन्वयः । ननु सद्घटकत- योत्पादादीनामेव प्रवेशो न नित्यस्येति तद्गृहणे कथं नित्याप्तिरिति कस्यचिट्यामोहस्स्यात्तत्राह-सग्रहणेनैव ध्रौव्यांशस्य लब्धत्वादिति, तथा च ध्रौव्यमेव नित्यत्वमिति सदित्यनेन ध्रौव्यप्रतीतौ तद्रूपं नित्यत्वमपि प्रतीतमेवेति भावः । नित्यं चेत्यस्यानुत्ती कीदृशेन भाष्येण भवितव्यमित्यपेक्षायामाह-सच्चेत्यादि । सद्हणादुत्पादादीनां नित्यत्वं यत्प्राप्तं तद्रौव्यांशाभेदे- नैव, अर्थाद्रौव्याभिन्नं यद्वस्तु तदभिन्नत्वादुत्पादव्ययावपि ध्रौव्यरूपाविति नित्यौ न तु ध्रौव्यांशस्यैव मुख्यवृत्त्या तयोरपि नित्यत्वं त्रिकालयोगात्साक्षादनुगामितया, तत्प्रतिपत्तये पृथदित्यग्रहणमित्याशयेनोत्तरयति-अत्रोच्यत इति । ध्रौव्यांश एवेति । यद्यपि सच्च त्रिविधमपीत्युक्त्योत्पादव्यययोरपि सत्त्वं कण्ठत एवोक्तमित्युत्पादस्याप्युत्पादव्ययध्रौव्यरूपता, एवं व्ययध्रौव्ययोरपि निरुपता, तामन्तरेण सत्त्वाधटनात्तथा च ध्रौव्यांश एवेत्युक्तिरसङ्गतेव प्रतिभाति, तथापि तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति न्यायेन ध्रौव्यरूपतादिसम्पत्त्याऽप्युत्पादादीनां सत्त्वोपपत्तो नोत्पादत्वादिनाऽसाधारणरूपेणाऽपि सत्वाभ्युप- गमेन कृत्यमिति ध्रौव्यांशस्यैव खासाधारणरूपेण नित्यत्वमायातीत्याशयः। न समस्तं नोत्पादव्ययसमन्वितध्रौव्यखरूपम् । खासाधारणस्पेण ध्रौव्यस्यापि नानित्यत्वं किन्त्वनित्योत्पादन्ययाभिनवस्त्वभिन्नत्वादुत्पादादिरूपतयैवानित्यत्वमिति सकलं वस्तु यपा न निलं तथाऽनित्यमपि नेसेतत्स्यादित्याह-तत इति, समस्तवस्तुनो नित्यत्वाभावादित्यर्थः । सकलं ध्रौव्यकरम्वि- तोत्पादव्ययखरूपम् । ननु भवत्वेकाशापेक्षया नित्यत्वमेकांशापेक्षया चानित्यत्वमखण्डस्य वस्तुनो नित्यत्वानित्यत्वाभावेऽपि स्याद्वादिनः किं छिन्नमित्यत आह-एवं चेति, नित्यत्वानित्यत्वयोर्भिन्नांशगततयाऽवस्थित्यभ्युपगमे चेत्यर्थः। भवत्वेवमपि ततः किमत आह-अनिष्टञ्चेति, स्याद्वादिनामिति शेषः । एकाधिकरणगततयैव नित्यत्वानित्यत्वाभ्युपगमः स्याद्वादिनाम् , स च ध्रौव्यांशे नित्यत्वस्य उत्पादव्यययोरनित्यत्वस्य चाभ्युपगतौ नात्मानमासादयतीत्याशयेनाह-व्यधिकरणत्वादिति । यचकान्तवादिनामिष्टं तदेव स्याद्वादिनामिष्टं न भवति, प्रकृते तु भिन्नाधिकरणतया नित्यत्वानित्यत्वयोरुपगमे तन्नियमो व्याह- न्यत इत्यतस्तस्यानिष्टत्वमित्याह-यथेति । प्रवचनवाह्यानां जैनराद्धान्तानभ्युपगन्तृतया जैनप्रवचनबहिर्भूतानां नैयायि- कादीनाम् । अत्रापि जैनराद्धान्तेऽपि । एवं स्यादित्यत्र स्थादित्युत्तयाऽनिष्टापादनताऽस्य स्याप्यते, तत्तदा स्याद्ययेत- दन्यप्रकारस्यरत्वं स्यादतस्तत्ख्यापनायाह-इप्यते' स्विति, स्याद्वादिभिरिति शेषः । अथवा तत्रेति पूर्वान्वयि, तस्य प्रवचन इत्यर्थः, प्रवचनच जिनोकागम एव, तथा चोक्तशेषस्य न प्रयोजनम् । अमुना उक्तभाप्यगतेन । निरंशं वस्त्वते, उत्पादव्ययस्थित्लविवाभूतमखण्ड वस्तु नित्यतया विवक्ष्यते । अनन्तधर्मात्मके वस्तुनि प्रतिनियतस्यैकस्य धर्मस्य विवक्षणे तद्विपक्षभूतस्यापरधर्मस्याप्यविवक्षितस्य तत्रैव वस्तुनि प्रतीतिरुपजायत एव, अन्यथा विपक्षभूतधर्माभावे देखभावस्य वस्तुनस्तदविवक्षयाऽपि तत्त्वप्राप्तौ विवक्षाकृत्यं न किञ्चित्स्यादतोऽखण्डस्य वस्तुनो नित्यत्वस्य विवक्षया ·भाष्यटीकाविवृतियुता] नित्यत्वेन सहोत्पादव्ययविरोधपरिहारे वध्यघातकलक्षणविरोधनिरासः। [५१] एतद्विपक्षण चानित्यं समस्तमेव वस्तूच्यते निर्विभागत्वात् , एवं हि तत् प्रज्ञाप्यते, केवलं श्रोतबुद्धि- व्युत्पत्तये स्थित्यंशोऽयमिमावुत्पादव्ययांशाविति बुद्ध्या विभज्यते, न तु परमार्थतोऽस्ति विभाग इसेव- मैकाधिकरण्यम् । यथाऽऽह-- "अभिन्नांशं मतं वस्तु, तथोभयनयात्मकम् । प्रतिपत्तेरुपायेन, नयभेदेन कथ्यते ॥१॥ यत् तूक्तं-नित्यता ह्युत्पाद्व्ययो विरुणद्ध्युत्पादव्ययौ च नित्यतां विरुन्धाते, तत् प्रपळ्यापो- द्यते-कः पुनर्विरोधशब्दार्थः ? । किं ययोरेकत्रावस्थानं न दृश्यते तो विरुद्धावथ यावेकन कालान्तर स्थितौ पश्चादन्यतरविनाश उभयविनाशो वा तौ विरुद्धाविति ?, किन्चातः, यदि प्राच्यः पक्ष:-कदा- चिदपि यावेकत्र न दृष्टौ, एवं सति वध्यघातकभावलक्षणस्तावदाहिनकुलयोरग्युदयोर्वा न विरोधः, यतः संयोगे सत्येककालयोरहिनकुलयोरग्निजलयोर्वा स्थितयोविरोधः, संयोगस्यानेकाश्रयत्वात् द्वित्वा- दिवत्, न चासंयुक्तो नकुलः सर्पविनाशे प्रभुः, यदि स्यात् ततः समस्तत्रैलोक्योदरवर्तिसाभावप्र- सङ्गा, अग्निजलयोरप्येवमेव भावना; वाडवाग्नेवारिधिवारिणश्चैकत्रावस्थानं दृष्टमिति चेत् , हन्त हत- स्तर्हि विरोधः; प्रकृतमुच्यते-संयोगे पुनः क्षणमात्रावस्थायिनोरुत्तरकालमेकस्य वलवत्त्वाद् घातकत्वे प्राप्तावनित्यत्वमपि प्रतीयत एवेत्याह-एतद्विपक्षेणेति, नित्यविवक्षाप्राप्तनित्यविपक्षानित्यानर्पणेनेत्यर्थः । निर्विभागत्वा- दिति, अखण्डत्वादित्यर्थ । एवं हीति, उत्पादव्ययस्थित्यविभक्कभूततया समस्तस्य नित्यत्वानित्यत्वप्रतिपादने हीत्यर्थः । तत्प्रज्ञाप्यत इति, अखण्डं वस्तु प्रज्ञापनागोचर. प्रतिपादितो भवतीति यावत् । नन्वेव वस्त्वेवाखण्डं स्थितित्वोत्पाद. व्ययत्वकलितमिति वस्त्वेव तथामिवातव्यं किमिति मृदंगो ध्रौव्यं पृथुवुनोदराद्याकारपरिणमनाग उत्पादो मृत्पिण्डस्पता- न्यथाभावाशो विनाश इत्येवं विभजनमित्यत आह-केवलमिति । तथा च यथा नरसिंहखरूपेऽखण्डेऽपि वुद्ध्या परिक- ल्पितो नरसिंहरूपभागमेदो नरसिंहैकव्यक्त्यखण्डता पारमार्थिकी न व्यवच्छिनत्ति तथा प्रकृते चौद्धपरिकल्पितोत्पादादि- विभागो न पारमार्थिकी वस्त्वखण्डता खण्डितुं प्रगल्भते, यत इयं प्रमाणवलप्रभाविता, विभागस्तु नयवलौपढौकित इति । इत्येवम् , उक्तप्रकारेण । एकाधिकरण्यम् , नित्यत्वानित्यत्वयोरखण्डैकवस्तुवृत्तित्वेन सामानाधिकरण्यम्, एतावॉश्च प्रवचनबाह्योपकल्पितप्रकारादस्य विशेष इति रहस्यम् । उक्तार्थे प्राचां सम्मतिमाह-यथाहेति । अभिन्नांशम् , उत्पाद- व्ययस्थित्यपृथग्भूतमखण्डम् । मतं स्याद्वादिन इष्टम् । तथा अखण्डखरूपेण । उभयनयात्मकमिति, विषयविपयिणो- रभेदोपचारेणेयमुक्ति , तथा च द्रव्यनयविषयध्रौव्यपर्यायनयविषयोत्पादव्ययात्मकमित्यर्थः, अन्योन्यसापेक्षनयद्वयस्य प्रमा- णरूपतया प्रमाणविषयीभूतद्रव्यपर्यायोभयात्मकमिति यावत् , द्रव्यनयविषयनित्याभेदादीना पर्यायनयविपयानित्यभेदादीनाम- प्यनयोक्त्याऽखण्डवस्तुन्यवगमनं कार्यम् । एकस्मिन् वस्तुनि परस्परविरुद्धतया परपरिकल्पिताना धर्माणा समावेशः कथं स्यादित्याशङ्काशङ्कद्धरणाय च नयभेदोपनिपातिभागपरिकल्पनाप्रज्ञापनायामित्याह-प्रतिपत्तरिति, नित्यत्वादितत्तद्धर्म- प्रतिपत्तेरित्यर्थः । उपायेन तत्तदपेक्षाभेदरूपाविरोधनिमित्तोपदर्शकतयोपायभूतेन । उत्पादव्यययोध्रौव्येण सह विरोवान्नैक- त्रावस्थानमिति तेपामैकाधिकरण्यप्रतिपत्तिफलकस्य स्याद्वादस्याप्रामाण्यमेव तजनितप्रतिपत्तेर्वेकत्र विरुद्धधर्मावगाहित्वेन सश- यत्वमित्येकान्तवाद्याकूतं विरोधस्वरूपापरिज्ञानविजृम्भितमिति प्रपञ्चत उपदर्शयति-यत्तूक्तमित्यादिना । किश्चात इति, एवं विरोधखरुपविकल्पनतः किमभिमतं भवत इति परस्य पृच्छा। विकल्पोद्भावनप्रयोजनमुपदर्शयति-यदीति । प्राच्य इति, ययोरेकवावस्थानं न दृश्यते तो विरुद्धाविति कल्प इत्यर्थ.। अत्र कल्पे वध्यघातकभावलक्षणविरोधो नात्मानमासा- दयतीत्याह-कदाचिदपीति, अहिनकुलयोरग्न्युदकयोर्वा यो वध्यघातकभावलक्षणविरोध स उत्पादव्यययो|व्येण सह न सम्भवतीत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-यत इति, यदि स्यात् यद्यसयुक्त एव नकुल सर्पविनाशे समर्थो भवेत् । एवमेवेति, यदि वह्रिनाऽसयुक्तमेव जलं वयुपशमने समर्थ स्यात्तदा त्रिलोकीकवलितवहयभावप्रसङ्ग इत्येव प्रकारेणेत्यर्थ । एकत्र समुद्रकदेशे अवस्थानं नाश्यनाशकभावाभावेनावस्थितिः, संयोगे वध्यघातकभावमुपपादयति-संयोगे पुनरियादिना । - ।

·[५२] नित्यत्वेन सहोत्पादव्ययविरोधपरिहारे सहानवस्थानलक्षणविरोधनिरासः । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री सतीतरस्य दुर्वलत्वाद् वध्यत्वे स्याद् विरोधः, न चैवं सदसतोर्नित्यानित्ययो क्षणमात्रमप्येकत्र वृत्ति- स्त्वयाऽभ्युपेयते, गुणविपये संयोगाभावान्नापि समवायवृत्तिर्विरोधाभावप्रसङ्गात् , तस्मान्न नित्यानित्य- सदसदादीनामेकवस्त्वाश्रयतायां वध्यधातकभावलक्षणो विरोधः समस्ति । नाप्यसहावस्थानलक्षणो विरोधः, स हि शीतोष्णवत् फलवृन्तसंयोगविभागवदाम्रफलादिषु श्यामतापीततावद् वा; तथाहि-शीत- पर्यायोऽश्मादीनां प्राग् विद्यमानः पश्चादुपजायमानेनोष्णपर्यायेण सह नावतिष्ठते, तथोष्णः शीते- नोपजायमानेन सह विरुध्यते, न चैवं प्रागवस्थितं नित्यत्वमनित्यत्वेन पश्चात्कालभाविना 'विनाश्यते, तद्धि नित्यत्वमेव न स्याद्धृवत्वात् , नापि नित्यत्वेनोत्पत्तिभाजा पूर्वावस्थितमनित्यत्वं विनाश्यते, तत् तु नित्यत्वमेव न स्यादुत्पद्यमानत्वात् , अपि च क्षणनश्वरेषु भावेषु न कदाचिदयं विरोधः समस्ति, नहि तत्रानित्यत्वस्य पूर्वमवस्थानम् , तेन ह्यनित्यत्वेन नाशिते वस्तुनि निराधारस्य नित्यत्वस्याभाव एव, अवश्यंतयाऽसहावस्थानलक्षणविरोधवादिना तत्रान्यतरस्योत्पद्यमानता अन्यतरस्य च पूर्वावस्थिति- रभ्युपेया, अन्यथाऽसहावस्थानलक्षणविरोधवायेव न स्यात् । येषामपि किञ्चित् कालं स्थित्वा घटो विनश्यति तैरपीदं वक्तव्यम्-यावदसौ न विनश्यति तावत् किं नित्य उतानित्य इति ?, 'नित्यश्चेद् व्योमादिवदनुच्छेदप्रसङ्गः, इतरत्र त्वभावप्रसङ्गः, अवश्यमेवं सता नित्येनानियेन वा भवितव्यमेका- न्तवादिनाम् , अनेकान्तवादिना तूभयखभावत्वाद् वस्तुनो न किञ्चिघटमानकम् । एवमेव फल- उक्तविरोधस्य प्रकृतेऽसम्भवमुपदर्शयति-न चैवमित्यादिना । त्वया एकान्तविरोधधादिना। वृत्तिः संयोगसम्बन्धेन वर्तनम् । गुणविषय इति, गुणपदश्चात्र द्रव्यभिन्नपरम् , तेनोत्पादादीना गुणरूपत्वाभावेऽपि न क्षतिः । समवाय- वृत्तिरिति, समवायपदं संयोगातिरिक्तवृत्तिनियामकसम्बन्धमात्रपरम्, तेनोत्पादादीनां गुणजात्यादिव्यतिरिक्ततयोपाधि- रूपत्वेन समवायप्रतियोगित्वाभावेऽपि वृत्तिनियामकसम्बन्धन विरुद्धयोरपि कालिकादिसम्बन्धेनैकाधिकरण्येऽपि च न क्षतिः । विरोधाभावेति, एकाधिकरणावृत्तित्वरूपविरोधाभावेत्यर्थः। अध्यघातकभावखण्डनमुपसंहरति-तस्मादिति । यद्यप्य- न्यत्रैकाधिकरणवृत्तित्वे सत्येव वध्यघातकभावः, तथापि प्रकृते एकान्तवादिन एकाधिकरणावृत्तित्वात्मतैव वध्यघातकभावस्या- भिमता नित्यानित्यत्वादीनां नाश्यनाशकभावरूपस्य तस्यासम्भवादित्यभिसन्धिः । यदि सहानवस्थानलक्षणविरोध एव प्रकृते परोऽभ्युपेयात्तत्राह-नाप्यसहानवस्थानलक्षण इति । स सहानवस्थानलक्षणविरोधः । हि यतः । शीतोष्णवन्नित्य- त्वानियत्वयोर्न विरोध इत्युपपादयति-तथा हीत्यादिना, शीतोष्णयोरेकस्योत्पादे तदन्यस्य विनाशो दृष्टो न चैवं नित्यत्वानित्यत्वयोरिति सन्दर्भाभिप्रायः । किश्चायं विरोधो नित्यत्वानित्यत्वयोः क्षणभङ्गुरपदार्थवादिनोच्येत, कश्चित्कालस्थायि- पदार्थवादिना वा, तत्र नाद्य इत्याह-अपि चेति । तत्र क्षणभकुरेषु । तेन क्षणभङ्गुरतालक्षणेन । नाशित इति, अनि- त्यत्वखाभाज्यादेव नश्यति घटः, नाशो निर्हेतुक एवेत्युत्पत्त्यनन्तरमेव विनश्यतीत्यभिसन्धानेनेत्थमुक्तिः, तथा च तन्मते. निराधारस्याभावादेव न तस्यानित्यत्वेन सह विरोधः, नहि बन्ध्यापुत्रादेः केनापि सह विरोध इति भावः । 'अवश्यंतया' इत्यस्य 'अभ्युपेया' इत्यनेन सम्वन्धः । किश्चित्कालस्थायिपदार्थवादिनमधिकृत्याह-येषामपीति । इतरत्र अनित्यत्वे । ननु यावदसी घटो न नश्यति तावन्न नित्यो नाप्यनित्यः किन्तु तदन्यप्रकार एवैत्यत आह-अवश्यमेवेति । परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिरिति नित्यत्वाभावेऽनित्यत्वं तदभावे नित्यत्वं न तु प्रकारान्तरं सम्भवतीति । शशशृङ्गादिर्न नित्यो नाप्यनित्यः किन्तु तुच्छरूपप्रकारान्तरापन एवेत्यत आह-सतेति, सतः खलु भावस्यायं नियमः। एकान्तवादिभिर्नित्य- त्वानित्यत्वयोरसहावस्थानमभ्युपगम्यते तान् प्रत्युकदोषासानं न तु स्याद्वादीन् प्रति, ते चैकदेवापेक्षाभेदेन नित्यत्वानित्य- त्वयोरेकत्र वृत्तिमभ्युपगच्छन्तीत्याह-अनेकान्तवादिनामिति । फलवृन्तसंयोगविभागवदाम्रफलादिपु श्यामतापीतता- चदिति दृष्टान्तयोरप्येकस्य विरोधिनोऽपायेऽन्यस्योत्पत्तिर्न तु प्रकृते तथेत्याशयेनाह-एवमेवेति । ये च विरोधस्य लक्ष्य- तयोपदर्शिताः, तत्र विरोधलक्षणे ये च प्रकारा दर्शिताने सर्वे एकान्तवाद् एव समता न तु स्याद्वादे तत्र सर्वेषामप्युष्णत्व- ·.. मायटोकाविवृतियुता] सहानवस्थानलक्षणविरोधस्य तत्तत्प्रकारनिरसनेन स्याद्वादेऽनवकाशः। [१३] तयोः संयोगविनाशे विभाग उपजायते फलादिपु श्यामताऽपैति पीततोत्पद्यत इति विकल्प्य निरस- नीयम्, एवमेते विकल्पाः पूर्वकेण विरोधलक्षणेन सङ्गता अपीह स्यात्कारोपलाञ्छनप्रक्रियायां न सम्भवन्ति । अपि चैकत्रावस्थानं न दृश्यत इति किमेकस्मिन् धर्मिणि नास्ति, यद्येवं ततोऽसिद्धता, दृष्ट एक एवाश्मा शीतश्चोष्णश्च । अथ यत्र देशे शीतो न तत्रैवोष्ण इति, एतदप्यसत्, नहि शिशि- रस्पर्शमुदकं भिन्नदेशवय॑संयुक्तमेवाग्निं विध्यापयति, संयोगश्चैकदेशवर्तित्वे जलानलपरमाणूनां सिद्ध्यति, अन्यथा च त्रैलोक्येऽप्यन्यभावप्रसङ्गः, सति च संयोगे क्षणमात्रावस्थानमेकत्र दृष्टमेव तदा कुतो विरोधः । उत्तरकालमदर्शनाद् विरोध इति चेत्, अत एव कदाचिद् विरोधः कदाचिदवि- रोध इति स्याद्वादाश्रयणमपदोषम् ॥ अथैकस्मिन्नेवानिद्रव्ये उष्णतानुष्णते युगपन्न स्तः, इत्येतदप्य- सारम् , यतः स्पर्शपर्यायेणाग्निरुष्णोऽभिधीयते रूपपर्यायेण त्वनुष्ण,एव । अथोष्णस्य प्रतियोगी शीत एवानुष्ण इति गृह्यते, रिक्तमेतदपि, अनुष्णाशीतस्याप्युष्णग्रहणे प्रतिक्षिप्यमाणत्वात् , तस्मादु- णपर्यायोऽनुष्णपर्यायेण प्रतिपक्षेण सहैकत्रैकदा च दृष्ट इति । न च वध्यघातकासहावस्थानविरोध- योर्विशेषः कश्चिदस्ति, अहिनकुलयोहि संयोगे योऽहेर्जीवनपर्यायः स मरणपर्यायेण सह नावतिष्ठते इत्यसहावस्थानलक्षण एव विरोधः, तथाऽग्निजलयोः सति संयोगे कदाचिदुष्णपर्यायस्य शीतपर्यायेण सहानवंस्थानं बहुजलमध्यप्रक्षिप्तस्यैकस्याङ्गारशकलस्य, कदाचिच्छीतस्यानवस्थानं प्रवृद्धज्वलनज्वाला- marramu शीतत्वसंयोगविभागंश्यामत्वरतत्वादीनामपेक्षाभेदैनैकत्रसमावेशतो विरोधस्यैवाभावात् । कथञ्चिद्विरोधस्त्वविरोधाक्षेपक एवे- त्याह-एवमेत इति, एते अनन्तरमुपदर्शिताः । विकल्पा विरोधस्य शीतोष्णादिलक्ष्यभेदप्रकाराः । पूर्वकेण अनन्तरा- भिहितेन । विरोधलक्षणेन सहानवस्थानलक्षणेन । ययोरेकत्रावस्थानं न दृश्यते तो विरुद्धाविति परपरिकल्पनाऽपि ने विचारसहेत्याह-अपि चेति । यद्येवम् एकस्मिन् धर्मिणि नास्ति इत्येव यदि विरोधार्थस्तदा। असिद्धता इति यदुक्तं तदेवोपपादयति-दृष्ट एक एवेति । अश्मन्यवयविनि यदवयवावच्छेदेन शीतत्वं तदवयवावच्छेदेन नोष्णत्वमित्येकावच्छेढे- नैकाधिकरणावृत्तित्वं विरोध इत्यभिधानेनासिद्धतेत्याशङ्कते-अथेति । यद्देशावच्छेदेनेदानी शीतत्वमश्मनि तद्देशावच्छेदेनैव कालान्तरे तत्रैचोष्णत्वमित्येवमप्यसिद्धता तदवस्थैवेति प्रतिक्षिपति-एतदप्यसदिति । यद्देशावच्छेदेन यत्कालावच्छेदेन बत्र शीतत्वं तद्देशावच्छेदेन तत्कालावच्छेदेन तत्र नोष्णत्वमिति एकदेशैककालावच्छेदेनैकाधिकरणावृत्तित्वरूपविरोधस्य नासि- द्धतेति पराकूतमाशङ्कते-अथैवमिति । एवमपि जलानलयोर्विरोधस्यासिद्धतैवेति प्रतिक्षिपति-एतदप्यसदिति । ननु जलस्याग्निविध्यापकत्वान्यथानुपपत्त्या भवतु तयोः सयोगस्तथाप्येकदेशवृत्तित्वं कुतो येनोकविरोधलक्षणासिद्धता स्यादित्यत आह-संयोगश्चेति । नन्वसंयुक्तमेव जलमनिं शमयतु को दोष इत्यत आह-अन्यथेति, असंयुक्तस्यापि जलस्याग्नि- विध्यापकत्व इत्यर्थः । ननु क्षणमात्रमेकत्रोभयोः समवधानेऽप्यन्यदाऽसमवधानमेवेति तद्विरोधनिमित्तकमेवेत्याशङ्कते-उत्तर- कालेति । एवं सति कथंचिद्विरोध आयाति, स च स्याद्वादाभ्युपगत एवेत्युत्तरयति-अत एवेति । उप्णतानुष्णत्वयोः सर्वथा विरोधमाशङ्कते-अथैकस्सिन्नैवेति । उष्णत्वमप्यनुष्णत्वेन सहैकदैव वर्तत इति तयोरपि न विरोध इति प्रतिक्षि- पति-एतदप्यसारमिति । उष्णस्य विरोधी शीत एवानुष्णशब्दवाच्यो न रूपमिति तत्सत्त्वेऽपि नानुप्णस्य सत्त्वमिति शहते-अथोष्णस्येति । प्रतियोगी विरोधी । अनुष्णाशीतोऽप्यतिरिक्तः स्पर्शो नैयायिकैरुपगत एव, सोऽपि उष्णस्प- शेण प्रतिक्षिप्यमाणत्वादुष्णस्पर्शविरोधी भवत्येवेति रिक्तमिदमुच्यते शीत एवानुष्ण इति, तथा चोष्णपर्यायभिन्नत्वाद्यथाऽनुष्णा- शीतोऽनुष्णस्तथा रूपमपीति स्पर्शपर्यायेणाग्निरुष्णो रूपपर्यायेण त्वनुष्ण इति युक्तमेवेत्याशयेनोत्तरयति-रिकमिति, उक्काशवाप्रतिपाद्यमपि रिक्तं तुच्छमित्यर्थः, यच्च वध्यघातकभावसहानवस्थानभेदेन विरोधद्वैविध्य पराभिमतं तदपि नास्तीत्याह-न चेति । वध्यघातकभावस्य सहानवस्थानलक्षणविरोध एवान्तर्भाव प्रकटयति-अहिनकुलयोहीति । अमिजलयोरपि सहानवस्थानलक्षण एव विरोध इत्याह-तथाग्निजलयोरिति । विषयभेदाद्वथ्यघातकसहानवस्थानयोर्भेद ·. " . [१४] द्वितीयविरोधस्य तत्तत्प्रकारनिरसनेन स्याद्वादेऽनवकाशः। [तत्त्वार्थत्रिसूत्री प्रतप्तवारिणीति । वध्यघातकलक्षणः प्राणिविषय इति चेत् , न, असहावस्थानलक्षणस्यापि कस्यचित् प्राणिविपयत्वेन दर्शनात् ॥ अथैककालविषययोर्वध्यघातकविरोध इति चेत्, न, असहावस्थानलक्ष- णेऽपि विरोधे यदा श्यामताऽपैति पीतता चोत्पद्यते तदा विगमप्रतिपत्त्योरेकः कालोऽतः शब्दार्थोऽपि न सङ्गच्छते सहानवस्थानमिति, तस्मान्नास्ति विरोधः। अथ द्वितीयपक्षमाश्रयते-कालान्तरावस्थायित्वे सति दृष्टयोरेकनान्यतरस्थानवस्थानमुभयान- वस्थान वा विरोध इति, सोऽप्यसङ्गतः, कालान्तरावस्थायितायामेकत्र तावन्न विरोधः । उत्तरकाल- मनवस्थानोपलब्धेविरोध इति चेत्, एवं सति न कस्यचित् स्त्रीमनुष्यबलीवर्दादेर्विरोधः स्यात् , तस्मा- दुपेक्ष्यः । नापि प्रतिवन्ध्यप्रतिवन्धकमावलक्षणो विरोधः सदसतोर्नित्यानित्ययो, अभिन्नकालमेक- त्रात्मद्रव्ये किल धर्माधर्मावुभावपि स्तः, तयोश्चैकस्य प्रधानभावोऽन्यस्य गुणभावः, प्रधानगुणभावे चैकत्र द्वयमप्यस्तीति को विरोधः। अथैवं मन्येथाः-धर्मस्य फलमधर्मफलेन प्रतिबद्धमधर्मफलं च धर्मफलेन प्रतिबद्धमेप विरोध इति, यदैकस्य प्रधानभावस्तदैव न तस्य गुणभावः, प्रधानता चोद्भू- तविपाकावस्थया गुणभावोऽप्यनुद्भूतविपाकावस्थयेति, एतदप्ययुक्तम् , यस्मादेकत्रात्मन्येकदा धर्माधर्म- फलोपभोगोऽभ्युपगम्यत एव जैनेन्द्र, धर्माधर्मों पुण्यापुण्यलक्षणौ, पुण्यापुण्ये च पुद्गलात्मके, पुद्गलाश्च ज्ञानावरणादिभेदेन परिणताः, कर्म चतुर्विशत्युत्तरप्रकृतिशतभेदम् , तत्र कर्मप्रकृतीनामशीति_धिका पापमपुण्यमधर्म इति संज्ञाता, चत्वारिंशत् व्यधिका तु पुण्यं धर्म इति, तन कासाञ्चित् प्रकृतीनां पुण्याख्यानां पापप्रकृतीनां च युगपद् विपाकाभ्युपगमे कुतः प्रतिवन्ध्यप्रतिबन्धकमावलक्षणो विरोधः । अथापि स्यात् कासाञ्चित् प्रकृतीनां प्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकभावो यथा नरायुषः सुरायुषश्चैकदैकन विपा- इत्याशय प्रतिक्षिपति-पध्यघातकेति । पुनस्तयोविशेषमाशय प्रतिक्षिपति-अथैककालेति । विगमप्रतिपत्त्योः विनाशोत्पादयोः । विगमोत्पादयोरेककालावस्थितत्वात्सहावस्थानमेवेति तत्र सहानवस्थानशब्दार्थघटना नेत्याह-अत इति। अथ यावेकन कालान्तरं स्थितौ पश्चादन्यतरविनाश उभयविनाशौ वा तौ विरुद्धाविति द्वितीयपक्षखण्डनायोपक्रमते-अथ द्वितीयपक्षमाश्रयत इति, वादीति शेषः। तत्पक्षाभिप्रेतं विरोधखरूपमुपन्यस्य प्रतिक्षिपति-कालान्तरावस्थायित्वे सतीति। एकत्र देशे विरुद्धतयाऽभिमतयोरुभयोः कालान्तरावस्थायितायां सत्त्या साहचर्यस्यैव विरोधप्रतिपक्षस्य भावात्कुतो विरोध इत्याह-कालान्तरेति । कश्चित्कालमवस्थानेऽपि उत्तरकालमनवस्थानाद्विरोध इति परः शङ्कते-उत्तरकालेति । विरुद्धयोरप्युत्तरकालमवस्थितिर्येषां दृश्यते तेषामविरोध एव एवं सति स्यादित्याह-एवं सतीति । प्रकारान्तरं विरोध- स्याशय प्रतिक्षिपति-नापीति, सदसतोर्नित्यानित्ययोर्वा प्रतिवद्ध्यप्रतिबन्धकभावलक्षणविरोधो नेत्यन्वयः । यथा धर्माधर्मा- वन्योन्यं विरुद्धाविति लोके प्रसिद्धौ परं तयोर्न प्रतिवद्ध्यप्रतिवन्धकभाव एककालावच्छेदेनैकनात्मनि तयोर्भावादिति प्रसिद्ध- लक्ष्यातिक्रमस्तथा, प्रकृतेऽपि भविप्यतीत्याह-अभिन्नकालेति । तयोः, धर्माधर्मयोः। प्रधानगुणभावश्च फलप्रदानो- न्मुखत्वानुन्मुखत्वाभ्याम् । एकदा तदुभयं न फलं प्रसूत इति फालविरोधेन तयोविरोध इति पराभिप्रायमाशङ्कते-अथैवं मन्येथा इति । फलविरोधकृतोऽपि न तयोर्विरोध इति स्याद्वादमतोपदर्शनेनोक्ताशवां प्रतिक्षिपति-एतदप्ययुक्तमित्या- दिना । कथमभ्युपगम्यत इत्यपेक्षाया. जैनी प्रक्रियामपूर्वामुद्घाटयति-धर्माधर्मावित्यादिना। कर्मेत्येकवचनं जात्येकत्व- विवक्षया। चतुर्विशत्युत्तरप्रकृतिशतभेदमिति, प्रकृतिशब्दोऽत्र भेदपर्यायः, तथा च मूलभेदापेक्षया अष्टविधस्यापि कर्मण उत्तरभेदाश्चतुर्विशत्यधिकं शतमित्यर्थः । ननु कर्मग्रन्थादौ विंशत्यधिकं शतमिति कथं न विरोध इति चेन्न, वर्णचतुष्कस्य शुभाशुभमेदेन द्विधाविवक्षणाचतुस्संख्याधिक्येऽपि सत्यभावात् । अत्र कति कर्मप्रकृतयः पापसंज्ञिताः कति च पुण्यसंज्ञिता इत्यपेक्षायामाह-तति । तयोः फलतोऽपि न विरोध इत्युपपादनायाह-तत्र कासांचित्प्रकृतीनामिति । यासामपि कर्मप्रकृतीनां प्रतिवद्ध्यप्रतिवन्धकभावो विद्यते तत्रापि कर्मणो न सहानवस्थानलक्षणविरोध इत्यावेदयितुताह-अथापि स्यादिति । उक्तविरोधाभ्युपगमेऽपि प्रकृते न किञ्चिद- ·भाष्यटीकाविवृतियुता] धर्मकीर्तिकीर्तितविरोधस्वरूपं तन्निरासोपक्रमञ्च । [५५] काभावः, तत्रापि नं कर्मणः सहावस्थानमनिष्टम् , किं तर्हि ? विपाकपर्याययोरसहावस्थितिः, [अथ] नरायुर्विपाकपर्यायः सुरायुपो विपाकेन सह नावतिष्ठत इत्यसहावस्थानलक्षण एव, विगमप्रतिपत्त्योश्चैक- कालत्वाजातुचित् सहावस्थानमपीति । उपेत्य वा ब्रूम:-अस्त्वयं विरोधः, प्रस्तुते वस्तुनि न कश्चिद् दोपः, इष्यत एव द्रव्यपर्याययोरन्यतरस्य गुणप्रधानभावः, कदाचिद् द्रव्यं विवक्ष्यते, न पर्यायः, कदाचित् पर्यायो विवक्ष्यते, न द्रव्यम् , उभयं तु सम्भवति, त्वयाऽप्येककालयोरेव प्रतिवन्ध्यप्रतिवन्धकभावोs. भ्युपेयते, अन्यथा स एव न स्यात् प्रतिवन्धः, अतो न कश्चिद् विरोधः । सदसतोर्नित्यानित्ययो भिक्षुवरधर्मकीर्तिनापि विरोध उक्तः प्रमाणविनिश्चयादौ, स पुनरयं विरोधः कथं गम्यते ?, कचिदविकलकारणस्य भवतोऽन्यभावेऽभावाद् विरोधगतिर्भवति, यथा-शीतोष्णस्पर्शयोरसहावस्थानम् , अन्योन्यपरिहारस्थितिलक्षणतया वा विरोधो नित्यानित्यवत्-अन्योन्यं परस्परं व्यवच्छेदः परिहारस्ते- नान्योन्यपरिहारेण स्थितिलक्षणोऽन्योन्यव्यवच्छेदरूपः, परस्परपरिहारस्थितिलक्षणतया च विरोधिनो- नित्यनित्ययोरेकपरिग्रहोऽपरत्यागनान्तरीयक एकत्यागोऽप्यपरपरिग्रहाविनाभावी, तथा भावाभावयो- रेकत्राभावः, एप च प्रतियोगिव्यवच्छेदरूपः सामयिकोऽसहावस्थानभेद एव, पूर्वकस्तु शीतोष्णस्पर्शयो- श्छायातपयोः प्रकाशतमसोश्च दृश्यात्मनोः परिनिष्पन्नयोरेकनाभावादनुपलब्धिलक्षण इत्येतावान् विशेष इति । अत्रोच्यते-तार्किकापशब्देन न किञ्चिदत्रातिरिक्तमपदिष्टम् । यदप्यपादेशि तदप्यसमीचीनम् , निष्टमित्याह-उपेत्य वेति । उभयं त्विति, द्रव्यपर्यायोभयं वित्यर्थः । अन्यथा प्रतिवध्यप्रतिवन्धकयोस्तुल्यकालत्वा- भावे। स एव प्रतिवध्यप्रतिवन्धकभावनिवन्धनप्रयुक्तो य एवंभूत एव । न स्यात् प्रतिवन्धः, प्रतिवन्धः स्थगनम् , कार्यस्यानुत्पादो न स्यादित्यर्थः । अयमभिप्राय. वह्निः प्रतिवध्यः चन्द्रकान्तमणि. प्रतिवन्धकस्तयोस्तुल्यकालत्वे एव दाहरूप- कार्यानुत्पादलक्षणो वह्नः प्रतिवन्धो भवति, अतुल्यकालत्वे तु वहिना दाहो जन्यत एवेति नास्ति प्रतिवन्ध इति । उक्तवि- रोधखण्डनमुपसहरति-अतो न कश्चिद्विरोध इति । सदसतोर्नित्यानित्ययोर्वेति ग्रन्थः पूर्वान्वय्यपि सम्भवति सदसतोर्नित्यानित्ययोर्वा न कश्चिद्विरोध इत्येवम् , उत्तरप्रन्थेनाप्यन्तुमर्हति सदसतोर्नित्यानित्ययोर्वा विरोधो भिक्षुवरधर्म- कीर्तिनाऽप्युक्त इति । इदानी बौद्धाभिमतविरोधखण्डनायोपक्रमते-भिक्षुवरेति, बौद्धविशेषेत्यर्थ । प्रमाणविनिश्चयादौ प्रमाणविनिश्चयाभिख्यग्रन्थादौ । स धर्मकीर्तिदर्शित । कथं गम्यते कया रीत्या प्रज्ञापनागोचरः क्रियते, एवंविधजिज्ञासया पूर्वपक्षीभूतं धर्मकीर्तिमतमुपदर्शयति-क्वचिदित्यादिना । अन्योन्यपरिहारस्थितिलक्षणं विरोधं व्याख्यानपुरस्सरं लक्ष्ये सङ्गमयन्नाह-अन्योन्यमित्यादिना । एकपरिग्रहोऽपरत्यागनान्तरीयकः, एकस्य नित्यस्य परिग्रह स्वीकारोऽप- रस्यानित्यस्य यस्त्यागो व्यवच्छेदस्तेन,नान्तरीयको व्याप्त , नित्याभ्युपगताववश्यमनित्यपरित्याग इति यावत् । एकत्यागो- ऽनित्यस्य व्यवच्छेदः । अपरपरिग्रहाविनाभावी अपरस्य नित्यस्य य. परिग्रह स्वीकारस्तनाविनाभावी व्याप्तः, अनि- त्यप्रतिषेधेऽवश्य नित्यखीकार इति यावत् । - परस्परपरिहारस्थितिलक्षण एव विरोधो भावाभावयोरपीत्याह-तथेति । एकत्राभावः, भावाधिकरणे तदभावस्याभावः, अभावाधिकरणे तत्प्रतियोगिनो भावस्याभावः । असहावस्थानपरस्पर- परिहारस्थितिलक्षणयोर्विरोधयोर्विशेषमुपदर्शयितुमाह-एष चेति, एप परस्परपरिहारस्थितिलक्षणो विरोधः, प्रतियोगि- च्छेदः, प्रतियोगिनो विरोधिन , एकस्यापरो व्यवच्छेदोऽभाव , परस्पराभावरूप इति यावत् । सामयिका समय- निवन्धनः, एकक्षणावच्छेदघटित इति यावत्, यदा यत्र प्रतियोगी तदा न तत्र तदभावः, यदा यत्राभावस्तदा न तत्र तत्प्रतियोगीलेवंरुपमसहावस्थानमेव परस्परपरिहारस्थितिलक्षण इति निर्गलितोऽर्थः । पूर्वकस्तु, असहावस्थानलक्षण- विरोधस्तु । दृश्यात्मनोः निर्विकल्पकवेद्ययो , अत एव विभिन्नाधिकरणतया व्यवस्थितयोः स्खलक्षणयोरिति यावत् । अन्यकृत्समाधत्ते-अत्रोच्यत इति । तार्किकापशब्देन तार्किकाभासेन धर्मकीर्तिना । अपदिष्टम् उक्तम् , एतेना सहा- वस्थानलक्षणविरोधखण्डनप्रकारो मया यः प्रागभिहित. सोत्राप्यविस्खलित एवेति ध्वनितम् । विरोधद्वैविध्योपन्यामप्रका- रोऽपि धर्मकीर्तन शोभन इलाह-यदप्यादेशीति । नामैव च लक्षणम् , यदेवं च विरोवस्यासहावस्थानलक्षणमिति - ·. "धर्मकीर्तिकीर्तितविरोधद्वैविध्यापाकरणम् । [तस्वात्रिसूत्री। यतोऽसहावस्थानलक्षण एव विरोधी द्विधा कल्प्यते, नामैव च लक्षणं, न सहावस्थानं लक्षणं यस्य विरो- धस्खेत्यनेनैव शीतोष्णस्पर्शयोरिव नित्यानित्यविरोधस्यापि सङ्गृहीतत्वाद् भेदेनाभिधाने प्रयोजनाभावाद् दुर्विदग्धतामात्रमेवावशिष्यते भिक्षुवरस्य । स्यादियमारेका, दृश्यपरिनिष्पन्नयोः प्राच्यः, इतरः परि- कल्पितरूपयो:, स्वसामान्यलक्षणविषयत्वेन भेदप्रकाशनमिति, एतदप्यसङ्गतम्, स्खलक्षणभेदानामान- न्त्यात् परिकल्पवहुत्वाच कुतो द्वैविध्यम् । अपि च नित्यता भवतु परिकल्पः, अनित्यता पुनः संस्कृत- लक्षणम् , "उत्पत्तिः स्थितिर्जराऽनित्यते”ति वचनात् । दिग्नागेनाप्युक्तम्, “नित्यसमाया जातौ स एव तु भावोऽभूत्वा भवन भूत्वा वाऽभवन्ननित्य इत्युच्यते, सा चावस्था भावप्रत्ययेनानित्यते"ति, एवं च न नित्यानित्ययोः सामान्यलक्षणयोर्विरोधः, नापि स्खलक्षणसामान्यलक्षणयोः, स्खलक्षणोपादा- नाम तदेव च लक्षणमिति । एतदेव भावयति-न सहावस्थानमिति । भवतु नामैव लक्षणं ततः का नो हानिरत आह- अनेनैवेति, उक्तलक्षणेनैवेत्यर्थः । भेदेनाभिधान इति, परस्परपरिहारस्थितिलक्षणतयाऽभिधान इत्यर्थः। दुर्वि- दग्धता दुप्पाण्डित्यम् । भिक्षुवरस्य धर्मकीर्तेः । खलक्षणयोर्वस्तुभूतयोः प्रथमो विरोधः, सामान्ययोश्च परिकल्पितयोईि- तीय इति विषयभेदेन विरोधद्वयोपदर्शनं नायुक्तमिति पराभिप्रायमुत्थापयति-स्यादियमारेकेति । प्राच्यः, असहावस्था- नलक्षणो विरोधः । इतरः परस्परपरिहारस्थितिलक्षणो विरोधः। खसामान्यलक्षणविषयत्वेनेति, अन्न खलक्षण- सामान्यविपयत्वेनेति पाठो युक्तः, यतः सामान्योत्तरलक्षणशब्देन खस्य सम्वन्धे खलक्षणलाभेऽपि सामान्यलक्षणस्यापि लाभात्, न च विकल्पगोचरस्य सामान्यलक्षणपरिभाषा बौद्धानां किन्तु सामान्यपरिभाषेवेति, अथवोत्तरग्रन्थपर्यालोचनात्सा- मान्यलक्षणपरिभाषाऽपि परिकल्पितस्यातो यथाश्रुतपाठोऽपि युक्त एवेति बोध्यम् । तथा च खलक्षणविषयत्वेनासहावस्थान- लक्षणविरोधस्य कथनं सामान्यलक्षणविषयत्वेन परस्परपरिहारस्थितिलक्षणविरोधस्य कथनमित्येवं प्रयोजनसम्बन्धाद्विरोध- द्वैविध्योपवर्णनं प्रेक्षापूर्वकारितैवावेदयति कर्तुर्धर्मकीरित्याशयः । यदि विषयद्वैविध्याद्विरोधद्वैविध्यं तदा खलक्षणानाम- प्यनेकप्रकारत्वात् परिकल्पितानां सामान्यलक्षणानामप्यनेकविधत्वाद्विरोधानन्त्यमेव स्यान्न द्वैविध्यमिति समाधत्ते-एतदप्य- सङ्गतमिति । परिकल्पेति, सामान्येत्यर्थः। यदि च खलक्षणानामवान्तरभेटेऽपि खलक्षणत्वेन सर्वेषामुपग्रहात् सामा- न्यलक्षणानामवान्तरभेदेऽपि सामान्यलक्षणत्वेन सर्वेषामुपग्रहाच्च विषयद्वैविध्यमास्थाय विरोधद्वैविध्यमुच्यते तदाप्याह-अपि चेति । बौद्धमते क्षणिकैकान्ते नित्यस्य कस्यचिदभावान्नित्यत्वं कल्पितरूपमेवेति कृत्वा परिकल्परूपत्वेन सामान्यलक्षणत्वं भवतु, अनित्यं तु तन्मते खलक्षणमतोऽनित्यत्वं वस्तुभूतं परिकल्पत्वाभावान सामान्यलक्षणम् , तयोविरोधी न खलक्षणेक- विषयलक्षणलक्ष्यो नापि सामान्यलक्षणैकविषयलक्षणलक्ष्यः, विरोधस्य तृतीयप्रकारस्तु भवता नोपदर्शित एवेति तयोर्विरोध एव न स्याद्, भवन् वा विरोधस्य तृतीयप्रकारमादाय स्यात् , ततो द्वैविध्याभिधानं विरोधस्यासजतमेवेत्याह-नित्यत्तेति । संस्कृतलक्षणमिति, संस्कारप्राप्तं खमेव लक्षणं यस्येति व्युत्पत्त्या खलक्षणमित्यर्थः, वस्तुखरूपाख्याने नास्य संस्कारी विहित इत्यत्रतत्स्वरूपप्रख्यापकवचनं प्रमाणतयोपदर्शयति-उत्पत्तिरिति, परमाण्वादीनां योत्पत्तिः सैव स्थितिस्तेषामन्य- दाऽवस्थानाभावेन तद्रूपस्थितेरसम्भवात् , या जरा विनश्यदवस्था सैवानित्यता, अतिरिक्तध्वंसस्यानभ्युपगमेन तत्प्रतियोगित्व- लक्षणानित्यत्वस्याभावात् , एवञ्च वस्तुखरूपमेवानित्सवमतो न परिकल्पः । बौद्धप्रकाण्डेन दिग्नागेनापि संस्कृतलक्षणमनित्य- मिति तेनापि वस्तुभूतमेवानित्यत्वमुपगतमिति दर्शयति-दिग्नागेनाप्युक्तमिति । किमुक्तमित्यपेक्षायां तदुक्तिमुपनिवनाति- नित्यसमायामिति, असदुत्तररूपाया जातेविशेषो नित्यसमाभिधानजातिस्तस्यां प्रसङ्गागतायामित्यर्थः । सा चावस्थेति, भभूला भवनलक्षणा भूत्वाऽभवनलक्षणा चेत्यर्थ , अवस्था चावस्थातुरभिन्नति खलक्षणरूपताऽनित्यत्वस्य ततः प्राप्तेति भावः । भवत्वनिखल खलक्षणमेव ततः किमत आह-एवञ्चेति, नित्यत्वस्य परिकल्पत्वेऽनित्यत्वस्य स्खलक्षणत्वे चेत्यर्थः । न नित्येति, सामान्यलक्षणयोर्यो विरोधः परस्परहरिहारस्थितिलक्षणः स न नित्यानित्ययोः, नित्यत्वस्य सामान्यलक्षणत्वेऽपि अनित्यत्वस्य तत्त्वाभावादित्यर्थः, खलक्षणयोर्योऽसहावस्थानलक्षणो विरोधः स नित्यानित्ययोधर्मकीर्तिनाऽपि नाभ्युपगत इति तत्प्रतिक्षेपो न छतः, अर्थात्प्रतिक्षेपस्तु तस्यागत एव, अनित्यत्वस्य स्खलक्षणत्वेऽपि नित्यत्वस्य तत्त्वाभावादिति । भवा तत्संग्रहाय विरोधस्य तृतीयप्रकारोऽप्यत आह-नापि खलक्षणसामान्यलक्षणयोरिति । नित्यं यदि किञ्चि- ·भाज्वटीकाविकृतियुता] बौद्धोपदर्शितविरोधनिरसने पर्यायभेदानामुपवर्णनम् । [५७] नत्वात् सामान्यलक्षणस्य, परिकल्पितयोश्च खरतुरगविषाणयोर्विरोध इत्यद्भुतमपश्यद् भिक्षुवरः, तस्मात् स्खलक्षणविपय एव विरोधोऽस्तु, तत्रापि न खलक्षणमित्येव विरोधः, किन्तु द्रव्याणां द्विविधाः पर्याया:-क्रमभुवः सहभुवश्च, युगपदवस्थायिनोऽयुगपदवस्थायिनश्च, सूक्ष्माः स्थूलाच, साध्याः साध- नानि च, व्यापृताश्चाव्यामृताश्च, यथा घटे सद्व्यमूर्ताचेतनरूपरसगन्धस्पर्शसङ्ख्यासंस्थानादयः सहभुवो युगपदवस्थायिनः, स्थूलाः सूक्ष्माश्च, साधनानि साध्यानि च, कार्यवशाद् व्यापृताश्चोदकाद्याहरणादिपुर मृत्पिण्ड-शिवक-स्थासक-कोशक-कुशूल-घट-कपाल-शकल-शर्करा-पांशु-त्रुटि-परमाणवः क्रमभुवः, नहि मृदादिसामान्यव्यतिरेकेण पिण्डादिधर्मा भवितुमुत्सहन्ते, न ह्यङ्गुलिभेदेनर्जुकुटिलतयोः सम्भवः, सैव हि साङ्गुलिः स्वाँस्तु धर्मान् पारम्पर्यमात्रप्रतिलब्धवृत्ती क्रमेणोन्नमयति, मयूराण्डकरसवदुपारूढ- स्वरूपाख्येति वचनात्, एत एवासहावस्थायिनः सूक्ष्माः स्थूलाश्चापेक्षया नित्यानित्यादयः साध्याः साधनानि चाव्यामृता उदकाद्याहरणादिपुः तेपां को नामायं विरोधः । ननु सहानवस्थानम् , तन्न, -- स्यात्तदा तदाधारतया कल्पितं नित्यत्वं सामान्यलक्षणं भवेत् , न च वौद्धमते किञ्चिन्नित्यमतो नित्यत्वं सामान्यलक्षणमपि न भवत्येवातस्तृतीयप्रकारोऽपि विरोधस्य न तत्र घटामाटीकत इत्याह-स्खलक्षणोपादानत्वादिति, स्खलक्षणाश्रितत्वा- दित्यर्थः । यदि च खलक्षणानाश्रितत्वेन नित्यत्वमनित्यत्वञ्चासामान्यलक्षणमपि परिकल्पितमिति परिकल्पितयोविरोध इति लक्षणाक्रान्तमेवेसभ्युपगम्यते तदापि तयोर्विरोधो न घटत एव, परिकल्पिताशेपोपाख्याविकलतया विरोवाविरोधादिधर्मा- नास्पदत्वाद्, अन्यथा खरतुरगविषाणयोरपि विरोधस्स्यादिलाह-परिकल्पितयोश्चेति । सामान्यस्य स्खलक्षणोपादानवे खलक्षणत्वमेवाऽन्यथा तु परिकल्पितत्वमेवोभयथाऽपि न सामान्यलक्षणत्वमिति सामान्यलक्षणयोर्विरोध इति नास्त्येव मिदा किन्तु स्खलक्षणयोर्विरोध इत्येक एव भेदो विरोधस्येति विषयभेदाभावाद्विरोधद्वैविध्यमसङ्गतमेवेत्याह-तस्मादिति । अस्तु खलक्षणयोर्विरोध इत्येक एव प्रकारस्तमाश्रित्यैव नित्यानित्ययोविरोध. सङ्गमनीय इत्यत आह-तत्रापीति, विरोधस्य स्खल- क्षणमात्रविषयत्वेऽपीत्यर्थ. 1 न खलक्षणमित्येव विरोध इति, इदमपि खलक्षणमिदश्च खलक्षणमित्येतावन्मानं न विरोधः, अविरुद्धोभयस्वभावस्यैकस्य स्खलक्षणस्य सम्भवात् । तर्हि खलक्षणयोर्विरोध इति कोऽर्थ इति पृच्छति-किन्त्विति। द्रव्याणा ये पर्याया. खलक्षणभूतास्तेषा विभिन्नखभावाना विरोधः स्यात् , सोऽपि विरोधः परेण निरुच्य योजयितुमशक्य इत्याशयेनोत्तरयति-द्रव्याणामित्यादिना । के सहभुवः के वा क्रमभुवः पर्याया इत्याद्यपेक्षायां युगपदवस्थायिनः सह- भुवः, अयुगपदवस्थायिन क्रमभुव इति योज्यस् । स्थूलाः सूक्ष्माश्चेत्यादयः सहभुवा क्रमभुवां चान्वेतुमर्हन्ति, एत- दुदाहरणेन स्पष्टयति-यथेत्यादिना । कार्यवशाझ्यापृताश्चोदकाद्याहरणादिग्विलन्तमेको प्रन्यः, उदकाहरणादिषु व्यापारश्च सद्रव्यादीना घटपर्यायाभेदभावेनेति बोध्यम् । मृत्पिण्डेत्यादि अव्यापृता उदकाद्याहरणादिग्वित्यन्त- मेको ग्रन्थः, अन पर्यायाणां भेदविवक्षयाऽव्यापृतत्वमुक्तम् । द्रव्येण सहावस्थानादभिन्नतयोपलब्धेश्च सहभुवा द्रव्यपर्यायत्व- मनुभवारूढत्वाच्छ्रद्धेयं भवतु क्रमभुवा तु तत्त्व क्थं श्रद्धेयमित्यत आह-नहीति । यदि पिण्डशिवकादयो मृदमन्तरेणानुभ- वपथमवतरेयुस्तहिं तेषा मृद्भिन्नत्वेन मृत्पर्यायत्वं न स्यात्, न चैवमतो मृत्पर्याया एव ते, मृद एव तेन तेन स्पेण परिण- मनादित्याह-नहि मृदादीति, आदिपदात्सद्व्यमूर्तादिसामान्यानामुपग्रहः । उक्तमर्थमेव दृष्टान्तद्वारा भावयति-नह्यङ्गु- लिभेदेनेति । सैव हि साङ्गुलिरिति, सैव ह्यमुलिरित्येव पाठो युक्तः । धर्मान् ऋजुत्वकुटिलन्वादीन् । क्रमेणोन्न- मयति क्रमेणाविर्भावयति, ताँस्तान् धर्मान् क्रमेण प्रतिपद्यत इति यावत् । न चैतदनागमिकमित्याह-मयूराण्डकेति, मयूराण्डकरसे यथा मयूराकृतिविचित्ररुपसचन्द्रकपक्षादिखरूपनिमग्नमेव क्रमेणाविर्भवति तथेत्यर्थः । उपारूढखरूपास्येति, प्रथमत एव उपारूढमन्तर्विवर्तमानं खरूपं सनिवेगविशेषादिस्तदाख्या नाम चेत्यर्थः । एते एव नृपिण्डशिवकस्था- सकादय एव, तेषा पर्यायाणा येऽनुवर्तन्ते तद्रूपेण नित्या., ये चान्येऽन्ये च भवन्ति व्यावर्त्तन्त इति यावत् तद्रूपेणानित्या इलाह-अपेक्षयेति । नित्यानित्यादय इति, आदिपदात्सदसद्भिन्नाभिन्नादीनामुपग्रहः । तेपा च पर्यायाणामेकलिन् द्रव्ये सम्भवान्नास्ति विरोव इत्याह-तेषां को नामाऽयं विरोध इति । पर आह-नन्विति । प्रतिक्षिपति-तन्नेति । त.त्रि. ८ ·. [५८] सुगतगदितर्विरोधनिरोघे रूपादीनां समुदायैकरूपत्वोभावत्वनिरासः। [तत्त्वार्थत्रिसूत्री सहोत्पादावस्थानदर्शनादेकद्रव्यवृत्तित्वाञ्च, द्रव्यमेव चक्षुरादिग्रह्णापदेशविशेपा रूपादिव्यपदेश्यमेक- पुरुषपितृपुत्रत्वादिवत्, न च रूपादीनां समुदायैकरूपताऽभ्युपगमनीया, रूपग्रहणे रसादिग्रहणप्रस- शादिन्द्रियान्तरवैयर्यसङ्करादिदोपप्रसाच्च । न चाभावता,, प्रमाणाभावात् प्रसिद्धिविरोधाच । स्वल- क्षणविरोधोऽपि नास्त्येव, सामान्यविशेषात्मैकलक्षणत्वात् स्याद्वादिपरिगृहीतस्य वस्तुनः, - जात्यन्तर- त्वाच नरसिंहवदेकान्तवादिपरिकल्पिताद् वस्तुन इति । स्यात् तु क्रमजन्मनां धर्माणामसहावस्थायिनां य एवैकापेक्षया स्थूलः स एवान्यापेक्षया सूक्ष्म इत्येक एव पर्याय एकदैव स्थूलतयाऽप्युत्पन्नः सूक्ष्मतयाऽपि, एवं स्थूलतया- इप्यवस्थितं सूक्ष्मतयाऽप्यवस्थितम् , य एव पर्यायः खोत्तराविच्छिन्नकतिपयपर्यायानुगामितया नित्यः स एव खपूर्वावस्थ- सहव्यादिसामान्यापेक्षयाऽननुगामितयाऽनित्य इत्येवं नित्यानित्ययोरपि सहोत्पादसहावस्थानादि भावनीयम् । न च नित्यस्यो. त्पाद एव नास्तीति वाच्यम् , खविशेषस्वरूपतयोत्पादस्य तत्रापि भावात् , सहोत्पादावस्थानात्कालिकाविरोध उक्तः, देशतोऽपि तेषां सहावस्थानमस्तीत्याह-एकद्रव्यवृत्तित्वाच्चेति । रुपवरसत्वादीनां विभिन्नेन्द्रियग्राह्याणां विभिन्नाधिकरणवृत्तीनां शास्त्येकदेशतेति तेषां सहानवस्थानमेवेति परो यदि ब्रूयात्तत्राह-द्रव्यमेवेति । चक्षुरादीति, आदिपदाव्सनादिपरि- ग्रहः । ग्रहणापदेशो ग्रहणविपयत्वम् , तथा च एकमेव द्रव्यं चक्षुर्मात्रजन्यग्रहविषयत्वाद्रूपपदवाच्यं त्वग्मात्रजन्यज्ञान- विषयत्वात् स्पर्शपदवाच्यं रसनेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वाद्रसपदवाच्यं घ्राणेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वाद्गन्धपदवाच्यमित्येकत्रैव द्रव्ये तत्तदपेक्षया रूपत्वादिकं वर्तत इति रूपत्वादीनामपि सहावस्थानमेवेति भावः । कथमेकस्मिन्नपेक्षाभेदेन विरुद्धखभावा- नामपि समावेशोऽदृष्टचरोऽभ्युपेय इत्यतस्तत्र दृष्टान्तमाह-एकपुरुषपितपुत्रत्वादिवदिति, आदिपदान्मातुलत्वभागि- नेयत्वादीनां ग्रहणम् । यथैक एव देवदत्तः वपुत्रापेक्षया पितृपदव्यपदेश्यः खपित्रपेक्षया पुत्रपदव्यपदेश्यः, स्वभागिने- याऽपेक्षया मातुलपदव्यपदेश्योऽपि खमातुलापेक्षया भागिनेयपदव्यपदेश्यः, एवं पितृव्यभ्रातृव्यादिपदव्यपदेश्यस्तथा प्रकृते. ऽपीति । ननु रुपादीनां रूपरसगन्धस्पर्शसमुदायात्मकत्वं यदेव रूपं तदेव रसादीत्येकमेव वा किमिति नाभ्युपेयते विरोधस्य भवतैव खहस्तितत्वादित्यत आह-न चेति । निषेधे हेतुमाह-रूपग्रहण इति । अनानुभविकस्यापि रूपग्रहणे रसादि- प्रहणप्रसमस्येष्टत्वे दोषान्तरमाह-इन्द्रियान्तरेति, रूपादीनां समुदायैकरूपत्वे चक्षुषो रूपग्रहणसामर्थे रसग्रहणसाम- र्थ्यमभ्युपेयमेव अन्यथा रसादिघटितसमुदायात्मकरूपग्रहणसामर्थ्यमपि न स्यादित्येकेनैव चक्षुषा रूपादिग्रहणोपपत्तौ रसने- न्द्रियादिकमनर्थक प्रसज्येत, एवं चक्षुह्यस्य रूपत्वे रसस्यापि रूपत्वं रसनाग्राह्यस्य रसत्वे रूपस्यापि तत्त्वमित्येवं सङ्कीर्ण- ताऽपि स्थादित्यर्थः, आदिपदाझ्यतिकरादिदोषस्योपग्रहः । ननु समुदायरूपत्वे एकरूपत्वे चोभयत्रापि दोषदर्शनादनभ्युपेयमेव स्पादिकं विभिन्नरूपमेव वाऽऽस्थेयमित्यत आह-न चाभावतेति, तुच्छरूपत्वमनेकरूपत्वं वाऽभावत्वमत्र निषेध्यतया- ऽभिमतम् , उभयन प्रमाणभावादिति हेतुः, विधिमुखेनैव प्रतीयमानाना रूपादीनां निषेधरूपत्वे प्रमाणाभावात् , चक्षु- रादिकन रूपं रस इत्यादिरूपेणैव गृह्णाति न तु रूपं रसात्पृथगित्यादिरूपेणेति सर्वथा नानात्वेऽपि प्रमाणाभावादित्यर्थः, नानात्वस्याभावता चैकत्वस्य भावताविवक्षया बोध्या, या च रूपस्य रूपमिति विविमुखेन प्रतीतिरूपा प्रसिद्धि., एवं रसादीना- मपि, तद्विरोधोऽपि तेषामभावरूपत्वे इत्याह-प्रसिद्धिविरोधाच्चेति । ननु द्रव्यं खलक्षणं सत् कथं तिर्यक्सामान्याया- स्मकमिति खलक्षणात्मकविशेपसामान्ययोः सहानवस्थानविरोधो भविष्यतीत्यत आह-खलक्षणविरोधोऽपि नास्त्येवेति । एकन्यैव वस्तुनोऽनुवृत्तिबुद्धिजनकत्वात्सामान्यत्वं व्यावृत्तिबुद्धिजनकत्वाद्विशेषत्वमित्येक एव भावः सामान्यविशेषोभयात्मा, न त्वत्यन्तव्यतिरिकसामान्यमुपादायानुगतबुद्धिरतिरिक्तविशेषमुपादायव्यावृत्तबुद्धिः, अन्योऽन्यव्यतिरिक्तयोः सामान्यविशेषयोरभावा- दिलाशयेनाह-सामान्यविशेपात्मकैकलक्षणत्वादिति, एतत्तत्त्वञ्च- "खतोऽनुवृत्तिव्यतिवृत्तिभाजो भावा न भावान्तरनेयरूपाः । परात्मतत्त्वादतथात्मतत्त्वाइयं वदन्तोऽकुशला. स्खलन्ति ॥१॥" इति हेमचन्द्रसूरिवरपद्यव्याख्याने स्याद्वादमअर्ध्या व्यक्तम् । वस्तुनः सामान्यात्मकत्वपक्षे विशेषात्मकत्वपक्षे च यो दोष एकान्त- वादिभिरुघुप्यते स स्याद्वादपक्षे कपमुद्धरणीय इत्यपेक्षयामाह-स्याद्वादिपरिगृहीतस्येति । प्रत्येकपक्षे यो दोपः स उभय- पक्षे तदा भवति यदि सर्वथा तदुभयरूपमेव वस्तु भवति, यदा तु तदुभयात्मकत्वात् प्रत्येकोभयविजातीयमेव तदशीक्रियते तदा सामान्यपक्षभाविनो दोपस्य कचिद्विशेपात्मकत्वेन विशेषपक्षभाविनो दोपस्य कथञ्चित्सामान्यात्मकत्वेन परिहारस्य सम्भवेन गस्ति दोपकणस्याप्यवकाश इत्याशयेनाह-जात्यन्तरत्वाच्चेति । न चैतदृष्टचरमित्यावेदयितुमाह-नरसिंहवदिति । करमा. ।

·भाष्यटीकाविवृतियुता] क्रम वां पर्यायाणां सहानवस्थानविरोघेऽपि द्रव्यनयादभेदे स न । ५९] देवमनुष्यादीनां मृत्पिण्डशिवकादीनां च विरोधोऽसहावस्थानलक्षणः, सोऽपि द्रव्यास्तिकनयप्राधा- न्यादभेदे विवक्षिते पर्यायाणां द्रव्यव्यतिरेकेणानभ्युपगमान्नास्तीति न कश्चिद् विरोधोऽस्ति स्याद्वा- दिनः, तमःप्रकाशच्छायातपशीतोष्णविरोधोदाहरणनिरास उक्तविधिनाऽवगम्यः, द्रव्यार्थतो नित्याः पुद्गलाः तमस्तया च क्रमजन्मानः परिणमन्ते पर्यायाः, सामान्यस्याभिन्नत्वादेकरूपा एवेति कः केन विरुध्यते । इत्थमर्थस्य सामान्यविशेषात्मैकरूपत्वेऽन्योन्यापेक्षित्वेऽनेकान्तात्मकत्वे एकान्तवादि- परिकल्पिताज्जात्यन्तरत्वे च न कश्चिद् दोपः, तथा स्थित्यंशस्य नित्यत्वादुत्पाव्ययानित्यत्वादुभयस्या- भिन्नखभाववस्तुतायां कथमिदं घटते ? नित्यानित्ययोरेकपरिग्रहोऽपरत्यागनान्तरीयकः, एकत्यागश्चापर- परिग्रहाविनाभावीति, प्रत्यक्षादिप्रमाणवाधितत्वादुन्मत्तकप्रलापमात्रमेतदवसीयत इति, तस्मान्न परि- कल्पितविपयो विरोधो न परिकल्पितापरिकल्पितविपयो न सकलस्वलक्षणविषयो नापि सामयिकः, किं तर्हि ? पर्यायनयाभिप्रायेण क्रमजन्यपर्यायविषयः, स चैक एवासहावस्थानलक्षणः, सोऽपि द्रव्या- र्थनयाभिप्रायेण नैवास्तीति भावितम् । एवं चैकवस्तुविषये सदसती नित्यानित्ये च अर्पितानर्पित- सिद्धेरिति व्यवस्थितम् ॥ द्वितीयसम्बन्धाभिधानेऽपि सङ्गतार्थमेव भाष्यमुक्तेन विधिना, एतमेवार्थम- धुना भाष्येण प्रपञ्चयति- स्याद्वादिपरिकल्पितस्य वस्तुनो जात्यन्तरत्वमित्यपेक्षायामाह-एकान्तवादीति । ननु युगपदवस्थायिना पर्यायाणा युगपदेकना- वस्थानादेवोक्तलक्षणो विरोधो मा भवतु क्रमभाविना तु पर्यायाणा विरोध स्यादेवेत्यत आह-स्यात्त्विति, स्यादित्यस्य विरोध इत्यनेनान्वय । क्रमभाविनामपि पर्यायार्थिकनयाश्रयणेन भेदे विभिन्न कालवृत्तित्वादौ च विवक्षिते विरोध स्यात् , स्याद्वारे तु द्रव्यार्थिकनयाश्रयणेन तेषा खपरिणामिद्रव्यरूपत्वेन तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति नियमेनान्योन्यमेकरूपत्वेन सहावस्थान- मेवेति नास्ति विरोध इत्याशयेनाह-सोऽपीति, अस्य नास्तीत्युत्तरेण योग । उक्तन्यायेनान्यत्रापि विरोध. परिहरणीय इत्याह-तमःप्रकाशेति । तम प्रकाशांदीना विरोधाभावमेव स्पष्टमाचष्टे-द्रव्यार्थत इति । निगमयति-इत्थमिलादिना, मुक्तप्रकारेणेत्यर्थ । अर्थस्य वस्तुन., अस्य सप्तम्यन्तचतुष्टयेऽन्वय , एकस्याप्यर्थस्यान्योन्यापेक्षित्वं सामान्यविशेषात्मकत्वान्न दुर्वचम् । नित्यानित्योभयात्मनि वस्तुनि नित्यत्वाशेऽर्पितेऽनर्पितमपि अनित्यत्वाशं तदविनाभावादेव सिद्ध्यति न त्वेकविधाने- उपरत्यागोऽपरत्यागे वा तदन्यस्य विधानम्, तथा च- "परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः । नैकतापि विरुद्धानामुक्तिमात्र विरोधत ॥१॥" इति । परवचनमपि नात्र क्रमते स्याद्वाद्यभिमतजात्यन्तररूपप्रकारान्तरस्य सद्भावादित्याशयेनाह-तथा स्थित्यंशस्येति । उभयस्य नित्यानित्योभयस्य । अभिन्नखभावेति, जात्यन्तररुपेत्यर्थ । नित्यानित्ययोरेकपरिग्रह इत्यादि, नित्यपरिग्रहोऽनि- त्यत्यागनान्तरीयकः, अनित्यपरिग्रहो नित्यत्यागान्तरीयक., एवं नित्यत्यागोऽनित्यपरिग्रहान्तरीयक , अनित्यत्यागो नित्यपरि- प्रहान्तरीयक इत्यर्थ , इदं कथं घटत इत्यस्यान सम्वन्ध , न घटत इति तदर्थ. 1 कुतो न घटत इत्यपेक्षायामाह-प्रत्यक्षा- दीति, प्रत्यक्षादिप्रमाणेन नित्यानित्ये सवलित एवानुभूयेते इति नित्यपरिग्रहस्यानित्यपरिग्रहाविनाभावित्वमेव न तु तत्त्यागा- विनाभावित्वमित्याशय । तथा च नित्यानित्ययोरित्यादिवचनमुन्मत्तकवचनवदश्रद्धेयमित्याह-उन्मत्तकेति । उपसहरति- तस्मादिति । परिकल्पितविषयः सामान्यद्वयविषयः। परिकल्पितापरिकल्पितविषयः सामान्यस्खलक्षणविपय । सामयिक एककालवृत्तित्वलक्षणः । प्रत्येक नलोपादानं विरोधप्रकाराणा सर्वेषामत्यन्तासम्यक्त्वप्रदर्शनार्थम् । तत् कि नास्त्येव कोऽपि विरोधप्रकार., नैवम् , तर्हि कोऽयं विरोध. कथञ्च स सङ्गत इत्यपेक्षायामाह-किन्तीति । सोऽपि क्रमजन्म- पर्यायविषयोऽसहावस्थानलक्षणविरोधोऽपि । विरोधखण्डनमुपसहृत्य प्रकृतमर्थमुपसहरति-एवं चेति । यत् साक्षाद्वाचकेन शब्देनाभिधीयमानं सद्व्यवहारपथमृच्छति तदर्पितव्यवहारिकं तत्सिद्धिरर्पितसिद्धि , यच्च साक्षाच्छब्देन वाचकेन नाभिधीयते- ऽपि तु शब्दवाच्यार्थेन सहाविनाभावात्प्रतीयन्नेव व्यवहारपथमनुधावति तदनर्पितव्यवहारिकं तत्सिद्धिरनर्पितसिद्धिरियेवार्पिता- 1 , ·. - [६०] स्थाद्वादस्य स्वतत्त्वपोषणप्रकारोपवर्णनम् । - [तत्त्वार्थत्रिसूत्री [भाष्यम्-] अर्पितव्यावहारिकमनर्पितव्यावहारिक चेत्यर्थः॥ अर्पितव्यावहारिकमित्यादिना प्रक्रान्तं-त्रिविधं सन्नित्यं च, तदपेक्षया नपुंसकलिङ्ग- निर्देशः । आदिमदनादियुगपदयुगपद्भाविनिकालविषयपर्यायार्पणभजनानेकान्तप्ररूपणो हि परिणामार्थः, तैः पर्यायैः प्रतिपेधसमग्रादेशविकलादेशैः स्वपरार्थशब्दपर्यायभजनया च खं -स्वं तत्त्वं पुष्णातीति विस्तरेण चरितार्थमेतत्, तत्र स्थितिलक्षणोऽन्तरङ्गस्तत्परिणामरूपत्वात् तत्सहावस्थायित्वात् , बहि- रगावुत्पादव्ययौ विलसाप्रयोगेण च कादाचित्कौ द्रव्यादिभेदात् प्रतिपन्नानन्तभेदौ; एवं चार्थोऽर्पिता- नर्पितसिद्धेरिति सूत्रार्थ इत्याह-अर्पितव्यावहारिकमिति, घटादिरपि साक्षात्सत्त्ववाचकेन सच्छब्देन व्यवहियमाणोऽर्पित- व्यवहारिक इति, एवं गम्यमानासत्त्वादिधर्मेण व्यवह्रियमाणोऽनर्पितव्यवहारिक इति पुंलिङ्गनिर्देशोऽपि सङ्गतार्थ इति कथं नपुंसकेनैव ‘अर्पितव्यावहारिकम्' इत्यादिनोपन्यास इत्यपेक्षायामाह-प्रक्रान्तमित्यादि । त्रिविधम् उत्पादव्ययध्रौव्यरूपं वस्तु । सन्नित्यं चेति, चकारेण प्रक्रान्तमित्यस्यानुकर्षः। तदपेक्षया प्रक्रान्तनपुंसकापेक्षया । साधनादिपारिणामिकभाव- युक्तो हि अर्थः परमार्थो भवति, अर्थे सर्वेऽपि धर्माः परिणामा एव, तेन स्याद्वादप्ररूपणस्य परिणाम एव अर्थः परिणामबहि- भूतस्य कस्यचिद्धर्मस्याभावात् , तत्र यः कश्चित्प्रयोजनक्शेन साक्षाच्छन्देन व्यवह्रियते सोऽर्पितः, यश्च गम्यः सोऽनर्पित इत्येतत्प्रपश्चयन्नाह-आदिमदनादीत्यादि । अर्पणभजनानेकान्तप्ररूपण इति, अर्पणभजना अर्पणमनर्पणश्च तद्रूपो योऽनेकान्तस्य स्याद्वादस्य प्ररूपण स इत्यर्थः । परिणामार्थ इति, परिणामा आदिमदनादिमदाद्या अर्था यस्य स तथेत्यर्थः, एवंभूतो हि अनेकान्तप्ररुपणः स्याद्वादवाद. खं खं तत्त्वं पुष्णाति इत्यन्वयः, एकधर्मरूपेण प्ररूपणे तु न सम्पूर्णार्थावबोध इति न तस्य स्वतत्त्वपरिपोपकत्वमित्यभिसन्धिः । अत्रेतिकर्तव्यताकालायां (कथम्भावाकालायाम्) आह-तैः पर्यायैरिति, तैरन्तरोदितैरादिमदनादिमदादिभिः, यस्य कस्यचित्पर्यायस्याप्तिस्य विवक्षितस्य प्रथमभङ्गविषयस्य विधिरूपत्वं सामर्थ्यप्राप्त- मेवेति कृत्वा विध्युपन्यासो न कृतः, प्रथमभङ्गप्रतिपाद्यस्य यो विपक्षभूतः स प्रतिषेधेयनेन विवक्षितः, समग्रादेशेल्सनेन स्यादस्ति १ स्यान्नास्ति २ स्यादवक्तव्यम् ३ इत्येवं सप्तभझ्या आद्यास्त्रयः प्रकारा अभिमताः, तत्प्रतिपाद्याः पर्याया अपि वाच्य- वाचकयोरभेदविवक्षतया तथा, विकालादेशेत्यनेन स्यादस्ति स्यान्नास्ति १ स्यादस्ति स्यादवक्तव्यं च १ स्यान्नास्ति चावक्तव्यं च ३ स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादवक्तव्यं च ४ इत्येवं चत्वारः प्रकाराः, तत्प्रतिपाद्याः पर्यायाश्च तथा, एवं तैः पर्यायैः प्रतिषेध- समग्रादेशविकलादेशैरुक्तानेकान्तप्ररूपण खं खं तत्त्वं पुष्णातीति, तथा स्वपरार्थशब्दपर्यायभजनया चेति, प्ररूपण च शब्दार्थाभ्या सम्पद्यत इति शब्दस्य ये खपरपर्याया ये चार्थस्य स्खपरपर्यायानेपा प्रत्येकं भजना व्याख्यानमिति एकपदार्थ- तत्त्वप्ररूपणेऽपि जगदेव साक्षात्परम्परया खपरपर्यायखरूपप्रविष्टतयोपयोगित्वेनाङ्गमिति खपर्यायस्य यस्य कस्यचित्प्रयोजनवशा- दर्पितत्वे तदविनाभावादनर्पितं खपर्यायान्तरं परपर्यायक्दम्बकं च सिद्धयत्येवेति कृत्वा सर्वैरपि तैरनेकान्तप्ररूपणात्मा स्याद्वादः खं खं तत्त्वं पुष्णातीति युज्यते । एवं सति 'अर्पितानर्पितसिद्धः' इति सूत्रं विस्तरेण सर्वतत्त्वव्यापकतया चरितार्थ भवतीत्याह-इति विस्तरेणेति, एवंप्रकारच्याख्यानबहुलभावेनेत्यर्थः। चरितार्थ निष्पन्नप्रयोजनम् । एतद् 'अर्पिता- नर्पितसिद्धः' इति सूत्रम् । खाभाविको हि वपर्यायोऽन्तरङ्गः, अन्याधीनश्च परपर्यायो बहिरङ्ग इति विवक्षयाऽर्थस्य स्थितिः स्वपर्यायोऽन्तरशः, उत्पादव्ययौ च परपर्यायौ वहिराविति खपर्यायोऽर्पितः परपर्यायोऽनर्पितस्तदात्मकत्वादर्थोऽपितानर्पित- तसिद्धेर्व्यवहारोऽस्सलद्रूप इत्युत्पादन्ययध्रौव्यात्मकोऽर्थोऽर्पितव्यावहारिकोऽनर्पितव्यावहारिकश्च भवतीत्याशयेनाह-तनेति । अन्तरमत्वे हेतुः-तत्परिणामत्वादिति । कादाचित्कपरिणामस्याप्येतावताऽन्तरजत्वं स्यादतो हेत्वन्तरमाह-तत्सहावस्था- यित्वादिति । एतद्विपरीतस्वभावयोरुत्पादव्यययोर्चहिरकत्वमुपदर्शयति-बहिरङ्गावुत्पादव्ययाविति । तत्र हेतु:-विन- लेति । स्थितेरेकप्रकारत्वमुत्पादव्यययोश्चानन्तप्रकारत्वमतोऽपि वहिरङ्गत्वमित्याह-द्रव्यादिभेदादिति, आदिपक्षारक्षेत्रादे- उपग्रहः, यद्यपि द्रव्यस्पेणावस्थितिरेव नोत्पादव्ययौ तथापि कारणमिह द्रव्यपदेन गृह्यते, तच कारणत्वोपाधिकम् , कारणत्वच निरूपककार्यभेदेन भिनम् , यद्यदा यदाकारपरिणामेन यत्कार्यजननक्षमं भवति तत्तदा तदाकारपरिणामेनोत्पद्यमानं तद्रव्य- तयोत्पन्नमिति व्यपदिश्यते, तदाकारपरिणामं च सजत्तद्रव्यतया विनश्यतीत्युच्यते, एवं यत्क्षेत्रं यदवगाहनाया यदा व्याप्रियते तदा तत्क्षेनत्तयोत्पद्यते, तदवगाहनपरिणामनिवृत्ती तत्क्षेत्रतया विनश्यतीत्युच्यते, एवं कालादावप्यूह्यम्, एतौ परीपाधिकरवा- द्वहिरमो। 'अर्पितळ्यावहारिकम् , इलादिभाष्यसामनायाह-एवं चेति, स्याद्वादप्ररूपणया वस्तुन्यनन्तधर्मात्मकत्वव्यवस्थिती १ ।

·भाबटीकावियुतियुता] अर्पितव्यावहारिकमित्यादिभाष्यस्सैकघा व्याख्यानम् । नर्पितधर्मात्मकस्तद्विषयः शब्दो व्यवहाराङ्गमतः शव्दव्यवहार एव प्राधान्येनाङ्गीक्रियते, अत्र प्रत्यर्थ च प्रतिपत्तिः शब्दात् साक्षाद् गम्यमानार्थतया च सर्वत्रैव, यतः सदेकनानानित्यानित्यादिधर्मकलाप- परिकरमशेपमस्तिकायजालम् , तत्रान्यतमैकधर्मार्पणे शेपधर्माणां गम्यमानता, यतो न सद् असत्त्वा- विभेदविविक्तम् , असद् वा सदादिविकल्पशून्यम् , अन्योन्यापेक्षसत्ताकत्वात् सदादीनाम् , एवं वस्तु- निश्चयः, अर्पितमुपनीतं वस्तु-विवक्षितेन धर्मेण साक्षाद् वाचकेन शब्देनाभिहितम् , व्यवहारः प्रयो- जनमस्येति व्यावहारिकम्, अर्पितं च तद् व्यावहारिकं चेत्यर्पितव्यावहारिकम् । एतदुक्तं भवति- किञ्चिद् वस्तु विशिष्टाभिधानार्पितं सद् व्यवहारं साधयति, अपरमनर्पितमेव साक्षाद् वाचकेन शब्देन प्रतीयमानं सद्व्यवहाराय व्याप्रियत इत्यत आह-अनर्पितव्यावहारिक चेत्यर्थः । अथवाऽर्पि- घेत्यर्थः । तद्विषयः, अर्पितानर्पितधर्मात्मकार्यप्रतिपादकः । व्यवहाराङ्गमिति, अनन्तधर्मात्मकतया व्यवस्थितमपि वस्तु न तत्तद्धर्मप्रतिपादकान्दमन्तरेण व्यवहारवीथीमवतरतीति शब्दस्य व्यवहाराङ्गत्वमवसेयम्, व्यवहारश्च इष्टानिष्टोपेक्षणीय- गोचरप्रवृत्तिनिवृत्त्युपेक्षालक्षण । यद्यपि व्यवहारे व्यवहर्त्तव्यस्य विषयतया तं प्रतितादात्म्येन तज्ज्ञानस्य च समानविषयतया कारणत्वं तथापि प्रयोज्यकवृद्धाभ्यामुपजायमान. स शब्दखरूपतामात्मसात्कुर्वन्नेवोपजायत इति निमित्ततामात्रेणार्थव्यवहार- ज्ञानव्यवहारभावेऽपि प्राधान्यं शब्दव्यवहारस्यैव, तयोरपि तमुपादायैव लोकयात्रानिर्वाहकत्वादित्यभिसन्धानेनाह-अतः शब्दव्यवहार एवेति । यद्यपि “सर्वे सर्वार्थवाचका" इति सिद्धान्तादेकस्यापि शब्दस्य सर्वार्थवाचकत्वम्, ततः सर्वधर्म- वाचकत्वमपि, तथापि एकेनैव शब्देन ग्रन्थसार्थप्रत्यायनसकललोकयात्रानिर्वहणस्यादर्शनेन तत्तद्वाक्यकदम्बकघटितप्रकरणा- ध्यायसमष्टिरूपमहाप्रन्थसार्थनिर्माणवैयर्थ्यप्रसङ्गभयेन च प्रतिनियतार्थसङ्केतसहकृतस्यैव शब्दस्य तत्तदर्थवोधकत्वमित्यस्यावश्या- भ्युपगमेनैकयोक्त्या नैकस्माच्छब्दात् साक्षाद्वाच्यतया सर्वधर्मावगतिरनन्तधर्मात्मकवस्त्ववगतिर्वा, किन्तु यत्र धर्मे यद्धर्मविशिष्टे वा वस्तुनि गृहीतसङ्केतो यो यश्शब्दस्ततस्तत्तद्धर्मस्य तद्विशिष्टस्यार्थस्य साक्षादवगति , धर्मान्तराणाञ्च गम्यमानतया, यत एकस्य धर्मस्य तद्विशिष्टस्य चार्थस्याशेषधाविनाभावित्वादिति वाच्योऽर्थोऽर्पितो गम्योऽनर्पित इति कृत्वाऽर्पितानर्पितसिद्धिरुपपद्येतरा- मित्याशयेनाह-अत्र प्रत्यर्थं चेति, प्रतिधर्म प्रतिनियतधर्मविशिष्टं चेत्यर्थः । सर्वत्रैवेति, सर्वेषु धर्मेषु तद्विशिष्टेऽर्थे घेत्यर्थः, शब्दात्प्रतिपत्तिरिति सम्बद्ध्यते । सम्मुग्धतया भावितमेवार्थ विशेपतो भावयन्नाह-यत इति । ननु सत्त्वस्य विव- क्षणरूपार्पणे कुतोऽसत्त्वादेर्गम्यमानता ? तेषामभावादेवानर्पणसम्भवादत आह-यत इति, सत् सामान्यम् असत्त्वादिविशेष- विकलं न यत इत्यर्थ । ननु सत्त्वं मा भूदु असत्त्वादिविशेषविकलं, तत सत्त्वार्पणेऽसत्त्वादीना गम्यमानता भवतु, असत्त्वा- दिक तु प्रत्येकं सत्त्वादिविकलं भविष्यति, ततोऽसत्त्वाद्यर्पणे सत्त्वादीना गम्यता न प्राप्नोतीत्यत आह-असद्देति । कथमेत- ६वधारणीयमित्यत आह-अन्योन्यापेक्षेति । नन्वस्तु सत्त्वादीनामन्योन्याभाव , एतावतैकज्ञानेऽपरज्ञानमपि भवत्येवेति नहीयं राज्ञ आज्ञा, धूमज्ञानेऽपि वढेः कदाचिज्ज्ञानात्कदाचिदज्ञानाचेत्यत आह-एवं वस्तुनिश्चय इति, वस्तुनिश्चयार्थमेव हि अर्पणमनर्पणञ्चाश्रीयते, यद्येकग्रहणेऽप्यन्यग्रहणं न स्यात्तदा वस्त्वेकदेशग्रहणमेव भवेद् न त्वनन्तधर्मात्मकस्य वस्तुनो प्रहणमतस्तदन्यथानुपपत्त्यैकधर्मग्रहणे तदन्यधर्माणामपि तदविनाभाविनां प्रहणमास्थीयते, एवमेव वस्तुनिश्चय उपपद्यत इत्यर्थः । नन्वेवं वस्तुनिश्चये विवक्षिताविवक्षिताशेषधर्माणा प्रहणस्यावश्यकत्वे कः प्रतिविशेषो विवक्षाविवक्षयोरित्यत आह- अर्पितमिति । अस्यैवार्थकथनम्-उपनीतं वस्त्विति । न ज्ञायते उपनीतं वस्त्वित्यनेन कि कथितं भवत्यतस्तस्यैव स्पष्टतर व्याख्यानम्-विवक्षितेन धर्मेण साक्षाद्वाचकेन शब्देनाभिहितमिति । व्यावहारिकमित्यस्यार्थ स्पष्टयति- व्यवहारप्रयोजनमस्येति व्यावहारिकमिति । अत्र भाष्ये कर्मधारयसमासोऽभिमतोऽर्पणस्य व्यवहारप्रयोजनकत्वा- दित्याशयेनाह-अर्पितञ्चेति । अर्पितव्यावहारिकमित्यनेन किमुक्तम्भवतीति शिष्यजिज्ञासायामाह-एतदुक्तं भवतीति । विशिष्टाभिधानाति सत्, तत्तद्विवक्षितधर्मविशिष्टवाचकशब्देन साक्षादभिधीयमानं सत् । व्यवहारं प्रवृत्त्यादिरूपम् । अपरमविवक्षितधर्मविशिष्टं वस्तु। अनर्पितमेवेति, अन "एव साक्षात्" इत्यादेोगः, तथा च साक्षाद्वाचकेन शब्देना- भिहितमेवेति तदर्थः । प्रतीयमानम्, अविनाभावितया गम्यमानम् । एतदभिप्रायक्मेव अनर्पितव्यावहारिकमिति भाष्य- मित्याह-अत आहेति। प्रकारान्तरेणोक्तभाष्यार्थमाह-अथवेति । अर्पितविपय इति, एतच्चार्पितस्यापिते वा व्यवहारो- ·- . . निरुक्तभाष्यस्य प्रकारान्तरेण व्याख्यानं सतश्चातुर्विध्यश्च । तत्त्वार्थत्रिसूत्री तविपयो व्यवहारोऽपितव्यवहारः शब्दपरिप्रापितव्यवहार इत्यर्थः, सोऽस्य सतोऽस्ति नित्यस्य चेत्य- र्पितव्यावहारिक सन्नित्यं च, एवमनर्पितव्यावहारिकमपि द्रष्टव्यमसदनित्यं चं, यदा चासदनिये शब्देन साक्षात् प्रतिपिपादयिपिते तदाऽर्पिते ते, इतरे तु सन्निये गम्यमाने तत्रानर्पिते भवतः, तस्मादेकत्र वस्तुन्यर्पितधर्मपरिग्रहोऽनर्पितधर्मसत्तानान्तरीयकः, यथा कृतकत्वधर्माभ्युपगमोऽनित्यत्वसत्तानान्तरी- यकः, एकत्यागश्चापरपरित्यागाविनाभावी, यथा अनित्यत्वपरित्यागे कृतकत्वपरित्यागोऽवश्यंभावीति । चशब्दा समुच्चिनोति सर्वान् विकल्पान् । इतिशब्दो हेतौ, यस्मादर्पितधर्मविषयः शब्दव्यवहार- स्तस्मादर्पितानर्पितसिद्धेः सन्निये असदनित्ये च विवक्षावशात् ; अवधारणे वा, एतावानेव शब्दव्यव- हारो यदुताप्तिानर्पितधर्मविषयो नान्य इति । अर्थ इत्यभिधेयप्रतिपत्तिमाचष्टे, समासत एषोऽर्थः सूत्रस्ये- तियावत् । धर्मार्थकाममोक्षलक्षणः सकलः पुरुषार्थस्तद्योग्यव्यवहारार्पणाभ्यां यथावदृधिगम्यत इति ॥ [भाष्यम्-] तत्र सच्चतुर्विधम् , तद्यथा-द्रव्यास्तिकं, मातृकापदास्तिकं, उत्प- नास्तिकं पर्यायास्तिकमिति । तत्र सचतुर्विधमित्यादि । तत्र-तेषु सन्नित्यासदनित्येषु, सतो भेदानाचष्टे-सच्चतुर्विधमेव, न त्रिधा न च पञ्चधा, तदुद्देशार्थमाह-द्रव्यास्तिकमित्यादि । उत्पादादिमूलभेदान्तःपात्येव, सवि- ऽर्पितव्यवहार इति तत्पुरुपसमासमाश्रित्य, एवमनर्पितव्यवहारेऽपि वोध्यम् । अर्पितव्यवहारः क इत्यपेक्षायामाह- शब्देति।सः, अर्पितव्यवहारः। तत् किं सन्नित्यमर्पितव्यावहारिकमेव ? असदनित्यमनर्पितव्यावहारिकमेव , एवं सत्यत्रैवैकान्तः पदं निदधातीत्यत आह-यदा चेति । वस्तुनि कस्यचिद्धर्मस्यार्पितव्यवहारिक्त्वे कस्यचिद्धर्मस्थानर्पितव्यावहारिकत्वे सिद्ध सति यन्निप्पद्यते तदुपसहरति-तस्मादिति । भाष्ये चशब्द समुच्चयार्थकतया व्याख्यानयति-चशब्द इति । सर्वान् विकल्पा- निति, स्यादर्पितव्यवहारिकं, स्यादनर्पितव्यवहारिकं, स्यादवक्तव्यं, स्यादर्पितव्यवहारिकं स्यादवक्तव्यमित्यादिविकल्पानित्यर्थ. । 'चेयर्थ' इति भाष्यघटकेतिशब्दस्य हेत्वर्थकत्वे सति यदुक्तं भवति तदाह-यस्मादिति । अवधारणे वेति, इतिशब्द इति दृश्यम् । इतिशब्दस्यावधारणार्थकत्वे योऽर्थस्सम्पद्यते तमावेदयति-एतावानेवेति । इत्यर्थ इति भाष्यघटकार्थशब्दं व्याख्यानयति-अर्थ इतीति । सूत्रस्य 'अर्पितानर्पितसिद्धेः' इति सूत्रस्य । अर्थश्च लोके धर्मार्थकाममोक्षभेदेन चतुर्विधः ख्यातः, स एव चार्थशब्दस्य मुख्योऽर्थः, तदुपाये तु तत्साधनत्वाद् गौणोऽर्थशब्दः, प्रकृतसूत्रस्य तूपदर्शितोऽर्थः सूत्राभिधेय- त्वात्साक्षेतिकोऽर्थः; अथवा धर्मार्थकाममोक्षरूपपुरुषार्थसाधनत्वाद् गोणोऽर्थः, तत्र गौणार्थत्वे मुख्यार्थत्वे वा भवत्युक्तसूत्रस्यो- पादेयत्वं, साङ्केतिकत्वे तु न पुरुषार्थकाशिकाणामिदमुपादेयं काकदन्तपरीक्षणवन्निष्फलत्वादित्यत उक्तसूत्रार्थस्य गौणार्थत्वेन मुख्यार्थप्रतिलम्भकत्वतस्तत्प्रतिपादकस्य लौकिकपरीक्षकोपादेयत्वमाविष्कर्तुमाह-धर्मार्थति । अधिगम्यत इति, प्राप्यत इत्यर्थः । सदरनित्यानित्यात्मकत्वं वस्तुन उपपादितम्, तत्र सदंशस्य द्रव्यनयपर्यायनयाभ्यां चतुर्विधत्वमुपपादयति-तत्रे- त्यादि । चतुर्विधमित्यस्य नियमपरतामाह-चतुर्विधमेवेति । एवकारव्यवच्छेद्यमाह-न विधेति, अनेन न्यूनसङ्ख्या- व्यवच्छेद उकः । न च पञ्च वेत्यनेनाधिकसङ्ख्याव्यवच्छेदः । तदुद्देशार्थमाहेति, तञ्चतुर्विधमिति सामान्येन कथनरूपो यः सत उद्देशतत्यार्थ विविक्तचतुष्टयरूपम् आह प्रतिपादयतीत्यर्थः । उत्पादादिमूलभेदान्तःपात्येवेति, द्रव्यास्ति- कमित्यादिना सतोऽपूर्वमेव धर्मान्तरन्नाविष्क्रियते, किन्तु "उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सद" इति सूत्राभिमतो य उत्पादव्यय- धोव्यात्मकत्रितयखरूपो मूलभेदस्तदन्तःपात्लेव द्रव्यास्तिकं मातृकापदात्तिकमित्यादीत्यर्थः, यतो द्रव्यास्तिकमित्यनेन शुदव्याभ्युपगन्तृसनहनयविषयमहासामान्यात्मकद्रव्यस्वरूपत्वमेव प्रतिपाद्यते, तच्च तद्रूपेणाविनाशधर्मकरवलक्षणनित्यत्वा- परपर्यायध्रौव्यमेव भवति, मातृकापदास्तिकमिलनेन शुदव्याभ्युपगन्तव्यवहारनयविषयसत्त्वावान्तरद्रव्यत्वपृथिवीत्व- घटत्वाद्यवान्तरसामान्यविशेषात्मकद्रव्यखरूपत्वं प्रतिपाद्यते, तदपि तद्रूपेण बहुकालावस्थानलक्षणावान्तरध्रौव्यमेव भवति, उत्पन्नास्तिकमित्यनेन प्रतिक्षणापूर्वापूर्वोत्पादाभ्युपगन्तृपर्यायनयमूर्धामिपितर्जुसूत्रनयविषयोत्पादखरूपपर्याय एवावेद्यते, ·भाष्यीकाविवृतियुता] सप्तश्चातुर्विध्योपन्यासे प्रयोजनं प्रतिभेदं नयविवेको व्युत्पत्तिश्च । [६३] पर्ययद्रव्यादिभेदप्रपञ्चस्वैरूप्येप्येकस्य धर्मिणः परिणामसमूहखंभावस्योत्तरोत्तरभेदप्रदर्शनार्थः, एवंविधो- पन्यासे च सर्वतत्पर्यायाकाडा, तावत्परिणामानुयायित्वात् तत्संज्ञासम्बन्धादीनाम्, तत्रादिमद्भिः पर्या- औरर्यमाणं सतो भावाद् व्येति व्येष्यतीति चानित्यम् , अनाद्यैः पर्यायैरादिश्यमानं सत्त्वद्रव्यत्वसं- ज्ञित्वप्रमेयत्वचेतनत्वमूर्तामूर्तत्वभौतिकत्वेतरत्वग्राह्यत्वादिभिरविनाशधर्मकत्वान्नित्यम् , तद्धि सूक्ष्मो- त्पादभङ्गसन्ततिसम्भवेऽपि सत्त्वादिभिराकारैर्नोत्पद्यते नापि विनश्यति । तत्र द्रव्यास्तिकं मातृ- कापदास्तिकं च द्रव्यनयः, उत्पन्नास्तिकं पर्यायास्तिकं च पर्यायनयः। अस्ति मतिरस्ये- त्यास्तिकं, सतः प्रस्तुतत्वात् तदभिसम्बन्धे नपुंसकलिङ्गता, द्रव्ये आस्तिकं द्रव्यास्तिकम् , मयूरव्यं- सकादावकृतलक्षणतत्पुरुषप्रक्षेपात् । अथवाऽधिकरणशेषभावविवक्षायां द्रव्यस्यास्तिकं द्रव्यास्तिकम् , अथवा आस्तिकमस्तिमति, किं तत् ? नयरूपं प्रतिपादयितु, कस्य प्रतिपादकम् ? द्रव्यस्य, अतः प्रति- पर्यायास्तिकमित्यनेन प्रतिक्षणविनाशपर्याय एवावेद्यत , इति । यद्युत्पादादिमूलभेदान्त पात्लेव द्रव्यास्तिकमित्यादि तदा गतार्थत्वान्नास्य पृथगुपन्यासेन कृत्यमित्यत आह-सविपर्ययेति, सतो द्रव्यस्य विपर्ययोऽसन् नित्यस्यानित्य इत्यादिर्वोध्य । सविपर्ययद्रव्यादिभेदप्रपञ्च उत्तरोत्तरभेदप्रदर्शनार्थ इत्यन्वयः । एवं सति द्रव्यादिसामान्याभिधानमेव कथं कृतं न तु तदवा- न्तराभिधानमास्तिकपदसमन्वितमुपन्यस्तमत आह-एवंविधोपन्यासे चेति । सर्वतत्पर्यायाकाङ्केति, अनादि- सामान्यपर्यायादारभ्यैवान्त्यपर्यायं यावत् पर्यायप्रवृत्तिर्भवत्यत: सर्वेऽपि पर्याया आकासितास्सन्तस्तथैव निरूपणीयभावं प्राप्नुवन्ति मूलप्रकृतिखभावत्वादुत्तरप्रकृतीनामिति ग्रन्थलांघवार्थमित्थमुपन्यास इति हृदयम् । कथं सर्वतत्पर्यायाकाङ्क्षणं द्रव्याद्युपन्यास इत्यपेक्षायामाह-तावदिति, द्रवति तॉस्तान् पर्यायान् गच्छतीति द्रव्यमिति अन्वर्थद्रव्यशब्दोपादाने यावन्त उत्तरपर्यायांस्तावदनुयायित्वेन द्रव्यार्थावबोध.,' द्रव्यस्य परमाण्वादिरूपस्योत्तरपर्याया ये मृदादयस्तेऽपि खोत्तरपर्यायान् मृत्पिण्डादीननुगच्छन्तीत्युक्तव्युत्पत्यनुगृहीतद्रव्यसम्बन्धः, आदिपदग्राह्यानुगतबुद्ध्याधायकत्वादयश्च तदुत्तरयावत्पर्यायानु- यायिन एवेति, एवं सामान्यविशेषपर्यायाश्रयो हि मातृकापदवाच्य इति यथा मृत्त्वरूपे पर्याये आपेक्षिकसामान्यविशेषपर्या- यस्याविष्वग्भावेनाश्रयत्वं तथा स्थासत्वकुशूलत्वकलशत्वकपालत्वादीनामपीति सामान्यविशेषपर्यायाश्रयत्वाद्यावदुत्तरपर्यायेषु मातृकपदरूपसज्ञासम्बन्धादीनामनुयायित्वम् , एवमुत्पन्नपदपर्यायपदयोरपीति । सर्वतत्पर्यायैर्वस्तुनो निरुपणीयत्वे व्यव- स्थितत्वं नित्यत्वमनित्यत्वं यया 'प्रक्रियया सङ्गतिमङ्गति ता प्रक्रियामुपदर्शयति-तत्रेत्यादिना। सत्त्वेत्यादि, सत्त्वद्रव्य- स्वसशित्वप्रमेयत्वानि पञ्चानामप्यस्तिकायानाम् , चेतनत्वं जीवस्य, मूर्त्तत्वं पुद्गलस्य, अमूर्तत्वं पुद्गलभिन्नानामस्तिकायानाम् , भौतिकत्वं पुद्गलस्य तदितरत्वं पुद्गलभिन्नानाम् , ग्राह्यत्वं ग्रहणयोग्यतालक्षणं सर्वज्ञज्ञानापेक्षया सर्वेषामित्येवमनादिपारिणा- मिकभावविवेको बोध्य । तद् अनादिपारिणामिकभाववत्तया नित्यं वस्तु । हि यत. । सूक्ष्मेति, सत्त्वद्रव्यत्वादेर्यत्प्रतिक्षण- विवर्तिखखरूपपरिणमनं तदात्मकेत्यर्थः, एतच्च नापरिणम्य किञ्चित्क्षणमप्यवतिष्ठत इति न्यायप्राप्तं न तु स्थूलमतिग्राह्य- मिति सूक्ष्ममुच्यते, तदात्मना सच्वादीनामप्युत्पादव्यययोगिखात्मकक्षणपरम्परालक्षणसन्ततिसम्भवेऽपीत्यर्थ , तद्रुपसूक्ष्मोत्पाद- ध्ययसन्ततेर्व्यवहारपथातिक्रान्तत्वान्न नित्यव्यवहारविघातित्वमित्यभिसन्धिः । सतो नित्यत्वमनित्यत्वमुपपाद्य तत्र नित्यत्वमु- पादाय द्रव्यास्तिकं मातृकापदास्तिकमिति द्वौ भेदौ, अनित्यत्वमुपादाय उत्पन्नास्तिकं पर्यायास्तिकमिति द्वौ भेदावित्येवं चतुर्विधत्वं सत इत्युपपादयन्नाह-तति । द्रव्यनय इति, विषयविषयिणोरभेदं विवक्षित्वेत्यमुक्तिः, एवं पर्यायनय इत्यत्रापि । द्रव्यास्तिकमिति व्युत्पादयितुमाह-अस्तीत्यादि । अस्ति मतिरस्येयास्तिक इति पुलिङ्गनिर्देशः कस्मात्परित्यक्त इत्यपेक्षा- यामाह-सत इति, सच्चतुर्विधमित्यनेन सदेव प्रस्तुतम्, “सामान्ये नपुसकम्" इत्यभिधानात्तन्नपुंसकमिति तद्विशेषामि- धायकमिदमपि नपुंसकतयाऽभिहितम् । सप्तमीतत्पुरुषविशेषोऽयं न सूत्रतः सम्पद्यत इत्यत आह-मयूरेति । पष्ठीतत्पुरुष एवायम् , स च सूत्रित एवेत्याह-अथवेति । अधिकरणेति, अधिकरणस्य द्रव्यस्य शेषभावविवक्षाया शेपास्यकर्तृ- त्वाद्यततिरिक्तसम्बन्धभावविवक्षणे "शेषे” इति षष्ट्या “षष्ठ्ययत्नाच्छेषे” इति समास । समाससुघटनाकृते प्रकारान्तरमा- श्रयति-अथवेति, अस्ति मतिरस्येति व्युत्पत्तिको नाय शब्दः, किन्तु सत्ताविशिष्टार्थक इत्याह-अस्तिमतीति, सत्त्वविशिष्टायें वर्तत इत्यर्थः । ननु सर्वाणि वस्तूनि सत्ताविशिष्टान्येव कोऽत्र विशेष इत्याशवामन्तर्भाव्य प्रश्नयति-किं तदिति । नयरू- पमिति, पङ्कजादिवद् योगरूढिभ्या नयरूपं सत्ताविशिष्टं वस्तु,आस्तिकपदेन ग्राह्यम्। कीदृशं नयरूपमित्याह प्रतिपादयित्. .

·- [६४] सतः प्रथमभेदस्य नयविशेषमाश्रित्य विवरणम् । । [तत्त्वार्यत्रिसूत्री पाद्यप्रतिपादकभावलक्षणसम्बन्धविवक्षायां षष्ठी समासश्चः । एवं मातृकापदास्तिकादिष्वपि योज्यम् । द्रव्यमेवामेदं भिद्यते न पर्यायः, द्रव्यं भवनलक्षणं मयूराण्डकरसवदुपारूढसर्वभेदवीजं देशकालक्रम- व्यङ्गयभेदसमरसावस्थमेकरूपं भवन-भूतिः सत्त्वमाश्रितसत्तातिरिक्तं भेदप्रत्यवमर्शेनाभिन्नमपि भिन्न- चदाभासते, तदेव चास्तीति मन्यते, तश्च द्रव्यास्तिकमसङ्कीर्णस्वभावं शुद्धप्रकृतिरूपमेकं प्रत्याख्याताशेष- विशेषकदम्बकं द्रव्यात्मकं द्रव्यमानं सङ्ग्रहप्ररूपणाविषयमभिहितम् , अपरं नैगमव्यवहारविषयमशुद्ध- प्रकृति, यस्माद् द्रव्यपर्यायावुभाविच्छति नैगमः स्वतन्त्रौ, सामान्यमर्थान्तरभूतमन्यदेवाश्रितं सदभि- प्रतिपादकम् । प्रतिपादकस्य प्रतिपाद्यापेक्षणात् पृच्छति-कस्येति । इयं च समासव्युत्पादनप्रक्रिया मातृकापदास्तिकमित्या- दावपि योज्येलाह-एवमिति । समाससाधुत्वे किमस्यैदम्पर्यमिति बुभुत्सुम्प्रत्याह-द्रव्यमेवेति । अभेदम् अभिन्नख- भावम् । द्रव्यं किलक्षणकमित्यत आह-द्रव्यं भवनलक्षणमिति । एतदपि सम्मुग्धखरूपमुच्यमानं नास्सादृशानां मन्दम- तीनां मनीपोन्मेपायालमित्यत आह-मयूराण्डकेति, मयूराण्डकरसो यथोत्तरकालभाविपिच्छार्द्धचन्द्राकृत्यादिविचित्राङ्गोपा- प्रत्यलरसविशेषसमष्टिसमनुगतत्वादुत्तरसर्वपर्यायवीजभूतस्तथेत्यर्थः, उपारूढः शक्तिरूपेण समवस्थितः, सर्वभेदः सर्वप- यस्तस्य वीज निमित्तमित्यर्थः । यदि सर्वे पर्यायाः प्रथमत एव द्रव्ये शक्तिरूपेण व्यवस्थिताः किमिति ? युगपदेव नोपल- भ्यन्त इत्यत आह-देशकालक्रमेति । कथं देशकालक्रमव्यङ्ग्येषु भेदेषु पर्यायेषु भिन्नखभावेषु समरसावस्थतया समख- भावतया द्रव्यं युज्यत इत्यत आह-एकरूपमिति, अनुगतप्रतीतिनियामकमित्यर्थः, पर्यायाणां भेदेऽपि सर्वत्र सत्सदिति- प्रतीतिरविकलाऽनुभूयमाना खनिमित्ततयैकखरूपमाक्षिपतीत्यर्थः । एवंरूपस्य भवनस्य कि पर्यायान्तरमप्यस्ति ? अस्तीत्साह- भूतिरिति । भूतिश्चोत्पत्तावपि प्रयुज्यते-“भूतियैषां क्रिया सैव कारणं सैव चोच्यते" इत्यादौ, एवञ्च तस्याद्यक्षणसम्ब- न्धस्यायक्षणवृत्तित्व एव पर्यवसान द्वितीयादिक्षणेऽपि सत्त्वं कुतः पर्यायप्रवाहानुयायित्वमनुगतमतिनिमित्तत्वमित्यत आह- सत्त्वमिति, भू सत्तायामित्यनुशासनाद्भूतः सत्त्वरूपताऽध्यवसातव्या । ननु सत्त्वमपि न सर्वभेदानुगामि, द्रव्यगुणकर्मसु निम्वेव सत्तासामान्यस्य वैशेषिकैरभ्युपगमादत आह-आश्रितसत्तातिरिकमिति, आश्रिता द्रव्यगुणकर्ममात्रवर्तिनी या सत्ता वैशेषिकाभ्युपगता तव्यतिरिक्तमित्यर्थः, अतिरिक्तसत्ताखण्डनं च स्याद्वादमखरीप्रमृतिग्रन्थतोऽवसेयम् । नन्वेवं सर्वपदा- र्थानां खरुपसत्त्वमेवानया वाचोभङ्ग्या प्रतिपादितम् , तच्च प्रतिव्यक्ति भिन्नमेव सर्वपर्यायखरूपाणां भिन्नत्वात् , तत्कथं तदेक- रूपमित्यत आह-मेदप्रत्यवमर्शनेति, सर्व वस्तु सद्रूपमेव, यदेव सत्तदेव सत्त्वं, सत्सत्त्वयोर्द्वयोर्द्धर्मधर्मिणोः कल्पना- पेक्षयैकस्य सतः कल्पनस्यैव युक्तत्वात् , तचैकमपि भेदप्रत्यवशेन भेदावगाहिविकल्पनेन, भिन्नवद् भिन्नमिवावभासते, यथैक एव चन्द्रस्तैमरिकद्विचन्द्रावभातिप्रत्ययेन द्विधाऽवभासत इति । तदेव चास्तीति मन्यत इति, उपलक्षणं सत्त्व- मेवास्तीति मन्यते यो नयः स द्रव्यास्तिकः, तद्विपयभावमाभेजानं सदपि द्रव्यास्तिकमिति गीयते । सहनैगमव्यवहारास्त्रयो नया द्रव्यास्तिकतया प्रसिद्धास्तन के नयमाश्रित्य सङ्गन्यास्तिकमित्युक्तमिति जिज्ञासायामाह-तच्चेति, सञ्चेत्यर्थः । असङ्कीर्ण- खभावं पर्यायाव्यतिमिश्रम् । शुद्धप्रकृतिरूपं सर्वापेक्षया सामान्यखरूपमेव न तु कस्यचिदपेक्षया विशेषस्वरूपं महा- सामान्यमिति यावत् । अत एव च सर्वानुगतत्वादेकमद्वितीयम् । सजावीयद्वितीयराहित्यलक्षणमेकत्वं तस्य विजातीयविशे- पदम्बकसद्धानेऽपि उपपद्यत एवातः किम्विनिष्टभेदाप्रतियोगित्वमेवात्रैक्त्वं वस्तुप्रतियोगिकभेदानाधारत्वलक्षणमेव वैकत्वं विवक्षितमित्याशयेनाह-प्रत्याख्यातेति, खनिष्ठभेदप्रतियोगितया सभेदाश्रयतया वा निराकृतेत्यर्थः । एतच्चैकस्यैव विशे- पस्याभ्युपगमे शुद्धपर्यायनयविषयत्वाच्छुद्धप्रकृतिरूपस्यापि तस्य सम्भवेन निलतापर्यवसायितेत्यत आह-द्रव्यात्मक- मिति, पूर्वोत्तरगलानुगामिखल्पमित्यर्थः । पर्यायसङ्कीर्णस्याप्येवम्भावः सम्भवत्येकस्य नातोऽसङ्कीर्णखभावता लभ्यत इत्यतो द्रव्यात्मकमित्यस्यैव व्यारयानम्-द्रव्यमानमिति । एवम्भूतखरूपं प्रमाणस्य नापि कस्यापि नयस्य विषय इति नास्सेवात अक्षम् सङ्गहमरूपणाविषयमिति, तथा चैवम्भूतार्थसद्भाव एव सद्धहोऽन्यनयासद्धीर्णनयखस्पतयाऽऽत्मलाभं भजते गान्यति । अभिहितं "द्रव्यास्तिकम्" इत्यनेनोक्तम् । तत् किं द्रव्यास्तिकमन्यनयप्ररूपणाविषयमप्यस्ति यझ्यावृत्तये प्रकृतं द्रव्यास्तिकमित्थं व्याख्यायत इत्यत आह-अपरमिति, सनहाल्पणाविषयद्रव्यमात्रखरूपसत्त्वभिनमित्यर्थः । कथमेवम्भू- तस द्रव्यस्याशुद्धप्रतित्वमित्यतस्तत्र हेतुमुपन्यस्यति-यसादिति । खतन्त्रौ द्रव्यस्वरूपं सामान्य विशेपेभ्यो भिन्नगेव विशेषाय पर्यायलक्षपाः सामान्यादयन्तविविका एवेत्येवं परस्पर विभिन्नावित्यर्थः । सरूपकार्यभेदाभ्यामतिरिकं सामा- ·, भायटीकाविवृतियुता] संग्रहनैगमनयानुसारि द्रव्यास्तिक व्यवहारनयागं च मान कापदास्तिकम्। [६५] धानप्रत्ययहेतुस्तयोनिनिमित्तयोः सर्वथाऽनुपाख्ये प्रवृत्त्यभावात् , व्यावृत्तिबुद्धिहेतुर्भेदकरोऽन्य एव विशेष इति भेदाभ्युपगतेरशुद्धप्रकृतित्वम् , व्यवहारोऽप्यशुद्धप्रकृतिरेव, परस्परविभिन्नरूपैरथैः संव्य- वहारः सिध्यतीत्यभिप्रायात् , नेगमस्य वा सङ्ग्रहव्यवहारानुप्रवेशाच्छुद्धाशुद्धप्रकृतित्वं द्रव्यास्तिकस्य, तत्र सङ्ग्रहाभिप्रायानुसारि द्रव्यास्तिकम्, व्यवहारनयानुसारि मातृकापदास्तिकम्, शुद्धाशुद्धप्रकृति- द्वयसन्दर्शनार्थ द्विधोपादानम् , सर्ववस्तुसल्लक्षणत्वादसत्प्रतिपेधेन सर्वसङ्ग्रहादेशो द्रव्यास्तिकम् , नहि सता किञ्चिदनाविष्टमस्ति द्रव्येण वा, तच्च निर्भेदत्वाल्लोकयात्राप्रवृत्तिवहिर्मुखम् , अत एव व्यवहार- प्रवृत्तिस्यागोपादानोपेक्षारूपेण वस्तुषु प्रायो भेदसमाश्रया, स च भेदो मातृकापदास्तिकनिवन्धनो व्यवहारस्याशुद्धप्रकृतित्वाल्लोकव्यवहारप्रसाधनाय द्रव्यास्तिकं भिनत्ति व्यवहारनयः, किमन्यद्धर्मा- न्यमुपपादयति-सामान्येति । "अर्थान्तरभूतम्" इत्यनेन शशशृङ्गाद्यसद्विविक्ततामाह, “अन्यद्" इत्यनेन विशेपेभ्यो व्यावृत्तिमाह, "आश्रितम्" इत्यनेन "आश्रितसत्तातिरिक्तम्" इति यदुक्त प्राक् तझ्यवच्छिनत्ति । एवम्भूतस्य सामान्य- लक्षणद्रव्यस्याविविवार्थक्रियामारित्वाभावान्नास्त्येव तत्त्वरूपतेत्यतस्तस्यार्थक्रियाकारित्वोपपादनायाह-सदभिधानेति, तथा च सच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्ततया सत्सदित्यनुगतवुद्धिनियामकतयाऽर्थक्रियाकारित्वेन तस्य वस्तुत्वमभ्युपेयमित्यर्थः । तयोः सदभिधानप्रत्यययोः। निर्निमित्तयोः सत्त्वसामान्यरूपनिमित्तासमवहितयो । सर्वथाऽनुपाख्ये सर्वोपाख्याविधुरिते शशशृङ्गादौ । प्रवृत्यभावात् प्रवृत्तेरनुपलम्भात् । यदि निमित्तमन्तरेण तयो प्रवृत्तिरभ्युपगम्येत तदा शशशृङ्गादावपि तयो प्रवृत्तिस्स्यात्, न च तत्र प्रवर्तते, ततो यदभावात्तयोस्तत्राप्रवृत्तिः तत्सत्त्वसामान्यमतिरिक्तन्तन्निमित्तमभ्युपगन्तव्य- मित्यर्थः । सामान्यरूपद्रव्याद्विशेषरूपाणा पर्यायाणा भेदमुपपादयति-व्यावृत्तिबुद्धिहेतुरिति, सजातीयविजातीयेभ्यो व्यावृत्तिबुद्धिनिवन्धनम् । अत एव भेदकरः खाश्रयस्य तदन्यस्माद्भेदस्य प्रयोजक । अन्य एव सामान्याद्भिन एव । विभिन्नार्थक्रियाकारित्वस्यापि विरुद्धधर्मत्वेन तदध्यासाद्भेदो युक्त इत्यभिसन्धिः । इतिरत्र हेतो, अस्मात्कारणात् । भेदा- भ्युपगतेः भेदस्यापि स्वीकारात् । द्रव्यास्तिके शुद्धप्रकृतित्वं सामान्यमात्राभ्युगन्तृत्वं, तदभावरूपमशुद्धप्रकृतित्वं सामा- न्याभ्युपगन्तृत्वे सति विशेषाभ्युपगन्तृत्वादन निरावाधमतोऽशुद्धप्रकृतित्वान्नैगमप्ररूपणाविषयं सत्त्व प्रकृते "द्रव्यास्तिकम्" इत्यनेन नाभिमतम्, अत एव च व्यवहारप्ररूपणाविषयमपि नानेनाभिहितमित्यागयेनाह-व्यवहारोऽप्यशुद्धप्रक- तिरेवेति । व्यवहारस्याशुद्धप्रकृतित्वे हेतुमाह-परस्परेति, लोकयात्रेत्थमेव निर्वहति न केवलसामान्यस्पत्वे घटप- टादिभेदतदर्थक्रियाभेदादिन्यवहार आपामरसाधारणः सुदृढनिरुढ आजस्येनोपपद्येत, नाप्यन्त्यविशेपाभ्युपगममात्रेण तस्य चतुरस्रता, तस्माद्यथा यथा लोकव्यवहारस्तथा तथा वस्त्वभ्युपगन्तव्यमिति, एवमशुद्धप्रकृतित्वमेव तेनात्मनि क्रोडीकृतम् । नैगमनयो वा द्रव्यनयस्य तृतीयः प्रकारो नास्त्येव, यतस्तस्य यः सामान्याभ्युपगमागः सङ्ग्रह एवासी, यश्च विगेपाभ्यु- पगमाश. स व्यवहार एव, नयद्वयसमुदायरुपेण तदुपगमे शुद्धाशुद्धप्रकृतित्वं तस्य युक्तमित्याह-नैगमस्य वेति, अस्य द्रव्यास्तिकस्येत्युत्तरेण सम्वन्धः । एवञ्च द्रव्यास्तिकनयस्य शुद्धाशुद्धप्रकृतिभेदेन द्वौ भेदी सङ्ग्रहो व्यवहारश्च, तत्र सदहा- भिप्रायेण सतो द्रव्यास्तिकमिति प्रथमरूपं, व्यवहाराभिप्रायेण मातृकापटास्तिकमिति, आभ्या नित्यत्वमनुगमितं भवतीत्याह- तत्रेयादिना । एकेनैव नित्यत्वोपोद्वलन किममिति प्रश्नप्रतिविधानायाह-शुद्धाशुद्धेति । तत्र शुद्धप्रकृतिमन्दर्शनप्रयो- जनमाह-सर्ववस्त्विति । अशुद्धप्रकृतिसन्दर्शनप्रयोजनमुपदर्शयितुमाह-तञ्चेति, सर्वसङ्ग्रहादिष्टं सद् द्रव्यं वेत्यर्थः । निर्भेदत्वाद् व्यवहारोपयोगिविशेपविकलत्वात् । लोकयात्रामवृत्तिवहिर्मुखम् , लोकयात्रानिर्वाहकम् , तावन्मात्रा- भ्युपगमे न कश्चित्कुतश्चित्कुत्रापि प्रवर्तेत निवर्तेत वेति निरीहं जगत्स्यात्, न चैवमेव न्याय्यम् अनुभववावादिति भाव । अत एवेति, निर्भेदस्य सामान्यस्य लोकयात्राप्रवृत्तिवहिर्मुखत्वादेवेत्यर्थः । प्रवृत्तिनिवृत्त्युपेक्षालक्षणो व्यवहारो भेटसमा- श्रयणेनैव प्रवर्तत इत्याह-व्यवहारप्रवृत्तिरिति । भेदस्यावश्यमपेक्षितत्वे तद्राहक्नयोऽवश्यमाश्रयितव्यस्तत्प्ररूपणा- प्रवण इत्याह-स च भेद' इति । मातृकापदास्तिकेति, व्यवहारनयेत्यर्थः । व्यवहारनयनियन्धनत्वं भेदस्योपया- दयति-व्यवहारस्येति । द्रव्यास्तिकं सत्सामान्यं द्रव्यं वा। तस्य विशेषस्वरूपव्यतिरेकेण नात्मप्रतिलम्भ इत्युपदर्ग- यति-किमन्यदिति, नास्ति धर्मादिभ्यो भिनं द्रव्यसामान्यमित्यर्थः । ननु द्रव्याव्यतिरेकाद्धर्मास्तिकायादयोऽपि परस्पर त०नि०१ ·- संग्रहनयानुसारिणो मारकापदास्तिकस्य विशेषाभ्युपगमोपवर्णनम् । [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री धर्माकाशपुद्गलजीवास्तिकायेभ्यस्तद्रव्यास्तिकं नाम ?, ते चास्तिकायाः परस्परं भिन्नखभावाः, तुल्येऽपि हि द्रव्यत्वे न धर्मास्तिकायो भवत्यधर्मास्तिकायः, पकापकवत्, तथेतरेऽपि विविक्ता एव लोकयात्रा वर्तयन्ति, सन्मात्र शुद्धद्रव्यमानं वा विद्यमानमपि न जातुचिद् व्यवहारक्षमम् , अतः स्थूलकतिपय- व्यवहारयोग्यविशेपप्रधानं मातृकापदास्तिकम्, एते च धर्मास्तिकायादयः समस्तसामान्यविशेपपर्या- याश्रयत्वान्मातृकापदशब्दवाच्याः, मातृका ह्यशेपवर्णपदवाक्यप्रकरणादिविकल्पानां योनिः, इत्थं धर्मादयोऽपि व्यवहारनिवन्धनानेकपर्यायोपन्नास्तद्विपरीतपर्यायाश्रयाश्च तत्र तत्र व्यवाहियन्ते व्यव- हारार्थिमिः, अतो मातृकापदमेवास्ति व्यवहारयोग्यत्वात् , न शेपमिति व्यवहारनयाभिप्रायः । सङ्घ- हव्यवहारौ च प्रत्येकं शतभेदत्वादनेकमुखौ, व्यवहार इति चान्वर्थसंज्ञत्वादेवास्य नयस्य, अवहरण- मवहारः, कस्य ? एकसत्त्वस्य, केन ? विशेपेण-घटादिना, नानासत्त्वेन लोकयात्रासिद्धेः॥ मभिन्ना एवेत्यत आह-ते चेति, धर्मादयश्चेत्यर्थः । परस्परभिनखभावा गतिस्थित्यवगाहचैतन्यमूल्ख्यपरस्पर- विरुद्ध वर्मालिशितत्वात् परस्परव्यतिरिक्तमूर्तयः। परस्परविरुद्धधर्मभाजां न भवत्यैक्यमित्यत्र सर्वाविप्रतिपन्नं दृष्टान्तमाह- पकापकवादिति । यथा धर्मास्तिकायो न भवत्यधर्मास्तिकायः, एवं धर्मास्तिकायोऽपि न भवति धर्मास्तिकायः, एवमा- कागास्तिकायोऽपि न धर्मास्तिकायादिः, जीवास्तिकायपुद्गलास्तिकायावपि तथैवावधावित्याह-तथेतरेऽपीति । भेदस्य लोकव्यवहारक्षमत्वमभिधाय निर्भेदस्य न तत्त्वमित्याह-सन्मानमिति । अतः भेदस्यैव व्यवहारक्षमत्वं नाभेदयेत्यस्मा- कारणात् । धर्मान्तिकायादीनां मातृकापदवाच्यत्वे सत्येव तदस्तित्वप्ररूपणप्रवणस्य व्यवहारनयस्य मातृकापदारितकसंव्यव- हार्यत्वेन तद्विषयस्य तदभेदोपचारान्मातृकापदास्तिक्त्वं स्यादित्यतो धर्मादीनां मातृकापदवाच्यत्वमुपपादयति-एते चेत्या- दिना । मातृका खरव्यानाक्षरमालाऽभिधीयते, तब येन प्रवृत्तिनिमित्तेन मातृकेतिपदं प्रवर्तते तदत्रापि धर्मास्तिकायादिपु समस्तीति युक्तगेषा मातृकापदवाच्यत्वमित्यागयेनाह-समस्तसामान्यविशेषपर्यायाश्रयत्वादिति । मातृकाप- दशब्दवाच्या इति, "मातृका" इति यत्यक्षरं पदं तद्रूपो यः शब्दस्तेन वाच्या इत्यर्थः, तेन अक्षरमालायां "मातृका" इति श्यक्षरशब्दस्य वाच्यत्वं तन्निमित्तं कथं मातृकापदरूपपश्चाक्षरशब्दस्येति मातृकापदस्य समासरूपतया वाक्यत्वेन न तत्र नयायिकनीया शक्तिरपीति च शहाया नावकागः, अथवा समासरूपवाक्येऽपि शक्तिर्वैयाकरणैरभ्युपगम्यते तन्नीया मातृका- पदस्यापि शतिर्भविष्यतीति मातृकापदस्पो यः शब्दस्तस्य वाच्या इत्यर्थोऽपि सङ्गच्छत एव । न चैवं मातृकामातृकापदयोः पयांयत्वे मातृकास्तिकमित्येव कुतो नोकं लाघवैपिणा भाष्यकारेणेति शवयम् , शब्दाद्वैतावयोधप्रसनभयेन तथानभिधानात , मातृकाशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं यत्किमपि भवतु तद्रूढिस्तु लोकेऽक्षरमालायामेवेति कृत्वाऽक्षरतादात्म्याप्यवसितिस्तथाभि- धाने शाटित्येवोटसेदिति सुधीभिधिन्तनीयम् । यथा मातृका तथा धर्मादयोऽपीयेतद्दर्शयति-मातृकेत्यादि । योनिरभि- व्यत्तिस्थानम् । पर्यायोपनाः पर्यायाश्रयाः । अतः, यतो व्यवहारार्थिभिधर्मास्तिकायादिरेव व्यवहारायाद्रियते ततः । संग्रव्यवहारयोराश्रयणे सर्वेऽपि द्रव्यप्रपग उत्तभेदयोरेवान्तर्भवन्तीति द्वाभ्यामेव द्रव्यास्तिकमातृकापदास्तिकाभ्या सम्पूर्ण सतोऽनुगमखरूपणमिति भाप्ये न न्यूनता नवाधिकसल्यान्यवच्छेदानुपपत्तिरित्यागयेनाह-संग्रहव्यवहारौ चेति । मातृकापदास्तिकत्वेनाभिमतस्य नयस्य व्यवहार इति सजा व्युत्पत्तिनिमित्तानुगतेलाह-व्यवहार इतीति । अस्य मातृकापदान्तिकस्य । अन्वर्थले व्युत्पत्त्युपदर्शनेन स्पष्टयति-अवहरणेति, अवहरणं विभजन पृथक्रास्पतापादनमिति गावर। अपहरणं सम्बन्धिनिरप्यमिति पृच्छति-कस्येति । एक्स्यैव लोकयात्रानिहार्थमनेकरूपताश्रयणेन विभजन सम्भवनि, तप सत्यानिरिक दुर्वचमित्याशयेनोत्तरयति-एकसत्त्वस्येति । विभजनध सामान्यधर्मव्याप्यपरस्परविरुद्ध. नगनाधर्मेगा सातिनातीति ताहराधर्मासंगमेच्छया पृच्छति केनेति । अविशिष्टस्य सत्त्वस्य विशिष्टस्वरूपतापादक एक विशेषो नान्य इलागयनोत्तरयति-विशेषेणेति । एतदेव स्पष्टयति-घटादिना नानासत्वेनेति । किमर्थमित्यं व्यवह- रमियपेक्षायामाह-लोकयावासिद्धेरिति, पटमानय घटं गय घटं त्यज घटमुपेक्षखेत्यादिरूपाया लोकयात्राया प्रत्य- मेनोपपत्तरिलयः। सतो नित्यत्वोपपत्तये द्रव्यालिफमातृकातिके प्रदर्य तस्यानित्यत्वोपपत्तये पर्यायनयविषयं विकल्पद्वयम- ·भाष्यटीकाविवृतियुता] पर्यायनयमाश्रित्योत्पादपर्यायेणोत्पन्नास्तिकं विनाशपर्यायेण पर्यायास्तिकम्। [६] अधुना द्रव्यास्तिकमातृकापदास्तिकाभिहिताविशिष्टवस्तुप्रतिक्षेपेण भेदा एव वस्तुत्वेनावध्रियन्ते पर्यायनयेन, अनवरतोत्पादविनाशप्रवाहमात्रमेव वस्तु सकलव्यवहारनिवन्धनम् , न तु स्थितमस्ति किञ्चित् , आत्मभावलक्षणानन्तरविनाशित्वान्न किञ्चित् केनचिदेकेनाभिन्नेन स्थित्यंशेनाववध्यमान सम्भाव्यते, तत्राशेपस्थूलसूक्ष्मोत्पादकलापस्य प्रतिपादकमुत्पन्नास्तिकमुत्पन्नेऽस्तिमति, नानुत्पन्ने वान्ध्ये- यव्योमोत्पलादाविति, योऽप्यात्मलाभक्षणोऽस्ति सन्नित्येवंविधशब्दवाच्यः सोऽप्यभूतप्रादुर्भावः प्राग नासीत् पश्चालब्धात्माऽस्ति सन्नित्यादिशब्दव्यपदेश्यः, न तु भूत्वाऽस्तिमनुभवन्नस्तीत्याख्यायते, क्रियायाः कृतकत्वात् पचत्यादिवत् , कर्तुश्च तत्सम्बन्धेन कर्तृत्वप्रतिलम्भस्य कृतकत्वान्न स्थितसत्ता- कमेकमस्ति किञ्चित् , प्रथमक्षणविलक्षणाश्चोत्तरोत्तरक्षणाः सन्तानाकारेणोपजनमासादयन्ति । तथा पर्यायास्तिकमित्युत्पत्तिमतोऽवश्यं विनश्वरत्वाद् यावन्त उत्पादास्तावन्त एव विनाशा इति विनाशेऽस्तिमति पर्यायास्तिकम् , पर्यायो भेदो विनाशलक्षणः सोऽस्त्येवोत्पन्नस्येति, पर्यायो हि विनाशपर्यायः, यथा प्राप्तपर्यायो देवदत्त इति, समस्तविलसाप्रयोगापादितविनाशसूचनाकारि च पर्यायास्तिकम् ॥ अपरे तु वर्णयन्त्यन्यथा उत्पन्नास्तिकं पर्यायास्तिकं च, तत्र सामग्रीग्रहणादेकद्रव्यभाविनां पर्यायाणां काल- , ~-~- वतारयति-अधुनेति, द्रव्यास्तिकमातृकापदास्तिकखरूपद्वयावधारकद्रव्यनयप्ररूपणानन्तरमित्यर्थः । अविशिष्टवस्विति, सामान्यसामान्यविशेषान्यतरात्मकानुगतवस्त्वित्यर्थः । भेदा एवेति, उत्पादविनाशखभादा पर्याया एवेत्यर्थ । पर्यायनयवक्त- व्यतामाविष्करोति-अनवरतेति, मध्यकालस्थितिरूपव्यवधानरहितेत्यर्थः । एवकारव्यवच्छेद्यमा-न त्विति । स्थियभावे हेतुमाह-आत्मभावलक्षणेति, आत्मलाभक्षणेति पाठोऽत्र भवितुमर्हति, तथा च आत्मलाभ पूर्वमसत. सत्त्वमुत्पत्ति- रिति यावत् , तत्क्षणानन्तरक्षणविनाशित्वादावमात्रस्येत्यर्थः । तत्रोत्पत्तिक्षणानन्तरविनाशिनि भावे । उत्पन्नास्तिकाम- त्यस्य निरुक्तिलभ्यमर्थमाह-उत्पन्नेऽस्तिमतीति, उत्पन्न इति विशेषोक्तिव्यवच्छेद्यमाह-नानुत्पन्न इति, यश्चानुत्पन्न- धर्मखभावमपि सदित्येवमभ्युपेयात्स वान्ध्येयादिकमपि सदित्येवमवधारयेन्न त्वसदित्यर्थप्रकाशनाय चान्ध्येयेत्यादि विशे- ष्योपवर्णनम् । आत्मलाभक्षणोऽपि तिरोभूततया सत एवाविर्भावलक्षणो न सोऽस्ति सन्नित्यादिशब्दवाच्यो येन तिरोभूता- विर्भूतावस्थाऽनुगामिनो वस्तुत्वं स्यात्किन्त्वभूत्वा भवनलक्षण एवास्त्यादिशब्दवाच्य इत्याह-योऽप्यात्मलाभेति । अभूत- प्रादुर्भावः पूर्वमभूतस्य पश्चात्प्रादुर्भाव । अस्यैव विवरणं प्राग्नासीत्पश्चालब्धात्मेति । तर्हि अस्तिपढेन किन्नाभिधीयते इत्यपेक्षायामाह-नन्विति । भूत्वा पूर्वकाले सत्त्वमनुभूय । अस्तिमनुभवन् वर्तमानकालस्थितिमाभेजानः । उत्प- त्यादिक्रियाधारस्योत्पत्तिकर्तुः कृतकत्वेन न, स्थित्याधारत्वसम्भव , एकक्षणा च स्थितित्त्पत्तिरेव, व्यादिक्षणा च स्थितिर्न सम्भवत्येव तद्व्यवहारस्य तत्तत्क्षणस्थित्यन्यतमेनैव सम्पादनीयत्वादित्याशयेनाह-क्रियाया इति, धात्वर्थत्वमत्र क्रियात्वम् , सत्तापि भूधात्वर्थतयाऽसधात्वर्थतया वा क्रियैव, तदभिसम्बन्धवतश्च सत. कर्तु. स्थिरत्वलक्षणं स्थितत्वं तदा स्यादि सा स्थिरा स्यात् , सा च क्रियात्वात्कृतका न स्थिरेति । क्रियात्वस्य कृतकत्वेन व्याप्तेरवगतये दृष्टान्तमाह-पचत्यादिव- दिति । तत्सम्वन्धेन क्रियासम्बन्धेन । कर्तृत्वप्रतिलम्भस्य कर्तृत्वखरूपप्राप्ते । एतेन यदा कुलाले न घटं करोति किन्तूदासीन एवास्ते तदा न कुम्भकर्तृकुम्भकारपदव्यपदेश्य इत्यावेदितम् । तथा च घटादिरपि प्रतिक्षणमन्यान्य एव, व्यवहारश्चोत्पत्तिक्षणमारभ्याविनाश नैकघटव्यक्तिमुपादाय किन्तु तत्सन्ततिसमाश्रयणेनेलाह-प्रथमक्षणेति । उपजनम् आत्मलाभम् । उत्पन्नास्तिकं व्याख्याय पर्यायास्तिक व्याख्यानयति-तथेत्यादिना । पर्यायशब्दस्य विनाशार्थक्त्वदृटीकर- णायाह-यथेति । प्राप्तपर्यायः प्राप्तविनाश , यथाऽशेषस्थूलसूक्ष्मोत्पादक्लापप्ररूपणाप्रवणत्वमुत्पन्नास्तिकस्य तथाशेष. विनाशकलापप्ररूपणाप्रवणत्वं पर्यायास्तिकयस्येत्याभ्या पर्यायमात्रप्ररूपणायत्ताशेषानित्यप्रकारसमन्वयतो न न्यूनोक्तिता नाप्य- धिकसङ्ख्याव्यवच्छेदानुपपत्तिरित्याशयेनाह-समस्तेति । उत्पन्नास्तिकपर्यायास्तिकयोाख्यानान्तरं केपाचिदुपन्यस्यति- अपरे त्वित्यादिना । अन्यथा, पूर्वोपदर्शितप्रकारादन्यप्रकारेण । कि वर्णयन्तीत्यपेक्षायामाह-उत्पन्नास्तिकं पर्यायास्ति- कञ्चेति । प्रथमोद्दिष्टमुत्पन्नास्तिकं तावदाह-तत्रेति, उत्पन्नास्तिकपर्यायास्तिकयोर्मध्य इत्यर्थः । सिध्यमानसिद्धवदिति यदुक्तं ·[६८] भिन्नभिन्नाचार्याभिप्रायेणोत्पन्नास्तिकपर्यायास्तिकयोरुपवर्णनम् । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री तोऽर्थती वाऽप्यव्यभिचारिणां यत्र व्यपदेशस्तदुत्पन्नास्तिकं सिध्यमानसिद्धवत्, यथा सिध्यमानः सिद्ध इति कालतोऽर्थतश्चाव्यभिचारी शब्दः, तथैकद्रव्यभाविनां पर्यायाणामयुगपद्वृत्तीनां युगपदग्रह- णात् सामग्रीग्रहणाच यत्र व्यपदेशः स पर्यायादेशः, यथा स्पर्शादिमतां पुद्गलानामिन्द्रियैर्युगपद्ग्रह- णादपि व्यपदेशः क्रियते-स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गला इति ॥ अपरे व्याचक्षते- तेपामुत्पादसम्भक्तरुत्पन्नास्तिकदेशना । उत्पद्यमानाः पर्यायाः, पर्यायास्तिकमुच्यते ॥" तेपामिति, द्रव्यमातृकापदास्तिकभेदानामुत्पादयोगादुत्पन्नास्तिकदेशना, पर्यायनयस्यानुत्पन्नेन व्यव- हाराभावात् तदानीमेव सन् , न ह्यनुत्पन्नाः केचिद् द्रव्यादयः सन्ति, अतीतानागतवर्तमानेष्वविशे- पात्, यदा पुनरुत्पादसमावेशिनो वर्तमानकालावच्छिन्नाः पर्याया विवक्ष्यन्ते तदोल्पद्यमानावस्थायां पर्यायास्तिकमुच्यते ॥ अन्ये त्वभिदधति-न मातृकापदास्तिकं द्रव्यास्तिकाद् भिद्यत इति द्रव्यनय- परिग्रहः, पर्यायास्तिकं च नोत्पन्नास्तिकाद् विविच्यत इति पर्यायनयपरिग्रहः, तदेवं चतुर्भिरपि विक- स्पैन्यद्वयी प्रतिपिपादयिपिता, एवं तर्हि द्रव्यादिचतुष्टयी किमर्थेति चेत् , तदुच्यते-उभयनयस्वभा- वप्रदर्शनार्था चतुष्टयी । एवमेतान्यन्यव्याख्यानान्यालोच्य भाष्यं कथमपि गमनीयम् । स्वव्याख्याना- नुसारेण तावदुच्यते, पर्यायनयश्चोत्पादविनाशद्वैविध्यप्रदिदर्शयिषया भाष्यकारेणोपचक्रमे-उत्पन्ना- स्तिकं पर्यायास्तिकमिति । स एप पर्यायनयमहाविटपी प्रौढहढानवद्यर्जुसूत्रनयादभ्रस्कन्धः सुप्र- तिष्टिताधारनानागमगहनशब्दनयशाखस्तदाश्रयसमभिरुढैवंभूतविविधविकल्पप्रशाखोऽर्थशब्दज्ञानशून्य- तदेवोपपादयति-यथा सिध्यमान इति । पर्यायास्तिकं विवृणोति-तथैकद्रव्यमाविनामिति । अयुगपट्टत्तीनामि- बनेन कालतोऽर्थतो वा व्यभिचारिणामित्लेवार्थः पूर्वस्माद्विशेषोऽववोद्धव्यः । सामग्रीग्रहणादिति, रुपरसगन्धस्पर्शा- नामेवोत्पादिका यदि सामग्री तदाऽयुगपहृत्तीनामिति न घटते तथाऽपि भिन्नाऽपि सामयभिन्न सामग्रीरूपतयैव गृह्यत इत्यभिप्रायेण सामग्रीग्रहणादिति व्याख्येयम् , पूर्वमपि सामग्रीग्रहणादित्यस्येत्थमेव व्याख्यानम्, अन्यथा सर्व- कसामग्रीप्रभवस्यकत्वे एकद्रव्यभाविनामिति बहुवचनमसमअस स्यादिति योग्यम् । पर्यायादेवाः पर्यायास्तिकम् । एतदेव दृष्टान्तेन भावयति-यथेति । व्याख्यानान्तरमुपनियध्नाति-अपरे व्याचक्षत इति । उत्पन्नास्तिकपर्यायास्ति- कव्यारयानरूपं तत्पद्यं विवृणोति-तेपामितीति । तेपामित्यस्यार्थकथनम्-द्रव्यमातृकापदास्तिकभेदानामिति । उत्पादसम्भक्तरित्वस्यार्थः-उत्पादयोगादिति । कथमुत्पादयोगादुत्पन्नास्तिकदेशनेत्याकालायामाह-पर्यायनयस्ये- त्यादि । तदानीमेव उत्पन्नावस्थायामेव । एवकारव्यवच्छेद्यमाह-न हनुत्पन्ना इति । अत्र हेतुः-अतीतेति । उत्पद्यमाना इत्यायुत्तरार्द्ध पर्यायास्तिकव्याख्यानरपं विवृणोति-यदेति । उत्पद्यमाना इत्यस्य विवरणम्-उत्पाद- समावेशिनो वर्तमानकालावच्छिन्ना इति । पर्याया इत्यस्यार्थकथनम्-पर्याया विवक्ष्यन्त इति । पर्याया- स्तिकमुच्यते इत्यस्य किञ्चिद्विशिष्यार्थकपनम्-तदोत्पद्यमानावस्थायां पर्यायास्तिकमुच्यत इति । अन्येपां चतुर्विधविक पस्यान्यथोपवर्णनमुपनिवनाति-अन्ये त्वभिदधतीति । एवं सति द्रव्याम्निकं पर्यायास्तिकमित्येव वाच्यं किमय विकापचतुष्टयाभिधानमित्यारेकते-एवं तहीति । खभाववर्णनपरैच विकल्पचतुष्टयी नान्यत्प्रयोजनं तस्या इत्यु- तरयति-तदुच्यत इति । उभयनयस्वभावेति, द्रव्यपर्यायनयखभावेत्यर्थः । एतानि च परव्यारस्यानानि यथोपपद्यन्ते नया स्वयमेव प्रेक्षादक्षास्तत्र तत्र त्वबुद्विवभवमाधास्यन्ति ग्रन्यगौरवमयान सवोपपादनायास्माभिलेखनी व्याप्रियते इन्यु- पदिशति-एवमिति । सव्याख्याने व्याख्यानान्तरापेक्षया विशेष मनति निधायाह-स्वव्याख्यानानुसारेणेति । पायनगरूपमहावृक्षस्य समन्तत उपदणा भाप्यारेण उत्पन्नास्तिकं पर्यायास्तिकमित्येतज्जलावसेकरूपमुपनिवद्ध- मिलावगमनाय पर्यागनगस्य महावृक्षखरूपतगोपयर्णयति-स एप पर्यायनयमहाविटपीति । स्कन्धशाराप्रमाला- पनपफलसमन्वितन्य एव महाक्षत्वमस्य घटत रत्सतस्तदुपदर्शयति-प्रौढेत्यादि, प्रतन्यत इत्यन्तं व्यकार्थम् । तत्र ·? , भाष्यटीकाविवृतियुता] अतीतानागतपरिहारेण वर्तमानमानावगाहिन ऋजुसूत्रनयस्य वर्णनम् । [६९] ताङ्करपत्रपुष्पफलोपशोभितः पर्यायप्रधानत्वादुत्पादविनाशमात्रजलावसेकसंवर्धनीयः प्रतन्यते, तत्रर्जु- सूत्रः कुटिलातीतानागतपरिहारेण वर्तमानक्षणावच्छिन्नवस्तुसत्तामात्रमृजु सूत्रयति-अन्यतो व्यवच्छि- नत्ति सूत्रपातवत् , न ह्यतीतमनागतं वाऽस्ति, यदि स्यातामतीतानागते न तहिँ मृतपुत्रिका युवतिः पुत्रकमुद्दिश्य रुद्यात् , न च पुत्रार्थिनी योपिदौपयाजिकादि विशिष्टदेवतासन्निधौ विध्यात्, तद्धि वस्तु वर्तमानक्षणावस्थाय्येव, न जातुचित् ततः परं सत्तामनुभवति, नाप्यतीतकालासादितात्मलाभ किञ्चित् तत्रान्वेति, स्वकारणकलापसामग्रीसन्निधावुत्पद्य स्वरसभङ्गुरतामवलम्वन्ते तत्क्षणमात्रावल- म्बिनः सर्वसंस्काराः । एवं च सति य एते कर्तृभूतद्रव्यशब्दसन्निधौ क्रियाशब्दाः प्रयुज्यन्ते यथा देवदत्तः पचति पठति गच्छतीति, कर्मभूतद्रव्यशब्दसन्निधौ वा यथा घटो भिद्यते घटं वा भिन- तीत्येवमादयो न यथार्थाः, कथम् ? यतो नामशब्देनाविकृतरूपस्य द्रव्यस्याभिधानात्, क्रियाशब्देन च विकारस्य प्रतिपाद्यत्वात् , न च विकाराविकारयोरैकाधिकरण्यमस्ति विरुद्धत्वात्, अर्थप्रत्याय- नाय हि प्रयुक्तः शब्दो विरुद्धमर्थं प्रतिपादयन्नैव सम्यग्जानमाधत्ते । अयथार्थत्वात् , मृगतृष्णायां सलिलशब्दवदिति । उक्तार्थसंवादी च श्लोको गीतः पुराविदा- "पलालं न दहत्यग्नि-भिद्यते न घटः कचित् । नासंयतः प्रव्रजति भव्यो-ऽसिद्धो न सिद्ध्यति ।।" पलालं दह्यत इति यद् व्यवहारस्य वाक्यं तद् विरुध्यते, अत्र वाक्ये वाक्यार्थप्रतिपत्तये स्कन्धरुपस्य ऋजुसूत्रस्य खरूपमुपवर्णयति-तत्रर्जुसूत्र इत्यादिना । कुटिलेति, कुटिलं यटतीतमनागतं च तत्परिहा- रेण तत्परित्यागेनेत्यर्थ. । वर्तमानेति, वर्तमानक्षणावच्छिन्ना या वस्तुसत्ता तन्मात्रमित्यर्थ । सूत्रयतीत्यस्यान्यतो व्यवछिनत्तीत्यर्थकथनम् । सूत्रपातवदिति, लोके ऊधिस्तियग्व्यवस्थिताना पदार्थाना समश्रेणिव्यवस्थितत्वपरि- ज्ञानाय यथा सूत्रपातोऽनन्यसाधारणोपायस्तेनासमश्रेणिव्यवस्थितिपरिहारेण समश्रेणिव्यवस्थित्यवगतिस्तथेत्यर्थः । नन्व- तीतानागतयोरपि वस्तुनो. सद्भावात्तव्यवच्छेदकस्यास्यासद्विपयकत्वेन दुर्णयत्वमेवेत्सत आह-न ह्यतीतमनागतं वाऽस्तीति । नहि वाड्मात्रेण कस्यचिद्विधि. प्रतिषेधो वा सम्भवतीत्यतस्तत्र युक्तिमुपदर्शयति-यदीति । न तही. त्यादिनाऽतीतवस्तुसद्भावे दोष उकित. । अनागतवस्तुसद्भावे दोपमुपदर्शयति-न च पुत्रार्थिनीति । अतीतस्यापि पुत्रस्य सद्भावेन तद्विरहस्याभावात्तन्निवन्धनशोकस्याभावे तत्कार्य रोदनं न स्यात् , एवं भाविनः पुत्रस्य पूर्वमपि भावेन तद- प्राप्तेरेवाभावेन तन्निवन्धनपुत्रार्थिताया अभावेन तन्निवन्धनपुत्र प्राप्तिफलकमीष्टदेवतोत्तरकालीनाराधनाविशेषौपयाजिकादि- सकल्पनमपि न स्यादित्यर्थः । एवं च यद् ऋजुसूत्रवक्तव्यं तत्सम्पीण्ड्य दर्शयति-तद्धि वस्त्वियादिना । एवकारव्यव- च्छेद्यमाह-न जातुचिदिति, कदाचिदपि नेत्यर्थः । ततः परं वर्तमानक्षणदूर्ध्वम् । वर्तमानकालीनस्योत्तरकालासत्त्वे पूर्वकालीनस्यापि यदा तस्यावस्थानं तत्काल एव तस्य वर्तमान इति न तस्य तदुत्तरकालः, यस्य वर्तमानस्तसिंस्तत्क्षणावच्छिन्ने नान्वयसम्भव इति प्राप्तमेव तथापि स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमाह-नाप्यतीतेति । तत्र वर्तमानक्षणावस्थायिनि वस्तुनि । तर्हि ऋजुसूत्रविषया. पदार्था. कीदृशाः ? इत्यपेक्षायामाह-खकारणकलापेति । सर्वसंस्काराः सर्वपदार्थाः । कर्तृकर्म- क्रियाविपयाणां शब्दाना नास्मिन्मते याथार्थ्यमित्युपपादयन्नाह-एवं च सतीति, सर्वभावाना क्षणमात्रावलम्वित्वे च सतीत्यर्थ । अविगानेन सबैलौकिकपरीक्षकै प्रयुज्यमानाना कर्तृसमभिव्याहृताना कर्मसमभिव्याहृतानां वा क्रियाशब्दानां कयं न याथार्थ्यमिति पृच्छति-कथमिति । अविकृतयो कर्तृकर्मणो विकारात्मक्रियाकालेऽभावात्सामानाधिकरण्यानुपपत्ते- रनुपपद्यमानार्थक्त्वादयायायमित्याशयेनोत्तरयति-यत इति । नामशब्देन व्याकरणकर्तृनामसङ्केतविषयगव्देन । क्रिया- शब्देन क्रियाविशेपार्थसङ्केतितवातुना । अयथार्थत्वाचोक्तशब्दाना सम्यग्ज्ञानजनकत्वलक्षणं प्रामाण्यमपि कुत इत्याह- अर्थप्रत्यायनाय हीति । आधत्ते जनयति । उकर्जुसूत्रप्ररूपणं सवादयितुमाह-उक्तार्थसंवादी चेति । "पलालं न दहत्यग्निः" इतिप्रथमचरणार्थमुपपादयति-पलालं दात इतीलारभ्य प्रमत्तगीतावतावितीत्यन्तेन । पलाल- - ·[४०]. ऋजुसूत्रनयोपसंहारः, शब्दनयानामुपवर्णनश्च । [तत्त्वार्यत्रिसूत्री पदार्थप्रविभागकाले पलालशब्दो विशिष्टाकारद्रव्यवचनो नामशब्दः, तद्धि द्रव्यं यावत् तस्मिन्नेवा- कारे वर्तते वावदेव पलालशब्दवाच्यम् , अन्यदा तु पलालभावेन तस्याभाव एव, तद्भावेनाभावात् पटवत् , तस्मात् स्थिररूपमव्यापारमुदासीनमविकृतं पलालशब्देन वस्तु प्रतिपादितम्, कथं तदेव दयत इत्यनेन शब्देनोच्येत ? क्रियाशब्दस्य विकाराभिधायित्वात् , न हि स एवार्थो विकारश्चावि- कारश्च भवितुमुत्सहते, यदि हि तत् पलालं न तर्हि तदेव दह्यते, अविपरिणतत्वात् प्रागवस्थावन् , विपरिणममानं च पलालमेव तन्न भवति, विपरिणामशब्दस्य भावान्तरवाचित्वात् , तस्माद् यावत् तत् पलालं तावन्न दाते, यदा दह्यते तदा पलालं न भवतीत्यतो नैतावेकस्यार्थस्य प्रत्यायनाय सम्य- ग्ज्ञानोपजनकारणम् , शब्दान्तरापत्त्यसहिष्णुत्वात् प्रमत्तगीतावेताविति, एवं घटायुदाहरणभावना कार्या । एवं च सदेकक्षणवृत्त्येव, नित्यं पुन:वास्ति वस्तु किञ्चिदिति ।। एवमृजुसूत्रनयेन निरूपिते वस्तुनि शब्दनयस्तब्यावृत्त्यर्थमाह-शब्दप्रयोगोऽर्थगत्यर्थः, तत्र वक्तुर- र्थानुविधायी शब्दोऽर्थवशात् तस्य शब्दप्रयोगः, श्रोतुः पुनः शब्दवशादर्थप्रतिपत्तिरिति शब्दानुविधाय्यर्थः, शब्दनयाश्च शब्दानुरूपमर्थमिच्छन्ति, यथा शब्दस्तथाऽर्थोऽपि प्रतिपत्तव्यः, समनन्तरनयप्रतिपादितं वर्तमानरूपप्रवृत्तं वस्तु सूक्ष्मतरेण शब्देन भिद्यते, ऋजुसूत्रस्तु वर्तमानानेकधर्मरूपमपि घटं शब्देना- भिधीयमानं सम्यगभ्युपैति, यथा मृद्धटोऽस्ति घटो द्रव्यं घट इति, यद्यसौ मृद्रूपेण द्रव्यतया च न शब्दवाच्यस्य विशिष्टाकारद्रव्यस्याविकृतस्पस्य दत्यत इति शब्दवाच्यस्य विकारविशेषाक्रान्तस्य विरुद्धधर्माध्यासादन्योन्यं भिन्नत्वेनाभेदासम्भयान्न सामानाधिकरण्यमुपपद्यत इत्येतत्प्रपञ्चत आह-अन हीति । तद्धि विशिष्टाकारं हि। अन्यदा विशिष्टाचारप्रच्युतिवेलायाम् । तस्य विशिष्टाकारद्रव्यस्य । तद्भावेन पलालभावेन । पटवादिति, पलालभावनाभावा- पटो यथा न पलालं तथेत्यर्थः । पलालमिति नानो दह्यत इति क्रियाया विरोधमेव निगमयति-तस्मादिति । तत् दाहकालावरिशतं वस्तु । पलालं विशिष्टाकारद्रव्यरूपमविकृतम् । तदेव अविकृतं विशिष्टाकारद्रव्यरूपमेव । विपरिणम- मानं च विशिष्टाकारपरित्यागेनान्यथाकारपरिग्रहेणोपजातञ्च । उपसंहरति-तस्मादिति । नैताविति, पलालं दह्यत इति शब्दो नेत्यर्थः । नवः कारणमित्यनेन सम्बन्धः । निषेधे हेतुमाह-शब्दान्तरापत्त्यसहिष्णुत्वादिति, तयोरे- यशव्दवाच्यस्यापरशब्दवाच्यत्वयोग्यत्वाभावादित्यर्थः । “भिद्यते न घटः कचिद्" इत्यादीनामपीत्यमेवार्थभावना कायें- त्यतिदिशति-गवं घटायुदाहरणभावना कार्येति । ऋजुसूत्रवक्तव्यमुपसहरनि-एवं चेति । एवकारव्यवच्छेद्यमाह- नित्यं पुनरिति, एतावता प्रौढहढानवद्यर्जुसूत्रनयादभ्रस्कन्ध इति विशेषगोपपत्तिः कृता । इदानीं सुप्रतिष्ठि- ताधारनानागमगह्नशब्दनयशाख इति विशेषणं भावयितुं शब्दनयं प्ररूपयति-एवं ऋजुसूत्रनयेनेति । शब्द- नयः सम्प्रतममभिरुटेकम्भूतगेदेन त्रिविधः, तत्र साम्प्रतस्य सामान्यशब्देनाप्यभिधानमिति बोध्यम् । तद्वयावृत्त्य- र्थम् बाजुसूत्रनयाभिप्रेतवस्तुव्यवच्छित्तये। आहेति क्रियायाः कर्मोपनिबध्नाति-शब्दप्रयोगोऽर्थगत्यर्थ इति, अर्थ- विशेषावगतये शब्दविशेषोपादानमित्यर्थः । यथाऽर्थस्तथा शव्दं प्रयुअते वक्तारः, यतो वाक्यरचना प्रतिवाक्यार्थज्ञानस्य हेतुत्यादिसर्यानुरोध्येव वक्तुः शब्दप्रयोगः । श्रोता तु गृहीतसङ्गतिकं यादृशं शब्दं शृणोति तादृशशब्दानुरोधिनमेवार्थम- पगच्छतीति तस्य शब्दानुरोध्यर्थ इत्यार-तत्र वक्तरिति । तस्य वत्तुः । शब्दानुत्पाभ्युपगमे त्राणामपि शब्दनयाना- मेश्याम्यतेल्समिसन्धायोकम्-शब्दनयाश्चेति । गन्दानुरपमर्थमिच्छन्तीति यदुक्तं तदेव प्रपञ्चयति-यथा शब्दस्तथाs- घोऽपि प्रतिपत्तव्य इति । समनन्तरनयेति, ऋजुसत्रनयेत्यर्थः । वर्तमानरूपप्रवृत्तं वर्तमानकालगतियावद्धर्म- समन्वितम् । सूक्ष्मतरेण पुंस्त्वग्नीत्वनपुंमकवादिना। शब्देन पुनीनपुंसकलिमादिभेदभाजा शब्देन । मिद्यते भिन्नमेव भवति । एतदेव ऋमेण सूत्रशब्दनगयोरुपेयोपवर्णनेन दर्शयति-ऋजुसूचस्त्वित्यादिना । मृत्त्वास्तित्वव्यत्वानि घटे- उभ्युपेयानीलन शुन्दप्रयोग एवार्थानुरोथुपक्ष्यतेऽभ्युपगमसमानाकारः यथेति । उताभ्युपगमेऽनिष्टप्रसस्तयोs- ग्वाभ्युपगमवावरतयोपोर इलाह-यद्यसाविति, असौ परः । नाजुसूत्रनयोपेयमुपदर्य साम्प्रतनयल्पशब्दनयो- - ·भाध्यटीकाविवृतियुता] साम्प्रतनये लिङ्गादिभेदात्समभिरूडनये प्रवृत्तिनिमित्तभेदाद भिन्नता । [१] स्थादमृद्रव्यं च घटः स्यात् , अतः सोऽसौ तेन रूपेण वृत्तत्वाद् वर्तमानरूपघटवदिति । शब्दनयस्तु वर्तमानकालवृत्तमपि लिङ्गसङ्ख्यापुरुपकालादिमिन्नमवस्त्वेव मन्यते, बीपुनपुंसकलिङ्गानां गुणानां भिन्नत्वात् , मृद्धटो द्रव्यमिति न सामानाधिकरण्यम् , यथा गौरश्वः, संस्त्यानप्रसवस्थितिलक्षणाः परस्परविरुद्धाः खल्वेते गुणाः शीतोष्णादिवत्, मृदादिशब्दाच भिन्नरूपप्रत्ययप्रसवो दृष्टः, पटकुटा- दिभिन्नध्वनिवत्, तस्माल्लिङ्गादिभिन्नमसम्यगभिधानम् , तस्यार्थस्य तेन रूपेणाभूतत्वात् , कातरे शूरशब्दप्रयोगवदिति, एवं चामिन्नलिङ्गसङ्ख्याधुच्यमानं वस्तु वस्तुतामधिवसति, तेन रूपेण वृत्तत्वात् , यथा शूरे शूरशब्दप्रयोगः, समानलिङ्गशब्दाभिधेयतायां च वस्तुनः पर्यायान्तरैः सामानाधिकरण्यं सिध्यति, घटः कुटो हस्ती दन्ती चेति ॥ एवं शब्दनयेन सूत्रे व्यावर्तिते वस्तुनि चाभिन्नलिज्ञादिशब्दवाच्ये प्रतिष्ठापिते वर्तमानस्याभिन्नलि- हादिकस्य वस्तुनः सूक्ष्मतरं भेदमभिधत्ते समभिरूढनयः-न जातुचित् पर्यायान्तरैकाधिकरण्येन शब्दैरु- च्यमानं वस्तु यथावस्थितमुक्तं भवति, संज्ञानिमित्तभेदाद् । द्विविधा संज्ञा-पारिभापिकी नैमित्तिकी , - पेयमुपदर्शयति-शब्दनयस्त्विति । अवस्त्वेव, एव वस्त्वनात्मकमेव, भिन्न भिन्नं च तद्वस्त्वभ्युपगम्यमानं भवत्येव वस्त्वित्यग्रे व्यक्तम् । एवं च यावन्तः समानलिङ्गाः पर्यायास्तावतामेकवस्त्वभिधायक्त्वेन पर्यायत्वम् , ये च विभिन्नलिगमाजः गन्दास्तेपामा अपि विभिन्ना एवेति न तेपा पर्यायतेति भावः । यश्च मृद् घट. द्रव्यं घट इति प्रयोगो घटे मृत्त्वस्य द्रव्यत्वस्य च साधनायोपन्यस्त. सोऽपि न युक्त इलाह-मृदट इति । तत्र त्रीपुंनपुसकलिङ्गाना गुणाना विभिन्नलक्षण- त्वेन परस्पर विरुद्धत्याद्विभिन्नत्वमुपपादयति-संस्त्यानेति, सस्त्यानं रुपान्तरेण भवनम् , तदेव पूर्वरूपविनाग., प्रसव उत्पादः, स्थितिध्रौव्यम् , तल्लक्षणं चैपां पारिभाषिकम् , अत्र मृदः स्त्रीलिङ्गत्वात्तद्वाच्यं संस्त्यानम्, घटपदस्य पुंलिङ्गत्वात्त- द्वाच्यः प्रसवः, द्रव्यपदस्य नपुंसकलिङ्गत्वात्तद्वाच्यं ध्रौव्यमिति परस्परविरुद्धार्थकत्वेन नेपा सामानाधिकरण्यसम्भव इत्यभि- सन्धिः । विभिन्नावबोधजनकत्वादपि न मृदादिशब्दानां सामानाविकरण्यमिलाह-मृदादिशब्दाच्चेति । तस्मादिति, यतः स्त्रीपुंनपुंसकानां भिन्नत्वं तस्मालिङ्गादिभिन्नं यद् एकवस्तुवाचकत्वेन ऋजसूत्रसम्मतमभिधानं तत्तथाऽसम्यगित्यर्थः। तस्या- र्थस्य, एकस्य स्त्रीत्वविशिष्टस्य पुंस्त्वविशिष्टस्य नपुंसकत्वविशिष्टस्य वाऽर्थस्य । तेन रूपेण, परस्परविरुद्धानेकलिङ्गाद्यात्मना । अभूतत्वात् , अयथार्थत्वात् । गव्दनये यथोच्यमानं वस्तु वस्तुत्वं प्रतिपद्यते तयोपदर्शयति-एवञ्चेति, विभिन्नलि- शादिवाच्यस्यावस्तुत्वे चेयर्थः । तेन रूपेण अभिन्नलिङ्गसङ्ख्यादिस्पेण । वृत्तत्वात् यथार्थत्वात् । विभिन्नालेझानां मृद्धट- द्रव्यपदाना न सामानाधिकरण्यमेतन्मते इत्युपपादितत्वे समानलिङ्गशब्दाना सामानाधिकरण्यमर्यादागतमेव तथापि विभि- नप्रवृत्तिनिमित्तकपदै. सह सामानाधिकरण्यमपि मा प्रसाहीत्किन्तु समानप्रवृत्तिनिमित्तकपदैरेवेत्याशयेनाह-समानलिनेति । साम्प्रतनयखरूपं शब्दनयमभिधाय समभिस्ढनामानं शब्दनयं प्ररूपयति-एवं शब्दनयेनर्जुसूत्र इति । व्यावर्तित इति पूर्वान्वयि, एवं प्रतिष्ठापित इत्यपि। समभिरुडनयाभिमतं सूक्ष्मतरभेदमेवोपदर्शयति-न जातुचिदित्यादिना । पर्यायान्तरैकाधिकरण्येन घटकुटादिशब्दसामानाधिकरण्येन । शब्दैः कलसकुम्भादिशब्द. । उच्यमानं घटः कलसः कुम्भः कुट इत्येवं प्रतिपाद्यमानम् । वस्तु एकं वस्तु, घटशब्दवाच्यं न कुटादिशब्दवाच्यतया प्रतिपाद्यमानं वस्तु- भावं प्रतिपाद्यते किन्तु घटशब्दवाच्यमन्यत् कुम्भशब्दवाच्यच्चान्यदित्यर्थः । कुतश्च घटशब्दवाच्यात्कुम्भशब्दवाच्यमन्य. दिलपेक्षायामाह-संज्ञानिमित्तभेदादिति, 'घटि चेष्टायाम्' इत्यनुसाराद्धटनक्रियानिमित्तका घट इति संजा, कुं पृथिवीं भासयतीति व्युत्पत्त्यनुसारेण भूभासनस्पक्रियानिमित्तका कुम्भ इति सज्ञा, इलेवं व्युत्पत्तिनिमित्तभेदात्सर्वशब्दाना भिन्नार्थ- त्वम् , व्युत्पत्तिनिमित्तमेव चासिन्नये प्रवृत्तिनिमित्तमिति । समुदायगत्यात्मकरूढिप्रवृत्ता च संजा नास्वार्थतत्त्वावमासिका किन्त्ववयवशक्तिरुपयोगप्रवृत्तवेत्साशयेन सज्ञाद्वैविध्यमुपदर्शयति-द्विविधा संहति । पारिभापिकी समुदायक्तिकल्प- नसमुत्थापिता सज्ञा। नैमित्तिकी अवयवशक्तिस्पयोगबलप्रभाविता । प्रथमायाः नार्थतत्त्वावयोधस्त्वमिल्लाह तन्नेति ·[७२] एवम्भूतनये प्रवृत्तिनिमित्तभूत क्रियाकाल एव तत्तद्वस्तुता नान्यत्र । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री च, तत्र पारिभापिकी नार्थतत्त्वं ब्रवीति, यहच्छामात्रप्रवृत्तत्वात् , नैमित्तिकी तु सर्वैव संज्ञा युक्ता, यथाऽऽह- "नाम च धातुजमाह निरुक्त, व्याकरणे शकटस्य च तोकम् । यन्न विशेपपदार्थसमुत्थं, प्रत्ययतः प्रकृतेश्च तदूह्यम् ॥ १॥" [वार्तिकम् ] एवं च सर्वे क्रियानिमित्ताः शब्दा धातुजत्वात् , निमित्तभेदाचार्थभेदो दृष्टश्छत्रिदण्ड्यादिवत्, अतो यां यां संज्ञामभिधत्ते तां तां समभिरोहतीति समभिरूढस्तामेवैकामारोहति, द्वितीयां निमित्ता- न्तरवृत्तां न क्षमते, तस्माद् वर्तमानेनाभिन्नलिङ्गादिनाऽप्येकेनैव ध्वनिनामिधीयमानोऽर्थः सम्यगुक्तो भवति, नान्यथेति ॥ क्रियाभेदादित्यं समभिरूढनयेन प्रतिपादित वस्तुन्येवंभूतनयः तद्वस्तु सूक्ष्मतरभेदं प्रतिपादयितु- मुपक्रमते-यदि घटत इति घटः क्रियानिमित्तशब्दवाच्योऽभ्युपेतस्त्वया ततो यत् तन्निमित्तं सा क्रिया यदैव वर्तमाना तदेव नैमित्तिकः शब्दो युक्तश्चित्रकरादिवत् , तस्माद् यदैव घटते-चेष्टते तदेव घटः, तन्निमित्ताभावे पटादिवदेवासौ न घटः, न चातीतानागतनिमित्तसम्बन्धः, तयोरभावात् , न ह्यतीत भावि वा छत्रदण्डादि छत्रिदण्ड्यादीनां निमित्तं युज्यते, यदि स्यात् , त्रैलोक्यस्य छत्रिद- ण्डित्वप्रसङ्गः, अतो घटमान एव घटः, क्रियाविशिष्टस्यैव घटता, ततश्च घटशब्देनापि नैवासौ सर्वदा वाच्य इति, एवमेप पर्यायनयः सूक्ष्मतरभेदस्तावदाधावति यावज्ज्ञानमात्रमवशिष्यते शून्यता वा, न विह सकलक्रमभेदाख्यानं क्रियतेऽन्यत्र प्रपञ्चितत्वात् । एवमेतयोव्यास्तिकपर्यायास्तिकयो- तयोर्मध्य इत्यर्थः । उत्तराया अर्थतत्त्वाववोधकत्वेन युक्तत्वमित्याह-नैमित्तिकी त्विति । उक्तमर्थ संवादयति-यथाहेति। नाम चेति, निरुक्ते व्युत्पत्तिप्रतिपादकग्रन्थे व्युत्पत्तिकारः, व्याकरणे तु शकटस्य तोकमपलं शाकटायनः, धातुजं नाम आह । तत्र परिगणितशब्दानां व्युत्पादनादन्येषु नामसु का गतिरित्याह-यन्नेत्यादि, यद् नाम, पदार्थविशेषस- मुत्थं पदार्थविशेषेण प्रकृतिविशेपेण प्रत्ययविशेषेण च उत्थं जातं व्युत्पादितं न, तद् नाम, प्रत्ययतः प्रत्ययविशेष परिकल्प्य, प्रकृतेःप्रतिविशेपं परिकल्प्य च ऊह्यं तय॑म् , व्युत्पाद्यं साधनीयमिति यावत् , सर्वेपा शब्दानां व्युत्पत्तिनिमित्तभेदावश्यम्भा- वेऽर्थभेद आवश्यक इत्याह-एवं चेति, सर्वनानां धातुजन्यत्वे सतीत्यर्थः । अस्य नयस्य समभिरूढसजाप्यन्वर्थेत्याह-अतो यां यामिति।तामेवेत्येवकारव्यवच्छेद्यामाह-द्वितीयामिति । उपसंहरति-तस्मादिति। वर्तमानेनेत्यनेन ऋजुसूत्रार्थस्यैव अभिन्नलिझादिनेत्यनेन साम्प्रतनयायव एकनैवेत्यनेन विशेपिततरभानवार्थोऽस्यति ख्यापितम् । समभिरूढनयरपपर्या- गनयपिटपिप्रणाखा निरूप्ययम्भूतंरूपतत्प्रशासा निरपयति-क्रियामेदादित्थमिति । त्वया समभिरूढनयेन । चित्रक- रादिवदिति, आदिपदाकुम्भवारादेः परिग्रहः, चित्रकरणवेलायां चित्रकारव्यपदेशः कुम्भकरणवेलायामेव कुम्भकार- व्यपदेश इत्यस्याभिमानः । न च कदाचिदसी चेष्टा कृतवान् करिप्यतीति वेति कृत्वोपलक्षणभृतया चेप्टया घटपदवाच्योऽ- घंष्टमानोऽपि कि न स्वादिलाशमायामाह-न चातीतेति । तयोः, अतीतानागतयोः । एतदेवोपपादयति-न ह्यतीत- मिति, उत्तानार्पोऽयं ग्रन्थः । पर्यायनयमूलकावेच विधानवादशन्यवादी योगाचार-माध्यमिकप्रवर्तितावित्येतस्य माहा. म्गख्यापनाया-एवमेप पर्यायनय इति । यथा यदेव किया तदेव तन्निमित्तकशब्दवाच्योर्थस्तथा यदेव गानं तदेवार्थ- सिदिः, न शानाइतेऽर्धसत्तायां मानमति, एवं निप्पीन्यमानोऽयों ज्ञानासारखरप एव प्रविशति, आकारोऽपि विचार्यमाणो न जानाद्विभिमसल्पनामुपटोफते, ज्ञानमपि प्राधग्राहकाकारविकलं निरच्यमानं न कयश्चित्यवतिष्ठत इति शुन्यतायामेव विश्राम्पतीसभिरान्धिः । ननु पर्यायनयस्य फेन कमेण विज्ञानमात्रे शून्यतायां च पर्यवसानं ? वामात्रेण पर्यवसानं तु पूर्ण- सायामप्यरत्यतो यफच्य एव तदुपपादक्कम इत्यत आह-न विहेति, अपूर्वार्थप्ररूपणे हि शान्त्रव्यापारः साफल्यमाति, जन्यन प्रापितत्यार्थख प्ररूपणं लनुवादकतामात्रेण अन्यगौरवापादक नादरणीयम् , दिगानप्रदर्शनमेव तु न्याय्यम्, तत्तु मृतमेति भावः। एपामिलायनन्तरं भाज्यमवतारयति-पचमेतयोरिति । वचनचतुष्टयेति, न्यास्तिकं मातृका- - ·भाष्यटीकाविवृतियुता] द्रव्यास्तिकस्य व्याख्यानप्रयोजनानि, द्रव्यातिरिक्तवस्त्वभावश्च । [३] वचनचतुष्टयोपात्तयोः परस्परापेक्षयोरर्पणानर्पणविशेषतः सम्भवद्भिर्विकल्पैर्भाष्यकृत् स्वयमेव सन्नि- त्यादिभेदभावनां करोति-- [भाष्यम्-] एषामर्थपदानि द्रव्यं वा द्रव्ये वा द्रव्याणि वा सत् । असन्नाम नास्त्येव द्रव्यास्तिकस्य । एषामर्थपदानीत्यादि, एषां-द्रव्यपर्यायनयभेदानां द्रव्यास्तिकादीनां चतुर्णाम् अर्थानि पदानि अर्थपदानि-द्रव्यं वा द्रव्ये वा इत्यादीनि, द्रव्यास्तिकादीनां योऽर्थोऽभिधेयो-वाच्यस्त- प्रतिपादनप्रयोजनान्येकत्वादीनि युक्तानि द्रव्यादीनि, एभिर्हि द्रव्यास्तिकादीनि व्याख्यायन्ते विकल्पैः, तेषां चार्थाभिधानप्रत्ययभेदेन मिन्नानामन्तरङ्गाभिधानप्रत्ययपदापेक्षया बहुतिथविद्वज्जनामिमतवहिर- गार्थपदचिन्ता क्रियते, तिष्ठतां तावदमिधानप्रत्ययावित्यर्थपदमेव प्राक् प्रदीत इत्यर्थः । तत्र द्रव्यं भव्यं योग्यं खपर्यायपरिणते, सर्व धर्मादि भेदवायभिमतमभिन्नलक्षणार्पणयैकत्वेन विवक्ष्यते द्रव्य- मिति द्रव्यस्वभावात्यागात, न च द्रव्यव्यतिरिक्तं गुणकर्मादि किञ्चिदस्ति, रूपरसादयस्तद्रव्यद्वारे- णवोपलब्धिमार्गमवतरन्तो द्रव्यवृत्तिमात्रत्वेनावधार्यन्ते, न भिन्नजातीयत्वेन, चक्षुरादिग्रहणभेदात् पदास्तिकमुत्पन्नास्तिकं पर्यायास्तिकमिति वचनचतुष्टयेत्यर्थ । द्रव्यं वेत्यादि संग्रह गमनयाभिप्रेतस्य द्रव्यास्तिकमिति प्रथम- वचनस्य व्याख्यानम् । अर्थपदानीत्यत्र कर्मधारयसमास इत्यावेदनायाह-अर्थानि पदानीति । इत्यादीनीति, आदि- पदाद्रव्याणि वा मातृकापदं वेत्यादीनामुपग्रहः । द्रव्यं वा द्रव्ये वा द्रव्याणि वा सत् सती सन्तीत्येतानि एकवचन द्विवचन- बहुवचनान्तानि द्रव्यास्तिकमित्येतस्यार्थपदानि व्याख्यानप्रयोजनानीखेतदर्थावेदनायाह-द्रव्यास्तिकादीनामिति । अर्थ- पदानीलेतत्पदं मातृकापदास्तिकस्यापीत्याद्युत्तरभाष्येऽपि सम्बध्यत इत्यतोऽत्रादिपवमुपात्तं मातृकापदास्तिकादीनां सशहाय, एवमप्रेऽपि । एकत्वादीनि युक्तानीति, अत्र एकवचनादियुक्तानीति पाठो युक्तः । द्रव्यादीनीति, आदिपदान्मातृकापदादेरुपग्रहः । एभिः, द्रव्यमित्यादिभिः, अस्य विकल्परित्यनेन सम्बन्धः, अर्थाभिधानप्रत्ययास्तुल्य- नामधेया इति वचनाद्व्यास्तिकादीनां खखरूपाभिधानखखार्थतत्प्रत्ययवाचकत्वेऽपि यत्तदर्थमात्र प्रत्यायनप्रयोजनकतयाऽर्थप दानीत्यस्योपवर्णनं तदभिप्रायमाविष्करोति-तेषामित्यादिना, तेषा द्रव्यास्तिकादीनाम् । अभिधानप्रत्यययोराकारतो न भेद , द्रव्यास्तिकमित्यादिनानः द्रव्यास्तिकमित्यादिज्ञानस्य च खरूपतोऽविशेषादतोऽन्तरजत्वं तयो', अर्थस्तु भिद्यतेऽतो बहिरम- त्वमस्य, तस्य व्याख्यानतः प्रतिपत्तित एव विदुषामिष्टसिद्धिरिति तत्प्रपञ्चनमेव न्याय्यमित्याशयेनाह-अन्तरङ्गेति । वहु- तिथेति, बहुप्रकारेत्यर्थः, अस्य वहिरजार्थपदेऽन्वयः। चिन्ताकरणखरूपमुपदर्शयति-तिष्ठतामिति । द्रव्यं सदित्येक वचनसमन्वितं संग्रहनयाभिमतं व्याख्यानयति-तत्र द्रव्यमित्यादिना। द्रव्यं च भव्य इत्यनुसाराद्रव्यमिति भष्यमाह । खपर्यायरूपेण भवनाधुज्यते भव्यं द्रव्यम् । कारणे द्रव्यशब्दप्रयोगात्, कारणं च खरूपयोग्यतया फलोपहिततया च भवति, तत्र खरूपयोग्यताश्रयणेनाह-योग्यमिति । कस्य योग्यमित्यपेक्षायामाह-खपर्यायपरिणतेरिति । अत्रार्पणाकृत्य- मुपनिवनाति-सर्वमिति । धर्मादीत्यत्रादिपदादधर्माकाशजीवपुद्गलानां प्रहणम् । गतिस्थित्यादिस्पेण परिणमदपि धर्माठि द्रव्यखभावं न जहातीयेकद्रव्यात्मकमेवेत्याह-द्रव्यखभावात्यागादिति । द्रव्यमित्येकवचनान्तमवधारणाकलित. मेकत्वविशिष्टद्रव्यमाह, ततो द्रव्यव्यतिरिक्तस्य सत्त्वमपवदतीत्याह-न च द्रव्यव्यतिरिक्तमिति । गुणकर्मादीति, आदिपदात्सामान्यविशेषयोरुपग्रहः। तत्र तावगुणस्य द्रव्याव्यतिरिकत्वमुपपादयति-रूपरसादय इत्यादिना । द्रव्य तिमात्रत्वेन द्रव्यपरिणाममात्रत्वेन । अवधार्यन्ते रूपरसादिरूपद्रव्याकारोपलब्धिलक्षणज्ञानेन निश्चीयन्ते, न तु तत्त. ज्ज्ञाने द्रव्यविजातीयत्वमपि तेषा' भाषत इति न द्रव्यविजातीयत्वेन तेषामवधारणमित्याह-न भिन्नजातीयत्वेनेति । चक्षुर्जन्यज्ञानविषयभावापन्नं द्रव्यं रूपमिति, रसनाप्रात्यतापनं तदेव रस इति, त्वगिन्द्रियगोचरतामितं स्पर्श इति, घ्राणेनाना- यमाणं गन्ध इति रूपादयस्तद्वत्तय एवेत्साह-चक्षुरादिग्रहणमेदात्त्विति । ता रूपरसादिवरूपाः, वृत्तयः परिणतय., तत्रि.१० ·. - [४]; शुद्धे द्रव्यास्तिकमते एक द्रव्यम् , अशुद्धे तु द्रव्ये द्रव्याणि वा। [तत्वार्थत्रिसूत्री तु वृत्तयस्तासस्य भिद्यन्ते, पितृपुत्रमातुलत्वायनेकसम्बन्धिसम्बन्धविशिष्टपुरुषवत्, अभिन्नस्यैकस्य जिनदत्तादेर्जन्यजनकाद्यनेकसम्वन्धापेक्षाः पित्रादिव्यपदेशाः प्रवर्तन्ते, न तु तस्मात् पुरुषवस्तुनो, ऽर्थान्तरभूतं पितृत्वं नामार्थो जात्यन्तरमस्ति पुरुपवृत्तिमात्रत्वात् , तथा द्रव्यमपि चक्षुर्ग्रहणादिवि- षयभूयमासादयद् रूपादिव्यपदेशमनेकमासादयति, अतोऽनर्थान्तरं रूपरसादयो द्रव्यादिति, कर्मापि विससाप्रयोगसापेक्षो द्रव्यपरिणामस्तद्भावलक्षणो द्रव्यादव्यतिरिच्यमानो द्रव्यमेव, सामान्यविशेष- चोरपि तदअहे तद्बुद्ध्यभावात् द्रव्यमात्रतैवेति, एवमेकमेव द्रव्यं शुद्धप्रकृते,व्यार्थस्य । अविशुद्धद्रव्या- धमेनगमस्त्वभिन्नद्रव्येण व्यवहाराभावाद् भेदनिवन्धनद्वित्वादिसङ्ख्याव्यवहारः सकललोकयात्रा- क्षम: सिद्ध्वतीति द्रव्ये वा द्रव्याणि वेत्साह, अन्यथैकसयाऽपि न स्याद्, व्यवहारस्य वा शतभेदत्वात् कश्चिदंशः प्रतिपन्नदेशकालसङ्ख्याभेदः प्रतिमन्यते-द्रव्ये वा द्रव्याणि वेति विकल्प सम्भवः, सच त्रिविधमुत्पादादि, तच्च द्रव्येणार्यमाणमङ्गीकृतसयाभेदमेवात्मलाभं प्रतिपद्यते-द्रव्यं तस्य द्रव्यस्य । एकस्यैवापेक्षाभेदतोऽनेकस्पेण व्यवहरणमित्यत्रानुरूपं दृष्टान्तमाह-पितपुत्रेति । दृष्टान्तमेवोपपादयति- अभिन्नस्यैकस्येति । जन्यजनकादीति, भावप्रधाननिर्देशाजन्यत्वजनकत्वादीत्यर्थः, आदिपदाजननीमातृजन्यत्व. भगिनीजन्यत्वादे. परम्परासंबन्धस्य ग्रहः । पुरुषवस्तुनो जिनदत्तादेः । पितृत्वमित्युपलक्षणं पुत्रत्वमातुलत्वादीनामपि । पितृत्यादिकं कुतो न जात्यन्तरमित्यपेक्षायामाह-पुरुषवृत्तिमात्रत्वादिति । दृष्टान्तोपदिष्टन्यायं दार्टान्तिके योजयति- तथेति । विषयभूयं विपयत्वम् । कर्मणो द्रव्यादच्यतिरिक्तत्वमुपपादयति-कर्मापीति । तद्भावलक्षणः, द्रव्यस्य तद्रूपेण परिणमनसभावः । सामान्यविशेषयोरपि द्रव्याव्यतिरिक्तत्वमावेदयति-सामान्यविशेषयोरपीति । तदग्रहे प्रव्याग्रहे । तदुद्ध्यभावादनुगतव्यावृत्तबुध्यभावात्, अनुगतव्यावृत्तस्वभावतया द्रव्यमेव सामान्यविशेषगोचरबुद्धिविषय इति तद्भिने त्ततिपयत्वे मानाभाव इति हृदयम् । समवायच सम्वन्धो नाविष्वग्भावलक्षणसम्बन्धिखरूपाध्यतिरिच्यत इति गुणनीसामान्यविशेपाणां तत्सम्वन्धिनां द्रव्याव्यतिरिक्तत्वे तस्यापि तदव्यतिरिकत्वमर्थात्प्राप्तमेवेति न पृथगुक्तिः । संग्रह- नयाभिप्रायेण द्रव्यमित्लैकवचनान्तमुक्तमिति । तन्निगमयति-एवमेकमेवेति । शुद्धप्रकृतेः पर्यायामिश्रितद्रव्याभ्यु- पगन्नुः । द्रव्यार्थस्य सद्ध हनयरय । इदानी द्रव्ये वा द्रव्याणि वेति अर्थपदयोरुपपादको नैगमनय इत्यावेदयन्ती प्ररूप- यति-अविशुद्धेति, अवान्तरसामान्याभ्युपगन्तृत्वेनाविशुद्धत्वं बोध्यम् । द्रव्यार्थभेदः, द्रव्यार्थिकनयविशेषः । नैगम- स्त्विति, अस्पत्याहेलनेन सम्बन्धः। अभिन्नद्रव्येण महासामान्यसत्तामात्रेण । व्यवहाराभावात्, प्रवृत्तिनिवृत्त्या- दिलक्षणव्यवहतेरभावात् , एकम्यैवेष्टरवानिष्टत्वादितत्साधनत्वादिरूपेण ग्रहणासंभवे तनिवन्धनप्रवृत्त्यादेरप्यसम्भवादित्यागया। भेदनिवन्धनेत्यादि निगरार्थम् । अन्यथा द्वित्वादिसायानभ्युपगमे सर्वस्यैव वस्तुनः प्रत्येकमेकत्वात्तादृशैकत्वमव्याव- कन्या विशेषणभावमयतीति सजातीयद्वितीयराहिललक्षणमेव तद्विशेषणतयोपादेयमिति एकत्वाभ्युपगमनान्तरीयक एवे- लाशयेनाह-एकत्यसमापि न स्यादिति । अथवा एकत्वमिति कस्यापि विशेषणमेवातस्तक्ष्यतिरिक्तं विशेष्यमावश्यकम् , विशेष्यसरपल्ले च व्यं द्रव्यमिति एक द्रव्यमित्यपि न स्यात्, विशेषणत्वान्यथानुपपत्त्या च व्यवच्छेद्यमपि किश्चित्तृतीयम- भ्युपेवमित्यभिप्रायकमिदमिति गेभ्यम् । यदि च नैगमनयः सङ्गहन्यवहाराभ्यामतिरिको नास्त्येव, यतस्तस्य यः सामान्या- भ्युपगमांश: रामदाह एव, यक्ष विशेषाभ्युपगमाशः स व्यवहार एव, ताभ्यां व्यतिरिक्तस्य कस्यचित्प्रकारस्याभावात्, निविज्ञपिपवागावे विप्रविणोऽपि विविकस्याभावादिति विभाव्यते तदा शुद्धप्रकृतिकद्रव्यार्थिकस्य सद्धहस्य द्रव्यमित्यर्थपदे निर्धारितेऽस्प्रतिकदल्यार्थिकस्यैव व्यवहारस्य कधिदंशस्तामोऽस्ति यो मातृकापदास्तिकव्यतिरिक्तो ट्रव्ये वा द्रव्याणि सभ्युपगाउति किलो विशेषगवेयणयेत्याशयेनाह-व्यवहारस्य वेति, कश्चिदंश इत्यनेनान्वयः । एकस्य तस्य मान- पापदालिफायव नितिन्यात्कयमेवगिलत आह-शतभेदत्वादिति, बहुविधयादित्यर्थः । विशेषतो विशेपस्योपदर्शयि- समशक्यत्वानुजम्-कश्चिदिति, य एव नगम इति अतिरिकनैगमनयाभ्युगन्नेप्यते स एव तथारियो व्यवहारांगोऽस्वि- स्थगिन्धिः। न सलम रावया निरूपणावप्रदेय इति विषयतम्तमवधारयति-प्रतिपन्नेतिद्रव्ये वाद्रव्याणि वेतीति देहलोदीपदायेन प्रतिमन्यते इति पूगाऽन्वेति विकल्पसम्भव इत्यनेनापि । भावस्थसदित्यनेन कि प्राथमित्यपेक्षा- ·, भाष्यटीकाविवृतियुता] द्रव्यास्तिकमते सर्वेषां द्रव्ये समवतारः । [७५] पा इव्ये वा द्रव्याणि वेति, न तु कदाचिद् वचनत्रयप्रतिपाद्यद्रव्यव्यतिरेकेणान्यत् किश्चित् सदस्ति, चतो व्यमित्यपदिष्टे सत् प्रतीयते, द्रव्ये इत्यपि सती, द्रव्याणि च सन्तीत्येवं व्यस्तेपु समस्तेषु च प्रतीयते द्रव्येष्वेव सत् , द्रव्यमाने नियतवृत्तित्वात्, द्रव्यव्यतिरिक्तपदार्थाभावाचान्यत्र नोपलभ्यते, यदि स्यादद्रव्यं किञ्चिद् गुणः कर्मादि वा तत्राप्याशङ्केत सतो वृत्तिः, तत् तु नैवास्तीत्ययमर्थोऽनेन भाष्यवचनेन प्रत्याय्यते-असन्नाम नास्ति, असदिति यस्य नाम संनिनस्तत्संज्ञिरूपमसन्नामकं नास्ति, संज्ञिरूपाभावाद् वा संज्ञा नास्ति, परस्परापेक्षत्वात् संत्रासंज्ञिनो, एवं चासच्छब्देन गुणाद्यभाव एवोच्यते, स च गुणाद्यभावो द्रव्यमानमेव, द्रव्यास्तिकस्येत्युक्तेन प्रकारेण द्रव्यार्थिक- स्यार्थपदभावना। अन्ये भाष्यमेवं पठन्ति-असन्नाम नास्त्येव सावधारणोऽसता प्रतिपेधः, सर्व द्रव्यमिति सजिघृक्षतो द्रव्यास्तिकस्य हि मातृकापदास्तिकाद्यपि सर्वमन्तर्वसतीति, वस्मात् सदित्युक्ते एषामेकत्वद्वित्वबहुत्वानामन्यतमोक्तौ तदवरोधः सन्मात्रत्वादिति । एवं सहनयेन स्वाभिप्राये द्रव्यास्तिकमात्रतया प्रकाशिते व्यवहारनयः स्वाभिप्रायमाविष्करोति मातृकापदास्तिकोपन्यासेन- यामाह-सच्च त्रिविधमुत्पादादीति । तच्चोत्पादादित्रयश्च । उत्पादव्ययावेकीकृत्यैक ध्रौव्यश्चैकमिति कृत्वा द्रव्ये इति, उत्पादश्चैको व्ययश्चैको ध्रौव्यं चैकमिति कृत्वा द्रव्याणीति, समुदितस्यैवैक्यं विवक्षित्वा द्रव्यमिति । तथा चैवंभूत. द्रव्यार्थिकनयार्पणया त्रीण्यप्यर्थपदानि सिध्यन्तीत्याह-द्रव्येणेति । वचनत्रयप्रतिपाद्यद्रव्यतिरेकेण सन्नास्तीत्यत्र हेतुमाह- यत इति । अपदिष्टे प्रयुज्यमाने । द्रव्ये इत्यपीति, अपदिष्टे इत्यस्यानुकर्षः । सती प्रतीयेते इति वचनविपरिणामेनाग्रे- तनस्य प्रतीयते इत्यस्य सम्बन्धः । द्रव्याणि चेति, चकारादपदिष्ट इत्यस्यानुकर्षः । सन्तीत्येवमिति, सन्तीत्येवं- रूपेणेत्यर्थः । द्रव्येष्वेव सत्, प्रतीयते इत्यनेन सम्बन्धः । द्रव्येषु कथम्भूतेष्वित्यपेक्षायामाह-व्यस्तेषु समस्तेपु चेति, व्यस्तेषु द्रव्येषु उत्पादव्यययोरैक्यं द्रव्यस्य चैक्यमि विवक्षायांति द्रव्ये इति, त्रयाणा प्रत्येकमैक्यविवक्षायां बहु- रूपत्वसम्पत्ती द्रव्याणीति, समस्तेपूत्पादव्ययध्रौव्येषु एकद्रव्यत्वविवक्षाया द्रव्यमितीति विवेकः । द्रव्येष्वेव सत्प्रतीती हेतुमाह-द्रव्यमाने नियतवृत्तित्वादिति, यच्च द्रव्यं तत्रैव सत्त्वस्य वृत्तित्वात् , यच्च यत्र वर्त्तते तत्रैव तस्यैवोपलम्भः प्रमा, अन्यत्र तस्य प्रतीतिर्धान्तिरेव न वस्तुसाधिकेत्याशयः। ननु द्रव्यनियतवृत्तित्वाद्रव्येष्वेव सदिति प्रतीयते इति तदा स्याद्यदि द्रव्यव्यतिरिके तत्प्रतीतिर्न स्यात्तत्रैव तु किम्मानमित्यत आह-द्रव्यव्यतिरिक्तेति । एतदेवोपपादयन्नाह-यदि स्यादिति । अयं च अन्योऽसन्नाम नास्तीति भाष्यस्यावतरणरूप इत्यावेदयितुमाह-अयमर्थ इति । असनाम नास्तीति भाज्यं व्याचष्टे-असदितीति । यदि किमपि वस्तु असच्छब्दवाच्यं नास्ति नाप्यसच्छब्दः कस्यापि सज्ञा, तर्हि तस्य प्रयोगोऽपि दुर्घट इत्यत आह-एवं चेति, द्रव्यव्यतिरिक्तस्य कस्यचिद्वस्तुनोऽसंज्ञकस्याभावे तादृशवस्तुवाचक- 'तयाऽसदिति शब्दस्य संज्ञात्वाभावे चेत्यर्थः । ननु गुणाद्यभाव एव द्रव्यव्यतिरिको वस्तुभूतोऽसदिति नानः सज्ञी सवृत्तस्तस्य संज्ञाऽसदिति असन्नामनास्तीति भाष्यमसङ्गतमापतितमित्यत आह-सचेति । तथा च द्रव्यव्यतिरिक्तमसन्नाम नास्तीति युक्तमेवेति । इयं चार्थपदभावना कस्य नयस्येत्यपेक्षायां द्रव्यास्तिकस्येति भाष्यमित्याह-द्रव्यास्तिकस्येत्युक्तेनेति । नास्तीत्यत्र सावधारणपाठं केचिन्मन्यन्ते तदुपदर्शयति-अन्ये इति । द्रव्यास्तिकाभिप्रायमुपवर्णयन्ति-सर्वमिति । संजि- घृक्षतः, द्रव्यत्वेन रुपेण सर्वं समृहतः । द्रव्यास्तिकस्येत्यनन्तरं मते इति शेषः। मातृकापदास्तिकाद्यपीति, आदिपदादुत्पन्नास्तिकपर्यायास्तिकयोरपि ग्रहः । सर्वमन्तर्वसति, सर्वान्तर्गतमेव । तेन तेषामपि द्रव्यं द्रव्ये द्रव्याणि 'वेत्युक्तावुपक्षेपो भवत्येवेत्याह-तस्मादिति, सद्वचनद्रव्यवचनयोः पर्यायत्वे सदित्युक्ते द्रव्यं द्रव्ये द्रव्याणीति वचनान्य- तमाभिधानं प्राप्तमेव, ततश्च सर्वपदार्थसङ्ग्रहणम् । असन्नाम नास्त्येव येन तदसङ्ग्रहः सम्भाव्येतापीयाह-सदित्युक्त इति, सदित्युक्त एषा द्रव्यं द्रव्ये द्रव्याणीत्यन्यतमानामवरोधः सत्त्वेन सङ्ग्रहणम् , द्रव्यं द्रव्ये द्रव्याणीसन्यत- मोकौ च सतोऽवरोधो द्रव्यत्वेन सर्वेषां सतां सङ्ग्रहणम्, सन्मात्रस्य द्रव्यत्वादसतश्चाभावादित्यर्थः । मातृकापदास्ति- कस्यापीत्युत्तरभाष्यमवतारयति-एवं सद्धहनयेनेति । उद्देशमात्रं सामान्यतो नाम्ना सहीर्तनम् । व्यवहारनयवक्त- .

·मातृकापदास्तिकव्याख्याप्रयोजनानि व्यवहारनयमतञ्च । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री [भाप्यम्-] मातृकापदास्तिकस्यापि मातृकापदं वा मातृकापदे वा मातृकाप- दानि वा सत् । असातृकापदं वा अमातृकापदे वा अमातृकापदानि वाऽसत् । मातृकापदास्तिकस्यापीत्यादि । धर्मास्तिकायादीनामुद्देशमात्रं मातृकापदास्तिकलक्षणम्, एवं मन्यते व्यवहार:-न द्रव्यमात्रमभेदं सत् संज्ञाखालझण्यादिशून्यं व्यवहर्तृणां लौकिकपरीक्षकाणां धियं धिनोति, व्यवहारार्थश्च वस्त्वभ्युपगमः, स च भेदेन प्रायः साध्यते, त्वयाऽपि च भेद एष प्रदर्शितो द्रव्यं वा द्रव्ये वा द्रव्याणि चेति, एकस्मिन्नर्थे एकवचनं ब्रूयोरर्थयोविवचन बहुवर्थेषु च बहुवचनमित्येवं सतो भेदिका सहया, न च द्रव्यसतोर्भेदस्ते द्रव्यमेव सत्सदेव द्रव्यम् , यच्चैकसङ्घयाव- च्छिन्नं सत् तन्न द्वित्वादिसलययाऽऽश्रयितुं शक्यम् , न धेको द्वौ, द्वौ वा एक इत्येवं लोकव्यवहार- प्रवणेन भेदोऽभ्युपेयः, किं तद् द्रव्यं ? धर्माधर्माकाशपुद्गलजीवभेदं गतिस्थित्यवगाहशरीरादिपरस्परोप- अहणाशुपकार, संज्ञावलक्षणादिविविक्तं संव्यवहारप्रापणप्रत्यलं भवति ?, निर्मेदं पुनर्वस्तु न काञ्चिद् व्यवहारमात्राममिमुखीकरोति, भेदप्रधानतायां तु धर्मादीनामन्यतमैकविवक्षायां सत् मातृकापदम्, द्वित्व- विवक्षायां सती मारकापदे, त्रित्वादिविवक्षायां सन्ति मारकापदानीति प्रतिविशिष्टव्यवहारप्रसिद्धिः, अतो धर्मादयः परस्परव्यावृत्तसत्त्वस्वभावार्पणयैव सन्ति, नान्यथा । धर्मास्तिकायस्खलक्षणं य(त् तत्र जातुचिदधर्मालिकायलक्षणं भवति, अतो यदस्ति तन्मातृकापदं वेत्यादिना विकल्पनयेण सङ्गृहीत 'व्यतामाविष्करोति-एवं मन्यत इत्यादिना । न द्रव्यमात्रमिति, धियं धिनोतीत्यनेन सम्वन्धः, बुद्धिमादधातीति, 'धुद्धिविषयो सवतीति यावत् । द्रव्यमानस्य सत्त्वे विभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तिका संज्ञाप्यर्थभेदभिन्ना नास्ति, खलक्षणस्य भावः खाल. सव्यं खखाधारणधर्मः प्रवर्तकनिवर्तकतावच्छेदको नास्ति, तथा च लोकयानाविलोप एवेतन्मत इत्याह-व्यवहारार्थ- श्रेति । स च व्यवहारथ । त्वयापि द्रव्यास्तिकनयाभ्युपगन्त्राऽपि । इत्येवम् अमुना प्रकारेण । सतो भेदिकेति, एपन्यमेकसिन् पर्तते द्वित्वन्ध नैकस्मिन् किन्तु इयोरेव, बहुत्वं च बहुम्वेव नैकसिन्द्वयोर्वेति सतो भेदो यदि न स्यात्तदा धर्मिण उभयतस्परा बखरपस्याभावाद्धर्मखरूपा द्वित्वादिसया फुन वत्ततेति तदन्यथानुपपत्त्या सतो भेद आवश्यक इति । ननु सवैक द्रव्यं तु नानाऽतो द्रव्ये द्रव्याणीति विकल्पोपपत्तिरित्यत आह-न व द्रव्यसतोभदस्ते इति । ते शुद्ध- प्रन्यास्तिकाभ्युपगन्तुः, द्रव्यसतोर्मिणोéदो नास्त्येवेत्यर्थः । तत्र हेतुः-द्रव्यमेव सत्सदेव द्रव्यमिति, द्रव्यमेव सदित्यनेन द्रव्यन्यतिरिकस्य सत्वव्यवच्छेदः, सदेव द्रव्यमित्यनेन सद्ध्यतिरिक्तस्य द्रव्यत्वव्यवच्छेदः, तथा च सत्त्व- मन्यत्वयोः समनियतत्वे सत एकत्वे द्रव्यमप्येकमेव स्यात्तथा चैकवचनमेव स्थान द्विवचनबहुवचने इति । एकस्मिन्द्रव्ये सति सिवय त्वयोरपि पर्याप्तिरस्तु को दोष इत्यत आह-यञ्चैकसल्येति । एकत्वावच्छिन्ने द्वित्वाद्यवृत्ती तथाप्रतीलभाव एव प्रमाणमित्याह-नोक इति । तस्माटोक्यानानिर्वहणाय भेदोऽभ्युपेय इत्याह-एवमिति । भेदः कथमभ्युपेय इति पृच्छति- फिन्तव्यमिति । उत्तरयति-धर्माधर्मति, अनेन पञ्चसयापरिच्छिन्नद्रव्यभेदखरूपप्ररूपणम् । किमर्थमेतावता- मभ्युपगम इत्यपेक्षायामाह-गतीत्यादि, गत्युपकारो धर्मस्य स्थित्युपकारोऽधर्मस्यावगाहोपकार आकाशस्य शरीराद्युपकारः पुगलल्य परसरोपमा जीवस्य प्रयोजनम् । धर्माधर्मयादिना द्रव्यभेदानां संज्ञा विविक्ता गतिस्थित्यादिना विविध पक्षणमतले विभिनसभावभाज इत्याशयेनाह-संज्ञावलक्षणादिविविक्तमिति, आदिपदाप्रत्ययोपग्रहः । एतादृश- भेदभाजनमेय द्रव्यं लोकयानाक्षमनिलाह-संव्यवहारेति । संग्रहाभिमतस्य तु द्रव्यस्य न लोक्यातालमत्वमित्याह- निमदमिति । इदानी मातृकापदास्तिकस्यापीलादिभाप्यानुगमनायाह-मेदप्रधानतायां विति। अत इति, मो भेदमुपादायव प्रतिनिशिष्टव्यवहारप्रसिदिवसादित्यर्थः । एक्कारव्यवच्छेद्यमाह-नान्यति, परस्सरन्यारत्तस्वभावा- गणे तु न सन्ति धर्मादय इलः । यतो धर्मादीनां पथानामन्योन्यासहमस्वरुपेण व्यवस्थितिरतो मातृवपदानां तेषां सत्य- सुपादाप मापश्पदमिलादिविफल्योपपगिरिलाह-धर्मास्तिकायखलक्षणमिति । कय धर्मादिपयकं मातृकापरवाच्या - ·. भाघाटीकाविकृतियुता] धर्मादीनां मातृकापदामातृकापवाच्यत्रोपपत्तिः। [७७] धर्मादि पञ्चविधम् , सकलभेदजालप्रसूतिहेतुत्वान्मातृकापदं मातृकास्थानीयमुच्यते धर्मादि, नातोऽन्य- दस्तीति, अमावृकापदं वेत्यादिना तामेव परस्परव्यावृत्तिमभिव्यनक्ति, यदि धर्मादिपञ्चकव्यतिरेकि किश्चिद् भवेत् ततस्तत्रामातृकापदं वेत्यादिव्यपदेशो युज्येत, संज्ञावालक्षण्यायभावात् तच्चासत्, तस्मात् धर्म एवाधर्मलक्षणाद् व्यावर्तमानस्तेनाधर्मखलक्षणरूपेणासन्नित्युच्यते । एवं शेपेष्वपि भावना विधेया।। सर्वसद्गतिविशेपाणां प्रसवहेतुत्वाद् धर्मास्तिकायो मातृकापदम् , स एव च सर्वसस्थितिविशे- पप्रसवव्यावृत्त्यपेक्षया अमातृकापदम् , एवं द्विवचनवहुवचने विभावनीये। तस्मान्न द्रव्यास्तिकादि क्रिश्चिन्मातृकापदव्यतिरेकि विद्यते, स्वभावासंक्रान्या तु परस्परापोहभावतः पदार्थव्यवस्थानम् , स चापोहः सल्लक्षणव्यवच्छेदेनैको यथा-प्रमाणं प्रमेयं च सद्, यन्न प्रमाणं न प्रमेयं तदसदेव, अपरो धय॑न्तरस्य धर्म्यन्तरोत्पन्नवैशिष्ट्येनापोहः, तद्यथा-जीवोऽजीवो न भवत्यवो गौर्न भवतीति, तथा- ऽनपोहश्चेतनाचेतनयोर्द्रव्यादेशात् , परस्परापोहे च द्रव्यादेशात् सर्वेषां धर्मादीनामनपोह इत्येवं मित्यपेक्षायामाह-सकलभेदेति । यथा सकलवर्णपदवाक्यप्रकरणप्रन्यादिप्रपञ्चमूलत्वादकारादिहकारान्ताक्षरमाला मातृकेति व्यपदिश्यते तथा धर्मादिपञ्चकमपि सकलभेदजालप्रसूतिहेतुत्वान्मातृकापदमित्युच्यते । मातृकापदमित्यस्य मातृकास्थानीय- मिति विवरणम् । सत्त्वं धर्मादिपञ्चकान्यतमत्वव्याप्यमित्यावेदयितुमाह-नातोऽन्यदस्तीति, अतो धर्मादिपञ्चकाटन्यद्भिन्नं नास्ति न सदित्यर्थः। धर्मादिपञ्चकादन्यस्यासत्त्वव्याख्यापनपरमेव अमातृकापदं वेलादि भाष्यमिलाह-अमातृकापदं वेत्यादिनेति, धर्मास्तिकाय एव अधर्मास्तिकायरूपमातृकापदखलक्षणव्यावृत्तत्वादमातृकापदम्, एवमधर्मास्तिकाय एव धर्मास्तिकायरूपमातृकापदखलक्षणव्यावृत्तत्वादमातृकापदम्, एवमाकाशास्तिकायादिप्वपि योज्यम्, धर्मास्तिकाय एव च अधर्मास्तिकायखलक्षणव्यावृत्तत्वात्तद्रूपेणासदित्युच्यत इत्याद्यपि बोध्यम् । धर्मास्तिकायादिभ्यो व्यतिरिकमेव किञ्चिदमातृकापदव्यपदेश्यमसत्पढवाच्यं च किन्न स्थादित्याशङ्कायामाह-यदीत्यादि । ततः, तदा । तत्र धर्मादि- पञ्चकव्यतिरिक्त । धर्मादिपञ्चकव्यतिरिक्तस्य तु नास्ति काचिदखण्डनामरुपा सजा नापि तस्य किञ्चिदसाधारणं लक्षणमतस्तत्र व्यपदेशकरणोपायाभावादमातृकापदव्यपदेशोऽसम्भव इत्साह-संज्ञेयादि । तर्हि अमातृकापदमित्यनेन किमुच्यते ? किच तथाऽसदित्युच्यते ? इत्यपेक्षायामाह-तस्मादिति । उक्तन्यायमन्यत्राप्यतिदिगति-एवमिति, उच्चप्रकारेणेत्यर्थः, अस्त्र भावनेत्यनेनान्वयः । शेपेष्वपि, अधर्मादिष्वपि । धर्मे मातृकापदामातृकापदव्यपदेशावुपपादयति-सर्वसद्गति विशेषा- णामिति । स एव च धर्मास्तिकाय एव पुनः । पञ्चानां मध्ये खलक्षणवत्तया द्वयोर्विवक्षाया मातृकापदे इति विकल्पः, त्रयाणां चतुर्णा पञ्चानां च स्खलक्षणवत्तया विवक्षाया मातृकापदानीति विकल्पः, एवं द्वयोरन्यव्यावृत्तत्वेन विवक्षायाममा- तृकापदे इति, त्रयाणां चतुर्णा पञ्चानां वा परस्परल्यावृत्तया विवक्षायाममातृकापदानीति विकल्प इत्याह-एवमिति । भेद- व्यवस्थितौ च निर्भिनं द्रव्यं नात्येवेत्याह-तस्मादिति । द्रव्यास्तिकादीति, आदिपदादुत्पन्नास्तिकपर्यायात्तिनयोरुप- ग्रह', एतन्मते तयोरपि मातृकापद एवान्तर्भावादिति वोध्यम् । धर्मास्तिकायादीनामपोहानपोहरूपताव्यवस्थापनपूर्वकं तद्रू- पाणां मातृकापदास्तिकत्वमुपपादयति-स्वभावासद्वान्त्या विति, खभावसङ्क्रान्तौ तु विरुद्धधर्माध्यासो भेदहेतुरेव ततो व्यावर्तेत, ततश्च परस्परापोहभावोऽपि दुर्घट इति पदार्थव्यवस्थापनमसमञ्जसं स्यादिसभिसन्धिः । अपोहस्यानुगतत्वाननु- गतत्वाभ्यां द्विप्रकारतां मनसि निधाय तत्रानुगतमपोहम्प्रथममुपदिशति-स चापोह इति । सल्लक्षणव्यवच्छेदेनेति, सल्लक्षणस्यान्यतो यो व्यवच्छेदतेनेत्यर्थः । एका सर्वानुगतः । तमुदाहरति-यथेति । अत्र प्रमाणप्रमेययोरुभयोरप्येकेनैवा- सध्यात्तिखरुपसत्त्वलक्षणापोहेन सङ्ग्रहः । अपरः, अननुगतः । धय॑न्तरोत्पन्नवैशिष्ट्येनेला धर्मान्तरात्यन्तर्वशिष्टये- नेति पाठो युक्तः । अस्योदाहरणमाह-तद्यथेति, धर्मादीना परस्परभेदव्यवस्थापनायापोहल्लप्तावपि द्रव्याणि पञ्चेति व्यवहारो- पपादनाय द्रव्यत्वमपि तत्रोररीकार्यम् , तच्च धर्मादिसकलसाधारणत्वादनपोह इलाह-तथानपोह इति । एतटेवोपपादयति- परस्परापोहे चेति, खखाधारणधर्मलक्षणभेदादन्योन्यं व्यावृत्तत्वे सतीत्यर्थः । द्रव्यादेशात् द्रव्यनयेन सर्वानुगतस्य द्रव्यरूपसामान्यांशस्य विवक्षातः । अनपोहः, द्रव्यत्वेन सर्वेषामन्यावृत्तत्वमैक्यमिति यावत् । एवमुक्तप्रकारेण । सामा- ·[७८] अजुसूत्रमुखेन उत्पन्नास्तिकस्य द्रव्यास्तिकमातृकापदास्तिकनिरसनम् । तत्त्वात्रिसूत्री 'सामान्यविशेपानेकधर्मत्वाद् धर्मादयोऽपोहानपोहरूपाः सर्वे मातृकापदास्तिकम् , एवं न्यार्थनया- भिनायो द्रव्यास्तिकमातृकापदास्तिकाभ्यामाख्यातः । पर्यायार्थनयावसरे त्विदमुच्यते-- [भाप्यम्-] उत्पन्नास्तिकस्य उत्पन्न वा उत्पन्ने वा उत्पन्नानि वा सत् । अनुत्पन्न वाऽनुत्पन्ने वानुत्पन्नानि वाऽसत् ॥ उत्पन्नास्तिकस्येत्यादि । पर्यायार्थस्य मूलसृजुसूत्रः, स च प्रत्युत्पन्नं वर्तमानलक्षणमान्नं सर्व- मेव धर्मादिद्रव्यं प्रतिजानीते, क्षणं क्षणं प्रत्युत्पन्नं पूर्वपूर्वक्षणविलक्षणम् , इदमेव च सतो लक्षणं- चदुत्पद्यते प्रतिक्षणम् , उत्पादो हि वस्तुनो लक्षणम्, अनुत्पादाश्च व्योमोत्पलादयो न कथञ्चिलक्ष्यन्ते, तन्त्रात्मनां तावत् प्रतिक्षणमपरापरज्ञानदर्शनक्रियायुत्पादो लक्षणम् , पुद्गला वर्णनान्ध-रस-स्पर्श-शब्द- संस्थान-तम-श्छायागुत्पादलक्षणाः,धर्माधर्माकाशास्तु गन्तृस्थानषगाहमानगतिस्थित्यवगाहाकारोत्पादतः, प्रतिक्षणमन्ये चान्ये च भवन्तीति, एषां च वर्तमानक्षण एव सत्यः, तस्मादेकमभिन्नं सकलभेदहेतु- मातृकापदं नाम किञ्चिन्नास्ति व्यवहारनयपुरस्कृतम् । अपि च-व्यवहारोऽपि लौकिका प्रत्युत्पन्नक्षण- साध्व एव, सतोऽर्थक्रियासामर्थ्यात् , संश्च वर्तमानक्षणः, क्रान्तानागतक्षणयोरसत्वान्नार्थक्रियासामध्य सम्भाव्यते, तस्मादुत्पन्न एवास्ति क्षणः, तस्मॅिश्च नान्वयि किञ्चिद् द्रव्यत्वादि विद्यते, ततश्च भूता- न्वेषिणो न द्रव्यास्तिकं न मातृकापदास्तिकं किञ्चिदस्ति, उत्पन्नास्तिकमेव तु सत् सन्तत्या द्रव्यं वा धर्मादि वाऽभिधीयते, न भूततस्तदस्ति, सन्तानस्य सांवृतत्वात् , ते च वर्तमानक्षणा भूयांसः, तत्रैक- . न्यविशेपानेकधसत्वादिति, अन्यत्वादि सामान्यं धर्मत्वादिर्चिशेपस्तद्रूपानेकधर्मवत्त्वादित्यर्थः । अपोहानपोहरूपा ति, विशेषात्मनाऽपोहरूपाः सामान्यामनाऽनपोहरूपा इत्यर्थः । द्रव्यनयेनार्पितसिद्धिनिरूपणमुपसंहरति-एवमिति । एवगित्यस्यैप निशिघ्यावेदनम्-द्रव्यास्तिकमातृकापदास्तिकाभ्यामिति । उत्पन्नास्तिकस्येत्याधुत्तरभाष्यमवता- रपति-पर्यायार्थनयावसर इति, अवसरतातिरनेनावेदिता। पर्यायार्थस्य पर्यायार्थिकनयस्य ऋजुसूत्रशब्दसममि- स्वमातनयचतुष्टयस्य । मूलं प्रधानम्, प्रजुसूत्रनयविषयं वर्तमानक्षणमुपादायैव सर्वेषां पर्यायार्थिकनयानां प्रवृत्तेरि- लाशयः। मासूमनयवकाव्यगाविष्फरोति-स चेत्यादिना, स च नाजुसूत्रथ, अस्य प्रतिजानीते इत्यनेन सम्बन्धः । वर्तमानलक्षणमात्रमित्यत्र वर्तमानक्षणमात्रमिति पाठो युक्तः, प्रत्युत्पन्नमित्यस्य वर्तमानक्षणमात्रमिति खरूपं व्याघ- वितं तदेव सध्यति-क्षणं क्षणमिति । इदमेवेति, प्रतिक्षणं यदुत्सयते इदमेव च सतो लक्षणमित्यन्वयः, प्रतिक्षण. मिलस्स देहलीधीपन्यायेन पूर्वोत्तरान्वयित्वं घोध्यम् । प्रतिक्षणमुत्पादस्य सलक्षणत्वं व्यवस्थापयति-प्रतिक्षणमुत्पादो हीति, आत्मनो बललोपपत्तये तालक्षणमुत्पादत्वरूपं तत्र सामयति-तत्रात्मनामिति । पुद्गलेषु तत्समयति-पुद्गला- स्विति । धर्माधर्माकाशानां तदुपपादयति-धर्माधर्माकाशास्त्विति । एपां जीवादीनाम् । विषयाभावान्मातृकापदं न युतिपयमुपतीलाह-तस्मादेकममिन्नमिति, जीवपर्यायेप्यनुगतं जीवद्रव्यं मातृकापदम् , एवं पुद्गलादिपर्यायेप्वनुगतं पुद्ग- लादिन्यं मायापदं सफरखलपर्यायफ्लापहेतुभूतं व्यवहारनयाकलितं नात्तीत्यर्थः। ननु व्यवहारनयापयादे तन्मूलिपा सालोक्यानोलामा स्यादिरात माह-अपि चेति । प्रत्युत्पन्नेति, वर्तमानेत्यर्थः । लामिक्च्यवहारस्य वर्तमानक्षणसा- पोपपारनपाह-सत इति । कान्तेति, अतीतेत्यर्थः । तस्मादिति, यतः प्रत्युत्पनक्षणसाध्य एवं सफललोकया- मात्नको गतिको व्यवहारललादित्यः । तस्मिन् प्रत्युत्पनक्षगे । भूतान्वेपिणो यथार्थवस्तुतत्त्वगवेषणविषणस्य । द्रव्यास्तिका सदहनगमनमिषयः । मातृकापदास्तिकं व्यवहारनयविषयः । तहि व्यमिति किमुच्यते ? धर्मादिपदेन चा किमगिधीयते ? इसपेक्षायामाह-उत्पमास्तिकमेव स्विति । सन्तत्या सन्तानसरपतया। भूतवः परमार्यतः । मतदत्तिय या धर्मादि नानासीलयः । अन हेतुः-संतानस्य सांवृतत्वादिति, सन्तानात्मनाऽभ्युपगम्यमानस्य ·-- भाष्यटीकाविवृतियुता] उत्पन्नास्तिकार्थपदानि, सप्तभनयाः सकलादेशविकलादेशत्वञ्च । [७९] क्षणविवक्षायामुत्पन्नास्तिकं सदिति विकल्पः द्वित्वविवक्षायामुत्पन्नास्तिके वा सती, त्रित्वादिविवक्षाया- मुत्पन्नास्तिकानि वेति यत् तत् सदेवं विवक्षया नियम्यते सङ्ख्याभेदेन व्यवहारार्थम् । यच्च परेण द्रव्यास्तिकं मातृकापदास्तिकं वाऽभ्युपेतं तदुत्पन्नमनुत्पन्नं वा स्यात् ?, यदि पूर्वः कल्पः, अस्मत्समी- हित्तसिद्धिा, अथोत्तरस्ततोऽसदेव द्रव्यास्तिकादि, कथञ्चिदप्युत्पादनेनायोगादत - आह-अनुत्पन्नं वाऽनुत्पन्ने वाऽनुत्पन्नानि वा सर्वमसत् स्खलक्षणस्योत्पादस्याभावादिति । एवमुक्तेन प्रकारेण धर्मादि द्रव्यं स्यात् सत् स्यादसत् स्यान्नित्यं स्यादनित्यमिति प्रतिपाद्यत्वेन सूचितम् , अधुना विपश्यते- तत्र द्रव्यार्थनयप्रधानतायां पर्यायनयगुणभावे च प्रथमविकल्पः, प्राधान्यं शब्देन विवक्षितत्वाच्छन्दा, धीनम् , शब्दानुपात्तस्यार्थतो गम्यमानस्याप्रधानता १ । पर्यायनयप्रधानतायां द्रव्यनयगुणभावे च द्वितीयः २ । अर्पितेऽनुपनीते न वाच्यं सदित्यसदिति वेयनेन भाष्यवचनेन तृतीय- द्रव्यादेः कल्पितत्वादित्यर्थः । उत्पन्नास्तिकं सत् उत्पन्नास्तिके सती उत्पन्नास्तिकानि सन्तीति विकल्पत्रयोपपादनायाह-ते चेति । तत्र भूयस्सु वर्तमानक्षणेषु । एकक्षणादिविवक्षाप्रयोजनमाह-यत्तत्सदेवमिति । द्रव्यास्तिक्मातृकापदास्तिक- योरुत्पन्नास्तिकखरूपत्व एव सत्त्वमन्यथा त्वसत्त्वमेवेत्याह-यच्चेति, अभ्युपेतमित्यनेनान्वयि । परेण द्रव्यार्थिकनया- भ्युपगन्त्रा। पूर्व कल्पः, द्रव्यास्तिकमातृकापदास्तिकयोस्त्पन्नखरूपत्वपक्षः । अस्मत्समीहितसिद्धिः पर्यायार्थिकनया- भ्युपगन्तुमतस्योत्पन्नास्तिकं सदिति पक्षस्य सिद्धिः । उत्तर इति, द्रव्यास्तिकं मातृकापदास्तिकमनुत्पन्नमिति पक्षः। असत्त्वे हेतुः-कथञ्चिदप्युत्पादेनायोगादिति, उत्पादेन सह कथञ्चिदपि सवन्धाभावादित्यर्थः । अत आहेत, अस्य स्थाने इत्याहेति पाठो युक्तः । सप्तभङ्गीप्रसिद्धिमूलभङ्गद्वयसूचनमनेन कृतमित्याह-एवमिति । प्रथमद्वितीयभयोरुपपाद- नायाह-अधुनेति । विपश्यते विविच्य प्रपञ्चत उपदयते । प्रथमविकल्पः, स्यात्सदिति स्यान्नित्यमिति च भगः। सत्त्वासवादीनां सर्वेषामेव धर्मादिषु भावात्कथमेकस्य प्राधान्यमित्यपेक्षायामाह-प्राधान्यमिति, तथा च शब्दोपात्तत्वमेव प्राधान्यमित्यर्थः । एवञ्च शब्दानुपात्तस्य धर्मान्तरस्यार्थतो गम्यमानत्वमेवाप्राधान्यमित्याह-शब्दानुपात्तस्येति । द्रव्यार्थ- पर्यायार्थनयप्रधानगुणभावाभ्यां प्रथमभङ्गमुपपाद्य पर्यायार्थद्रव्यार्थनयप्रधानगुणभावाभ्या द्वितीयमामुपपादयति-पर्याय- नयप्रधानतायामिति । द्वितीय इति, स्यादसदिति स्यादनित्यमिति च भङ्ग इत्यर्थः । ननु भनद्वयमात्रप्रतिपादने सप्तभङ्गीखरूपं न सिध्यति सप्तधर्मप्रतिपादनत एव तस्या निष्पत्तेरतो न्यूनत्वमपरिहार्यमतस्तृतीयभङ्गप्रतिपादकमुत्तरभाष्य- मनुसन्धाय वृत्तिकृदाह-अर्पित इति, स्यादवक्तव्यमिति तृतीयविकल्पो वक्ष्यत इत्येवमन्वयः। भङ्गत्रयसिद्धी च धर्मद्वय- धर्मत्रयसंयोजनोपनिपातिधर्मान्तरप्रसिद्धिसौकर्यादग्रिमभङ्गचतुष्टयसंसिद्धिरयत्नोपनतेति परिपूर्णव सप्तभङ्गीति न न्यूनत्व- मिति भावः, । कालात्मरूपार्थसम्बन्धोपकारगुणिदेशसंसर्गशब्द. द्रव्यार्थादेशेन गुणानामनन्तानामप्येकवस्तुगतानामभेदवृत्ति- प्राधान्यात्पर्यायादिशेनाभेदोपचाराद्वैकधर्मप्रतिपादनमुखेन सकलधर्मप्रतिपादनतस्तदात्मकवस्तुप्रतिपादकत्वेन प्रत्येकं सप्ता- नामपि भहानां सकलादेशत्वम् , तथा तैरेव कालादिभिरष्टभिः पर्यायार्थादेशेन भेदवृत्तिप्राधान्याह्नव्यार्थादेशेन च भेदोप- चाराद्वा सप्तभिरपि भरे. प्रत्येकमेकैकस्यैव धर्मस्य प्रतिपादनतो वस्तुभागस्यैव प्रतिपादकत्वं न वस्तुन इति विकलादेशत्वमत. स्सकलादेशखभावस्वात्सप्तभङ्गीप्रतिभङ्गापेक्षया प्रमाणवाक्यं विकलादेशखभावत्वान्नयवाक्यमिति परे परिकीर्तयन्ति, देव- सूरयोऽपि तथैवाभ्युपगच्छन्ति, तेषामयमाशय.-अस्तित्वादिविशिष्टमवक्तव्यत्वादिकमप्यर्थान्तरमेव, न तु विशेषणवरप- परिकलितं विशेष्यखरूपमात्रं तथा सति विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासेन सप्ताधिकधर्माप्तितस्सप्तभनीखस्पव्याहतिः स्यात्, विशिष्टस्य धर्मान्तरत्वे च विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासेनानेकविशिष्टखत्मनिष्पत्तावपि समनियतविशिष्टानामैक्यमिति ताह- शानेकविशिष्टप्रतिपादनमेकेनैव भनेनेति न सप्ताधिकभङ्गप्रसमः, तादृशश्च विशिष्टरपोऽखण्ड एव धर्म इति तदभिव्यञ्जकतयैव विशेषणविशेष्ययोरुपयोग इति धर्मद्वयभेदानुसन्धानस्य न नियमेनापेक्षेति तादृशविशिष्टधर्मस्यापि कालादिभिरभेदवृत्त्यभे- दोपचाराश्रयणस्य धर्मान्तरैस्सह कर्तुं शक्यत्वादेकधर्मप्रतिपादनमुखेन सफलधर्मात्मकवस्तुप्रतिपादनस्य सप्तभिरपि भहै.

·[20] सप्तभङ्गीप्रथमभङ्गस्य सकलादेशत्वोपपादनम् । तत्त्वार्थत्रिसूत्री विकल्पो विवक्ष्यते-स्यादवक्तव्यमिति ३ । एते त्रयः सकलादेशाः । यदा त्वभिन्नमेकं वस्त्वनेकेन गुणरूपेणोच्यते, गुणिनां च गुणरूपमन्तरेण विशेषप्रतिपत्तेरभावादिहात्मादिरेकोऽर्थः सत्त्वादेरेकस्य गुणस्य रूपेणाभेदोपचारतो मतुब्लोपेन चा निरंशः सकलो व्याप्तो वक्तुमिष्यते, विभागनिमित्तस्य प्रति- योगिनो गुणान्तरस्यासत्वादेतत्रानाश्रयणात्, तत्र द्रव्यार्थाश्रयं सत्त्वगुणमानित्य तदा स्यात् सन्नि- मल सम्भवात्प्रतिभासकलादेशसभावा सामनी, एवमुक्तदिशा विकलादेशस्यभायापि तथैवेति तन्मतव्यपोहायाह-एते प्रयः सकलादेशा इति, अयमाशय-विशिष्टानां समनियतानामसण्डानामैक्येऽपि विशिष्टखरूपावभासो विशेषणविशे- प्यखतपभेदावभासनियत एवाभ्युपगन्तव्य एव, अन्यथा विशिष्टस्य विशेषाभ्यां सर्वथाभिन्नस्यैवाभ्युपगमे सत्त्वविशिष्टस्यासत्त्वस्य निलपिष्टिानित्यत्वभेदविशिष्टाभेदादिस्वरूपतो न भेटेन प्रतिभासः स्यात्, एवं सति सर्वासामपि सप्तभनीनामाद्यमङ्गत्रयवैल. मण्यकृतमेव वैलक्षण्यं भवेत् , न त्वन्तिमभन्नचतुष्टयवैलक्षण्यप्रयुक्तमवभासमानं वैलक्षण्यं युज्येत, न च व्याकवैलक्षण्यकृतमेव वलक्षण्यमिति वाच्यम्, विशिष्टस्यावैलक्षण्ये व्याकवलक्षण्यस्यापि वक्तुमशक्यत्वात् । न चैवं सत्त्वविशिष्टासत्त्वादसत्त्वविशिष्ट- गत्यस्यापि भेदप्राप्ती सप्तभनाधिकभाप्रसा इति वाच्यम् , सत्त्वविशिष्टासत्त्वादेरसत्त्वविशिष्टसत्त्वादिना तुल्यवित्तिवेद्यत्वस्याभ्यु- पगमेनकेनेव भोन तदुभयावगती निष्प्रयोजनतया विशेषणविशेष्यव्यत्सासकृतभाभेदस्योपन्यासानहत्वादतो विशिष्टप्रतिपादक- भाचतुष्टये भेदभानमावश्यकमिति नाभेदवृत्त्युपचाराश्रयणसंकथेति न ततोऽखण्डवस्तुप्रतिपादनमिति न तेषां सकलादेशतेति । आद्याना त्रयाणां भगाना सकलादेशत्रं यदुकं तदुपपादनायाह-यदा विति । यदेति तदा समित्युच्यते इत्यप्रेतन- तदाशब्दसम्बन्धाश्रयणेन, अनेकेन गुणरूपेणाभिन्नमेकं वस्तु यदा द्रव्यार्थाश्रयं सत्त्वगुणमाश्रित्योच्यते, तदा सकलादेशः पाथमुच्यते? इति कथम्भावाकासायामने प्रतिपादितं स्यात्सनित्युच्यत इति । अनन्तधर्मात्मकस्य वस्तुनः कथं गुणस्पेणाभि- धान? तदन्तरेण कथं स्यात्सनित्येवंरूपेण सत्त्यात्मकगुणसमाश्रयणतस्तदववोधकवचनप्रवृत्तिस्तदभावे कस्य सकलादेशत्वामित्या- महारानिवृत्तये त्याह-गुणिनां चेति । अनन्तधर्मात्मकं वस्तु तदाऽवगतं भवेद्यदि येन येन गुणेन सह तस्याभेदः प्रत्येक तत्तगुणालस्तया तत्प्रतिपत्तिः स्यात् , अन्यथा तद्गुणकोऽयमित्येव न सिस्येत् कुतोऽनन्तगुणात्मकतावानाऽयमिति, वस्तुखरुप- मानप्रतिपत्तिस्त्वविदियान व्यवहारक्षमेत्याशयः । गुणपदव धर्ममात्रोपलक्षणम् , गुणानां परस्परं भेदमन्तरेण कथमनन्तता ?, तथा च सति कथमेकस्य वस्तुनो गुणिनो गुणाभेदः, तमन्तरेण कथं गुणात्मना गुणत्पेण तत्प्रतिपत्तिरित्यपेक्षायामाह-इहेति। अभेदोपचारत शति, वास्तविककगुणाभिन्नत्वे तदन्यगुणभिन्नत्वाभावतोऽनन्तधर्मात्मकन्वमेव न स्यादित्येकगुणमयत्वलक्षण- तगुणभिमस्तस्योपचार एवेत्सभिसन्धिः। एवमपि गुणगुणिभावो न प्रतीयेत, तस्य भेदप्रतिपत्त्यधीनत्वादतः पक्षान्तरमाह- मतुप्लोपेन वेति, तथा च गुणयाचकगन्दान्मतुपो लग्विधानेन तस्य गुणवाचकशब्दस्य गुणिपरतया गुणविशिष्टत्वेन वस्तुनः प्रतीतिरपायते । निरंशः, अराण्डः, एतेन एकदेशे तस्यैकस्य गुणस्य सद्भावोऽपरदेशे तदन्यगुणस्य सद्भाव इत्येवं भाग- वृत्तयो न तम गुणाः किन्तु सम्पूर्ण एव वस्तुनि सर्व एव गुणा इत्येक्गुणरूपेण न वस्तुभागप्रतिपत्तिः किन्वखण्डैकवस्तुप्रति- पतिरेपति पुनितम् । सूचितमेव स्पष्टोसतम्-सकल इत्यनेन, सकलशब्दनान सम्पूर्णार्थको न तु यावदर्थकः, एकस्यासण्डस्य पारमानापार । अनन्तपमात्मस्य वस्तुन एकेन गुणरूपेण व्यापनं संपूर्णखरूपारकन्दनं न वस्तुतः सम्भवति तथा सत्ति तरेकगुणमयरवे गुणान्तरख्यातिपन्न न स्वार गुणत्वसाम्याद्गुणान्तरव्यात्यभाषवत्तगुणव्याप्तिरप्यचनुरखा स्वादत आह-व्याप्तो यामिप्यत दति, निरंदो पस्तुनि सऽपि गुणाः वस्खनिमित्तापेक्षया व्यायव वर्तन्ते न तु भागेन तदभावात् , तथाप्येकस्यैव गुगल म्यातिलान विवक्षिता, अन्यगुगल्याप्तेजन सत्त्वेऽपि न विवक्षा, अत एकगुणरपेण वस्तुप्रतिपत्तिर्घटत इति । एतदेय राष्टयनि-विभागनिमित्तस्येति, यद्यपि यस्तुनो भागाभावान कुनो विभाग? मुततारो तद्विभागनिमित्तं किचित् , तथापि- "मागे सिंत नरो भागे योऽशो भागत्यात्मकः । तमभाग निमागेन नरमिहं प्रचक्षते ॥१॥" इति am मोक्षगगनायो विभाग आरोपितोऽरलेव नतसनिमित्त गुणान्तरमप्यस्येप तब न विवश्यतेऽत एरेन गुणरूपेण ramsa: पतु गामि भवतीति । एवं सति प्रथनमाः सस्लादेशः सम्परावे नस्वगुणरामाश्यगादिलाह-तति । RTED, नगमगायन प्रतिरिति प्रथमभा: नवमाश्रित्य प्रवर्तन इलपेक्षयामाह-द्रव्याधियमिति, द्रव्यार्थिक- मामा प्रथममतिपयस्य पदमाधिवनयविषयन्ये तरिपरयन्य मास द्रव्यर्थियनयापेस्यत्वं प्राप्तमेवेति ।

·- , भावटीकाविवृतियुता] आद्यभङ्गत्रिकस्य सकलादेशता, प्रथमभङ्गभावना, स्यात्पंदप्रयोजनश्च । [१] त्युच्यते सकलादेशः, गुणद्वयं तु गुणिनो भागवृत्ति भवत्युभयात्मकत्वाद् गुणिनः, न त्वेको गुणो भागवृत्तिरिति । एवं स्यानित्य इत्यपि वाच्यम् । तथा पर्यायनयाश्रयमसत्त्वमनित्यत्वं चाङ्गीकृत्य स्वादसत् स्यादनित्य आत्मेति वाच्यम् । युगपद् भावादुभयगुणयोरप्रधानतायां शब्देनाभिधेयतयाऽनु- पात्तत्वात् स्यादवक्तव्यः । का पुनर्भावना-स्याद् सन्निति ?, किमत्र भाव्यम् ? एक द्रव्यमनन्तपर्याय- मतीतानागतानन्तकालसम्बन्ध्यनेकार्थव्यञ्जनपर्यायात्मकतया विश्वरूपम् , तदेवंविधावस्थं वस्तु वर्त- मानपर्यायवृत्तमपि येन येन शब्देनोच्यते तेन तेन रूपेण तदभिसम्बद्धम् , द्रव्यस्य पर्यायसचिवत्वात पर्यायाणां च द्रव्यसहायत्वात्, अतोऽनेकान्तवादसामर्थ्याद् वस्तुनो यदुक्तसूक्तिका न च व्यवहार- विरोधिनी, यथा-घटः पटादिरपि भवति स्यात्कारसंलाञ्छनशब्दाभिधेयतायामिति जैनेन्द्रो न्यायः । गुणद्वयरूपेण गुणिनोऽभिधायकं वचनं न सकलादेशस्तत्र गुणद्वयविवक्षाया भेदविवक्षामन्तरेणाघटनात्, तदात्मकविवक्षणमपि गुणिनो भागकल्पनेनैव, यत एको भागोऽस्यायं गुण एकश्चायमित्यतोऽयं गुणी भागद्वयात्मक इत्येवं सखण्डता तस्येति नाखण्ड- रूपस्य सकलस्य वस्तुनो गुणद्वयरुपेण प्रतिपादनं खण्डते, एकस्तु गुणः स्वयमखण्डत्वाद्वस्तुनो भागोऽपि भागान्तराविवक्षाया वस्तुखरूपेवदखेण्डतयैव विवक्षितत्वात्तद्रूपेण वस्तुप्रतिपादनस्य सकेलादेशत्वं घटत एवेत्यभिसन्धानेनाह-गुणेद्धयं त्विति । यथा च सत्त्वासत्त्वविधिनिषेधकल्पनया प्रवृत्तायास्सप्तभझ्याः स्यात्सन्निति प्रथमभङ्ग उक्तयुक्त्या सकलादेशस्तयैव नित्यत्वा- 'नित्यत्वविधिनिषेधकल्पनाप्रवृत्तसप्तमभङ्गीप्रथमभङ्गोऽपि सनित्य इति सकलादेशोऽक्सेय इत्याह-एवं स्यान्नित्य इत्यपि वाच्यमिति । पर्यायार्थिकनयसमाश्रयणेन प्रवृत्तो द्वितीयभनोऽप्येकगुणरुपेण वस्त्वभिधायकत्वादुदिशा सकलादेश इत्यति- 'दिशति-तथेति । पर्यायनयाश्रयं पर्यायनयविषयम् । सकलादेशतयाऽभिमतस्य तृतीयभङ्गस्योपपादनायाह-युगपदिति, गुणद्वयस्य युगपत्प्रधानतया 'विवक्षायां प्रधानतयोभयप्रतिपादकस्य कस्यचिच्छब्दस्यावक्तव्यशब्दव्यतिरिकस्याभावादभिधेय- "स्याप्यभावापत्ती सत्यां तथाऽप्रधानतैव तयोरित्यभिसन्धानेनोक्तम्-अप्रधानतायामिति, शब्देनाभिधेयतयाऽनुपात्तत्वा- दिति च देहलीदीपन्यायेन पूर्वोत्तराभ्यामन्वेति, ततश्च यद्यप्यस्ति तयोः प्राधान्येन युगपद्विवक्षा तथापि तथाविवक्षायां तथा- तत्प्रतिपादक शब्द एव न कोऽपि विद्यत इत्यप्राधानतैव प्राप्ता, एवं युगपत्प्रधानतया विवक्षितगुणद्वयरुपेण गुणिनोऽमिधा- यकमपि वचनं नास्तीत्यवक्तव्य एव स , एवं च युगपत्प्रधानतया विवक्षितगुणद्वयमव्यक्तरुपतापनमेकगुणरूपमेव तद्रूपेण धर्मि- णोऽभिधायकत्वात्तृतीयभङ्गोऽपि सकलादेश इत्याशयः । इदानी सप्तभडीखरूपावश्यकताप्रतिपत्तये उपक्रम्यते, तत्र प्रथम- भङ्गभावनाय परपृच्छामुड्कयति-का पुनर्भावना स्यात्सन्नितीति । उत्तरयति-किमत्र भाव्यमिति, सप्तभनी नापूर्व- मर्थइथयति किन्तु यदेव वस्तुखरूपं तदेव प्रकाशयति, अतः प्रमाणप्रतीतार्थख्यापनमेवानेन क्रियत इति कल्पनोपनीतभावना- विष्यत्वलक्षणं भाव्यत्वमत्र नास्तीत्यर्थः । प्रमाणप्रतीतानन्तधर्मात्मकवस्तुन एव स्यात्सन्नित्यादिभङ्गप्रतिपाद्यत्वमिसेतत्प्रपन्चत उपदर्शयति-एकमिति, एकत्वविशिष्टं सदेव विश्वरूपमनेकात्मकं वस्त्वित्यर्थः । एकत्वमनेकत्वं विरुद्ध कथं वस्तुनि ?, नैवं शक्यम्, द्रव्यात्मनैकत्वस्य पर्यायांत्मनाऽनेकत्वस्य च सम्भवादित्याह-द्रव्यमित्यादि । अनन्तपर्यायमित्येतावतैव विश्वरूपत्वा- वगतौ कथं तथेत्याशक्कोन्मूलनाय विशेषतस्तत्प्रपञ्चनम्-अतीतानागतेत्यादिकम् । वचनस्य विवक्षापरतन्त्रत्वाद्यदा य एव पर्याय प्रयोजनक्शाद्विवक्षितस्तदा तत्पर्यायरूपेणैव कथनमनन्तपर्यायस्यापि वस्तुन इत्याशयेनाह-तदेवंविधावस्थमिति । अतीतानागतपर्याययोर्वर्त्तमानसमये तथाऽसत्त्वेन यथाऽविवक्षया वचनाप्रवृत्तिस्तथा वर्तमानसमयेऽवस्थितपर्यायाणामपि यस्यैव येनैव रूपेण विवक्षा तस्यैव तेनैव रूपेण वचनं प्रयोजनवशादित्यावेदनायोक्तम्-वर्तमानपर्यायवृत्तमपीति । येनेति, शब्देन येन येन रूपेणोच्यते तेन तेन रूपेण तदभिसम्बद्धमुच्यत इत्यर्थः । तथा च वचनप्रवृत्तिरीदृशी नैतावता यद्रूपेणा- भिधानं तावन्मात्रात्मकमेव वस्त्वित्याशयः। यथा चैकः पर्याय. पर्यायान्तरासंवलितोऽपि वचनमार्गगामी तथा द्रव्यासंवलितोऽपि किन्तथा न स्याहव्यमपि पर्यायविनिर्मुक्तमेव किन्न तथेत्याशवाशङ्कुसमुद्धरणायाह-द्रव्यस्येति, तथा चान्योन्यसटितमूर्ति- कत्वान्नैकस्यापरसम्भेदमन्तरेण वचनमिति । वस्तुन एकानेकात्मकत्वेन तथैव तदभिधाने परिपूर्ण वचनं नान्यथा, तच्च स्यात्कार- लाञ्छितवचनप्रयोगेणैव निर्वहतीत्याह-अत इति, वस्तुन एकानेकत्वतः। घटस्यानन्तधर्मात्मकत्वे पटाद्यात्मकत्वमपि, तथा च घट पट इत्यादिरपि वचनं प्रमाणं भवेदत आह-यदुक्तसूक्तिका न च व्यवहारविरोधिनीति, यदित्यस्य येन रूपेणेत्यर्थः । कथं घटादेः पटादिरूपेणोत्तौ न व्यवहारविरोधाइयपेक्षायामाह-यथेति । घट. स्यात्पट इत्येवं स्यात्कारलान्टि- त. त्रि. ११ , ·. . [८२] द्वितीयभङ्गे स्यात्कारप्रयोजन स्यात्काररहितैकान्तवादे चावधारणमनिष्टकृत् । [तत्त्वात्रिसूत्री एवं न्यायव्यवस्थायामनन्तपर्याये पुरुषादी सप्तधा वाचकः शब्दः प्रवर्तते-स्यादस्त्येवेत्यादिः, यथा- युवत्ववृत्तिः, पुरुषः,पुरुषत्वेनास्ति न तु बालवृत्त्या, ततः स्थादस्त्येव न पुनः सर्वात्मनैव, 'पुरुषः द्रव्यार्थेनान्वयिना वर्तमानेन यौवनेन विद्यते न तु तत्र सम्भविनान्येनापि पर्यायेण बालादिना, यदि पुनरस्त्येवेति नियमेनैवोच्यते तत आमरणकालवृत्तत्वात् पुरुषशब्दपुरुपार्थयोन स्तित्वनिरवकाशास्तित्व- प्रतिज्ञावशात् यथा पुरुषत्वयौवनाभ्यां विद्यते तथा बालपुरुषतयाऽपि स्याद्, अन्याभिश्च वृत्तिभिः सत्स- कीर्णवृत्तिर्भवेत् , नियतवृत्तिश्च दृश्यते, न वा बालता पुरुषस्वभाव एव भवतीत्यभ्युपेयम् , ततश्चाव- स्थाहानेः पुरुषाभावप्रसङ्गः, अतो बालापेक्षया स्यादस्त्येवेति भवति । तथैकान्तवादिनो नास्त्येवात्मेत्यव- धारणेनोक्ते यथैवान्वयिना द्रव्यार्थपुरुषतया स नास्ति एवमुत्पादविनाशप्रवाहरूपपर्यायात्मिकथाऽपि बालादिवृत्त्या न स्यात्, एवं चात्मनास्तित्वमस्तित्वनिरवकाशं भवेत् , ततश्चान्वयिना नैमित्तिकेन वा रूपेण नास्तित्वमात्मनो धान्ध्येयस्येव सर्वप्रकारमनुषक्तम् , अतस्तदोषापाकरणेन स्यान्नास्त्येवेत्यु- च्यते, स ह्यन्वयिन्या वृत्त्या न विद्यते न सर्वात्मनैव, यतो वर्तमानपर्यायः खात्मना वालादि- रूपेणास्त्येव, पर्यायपरम्परायामपि वर्तमानपर्यायेणैवास्ति नातीतानागतपर्यायापेक्षणेनेत्यतः स्यान्नास्त्ये- वैति । ये त्वस्तित्वनास्तित्वैकान्तवादिनोऽवधारणमिष्टतः प्रयुञ्जते-अस्त्येवात्मा नास्त्येव चात्मेति, तेषां शब्दशक्तिप्रापितत्वात् सर्वथाऽस्तित्वनास्तित्वप्रसङ्गः। प्रथमविकल्पे तावत् सर्वप्रकारास्तित्वमात्मनः तशब्दप्रयोगे न व्यवहारविरोधः, इयं च प्रक्रिया न तीर्थान्तरीयदृष्टेति सूचनायाह-जैनेन्द्रो न्याय इति । उक्तयुक्तिप्रथन- कृत्यं प्रकृतमुपन्यस्यति-एवमिति । युवत्ववृत्तिः, युवावस्थापन्न । द्रव्यार्थेन द्रव्यार्थिकनयविषयेण । अन्वयिना पूर्वोत्तरपर्यायानुगतेन पुरुषत्वेन । तच्च पुरुषत्वं युवत्ववृत्तौ यौवनेनैकतापन्नमेव भवतीत्यावेदनायाह-वर्तमानेन यौवनेनेति । तत्र पुरुषे । स्यात्पदप्रयोगकृत्यमाह-यदीति । ननु पुरुषस्य बालत्वं खभाव एव ततश्च पुरुषत्वेन सत्त्वे बालत्वेनापि सत्त्व- मेवेत्यत आह-नवेति, अस्याभ्युपेयमित्यनेनान्वयः । ततश्च वालत्वस्य पुरुषखभावतश्च । अवस्थाहानेर, एकस्यानुगामिन. क्रमभाविनः परिणामा अवस्थाशब्देनोच्यन्ते, बालस्य त्वननुगामिनो न युवत्वादिपरिणामा इत्यवस्थाहानेः। पुरुषाभावप्रसङ्गा, अनुगामिन एव पुरुषत्वेनाननुगामित्वे पुरुषाभाव एव स्यात् । एवञ्च सति यावदुक्तं भवति पुरुषापेक्षयाऽस्त्येव तावदुक्तं भवति वालापेक्षया स्यादस्त्येवेति पुरुषखभावस्य बालत्वादभिन्नत्वात् , अनिष्टं चैतत् , यतो युवत्ववृत्तिः पुरुषः पुरुषत्वेन स्यादस्त्येवेति भवति न तु भवति बालापेक्षया स्यादस्त्येवेति सर्वमभिप्रेत्याह-अत इति । एवं द्रव्यार्थिकनयविषयमनुगामिधर्ममाश्रित्य प्रथम- भनमुपपाद्य पर्यायार्थिकनयविषयमननुगामिधर्ममाश्रित्य द्वितीयभङ्गप्रवृत्तौ स्यात्कारलाञ्छनस्यावश्यकत्वमित्युपपादयति-तथैका- न्तवादिन इति, नैरात्म्यवादिनो बौद्धस्येत्यर्थः । स आत्मा । बालादिवृत्त्येति, पूर्वपूर्वज्ञानाद्यवस्थाविशेष एव तन्मते उत्तरोत्तरज्ञानाद्यवस्थापेक्षया वालादिवृत्तिः । पुरुषाद्यात्मना नास्तित्ववद्वालाद्यात्मनाऽपि नास्तित्वे कि स्यादित्यत आह-एवं चेति । अस्तित्व निरवकाशम् , अस्तित्वरहितम्, यद्यप्यस्तित्वविकलं नास्तित्वमेकान्तवादिन इष्टमेव तथापि तथातत्त्वस्य गगनकुसुमरूपेण भावात्तथावादिनो न प्रामाणिकप्रवेश इति हृदयम् । एतदभिसन्धानेनैवोक्तम्-वान्ध्येयस्येवेति । स्यात्कार- लाञ्छितप्रयोगे तु सर्व समञ्जसमित्याह-स हि, पर्यायार्थिकनयाभ्युपगन्तुकवाद्यभिमत आत्मा यतः । अन्वयिन्या वृत्त्या, अनुगामिखरूपेण पुरुषत्वादिना । न विद्यते नास्ति, यतस्तन्मते अनुगामिखरूपस्यात्मनोऽनभ्युपगमात् , एवञ्च स्यादित्यस्यानु- गामिखरूपापेक्षयेत्यर्थः । स्यात्कारोपन्यासप्रयोजनं प्रकटयति-न सर्वात्मनैवेति, न विद्यत इत्यस्यानुकर्षः, सर्वात्मना न विद्यत इति नेत्यर्थः । सर्वात्मना नास्तित्वं नास्तीत्यर्थस्योपोद्वलनायाह-यत इति । द्वितीयभङ्गे सर्वपर्यायवादिमताश्रयणेन प्रवृत्त बालाद्य- वस्थापदेन यस्य वादिनो यथा पर्यायखीकृतिस्तन्मते बालाद्यवस्थापदेन तथापर्यायग्रहणं बोध्यम् , एकान्तवादिनां तु स्यात्कारा- लाञ्छितास्तित्वाद्यवधारणप्रयोगोऽनिष्टापादक एवेत्साह-ये त्वित्यादि । अस्त्येवेसेवकारेण नास्तित्वस्य सर्वथा व्यवच्छेदे केनापि प्रकारेण न नास्तित्वमिति सर्वप्रकारेणास्तित्वप्रसङ्गः, एवं नास्त्येवेत्येवकारेणास्तित्वस्य सर्वप्रकारेण व्यवच्छेदे केनापि प्रका- रेणास्तिवं नेति सर्वप्रकारेण नास्तित्वप्रसङ्ग इत्याह तेषामिति । शब्दशक्तीति, अन्यव्यवच्छेदावबोधकैवकारशब्दसामर्थ्य - .

·, . - भाष्यटीकाविवृतियुता] प्रथमभङ्गे स्यात्काराभावेऽवधारणमनिष्टकृतिफलश्च । [८३] प्रसजति, प्रतिपेधनिरपेक्षत्वादस्तित्वेन ववशे व्यवस्थापितत्वादस्तित्वाभावे वात्माभावात् , नास्तित्व- स्यापि स्थविषयेऽयधृतत्वात् सति घटे तदप्रसङ्गात् , एकाधिकरणयोश्च सदसतोर्विरोधात परस्पर- विषयानाकान्तिः, अतः समस्तवस्तुरूपेणास्त्यात्मा नास्तित्वनिरवकाशास्तिशब्दवाच्यत्वादस्तित्धे स्वात्म- वत्, अस्तित्वसामान्येन व्याप्तो न त्वस्तिविशेषैः पटादिभिरिति चेत्, यथाऽनित्यमेव कृतकमनित्या- भावे तदभावात, साध्यधर्मसामान्येनेति वचनाद् अनित्यत्वसामान्यमनित्यव्यक्तिश्चेति द्विरूपः साध्य- धर्मः, साधनधर्मोऽपि हि द्विप्रकारः, तत्तुल्योऽपि हितानामे(? हेतूनामि)त्यादिवचनात्, तथास्व[*] येन रूपेणेत्याद्यभिधानात् सामान्यानित्यतया व्याप्तिर्न विशेषानित्यतया, हन्त भवतैव तर्हि प्रतिपन्नः साध्यधर्मभेदस्तथा चावधारणवैयर्थ्यम्, अनित्यत्वे हि सर्वप्रकारे सत्यवधारणसाफल्यं स्यात्, यदा विशेपानियतया'न भवत्यनित्यं वस्तु तदा व्यर्थमवधारणम् । स्वगतेनापि विशेषेणानित्यं भवत्येवेति त्यर्थः । सर्वथेति, अस्त्येव घट इति प्रथमविकल्पे सर्वथाऽस्तित्वप्रसङ्गः, नास्त्येव घट इति द्वितीयविकल्पे सर्वथा नास्तित्वप्रसन इत्यर्थः । अस्त्येवात्मेति इति प्रथमविकल्पे सर्वथाऽस्तित्वप्रसझोपपादेन द्वितीयविकल्पे सर्वथा नास्तित्वप्रसङ्ग उपपादित एव भवती- त्याशयेनाह-प्रथमविकल्प इति । प्रतिषेधेति, नास्तित्वेत्यर्थः । नास्तित्वस्यात्मन्यभावे सति यद्यस्तित्वमात्मनो न स्यान्न स्थादेवात्मा तस्य रूपान्तराभावादित्याह-अस्तित्वाभाव इति । सर्वप्रकारेणाऽस्तित्वे येन येन रूपेण नास्तित्वं तेन तेन रूपे- णाप्यस्तित्वस्यैव भावे नास्तित्वमप्यस्तित्वखरूपप्रविष्टमेवेति तद्विशिष्टतायामपि सत्त्वमेवागतमिति, तथा सतश्च नासत्त्वमित्याह- नास्तित्वस्यापीति । खविषये अस्तित्वगोचरे । तदप्रसङ्गात्, नास्तित्वाप्रसङ्गात् , नहि अवच्छेदकमन्तरेणावच्छेद्य- स्यावस्थिति , अवच्छेदकच सर्व नास्तित्वस्यास्तित्वस्यैव जातमिति निमित्तस्यावच्छेदकस्याभावादेव नावच्छेद्यव्यवस्थितिरित्या- शयः। ननु यद्यदस्तित्वस्यावच्छेदकं तत्तन्नास्तित्वस्याप्यवच्छेदकमिति येन येन रूपेणास्तित्वं तेन तेन रूपेण नास्तित्वमपीति न नास्तित्वस्यानवकाश इत्यत आह-एकाधिकरणयोश्चेति, एकावच्छेदेनैकाधिकरणयोश्चेत्यर्थः । सदसतोरिति, भाव- प्रधाननिर्देशात्सत्त्वासत्त्वयोरित्यर्थः । विरोधादिति, एकावच्छेदेनैकाधिकरणवृत्तित्वाभावादित्यर्थः । परस्परविषयाना- क्रान्तिरिति, यदवच्छेदेन यत्र सत्त्वं तदवच्छेदेन तन नासत्त्वम् , यदवच्छेदेन यत्रासत्त्वं तदवच्छेदेन तत्र न सत्त्वमिति नियम इत्यर्थः । एवं स्थितौ परवाक्यस्य परम्प्रति खतः प्रामाण्याभावात्परार्थानुमानविधयैव प्रामाण्यमिति तथैव प्रयोगमुपदर्श- यति-अत इति । ननु नास्तित्वनिरवकाशास्तिशब्दवाच्यत्वस्यास्तित्वसामान्येनैवाविनाभावो न तु पटत्वादिनाऽस्तित्वरूपास्तित्व- विशेषैरिति ततोऽस्तित्वसामान्यमेव सिद्धयेन तु समस्तरूपेणास्तित्वमिति परशकते-अस्तित्वसामान्येनेति । उक्तशङ्का- ग्रन्थश्चायं संक्षिप्तरूपोऽतस्तमेव प्रपञ्चयति-यथेत्यादिना, कृतकत्वमनित्यत्वसामान्येन व्याप्तमनित्यत्वसामान्यमेव गमयति, तथा प्रकृतेऽपीति । कृतकत्वस्यानित्यत्वसामान्यव्याप्तेरुपदर्शनायाह-अनित्याभाव इति, अनित्यत्वाभाव इत्यर्थः । तदभा- वात् कृतकत्वाभावात्, न त्वनित्यत्वविशेषेण व्याप्तिस्तस्य, अनित्यत्वविशेषस्य घटादिगतस्य पटादावभावेऽपि कृतकत्वस्य तत्र सद्भावात् । अस्य प्राचीनसम्मतत्वोपदर्शनायाह-साध्यधर्मेति । साध्यधर्मो द्विरूप इति सामान्यपदोपादानं सफलमित्युपदेश- नायाह-अनित्यत्वेति । सामान्यस्य सामान्येन व्याप्तिनं तु विशेषस्येत्यतो हेतोरपि द्वैरूप्यं वाच्यमित्यत आह-साधनधर्मो- ऽपीति । अत्रापि प्राचीनसम्मतिमुपदर्शयति-तत्तुल्योऽपीति, अत्र वचनखरूपाववोधक. पाठो मुद्रणादिदोषकवलित इवाभाति । एवञ्च यत्सिद्धं तदाह-सामान्यानित्यतयेति । अनित्यमेव कृतकमित्यत्रैवकारेण न नित्यत्वस्य व्यवच्छेदः, नित्यत्वव्यवच्छेदस्यानित्यत्वरूपतया तस्यानित्यमित्यनेनैवावगतत्वात् , नाप्येकानित्यत्वविशेषप्रतिपादकानित्यपदोत्तरत्वेनैवकार- स्यान्यानित्यत्वविशेषव्यवच्छेदक्त्वम् , अनानित्यपदस्य कृतकत्वव्यापकानित्यत्वसामान्यधर्मपरत्वेनैव भवतोररीकारादिति व्यव- च्छेद्याभावादवधारणमनर्थकमापाद्यतेति समाधत्ते-हन्त भवतैवेति । अनित्यपदेन सर्वप्रकारानित्यत्वस्याभिधाने सति यत्प्रका- रानित्यत्वं साधयितुमिष्टं तदन्यप्रकारानित्यत्वं मा सैत्सीदिति तदपोहायावधारणार्थक एवकारः साफल्यं गच्छेदपीत्साह- अनित्यत्वे हीति । तर्हि कुत्रावधारणं विफलमित्यपेक्षायामाह-यदा विति । ननु अनित्यत्वसामान्येनैव वस्तुनोऽनित्यत्वे, अनित्यत्वविशेषेण तदनित्यं न भवत्येवेत्यसम्भवादेव तदप्राप्तौ तदपोहनमपार्थकं भवेत् , पर नैवमभ्युपगम., किन्तु यथा- ऽनित्यत्वसामान्येनानित्यं वस्तु तथा खगतानित्यत्वविशेषेणाऽप्यनित्यमिति परगतानित्यत्वविशेषव्यपोहायावधारणं सफल- मेवेति शहते-खगतेनापीति । एवमप्यवधारण व्यथम्, अनित्यमित्यनेन खगतानित्यत्वविशेषेणानित्यमित्युतौ खगतेत्य- ·. [८४] स्यात्काराभावेऽपि एवशब्दार्थनिकानयणेनोक्तदोषोद्धरणमेकेषाम् । [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री चेत्, तन्न, तत्रापि स्वगतेनेति विशेषणसामर्थ्यात् परगतविशेषानित्यत्वाभावः, पुनरम्यफलमेवाव- धारणम् । न चानवधारणी वाक्यप्रयोगः पण्डितजनमानःप्रीतिहेतुः, सर्ववाक्यानां सावधारणत्वादिष्ट- तश्वावधारणप्रकल्पनादवश्यंतयाऽवधारण रणमभ्युपेयम् , अन्यथा त्वनियं कृतकमनित्यत्वस्थानवकृतत्वा- नित्यत्वप्रसक्तिरपि ॥ अपरे त्वेवंविधप्रसङ्गभीत्या त्रिधाऽवधारणफलं वर्णयन्ति अयोगान्ययोगात्यन्ता- योगव्यवच्छेदद्वारेण, कचिदेवकारप्रयोगादयोगव्यवच्छेदः, कचिदन्ययोगनिरासः, कचिदत्यन्तायोग- व्युदासः, तनायोगोऽसम्बन्धस्तदवच्छेदफलं विशेषणमस्त्येव घट इत्यादावस्तिना सह घटस्यायोगी- नास्त्ययोगमानं व्यवच्छिद्यते, यथा चैत्रो धनुर्धरः, चैत्रे हि धनुर्धरतायामाशयमानायां चैत्रो धनुर्धर एवेत्यवधार्यमाणे नान्येभ्यो धनुर्धरता व्यावर्तते, तद्वदिहापि प्रकृतवस्तुनीति । स्यात् त्वेष दोषो यद्यन्ययोगव्यवच्छेदेन विशेषणं क्रियेत, यथा पार्थो धनुर्धरः, पाथै धनुर्धरतायां प्रतीतायां तादृशी किमन्यन्नाप्यस्तीति चिन्तायां पार्थ एव धनुर्धरो नान्य इति प्रतिविशिष्टधनुर्धरतायाः सहान्यैर्योगी व्यवच्छिद्यत इति । कचिदत्यन्तायोगध्यवच्छेदो नीलमेव सरोजमित्यत्र, न सरोज सकलद्रव्यमावि- नीलगुणमात्मसात्करोति, तथा नीलत्वमपि न समस्तसरोजाक्षेपि, अत एवोभयत्यभिचारादुभय- विशेषणत्वम्, अत्र च नीलतायाः किलात्यन्तमयोगो व्यवच्छिद्यते, नात्यन्तमयोग:--असम्बन्धः सरोजेन सह नीलतायाः । सर्वत्र चैवकारस्य विवक्षावशात् साक्षादप्रयोगेऽपि व्यवच्छेदार्थप्रतीतिरती निरन्वयदोपाभावस्तदयोगव्यवच्छेदेन विशेषणादिति । अत्रोच्यते---सर्वमेतद् व्यामोहभाषितं दुर्बुद्धे- रुद्धरतः परप्रयुक्तदूषणानि, यस्मादयोगे व्यवच्छिन्नेऽपि प्रागेतनदोषसम्पातो न निवर्तते, अयोग- नित्यत्वविशेप विशेषणादेव परगतानित्यविशेषव्यावर्तनादिति समाधत्ते तन्नेति । ननु माऽस्त्ववधारणमनित्यं कृतकमि- त्येव-प्रयोक्तव्यम् , प्रकृतेऽप्यस्त्यात्मेत्येव प्रयोक्तव्यं किन्नश्छिन्नमित्यत आह-न चालवधारण इति । अन्यथा अवधा- रणप्रयोगाभावे । अनवधृतत्वात् , अनित्यत्वमेव न नित्यत्वमित्येवं निर्णयाभावात , तथा च स्यात्प्रयोगाभावेऽवधारणस्य, निष्प्रयोजनत्वप्रसक्तिः, अवधारणविनिर्मुक्तं च वाक्यं नाद्रियन्ते सूरिभिरिति स्यात्कारैवकारोपबृंहितास्तिपादप्रयोग एव पेशल इत्येकान्तवादिनामस्त्येवात्मा नास्त्येवात्मेत्यादिवादा अबोधविजृम्भिता एवेत्याशयः। परप्रयुक्तदूषणोद्धरणे स्यात्प्रयोगमन्तरे- वैवकारप्रयोगसाफल्यं त्रिधैवकारार्थसमानयणेन सामर्थ्यमात्मनः पूत्कुर्वतां केषाश्चिदेकान्तवादिनां मतं पूर्वपक्षतयोङयति- अपरे विति । प्रकृतेऽयोगव्यवच्छेदार्थक एवकारः स्यात्पदसन्तरेणापि निर्वहतीति दृष्टान्तद्वारा समर्थयति-तत्रेति, फल- नयेषु मध्ये । तदवच्छेदफलमित्यत्र तयवच्छेदफलमिति पाठो युक्तः । एवकारस्यायोगमात्रव्यवच्छेदफलकवे दृष्टान्त: मुद्भावयति-यथेति । अवधार्यमाणेनान्येभ्य इत्यत्रावधार्यमाणे इति छेदः । तद्वदिति, यथा धनुर्धरत्वस्यान्येभ्यो न ज्यावृत्तिः चैत्रान्यस्यापि धनुर्धरस्य लोके प्रतीतत्वातू, तथाऽस्त्येव घद इत्यत्रापि घटान्येभ्योऽस्तित्वं न व्यावर्त्तते घटान्य- स्थापि पदादेरस्तितया प्रतीतेरिति । युद्मन्ययोगव्यवच्छेदो विशेषणस्यैवकारफलं प्रकृते स्यात्तदा तदनुपपत्तिदोष. प्रकृते स्थान च तथाऽभ्युपगम्यत इत्याह-स्यात्वेव दोष इति । अत्ययोगव्यवच्छेदफलकत्वे दृष्टान्तमाह-यथेति । प्रतीतायामिः त्यनेन तावत्मात्रप्रतिपादकत्वे वाक्यत्वस्यानुवादकत्वमेव स्यादिति व्यजितम् । धनुर्धरतामात्रमन्यत्राप्यस्तीत्यतस्तस्यान्ययो- गन्यवच्छेदोऽसम्भवग्रस्त इत्यत उक्तम्-प्रतिविशिष्टधनुर्धरताया इति । अत्यन्तायोगव्यवच्छेदफलकत्वसुदाहरणोप- दर्शनतो निष्टवयति-क्वचिदत्यन्तायोगव्यवच्छेद इति । नीलं सरोजमित्यत्र, सरोजत्वं नीलस्य विशेषणं नीलवन्ध सरोजस्य विशेषणमुभयस्यापि व्यभिचरितत्वादित्युपपाद्य दर्शयति-न सरोजमित्यादिना । सर्वत्रैवकारोऽप्रयुज्यमानोऽस्ति उक्तार्थान्यतमयोगस्य सर्वत्र सम्भवादित्याह-सर्वन्नेति । अवधारफलासम्भवादेकान्तवादे एवकारानन्वयदोषो यः प्रागभि- हितः सोऽयोगव्यवच्छेदफलसम्भवतो नास्तीत्साह-अत इति । सिद्धान्ते उक्तमतं प्रतिक्षेप्नुमाह-अत्रोच्यत इति । सर्च मेतदित्यादि स्पष्टम् । तस्मिन्, अस्तित्वविशेषायोगे। एकविशेषस्यायोगे सत्यप्यन्यविशेषयोगो न निवर्तत इति: पट- लादिनाऽस्तित्वविशेषायोगवत्सर्वात्मनास्तित्वविशेषस्य योगोऽपि स्यान, एवमपि च घटस्य पटाद्यात्मकत्वासनोऽपरिहार्य इत्या- - ·भाष्यटीका विकृतियुता] . खात्काराभावे एवार्थेन निर्वाहकरणे दोपोपदर्शनम् । [८५] व्यवच्छेदेन हस्तिना योग इष्यते, स च योगः किं ? सामान्यरूपेणास्तिना प्रत्याय्यतेऽथ विशेषरूपेण पतोभयरूपेणेति, सर्वथा प्राक्तनदोपप्रसङ्गः, व्यवच्छेदोऽप्यस्तित्त्वसामान्यायोगस्य वाऽस्तित्वविशेषा- योगस्य वा उभयायोगस्य वा', यद्यस्तित्वसामान्यायोगव्यवच्छेदः, ततोऽस्तित्वविशेपायोगव्यवच्छेदा- भावप्रसङ्गः, तस्मिंश्चाव्यवच्छिन्ने सर्वास्तित्वविशेषखभाव आत्मादिः प्रसक्तः, अथास्तित्वविशेषायोग व्यवच्छेद इष्टः, एवं तर्यस्तित्वसामान्ययोगव्यवच्छेदाभावप्रसङ्गः, ततः प्रागेतनदोपत्रातस्तदवस्था, अयोभयायोगव्यवच्छेदः, तथापि सामान्यविशेषास्तित्वोभयस्वभावः आत्मादिरभ्युपेतः स्यात्, ततश्च निष्फलमवधारणम्, सामान्यास्तित्वेन चास्त्यात्मादिविशेषास्तित्वेन च; ततश्च स्वातविशेपास्तित्वेनास्ति परगतविशेषास्तित्वेन नास्ति वस्तु, स्यादस्ति स्यान्नास्तीति सिद्धम् , अनेकान्तरूपमेव समस्तवस्तु व्यव- हारास्पदतामानयन्तस्तत्कारिणः, तहेषिणश्च केचिजायन्ते जगत्यकारणाविष्कृतमत्सरप्रसरा खलु दुर्जनाः। यत्राप्यन्ययोगव्यवच्छेदोऽभिप्रेतस्तत्रापि योगविशेषो व्यवच्छिद्यते न योगसामान्यम् , याहन पार्थे धनुर्धरता ताहगन्यत्र नास्तीति । अत्यन्तायोगव्यवच्छेदेऽपि अत्यन्तमयोग:-नास्ति योग एक सर्वथा, अथवा कदाचिदस्ति कदाचिन्नास्तीत्येवं च विकल्पद्वयेऽपि प्राच्य एव प्रसङ्गो योज्यः ॥ प्रकृतमनु- स्रियते--सर्वथा सामान्यविशेषरूपत्वात् प्रकारवदस्तित्वमतः सामान्यास्तित्वेनास्ति विशेपास्तित्वेन शयेनाह-सर्वास्तित्वेति । ननु योऽस्तित्वविशेष खगतस्तस्यायोगो व्यवच्छिद्यतेऽन्यविशेषायोगो न व्यवच्छिद्यत इति सर्वास्तित्व विशेषायोगेऽव्यवच्छिन्ने सति सर्वास्तित्वविरोपप्राप्ति कथं स्यादित्याह-अथेति । एवं सति अस्तित्वसामान्यस्यान योगोऽपि न व्यवच्छिन्न इति अस्तित्वसामान्यायोगे सति अस्तित्वसामान्ययोग एव न स्यात्, तथा च व्यापकस्य सामान्यस्याभावे घ्याप्यस्य विशेषस्य सद्भावोऽपि दुर्घट इति समाधत्ते-एवं तहीति । अस्तित्वसामान्ययोगेति- स्थानेऽस्तित्वसामान्यायोगेति पाठो युक्तः, यदि च अस्तित्वस्याप्ययोगो व्यवच्छिद्यते विशेपस्याप्ययोगोव्यकच्छिद्यते तदा सामान्यविशेषोभयात्मकत्वं स्याद्वायभिमतं वस्तुनः प्राप्तमेवेति एकान्तावधारणं निष्फलमेवेसाह प्रश्नोत्तराभ्यां- अथेत्यादिना । विशेषास्तित्वलाभायैव च स्याच्छब्दप्रयोगः, एवञ्चैकस्यास्तित्वविशेषस्यायोगे व्यवच्छिन्नेऽन्यस्यास्तित्वविशेष- स्यायोगोऽस्त्येव तत्प्रतिपादकतया च स्यानास्तीति द्वितीयभङ्गोऽप्युपपद्यत इति प्रपञ्चयति-ततश्चेति । तत्कारिणः स्यात्म- दप्रयोगकारिणः । तद्देषिणः स्याद्वादद्वेषिण । स्याद्वादद्वेषस्तु दोर्जन्यादेवेसाह-जगतीति । अन्ययोगव्यवच्छेदालन्ता- योगव्यवच्छेदयोरपि स्याद्वादमुखनिरीक्षणेनैव सङ्गतत्वमित्यावेदयितुमाह-यत्रापीति । तत्रापि अन्ययोगन्यवच्छेदेऽपि । अन्यस्मिन् यो योग. स योगविशेष एवाभिमतः, स एव व्यवछिद्यते । यादृग् यादृशविशेषधर्मविशिष्टा याशसम्बन्धो- परक्ता च, तेन सामान्यधर्मेण कालिकादिसम्बन्धेन च विशिष्टधनुर्वरत्वस्य पार्थभिन्ने योगेऽपि न भतिः । अत्यन्तमयोग इत्यस्य नास्ति योग एव सर्वथा इति विवरणम् , स व्यवच्छिद्यते इति पूरणीयम्, न त्वयोगसामान्यमेव व्यवच्छि- यते योगवदयोगस्यापि कथञ्चिद्भावात् । अत्यन्तायोगव्यवच्छेदस्य तात्पर्यावलम्बनेन प्रकारान्तरेण विवरणमाह-अथवेति। एवञ्च, स्याद्वादसमाश्रयत एव अयोगव्यवच्छेदात्यन्तायोगव्यवच्छेदयोरुपपत्तावन्यथानुपपत्तौ च । विकल्पद्धयेऽपि, अयोगसामान्यस्य व्यवच्छेदोऽयोगविशेषस्य व्यवच्छेदो वेति विकल्पद्वयेऽपि । प्राच्य एव प्रसङ्गः, अयोगसामान्यच्यव- च्छेदेऽयोगविशेपोऽव्यवछिन्न एव सर्वयोगविशेषखभाव एव स्यात्, अयोगविशेषव्यवच्छेदेऽयोगसामान्यमन्यवच्छिनमेव स्यात् , एवं सत्ययोगसामान्यस्वस्पप्रविष्टतया सर्वस्याप्ययोगविशेषस्याव्यवच्छेदे अयोगविशेषोऽपि कयं व्यवच्छिद्यत इत्यादि- अयोगसामान्यायोगविशेषोभयव्यवच्छेदे तु कथञ्चिदयोगविशेषो नास्ति कश्चिदस्तीसायातः स्यादाद इत्यत्रायेकान्त- वादिनोऽवधारणं विफलमेवेति । इदानीमायभन्नद्वयसङ्गमनां प्रस्तुतामधिकरोति-प्रकृतमनुनियत इति । उत्तयुक्त्याऽस्ति- त्वस्य सामान्यरूपत्वं विशेषरपत्वच, तत्र सामान्यस्य प्राधान्यविचक्षणे सति सामान्यास्तित्वेनास्त्यात्मा इति प्रथमभनार्थः, विशेषास्तित्वेन नास्त्यात्मेति द्वितीयभन्नार्थ इत्याह-सर्वथेति । प्रकारवत्, विभागवत् । खद्रव्यक्षेत्रकालभावैरतित्व मानिस प्रथमभङ्ग परद्रव्यक्षेत्रकालभावैर्नास्तित्वमुररीकृत्य द्वितीयभन्न इत्युपदर्शयति-तथेलादिना । खद्रम्मादिनाऽस्तित्वे रूप, ·[४६] खैः द्रव्यक्षेत्रकालंभावरस्तित्व परश्च नास्तित्व वस्तुनः। तत्स्वार्थत्रिसूत्री नास्त्यात्मा-स्यादस्ति, स्यानास्तीति, तथा यदस्ति तन्नियमेन द्रव्यक्षेत्रकालभावरूपेणैवात्मलाभ लभते, यथा-आत्मा जीवद्रव्यतया, क्षेत्रत इह क्षेत्रतया, कालतो वर्तमानकालसम्बन्धितया, भावतो ज्ञान- दर्शनोपयोगमनुष्यगतितयेति प्रतिपादिते गम्यत इदम्-द्रव्यक्षेत्रकालभावान्तरसम्बन्धितया नास्त्यात्मा। यदि च सर्वदन्यतयाऽऽत्मा स्याद् आत्मैवासौ न भवेत् , द्रव्यत्ववत् 'सर्ववृत्तितया वा तद्रूपतया च, सर्वकालसम्वन्धित्वाद् व्योमवदू, मनुष्यभावे वा समस्तनारकाविभावप्रसङ्ग एकान्तवादिनाम् , अतो- ऽवश्यं खद्रव्यादित्वेनैवास्तित्वमभ्युपेयम्, नान्यद्रव्यादित्वेन । ततश्च खैरस्तित्वात् परैश्च नास्तित्वात् स्यादस्ति स्यान्नास्तीति, स्वपरमात्रभावाभावोभयाधीनत्वादात्मास्तित्वस्य, यथैव स्वास्तित्वादस्तीत्युच्यते, तथैव परनास्तित्वान्नास्तीत्यपि वाच्यम्, न च प्रकारान्तरमस्ति किञ्चिदेकान्तवादिनां यदाश्रयणेना- वष्टम्भो दृढप्रतिबन्धः स्यादिति नास्तित्वमस्तित्वानपेक्षमत्यन्तशून्यं वस्तु प्रतिपादयेदन्वयाप्रतिलम्भाद् अस्तित्वमपि नास्तित्वानपेक्षं सर्वरूपं वस्तु गमयेत् व्यतिरेकाप्रतिलम्भात्, न च सता सर्वाभावरूपेण सकलभावरूपेण धा भूयते, अतः सर्वदाऽस्तित्वं नास्तित्वसापेक्षं नास्तित्वं चास्तित्वापेक्षमेवात्मलाम- प्रतिपादिते सति परद्रव्यादिना नास्तित्वं प्रतिपादितमेव भवतीत्येतदेकत्र दृष्टान्ते प्रदर्शनमुखेनाविष्करोति-यथेत्यादिना । जीवद्गव्यतयेति, अस्तीति दृश्यम् । एवमिहक्षेत्रतयेत्यादावपि । द्रव्यक्षेत्रकालभावान्तरेत्यत्रोत्तरान्तरपदेन सह द्रव्यादिपदाना प्रत्येक सम्बन्धः, ततश्च द्रव्यान्तरक्षेत्रान्तरकालान्तरभावान्तरसम्वन्धितयेत्यर्थः । एवमनभ्युपगच्छतामेकान्त- वादिनामनिष्टमापादयति-यदि चेत्यादिना । तत्र सर्वद्रव्यसम्बन्धितयाऽस्तित्वाभ्युपगमे दण्डमाह-सर्वद्रव्यतयेति । सर्वक्षेत्रसम्बन्धितयाऽस्तित्वाभ्युपगमेऽपि द्रव्यत्ववदात्मैवासौ न भवेदिति प्रसङ्गोऽवतिष्ठत एवेत्याह-सर्ववृत्तितया वेति। तद्रूपतया चेत्यपि पूर्वान्वय्येव । सर्वकालसम्बन्धितयाऽस्तित्वेऽपि खवरूपाभावप्रसङ्ग एव दोष इत्याह-सर्पकाल- सम्वन्धित्वादिति । व्योमवदिति, यथा सर्वकालसम्बन्धिनो व्योम्नो नात्मत्वं तथाऽऽत्मनोऽपीति, अथवा तद्रूपतया चेत्युत्तरान्वयि, द्रव्यरूपतया सर्वकालसम्वन्धित्वाभ्योमवदात्मत्वं न स्यादित्यर्थः । न च नित्यत्वेन व्योन्नः सर्वकालसम्ब- धित्वं खखरूपत एव न तु द्रव्यत्वरूपतया, एवं च यथा सर्वकालसम्बन्धित्वेऽपि व्योन्नो व्योमखभावत्वं तथाऽऽत्मनोऽपि नित्यत्वेन खखरूपत एव सर्वकालसम्बन्धित्वेऽप्यात्मभावः स्यादेवेति वाच्यम्, यतः कालस्यापि सम्बन्धिभेदेन भेदस्याव- श्यकतया नित्यस्याप्याकाशादेः खसम्बन्धिष्वेवातीतानागतवर्तमानकालेषु सम्बन्धित्वं तद्भावेनैव चाकाशादित्वं तथात्मनोऽपि खीयातीतानागतवर्तमानकालसम्बन्धित्वेनैव नित्यवत्मात्मत्वञ्चेति द्रव्यत्वरूपतयैव सर्वकालसम्बन्धित्वस्याकाशादावभ्युपगन्तव्य- तायामाकाशत्वाद्यभावः स्यादेवेति । सर्वभावेनास्तित्वे जीवस्य मनुष्यभावे वर्तमानस्य नारकादिभावप्रसङ्ग इलाह-मनुष्यभावे वेति । एवञ्च खद्रव्यादिनैवास्तित्वमभ्युपेयमित्युपसंहरति-अत इति । एवं सति आयभङ्गद्वयं निराबाधतयोपतिष्ठत इत्याह- ततश्चेति। एतदेवोपपादयन्नाह-खपरेति, खभावाश्रितं यथाऽस्तित्वं तथा पराभावाश्रितमपीति, तत्र यत्स्वभावाश्रितमस्तित्वं तदुपादानेन स्यादस्तीति, यच्च पराभावाश्रितमस्तित्वं तन्नास्तित्वपर्यवसितमेव तदुपादानेन स्यान्नास्तीति । एतदेव स्पष्टयति-यथै- वेति । ननु न खरूपेण नापि पररूपेणास्तित्वमस्तिना प्रतिपाद्यते किन्तु सामान्यत एवास्तित्वमस्तिनोपनेयम्, तत्र वावकाशः स्याद्वादस्येत्यत आह-न च प्रकारान्तरमस्तीति, सामान्यस्य विशेषविनिर्मुक्तस्याभावाद्विशेषस्य चोक्तप्रकारद्वयरूपतयैव व्यव- स्थितेरित्यभिसन्धिः। अवष्टम्भ एकान्तनिर्भरः । दृढप्रतिबन्धः, दृढनियमः, अवश्यम्भावीति यावत् । एवञ्चैकान्तास्तित्वेन एकान्तनास्तित्वेन चाभ्युपगतमात्मादिवस्त्ववस्त्वेवैकान्तवादिनामित्याह-नास्तित्वेति।अन्वयाप्रतिलम्भात् सर्वथानास्तित्वे अस्तित्वस्य केनापि रूपेण भावाभावेनान्वयस्य विधिरूपस्यानवाप्तेः, तथा च सर्वशून्यताप्रसङ्गः । सर्वथाऽस्तित्वमपि न कान्तमि- त्याह-अस्तित्वमपीति । व्यतिरेकाप्रतिलम्भाव, व्यतिरेकस्य केनापि रूपेण नास्तित्वस्याभावात् । नन्वस्तु सर्वथा नास्तित्वमेव सर्वथाऽस्तित्वमेव वा किन्नच्छिन्नमित्यत आह-न च सतेति । तथा चानुभवबाधो व्यवहारवाधश्चात्र, तौ यदि नैकान्तवादिप्रतिकूलौ तदैकान्तकदाग्रहपहिलाना नास्तिकोऽपि प्रामाणिकः प्रतिद्वन्दीति । यद्यनुभवव्यवहारावाश्रयणीयावेव व्यव- हारवर्तिना परीक्षकेणापि तदा स्याद्वाद एवानुशीलनीय इत्याह-अत इति । एवञ्च नास्तित्वास्तित्वयोरस्तित्वनास्तित्वसापेक्षत्वे -- ·भाष्यटीकाविवृतियुता] आधभङ्गद्वयस्यार्थविशेषस्य विशेष्यविशेषणभावस्य चोपदर्शनम् । [८७] मासादयति, एवं चात्मनि नाप्रसता घटादिसत्ता निषिध्यते अर्थात् प्रकरणाद् वा, घटादिसत्तानिषेध- श्वात्मनो धर्मस्तदधीनत्वादात्मस्वभावस्य, स एव च परेण विशेष्यमाणत्वात् परपर्याय उच्यते, गव्य- नश्वत्ववत् , आत्मना विशेष्यमाणत्वादात्मपर्यायः, खपरविशेषणायत्तं हि वस्तुस्वरूपप्रकाशनम् , अने- कान्तवादे च स्यादस्त्यात्मेत्यादिभिः सप्तभिर्वाक्यैरभिधीयते वस्तु प्रत्येक क्रियापदप्रयोगेणार्थपरिसमाप्ते, आत्मेति द्रव्यवाची विशेष्यत्वात् , अस्तीति गुणाभिधायी विशेपणत्वात् , शब्दशक्तिस्वाभाव्याच तथा प्रतीतेः, बुद्ध्यारूढस्योपचरितसत्ताकस्य मुख्यसत्त्वविशेषणत्वेनोपात्तस्य धर्मिण उपादानादसत्त्वे इवः । च । अस्तीत्यनेन सर्वप्रकारास्तित्वप्राप्तौ घटत्वरुपेणास्तित्वस्याप्यात्मनि प्रसकौ तदपोहाय नास्यात्मेत्युक्ति प्रसक्तनिपेधयोधिकेति एकान्तवादिनो मतमयुक्तम् , यतः सर्वप्रकारास्तित्वस्यात्मन्यसम्भवेन तदाश्रयणेन प्रथमभङ्गानुपपत्त्या स्यात्कारलाञ्छितस्यैव तस्य सम्भवेन तत्र खद्रव्यादिनैवास्तित्वस्य सम्प्रतिपत्तिर्न परद्रव्यादिनाऽस्तित्वस्येति घटत्वादिनाऽस्तित्वमप्रसक्तमेव, अप्रसक्तस्य च निषेधो न सम्भवतीति न तत्प्रतिपादको नास्त्यात्मेति, किन्तु यथा स्वद्रव्यादिनाऽस्तित्वमात्मनस्तथा परद्रव्यादिना नास्तित्वमपि तमन्तरेण खद्रव्यादिनाऽस्तित्वस्यैवाघटमानकत्वादिति तत्प्रतिपादनाय स्थानास्त्यात्मेति द्वितीयभङ्गो युक्त इत्याह-आत्मनीति । अर्थात्प्रकरणाद्वाऽप्रसका घटादिसत्ता द्वितीयभङ्गेन न निषिध्यते, कुतः स्यादस्त्यात्मेत्यनेन प्रथम- भड्रेनाप्रसक्तस्य घटादिना सत्त्वस्य निषेधासम्भवात् , कि तर्हि द्वितीयभङ्गेन प्रतिपाद्यते इत्यपेक्षायामाह-घटादिसत्ता- निषेधश्चेति । यदि च घटादिसत्ताऽप्राप्तैव तर्हि यथा तनिषेधे न द्वितीयभङ्गतात्पर्य तथा विधिरूपे आत्मनि निषेधरुप- ताया असम्भवादेव न तत्प्रतिपादनेऽपि तात्पर्य तस्य घटत इत्यत आह-तदधीनत्वादिति। न विधिरुप एवात्मा, किन्तु अनन्तधर्मात्मकस्य तस्य विधिरूपत्ववन्निषेधरूपत्वमपि, तयोस्समकक्षत्वेनोभयोः प्रतिपादने सत्येवात्मखरूपं प्रतिपादितम्भ- वतीति प्रथमभङ्गेन विविप्रतिपादनवत् द्वितीयभङ्गेन निषेधप्रतिपादनमपि युक्तमेवेति । खद्रव्यादिनाऽस्तित्ववत्परद्रव्यादिना नास्तित्वस्याप्यात्मधर्मत्वे तस्येवास्यापि वपर्यायत्वमेव युक्तमिति कथमस्य परपर्यायत्वोपवर्णनं क्वचित्सामित्यत आह-स एव चेति, नास्तित्वमेव च परेण घटत्वादिनाऽवच्छेद्यतया विशेष्यमाणत्वात्-परिच्छिद्यमानत्वात् परपर्याय उच्यत इत्यर्थः । एवं तर्हि तस्यात्मपर्यायत्वं कथं खपर्यायस्य परपर्यायत्वाभाववत्, परपार्यायस्यापि खपर्यायत्वासम्भवादित्यत आह-आत्म- नेति, विशेष्यमाणत्वाद् आधाराधेयभावेन आत्मन इदमित्येवं परिच्छिद्यमानत्वाद् आत्मपर्याय उच्यत इत्यर्थः। एकस्य खपरपर्यायोभयोपगमे निमित्तमाह-खपरविशेषणायत्तं हीति, आत्मनः खद्रव्यादिना यदस्तित्वं यच्च परद्रव्यादिना नास्तित्वं तदुभयमपि वस्तुस्थित्या स्वपर्यायखरूपमेव, कल्पनया त्वनयोस्वपरपर्यायरूपता, वस्तुत आत्मभिन्नपटादिगतास्तित्व- नास्तित्वादिधर्मस्यैव खाश्रयभिन्नत्वादिपरम्परासम्वन्धेनात्मसम्बन्धिनः परपर्यायत्वं साक्षात्सम्बन्धेन च सर्वस्यापि धर्मस्य विधिरूपनिषेधरुपान्यतरात्मकस्य वपर्यायत्वमेवेति बोध्यम् । एवमेकान्तवादप्रतिक्षेपेणानेकान्तवादस्योपयोगं प्रथमद्वितीय- भङ्गयोरुपदर्य तत्र सप्तभिरेव वाक्यैस्सम्पूर्णार्थवोध इत्युपदर्शयितुमाह-अनेकान्तवादे चेति । स्यादितिनिपातस्यानेका- न्तावबोधकस्यासिधातुप्रकृतिकप्रथमपुरुषाख्यातप्रत्ययनिष्पन्नस्यादित्याकारकक्रियापदप्रतिरूपकत्वेन क्रियापदत्वमुपचर्य तद्वटि- तत्वेन सप्तसु वाक्येषु प्रत्येक क्रियापदप्रयोगोऽस्तीत्यभिसन्धानेनाह-प्रत्येकक्रियापदप्रयोगेणेति । स्यादस्त्यात्मेत्यादि- वाक्ये यस्य पदस्य यदर्थपरत्वं तदुपदर्शयति-आत्मेतीति, स्यादस्त्यात्मेति वाक्ये आत्मनः विशेष्यत्वेन व्यत्वम् अस्तीति प्रतिपादितस्यास्तित्वस्य विशेषणत्वेन गुणत्वम् । विशेषणविशेष्यभावेनैव प्रतिपत्तिरिति कुत इत्यपेक्षायामाह-शब्दश- तीति, शब्दस्य साकाङ्क्षस्य विशेषणविशेष्यभावेनैवाववोधकत्वसामर्थ्य शब्दशक्ति. तत्खाभाव्यादित्यर्थ । तथा प्रतीते- रिति, आत्मनो विशेष्यतया अस्तित्वस्य च विशेषणतया प्रतीतेरित्यर्थः । यद्यात्मेति विशेष्यं नोपात्तं स्यात् तदाऽत्तीलस्य गुणाभिधायकत्वाभावेन विशेपणपदत्वमपि न स्यात् ; प्रकृते च नैवमित्याशयः । ननु सत्त्वविनिर्मुक आत्मैव नाति कस्य विशेष्यत्वम् १, सत्त्वयुक्तस्यात्मनो विशेष्यत्वे चात्मपदादेव विशेष्यस्वरूपप्रविष्टतया सत्त्वस्याववोवनादनकमस्ति पदोपाद- नम्, अन्वयोऽपि च न सम्भवति नहि खविशिष्टे खस्यान्वय इत्यत-बुध्यारूढस्येति यद्यपि अस्तित्वविशिष्ट एव आत्मा न त्वस्तित्वविनिर्मुक्तस्तथाऽपि वुद्ध्या अस्तित्वात्पृथगात्मतामारोपितस्येत्यर्थः । एवखरूपस्य सत्तोपचरित्व प्राप्या, उप- चारश्च सत्तायास्तदानीमपि कर्त्तव्य एव, अन्यथाऽसतस्तस्य शशङ्गस्येव विशेष्यत्वासम्भवादित्याह-उपचरितसत्ताक- स्येति । उपचारादपि सत्ता विशेषणतया प्राप्तव, तथाप्यन्तीत्यनेन मुख्यसत्त्वप्रतिपादनमभिमतम्, तस्य न गतार्थतेसाह- ·- [४] स्यात्-शब्दस्य स्वरूपादिक तत्सहचरितास्यादेः सप्तभङ्गयोश्च प्रयोजनम् । तत्त्वात्रिसूत्री स्वाच्छब्दस्तु द्रव्यधर्मलिङ्गसङ्ख्याभेदवियुक्तत्वादसिप्रकृतिविध्यादिविषयसद्विभक्तिप्रथमपुरुषैकवचनान्त- प्रतिरूपको निपातो विधिविचारणास्तित्वविवादानेकान्तसंशयाद्यर्थवृत्तिः, तस्य चानेकान्तावद्योतन- मेवार्थों विवक्षितः, कैवलस्य च सामान्य विषयत्वावद्योतकत्वाद् विवक्षितार्थप्रतिपादनीय द्रव्यधर्म- विशेपोपादानं 'तन्नान्तरीयकत्वात् , निपाताना 'चापरिमितत्वादनेकान्तद्योतकतया विवक्षितत्वा- दिति, 'स्याच्छन्देनॉनेकान्ताभिधानादाक्षेपेऽपि सप्तभङ्याः 'पुनर्भेदेनोपादानं विशिष्टार्थप्रतिपादनीय, यथा-वृक्षशब्देन सामान्य विषयेणाक्षेपेऽपि धवादीनां विशेषप्रतिपिपादयिषयों धैवादिशब्दोपादानम् एवमेतदपि दृश्यम्, भेदाप्रतिपत्तेर्विवक्षितमेदप्रतिपादनाय भेदपरिमाणनियमाभिधानाय वा सामान्य- लक्षणप्रपञ्चव्याख्यानाय वा संक्षेपव्यासाभिधानम्, तत्रास्तित्वनास्तित्वैकोन्तनिवारणाय प्रथमद्वितीयौ एकान्तरूपस्यार्थस्थावस्तुत्वादिति । तृतीयविकल्पानिधिसया भाष्यकृदाह- मुख्यसत्त्वेति, मुख्यसत्त्वं विशेषणं यस्य तन्मुख्यसत्त्वविशेषेणं तत्त्वेनेत्यर्थः। धर्मिण आत्मनः । उपादानात, आत्मेतिपैदेन पृथगुपदर्शनात् , अस्तिपदेप्रतिपायस्यास्तित्वगुणस्य विशेपणतया अतीतेरित्यर्थः । असत आत्मनो विशेष्यत्वे परस्य नास्त्यात्मत्यत्रासित्त्वे यथा विशेषणतयां प्रतीतिरित्याह-असत्त्वे इवेति । उपात्तस्य स्थाच्छब्दस्य कि खरूपम् ? तत्कथं निम्पन, अर्थाश्च तस्य कतिविधाः १, कमर्थमाश्रित्य प्रकृते तस्य प्रयोग इत्यादिजिज्ञासोपशान्तये आह-स्याच्छ- ब्दस्विति । तस्य च, दर्शितानेकार्थकस्य स्योच्छब्दस्य पुन । अनेकान्तार्थत्वं स्याच्छब्दस्य न वाचकतया किन्तु द्योतक- तयैवेत्यविदनायोक्तम्-अनेकान्तावद्योतनसेवेति।अर्थः, द्योत्यत्वेनाभिधेयः। ननु स्यात्पदेनैवानेकान्तावद्योतने अस्तित्वादि- धर्मविशेषोपादानमफेलम्, 'सर्वस्यापि धर्मस्यानेकान्तखरूपनिविष्टत्वादिसत आह-केवलस्य चेति । स्यात्पदस्येति दृश्यम् । विवक्षितार्थप्रतिपादनायेति, सत्त्वादिविशेषधर्मविशिष्टतयाऽर्थप्रतिपादनायेत्यर्थः । तन्नान्तरीयकत्वात्, विशेष- धर्मणास्तित्वचिनेकान्तस्य सामान्यतोऽनेकान्तत्वव्याप्यत्वात् । कथं च स्यादित्यस्य निपतित्वमनेकान्तद्योतकत्वञ्चेत्यपेक्षायामाह- निपातानामिति, नहिं परिमिता एव शब्दा निपात्यन्ते येन परिगणितानां तेषाम्मध्येऽपठितत्वात्स्यात्पदस्य निपतित्वं न स्यात् यदा , निपाता अपरिमितास्तदा यथा उभयसम्प्रतिपन्नः कश्चिच्छब्दो निपातनानिष्पन्नो निपातस्तथा स्थाच्छन्दोऽपि, यदा चैतावत्सेवार्थेषु शब्दा निपात्यन्त इति नियमो नास्ति तदा यथा कस्यचिच्छब्दस्य प्रतिनियत एवार्थेऽमुकस्मिन्निपात- तथा स्वाच्छब्दस्याप्यनेकान्तरूप एवार्थे निपात इति भवति स्थाच्छब्दस्यानेकान्तावंद्योतकत्वम् । स्थाच्छब्दस्यानेकान्ताव- चौतकत्वे एकैनैवे 'स्थाच्छेन्देन तद्घटितेनैकेनैव भड्रेन वा सर्वधर्माणामवगतौ सप्तमझी किमर्थं प्रयोक्तव्येत्यपेक्षायामाह- त्याच्छन्देनेति । आक्षेपेऽपि, एकधर्मप्रतिपादनमुखेन संकलादेशमहिना कालादिभिरष्टभिरभेदवृत्त्यभेदोपचाराभ्यां संकलधर्मप्रेतिपादनेऽपि, अथवा 'स्याछब्दयोंतितानेकान्तत्वान्यथानुपपत्त्या सकलधर्माववोधप्राप्तावपि । तावता सामान्यत एवं धर्माणामवंगमेऽपि प्रातिस्विकविशेषधर्मेण प्रतिनियतखखनिमित्तापेक्षवृत्तिकेनावगमाय सप्तमभङ्गी पर्युपासयितव्येति । सामान्यतो ज्ञातेऽपि वस्तुनि विशेषतोऽवगमनायें शब्दान्तरप्रयोगे दृष्टान्तमाह-यथेति, सामान्यरूपेण सकलधर्मावगता- चपि कति ते धर्मा इति न ज्ञायन्ते, किोरूपाश्च ते इत्यपि न ज्ञायन्ते, एतावन्तं एवै ते विधिनिषेधविवक्षातः प्राप्यन्त इत्यपि नावधार्यन्ते, सामान्यलक्षणप्रपञ्चनमपि न व्याख्यातं भवतीत्येतदर्थ सप्तभङ्गीप्रयोग आवश्यक इत्साह-भेदोपति- पत्तरित्यादिनी, स्यादित्यनेन सामान्यतोऽनेकान्तावद्योतकेन भेदाप्रतिपत्ते., भेदस्य धर्माणामन्योन्यभेदस्याप्रतिपत्ते । विव- क्षितभेदप्रतिपादनायेति, कथञ्चिदस्तित्वकथञ्चिन्नास्तित्वादिसप्तविधधर्मप्रतिपादनायेत्यर्थः । भेदपरिमाणनियमाभि- धानाति, अस्तित्वधर्मस्यैकस्य विधिनिषेधकल्पनयी सप्तैव धर्माः, एवं नित्यत्वादेरपि, 'नाष्टौ षडादिति यो भेदपरि- माणनियमस्तैर्देववोधायेत्यर्थः । एवरीत्या स्यादस्ति स्यांनास्तीत्यादिसप्तभङ्गीप्रयोगस्यावश्यकत्वम्, तथा खद्रव्यादिनाऽस्ति परद्रव्यांदिनी नास्तीत्यादिना विशेषरूपेण सप्तभेड्याः प्रयोगोऽप्यावश्यक इत्याह-सोमान्यलक्षणेति, सामान्यस्वरूपस्य यः प्रपाछः विशेषरूपस्तव्याख्यानाय वेत्यर्थः, सामान्यसप्तभङ्गी व्याख्येया तळ्याख्यानरूपैव विशेषसप्तभङ्गी अवगतिसौष्ठवायेति भावः। एवं सामान्यतः विशेषतश्च सप्तभङ्गीमुपपाद्य तद्धटकाद्यभङ्गादेः प्रयोजनमुपदर्शयति-तत्रेति, 'सप्तभझ्यामित्यर्थः । निवारणं च स्यात्पदप्रयोगेण निर्वहति, 'किमर्थ च तन्निवारणमित्यपेक्षायामाह-एकान्तरूपस्येति, तथा च तन्निवारणफल- . ।

·२ --- । , भाग्यटीकाविकृतियुता] स्याद् अवतव्य इति तृतीयभङ्गस्य परमार्थोपदर्शनम् । [८९]] । [भाष्यम्-] अर्पितेऽनुपनीते न वाच्यं-सदित्यसदिति वा । युगपदात्मन्यस्तित्वनास्तित्वधर्माभ्यामर्पिते विवक्षिते क्रमेण चानुपनीते क्रमेणाभिधातुम- विवक्षिते वाच्यं न जातुचित् सदात्मतत्त्वमसदात्मतत्त्वमिति वा। वाशब्दो विकल्पार्थः, अर्पित विशेष्यते, कीडशेऽर्पिते ? अनुपनीते, कथमनुपनीते ? सामर्थ्यात् फ्रमेणाविशेपिते, क्रमेण त्वर्पणे प्राच्यविकल्पावेव स्याताम् , अतोऽवश्यतया युगपदभिन्ने काले द्वाभ्यां गुणाभ्यामेकस्यैवार्थ- स्थाभिन्नस्य प्रतियोगिभ्यामभेदरूपेणैकेन शब्देनावधारणात्मकाभ्यां वनुमिष्टत्वादवाच्यम्, वद्विध- स्वार्थस्य शब्दस्य चाभावात् , अयं च विकल्पस्तत्त्वान्यत्वसत्त्वासम्भवात् किलावक्तव्यमेवेत्येवंविध- कान्तव्यावर्तनार्थः-स्यादवक्तव्य एवात्मा, अवक्तव्यशब्देनान्यैश्च पड्मिर्वचनैर्द्रव्यपर्यायविशेपैश्च वक्तव्य एव, अन्यथा सर्वप्रकारावक्तव्यतायामवक्तव्यादिशब्दैरप्यवाच्यत्वादनुपाख्यः स्यात्, अतीतविकल्प- द्वयं त्वेकान्तास्तित्वैकान्तनास्तित्वप्रतिपक्षनिराकरणद्वारेण स्यादस्ति स्यान्नास्तीति स्वपरपर्यायान्यतरैक- धर्मसम्बन्धार्पणात् कालभेदेनोक्तम् , अधुना युगपद् विरुद्धधर्मद्वयसम्बन्धार्पितस्य च वस्तुरूपस्याभि- धानात् कीदृशः शब्दप्रयोगो भवतीति ?, उच्यते-न खलु तादृशः शब्दोऽस्ति यस्ताशी विवक्षा प्रति, पूरयेत्, यतोऽर्थान्तरवृत्तः पर्यायैरवर्तमानमननुभवंस्तान् पर्यायान् द्रव्यं ब्रवीतीयेका विवक्षा, अपरा तु विवक्षा निजै पर्यायैः स्वात्मनि वृत्तैर्वर्तमानमनुभवन् खान पर्यायान द्रव्यमभिदधातीति, एवमे- कस्यात्पदप्रयोगाभावे तजनितज्ञानमवस्तुविषयत्वाद् भ्रम एव स्यादिति । स्यादवक्तव्य इति तृतीयभङ्गप्ररूपणा क्रमप्राप्तामधिक रोति-तृतीयेति। अर्पित इत्यादि भाष्यं विवृणोति-युगपदित्यादिना। अनुपनीत इत्यस्य प्रयोजनमाह-क्रमेण त्वर्पण इति । प्राच्यविकल्पो, स्यादस्ति स्यान्नास्तीति भगौ। कथमवाच्यमित्यपेक्षायामाह-तद्विधस्येति।अर्थस्य शब्दजन्योपस्थि- तिविषयस्य, तस्य तेनैव रूपेणाभावो न तु सर्वथा, तथा शशशृङ्गकल्पस्य तस्य तथाविवक्षाविषयत्वमपि न स्यात्सर्वधर्मानाक्रान्ते- रिति बोध्यम् । तृतीयविकल्पप्रयोजनमाह-अयश्च विकल्प इति, अनिर्वचनीयवादिना यथा वाध्यत्वात् घटादीना सत्त्वं न सम्भवति तथा व्यवहारपथावतीर्णत्वादसत्त्वमपि न सम्भवति, अतस्सत्त्वासत्त्वोभयविकलत्वादेकान्तेनावक्तव्यत्वं घटादीनाम् , तळ्यवच्छेदार्थकस्तृतीयभन्नः। तत्त्वान्यत्वेयन सत्त्वान्यत्वेति पाठो युक्तः, सत्त्वेन रुपेण तदन्यत्वात्मकासत्त्वेन रूपेण सत्वासम्भवादवक्तव्यं जगदित्यवंविधो य एकान्त एकान्तानिर्वचनीयवादस्तझ्यावर्तनार्थ इत्यर्थः, तृतीयभन्नस्य स्यात्कार- लाञ्छित्तस्य कथञ्चिदवक्तव्यत्वमर्थः, तथा च तेन सर्वथाऽवक्तव्यत्वेऽपाकृते युगपत्सत्त्वासत्त्वविवक्षाविषयोऽप्यर्थः केन- चिच्छब्देन वक्तव्यो भवति, अन्यथाऽवतव्यशब्देनाप्यभिधानं न स्यादित्यर्थः । केन शब्देन वक्तव्य इत्यपेक्षायामाह- अवक्तव्यशब्देनेति । य एवार्थः तृतीयभङ्गविषयतया विवक्षितः स एवार्थः प्रथमादिभङ्गविषय इति कृत्वा तत्तद्भ. पहिर्वक्तव्य एवेत्याह-अन्यैश्चेति, अयं च षनिर्वचनैरित्यत्र द्रव्यपर्यायविशेपैश्चेत्यत्रान्वेति । तृतीयभङ्गविषयतया विवक्षितस्य सर्वथाऽवकन्यत्वमेव कुतो नाभ्युपगम्यत इत्यत आह-अन्यथेति, अस्यैव व्याख्यानम्-सर्वप्रकारावक- व्यतायामिति । अतीतविकल्पद्वयं स्यादस्ति स्यानास्तीति भङ्गद्वयम् । एकान्तास्तित्वैकान्तनास्तित्वप्रतिपक्षेति, एकान्तास्तित्वं यत्कथञ्चिदस्तित्वस्य प्रतिपक्षः, यच्चैकान्तनास्तित्वं कथञ्चिन्नास्तित्वस्य प्रतिपक्षस्तन्निराकरणद्वारेणेत्यर्थः । स्वपरेति, खपर्यायसम्बन्धार्पणात्स्यादस्तीत्युक्तं परपर्यायसम्बन्धार्पणात्स्यान्नास्तीत्युक्तं कालभेदेनेत्यर्थः । युगपदस्तित्वनास्तित्वोभयविव- क्षायां तृतीयभङ्ग उपतिष्ठते, तत्प्रसाधनायाह-अधुनेति । कीदृश इति, नास्ति कोऽपि तादृश शब्दो यमुपादाय तृतीयो भन्नः ख्याप्येत इति प्रश्नाभिप्रायः । विशेषतस्तादृशविवक्षापूरकशब्दाभावे सति तथाविवक्षायामवक्तव्य एवार्थों भवतीत्सवक- व्यशब्दमुपादाय तृतीयभा आत्मानं लभत एवेलाह-उच्यत इति । परद्रव्यादिना नास्तित्वविवक्षा:खद्रव्यादिनाऽस्तित्व- विवक्षेति युगपदुभयविवक्षा, तत्र पूर्वविवक्षया परद्रव्यादिगतपर्यायैरवर्त्तमानं परद्रव्यादिगतपर्यायानननुभवन्द्रव्यं विवक्ष्यते, द्वितीयविवक्षया खगतपर्यायैर्वर्तमानं खगतपर्यायाननुभवन्द्रव्यं विवक्ष्यते, तत्र येन पदेन परपर्यायेणासन्नर्थः कथ्यते तेन पदेन सामाभावात्वपर्यायेण सन्नर्थः कथं कथ्येत, येन च पदेन खपर्यायेण सन्नर्घ कथ्यते तेन पदेन सामर्थ्याभावात्परपर्यायेणा- त. त्रि. १२ ·है - , [९०] एकान्तवादे कालाधष्टप्रकारेणाभेदतो गुणानां घृत्तित्वाभावः। [तत्त्वार्थत्रिसूत्री तयोविवक्षयोः परस्परविलक्षणत्वाद् विरुद्धत्वाञ्च द्वाभ्यामपि युगपदादेशे पुरुषस्सैकस्यैकत्र द्रव्ये नास्ति सम्भवो वचनविशेषातीतत्वाचावक्तव्यं वाचकशब्दाभावात् । एतदुक्तं भवति-अस्तित्वनास्तित्वयो- विरुद्धयोरेकत्राधिकरणे काले च सम्भव एव नास्तीत्यतस्तद्विधस्यार्थस्याभावात् तस्य वाचक शब्दोऽपि नास्त्येवेति ॥ तथा कालाधभेदेन वर्तनं गुणानां युगपद्भावः, तच्च योगपद्यमेकान्तवादे नास्ति, यतः कालात्मरूपार्थसम्बन्धोपकारगुणिदेशसंसर्गशब्दद्वारेण गुणानां वस्तुनि वृत्तिः स्यात्, तत्रैकान्तवादे- विरुद्धानां गुणानामेकस्मिन् काले न कचिदेकनात्मनि वृत्तिदृष्टा १ ॥ न जातुचित् प्रविभक्ते सदसत्त्वे स्त एकत्रात्मन्यसंसर्गरूपे येनात्मा तथोच्येत, ताभ्यां विविक्तश्च परस्परगुणानामात्मस्वभावो नान्योन्या- स्मनि वर्तते, ततश्च नास्ति युगपदभेदेनाभिधानम् २॥न चैकत्रार्थे विरुद्धाः सदसत्त्वादयो वर्तन्ते, थतोऽहमिन्नकात्माधारत्वेनाभेदे सति सदसत्त्वे युगपदुच्येयाताम् ३॥ न च सम्बन्धाद् गुणानाम- भेदः, सम्बन्धस्य भिन्नत्वात्, छत्रदेवदत्तसम्बन्धाद्धि दण्डदेवदत्तसम्बन्धोऽन्यः, सम्बन्धिनो कारणयोभिन्नत्वात्, न लावेकेन सम्बन्धेनाभिन्नावेव, सदसतोरात्मना.सह सम्बन्धस्य भिन्नत्वात्, न सम्बन्धकृतं योगपद्यमस्ति, तदभावाच नैकशब्दवाच्यत्वम् ४॥ न चोपकारकृतो गुणानामभेदा, यस्मानीलरक्तायुपकर्तृगुणाधीन उपकारः, तेच खरूपेण भिन्नाः सन्तो नीलनीलतररक्तरक्ततरादिना द्रव्यं रक्षयन्ति विविक्तोपकारभाजः। एवं सदसन्त्वयोर्भेदात् सत्त्वेनोपरोक्तं सत् , असत्त्वोपरक्कमसदिति दूरापेतमुपकारसारूप्यम् , यतस्तदभेदेन शब्दो वाचकः स्यादिति ५॥ नाप्येकदेशे गुणिन आत्मन उपकारः समस्ति, येनैकदेशोपकारेण सहभावो भवेत् , गुणगुणिनोरुपकारकोपकार्यत्वे नीलादिगुणः सकल उपकारका समस्तश्च घटादिरूपकार्य:, न चैकदेशे गुणो गुणी वा, यतो देशसहभावात् कश्चित् शब्दो वाचका कल्प्येत ६॥ न चैकान्तवादिनां सदसत्त्वयोः संसृष्टमनेकान्तात्मकं रूपमस्ति, अव: धृतैकान्तरूपत्वात् , यथैव हि शबलरूपव्यतिरिक्तौ शुक्लकृष्णावसंसृष्टौ नैकस्मिन्नर्थे पर्तितुं समथौँ, एवं सनर्थः कथं कथ्येत, तथा च तथाविवक्षायामवक्तव्यमेव द्रव्यमित्याह-एवमेतयोरिति । वचनविशेषातीतत्वादि- त्यत्र वचनविशेषस्य तदतीतलादिति पाठो युक्तः । एतदेव ऋजुमतिप्रबोधनाय स्पष्टार्थकेन वचनेन विवृणोति-एतदुक्त- म्भवतीति, एतत्सर्वमेकान्तवादमधिकृत्य, सिद्धान्ते वापेक्षाभेदेनैकदाप्येकत्राधिकरणेऽस्तित्वनास्तित्वयोः सम्भवोऽस्त्ये- घेति नैतादृशार्थाभावः, किन्त्वेतादृशार्थाभिधानेऽवकव्यशब्दातिरिक्तः कोऽपि शब्दो न प्रगल्भतेऽवक्तव्यशब्दस्तु तादृश- मर्थमभिधातुं प्रगल्भत एव, अत एव स्यादवक्तव्य इति स्याच्छन्दप्रयोग इति बोध्यम् । एकान्तवादे गुणानां योगपधादि, कमपि न सम्भवतीति प्रपञ्चत-उपदर्शयति-तथेत्यादिना । तच्च कालाद्यभेदेन वर्तनं च । कालेत्यादि, कालः १ आत्मरूपम् २ अर्थः ३ सम्बन्धः ४ उपकारः ५ गुणिदेशः ६ संसर्गः ७ शब्दः ८ इत्येवं कालाद्यष्टप्रकारेणाभेदतो गुणानां वर्तनं युग- पदेकत्र द्रव्ये सम्भवत्यनेकान्तवादे, तत एव च सकलादेशोप्युपतिष्ठते । एकान्तवादे तु न तथासम्भव इत्याह-तत्रै कान्तवाद इति, कालेनाभेदवृत्तिरेकान्तवादे गुणानां न सम्भवतीति प्रथममुपदर्शयति-विरुद्धानामित्यादिना । आत्मा खभावस्तद्रूपेणाप्यभेदवृत्तिर्न गुणानां सम्भवतीत्साह-न जातुचिदित्यादिना । अर्थोऽधिकरणं तद्रूपेणाप्यभेदवृत्तिर्न सम्भवतीत्यावेदयति-न चैकत्रार्थ इति । सम्बन्धो भेदसहिष्णुरभेदतेनापि गुणानामभेदवृत्तिर्न सम्भवतीत्याह-न च सम्बन्धादिति । उपकारः खस्वरूपेणोपरतीकरणं तेनाप्यभेदो - गुणानां नास्तीत्याह-न चोपकारकृत इति । तेच नीलरकादयश्च । सत्त्वासत्त्वयोकोपकारसम्भव इति स्पष्टयति-एवं सदसत्वयोरिति । तदभेदेन उपकारा- भेदेन । 'गुणिदेशेनाप्यमेदवृत्तिर्गुणानां न सम्भवतीत्साह-नाप्येकदेश इति । संसर्गोऽभेदसहिष्णुर्भेदस्तेनापि गुणानाम- भेदो न घटत इत्याह-न चैकान्तवादिनामिति । शब्दरूपेणापि गुणानामभेदवृत्तिर्न घटत इत्याह-नाप्येकशब्द , , ·- . . - ७ भाज्यटीकाविवृतियुता] एकान्तवादे युगपदस्तित्वनास्तिवाचको न कोऽपि शब्दः । [९१] सदसत्त्वाभ्यां संसर्गाभावान युगपदभिधानमस्ति ७ ॥ नाप्येकशब्दः शुद्धः समासजो वाक्यात्मको बाऽस्ति गुणद्वयस्थ सहवाचका, क्रमेण सदसच्छब्दयोः प्रयोगे यद्यसच्छब्दः सदसत्त्वे योगपद्येन ब्रवीति, एवं तर्हि स्वार्थवत् सत्त्वमप्यसत् कुर्यात् , तथैव सच्छब्दोऽपि स्वार्थवदसदपि सत् कुर्यात् , विशेषशब्द- त्वाच सदित्युक्ते नासदभिधीयते, न चासदित्युक्त सदित्युक्तं भवति, अतो युगपदवाचक एकशब्दः । अथ युगपत् सदसच्छब्दौ गुणद्वयस्य वाचकाविष्येते, ततः समासवाक्यमाख्यातादिपदसमुदायवाक्यं वा भवेत् , तत्र च समासवाक्यं न वाचकम् , द्वन्द्वस्तावदुभयपदार्थप्रधानः प्लक्षन्यग्रोधवद् 'अस्त्या- दिभिः क्रियाभिस्तुल्ययोगित्वात् , क्रियाश्रयत्वाच द्रव्यस्य प्राधान्यं न गुणत्वम् , यश्च गुणक्रियाश- ब्दानां द्वन्द्वो रूपरसादीनामुत्क्षेपणावक्षेपणादीनां च; तत्रापि गुणाः शब्दशक्तिस्वाभाव्याद् द्रव्यरूपा एवोच्यन्तेऽस्त्यादिक्रियायोगित्वात् , अन्यथा द्वन्द्वाभावात् । अत्र चात्मा विशेष्यद्रव्यं सदसतोगुण- वचनत्वमतो गुणस्य गुण्यभेदोपचारेणाभिधानम्, सन्नात्माऽसन्नात्मेत्यतो न द्वन्द्वः । ननु च द्रव्येऽपि स्याद्वादोऽस्ति, न गुणविषय एव, यथा-स्याद् घटः स्यादघट इति, अत्रापि हि द्रव्यं गुणरूपोपपन्न- मेवोच्यते, शब्दशक्तिस्वाभाव्याद् विशेषणविशेष्यभावापत्तेर्द्रव्यस्य विशेष्यत्वात् , स्याद् घट इदं वस्त्विति वाक्यं च वृत्तेरभिन्नार्थ केवलं विभक्तिश्रवणाद् रूपेण मिद्यते, अतो वाक्येनापि युगपत् 'प्रयोगासम्भवः । समानाधिकरणसमासवाक्यमपि न सम्भवति, तत्र हि द्रव्यगुणयोः सामान्यविशेप- भावे सति द्रव्यशब्दतायां सामानाधिकरण्यं नीलोत्पलादिवत्, अत्र च सदसतोर्गुणत्वात् परस्परं भेदे इति । शुद्धः, अखण्डः पदान्तरासमभिव्याहृतपदरूप इति यावत् । समासजः समासनिष्पन्नः समस्त इति यावत्, 'इदं च व्यासरूपस्य समासरूपस्य वा वाक्यस्य शक्तिमभ्युपेत्य, अन्यथा वाक्ये शक्तरभावादेव गुणद्वयवाचकत्वं तत्र शाष्टि- 'तुमप्यशक्यमिति । समासस्य शक्तत्वपक्षे एकमेव समासपदमिति न तस्य वाक्यत्वमिति वाक्यात्मक इत्यस्य पदसमुदाय इत्यर्थः । एकशब्दस्य योगपद्येन गुणद्वयवाचकत्वासम्भवं प्रपञ्चत उपदर्शयति-क्रमेणेति । खार्थवत्, असच्छब्दस्य खार्थोऽसत्त्वं तद्वदित्यर्थः । स्वार्थवदिति, सच्छब्दस्य स्वार्थः सत्त्वं तद्वदित्यर्थः। यद्येकस्य सच्छब्दस्यासच्छब्दस्य वा गुण- 'द्वयवाचकत्वं स्यात्सामान्यशब्दत्वं तस्य स्यान्न चैवं विशेषशब्दत्वेन तयोरुररीकारादिति विशेषशब्दत्वान्न तयोः प्रत्येक गुणद्वय- वाचकत्वं योगपयेनेत्याह-विशेषशब्दत्वाञ्चेति । समासरूपस्य व्यासरूपस्य वा सदसच्छब्दद्वयस्य मिलितस्य योगपद्येन गुणद्वयवाचकत्वं प्रतिक्षेप्तुमाह-अथेति । समासे तावदुभयपदार्थप्रथानद्वन्द्वसमासतामापनस्य सदसच्छब्दस्य न योगपद्येन 'गुणद्वयवाचकत्वमित्युपदर्शयति-द्वन्द्वस्तावदित्यादिना। द्वन्द्वसमासाभिधेयस्य क्रियायोगित्वेन द्रव्यत्वमेव न गुणत्वमिति नियम "एव, तत्र द्रव्यवाचकप्लक्षन्यग्रोधरूपपदद्वन्द्वे तत्त्वमुपपादयति-अस्त्यादिभिरिति । गुणवाचकपदद्वन्द्वे क्रियावाचकपद- द्वन्द्वे च समासाभिधेयस्य द्रव्यत्वमुपपादयति-यश्च गुणक्रियाशब्दानां द्वन्द्व इति । प्रकृते च द्रव्ये आत्मनि सदसत्त्व- योर्गुणतया प्राधान्येन युगपद्विवक्षितयोः प्रतिपादनपरस्य सदसच्छब्दस्य गुणवचनत्वमेव न द्रव्यवचनस्वमिति द्वन्द्वसमास 'एव न सम्भवतीत्याह-अत्र चात्मेति । ननु एकस्य प्रतिनियतद्रव्यात्मना खरूपविधौ स्याद्वादस्य द्रव्यद्वयाश्रयणेन सप्तभन्नी- 'रूपस्य प्रवृत्तौ द्रव्यवाचकपदद्वयस्य द्वन्द्वसमाससम्भव. स्यादिति शङ्कते-ननु चेति । यत्र चैकं वस्तु प्रतिनियतद्रव्यरूपेण विधीयते तत्र विधीयमानं द्रव्यमपि गुणरूपतयैवाश्रितमिति नैवं तत्रापि द्वन्द्वसमाससम्भव इति समाधत्ते-अनापि हीति । वाक्यरूपस्यापि शब्दस्य समाससमशीलत्वान्न यौगपद्येन गुणद्वयवाचकत्वमित्याह-वाक्यं चेति । वृत्तः समासाद् अभिन्नार्थत्वे समासवाक्ययोः को भेद इत्यपेक्षायामाह केवलसिति । कर्मधारयसमासस्यापि प्राधान्येन गुणद्वयवाचकत्वं न सम्भवतीत्साह-समानाधिकरणेति । न सम्भवति, प्रकृते गुणवाचिनोः सदसच्छब्दयोः कर्मधारयसमासो न सम्भवति तयोर्भेदेन सामानाधिकरण्याभावादित्यर्थः। तत्र समानाधिकरणसमासवाक्ये । हि यतः । द्रव्येलादि, द्रव्यस्य सामान्यत्वं गुणस्य विशेषत्वमित्येवं द्रव्यगुणयोः सामान्यविशेषभावे सति, द्रव्यवाचकशब्दस्येव गुणवाचकशब्दस्यापि द्रव्यशब्द- तायां सत्याम् । सामानाधिकरण्यं विभिन्न प्रतिनिमित्तकत्वे सति एकार्यवोधकत्वं खप्रयोज्यविशेष्यतानिरुपिततादात्म्य- ·. - , [१२] एकान्तवादे युगपदस्तित्वनास्तित्ववाचको न'कोऽपिः शब्दः। - [तत्त्वात्रिसूत्री सति न सामानाधिकरण्यमद्रव्यशब्दत्वात् , सामान्यविशेषरूपेणास्थितत्वान्नास्ति विशेषणविशेष्यसमाना- धिकरणसमासः, कर्मधारयश्चार्थयोरिष्यते, न चान्यत् प्रतिपदविहितं समासलक्षणमस्ति, तस्मात् समा- -साभावाद् युगपत् प्रयोगाभावः, वद्वाक्थेऽपि सामर्थ्याभावाद् धृत्त्यनुरोधिवाक्यत्वाश्चातो न कर्मधारयः। नाप्याख्यातादिपदसमुदायो वाक्यं-संश्वासंश्चात्मेति, भवत्यादिक्रियाऽसम्बन्धात्, तत्र सामान्यशब्दो युगेपदनेकमर्थमभिध्याद् न चाभिदधीत, "अभिहितानां सामान्यशब्देन विशेषाणां नियमार्थी पुनः 'श्रुतिः" इति न्यायात् , नवा चूयादनेकमर्थमभिधानोपायासम्भवात् , "तन्मात्राकाङ्क्षणाद् भेदः स्वसामान्येन चोशितः" इति न्यायात्, सामान्यशब्देष्वेवं न. विशेषशब्देषु धवखदिराविषु, विशेष- शब्दास्तुं वाक्ये प्रयुज्यमानाः केवला: स्वार्थमेव अवते-संश्चासंश्चेति, न त्वनेकमर्थं स्वार्थमात्राभिधा- 'नान्न सहगुणद्वयाभिधायिता । ननु च वाक्ये द्वयोरपि शब्दयोरेकतया युगपद्भावः, तन्न, पदेभ्यो सम्बन्धाविच्छिन्नप्रकारताप्रयोजकत्वखप्रयोज्यतादात्म्यसम्वन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यताप्रयोजकत्वान्यतरत्वमिति यावत् । अत्र च आत्माऽस्त्येव आत्मा नास्त्येवेत्येवंविचारणायां पुनः ।न सामानाधिकरण्यम् उक्तलक्षणसामानो- धिकरण्याभावः । सामान्यविशेषभावाभावाद्रव्यशब्दत्वमप्यस्तिनास्तिशब्दयोर्नास्ति येन विशेषणविशेष्यभावावलम्बिकर्मधारय- समासोऽनयोः स्यादित्याह-अद्रव्यशब्दत्वादिति । सामान्यविशेषरूपेणास्थितत्वादित्यनेन विशेषणविशेष्यभावो- ऽप्यनयो तीत्यावेदितम् । एतेन न कोऽपि कर्मधारयप्रकारस्समस्त्यत्रेत्याह-न चान्यदिति । उपसंहरति-तस्मादिति । कर्मधारयसमाससमशीलव्यासवाक्यस्यापि न युगपदस्तित्वनास्तित्वोभयप्रतिपादकत्वं येन तत्तुल्याभिप्रायककर्मधारयसमा. सस्य तथापरिकल्पनं युज्येतापीत्याह-तद्वाक्येऽपीति । समासरूपतया सदसच्छब्दस्य युगपद्गुणद्वयाभिधायकत्वं व्युदस्य व्यासवाक्यरूपतयाऽपि न तत्त्वमित्यावेदयति-नाप्याख्यातादीति । एतच्चाख्यातपदसमभिव्याहृतस्यैव वाक्यत्वं “यत्रापि क्रियापदं न श्रूयते तत्राप्यस्तिर्भवन्तीपरस्समस्ति" इति मतमाश्रित्य, संश्चासंश्चात्मेति पदकदम्बकम् आख्यातादिपदसमुदाय- लक्षणवाक्यं न भवतीत्यर्थः । निषेधे हेतुः-भवत्यादिक्रियाऽसम्बन्धादिति, सर्वस्मिन्नेव काले आत्मनः सत्त्वासत्त्व योरभिमतत्वेन प्रतिनियतकालसम्वन्धाववोधकस्य भवत्यादिपदस्य तत्राभीष्टवोधप्रतिपन्थितया निराकासत्वात् । अस्या- दिशब्दय सामान्यशब्दत्वे युगपदनेकार्थप्रतिपादकत्वं सम्भाव्येताऽपि, न त्वेवं, वाक्यघटकतया प्रयुज्यमानस्य सर्वस्यापि विशेषणवाचकपदस्य विशेषशब्दत्वादित्याह-तत्रेति । युगपदनेकमर्थमभिदध्यादिति पक्षे सामान्यशब्देनैव विशेषार्थाभि- 'धाने तदभिधानायोच्यमानो विशेषशब्दः पुनरुक्ततामेवाकलयेदित्यत आह-अभिहितानामिति, सामान्यशब्देनाभिहि- तानां विशेषाणामित्यन्वयः, एवं सत्यनाकासिता विशेषा मा नाम प्राप्नुयुः किन्वभिलषिता एवेति नियमनाय पुनः तादृश- विशेषाववोधकस्य विशेषशब्दस्य श्रुतिरुच्चारणमिति न तद्वैयर्थ्यमित्याशयः । न चाभिदधीतेति द्वितीयपक्षसमर्थनायाह- नवा ब्रूयादनेकमर्थमिति । निषेधे हेतुमाह-अभिधानोपायासम्भवादिति । अत्रापि न्यायविशेषं प्रमाणतयो- पदर्शयति-तन्मात्राकाणादिति, सामान्यमात्रमाकाङ्खितमतः सामान्यस्यैव सामान्यशब्दादवबोधः, विशेषस्य त्वना- काहितत्वादेव नावगमः, नहि यद्यत् शब्दाभिधेयं तत्सर्वमेव तत्पदेन प्रतिपाद्यम्भवति, सैन्धवशब्दाभिधेयत्वेऽपि अश्वस्य भोजनप्रकरणे सैन्धवमानयेति वाक्यघटकसैन्धवपदेनानाकासितस्याप्रतिपादनात्, किन्त्वाकासितस्य लवणस्यैव बोधः । नवा भेदो विशेषः सामान्यात्मा येन. सामान्येऽभिहिते सोऽप्यभिहित एव स्यात् सामान्यविशेषयोरन्योन्यं भेदादित्याह- भेद: सामान्येन चोज्झित इति, चः-हीत्यस्यार्थे, यतो भेदो विशेषः, सामान्येन सामान्यात्मना, उज्झितः-त्यतः सामान्यानात्मकः, एकान्तनयाभिप्रायेणेदम् , इदानीं सर्वस्या अपि प्रक्रियाया एकान्तनयावलम्बित्वादिति बोध्यम् । सामा- न्यशब्द एकेन नयेनानेकमर्थमभिदध्याद् एकेन च 'नाभिदध्यात्, तथा च येन नयेनाभिदध्यात्तं नयमाश्रित्यैकसामान्यश- ब्दस्य युगपदनेकार्थप्रतिपादकत्वसम्भवेऽपि प्रकृते नैवमित्याह-सामान्यशब्देष्वेवं न विशेषशब्देविति । स्वार्थमेव विशेषमेव । तथा सति किमित्यपेक्षायामाह-स्वार्थमात्राभिधानादिति। ननु वाक्यभावमापन्नयोस्सदसच्छब्दयोरेकत्व- मेव ततश्च तयोर्युगपद्भावात्ततो गुणद्वयांभिधानमपि युगपद्भविष्यति ततश्च युगपद्धर्मद्वयविवक्षायामपि वस्तु वक्तव्यं स्यादि- त्याशहते-नन्विति । वाक्यभावे सति सदसच्छन्दयोः न सदसच्छन्द्रत्वे किन्तु ताभ्यामन्यत्वमेव, अर्थोऽपि तस्य प्रतिभा- ·भाज्यटीकाविवृतियुता] सप्तभङ्गीप्रथमभङ्गम्भावनावभषिकं भाष्यम् । १९३] वाक्यशब्दस्य शब्दान्तरत्वात् , एक एव हि शब्द इष्यते वाक्यम् , तस्य चार्थान्तरेणैकेनैव प्रतिभारू- पेण भाव्यम् , अतोऽत्रापि गुणद्वयवचनस्य युगपच्छन्दद्वयस्यासम्भव इति ८ ॥ एवमुक्तात् कालादियुगप- कावासम्भवात् समासवाक्यलौकिकवाक्ये युगपच्छन्दयोयोरर्थयोश्च वृत्त्यसम्भवाद् युगपद्विवक्षाया- मवाच्य इत्येवं सर्वैकान्तावक्तव्यप्रतिषेधद्वारेण भाष्यकृता तृतीयविकल्पप्रणयनमकारि प्रेक्षापूर्वकारिणा कथञ्चिवक्तव्यः, कथञ्चिद् वक्तव्योऽवक्तव्यादिशब्दैरात्मेति निरूपितम् । एतदेव च विकल्पनयमधुना भाष्यकारः स्फुटतरं भाष्येण दर्शयति । स्याद्वादो हि धर्मसमाश्रयः, स्वसिद्धसत्ताकस्य च धर्मिणः सत्त्वासत्त्वनित्यत्वांनित्यत्वाधनेकविरुद्धांविरुद्धधर्मकदम्बकाभ्युपगमे सति सप्तभङ्गीसम्भवः, तत्र सङ्ग्रहव्यवहाराभिप्रायात् त्रयः सकलादेशाः, चत्वारस्तु विकलादेशाः समवसेया ऋजुसूत्रशब्दसम- भिरूढैवंभूतनयाभिप्रायेण । तत्रातीतविकल्पत्रयस्वरूपभावनायेदमुच्यते-- [भाष्यम्-] पर्यायास्तिकस्य सद्भावपर्याये वा, सद्भावपर्याययोर्वा, सद्भावपर्या- पेषु चा, आदिष्टं द्रव्यं वा, द्रव्ये वा, द्रव्याणि वा सत् । पर्यायास्तिकस्येत्यादि । पर्यायास्तिकग्रहणं धर्मविषयस्याद्वादप्रतिपत्त्यर्थम् , धर्मास्त्वरूपित्व- सस्वमूर्तत्वादिरूपा धर्मिणः परिणामिनो नात्यन्तव्यतिरिक्ता इत्यतस्तत्प्रणालिकया धर्मिविषयत्वमपि, द्रव्यपर्याययोः संसृष्टत्वादेवं (देवमेव), अत्र च द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिकनयद्वयमात्रवस्तुसमाश्रयः रूपोऽभ्य एव न तु सत्त्वासत्त्वे, ततश्चैतदभिप्रायतोऽपि न युगपत्सत्त्वासत्त्ववाचकत्वं सदसच्छब्दयोरिति समाधत्ते तन्नेति । तस्य वाक्यस्य । अत्रापि पदद्वयस्य वाक्यभावविवक्षयैकत्वपक्षेऽपि । उक्तदिशा एकान्तवाद्यभिप्रेतं सर्वथाऽवक्तव्यत्वमुप- सहत्य अनेकान्तवाद्यमिप्रेतं कथञ्चिदवकव्यत्वं तृतीयभन्नाभिप्रेतमिति भाष्यकाराभिप्रायमायोजयति-एवमुक्तादिति । यदि तथा वक्तव्योऽपि भवेत्तदा कथञ्चिदित्युक्तिस्सफलेत्यत आह-कथञ्चिद्वक्तव्य इति। पर्यायास्तिकस्येयादिभाष्य- मवतारयति-एतदेव चेति । विकल्पत्रयम्, स्यादस्त्येव १ स्यानास्त्येव २ स्यादवक्तव्यमेवेति भङ्गत्रयम् । स्याद्वादः, अनेकान्तवादः । हि यतः । धर्मसमाश्रयः, धर्मसमाश्रयणेन भवति, अनन्तधर्मात्मकैकवस्त्वभ्युपगमस्यैव स्याद्वाद- खेन नयभेदेनैकत्र वस्तुनि नित्यत्वानित्यत्वादिधर्माभ्युपगमतस्तस्योपपत्तिरिति यावत् । एवञ्च सति सप्तभनीप्रवृत्तिस्सम्भ- पति, तस्याः प्रतिधर्म विधिनिषेधसमाश्रयणेनोलासादित्याह-वसिद्धसत्ताकस्येति, धर्मिण एवासिद्धत्वे कमुद्दिश्य विधि- निषेधद्वारेण धर्माभ्युपगमः प्रवर्ततेति सर्वैरपि वादिभिः तस्य खखमतानुसारेण सत्ताऽभ्युपेयैवेति न तत्र प्रमाणान्तरोप- दर्शनायासो न्याय्य इत्याशयः। नयभेदेनकत्र धर्मिणि सप्तविधधर्मसम्भवेन सप्तभङ्गीप्रवृत्तिस्तत्र केन नयेन कस्य भास्यो- लास इत्यपेक्षायामाह-तत्रेति, सप्तभङ्ग्यामित्यर्थः, सनहाभिप्रायात स्यादस्त्येवेति प्रथमो भङ्गः, अस्तित्वस्य सत्तारुपमहा- सामान्यस्यानुगामित्वेन द्रव्यस्य सङ्ग्रहनयविषयत्वात्, व्यवहाराभिप्रायात् स्यानास्त्येवेति द्वितीयो भमः, नास्तित्वस्याननुगा- मित्वेन विशेषरूपस्य पर्यायस्य व्यवहारनयविषयत्वाद, सम्मिश्रितसङ्ग्रहव्यवहाराभिप्रायात् स्यादवकाव्य एवेति तृतीयो युगपदुभयविवक्षासमासादितखरूपस्यावक्तव्यत्वस्य नयद्वयविषयत्वात् । त्रयः सकलादेशा इति, सकलादेशत्वच त्रयाणामखण्डवस्तुविषयकबोधजनकत्वेन बोध्यम् । स्यादस्ति स्थानास्ति १ स्यादस्ति स्यादवक्तव्यः २ स्यान्नास्ति स्यादव- कम्यः ३ स्यादस्ति स्थानास्ति स्यादवक्तव्यः ४ इति चतुर्णा भङ्गाना क्रमेण ऋजुसूत्रादिनयाभिप्रायसमुत्यानमित्याह- चत्वारस्त्विति । विकलादेशा इति, सखण्डधर्मद्वारा वस्तुप्रतिपादकत्वं विकलादेशत्वम् । अतीतेति, प्राशर- पितेत्यर्थः । पर्यायास्तिकस्य सद्भावपर्याये वेत्यादिना स्यादस्त्येवेति प्रथमभानिरूपणम् । द्रव्यास्तिकसङ्ग्रहनयविषयस्य सत्त्वस्य पर्यायास्तिकविषयत्वाभावात्पर्यायास्तिकस्येति कथं सगतमित्यत आह-पर्यायास्तिकग्रहणमिति, धर्मिणो वस्तुनो द्रव्यस्य सत्त्वादयो धर्मा. पर्यायतया विवक्षिता इति तदाहिनयस्य पर्यायास्तिकत्वमिति । एवं सति धर्मविषयत्वमेव स्याद्वा- दस्य न धर्मिविषयत्वमित्यत आह-धर्मास्त्विति । तत्प्रणालिकया धर्मावयोधनद्वारा । धर्मविषयत्वे धर्मिविषय- स्वमावश्यकमित्याह-द्रव्यपर्याययोः संसृष्टत्वादिति । द्रव्यपर्यायोभयविषयकत्वे सति स्याद्वादस्य द्रव्यपर्यायोभयनयन भाः ·। . [४] सद्भावासद्भावपर्यायौ प्रथमभङ्गगतशब्दप्रयोजनश्च ।। [तत्त्वात्रिसूत्री सिद्ध्यति स्याहादा, अन्यथा पर्यायनयाश्रय एव विकल्पसप्तकेन सकलवस्तुच्यापी स्यात् स्याद्वादः। सतो भवनं भावस्तद्भावलक्षणः परिणामः, स चानेकरूपः क्रमयुगपद्धावित्वात् , सुरमनुष्यादेानदर्शनादे- श्वात्मनः सद्भावपर्यायत्वम् , शेषधर्मादिद्रव्यवृत्ताः पुनरसद्भावपर्याया: वर्तमानकालावधिकाः पर्यायाः सद्भावलक्षणाः, ततोऽन्येऽतीतानागतवर्तमानकालविशिष्टास्त्वसद्भावपर्यायाः, तावत्परिणामपर्याय- कलापाश्चात्मादयः पदार्थाः, स्वपरपर्यायानन्तस्वभावमेकं द्रव्यं सत्तारूपेण विवक्षितं चेतनाचेतनाम, महासामान्यमुत्सर्गः, पर्यायाः शक्तयोऽनन्ताः, तत्र स्वपर्यायान्वयवत् परपर्यायव्यतिरेकोऽपि वस्तुस्व- भावावगतेरङ्गम् , तन्निवृत्त्यग्रहणे वस्तुसद्भावाग्रहणाद्, विनिवृत्तिद्वारेणैवासद्भावपर्यायोपयोगः, न निवृ- त्तिरभावः, स एव हि तथा स्वभावो विनिवृत्ताशेषान्यविशेषलक्षणो निवृत्तिशब्दवाच्यः, तदेवमन्वय- व्यतिरेकयोविधिप्रतिषेधविषययोरनियमातिप्रसङ्गपरिहारार्थ चिदुत्तरकिंवृत्तावद्योत्यविषयं स्याच्छब्दाने- 'सरमपिशब्दसहितं तथाविधान्यतमशब्दविशिष्टं वा धर्मधर्मिनिर्देशवाक्यं प्रयुज्यतेऽन्तर्भूतैवकार गुण- प्रधानभावव्यक्तिप्रकृत्यर्थं प्रयुतान्यतरैवकार वा परप्रतिपन्नैकान्तधर्मविशिष्टं वस्तु कथञ्चित् नियमका- "विषयावलम्बनं घटत इत्याह-अन चेति । अन्यथा केवलधर्मविषयकवे। कश्चात्मादिद्रव्यस्य सद्भावपर्यायः कश्चास- झावपर्याय इत्यपेक्षायां सद्भावपर्यायस्वरूपं विवृणोति-सतो भवनमित्यादिना, सुरमनुष्यादेः क्रममावित्वेनात्मनः सद्भाव- पर्यायत्वम् , ज्ञानदर्शनादेश्च युगपद्भावित्वेनात्मनस्सनावपर्यायत्वम् , आत्मव्यतिरिक्तधर्मास्तिकायादिगताश्च धर्मा आत्मनो- सद्भावपर्याया इत्याह-शेषेति । प्रकारान्तरेण सद्भावासद्भावपर्यायौ दर्शयति-वर्तमानेति। सद्भावासद्भावपर्यायसम- नुगताश्चात्मादयः पदार्थास्तच्चम् , अन्यथा त्वतत्त्वमेवेत्याह-तावत्परिणामेति । प्रथमभङ्गे सत्तारूपेण विवक्षितं तद- नेकान्तात्मकमेव वस्तु, अन्यादृशस्य सत्त्वासम्भवादित्याह-खपरपर्यायेति । तत्र द्रव्यसामान्यस्यैकत्वं पर्यायाणाश्चानन्तत्वं तयोरन्योन्यसम्मिश्रितत्वादेकानेकात्मकवस्तूपपत्तिरित्यावेदनायाह-चेतनाचेतनामिति, चेतनमपि द्रव्यमेव अचेतनमपि द्रव्यमेवेति द्रव्यस्य चेतनाचेतनद्वित्वं घटते, सर्वानुगामित्वात्सन्मात्रलक्षणम् , तदेव महासामान्यम् , तस्य कुत्रापि प्रवि- क्षेपादुत्सर्गत्वमपि बोध्यम्, पर्यायास्त्वन्योन्यविलक्षणरूपास्तस्यैव शक्तयः सङ्ख्यातुमशक्यत्वादनन्ता इति । वस्तुखरूपा- वगमे खपर्यायवत्परपर्यायोऽप्युपयुज्यते, खनिषेधद्वारा तस्यापि वस्तुखरूपप्रविष्टत्वमित्याह-तत्रेति । परपर्यायव्यतिरेकस्य कथमङ्गत्वमित्यपेक्षायामाह-तनिवृत्त्यग्रहण इति, परपर्यायनिवृत्त्यग्रहण इत्यर्थः । वस्तुसद्भावाग्रहणादिति, पर- रूपेणासत्त्वस्याग्रहणे खरूपेण सत्त्ववत्पररूपेण सत्त्वस्यैवाप्रतिषिद्धमनुमोदितं भवतीति न्यायेन प्राप्तौ स्वरूपसार्यापत्त्या विविक्तवस्तुसद्धावस्याग्रहणादित्यर्थः । विनिवृत्तिद्वारेणैव 'स्वाभाववत्त्वलक्षणसम्बन्धद्वारेणैव । ननु निवृत्तिस्तुच्छरूपा कथं शशमादिवद्वस्तुखभावो भवेदित्यत आह-न निवृत्तिरभाव इति । यदि निवृत्तिर्नात्यन्ताभावः, वाच्यस्तर्हि स कि- वरूप इत्यपेक्षायामाह-स एव हीति, वस्तुसद्भाव एव यत इत्यर्थः । सद्भावासद्भावपर्याययोर्वस्तुखभावत्वे निणीते सति यथा प्रकृतार्थगतिस्तथोपदर्शयति-तदेवमित्यादिना ।' अन्वयव्यतिरेकयोः सत्त्वासत्त्वाद्योः। विधिप्रतिषेध- विषययोः, अस्त्यादिविधिनास्त्यादिप्रतिषेधविषययोः । अनियमप्रतिषेधार्थमन्तर्भूतैवकारम् , अप्रसङ्गपरिहारार्थ स्थाच्छब्दा- प्रेसरमिति । स्याच्छब्द. कीदृश इत्यपेक्षायामाह-चिदुत्तरकिंवृत्तावद्योत्यविषयमिति, अत्र चिदुत्तरकिवृत्तावद्यो- त्यविषयेति पाठो युक्तः, तस्य स्थाच्छब्देन समस्तस्यैव समनुगतिः, चिदुत्तरकिंवृत्तं कथञ्चिदिति तेनावद्योत्यो विषयो यस्य स तथा, एवंभूतो यः स्याच्छब्दस्तद्वप्रेसरमिति ।' अपिशब्दसहितम् , स्यादपि घटोऽस्त्येवेत्येवंवाक्यप्रयोगमङ्गीकृत्य, न चेत्थं प्रयोगः स्याद्वादिभिः क्रियमाणो दृश्यते, न च सम्भावनार्थकापिशब्दप्रयोगकृत्यमपि पश्यामः, तस्माचिन्त्यमेतत् । अपिशब्दसहितमिति पाठे तथाविधेयस्याप्यपिशब्दसमानार्थकेत्यर्थः स्यात्, तत्पाठाभावे तु तथाविधेयस्य स्याच्छब्द- समानार्थकेत्यर्थः, तादृशशब्दश्च खद्रव्यादिना परद्रव्यादिना वेत्येवंरूपो ग्राह्यः । धर्मधर्मिनिर्देशवाक्यम्, अस्ति घट इत्यादिरूपम् । अन्तर्भूतैवकारम् अन्यनिविष्टवकारसमन्वितम् , अनेन स्याद् घटोऽस्त्येवेति स्याद् घटो नास्त्येवेत्या- दिखरूपं वाक्यं प्रतिपादितं भवतीति । गुणेत्यादि, एकस्य धर्मस्य ' गुणभावोऽन्यस्य च प्रधानभावः तस्य च या व्यक्तिः ममिन्यक्तिः तत्प्रकृत्यर्थ ' तस्वभावसम्पत्तये । प्रयुतान्यतरैवकारमिति, अन्ययोगव्यवच्छेदायोगव्यवच्छेदात्यन्ता- ·भाज्यटीकाविधुतियुता] प्रथमभङ्गोपपादकभाष्यगतैकवचनादीनां प्रयोजनादिप्रकाशनम् । [९५] रिधर्मप्रत्यनीकपर्यायधर्मसम्बन्धीति स्यात् सत् स्यादनित्यमित्यादिधर्मात्मकम् , इत्थं धर्म्यपीति वा स्याद्वा- दिभिः प्रतिज्ञायते सुलभहेतुदृष्टान्तत्वात् , अतो द्रव्यास्तिकनयार्पणात् सोऽयं धर्म्यभेदेनैव व्यपदेशः प्रत्यभिज्ञाप्रधानत्वात्, पर्यायार्थिकनिर्देशादस्वेदमिति भेदभात्त्वम् , . एकवचनादिप्रदर्शनं चैकस्यैव सत्वस्यासत्त्वस्य वा भजनाप्रभावितमनेकत्वमिति प्रतिपादनार्थम् , तत्र सद्भावपर्यायनिमित्तनादेशेना- र्पितमात्मरूपद्रव्यमित्येव सद्रव्यत्वमेव हि सद्भावपर्याय:, तद्धि द्रवति पर्यायान् श्रूयते वा तै- व्यम्, अनेनाकारेणार्पितं स्यादस्तीत्युच्यते, तस्य द्रव्यत्वादेः पर्यायस्यात्मपरिणामिकारणप्रभावितत्वात् ताप्याच, तच्चास्तित्वं शेषपविकल्पापेक्षमेव सङ्गतिमनुभवति, सद्भावपर्यायद्वयनिमित्तादेव ज्ञानदर्शन नोपयोगद्वयकारणक आदेशो द्रव्यम् , वक्ष्यत्युपरि-द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः (अ० ५, सू० ४०) इति । तथा गणतिथसद्भावपर्यायकारणो वाऽयमादेशश्चैतन्यज्ञानदर्शनोपयोगाश्रयो द्रव्यमिति, एवं कें द्रव्ये बहूनि वाऽप्युक्तेन प्रकारेणार्पितानि सद्भावपर्यायापेक्षया सब्बपदेशभाजि भवन्ति, अथ- वैकस्मिन् सद्भावपर्यायविषयेऽर्पितमादिष्टं द्रव्यं द्रव्ये वा वा द्रव्याणि वासत्, तथा द्वयोर्वहुषु विभाव्यम्, अविशिष्टस्य वा द्रव्यपदार्थस्यैकत्वद्वित्वबहुत्वपर्यायाः, तथा च तदर्यमाणं स्यादन योगव्यवच्छेदार्थकैवकारसमन्वितम् । परं प्रति स्यादस्त्येव घट इति प्रतिज्ञायां हेतुर्दृष्टान्तश्च प्रयोक्तव्यः, स त्वसुलभ इति न प्रतिज्ञामात्रेण स्याद्वाद्यभिमतानेकान्तवस्त्ववगमः सुलभ इत्यत आह-सुलभहेतुदृष्टान्तत्वादिति । सत्त्वादिधर्मस घटादिधर्मिणश्च धर्मधर्मिभावानुरोधेन भेदे सति कथमस्ति घट इत्यमेदेन निर्देश इत्यत आह-अत इति । द्रव्यास्तिकन- यार्पणादिति, द्रव्यास्तिकनयेन धर्मधर्मिणोरभेदव्यवस्थितेरित्यर्थः । सोऽयमिति, स्यात् सन् घटः स्यादसन् घटः स्थानियो घटः स्यादनियो घट इत्येवंप्रयोग इत्यर्थः। द्रव्यार्थिकनये प्रत्यभिज्ञाया अमेदगोचरायाः प्राधान्यं तस्यैव प्रमाण- तयाऽऽश्रयणेन इत्यं प्रयोग समर्थितो भवतीत्याह-प्रत्यभिज्ञाप्रधानत्वादिति ! यदि च पर्यायाथिकनयायेण सप्तभङ्गी समाद्रियते तदा तन्मते धर्मधर्मिणो भेदात्तथैव भङ्गा उपन्यसनीया इत्याह-पर्यायार्थिकनिर्देशादिति, तथा च स्याद्धटे- ऽस्तित्वमेव स्याद्धटे नास्तित्वमेव स्याटेऽवक्तव्यत्वमेवेसेवंदिशा सप्तभङ्गी अवधार्येति । भाष्ये सद्भावपर्याये वेत्यादावुप. दिष्टानामेकवचन द्विवचनवहुवचनानां प्रयोजनमुमदर्शयति-एकवचनादिप्रदर्शनश्चेति । असत्त्वस्य वेति, असद्धा. वपर्याये वेत्यादिभाष्यमधिकृत्य । “सद्भावपर्याये वा सद्भावपर्याययोर्वा सद्भावपर्यायेषु वाऽऽदिष्टं द्रव्यम्" इति. भाष्य- स्याभिप्रायमाविष्करोति-तत्रेयादिना, आत्मरूपद्रव्यमेव सद्रव्यत्वं तदेवात्मनः सद्भावपर्यायस्तदाश्रयणेन सद्भावपर्याय वाऽऽदिष्टं द्रव्यमित्युक्तम् । कथञ्च तथेसपेक्षायामाह-तद्धीति, आत्मद्रव्यं हीत्यर्थः । द्रवति अनुगच्छति । पर्यायान मनुष्यदेवादिपर्यायान् द्रव्यत्वादिधर्मात्मकपर्यायान् वा। मनुष्यादिपर्यायव्यत्वादिपर्यायैर्वा द्रूयते अनुगम्यते । अनेना- कारेण, आत्मद्रव्यरूपसहव्यत्वरूपाकारेण । अर्पितं विवक्षितम् । कथमात्मद्रव्यरूपेणैव द्रव्यत्वादिपर्यायस्यादेश इत्यपे. झायामाह-तस्य द्रव्यत्वादेः पर्यायस्येति, आत्मद्रव्यगतद्रव्यत्वादिपर्यायस्येत्यर्थः । तादूप्याच आत्मद्रव्याभिन्नत्वाच । इत्थमस्तित्वप्रतिपादनं नास्तित्वादिप्रतिपादनसापेक्षमिति सप्तभङ्गीप्रवृत्तिरावश्यकीत्याह-तच्चास्तित्वमिति, एतावता सद्भाव पर्याये आदिष्टं द्रव्यमित्यंगो व्याख्यात. ! सद्भावपर्याययोरादिष्टं द्रव्यमित्यंशव्याख्यानायाह-सद्भावपर्यायद्वयनिमित्ता- देवेति । सद्भावपर्यायेष्वादिष्टं द्रव्यमिवंशव्याख्यानायाह-तथेति । गणतिथेति, बहुविधेत्यर्थः । सद्भावपर्याये मादिष्टं द्रव्ये वा द्रव्याणि वा, सद्भावपर्याययोरादिष्टं द्रव्ये वा द्रव्याणि वा, सद्भावपर्यायेप्वादिष्टं द्रव्ये वा द्रव्याणि वेत्यप्युक्तदिशश व्यास्येय- मित्याह-एवं कें द्रव्ये चहुनि वेति, सद्भावपर्याये आदिष्टं द्रव्यं वा द्रव्ये वा द्रव्याणि वा, सद्भावपर्याययोरादिष्टं द्रव्यं, वा द्रव्ये वा द्रव्याणि वा, सद्भावपर्यायेष्वादिष्टं द्रव्यं वा द्रव्ये वा द्रव्याणि वेति योजनयाऽपि भाष्यं व्याख्येयमित्याशयेन कल्पा- न्तरमाह-अथवेति । द्वयोः सद्भावपर्याययो । बहुपु सद्भावपर्यायेषु । तथेत्यनेन आदिष्टं द्रव्यं वा द्रव्ये वा न्याणि वा सदित्यस्याक्षेप । एकवचनेनैकत्वं द्विवचनैन द्वित्वं बहुवचनेन बहुत्वं वा द्रव्ये शुद्ध घर्मिणि विधीयते इति वैक्चचना- युपन्यासेन विवक्षितमित्याह-अवशिष्टस्य वेति । तथा च एकरवद्वित्वबहुत्वाना पर्यायस्वे च। तदर्यमाणम् एक- ·- . द्वितीयभङ्गभावनोपदर्शक भाष्यम् । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री स्त्येकत्वेनार्पितमेकसयाविशेषरूपतयैवास्ति न द्वित्वबहुत्वाकारेण, अनेकधर्मिणो हि वस्तुनः कदाचित् किञ्चिद् विवक्ष्यते, युगपद्भरिवक्तृविवक्षायामप्येकत्वादयो यौगपद्येनार्पणावशादुपलभ्यन्ते, सकल- पर्यायशक्तिसङ्गत्तेः परिणामिना, एकपुरुषाधारमातुलभ्रातृभागिनेयादिशक्तिवत्, एकेन वक्त्रा विवक्षिते प्रयोजनवादेकत्वद्वित्वादि च सम्भवदप्युपेक्षित प्रयोजनाभावात्, अतस्तस्य तेनैव विवक्षिताकारण कार्यसिद्धेः स्यादुस्त्यात्मेत्युच्यते, न सर्वपर्यायार्पणया, तदा तदस्ति तस्य वक्तुरिति प्रथमविकल्पभावना॥ : [ भाष्यम्-] असद्भावपर्याये वा, असद्भावपर्याययोर्वा, असद्भावपर्यायेषु वा, आदिष्टं द्रव्यं वा, द्रव्ये वा, द्रव्याणि वाऽसत् । असद्भावपर्याये वेत्यादिना द्वितीयविकल्पं भावयति । आत्मनो ज्ञानदर्शनादिव्यतिरिका गतिस्थित्यवगाहोपकारस्पादयोऽसद्भावपर्यायाः, वर्तमानजन्मनो वाऽतीतानागताः, तमन्मनि वाऽति- क्रान्तागामिनः सर्वेऽप्यसद्भावपर्यायाः, तदर्पणया स्यानास्त्येवात्मेति, न सर्वथा नास्तित्वप्रतिपत्तिः, यदाऽऽत्मा गत्युपकारकपर्यायेणाप्तिस्तदाऽऽत्मद्रव्यमसत्, तत्स्वभावकत्वेन तस्याद्रवणात् , सद्भाव- पर्यायप्रभावितं वा द्रव्यं खपरिणामिप्रभाविता वा पर्यायास्तन्न चैकमपि नास्तीत्यतोऽसदित्युच्यते, परपर्यायार्पणया नास्ति तदित्यर्थः । शेषं पूर्ववद् विभाव्यम् ॥ त्वादिसङ्ख्यारूपेणार्म्यमाणं द्रव्यम् । तथा सति यथा भङ्गजनितावबोधस्तथा भावयति-स्यादस्त्येकत्वेनार्पितमिति । एकत्वसङ्ख्यात्मकपर्यायरूपेण द्रव्यार्पणस्य प्रयोजनमुपदर्शयति-एकसयाविशेषरूपतयैवेति । एकस्मिन् वस्तुनि एकत्वमपि केनचिद्रूपेणास्ति द्वित्ववहुवे अपि स्त इति यस्यार्पणं तद्रूपेण वस्त्ववबोधनाय भङ्गप्रवृत्तिस्सम्भवतीत्यावेदयितुमाह-अनेक- धर्मिण इति, अनेकधर्मविशिष्टस्यैत्यर्थः । एकदापि एकस्य वस्तुनो वकृविवक्षाभेदेनैकत्वद्वित्वबहुत्वानि सम्भवन्ति, तथाप- णमपि युगपदुपलभ्यते परिणामिनो द्रव्यस्य सकलपर्यायरूपशक्तिसङ्गतः सर्वदाभावाद्, अतस्तथाविवक्षा नासम्भवद्वस्तुविषये- त्याशयेनाह-युगपद्भूरीति । एकस्यानेकशक्तिसमन्वितत्वे दृष्टान्तमाह-एकपुरुषाधारेति । बहुभिर्वतृभिर्युगपदपि एकत्व- द्वित्ववहुत्वान्येकस्मिन्विवक्षितुं शक्यान्येव, परमेकेन वक्त्रैकदैकस्यैवैकत्वादेविवक्षाऽन्यस्य सम्भवतोऽपि प्रयोजनाभावादविवक्षैव, ततो यस्य विवक्षा तद्रूपेणास्तित्वं प्रथमभङ्गविषय इत्याह-एकेन वक्त्रेति । विवक्षित इत्यनन्तरमेकस्मिन्निति दृश्यम् । एकस्य विवक्षायां हेतुः-प्रयोजनवशादिति । अन्यस्योपेक्षणे हेतुः-प्रयोजनाभावादिति । अतः, एकस्य प्रयोजन- वशाद्विवक्षणमन्यस्य प्रयोजनाभावादुपेक्षणमित्यस्माद्धेतोः । तस्य पुरुषविशेषस्य । तदा एकस्य पर्यायस्य प्रयोजनवशाद्विच- क्षाकाले ॥ स्थानास्त्येवात्मेति द्वितीयभोपपादकं भाष्यमधिकरोति-असद्भावपर्याये वेत्यादिनेति, असद्भावपर्यायार्पणा- स्यानास्त्येवात्मेति भङ्गप्रवृत्तिः। तत्र के आत्मनोऽसद्भावपर्याया इत्यपेक्षायां तान्दर्शयति-आत्मन इत्यादिना। ये च कदाचिदप्यात्मनि न सन्ति तान् गतीत्यादिनोपदय ये कदाचिद्वर्तन्ते कदाचिच्च न वर्तन्ते तेषामपि यदा न वर्तनं तदा Sसद्भावपर्यायत्वमित्युपदर्शयति-वर्तमानजन्मनो वेति । तजन्मनि वर्तमानजन्मनि । तदर्पणया असद्भावपर्यायार्प- गया। असद्भावपर्यायार्पणप्रयोजनमाह-न सर्वथेति । कथं गत्युपकारकपर्यायेणाप्तिस्यासत्त्वमित्यपेक्षायामाह-तत्स्वभा. वकत्वेनेति, गत्युपकारकत्वखभावेनेत्यर्थः । तस्य आत्मनः। अद्रवणात्, अननुगमनात्, तद्रूपेणापरिणमनादिति यावत् । एवं सति तस्य द्रव्यत्वमपि सद्भावपर्यायानुगमननिवन्धनं न सम्भवति पर्याया अपि न सम्भवन्ति द्रव्यपर्यायोभय- विकलं च न सत्वरुपमतोऽसन्नेव तथा भवतीत्याह-सद्भावपर्यायप्रभावितं वेत्यादि । तत्र आत्मनि। निर्गलितं द्वितीयभन्नार्थमुपदर्शयति-परपर्यायार्पणयेति । शेष पूर्ववद्विभाव्यमिति, प्रथमभङ्गदर्शितदिशा द्वितीयभाभाष्य व्याख्येयमित्यर्थः, तद्यथा -आत्मनोऽचेतनद्रव्यत्वमेवासद्भावपर्यायः, तस्मिन्नादिष्टमात्मद्रव्यमसदिति असद्भावपर्याये आदिष्टं द्रव्यमसदित्यको विकल्पः, अचेतनत्वपुद्गलत्वे अचेतनत्वगत्युपकारकत्वे इत्येवमादी आत्मनोऽसद्भावपर्यायौ तयोरादिष्टमात्म- ब्रन्यमसदिति द्वितीयो विकल्पः, अचेतनत्वपुद्गलत्वगत्युपकारकत्वानि अचेतनत्वपुद्गलवस्थित्युपकारकत्वानि इसेवमादय आत्म- नोऽसद्भावपर्यायास्तष्वादिष्टमात्मद्रव्यमसदिति तृतीयो विकल्पः, एवं ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणे आत्मद्रव्ये ते असद्भावपर्याय आदि- ·. भाज्यटीकाविवृतियुता] तृतीयभगोपपादक भाष्यं तत्प्रकारभावनी । [९७] इदानीमवक्तव्यताविभावनायाह- [भाष्यम्-] तदुभयपर्याये वा,तदुभयपर्याययो, तदुभयपर्यायेषु वा, आदिष्टं द्रव्यं वा, द्रव्ये वा, द्रव्याणि वा, न वाच्यं-सदसदिति वा । तदुभयपर्याये वेत्यादि । तदित्यतिक्रान्तद्वयपरामर्शः, सद्भावासद्भावपर्यायद्वयसम्परिग्रहार्थः, उभयश्चासौ पर्यायश्च उभयपर्यायोऽस्तित्वनास्तित्वलक्षणः, स चासावुभयपर्यायश्च तदुभयपर्यायस्तदु- भयपर्यायनिमित्तस्तद्विषयो वाऽप्यादेशस्तेनार्पितमात्मतत्त्वमस्तिनास्तिरूपेण युगपद्विवक्षायामुक्तप्रकार- भावनया न शक्यं वक्तमित्यवाच्यम् , ताभ्यामुभयपर्यायाभ्यामादिष्टं युगपदात्मरूपं द्रव्यं वेत्यादि विकल्प्यते । न वाच्यं सदित्यसदिति वा, सद् द्रव्यमसद् वा द्रव्यं न वक्तव्यम् , क्रमेण त्वादेशे भवत्येतदेवम् , सहभावार्पणायां तु न सच्छन्दवाच्यं नासच्छन्दाभिधेयम् , एकस्मिन् काले ताग्वि- धवाचकशब्दाभावात् ॥ ननु च तदुभयपर्याये वेत्येकवचनमनुपपन्नम्, एकपर्यायविवक्षायामवक्तव्या- भावात् । अत्रोच्यते-उभयग्रहणाद् द्वयमन गृह्यते । तर्हि तदुभयपर्याययोःत्यस्मादविशेषः, नैतदेवम् , यतस्तदुभयपर्याये विशेषविवक्षयाऽस्तित्वं हि स्वपर्यायविपयं परपर्यायविपयं चेत्युभयपर्यायः, तत् तु खपर्यायेणावच्छिद्यमानमिहास्तीति गृह्यते, तदेव च परपर्यायेणावच्छिद्यमानमात्मनि नास्तीति ग्राह्यम् , इदानीमुभयपर्यायो युगपदर्पणायां भवत्यवक्तव्यः, इतरत्र तु प्रधानभेदव्याख्यायां द्विवचनादिनिर्देश: 'समीचीनः, जातिविवक्षायां वा जातेरेकत्वादेकवचनसिद्धिरिति ॥ टमसद्भावपर्याययोरादिष्टमसद्भावपर्यायेष्वादिष्टमसदिति विकल्पत्रयम्, तथा चेतनज्ञानदर्शनलक्षणान्यात्मद्रव्याणि, तानि अस. द्भावपर्याये आदिष्टमसद्भावपर्याययोरादिष्टमसद्भावपर्यायेष्वादिष्टमसदिति विकल्पत्रयम्, तथा अचेतनगतैकत्वद्वित्ववहुत्यानि असद्भावपर्यायास्तेषामन्यतमे आदिष्टमात्मद्रव्यमसदित्येवं व्याख्येय द्वितीयभाभाष्यमित्यर्थ । स्यादात्माऽवक्तव्यमेवेति तृती- यभझोपपादकं भाष्यमवतारयति-इदानीमवक्तव्यताविभावनायाहेति । तदितीति, तदुभयपर्याये वेत्यादि- घटकतच्छब्देनेत्यर्थः । अतिक्रान्तेति, अतिक्रान्तद्वयं सद्भावासद्भावपर्यायद्वयं तस्य परामर्शो ग्रहणम् । अस्यैव फलितम्- सद्भावासद्भावपर्यायद्वयसम्परिग्रहार्थ इति । तदुभयपर्याय इति समासवाक्यम् , तदर्थप्रतिपत्तिविग्रहद्वारा समास- खरूपोपदर्शने सत्येव स्यादिति तदुपदर्शयति-उभयश्चासावित्यादिना। तदुभयपर्याये इत्यत्र सप्तमी निमित्तार्थे विप- यार्थे वेत्यभिसन्धानेनाह-तदुभयपर्यायनिमित्तस्तद्विषयो वेति, अस्य आदिष्टशब्दार्थादेशविषयैकदेशे आदेशेऽन्वय इत्यभिसन्धाय आदेश इति विशेप्यतयोपन्यासः । तथा च "तदुभयपर्याये आदिष्टम्" इत्यस्य तदुभयपर्यायरूपेणार्पित- मित्यर्थ इत्याह-तेनार्पितमिति । आत्मतत्त्वमित्यादि ,स्पष्टम् । क्रमेणेति, सद्भावपर्यायेणाढेशे सदात्मव्यमित्येवं वक्तव्यं भवति, असद्भावपर्यायेणादेशे असदात्मद्रव्यमिति वक्तव्यं भवति । सद्भावासद्भावपर्यायद्वययुगपद्भावविवक्षाया तया- विधस्य तद्वाचकशब्दस्याभावादवक्तव्यमेवेत्याह-सहभावार्पणायामिति । पर्यायद्वयस्यैकत्वाभावादुभयपर्यायविवक्षायाः मेकवचनमनुपपन्नम् , तयोरेकस्य विवक्षायामेकवचनसम्भवेऽपि तथादिष्ट वक्तव्यमेव नावक्तव्यमिति गश्ते-ननु चेति । पर्यायविशेषणतयोभयोपादानात्पर्यायद्वयस्यैव ग्रहणं न त्वेकस्य पर्यायस्य, तत्तु पर्यायद्वयमात्मन एकपर्यायत्वेन विवक्षितमिति एकवचनं नानुपपन्नमिति समाधत्ते-अत्रोच्यत इति । एवं तर्हि पर्यायद्वयग्रहणे सति । एकस्यैवास्तित्वस्य स्वपर्यायत्वं पर- पर्यायत्वं च, तत्र खपर्यायेणावच्छिद्यमानस्य तस्य प्रथमभङ्गविषयत्वं परपर्यायेणावच्छिद्यमानस्य द्वितीयभाविपयत्वम् , तदु- भयपर्यायो यदाऽस्तित्वात्मनैकतया गृह्यते तदैकवचनमित्यभिसन्धानेन तदुभयपर्याये वेसत्रकवचनम् , यदा तु भिन्न- तया गृह्यते तदा द्विवचनादीत्याह-नैतदेवमिति । तदुभयपर्याये अस्तित्वनास्तित्वोभयपर्याये । विशेषविवक्षयेति, एकस्यैवास्तित्वस्य खपर्यायेणावच्छिन्नस्य प्रथमभङ्गविषयत्वं परपर्यायेणावच्छिन्नस्य द्वितीयभाविपयत्वमित्येवं पर्यायद्वयस्य तदात्मनैकत्वविवक्षयकवचननिर्देशः, अस्तित्वनास्तित्वयोस्वपरपर्यायावच्छिन्नयोर्भेद एवेति विवक्षया तु द्विवचनबहुवचन- त. त्रि. १३ - AN ·. A [९] सकलादेशाभिधाने विकलादेशचतुष्कं सुज्ञानमिति न तदर्थं विशेषायासः । [ तत्त्वात्रिसूत्री एवमेते त्रयः सकलादेशा भाष्येणैव विभाविताः सङ्घहव्यवहारानुसारिण आत्मद्रव्ये, सम्प्रति विकलादेशाश्चत्वारः पर्यायनयाश्रया वक्तव्याः. तत्प्रतिपादनार्थमाह भाष्यकार:- [भाष्यम्-] देशादेशेन विकल्पयितव्यमिति । इतिकरणो विकल्पेयत्ताप्रतिपादनार्थः । पर्यायास्तिकमिति नपुंसकलिङ्गप्रक्रान्तेर्विकल्पयित- व्यमित्याह । किं पुनः कारणं भाष्यकृता सकलादेशत्रयवदितरेऽपि चत्वारो विकलादेशा भाष्येण नोक्ता इति ? । अयमभिप्रायो भाष्यकारस्य लक्ष्यते-सकलादेशसंयोगाचतुर्णा निष्पत्तिरिति सुज्ञानाः, तत्राद्य- द्वितीयविकल्पसंयोगे तुर्य विकल्पनिष्पत्ति:-स्यादस्ति च नास्ति चेति । प्रथमतृतीयविकल्पसंयोगे पञ्च- मविकल्पनिष्पत्तिः-स्यादस्ति चावक्तव्यश्चेति । द्वितीयतृतीयविकल्पसंयोगे षष्ठविकल्पनिष्पत्तिः-स्या- नास्ति चाक्तव्यश्चेति । प्रथमद्वितीयतृतीयविकल्पसंयोगे सप्तमविकल्पनिष्पत्तिः स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चेति । तत्रायेपु त्रिपु विकल्पेषु सकलमेव द्रव्यमादिश्यते, चतुर्थादिषु पुनर्विकल्पीकृतं खण्डश आदिश्यते । तदाह-देशादेशेनेत्यादि । सकलस्य वस्तुनो बुद्धिच्छेदविभक्तोऽवयवो देशस्तस्मिन देशे आदेशो देशादेशस्तेन देशादेशेन विकल्पनीयं-व्याख्येयम् , आत्मादितत्त्वमित्येवं विकल्पचतुष्टय- निर्देश इत्यर्थः । इदानीम् अस्तित्वस्यैकस्यैव अस्तित्वनास्तित्वोभयरूपतादशायाम् इतरत्र तु तदुभयपर्याययोर्वेत्यादिवि- कल्पे तु । तदुभयपर्याये वेत्यत्रैकवचनोपपत्तये कल्पान्तरमाश्रयति-जातिविवक्षायां वेति, उभयपर्यायगतपर्यायत्वजाते- रेकत्वाद्वा तद्गतैकत्वविवक्षयैकवचनोपपत्तिरित्यर्थः । सकलादेशखभावस्याद्यभङ्गत्रयस्य प्रपञ्चतो निरूपणं भाष्यकारेणाकारी- त्युपसंहरनेव विकलादेशस्वभावमन्तिमभङ्गचतुष्टयमपि भाष्यकारेण सूचितमेवेत्येवमुत्तरभाष्यमवतारयति-एवमेत इति । विभाविताः, विशेषेण भाविता भावनापथं प्रापिता निरूपिता इति यावत् । सकलादेशाः कनयमाश्रिता इत्यपेक्षायामाह- संग्रहव्यवहारानुसारिण इति । कुत्र विभाविता इत्याकालायामाह-आत्मद्रव्य इति । इदानीमवसरप्राप्ताश्चत्वारो विकला- देशा निरूपयितव्या इत्याह-सम्प्रतीति । तत्प्रतिपादनार्थ विकलादेशप्रतिपादनार्थम् । अन्त्योपबद्धस्येतिशब्दस्य प्रयोज- नमाह-इतिकरण इति । विकल्पयितव्य इति पुंलिङ्गनिर्देशमकृत्वा विकल्पयितव्यमिति नपुंसकलिङ्गनिर्देशे निमित्तमाह- पर्यायास्तिकमितीति, तत्र सञ्चतुर्विधम् , तद्यथा-द्रव्यास्तिकं मातृकापदास्तिकं उत्पन्नास्तिकं पर्यायास्तिकमित्येवमुपक्रम्यै- वात्रोपसंहृतं सद्रूपं पर्यायास्तिकमित्युपक्रमे नपुंसकलिङ्गनिदेशादुपसंहारेऽपि नपुंसकलिङ्गनिर्देश एव युक्त इत्यभिप्रायः । विकला- देशा यदि भाष्यकारसम्मतास्स्युस्तदा सकलादेशा यथा विशेषतः प्ररूपितास्तथा विकलादेशा अपि प्ररूपिता भवेयुः, तथाऽप्र- रूपणाच विज्ञायते-सकलादेशा एव भाष्यकारसम्मता न विकलादेशा इति त्रिभन्येव स्याद्वादवाक्यं न सप्तभङ्गीत्येवममि- प्रायवान् प्रश्नयिता पृच्छति-किं पुनः कारणमिति, न खलु विकलादेशा न सन्तीत्यभिप्रायेण नोक्ता विकलादेशाः किन्तु भन्नत्रयनिरूपणे सति तद्विपयसंयोगजधर्मविषयाणां चतुर्णा भङ्गानां निष्पत्तरपरिहार्यत्वात्तदुत्रासने कुण्ठितमतयो वादिनो न प्रयासान्तरापकारणीया इति सक्षेपरुचिर्भाष्यकारो न विशेषेण तेषां निरुपणमकादिति सप्तभङ्गी निरावाधैवेत्युत्तरयति- अयमभिप्रायो भाष्यकारस्य लक्ष्यत इति । त्रयाणां भङ्गानां मध्यात्कयोस्संयोगेन कस्य भङ्गस्य निष्पत्तिरित्यपेक्षाया- माह-तत्रेति । आयेत्यादि । आद्यविकल्पः स्यादस्तीति द्वितीयविकल्पः स्यानास्तीति तयोस्संयोगे तुर्यविकल्पस्य-चतुर्थभ- जस्य निष्पत्तिः-सम्भवः, तस्याकारोपदर्शनम् स्यादस्ति च नास्ति चेति । पञ्चमभङ्गनिष्पत्ति प्रकटयति-प्रथमतृतीय- विकल्पसंयोग इति । आद्यभनत्रयस्य सकलादेशत्वमन्तिमभङ्गचतुष्टयस्य विकलादेशत्वमिति विकलादेशाशेषप्रकटनपरम्- देशादेशेन विकल्पयितव्यमिति भाष्यमित्यावेदनायाह-तत्राविति । देशादेशेन विकल्पयितव्यमित्यनेनान्तिम- भजचतुष्टयस्य कयं प्राप्तिरित्यपेक्षायां तदर्थोपदर्शनेन तत्प्राप्तिमुपदर्शयति-सकलस्येति, अखण्डस्येत्यर्थः । अखण्डस्य खण्ड- रूपो देशो न सम्भवतीत्यत आह-बुद्धिच्छेदेति, बुद्ध्या यभ्छेदो भागपरिकल्पनम्, यथाऽखण्डस्य नरसिंहस्य बुद्ध्या यथा अर्श्वभागे सिंहोऽधस्तानर इति भागपरिकल्पनं तथाऽनन्तधर्मात्मके वस्तुन्यपीति, तेन विभक्तः पृथग्भूतोऽवयवोऽशः स एव देशः। विकल्पयितव्यविकल्पनीययोस्समानार्थतामभिसंधाय विकल्पयितव्यमिति वक्तव्ये विकल्पनीयमित्याह । तस्य विवरणम्-व्याख्येयमिति । कि व्याख्येयमित्यपेक्षायामाह-मात्मादितत्त्वमिति । तत्र विकल्पचतुष्टये । चतुर्थः - - ·भाषयटीकाविवृतियुता] चतुर्थभङ्गस्य विकलादेशता, तत्सङ्गमनञ्च । स्थापि ग्रहणम् । तत्र चतुर्थ उभयप्रधानो विकल्पः, क्रमेणोभयस्यापि शब्देनाभिधेयत्वात् , देशादेशो हि विकलादेशस्तच्च वस्तुनो वैकल्यम् , खेन तत्त्वेनाप्रविभक्तस्यापि विविक्तं गुणरूपं स्वरूपेणोपराकमपेक्ष्य प्रतिकल्पितमंशभेदं कृत्वाऽनेकान्तात्मकैकत्वव्यवस्थायां नरसिंहनरसिंहत्ववत् समुदायात्मकमात्मरूप- मभ्युपगम्याभिधानं विकलादेशः, न तु केवलसिंहसिंहत्ववदेकात्मकैकत्वपरिग्रहात् , यथा च प्रतिपाद, नोपायार्थपरिकल्पितानेकनीलपीतादिभागानिर्विभागमगनेकात्मकमेकं चित्रं सामान्यरूपमुच्यते, तथा वस्त्वप्यनेकधर्मस्वभावमेकम् , दृष्टश्चाभिन्नात्मनोऽर्थस्य भिन्नो गुणो भेदक:-परुद्भवान् पटुरासीत् पटु- तर ऐपमोऽन्य एवाभिसंवृत्तः, पटुत्वातिशयो गुणः सामान्यपाटवाद् गुणादन्यः, स वस्तुनो भेदं कल्पयति, भिन्नप्रयोजनार्थिना तथाश्रितत्वात्, अनेकात्मकं चैकत्वमात्मादेः, यतोऽनेक शुद्धाशुद्धं द्रव्यार्थमाश्रित्य पर्यायनयं चैकात्मनो वृत्तिः, तथात्मकोऽसौ तद्भावभावित्वात् , घटमृदात्मकत्ववत् पुरु- स्यादस्ति च नास्ति चेत्येवरूपः । उभयप्रधानः, अस्तित्वनास्तित्वोभयप्रधान । तत्र हेतु:-क्रमेणेत्यादि, क्रमेण समु- चयात्मकक्रमेण, यत्र समुच्चयो भवति तत्र क्रमोऽस्येवैकस्याभिधानानन्तरमेकस्याभिधानमिति । उभयस्यापि सत्त्वासत्त्वो- भयस्यापि । शब्देन खखप्रतिपादकशब्देन । विविक्त -परस्पर प्रविभक्तो गुण एव वस्तुनो वैकल्यं तत्प्रतिपादक्त्वेन अस्य भहस्य विकलादेशत्वमित्युपपादनायाह-देशादेशो हीति, हि यतः, देशादेश-देशे आदेशः स एव विकलादेश , स एव च वस्तुनः खण्डेऽवस्थापनाद्वैकल्यमित्याह-तच्च वस्तुनो वैकल्यमिति, तञ्चेतिस्थाने तस्येति पाठे तु, तस्य अनन्तधर्मात्मक तया प्रसिद्धस्य । देशादेशस्य विकलादेशतामुपपादयति-खेन तत्त्वेनेति, अनन्तधर्मात्मकैकखरूपत्वलक्षणतत्त्वेनेलर्थः । अप्रविभक्तस्यापि, अखण्डस्यापि वस्तुन इति दृश्यम् । विविक्त परस्परविभिन्नम् । गुणरूपं सत्त्वादिलक्षणम् । तस्य गुणत्वोपपत्तये आह-स्वरूपेणोपरचकमिति, खस्वरूपेण परोपरञ्जकस्य गुणत्वप्रसिद्धः । यदा च गुणवस्पोपरजितं वस्तु भवति तदा गुणभेदेन वस्तुभेदोऽप्ययत्नोपनत एवेत्याह-प्रतिकल्पितमंशभेदमिति, अन्यकृतभेदस्य वास्तविकत्वाभावात्र- तिकल्पितमिति, प्रकल्पितमिति पाठो युक्तः, गुणरूपं प्रतील कल्पितमित्यर्थाभिप्रायेण युज्येतापि प्रतिकल्पितमिति, परं तस्यार्थस्यापेक्ष्येत्यनेनैव प्राप्तत्वादिति बोध्यम् , एवंभूतमंशभेदं कृत्वा योऽयं देशादेश. सोऽनेकान्तात्मैकैकतत्त्वव्यवस्थाया विक लादेशस्सन् वस्तुनो वैकल्यं भवति, एकान्ततत्त्वव्यवस्था यदि स्यात्तदा स वस्तुप्रतिपादकत्वात्सकलादेशः स्याद् अपि सा स्वनुपपन्नत्वात्प्रामाणिकैरनादरणीयैवेत्यभिसन्धिः । विक्लादेशत्वे दृष्टान्तमाह-नरसिंहनरसिंहत्ववदिति, नरसिंहेऽख- ण्डव्यक्तिखरूपे भागकल्पनमपेक्ष्य नरवसिंहत्वविकल्पवदित्ययः । केनाभिसधिना विकलादेशः प्रवर्तत इत्यपेक्षायामाह- समुदायात्मकेति, सत्त्वासत्त्वादिगुणसमुदायात्मकमित्यर्थः । अखण्डैकरूपात्मकवस्त्वभ्युपगमनेनाभिधानन्तु सकलादेश एव न विकलादेश इत्याह-न विति। सिंहे सिंहत्ववचनं यया न विकलादेशस्तथैवैकात्मखरुपवस्तुगतैकत्वाभ्युपगमेनैकत्व- वचनं न विकलादेश इत्येतत्प्रतिपादयति-केवलेलादिना । नन्वनेकधर्मखभावस्य वस्तुन एकत्वमेवानुपपन्नमित्यसम्भवदर्थ- कैकवचनस्य सकलादेशत्वमपि न युज्यत इत्यत आह-यथा चेति, प्रतिपादनोपायार्थ परिकल्पितोऽनेकनीलपीतादिभागो यस्य तत्प्रतिपादनोपायार्थपरिकल्पितानेकनीलपीतादिभागम् एवंभूतं सद् अनिर्विभागमखण्डमत एव चानेकात्मकम् एकम् एतादृशं चित्रं सामान्यरूपं यथोच्यते इति दृष्टान्तप्रकटनम् । तथा चानेकात्मकैकखभावस्य चित्रस्य यथैकत्ववचनं नासम्म वदर्थकं तथा वस्तुन्यप्येकत्ववचनमित्याह-तथेति । ननु गुणानामनेक्त्वेऽपि ततो गुणिन एक्स्यानेक्त्वं कुतः ? नहि अन्यस्य भेदेऽन्यस्य भेदो युक्त इत्यनेकात्मकत्वमेव वस्तुनोऽनुपपन्नमिति तदाश्रयणेन विकलादेशोऽपि कयं सातिमझतीत्यत आह-दृपश्चेति । परुत् गतसवत्सरे । एषमः, वर्तमानसवत्सरे। तथाश्रितत्वात् वस्तुनो भेदकत्वेन गुणभेदस्या- श्रितत्वात् । आत्मनोऽनेकात्मकत्वे सत्येकत्वं भावयति-यत इत्यादिना। शुद्धद्रव्यार्थाश्रयणे एकमेव नानेकमिति द्रव्यार्थस्य विशेषणं शुद्धाशुद्धमिति । पर्यायनयं च, अयमनेकत्वमभ्युपगच्छत्येव न तत्र विशेषणकृवं समस्तीत्यविशेषितस्यैय तस्योपादानम् । एकात्मनः परिणामिनो वृत्तिः परिणामोऽनेकमिति । ननु परिणामस्य परिणामिनोऽन्यत्वमेव, तथा च परिणामस्यानेकत्वेऽपि कथं परिणामिन एकस्यात्मनोऽनेकत्वमित्यत आह-तथात्मकोऽसाविति, असौ वृत्तिः परिणामः । तथात्मकः परिणम्यमानात्मखरुपः । तद्भावभावित्वात् परिणम्यमानात्मभावे सति भावात्, तदभावे चाभावादित्य- ·[१००] प्रतिभङ्गं वर्तमानानां गुणांनां क्रमयोगपद्येविवेकः । --[ तत्त्वार्थत्रिसूत्री पपाण्याद्यात्मकत्ववद् वा, अतस्ते तस्यारम्भकत्वाद् भागाः पुरुषस्येव पाण्यादयो वस्त्वंशमनुभवन्ति क्रमेण क्रमयोगपद्याभ्यां वृत्ता वा, चतुर्थे तावत् समुच्चयात्मकेन क्रमेण वृत्ताः,, पञ्चमषष्ठयोरपचित- कमयुगपद्वृत्ताः, सप्तमे प्रचितक्रमयोगपद्याभ्यां- वृत्ताः-संश्वासंश्वावक्तव्यश्चेत्यनेकबुद्धिबुद्धित्वाद्, अनेक- बुद्धिर्हि बुद्धिर्भवति द्रव्यपर्यायेषु सत्सु व्यात्मिका, यतोऽनेकां सद्रूपामसद्रूपामवक्तव्यरूपां च बुद्धिं भिन्नामिव क्रमवतीमिवाश्रित्याभिन्नैकाक्रमा वस्तुरूपा वाक्यार्थबुद्धिर्भवति, तस्माद् भेदक्रमप्रतिभास- विज्ञानहेतुत्वाद् भागास्ते भवन्त्यत्राविभक्तस्सैकस्यापि वस्तुनः । एवं चानेकखभावेऽर्थे सति वक्तुरित. च्छावशात् कदाचित् केनचिद् रूपेण वक्तुमिष्यते, विवक्षायत्ता च वचसः सकलादेशता विकलादेशता च द्रष्टव्या, द्रव्यार्थजात्यभेदात् तु सर्वद्रव्यार्थभेदानेवैकं द्रव्यार्थ मन्यते, यदा पर्यायजात्यभेदाचैक पिवोध्यम् । एतद्दााय दृष्टान्तमुपदर्शयति-घटेति । अतः परिणामस्य परिणाम्यात्मकत्वात् । ते परिणामभूता गुणाः । तस्यैकगुणिन आत्मनः। यद्यपि आत्मा परिणामी आरम्भकः कारणत्वात्, न तु परिणामा आरम्भकाः कार्यत्वात् , तथापि परिणामपरिणामिनोरभेदात्परिणामभवने परिणामिन आत्मनोऽपि भवनम् , तच भवनं परिणामभवननिबन्धनं परि- णामनिवन्धनतयोपचर्यत इत्याशथः । वस्त्वंशमनुभवन्ति वस्त्वंशत्वं प्राप्नुवन्ति । कुत्र भङ्गे क्रमेण वृत्ताः कुत्र च क्रमयोगपद्याभ्यां वृत्ता इत्याकाङ्क्षायामाह-चतुर्थ इति, स्यादस्ति च स्यान्नास्ति चेति चतुर्थभङ्ग इत्यर्थः। ननु चतुर्थभङ्गे अस्तित्वस्य नास्तित्वस्य च समुच्चय एव न तु क्रम इति कथं तत्र क्रमवृत्तत्वमित्यत आह-समुच्चयात्मकेनेति, योऽसौ तयोः समुच्चय. स एव क्रमः, नहि एकाभिधानान्तरमेकाभिधानलक्षणं क्रममन्तरेण समुच्चयः सम्भवतीति । स्यादस्ति स्यादवक्तव्य इति पञ्चमे भने एकस्यास्तित्वस्य गुणस्यापेक्षया क्रमस्य सद्भावेऽपि अन्यस्य नास्तित्वगुणस्यापेक्षया न क्रमः, एवं स्यान्नास्ति स्यादवक्तव्य इति षष्ठे भझे एकस्य नास्तित्वगुणस्यापेक्षया क्रमभावेऽपि अन्यस्यास्तित्वगुणस्यापेक्षया न क्रम इत्युभयत्रापचितोऽपुष्टः क्रमः, योगपद्यन्तूभयत्रास्तित्वनास्तित्वयोर्युगपद्विवक्षया समस्तीत्याशयेनाह-पञ्चमषष्ठयोरिति । स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादवक्तव्य इति सप्तमभङ्गे तु अस्तित्वनास्तित्वयोरुभयोरपि क्रमो विद्यत इति प्रचितः-पुष्टः क्रमो योगपद्यमपीत्याह-सप्तम इति । क्रमयुगपद्वृत्तानां गुणाना बुद्धरनेक्वुद्धित्वेनानेकत्वं वाक्यार्थबुद्धित्वेनैकत्वमिति ग्राहकस्यैका- नेकत्वेन ग्राह्यस्य वस्तुनोऽप्येकानेकात्मकत्वमिति भावयितुं सप्तस्य तावदाकारमुल्लिखति-संश्चासंश्चावक्तव्यश्चेतीति, ग्राहकबुद्धेरप्ययमेवाकारः-सश्चासंश्चावक्तव्यश्चेति, तथा च भङ्गक्रमेणैवं प्रयोगः-सत्त्वासत्त्वे क्रमेण वृत्त सश्चासश्चेत्यनेक- बुद्धिवुद्धित्वात् , सत्त्वावक्तव्यत्वे क्रमयुगपद्वृत्ते संश्चावक्तव्यश्चेत्यनेक्वुद्धिबुद्धित्वात् , असत्त्वावक्तव्यत्वे क्रमयुगपद्वृत्ते असंश्चा- वक्तव्यश्चेत्यनेकवुद्धिबुद्धित्वात् , सत्त्वासत्त्वावतव्यत्वानि क्रमयुगपद्वृत्तानि सँश्चासंश्चावक्तव्यश्चेत्यनेकवुद्धिबुद्धित्वात्; बुद्धर- तेक्त्वञ्चानेकाकारत्वात् , अनेकवुद्धिर्बुद्धिर्यस्येति व्युत्पत्तितोऽनेकवुद्धिबुद्धित्वस्य पक्षधर्मताऽवसेया, सप्तमभङ्गदर्शितप्रकारश्च- तुर्थपञ्चमषष्ठभशप्वपि सुलभ इति लाघवैषिणाऽऽचार्येण सप्तमभङ्गमुल्लिख्यैवानेकबुद्धिबुद्धिवं हेतुत्वेनोपन्यस्य तदनुगमनमेव विभावितमिति बोध्यम् । सप्तमभङ्गोल्लिख्यमानवाक्यार्थबुद्धरनेकत्वमेकत्वञ्च भावयति-अनेकवुद्धिीति, हि यतः, सत्सु द्रव्यपर्यायेषु बुद्धिरनेकवुद्धिर्भवति यतः च्यात्मिका। त्र्यात्मकत्वे सत्यप्येकात्मकत्वं बुद्धः प्रपञ्चयति-यत इत्यादिना । अनेकामिति, बुद्धिमित्यनेनान्वेति । कथमनेकामित्याकालायामाह-सद्रूपामित्यादि । सा वुद्धिर्यद्यपि व्यक्तात्मनैकैच तथापि विपयोपाधिभेदाद्भिन्नेव प्रतिभातीत्यभिप्रेत्याह-भिन्नामिवेति । आकारक्रम आकारिण्यपर्यत इत्यागयेनाह-क्रमवती- मिवेति, एवंविधां बुद्धिमाश्रित्य एतादृशबुद्धिखरूपमात्माभेदेनावलम्व्य भवन्ती सप्तमभङ्गजनिता वाक्यार्थबुद्धिस्वतः कीदृशी भवति ? इत्याकाझायामाह-अभिन्नेति । अनेकरूपत्वे अप्यनेकाभेदमवलम्व्याभिन्ना नानाभिप्रेतेत्यावेदनायाह-. एकेति । एकस्य क्रमो न सम्भवत्येवेसावेदनायाह-अमेति । अक्रमस्य सखण्डत्वरूपवैकल्याभावेन भागत्वासम्भवाद्वस्तु- रूपतवेत्यावेदनायाह-वस्तुरूपेति । तथा चैकापि वाक्यार्थबुद्धिर्यद्वशादनेकरूपतया सम्पद्यते ते बुद्धिगतानेकवुद्धित्वप्रयो- जनवादागा अवसेयाः, तेपाचाचवोधक्त्वाच्चतुर्थादिभमा विकलादेशा इति निगमयति-तस्मादिति । नन्वस्तु गुणाना आगत्वम् , यथा चानेगुणस्य भागत्वं तथैकस्यापि भागत्वमेव नहि तदेकपरिसमाप्तं वस्त्विति सम्लादेशता विकलादेशता कथमवधार्येत्यपेक्षायामाह-एवं चेति, वस्तुन एकानेकखभावत्वे सिद्ध गुणानां भागत्वे सिद्धे चेत्यर्थः। आधभात्रिकस्य - ·भाध्यटीकाविवृतियुता] सकलादेशविकलादेशी, तत्र क्रमयुगपद्धृत्वगुणानां विविधरीतिप्रदर्शनम्। [१०१] पर्यायार्थ सर्वपर्यायभेदान प्रतिपद्यते तदा त्वविवक्षितस्वजातिभेदत्वात् सकलं वस्त्वेकद्रव्यार्थाभिन्नमे- कपर्यायार्थाभेदोपचरितं तद्विशेपैकाभेदोपचरितं वा तन्मात्रमेकमद्वितीयांशं ब्रुवन् सकलादेशः स्यान्नित्य इत्यादिविविधोऽपि नित्यत्वानित्यत्वयुगपद्भावैकत्वरूपैकार्थाभिधायी, यदा तु द्रव्यपर्यायसामान्याभ्यां. तद्विशेपाभ्यां वा तद्योगपद्येन वा वस्तुन एकत्वं तदतदात्मकं समुच्चयाश्रयं चतुर्थविकल्पे स्वांशयुग- पवृत्तं क्रमवृत्तं च पञ्चमपष्ठसप्तमेपूच्यते तथाविवक्षावशात् तदा तु तथा प्रतिपादयन् विकलादेशः, ते हि द्रव्यपर्यायास्तस्य देशाः तदादेशेनादेश एको ह्यनेकदेश आत्माऽभिधीयते, तत्र द्रव्यार्थसामान्येन, तावद् वस्तुत्वेन सन्नात्मा, पर्यायसामान्येनावस्तुत्वेनासन्निति, विशेषस्त्वात्मनि स्वदव्यत्वात्मत्वचेत- नत्वद्रष्टुत्वज्ञातृत्वमनुष्यत्वादिरनेको द्रव्यार्थभेदः, तथा श्रुतप्रतियोगिनः पर्याया अखद्रव्यत्वानात्म- त्वाचेतनत्वादयः, तव्यक्षेत्रकालभावसम्बन्धजनिताश्च द्रव्यपर्यायवृत्तिभेदाः, तत्र द्रव्यार्थीदेशात् खंदन्यतया द्रव्यत्वम्, पृथिव्यादित्वेनाद्रव्यत्वं तद्विशेपैश्च घटादिभिः, क्षेत्रतोऽसहयाताकाशदेश- व्यापितया, न सर्वव्यापितया, कालतः स्वजात्यनुच्छेदादभिन्नकालता, पर्यायादेशाद् घटादिविज्ञा- नदर्शनभेदाः क्रोधायुत्कर्पापकर्षभेदाच, तथाऽन्तकालवृत्तस्ववर्तनाभेदात् कालभेदः, भावतो ज्ञत्वं , - सकलादेशत्वं विवक्षाधीनमुपपादयितु प्रथमभगमधिकृत्याह-द्रव्यार्थजात्यभेदात्त्विति, द्रव्यार्थाना द्रव्यार्थनयविषयाणां सत्त्वनित्यत्वाभेदादीना द्रव्यार्थत्वरुपैकजात्याऽभेदात्पुनः। सर्वव्यार्थभेदान् सकलद्रव्यार्थविशेषान् । एवकारेण पर्या- यार्थविशेपव्यवच्छेदः, पर्यायार्थविशेपाणा द्वितीयभङ्गविषयत्वेन तेषा प्रथमभङ्गेन प्रतिपादयितुमनभिप्रेतत्वात्, सकलद्रव्यार्थ- विषयकत्वादेव, प्रथमभ सकलादेशत्वस्य सकलपर्यायार्थविषयकत्वादेव च द्वितीयभने सकलादेशत्वस्याभिप्रेतत्वादिति वोध्यम् । द्वितीयभगमधिकृत्याह-यदाः पर्यायजात्यभेदाच्चेति, पर्यायजातिः पर्यायत्वं तया सर्वपर्यायाणाममेदात्पुनरि- त्यर्थः । सर्वद्रव्यार्थाभेदसर्वपर्यायार्थाभेदयुगपद्विवक्षाधीनावक्तव्यत्वस्य सर्वद्रव्यार्थाभेटसर्वपर्यायार्थाभेदाकलितस्यैकाशतयैव विवक्षितत्वात्तृतीयभङ्गस्यापि सकलादेशत्वमित्यभिसन्धिः। प्रथमद्वितीयभावधिकृत्य तृतीयभङ्गमविकृत्य चोक्तम्-तद्विशेषेका- भेदोपचरितं वेति, तत्र तृतीयभङ्गाधिकारे तत्पदेन द्रव्यार्थपर्यायार्थोभयपरामर्प , तस्य विशेष -अवक्तव्यत्वं तद्रूप यदेकं तेन सहाभेदोपचरितमित्यर्थ । स्यान्नित्य इत्यादिरिति, आदिपदात्स्यादनित्य. स्यादवक्तव्य इसेतयोः परामर्ष । तुर्यादि- भगचतुष्टस्य विकलादेशत्वमुपपादयति-यदा त्वित्यादिना । तद्विशेषाभ्यां द्रव्यविशेषपर्यायविशेपाभ्याम् । तद्योगपद्येन द्रव्यपर्यायसामान्ययोगपद्येन, द्रव्यविशेषपर्यायविशेपयोगपद्येन । तद्तदात्मकं, नित्यानित्यात्मकम् , वस्तुनः समुच्चाश्रयं तदतदात्मकमेकत्वं चतुर्थविकल्पे-स्यान्निलं स्यादनित्यमिति तुर्यभङ्गे उच्यते इत्यन्वयः। ते समुच्चाश्रयनित्यत्वानि- त्यत्वादयः। तस्य वस्तुनः। द्रव्यपर्यायसामान्याभ्यां तद्विशेपाभ्यामित्यादि यदुक्तं तदेव प्रपञ्चत उपदर्शयन् चतुर्थ- भगमुपपादयति-तत्रेलादिना । सत्त्वासत्त्वादिगोचरसप्तभद्याश्रयणेनोपपादनप्रकारोऽन्यत्राप्यनुसन्धेयः, द्रव्यार्थविशेषाणा बहु- विधत्वेऽपि कतिपयविशेषात्प्रतिपाद्यजनप्रतिपत्तिसौलभ्यायोपदर्शयति-विशेपस्त्विति । पर्यायविशेषानुपदर्शयति-तथेति । श्रुतप्रतियोगिन इति, श्रुता ये खद्रव्यत्वादयस्तत्प्रतियोगिनस्तत्प्रतिपक्षभूता इत्यर्थः । अखद्रव्यत्वेलादि, खद्रव्यत्वस्य प्रतिपक्षमखद्रव्यत्वम्, आत्मत्वस्य प्रतिपक्षमनात्मत्वम्, चेतनत्वस्य प्रतिपक्षमचेतनत्वम् , आदिपदादद्रष्टुत्वाज्ञातृत्वामनुष्यत्वा- देर्ग्रहणम् , अद्रष्तृत्वादयश्च द्रष्टुत्वादीना प्रतिपक्षाः, असत्त्वाद्रव्यत्वेत्यादिपाठस्तु न सम्यग् , असत्त्वस्य श्रुतप्रतियोगित्वाभावादिति वोध्यम् । उक्तादन्येऽपि द्रव्यपर्यायविशेषा द्रव्यादिसम्बन्धात् सम्भवन्ति, तानुपदर्शयति-तद्रव्येति । तद्विशेपैश्च पृथिव्या- दिविशेषैश्च । घटादिभिरित्यनन्तरम् अद्रव्यत्वमित्यस्यानुकर्षः । द्रव्यत आत्मनः, द्रव्यत्वमद्रव्यत्वञ्च वृत्तिभेदमुपदर्य क्षेत्रतो द्रव्यत्वमद्रव्यत्व च वृत्तिभेदमुपदर्शयति-क्षेत्रत इति । कालत द्रव्यपर्यायवृत्तिभेटमुपदर्शयति-कालत इति । पर्यायादेशादित्यग्रिमग्रन्यखारस्यात् खजात्यनुच्छेदादिति द्रव्यादेशादित्यस्यैव शब्दान्तरेण कथन बोध्यम् । अभिन्नकालता द्रव्यवृत्तिविशेष इति । पर्यायादेशादिति, पर्यायनये आत्मा ज्ञानदर्शनस्प इति तदादेशात् । घटादि- विज्ञानदर्शनविशेपाः पर्यायवृत्तिविशेषा इत्यर्थः, एकस्यात्मन एव कदाचित्क्रोधाद्युत्क्यों भवति कदाचित्कोधाद्यपम्पों .

·[१०२ "चतुर्थपञ्चमभङ्गखरूपोपवर्णनम् । [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री क्रोधादिमत्त्वं च, एवं वह्वो द्रव्यार्थपर्यायार्थयोवृत्तिभेदाः सर्वेऽपि तस्यांशाः, तैर्द्रव्यपर्यायरूपैर्वक्तु- मिष्यमाणो नानारूप आत्मोच्यते। भावना तु स्यादस्ति च नास्ति च, द्रव्यार्थभेदेन चैतन्यसामा- न्येनास्ति, चैतन्यविशेषविवक्षायां वाऽस्त्येकोपयोगत्वात्, पर्यायतस्तु अचैतन्येन नास्ति, घटोपयोग- काले वा पटाद्युपयोगेनासन्, चैतन्येन तद्विशेषेण वा वर्तमान एव तदभावेन तद्विशेषाभावेन वर्तते इत्युभयाधीनस्तस्यात्मा, अन्यथाऽऽत्माभाव एव स्यात् । एवं सर्वसिद्धान्तेषु पदार्थाः परस्परविरुद्धार्थ- त्वात् तद्तद्रूपसमुच्चयात्मकाश्चतुर्थविकल्पोदाहरणीयाः ॥ पञ्चमविकल्पस्तु-स्यादस्ति चावक्तव्यश्चात्मेति, तत्रानेकद्रव्यपर्यायात्मकस्य सतः कश्चिद् द्रव्या- र्थविशेषमाश्रित्यास्तीत्यात्मनो व्यपदेशः, तस्यैवान्यात्मद्रव्यसामान्यं तद्विशेष द्वयं वाऽङ्गीकृत्य युगपद्- विवक्षायामवक्तव्यता, स्फुटतरमेतद् विभाव्यते-स्थादस्त्यात्मा द्रव्यत्वेन द्रव्यविशेषेण वा जीवत्वेन मनुष्यत्वादिना वा, द्रव्यपर्यायसामान्यमुरीकृत्य वस्तुत्वावस्तुत्वसत्त्वासत्त्वादिना विशेषेण वा मनुष्य- भवति क्रोधादिपरिणतस्येति पर्यायदेशात्क्रोधाद्युत्कर्षापकर्षभेदा अपि कालतः पर्यायवृत्तिविशेषा एव । एवं कालतोऽन्योपि पर्यायवृत्तिविशेष इत्याह-तथेति । भावतो द्रव्यपर्यायवृत्तिविशेषानात्मनो दर्शयति-भावत इति । शत्वं द्रव्यवृत्तिविशेषः, क्रोधादिमत्वं च पर्यायवृत्तिविशेषः। एवमुक्तप्रकारेण । तस्य वस्तुभूतस्यात्मनः । तैर्द्रव्यार्थपर्यायार्थवृत्तिविशेषैः । इदानी तुरीयभनोपपत्तिमधिकरोति-भावना विति । स्यादस्ति च नास्ति चेति सामान्यतस्तुरीयभगतरूपमुद्घाटितम् । तद्रव्यार्थपर्यायार्थविशेषैरुपपत्तिपद्धतिमानयति-द्रव्यार्थभेदेनेति । चैतन्यविशेषेणास्तित्वमाश्रित्यापि स्यादतीयंशो घटत इत्याह-चैतन्यविशेषविवक्षायामिति । स्यादस्तीति विभाव्य स्यानास्तीति विभावयति-पर्यायतस्विति, पर्यायनयेने- त्यर्थः । अचैतन्येन चैतन्यसामान्यप्रतिपक्षण । चैतन्यविशेषस्य कस्यचिदन्योपि चैतन्यविशेषो विपक्षो भवति तेनापि नास्तीत्वंश उपपद्यत इत्याशयेनाह-घटोपयोगकाले चेति । चैतन्येन चैतन्यसामान्येन । तद्विशेषेण घटाशुपयोगलक्ष- णचैतन्यविशेषेण । तदभावेन, चैतन्यसामान्याभावेन, अचैतन्येनेति यावत् । तद्विशेषाभावेन घटाधुपयोगलक्षणचैतन्य विशेषाभावेन । उभयाधीनः सत्त्वासत्त्वोभयाधीनः । तस्य वस्तुभूतस्यात्मनः । आत्मा खरूपम् । अन्यथा एकस्या- त्मनः सत्त्वासत्त्वोभयानझीकारे । अत्र च न पक्षपातो विधेयः सर्वदर्शन एव चतुर्थभज्ञाभिमतप्रकारो घटत एवेति सर्वदर्शन- गोचराः पदार्था एतद्भमदृष्टान्तीभवन्तीत्याह-एवमिति । सर्वसिद्धान्तेष्विति, यथाऽनेकाकारमेकं चित्रज्ञानम् , तन्मते आकाराकारिणोरभेद इति एकस्यैव चित्रज्ञानस्यानेकत्वमेकत्वञ्च तच्च परस्परविरुद्धमेवेति स्यादेकं स्यादनेकमिति तुर्यभङ्गप्रवृत्तिः, सायनये सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थाप्रकृतिरित्यस्यैव प्रधानस्य परस्परविरुद्धसत्त्वरजस्तमोगुणात्मकत्वमित्यपेक्षया द्वितीयभङ्ग- सत्राप्यवतरसेव, न्यायकणादमतयोः पृथिव्यां चित्ररूपमेकानेकात्मकमेवाभ्युपगन्तुमनुभवानुरोधाधुक्तमित्यत्रापि चतुर्थभङ्ग- प्रवृत्तिरयत्नोपनतैव, गुणगुणिनोर्भेदाभेदावभ्युपगच्छन्ती भीमांसकवेदान्तिनावपि तुर्यभङ्गप्रवृत्ति न वारयितुमीशाविति ध्येयम् । पञ्चमभकं भावयति-पञ्चमविकल्पस्त्विति । तस्याकारमुल्लिखति-स्यादस्ति चावक्तव्यश्चात्मेतीति । अमुमेवोपपत्ति- कोटिमानयति-तत्रेति । अस्तीति व्यपदेशमुपपाद्य अवक्तव्यव्यपदेशमुपपादयति-तस्यैवेति, आत्मन एवेत्यर्थः । अन्येति, यं द्रव्यार्थविशेषमाश्रित्यास्तीति व्यपदेशस्तद्भिनेत्यर्थः । वान्यात्मेत्यन वान्यमात्मेति पाठो युक्तस्तथा सत्येवास्तिव्यपदेश- निमित्तद्रव्याविशेषभिन्नत्वस्यात्मद्रव्यसामान्ये तद्विशेषे चान्वय उपपद्यते। तद्विशेषम् आत्मद्रव्यविशेषम् । द्वयम् आत्म- द्रव्यसामान्यतद्विशेषोभयम् । अस्तिव्यपदेशनिमित्तस्य द्रव्यविशेषस्य क्रमविवक्षायां सत्यामेवोल्लासात्तदानीमेव तस्यासत्त्वेन पर्याय- सामान्येन पर्यायविशेषेण वा सह युगपद्विवक्षा न सम्भवतीति तदन्यत्वमात्मद्रव्यसामान्ये तद्विशेषे च विशेषणतयोपात्तम् । युगपद्विवक्षायामिति, असत्त्वादिना सह युगपद्विवक्षायामित्यर्थः । सामान्येनोक्तमेव स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमाह-स्फुटतरेति । स्थादस्त्यात्मेति, द्रव्यत्वेन द्रव्यविशेषेण वा जीवत्वेन मनुष्यत्वादिना वा स्यादस्त्यात्मेति योगः, अनेन च स्यादस्तीत्यंशः स्पष्टीकृतः । अवक्तव्यश्चेत्यंशं स्पष्टीकरोति-द्रव्यपर्यायसामान्यमुरीकृत्येति । तत्र द्रव्यसामान्य वस्तुत्वं सत्त्वं च, पर्याय- सामान्यम् अवस्तुत्वम् असत्त्वति, एतदभिसन्धायाह-वस्तुत्वावस्तुत्वसत्त्वासत्त्वादिनेति, अस्य युगपदभेदविव- ·. - भाष्यटीकाविवृतियुता] षष्ठभङ्गस्वरूपोपवर्णनम् । [१०३] वामनुष्यत्वादिना युगपदभेदविवक्षायामवाच्यः, यतः सर्वेऽपि तस्यैकस्यात्मनस्तदैव विकल्पाः सम्भ- वन्तीति ॥ षष्ठविकल्पोऽपि त्रिभिरात्मभिवंशः स्यानास्ति चावक्तव्यश्चात्मेति, नान्तरेणात्मभेदं वस्तुगतं नास्तित्वमवक्तव्यरूपानुविद्धं शक्यं कल्पयितुं वस्तुनः, तथापि सद्भावात् तत्र नास्तित्वं पर्यायाश्रयम् , स च पर्यायो युगपवृत्तः क्रमप्रवृत्तो वा, सहावस्थाय्यविरोधादात्मनो धर्म एककाल एव, यथा-चेतनोप- योगवेदनाहर्पसम्यक्त्वहास्यरतिपुरुपवेदायुर्गतिजात्यादिसत्त्वद्रव्यत्वामूर्तत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वान्यत्वानादि- स्वासयातप्रदेशत्वनित्यत्वादिः, क्रमवर्ती तु क्रोधादिदेवत्वादिवालवादिज्ञानितादिः स्वस्थानेऽनेकभेद- वृत्तः, तत्रैकोऽवस्थितो द्रव्यार्थी जीवनामा नैवास्ति कश्चिञ्चेतनाव्यतिरिक्तः क्रोधादिक्रमवृत्तधर्मरूपनैर- न्तर्यमानव्यतिरिक्तो वा, अत एव तु धर्मास्तथासन्निविष्टाः सत्त्वव्यपदेशव्यवहारभाजो भवन्तीति, अतो नास्ति-पर्यायार्थादेवंविधो द्रव्यार्थस्य कश्चिदंशो नास्तीति, तेन रूपेणाभावात् , न पुनः सर्वथैव नास्तित्वम् , विशिष्टस्याभावस्य विवक्षितत्वात्, पर्यायांशः। सर्वार्थज्ञातृत्वात्सर्वव्यापारविनियोगात् सर्ववस्तुत्वेन सन्निति द्रव्याांशः, आभ्यां सह विवक्षायामवाच्य इति द्वितीयोऽशः ।। क्षायामित्यनेनान्वयः । विशेषेण वेति, द्रव्यपर्यायविशेषेण वेत्यर्थः, तत्र द्रव्यविशेपो मनुष्यत्वादिः पर्यायविगेपोऽमनुष्य- स्वादिः । एतदभिसन्धानेनाह-मनुष्यत्वामनुष्यत्वादिनेति । युगपदभेदविवक्षायामिति, सदसतोयुगपदभेदविवक्षा- यामित्यर्थः, अत्रैकस्य क्रमिकविवक्षा तदन्यस्य च युगपद्विवक्षा सम्भवत्येव । ते अशा वस्तुन सन्येवेति नासम्भवकदर्थितोऽयं विकल्प इत्याह-यत इति ॥ षष्ठभङ्गं भावयति-षष्ठविकल्पोऽपीति । त्रिभिरात्मभिरिति, कञ्चित्पर्यायविशेषमाश्रित्य मास्तित्वं तदन्यस्य नास्तित्वसामान्यस्य तद्विशेषस्य वाश्रयणेन च नास्तित्वमिति नास्तित्वद्वयम् , एकञ्चास्तित्वं द्वितीयेन नास्तित्वेन सह युगपद्विवक्षितमित्येवं निमि. स्वरूपैरित्यर्थः । ग्रंशः स्यान्नास्तीत्येकोश स्यादवक्तव्य इति द्वितीय आभ्या यंशः। तत्व- रूपमुद्घाटयति-स्थानास्ति चावक्तव्यश्चात्मेतीति । एतच्च वस्तुनः स्वरूपभेदमुररीकृत्यैव सम्भवति न त्वेकत्वैकान्ते इत्याह-नान्तरेणेति, वस्तुगतमात्मभेदमन्तरेण वस्तुनोऽवक्तव्यरुपानुविद्धं नास्तित्वं कल्पयितुं न शक्यमित्यन्वय । आत्म- मेदं खरूपभेदम् । अवतन्यशरीरे सहभावविवक्षातोऽस्तित्वमप्याकृष्टमेव, अस्तित्वमन्तरेण केन सह नास्तित्वस्य युगपद्विवक्षा स्यात् ? ययाऽवकव्यमित्युच्येत, तथा च नास्ति चावक्तव्यश्चेत्युक्तौ वस्तुनः सद्भावोऽपि गम्यत एवेत्याह-तथापीति, नास्तित्वे सत्यवतव्यत्वेऽपीत्यर्थः । सद्भावात् सत्त्वात् । तत्र षष्ठभने । पर्यायाश्रयम् आत्मनः परगताचैतन्यादिपर्यायनिवन्धनम् । स च अचैतन्यादिरुपपर्यायश्च । युगपट्टत्तः, अवकव्यखस्पे सत्त्वेन सह युगपद्विवक्षया वृत्तः । क्रमप्रवृत्तः स्यान्नास्तीत्यंशे क्रमप्रवृत्तः । वाकारो यस्य नास्तित्वपर्यायस्य युगपवृत्तत्वं तदन्यस्यैव नास्तित्वपर्यायस्य क्रमप्रवृत्तत्वमित्यर्थस्यावगतये एकस्यैवैकदा क्रमयुगपद्विवक्षयोरघटनादिति बोध्यम् । यत्नमवृत्तं नास्तित्वं तद्युगपढ्त्तनास्तित्वेन सह वर्त्तते तयोर्विरोधे मानाभावात् इत्येककाले नास्ति चावक्तव्यश्चेति सम्भवतीत्याह-सहावस्थायीति । अत्र पर्यायाथिकनयापेक्षयाऽऽत्मनो नास्तित्वं न तु सर्वथा । द्रव्या- स्तिकापेक्षयाऽस्तित्वमपीत्येतत्प्रकटनाय आत्मनः सहवर्त्तिन पर्यायान् क्रमवर्तिनः पर्यायाश्चोपदर्शयति-यथेत्यादिना । तदुपदर्शनेन पर्याया एव विभाव्यन्ते न तु द्रव्यमेकमनुभूयत इत्येवं परपर्यायानाश्रयणेऽपि वपर्यायाश्रयणत एवात्मनो नास्तित्वं घटते द्रव्यरूपस्यात्मन इत्याविष्कृतम्भवति । चेतनोपयोगादीना युगपदवस्थानं सम्भवतीति युगपदवस्थितास्ते पर्यायाः क्रोवादयश्च कमवर्तिनः पर्याया. नोक्तपर्यायेभ्योऽन्यदात्मद्रव्यमेकमनुभूयत इति नास्तीत्याह-तत्रेति, तेषु पर्यायेष्वित्यर्थः । चेतनाव्य- तिरिक्त इत्यनेन युगपदवस्थायिपर्यायमात्रव्यतिरित्तो गृह्यते । क्रमवृत्तपर्यायव्यतिरिक्तोऽप्यात्मा नास्तीत्साह-क्रोधादीति । यद्यात्मद्रव्यं नास्त्येव पर्यायनये तदाऽऽत्मा जीवः प्राणी सत्त्वमित्यादिव्यपदेशो निर्निवन्धनस्तत्र प्रसज्यत इत्यत आह-अत एव विति, पर्यायव्यतिरिकस्यात्मानोऽभावादेव पुनः पर्यायादेशेनात्मनो नास्तित्वमुपसहरति-अत इति । नास्तीति व्याख्येयखरूपं तद्व्याख्यानमाह-पर्यायार्थादेवंविधो द्रव्यार्थस्य कश्चिदंशो नास्तीति । तेन रूपेण द्रव्यार्थ- रूपेण । विशिष्टस्य द्रव्यार्थरूपावच्छिन्नस्य । अभावस्य सत्त्वाभावपनास्तित्वस्य । पर्यायांश इत्यत्र छेदः, उफदिशा- - - ·- . , [१०४] सप्तमभङ्गस्वरूपोपवर्णनम् ॥ - [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री अधुना सप्तमविकल्पश्चतुर्मिरेशैख्यशः। कश्चिद् द्रव्याविशेषमाश्रित्यास्तित्वं पर्यायविशेष च कश्चिदगीकृत्य नास्तित्वं समुचितरूपं भवति, द्वयोरपि प्राधान्येन विवक्षितत्वात् , तथा द्रव्यसा- मान्येन पर्यायसामान्येन च युगपदवक्तव्यः, स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चात्मेति । भावना तु द्रव्यार्थात् सति द्रव्यत्वे देहेन्द्रियादिव्यतिरिक्तात्मत्वेन विशेषेण नास्तित्वमतोऽस्ति च नास्ति च स एवात्मा, द्रव्यपर्यायसामान्यसदसत्त्वाभ्यां युगपद्वाच्य इति । एवमर्थानुरोधाद् विवक्षावशाच सप्तधैष वचनप्रवृत्तिः, नान्यथाऽपि प्रवृत्तिनिमित्ताभावात् , एष च मार्गों द्रव्यार्थपर्यायार्थाश्रयः, तौ च सव- हाद्यात्मको, सङ्ग्रहादयश्चार्थशब्दनयरूपेण प्रधाविता: तन सङ्ग्रहव्यवहारर्जुसूत्रैरर्थनयैयौँ द्रव्यार्थ- पर्यायाौँ तदाश्रयैषा सप्तमगी। तत्र अनपेक्षितोपदेशकव्दव्यापारमिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तमर्थरूपोत्पा- दितं मतिज्ञानम् , अर्थनया वक्तृपरिच्छेदविषयाः, ते त्वर्थपृष्ठेनैवार्थं गमयन्ति । शब्दनयास्तु साम्प्र- निरूपितखरूपं नास्तित्वं पर्यायांश इत्यर्थः । द्रव्याांशमाह-सर्वार्थज्ञातृत्वादिति, आत्मा सर्वपदार्थाजानातीति सर्वरूपः सर्वव्यापारे प्रधानत्वादात्मन एव विनियोग इत्यतोऽपि सर्वरूप इत्येवं सर्ववस्तुत्वमात्मनो रूपमिति सर्ववस्तुत्वेन सन्नात्मेति द्रव्यांश । आभ्यां पर्यायाशद्रव्याशाभ्याम् , अस्मिन् भने एकं नास्तित्वं परगताचैतन्यादिधर्मेणात्मनोऽभावात्परपर्यायापेक्षया द्वितीयञ्च पर्याया एव सन्ति न तद्व्यतिरिक्तमात्मद्रव्यमिति पर्यायार्थिकलयाश्रयेण द्रव्याशरूपेणात्मनोऽभाव इत्येवरूपं वपर्यायाश्रयेण, तच्चावक्तव्यखरूपप्रविष्टम् , एकञ्च द्रव्यार्थाशोऽस्तित्वमिति विमिरात्मभिः-स्यान्नास्ति स्यादवक्तव्यश्चेति ॥ सप्तमभङ्गम्भावयति-अधुनेति । चतुर्भिरंशैरिति यदुक्तं तदेवोपपत्तिकोटिमानयति-कञ्चिदित्यादिना । समुच्चितरूप- मिति, स्यादस्ति स्याशास्तीत्येवं क्रमविवक्षयोपनीतोभयरूपमित्यर्थः, अनेनाशद्वयं प्रतिपादितम् । द्वयोरपि अस्तित्वनास्ति- त्वोभयोरपि । विवक्षितत्वात्, क्रमेण विवक्षितत्वात् । यच्च द्रव्यार्थविशेषमाश्रित्यस्तित्वं पर्यायविशेषं च नास्तित्वं क्रमवि- वक्षयोपनीतं तदेव तदानीमेव युगपद्विवक्षयितुं न शक्यते एकस्यैकदा क्रमयुगपद्विवक्षयोरसम्भवादतो द्रव्यसामान्यमस्तित्वं पर्यायसामान्यं च नास्तित्वं युगपद्विवक्षयाऽवक्तव्यरूपंतामनुभवतीत्याह-तथेति । एवं चावक्तव्यांशेऽशद्वयं प्रविष्टमिति भव- लस्य चतुर्भिरौनिष्पत्ति । त्र्यंशतां चास्य खरूपोपदर्शनेन प्रकटयति-स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चात्मेतीति । अस्तित्वनास्तित्वावक्तव्यत्वानामेकत्र सद्भावोपपत्तिम्भावयति-भावना त्विति । द्रव्यार्थाद् द्रव्यार्थिकनयाश्रयणात् । सति द्रव्यत्वे द्रव्यत्वे सति, तेन रूपेणात्मनोऽस्तित्वमिति । एवं सामान्यतो द्रव्यत्वेनास्तित्वे सत्येव, विशेषणात्मगतेनैव द्रव्या- देशानास्तित्वं यतो द्रव्यार्थो विशेषेणात्मनः सत्तां नाभ्युपगच्छतीत्याशयेनाह-देहेन्द्रियादीति। एवं सत्संगद्वयं सिद्ध- मित्याह-अतोऽस्ति च नास्ति च स एवात्मेति । अवक्तव्यमंशम्भावयति-द्रव्येति, द्रव्यसामान्यं सत्त्वं पर्यायसामा- न्यमसत्त्वं ताभ्यामित्यर्थः । यत उक्तन्यायेन सप्तैव धर्मा एकस्य विधिनिषेधाभ्या विवक्षया सम्भवन्ति, ततः सप्तधैव वचन- प्रवृत्तिरिति सप्तभद्येव नाटभन्नयादीत्याह-नान्यथाऽपीति, नाष्टधा नवधेसाद्यपि कापि वचनप्रवृत्तिरित्यर्थः । तत्र हेतु:- प्रवृत्तिनिमित्ताभावादिति, वचनप्रवृत्तिनिमित्ताना सप्तानामेव धर्मागां भावेन ततोऽधिकानामभावादित्यर्थः । इयं दर्शिता सप्तभनी द्रव्यपर्यायनयसमाश्रिता, द्रव्यपर्यायनयों चात्रार्थविषयको ज्ञेयौं, ततश्च सङ्ग्रहव्यवहार्जुसूत्रनयाश्रिता प्रकृता सप्तभनेति दर्शयति-एप चेति, उपदर्शितप्रकारसमाश्रयश्वेत्यर्थः । तौ च द्रव्याथपर्यायाn च । प्रेधाविता विकल्पिताः, अर्थनय- स्पाः शब्दनयरूपाश्चेति यावत् । प्रकृतेय सप्तभनी अर्थनयसमाश्रितेत्याह-तत्रेति । अर्थनया अर्थप्रधाना अर्थमभिमुखीकृत्य तज्नानं जनयन्तीत्यर्थपृष्ठभावेनार्थगमका उच्यन्ते, तज्जनितज्ञानश्च मतिनानम्, शब्दाज्जायमानमपि तच्छन्दव्यापारगौणमा- वान श्रुतज्ञानम् । वक्तुर्यद्वाक्यरचनानुकूलं वाक्यार्थयथार्थज्ञानम्प्रमाणान्तरोपजनितं तद्विषयविषयकत्वमेवार्थनयानामित्युप- दर्शयति-अनपेक्षितोपदेशकशब्दव्यापारमिति । प्रकृते च सप्तभतीजन्यज्ञानस्य नेन्द्रियनिमित्तत्वं किन्त्वनिन्द्रियमनो. निमित्तत्वम् । अर्थसपोत्पादितं यथाऽर्थखरूपं तथैव तजनितं तज्जानम् , अर्थनयोत्थत्वादर्थरूपोलादितमित्यभिमतमतोऽर्थ- नयस्यार्थाभिमुख्येनैवार्थगमकत्वमुपपादनीयमित्याशयेन तदुपपादयति-अर्थनया वनृपरिच्छेदविपया इति, वक्तृज्ञान- विषयविषया अर्थनया इत्यर्थः, वक्त्रा परिच्छेदो निर्णयो यस्यार्थस्य स वत्कृपरिच्छेदः स विषयो येषां ते तथेत्येवं समासा- अर्यणेन तथालाभादिति बोध्यम् । ते तु अर्थनयाः पुनः । तथा चार्थनयेनेवार्थावबोधिका सप्तभनी अर्थशुद्धिप्रवणा विभा- - .

·भाष्यटीकाविवृतियुता] शब्दनयार्थनयविभागः, अर्थनयानां च सप्तभङ्गीप्रयोजकता च । [१०५] तिकसमभिरूद्वैवंभूतनयाः श्रोतृविषयाः श्रुतज्ञानात्मकाः शब्दरूपरूपितविज्ञानत्वाच्छन्दप्रमाणकाः, यच्छब्द आह यथा च तथैवार्थ इति शब्दपृष्ठेनार्थपरिच्छेदं कुर्वन्ति, अत एवैतेप्वभिधानस्वरूपशुद्धि- परा चिन्ता, चक्षुर्विमलीकरणाञ्जनवत् । तत्रार्थनयाः सत्त्वासत्त्ववर्तमानसत्त्वमात्रैपिणः प्रत्येकात्मकाः संयुक्ताश्च सप्तविधवचननिर्वचनप्रत्यलाः । विविक्तसत्त्वमात्रपरिग्रहात् सत्त्वसङ्ग्रहः, अन्यासत्त्वमेव सत्त्वमिति व्यवहारः, वर्तमानप्रधानत्वाद् वर्तमानमेव सत्त्वमृजुसूत्रः । तत्र स्यादस्तीति सङ्ग्रहः १ स्यानास्तीति व्यवहारः २ सङ्ग्रहव्यवहारयोगात् स्यादवक्तव्यः ३ सहव्यवहारविभागसंयोगादेव स्यादस्ति च नास्ति च ४ स्यादस्त्यवक्तव्यश्चेत्यत्र सङ्ग्रहः सङ्ग्रहव्यवहारौ चाविभक्तौ ५ स्यानास्य- वक्तव्यश्चेत्यत्र व्यवहारः सङ्ग्रहव्यवहारौ चाविभक्तौ ६ स्यादस्ति नास्त्यवक्तव्यश्चेत्यत्र विभक्तौ सवह- व्यवहारावविभक्तौ वा ७ इत्येवमर्थपर्यायैः सप्तधा वचनव्यवहारः । व्यञ्जनपर्यायाः शब्दनयाः, ते त्वभेदभेदद्वारेण वचनमिच्छन्ति, शब्दनयस्तावत् समानलिङ्गानां समानवचनानां च शब्दानामिन्द्र- शक्रपुरन्दरादीनां वाच्यं भावार्थमेवाभिन्नमभ्युपैति, न जातुचिद् भिन्नलिङ्गं भिन्नवचनं वा शब्द स्त्री दारास्तथाऽऽपोजलमिति, समभिरूढस्तु प्रत्यर्थं शब्दनिवेशादिन्द्रशक्रादीनां पर्यायशब्दत्वं न प्रतिजा- वनीयेत्यभिसन्धि । प्रसङ्गागतशब्दनयखरूपमुपदर्शयति-शब्दनयास्त्विति । अथवाऽर्थशुद्धिप्रवणाया सप्तभङ्गया शब्दनया. नामनुपयोगस्तत्स्वरूपाववोधमन्तरेण ज्ञातुं न शक्य इत्यतस्तत्वरूपमुपदर्शयति-शब्दनयास्त्विति । श्रोतृविपया इति, श्रोत्रा यथा शब्दपृष्ठभावेनार्थोऽववुद्ध्यते तयैव साम्प्रतिकादीनामववोधकत्वेन श्रोतृपदेन श्रोतृज्ञानविषयो लक्ष्यते, एवं च श्रोतृज्ञानविषयविषया इत्यर्थः । कथमेतेषा श्रुतज्ञानात्मकत्वमित्यपेक्षायामाह-शब्दरूपेति । एतदेव प्रपञ्चयति-यच्छन्द आहेति । अत एवेति, यतश्चैषा शब्दनयत्वमत एवेत्यर्थ । एतेषु साम्प्रतिकसमभिरूढेवम्भूतेषु । चक्षुरिति, चक्षुर्हि न ज्ञानं किन्तु ज्ञानकरणं तथापि चक्षुषो विमलीकरणेन तज्ज्ञानमेव विमलीकृतं भवति, तथाऽभिधानस्य न ज्ञानत्वं किन्तु ज्ञानकरणत्वं तथापि तद्विमलीकरणे तजनितज्ञानमेव विमलं सम्पद्यत इति तत्खरूपशुद्धिपरा चिन्ता फलवती भवत्येव । अर्थ- नयशब्दनयात्रुपदार्थनयाना सप्तभङ्गीप्रत्यलत्वमाविष्करोति-तत्रेति । सत्त्वासत्त्वेत्यादि, मात्रपटेन सत्त्वादीना प्रत्येकम- न्वयात् सत्त्वमानासत्त्वमानवर्तमानसत्त्वमात्राभ्युपगमपरा इत्यर्थ । प्रत्येकात्मका इति, सत्त्वमात्राभ्युपगमपर केवल सग्रहनयो वर्तमानसत्त्वमात्राभ्युपगमपरः केवल ऋजुसूत्रनयश्च प्रथमभङ्गप्रवर्तकः, असत्त्वमात्राभ्युपगमपर. केवलो व्यवहारनयश्च द्वितीय- भङ्गनिर्वर्तकः । संयुक्ताश्चेति, सयुक्तौ सग्रहव्यवहारौ ऋजुसूत्रव्यवहारौ च तृतीयादिसप्तमभङ्गान्तपञ्चभङ्गप्रवर्तका । सङ्ग्रहा- दीना विविक्तं विषयमुल्लिखति-विविक्तेति । सप्तभङ्गया यस्य भङ्गस्य यथा यन्नयमूलकत्वं तथा तदुपदर्शयति-तत्रेति । सङ्ग्रह- व्यवहारयोगाद् अविभक्तसग्रहव्यवहारसयोगात् । विभागसंयोगात् विभक्कसंयोगात् । सङ्ग्रहः स्यादस्तीत्यंग सङ्ग्रह, अवक्तव्य इत्यंगश्च अविभक्तौ सङ्ग्रहव्यवहारी, व्यवहारः स्यान्नास्तीत्यंशो व्यवहार , अवक्तव्य इत्यशश्च अविभनौ सग्रह- व्यवहारी, स्यादस्ति इति सङ्ग्रह स्यान्नास्ति इति व्यवहार इत्येवं द्वावशौ विभक्तौ सग्रहव्यवहारी, अवक्तव्यश्चत्वंश , अविभक्ती सङ्ग्रहव्यवहारौ। इत्येवममुना प्रकारेण । अर्थपर्यायैः, अर्थनयाभ्युपगतार्थपर्यायै सत्त्वासत्त्वादिधर्मः । शब्दनर्वचन- व्यवहारमुपदर्शयितुमाह-व्यञ्जनपर्यायाः शब्दनया इति, व्यज्यतेऽर्थोऽनेनेति व्यञ्जनं शब्दः तत्सम्बन्धिन• पर्याया विपयतया येषा ते तया, व्यञ्जनपर्यायविषया इत्यर्थ , ते शब्दनया.। अभेदभेदद्वारेणेति, कश्चिदभेदद्वारेण, कश्चित्युनभेद- द्वारेण, वचनं शब्दमिच्छन्ति, अभिन्नार्थकत्वं शब्दानामभ्युपैति कश्चित्, अर्थादभिन्नलिङ्गवचनादीनामभिन्नार्थकत्वमिच्छति, भिन्नलिङ्गवचनादीनाश्च तत्त्व नेच्छति, इत्यभेदद्वारेण वचनमिच्छतीत्यस्य फलितोऽर्थ . कश्चित्तु पर्यायतया प्रसिद्धानामपि भिन्नार्थकत्वमेवाभ्युपैति शब्दाना पर्यायता नेच्छति, इति भेदद्वारेण वचनमिच्छतीत्यस्यार्थः । तत्राभेदद्वारेण वचनाभ्युपगमपरः शब्दनय इत्याह-शब्दनयस्तावदिति । भावार्थमेवेति, नामस्थापनाद्रव्यभावेप्वर्येषु सत्सु तत्र भावार्थमेवाभिन्नमेकमभ्यु. पगच्छति, एवकारेण नामस्थापनाद्रव्याणा व्यवच्छेद. । समानलिङ्गानां समानवचनानामियनयोर्व्यवच्छेद्यमाह-न जातुचिदिति, खीदारशब्दयोभिन्नलिमत्वमप्यस्ति, भिन्नवचनत्वमप्यस्ति एवमप्जलशब्दयोरपि, तयो भिन्नार्थत्वमभ्युपगच्छति शब्दनय । भेदद्वारेण वचनाभ्युपगमपर. समभिरुढ इत्युपदर्शयति-समभिरूढस्त्विति । एतन्मते व्युत्पत्तिनिमित्तमेव त० नि० १४ ·[१०६] : एवम्भूतनयस्य प्रवृत्तिनिमित्तभेदादर्थभेदः, त्रिसूत्र्युपसंहारश्च । [तत्वार्थ त्रिसूत्री नीते, अत्यन्तभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वाद् भिन्नार्थत्वमेवानुमन्यते घटशक्रादिशब्दानामिवेति; एवंभूतः पुनर्यथासद्भावं वस्तु वचसो गोचरमापृच्छति, इच्छति-चेष्टाविष्ट एवार्थो घटशब्दवाच्यश्चित्रालेखनोप- योगपरिणतश्च चित्रकारः, चेष्टारहितस्तिष्ठन् घटो न घटशब्दवाच्यः, तच्छब्दार्थरहितत्वात् 'कुट- शब्दवाच्यार्थवत्, "नापि भुञ्जानः शयानो वा चित्रकाराभिधानाभिधेयश्चित्रज्ञानोपयोगपरिणतिशून्य- त्वाद् गोपालादिवत्, एवमभेदभेदार्थवाचिनोऽनेकैकशब्दवाच्यार्थावलम्बिनश्च शब्दप्रधाना अर्थोपस- र्जनाः शब्दनयाः प्रदीपवदर्थस्य प्रतिभासका व्यञ्जनपर्यायसंज्ञकाः । तदेवमर्थव्यञ्जनार्यायार्पणानर्पण- द्वारकानेकात्मकैकार्थनिरूपणवदभिधानप्रत्ययविषयाऽपि भावनाऽभिधेया। तत्र पुद्गलद्रव्यपरिणतिवि- शेषः शब्दोऽभिधानः, पुद्गलद्रव्यं चानीतवर्तमानागामिभूरिपर्यायपरिणाम्यर्पितानर्पितभजनापेक्षया सदसन्नित्यानित्याद्यनेकधर्मात्मकम् , प्रत्ययोऽपि हि ग्रहणलक्षणात्मद्रव्यांशापेक्षया सङ्ख्यापरिमाणाकारा- चनेकरूपपर्यायापेक्षया च सदसन्नित्यानित्यादिस्वभाव इत्येवं सदसन्नित्यानित्यादिखभावं जगत् पश्चास्ति- कायात्मकमर्पितानर्पितलक्षणसकलशास्त्रगर्भत्रिसूत्रीविन्यासस्याद्वादप्रक्रियासङ्गतेः सिद्धम् ॥ ३१ ॥ प्रवृत्तिनिमित्तं, तच्चेन्द्रशक्रादीनां भिन्नमेवेति भिन्नार्थत्वमेवैषामित्याह-अत्यन्तभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिति । येषां प्रवृत्ति- निमित्तभेदस्तषां भिन्नार्थत्वमित्यत्रोभयप्रसिद्धं दृष्टान्तमाह-घटशकादीनामिवेति । व्युत्पत्तिनिमित्ताविष्ट एव शब्दस्यार्थो न तु तच्छून्यकालीनस्तदुपलक्षित इत्यभ्युपगमपर एवम्भूतोऽपि भेदद्वारेण वचनाभ्युपगन्तेत्याह-एवम्भूत इति । व्युत्पत्ति- निमित्तानारुषितं नेच्छतीति स्पष्टयति-चेष्टारहित इति, अनेन च परार्थानुमानरूपं प्रमाणमत्रार्थे उपनिवद्धं श्रोतॄणां सन्तो- पाय । एषां शब्दप्राधान्यार्थोपसर्जनत्वाभ्या व्यञ्जनपर्यायसंज्ञकत्वमित्युपसंहारद्वारा स्पष्टयति एवमित्यादिना, अभेदार्थवाच्यने- कशब्दवाच्यार्थावलम्बी शब्दनयः, भेदार्थवाच्येक्शब्दवाच्यार्थावलम्विनौ समभिरूद्वैवम्भूतो, ते च शब्दप्रधाना नियतलिङ्गत्व- नियतवचनत्वादीनां शब्दगतत्वात्तदाश्रयणेन शब्दनयप्रवृत्तिः। एवं व्युत्पत्तिनिमित्तमपि शब्दनिर्वचनमपेक्ष्यैव भवति, तदा- श्रयेण च समभिरूद्वैवम्भूतयोः प्रवृत्तिरिति शब्दप्रधानत्वं स्पष्टमेव । शब्दपृष्ठभावेनार्थप्ररूपकत्वादर्थोपसर्जनाः, यथा-दीपो घटादीनभिव्यञ्जयति एवमेतेऽर्थानभिव्यञ्जयन्तीत्याह-प्रदीपवदिति । एवं चार्थपर्यायार्पणव्यञ्जनपर्यायानर्पणाभ्यां व्यञ्जन- पर्यायार्पणार्थपर्यायानर्पणाभ्याञ्चैकानेकात्मकैकार्थनिरूपणवत्तथाविधशब्दनिरूपणं तथाविधाववोधनिरूपणमपीति शब्दपर्याया- श्रयणेन तदवबोधपर्यायाश्रयणेन च सप्तभङ्गप्रवृत्तिरुपपत्तिपद्धतिमासादयतीत्याह-तदेवमिति । तत्र शब्दं धर्मीकृत्य सप्त- भन्नघुपपत्तये शब्दस्यानेकधर्मात्मकत्वमुपपादयति-तत्रेति । अववोधं धर्मीकृत्य सप्तभङ्गयुपपत्तये अववोधस्याने कधर्मात्मकत्व- मुपपादयति-प्रत्ययोऽपीति । त्रिसूत्रीव्याख्यानपरिसमाप्तिमुपसहरति-एवमिति ॥ ३१ ॥ शुभं भवतु ॥ इति श्रीतपोगच्छाधिपतिशासनसम्राड्जगद्गुरुश्रीविजयनेमिसूरीश्वरपट्टालङ्कारव्याकरणवाचस्पतिशास्त्रविशारद- कविरत्नविजयलावण्यसूरिविरचिता तत्त्वार्थत्रिसूत्रीप्रकाशिका समाप्ता ॥ छभस्थेपु सदा स्खलद्दतितया दोपप्रवन्धान्वये, नो हास्यास्पदमत्र दोषघटनायां स्वामहं धीमताम् । नो प्रायः कृतिनो निसर्गगरिमावासा मया शोधने, येषां दोषगणप्रमार्जनविधिः स्वाभाविकोऽयं यतः ॥ १॥ V

·*प्र*श* स्तिः*
[उपजातिवृत्तम्]
श्रीनाभिजातं शुभशान्तिनाथं, सुभव्यराजीनयनामृतं च ।
प्रकाशिपं श्रीशुभवर्द्धमानं, नमामि नित्यं जिनराजराजम् ॥१॥
[शार्दूलविक्रीडित-वृत्तानि ]
लोकालोकविलोकिनो जिनपतेः, दूरीकृतांहस्ततेः ।
सोल्लासैरमराधिपैः कृतनतेः, सूर्यातिगाइद्युतेः ।।
गीरीशस्य च नश्च शासनपतेः, सिद्धार्थसत्सन्ततेः ।
पहुं धर्मधुरन्धरं विजयते, वीरप्रभोः सन्मतेः ॥२॥
तत्र श्रीश्रुतकेवली गणिमणि-श्चारित्रचूलामणिः ।
निर्ग्रन्थाभिधमच्छगच्छमतनोत् , स्वामी सुधर्माभिधः ॥
कोटीशः किल सूरिमन्नकलनात्, कोटीति नाम्नोज्वलं।
गच्छञ्चाच्छमतिश्च सुस्थित इति, श्रीसूरिपोऽनु व्यधात् ॥ ३ ॥
चन्द्रं चन्द्रकलाकलापधवलं, भूयोयशोमालिनं ।
गच्छञ्चानुचकार चारुचरणः, श्रीचन्द्रसूरीश्वरः ।।
तत्रैवानु च सूरिराद शमनिधिः सामन्तभद्राभिधः ।
व्यातेने वनवासिगच्छममलं, लीनं गुणानां गणे ॥ ४ ॥
संतापापहरं समाश्रितनृणां, शाखावलीलालितं ।
दीक्षादानशुभास्पदं सुचरणा-बद्धं विशालोन्नतम् ।।
श्रेयांसं वटगच्छमच्छमतुल, सत्पुण्यपण्यापणम् ।
आचार्याधिप आततान तदनु, श्रीसर्वदेवाभिधः ॥ ५ ॥
भूपालेन च मेदपाटपतिना दृष्ट्वा तपो दुष्करं ।
सान्वथं च महातपा इति पदं यसै ददे सम्मदाद् ॥
पुण्यात्मा विदधे ततः स च जग-चन्द्राभिधः सूरिराद ।
षष्ठं प्रष्ठगुणालयं किल तपा-गच्छं सदच्छाशयम् ॥ ६ ॥
गच्छेऽसिंश्च परम्परागतमहो-वैशद्यलीलालये।
श्रद्धाचारचितां कुलालयमये, राधान्तमार्गावगे ।
श्रीहीरेण जिनेन्द्रशासनशिरो-हीरेण धीरेण च ।
भूपालाकवरप्रवोधनकृता, पुण्यात्मना सूरिणा ॥ ७ ॥
मोहेलापतिपाटने पटुतमे, सद्धर्मसेनाकरे ।
श्रीसेनेन च सैनिकेन गुणिना, श्रेयोऽर्थिना सूरिणा ॥
श्रीदेवेन च सूरिणा विबुधता-स्फाति परां विभ्रता।
श्रीसिंहेन च पापनागहरिणा, श्रीसूरिणोल्लासिते ॥ ८ ॥

·२ प्रशस्तिः। - - । . । पृथ्वीं पादप्रचारतो विदधतो, ध्वस्तान्धकारां वरां । निर्मातुः शमसागरोदयरमां, सद्वृत्तताशालिनः ॥ सत्सौम्याकृतिमालिनः कुवलया-ऽऽनन्दं ददानस्य च । साधोस्तारकपस्य वृद्धिविजया-भिख्यस्य वै सद्गुरोः ॥ ९॥ पादाम्भोजरजोमरन्दमधुपो, विद्याविलासालयो। भूपालावलिमौलिलालितपदा-म्भोजो जनानन्ददः । उच्चांचारप्रचारप्रोद्यतमना, नानामुनीनां गुरुः । उद्वोढाऽऽामयोगमुच्चविधिना, प्रस्थानपञ्चत्परः ॥ १० ॥ स्वं चावं समयं सदा सहृदयं विद्वांश्च दिव्याकृतिः । 'नित्यं धर्मकथाविधौ विलसता, माधुर्यमाविभ्रता ॥ गम्भीरध्वनिना घनाघनरवं, हास्यास्पदं कुर्वता । तारेणाखिलभव्यकेकिनिकरा-ऽऽनन्दं ददानः सना ॥ ११॥ तीर्थानामवने समुद्धृतिकृती, लीनान्तरालः सदा। शीलं शैशवतोऽमलं च कलय-नाचार्यचूलामणिः ॥ सम्राट श्रीजिनशासनस्य वसतिः, प्रौढप्रतापथियो । राराजीतितरां जगद्गुरुरयं श्रीनेमिसूरीश्वरः ॥ १२ ॥ [वसन्ततिलकावृत्ते] ईडे सुदर्शनधरं पुरुषोत्तमं तं, मैत्रीयुत समुदयश्रियमादधानम् । सन्नन्दनं सुमनसामनुरागचङ्गं, विज्ञानतामरसतामरसाकरं च ॥ १३ ॥ भव्यालिपङ्कविकलं जडतातिगं च, नित्यं पुनानमखिलं किल साधुपाम् । सन्दर्शितामृतपथं वरदेशनातो, लावण्यमन्दिरमुदारमनोऽभिरामम् ॥ १४ ॥ [उपजातिवृत्ते]] नम्यं नरेन्द्रः सुजयन्तमार्य-दक्षं सुशीलोचविशुद्धचित्तम् । कल्याणभृत्केवलनामधेय-जिनप्रभोल्लासितभावविज्ञम् ॥ १५ ॥ सञ्चन्दनं सजनतापहारं, प्रौढप्रभावं विवुधार्चितं च । सन्मङ्गलं सञ्चरणादिकान्तं, मतीशमान्यं गुणराजिरम्यम् ॥ १६ ॥ [शार्दूलविक्रीडितवृत्तम्] तस्यानल्पगुणस्य नेमिसुगुरोः, सत्पपद्माकरे। लावण्येन कजेन राजनगरे, वर्षास्थितिं कुर्वता ॥ महाशाकान्तविक्रमयुगे जैनागमोल्लासभृत्- । तत्त्वार्थस्य प्रकाशिका किल कृता, टीका त्रिसूत्र्या वरा ॥ १७ ॥ [स्रग्धरावृत्तम् ] उत्पादध्रौव्यनाशा युगपदनुगता नीतिभेदव्यपेक्षाः । सत्ता स्याद्वादकान्ताऽखिलविषयगताऽवाधिकान्ततः। संक्षेपेण त्रिसूच्या प्रमितिनयमिलद्भाप्यवृत्युक्तयुक्त्या । वीरोन्या च त्रिपद्या गणधरश्तया भान्त्यतो भातु भूत्यै ॥ १८ ॥ ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.