·स्वर्गवासी साधुचरित श्रीमान् डालचन्दजी सिंघी
Area
+
बाबू श्री बहादुरसिंहजी सिंघी के पुण्यश्लोक पिता
जभ दि म १९२१ माग पनि ६ स्वगवास वि म १९८४ पौष मति :

·दानशील साहित्यरसिक-सस्कृतिप्रिय
स्व वाबू श्री बहादुरसिंहजी सिंघी
ܒܥ
अजीमगज-कलकता
ता २८-१-१८८५]
मय
७ ७-१९८४

·SINGHI JAIN ŠĀSTRA SIKSĀPĪTHA
SINGHI JAIN SERIES-76
FOUNDER GENERAL EDITOR
Late ACHARYA JINA VIJAYA MUNI
GENERAL EDITOR
Mahimahopādhyāya Prof. JAYANTAKRISHNA HARIKRISHNA DAVE
MA, LL.B , Vidyāváchaspati.
Hon. Director, BHARATIYA VIDYA BHAVAN
RAGHUVILĀSA NĀTAKODDHĀRAH
OF
MAHAKAVI SHRI RAMACHANDRA
With a General Introduction
By
Mahamahopadhyâya Prof. JAYANTAKRISHNA HARIKRISHINA DAVE
tro
1982
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
KULAPATI MUNSHI MARG
BOMBAY 400007

·An Rights Reserved
First Edition - 1932
Paco Rs 25/-
PRINTED IN INDIA
By V Varadaraſan at Associated Advertisers & Printers, Sos, Torder
Arthur Road Barabas-400 334 and Published by S Ramakrishnan
Executive Secretary Bharatiya Vidya Bhayar,
Kwapali Munshi Marg. Bombay-400007

·सिंघी जैनशास्त्र शिक्षापीठ
सिंघी जैन ग्रन्थमाला-प्रन्थाक ७६
आदि प्रधान सपादक
स्व आचार्य जिनविजय मुनि
प्रधान संपादक महामहोपाध्याय प्रा जयन्तकृष्ण हरिकृष्ण दवे,
एम ए एलएल बी विद्यावाचस्पति
मानाहं नियामक भारतीय विद्या भवन
महाकवि श्री रामचन्द्रविरचित
रघुविलासनाटकोद्धारः
प्रास्ताविकम
महामहोपाध्याय प्रा जयन्तकृष्ण हरिकृष्ण दये
भारतीय विद्या भवन, बम्बई-४००००७
१९८२
funरा गुहिला

·GENERAL EDITOR'S INTRODUCTION The Bharatiya Vidya Bhayan has so far published 53 volumes in the Singh Jain Series When late Muni Jinavijayajı had been to Santınıketan in 1931 December he had started the Singhi Jain Grantha-Mala with the very liberal financial assistance of late Shri Bahadursimhaji Singhi? When the Bharatiya Vidya Bhavan was started in 1938, late Shri Munji joined the Bhavan at the special invitation of late Shri Munshiji and entrusted the Singhi Jain Series to the Bhavan Since then the Bhavan has brought out this series with meticulous care and this prestigious series has received respect of scholars and international recognition Late Muniji remained its General Editor till his death which took place on June 3, 1976 II Muniji was born on January 27, 1888 A D , at Rupahelı in Mewar in Rajasthan. His parents were Vriddhısımhaji and Rajkumari They were Rajput farmers and Muniji's original name was Kısan Singh At a young age he joined the Sect of a Baba, then a Marwarı Jain monk and then ultimately was initiated by Muni Sundervijayajı and named Jinavijayajı With keenness and industry he devoted himself entirely to exploring Bhandaras and manuscripts and reading, editing and making research He went to Jaisalmer, Baroda Bombay and Poona Gandhiji invited him to Gujarat Vidyapith at Ahmedabad He gave up the costume of a monk to pursue more vigorously his research plans In 1928 he went to Germany at the invitation of Dr Jacobi Coming back to India, he had joined the Dandı March at Gandhiji's call Thereafter, he joined Santiniketan at Gurudev Tagore's invitation and it was here as stated above in 1931 that this Şınghi Series was started After Muniji joined the Bhavan, this series has become a very prestigious and integral part of the Bhavan Even though he went to Jaipur as Director to serve his native place, the Singhi Series was purposely and continuously kept entrusted to the Bhavan by Muniji in Jaipur he es tablished a Research Institute and started another series He then went to Chanderia near Chittor and started a Sarvodaya Sadhana Ashram. At Udsipur he laid foundation of Bhamasa Bharatı Mandır and Shri Haribhadra Suri Smriti Mandır He received the co-operation of a number of learned scholars and has edited more than a hundred rare works He delivered Thakkar Vasanji Vyakhyanamala of the Bombay University, Regarding the life of the founder of the Singhi Series, see the Prasasti by Muniji in Sanskrit in Kumarapalacharitra Sangraha and other rolumes of this series 2 Regarding Munijis life see his Sanskrit Prasasti In Kumarapalacharita Sangraha and other volumes of this series as also the article by Pandit Sukhlaji in Darsan and Chintan, pp. 94 ft ·was awarded Padmasri by the Government of India, was made a member of the German Oriental Society and was the President of the Gujarat Itihasa Parishad He remained the Hon Director of the Bhayan till 1954 shen be formally retired to work more vigorously at Jaipur and thereafter I was asked to be the Hon. Director As pointed out above he moved from place to place, from time to time and subsequently on account of age, failing health, and more particularly his failing eye-sight, the tempo of publica tion of the Singhi Series became slow, more particularly because he was kcen to write exhaustive introduction to each publication himself in spite of repeated requests from me it was not possible for him to wsite these introductions in view of the aforesaid difficulties However, the Bhavan was able to bring out 2 volumes in 1966 and 1967 by Dr Upadhye and Tarunaprabhacharya's Shadayasyaka balavabodhavritti edited by late Dr Prabodh Bechardas Pandit in 1976 The last mentioned work con tains in detail an exhaustive introduction by Muniji written at my repeat ed special request and gives the history of this Series Even though it is named as Singhi Jain Series, Muniji has included in it many non Jain The Series has gained international recognition and is ree ferred to as a prestigious publication in the Report of the Sanskrit Com mission appointed by the Government of India Works also 11 Ramachandra Suri, the author of Raghuvnldsanatākam and Raghilo vrlâsanatakoddhara Aourished during the reign of the Chalukya Kings Siddharāja Jayasımha and Kumārapala of Gujarat He was born in S Y 1145 near about the capital Anahullapur Patan. He was initiated as Muni in S Y 1150, became a Suri in S Y 1166 and expired in S Y 1230 at an advanced age of 85 He was the principal disciple of the famous Acharya Hemachandra Suri! Another version says that he was born in S Y 1156 The reign of Gujarat Chalukyas from the 11th to 13th centuries was a glorious and very prosperous period Siddharaja had conquered Malwa Scholars from many parts of India including Kashmir, had come to the capital and found royal support Even though Saivism was the faith of kings who called themselves Umapata Labdha Prasada Jainism was equally favoured and royal grants were made available for both There was religious tolerance Hemachandra Suris place in the reign of Siddharaja was very high but in the reign of Kumarapala his relation with the ruler was that of Teacher an sciple He was born in the Modh Vanik Community in artik P SY 1145 came in contact with Deva ut Laichand Gandhi on Natya Darpana Published ·V11 chandra Suri at the age of five, was initiated at the age of eight and became Suri at the age of twentyone His father was Chachcha and from the use of the words "Mithya Vadın" and "Sıva Nirmalya" used in connection with him? Shri Rasiklal Parikh states that he might be a Maheshwar but Hemachandra's mother Pahin and maternal uncle Nemi were Jains Hemachandra's original name was Changadeva, on initiation he was called Somachandra and on becoming a Suri he was called Hemachandra He belonged to the Purnatalla Gachchha He came to Anahıllapura Pattan when Siddharaja was ruling His fame as a Saint and Scholar spread far and wide Siddharaja invited him to his Court and his influence in. creased very much After the conquest of Malwa, he composed the Sid dhahema grammar at the desire of Siddharaja Kumarapala came to Gadi at the age of 50 At Hemachandra's instance, he promulgated the Ordinance of "Aman" and prohibited the state from taking over the property on the death of a childless person Kumarapala became "Parama-Arhat" Hemachandra composed new works on grammar, prosody, Dvyasraya Kavya on Alankara Yogasastra, Tarka Sastra, Jinacharitas etc. He is compared with Mount Mandara churning the occan of learning and nghtly called Kali Kala Sarvajna His Vitaraja Stuti shows his breadth of ision and tolcrance List of his available works is given by Muni Pun- Savijayaji at pp 82 3 of Shri Haima Saraswati Satra (GSP) Mahatma Gandhi was another illustrious Modh Vanik and both Acharya Hema chondra Suri and he have preached Ahimsa in their own respective ways Kumarapala had a life full of ups and downs, of miscrics and happi. ness and he had had many unpleasant and pleasant experiences His life is described in detail by many Jain authors giving the history of his family, birth, his life from childhood to death, how he acquired the king dom his administration, his views on religion etc Hemachandra in the last fic sargas of Sanskrit Dyastaya and in the clght sargas of Prakrit Dy asraya flics a poetic description of his life In the Mahatiro-Charitra of the Trishashti-Salzka Purusha Charitra, Kumarapala's description is fiicn in the style of Bhau ishya Purana Maharajsparajaya drama of Yashpala describes hok Kumarapola prohibited killing of animals hunt. ing drinking and gambling Kumarapala Pratibodha of Somaprabha slates how licmachandra mide Kumarapala pro Jain ·nil of Siva and other Puranic deities, it is contradicted by historical evidence In the last canto of Sanskrit Dyasraya Kavya, we find Kumarapala distinctly mentioning his devotion to Siva, and secondly in the inscription of Bhava Brihaspati of the year V S 1259 — AD 1173, the last year of Kumarapala's reign, he is called "Maheswara Nrpagranı", the foremost of Maheswara Kings From these references at becomes clear that though Kumarapala's mode of life was changed, that though the old way of worshipping with animal sacrifice was also completely given up, he did not cease to be a worshipper of Siva-the God of his forefathers As against this view, Mum Jinavijayaji in his article on Rajarshi Kumarapala (Bharatiya Vidya 1940 I in pp 221 ff) and his introduction to Kumarapalapratıbodha holds a different view and states that Kumarapala formally cmbraced Jainism.

·IX When Hemachandra was first introduced to Siddharaja, at that time Ramachandra was his pupil Ramachandra was a swift composer of verses (Sighra Kavi) It is said that Siddharaja once asked him as to why the days are longer in Summer Ramachandra replied “The dust raised by your victorious horses has reached heavenly Ganges, mud is created there, green grass grows thereon, Sun's horses while travelling during the day stop to eat that grass That is why days are longer in Summer" Siddharaja was pleased with this reply Ramachandra's description of Anahilla Patan was also picturesque His reply to Poet Visveswara is also frequently quoted He was famous for Samasya-Purti Siddharaja had asked Hemachandra as to who would be his successor and Hemachandra had mentioned Ramachandra Ramachandra is described as author of Prabhandha Sataka Some people think that he had composed 100 works But Muni Jinavijayajı has pointed out in Puratatva Volume II Page 421 that at one place there is a reference to one single work of Ramachandra called Prabandha Sata describing the 12 kinds of Rupakas and that work is of the length of 5,000 verses In his introduction to two dramas Ramachandra refers to Prabhandha Sataka It appears that Prabhandha Sataka is the name of a single work Ramachandra has in co-authorship with his co-student Gunachandra written two works, (1) Natyadarpana on the Science of Dramaturgy and (2) Dravyalankara on Nyaya On both these works they have written their own Vritti In Natyadarpana Ramachandra refers to 11 dramas which he has written The number of times in which they are referred to in Natyadarpana 15 mentioned here in the bracket (I) Kaumudi Mitrananda Prakaran (1) (II) Nalavılasa Nataka (13), (III) Nir. bhaya Bhima Vyayoga (I), (IV) Mallika Makaranda Prakarana (I), (V) Yadavabhyudaya Nataka (8), (VI) Raghuvilasa Nataka (14), (VII) Raghavabhyudaya Nataka (7), (VIII) Rohini Mnganka Prakarana (2) (IX) Vanamala Nataka (1), (X) Satya Harischandra Nataka (7) and (XI) Yaduvilasa (mentioned in the introduction of Raghu Vilasa) Out of the 11 dramas Nalavilasa is published by the Gaekwad Orien. tal Series Kaumudi Mitrananda was published by Muni Punyavijayaji on the basis of a single manuscript in 1917 A D through Atmaram Sabha, Bhavnagar Nirbhaya Bhima Vyayoga was published by Yaso Jain Granthamala and Satya Harischandra Nataka was published by the Nir. naya Sagar press, Bombay Ramachandra describes himself as Vidya Trayichana, that is, expert in grammar, logic and poetics He does not imitate others or plagiarise He has frequently stated that he loves freedom and independence It seems he had lost his right eye It is stated that Hemachandre had asked him to become Ek Drishti that as to follow with single-mindedness Jainism and therefore he became onecy ed man Another I crsion says that he found mistakes in the poem of Sripala and thereafter he lost his eye-sight ·vii of Sıva and other Puranıc deities, it is contradicted by historical evidence In the last canto of Sanskrit Dyasraya Kavya, we find Kumarapala distinctly mentioning his devotion to Siva, and secondly in the inscription of Bhava Brihaspati of the year V S 1259 — AD 1173, the last year of Kumarapala's reign, he is called "Maheswara Nrpagranı", the foremost of Maheswara Kings From these references it becomes clear that though Kumarapala's mode of life was changed, that though the old way of worshipping with animal sacrifice was also completely given up, he did not cease to be a worshipper of Siva-the God of his forefathers As against this view, Muni Jinavijayajı in his article on Rajarshi Kumarapala (Bharatiya Vidya 1940 I 111 pp 221 ff) and his introduction to Kumarapalapratibodha holds a different view and states that Kumarapala formally embraced Jainism. Jainism and Saivism were then two established religions and in Gujarat there were many respectable families where both were honoured equally Many of the Vaisya Caste followed both Followers of both religions were at the helm of the affairs of the State Rituals in both religions were done through Brahmins only The Kuladevata of both was the same But generally speaking, the Raja Dharma was Saivism. The Raja Purohitas were Nagara Brahmins But Jain Scholars frequently contacted the Kings and the latter gave them the same respect as to their Gurus Siddharaja, known for his inclination for Saivism, had also got constructed the Jain Temple for Adinatha called Raya Vihara Kumarapala had great inclination towards Jain ethics and respected Hemachandra as his friend, guide and philosopher Hemachandra had also very liberal views on Religion and Philosophy A story goes that a woman got her husband, attached to a concubine, transformed into a bull Afterwards, she repented and desired him to be retransformed into a man God Siva was passing that way and suggested a herb in that locality as a cure She could not identify the herb and so one after the other she picked up various herbs in that locality and ultimately found the real herb Hemachandra recited this story to Kumarapala and advised that in this Kali age one may get benefit by respecting all Darsanas with due devotion (Kayanusasana Introduction p 45) Hemachandra's prayer to Siva is well known 'Whatever you are by name and in whatever time if you are free from Dosha and Papa — you are the same Lord, Oh, Bhagavan - and I pay my Namaskaras to you" This was the liberal view of the time Among the main disciples of Hemachandra were Ramachandra Gunachandra, Mahendra Sur, Vardhamanagani Devachandra Udaya chandra, Yashaschandra and Balachandra This Ramachandra Sun was a Mahakavi and was the Pattadhara and principal disciple of Hemachandra Suri On account of his poctic ability, Siddharaja had given him the title of Kavi Katara Malla " ·XI chandra s death and he subsequently went away to Malwa He is stated to be the author of Snatasya, a well known Stuti Gujarat's contribution to Sanskrit literature is not meagre Kapila Muni is stated to have flourished near Siddhapur Nakulisa of Pasupata Darsana is said to belong to Karavan (Kayavaroha) near Vadodara Nyaya and Vaiseshika Darsanas too are inclined to Saivism and said to belong to Gujarat Devardhi Gani made the Jain canon recorded in book form at Vallabhipur In that city, there were 18 sub-schools of Hinayana Budhism and the famous Budhist Saints Gunamati and Sthiramatı also flourished here Samba Panchasika is stated to have been composed by Lord Krishna's son Samba Magha flourished in Bhimamala in the 7th Century Dhaneswar's Satrunjaya Mahatmya and Bhattı's Ravanavadha also belong to this age Bappabhatta and Siddharshi are other known authors Vajrata and Uvvata were vedic scholars of Patan and Vadnagar Dwadviveda and Vishnu were other well-known scholars In the eleventh century came Hemachandra and his band of scholars Vagbhata wrote Vagbhatalankar Someswara, the Nagara poet of repute wrote Kırtıkamudı, Surathtotsava and Ullagharaghava Nanaka, Subhata, Arısımha, Amarachandra Suri, Vastupala, Prahladana deva, Manikyachandra, Mallıshena Suri the author of Syadvada Manjari, Achala Dwivedi the author of Nirnaya Dipaka, Devavimalaganı, Yasovijayajı, Vijayalakshmi Suri - these are some of the prominent names of authors who have contributed significantly to Sanskrit literature and philosophy (See Gujaratnu Sanskrit Sahitya By Dr A B Dhruva) The first known Sanskrit drama of Gujarat is Karna Sundarı of Paet Bilhana This Karna Sundari is none but Mayanalla, the mother of Siddharaja Yasaschandra wrote 2 dramas - one Mudita Kumudachandra and the other Rajimatıprabodha. But the foremost author of dramas of this time was our author under review Ramachandra Suri who wrote eleven dramas mentioned above Another disciple of Hemachandra called Devachandra wrote Chandralekha Vijayapala is the author of Draupadi Swayamvara Another Jain author called Ramabhadra wrote Prabhuddha-Rauhıneya Balachandra in 1221 AD wrote Karuna- Vajrayudha and poet Someswara wrote Vllagha-Raghava Jayasımha Sun is the author of Hammiramada Mardana Gangadhara in the 15th century wrote Gangadasa Pratapavılasa Bhudeva Sukla's Dharmavijaya, Ravidasa's Pakhandakhandana, Ramakrishna Devaji's Gopalakelichandnka and Jagannatha's Bhagyamahodaya are some of the other dramas In the 19th Century, Mahamahopaddhyaya Sankaralal wrote a number of Sanskrit dramas Thus from the 10th Century onwards, Gujarat has contributed more than 30 dramas out of which Ramachandra Suri atone has written 11 dramas (For further details, see the article of Dr Bhogulal J Sandesara in Bharatiya Vidya 1940, I u P 304 ff ) As stated before, Natyadarpana is composed by two authors --Ramachandra and Gunachandra They have written their own Vivrıttı or ex- ·Dravyalankara, a work of logic contains three Prakasas In Natya Darpana, he discusses 12 kinds of Rupakas namely, Nataka, Prakarana, Nalika, Prakarani, V3 ay oga, Samavakara, Bhana, Prahasana, Dima, ut: snshtikanka, Ihamriga and Vithi In Natya Darpana he quotes from 63 works, out of which about 44 are dramas This shows his vast reading and versatility He has also referred to Svapna-Vasavadatta and Daridra Charudatta of Bhasa He has also given extracts from Devi Chandra Gupta of Visakha Deva, the author of Mudrarakshasa That drama is helpful in reconstructing the history of Chandragupta. In addition to this, he is the author of Kumara Vihar Sataka, Sudha Kalasa (An ADthology of Subhashita), Haima-Brihad-Vrtti-Nyasa and several stotras He is proud of his own poetry, he follows the Valdarbht style His language is simple, sweet and full of prasada The fact that he is the author of several dramas shows that at that time there was an appre. ciative audience for such dramas He has taken material from folk lore, mythology, history etc He has also brought in the element of miracle in his dramas Among his contemporaries he stands out as one of the most celebrated author and poet He is only next to his Guru, Hemachandra About his death, Jain authors have given the following ter son When Kumarapala became old, he first went to Hemachandra Suri, along with his Jain Minister Abhada to discuss as to who should succeed him as the next king At that time, Ramachandra, Gunachandra, Balachandra, and other disciples were present Hemachandra advised that Pratapamalla, the King's daughter's son, should succeed Kumarapala While Minister Abhada suggested that Kumarapala's brother's son Ajay pala should succeed him Balachandra was a friend of Ajaypala He broke the confidence of his Guru and conveyed to Ajaypala that he was nat favoured by Hemachandra After some time, Hemachandra died Ramachandra consoled Kumarapala who was sorry on account of Hema chandra's death It is said that Ajaypala poisoned Kumarapala and came to Gadı It is also further said that thereafter he took vengeance on Ramachandra who had sided with Hemachandra. It is said that he was made to sit on a heated Iron or Copper Seat and thereby his death was caused According to another version, Ramachandra composed Dodhaka Panchasati, while crushing his tongue by his teeth and died Gunachandra was another disciple of Hemachandra He is the co author with Ramachandra of Dravyalankar and Natyadarpana Ramachandra was more versatile while Gunachandra preferred only Seriaus subjects Mahendra Sun was another disciple and he wrote Anekartha Kairavakara Kaumudi which is a commentary on Hemachandra's work and he wrote it in the name of Hemachandra Another disciple Vardhamana Gani wrote a commentary of Kumara Vihara Prasastı Devachandra wrote a drama called Chandralekha Vijaya Prakarana. Udayachandra and Yasaschandra were other disciples of Hemachandra Balachandra who broke the confidence of his Guru is said to be responsible for Rama ·X111 In Nataka, the main story is famous in history but in Prakarana, the story is imaginary În Nataka, the hero is some famous ancient king but in Prakarana, the hero is the creation of the author's imagination In Prakarana, the hero is either a Vanık, or a Vipra or a Sachiva Sachiva means one who looks after the affairs of the State Thus, the hero here can be either a minister or even the commander of the Army In Prakarana, divine beings do not come on the stage The hero suffers from many difficulties The heroine is of middle-class family There are Dasas, merchants, and Vitas also in Prakarana Ramachandra gives Seven varieties of Prakarana BHARATIYA VIDYA BITAVAN JAYANTAKRISHNA H. DAVE Bombay-400 007 Hon Director, Bharatiya Vidya Bhavan and October 8, 1981 General Editor, Singhi Jain Series ·planatory notes In all there are 207 Karikas It mainly relies on the Natya Sastra of Bharata Muni but the sphere of Natyadarpana is very much limited Thc Natyasastra of Bharata in its 18th chapter, describes 10 Rupakas Before Ramachandra, Dhananjaya had written a work op the ten Rupakas The present work of Ramachandra, a protege of the Gujarat King, wrote this work Natyadarpana in competition with the work of Dhananjaya who was a Pandit in the court of the King of Malwa. There was at that time a keen rivalry between Malwa and Gujarat Ramachandra refers to Dhananjaya about 13 times and has criticised him about 2 times In several other definitions also, Ramachandra differs from Dhananjaya Ramachandra also seems to have been acquainted with the work of Sagaranandı called Nataka-Lakshana-Ratnakosa and differs from lum also at several places At one place Ramachandra differs from Mammata also In the matter of Rasa, he mainly relies on Abhinavagupta. Ramachandra has divided Rasas into 2 parts some like Srıngara etc. are Sukhatmaka while others like Karuna etc are Duhkhatmaka. Dhananjaya, being a Vaishnava, describes ten varieties of Rupaka, connecting them with the ten Avataras of God Vishnu Similarly, Ramachandra Surı, being a Jain, intends to connect the 12 varieties of Rupaka with the 12 Angas of the Sacred Jain Scriptures The work of Ramachandra is divided into 4 parts, each one called a Viveka. In the first part, only the Nataka is discussed In the second, the remaining eleven varieties of Rupaka are discussed In the third Vrıttı, Rasa etc are de lineated and the fourth part discusses certain general topics connected with Rupakas Ramachandra has not only discussed Nataka variety of Rupaka fully but has also given detailed discussions of other varieties His illustrations are also numerous He has taken them from 63 works out of which eleven dramas are written by Ramachandra humself, Kalidasa, Bhavabhuti, Bhasa, Visakhadatta, Sriharsha and others are frequently quoted Devichandragupta of Visakhadatta is helpful in reconstructing the history of the Guptas — a question arises whether Chandragupta married the widow of his brother Ramagupta Bhasa's Swapna Vasavadatta and Charudatta dramas are also referred to (Charudatta is referred to as Darıdracharudatta) but the verse quoted as from Swapna Vasavadatta is not found in the presently available text Pakrupina, 2283 v6i mra, 3 descriveu 'vy Ramachandra as one of his four best dramas Others of the best four are Raghavabhyudaya, Yadavabhyudaya and Nalavılasa. Raghuvilasa is a Nataka while Kaumudi Mitrananda is a Prakarana Nataka is defined by Ramachandra as follows It secures for us all the three Purusharthas viz Dharma, Artha and Kama In it, there are Ankas, Upaya, Dasa and Sandhu Gods are helpful to the hero It des cribes the life incidents of famous ancient kings The hero is either Dhiroddhata or Dhirodatta, or Dhiralalita or Dhiraprasanta ·XTIL In Nataka, the main story is famous in history but in Prakarana, the story is imaginary In Nataka, the hero is some famous ancient king but in Prakarana, the hero is the creation of the author's imagination In Prakarana, the hero is either a Vanik, or a Vipra or a Sachiva. Sachiva means one who looks after the affairs of the State Thus, the hero here can be either a minister or even the commander of the Army In Prakarana, divine beings do not come on the stage The hero suffers from many difficulties The heroine is of middle-class family There are Dasas, merchants, and Vitas also in Prakarana Ramachandra gives seyen varieties of Prakarana BHARATIYA VIDYA BITASAN JAYANTAKRISHNA H DAVE Bombay-400 007 Hon Director, Bharatiya Vidya Bhavan and October 8, 1981 General Editor, Singh Jain Series ·रघुविलास नाटकोद्धारः-प्रथमोऽङ्कः। जिहे ! यतस्व निरवद्यचरित्रपात्रं पुत्रं प्रवासयितुमेप विधेर्नियोगः ॥ ११ ॥ राजा-(आत्मान प्रति सबाप्यम् ) ऋते सप्ताम्भोधेः प्लवनविधुरं कल्पदहनाद् विना नानाप्रेतत्मलयपवमानव्यतिकरम् । क्षिपन् वत्सं राम वनभुवि हतोऽयं दशरथो रघूणां पन्थानं न चरति न च प्राकृतणाम् ॥ १२ ॥ स्त्रीवाग्भिर्व्यपसार्य राज्यसमयान्निदोषमूर्जस्खलं पुत्रं ज्येष्ठमपास्तवान् दशरथः कान्तारवारांनिधौ । विश्वेषां जगतां स्तुतेः पदमसौ तत्रापि रामो हहा! केयं शाश्वतिकी प्रशस्तिरयशःप्रारोहभूर्मय्यभूत् १ ॥ १३ ॥ राजा-(सखेदम्) आः प्राणा ! पुरतोऽप्य, दशरथं यूयं भुवं हास्यथ, ध्यातेने भुवनेत्र को नु पुरुपो चूत स्थिरायुःस्थितिम् । तद् वत्सस्य गुणाम्बुधेर्चन मनु प्रस्थानवार्ताश्रुतेः पूर्व चेद् विजहीच हन्त ! भवति श्रेयस्तरं यः सदा ॥ १४ ॥ (नेपये) सत्यं रघूद्वहपतेर्भरतस्य राज्य मातुश्च केकयभुवः परमप्रमोदम् । मां फाननाय दिशता जगतीहितेन तातेन कर्म किमु नाद्य कृतं यशस्यम् ? ॥१५॥ श्रियं यः सन्त्यज्य नयति वनवासं पितृगिरा स रामो या लोफस्तवनयचसामस्तु विपयः । सुमित्रापुनो वा गुरुजननिदेशादपि विना निसर्गप्रीत्यैव ब्रजति मुदितो राममनु यः ॥ १६ ॥ पुना राजा-(अमात्य प्रति) थैमात्रेयोऽप्यकृत तदयं लक्ष्मणो रामभद्रे फाकुत्स्थानां कुलमतुलं येन जानं जगत्सु। १पभारति। २वश्यप। ३प्रासान् । ४ भरमातृ । ५मगता तुग सायं पस पर।

·रघुविलास-नाटयोद्धारः-प्रथमोऽङ्कः । का पुनरस्मिन् राज्याभिषेकमगले ऋतुः ममुचितो गातुम् ? । (विमृश्य) झातम् - वमन्तः । तथा हि- ऋतुपु वसन्तः करणेषु लोचनं कामिनी च विषयेषु। दयितेपु जीवितव्यं विद्या च कलासु खलु सारम् ॥६॥ [रामप्रयासकाले दशरथं प्राणसङ्कटे पतितं श्रुन्याऽमात्यसुबुद्धेविषादवाक्यम्-] न्याय ! स्थानमुपैहि किश्चिदपरं, सौजन्य ! पुण्यक्षयो जातस्ते, गुरुते ! हताऽसि, विनय ! प्राप्तोऽसि दीनां दशाम् । आधारो भवतामयं दशरथक्षोणीधरो देवतः फैकेयीकुलिशेन हन्त ! पतता निर्मूलमुन्मूल्यते ॥७॥ [फैकेयीवाश्यं दशरथं प्रति-] 'जह सचं सचरई वरेण भरहस्स तो सिरिं देहि । सोलस परिसाणि पुणो वणयासं रामभद्दस्स ॥ ८॥ [मू विरामानन्तरममात्य प्रति दशरथवाफ्यम्-] न रामः खः स्तुत्यैर्नियतमभिरामः सुतगुण- रुताहो ! व्यक्तं मे विशदगुणगूथं न हृदयम् । यदेतत् कैकेयीवचनमुपकापि यदहं मरुन्मैत्रीहार्यन तनुतनुखण्डैर्विदलितः ॥९॥ [ राजानं प्रति अमात्यश्च -] इतः सत्योच्छेदो रघुकुलकलङ्कप्रथमभृः सुतस्य श्लाघ्यस्य प्रवसनमितोऽकीर्तिपदहः । अफाण्डे तत् किञ्चित् प्रभवति विधेयं विधिवशात् न चाऽऽदातुं हातुं न च यदिह शक्यं कथमपि ॥ १०॥ राजा-देवि ! किमिदानी दशरथस्य कृत्यम् १ । कौशल्या-'रामभद्दपपासणं ।। राजा-यद्ययमों देव्याऽपि सम्मतस्तदानीम्- निस्त्रिंशते! भव पुरो, ब्रज साधुवाद !, दाक्षिण्य ! मुश्च, विरम प्रियवादगर्य।। 1) यदि सत्य सत्यरति वरेण भरतस्य तत् श्रिय देहि । पोडश वर्षाणि पुन वनवास रामभद्रम्य ॥ ८ ॥ 2) रामभद्रप्रवासनम् । १ प्रसिद्धः। २ गुणपाक्षिकम् । ३ पानससर्गोन्पाये ।

·३ रघुविलास-नाटकोद्धार-प्रथमोऽङ्कः। जिहे ! यतस्व निरवद्यचरित्रपात्रं पुत्रं प्रवासयितुमेप विधेर्नियोगः ॥११॥ राजा-(आत्मान प्रति सबाप्पम् ) ऋते सप्ताम्भोधेः प्लवनविधुरं कल्पदहनाद् विना नानाप्रेसत्प्रलयपवमानव्यतिकरम् । क्षिपन् वत्सं रामं वनभुवि हतोऽयं दशरथो रघूणां पन्धानं न चरति न च प्राकृतनृणाम् ॥ १२ ॥ स्त्रीवारिभर्व्यपसार्य राज्यसमयान्निदोषमूर्जखलं पुनं ज्येष्ठमपास्तवान् दशरथः कान्तारवारांनिधौ। विश्वेषां जगतां स्तुतेः पदमसौ तत्रापि रामो हहा! केयं शाश्वतिकी प्रशस्तिरयशःप्रारोहभूर्मय्यभूत् १ ॥ १३ ॥ राजा-(सखेदम् ) आः प्राणाः ! पुरतोऽप्यमुं दशरथं यूयं ध्रुवं हास्यथ, ध्यातेने भुवनेऽत्र को नु पुरुषो दूत स्थिरायुःस्थितिम् । तद् वत्सस्य गुणाम्बुधेपनमन प्रस्थानवा श्रुतेः पूर्वं चेद् विजहीथ हन्त ! भवति श्रेयस्तरं वः सदा ॥ १४ ॥ (नेपथ्ये) सत्यं रघूदहपतेर्भरतस्य राज्यं मातुश्च केकयभुवः परमप्रमोदम् । मां काननाय दिशता जगतीहितेन तातेन कर्म किमु नाद्य कृतं यशस्यम् ? ॥ १५ ॥ श्रियं यः सन्त्यज्य यति वनवासं पितृगिरा स रामो वा लोकस्तवनवचसामस्तु विषयः । सुमित्रापुत्रो पा गुरुजननिदेशादपि विना निसर्गप्रीत्यैव व्रजति मुदितो राममनु यः॥ १६ ।। पुना राजा-(अमात्यं प्रति) वैमानेयोऽप्यकृत तदयं लक्ष्मणो रामभद्रे काकुत्स्थानां कुलमतुलं येन जातं जगत्सु। १ पश्चादपि। २त्यक्ष्यधा ३प्राप्तवान् । ४ अपरमातृक । ५ अपगता मुला साश्यं पस्य पद।

·रघुविलास नाटोद्धारः-प्रथमोऽङ्कः । ख्यातस्तातोऽप्यथ दशरथः किश्चिदेतद् व्यधत्त व्यक्तं तस्मादजनि महतां सोऽपि पन्थाः कलङ्की ॥ १७ ॥ कौशल्या-'अजउत्त ! पविमद वत्मो, पिच्छदु पियणो पादे । राजा-(साक्षेपम् ) यः पूर्व शतशो ममांहियुगलीमाथाल्यतो दृष्टवान्, भत्तया तस्य बभूव देवि! विपिने तावनिवासः फलम् । तां सम्प्रत्यपि वीक्षितुं गुरुतरोत्कण्ठाव्यधाव्याकुलो वत्सः कां पुनरप्ययं स्पृह्यति श्रेयस्तमा सम्पदम् ? ॥ १८ ॥ नाकीतिर्गणिता, श्रिता न सरणिर्लोकस्य, वृत्तं सतां न ध्यातं, गुणशालिनो हृदि धृतं पुत्रस्य न प्रेम च । चण्डालाचरणाश्चिते विरचिते कर्मण्यधर्माविले चक्रं दर्शयितुं न मे समुचितं द्रष्टुं न रामस्य च ॥ १९ ॥ अलं श्रुत्वा वाचं सपदि मम वत्सेन कलुपा. मरण्यानी यालव्यसनशतकीणी प्रवसता। न नामादृश्यास्यः परमह्मभाप्योऽपि महतां तदास्तामास्तां मे वदनमपटीच्छादितमपि ॥ २० ॥ (नेपये) रजनीचरेण तममा तप्तारामम्य देवरिपुजयिनः । हियते विलापतुमला विधुवदनाऽऽसावधूरधुना ।। २१ ।। ॥ इति प्रथमोऽङ्कः॥ १पापमग्नेि। ३ मारण्यम्। 1) आर्यपुत्र ! प्रविशतु वाग , परतु पिस पान् । र धवशेन वाच । निकाप्पर हितमपि । ६ रजनीयोग तममा रानियाकाधोगनमागमभ्य-भाराम इस माम TRIGH, GITमय । दियते मामायने । विगानुमय परियोगाला। विवि पद पन्या मा। भावपू निग्यम्, पाइयर्थ । मारिपुयिन पदमा मुनिनादलीयपने राक्षापन नमोसपण दुसिता रामचन्द्रस्य । दानवादिन । नीयते । भाषण । विधुरिय वदर्भ पन्या 1 MINS मनोरथ गलक्षिता पम् मीना इल।

·. ॥ अथ द्वितीयोऽङ्कः ॥ (नेपथ्ये) सद्यो रक्षत हस्तशीकरकणान् दानाविलान देज(दिग्ग?)जाः ! पादान् संहर भास्कराऽऽशु भवत च्छनं घनाः ! सर्वतः । मार्ग त्याजय निविलम्बमरुण ! व्याकृष्य वल्गां हयान् देवो देवपतिस्मयव्ययपटुर्नन्वेति लङ्कापतिः ॥ १॥ वैनतेयः-(विलोक्य ) कथं प्राप्त एव देवो दशकन्धरः । (तत प्रविशति पुप्पकारूढो रावण प्रहस्तप्रभृतिकश्च परिवार ।) [रावण:-] कैलाशोद्धरणोद्भवस्य बलभिहपच्छिदाजन्मनः चक्राप्तिप्रतियोधितस्य च परानन्दामृतस्यन्दिनः। अन्यस्यापि महोत्सवस्य तममुं चूडामणिं मन्यते पौलस्त्यो भविता क्षणे जनकजा यन्नास्पदं चक्षुपाम् ॥ २॥ (प्रहस्तं प्रति ) कं प्रदेशमलङ्करोति पुष्पकम् १ । महस्तः-देव ! प्राप्ता एव देंण्डकाम् । रावण:-(सहपम् ) व्योमन्यन्न निपीद वाहनमहाराज! प्रसीद क्षणं कल्पोत्तालसमीरवीरजयिनी जङ्घालतां संवृणु। मामोत्वेप चिरादशेपकरणग्रामश्रमच्छेदिनं सीतावक्रसरोजदर्शनसुधापानोत्सवं रावणः ॥ ३ ॥ [भयग्रस्तां शीतां प्रति रामवाक्यम्-] अभूमिर्मीतीनां भुजविजितसीमान्तनृपतिः प्रियेऽसौ सौमित्रिः कुवलयदलश्यामलतनुः। स्फुलिङ्गोग्रच्छायाच्छुरितमसियष्टिं प्रतिवह- स्तडित्तेजोभाजः कलयति समृद्धिं जलभुचः ॥ ४ ॥ [रावण:-] (शीता दृष्ट्वा मप्रमोद प्रहस्त प्रति-) यस्याः पाणिमवाप्य काननचरः सोऽयं स्पृहायाः पदं द्यावा-धमाविजयोन्मदिष्णुमनसो लट्केश्वरस्याप्यभूत् । १ भरण सूर्य सारथि । २ नुरहमान् । ३ भविष्यति । ४ दण्डकाभिधानारण्यम् । ५ पुष्पक ।। ६ युगान्तोसुकवातसुभरजयिनीम् । ७ वेगवताम् । .. ८ दधानि माश्य मेषम्य ।

·८ रघुविलास-नाटकोद्धार:- द्वितीयोऽङ्कः । रावणः- आगन्तवो यूयम् , अहं पुनराकलिनविपिनकुहगे वनेचरदेशीयः । प्रभृतान्तरायं सम्परायं च रावणप्रमुसभ्यो रक्षोभ्यः सम्भाश्यामि भवताम् । वधूवागुरा नियन्त्रितमनमः कुन एक योद्धमलभूष्णयः ? तदियमार्या वैदेही गहनयन कुहरमलबुर ताम् । इयं च मे मधर्मचारिणी देव्याः संविधमधितिष्ठतु | रामः-(साक्षेपम् ) युद्धाभांसकुहिमतीशाणानिशाताश्रयो देवीमप्यनलंभविष्णव इमे त्रातुं प्रपत्का यदि । मनन्तः पृथुपुङ्क्षपातपयनैम्मिल्लमाल्यश्रियं द्रुह्येयुः कथमिकीकसघनां पौलस्त्यकण्ठाटवीम् ॥ १३ ॥ रावणः-(सभयमपचार्य वैनतेयं प्रति) सीतास्वयंग्रहह्महैः सुभगंभविष्णु- जिष्णुर्जगत्रयममुप्य वनेचरस्य । प्रत्यधिपार्थिवयशाराशलक्ष्मराहुः घाहुर्घनुर्ननु वहन् किमु नादधीत ? ॥ १४ ॥ वैनतेयः-(रामं प्रति) यम्मात् त्रस्तुर्दिवमभिपतन् गोहा नेत्रवलीं ग्रीयोभनव्यमनविगमात् तुटवे पृष्ठभाजः। विभ्राणम्य त्रिंगःतिभीमभ्यमित्रीणदीक्षा रक्षोभर्नुर्विमश ममरे तस्य का सायुगीनः ? ॥ १५ ॥ विघटिनहरिदाम्भोधितीरः म धीरः क्षणमपि हृदि कत्तु माम्प्रतं माम्प्रतं यः। दशमुस इति चित्रं भर्तृवरीति रोपं म्मरपुरिति कामं यः सुरीणां चकार ॥ १२ ॥ फिमपरमुच्यते ? पविभिणगणप्यद्वक्षमो रक्षमो यः प्रतिभयमभयानामप्य नयामि। १दगान्तरादागता । सीइपीता भधि-मन याने। ७fgi सरगर। १.पनीर । नेत्रयात् । १५जिगना भी । तपदा पम्। परभार १८ मा ३ समीपम् । ४प्रदा31 ५धाग ८ मणिनिविद्याम् । १.fa Ti| १०पमार ३३न्धरामनाराभाव। १४ मिना, सत्र १६ममित्र अभिरामयोग गर्नु प्रतिml . .

·रघुविलास-नाटकोद्धार:-द्वितीयोऽङ्कः । जनिरजनि चिजिपणो रोदसी यस्य साध हरियहरिणाक्षीपत्रवल्लीव्ययेन ॥ १७ ॥ रामः-(वैनतेयं प्रति) जम्भारि दशकन्धरो दशमुखीवैरूप्यवीक्षागलद्- दम्भोलिस्मरणं रणे यदजयत् किं नाम तत् कौतुकम् ? । आश्चर्यानपहार्यधैर्यमनसः सङ्कामशिक्षाचण- स्थामानः पुनरुन्मदिष्णुहृदयैरिक्ष्वाकवो दुर्जयाः ॥१८॥ (नेपथ्ये) नीरन्ध्र परितश्चमकरदिभिस्त्रिवेष्ट्यतां दण्डकां शम्युमाणहरस्तरं तरुमभि म्लेच्छ: समालोक्यताम् । जीवग्राहमयं वनेचरपशुायो भवद्भिः स्वयं सेनान्यस्तदिदं समादिशति कः पाताललङ्कापतिः ॥ १९॥ रावणः-(वैनतेयं प्रति) आकर्पन्ती वचनरचनावागुराभिः प्रसह्य प्राणान् धैर्य भुजयन(बल)मदं स्थाम सत्त्वं श्रियं च । हरभ्यां शल्यं हृदि निदधती पाटलापाटलाम्यां धेदेही नः कथय किमियं कालरात्रिः ? प्रिया वा ? ॥२०॥ [रामवाक्यं वनितावेपधारिणो भयभीतस्य प्रहस्त(स्तस्य )प्रति-] उत्पातपावकतरङ्गपिशङ्गधारा- निर्दग्धदुर्दरविरोधिशिरोधियन्धः। हासं ददद् दिविपंदां दशकन्धरस्य कण्टावी (वली) खलु लविष्यति सूर्यहासः ॥२१॥ रावणः-(समाकर्ण्य सरोपोपगमम् ) दोर्विक्रमेण दशकन्धरमाक्षिपन्तं रे रे भुजः! सहत किं नरकीटमेनम् । जातं विदेहतनयापरिरम्भकेलि- प्रत्याशया किमपि साम्प्रतमाकुलाः म्यः ॥ २२ ॥ २ मनोऽष्टम्भागम् । ३ पम्पो रात्री यमः प्रभात सा बारात्रिः।४पिनमा ५गाउमीश। ६ ममोप। ७देशनाम्, रिपार १टा। २. ना.२ ·१० रघुविलास-नाटकोद्धारः-द्वितीयोऽङ्कः । [अवलोकिनी विद्या रावणं प्रति स्वस्फूर्ति कथयति-] सूर्याचन्द्रमसी ग्रसे, विघटये रात्रिन्दिवस्यावधि, पत्युभोंगभृतां हरे फणमणीन् , द्यायाभुवी मीलये। मानस्थानविपर्ययेण विदधे स्त्रीपुंसयोलक्ष्मणी रक्षोराज! नियोजय कचिदिमां कृत्ये निजां किङ्करीम् ॥ २३ ॥ [रावणेन अवलोकिनीपार्थात् कारितकृटसिंहनादावसरे भयनस्ताया सीताया प्रति रामवाक्यम्-] रणरसिकभुजेभ्यो विक्रमोत्ताननेवाः कति कति न रघुभ्यस्त्रासमासादयन्ति ? । यदि युगमधिजग्मुस्ते खराद्यास्ततः किं ? स्वयमथ स दशास्यः प्राप कोपात् ततः किम् ? ॥ २४ ॥ (नेपथ्ये) हंहो ! शम्बूककण्ठव्ययचतुरफरं ऋरमेनं मनुष्य गृहीत च्छिन्त भिन्त क्षणुत दलयत स्वैरमहाय सैन्याः!। भग्ने कोदण्टदण्डे शरधिशरभरे चहियाणेन दग्धे रे रे दास!फ यासि ?म्मर किमपि सरः मोऽहमग्रे कृतान्तः ॥ २५ ॥ (- इति श्रुतेरनन्तरमेनापिनी सीता एतागृहे मुक्त्वा चापमादाय रामो नितान्त 1) रावण:-( मप्रमोदम् ) मम्प्रति रारणम्यारसरः । (विमृश्य ) सती सल्वियम् , न शक्यते सारधानाऽपहर्तुम् । भरतु । (उच म्वरम् )- आः क्षुद्रे म्लेच्छपनि ! म्मर गुरुविधुरा दैवतं किनिदिष्टं लोल इम्भोलिफेलिबणितकरतलग्नातुमिन्द्रोऽपि नालम् । शम्युमाप्रयाणम्रकृटिपहुलिनोधर्मनीफरालः फालः काष्टुप्यमाजां हरति पट परम्तृलहारं शरम्ने ॥२६॥ (सीता मभयमानी मूति, गाम्नामादाय पुयामरिगेनि।) सीना-(चरनामाम्याय माकन्दमुथ परम् ) 'हा अजउन ! हा यन्म लपगण ! हा नाय जणय ! हा माय भामंटन ! हा वाटेवयानो अंधात्री पट में अमरणं कपमेण निती। 1)हा पुत्र राग मण' र ! अन्तम ग!er mrat re ! परमो र गभमन माना। १बी भनि। महासरिना।

·रघुविलास-नाटकोद्धारः- हनीयोऽङ्कः । ११ रावणः- आनन्दानुसुसारिणि ! त्रिभुवनप्रह्लादनाचन्द्रिके! कोऽयं देवि ! विमर्शवन्ध्यमहिमा वाग्विनुपां विक्रमः ? । रक्षोमात्रमवेत्य मां किमु मुधाऽऽक्रन्दाकुला खिद्यसे ? दासस्ते ननु वीरकुञ्जरभुजः सोऽहं पुरा रावणः ॥२७॥ [रावणं प्रति जटायुवाक्यमेतत्-] रे रे रात्रिश्चर ! धर मनाक पुष्पकं कं शरण्यं हृत्वा सीतां रचयसि ? पुरो नन्वयं ते जटायुः। शातप्रान्तः खरकरमहैर्वज्रदण्डवणाद्री गुच्छच्छेदं तव दशमुखीमेष सद्यश्छिननि ॥२८॥ ॥ इति द्वितीयोऽङ्कः॥ .. ॥ अथ तृतीयोऽङ्कः॥ [सीताहृत्यनन्तरं रामस्य लक्ष्मणेन सह स्वस्थानोपरि मार्गे समागच्छतः वामाक्षि. स्फुरणानन्तरमेतद् वाक्यम् -] त्यक्तास्ताः कुलभूमयः, परिहृताः शोकाकुला ज्ञातयः, प्रारब्धा वनचारिणां समुचिता वृत्तिस्त्रपाकारिणी। एतस्मिन् विहितेऽपि दुष्करविधी वेधा विधास्यत्ययं यत् किश्चित् पुरतः प्रपत्तुमखिलं रामस्तमप्युत्सुकः॥१॥ (पुनरवलोक्य साशङ्कम् ) वृक्षे वृक्षे करटपटलान्युचकैाहरन्ते, धावन्त्येते ककुभि ककुभि क्षुत्करालाः शृगालाः। भूयो भूयः लमयतितमामश्रमिश्रः समीरः, त्रस्तं प्रस्तं विपिनमधुना यत्स ! कस्मादकस्मात् ? ॥२॥ लक्ष्मण:-(साश्रम्) यथा जस्ता क्रीडामृगशिशुरयं धावति जवाद् यथा लीलापी वियदभिमुखं रौति चकितः। यथा तूष्णीमास्ते तरलनयनः पजरशुक: तथा जाने सीताविरहितमिदं काननपदम् ॥३॥ १ कटोरनस्तः । २ फाकवृन्दानि । ३ शन्दामन्ते।

·१२ रघुविलास नाटकोद्धारः-तृतीयोऽयः। रामा-(माश्रम् ) हा प्रिये वैदेहि ! क मामेकाकिनं सन्त्यज्य गहने बने प्रयाताऽसि ? ( इति भणित्या मूर्चति ।) लक्ष्मण:-(साप्पम्) प्रवासितस्य पुत्रस्य शोकशङ्कुयशां दशाम् । पक्ष्य पश्याऽम्ब कैकेयि! मोदते येन ते मनः॥४॥ रामः-(चेतनामास्थाय) त्वमेव पत्तिमित्रं वा मन्त्री वा वान्धवोऽथवा । तदेहि देहि वैदेहि ! मह्यं दुस्थाय दर्शनम् ॥५॥ (पुन सबैकल्यम्) अरपये मां त्यक्त्वा हरिण ! हरिणाक्षी क नु गता? पराभूतो दृष्ट्या कथयसि न चे मास्स कथय अरे क्रीडाकीर ! त्वमपि वहसे कामपि रुपं यदेवं तृप्णीकामनुसरसि वाचंयम इव ॥ ६ ॥ लक्ष्मणः-(साधम् ) आर्य ! किमेती तपस्विनी जानीतः १ तत् कोऽयं व्यामोहः । रामः- (समन्ततो विलोस्य) कुरुयक! कुतस्ताहग भूयस्तव स्तवताण्डवं ? कथयसि कथां कस्य प्रेम्णा पुरः शुकसारिके !? | घकुल ! मंकुलापीडं कस्ते करिष्यति [साम्प्रतं] ? स्थितमिव तव क्रीडाबर्हिन् ! शिखण्डविमार्जनम् ॥ ७ ॥ रक्ताशोक! तमाल ! चम्पकलते ! हिन्ताल! तालाऽश्रमे युप्माकं वयमास्महे चिरमतः करमादुपेक्षा मयि ? । जाड्ये मुश्चत दैक्षिणाः स्थ करुणां दीनेषु धत्त क्षणं भिक्षां प्राणमयीं प्रयच्छत यत्त ! चूत कसा जानकी ? ॥८॥ अनुपकृतयः कामं तूष्णी हुमा दधताममी उपकृतवती देवी किश्चित् पुनस्तय केसर !। त्वमथ कथयोदन्तं तस्याः कसा ? यसतीह कि कचिदपि वनोद्देशे ? केनाप्ययो हठतो हुना? ॥९॥ १ कलियामुकुटम् । २ सर्वत्र वृक्षमम्बोधनम् । ३ बुशरा ! ४ महतोपकाराः । ५ गण्डपमझेपेण ।

·.. रघुविलास नाटकोबार:- कृतीयोऽः । राम:-(लक्ष्मणं प्रति) श्लथय सपदि दित्सां वत्स ! हस्तावलम्चे समुपदिश मनाग् मे वर्म भूत्वा पुरोगः । जनकपतिसुतास्याम्भोरुहध्यानरोह- जलतरलिततारं नैतदोजखि चक्षुः॥१०॥ [जटायु प्रति रामवास्यम्-] आर्य! चूहि रघूद्वहेपु किमियं वृत्तिः पराची विधेः ? प्रत्यङ्गं तिलशः शटेन निहतः केनापि शातासिना। दुष्प्रेक्षस्य निदानमस्य समभूत् पापीयसः पर्वणः किं न कापि विलोक्यतेऽद्य विपिने सा ते वधूर्जानकी ? ॥११॥ पक्षी-(साक्षेपम् ) अस्त्रं शस्त्रमधो गृहाण किमपि व्यक्तं न ते सम्प्रति त्राणं प्राणमुपा जटायुपि रुपा साटोपमास्कन्दति। मनाम्येप विरोधिवीरसमरश्रद्धापुराभोगिनः चश्चचञ्चपुटाश्रमन्धचलनैस्ते स्कन्धधन्धाम्बुधिम् ॥ १२ ॥ [ पुना रामो जटायु प्रति-] संरम्भं त्यज युद्धवीर ! विकटत्रोटेः किमाडम्बरो? दुर्दान्ताहितशिक्षयोः शिथिलय क्षेप क्षणं पक्षयोः । नाऽऽस्ते सगररङ्गनर्तनधुराधुर्यः पुरा कोऽपि ते पश्योन्मील्य विलोचने ननु निजी लिग्धाविमौ राघवौ ॥१३॥ पक्षी-(प्रहारवेदनामभिनीय मन्दस्वरम् ) वेत्से ! मा म रुदः प्रवीरविजयश्रद्वालुदोर्विक्रमो- त्तालयालकुलाहितुण्डिकनखः प्राप्तो जटायुः खयम् । रे फव्यादनिपाद ! नन्दसि कियत् ब्रोटीकुठारत्रुटन्- कण्ठाभोगविसंस्थुल स्फुरदसिन्यासैः किमेभिस्तव ॥ १४ ॥ लक्ष्मण:-(सबाप्पम् ) आर्य! निस्पन्दतां वपुरुपैति यथा समन्तात्, पक्षी यथांसशिखरप्रणयानपेक्षी। आलिङ्गति क्षितिमियं च यथा शिरोधि- र्जाने तथाजनि गतायुरयं जटायुः ॥१५॥ १ रघुपुत्रेषु। २ विपरीता। ३ तिलमानराण्वानि कृत्या । ४ तीक्ष्णखड्नेन । ५शीते! । ६ सर्पवुलगारडिकनखः।

·रघुपिलास नाटफोद्धारः-तृतीयोऽ: 1 रामः- हा प्रिये देहि ! सी हहा निनिमित्तवन्धो परोपकारकरसिक जटायो! कासि ? देहि मे प्रतिवचनम् । (-दति मूर्छति ।) [रायणस्य एनिमरतविराधयेषम्य वनितायेपधारिणं प्रहस्तं याचतो रामवास्यम्-] न्यासप्रयासमधुना निरवद्यधानि, व्यालोक्य भास्करकुले प्रथमं कलकम् । नीडायतो मम भवद्वनितापहाराद् भूना मतो जनकराजसुतापहारः ॥१६॥ विराधः- परमार्थतः सीतापहार एवायम्, न पत्रलेखापहारः । परब्यसन- सङ्क्रान्तिदर्पणतलानि हि रघूणां चेतांसि । रामः-(सखेदम्) स्त्रीत्राणमात्रमपि यो न विभुर्विधातुं सोऽहं निहन्तुमहितान् किमलंभविष्णुः? । सीय विचिन्त्य वसुधातलपालनायां माताऽपि केकयसुता खलु मामपास्थत् ॥ १७ ॥ [राम प्रति विद्याधरवाक्यम्-] कैलाशकम्पचणरावणदर्पसर्प- संस्तम्भनप्रयलजाङ्गुलिकैकदोष्णः । श्रीवालिनः कपिपतेरनुजो जगत्सु विख्यातविक्रमगुणाभिजनः समस्ति ॥१८॥ रामः- ततः किम् । विद्याधर:-तस्य सुग्रीवनानो निदेशेन हनुमतः समीपं गत्वा प्रतिनिवृत्तेन मया चित्राङ्गदेन दृष्टः। रामः-जानकीमपहरन् कोऽपि दृष्टः । विद्याधरः- 'हा रामभद्र ! हा लक्ष्मण !' इति प्रलपन्ती जानकी रावणो अपहरन् दृष्टः। राज्यश्रीणिता तृणाय, विदितः क्लेशो न कान्तारभूः, नध्याती पितरी, स्मृता न सु हृदो, नोत्कण्ठितं ज्ञातिपु । यत्प्रेमाब्धिविलग्नमनमनसा तद्ब्रम लीढं मया, रक्षस्तां रुदतीं जहार, कठिनः सोऽहं पुनः प्राणिमि ॥१९॥ १ समर्थः । २कातरम्। ३गृहम् । ४जीवामि।

·१७ - रघुविलास नाटकोद्धार:-चतुर्थोऽङ्कः । एतास्ततः कतिपया(ये?)प्रियविप्रयोगे कालं क्षिपन्ति कुसुमेपुविकारवन्ध्याः॥७॥ [रावण[स्य प्रभातसमये उद्गच्छतो(न्तं ? )रविं प्रति चास्यम्-] व्यर्थ स्मापयसे वहनि कमलान्यादित्य !, तन्मैथिली- वाम्भोरुहमेकमेव यततां स्मेरं विधातुं भवान् । मेरेऽस्मिन् परितापकारिणमतिक्षुद्र क्षिपायाः पति क्षिप्त्वा त्वां क्षणदाखपि प्रथयति स्फूर्जत्मभं रावणः ॥ ८ ॥ किञ्च- दिनकर ! कृपयैव प्रेरितश्चेत् तदास्य व्यतिपज विधुरस्य प्रेयसी चक्रनाम्नः। अथ फलमपि किञ्चित् काङ्क्षसि क्लेशलभ्यं घटय ननु तदानी जानकी रावणस्य ॥ ९॥ (रावणः सीतासमीपमागत्य वल्ल्यन्तरितः सीता - त्रिजटयोः परस्परवाती शृण्वन्नस्ति ।) सीता-'तिअडे ! यदो पहुदि अहं आणीदा तदो पहुँदि अस्थि मे एदम्मि अहिलासो। रावणः-(श्रुत्वा सप्रमोदम् ) एतस्मिन् रावणानुसरणेऽस्त्यभिलापः । केयमनघा त्पलानां सुधावृष्टिः १ । कोऽयं दुस्तपतपःप्रसूतस्य प्राचीनपुण्यविपाकस्य प्रकपः । स्मानमालोक्य ) ·॥ अथ चतुर्थोऽः॥ (ततः प्रविशति कञ्चकी।) कलकण्ठः-(रावणमुद्दिश्य) कुस्थामी च हुताशश्च द्वावप्येता सहोदरी एकः सेवकसन्तापी स्वभावः कथमन्यथा?॥१॥ शुकनाश:-(कलकण्ठं प्रति) सीता तृणायाऽपि रावणं नाभिमन्यते । कलकण्ठः- कमिव (किमेद) मभिदधासि ? स्वतो न कश्चन गुरुलधुर्वाऽपि न कश्चन । उचिताऽनुचिताचारवश्ये गौरव-लाघवे ॥२॥ शुकनाश:-किं पुनः सर्वकर्माणबुद्धिर्देवो न खयमेवाऽवयुध्य दुराचारमपजहाति? कलकण्ठः- किमिदं पुनरचतुरजनोचितं विपश्चयसि । अधार्मिकमलावण्यमगुणं मर्मभापिणम् । यः स्वयं स्त्रं विजानाति तेन वन्ध्या वसुन्धरा ॥३॥ (नेपथ्ये) ऐश्वर्य वैदग्धी सौन्दर्य तरुणिमा प्रियवियोगः। तदिदममूर्ती वहिर्विक्लवयति कं न धीरमपि ? ॥४॥ कलकण्ठः-किमेप लङ्कापतिदेहीविरहानलाभितापमनुभवति । (ततः प्रविशति रावण. कुन्तलकश्च ।) रावणः-कुन्तलक! दम्भोलिदण्डोपि पुरा व्यधत्त पाधां न यस्याऽऽहवंसौण्डदोषणः । तां तस्य सीतां स्मरतः प्रकामं कामेन का मे न कृता व्यथाऽन्तः? ॥५॥ कुन्तल:-(रावणं प्रति) नवावतारहृद्योऽपि मधुस्तस्या मृगीदृशः। स्वां विना भूर्भुवःस्वाश्रीकान्त ! कां तनुंतां मुदम् ? ॥६॥ रावण:-कथयति जानकीवियोगात्ता प्रतिवासरं त्रिजटा-वयं पुनर्न कामपि कामातिमुपलक्षयामः। कुन्तलका-किमेवमादिशति देवः ? प्रायेण पुंसि परिरम्भण-चुम्यनानि सन्तन्वते[...]वामदृशां स्मरार्तिम् । १ समरममयंभुजस्य । २ करोतु।

·१७
रघुविलास नाटफोद्धारः चतुर्थोऽद्धः।
एतास्ततः कतिपया (ये?)प्रियविप्रयोगे
फालं क्षिपन्ति कुसुमेपुविकारवन्ध्याः ॥ ७॥
[रायण[भ्य] प्रमातममये उच्छतो(?)रपि प्रति चास्यम्-]
व्यर्थ म्मापयसे यहनि फमलान्यादित्य !, तन्मधिली-
चनाम्भोरुमेकमेव यततां म्मेरं विधातुं भवान् ।
मेरेऽम्मिन् परितापकारिणमतिक्षुद्रं क्षिपायाः पनि
क्षिप्त्वा त्वां क्षणदाखपि मधयति स्फर्जत्मभं रावणः॥८॥
किन-
दिनकर कृपयेव प्रेरितश्चेत् तदास्य
व्यतिपज विधुरस्य प्रेयसी चक्रनामः।
अथ फलमपि कित्रित् काझमि शलभ्यं
घटय ननु तदानी जानकी रायणस्य ॥९॥
(रायगः सीनागमीपमागत्य यस्यन्नरितः सीना-विजटयोः परम्पयानो शृण्वसन्ति ।)
सीता-'तिअंडे । यदो पहुदि अहं आणीदा नदो पहुदि अस्थि में एदम्मि
अत्ये अदिलामो ।
रायण:-(शुन्य गणमोदम्) एनम्मिन गवणानुसरणेत्यभिलापः । कयमनमा
धरणोत्पलानां गुधाष्टिः । कोऽयं दुम्नपनपाप्रसनस्व प्राचीनपुण्यपिपारम्य प्रकर्षः ।
(पुररान्मानमालय)
पमाणि हे!हमत गायन तारतारं,
नेत्राणि सुम्पन विष्टम्प प फर्णपालीम् ।
दोर्यादयः ! फुरत ताण्डयदम्परं प
श्रीरायणं ननु विदेहमुता रिरंसुः ॥१०॥
रायण:-(
गारे आमा पनि)
प्रपांक्षणमुपेय नगर रामपं सायं
पुरन्दरपराकमगलपनायो पादयः ।
गदि परनि सानफीमधनपीट-पटम्गली-
फपोलमालकाननम्नपफलिफानलम् ॥११॥

·रघुविलास-नाटकोद्वार:-चतुर्थोऽः। [इति भणितानन्तरं रामणश्चिन्तयति-] के कालफुटवृष्टिः? ददाति रागिणी प्राणान्, आदत्ते द्वेपिणी पुनः। रागो वा यदि वा द्वेपः कोऽपि लोकोत्तरः स्त्रियाः॥ १२॥ अन्यत्- शरनिकरं वर्पत्यपि भगवति मदने घनेऽपि च प्रेम्णि । प्रायेण स्त्री कथमपि धैर्य न जहाति पुरुप इव ।। १३ ॥ सीता-'अवि य जीवंती जइ मं अजउत्तो पिच्छे ता सिढिलपिम्मो भवे । यतः 'जम्मि विउत्ताई पुणो जीवंताई मिलंति मिहुणाई। पिम्मम्मि तम्मि छेया कि कह वि कयायरा हुंति ? ॥ १४ ॥ रावण:-अयि म्मरनगरनागरिके ! विष्टपदृष्टिचकोरीचन्द्रिके! शृङ्गाररसभृङ्गार- कल्पामनल्पार्थामेतामेव गाथां भूयोऽप्यभिधाय सुधासारेणाभिपिञ्च श्रवणोत्पलकाननं दशास्सस्य । (सीता सरोपमधोमुखी तिष्ठति ।) रावण:-(सप्रमोदम् ) कलकण्ठ ! देव्या वनमलाञ्छनस्तुलयति श्वेतद्युतिः पार्वणो, वाचां पाकमपाकरोत्यलवणोदन्यत्मयुद्धा सुधा। अम्भोजानि दृशोरनश्वरविकाशानि श्रियं विनते, कम्युः कण्ठकलां प्रभुः कलयितुं कौटिल्ययन्ध्योदरः ॥१५॥ (सीता प्रति) हरौ चरति चारकाश्रमतपखितां तां शची, भुजिष्यदयितेति यः परिरिरंसुमप्यस्तवान् । स्वयं स दशकन्धरो विनयवामनराननः स्तुवन् सुदति! याचते वचनहन्तकारं त्वयि ॥१६॥ सीता-(सरोपं रावणं प्रति) 'पडिहदो सि भयगईणं रघुकुलदेवयाणं पभावेण रावणः-मुग्धाऽसि दुग्धमुग्धविलोचने ! 1) अपि च जीवन्नी यदि मा आर्यपुत्र प्रेक्षेत तदा शिथि प्रेमा भरत । 2) यस्मिन् वियुतानि पुन जीवन्ति मीरन्ति मिथुनानि । प्रेम्णि नम्मिन् छेश किं कथमपि कृतादरा भवन्ति ॥१४॥ 3) प्रतिहतोऽसि भगवतीना रघुल दवताना प्रभावेण । १ अक्षारसमुद्रोत्पमा । २ कर्ममप्रियेनि । ३ भिक्षाम् ।

·रघुविलास-नाटकोद्धार:-चतुर्थोऽङ्कः। रणभुवमधिरूढे यत्र खेलद्वलानां शरणमरिकुलानां संयमो वा यमो वा। हरिजयमदमैत्रीक्षीवदोर्दण्डखण्डे विजयिनि मयि तस्मिन् का कथा देवतानाम् ? ॥ १७॥ रावण:-(कुन्तलकं प्रति) देव्याः पयोधरभरश्चिरसंस्तुतस्य मध्यस्य सेवितुमुपाहितेनीविवृत्तेः। दारिद्रमेप वितरन् परमुद्धतत्व- कार्कश्ययोः समुचितं किमु न व्यधत्त ? ॥ १८॥ रावण:-(सीता प्रति) यायावरेण किमनेन चनेचरेण मां स्थावरं वरमुपास्स्व कुरङ्गनेत्रे!। किं वा स्तुवे तव पुरश्चतुरस्थितीनां वैदग्ध्यसौरभवती भवती प्रकाण्डम् ॥ १९ ॥ सीता-'को वि जावरो? को वि थावरु? ति लक्खणनारायपद्धई करिस्सदि । रावणः-(सरोपं चन्द्रहास परामृश्य ) प्रेमावनद्धहृदयः सर्व लङ्केश्वरः सुवति! सोढा। सोढा न चन्द्रहासः पुनरयमुल्लण्ठवृत्तीनाम् ॥ २० ।। सीता-(सरोमाञ्चम् ) भयवं तिहुअणसिरिनिवास चंदहास ! रक्खसकरफरिसम- लिदाए सीदाए देहि पच्छित् । अवणेहि उत्तमंगं । करेहि दुक्समुक्खं । रावणः-(कुन्तलकं प्रति) सा धीरेपु प्रथमगणना दो तां सा प्रकाण्डं स्थानां विश्वत्रयविजयिनां जानकी सैव भूमिः। दास्य यस्यां स्पृहयति जगधुदकभिपरिभ- दोभिद्धाञ्जलिरहरहः सोऽपि लङ्काधिनाथः ॥ २१ ॥ 1) कोऽपि यायावर. १ कोऽपि स्थावर ' इति लक्ष्मणनाराचपद्धति करिष्यति । १) भगवन् त्रिभुवनश्रीनिवास चन्द्रहास ! राक्षसारस्पर्शमृदितायै सौनायै देहि प्रायश्चित्तम्। अपनय उत्तमाङ्गम् । कुरु दु समोक्षम् । १ फीडत् । २ उपाहिता-माश्रिता नीवित्तियैन । ३ धानुर्योपेताना स्त्रीणां मध्ये धेचण्यवती स्वमेव प्रधानम् । ४ समरखवैद्यः ।

·रघुपिलास-नाटयोद्धा:-चतुर्थोऽङ्कः । (सीना प्रति) स्मेराक्षि! मां श्रितवती रणरगमल्ल- मालोकयिष्यसि दृशा शयरं कदाचित् । दोर्दण्डमण्डलतृर्णाकृतशयुद्धे कुद्धे पुनर्मपि न ते शयरो न चाहम् ।। २२ ।। रावणः-(सविनयम् ) एणाक्षि! स्मरजीवनीपधिलसल्लावण्यपुष्पाकृते! सौभाग्यावनि ! मञ्जभापिणि ! दलद्वन्धकमुग्धाधरे ! अस्मिन् भृत्यलये निवेशय दृशं हृद्यां प्रसीद प्रिये ! लङ्काराज्यमुपास्य भूपय ननु स्वर्भूर्भुवोर्वेभवम् ॥ २३ ॥ रावणः-(सखेदम् ) लद्धेश्वरे त्रिदशदर्पहरे विरागो रागस्तु काननचरे जनकात्मजायाः। सौन्दर्य-विक्रम-कला-विभवानपेक्षः प्रेम्णां विचारविमुखः खलु कोऽपि पन्थाः ॥ २४ ॥ (पुन कलकण्ठं प्रति) आस्तां कण्ठलयः, कृतं जघनभू-नाभि-स्तनोपासनः, सीतायाश्चरणारविन्दरजसा मैन्याऽपि ये नाश्चिताः। तेषां पामरचित्तचित्रजनकैावापृथिव्योर्जयः कोऽयं नाम वृथा निशाचरपतेदाणां मदोपप्लवः? ॥२५॥ रावणः-(सीता प्रति) एपोऽस्मि प्रणतः कृपां कुरु पुरस्त देवि ! पढोऽञ्जलि- दम्भोलिवणपत्रलां दशमुखत्यालिङ्गय वक्षस्थलीम् । त्रैलोक्यमथितानि तानि चरितान्यष्टापदान्दोलन- स्वर्गाधीश-सहस्रयाहुविजयमायाणि सत्यापय ॥ २६ ॥ ।। इति चतुथोऽङ्कः ।।

·॥ अथ पञ्चमोऽङ्कः॥ (नेपथ्ये) हजीरस्खलदहिरानतमुखः शक्रोऽपि सान्तःपुरः पौराणां पुरतः पुरा श्लथकचो घभ्राम यत्रासकृत् । आः! कालस्य हतस्य तस्य वशतः सैपाऽपि लङ्कापुरी प्रत्यर्थिप्रतिरोधबद्धनिखिलद्वाराऽधुना वर्तते ॥१॥ विभीपण:-कथमयमार्यो विपीदति मारीचः । (प्रविश्य) मारीच:- लोकः संवृतहेममण्डनविधिनाट्यस्य शिक्षाभुवो निस्तालश्रुतयः, स्थितः स मधुरः सर्वत्र गीतध्वनिः । माकारो भटसङ्खलः, प्रतिगृहं प्रत्यर्थियात्राकथा, देवे सत्यपि रावणे कथमिमां पुष्णाति लङ्का दशाम् ? ॥२॥ रावण:- आधाय सर्वसुभगां सुमेधसा वेधसा जनकतनयाम् । सामग्री न गुणानामियं मृपोया श्रुतिर्विहिता ॥३॥ कलकण्ठः-देव! रसः कापि कचिद् गन्धो रूपं कचन सुन्दरम् । रसो गन्धश्च रूपं च नारङ्गे नितयं स्थितम् ॥ ४॥ चलकमलविलासाभ्यासिनी नेत्रपत्रे दशनवसन भूमियन्धुजीवं दुनोति । स्मरभरपरिरोहत्पाण्डिमारूढगढ- द्युतिविजितमृगाका मोदते गण्डभित्तिः ॥५॥ अपि च- वैदेहीपदयुगली दृष्टवती भगवती न खलु लक्ष्मीः। कथमपरथा निवासप्रीतिं पङ्केरहे कुर्यात् १ ॥६॥ उपेक्ष्य लवणक्षयं, चिरमपास्य तीवं तपो, निरुध्य चपलं मनः, प्रतिनिपिध्य कर्मान्तरम् । १ एकन्न पाने सममा गुणा न भवन्नीनि श्रुतिर्मिथ्या कृना धाया ! २ अधरपहपभूः। ३ घन्धूकम् । ४ सुप्रनिष्ट।

·२२ रघुविलाम-नाटकोद्धारः-पञ्चमोऽङ्कः। विरश्चिरंपदीविधौ चतुरबुद्धिऋद्वौजसं, दशास्यमुपसेवितुं घटितवान् विदेहात्मजाम् ? ।। ७ ॥ विभीपणः-(सविनयम् ) देव ! किमपि विज्ञपयितुकामोऽस्मि । रावण:-विज्ञपय । [यिभीपण:-] एकस्यैव वनेचरस्य कपयः सर्वेऽपि यत् पत्तयो- भूवन् वीरमतल्लिका[:] प्रतिमुहस्तन्मेऽन्तरुल्लिख्यते । विश्वेपूत्सवहेतथो न विधयः, कालो हि वैचित्र्यभार, भ्रातः! शान्तिमुपैहि, नन्दतु विरं सोऽयं कनिष्टो जनः॥८॥ रावणः-(साश्चर्यम् ) यद्वक्षस्तटपृष्ठघृष्टरदनं कान्तं निरीक्ष्य क्षणं चक्षुः कोपकंडारमन्यकरिणीभ्रान्त्या बभूवाऽभ्रमोः। कैलासोद्धरणव्रणस्थपुटितस्कन्धस्य तस्याऽऽहवे लकेन्द्रस्य भयं वयं वनचरात् सम्भाव्य रोमाञ्चिताः॥९॥ . अपि च- तामेतां दधते स जिह्मगपतिः कश्चिद् द्विजिहः क्षमा यादः कोऽपि स कच्छपोऽध पशवस्ते केऽपि दिग्दन्तिनः। वीराद्वैतकयां तथापि वहते नाथः क्षिपाचारिणा- मित्यं यः सततं विपीदति स किं साध्यो द्विपां रावणः?॥१०॥ मारीच:-(प्रणम्य) देव ! प्रसीद भव सर्वजनीनवुद्धि- नात्मनीनमनुतिष्ठति तुन्दिलश्रीः । 'वैरगिकं त्रिजगतो विजहीहि कर्म शर्माणि संश्रयतु शाश्वतिकानि लङ्का ॥ ११ ॥ रावण:-(साहकारम् ) आर्य! मा भैपीरधिसङ्गरं वनचरं व्यापादयिष्ये, स या हन्यान्मां, धिगमगलं, न घिगथो व्यापत्तिरप्युत्मयः । मूख्नः समिधः ऋनाः सुरंजिता शस्त्रानलस्यावे मत्प्रेम्णा तदिदं विदेहतनया पश्चादपि ध्यास्यति ॥ १२ ॥ १प्रामृनविधी। २ रनम्। ३ ऐरावणप्रियायाः। ४ भुवम् । ५मपनिः। ६ दोषः। ७ "अन्तर्जलचरं मनं यादोऽभिधीयते"। ८ फारसदाकः । ९ विरागाहम् । १० रावगेन ।

·रघुविलास-नाटकोद्धारः- पञ्चमोऽङ्कः । रावणः-किञ्च- वेश्मन्पायोजितो येन हरिर्भातङ्गकर्मसु । पौलस्त्यस्याऽऽहवे मल्लः कस्तस्याऽपूर्ववेधसः ॥ १३ ॥ सौखमसुप्तिकविधौ धिपणो नदीष्णः सौलौतिकः सकलदैत्यमहत्तरश्च । लालाटिकास्तदपरे ग्रहराशि-तारा यस्याप्रियङ्करमप्य किमस्तु मूर्धाम् ? ॥ १४ ॥ अपि च विचित्राभिप्रायो जनः । कैलासोद्धरणं तथा न, न तथा दर्पापहारो हरेः, नाप्युत्कन्धरहैहयेश्वरभुजाम्भोलिभङ्गस्तथा । सीताप्रेमविसंस्थुलो दशमुखः स्वभिमंदिनी- खण्डं मण्डितवान् तदेतदधिकं की] यथा भाति नः ॥१५॥ रावण:-( कलकण्ठं प्रति) इत्थं किमिदमरावणोचितं विपश्चयसि ? ममापि नाम दशकन्धरस्य रिपत्रः ।। अम्भोदाः ! सप्तंकृत्वः स्थगयत निखिलं मण्डलं चण्डभानो- देवः श्रीराक्षसेन्द्रो न खलु विषहते पादसंस्पर्शमेषः । इत्थं यस्य प्रयाणे तुमुलयति दिशः स्वर्गिणां चाटुकार- स्तं योद्धं यातुधानाधिपमधिमनसं कोऽभिकाखेत सकर्णः ? ॥१३ ।। (पुनः सखेदम् ) यदि वा सौविदल्ल! लून वनेचरशिशोर्न शिरो न गाढ- मासादितो जनकजापरिरम्भकेलिः। दम्भोलिकोणकिणचन्द्रकसिमलानां, दोष्णां पुरन्दरजयेन क एष दर्पः ? ॥ १७ ॥ (पुनः सविषादम् ) कियदिदमिति बुद्ध्या दर्पकण्डूलबाहुः सुरविजयकथाभिर्जीडमालम्बते यः । मनुजभुजकलाभिर्भाप्यते सोऽपि लङ्का- पतिरहह ! विपाका कर्मणां कोऽप्यचिन्त्यः ॥ १८॥ १ सुखरात्रिपाठकः । २ वृहस्पतिः। ३ कुशलः । ४सुनातपृच्छकः। ५शुक्रः। ६भालप? रेपो पृच्छन्ति। ७ रावणस्य । ८ सहस्रार्जुनः। ९ सप्तनारान्, वारस्य संख्यायाः कृत्वम् । १० राक्षसः । ११ कुष्टिनाम् ।

·रघुपिलास-नाटफोदार:- पञ्चमोऽङ्कः । (पुन सवितर्कम् ) श्लाघ्यः सैव, यदर्थमेवमनिशं सीता परिक्लाम्यति, रस्य प्रणयादमुप्य खलु सा नास्मभ्यमुत्ताम्यति । व्यारोहत्परितोप-रोपविकसद्रोमाञ्चसान्द्रीभवदुः- दोष्णां पश्य वनेचरः कथमभूद् वन्द्यश्च निन्द्यश्च ना ? ॥ १९ ॥ विभीपणः-(रावणं प्रति) डिम्भत्वं वनचारिणोः खरकुलात् प्रत्येति कोऽन्यस्तयो- वाली यं विनयं व्यधत्त समरे तत्राब्धयः साक्षिणः । पाया मौलिकिरीटकुट्नमहं देवः स्वयं दृष्ट्वान् , भ्रातः । शान्तिमुपैहि सान्त्वय नय-स्थामोडुरौ तौ नरौ ॥ २० ॥ रावणः-(सखेदमिव) व्याधूतस्फटिकाद्रिसन्धिनिलयानासूत्रयद्भिः पृथून् , प्रीति वचसामधाम विदधे स्वास्वैरिणीनां हृदि । वैदेहीपरिरम्भणव्यसनिनो लङ्कापतेः साम्प्रतं, दोस्तम्भाः शपरेऽपि पश्य दधते ते स्थामदुःस्थां स्थितिम् ॥ २१ ॥ कल्पान्तताण्डविततापकलापचण्ड- मार्तण्डमण्डलविडम्बि विलम्बि चक्रम् । दोपयत्र यावदमरीकवरीकृतान्ते तावत् स पकणचरः शवरस्तपस्वी ॥ २२॥ (नेपथ्ये) धृत्वा करे दशमुखं सविमानराजं क्रीडाशकुन्तमिव पञ्जरभाजमाजी। पभ्राम यो जलधिकूलवनस्थलीपु तस्याहमेप तनयो ननु चन्द्रराशिः॥ २३ ॥ (प्रविश्य चन्द्रराशि गवणं प्रणमत्ति ।) रावणः-(साक्षेपम् ) अरे बलीमुस! किमर्थ लङ्कामधिगतमानसि। [चन्द्रराशि:-] इदमादिशन्ति रामभद्रपादाः । रावणः-(चन्द्रहास परामृश्य सखेदम् ) कोऽप्यस्ति काननचरः, स च रावणाय क्रुद्धः समादिशति दूतमुखेन कृत्यम्। श्रीचन्द्रहास! मुपितेन्द्रवधूविलास! दृष्टस्त्वया हतविरिश्चिविचारसारः॥ २ सुग्रीवभ्राना। ३ घराक । १जानानि । ४वानर ।

·- - रघुविलास-नाटकोद्धारः- पञ्चमोऽङ्कः। चन्द्रराशि:- तस्य मियां दशरथस्य वधूं विदेह- भर्तुः सुतामभिरिरंसु पिशाचतोकम् । श्रीचन्द्रहास ! मुपितेन्द्रवधूविलास ! दृष्टं त्वया हतविरिञ्चिविचारसारम् ॥ २५ ॥ रावणः-(सक्रोधम् ) अरे! पुनरेवं व्याहर । (चन्द्ररागिस्तदेय पठति ।) रावणः- हित्वा वैनयिकं प्रयात रिपुतां, पुष्णीत रोधं पुरे, वाचालाः स्त, विधत्त दूतललितं, स्वेच्छाऽपराधेपु वः । सर्वस्यापि विकर्मणो दिविपदा कौपीनदीक्षागुरुः प्रायश्चित्तमसावसिर्घटयिता श्रीचन्द्रहासो रणे ॥ २६ ॥ [चन्दराशेः पश्यतः प्रविश्य चैनतेयः मायापचनञ्जयो रावण प्रति सदैन्यम् -] यद् भग्नं विपिन, धनुर्धरकलादक्षो यदक्षो हतः, शिक्षा लम्भयतः क्षपाचरपतेर्यन्मूर्ति दत्तं पदम् । यद्वेइमानि परेःशतानि शिशुना क्षुण्णानि कापेयत- स्तत् क्षन्तव्यमशेपमेप पुरतस्ते देव ! पद्धोऽञ्जलिः ॥ २७ ॥ रावणः-(चन्द्रराशि प्रति ) महावीरतनय ! किमादिशन्ति रामभद्रपादाः । चन्द्रराशि:-इदमादिशन्ति रामभद्रपादाः- रक्षोवंशभुवामकृत्यकरणं वेपो न दोपस्ततः सत्यं ते ययमन्यदारहरणं नानौचिती महे । सीतां मुश्च शराः खरान्ययमुपो विश्रान्तिमातन्वता- मस्तु स्वस्ति, निशाचरेपु वहतां मन्दोदरी मण्डनम् ॥ २८ ॥ अस्तु म्यस्ति, निशाचरेषु यहतां मन्दोदरी मण्डनम् , वैदेहीपरिरम्मनिर्भरभुजो प्रत्ता मुदं रावणः । सन्तु म्लेच्छशिशोः सवानरचमृचमस्य रक्ताऽऽमये- लझाक्रीगृहेषु परजशामापानफेलिमामाः ॥ २९ ॥ चन्द्रराशि:-(साक्षेपम्) सन्तु मराशियोः सयानरचमूनऋम्य पण्यग्त्रियां लगाक्रीगृहेषु मीघुमल्लिरापानकालिमामाः । पौलस्त्यम्य शिरोभिरस्तु दशभिः मौमित्रिपत्रिक्षन: किष्किन्धापुरगोपुरेपु विगलद्रक्षोरणं नोरणम् ॥३०॥ आप मान, साइप " मगर ५ पारे। - रायण:- finामपन"। मक। . मा.

·रघुविलास नाटयोद्धार:-पञ्चमोऽद्धः । [रावर्णन त्रिजटामचरीमालतीपानिमायामैथिलीरूपं काराप्य चन्द्रराशेः पश्यनस्तत्र समायामागच्छत इदं वाक्यम् -] आरोहन्ति दुरारोहं मार्ग मुञ्चन्ति दूरतः। योपितः कामिनामर्थ शाखिनामिव वीरुधः ॥ ३१॥ पुना रावणः- (सोपहामम् ) चन्द्रराशे ! अर्पयिष्यामो जानकीम् । जानकी- जानिर्देवो रामभद्रः किमपरमादिगति ? । चन्द्रराशि:-( सावष्टम्मम् ) जानकीजानिर्देवो रामभद्र इदमपरमादिशति- उदस्तः कैलासो यदथ, शतमन्योर्व्यपहृतः स्मयः सङ्ग्रामे यत्, तदिह ननु साक्षी कथय कः ? । मैतीमो निःशेपं खरकुलनियापप्रतिभुवां शराणां रे रक्षस्त्वमसि परिसोढा यदि युधि ॥ ३२ ॥ (चन्द्रराशिनिष्क्रान्तः।) रावणः-(कर्ण दत्त्या ससम्भ्रमम् ) लङ्कायाः किमुरे ! पहिः कलकलः ? प्रतीहार:- रावणः-(सायज्ञम् ) शीरः कोऽप्यपरो? प्रतीहारः- न, काननचरः, रावण:-(सलजम्) हुं मा पुरो व्याहृथाः। (पुनः सविनयम्) दोर्दण्डाः ! समुपस्थितं किमपि वः पर्व पापिच्छिलं, स्मर्त्तव्योऽस्मदनुग्रहेण विजयो नैन्द्रः क्षणं सम्मति ॥ ३३ ॥ (प्रविश्य सम्भ्रान्तः) शुकनाशः-देव! राम-कुम्भकर्णयोः शक्रजित्-सुग्रीनयोरपरेपां रक्षसां बनाकसां च महान् समरसंरम्भो वर्तते । रावणः-(सरोपम् ) किमद्यापि प्रहस्तः पुष्पकं प्रगुणयति । (नेपश्ये) इदं प्रगुणमेन पुष्पकम् , आरोहतु देवः । रावण:-(प्रतीहारं प्रति ) दर्शय मार्गम् , येन समराय संरम्भामहे । (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) ॥ इति पञ्चमोऽङ्कः॥ प्राप्तो रिपुः किं शुना- - १ प्रतिपद्यामहे। २"निवार पितृतर्पणम्"।

·॥ अथ पष्ठोऽङ्कः ॥ जाम्बवन्त:-समाकर्णितपूर्वया कृतमपरया कथया, कथय तावत्, भनन्त- मुपलभ्य प्रथमं किमजनि रजनिचरचक्रार्तिनः । चन्द्रराशिः साकृतं किमपि प्रदीप्तमपरं दोलायितं किञ्चन' स्तब्धं किञ्चन किचन प्रहसितं किञ्चित् पापांसुरम् । किश्चिद् विस्मित मन्यदुन्नत मा किश्चित् किमप्युत्सुक" मामालोक्य दशापि रावणमुखान्याप्तानि भिन्नां स्थितिम् ॥१॥ (नेपथ्ये) हा वत्स त्रिभुवनैकमल्ल ! हा सोडीरकुञ्जर ! । जाम्बवन्तः-(समायाम् ) गोमुस ! किमिदम् । गोमुखः-(सालम् ) दिव्यशक्त्या शक्त्या राणेन लक्ष्मणो वक्षसि ताडितः । (तत प्रविशति राम-सुग्रीवाभ्या दत्तहस्तावलम्ब शक्तिसक्तरक्षा लक्ष्मण , निभीषण १ मा २ अङ्गद ३ हनूमन्त ४ परनञ्जय ५ चन्द्रराशि ६ कुन्द ७ कुमुद ८ गवयु ९ गवाक्ष १० प्रभृतयो वनोफसश्च ।) जाम्बवन्तः-(सुग्रीव प्रति ) न्यूहमध्यमध्यास्तां कुमारः । जाम्बवन्तः-(विमृश्य ) अरे! कपिवीराः कियन्तो विपनाः । वानरः- चतुर्दशायुतानि । ( इत्यभिधाय निष्क्रान्त ।) - वत्स! कि बाधते । लक्ष्मणः-(मन्दस्वरम् ) न किञ्चित् । (पुनरपरार्य सुग्रीन प्रति) वाचः स्खलन्ति गात्राणि शुप्यन्ति प्रश्यति श्रुतिः । याति ध्यामलतां दृष्टिः श्रोत्रं श्रोतुं न काइति ॥ २ ॥ रामः-वत्स ! कि बाधते । (लक्ष्मण घेदनाममिनीय तूष्णीमाम्ने । ) रामः-(सासम्)। धीरोत्तंस! पराक्रमेकशरणे, धौरेय! तेजस्विनां, म्यानां धाम !, कृतजविज्ञगरिमायास ! प्रवास! द्विपाम् । गम्भीर ! प्रतिपप्रयत्सल! मरात्यागिन् ! शरण्याग्रिम ! ज्येष्ठे मन्दति पात्यये मयि निजे दृष्टया प्रसीद क्षणम् ॥३॥ वर्षमुपम् । पोमुगम् । दाभि महगे पकमयुतम्, 1....। मिरम्।

·रघुविलास नाटकोद्धारा-पष्टोऽङ्कः । संरब्धे प्रतिपन्धिनि प्रतिदिशं वाचंयमो मास्म भूः, सन्तप्तान हृदयङ्गमेन वचसा सन्तर्पयास्मान् क्षणम् । हेवाका क स ते जगप्रयभयप्रत्यासदीक्षोन्मुखः? कायं वीरमृगाङ्क ! कातरकलाशाली रणानुद्यमः ? ॥ ४ ॥ लक्ष्मणः-हनूमन् ! सतूणीरं चापं सूर्यहासं चोपानय । हनूमन्-इदम् । लक्ष्मणः-विभीषण ! पाणी मे योजय । (विभीपणस्तथा करोति ।) लक्ष्मणः- भ्रातः कार्मुकदण्ड ! मित्र शरधे ! श्रीसूर्यहास प्रभो! क्षन्तव्यं विनयक्रमातिपतनं कार्यः प्रयतस्तथा। आर्यः प्रीणयते यथा जनकजामस्मान् धिगात्मम्भरीन प्रीणात्येप विभीषणः खलु यथा लङ्काधिपत्यश्रियम् ॥५॥ राम:-(ससम्भ्रमम् ) वत्म! किं त्वां व्यथयति । लक्ष्मणः-आर्य! चरणाम्भोजप्रणयप्रवासो मां व्यथयति । रामः-(साक्षेपम् ) घिर वाचस्तव मगलप्रदामिनीरिक्ष्याकुवंशाशिव- क्षोदिन्यः प्रणयप्रवासविपदं देव्यो हरिष्यन्ति नौ । सोढव्यः स पुननिमील्य नयने कालः करालाकृति- विद्वत्स ! करोति हेतिपटलमा भस्मसात् पावकः ॥६॥ विभीषणः-प्रतिहतममङ्गलम् । जाम्बवन्तः- देव ! कोऽयं त्रिभुवनामङ्गलप्ररोहहेतुाहारः । रामः-अमात्य। विनाऽप्यानां राजा फिल रघुपतेः काननमयं मया माद वत्मः महज विनयादेव समगात् । परे लोके यात्रां विदधतममुं यद्यहमनु- व्रजेयं नो पृष्णः कुलमपतुलं म्यान्मलिनितम् ॥ ७॥ [लक्ष्मणम्य शक्तिभेदितम्य राम प्रनि मुन्धलापनयाक्यम् -] शुश्रूपाश्रमतो जटत्ययशतश्चापल्यनो पाल्यतो वैयत्येिन मुजामदेन ललिनारम्भेण मान्धन या। १ शीतलीवर। २ निराकरण । ३ ममपं छोदण्टम् । ४ मूष कुलम् । मेषादात्। ६ धान।

·२९ रघुविलास नाटकोद्धारः-पष्ठोऽङ्कः । वाक्चेतस्तनुभियंदस्मि विनयभ्रंशस्पृहां लोढवान्, आर्येण प्रियवान्धवेन विधुरे तन्मर्षणीयं मयि ॥ ८॥ (रामः सास्रं प्रलपति ।) विभीषणः- समाश्वसिहि, समाश्वसिहि । रामः-(सगद्गदम्) भ्रातर्मा व्यसनाधिमग्नमधुना हातुं न ते युज्यते त्वद्दोर्दण्डवलेन राक्षसकुले ख्यातोऽस्म्यहं विक्रमी । द्रार निद्रां तदिमां विमुञ्च यदहं न्यासीकृतस्तेऽम्बया याप्पाऽव्यक्तगिरावनाय चलतस्तद् वत्स! किं विस्मृतम् ? ॥९॥ लक्ष्मणः-(सक्रोधम् ) आर्य ! ब्रूहि क एप कातरदशाशंसी शुनां सङ्ग्रहो? दैन्यं मास्म कृथा वृथा गिरि हहा ! ज्येष्ठे कठोरं वचः। धिर मां चैनयिकातिपातनिरतं कस्कोऽत्र भोः! सत्वरं लीदाग्नीः समिधः समाहर हेरे येनाऽऽत्मनः कल्पम् ॥१०॥ लक्ष्मण:-(आत्मानं प्रति) नाऽऽकीर्णा दशकन्धरी पलभुजां पत्युः सितैः पंनिभि- दत्ता नापि विभीपणाय सुहृदे लङ्काधिपत्यस्थितिः । वैदेहीविरहाग्निमनमनमो नार्यस्य सन्दर्शिता जातं जन्म घृथा हहा ! रणधुराधौरेयदोष्णोर्मम ॥ ११ ॥ रामः-(सबाप्पम्) तात! त्रातः ! सुभठसुभग ! प्रीणयन्त्यौ त्रिलोकी- मेकं वारं क्षिप मयि दृशावेप घरोऽअलिस्ते । ज्येष्ठे पन्धी प्रलपति पुरो दीनदीनचोभिर- भ्रातीतः ! स्वपिपि समरे दीर्घया निद्रया किम् ? ॥ १२ ॥ पिभीपणः-(साक्षेपं रामं प्रति) दुःखपत्यस्तमम्बन्धान पन्धुमृत्युर्मुनीनपि । प्रेमायनदमनमः किं पुनहमेधिनः ? ॥ १३ ॥ रामः-(मामा) गोदारो रणरगमारकपयः फाान्ति ते विक्रम शेपे नात! फिमद्य राक्षसचमूचमे युधं प्रामति । पाम् । ४ ५ः। ६मति।

·३० रघुविलास-नाटकोद्धार - पष्ठोऽङ्कः। उत्तिष्ठ सर रक्षसो दशमुखीसंहारिणं पत्रिणं वैदेही यदियं हृता परिभवः सोऽयं न वत्सस्य किम् ? ॥१४॥ रामः-(सनेकल्यम् ) तहि यागन्निद्रायति कुमारस्तापदहं पितृभ्यो गत्वा समर- सङ्कयां विज्ञपयामि। (पुनर्लक्ष्मण प्रति) वत्स ! त्वां समरे विहाय निहतं यातेन तां खां पुरी मातुस्त्वन्मुखवीक्षणोत्सुकदृशः किं हि वाच्यं मया ? । व्यक्तं मे वदनं न पश्यति पुरा धन्धुक्षयाधायिनः कौशल्याऽपि रघूनवः किमपरं? सर्वोऽपि लजिप्यते ॥ १५ ॥ मातः! क्षत्रियपक्षपातनिरते भूदेवते ! भ्रातरौ सूर्याचन्द्रमसौ ! सखे ग्रहगण ! व्यालम्ब्य लम्यां कृपाम् । लङ्कां दत्त विभीपणाय, दिशत क्षेमाणि सौमित्रये, भिक्षा प्राणमयीं प्रयच्छत शुचा क्षामाय रामाय च ॥ १६ ॥ (नेपथ्ये) शक्तिमोतमवेक्ष्य लक्ष्मणमयं वक्षाकपाटोदरं देवः श्रीरधुसन्ततिप्रसविता प्रम्लानवनाम्बुजः। शल्योद्वारविधायिनी मृगयितुं स्फूर्जत्मभामौषधि कामप्यति पश्चिमाचलयनक्षोणि प्रभाणां पतिः॥१७॥ जाम्बवन्तः-शुभोटकं मागधः पठितवान् । तदिदानी शुचमपहाय क्षणं सद्रामश्रमोऽतिनाह्यताम् । रामः- यदावेदयति मन्त्री तदस्तु । (निप्यान्ता• स।) ॥ इति पष्ठोऽङ्कः॥ १ गनेन । २"मह फरम्"।

·॥ अथ सप्तमोऽङ्कः ॥ (तत प्रविशति रावण सीता त्रिजटे मालतीप्रभृतिकश्च परिवार ।) रावण:- दुष्कीतिर्नयलशिनां निरुपमः कोऽपि स्तनाडम्परो लोकः शोकपरः पुरस्य कटिरि ! स्फारा नितम्बस्थली । ज्ञातेयं जनता जहाति पुरतो चाचां सुधा सा मुधा धर्मध्वंसकृतामधोगतिरसून् धिग् मे विना जानकीम् ॥१॥ (विमृश्य ) त्रिजटे ! क्लेशकण्टकिलेऽपि जानकीसम्पर्कपर्वणि कथकारमतितरा- मुत्कण्ठते दशकन्धरस्य चेतः । त्रिजटा-'भट्टा! सयणं विसमं हिअयं ससज्झसं संगमो विरलविरलो। अवरु चिअ को वि रसो तह वि हु पच्छन्नसुरयस्स ॥२॥ चन्द्रराशि:-(रावण प्रति ) देव ! विशल्यामरस्पर्शेन निःशल्यवक्षा लक्ष्मणः समजनि। रावण: -(साक्षेपम्) स्थेयान् कल्पय संकथामधिवपुः कोऽयं पृथुर्वेपथुः ? शक्तिलक्ष्मणवक्षसो निरगमन्नो रक्षसां चक्षसः । भूयासुर्जयिनश्चिरं सुरसमित्पौरोगवा पाहयो लकेन्द्रस्य पुनर्द्विपां दलयिता श्रीचन्द्रहासो मदम् ॥ ३ ॥ (नेपाये) कृल्पाकृत्यविचारसार विदुरोऽप्यामुनिमफानैहिकान् प्रत्यूहान कलयन्नपि स्वचरितर्भूना विषीदन्नपि । किथित् प्रेम तदाऽऽविरस्ति गहनं सा चेन्द्रिपाणां स्थितिः काऽपि वरनरी यतः श्लथयति न्यायस्य मुद्रां जनः ॥४॥ 1) सपनन मगामा गहमाग्न.ra । आर एपेरिग पनि प्रायममुग्नम ॥२॥ १२म । ३ । ४दग्गमापन, प्रपणा इनि हापम् । ५मामानि ।

·रघुविलास नाटकोसार:- मतमोऽसः । मय:-(मन्दोदरी प्रति ) चन्म ! उझुण्ठवण्ठनटपेटकसूत्रधारः सीताम्बयानमग्रहिलः पतिस्ते । अमादृशां किमधुना मधुना समिद्ध- कामेन्धनान्धलमतिः स गिरः शृणोति ? ॥५॥ मय:-(रावणं प्रति) न खलु तनुते देवः कीतरनापयिकीः क्रियाः स्वयमपि ततो वाच्यं किश्चिचकास्ति न मादृशाम् । उचितमनिशं श्रोतुं भृग्ना नया-ऽनयदृश्वनां, तदपि जरतां रक्षोवंशप्रियङ्करिणीगिरः ॥ ६॥ मारीच:- विन्दन्तु साहार्दमधाप्यमाहृदं महीभुजः स्वरविहारचेतसः । अंतामसीमर्हति शंसितुं पधैः परो रजोभिः सचियः पुनः क्रियाम् ॥ ७॥ रावण -(सप्रमोदम्) यधारुचित्तमुच्यतां किमसुखाकरं वर्मनः ? प्रियाकरमुपासितुं प्रवयसां वयं कर्मठाः । हादपि निपादिनो गजमिवोन्मदिष्णुं नृपं प्रेतीपयितुमुत्पधादनिशमीशंते मत्रिणः ॥ ८॥ मयः-देव ! सीतापहारमतितरां जुगुप्मते लबालोकः । रावणः-(सावहेलम्) अविदितपथः प्रेम्णां यायोऽनुरागरुजां जडो वदतु दयितामैत्रीवन्ध्यो यथाप्रतिभं जनः । मम पुनरियं सीता राज्यं सुसं विभवः प्रियं हृदयमसयो मित्रं चन्यू रतितिरुत्सवः ॥ ५॥ (पुन सखेदम् ) आर्य! किमेकमस्य पामरप्रकृतेर्लकालोफस्स विचारचातुरीमु- ख्यमुझावयामि । अस्यां प्रेमगमेव वाग्मनसयोरुत्तीर्णमन्यस्य चे वैदेयां नयनकलेटलवणमारोहभूमौ भवेत् । कापेयं परिरभ्य स प्रकटयनुल्लुण्ठभूयं हठात् किश्चित्कामितमादधीत कृतवान् वेधास्तु मां रावणम् ॥१०॥ १ वमन्नेन । २ न उपायेभ्यो हिता अनौपयिकी । ३ तमोरहिताम् । ४ निवत्तयितुम् । ५ममा भवन्ति ।

·रघुविलास-नाटफोद्धारः-सप्तमोऽङ्कः। अपरथा पुनरार्य :- अहंयुनिकराग्रणीरवगणय्य धर्मार्गला प्रसह्य यदि जानकीमभिरमेत लङ्कापतिः। अमुष्य ननु रोदसीविजयजिष्णुदोष्णः संमि- न्मृगव्यरसिकस्तदा क इह नाम चैतैण्डिका ? ॥११॥ अनुचितमिदं विन्यालोकश्चिरादयशो दिशो व्यथयतु नयभ्रंशादास्तां जगद् अहिलेन्द्रियम् । पलपरिमलक्रीती स्वर्भूर्भुवस्त्रितयीं पुनः चहुतृणमहं मन्ये सीतामुखेन्दुवियोजितः ॥ १२॥ मारीच:- खण्डय न्यायतेजोभिः शोर ! कोलीनदुर्दिनम् । अनीतिधूमरी हन्ति यशश्चताग्रमञ्जरीम् ॥ १३ ॥ मयः मसमरवलिवन्धो भूर्भुवःखस्नयेऽसि- नमरनगरनाथोन्माथवाणिज्यजन्म । परयुवतिरिरंसाघोरहजीरबन्ध- विधुरयसि मुधैव स्वं यशो हा ! किमेतत् ? ॥१४॥ रावणः-(सरोपम् ) परयुवतिरसाविति प्रलापो नियतमयं तव विस्रसाप्रमादः। उदवहमहमेव पूर्वमेतां ननु मनसा शबर: करेण पश्चात् ॥१५॥ मय:-( सविनयम्) अस्मत्प्रार्थनया, कलङ्कभयतः, सन्यायरक्षाकृते, धर्मध्यसविमर्शनात्, किमपरं ? शत्रोः प्रतापेक्षणात् । रक्षासन्ततिराक्षसी जनकजां मुञ्च, प्रसादं कुरु, भ्रातस्ते विहितोञ्जलिः, किमु नयस्येतां क्षयं वन्धुताम् ? ॥१६॥ रावण:-(सरोपसम्भ्रमम् ) अपात्रं शत्रूणां त्रिदशपुरवीरस्मयचय व्ययद्यूतक्रीडासभिकतरवारिर्दशशिराः।

·३४ रघुविलास नाटयोहार:-सतमोऽदः । खट्रया वैदेहीसजनमपटक्षीणमपरं किमप्यार्यः कार्य दिशतु नयवाचालहृदयः॥ १७ ॥ (पुन. सदर्पम् ) न मा दल्यो वा त्रिदश इति वा ज्ञातुमुचितो दशग्रीवस्तेजःप्रकृति परमं ब्रह्म किमपि । तदेतस्मै हेलातुलितगुरुशैलाय शयर- प्रतापप्रागल्भीप्रथनमसिलं भस्मनि हुतम् ॥ १८ ॥ (नेपये) परोलक्षाः क्षुण्णा रजनिचरवीरः कपिभटाः कनीयांसं शक्तिर्यमशरणमाधत्त शयरम् । निजामिच्छां म्लेच्छेऽप्रथयदध वयसि शिखी प्रतापप्रागल्भी कटरि ! हरिजेतुर्विजयते ॥ १९ ॥ रावणः-(समाकर्ण्य सहर्षविपादम् ) सुधासारः सिञ्चन् श्रुतिकुवलयान्याभ्युदयिकै- रकस्मादस्माकं तिलकयति शौर्य किमपि का?। हहा! नीचैर्वृत्तिः सुरनगरलुण्टाक्रमहसो दशग्रीवस्यायं वनचरजयः कः परिपणः ? ॥२०॥ [सुकैतोः पार्थाद् रावणेन कारितमिदं कूटं विभीषणवाक्यम् ।] सेवाश्राद्धसुपर्चकोटिमुकुट प्रग्नीववैहासिका ग्लानि चैनयिकस्य कौणपपतेः पादाः सहन्तां मयि । येपां सगरसंयतप्रियतमत्राणाय याजानम- पौलोमीतिलकोऽत्यजन्मृगमदो रक्षामपीलान्छनम् ॥ २१॥ मयः-(सोरस्ताङमुच्चै स्वरम् ) लङ्कां त्रिसप्तकृत्वः प्रतिदिशमरयोरौत्सुरण्डीरदोषणः काण्डीरान कान्दिीकान् कृपत विपमयान लुण्टयामासुराशु । गोठे शूरत्वमेवं पुनरसिकुहनाताण्डवैर्नर्तयन्तः कष्टं कष्टं हताः स्मः समजनि रजनीचारिवंशो निरंशः॥२२॥ रावणः-(सखेदम् ) दर्प संवृणु चन्द्रहास ! रभसः कोऽयं भ्रयो—कुटौ ? हेवाकं विजहीत विश्वविजिती नाद्यापि किं याहया ? । १ अलं वैदहीत्यजनस्य वचनेन । २पनियनैश्य रहस्यं पडशीगम्, तद्विपरीतमपदक्षीणम् । ४ गई । ५ देव। ६मुटशिखर ७ एकविंशनिवारान् । ८रदितवन्तः । ९ समयबाहून् । १० धनुष्मत । ११ निरवयव । १२ भ्रकुटिविषये। ३रागस्य।

·३५ रघुविलास नाटकोद्धारः-सप्तमोऽङ्कः । तां लङ्कामरुधन पुलीन्द्रकपयः निःसप्तकृत्वः पति- वौरम्मन्यभुजोन्मदिष्णुहृदयो यस्याः स्वयं राषणः ॥ २३ ॥ (पुनः सोपशमम् ) आर्य ! शान्तो भूत्वा नियोजय, किमावहामः १ । मयः मुच्यतां मैथिली, सन्धिः सार्द्धमस्तु रघूवा । भवतु स्वस्ति लङ्कायै, ज्ञातयः सुखमासताम् ॥ २४ ॥ रावण:-(मन्दोदरी प्रति) इहाऽऽनीता सीता यदनुचितमेकं तदभवद् , द्वितीयं यद् भर्नुनै पुनरुपनीता वनजुपः। इदं तात्तीयीकं भवति पुररोधप्रतिभिया समतां सन्धि घटयति यदीशः पलभुजाम् ॥ २५॥ अपि च देवि! खगविम्यच्छलाद् यस्य स्वात्मैवाधिमधं द्विपन् । निष्ठितारिः स सन्धत्ते रावणः किं वनेचरान् ? ॥ २६॥ प्रत्यग्रयौवनभुजार्गलसाहसिक्य- कन्धाभिराभिरलमद्य पटचरीभिः। उद्बुवाईकभिदेलिमबाहुदण्ड- पण्डोचितं किमपि वृत्तमुदाहरख ॥ २७ ॥ मन्दोदरी-(रावणस्य पादौ शिरसि निधाय सदैन्यम् ) 'अअउत्त! जं तादो विन्नवेदि तं पडिवजसु । रावणः-देवि! मुश्च मुञ्च, प्रतिपन्नस्ते कदाग्रहः । (पुनः सोपशमम् ) कस्कोऽत्र? (प्रविश्य) कुन्दः-आदिशतु देवः । रावण:- ब्रज फुन्दः सन्धिघटनाहेतोः (पुन. सरोप चन्द्रहास परामृश्य) अरे मां शठ:! शौर्यात् कोऽश्लथयत् ? (मयादयः सो मभयं तिरोदधते ।) 1) आर्यपुत्र ! यद् भ्राता विशति तर प्रतिपयम। १मिपूर्मः । २ मतीयम् । ३ अधिगृधि-अधिमद्राम्। ४जीगेमिः । ५श्यमनोत् ।

·रघुयिलाम-नाटयोद्धार.- मतमोऽः । रावण:-(पार्वतो विरोग्य) कथं न मविधे कोऽप्यस्त्यहं केवलः । (सवितर्कम्) कोऽहम् ? (विनिश्चित्य) हुं ननु रावणः (सविमर्शम् ) किमिदम् ? (विनिश्चित्य) आः! सन्धापरः (सगर्नम् ) रावणः सन्धत्त द्विपतः (सनिर्वेदम्) प्रतीच्छति न किं? कानन् प्रियां जानकीम् ।। २८॥ [सण्डितवृत्तमिदं काव्यम् ।। क्रूरः-देव ! प्रतिपक्षभयाकुलमवेक्ष्य राजकुलं शक्रपदातयः स्खं बन्दिलोकम- पहृत्य गताः। रावण:-(साक्षेपम् ) दशास्ये दास्याय स्पृहयति विदेहेन्द्रदुहितुः स शक्रः स्त्रं लोकं हरति, हरतां, किन्नु रुचिरम् ? । कृतार्थ त्वेतस्मिन्नमरनगरी किञ्चिदपि यद् विगाहेत स्वास्थ्यं तदथ यदि चक्रं कलयति ॥ २१ ॥ रावणः-(मय प्रति साक्षेपम् ) "दशास्ये दास्याय स्पृहयति विदेहेन्द्रदुहितुः" । पश्चादपि सन्धानमाधास्यामः । साम्प्रतं पुनः- त्वं तूर्णमानुपैदिकं त्रिदिवाइनानां श्रीकुम्भकर्णभुत शमाजितं विधेहि । येन क्षिपाचरपतेः पुरुहतकान्ता- हमीरहेपितसुधां श्रुतयः पिबन्ति ॥ ३०॥ (पुन क्रूर प्रति सदर्पम् ) माम्म विपादनिपादं स्पृश । १ अनुपद चरतीति।

·रघुविलास-नाटकोद्धार:-सप्तमोऽङ्कः। ३७ सुरसमरसरस्वत्कर्णधारे कुमारे हरिजिति यदि वा श्रीकुम्भकर्णेऽभ्यमित्रे । पुनरमरवधूटीघोरहजीरहेपा- कवचनिचुलिताङ्गी गुप्तिरन्धम्भविष्णुः ।। ३१ ।। बस्तने समरसंरम्भ कुमारः शक्रजित् कुम्भकर्णश्च वनेचर कपिभिनियम्य गृहीतौ । (इति श्रवणानन्तरम्) रावण:-(सखेदम् ) हुं शक्रः स जितो जितो धृतधृतः कैलासशैलोऽम्बरे फ्रान्तं क्रान्तमिदं जगत् प्रतिभटप्रायासिकैर्याहुभिः । येयं बन्धुत्तनूजवन्धनकथा लक्षापतेर्जीवतः कर्णेषु प्रथते किमेकमनयाऽगीतं न विस्फूर्जितम् ? ॥ ३२ ॥ (पुनः साक्षेपम्) या संवृणु देवि ! दुर्दमधुराधुर्यस्य लङ्कापते- वीरस्याऽसि सधर्मिणी करुणया किं बान्धवद्वेपिणि? | ज्वालामांसलचन्द्रहासकुलिशव्यालीढकण्ठस्थला- दुत्कृत्तस्य बनान्तचारिशिरसः सन्धि विधातास्महे ॥ ३३ ॥ (पुनरूर्ध्वमवलोक्य साशङ्कम् ) केशाकशि किमम्बरे दिविपदा स्थानार्थिनां ? मागधैः प्रेर्यन्ते किमभिमार्यमधिकं रक्षश्वभूचारिणः । आश्वीयस्य च हास्तिकस्य च रजः काष्ठाः स्तृणीते कथं ? कस्मात् कावचिकान्यहम्प्रथिमिकां सानामिकी यिभ्रति? ॥३४॥ (नेपथ्ये) वीरास्त्रस्यत रे ! रण सुरवधूनेत्रप्रियम्भावुकः स्कन्धाभोगभयङ्करो रघुपतिः सोऽयं स्वयं कामति । पहाणाशनिदक्षिणेमधमनीनिष्ठ तरक्तारुणं भूयोऽपि ग्लैपयाञ्चकार मरुतस्तत् कौम्भकर्ण वपुः ? ॥ ३५ ॥ सीता-(सहर्षम् ) 'तिअडे ! अजउत्तपनणासवणेण चिरा निन्याविदु म्हि । 1) निजटे ! आर्यपुनवर्णनाश्रवणेन चिराद् निर्वापिताऽस्मि । १ समुद्रः । २ अयसः । ३ वेशश्च केशव प्रहृत्य युद्धं वृत्त पेशाकशि। ४ विक्रमार्यम् । ५ अश्वानां समूह माधीयम् । ६ दिश माच्छादयति । ७ कापचिकानां समूहाः । ८ अप्रियः प्रियो मानि। ९ "दक्षि- णेमा तु समृगो यो प्याधैर्दक्षिणे क्षतः"। १० नाही। ११ निर्गत । १२ क्षयमनयन् । १३ वातान् ।

·४१ . रघुविलास - नाटकोद्धार:- अटमोऽङ्कः । कृपाणः क्षुन्दानः पुनरयमरातीनपघृणः शृणिनिस्त्रिंशानां जगति भवितुं कः परिवृतः ? ॥ १२ ॥ रामः-(सम्रुणमिव ) अरे पारदारिक! वीरसारमेय ! चापाचार्यकमेप लक्ष्मणभुजः सन्तन्य नाडिन्धमै- विनास्थिघनाः कपत्युपनवाः कण्ठस्थलीः सायकैः । तावन्मुश्च पिशाचिकां रणरसोदन्यां वराकी सुत- व्यापत्तिव्यसनानभिजनयना सन्तिष्ठतां कैकसी ॥१३॥ रावणः - (सरोपम् ) अरे म्लेच्छाधम! दशकन्धरस्य मातरमधिक्षिपसि? | गृहाण शस्त्रम् । इदानीमेप न भासि । (नेपश्ये) विरम विरम बन्धो ! साहसिक्यादमुष्माद् विमृश रघुपु कस्ते शस्त्रहेवाकपाकः १ । अमरनगरलक्ष्मीलुण्टनाढ्यम्भविष्णुः क्षितिवलयविहारी हार्यते किं प्रतापः ? ॥ १४ ॥ रावण:- कथमयं वान्धमाधमो दुरात्मा विभीपणो मां दशकन्धरमनुशास्ति ? । (पुनरुच्चै स्वरम् ) आः पाप ! ज्ञातिहत्यानिचुलितवदन ! भ्रातृवन्धोः स्वयंश- मभ्रंशस्थूललक्ष ! श्रुतिपु मम गिरः पांशुराः किं तनोपि । रे रे ! सोदर्य ! लज्जाज्वरविधुरभुजो रावणस्त्वां तितिक्षु- लाजिदालधारस्त्वयि पुनरनुजे चन्द्रहासो नृशंसः ॥ १५ ॥ (आकाशे) अलं संरम्भेण त्यजत समराडम्यररुज यदर्थ क्लेशोऽयं तदभवदपन्थाः खल दृशाम् । रामः-( ससम्भ्रमम् ) वत्स लक्ष्मण ! किमिदम् १ । लक्ष्मणः- देवीनागियम् । रामा-किमर्थमयमम्मा क्लेशः । लक्ष्मणः-सीतार्थम् । रामः- तत् किं सीता दृशामपन्थाः । लक्ष्मण:-स्फुटं नावगच्छामि । [पनान्येर याक्यानि रापणस्य प्रहस्तं प्रति ।] २वा ३ माचारम। ४ याः। ५आप्लादिन । ६ सहिष्णु। रसु. ना.६ ·४० रघुपिलार नाटोसार:- अटमोऽहा। लक्ष्मणः-(माधिशेष ) अरे पारद्वारिक! नृपतिविनतिशिक्षामग्रीक्षापचित्र- त्रिजगदमयदुर्ग जानकीजानिरेपः। अनधिगतचराणां फांतुी पन्धनानां यमधिरणमपश्यत् कुम्भकर्णोऽपि धीरः ॥७॥ रावणः-(अनारणितफेन गम प्रति) अरे बनेर! विग्म विरम ममरसंरम्भात् । न सट पार लदापतिमपवित्रमाणाम् । आसन्नकोनविंशः क्षितिभृति गगनान्तर्धते येन दोभिः सोचमग्रीवमालाकरणिमुपनवान्याननानि श्रयन्ते । तम्मिग्लोग्यवीरस्सयविजयमयीमभ्यमित्रप्रशस्ति पिभ्राणे वर्गराजोप्यजनि बहुरेजः किं पुनर्मळडिम्भः ? १८॥ लक्ष्मणः-(सोपहासम्) विगाढातःसारः स जगति कुवेरक्षितिधरः, पिशाचः सायजं क्षिपति यमभिव्योम भुजया। पिशाचोऽपि ज्ञातः स च विकचवीरव्रतचण- स्तदुत्क्षेपेणापि स्पृशति हृदि दर्प किमपि यः ॥ ९॥ रावणः-अरे कृपकच्छप ! अनभित्रोऽसि दाशरुन्धरीणां वीरचर्याणाम् । अनिमिपभूयमनिन्दन् मघवा यदसिस्फुलिङ्गनिचिताक्षः। एकधुरस्तस्य पुरः समराङ्गणरगिणः कः स्यात् ? ॥१०॥ राम:-(सानहेरम् ) जीर्यन्मर्कटखेटलण्टितभुजव्यूहावलेपेन यः फव्यादेन नियम्य चारककुटीकोडाकुटुम्बीकृतः। सुत्रामा हतकः स नाकखलपूस्तक्षेपंगभैरथो काकुस्थेषु किमेषु रोहति चमत्कारागुरः स्फुर्जितैः ? ॥ ११ ॥ रायणः--(चन्द्रहास परामृश्य) अरे अलीकभुजशीण्डीर्यदर्प! वृथा आत्मान- मुपसंहरसि । न शक्तिः मौमित्रिं यदकृत कृतान्तप्रणयितां नियन्त्री तत्राभूजनकपतिपुत्रीविधुरता। १ आमन्ना एकोनविशनिर्येपाम् , विशतिरित्यर्थ । २ कैलाशे। ३ कपिशीर्षकश्रेणिसादृश्य । ४ उप-समीपे नव येषा तानि उपनगानि, दश इत्ययं । ५ईपन् परिसमाप्त रजो बहुरन । ६ अन्तनिर्भर । ७ कैलाश । ८ जीयता-वृद्धेन मटपेटेन अघमेन वाहिना लुण्टितो मुनव्यूहाश्वलेपो-गर्यो यस्य स तेन । १० तस्य-इन्द्रस्य क्षेप -निन्दा गर्भ येपा ते । ९इन्द्रा ·रघुविलास-नाटकोद्धारः-अष्टमोऽङ्कः । कृपाणः चन्दानः पुनरयमरातीनपघृणः शृणिनिस्त्रिंशानां जगति भवितुं कः परिवृढः ? ॥ १२॥ रामः-(सकरुणमिव ) अरे पारदारिक ! वीरसारमेय ! चापाचार्यकमेप लक्ष्मणभुजः सन्तन्य नाडिन्धमै- पावन्नास्थिधनाः कपत्युपनवाः कण्ठस्थलीः सायकैः । तावन्मुश्च पिशाचिकां रणरसोदन्यां चराकी सुत- व्यापत्तिव्यसनानभिज्ञनयना सन्तिष्ठतां कैकसी ॥ १३ ॥ रावणः - (सरोपम् ) अरे म्लेच्छाधम ! दशकन्धरस्य मातरमधिक्षिपसि? । गृहाण शस्त्रम् । इदानीमेप न भवसि । (नेपथ्ये) विरम विरम बन्धो ! साहसिक्यादमुष्माद् विमृश रघुपु कस्ते शस्त्रहेवाकपाकः । अमरनगरलक्ष्मीलुण्टनाढ्यम्भविष्णुः क्षितिवलयविहारी हार्यते किं प्रतापः ? ॥ १४ ॥ रावणः-कथमयं वान्धवाधमो दुरात्मा विभीषणो मां दशकन्धरमनुशास्ति ? । (पुनरच्चे स्वरम् ) आः पाप ! ज्ञातिहत्यानिचुलितवदन ! भ्रातृवन्धोः स्ववंश- मधेशस्थूललक्ष ! श्रुतिपु मम गिरः पांशुराः किं तनोपि । रे रे ! सोदर्य ! लज्जाज्वरविधुरभुजो रावणस्त्वां तितिक्षु- ालाजिह्वालधारस्त्वयि पुनरनुजे चन्द्रहासो नृशंसः ॥१५॥ (आकाशे) अलं संरम्भेण त्यजत समराडम्बररुज यदर्थ क्लेशोऽयं तदभवदपन्थाः खलु दृशाम् । रामः-(ससम्भ्रमम् ) वत्स लक्ष्मण ! किमिदम् । लक्ष्मणः-देवीनागियम् । रामः-किमर्थमयमस्माकं क्लेशः। लक्ष्मणः-सीतार्थम् । रामः-तत् किं सीता दृशामपन्थाः । लक्ष्मणः-स्फुटं नापगच्छामि । [एतान्येय वाक्यानि सरणम्य प्रहस्तं प्रति । ३ भाचार्यगर्म। १मशः। २ था। 1०मा०६ ४पाण। ५ श्रास्टादित। ६ महि ।

·જર रघुविलास-नाटकोद्धारः-अटमोऽङ्कः । (पुनराकारो) स एवंका श्लाघ्यो रघुपतिरसौ यस्य चिरहे हा हा ! चैदेही तृणमिव जही जीवितमपि ॥ १६ ॥ रामः-हा प्रिये वैदेहि ! क्कासि ? । देहि मे प्रतिवचनम् । (इति मूर्छति ।) (मुग्रीव हनूमदादयश्चन्दनादीन कुर्वन्ति ।) रावणः-(रामं प्रति सगर्वम् ) अनायुधकरं परं सुरपुरन्ध्रिहास्यद्रुद्दो निहन्तुमधिसगरं न खलु शिक्षिता याहवः । धनुः स्मर धनुः स्मर द्रुतमतः परं प्राणित- प्रथां न तव मृप्यते शयरडिम्भ रे! रावणः ॥ १७ ।। रामः-(साक्षेपम् ) रे रे क्रव्यादखेट ! प्रतिसुभटघटागर्वसर्वङ्कपाणां काकुस्थानां समीके प्रहरणविरहं याहवः किं श्रयन्ते? । एते सन्त्येच देवद्विरदमदमुपः कुम्भकर्णस्य मैत्र्या लब्धावादाः पलादाजि तव रुधिरं पातुमुत्काः प्रपत्काः ॥१८॥ रावणः-(चन्द्रहासमादाय) रुन्धानो व्योमरन्ध्र स्फुरदनलकणैर्दक्षिणेर्माणि मर्मा- ण्यातन्वानस्त्रिलोकीवलयभुजभृतां दुर्निवारैः प्रहारैः । पायं पायं वनान्तश्वररुधिरजलान्यस्तु धाराकराल: कल्पान्तभ्रान्तकालभ्रकुटिसहचरश्चन्द्रहासो महासिः॥१९॥ माल्यवान् -वत्स! विरश्चिः संसोढा न च चिरमपारस्य महसो न च ग्लानेः पात्रं समरभुवि लङ्कापरिवृढः। तदेतन्निःशङ्क द्वयमपि न विद्मः पुनरिदं विरञ्चिः साधीयान् ? किमयमुत लङ्कापरिवृढः? ॥ २० ॥ शुकः -आर्य ! खुरलीदुर्ललितयो राम-रावणयोः कस्य विजयं वितर्कयसि १ । माल्यवान्- यः स्त्रीमात्रकृते तृणं मृगयति स्वर्भूर्भुवो वैभवं सन्तः पामरमुद्गृणन्तु तमुत प्रारब्धनिर्वाहिणम् । जानीमः पुनरेतदेव हि वयं युद्धाध्वरश्रोत्रियो नासीन्नास्ति न वा भविष्यति दशग्रीवात् प्रवीरोऽपरः ।। २१ ॥ १ सङ्ग्रामे २ अमजि-रविर। ३याणा। ४ अतिशयेन माधुः । .. ५युद्धयनशा ·४३ रघुविलास नाटकोद्धारः-अटमोऽङ्कः । [ राक्षसेन माल्यवतः कथितं यद् रामेण राणश्चक्रावोपायुधः कृतः।] माल्यवन्त:-(सखेदम् ) न वीरः पौलस्त्यात् पर इति कृपाणव्रणमयी प्रशस्तिः पोलोमीपतितनुनिषण्णा विवृणुते । असावप्यानोति व्यसनमधियुद्धं यदि तदा श्रियो यातायातप्रकृतिरचिकित्स्या विजयते ॥ २२ ॥ (नेपथ्ये) अक्षतस्यैव सौमित्रेश्चकं यत् करमागमत् । तज्जाने दशकण्ठस्य कण्ठच्छेद उपस्थितः ॥ २३ ॥ (पुनराकाशे।) मध्येऽम्भोधि बभूव विंशतिभुजं रक्षो दशास्यं पुन- स्तत्पातालमही त्रिविष्टपभटांश्चक्राम दोर्विक्रमैः । मर्त्यस्तस्य मृणालतन्तुतुलया चिच्छेद कण्ठाटवीं वैराग्यस्य च विस्मयस्य च पदं रामायणं वर्तते ॥ २४ ॥ माल्यवन्त:-(सालम् ) क च स्वर्गाधीशमयविजयचक्षुर्दशमुखः? क च क्रीडाकारी शवरपृथुकाभ्यां परिभवः ? न यो वाचः पात्रं भवति न दृशो पि मनस- स्तमप्यर्थ क्रुद्धो हतविधिरकाण्डे घटयति ।। २२ ।। (नेपथ्ये) मन्द मन्दमयं जयन्तविहितालम्बो हरिः शृङ्खला- व्याब्रिह्मांहिरुपैति राघवमभि ब्रीडानमत्कन्धरः। भूयोऽपि त्रिदिवं नयन्ति मुदिताः स्वःसिन्धुरोचैःश्रवः- वर्गास्त्रा-भ्रमु-कल्पपादप-निजप्रेयस्विनीः स्वर्गिणः ॥ २६ ॥ निर्माय प्रतिवीरविक्रमकथावन्ध्यां त्रिलोकीमिमां पक्षश्चारकचारिणी भगवती साम्राज्यलक्ष्मी व्यधात् । स्त्रीहेतोश्च चकार सद्गरमखे खैर्दक्षिणां मूर्दभिः साई यः स पुनर्महायमहिमा कोऽन्यो दशग्रीवतः१ ॥ २७ ॥ २रामस्य मयनं चरितलक्षण रामायणम् । ४ सवचितपद। ५पनम् । ६ऐरावतलम् । १भमनीकार्या। ३ इन्द्रपुत्र ।

·रघुविलास नाटकोद्धार:- अष्टमोऽङ्कः। राम:-(सविनयरोमाञ्चं सीतां प्रति) प्राणान् यद् विरहेऽप्यहं विधृतवान् देवि ! प्रियप्राणित- स्तत् क्षन्तव्यमशेपमेप मम यः स्मेराक्षि ! नैव क्षुधाम् । सौमित्रेः कपिभर्तुरस्य च मनःप्रीत्यैव देहि प्रिये ! हस्तिस्कन्धमलङ्कुरुष्व ननु ते पूर्णः प्रतिज्ञाविधिः ॥ २८ ॥ सुग्रीवः-देव ! कि ते भृयः प्रियमनु(मुपोकरोमि । रामः-किमतः परमपि मे नियमस्ति । जाम्बवन्तः-देव ! तथापीदमस्तु- कल्याणं भूर्भुवः स्वः प्रसरतु विपदः प्रक्षयं यान्तु सर्वाः सन्तः श्लाघां लभन्तामपचयमयतां दुर्मतिर्दुर्जनानाम् । धर्मः पुष्णातु वृद्धिं प्रलयमनुकलं कल्मपानि वजन्तु माप्य स्वातश्यलक्ष्मीमनुभवतु मुदं शाश्वती रामचन्द्रः ।। २९ ।। (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) ॥ इति अष्टमोऽङ्कः॥ ॥ समाप्तोऽसौ रघुविलासनाटकस्योद्धारः॥