·पाकृत-व्याकरणम।
इङ्गलण्डीयभाषानुवाद सहितम्
श्रो हृषीकेश शास्त्रि भट्टाचार्येण
सङ्कलितम्
पञ्चनद महाविद्यालयाध्यक्षानुमत्या लवपुरसंस्कृत
पुस्तकालयाध्यक्ष लाला मेहरचन्दनामधेयस्य
माहाय्येन प्रकाशितञ्च
कलिकाता राजधान्यां कोन्स कम्पोनियन्त्रे
श्री केदार नाथ दत्तेन
मुद्रितम् ।
A
PRAKRITA GRAMMAR
WITH
ENGLISH TRANSLATION
BY
PUNDIT RISHIKESH SASTRI.
PUBLISHED
BY
LALLA MEHARCHAND, LAHORE.
CALCUTTA :
CONES AND CO., No. 307, BOW BAZAR STREET,
1883.
(All rights reserved with the Author.]

·Contents (सूचिपत्रम्) विषयः पत्र १ साधारणनियमाः सन्धिः ५ " १३ १२ २० लुक् अनुखारः लिङ्गविवेकः विशेष नियमाः प्रविधिः असंयुक्तव्यच्चनलोपादयः संयुक्तव्यञ्जनलोपादयः प्रत्ययविधान खार्थ प्रत्ययाः विशेषपदानि अव्ययं . १ ५४ ६८ १ ७२ १ १९ २१ २ शब्द साधन विधिः शब्द रूपाणि ११ सर्वनाम शब्दाः तिङन्त प्रकरणं १२८ ३ धात्वादेश विधिः १४१ ·प्राकृत-व्याकरणम्। साधारण नियमाः । ! अथ प्राकृतम् ॥ १ ॥ अथशब्द आनन्तार्थोऽधिकारार्थ च । पकृतिः संस्कृतं, तत्र भव. तत अागतम्वा “प्राकृतम्” प्राकृते च प्रकृति, प्रत्यय, लिङ्ग, कारक, समास, संज्ञादयः संस्कृतवदितव्याः । The word 'Atha' 'अर्थ' means both proximity and dependence on subsequent rules (अधिकार). Prakrita is a common name given to the dialects which sprang up or were derived from “ Prakriti, the Sanskrita." There is no difference between the radical forms of words, the affixes, the genders, cases, samasas and nouns, &c. of the Sanskrita and those of the Prakrita. प्राकृतमधिक्रियते Hence prakrita dialects are to be illustrated by the following rules :- ॥ लोकादवगन्तव्यः ॥ २ ॥ प्राकृते वर्ण-समाम्नायो लोकादवगन्तव्यः । यथा- (१) अत्र ऋ, ऋ, स्ट, ऐ, औ इत्यतान् विहायापरे खरा विद्यन्ते । (२) ङ, ञ, श, ष, न, य, इताते व्यञ्जनवर्णा प्राकृते न सन्ति । परं वर्गसंयुक्तयो ङ सो र्यवहारः क्वचिद् दृश्यते। (३) प्राकृते भिन्नवर्गीयानां वर्णनां परस्परं संयोगो न भवति। यथा त्क, पक, ता, क्य; क्र, क्ल, क, क, दूततेषां क दूति रूपं भवति । ङ्ग, दग, न, ग्य, य, र्ग, ल्ग इतेरतेषां ग्ग दूति रूपं भवति । दूतादि; पञ्चम-वर्ण-संयोगश्चात्र विरल एव । - - ·( 2 ) (४) अत्र खर-रहितं व्यञ्जनं नास्ति । The following are specialities of the "Prakrita' and must be known from other sources than the Sanskrita. (1) It retains all Sanskrita vowels sxcept 72, 7, 2, ऐ and चौ. (2) The Prakrita discards the following consonants ड, ज, श, ष, न, य, but sometimes the use of G, ज, may be seen in their combination with letters of their own class. (3) The Prakrita aroids union of two consonants of different classes and only a feir words are found with let.' ters combined with the fifth letters of their own class. (+) No mute consonants occur in Prakrita ; all are Tocalized. इदमपि च लोकादवगन्तव्यं यत् प्राकृते द्विवचनं चतुर्थी च न भवतः । Be known that the Prakrita has no dual number nor the dative case (the latter being replaced by the genetive.) ॥ वहुलम् ॥ ३ ॥ वहुल मिताधिकृतं वेदितव्यं, श्राशास्त्र परिसमाप्तः । Bahula 'वडल' is a term generally meaning "variously" or "optionally. It must be understood that this (Bahula) is to be implied in the succeeding Sūtras, till the work is finished. ॥ दोर्घ इखौ मिथोवृत्तौ ॥ ४ । १ । १॥ एतदध्यायस्थित दशमसूत्र तिलकं दृश्यताम | See the notes on the tenth Satra. of this chapter. भौरसेन्यादौ नषविधिरस्ति। This rule does not apply to Sáurasení or other Prakrita dialects.

·( 3 ) वृत्ती समासे, स्वराणां दीर्घ हुस्खा वहुलं भवतः । मिथः परस्पर इखत्य दीर्घा दीर्घस्य च इखः । Some times in Samasa or compound words a long Towel is converted into a short one and a short into a long as-अंतावेइ, (अन्तर्वेदी); सत्तावीसा, (सप्तविंशतिः) कचिन्न Hafa, sometimes such change does not take place as जुवणो, (युवतिजनः); कचिदिकल्पः, and in some instances it is optional as पईहरं, पद्हरं (प्रतिगृह) एईसोत्तं णोत्तं (नदीशोतः); वहुमुई, वहमुहं (वड[५] मुखं) ; कलउरं, कस्मऊरं (कर्ण- पुर); सिरोवेश्रणा, सिरवेश्रणा, (शिरोवेदना); पीपापीअं, पित्रापित्रं (पीतापीत) सरोरूई, सररुई (सरोरुह); भुश्रवत्तं, भुत्रावत्तं (भूर्जपत्र) पन्निवदू, पल्लीवडू (पल्लोपति); गामणोसुश्रो, गामणिसुत्रो (पामणोसुतः); अंतउरं, अंतेउरं (अन्तःपुरं) ; अक्खउहिणी, अक्खोहिणी (अक्षौ- हिणी); ॥ पदयोः सन्धिी ॥ ५ ॥ संस्कृतोतः सर्वः सन्धिः प्राकृते पदयोर्व्यवस्थितविभाषया भवति । When two words come in immediate conjunction, all sorts of union (सन्धिः) under the rules of the Sanskrita grammar, are optional in the Prakrita ; as दहि ईसरो, दही- सरो, (दधीश्वरः); वासेसो, वास दूमी, (व्यामर्षिः) पदयोरितिकिं ? Note that the above rule applies to the case of immediate conjunction of two words, for there is never any union in one word, as पाओ, (पाद)।

·॥ न युवर्णसारखे ॥ ६ ॥ दूवर्णमा उवर्णसा चाऽखे वर्णे परे मन्धि न भवति । The letters 2 (i) and 3 (u) do not unite with Towels of different kinds as विश्र, (इव); महुई, (मधूनि); अख इति किं? Why did we say that i and u do not unite with vowels of different kind ? for the union takes place with vowels of the scame kind, as युजवीसः (पृथिवीशः)। ॥ एदोतोः खरे ॥ ७ ॥ एकार श्रोकारयोः खरे परे सन्धि न भवति । The vowels (6) र and (6) यो do not nnite with any Towel which is in immediate conjunction with them, as देवीए एत्थ (देव्याअत्र) ; एओ एत्थ, (एकोऽत्र) । ॥ स्वरस्योत्ते ॥ ८। व्यञ्जन-संपृक्तः स्वरो व्यञ्जने लुप्ते योऽवशिष्यते, स उदृत्त होच्यते स्वरस्य उदृत्ते खरे परे सन्धि न भवति । The word uduritta means here a vowel which remains alone after its inherent cosonant is elided. An udvritta vowel does not unite with any vowel coming before it, as गुहशउलनारी, (गुहक कुलनारी:); णिसाअरो, (निशाचर:); क्वचिदिकल्पः in some instances this rule is optionally applied, as सुचरिसो, सूरिसो, (सुपुरुषः); क्वचित् सन्धिरेव, In some special instances the union (सन्धिः) must take place, as चक्कायो (चक्रवाकः)। ! त्यादेः ॥ ८॥ तिवादीनां स्वरसा (खरे परे) सन्धि न भवति ।

·( 5 ) The vowels of the affixes ti (fa) &c., do not unite with any vowel, as होदूह, (भवतीइ)। खरस्य स्वरे परे वहुलं लुक् भवति । When a vowel comes after another ropel the latter is elided optionally, as तिसीसो, तिप्रसईसो, (त्रिदशेशः); राउलं, राप्रउलं (राजकुलं); तुहद्ध, तुहद्धं (तवार्द्ध); महर्द्ध महबई (ममाई); पावडणं, पाअवडणं (पादपतनं) ; कुंभारो, कुभ- पारो (कुंभकारः); पवणुद्ध पवणोद्धों (पवणोद्धृतम्); २ सो (१) प्राकृत प्रकाशे सूत्रमिदं किमप्याधिक्यमुद्दति, यथा “ सन्धा वचामज् लोपविशेषा वडलम् । (प्रा. १वाश्य) सन्धौ बर्तमानानामचा स्थाने अविशेषा लोपविशेषाच वडलं भवति । सूत्रस्यास्थ अचां स्थान विशेषा अचां लोपविशेषाश्चेति अंशयं वर्षसे, सदत्र सूचद्दयेन सुव्यक्तमस्ति, एतदध्यायान्तर्गत चतुर्थ सचेण प्रथमांशस्य व्यक्तिरनेन च fertainment In Prakritaprakasa we find this Sutra somewhat more comprehensive for "when yovels are in Sandhi or in a state of immediate con junction, various kinds of vowels and elisions arise." This Sutra has two parts i e (1) appearance of various kinds of vowels, (2) that of elisions ; for the first part we have the 4th Sutra of this chapter, and for the second the present one. शौरसेन्यादौनषविधिः This rule does not apply to Sauraseni or other Prákrita dialects. (२) प्राकृत प्रकाशे चाचाधिकः पाठो वर्तते यथा “ संयोगे परे सर्वच पूर्व स्थाचोलोपः। When a conjunct consonant follows, it is always the first of the two meeting vowels, which is elided, as त्यि (नास्ति); सक्ती, (संक्रान्ति) &c., क्वचिन्नित्यं, क्वचिदन्यदेव वालग्रहणात्। नान्यदपि लाक्षणिक कार्य भवति । From the use of babula, or 'variously' in the sutra we conclude that these changes are in some cases absolute, in others they admit of different forms; hence when other forms are met with, they are still to be considered as provided for in this Lakshana or Sutra, प्राकृतकल्पलति ·( 6 ) अमन्न, सोअल्लं (सौकुमार्य); अन्धारो, अंधारो (अन्धकारः); खन्दारो, खंदारो (स्कन्दावारः) ; पाश्रवीडं पावीडं (पादपीठ) । ॥ अन्य व्यञ्जनस्य ॥ ११ । शब्दानां यदन्य व्यञ्जनं तसा लुग भवति । A final consonant is generally elided ; (exception is obserred in the case of m & n which always become AnusneCera). as जाव, (यावत्) ताव, (तावत ) जसो, (यश:); नहं (नभः); सरो (सरस्); (कम्मो) कर्मन् ; समासेतु वाक्य बिभतत्य- पेक्षाया मन्यत्वं मनन्यत्वं बा तेनहि-The finality in the compounded words, is determined according to theirdeclension (विभक्तिः) i. e., the final consonant of the words forming a samasa. is also elided ; as-सभिख, (मभिक्षुः); एअगुणः ( एतद्गुणः) ॥१॥ न दुदोः ॥ १२ । अत्, उत् इतेरतयोरन्यस्य व्यञ्जनस्य लुक् न भवति । कायामतःपरं “ परसंयोगस्ये डोहवः” संयोगे परवर्निनि एङो इखः स्यात्। एकारस्य कारः, बोकारस्य उकार: ie fi (इ) and u (उ) are substituted for e ando respectively when a conjunct immediately follows,” as मन्दो (मृगेन्द्रः) ; कणुप्पलं (कर्णोत्पलं)। (१) प्राकृत प्रकाशे सूत्रमिदमित्यमस्ति यथा “अन्त्यस्यहलः" एत्तिस्तभयत्र तुल्यरूपै वाधिक्यन्तु “ वेति निष्टत" मित्य तवचनं। In Prakritaprakasa this Sutra hus a slight different form with the same meaning as–Antyasya Halah, it adds “afa fare" ie the option of the preceding Sutras ends here. अनेन सूण पाकनेहलन्ताः शब्दार सन्तीति ध्वनितं।

·( 7 ) The final t of the words (7) srat and za ut is not elided a ; as-सद्धा, (श्रद्धा); उस्मयं (उन्नयं)। ॥ निर दुरोवा ॥ १३ । निर् दुर् इतेरतयोरन्य व्यञ्जनस्य वा न लुग् भवति । The final r of nir (for) and dur (Ft) is elided optionally, as-णिमहं, णीसहं (निस्म); दुस्महो, दूसहो (दुस्महः)। ॥ खरेऽन्तरश्च ॥ १४ । अन्तरोनिर्दुरश्चान्य व्यञ्जनस्य खरे परे लुक् न भवति। The final r of Antar (अन्तर) nir, (निर), and dur (दुर) shall not be elided if followed by a voirel ; as अन्तरस्या, (अन्तरात्मा); णिरंतरं (निरन्तरं); दुरुत्तरं (दुरुत्तर); १ ॥ खियामादविद्युतः ॥ १५। २ । विद्युत् शब्द वर्जयित्वा खियां वर्त्तमानस्य शब्दस्यान्त्य व्यञ्जनस्यात्त्व भवति ; लुगपबादः । या (६) is substituted for the final conso- .. (१। प्राकृत प्रकाशेन्यान्यपि लोप-विधायक-सूचाणि दृश्यन्त । यथा “उदुम्बरे दोलापः" (२४) In udumbara du is elided as उवरं, “कलायसे यस्य बा (३२४) In Iralayasa ya is optionally elided ; as कालासं, कालाअसं ; "भाजने जस्य" (४१४) In Bhajana. ja is optionally elided as भाणं, "भाञ्चणं ; यावदादिषु नस्य" (५५) In the words gavat &c., vis optionally elided as--जा, जाव; पाराओ, पारावो (पारावतः) अनुत्तन्तो अनुवतन्तो (अनुवर्तमानः); जीयम्, जीविद्यम्, (जीवित) : एच, एव्वं (एवम्); एच एव (एव); कुलचं, कुक्लचं (कुवलय)। (२) प्राकृत प्रकाणे सूचमिदं द्विधा विभक्तमस्ति। यथा “खियामात्" (४),“न fagfa" (cle), Bararuchi's grammar contains two Sutras on this purport instead of one as-“striyam át” (7ch. 4) and" na vidyuti” (9ch. 4). ताव; ..

·( 8 ) nant of a feminine word, except that of vidyut (faqa) The "elision" of the preceding sutras ends here; thus. सरित्रा, (सरित); पडिवत्र,, (प्रतिपत्) ; संपत्रा (सम्पत्); वात्रा, (वाच् वा बाक) ; वहुलाधिकारादिषत् पृष्टतर 'य' शुतिरपि । The option' being continued, we find in some instances that the letter ६. या is uttered as if accompanied with ya (य) as सरिया, पडिवया, इत्यादि। ।। रोरा ।। १६ । खियां बर्तमानस्य रेफस्य 'रादेशो वा भबति । आत्त्वापबादः।१। IT (ra) is substituted for a final r in a feminine word as सिरा, धुरा, युरा। ॥ क्षुधो हा ॥ १७॥ क्षुत् शब्दस्यान्त व्यञ्जनस्य 'हा' देशोभबति । The final consonant of the word leshut (क्षुत्) is changed into 'हा' as तुहा (क्षुत्)। ॥ शरदादेरत् ॥ १८।२। In the word scarat (पारत्) &c. a. (अ) is substituted for the final consonant as सरञ, (शरत्); भिसा, भिषक् ; ॥ दिक् पावृषोः सः ।। १८ । ३ । एतयोरन्न्य व्यञ्जनस्य सो भवति १ सूत्रमिदं प्राकृत प्रकाशे समरूपं दृश्यते। Prakrita Prakasa contains this sutra without any addition or alteration (see Sch.4 of Pra). २ प्राकृत प्रकाशे सूत्रमिदं भिन्नार्थक मिन्न खरूपञ्च बनते यथा In Prakrita Prakasa the corresponding sutra is of different form and teaches us entirely adifferent thing as "शरदो दः"d e is substituted for the final to of sarat. as सरदो। ३ Prakrita Prakasa contains this sutra in the same form (see 11ch.4.)

·.. ( 9 ) # 'sa' is substiuted for the final sibilant of dis (fem.) and Prarrish (पुावृथ्); as दिसो (दिक्); पाउसो (पास्ट); ॥ श्रायुरप्सरसो वा ॥ २० । एतयो रन्यव्यञ्जनस्य सो वा भवति । Sa #is optionally substituted for the final consonant of the words ayush (आयुष्) and apsceras (अप्सरस्). As दीहाउसो, दीहाऊ, (दीर्घायुः) अच्छरसो, अच्छा, (अपसरा); ॥ मोऽनुस्वारः ॥ २१ । १ । अन्त्यमकारस्थानुस्खारो भवति । Anus2eCard (अनुखार) is substituted for final m (म); as जलं, फलं, कचिदनन्त्यस्यापि In some instances 2m म, though not a final one becomes an anuswara optionally; as वणम्मि वर्णमि (वने); । वाखरे मश्च ॥ २२ । २ । अन्यमकारस्य खरे परेऽनुखारो वा भवति। पक्षे लुगपवादः मस्य - मकारच॥ When a vowel immediately follows, the final m (म) becomes Anuswara optionally. If no Aruswara is substituted in remains unchanged, or in other words, Sandhi in this is allowed : case as फलं प्राहर, “ १ प्राकृत प्रकाशे सूत्रमिदं किञ्चिभिन्नाकारं दृश्यते यथा “ मोविन्दुः” (१२.४) A little difference is seen in the form of the corresponding sutra of Prakrita Prakasa as mo Vinduh" (12ch.4). २ एतदपि सूत्रं प्राकृत प्रकाशे भिन्नाकृति विद्यते यथा “ अचि सच " The corresponding sutra of Prakritaprakasa. is " Achimascha" (13ch.4).

·( 10 ) फलमाहरदू, (फलमाहरति) :-बहुलाधिकारात् अन्यस्थापि व्यञ्जनस्य ATT: The option being carried on any other final consonant besides m म, also becomes mm म, as विश्वक् वीसुम् ; पृथक् पिहम् ; सम्यक् सम्मम् । ॥ ङ, ञ, ण नो व्यञ्जने ॥ २३ ॥ १ । ङ, ञ, ण, न इत्येतेषां स्थाने व्यञ्जने परेऽनुखारो भवति । Anuscara is substituted for the nasals ड, ञ, ण, न when a consonant follows, as:-पंत्ती, (पङ्क्तिः); परंमुहो, (पराङ्- मुखः); कंचुत्रो (कञ्चक:); वंचण (वञ्जनम् ); संमुहो, (षण्मुखः); उकंठा, (उत्कण्ठा); कंसा, (कन्सः) अंसो, (अनशः); 3B ॥ वक्रादावन्तः ॥ २४ । २ बक्रादिषु यथादर्शनं प्रथमादेः खरस्थान्त श्रागमोरूपोऽनुवारो भवति । In the words Vakra &c., Anuswara is inserted as an augment (आगमः); as वंक (वक्र); तंस (त्रास्त्र); अंसू (अश्रु); मंसू १ प्राकृत प्रकाशे “ नजोहलि" इत्येवं सूत्रमस्ति। तत्तिस्तु नकार अकारयो- ईलिपरतो विन्दुर्भवति मकारश्च । (१४. अ४) The corresponding sutra of Prakrita Prakasa teaches us that Anuswara is substituted for na and n sy only when a cosonant follows, and so also is mम, as कंसो कम्सो (कंसः) वंच वचनं (वञ्चन)। २ In Prakritaprakasa the corresponding sutra is "वक्रादिषु" (Pra १५.१४) In Prakrita-kalpa-latika, Vakradi class (वक्रादिगण) is thus enumerated वक्रत्यस, वयस्थात्र श्मत्र, पुच्छातिमुक्तको गष्टिमनखिनी, स्पर्शः, अनप्रतिऋतं तथा निवसनं दर्शनश्चैव वक्रादिवेवमादयः।

·1 ) .. .. (श्मश्रु) ; गुंठो (गृष्टिः); मंथं (मस्त) ; पुंच्छ (पुच्छ); गुच्छ (गुच्छ); मुंडं (मूर्द्धन्); फंमो (स्पर्श:); बुंधो (वृनः); कंकोडो (कर्कोटः) कुंपलं (कुमल); दंसणं (दर्शन); वंणो (वर्ण :); अंसो (अश्वः); विच्छित्रो (वृश्चिकः); मंजारो (मार्जारः); एषु श्राद्यस्य ; वयंसो (वयस्थः); मणमिणी (मनस्विनी); मणसिला (मनःशिला); पडिसुदं (प्रतिश्रुतं) ; पडिसुत्रा (प्रतिश्रुत्) एषु, द्वितीयस्थ ; उबरिं, (उपरि); अहिमुंको (अभिमुक्तः)। ॥ वास्वादेर्ण खोया || २५ । १ । त्वायाः स्वादीनां च यो णः सुश्च तयोरनुखारोऽन्ते वा भवति । .. १ प्राकृत प्रकाशेऽवभिन्नार्थकमेव सूचं वर्तते ; यथा “त्वजणः” (२३.१४) वः स्थाने जा स्यात्। Una is substituted for ktwa (the affix of the indeclinable past participle) (see pra. 23ch.4) यथा घेऊण (गृहीत्वा) ; सोउण (श्रुत्वा) काऊण (कृत्वा) : दाऊण (दवा); कल्पलतिकामते "काऊणं" इत्यादिवर्ज वः स्थाने तुणं तृणौ स्यातां According to Kalpa-Latika except a few cases as सुणिऊणं (श्रुत्वा) काऊणं (कृत्वा) tunam (तुएं) and tina are substituted for the affix ktra (वा) as घेतूणं, घेतूया (गृहीत्वा) ; कल्पलतिकायां निम्नलिखितानि सूत्राणि सन्ति Kalpa Latika has the following sutras " उमाणः कापि वक्तव्यः" यथा घेउयाण (ग्टहीत्वा); सोउधाण (श्रुत्वा); "क्तवतोर्वतोर्वन्तः" । क्तवत् प्रत्यये वतः स्थाने वन्तःस्यात् । Bantah (वन्तः) is substituted for bat (वत्) of the affix tabat (क्तवत्) as कभवन्तो, (कृतवान्); गचवन्तो (गत- वान्) शौरसेन्या "स्थाने अ दूणौ स्याता" In Sauraseni dialect iya (इय) and duna (दूण) are substituted for the affix koteed (त्या) as भविय, भोदूण (भत्वा); पैशायान्तु “ तूणः स्यात्" Paisachi tuna is substituted for ktra (ला) as गैतूण, (गत्वा)

·( 12 )
..
♡ and sud of the affixes ktwá (at) and swadi
(खादि-सु,ौ &c.) hare optionally Anusuvara on their top ;
as-वा-काऊण, काऊण, (कृत्वा); स्वादि-वच्छण, वच्छण
(वृक्षण); वच्छे सुं वच्छ सु (वृतेषु);
॥ विंशत्यादेर्लुक् ॥ २६ । १ ।
विंशत्यादीनामनुस्खारस्थ लुगभवति ।
The Anuswara (nett) of vinsatz &c. is elided as
वीशा, (विंशतिः); तीसा (त्रिंशत्); सक्क (संस्कृत) ; सकारो (संस्कारः);
सत्त अं (संस्तुतं);
॥ मांसादेवा ॥ २७ ।
मांसादीनामनुस्खारस्व लुग् वा भवति ।
In such words as Mansa HİF &c. the use of Anuswara
अनुखार is optional as मासं, मंसं (मांस); मासलं, मंसलं (मांसल);
कामं, कंसं (कांस); पासू, पंसू (पांसु); कह, कहं (कथं); एव एवं
(एवं) ; पूण, णू ण (नून); कि, किं (किम् ); आणि, इत्रणीं
दाणि, दाणि (इदानी); समुहं, संमुहं (सम्मुख); किसुनं, किंसुत्रं
(किंशक); मौहो, सिंघो (सिंह);
१ कल्पलतिकायां सूत्रस्यास्यैवं रूपमस्ति In kalpalatika the corresponding
sutra is as follows " लुगविन्दो विशति समेषु दीर्घचादे:” The Anuswara
gak of such words as rinsati and the like, is elided and the initial
rowels become long ; वीसई, वीसा &c., (विंशतिः); वामनाचार्य स्य मते केवलं
संस्कत, संस्कार, संखत शब्देष नित्यमनुखार लोपः।

·(13) ॥ वर्गऽन्त्यो वा ।। २८ । १ । अनुखारस्य वर्गे परे तस्यैव वर्गस्थान्यो वा भवति । When any consonant of the fire classes (वर्ग) immediately follows, Anuswära may optionally become the nasal of the class to which the letter belongs, as-पंको, पङ्को (पङ्कः); कञ्चुत्रो, कंचुत्रो (कञ्चकः); संका, सङ्का (शङ्का); संखो सङ्खगे (शङ्खः); सतर, मन्तरद् (संन्तरति); वर्ग इतिकिं Why do we use the word Barga in the sutra? for in other cases Anusvāra is not alterable ; as किंसुश्रो, (किंएकः)। ।। लिङ्गविवेकः ॥ ॥ प्रावृट शरत्तरुण्यः पुंसि ॥ २६ । २। प्रावृट् , शरत्, तरुणि इत्येताः शब्दाः पुंसि प्रयोक्तव्याः। The words právrish, sarad, and taruni although feminine are to be used in the masculine gender only, as पाउसो (प्रावृट् ); सरो (शरत्); तरुणी (तरुणिः); "ययि- In Prakțitaprakasa this sutra is more comprehensive. as तदर्गान्तः” (२७.१४) ie when any cosonant immediately follows except h (ह) and the sibilants, Anuswara may optionally be the nassal of the class to which the letter belongs. २ प्राकृत प्रकाशे, कल्पलतिकायाञ्च सूत्रद्वयमेवं वर्तते Prakritaprakasa. and kalpalatika contain these two sutras as. न सान्त प्रावृट शरदः पुसि" (Pra. 18.ch4). " न शिरो नभसी" (Pa. 19.chi).

·( 14 ) .. ॥ नसामदामशिरो नभः ॥ ३० । १ । दामन्, शिरस्, नभस् , वर्जितं सकारान्तं नकारन्तञ्च शब्दरूपं पुंसि प्रयोक्तव्यम्। Nouns ending in n and s except Daman (दामन्), Siras, (शिरस् ), and Nabhas (नभस् ), are to be used in the Masculine gender only the final n ands being elided (see sutra 10). सान्तः-जसो (यशम्); पत्रो (पयस् ); तमो (तमम् ); तेश्रो (तेजस्); सरो (सरस्); नान्तः जम्मो (जन्मन् ) नमो (नर्मन्); कम्मो (कर्मन्); वम्मो (वर्मन्); अदाम, शिरो नभ तिकिं ? Why did we except the words Daman, Siras, and Nabhas ? examine the following दामं (दाम); शिरं (शिरः); नहं (नभः); यच्च “वअं (वचम् ); सुमण (मुमनस्); सम्म (शर्मन्), चम्म (चर्मन्)" इति दृश्यते तद्वहुलाधिकारात् , option being carried on, some nouns of the above mentioned classes are also found in the neuter; as वध, सुमणं &c. ॥ वाऽक्ष्यर्थवचनाद्याः ॥ ३१ । अक्षिपOया, वचनादयश्च शब्दाः पुंसि वा प्रयोकव्याः । Words having the same meaning with akshi (the eye) and those belonging to the vachana class, are optionally used in the masculine gender ; as अच्छी, अच्छीई (अक्षि); अंगुल्यादि पाठादक्षिशब्दः खोलिङ्गेऽपि, the word Akshi being १२९ सूचस्थतिलकं दृश्यतां Look the note on 29 sutra.

·(15) enumerated among Anguli &c., is also used in the feminine gender as एसा अच्छो; चक्ख, चक्रखुई (चक्षुः); णणो णत्रण (नयन); लोणो, लोश्रण (लोचनं) १ वचनादि-वणो, वत्रण (वचन); कुलो, कुलं (कुलं); माहाग्यो माहाप्यं (माहात्म); इत्यादि। "पृष्ठाक्षि प्रश्नाः स्त्रियां वे"ति केचित् , According to some authorities the words Prishthce पृष्ठ, Ashi अक्षि, and Prasna si are used optionally in the faminine gender; as पुठी, पुढे (पृष्ठं), अच्छो, अच्छं (अक्षि); पणहा, पणहो (प्रश्नः) । ॥ गुणाद्याः क्लीवे वा ॥ ३२ । गुणादयः लोवे वा प्रयोक्तव्याः । The words Guna (IT) &c., are optionally used in the neuter gender. गुण, गुणो (गुण:); देवं देवो (देवः); मंडलग्गं मंडलग्गो (मंडलायः); कररुई, कररहो (कररुहः); ॥ वेमोञ्जल्याद्याः स्त्रियाम् ॥ ३३ । २ । इमान्ता अञ्जल्यादयश्च शब्दा: खियां वा प्रयोक्तव्याः । Words having the affix Iman (T) at the end and Anjali &c., are optionally used in the feminine gender, १ The following karika is found in kalpalatika कल्पलतिकायां कारि- कैषा वर्चते “ शकल्यः शरदं सीवेलीवे नान्तञ्च कुण्डिनः। पुंलीयोस्तथाख्यातं नयनादि तथा परैः।" According to kalpalatika the word Rasmi (रश्मि) is optionally used in the feminine gender as " रश्मिः खियां वेति वक्तव्यं" कल्पलतिका । २ कल्पलतिकायां अञ्जल्यादिस्थाने "काश्मीरोयासीमशब्दाः पठिताः " In this sutra kalpalatika reads the words kasmira, ushma, and síma instead of Anjali &c., । “कामीररोषण सीमेमनि च खियां " and does not mention of option, कसुमीरा, (काश्मीरः) महा जम सीमा सीम;

·( 16 ) as.- एसा गरिमा, एसो गरिमा, एसा महिमा, एसो महिमा; एसा अंजली, एसो अंजली; अंजलि, पृष्ठाऽक्षि, प्रश्न, चौर्य, निधि, विधि, रश्मि, ग्रन्थोत्यता अञ्जल्यादयः उक्तपूर्वन्यः पृष्ठादिन्यः शेषा उदा- हियन्ते यथा “चोरित्रा, चोरित्रो (चौथ्य); निही (पुंखी) (निधिः); विही (पुंस्त्रो) (विधिः); गंठी पुंखी (ग्रन्थीः); ॥ वाहोरात् ॥ ३४ । वाहुशब्दस्य खियामाकारोऽन्तादेशो भवति । When the word Bahu 215 is used in the feminine gender, a या is substituted for its u (उ) as वाहा (वाह); स्त्रियामित्येव when used in the masculine gender its form is Baht (वाजः)। ॥ विशेषनियमाः ॥ ॥ अतप्रोविसर्गस्य ३५। संस्कृत लक्षणोत्पन्नस्य अतःपरस्य विसर्गस्य स्थाने श्री इत्यादेशो भवति। When a visarga follows a, ó is substituted for it as सब्वत्रो (सर्वतः); पुरत्रो (पुरतः); अग्गो (अग्रतः); मग्गो (मार्गतः); एवं सिद्धावस्यापेक्षया It does not matter whether the words really ends in a or not. as भवत्रो (भवतः); भवंतो (भवन्तः); संतो (सन्तः); कुदो (कुतः) । ॥ निष्पति श्रोत्परी, माल्यस्थोवी ॥ ३६ । निर्, प्रति, इत्येतो माल्य शब्दे स्था धातौ च परे यथासंख्यं श्रोत् परी इत्येवं रूपौ वा भवतः। अभेदनिर्देशः सादेशार्थः ।

·(17) O and Pari are optionally substituted for ni?" and Prati when they are followed by the word málya and the root sthi respectively, as श्रीमलं निम्मन्नं (निर्माल्य); परिठ्ठा, पठ्ठा (प्रतिष्ठा); परिडि, पट्टि (प्रतिष्ठितं)। ॥ श्रादेः ॥ ३७॥ श्रादेरित्यधिकारः क, ग, च, जेत्यादिसूत्रात् प्रागविशेषो वेदि- तव्यः । By virtue of the authority (अधिकारः), Adeh ie " for the first” is implied in all the succeeding sutras down to the sutra " ka, ga, cha," &c. । त्यदाद्यव्ययात् तत-खरस्य लुक्॥ ३८ । त्यदादेव्ययाञ्च परस्य तयोरेव त्यदाद्यव्यययोरादेः स्वरस्य वडलं लुगभवति। When either a pronoun of tyad class or an avyaya is followed by a pronoun of the same class or an aryaya, the first vowel of the latter is optionally elided ; as अम्हेव्व, अम्हेएव्व (वयमेव); जद्हं, जदूअहं (यद्यहं)। ॥ पदादपेवा ॥ ३८ । पदात् परसर अपेरव्ययास्यादेलुंग वा भवति । The first vowel of api (अपि) is optionally elided when it is preceded by a word, as-तंपि, तमपि; किंपि, किमपि3; केणवि, केणवि (केनापि); कहंपि, कहमपि (कथमपि)।

·( 18 ) ॥ इतेः स्वरात् तश्चदिः ॥ ४० । पदात् परस्य 'इते'रव्ययस्यादेलुंग वा भवति। वरात् परश्च तकारोधिर्भवति। The first vowel of the word iti is optionally elided, when it immediately follows a word, and in the case where the preceding word ends in a vowel, the t (a) of the word iti (इति) is doubled. as-किंति, किमिति; जंति, यदिति ; स्वरात् तहत्ति, पित्रोत्ति ; पुरिसोत्ति, (तथेति, प्रियदूति, पुरुष इति)। ॥ लुप्त य र व श ष मां दीर्घः ॥ ४१ । पाकृत लक्षणवशास्लुप्ता याद्या उपर्य धो वा येषां शकार, षकार, सकाराणां तेषां श्रादेः स्वरसा दीर्घा भवति। The preceding vowel of s' sh and s becomes long, when y, r, v, s', sh or s (as the case may be) adherent to them is elided, as tea mtų (in the case where y adherent to s is elided) (पासह पश्यति); कासवो, (कश्ययः); रलोये (when r adherent to s is elided) वीसमद् (विश्राम्यति); वीसामो (विश्रामः); संफांस (संस्पर्श:); व लोपे (where v adherent to s is elided) श्रासो (अश्वः) : वीसस (विश्वमिति); वीसासो (विश्वासः); श लोये (where s adherent to s is elided) दूसासणणे (दुश्शा- मनः); मणामिला (मनशिला); षस्य य लोपे (where yadherent to sh is elided) सीमों (शिय्यः) ; पूसो (पुष्यः) ; मनूसो (मनुव्यः); र खोपे (where r adherent to sh is elided) कासश्रो (कर्षकः); वर्षा (वासा); व लोपे वीसं (विश्वक); सस्य य लोपे (where y ad- ·( 19 ) herent to s is elided) सास (शस्य); कासडू (कस्यचित्); र लोपे (where ' adherent to s is elided) असो (उख:); व लोपे (where v adherent to s is elided); विकासारो (विकखरः); नीसो (निखः); स लोपे (There s adherent to s is elided) नीसहो (निस्महः); न दीर्घानुस्खारादिति प्रतिषेधात् सर्बचानादौ शेषादेशयोईिवमिति दिवाभावः । ; ॥ अतः समृद्ध्यादौ वा ॥ ४२ । १ समृद्धि इत्येवमादिषु शव्देष्वादेरकारस्य दीर्घा वा भवति। In the words samriddhi &c., the first a is optionally changed to i as सामिद्धी, समिद्धी, (समृद्धिः); पाअडं, पत्र (पकट); पासिद्धी, पसिद्धी (प्रसिद्धिः); पाडिवा, पवित्र (पतिपत्); पासुत्तं, पसुत्तं (प्रसुप्त); पाडिसिद्धी, पडिसिद्धी (पतिसिद्धिः); मारिच्छो, सरिच्छो (सदृक्षः); माणंसो, मणंसी (मनखी); माणंसिणी, मणमिणी (मनस्विनी); आहिजा(आ)ई, अहिजा(आ)ई (अभिजातिः); पारोहो, परोहो (परोहः); पावासू, पवार (प्रवासी) ; पाडिप्फद्धी, पडिप्फद्धी (पतिस्पो)। ? Prákritaprakás'a reads this sutra as 'या समृयादिषु वा” (प्रा० २११) and the word aswa ya is also included in the samridhi class as HET असो (अश्वः) In kalpalatika. कल्पलतिका the samridhi class is thus enumera- समृद्धिः प्रतिसिद्विच प्रसिद्धिः प्रकटं तथा। प्रसप्तश्च प्रतिस्पर्डी प्रतिपक्ष मनखिनी! अभिजातिः सदृक्षच समृद्यादिरचंगणः । ted as ·( 20 ) अविधिः। ॥ दूः स्वप्नादौ ॥ ४३ । १ स्वप्न इत्येवमादिष्वादेरस्य इत्त्वं भवति । In the words Sucapna &c., (इ) is substituted for the first a (5). as felaut, gia sortzfu according to the authority of the rishis u () is also substituted for the first a in the word Swapndi सुविणो (स्वप्नः); दूसि, (ईषत्); वेडिसो (वेतसः); विलिश्र (वालीक); विश्रणं (वजन) मुइंगो (मृदङ्गः); किविणे (कृपणः); उत्तिमो (उत्तमः); मिरिनं (मरिचं ; दिन (दत्त), वहुलाधिकारात् णत्वाऽभावे न भवति; In cases, where on account of option ņ has not been substituted for ytta in (Datta) , i also is not substituted for the first a य) as दत्तं। ॥मयय दूर्वा १४ मयट पत्यये आदे रत स्थाने 'अ' इत्यादेशो वा भवति । In the affix mayat (मयट) i (अइ) is optionally substi. tuted for the first a;as विसमइयो, विसमत्रो (विषमयः) । ॥ उो शत्त्वेऽभिज्ञादौ॥ ५५ ॥ अभिज्ञ एवं प्रकारेषु णत्त्वे कृते ज्ञवात उत्त्व भवति । In the words abhijna &c., u is substituted for a in the syllable jna in cases where it takes the form of ņ ; as अहिलू (अभिज्ञः); सव्वल (सर्वज्ञः); आगम (आगमज्ञः); ‘णत्त्वे' १ Prakritaprakas'a (प्राकृत प्रकाश:) reads this sutra as follows “दीषत्, पक्च, खन, वेतस, व्यजन मृदङ्गाकारेषु " (pra. 3ch.I) अतःपरं वेतिनिवृत्तमिति पाठश्च वने" the optionally of the former rule does not apply to this. In the Saurasini dialect in the words angára and vetasa i is not substituted for the first a (शौरसेन्या वाशार वेतसयोरित्वं नास्ति)।

·(21) 3B इति किं? why did we say in cases where the syllable jince takes the form of n? Compare the following अहिजो सव्वजो। अभिज्ञादाविति किं this rule does not apply to the words not belonging to this class; as पलो (प्राज्ञः); येषां ज्ञसर णत्वे कृते उत्त्व दृश्यते, तेऽभिज्ञादयः We hare to understand the Abhijna class by means of application of this rule only. ॥ ए शय्यादौ ॥ ४६ । १ शय्यादिषु आदेरसम एत्त्व भवति। In the words sayya &c. e (ए) is substituted for the first a; as सेज्जा (शय्या) ; सुंदरं; (सुंदर) गेंडुचं (कन्दुक)। ॥ वाऽप्पा ॥ ४७॥ अर्पयतौ धातौ दे रस श्रोत्व वा भवति । O is optionally substituted for the first a in the root arpi as ओप्पेद, अप्पे, (अर्पयति); श्रोपिपत्रं, अप्पिश्चं (अर्पित)। ॥ स्वपावुच्च ॥ ४८॥ खपितौ धातो पादे रसा श्रोत् उच्च भवति । The first a in the root swapa is changed to o or u, as सोवदू, सुवदू, (स्वपिति)। ॥ नात् पुनरादावी ॥ ४८। नञः परे पुनः शब्द आदे रसर श्रा, भाइ, इत्यादेशौ वा भवतः । " शय्या, सौन्दय्य (१) In Kalpalatika sayyadi class is thus enumerated. " पर्यन्तोत् कराचयंत्रयोदश। वल्लीचेत्यादयोज्ञयाः शय्यादौलक्ष्यदर्शनात् ।”

·( 22 ) Then the trord Punar immediately follows the word n the first a in the former takes sometimes the form of a and sometimes that of ai (आइ) and sometimes it remains unchanged ; as णउणा, णउणाइ, पक्षे णउण (नय नः)। ॥ वा, अव्ययोत्खातादावदातः॥ ४६ । १ अव्ययेषु उत्खातादिषु च शब्दषु श्रादे राकारसा अदा भवति। In avyayas (indeclinable) and utkháta, &c., a is optionally changed to a; as अव्ययं-जह, जहा. (यथा), तह,तहा, (तथा), अब, अहवा (अथवा); उत्खातादि-उक्ख, उक्खाअं(उत्खातं); चमरं, चामरं (चामरं); कलत्रो, कालो (कालकः); ठवि, ठावित्रं (स्थापित); परिठवित्रं, परिठावि (प्रतिस्थापित); संठविवे, संठावित्रं (संस्थापित); पउगं, पाउ, (प्राकृतं); तलवेण्ट, तालवेण्ट (तालवृन्त) ; इलिश्री. हालिओ, (हालिक:); णराओ, णाराओ (नाराचः); वला, वलापा (वलाका); कुमरो, कुमारो (कुमारः); खगं, खानं (खादित); 'बाह्मण पूर्वाहयोरपि' This rule may also be applied to १ प्राकृत प्रकाश कल्पलतिकयोः सूत्रमेतदित्यं पयते। यथा, “अदातो यथादिषु वा" (१०१९) Both Prakritaprakasa and kalpalatika read this sutra as follows "adatoyathadishu va' (10ch.1). Kalpalatika thus enumerates the yatha class as.--"2721, 791 नालवृत्त, प्राकृतोखात चामरं। चाटुप्रहाव, प्रस्तार, प्रवाहा हालिक स्तथा। भाजारख कुमारच माळरेयकलोपिनि । संस्थापिनं खादितच मरालश्चैवमादयः ।

·( 23 ) . the words brāhmana and purbāhna ; as बह्मणा, बाह्मणो (बाह्मणः); पुब्वहो पुवाहो (पूवहिः) । १ ॥ घज वृद्ध्ये वा ॥ ५० ॥ घज निमित्तो यो वृद्धिरूप आकार आदिभूतसा तस्य अदा भवति । a is optionally substituted for the á which owes its existence to the action of the afix ghan (धन) as पवहो, पवाहो (प्रवाहः); परो, पारो (प्रकारः); २ क्वचिन्न भवति this rule does not apply to some words such as TIT: रायो। । मांसादिष्वनुवारे ॥ ५१ । १ प्राकृतप्रकाश कल्पलतिकायोर्मते वक्ष्यमाणानामपि बाक्यानां विकल्प नाव Hafà i According to prakritaprakas'a and kalpalatika this rule may also be applied to the following words : such as-प्रस्तारः, प्रहारः, दावाग्मिः, चाटु माज्जारः, मरालः प्रवाहः। क्रमेण यथा, पत्थरो, पत्यारो, पहारो, पहरो; दवगगी, दावग्गी; चडु, चाडु; मज्जारो माज्जारो; मरलो, मरालो; पवहो, पवाहो। कल्प- लनिकायां स्थापितादेर्नित्यमित्यपि सूत्रान्तरमस्ति। Kalpalatika contains a supplimentary rule that in the words sthapita &c., a is always substituted for the first a, as ठविचं, (स्थापित) ; पंसुरं; (पांशुरं) मधुरीचं (माधुर्य); शौरसेन्यादौकचिदत्वं निषिद्ध । In Sauraseni &c., such substitution is prohibited in some instances, as जधा, (यथा); तधा, (तथा); &c. प्रवाह प्रहारादयः कतिपय घजन्त शब्दा यथाद्यन्तर्निविष्टा यत्रतु सूत्रेनानेन घनन्तमात्र । In prakritaprakasa &c., only a few words such as Prabába, Prakára &c., are included in the yathá class, but here we find a sutra to be applied to all the words having the affis ghan generally २ प्राकृत प्रकाशादौ .

·( 24 ) मांस पुकारेष्वनुखारे सत्यादरातोऽद्भवति । In the word Mánsa &c., a is substituted for the first á in those cases only when the Anuswara adherent to the same is not elided (see sutra 29 chap. I) as मंसं (मांस); पंसू (पांशः); पंसनो (पांसनः); कंसं (कसं:); कंमिश्रो (कांसिक:); वंसिनी (वांसिकः); संसिधिो (सांमिद्धिकः); संजत्तिश्रो (सांयात्रिक:); अनुसार दूति किं ? The limitation in the rule emplies that it does not apply to cases where Anuswara is elided as मास, पास इत्यादि। ॥ दूः सदादिषु ॥ ५२ । सदादिषु शब्दषु ात दूत्त्व वा भवति । In the word sadh &c., it is optionally substituted for as सडू, संत्रा (सदा); तदू तथा (तदा); जदू, जत्रा (यदा); णिसिअरो पिसारो (निशाचरः)। १ ॥ पार्यायां र्य ऊः श्वश्वां ॥ ५३ । श्वश्वां वाच्यायां श्रा-शब्द र्यस्थान उद्भवति । When the word Arya is used in the sense of motherin-law, u is substituted for a in rya as ऊना ; श्वश्वामिति किं? why did we say when it is used in the sense of mother-in-law ? Compare the following 316 STRITT इत्यर्थः। १ प्राकृत प्रकाश कल्पलतिकादौ “इत्सदादिष" इत्येवं सूत्ररूपमस्ति । Prakritaprakasa &c., read it as itsadadishu".

·( 25 ) ॥मावटि वा ॥ ५४॥ मात्रट प्रत्यये बात एद् वा भवति । The á of the afis Mátrat is optionally changed to t, as एतिअमेत्तं, एतिअमत्त (एतावन्मात्र) ; वहलाधिकारात क्वचिन्मात्र शब्दपि, The law of option being applied, the substitution of é for á also takes place in the word Mitra, as भोत्रणमत्तं (भोजनमात्र)। संयोगे ॥ ५५॥ संयोगे परे दीर्घसत्र च यथादर्शनं इखो भवति । A long vowel immediately follored by a conjunct is sometimes found to become short as अंवं (अाम्र); तंव (ताम्र); विरहग्गी (विरहाग्निः); अस्सं (प्रास्य) मुनिंदो (मुनीन्दः); तित्यं (तीर्थ); गुरुल्लापाः (गुरूल्लापाः); चुलं (चूम); परिंदो (नरेन्द्रः); मिलिच्छो (म्लेच्छः); अहरुठं (अधरोष्ट); नोलुप्पलं (नीलोत्पल); संयोग इतिकिं? why did we say when a conjuct immediately follows? Compare following आयासो (आयासः)। || दूत एद्दा ॥ ५५। १ संयोग दूति वर्तते आदेरिकारसा संयोगे परे एकारो वा भवति। When a conjunct immediately follows, the first i in a word becomes & as-पेण्ड, पिण्डं (पिण्ड); णेद्दा, णिद्दा १ प्राकृत प्रकाशे कल्पलतिकायांच सबमिद मित्य वर्तते यथा “ एपिण्डसमे' Prakrita Prakasa and Kalpalatika read this as follows "etpindasameshu” In words like pinda &c. e is optionally substituted for the first i.

·( 26 ) (निद्रा); सेंदूर, सिंदूरं (सिन्दूर) ; धम्मेलं, धम्मिल (धर्मिल); वेण ह, विण इ (विष्णुः); पेटुंपिट्ठ (पृष्ठ) चेरुहं, चिसहं (चिन्ह); वेल्ल, विल्ल (विल्ल)। १ ॥ अ दूतौ तौ वाक्यादौ ॥ ५६ ॥ २ ॥ वाक्यादिभूते इतिशब्द यस्त स्तत्सम्बन्धिन दूकारस्थाकारो भवति । When the word iti comes before a sentence, a is substituted for į adherent to tas दूत्र जं पिअवसाणे (इति यत् प्रियावसाने), दूअ उअह अमह वश्रणं (इतिपण्यतान्यथा- वचन). वाक्यादावितिकिं? From the restriction in the rule we infer that it does not hold in a case where iti does not begin a sentance as पित्रोत्ति (प्रिय इति); पुरिमोत्ति (पुरुष इति)। ॥र-लुकि निरः ॥ ५७॥ निर उपसर्गस्य रेफ लोपे सति दूत ईकारो भवति । Where r in the prefise nir is elided, i' is substituted for i adherent to n in the same as, णीसहो (निस्महः); णीसासी १ समग्रहणं संयोग परस्योपलक्षणार्थ the word sama or like' is used to indicate that the rule only applies when i is followed by a conjunc cosonant. शौरसेनी भाषादौ "पिण्डादिष्वेव” न भवति। In sauraseni &c., no such substitution takes place as पिण्ड धम्मिल। (?) The only difference between this Sutra and that of Prakrita prakúsa is, that the latter reads "Padadau" instead of Yakyadau as here, ·(निःश्वासः); ल कीतिकिं? Thy is the elision of ?' a condition for the application of this rule ? examine the following, णिरओ (निरयः); णिमहो (निःसहः)। ॥ दिन्योरुत ॥ ५८। दि शब्द नावुपसर्गे च इत उद्भवति ! uc is substituted for i in the word dwi and the prefix ni, cts द्वि-दुआई दुवे (दौ); दुवअणं (दिवचन) ; बहुलाधि- कारात क्वचिदिकल्पः, as option continues throughout, this rule holds but optionally in some instances; as cout दिउणो (दिगुण:); दुईओ, दिउत्री (द्वितीयः); क्वचिन भवति । This rule does not apply to some instances at all, as दिवो (दिजः); दिरो (द्विरदः); कचिदोत्त्वमपि in some instances o' is also substituted for i as दोवअणे (दिवचन); नि-गुमजदु (निमज्जति); णुमलो (निमनः); क्वचिन्न भवति, the rule has also some exceptions as णिवड (निपतति); ॥ श्रोच्च विधाकृञः ॥ ५८ ॥ १ द्विधा शब्द का धातोः प्रयोगे दूत श्रोत्वं चकारादुत्त्वं च .. भवति । O' or u is optionally substituted for i in the word Drvidhce when used with the root krin as दोहाकियं, दोहा- दूध, दुआ, (विधाकृत) ; दीहाइजदू, दुहाइज्जदू (विधा क्रियते); safari ? why did we say “when used with the root krin? Compare following दिहाग (विधागत) ; क्वचित .. १ प्राकृत प्रकारे सूत्रमिदं " ओच् द्विधा कृषः" इत्येवं दृश्यते। (प्रा० १६११)।

·(28 na केवलस्थापि sometimes this rule does apply to the rrora dwidhá even when without krip, as SET I ॥ पानीयादिम्वित् ॥ ६ ० । १ पानीयादिषु शब्दषु ईतद्भवति । In the words Pániya, &c. í becomes short () as- प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं पाणि पानीयं करिसो करीषो অস্থি अलीकं मिरिमो शिरीषः जिअ जीवति दुदू द्वितीयं जिउ जीवतु तृतीयं विलियं व्यलीकं गभीरं उवणि उपनीतं आणि पानीतं पदिविनं प्रदिपितं श्रोसितो अवमोदन पसींद प्रमोद गहि गृहीतं वम्मित्रो वल्मीकः নস্বামি वहुलाधिकारादेषु क्वचिन्नित्यं क्वचिद्दिकल्पः Under the extensive option previously noticed this rule is found to apply invariably to some words of this class and optionally to others, as पाणीअं, अलोअं, जी तदूध गहिरं २ तदानी १ प्राचत प्रकाशे "इदीतः पानीयादिषु” (१८९) इत्येवं सूत्रमस्ति । Pralerita- Prakasa does not include the following words as उपनीत, आनीत, जीवतु, जीवति, पदीपित, प्रसीद, शिरीष, गृहीत, वल्मीक अवसीदन्, in the Panya elass. कल्पलतिकायां पानीयगणदत्य निर्दिष्ट Kalpalatika thus enumerates the Pariya class. "पानीयं, ब्रीडिता, लीक, द्वितीयञ्च, तृतीयकं, तथागृहीत मानीतं, गभीरम करीषवत्, इदानीच, तदानीच पानिधादिगणो यथा; २ गहेर हिन्दी। .

·( 29 तीर्थ हो ॥ ६१ । १ तीर्थ शब्द हे मति दूत अत्त्व भवति । In the word tirtha z is substituted for i in cases where thc. (र्थ) is replaced by ha (ह) as तूहं। 'हे' इति कि from the condition attached tre infer that this rule does not apply where arthco is not replaced by ha (ह) as तित्यं । ॥ उतोऽन्मुकुलादिषु ॥ ६२ । २ मुकुल इत्येवमादिषु शब्दषु श्रादेस्तोऽत्त्वं भवति । In the words Mukula, &c. a is substituted for the first u as. प्रा. सं प्रा. सं प्रा. सं मउलं मुकुलं मउलो अगरुं अगुरुः मुकुरः गरूई गुब्वों मउरो सोअमलं सौकुमार्य गलोई गुडुची जटिलो युधिष्ठिरः जहिटिलो क्वचिदाकारोऽपि In some cases a is also substituted for the first u ; as विद्दाश्रो (विद्रुतः)। ॥ गुरौ के वा ॥ ६३ । ३ गुरौ खार्थे के सति आदे रुतोऽदा भवति । १ केषाञ्चिन्मते उद्गीर्ण शब्दस्यापि इत उत् भवति । According to some in the word Udgirna also u is substituted for í as EHITUTI २ प्राकृत प्रकाशे “अन्मुकुटादिषु" इत्येवं सूत्ररूपं विद्यते। In Kalpalatika Mukuta class is thus enumerated (कल्पलतिकायां मुकुटादिगो यथा)। मुकुटं, कर्ववुरं, गुवी, सौकुमार्थं युधिष्ठिरः, गुरुकञ्चोपरीत्यादौ मुकुटादिषुलक्षयेत्। कर्ववुरशब्दस्य कव्वरमितिरुपम् ।। ३ प्राकृत प्रकाशे “उपरि" "गुरु" शब्दौ मुकुटादिष्वन्तीवितौ तेन न नयोर्विकल्पः In Prakritaprakás'a the words upari and guru are included in the wukuta class so the substitution invariably takes place to them.

·( 30 ) In the Tord Guruka when the superfluous affis ka (i) does not affect its meaning the first u is changed to a; as गरुत्रो, गुरुत्रो (गुरुकः) ; कतिकिं । when the affix kar affects its meaning the rule does not apply, as गुरुओं (गुरुकः) meaning a lesser Guru. ॥ उरुतोऽनुत्साहोच्छन्नेत्सच्छ॥ उत्साह, उच्छन्नव जिते शब्दे यः सः च्छ श्च तयोः परयो रादे रुत ऊभवति । Then the initial 27 of a word is followed by ts or chchh it changes to 21 (ऊ). The words utsaha and uchchhanna are excepted, as असुत्रो (उत्सु कः); ऊसवो (उत्सवः) उसवो (उत्सवः) ; ऊसित्तो (उसिक्तः); ऊच्छु ओ (उच्छ कः)-उगताः शकायस्मात् सः); अनुत्साहोच्छन इति किं ? Why did we except the words utsúha and uchchhanna ? Compare the following उछाहो, उच्छलो ; ॥ लुंकि दुरावा ॥ दुरुपसर्गस्य रेफलोपेसति उत ऊत्त्व वा भवति। Where r of the prefix dur is elided, u is optionally lengthened as दूसहो, दुसहो (दुःसहः) ; दूइयो दुइओ (दूर्भगः); लुंकीतिकिं? This rule does not apply when r is not elided, as दुस्म हो विरहो । ॥ श्रोत संयोगे ॥६४ । १ । संयोगेपरे आदेरुत ओवं भवति । १ प्राकृत प्रकाशे “उत योत्तुण्डरूपेषु” (प्रा० १०१) इत्येवं सूत्रमस्ति | Though the corresponding Sutra of the Prákritaprakás'a does not seem at first ·( 3i) Then the first u of a word is immediately followed by a conjunct, it is changed to ó as alus (तुण्ड); मोण्ड (मुण्डं) ; पोक्खरं (पुष्कर); कोट्टिमं (कुटिम) ; पोत्यत्रं (पुस्तक) लोथो (लुब्धकः); मोत्ता (मुक्ता); वोकंतं (व्युत्क्रान्तं); कोतलो (कुन्तलः); १ । ॥ यतोऽत् ।। ६५। प्रादेरिकारस्यात्त्वं भवति। A' is substituted for ſi in the first syllable of a word as घनं (घृत) ; तणं (वणं); कश्र (कृत); वसहो (वृषभः); मत्रो (मृगः, मृतोवा) ; वढढी (वृद्धः) ; घट्टी (घृष्टः) । ।। दूत् कृपादौ ॥ ६६ । १ । कृपा इत्येवमादिषु शव्देषु ादे श्रुत इत्त्व भवति । .. so comprehensive, the explanation of the commentator removes the, doubt as रूपग्रहणं संयोग परलक्षणार्थ The word ripa or like is used in the Sútra to indicate that the u must be followed by a conjunct consonant. कल्पलतिकायां तुण्डादिगणो यथा, Kalpalatika thus enumerites Tundadi class as तुण्ड, कुट्टिम, कुद्दाल, मुक्ता, मुगर, लुब्धकाः। पुस्तकञ्चैवमन्ये पि कुझी, कुन्तल, पुष्कराः। शौरसेन्यां योत्वस्य नित्यता नास्ति ; In Sauraseni ontion is made for such substitution, १ प्राकृत प्रकाशे "इट्टष्यादिषु' (प्रा० २८:१) इत्येवं सूत्रमस्ति । Prakritaprakas'a reads rishyidi instead of kripatli कल्पलतिकायां श्रृष्यादिगणो यथा Kalpalatiki thus enumerates the xishyadi class ऋष्यादिषु कृतिः कृत्या धृटो, वृषभ, वृश्चिकः। दृषश्व, पृथुलो, गृत्रो, मृगाङ्को महणं, कषिः। सृष्टि, दृढो, र तो, रष्टि, टिष्ण कत, कत्तयः। संज्ञावाचक कृष्णोऽयमष्यादिगण ईदृशः । .. .

·( 32 ) In the words kripci' &c. i is substituted for the initial și as. प्रा० सं० पा० सं० पा० सं० किवा कृपा हिनं हृदयं मिट्ठ स्मृष्ट दिट्ट दिट्ठी दृष्टिः सिद्ध सृष्ट मिटि सृष्टिः गिट्ठी गृष्टिः पित्थि पृथ्वी भिऊ भृगुः भिंगों मङ्गः भिंगारो गारः सिङ्गारो श्टङ्गारः सियालो टगालः धिणा घृणा घुसिणं घुसणं विढडी वृद्धिः समिद्धी समृद्धिः इढ्डी ऋद्धिः गिढ्डी गृद्धिः किसो कृशः किसाणू कृशानुः किसरी किई कृतिः धिई धृतिः किवो किवाणं कृपाणं विञ्चो वृश्चिकः तिप्पं हप्त किसिश्री कृषितः | निवो नृपः किच्छ कृत्य वित्तं वृत्तं वित्ती हि हृतं वाहित व्याहृत विहिनो वृहितः विसी वृषिः दूसो ऋषिः बिहा स्पृ.हा सकृत वितिण्हो विष्णः उकिट्ट उत कृष्ट १ कृशरः किच्छ कृपः किवणो कृपणः वृत्तिः सदू १ कल्पतिकामते निघलिखितेषु तोनित्यमित्त्व | According to kalpala tika' i is invariably substituted for ſi in the following words as– 5-भृङ्ग भृङ्गार, टकाराः कृपाणं, कृपरः, कृपा। श्टगाल हृदये वृष्टि टिटहितमेव च। समृद्धि कृसरा, तृप्तित्तिविस्तु कृत्रिमं कृकराकुलथेत्यादौ नित्यमित्त्व तोमतं। ततोऽन्यत्र fagreg: 1 It follows from this that in all other words the substitution takes place optionally as विसो वसो (षः)।

·( 33 ) कल्पलतिकामते विष्णु-वाचिनि कृष्ण शब्दे च विकल्प नेत्वं भवति ; According to kalpalatika when the word krishna means vishnu, i is optionally substituted for ri as किरा हो, कण्हो (कृष्णाः); ॥ पृष्ठे वाऽनुत्तर पदे ॥ ६६ । ॥ पृष्ठशब्देऽनुत्तरपदे ऋत इभवति वा । When the word Pristha is not preceded by any other words ze does not stand as a last mord in a compound, the xi optionally becomes i; as पिट्ठ, पढें (पृष्टं); अनुत्तरपद इति किं ? Why did we say when it is not preceded by any other word ? Examine the following ; महिविट्ठ (मही- पृष्ठ); ॥ उदृत्वादौ ॥ ६७ । १ । ऋतु इत्यादिषु शब्देषु अादे श्रृंत उद्भवति । In ſitu &c. u is substituted for the first și as : प्रा० . प्रा. प्रा० उद पृष्ठ ऋतु परामुट्ठो परामृष्टः पुढे पउट्ट प्रवृष्ठ पुहवी प्रवृत्तिः पाउसो पृथिवी पउत्ती प्रावृष् पाउ प्रावृतं १ प्राकृत प्रकाशे "उदृत्वादिवित्य व सूत्रमस्ति (प्रा०१८।१) Pral:ritaprakasa puts ritwadi in plural instead of singular, as parleu; Ritwadi is tlus ennumerated in Kalpalatilea (कल्पलतिकायां अत्वादिगो यथा । अतुझ्दको निभृतं, वृतः, परभृतो मृतः । प्रावृट, प्रवृत्तिर्वृत्तान्तो, माटका भ्राटकस्तथा ! मृणाल पृथिवी वृन्दावन जामाटका अपि । वृन्दारकच प्रभृतिः पृष्ठ वृद्धादयः परे लक्षानुसारतो याः। 5 ·( 34 ) प्रा. प्रा० प्रा. परभृत: णि . मालका माऊ माता भुद भृति: पडदि प्रभृति पाहुदं प्राभृतं परहुनो णिउ निवृतं निभृतं णिहुदं विउ विवृतं संवुदं संवृतं वुत्ता तो वृत्तान्तः বিলুস্থ णिब्बुद निर्वतिः बुंदं वृन्द नितं णिचुदं बुंदावणं वृन्दावनं वुढ्डो बुढ्डी वृद्धिः उसहो वृषभः मुणालं मृणालं उजु अजः जामाउरो माउश्रा जामाटकः जामादुरो मादु भाउो भ्राटक: पिउनो पिटकः पुडबी पृथ्विी According to others, the și of nrigánka also is optionally changed to u, मृगाके च विकल्प नोत्त्वमिच्छन्ति केचित् यथा मुअंको, मश्रको ॥ गौणान्त्यस्य ।। ६८। गौणपदस्य योऽन्त्य त् तस्य उद्भवति। The final ri in the dependant (गौण) of two words forming a compound (FATA) is changed to u, as A13(E)- मण्डलं (मानमण्डल) ; माउ(दु)-हरं (मावग्रह); पिउवणं (पिटवन); ॥ मातुरिदा ॥ ६८ । माटशब्दस्य गौणस्य श्रुत इद्दा भवति । When the word mátri is compounded with any other Trord and stands dependant to the same, é is optionally ·( 35 ) 3 substituted for its ri, as माइहरं, माउहरं (माटारह); क्वचिद- गौणस्यापि sometimes this rule is applied to it eren when it stands single, as माइणो (मातुः) ॥रिः केवलस्य ।। ७० ॥ १ केवल स्य व्यञ्जनेनासंपृक्तस्य श्रुतो रिगदेशो भवति । The initial votrel și (Ⓡ) of a word then not adherent to any letter takes the form of ni (रि); as रिद्धी, (बृद्धिः); श्रृण, अजु, बृषभ श्रृतु, अषिषु विकल्प न रिरादेशो भवति। This rule is optionally applied to words rina &c; as रिणं (घृणं); रिज्जु, उज्जू (श्रृजुः) ; रिसहो, उसहो (ऋषभः); रिऊ, उदू (ऋतुः); रिसी, दूसी (श्रृषिः)। ॥ दृशः क्विप् टक्सकः ॥ ७१ । किप, टक्, सक, इत्ये त्कृदन्तस्य दृशोधीतो अतो रिरादेशो भवति । When the root Dris' takes the krit suffixes of kwip tak and eak, the vowel și adherent to d changes into the form of ri (रि) ; as एारिसो, तारिसो, सरिसो, मरिच्छो, एरिसो, केरिसी, अमारिसो, अम्हारिसो, तुम्हारिसो, टक्, सक्, साहचर्यात त्यदाद्यन्यादिसूत्रविहितः क्विविह गृह्यते । २ As the suffix kwip is mentioned here along with tak and say, we are to infer that it is in reference to sútra RicTETTE ; in other words the rule applies only .. com- १ In Prakritaprakasa this sutra. appears as “अयुक्तस्य रिः”। The corresponding rule of Prakritaprakasa is more prehensive as - The syllable ri is sometimes substituted for an initial ri even when it is not connected with another letter. शौरसेन्यां यादृशा- दीनां जादिशं इत्यादिरूपं भवति । In the sauraseni the words यादृश &c. assume the form of जादिश &c. ; as जादिशं तादिशं । अपभ्र शो In the apabhrans'a- जशं, तइश मित्यादि; पैशाच्यां जातिसं, नातिस मित्यादि .

·( 36 )
There the root dris' takes the suffix kwip coupled with
the pronoun Tyad class.
The find an extra rule. in kalpalatika as “L!itah
kebalasya.” Then the syllable L'i is not connected
with any consonant, Li is substituted for it as ante:
लिकारो। कल्पलतिकायां वर्णन्तिरासंयुक्तस्य लकारस्य लिः स्यादिति
पाठोदृश्यते।
॥ ऐतः एत् ॥ ७२।
ऐकारखादौ वर्त्तमानस्य एत्त्वं भवति ।
e (t) is substituted for the first ai (T) in a word as
सेलो (शैलः); सेत्तं, सेञ्च (शैत्यं); एरावणो (ऐरावणः); तेन्मुक्कं
(बैलोक्य); केलामो (कैलासः); केढवो (कैतवः); वेहव्वं (वैधव्यं)।
॥ अद् दैत्यादौ ॥ ७३ । १
दैत्य इत्येव मादिषु च ऐतो अदू इत्यादेशो भवति । एत्त्वापवादः ।
In the words daitya (दैत्य) &c., a-i (अइ) and not (र) is
substituted for ai रे as दच्चो, (दैत्यः) ददू (दैन्यं);
अइसरिअं (ऐश्वव्य) ; भइरवो (भैरवः) ; दवयं (देवत) ; वालीनो
(वैतालोकः); वएसो (वैदेशः); वएहो (वैदेहः); ववभो
In Prakritaprakasa this sútra is given in a different form as
" दैत्यादिष्वइ" but having same meaning, kalpalatika thus enumerates
Daityadi class (दैत्यादिगणः) ।
दैत्यादौ वैश्य, वैशाख, वैशम्पायन कैतवाः।
खैर, वैदेह, बैदेश, क्षेत्र, वैषयिका अपि ।
दैत्यादिश्वयि विज्ञया स्तथा बैदेशिकादयः ।
According to Hemchandra this rule applies optionally to कौक्षेयक।

·( 37 ) . (वैदर्भः); वदस्माणरो (वैश्वानरः) कइ अवं (कैतवं) ; वसाहो (वैशाखः); वसालो (वैशालः) इत्यादि। ॥ वैरादौवा ।। ७४ । १ वैरादिष्वैतोऽइ (अइ) रादेशो वा भवति । In the words Vaira &c., a-2 अइ is optionally substituted for ai, as वरं, वेरं (वैर); कलासो, केलामो (कैलासः); करवं केरवं (कैरव) ; वसवणो, वेसवणो (वैश्रवण:) , वसंपारणो, वेमंपाअणो (वैशम्पायनः); वालियो, वेत्रालित्रो (वैतालिकः) वमित्रो, वेसियो (वैशिकः) ; चइत्तो, चेत्तो (चैत्र:); ॥ौत ओत् ॥ ७५ । औकारस्थादे रोद्भवति । Initial au ont of a ford changes to (FT) as; कोमई (कौमुदी) ;जोव्वणं, (यौवन) ; कोत्थु हो (कौस्तुभः); कोसंवी (कौशाम्बो); कोंचो (क्रौञ्चः); कोसित्रो (कौशिकः) ; सोहग्गं (सौभाग्य) ; दोहगं (दौभाग्य); गोदमो (गौतमः)। ॥ उत् सौन्दर्य्यादौ ॥ ७६ । सौन्दर्यादिषु शब्देषु श्रौत उद्भवति । In the words Soundarya atacadi (beauty) &c. u (3) is substituted for cal औ as मुंदेरं, मुंदरित्रं, (सौन्दर्य); सुंडो We find the following karika in kalpalatika instead of a separate sittrra as वैर, कैतव. चैवाच कैलास. दैव भैरवाः । अइदिच्छन्ति विकल्प न च कोविदाः । taifa wafafa:, in saurasini this rule is not applied to the word 3B देव। २ Kalpalatika thus enumerates saundarya class (कल्पलतिकायां सौन्दर्योदयो) यथा- सौन्दर्य शौण्डिको दौवारिकः शौण्डोपरिष्टक। कोक्षेयः पौरुषः पौलौमि मौज दोस्याधिकादयः॥

·( 38 ) ; 3B 3B (शौण्डः); सुद्दोत्रणो (शौद्धदनिः) ; दुवारित्रो (दौवारिकः) ; मुंजात्रो (मौञ्जायण:); सुगंधत्तणं (सौगन्ध) ; पुलोमी (पौलोमी) ; सुवपित्री (सौवर्णिकः); ॥ अउः कौक्षेयक पौरादौवा ॥ ७७ । १ । कौक्षेयक पौरादिषु च ौत अउ रादो भवति । In the words kauksheyakr and Paura &c. a-u, अ उ is substituted for cau, औ, as कउछेत्र, पउरो, (पौरः); कउरो, (कौरवः) ; कउसलं, (कौशलम् ) ; पउरिसं, (पौरुषं) ; सउहं (सौधम् ) ; गउडो, (गौडः); मउली, (मौलिः) ; मउणं, (मौन); सउरा, (शौराः); कउलाः, (कौला:)। ॥ अवापोते ॥ ७८।२ अवापयोरुपसर्गयो रादेः स्वरस्य परेण मखरव्यञ्जनेन सह पोद्दा भवति । उत इति विकल्पार्थ । O is optionally substituted for the prefixes aba sa and apa lui The word uta in the sutra denotes the option, as ोासो, अवासो (अवकाशः); ओसरई अवसरई (अपसरति); श्रोहणं अअहणं (अपघनं) कचिन्न भवति । These are exceptions to this rule, as अवगअं (अपगत); अवसदो (अपसदः)। १ Kalpalahika thus enumerates Puaradi (कल्पलतिकायां पौरादयो यथा पौर पौरुष शैलानि गौडदौरित कौरवाः। कौशल मौलि वौचित्यं पौराकृति गण मताः॥ In the sauraseni dialect'a-u is not substituted for au in the words पौर and कौरव। शौरसेन्यां पौर कौरवयोः क्रमेण पोरो कोरवो इति रूपं भवति । २ प्राकृत प्रकाशे "अोदवापयोः" २११४) इत्येव सूत्र विद्यते। In the Mágadhi dialect u, is also substituted for Aba and Apa (मागध्यां अवाक्यो रुत्वं योत्वं च)।

·(39)
॥ ऊच्चोपे ॥ ७८ । १
उपशब्द श्रादेः स्वरस्य परेण व्यञ्जनेन सह ऊत् अोबादशौ भवतः ।
U'3 and ó sit are substituted for the prefix upa (34);
as ऊहसिलं, अओइसि, (उपहसितं) ऊत्रासो, ओसो (उपवामः)
3B
इति प्राकृत व्याकरणे प्रथमोऽध्यायः।
१ । एतदध्यायोक्तानियमाः प्रायः सखिपि प्राकृतभाषासु प्रवर्त्तन्ते ; केवलं ५५
सूत्रमेतत् शौरसेन्यां पिण्डादिषु न प्रवर्तते।
The rules mentioned in this chapter hold good with respect to
other dialects the sutra 55, however is not applicable to the words
fque &c. in the sauras'eni,

·। अथ द्वितीयोधयायः । ॥ स्वरादसंयुक्तस्यानादेः॥ १ । १ अधिकारोऽयं । यदित ऊर्द्ध मनुक्रमिय्याम स्तत् स्वरात् परस्या- संयुक्तस्यानादेर्भवतीति वेदितव्यम् । This sútra being an Adhikard, will be implied in the succeeding Sútras. The rules here in after mentioned shall be taken to refer to a single consonant which does not stand at the begining of a word and has a vowel immediately preceding it. ॥ क, ग, च, त, द, प, य वा प्रायोलुक्॥२।२ १ The corresponding sutra of Prakritaprakasa stands thus :-"अयुक्त- स्थानादौं” (प्राकृत प्रकाशे द्वितीयाध्यायस्य प्रथम सुत्रम्) the phrase "swarat' i.e., immediately preceded by a vowel, is omitted there (तत्र खरादिति पदं नास्ति) “अत्रासंयुक्तस्येत्येवं कथनेनैव प्रयोजन-सिद्दि र्भवति तत् खरादिति पदं वृथति न शङ्कितव्यम्” यत्रानुखारस्य पञ्चम वर्णोन जातस्तत्र परवर्तिनो व्यञ्जनस्यासंयुक्तत्त्वात् लोपे प्राप्त स्वरादित्यनेन निषेधः। The condition swarat may appear superfiuous for the phrase asanyuktasya (of single consonant) serves the purpose. But I have preferred to put down both as to exclude those cases where anuswara is not replaced by the fifth letter and co consequently the consonant which follows it is still a single one. २। अपभ्रशे तादृशानां क, ख, त, थ, प, फां ग, घ, द, ध, व, भा.भवन्ति। In the Apabhransa the third and fourth letters of a barga are respectively substituted for the first and second of the same when not joined to any consonant &c. (see the sutra) ; पैशाच्यां नैषविधिः; तत्रतु टतीयतूर्ययोः स्थाने यथाक्रम प्रथमदितीयौ। In the Pais'uchi the first and second letters of a barga is substituted for the third and fourth of the same respectively, as नगरं, नकर, भगवती फकवती। + , B ·( 41 ) 3B स्वरात् परेषामनादिभूतानामसंयुक्तानां क, ग, च, ज, त, द, प, य, वानां प्रायोलुग्भवति । The nine non-initial consonants k, 9, ch, j, t, d, p, y, and v, when not joined to any other consonant and immediately preceded by à Towel, are generally elided ; as क-लोप्रो (लोक:); सअढं (शकटं); मुउलः (मुकुलः); एउलो (नकुलः); णोत्रा (नौका); मुउ. लिदा (मुकुलिता); ग-णी (नगः); णरं (नगर); मअंको (मृगाङ्कः); सारो (सागरः); भादूरही (भागीरथी); भअवदा (भगवता); च-मई (शची); कअगगहो (कचगहः); वर्ण (वचन); सूई (सूची); रोअदि, (रोचते); उद्दं (उचितं); सूत्र (सूचक); ज-रो ( रजकः); पत्रावई (प्रजापतिः); गो (गजः); रश्रदं (रजत); त-विश्राणं, (वितान); किनं (कृत); रसा- अलं (रसातलं); रअ (रत्न); द-जदू (यदि); नई (नदी); गया (गदा); मत्रणो (मदनः); वअणं (वदन); मत्रो (मदः); प-रिज (रिपुः) ; सुउरिसो (सुपुरुषः); कई (कपिः); विउलं (विपुल); य- दालू (दयालुः); णअणं (नयन); विश्रोत्रो (वियोगः); वाउणा (वायुना); व-जीबो (जीवः); दिअहो (दिवसः); लाश्रम (लावण्य); विओहो (विवोधः); वलआणलो (वडवानलः); प्रायो ग्रहणात् क्वचिन मवति The word Prayas (generally) in the Sttara indicates that there are exceptions, specially when, as Praleritaprakāsa says (प्राकृत प्रकाशे) यत्र श्रुति सुखमस्ति 6 ·( 42 ) % euphony Tants a different use (१) as, सुकुसुमं ; प्रयाग- अलं ; पियगमणं ; सुगदो (सुगतः); अगुरू ; सचावं (सचाप) ; विजणं; अतुलं ; सुतरं ; विदुरो; आदरो; अपारो ; अजसो; दवो; दाणवो; सवहुमानं; इत्यादि; “स्वरादितिकिं ?" Why did we say Swarút, preceded by a vowel ? Compare the following संकरो ; संगमो ; णकचरो (नक्तञ्चरः); धणंजी; पुरंदरो; संवरो; अयुक्तस्येतिकिम् ? as illustrations of what we mean by single consonant प्रक्को, वग्गो; अग्घो; मग्गो (मार्गः); श्रच्चो (अW :); उद्दामो “अनादे"रितिकिं ? "what do we mean by non-initial"? compare-कालो,गन्धो,चोरो,जारो,तरू,दवो,पावं (पाप); समासे तु वाक्यविभत्यपेक्षया भिन्न-पदत्वमपि वक्ष्यते तेन तत्र यथादर्शनमुभयमपि भवति। In a compound word where the members are easily distinguishable, the initial letter of the last member is optionally considered as non-initial; accordingly elision takes place optionally, as सहअरो, सहचरः; जलअरो, जलचरः सहारो, सहकारः; प्राकृतप्रकाशकारस्तु तमेवार्थ भिन्नभङ्गया सूचयति Prakritaprakása expresses | Kalpalatika has (कल्पखतिकामते) the following karika. प्रायो ग्रहणतश्चात्र पूर्वप्राकृतकोविदः । यव न श्रुति सौभाग्यं तच लोपो न मन्यते ॥ According to the ancient Prakrita grammarians, elision is not allowed rhere it violates the rules of euphony ; as चुचुञ्च (चूचक); सुपवित्त (सुपविचं), सतेयो (सनेनः); केचितु 'गत्व' मदकले कस्य तथा मरकते भवेत,” इति afell Some say that in the words marakata and madakala g, is ubstituted for kas मरगचं (मरकतं): मचगलो (मदकलः);

·( 13 ) same opinion as लोपो भवतीत्यनेन ज्ञापयति सूत्रकारो यथा उत्तर पदादिरनादिरेव ; Hemchandra declares that “ the initial letter of the last member of a compound word is considered as "non-initial"; केचित्त, केषुचित् कस्य गत्वमेवे- च्छन्ति न तु लोपम् according to others instead of an elision, g is substituted for k in many words, as TIU (एकत्व); एगो (एकः); अमुगो (अमुकः); श्रागारो (प्राकारः); गरिसो (आकर्षः)। आर्षे अन्यदपि दृश्यते The Rishis allow substitution of any letter for any other letter, as 913 for आकुच्चनं । १ atu eta fara a Te pass now from elision to substitution. ॥ नावर्णत् पः॥ ४ अवर्णत् परस्यानादेः पस्य लुग् न भवति । When a non-initial p is preceded by abarna (ie a or a) it is not elided, as सवहो (शपथः) सावो (शापः) । ॥ श्रवणे यश्रुतिः ॥ ५ ॥ १ In the sauraseni dialect (शौरसेन्यां) d is substituted for t ; पताकादिक वर्जयित्वा तस्य स्थाने दो भवति as तादो (तातः); but in the words पनाका व्याप्त and मंभित are excepted as पडाथा वावडो गमिण and in the word (भरते तस्य धः) bharata dh is substituted for t as I and the elision of d is not generally allowed (दलोपः प्रायेण निषिदः) as वदणं, सौदामिसी there are however exceptions (प्रायोग्रहणात, कचिदस्य लोपोऽपि) as हिमञ्च (हृदयं) #TITUTT Feren Hafa in the magadhi dialect sch is substituted for तथा जघयोः स्थाने यः and y for j and ghg and य लोपोन jis not elided. पैशायां तदयोःस्थाने तो भवति In the paisaiohit is substituted for both t and d हृदयस्य हितपमिति रुपं भवति the word hridaya assumes the form of hitapa. 3 chh . ...

·क, ग, च, जेत्यादीनां लुकि सति यः शेषोऽवर्णस्तस्मात् परतो लघु- प्रयत्नतर यकार श्रुति भवति । Where ls, g, ch, and j&c., are elided, the inherent a, which survives them, if preceded by an abarna (a or a) is pronounced like ya. ख, घ, थ, ध, भां हः ॥ १२ स्वरात् परेषामसंयुकानामनादिभूतानां ख, घ, थ, ध, भ इत्येतेषां वर्णानां प्रायो हो भवति H is substituted for the five consonants kh, gh, th, dh and bh, when they are single, non-initial and preceded by a vowel ख-महो (मख:); मुहं (मुखं); मेहला (मेखला); लि- हदू (लिखति); पमुहेण (प्रमुखेण); सही (सखी); आलिहिदा (पालि- खिता); घ-मेहो (मेघः); जहणं (जघनं); माहो (माघः); लाहनं (लाघवं); लहु (लघु); थ१ - नाही(नाथः) ; गाहा (गाथा); मिहुणं (मिथुन); सबहो (शपथः); कहेहि (कथय); कहेदु (कथयतु); कहदसं (कथयिष्यामि); कहं (कथं); मणोरहा (मनोरथः); ध-साहु (साधुः); राहा (राधा); वाहो (वाधः); वहिरो (वधिरः); वाहदू (वाधते); इंदहणू (इन्द्रधनुः); अहिश्र (अधिक); माइवीलदा (माधवीलता); महुअरो (मधुकरः) भ-सहा (सभा) ; सहावो (स्वभावः) ; णहं (नभः); घणहरो (घणभरः); साह (शोभते); सोहणे (शोभनं); आहरणं (आभरण); दुल्लहा (दुर्लभः); वल्लहो (वल्लभः); २ खरादितिकिं ? In the sauraseni except in prithivi and prathana, dh is substituted for th, as जया (यथा); नवा (नथा); शमधा (अन्यथा) &c., in prithivi, and prathana, h and ah are respectively substituted for th, as पड़वी, पढुमं; पृथिवी प्रथमच वर्जयित्वा शौरसेन्यां थकारस्य प्रायो धो भवति । २ शौरसेन्यां ध भयोः क्रमेण दकार वकार वटुच्चारणं विहितं न व लेखत : खारप्य In the sanraseni dh and bh are pronounced as dand v respectively, but they do not change their forms.

·why did we say "then preceded by a rowel” i compare संखो (शङ्ख:); संघो (संव:); कंथा (कन्या), &c. असंयुक्तस्य दूतिकिं ? as illustrations of what we mean by the letters being single,compare लुम्पडू (लुम्पति); सिवउ (सिध्यतु); अक्खद् (अक्षति); watafiam as for the letters being non-initial, compare गजंता (गर्जयन) ; खे; गजद् घणो (गर्जयति धनः); प्राय दूत्येवं Praya being still implied (see Sú:2ch. 2) Fre also find such forms as पखलो (प्रखलः); पलम्बघणे (प्रलम्बघ्नः); अधीरो; अधलो (अधन्यः); उपलवभावो (उपलब्धभाव:); जिणधम्मो (जिनधर्मः); दूत्यादि दृश्यते । ॥ टोडः ॥६॥ खरात् परस्यासंयुक्तस्यानादेष्टस्य डो भवति । Single, non-initial t preceded by a towel changes into das णडो, (नटः), भडो (भटः), विडवा (विटपः), घडो (घटः); घडइ (घटते), &c. स्वरादितिकिं Why did we say when preceded by a vowel ? compare घंटा असंयुक्तस्य इतिकि? the t should be single, for compare खट्टा अनादेरि- तिकिं ? and also noninitial, for compare टंको. क्वचिन्नभवति This rule does not hold good in some instances, as अटद् (अटति); ॥ पाटौ लो वा ॥७॥ ण्यन्ते पटधातौ टस्य लो वा भवति । When the root pat is in causal form, 1 is optionally substituted for t, as फालेद्, फाडेदू (पाटयति)। ठोढः ॥ खरात् परस्थासंयुक्तस्यानादेष्ठस्य ढो भवति ।

·(46) Dh is substituted for th, then it is single,noninitial and preceded by a rowel, cls मढो (मठः); सढो (शठः); कमढो (कमठः); कुढारो (कुठारः);खरादित्येव why did. we say when preceded by a rowel ? look on the, following वेकुंठो (वैकु- एठः); असंयुक्तस्यतिकिं ? as for its being single' compare चिट्ठद् (तिष्ठति); अनादेरितिकिं? and for its being noninitial compare ठाई (स्थायी); ॥ डोलः ॥ २८ ।। खरात् परस्थासंयुक्तस्थानादे र्डः प्रायो लो भवति । single and noninitial d preceded by a vowel, generally becomes ] ; as वलवामुहं (वडवामुखं) ; गरुलो (गरुड़:); कील (क्रीड़ति); तलाश्रो (तड़ागः); वलही (वड़भी); खरादित्येव this is the case only when d is preceded by a vowel, for compare such forms is मोंडं, (मुण्ड) ? कोंड (कुण्डं ?); असंयुक्तस्य दूत्येव as illustrations of d when not single we have खड्गो; अनादावित्येव d does not change to I when initial as fut; 'प्रायो' 'ग्रहणात् क्वचिदिकल्पोऽपि. from the use of Práya (generally) in the sútra we conclude that option is allowed in some words as, वलिस, वडिस; दालिम, दाडिमं ; गुलो, गुडो ; णाली, गाडी; एलं, णडं; क्वचित्र Hafa this rule does not at all apply to some instances as निविडं, पीडि (पीड़ित); णीईं। २ । १ प्राकृत प्रकाशे " डस्य च” इति सूचरूपमस्ति (sec. Pra 23su. ch.2). २। प्राकृतप्रकाशकारमते दाडिम, वडिस, निविडानां लत्वं न भवति According to Prákritaprakása l is not substituted at all in the words Dádima, Badisa, and Nibida कल्पलतिकामते केवल पीडित, गुड, शब्दयोर्विकल्पेन लवं Hafa i According to kalpalatika the substitution of 1 for d is optional in Pidita and Guda only.

·( 47 ) ॥ प्रतौ डः ॥ १० प्रत्यु पसर्ग तस्य डो भवति । In the prefix prati d is substituted for t as पडिवसं (प्रतिपन्न); पडिसरो (प्रतिसरः); पडिमा (प्रतिमा) &c प्राय दूत्येव the word Prúya (generally) still continues to be implied, so we find also many exceptions of the rule, as पडूवं (प्रतीप); संपई (संप्रति); पठ्ठाणं (प्रतिष्ठान); पठ्ठा (प्रतिष्ठा); पद्मा (प्रतिज्ञा)। प्राकृत प्रकाशे ऋत्वादिषु तोदः (प्रा० ७।२) इति सूत्र पठितं हेमचन्दुस्तु विधिमिमं शौरसेनीमागधी विषयं मन्यते तन्मते साधारण प्राकृतेतु ऋत्वादीनां उऊ इत्यादिरूपं भवति । In Prákritaprakasa te find a Sútra "rittradishu todah"(Pra 7su, ch2) in ritu &c., d is substituted for t. But Hemehundra says सतु शौरसेनी मागधी विषय एव दृश्यते fa para "as this does generally apply to Sauras'eni and magadhi dialects I omit it-In common Prakrita however no such substitution takes place”; as उऊ (श्रृतुः) ; रअं (रजत) ; ए (एत); गो (गतः); संपत्रं (साम्यत); जत्रो (यतः) ; तो (ततः); क (कृत); हासी (इताश:); तात्री (तात.); इत्यादि । १ १ अतुः, किरातो, रजतञ्च, नातः, सुसजतं, संयत साम्पतञ्च । सुसंस्कृति प्रीति समान शब्दा तथा कृतिर्निति तुल्यमेतत् ॥ उपसर्ग समायुक्त कृति वृती तागतौ । यत्वादिगएने नेपाअन्ये शिष्टानुसारतः ॥ According to kalpalatika d is invariably substituted for t in the word sutra ; as सुदं श्रुतं and optionally in hata (हत) as इयो हदो (हतः) ·(13) ॥ दनश दहोः ॥ ११ ॥ अनयोधीत्वोर्दस्य डो भवति । D is substituted for d in the roots Dansa and Daha ; Cas उसडू (दशति); डहद् (दहति); ॥ प्रदीपौ लः ॥ १२ । प्रपूर्वं दीप्यतौ धातौ दस्य लो भवति । L is substituted for d in the root dipa having the prefix pra before it, as पलीबेद् (प्रदीपयति); पलितं (प्रदीप्त); ॥ दीपौ धौवा ॥ १३ । दीप धातौ दस्यधो वा भवति । Dha is optionally substituted for d in the root Dipa as धिप्पइ, दिपपद् (दीप्यति); . ॥ नाणः॥ १४ । १। 3B खरात् परस्यासंयुक्तस्यानादेर्नस्य णो भवति । Ņ (cerebral) is substituted for dental n when it occurs single and noninitial, and is also preceded by a vowel, as कण्या (कन्या); सत्रणं (शयन); इत्यादि । अत्र वररुचि हेमचन्दयोर्महदन्तरं दृश्यते, यथा प्राकृतप्रकाशे नोण: सर्वत्र" (पा. ४२ सू २ अ) इति सूत्र दृश्यते, तस्य वृत्तिस्तु सर्वत्र श्रादौ अनादौ वा नकारस्य णकारो भवति । With regard to this rule difference of opinion is found to exist between Vararuchi and Hemchandra, for while the former substitutes cerebral ņ for a single n every where, the latter attaches the conditions mentioned in the पैशाच्या णकारस्य 'न' कारो भवति । In the Paisachi dental n is substituted for cerebral n.

·(49) sitra. Thus for instance Tararuchi writes the Ford Nurayana as Náráyana, while Hemchandra both Márúyana and Núráyana (see next sutra). The Rishis do not pay any regard to this rule, as अनलो अनिलो। ॥ वादौ ॥ १५॥ असंयुक्तस्यादौ वर्त्तमानस्य नस्य हो वा भवति । Ņ is optionally substituted for a single and initial १४ ८18 णरो, नरो ; ण, नद्, (नदी); असंयुक्तस्येत्येव this is only when n is single, for compare zita: 1 ॥ पोवः ॥ १६।१। स्वरात् परस्थायुक्तस्थानादेः पस्य पायो वो भवति । Single noninitial p when preceded by a vowel, generally becomes v. as सवहो (शपथः); सावो (शाप:); उलवो (उलप:); उवमग्गो (उपसर्गः) ; पईवो (पदीपः) ; कासवो (काम्यपः) ; पावं (पाप); उवमा (उपमा); महिवालो (महीपाल:); गोवेद् (गोपयति); कलावो (कलापः); तवद् (तपति); कवीखो (कपोल:); स्वरादित्य व as for p not preceded by a vowel, compare कम्पदू ; असंयुक्तस्येत्ये व as for its being conjoined to another consonant, compare अप्पमत्तो अनादिरित्य व ; also when it occurs at the begining of words, compare पद (पठति); प्राय इत्येव the use of práyas (generally) in the sútra signifies that this rule is not universal or in other words it applies only to cases where no elision takes place by sútra (1 chap 2.) Cas रिऊ (रिपुः); १। १। प्राकृत प्रकाशे सूबरूपं सममेव विद्यते (see Pra. 15-2.) भौरसेन्यां अपूर्व शब्दस्य “अवरूवं,” “अजब," इति रूपवयं भवति In the Sauraseui dialect the word Apurba has two forms as just shewn in Nágri character, पस्य च वः v is generally substituted for p. ..

·( 50 ) पटौ फः ॥ १७ ॥ ण्यन्ते पटि धातौ पस्य फो भवति । Ph is substituted for p in the root Pat when in the causal form ; as फालेइ, फाडेइ (पाटयति)। ॥ फो भदौ ॥१८॥ खरात, परस्यासंयुक्तस्यानादेः पस्य भहौ भवतः । Bh or h is substituted for a single and noninitial pk when preceded by a vowel. कचिङ्क: In some words bh only is substituted ; as रेभो (रेफ.) ; सिभा (शिफा); कचित्तु हः in other instances h only is substituted मुत्ताइल (मुक्ताफल); efechtafa instances may be found where both bh and h are substituted in same words as सेभालित्रा, सेहालिया (शेफालिका); सभरी सहरी (शफरी); खरादित्य व the substitution does not occur when ph is not preceded by a vowel, as गुफद (गुम्फति); असंयुक्तस्य त्येव neither when it is not single as पुप्फ (पुष्प) ; अनादावित्य व nor when ph is initial as फणी। १ ॥ बोवः ॥ १६॥ खरात परस्यायुक्तस्यानादेर्बस्य वो भवति । V is substituted for a single and noninitial B when preceded by a vowel, as अलावू अलाऊ। ॥ विमिन्यां भः॥ २० ॥ विसिन्यां वस्य भो भवति । १। शौरसेन्यां फस्य हरain the Sauraseni only his substituted for ph. In Jaina Prakrita b is substituted for म (जैम प्रायने मस्थामे वो भवति) वम्महो ·( 51 ) In the mord visini bk is substituted for the initial letter, as भिसिणी स्त्रीलिङ्ग निर्देशादिह न भवति from the express mention of the feminine we infer that this rule does not hold in the neuter form of the word as विसम् । ॥ श्रादे-जः ॥ २१ ॥ पदादेर्यस्य जो भवति। Jis substituted for initial y as जमो (यश:); जमो (यमः); जाई (जाति); आदे रितिकिं ? as for cases where y is not initial compare अवश्वो; वहुलाधिकारात् सोपसर्गस्यानादे To the implication of option being continued we have to understand that even in many cases where y is preced by a prefix and consequently is not initial, the substitution is allowed; as संजमो (संयमः); संजोत्रो (संयोगः): अवजसो (अपयशः ); कल्पलतिका मते सामान्यत उत्तर पदस्थितस्थापि यकारस्य जादेशो भवति । According to kalpalatiká the substitution takes place also when y stands first in the last word in a compound ; as गाढ़जोव्वमा (गाढ़- यौवना); अजोगो (अयोग्यः); आर्षे लोपोऽपि according to the Rishis initial y is also sometimes elided ; as TSTE (यथाजातं) ।१ ॥ युग्मद्यर्थपरे तः ॥ २२॥ युग्मच्छब्दार्थ परे यस्य तो भवति । The y of the word yusmad changes to t as greiftet (युमादृशः)। १। मागध्यां यस्य जादेभो न भवति । In the Magadhiy remains the same.

·(52) ॥ तीयकृदयो जः ॥२३॥ तीय पत्यये, कृदन्तेषु च यो यस्तस्य विस्तो जो(जः) वा भवति । The single unconnected y, which occurs in a word on account of affix tiya, or any of the krit affixes attached to it optionally becomes jjas करणिज्ज', करणीअं; रमणिज्ज रमणी; दोज्जो, दोश्रो (द्वितीयः); पेन, पे (पेयं)। ।। छायायां होवाकान्तौ ॥ २४ । अकान्तौ वर्तमाने छाया शब्दे यस्य हो वा भवति । The y of the word chháyá when it is used in any sense other than kánti, optionally changes to h; as वच्चस्मशाहा (वृक्षस्यछाया); | ॥ हरिद्रादौलः ॥ २५॥ हरिद्रादिषु शब्द व्वसंयुक्तस्य रस्य लो भवति । In the words Haridra &c. 1 is substituted for the single ?' ; as हलद्दा (हरिद्रा): दलिदो (दरिद्रः); कल्पलतिकार्या हरिद्रादिगणो यथा in kalpalatika the Haridra-class is thus enumerated as. हरिद्रा, मुखरा, ङ्गार, सुकुमार, युधिष्ठिराः । करुणा चरणञ्चैव परिखा परिघावपि ॥ किरातश्चाङ्गुरीचैव दरिद्रश्चैवमादयः । आदिशब्दात पारिभद्रः जठर निष्ठुरापहार शब्दानां संग्रहः । Bahula (option) being still implied we have to understand that in the word charana the r changes into 1 only when it means a foot and used not in any other

·(53)
3B
sense; as पद्दस चरणं, so re also find such forms as
जठरं, निट्ट,रो । १।
॥ शषोः स ॥२६ । ।
शकार षकारयोः सो भवति ।
Sis substituted for s' and sh; as gut
(कुश:); सेसो
(शेषः); इत्यादि in facts and sh (श&य) do not exist in the
prakrita alphabet.
॥ होघोऽनुखारात, ॥ २ ।
अनुस्वारात परस्य होघो भवति ।
gh is optionally substituted for 7 when it is preceded
by anuswara as सिंघो, सीहो, (सिंहः); संघारो, संहारो
(संहारः); क्वचिदननुस्खारादपि we find the substitution of gh
in some instances even where h is not preceded by an
anuswara as दाघो दाहा)।
इति द्वितीयोऽध्यायः ।
१ मागध्यां र स्थाने लोभवति। In the maghadhi l is generally substituted
for r. पैशाच्यामपि र स्थाने लः। In the Paisachi l is also substituted for r.
In Jaina Prakritaa s and n are substituted for r (जैन प्राकृते रस्थाने
सौ विहितौ)। (In Prakrita lakshaya sutra 18 to 19) as सीसं (शिरः)।
२मागध्यां श ष सांभ ए व In the maghadhi s' (म) is inrariably used every
where for s', sh and s.
In Jaina Prakrita r, jha and bh are substituted for h (जैने ह,
स्थाने र, क, भा भवन्ति) (In Prakrita lakshana sutra 19, 20, 21) घर (गृह)
वभो (वहिः), जिभा (जीहा)।
.

·( 55 ) प्रा० प्रा. सं प-सुतं सुप्त; पज्जत्तं पर्याप्त; गुत्तो गुप्तः । -निचलो निश्चलः; चुद शुतति घ-गोट्टी गोष्ठी; निठुरो निष्ठुरः । प-खलिभं स्खलितं; णेहो महः । ॥ अधो म,न,यां, शेषाणां दित्वञ्चानादौ ॥ ३ । म, न, यां संयुक्तस्याधीवर्तमानानां लुगभवति। अनादौ वर्त्त- मानानां शेषाणां द्वित्वञ्च । The consonants m, n, and y forming the last letters in conjuncts are elided ; and except when the conjunct occurs in the begining of a word the surviving consonants are doubled. as- सं सं प्रा. सं म-जुग्गं युग्म रस्मी रश्मिः सरो स्मरो न--नगगो नमः भगगो भनः लग्गं घ-सोमो ॥ सर्वत्र लवरामचन्द्र शेषाणं दित्वञ्चानादौ ॥ ४ । चन्द्रशब्दादन्यत्र सर्वच ल, व, रां संयुक्तस्यो मधःस्थितानां लुम्- भवति। अनादौ स्थितानां शेषानाञ्च दित्व स्यात् । The letters 1, v, and q are always elided, whether they occur first or last in a conjunct; and the surviving letters, provided they are not in the beginning of a word, are doubled ; as- प्रा. प्रा. लग्न। मौम्यः ।

·( 56 ) प्रा. सं प्रा० वल्कलं अर्कः; पर; र-" ल-ऊर्द्ध उल्का; वक लं मद्दो शब्दः; अद्दो अब्द: लुद्धो लुब्धः । लोद्धो लुब्धकः अको वगगो वर्ग: सण्हं लक्षणं ; विकवो विक्लव: पिकं धत्थ ध्वस्तं चक्क चक्र; गहो ग्रहो रात्रिः रत्ती। Exception;-In the word chandra r is not elided, as चंद्रो अत्र '६' इत्यादिसंयुक्तानामुभय लोपप्राप्तौ यथादर्शनं लोपः । According to the preceeding sútra in such conjunct as dø &c. both the first and last letters are subject to elision. In such cases we have only to follow ancient authorities to elide either of them, thus क्वचिदूई in some instances the first letter is elided, as उब्विग्गो (उद्दिनः); विउणो (द्विगुणः); कम्मसं (कल्मषं); सव्वं (सर्व) ;-क्वचिदधः- in some instances the last is elided as कव्वं (काव्य); कुल्ला (कुल्या) ; मल्ल (माल्य); दियो (दिपः) ; दुबाई (दिजातिः); क्वचित् quriu in some instances the elision of either is good, as वारं, दारं (दार); चन्दः (१)। १। We find the form चंदो in many manuscripts.

·(57) in रो रो वा॥ ५ । । ट्र-शब्द रेफस्य लुम्वा भवति । In the conjunct dr, the elision of r is optional; as दोहा (द्रोह); रुद्दो (रुट्रः) ; भदं (भद्र); समुद्दो (समुद्रः); ॥ ज्ञाञः जस्य द्वित्वञ्चानादौ ॥ ६।२। ज्ञासम्बन्धिना जय लुग्वा भवति । जस्य च दिवमनादौ। In the conjunct joan (6) is optionally elided and the remaining j is doubled, provided it does not stand at the beginning of a word ; as सव्वजो, सव्वल (सर्वज्ञः); अप्पज्जो, अप्पम (अल्पज्ञः); अहिजो, अहिस्सू (अभिज्ञः); णाणं, जाणं (ज्ञान); संजा, संसा (संज्ञा); अजो, अलो (अज्ञः); क्वचिनभवति in some instances the elision does not take placo; as विमाणं। ॥ अनादावादेशस्य दिवचनम् ॥ ७॥ अनादौ वर्तमानस्यादेशस्य हित्वं भवति । A single consonant Thich is substituted for a conjunct by rules herein-after stated, is doubled, provided १ अवन्यामपि नियम एष सर्वत्र वते In the abanti this rule is universally applied. २ शौरसेन्यां ज्ञ स्थाने जो भवति स्थाने जो भवति In the sanraseni n is is sulstituted for jn (ज्ञ); मागध्यां ज्ञस्य ञो भवति in the magadhi jn (ज्ञ) is replaced by doubled n; पैशाच्यामपि मागधीवत् ज्ञस्य ज्ञो राजन् शब्दसम्बन्धिनो ज्ञस्य तु चित्र, ar in the pais'áchí also an is substituted for jn (31) but the jo (3T) of tho word Rajan is optionally changed to चिञ। मौरसेनी, मागधी पैशाचीषु न्यण्यो TFT TT Hafa i on is also substituted for nya and nya in the sauraseni mágadhi and pais'achi dialects.

·( 68 ) it does not stand at the beginning of a word ; as लट्ठी, (यष्टिः); दिट्ठी, (दृष्टिः); इत्थी इत्यादि । ॥ द्वितीय तुर्यायो रूपरि पूर्वः ॥ ८ । द्वितीय तुर्य योईि वप्रसङ्गे उपरि पूछौ भवतः। द्वितीयस्थों- परि प्रथमश्चतुर्थस्योपरि बतीय दूत्यर्थः । When the second or the fourth letter of a class (वर्ग) is to be doubled, it shall, instead of being doubled, be conjoined to the first and the third letter of the same barga respectively, over it; as वक्खाणं (व्याख्यान); अग्धो (अर्घः)। ॥ न दीर्घानुखारात ॥६॥ दीर्घानुखाराभ्यां परयोः शेषादेशयोदिल न भवति । A consonant preceded by a long vowel or Anuswarca is never doubled ; as दूसरो (ईश्वरः); लासं (लास्य); संकंनो (संक्रानः); संभा (संन्धया)। ॥ रहोः ॥ १०॥ रेफ हकारयोदिन भवति । R and b are never doubled ; as-र-सुदेरं, (सौन्दर्य); वन्हचरं (ब्रह्मचर्य); धीरं (धेर्य); विहलो (विकलः); कहावणो (कार्षापण:)। ॥समासे वा ॥११॥ समासे हित्वं वा भवति ।

·( 59 ) The foregoing rules for doubling a letter, optionally applies to the compound words; as नईगगामो, नगामी (नदीग्रामः); वहुलाधिकारादन्यत्रापि option being carried on, any letter in a compound word though not coming under the foregoing rules, may be optionally doubled ; as- तेल्लोक्तं, तेलोक (त्रैलोक्य)। ॥ तेलादौ ॥ १२ । १ । तैलादिध्वनादौ यथादर्शन मन्त्यस्यानन्यस्य च व्यञ्जनस्य द्वित्व भवति । In the words taila &c. any consonant except the first is doubled ; but ancient usages can alone determine whether the medial is doubled or the final, as तेल्नं (तैलं) ; मंडुक्को (मण्डकः) ; वेदल्लं (विचकिल्लं) ; उज्जू (ऋजुः); सोत्तं (श्रोतः) ; पेम्म (प्रेम) ; विड्डा (ब्रोडा) ; जोवणं (यौवन); ॥ सेवादौ वा ॥ १३ । २ । .. १ प्राकृत कल्पलतिकायां प्राकृत प्रकाशे च स्तूत्रस्यास्य " नीडादिषु” इत्येवं रूपमति । Both Prakritakalpalatika and Prakritaprakasz read Nídádi instead of tailadi ; kalpalatika thus enumerates Nidadi (कल्पलतिकायां नीडादिो गणोयथा- मीड, व्याहृत, मण्डक, श्रोतांसि, प्रेम यौवने । अजुः स्थ लं, तथा तैलं, चैलोक्यञ्च गणे यथा ।। ऐड्ड (नीड) वाहित (व्याहृतं)। RKalpalatika thus enumerates the Sora class (कल्पनतिकायां सेवादिगणो यथा)- सेवा, कौतुहलं, दैवं, विहितं, नख जानूनि । पिवादयः सवा शब्दा एतदाद्या यथार्थकाः॥ त्रैलोक्य कर्णिकारञ्च वेश्या भूमञ्च दुःखितं । रात्रि विश्वास निश्वासा मनोऽसश्वर रग्मयः ।। दीधैक शिव सूयणीक मित्र पुष्पासिदुर्लभाः। दुष्करो निष्कृपः कर्म करेश्वास परस्परं । नायकाद्या स्तथाशब्दाः सेवादिगणसम्मताः।

·( 60 ) . । सेवादिध्वनादौ यथादर्शनमन्यस्यानन्यस्य च वा हित्व भवति । The above rule is optionally applied to the words send&c.as. सेवा, सेवा ; विहितो, विहिरो ; कोउहल्लं कोउहलं, वाउल्लो, वाउलो इत्यादि। ॥ क्षः खः कचित्तु, छभौ ॥ १४ । १ । क्षय खो भवति क्वचित्त झा वपि । Kh is generally substituted for ksh but in some cases chh or jh is also found in its place ; as खत्रो (क्षयः); लखणं (लक्षण); क्वचित्त, छमा वपि, the examples of the latter cases are छोणं, खीणं, (चीणं); भिज्जदू, खिद्यति (विद्यति); ॥ छोऽध्यादौ ॥१५॥ In Akshi &c. chh and not kh is substituted for the conjunct; as अच्छी, (अक्षि) ; उच्छू, (इक्षुः) इत्यादि ; क्वचित् स्थगित शब्देऽपि sometimes chh is also substituted for sth in the word sthagita, as छ। २। an शौरसेन्या सेवादिषु दिल न भवति । This rule does not apply in the Sauraseni dialect. १ मागध्यामनादौ वर्तमानस्य क्षस्य शूको भवति ; प्रेक्षाचक्षोस्तु स्कः। In the mágadhi s'k is substituted for a noninitial ksh but in the words preksha and áchaksha the substitute is sk. २ Kalpalatika thus enumerates the aleshi class (कल्पलतिकायां अक्ष्यादिगणो यथा) अत्राक्षि, चक्षु, रक्षुम, क्षार उत्क्षिप्तमक्षिकः। दक्षोवक्षः सदृक्षोऽक्ष क्षेत्र क्षीरेक्षुकुक्षयः। क्षुधाचेत्यादयः शब्दा अक्ष्यादिगण सम्मताः। आर्षे According to rishis the words ikshee (इक्ष), kshira (क्षीर) and sadrilesha (सदृक्ष) have the following forms also, as इक्खू खीरं, सरिखं । शौरभ न्यां सदृक्ष हार भूट्यो ग्वखं निषिद्ध In the sauraseni dialect chh is not substituted for lish in the words sadriksha and kshára.

·(61) ॥ क्षण उत्सवे ॥ १६।१। क्षण शब्दे उत्सवाभिधायिनि संयुक्तस्य छो भवति । When the word kshana denotes festival chl is substituted for Ksh. But then it denotes a moment the substitution does not take place ; as खणो। ॥ का झोः पः ॥ १७ । २ । का झोः पो भवति। The cunjucts len and te change into P, as रुप्पं (रुकम); रुपिपणी (रुकिानी); कुप्पलं (कुमल); कचित् चमापि in some instances 'चम' is also substituted for कम as रुचमी (रुक्मी); ॥ष्क, स्कयो नाम्नि खः ।। १८ । अनयो नाम्नि संज्ञायां खो भवति । Kh is substituted for shk or sk in a substantive; as क-पोक्खरं, (पुष्कर); पोक्खरिणी, (पुष्करिणी); निक्खं (निष्क); स्क-खंधो (स्कन्धः); खंधावारः (स्कन्धावारः); नानीति for? when shk and sk occur in a verb or verbial adjective such substitution does not take place, as दुक्कार, (दुष्कर) ; निकाम्मं, (निष्क्राम्य) ; सक (संस्कृत); ३ । %3B १। शौरसेन्या क्षणशब्दे छत्वं न। In the sauraseni chh is never substituted for ksh in the word kshana. २। प्राकृत कल्पलतिकायां “म स्य च" इत्येवं सूत्रतपमस्ति According to Prkrita Kalpalatika the substitution of P is held for kun only. ३। हेमचन्ट्रमते मागध्यां मयोगे वर्तमानयोः सकार षकारयोः सो भवति तथाहि कस्कयोः स्व इति रुपं यस्य टू इति रुपं। According to Hemchandra s is substituted for s and sh when they conjoined to another letter, in the ma'gadhi dialect. Thus the conjuncts slk and si assume the form of sk and sht the form st. कल्पलतिकामते तत्रापि शकार एव According to kalpalatika the substitute is s' even in these instances, ·(62) ? ॥ यस्य ठोऽनुष्ठ, टा, संदष्टे ।। १८ । उष्ठादिवर्जिते पृस्य ठो भवति । Th is used for sht in all words except ushtra, ish tú, and sandeeshtar ; as लट्ठी (यष्टिः); मुट्ठी (मुष्टिः); दिट्ठी (दृष्टिः) सिट्ठी (सृष्टिः) ; इत्यादि अनुष्टेष्टा संदष्टइतिकिं ? the words ashtra ishta and sandashta have the following forms. उहो, इट्ठा, संदट्ठो। ॥ त्यश्चोऽचैत्य ॥ २० । चैत्यवर्जिते त्यस्य चो भवति । Ch is substituted for tya in all words except chaitya , as सच्चं (सत्य); पञ्चत्रो (प्रत्ययः); निक्षं (नित्य); पञ्चच्छं (प्रत्यक्ष); अचैत्यतिकिं ? the word चैत्य becomes चइत्तं । ॥ त्व, थ्व, छ, ध्वां च, च्छ, ज्ज, झाः कचित् ॥ २१ । एषां (त्व, थ्थ, द, ध्वां) यथा संख्यमेते (च, छ, ज्ज, जमाः); क्वचिद्भवन्ति । In some instances chch, chchh, jj, and jjh are substituted for twa, thwa, dwa, and dhwa respectively, as बच्चा (ज्ञात्वा); मोच्चा (श्रुत्वा); पिच्छी (पृथ्वी); विजं (विद्दान् ); वुमा (वुध्वा); ॥ तस्याधूतादौ ॥ २२। तस्य टो भवति धूतादीन वर्जयित्वा । Tis substituted for rt except that in the words of the dhurtan class, as केवट्टो (कैवतः) वट्ठी (वत्ती); णडओ निक). सटरी (नकी मंवटि (मनिको पानातिति कि .

·: , ( 6 ) the substitution does not take place in the words dhtirta &c. as घूत्तो, कित्ती धूर्त दिर्यथा धूत्तः, की त्तिः, वाती वर्तन, निवर्त्तनं, प्रवर्तन, संवर्तनं, आवर्तनं, निवर्तकः, प्रवर्तकः, संवर्तकः, वर्तिका, वार्तिकः, कार्तिकः, कर्तरि, मूर्तिः, मुहतः, वडलाधिकारात् वट्ठा bahula being carried on, the word atarrti takes the form of vattá. * ॥ इखात् थ्य, व, त्स, पा मनिश्चले छः ॥ २३ । इखात् परेषां, थ्य, श्व, त्स, मां छो भवति । Chh is substituted for the conjuncts thya, sch, ts, and ps, when they are preceded by a short towel, as qe (पथ्यं) ; पच्छा (पथ्या); मिच्छा (मिथ्या); रच्छा (रया); श्व-पच्छिमं (पश्चिम); अच्छरं (आश्चय); पच्छा (पश्चात्) ; त्स-उच्छाहो (उत्साहः); मच्छरो (मत्सरः); वच्छो (वत्सः) -लिच्छद (लिप्मति); लिच्छा (लिप्मा) ; जुगुच्छ। (जुगुप्मति); अच्छरा (अप्सरा); इखादिति किं ? the substitution does not take place when they are not preceded by a short vowel, as ऊसारित्रो (उत्सारितः); अनि- en fa fati such substitution does not take place in the word nischala, as fuent. According to the Rishis (sth) the word tatthya (aravi) is used as tachcha (ap) ।। द्यस्य जः ॥२४ । १ । * मागध्यां चढयोश्च टू इति रुपं केषाचिन्मते द इति। In the Magadhi dialect the conjuncts tt and to change into st but according to some they change into s't. १ । कल्पलतिकायां " पद्यादिषुनेति" पाठो विद्यते। According to Kalpalatika such substitution does not take place in the words padya &c. as पद', गद्द, अवउद्यम केचिदिच्छन्ति केचिदिच्छन्ति केवलं as regards the word udyama some up hold the substitution while others do not as CERT उज्जमो।

·( 65 ) .. 3B अनयो जः स्थात्। J is substituted for yya and rya, as व्य-जज्जो (जय्यः); सेज्जा (शय्या); र्य-भज्जा (भार्य।); कज्जं (कार्य); वज्ज (वयं); पज्जाओ (पर्यायः) ; पज्जन्तं (पर्यन्तं); ॥स्तस्य थोऽसमस्तनम्वे ॥२६ । समस्त स्तम्व वर्जिते स्तस्य थो भवति । Th is substituted for st in all words except samasta and stamb, as इत्थो (हस्तः); थोत्तं (स्तोत्र); थोडं (स्तोक); पत्थरो (प्रस्तरः); थुद (स्तुतिः) ; इत्यादि । १ । असमस्त स्तम्व इति किं ? The substitution does not take place in the words, samasta and stamb; as FHTI, तंवो ॥ष्प स्पयोः फः ॥ ३० । थप स्पयोः फो भवति । Ph is substituted for shp and sp. पुफ्फ, सफ्फं, निफ्- फेसो (पुष्पं, शष्पं, निष्पेशो); फंदणं पडिफ्फद्दी, फंसो (स्पदनं, प्रतिस्पर्दी, स्पर्थः); ॥श्र, षण, स, ह, हु, क्षणं ण्डः ॥ ३१ ।। प्रादीनां संयुक्तानां णकाराकान्तो इकारादेशो भवति । 3 १। मागध्यां स्तर्थयोः स्त एव । In the magadhi st is substituted for both st and rth. २। पैशाच्यां सस्य 'सिन' इत्यादेशो भवति । In the paisachi sina is snbstituted for the conjunct siin 9 ·( 66 ) .. 3B nh is substituted for the conjuncts s'n, shn, sn, hn, he and Kshn; as न-पण्हो, (प्रश्नः); ष्ण-विणहू (विष्णुः) कण्हो (कृष्ण:); उणहीसं (उष्णीष); स्व-जोण्हा (ज्योत्स्ना); ण्हाऊ (वायुः); ण्हाणं (सान); क-वण्ही (वद्भिः); जणा (ज) ; हु-पुवणहो (पूर्वाह्नः); अवरणहो (अपराहः) ; क्ष्ण- सहं (लक्षण); तिणहं (तीक्षा) ।। श्स, भ, स्म. मां म्हः ॥ ३२ । प्रमादीनां संयुनानां स्थाने मकाराकान्तो इकार आदेशो भवति । The conjuncts, sm, shn, sm and hm take the form of mh; as श्म-कन्हारो (काश्मीरः); म-गिन्हो (ग्रीष्मः); उन्हं (उन्म); स्म-अम्हारिसो (अस्मादृशः) ; विम्हो (विस्मयः); म-वन्हा (ब्रह्मा); सुम्हो (सुमः); वम्हणो (ब्राह्मणः) वम्हचेरं (ब्रह्मचर्य ); क्वचिद्भोऽपि दृश्यते, in some instances mbh is found in the place of mh, वम्भचेरं; कचित्रभवति to some instances this rule does not apply at all ; as रस्सी (रश्मिः); सरो (स्मरः); ॥ह्यस्य झः॥ ३३॥ ह्यस्य स्थाने झ इत्यादेशो भवति । The conjunct hya is changed into jn, as सो (सह्यः); मझं (मह्य) ; गुज्ज (गुह्यं) ; इत्यादि । ॥ ह्वो ल्हः ॥ ३४॥ ह स्थाने लकाराकान्तोइकारादेशो भवति । The conjunct hl is changed into th, as कल्हारं (कतार); पल्हात्रो (प्रज्ञादः);

·(67) 3B । विप्रकर्षः ॥ ३५॥ अधिकारोऽयं ; आपरिच्छेद समाप्त युक्तस्य विप्रकर्षा भवति । This rule being an adhikara will be implied in the following stras, we are therefore to understand that the subject of the succeeding sútras to the end of the section will be the separation of conjuncts. ॥ इत् ला॥ ३६ । लकारेणान्न संयुक्तस्य विप्रको पूर्वस्येत्त्वञ्च । The conjuncts having ? (7) as their last are to be separated and an i (इ) shall be added to the first ;as किलिमं (क्लिन्नं) ; किलिट्ट (क्लिष्टं); सिलिट्ट (लिष्टं) ; पिलुट्ट (नुष्ट); मिलोत्रो (श्लोकः); किलेसो (क्लेश:); मिलाणं (म्नानं); किलिम्मद (क्लिय्यति); कचिनभवति this rule does not apply to some instances, as कमो (क्लमः); पवो (प्लव:); सुक्कपक्खो (एक्लपक्ष:); ।। तन्वीतुल्येषु ॥ ३७। उकारान्ता ङी प्रत्ययान्तास्तन्वीतुल्याः, तेषु संयुक्रस्य विप्रकर्षः पूर्वयोकार-योगश्च । The conjuncts in the words originally ending in u (उ) and having the suffix (डी) as तन्वी &c. shall be separated and an u (3) shall be added to the first letter of the conjunct, as तिणुवी, तणुई (तन्वी); लहुवी, लहुई (लघवी); गुरुवी, गुरुई (गु.) ; पुडवी (पृथ्वी); क्वचिदन्यत्रापि, we find the application of this rule in some other insances also, as सुरुग्यो (स्नु नः) ; पार्षे सूक्ष्मशब्दस्य सुद्धमेति रूपं मवति । According to the Rishis, the word sukshina assumes the form of suhuma.

·( 68 ) ॥ एक पदे श्वःखे ॥ ३८। एक पदे यो श्वस् स्ख इत्येतो तयोः, विप्रकर्षः अन्यव्यञ्जनात् पूर्व मुच्च भवति । When the words s' was and swa are not compounded but stands before a word, the conjuncts in them are separated and u (3) is added to the first letter, as a कश्र, (श्वः कृत); सुवे जनाः (ख जनाः); अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । प्रत्यय विधानं । ॥ शीलाद्यर्थस्थेरः॥ १।१ । शील धर्म साध्वर्थे विहितस्य प्रत्ययस्य दूर इत्यादेशो भवति । Ira is substituted for all the affixes which signify the sense of s'ila (habit or inclination), ; Dharma (merit) or sadhu (goodness); as हसिरो, रोचिरो, लज्जिरो, भमिरो इत्यादि ; केचित्तु तृण एव दूर माहुः, तेषां मते नमिगम्यादीनां एमिर गमिरादयो न सिध्यन्ति। Some authorities would substitute ira for the affix trin only so according to them the sanskrit words नमी गमी &c. do not change in to णमिर गमिर &c. १। The affixes which are used to signify sila are trin, in, nin &c.

·( 69 ) %3B ॥ वास्तुमत् वण उपाण: ॥२ । २ । का प्रत्ययस्य तुम, अत्, व्रण, उधाण इत्येते प्रादेशा भवन्ति । Tum, at, túň and uáņa are substituted for ktuá (the affix of the indiclinable past participle); as दडूं, मोत्तुं (दग्ध्वा, सुवा); भमित्र, रमित्र, (भ्रमित्वा, रमित्वा) ; घेत्तू ण, काऊण (ग्टहीत्वा कृत्वा) ; भोत्तु प्राण, सीउ-आण भुत्वा, सवित्त्वा । ॥ इदमर्थस्य केरः ॥ ३ ॥ इदमर्थस्य प्रत्ययस्य केर इत्यादेशो भवति । Kera is substituted for the affixes like yat, tak, and aņ &c. which in sanskrit are used in the sence “ of belong. ing to;" as तुझकेरो (पुश्मदीयः), अम्हकेरः (अस्मदीयः); क्वचिन भवति there are some exceptions, as पाणिणीया &c. ॥ युग्मदस्मदोऽञ एच्चयः ॥ ४ । ३ । अाभ्यां परस्येदमर्थस्याञ एच्चय इत्यय मादेशो भवति । The affix an (59) at the end of the words yushmad and ashmad to signify the meaning "of belonging to'' assumes the form of echchayca (एचय); as तुम्हे च्चयं (युश्मा- २। शौरसेन्यां त्वा स्थाने इय दूणो च्यादेशो भवतः। कृगमस्तु अदूय इति In the sauraseni iya and dúņa are substituted for ktuú but after the roots kri and gama, aduya is substituted for it. मागध्यवन्तयोः त्वा स्थाने तूण इत्यादेशो Hafal túņa is substituted for the affix ktwa in the magadhi and abanti. अपभ्रशे त्वा स्थाने इइ, उद्, विवि इत्येता आदेशा भवन्नि In the apabhransa ii, ui, and biabi are substituted for ktrá. ३। अपभ्रंशे चार इत्यादेशो भवति । In the apabhransa ara is substituted for the same ; as अम्हारो (अस्मदीयः) इत्यादि ।

·(70) कमिदं); अन्ह वयं (अस्माकमिदं); ॥ त्वस्य वा डिमात्तणौ ॥ ५ ॥ त्व प्रत्ययत्य डिमा, तण इत्यादेशौ वा भवतः । Dimá and ttanut are optionaly substituted for the affix tva ; as पीणिमा, पीणतणं (पीनत्व); &c. पीनता इत्यस्थ प्राकृते 'पीणा' इति रूपं भवति 'पीणदा' इतितु भाषान्तरे तेनेह तलो दा न क्रियते । The prakrita form of the word पीनता is utust, while in other dialects it takes the form of 'पीणादा' for in the common prakrita दा is never substituted for the affix तल (ता) । वररुचिना सा खव भाषासु तल् प्रत्ययस्य दा विहितः but according to vararuchi, it is substituted for at in all dialects (see Pr. ch. 4 sú 22) ॥ अनंकोठात लस्य डेनः ॥ ६ । अंकोठवर्जिताच्छब्दात् परस्य तेल-प्रत्ययस्थ डेल्ल दूत्यादेशो भवति । In all words except Ankotha (अंकोठ) the affix तैल taila takes the form of डेल्ल (della) ; as गुदीएलं (द्गुदीतैलं); अनंकोठादितिकिं ? why did we except the word Ankotha? compare अंकोलतेल्लं । ॥ यत्तदेतदोडावदादेरित्ति एतब्बुक् ॥ ७ । एभ्यः परस्य डावदादेः परिमाणार्थस्य इत्तित्र इत्यादेशो भवति, एतदोलुक्।

·(71) Ittia is substituted for the affises dívat i staa) &c. Which affixed to the words यद, तद and एतद gire the sense of measure or quantity; and the word toe is elided; as जित्ति (यावत); तित्ति (तावत्); इत्तित्रं ( एतावत्); ।। इदं किमो डेत्तित्र, उततिल्ल, उद्दहाः ॥ ८॥ इदं किं शब्दाभ्यां डावतो, डेत्ति, डेतविल डेदहा इत्यादेश भवन्ति । Dettia (डेत्ति), dettilla (डेत्तिल्ल), and deddaha (डेदह्) are substituted for the affix davat (डावत् ) which affixed to the words idam (इदम् ) and linm (किम् ) signify quantity or measure ; as एत्ति, एत्तिल्लं, एद्दहं (इयत्) ; केत्ति, केतिल्ल केद्दहं (कियत्); केषांचिन्मते सूत्रमिदं यत्तदेतेष्वपि प्रवर्तते according to some authorities this rule applies to the words यत् तत् and एतत् also ; एतदोलोयश्च and the word एतद् is elided, as जेत्ति, जेत्तिल्ल जेद्दहं (यावत ) &c. ॥ कृत्वमो ऊत्तं ॥ कृत्वम् प्रत्ययस्थाने हुत्तमित्यादेशो भवति । Hutta is substituted for the affix lirituas; as वजतं (वकृत्वः)। || आल्वि, लो, ला, ल, वन्ते, न्ता, मतुपः ॥ १० । श्रालु, इल्ल, उल्ल, पाल, वन्त, दन्त, दूत्यत आदेशा मतुप स्थाने भवन्ति । १ १। केषाचिन्मते मन्नेरावपि according to some manta and ira are alse substituted for the same, as सिरिमन्तो (श्रीमान् ) ; पुशमंतो (युष्यमान्) । धरिरं (धनवान् इत्यादि)।

·(72) B Alu, illa, ulla, ála, vanta, and inta are substituted for matup, the affix signifying possession ; as ईसालू, (ईर्षावान्) णिद्दालू (निद्रावान् ); विधारिलो (विकारवान ) धणालो (धनवान् ); इत्यादि। यथादर्शनमेते प्रयोक्तव्या न सर्वे सर्वत्र । These various substitutes for matup must not be used indiscriminately, but with a due regard to the forms observed in classical authors. दूल्लोल्ला वपरे प्रायः शैषिकेषु प्रयुंजते others use the substitutes illa and ulla in the sense of the affixes techni. cally called saishika (see pan. IV. 2, 92 or siddhantakaumudi taddhita seshaprakaranam) as पुरिल्लं (पौरस्त्यं पुरो- भवं); अपपुल्ल (आत्मीयं); ॥ वतेवः ॥ ११ ॥ वतेः स्थाने व्व इत्यादेशो भवति । bb is substitutes for the affix vati, as महुव्व (मधुवत् )। खार्थ प्रत्ययाः (१)। OR The affixes which do not affect the sense of the words. संस्कृत शब्दा. प्रत्ययाः प्राकृतरूपाणि ; नव ल नवल्लो; एक एकल्लो एकल्ला १ अत्र येभ्यः शब्देभ्यो ये प्रत्यया लिखिता स्तेभ्यएव ते भवन्ति नान्येभ्यः। Observe that no other words except those written above can take the affixes standing against them, ·(73) प्रत्ययाः संस्कृत शब्दाः उपरि (संव्यान) प्राकृतरूपाणि ; अवरिल्लो मया भुमया, धू डमया भमया शनैस् डिअम मनाक् डिअम् डअम् डालि मिश्र दीर्घ विद्युत् मणिम् (मणिम् , मणत्रम् मिसालित्रम् दीहरं विज्जुला पत्तलं पन पोवलं, पीत पीपलं अंधलो अंध । यम जमलं खार्थे क प्रत्ययस्तु सर्वेभ्यएव शब्देभ्यो भवन्ति । Every word can take the affix k after it without being affected in its sense. (१) सर्वे वेव प्राकृत व्याकरणेष्वेकैकस्यापि पदविशेषस्योत्पत्ति-साधक कार्य विशेष सियर्थम् सूत्रविशेषो विद्यते तादृश सूत्राणाञ्च संख्याधिक- १॥ मागध्यां खार्थे विहिते के परे दीघों वा स्यात्। In the magadhi dialect when the affix swártha k joins to a word the final short vowel of it becomes optionally long, as पवणाके, पक्षणके (पवनः)। 10 ·( 74 ) तया केवलं ग्रन्थ-गौरवं जातम् । बयन्तु नदोष परिहारार्थमत्राकारा- दिक्रमेण तत्तत्पदानां संस्कृत-स्वरुपं प्रदर्थ्य तदने प्राकृत रूपं दर्शयामो येन मौलन्यादिष्टसिद्धि भवेत् । The Prakrita grammarians have enlarged the bulk of their work by framing sítras which explain particular words only. We do not find necessity of retaining these special sútras when a list of such sanskrit words together with their prakrita forms can as well serve the purpose. An alphabetical list of these sanskrit words with their special prakrita forms is appended below. संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं अंतेवारी अलवं, असं अम्हालो श्रकाण्डू अत्थर স্বাৰী अनिः अग्गी, अमणी अन्योऽन्य अंकोड: अंकोल्लो अपस्मारः इंगलो, (१) अंगालो अचलपुर अलचपुरं अभिमन्युः अतसी अलसी अणिमुत्त, अतिमुलाकं अणित्तत्रं, श्रयस्कारः अदिउंस अथि अरण्यं अन्तःपुरं अंतेपुरं, (२) अंतेउरं अर्द्ध: १। भौरसेन्यां चंगार शब्दस्य भंगारो इति रुपं भवति । २। शौरसेन्या " अन्तःपर" स्य चंदेउर इति रूपं भवति । अहिवल्लू, अहिम, अहिम অম্বিন एक्कारो क रम, अरम अड्दं, अर्द्ध ·( 75 ) अरहंतो, श्राली संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं अहः अरिहो, अरहो पारब्ध प्राढतं, भारद्ध अरुहंतो, आद्र उलं, आलं, अलं, अहं अर्हन् आयति उल्ले, ओले अरिहंतो धार्य: पारिश्रो, अज्जो अलावुः लाऊ, लाज पालानं श्राणालं प्रवट: अडो, अवडो उली, (श्रेणी) अवहृतं अवहडं, (आ) पाली (सखी) अष्टादश प्रात्तमाणो आवर्तमानः सुराः अगया आवत्तमाण अस्थि अट्ठी पाशीः श्रासीमा अस्पर्श आफंसो प्रागतः पात्रो, पाश्री अचरित्रं, आचार्य: श्राइरित्रो, आरित्रो आश्चर्य अच्छरित्रं, श्रातोद्य अवज्नं श्राश्रो प्रात्मा अप्पा, अत्ता अच्छरिज्ज, श्रात्मीयं अप्पम (१) अच्छी श्रादृतः আৱিষ্মী प्राश्लिष्ठं श्रालिट्ट, प्रालिद्ध प्रापेलो, प्रासारः उसारो, ओसारो श्रापीडः श्राइडं, (आ) श्रावेडो उच्छू, ईखू अाम्र अंगुनं, इंगुलं अच्छत्ररं, आमेलो, आइतं १। मौरसेन्यां धात्मीय शब्दस्य अत्तकेरक मिति रूपं भवति ।

·( 76 ) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं रिऊ, उऊ, उदू एक्काईपा, उत्सुकः ऋतुः दानीम् एत्ता ऋद्धिः रिड्ढी, रिद्धी, इड्ढी दूश्राणीं (१) ऋणं रिणं, अणं दूदृशः एरिसो (२) ऋषभः रिसहो, उसहो ईषत् दूसी ऋषिः रिसी, इसी ईषत्यका कूरपिक्का (३) एकादश एत्रारह उच्चैम् एकसि, उकेरो, उक्करो एक्कमि, एकदा उत्सवः उच्छवो, असवो उत्थारो, उच्छाहो एगा उसुश्री एतावत् इत्ति उदुम्बरी उम्बरो, उडम्बरो | ऐरावतः उदूखलं गोखलं (४) औषधं श्रोसढं, असहं उलूखलं उलूखलं ककुदं कउहं, ककुधं उद्धढं उब्बीढं, उब्बू ढं। ककुभ् ककुहा उपरि उवरि (५) अवरिं कण्डूयनं कण्डुअणं उभयं अवहं, उवहं, उभयं कतमः कमे उर्दू कतिपयं कडूवाहं, कद्वं रिच्छो, रिक्खो कदनं कडणं, कणं रिज्जू, उच्च कदम्बः कलम्बो, कम्बो १। मौरसन्यां दानीमो "दार्णि" इति रूपं भवति । २। शौरसन्यां इदृशस्य "इदिसं" इति रूपं भवति । २। समासस्थितस्थेषत्-शब्दस्य "कूर" आदेशो भवति ; अन्यत्र ईषत्पर । ४। भौरसेन्यां उदूखल्जस्य " ज-हवं" इति रूपं। ५ । शौरसेन्यां " उच्चरि"। एरावणो उभं, उद्धं ·(17) कोरू (२) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं कदर्थितं कवट्टि चिलानो (पुलिन्दे), किरातः कदलं केलं, कलं किराओ (कामरूपे)(४) केली, कली; किरि किडी कदली करली (अद्रुमे) क्रिया किरिश्रा कन्दरिका कण्डलिया किसलयं किसलं, किसल कन्दुकं गेंदु क्लिन्नं किलिम कवन्धः कमंधो, (१) कबंधो कीदृशः केरिशो (५) करवीरः कणवीरो कीलकः खीलो करेणू कोउहलं, कर्मि कारः कलेरो, कमित्रारो काउहलं, कर्परं खप्परं कोहलं, कामुकः काउंत्रो कुउद्दलं कार्षापण: काहावणो, कहावणो कुनः खुज्जो, कुञ्ज (पुष्ये) कालासं, कोहण्डी (६), कालाय कालाअसं (३) कुमण्डी कोहली, काश्मीरः कम्हारो कोहडी कासितं खासि कूपरं कोप्परं कंसुअं, केसु, किच्ची किंश्यक किंसुअं, किसुनं कृशं किसं, कसं १। भोरमन्यां " कवन्ध" शब्दस्य न रूप-परिवर्तनं भवति । २। शौरसेन्यां करेण शब्दस्य न रूप-परिवर्तनं भवति । ३। ४ । शौरसेन्या “कालायस" “किरात” शब्दयोर्न विशेष-नियमानुसृति कुतूहलं कृत्तिः भवति। ५। शौरसेन्यां" कीदृश" शब्दस्य 'कीदिसं" इति रूपं भवति । है। शौरसेन्या " कुश्मण्डी" शब्दस्य "कुलण्डी" इतिरूपं भवति ।

·( 18 ) संस्कृतं प्राकृतं प्राकृतं संस्कृतं कमिणो, गतः कृष्णः कृरून कृप्त केसरं कैटभः कसणो (वर्णे), कहो (विष्णौ) कसिणं किलितं किसरं, केसरं केढवो कुच्छ अ, कौच्छे अनं छणो (उत्सवे), खणो (समय) छमा (पृथिव्यां), कौशेयक गगदं गग्गरं गड्डो गईभः गड्डहो, गद्दहो गर्भितं गभिणं गवयः गउश्रो गाम्भीर्य गंभिरी गायनः घायणो ग्राह्यं गेह्यं गुडुची गलोई ग्टहं घरं ग्टहपतिः गहवई गोदावरी गोला, गोत्रावरी गोणो, गो; गानो गौः (स्त्री) गावी, गावीश्री गौरवं गारवं, गउरवं (१) चतुर्गुण: चोणो, चउणो चतुर्थः चोट्टो, चउट्ठो चतुर्थी चोट्टी, चउट्ठी चतुर्दश चोद्दह, चउद्दइ चतुर्दशी, चोद्दसी, चउद्दसी चतुरं चोद्दारं, चउद्दार क्षमा खमा (क्षान्तौ) छूढं, खित गौः (पुं) गावो, क्षिप्त क्षुत् क्षुधा तुप्तं नेटकः खीअं, छी छुहा छिकं, कुत्त खेडो छमा, खमा खमित्रो, खो खुडि, खण्डि खल्लीडो खचितः खण्डिनं खल्वाट: १। शौरसेन्या “गौरव" स्य “मोरवं" "गरव" इति रुप द्वयं ;

·( 7 ) संस्कृतं प्राग्रतं संस्कृतं प्राकृतं ताम्बूलं चत्वरं चचरं ज्या जीआ चपेटः चविलो, चविडो तगरं टगरं चपेटा चविडा, चवेडा तप्तं तवि, तत्त चन्दिका चंदिमा (१) ताम्र तम्ब चामुण्डा चाउंडा तम्बोलं चिकुरः चिहुरो ता, ताव (२), चिन्ह चिन्ध, चिह्न तावत् तित्ति चैत्यं चत्रं तित्तिरिः तित्तिरो चौर्य चोरित्रं तिरिछी, तिर्यक् छागः छालो तिरित्रा (भाई) छागी छाली तीन तिक्खं, तिह छाहा (अनातपे), छात्रा, तीर्थ तेहं, वह, तित्य छाया तुच्छ चुच्छ, कुच्छ छद्म छउमं, छम्म वणं तोणं, वणं छर्दिकः छड्डियो तूणीरं तोणीरं जटिलः झडिलो, जडिलो वयं दरं जम्मणं, जम्मो वरः दुवरो जिहा जीहा, जिभा टसरो त्रयोदश तेरह जीवः जूनो त्रयोविंशतिः तेवीस जीवितं जी, जीवित्र त्रयस्त्रिंशत् तेत्तीस १। शौरसेन्यां चन्द्रिकायाः " चंदिया" इति तथा" चिन्ह " स्यचिणहं इति रुपं भवति २। वावच्छब्दस्य शौरसेन्यां दाव इति रूपं भवति । अपभ्रंशेतु तवड, ताम, ना, ताहिं. तेतुल ; इति रूपाणि भवन्ति । छापा (कान्तौ) जील जुम, जिस जीओ, ·(80) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं दुगुल्ल (आर्षे) दुय्कृतं दुकडं, (आर्षे) दनुजवधः त्रिंशत् तीसा दुअलं, दुऊलं, दुकुलं विचत्वारिंशत् तेअलीमा त्रिपञ्चाशत् तेवमा दुर्गादेवी दुग्गावी, दुग्गाएवी दंष्ट्रा दाढा दुर्भगः दुहवो, दुहो दगधं डढ, दड्ड डंडो, दंडो दुहिता धुआ, दुहिता दत्तं दिलं दरिओ दणुवो, दनुश्री देवरः दिअरो, देअरो दम्भः डंभो, दंभो देवकुलं देउलं, देवउलं दरः डरो (भये), दरो (अल्प) देवं देवं, दइव्वं (२) दश दोहदः डोहलो, दोहलो दशनं डसनं, दसणं दोलः डोलो, दोलो दशमुखः दहमुहो, दसमुहो (१) | द्वादश वारह दष्टः डट्ठो, दक्को, दट्ठो दक्षिण: दाहिणा, दक्षिण दारं दारं, दुवारं, दाहः डाहो, दाहो, दाघो वारं दिवसः दिवहो, दिवसो धनुष् दीर्घः दिग्धो दीहो धात्री धाई, धारी दुःखं दुई, दुक्खं धिक धि देरं, दुभारं, धणुहो, धणू १। शौरसेन्यां संज्ञायां दशशब्दीय "" कारस्य हकारो म भवति । यथा दश- मुहो (रावणः)। २। शौरसेन्यां "देव" शब्दस्य केवलं "देव' इति रूपं भवति ।

·(81) संस्कृतं प्राग्रतं संकृतं प्राकृतं धिगस्तु धिरस्तु निशीथः णिसीढो, णिसीहो धूर्य: धौरिश्रो निश्चलः णिञ्चलो धृतिः दिही, घिई निषमः गुमलो, णिमलो धृष्टः धिवो, धट्ठो निषधः णिसडो धृष्टद्युम्नः घट्टहणो (१) नीचैम् णीच धेय धीरं, धिन नीडं खेड्ड', पडं, पीडं ध्वजः भो, धो नीप: णीमो णीवो ध्वनिः धुनी नीविः णीमी, णीवी नप्ता णत्तिो, णत्तुओ नूपुरं णेउरं, णिउरंणुउरं नमस्कारः णमोकारो नैयायिकः मित्रानो नवफलिका कोहलिश्रा नौः गावा नवमालिका णोमालिया पिकं, पकं नारकिकः परदूओ पक्षम नापितः हावित्री, नापित्रो पञ्चदश पसरह निकषः णिहसो पञ्चपञ्चाशत् पंचावमा, पलपला निम्वः लिम्बो, णिम्बो पञ्चाशत् पमामा निरिः उमरो, निमरो पताका पडात्रा निलयः बिहेलनं पट्टणं णिवुत्तं, पदातिः पाइको, पाआई निवृत्तं णिउत्तं, पद्म पोन्मे, पउमं, पन যিন पनमः फणसो १ । शौरसेन्या “ धृष्टद्युम्न" शब्दस्य "धडजुलो" इति रूप, ·(82) फरुषो पई संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं पन्था पहो पाषाणः पाहाणो, (२) पासाणो परस्परं परोप्परं (१) पिठरः पिहढो, पिढरो पारक, पारिकं, पितृवसा पिउमिश्रा, पिउच्छा परकीयं पारकेरं, पाराकेरं पिशाचः पिमल्लो, पिसानो परिखा फलिहा पीठं पेढं, पीढं परिघः फलिहो पीतं पी परुषः पीतलं पीवलं, पीपलं वद्दो पीयूषं पेउस पथ्य न्तः परंतो, पज्जन्तो पुन्नागः पुणामो पर्यास्तं पल्ल, पलत्य पुरुषः पुरिसो (३) पाणं पल्लाणं, पडायणं पूगफलं पोपपलं पलितं पलिश्र, पलिलं पूगफली पोपपली पख्यकः पल्लङ्को, पलिको पूतरः पोरो पादपतनं पावडणं, पावडणं पूरणं पोणं पादपीठं पावीडं, पाप्रवीडं पूच पुरिमं, पुव (३) पान्य: पहिहो पिधं, पिहं, पापर्द्धिः पारड्डी पृथक पुधं, पुहं पारावत: पारो, पारावी पुहइ, पुढवी पारिभद्रः फालिहद्दो पुहवी, पृथिवी । १। अपने "अवरोप्यर" इति रूपं भवति । २। शौरसेन्यां " पाषाण" शब्दस्य “पाहाण" इति रूपं भवति । ३। शौरसेन्था “पुरुष " स्य " पुरुसो” लथा पूर्वस्य “पुरवं” इति रूपं भवति।

·प्रत्युषः संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं पैण्डपातिः पिण्डपाई प्रावारकः यावारो, पारो पौरुषं परिसं पलक्खो प्रकोष्ठों पवट्ठो, पोडो (१) बलोवर्द्धः वल्लो प्रतिज्ञा पईमा वम्हचेरं प्रतिश्रुत् पळसुत्रा ब्रह्मचर्य वम्भचेरं प्रतिष्ठान पठीणं वह्मचरित्रं प्रती पदवं भगिणी वहिणी,भइणो पच्चु हो, पञ्चुसो भरतः भरहो प्रथम पुढुमं, पटुमं पढमं भयं भवि प्रभूतं वहुवे भवान् भवन्तो प्रवासी पावास भस्म भस्म, भप्पं प्रवृत्त पअट्ट, पउत्त भागिनी भामिणी प्रशिथिलं पसडिलं, पसिढिलं भाजनं भाषणं, भाणं (३) प्राकारः पारो, पाारो भाया भारित्रा प्राभृतं पाहुडं भिन्दिपालः भिण्डिवालो (४) प्रायः पात्रो (२) भीमः भिप्फो (५) पांगुरणं, भेरः भेडो प्रावरणं पाउरणं, भेक्षाजीवः भिक्खाजोत्री पावरणं भ्रमरः भसरो, भसलो । . १। शौरसेन्या" प्रकोट" शब्दस्थ “पोहो" इति रूपं भवति । २। अपभशे “प्रायः" शब्दस्य “प्रायो,” “प्राइ," "प्राइख,” “प्राविम्ब" इत्यादि रूपाणि भवन्ति । ३।४। ५ । भौरसेन्यां "भाजन" स्य केवल “भाचणं " मिति, भिन्दिपालस्य भिन्दिवालो " भिखिडवालो इति रूप इयं तथा 'भीम" स्य भिमपो इति रूपं भवति ।

·(84) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं मेरा मूर्ख: मूर्धा . मन, मम् भ्रुकुटि: भिउडी मञ्जरो, खञ्जरो, माज्जारः भुलता, भूलदा मज्जारो मघवान् मघोणो मिरा मदकलः मअगलो मुक्त मुक्क, मुत्त मध्यमः मज्मिमो मुषलं मूसलं, मुसलं मध्यान्ह मज्माहो, माहो मुरुखो, मुक्खो मधूकं महुअं, महत्रं मुड्ढा, मद्धा मनोहरं मणोहरं, मणहरं मूल्यं मोल्ल मन्मथः वम्महो मूषिकः मुमत्रो मन्युः मिश्रको, मृगाङ्कः मयूखः मोहो, मउहो मअंको मयूरः मोरो, मउरो, मयुरो मृतकं मरकतं मरग मृत्तिका मट्टिा मर्दितं मडिअं मृत्युः मलिनं मलियां मिअंगो, मुअंगो मसूणं मसिणं, मसणं माउअं, मउ मृदुकं महान् महन्तो (१) माउक महाराष्ट्र मरहट्ट माउत्तणं मउत्तणं, माकन्दः मन्दो मृदुत्व माउक माउमिश्रा, म्वृषा मुसा, मूसा, मोसा; मातृखसा माउच्छा म्हषावाक मुसावात्रा माधुर्य महरिनं मेथिः मेढी ३। शौरसेन्या “महान् ” इत्यस्य " महन्दो" इतिरूपं भवति । मउत्र मिचू, मयू मलं, ·(85) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं युधिष्ठिरः अपलो (४) वज रक्त a . यथा जहा (१) ललाटं डालं, पिडालं, णलाई यमुना लवणं लोणं, लणं यष्टिः लट्ठी (२) लाहलः पाइलो, लाइलो (५) यावत् जित्ति, (३) जा, जाव लाङ्गलः रणांगलो, (६) लागलो जठिलो, लालः णालो, लांगूलो (७) जहिछिलो (४) वरं, वच्नं रणं, रत्त वण्ड बुडं, वण्ड रत्न रणं वदरं वोरं (८) राक्त वदरी वोरी राजकीयं राप्रकरं वणमई वनस्पति रायक । वनप्फई गजकुलं राउलं, राउलं वनिता विलया, वणिदा रात्रिः राई, रत्ती वयं वरि लुको, लुगगो वल्ली वेल्ली, वल्ली रुदितं रुम वमतिः वसही लघुकं हलु, लहु वहिस् वाहिं, वाहिर लज्जावति लज्जालुदणी वावलः वाउलो १। यथा शब्दस्य शौरसेन्यो “जधा" तथा अपभ्र जेम, जिह, जिध इति रूपाणि । २। “यटि" शब्दस्य शौरसेन्या "जट्ठी" इतिरूपं । ३। " यावत् " शब्दस्यापभ्रंशे जेवड्डधं जेत्तुलो, जाम, जाहिं इति रूपाणि । ४ । “युधिष्ठिरस्य सौरसेन्या "जहिहिरो” इतिरूपं । ५। ६।७। शौरसेन्यां “लाहल" स्य" लेहलं लंगलं लङ्गल" सा“लंगलं” इति रूपं भवति । । शौरसेन्यां " वदर" सा "वोरं" इति रूपं भवति । तथा ·( 56 ) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं विठ्ठ, वुट्ट वाराणसी वाणारसी बुड्ढी वाहो (अशनिः) हन्त वेण्ट', बोण्ट, विष्ट वाषपः वाप्पो (धुमे) वृन्दारकः बुंदारो विंशतिः वीमा विकृो, विचकिल्लं वेल्लं, विदूलं विच्छुत्रो, वृश्चिकः विच्छ ः विच्छड्डो विंचुओ, वितद्धिः वित्रड्डी विलिओ विदगधः विअड्ढो वृषभः उसहो, वमहो विभीतक वहेडबडी दृष्ट विश्रम्भः वीसंभो दृष्टिः विट्टी, बुट्ठी विश्वक वीमुं वृहत्तरं विश्वस्तः वीमत्थो विहफ्फई (२) विषमः विसढो, विसमो वुहप्फई, वृहस्पतिः वहप्फई, वहस्मई विहीनः विहणो, विहीणो भयप्फइ, भयस्सई विहलः भिमलो, विभलो, विहलो विहस्मई, वुइस्मई वीर्य वीरित्रं वेलू सक्खो, वच्छो (१) वेतमः बेडिसो (३) वृत्त वेदना वेत्रणा वुड्ढो वैदूर्य. वेरुलि विसंष्ठुलं विसंहल LA वट्ठ विश्रणा, १। शौरसेन्यां " वृक्ष" सा रूपं " रुक्ख" इत्येव । २। ३। शौरसेन्यां " वृहस्पतेः विहप्पडू" इत्येकं रूपं भवति "वेतम" सा • वेडस" इति।

·संस्कृतं प्राकृतं सा, संस्कृतं प्राकृतं श्टङ्खलं मंकलं शौदीर्य सोडिनं शौर्य सोरि या साणो ममाणं, श्मशानं मोत्राणं, सुत्राणं मस्सू श्यामाकः सामो शाघा सलाहा अभ सेलिफो, मेलिम्हो घण्मुखः छम्मुहो षष्ठः छट्टो षष्ठी छट्टी व्याकरणं वारणं, वापरणं व्यापूतः वावडो व्युत्सर्ग: विउसग्गो व्युत्सर्जन वोसिरणं शकट सअर्ड शक्तः सको, सत्तो সুনৰ मणिभरो शमी कमी शवरः समरो शावः शावकः सुवो शा सारंग शिथिल सिढिलं, सढिलं शिरोवेपणा, शिरोवेदना ( सिरवित्रणा सौभरो, शीकरः सीहरो, सीरो (२) शक्तिः सिप्पी शुक्ल सुङ्ग, सुकं श्टङ्गं सिंग, संग छावो (१) ra सटा सढा सत्तरी सप्ततिः सप्तदश सप्तपर्णः समर्थः समईः समस्तं छत्तिवणो, छत्तवलो अन्नं, समत्थो समड्डो समत्तं सा सावो इति तथा "भीकर" सा १।२। शौरसेन्या "भाव इति रूपं भवति।

·(88) संस्कृतं प्राकृत संस्कृतं प्राकृतं सरोरुहं सररुहं, सरोरूई सवाङ्गीणः सबंगित्रो साक्षी सक्खियो सातवाहनः मालवाहनो साध्वसं सजासं सामर्थ सामच्छ, समय सान्ना सुगाहा सिंहः सीहो सिंहदत्तः सिंहदत्तो सिंहराजः सिंहराओ सिरा छिरा सोमालो, सुकुमारः सुउमालो, सुकुमालो सुकृतं सकडं (पार्षे) सुधा कुहा सहनो, सुभगः सुहो सुहवो सुणहं, सूक्ष्म सणहं, सुहम (आई) सूर्यः सुरिश्रो सोच्छासः सूत्रामो सैन्धव सिंधवं सैन्य सिम सेल स्कन्दः खंदो, कंदो स्तब्धः उड्ढो स्तम्वः तंवो खंभो (स्युणायां); थंभो, ठभो (निश्चले) थवो, तवो स्तनः त्थे को छोकं, थोवं, स्तो थोत्रं स्त्याणं ठीणं, थीएं, थिणं दूत्थी, थी (१) स्थविरः थोरो स्थान ठौणं थीणं खाणू (वृक्षस्कन्दे); स्थानुः त्यूणी थेवं, स्त्री थाण (शिवे) स्थूणा स्थूलं ঘ, যুব थोरं, थूलं १। मौरसेन्यां केवलं "इत्थी" इति रूपं ।

·संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं स्थय थोरित्र इडडई, हरीतकी मणिडू, हरडई खिग्धं मिणिद्ध, इलिशारो हरिताल: हरिपालो स्नुषा सुणहा, सुसा, इलद्दी सणेहो, हो हलिद्दी, हरिद्रा स्पृहा छिडा इलदा, स्फटिकं फलिई हलद्दा स्फिटिकः खिडिओ, फिडिश्री हरिश्चन्द्रः हरिदो स्फोटकः खोडो, फोडो (१) हीनः इणो, हीणो सित्रा हृदयं हि, हिअ (२) खप्नः सिविणो, सिमिणो दो, इनूमान् हणुमन्तो हीरो, हरो हरओ (आर्षे) शौरसेन्यां विशेष-नियमानुसृताः शब्दाः । The following is a list of the words the forms of which have some peculiarities in the saurasení dialect. शौ सं शो স্বনিম্মী अदिमीग्धं अन्यथा अबधा (३) अतुलित अतुलिदं, अतुलितं अन्यादृशः अणादिसो (४) (१) भोरसेन्यां स्फोटकस्य फोडयोति रूपं भवति । (२) पैशाच्यां हृदय स्य हित इति रूपं भवति। भौरसेन्यां हिपथमिति । (३) चपन में अन्यथा शब्दस्य चनु, ससह इति रूपदयं भवति ! (४) अपचंपन्याशस्य धनादिसो भवरासो रतिरूपदयं । स्यात् (क्रिया) हृदः इदो;

·प्राथायां वक्ष्यमाणकारिकैव विशेषविधायिनी। The following káriká points out the peculiarities of the Práchya dialect : होही भो परितोषे स्यात् हीमान हीच विस्मये, यजेत्र, ज्जेत्र ज्जित्रा शब्दा एवार्थे सम्मताः सतां । वक्रे वगु तरङ्गो द्यौ सम्बुद्ध्याक्षे- पयोररे। दूणं, दूर्म, इदं त्रीणि दृश्यन्ते दूदमर्थके वीदा विहित विप्रोक्तो प्रकृते वहिदं तथा ; अवि, भाविद्राविद प्रायोग्राम्योपमा बहु । अवन्या विशेषनियमानुगा: शब्दाः । The following are the words which have special forms in the Abantí dialect: सदृशं सरिछ श्रवन्यां दृश्यते ते मे दयोः प्रायस्तहं महं, ते-तई ; मे-महं ; मागध्यां विशेषनियमानुगताः । For the following words, special rules are laid down in the Mágadhí: আই श्रीलं मृतं मडे, मदे कोष्णं कोशिणं रत्न रदणे कृतं कडे, कदे वयस्यः वयंशो ग्रीभः गिन्हो वसतिः वसधी गतं गडे, गदे बुभुक्षा भुशका ता (१) पृगालः शिवाला, काले (१) होरमेन्यामपि तस्मादित्यस्य चा इति भवति।

·(92) हो-विस्मयेच, तापेच, कुत्मार्थेच विदुर्बुधाः; लेले, असे, ले शब्दाश्च सम्वु ध्याक्षेपयोर्मताः। मात्रार्थे मात्रिकं ख्यातं ; किच्चातच पिशातके ; गणनयां भता गणा ; पुरुषो पुलिशस्तथा ; होमानहे विस्मये स्यात् ; लुक् च छन्दोवशादिह ; वटोर्वडुव मिच्छन्ति ; हडकं हृदये तथा ; अहच्च दृश्यतेऽत्रापि अइमर्थे इगे, इके; युग्मदर्थे पददम्द तुप्पं तुम्हे च सम्मतं ; पैशाच्या विशेष नियमानुगताः शब्दाः । Words for which special rules are laid down in the País'áchí dialect : मै सं पे किं, खरच पिच उसनं, उह पखम कार्य पृथिवी पुथुपी प्रथम पुथुमं durai gera guarat ; in the pais'áchi, g is substituted for टु as कुतुम्बके। अपभ्रंशे विशेषनियमानुगता: शब्दा: The following are the words under special rules in the Apabhransa. सं अजुतं কৰি दिवा दिवे अन्यथा अनु, अषह ध्रुवं ·(93) अप सं अप अन्यादृशः अपस्कन्दः श्रापत् ईदृक् ईदृशः उन कथं किल कीदृक् कीदृशः कुतः केह अन्नादिसो, नवख. अवरादूसो नहि नांहि दडवडो परं पर श्रावद पुनः एह पृथक् पृथक् जुनं, जब अदूसो प्राडू, प्रायो, प्रायः वुत्तं प्रादुम्ब, पाविम्ब केम, किह, किध मा किर मनाक मणात्रो यत्र जेत्यु, यत्त कदूसो यथा जेम, जिद, जिध कउ, कहं यादृक जेह केत्थ थादृशः जदूसो घंपपलो वर्ती विचं विणा विषु विपत् विव तो बुन्न तेत्यु, तत्तु बहिन तिम, तिह, विध संवद् तो सम तेह सई तसो कृकट: कौतुकं क्रीडा कोह खे ततः 3. तथा तदा ताइक तादृशः

·( 94 )
पाञ्चल्यां विशेष-नियमः।
॥ रमोर्व्यत्ययः॥
The only special rule in the panchali is that he and I
are optionally interchangeable.
टक्क भाषायां विशेष नियमः।
॥ उद्दडलं॥
The only special rule in the Takka dialect is that u
is added to the end of nearly every word.
भाभीयां विशेष नियमाः ।
Following are the special rules in the A'bhírí dialect :
॥ कीचके कस्यादा ॥
In the word kichaka the final k optionally assumes
the form of a कीअा; पक्ष जीअयो।
॥ क्वचित् डरयोलः॥
In some words l is substituted for both d and r.
॥ न लोपोऽरण्ये॥
In the word aranya the initial a is not elided.
॥ समासेऽङ्लोपश्च ॥
The medial vowels of the compound words are
elided.
a
अव्ययं ॥
Indiclinable words.

·95 an अामन्तणे ब्व, व गदू, सं वाक्योपन्यासे मामि, अभ्युपगमे हला, सख्या सामन्त णवि वैपरीत्ये इले विषादे, विकल्प, दे सख्या सम्मुखीकरणे इंदि निश्चये, पञ्चात्तापे, दाने, पृछायां, निवारणेच सातत्ये निश्चये, वितर्के, हु, खु सम्भावने, विस्मये च ग्टहाणार्थ इंदि गहीयां, आक्षेपे, विस्मये मिव, पिव, सूचनायां च विव, विश्र, दूवाथै धू कुत्सायां रे, अरे सम्भाषणे, रतिकलहे च सम्भाषणे, अवधारणे च चित्र रतिकलहे, क्षेपेच जेण, तेण लक्षणे सूचनायां, पश्चात्तापे वले निवारण, निश्चये च सूचनायां, दुःखे, किर, दूर, हिर किलार्थ संभाषणे, अपराधे, णवेर केवले अव्वो विस्मये, आनन्दे, णवरि श्रानन्तर्य आदरे, भये, खेदे, अलाहि निवारणे विषादे, पश्चात्तापेच আব, ব निषेधार्थ सम्भावनायां मादू मा (अ) थै ( निश्चये, विकल्पे, वणे हवी निवंदे अनुकम्पायां च भय, वारण, मणे विमर्श वेचे विषाद आश्चर्य आमन्तणे च अप्पणो स्वयमर्थ अम्मो ·( 96 ) हर्षे पाडिवं मोर उल्ला मुधार्थे प्रत्येकार्थे पाडिएक अल्पार्थे, पश्यार्थे ईषदर्थे च दूहरा इतरार्थे किणो प्रश्न एक्कसरि झरिति, सम्पति दू, जे, रोरा पादपूरणे शौरसेन्यां अव्ययं । दाणिं इदानीं सख्याज्ञाने ब्जेव, (यजेव) एव विस्मये, निर्वे दे हीमाणहे एवंणेदं एवमिदं किणेदं किमिदं अम्म दडात्थ द्रागार्थे हीही विदूषकस्य होषों को चेव्याहाने दव, वि, व्य दूवार्थे शेष प्राकृतवत् । एते एव्ययशब्दा मागश्यामपि तत्तदर्थेषु व्यवड़ियन्ते। केवलं अधुना” शब्दस्य अऊरि इति रूपं भवति । अपभ्रंशे विशेषाव्ययशब्दाः । छद्रु यदि इड इत्यादयः शब्दानुकरणे, घुग्घी इत्यादयः चेष्टानुकरणे । मं, नउ, नाडू, घ, खाएं इत्यादि अनर्थकाः वार्थे नवागू, जणि, जणु पच्छद पश्चात् हे सखि एम्मद एवमेवं एयवारा एकशः अथवा केहि, तेहिं, रेमि, पञ्चलिउ तादर्थे प्रत्युत रेसिं, ताण एत्तहे दूतः पुष पुनः एम्बाहि इदानी अवमें, अवस ·अथ चतुर्योधायः। शब्द साधन विधिः। Declension of Youns. ।। साधारण नियमाः ॥ General rules. (१) ॥ प्राकृते संस्कृतवत् त्रीण्येव पुंस्त्रीलीवाख्यानि लिङ्गानि सन्ति। येषां संस्कृतशब्दानां प्राकृते लिङ्गविपर्ययो भवति प्रथमाध्याये तदि- वेकः कृतः । Prákrita like the sanskrita has three genders, masculine, faminine. and neuter. Tre have in the first chapter laid down rules how sanskrita words change their gender in Prakita. (१) । (२) ॥ प्राकृते द्विवचनं नास्ति ।। As stated in the first chapter, Prakrita has two numbers, singular and plural. The latter being also used in the place of sanskrita dual. (३) प्राकृते षड्विभक्तयश्चतुर्था अभावः । Prákrita has all the sanskrita cases except the da. tive which is replaced by the genetive. (१) शौरसेन्या भागधेयं पुसि; The word Bltigadheya which is held neuter in general Prakita, is used in masculine in the Sauraseuí. सुप्तिङ् लिङ्ग विभत्तीनां माकार्यान्त विपर्यायः। In the sakari dialect the change from sanskrit of the affixes denominated sup and tin and also of the genders and the cases, is most arbitrary. 13 ·( 98 ) (४) प्राकृते पञ्चविधाः शब्दा दृश्यन्ते-अवर्णन्ता, दूवर्णन्ता ; उवान्ताः; वर्णान्ताः; तथा हलन्ताः । For the purposes of declension, Prákita nouns may be divided into five classes; (1) those ending in a and a; (2) those in i and í; (3) those in u and ú; (4) tbos ending originally in și; (5) those ending originally in consonant. (१)। अकारान्त पुंलिङ्ग शब्दरूपाणि । General rules for Declension of nouns ending in a (masculine): (१) अदन्तात् पुंसि प्रथमैकवचनस्य सोः स्याने श्री स्यात् । The affix su of the nom. sing. becomes o (२). (२) जस्, शस्, ङसि, आम्, एषु परतोऽदन्तस्थान्तस्य दीघों भवति जशसोलो पश्च । (३) The final a becomes á before the affixes 57(nom. plu.) शस् (ac. plu.) डसि (the oblative sing.) and याम् (the १। वस्तुतस्तु विविधा एव शब्दा अकारान्तहलन्तानां कार्य कालेऽभावात्। In fact there are only three classes, for the final și changes generally to u, or in the some cases to ara or ára and the final consonants are either dropped or takes an a after them. २। मागध्यां सौपरेकारस्य 'ए' कारो भवति सुलोपश्च । In the Magadhi dialect the final a becomes e (T) before the afix su and the affix su itself is dropped, as वृक्षः रक्खे एषः-एथे, मेषः-मेशे, अपचशे स्यमोः परयोरकारस्यो- कारो भवति। In the Apabhransar is substituted for the final a of a noun when the affix su or am is applied to it. ३। अपने सर्व देव जयशसोलौ पः In the apabhransa jas and sas are always elided, ·(99) genetive plu.); and jas, and sas (the affixes nom. and acc. plu.) are also elided. (३) अतः परस्यामोऽकारस्य लुग भवति। The a of am, the affix of the accusative singular is elided. (४) अतः परस्य टा इत्येतस्य षष्टीववचनस्य चामो पो भवति । Ņ is substituted for tá and ám, the afises of the instrumental singular, and genetire plural. (१) (५) ङि ङसौ वर्जयित्वा सुपि परतः अकारस्य एत्त्व भवति । The final a of nouns ending in a becomes e in all the cases except fs (loc. sing.) and डस (gen. sing.) (६) अतः परस्य भिसःस्याने केवतः सानुनासिकः सानुखार व हि भवति । Hi, hin, or him is substituted for bhis, the affix of the instru. plu. (२) (७) अतः परस्य ङसे तो, दो, दु, हि, हित्तो इत्येत आदेशा भवन्ति । दकारस्य लुक् च । १ । अपच 'टा' स्थाने सकारानुसारौ विहितौ In the apabhrans a either nor anusawar is substituted for ta. अपभ्रंशे टा परतोऽकारस्य नित्यमेवं भिसि च विकल्प न bhransa e is invariably substituted for the final r in instr. sing. and optionally in instru. plu. अपनी अकारात् परस्यामो 'हं' इत्यादेशो भवति In the apabhramsa Ghan' is substituted for in the affix of the gen. plu. मागध्यां धामो डाहं वा In the magadhi dahan is optionally substituted for an. २। प्राकृत प्रकाश कल्पलतिकयोः केवलं 'हिम्' इत्यादेशो विहितः According to Prakritaprakasa and Kalpalatika only ‘him' is substituted for bhis. In the apa- ..

·( 100 ) tto, do, di, hi, and hitto are severally substituted for rasi the affix of the ablative siag. () The d of do and du is also elided. (८) अतः परस्य भ्यसः स्थाने त्तो, दो, दु, हि, हिंतो सुंतो इत्येत श्रादेशा भवन्ति । Bhyas the affix of the ablative plural is replaced by tto, do, du, hi, hintto or sunto (२) () अतः परस्य डसः स्थाने स्स इत्यादेशो भवति । Ssa is substituted for nas the genetive, sing. (B). (१०) अतः परस्य 3 रेकारो म्मिश्चादेशो भवति । E and nmi are substituted for ni the affix of the locative singular. (8) ---- १। प्राकृत प्रकाश कल्पल्लतिकयोः ङसेः स्थाने 'दो' 'दु' तथा 'हि' इति त्रय एव आदेशा विहिताः। According to Prakritaprakasa and Kalpalatika. the substitutes for nasi are only threo in number ado, du and hi; शौरसेन्यां ङसः स्वाने आदो, आदु इत्यादेशौ भवतः ; कल्पलतिकामते केवलं दो In the saurasení ado and adu are substituted for nasi but according to kalpalatika only do is substituted for it. पैशाच्यां उसेः स्थाने यातो अात्तो इत्यादेशौ भवतः। In the paisachi āto sud atto are the substitutes for iasi. अपभ्रंशे से है, ह In the apabhransa ha and hu are substituted for iasi. २। अपच मे भ्यसोऽकारात् परस्य हं इत्यादेभो भवति। In the apabhrans' ca hum is substituted for bhyas after nouus ending in a. ३। मागध्यां सो विकल्प नाहादेपो भवति । In the magadhi dha is optionally substiated for ias अपभ्रंशे ङसः सु, हो, मो, इत्येत आदेशा Hafal In the apabhrans'a the substitutes for nas are su ho and sso. ४। शौरसेन्यां अदन्तात् डे केवलं एकार एव। In the sauraseni only e is substituted for ni after nouns ending in a.

·(101) उदाहरणम् । Examples of the above rules. एकवचनं वहुवचनं Singular. Plural. प्रथमा (nom.) देवो देवा द्वितीया (acc.) देवं देवे, देवा टतीया (instr.) देवेण (१) देवेहि, देवेहि, देवेहिं देवत्तो देवाहितो देवानी देवासुंतो पञ्चमी (abl.) देवाउ देवेहितो, इत्यादि देवाहि देवाहित्ती इत्यादि 887 (gen.) देवस्म देवाण, देवाणं सप्तमी (loc.) देवे, देवेम्मि देवेस, (२) देवेसुं सम्बोधनं (voc.) देव, देवो देवा सर्व्व अदन्ता-देव शब्दवत् ज्ञातव्याः । All nouns ending in u are declined like देव। पुंलिङ्गेकारोकारान्त-शब्दानां-रूपाणि । Declension of nouns (masculine) ending in (इ) i or ४ (उ.) नियमाः (rules.) (१) इदुदन्तानां सु, जस्, भिम्, भ्यम्, सुप इत्ये तेषु परतोऽन्तस्य दोघों भवति । Before stu (nom. sing.) jas (nom. plu.) Bhis (instr. plu.) 27 (oblative plu.) the final i or u of nouns becomes long. १। कल्पलतिकामते देवेणं देवाएं इति टामो रूपं । २। अपभ्रंश सुपो हिंहच्च क्वचिद्भवति ।

·( 102 ) (२) इदुदन्तयो जस श्रोकारादेशो भवति, णोंच ; जसोलुक् च क्वचित् । 0 or po is substituted for jas (nom. plu.); in some instances jas itself is elided. (३) दूदुदन्तयोः शमो यो भवति । ङसश्च वा । (१) Ņo is substituted for sás (the affix acc. plu.) ņo is also optionally substituted for nas (say the gen. sing. (४) दुदन्तेभ्यः टा विभकेणी इत्यय मादेशो भवति । Na is substituted for tā (intr. sing.) (२) (५) ॥ शेषमदन्तवत् ॥ The remaining declension is like that of nouns ending in a. उदाहारणानि Examples. एकवचनं वहुवचनं प्रथमा (nom.) गिरी गिरीयो, गिरियो द्वितीया (acc.) गिरि गिरिणो (३) हतीया (instr.) गिरिणा गिरीहिं पञ्चमी (abl.) गिरिदो इत्यादि गिरिहितो, गिरीसुतो इत्यादि घटी (gen.) गिरिणो, गिरिस गिरिण, गिरिणं (१५) सप्तमी (loc.) गिरिम्मि गिरीसु, गीरीखें, सम्बो (voc.) गिरि गिरीमो १। अपभ्रंशे इदुङ्मयां डसि, भ्यस् , डीनां यथा क्रमं हे, इं, हि इत्यादेशा भवन्ति । In the apabhrans'a he hum and hi are substituted for rasi, bhyas and ni respectively after nouns ending in i or u. २। अपने टा स्थाने ए सानुखारो एकारश्च भवति। In the apabhransa e as well as anuswara and na are substituted for ţá after nouns ending . in i or u. ३। केषाञ्चिन्मते शसि च गिरीयो गिरि ; गुरुयो, गुरु इति रूप इयं। According to some authorities these nouns may have two other forms in sás as गिरीयो, गिरि, गुरुयो, गुरु । , ·( 103 प्रथमा गुरू गुरूयो, गुरुयो द्वितीया गुरु' गुरुणो (१) टतीया गुरुणा गुरूहिं पञ्चमी गुरुदो इत्यादि गुरुहितो इत्यादि षष्ठी गुरुणो, गुरुस्स गुरुणं, गुरुण (२) सप्तमी गुरुम्मि गुरुसु, गुरुसुं सम्बोधनं गुरु गुरुयो सर्चे दूकारान्ता गिरिशब्दवदुकारान्ताश्च गुरुशब्दवत् रूपाणि भजन्ते। All nouns ending in i or u are declined like giri or guru respectively. ऋकारान्त पुंलिङ्ग शब्द रूपाणि (नियमाः) । Rules for Declesion of nouns ending in ri () (masculine.) (१) ऋकारान्त त्य सुपि परत पार इत्यादेशो भवति। अदन्त वच्चास्य रूपाणि । The final și of words becomes ára before all case affixes, and such words are declined like those ending in a. (२) स्वमौ वन्ज सुपि परत ऋकारस्य स्थाने विकल्प नोकारादेशः उत्व पक्षे चोकारान्तशब्दवदरूपाणि भवन्ति । U is optionally substituted for final și before all caseaffixes except सु (nom. sing.); and अम (ace. sing.) Then u is substituted for ți, the rules of declension prescribed for nouns ending in u, shall apply. १। अपभ्रंशे अामो हं हं, च भवति! In the apabiransa, him as well as ham are substituted for ám after nouns ending in i or u. २। शौरसेन्यां भर्ट शब्दस्य भट्ठा' इति रूपं भवति। In the saurasent the word bhartri take the form of bhatia.

·( 104 ) (३) सम्बोधने सौपरे ऋदन्तस्य विकल्प नाकारादेशो भवति ; विशेषणवाचिनि तु न। A is optionally substituted for the final ki () of nouns in vocative singular, as हे पिज, हे पिअर, (हे पितः); but this rule does not apply to words ending in și (a) used as adjectives, as हे कत्तार । (४) पिट, भ्राट, जामानणां सुपि परत ऋस्थाने 'अरो' भवति पारापवादः। The ri of the words pitri, bhrātri, and jamatri becomes ara instead of ára before the case affixes ; Qat- मदन्तवत् रूपाणि च they are declined like words ending in a ; सौ परत आकारश्चवा before the affix su, the ki of these words may also optionally become á. Examples उदाहरणानि । भर्तृ शब्दः । एकवचनं वजवचनं १मा (nom.) भत्तारो भत्तणो, भत्तारा भत्तारं ३या (instr.) भत्तारेहिं, भत्तु हिं ५ मी (abl.) भत्तारादो, भत्तु णो इत्यादि भत्तारहिं, भत्तु हितो ६टी (gen.) भत्त यो, भत्तारस्स भत्तु णं भत्ताराणं ७मी (loc. भत्तारे, भत्तारम्मि, भत्तुम्मि सं (voc.) हे भत्तार हे भत्ताराः सर्वेषामकान्तपुंलिङ्गानां भी शब्दवत् रूपाणि भवन्ति । All nouns ending in și are declined like the word bhartri. श्या (ace) भत्तु णो, भत्तारे भत्तु णा, भत्तारेण भत्त सु, भत्तारेसु ·(105) पिट-शब्दः। एकवचनं १ मा (nom.) पित्रा (१) पिअरो पिपरा (२) या (acc.) पिअरं (३) पिपरे, पिदुणो ३या (instr.) पिअरेण, पिदुणा पिअरेहिं ५ मी (abl.) पिअरादो, पिदुणो इत्यादि पिअरहितो, पिदुहितो इत्यादि ६ष्टी (gen.) पिअरस्म, पिदुणो पिअराणं, पिदुणं ७मी (loc.) पिअरे, पिअरम्मि, पिदुमि पिअरेसु, पिदुसुं में (voc.) हे पित्र, हे पिनर हे पिपरा एवं भ्राट, जामात्री रूपाणि भवन्ति । The words bhrátri and jámátri are declined like pitri. ईकारोकारान्तानां पुलिङ्गानां रूपाणि । Declension of words (masc.) ending in í or ú. (१) प्राकृतप्रकाश कल्पलतिकयोरीकारोकारान्तानां शब्दाना साधनार्थं न पृथक् सूत्राणि विद्यन्ते । प्रतीयते तत् तेषामपि यथाक्रम मिकारोकारान्तवत् कार्याणि भवन्तीति । १। शौरसेन्यां प्रथमैकवचने “पिदा" इतिरूपं भवति । यथा “लाद कसोवि एदार पिदा" In the saurasenf the word pitri becomes pida in nom. singular. २। चारशब्दस्य जसि 'भादरो' इतिरूपम् दृश्यते। We find also the form 'भादरो' in nom. plu. of bhrātri as अणुगेहन्दु रदं ववसिदं ने भादरो। ३। भाषान्तरे अमि पिदर' इति रूपम्। In some dialects we find also the form fost in acc. sing.

·( 106 )
In the Prákritaprakas'a and kalpalatiká no special
rules are given for declension of masculine words ending
in í or ú. Such words are declined like those ending in
or u respectively.
(२) हेमचन्द णतु क्विवन्तानां ईकारोकारान्तानां सर्वस्यामेव
विभनौ विधानं कृतं, सम्वोधनेतु विकल्प न ।
According to Hemachandra the final í or ú of words,
Thich are formed by the application of the suffix kwip
to the roots, becomes short before all case affixes. This
rule is optional in the vocative singular.
गो शब्दस्य पुलिजे गाव दूति रूपं भवति । ततोऽस्यादन्तवत
रूपाणि भवन्ति।
The word go takes the form of ma in the masculino
and is declined like words cding in a.
स्त्रीलिङ्ग शब्दाः ।
Feminine nouns.
स्त्रीलिङ्ग शब्दानां रूपकथनात् प्राक् स्त्री प्रत्यया विविच्यन्ते । तेच
प्रायः संस्कृतवत्, कचित्तु विशेष नियमानुगताः ।
Before proceeding to decline feminine
nouns it
would be necessary to state that the rules for feminino
suffixes in sanskrita are in general also applicable to
prikrita. Some words in prakrita are however subject
to special rules, which we enumerate below.
विशेष स्त्री-प्रत्ययाः ।
Suffixes which are applicd to some special feminine
nuuus,

·(107) १ (१) अणादि प्रत्यय निमित्तो योडोस्कखियां तन्य विकल्यः । The sufiisint which is, prescribedl bx pihini's stern (1:1,15) to faminine nouns is optionally applied in Prakritu. (२) अजातिवाचिनोनानः खियां विकल्यन डोः । Except in words signifying species, the sufis i is optionally applied to all feminine nouns, as कालो, काला इत्यादि ; कुमार्यादौ नित्यमेव the sufix ii is iarariably applied to the words kumuri &c. (३) छाया हरिद्राभ्यां वा । Ni is optionally applied to the Tords chiyni ard IIaridra, as छाहा, छाही ; हलद्दा, हलद्दी; (४) खस्रादेः स्याने स्वसादय, आदन्तववरूपाणि । The feminine vords sitasri &c. assume the forms of sasá &c. and are accordingly declined like words ending in i. ; as ससा, नणंदा, दुहित्रा। (५) अनामि सुपि किं-यत्-तसरः स्त्रियां दी। When the pronouns kim, yat, and tat are used in the feminine gender sií the suffix is optoinally applied to them, as कीयो, कायो &c. (१)। ॥ स्त्रीलिङ्ग शब्द साधन नियमाः । The following are the rules for the declension of fcminine nouns. (१) खियां जशसोः स्याने उत्, श्रोत् इत्येतो वा भवतः ; दीर्घ श्व वा इखस्य । १। शौरसेन्यां नेष विधिः करते। This rule has no force in the set sent dialect. ।

·( 108 ) In feminine nouns either ut or ôt is substituted for both the affixes jas and sas and the final short Towels become optionally long (१)। (२) खियां वर्तमानात् नाम्नः परे टा, उस, ङीनां स्थाने आत अत्, इत्, एत्, इत्येत आदेशा भवन्नि । आदन्तात्त टादीनां स्थाने प्रान्न भवति । In the declension of feminine nouns the affixes tá, nas and it change to either at, at, it or et; (२) these afixes do not change to át after feminine nouns ending in a. (३) सर्वत्र प्रागदीघों ङसेवा । The final short vowel of a feminine noun becomes long before all case affixes; but before nasi the rule is optional. (३)। (४) स्त्रीलिङ्गस्य नान्नोऽमि परे इखो वा भवति । The final long vowel of a feminine noun becomes short before the affix am (acc. sing.) (५) खियां वर्तमानादीकारान्तात् मोः जशशमोच्च स्थाने आकारो वा भवति । १। शौरसेन्यां जसि खियां उत् नस्यात् In the sauraseni ut is not substituted for the affix jas in the feminine nouns, | अपच भे टास्थाने एदेव । In the apabhrans'a onlye is substitutes for tá (instr. sing.) ३ अपच उसि डसो स्थाने हे, भ्यस्थामोः स्थाने ई, तथा स्थाने हि भवति In the apabhrans'a he is substituted for nasi and nas ; hun for bhays and ám and him for ni

·( 109 )
In the declension of feminine nouns ending in í (L')
á (ET) is optionally substituted for su nom. sing.) jus
(nom. plu.) and sas (acc. plu.)
(६) आवन्तात् सम्बोधने आप एत्वं ।
The final á of the feminine nouns formed by the
application of the suffis áp after them, changes to e in
rocative singular ; as हेमाले, अन्यत्रतु न भवति । This
rule is not applied to nouns ending in ú not so formed; as
हेपिउच्छा;
आकारान्त स्त्रीलिङ्गशब्दाः ।
Declension of feminine nouns ending in á.
लता शब्दाः।
एकवचनं
वजवचनं
१ मा (nonm.) लदा
लंदा, लदाओ, (१) लदाउ
२या (acc.) लदं
लदा, लदाओ, लदाउ
३या (instr.) लदाए, लदादू लदान लदाहि, लदाहिं, लदाहि
५ मी (abl.) लदादो, लदाए इत्यादि लदहिंतो दूत्यादि
६ष्टी (gen.) लदाए, लदाइ, लदान लदाणं, लदाण
७मी (loc.) लदाए लदाइ लदान लदासु लदासं
सं (voc.) हे लदे
लदानो
सर्वं आकारान्ता लतावत् ।
१. Observe that in Prakrita, no sandhi, is allowed between the
vowel of a case affix and the final vowel of the word to which tis applied.
प्राकृत प्रातिपदिक विभक्तिखरयोन सन्धिः।

·( 110 ) . All feminine nouns cnding in á arc declined like लता। दूकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दाः । Feminino nouns ending i. एकवचनं वहुवचनं १मा (nom.) बुद्धी, बुद्धी, बुद्धिी, बुद्धि २ या (acc.) बुद्धि बुद्धी, बुद्धिो, बुद्धिउ बुद्धीए, बुद्धीद बुद्धीहि ३या (instr.) बुद्धीत्रा बुद्धि बुद्धीहं बुद्धीए, बुद्धी बुद्धीहिंतो, बुद्धीमुंतो ५मी (abl.) इत्यादि इत्यादि बुद्धीए, वुडी बुडोणं, ६ष्टी (gen.) वुद्धीपा, कुडी वुद्धीण वुडीए, वुडी बुडीसु, ७मी (loc.) बुडीआ, वुडीत्र बुडीमुं सं (voc.) वुडी वुडी, वुडीओ इत्यादि सर्व्व इकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दा वुडिशब्दवत् । All feminine nouns ending in i are declined like the { बुड्ढीधा, बुढोध word वुद्धि। उकारान्तं स्त्रीलिङ्ग शब्दाः । Feminine nouns ending in u. एकवचनं वहुवचनं १म (nom.) घेण घेणं, घेणूत्रो, घेणून २या (acc.) धेणु घेणं, घेणो, धेउ

·(111)
श्या (instr.) घेणूए, घेणद्, धेणू श्रा, धेण धेर हि, धेण हिं
५ मी (abl.) घेणूदो, धेणूद, इत्यादि घेणक्तिो, धेणसुतो
६ष्टो (gen.) धणूए, धेण, घेणा, धेत्र घेणां, घेणूण
७मी (loc. ) घेणूए, घेणू, इत्यादि
घेण सु, धेण मं
सं (roc) घेणु, धेण इत्यादि ।
सबै उकारान्त खीलिङ्गा धेनु शब्दवत् ।
All feminine nouns ending in a arc declined like the
Tord धेनुः।
ईकारान्त स्त्रीलिङ्गशब्दाः ।
Feminine nouns ending in t (ई).
नदी शब्दः ।
एकवचनं
वडवचनं
१मा (nom.) नई, नईश्रा
नईश्रो, नई श्रा
२या (acc.) नदूं
नई, नई श्रो, नईश्रा
३या (instr.) नईए इत्यादि
नईहि, नई हिं
५मी (abl.) नईए, नईअ, नदो इत्यादि नई, नई इिंतो नस्तो
६ठी (gen.) तृतीयावत्
नईणं, नईण
७मी (loc.) वतीयावत्
नईसु, नसुं
सं (voc.) नदू इत्यादि।
सर्व ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दा नदी शब्दवत् ।
All feminine nouns ending in í are declined like the word
नदी;

·( 112 ) उकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दाः । Feminine nouns ending in it वधू शब्दः । एकवचन वहुवचनं १मा (nom.) वह वह, वही इत्यादि श्या (acc.) वहं वह, वही इत्यादि ३या ( instr.) वहए, वहद् इत्यादि वहहि, वहहिं ५मी (abl.) वहदो, वहए इत्यादि वहहिंतो वहसुतो ६ष्टी (gen. ) हतीयावत् वहणं, वहण ७मौ ( loc.) तृतीयावत् वहसु, वहसुं सं (voc. ) वह इत्यादि। सबै ऊकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दा वधूवत् । All feminine nouns ending in ú are declined like the word वधू। ऋकारान्त खोलिङ्ग शब्दाः । Feminine nouns ending in și (9) माट शब्दः। एकवचनं वहुवचनं मात्राः १मा (nom.) मात्रा २या (acc.) माग्नं (१) ३या (instr.) मात्राद, माआअ इत्यादि माए माएहिं माएहि १। शौरसेन्यां द्वितीयैकवचने 'मादर' इति रूपं भवति। In the sauraseni ace. rm of the word माट (mātri) is मादरं (madaaram.)

·( 113 ) मात्राहिंतो, मात्रासंतों मात्रायां, मात्राण ५मी (abl.) मापादो, माआए इत्यादि ६ष्ठी (gen.) तृतीयावत् ७मी (loc. ) तृतीयावत् सं (voc ) मात्र इत्यादि (१) मात्रासु, मात्रा गो शब्दस्थ स्त्रीलिङ्गे गावी, गाई इतिरूपदयम्, ततश्च ईकारान्त- स्त्रीलिङ्ग वद्रूपाणि । The word go in the feminine gender becomes atent or me and is declined like the words ending in t. अजन्त क्लीव लिङ्गशब्दाः । Neuter nouns ending in a vowel. नियमाः (rules.) (१) क्लीवे वर्तमानात् खरान्तानानः सो: स्थाने म् भवति । M is substituted for su (nom. sing.) (२) लोवे वर्तमानात् खरान्तानाम्नः परयोर्जशशसोः स्थाने हूँ, इं, णिचे त्येत प्रादेशा भवन्ति । (२)। In, im or și is substitutëd for jás and sás. (३) क्लीवे सम्बोधने सुलोपो भवति । The voc. sing. affix su vanishes after all neuter nouns. १। हेमचन्द मते मात्ट शब्दस्य 'माई' ‘माचरा' इनि रूपयं भवति । According to Hemchandra the word mátri assumes also two other forms viz : माई' and 'माश्चरा.' २। मौरसेन्यां क्लीवे जासोः स्थाने केवलं पिरादेशः। In the Saurasení dialect, only ai is substituted for jas and sas after neuter nouns. W97** 'ई' एव and in the apabhrransa, only im is the substitute for jas and sas. 15 - ·( 114 ) वहुवचनं (४) क्लीवे मौपरे दुतोर्नदीर्घः । The final i or u of a neuter noun does not become long before su (nom. sing.) अकारान्त क्लीव लिङ्ग शब्द रूपाणि । Declension of neuter nouns ending in a. कुल शब्दः । एकवचनं १मा (nom.) कुलं कुलाणि, कुलार्दू, कुलाद् श्या (acc) कुलं कुलाणि, कुला, कुलाएं सं (vcc.) हे कुलं पुम्बदन्यत् । The remaining are like masculine words ending in a. इकारान्त क्लिव लिङ्ग शब्द रूपाणि । Declension of neuter nouns ending in i. दधि शब्दः । एकवचनं वहुवचन १मा दहीणि, दहीदूं, दही. श्या (acc.) दहिं, दहि दहीणि, दही , दहिहूँ सं (voc.) दहि पुम्बदन्यत् । The remaining like masculine in i. उकारान्त क्लीव लिङ्ग शब्द रूपाणि । Declension of neuter nouns ending in u. (nom.) दहिं, दहि मधु शब्दः । एकवचनं १मा (nom.) मई, मह वहुवचनं महणि, मह, महदूं ·( 115) २ या (acc.) मर्ड, मह महणि, महद, महदूं सं (roc) म मुम्बदन्यत् । The remaining like masculine in 2x. Declension of nouns ending in conso- हलन्ता पाव्दाः। nants. प्राकृते हलन्ताः शब्दा एव न सन्ति । केषाञ्चिदन्य-हलां लोपः केषाञ्चाजन्ते परिणामस्तत एव हलन्त शब्द साधनार्थं न नियम विशेषा लक्ष्यन्ते। प्राकृताचार्ये हि केवलमात्मन राजनित्येतयोः शब्दयोः साधनार्थं कति नियमान् कृत्वा तएवान्यच नान्तेषु यथादर्शनं प्रवर्तिताः । As final consonants in sanskrita words are elided in Prakita or such words are transformed into others ending in vowels, Prakita granmarians do not give rules for declension of words ending in consonants ; some special rules are however found for declesion of atman and Rájan and these are said to be applicable to words ending in n as far as usage of old authorities may allow. राजन् शब्द रूपाणि । Declension of the word rájan. एकवचनं वहुवचनं (nom.) १मा रात्रा (१) रात्राणो, राना श्या (acc.) रा राए, राप्राणो १ हेमचन्द्र मो नान्तस्य पुंसि विकल्प नाणदेशो भवति। According to Hem chandra, ána is optionally substituted for the final letter of the nouusending in n as रामाणो रामा इत्यादि।

·( 116 ) ३चा (instr.) रजा, राणा राएहिं ५मो (abl.) राप्रादो, रणो, राप्रादु,रादूणो रावाहितो, राइहितो ६ष्ठी (gen.) रखो, राणो, रात्रस्म रात्राणां, रादूर्ण, रात्राम ७मी (loc.) राम्मि, राए, राइम्मि राएस, राएK में (voc.) रात्रा, रात्रं इत्यादि श्रात्मन् शब्द रूपाणि । Declension of the word Atman. एकवचनं वहुवचनं १मा (nom.) अप्पा, अप्पाणी अप्पाणा, अप्पालो, अप्पा श्था (acc.) अप्पाणं, अप्पं अप्पाणे, अप्पणी ३था (instr.) अप्पाणेण, अपपणा अपपाणेहिं, अपपेहि अप्पाणाश्रो, अप्पणो, अपपाणाहितो ५मी (abl.) अप्पात्रो, अप्पादो अप्पाहिंतो इत्यादि इत्यादि ६ठी (gen.) अप्पापस्म, अप्पणी अप्पाणाणं, अपपाणं ७मी (loc.) अप्पाणम्मि, अप्पे अप्पाणेसु, अप्पेसु सं (voe.) अप्पं इत्यादि। युवन, ग्रावन, ब्रह्मन इत्यादयो नकारान्ता श्रात्मन् शब्दवत् । All other nouns ending in n as युवन् &c. are declined like atman. प्राकृत कल्पलतिकायां सौ परे भवद्भगवद्भगतस्यानुस्खारो विहितः । According to prakrita kalpalatiká the final t of the words bhabat and bhagabat changes to anuswara before

·( 117 )
su. (both nom. and voc. sing.) भवं (भवान्), हे भवं (हेभवन)
भवं (भगवान्), हे भवं (हे भगवन्); (१)।
प्राथायां भवच्छब्दस्य खोलिने भोदी दूतिरूपं भवति ।
In the Práchya dialect the feminine form of bhabat
is bhôdi.
सर्वनाम शवदाः।
The Pronouns.
प्राकृते सर्वनाम-सम्बन्धिनः केऽपि साधारण नियमा न दृश्यन्ते, सर्व
एव नियमा विशेष-खभावाः । केवल मदन्तसर्वनामशब्दामां
साधनाथै कति साधारण नियमाः सन्तीति तेषामुल्लेखः क्रियते ।
अन्येषान्तु माधन नियमा स्तत्तदुदाहरणेभ्योऽवगन्तव्याः । (२) ।
There are no general rules in the prakrita grammar
for the declension of pronouns Almost every pro.
noun is specially treated. But the declensions of the
pronouns ending in a are subject to some common rules
which we shall here notice. The declension of other
pronouns may be gathered from the several examples
given below.
१ शौरसेन्यां नियम एष मधवत् शब्दपि प्रवर्तते। In the sauraseni this rulo
is also applied to Maghabat, तब दुर्वाससः सौ दुखासा इति रुपं In the
Sauraseni the word Durbásas becomes dubbásá before pom. sing.
२। सर्वनामशब्दा अथवा सवादिगणाः (The sarvidi class) सर्व, विश्व, उभ,
उभय, डसर, इसम, (प्रत्ययामत) इतर, अन्यतर, स्वत्, त्व, मेम, सम, सिम, त्यद,
थह, एतद् इदम्, चदस, एक, वि, युमद्, परम, भवत्, किम्।
.

·( 118 )
अदन्तमर्वनाम साधन नियमाः ।
Special rules for the declensions of pronouns ending
in a.
(१)। सादे रतः परस्य जस एद्भवति ।
E is substituted for jas (nom. plu.) after the word
sarva &c. when used in the masculine gender. (१)
(२)। सा देरदन्तात् श्रामो एसिं इत्यादेशो वा भवति । डेच
स्मिं, म्मि, त्य इत्येत आदेशा भवन्ति, तथेदमेतदौ वर्जयित्वा डोञ्चिा-
देशो भवति ।
After the pronouns of the sarvadi class used in the
masculine or neuter gender, the affix ám becomes esim,
and ni becomes smin, mmi, tth or him optionally. But
it does not become him after idam and etad. (R)
सर्व शब्द पुं रूपाणि ।
Declension of the word sarva masculine.
एकवचनं
वहुवचन
१ मा (nom.) सम्बो
सब्वे
श्या (ace.) सब
सब्ब
१। शाकय्यां सर्वनाम्न एच, In the Sikari, e is optionally substituted
for first a of sarvadi as सेवे, सखें।
२। मौरसन्यां इदम् किं यत्नमा वाम रसिं न स्यात् । In the Saurasent, esim
is not substituted for am in idam, kim, yat and tat, टक भाषायां किमाद
रामो 'ई' स्यात्। In the Talkka dialect, ham is substituted for am after kim
&c. अपञ्चशे अकारान्तात् सर्वनाम्नो हिमेव केवलं । In the Apabhransa, only
him is substituted for uŹ after sarvadi ending in a.

·( 119 ३ या (instr.) सवेण सव्वे हिं ५ मी (abl.) भब्वदो सव्वत्तो इत्यादि सब हिंतो इत्यादि ६ठी (gen.) सव्वस्म सब्वेसिं सवाणं ७मी (loc.) सञ्चस्मि सबम्मि सव्वत्थ सम्वहिं (१) सव्वेस सब्बेसुं सवा दोनां स्त्रीलिङ्गे श्रादन्त स्त्रीलिङ्ग शब्दवत्, लोवे अदन्त क्लीव लिङ्ग शब्दवत् रूपाणि । In the feminine gender sarvadi are declined like feminine words ending in á, and in the neuter like those ending in a. va faza: 1 The word visua &c. which come under sarva class are thus declined. अपभ्रंशे सर्वस्य साहादेशः । In the Apabhransa, साह is substituted for सर्व । यत् शब्द पं रूपाणि । Declension of the word yat (masculine.) एकवचनं वहुवचनं १मा (nom.) (२) जो जे श्या (acc.) जं ३या (instr.) जेए, जिण भूमी (abl.) जत्तो, जदो जम्हा जाओ जाहिंतो, जासुंतो दूतादि जे जेहिं .. १। अपच शेऽदन्तात् सादेः इसे हां इत्यादे भो भवति | In the apabhransa ham is substituted for nasi after sarvadi तथा डी केवल हिम् एव and only him for ni (loc. sing ) २। अपच मेध इति रूपं भवति।

·( 120 ) ६ठी (gen.) जस्म जास (१) जाणं जेसिं (२) ७मी (loc.) जस्मिं, जम्मि, जहिं (३) जत्थ जेसु यच्छब्दस्य स्ती लिङ्गे आम वर्जिते डोव्वा भवति । यथा जी, जीया, इतवादि। The suffix ni is applied to the feminine of yat before all the case affixes except am (gen. plu.) तत् शब्द रूपाणि। Declension of the word tat (masc.) एकवचनं वहुवचन १मा (nom.) मो ते, दे श्या (acc.) तं, ते, दे ३या (instr.) तेण, तिणा, (४) पेण तेहिं, हिं ५मो (abl.) तत्तो, तदो, ता, तन्हा, तात्री ताहिती इत्यादि ६ठो (gen.) तास, से, तस्स (५) ताणं तेसिं, सिं (६) दाणं ७मी (loc.) तमि, तम्मि, तत्थ, तहिं (७) तेसु दूत्यादि The the १। अपच गे (In the apa bhransa) पुं masc 'जासुसी (fem.) अहे। २। पौरसेन्यां (In the sauraseni) केवलं (only) जाणं; टकभाषायां (In the takka) जाई, जाणं, इति रूप द्वयं । ३। कालाथै जाहे, जाला when ni (loc. sing.) signifies time the word yat assumes the forms जाहे and जाला before it. ४। पैशाच्यां (in the paisachi k masc) 'नेन' वी (fem.) भार । ५ सौरसेन्या इसि 'लस्य, 'में इति यामि च ताणमिति The form 'सासा is not used before nas in the saur uraseni, and 'ताण' is the only form before am. अप, (in the apabhransa) ङसि (before gen. sing.) पुं (maso) सह, की (fem.) नाटकमाषायां (in the takka) चामि (before gen. plu.) साहं नाणं | कालाथै when ni signifies time ताहे, ताला, शौरसेन्यां मिलन भवति । in the saurasení mmi is not substituted for ní, spongiant In the apabhransa j masc हिंसीसहे। । चपभो नं इति रूपं । .

·( 121 ) तच्छब्दस्य वीलिङ्ग प्रथमैक वचने सा इति रुयं । The word tat assumes the form of an in feminine nom. sing. लोवे (in neuter) 'त'; स्त्रियामाम्-वजिते डी The suffix rí (st) is also applied to it before all case affixes except am (gen. plu.) यथा ती, ती इत्यादि । एतच्छन्द पुं रूपाणि। Declension of the word etad (masculine.) एकवचनं वडवचन १मा (nom.) एम, एसो, (१) एते, एदे; रेया (acc.) एतं, एते, एदे श्या (instr.) एदिणा, एदेण, एणं एतेहिं, एदेहि, एएहिं भूमी (abl.) एत्तो, एत्ताहो, एआओ इत्यादि एतेहितो, इत्यादि ६ष्ठी (gen.) एअम, एदस्म, (२) एअस्म, से सिं, एएसिं, एदाणं (३) अयम्मि, एत्य, अम्मि, (४) ७मी (loc.) एम्भि, एअस्मिं इत्यादि इत्यादि अदम् शब्द पुं रूपाणि। Declension of the word बदस masculine. १। क्लीवे (in the neuter) इदं रचं इति रूपवयं ; खियां (in the feminine एसा, दणमा इति रूपदयं ; अपभ्रंशे (In the Apabhrrans'a) पुं (masculine) रहो पी (feminine) एह, ती (neuter) एड; शौरसेन्या एस इति स्पं न स्यात् the form 'एस' is not used in the Sauraseni dialect. Piw* (In the Apabhransa) ff (before gen. sing.) i fx एएस, एदेस, शौरसेन्यां (In the Sauraseni, केवल (only) एदा, उस भाषा (In the Tacka) "एदई" "एदा" शिरूप इयं । सपने (In the Apabhransa 'एई' इति । 16 ·( 122 ) अमूस इत्यादि एकवचनं बहुवचनं १मा (nom.) अमू (१) अमूणो श्या (acc.) अमुं ३ या (instr.) अमुणा अमूहिं ५मी (abl.) अमूत्रो, अमूउ, इत्यादि अमूहिंतो इत्यादि ६ठी (gen.) अमुणो अमुस्म ७मी (loc.) अमुम्मि, अयम्मि, दूअम्मि इदम् शब्द पुं रूपाणि । Declension of the word इदम् (masculine.) एकवचनं वहुवचनं १मा (nom.) इमो (२) (अर्थ) दूमे श्या (acc.) दूझ, णं इमे ३या (instr.) इमिणा, मेण, णेण एहिं, मेकिं, हिं ५मो (abl.) दूदो, मादो, इत्तो इत्यादि दूमेहिंतो इत्यादि १। यदस् भब्दस्य प्रथमैकवचने सर्वच अह इति च रूपं भवति। The form (पह) also is used in all genders in the sing. शौरसेन्यां यह इति रूपं न भवति । In the Sauraseni this form is not used. साधारणतः खियां यम, मथा तीवे यमुं, इति । But the forms घम and चमु are generally used in feminine and neuter respectively. २। इदम् शब्दस्य वीलिङ्गे सौ, चं, इमिया तथा लीवे सौ, अमिच, इदम् इणम् इति रूप इयं भवति । In feminine nom. sing. it has two forms दूध इमिया; and the forms in neuter before nom. and acc. sing. are इदम् and दणम्। शौरसेन्यां (In the Sauraseni the feminine form in the nom. sing.(खियां सौ) is दु, and (तीवे) in the neuter इदम् इमम्। अपभ्रंशे (In the apabhransa) इदमो पायादेश (धाय is substituted for rदम्)।

·( 123 ) ६ष्ठी (gen.) अस्म, इमस्म, से इमाणं, सिं (१) ७मी (loc.) अस्मिं, इममिं, दूह, णे किं शब्द पुं रूपाणि (२)। Declension of kina (masculine) एकवचनं वहुवचनं १मा (nom.) को (३) के श्या (acc.) कं के ३ या (instr.) किणा, केण केहिं ५मी (abl.) कीणो, कीस, कन्हा, कत्तो कदो (४) केहिंतो इत्यादि ६ठी (gen.) काम, कस्म (५) केसि, काणं ७मी (loc.) कहिं, कस्मिं कम्भि, कत्थ (६) लेख इत्यादि Tata (when ní (fs) signifies time it has the following forms काहे, काला, कत्रा । कास, १। शौरसेन्यां चामि केवल इमाएं इति रूपं। In the Sauraseni it has only one form or in the (gen. plu.) २। अपच किमः स्थाने 'काइ' 'कवणी' इत्यादेशौ च In the apabhransa 'कार' and 'कवणं' are optionally substituted for kin. ३। खियां (in feminine) का and तीवे (in neuter) किं । ४। शौरसेन्यां (In the Sauraseni) इसौ the form before mari is कुदो थपथ मे (in the A pabhransa) कहां। ५। खियां (in the feminine the forms before nts are किस्सा, कीसे) कीच, कीचा, कीई, कीर ; शौरसेन्यां पुंसि कास न भवति। the form कास is not used before nas masculine in the Sauraseai (in the Apabhransa) पं) masculine कास, खियां (in the feminine) कहं । है। शौरसेन्या कम्मि इति रुपं न। The form 'कन्मि' is not used in the Sauraseni. an .

·( 124 ) श्या (acc.) युभच्छब्द रूपाणि । Declension of the word युभत् युमत् (yusha mat.) एकवचनं वडवचनं तुम, तं, तुं, झे, तुज , तुम तुम्ह, १मा (nom.) तुवं, तुर तुम्हे, उन्हे, तुझे तं, तुं, तुवं, तुम वो, तुज्म, तुम, तुह, तुमे, तुए तुम्हे, तुझे, दे, ते, तद, तुए, (तुम्हे हिं, तु हिं, उन्हहि, श्या (instr.) तुमं तुम, तुमए, उमहि, तुम हि, तुमे, तुमा इत्यादि तत्तो, तद्वत्ती, तुवत्तो तुम तुम्हाहिती तुज्माहिती तो, तुमत्तो, तुम्हत्तो, तु. तुमत्तो, तुम्हत्तो भूमी (abl.) इत्तो, तुह्यत्तो तदो, तुव, तेहितो, दुहितो दुहि, तुमहिंतों, इत्यादि। इत्यादि। तु, तुज्म, तुम्म, तु, तु, वो, मे, तुम, तुह्याण, ६ष्ठी (gen.) र ते, तुम्ह, तुह, तुहं, तुव, तुम्हाण, तुमाण, तुहाण तुम, तमे, तुमाद, दे,तुह्य उन्हाण, तुवाण इत्यादि तइ, तए, तुमए, तुमे, तुमाद तुसु, तुम्हे मु, तुह्येसु ७मी (loc.) तद, तुम्मि, तुमम्भि, तुवम्मि, तुहसु, तुमसु, तुहेस तुइम्भि, तुज्झम्मि, इतरादि दूतयादि मागध्या युभद शब्दस्यस्थाने तुप्पं, तुम्ह इत्यादेशौ भवतः । In the magadhí Tuy, and an are substituted for yusmad. शौरसेन्या युअच्छब्द रूपाणि।

·125) वहवचनं तुम्हे एकवचन १मा, (nom.) श्या, (acc.) तुम ३या (instr.) तए, ५मी (abl.) तुम्हादो ६ष्ठी (gen.) ते, दे, तह, तुम्ह ७मी (loc.) तदू, इत्यादि अपभ्रंशे युभच्छब्दरूपाणि । एकवचनं १मा तुह तुम्हेहिं तुम्हाहितो तुम्हाणं तुम्हे सं वहुवचनं तुम्हे, तुन्हाई श्या तई, पद तुम्हे हिं तुम्हें ५मो तउहोत, तध्रु होत, तुडुंहोत (आमि) तुम्हहं, (मपि) तुम्हासं . अस्मच्छन्द रूपाणि । Declension of the word asmad. एकवचनं वहुवचनं अहं, अहम्मि, अम्भि, भे, वत्रं अम्ह, अन्हे ९मा (nom.) अन्हि, हं, अह, म्मि अहो, मो पोणं, मि, अम्मि, अन्हं, अम्हे, अन्हा, हो, श्या (acc.) मं, ममं, मिमं, अहं मिमे, मम, ममए, मए, अम्हहिं, अम्हाहिं, अन्द, Por(instr.) ममाद्,मद, दो, मश्रा अन्हो, णे मदत्तो, ममत्तो, मत्ती, ममत्तो, अन्हत्ती, ममा- भूमी (abl.) महत्तो, महत्तो, मद्दो, हितो,ममासुंतो,ममेसंतो, ममदुहि इतादि अन्देहिंतो इत्यादि णे, अम्ह ·( 126 ) मे, मम, मद, मह, णे, णो, मद्य, श्रम्ह, श्रमहं, है छी (gen.) महं, मा, नां अम्हे, श्रम्हो, मम, अम्हाणं, (अम्ह, अम्हं महाणं, माणं मि, मद, ममा, अम्हेसु, ममेसु, महेस, ७मी (loc.) मए, मे, अहम्मि, मम.मएसु, एवं अम्हसु, मि, महम्मि, इत्यादि ममसु दूत्यादि (९) शौरसेन्यां "अस्मच्छब्दरूपाणि" declension of asmad in the saursani dialect. एकवचनं वहुवचनं १मा (nom.) ही, अह अम्हे, वयं श्या (acc.) मं अम्हे ३या (instr.) मए अम्हेहिं ५मी (abl.) मत्तो, ममादो अम्हेहिंती दूतादि ६टी (gen.) मे, मम, मह अम्ह, अम्हाणं ७मी (loc.) म, मए अम्हेसु मागध्यां अहं वयमोःस्थाने "हगे" "हके” इत्यादेशौ भवतः । In the magadhi et and ca are substituted for and वयं । अपभ्रंशे “अस्मद्" शब्दरूपाणि । शब्दरूपाणि । Declension of "asmad" in the apabhransa. एकवचनं वहुवचनं ९मा (nom.) इउ अमहे, अमहद श्या (acc:) म अम्हे, अम्हई ·(127) २या (ace.) ३या (instr) म अम्हेहि मी (abl.) मह, मह्य अम्हे ते ईटी (gen.) मङ, मयु अमहहे मी (loc) मह &c. अमहासु दि शब्दस्य रूपाणि । Declension of the word dui. वजश्चनं (दो, दुवे, दोणि, दोहिंतो बेहितो, १मा (nom.) ५मी (abl) वेणि, दुणि, विणि इत्यादि (दो, दुवे, दोणि, दोपह, (१) दोख ६ष्टी (gen.) वेणि, दुणि, विणि । वेखं दोहिं, दोहि, ७मी (loc.) दोसु, वेसु ३ या (instr.) (विहि त्रि शब्दस्य रूपाणि। Declension of the word tri (f) वहुवचन वजवचनं १मा (nom.) तिमि ५ मी (abl) तौहिती श्या (acc.) तिमि ६टी (gen.) तिम ३था (instr.) तीहिं ७मी (loc. तीसु चतुः शब्दरूपाणि। Declension of the word chatar (चतुर) वडवचनं वडवचनं (चत्तारी, चउरो, (चत्तारो, चउरी, १मा (nom.) चत्तारि चत्तारि श्या (acc) १। संख्यावाचकेभ्य ग्रामो एहं एह इत्यादेशों भवतः पहं or एह is substituted for am. after the words signifying number as पंचगह, काह, सनपद इत्यादि विमत्यादे में भवति This rule is not applied to विशति । &c.

·( 128 )
संख्यावाचकानामदन्तवत्
३ या (instr) चअहिं
६टी (gen.) चाणहं
५मी (abl) चहिती
७मी (loc.) चउरु
॥ शेषाणामदन्तवत् ॥ उक्रेभ्योऽन्येषां
रूपाणि भवंति।
All other words signifying number are declined like
words ending in a.
पञ्चन् शब्दस्य स्त्रियां 'आप' भवति The suffix āp is applied
to panchan पश्चन् (in the feminine) as पञ्चा, पञ्चाहिं इत्यादि।
विभक्त्यादेश विधिः ।
तादर्थे षष्टी वा।
The genetive is optionally used for the dative wheri
the latter signifies 'तादर्थ "for it."
प्राकृते विभक्ति व्यवहारस्य नियमो नास्ति, कचित् द्वितीयातीययोः
सप्तमी, पञ्चम्यास्तृतीया, सप्तम्याद्वितीया, प्रथमाया अपि द्वितीया ;
The use of the cases in the prakrita dialects is very
anomalous, we find in some instances the use of locative
for acc. and instr., that of instr. for the ablative, in
others the acc, is used for the locative and even for the
nominative. (१)
१। भावा सप्तम्यां पञ्चमी। In the sabari ablative is used for the
इति चतुर्थोऽध्यायः ।

·अथ पच्चमोधमायः। प्रथमः पादः । (तिडन्त प्रकरणम् ) Verbs. प्रत्यय-विवेकः । Of the affixes. प्राकृते क्या यङादि प्रतायानां न विशेषनियमा वर्तन्ते । केवलं हेमचन्द्रस्य व्याकरणे "क्यडोर्यलुक्" । दूत्येकं सूत्रं दृश्यते । Prákkita grammars in general do not give special rules regarding suffixes kyan, yan, &c. In Hemchandrá’s vyákarna only we find the rule ‘kyanoryalul ie the 'y of the suffix kiyan is elided, as, गरुआइ (ऋगुरुर्गुरुर्भवति)। (२) प्राकृते गणभेदव्यवस्थैव नास्ति । In prákrita the distinction of gana or classes of roots is not observed. All roots are conjugated alike. (३) प्राकृते तिवादीनां तिङां वर्तमान काले वक्ष्यमाण रूपाणि भवन्ति । तथादन्तांश्चवर्जयित्वा धादनां नात्मने परस्म पदित्व- भेदोऽपि । The conjugation affixes tip &c. of roots in sereral pronouns are changed to the following in the present tense, no distinction being recognized between parasmai and atmnepadi roots except in those ending in a. () (१) अत्रहि पाणिनीयप्रस्थानानुसारत स्लिवादीनां खरूप भवगन्तव्यम्। We must understand here by tip &c. the affixes mentioned in the sutra 3/4/38 of Panini. यथा तिप, तस, कि ; सिप, थस, थ ; मिप, वस्. मस् त, आता भ, थास, आथां, धम् ; इहि, महिङ ; शौरसेन्यां सर्वे धातः परम्म पदिनो भवन्ति । In the sturaseii all roots are used in the Parasmaipadi, ·( 130 ) वर्तमानकाल-प्रत्ययाः। (the affixes of the present tense.) Singular Plural एकवचनं बहुवचन प्रथम पुरुषस्य (3rd person) is (१); nti, nte, ire, न्ति, न्ते, हरे मध्यम पुरुषस्य (2nd person) सिsi ; इत्या, ह (ittha, ha) उत्तम पुरुषस्य (1st person) मि, mi; मो,मु,मा,(mo, mu, ma)(२) (४) अकारान्तानामात्मनेपदिधानां प्रथम मध्यमयोरेकवच- नस्य स्थाने यथासंख्यं ए, से दूतादेशौ वा भवतः । The atmanepadi roots ending in a take optionally e and se in the 3rd and 2nd person singular instead of į and si; as तुवरए, तुवरसे, (त्वरते, वरसे); (५) अदन्ताद्धातो परे अत भाव वा भवति । A' is optionally substituted for the final a of roots ending in a, when mi follows, as हसामि, इसमि इत्यादि। (१) । स्वयं हि प्रावते द्विवचनं नास्तीति ; The reader should remember that there is no dual number in the Prákrita. (२) । अपभ्रंशे वर्तमाने तिवादीनां खरूपाणि यथा In the apabhrans'a the affixes tip &c. are changed into the following in the present tense, sing. एकवचनं plu. वडवचनं प्रथम पुरुषस्य (3rd person) (इ) nti (fr) &c. मध्यम पुरुषस्य (2nd person) hi (हि) hu () उनम परषस्य (1st person) . (उ) (hum) हं पैशाच्यां ति स्थाने ति, ते, इत्यादेशौ भवनः। In the Paisachi ti and te are substituted for 3rd person singular. शौरसेन्यां तिस्थाने 'दि भवति In the sauraseni di is substituted for ri as होदि, मोदि (भवति) इत्यादि।

·(131) (६) अकारान्ताद्धातो मामुमेषु परेषु अत इत्त्व मात्त्वञ्च भवति, कंचिदेत्त्वमपि। I or á is substituted for the final a of root when mo, mu, or ma follows, in some instances e is also substituted for the same, as इसिमो, इसामो, हसेमो; इसिमु, इसेमु इतरादि। अकारान्त धावूनां वर्तमान रूपाणि । The conjugation of roots ending in a in the present tense. भण धातुः। root bhana. Singular. Plural. एकवचनं वहुवचन प्र. पु. (3rd per.) भणद्, भणए भणन्ति, भणन्ते, भणिरे म. पु. (2nd per.) भणसि, भणसे भणह, भणिया भणामि, भणामो, भणिमो, उ. पु. (1st per.) भणमि (भणेमो दूतादि एवं इसपठादयः- अस धातुस्तु विशेषनियमननुसरति The root as is conjugated in the following (way); as. अस धातु रूपापि। एकवचनं वहुवचनं प्र.पु. (3rd per.) अच्छद्, अस्थि अच्छति, अत्यि म. पु. (2nd per.) सि, अच्छसि, अस्थि अस्थि, अच्छित्या, अच्छह उ. पु. ( 1st per.) मिह, अस्थि, अच्छामि म्हो, म्हा, इसरादि , ·( 132 ) (७) भूतार्थे विहितस्य प्रतायस्य स्थाने खरान्तात ही, मी, ही, इत्येत श्रादेशा भवन्ति । In the past tense hi, si, hiya, is indiscriminately used for the affixes after roots ending in a vowel in all persons and numbers, as कासी, काही, काहीत्र, (अकार्षीत् अकरोत्, चकार दूतादि); ठामी, ठाही, ठाहीत्र (अस्थात्, अतिष्ठत तस्यौ); (८) व्यञ्जनान्ताद्धातोः परस्य भूतार्थे विहितस्य प्रतायस्य स्थाने 'अ' श्रादेशो भवति । In the past tense iya is substituted for all the affixes in the roots originally ending in consonant (१), as गेणही (अंग्रहीत् अग्टहात्, जग्राह); असधातो भूतार्थन प्रतायेन सह 'आसि' 'रहेसि' इतादेशौ भवतः। आसि or रहेसि is substituted for the root as in the past tense, as श्रामि, (मः, त्वं,अहं दूतादि) प्रकाशेव कवचनेष्वयं विधिः। According to the Prakritaprakas'a this rule is used in the singular only. (e) भविष्यति तिवादीनां रूपाणि । In the future tense the conjugation affixes tip &c. assume the following forms. (१)। प्राकृतप्रकाशमते भते प्रत्ययस्य ईञ्च आदेशो भवति, एकाचस्तु धातो- हीयादेशः। According to prakrita prakasa. Iya is substituted for the affix, after roots in the past tense and hiya after a monosyllabic root, as हुचीय, (अभत्, अभवत्, वभव) ; काहीअ. (अकार्षीत, अकरोत्, चकार); प्रायोभूते निधान्त प्रयोग एव दृश्यते। In the past tense generally the verbs formed with the affixes kta and ktalatu are used, ·( 133) Singular. Plural. एकवचनं वजवचनं प्र. पु (3rd per.) hi-i hinti, hinte, hire (हिंदू) (हिन्ति, हिन्ते, हिरे) म. पु (2nd per.) hisi hitha, hila (हिसि) (हित्य हिह) उ. पु. (1st per.) himi, hami, sami, or ssam hissá, hiha (हिमि, हामि, स्मामि, मम् हिस्सा, हिदा (१) भविष्यति धातु रूपामि । The conjugation of the roots in the future. भु धातु रूपाणि। Singular. Plural. एकवचनं वहुवचनं होहिद्, (भवि होहिन्ति, दूतादि (भवि- प्र. पु. (3rd per.) व्यतिभविता वा) व्यन्ति, भवितारो वा) (१) । शौरसेन्यां भविष्यदर्थ प्रत्यये परे स्सिर्भवति । स्स इति कल्प लनिका। In the sauraseni the syllable ssi is used after roots in the future, according to kalpalatika ssa is used instead of ssi ; #ta a but this auxilary is not used before mi धातोरत्तरत इकाराव, and i is also joined to the roots, as भविस्सिदि, करिस्सिदि इत्यादि । अवन्त्यां धातुतिङोर्मध्ये भविष्यद्विषये ज्ज, ज्जा, स्या तां In the abanti ji or jja is used between affixes and roots in the future, as होज्जइ, होब्जाद, (भविष्यति) पैशाच्या भविष्यति ते 'एम्स' 'एव' In the Paisachi essa is substituted for the affix ti 3rd person singular in the future. अपभ्रशे भविष्यदर्थ विषयस्य त्यादेः आसो वा भवति, कल्पलतिकामते दृश्य। In the apabhransa ása is optionally substituted for affilxes in the future, according to kalpalatika isu is also substituted for them.

·( 134 ) होहिहि (भवि (होहितथा, होहिह म. पु.(2nd per.) व्यसि, दूतादि) (भविष्यथ (इत्यादि) होहिमि, होमामि, होहामो, हीस्मामी उ. पु. (1st per.) होस्, (भविष्यामि इत्यादि (भविष्यामो इत्यादि) इत्यादि) कृ धातु रूपाणि। काहिदू (करिव्यति, (काहिंति (करिष्यन्ति प्र. पु. (3rd per.) कती, अकरिव्यत्) कारः अकरिव्यन्त) काहिमि, (करिष्यसि । काहित्या, म. पु. (2nd per.) (इत्यादि) एवमन्य (करिव्यथ) इत्यादि उ. पु (1st per.) काहं, काहिमि कामो त्रापि । वहुवचन इस धातु रूपाणि । Singular. Plural. एकवचनं हमिहि, (हसि इसिहिन्ति, इसियन्ति प्र. पु. (3rd per.) । व्यति दूत्यादि दूत्यादि। हमिहिमि, (हसि- (हमिहित्था, (हसिथ्यथ) म. पु. (2nd per.) व्यसि, इत्यादि इत्यादि । हसिम्म, इत्यादि हसिमामो, हमिहामो उ. पु (1st per) | इसिव्यामि दूतादि (हसियामः दूतादि। . एवं भण, पठादयः।

·( 135 ) क वेच्छं (११) वक्ष्यमाणधातबो भविष्यति विशेष नियमाननुसरन्ति । तेषामुत्तमपुरुषैकवचन रूपाण्य त्र लिख्यन्ते अन्यत्रतु श्रुधातु वदवग- त्तव्यानि । The following roots are specially conjugated in the future tense. Their 1st singular forms are given against them. In other persons, they are like shru which is con. jugated below. धातवः उत्तम पुरुषैकवचन रूपाणि काहं, काहिमि दा दाई, दाहिमि सं-गम संगच्छं रोच्छ विद दृश देच्छ वेच्छ भिद भेच्छ बुध भोच्छ सोच्छ, सोच्छिम, सोच्छिमि इत्यादि गच्छ मुच मोच्छ छिद श्रु धातु रूपाणि । Singular. Plural. एकवचनं वहुवचनं सोच्छिद,सोच्छिहिदू मोच्छिन्ति, सोच्छिहिन्ति, प्र. पु (3rd per.) (श्रोष्यति) इत्यादि । (श्रोषन्ति इत्यादि) 43 44 4 4 श्रु ·( 136 ) सोच्छिसि, सोचिहिसि ) सोच्छि त्था, इतमादि म. पु. (2nd per.) (श्रीव्यसि दूतादि)। (श्रोव्यथ दूतादि) सोच्छ, दूतादि (सोच्छिमो, सोच्छिहिमो उ. पु. (1st per.) १ (श्रोषामि) दूतादि दूतादि । (श्रोव्यामः इत्यादि) (१२) Potential mood (लोट, विधि-लिर &c.) Sing. (एकवचन) Plu. ववचनं प्रथम पुरुषस्य (3rd person) (उ) (१) (न्तु) मध्यम पुरुषस्य (2nd person) सु, हि (२) उत्तम पुरुषस्य (1st person) मु मो विष्यादिषु धातु रूपाणि । The conjugation of the roots in potential mood. हस धातुः। Plural. Singular. एकवचनं वहुवचनं प्र. पु. (3nd per.) इसउ, (हसतु हसेत्) दूतादि इसन्तु, हसेन्त, (इसेयुः) इतयादि (१) । भौरभेन्यामनुज्ञायां उस्थाने 'दु' रादेशो भवति। In the sauraseni du is substituted for 2. (२)। अकारात् परस्य सोःस्थाने 'इज्जसु,' 'इज्जहि, 'इज्जे,' इत्येत आदेशा भवन्ति After roots ending in a, su becomes optionally ijjasu, ijjahi, ijje, art- न्तात् सुलोत्पश्च वा After roots ending in a the afix su is also optionally elided ;sfera vare va fi according to dandin he is used only after monosyllablic root.

·( 137 ) हससु, इसहि, इस, इसे- हसह, (हसत, म. पु. (2nd per.) रज्जसु, हसेज्जहि, इसेन्जे, हसेत) इत्यादि (इस, इसे:) इत्यादि इसमु, (हसानि, इसामो (हसाम, इसेम) उ. पु. (1st per.) हसेयं) इत्यादि इत्यादि एवं पठादयः ; केषाञ्चिन्मते जिधातो विध्यादिषु वर्तमानवत् रूपाणि भवन्ति । According to some authorities in the potential mood the root ji is conjugated like in the present tense, as जब इत्यादि । (१)। (१३) वर्तमाने, भविष्यति, बिध्यादिषु चोत्पन्नस्य प्रत्ययस्य ब्न ना, इत्यतावादेशौ वा भवतः । पक्षे यथाप्राप्त । jja and jjá are optionally substituted for the affixes in the present and future tenses, and also in the potential mood ; there being an option the forms previously mentioned are also allowed. हेमचन्द्रमते खरान्तधावना Aarei fara., according to Hemchandra this rule applies only to the roots ending in vowel, as हसेज्न, इसेजा (इसति, हसिष्यति, हसतु, इसेत् इत्यादि) (२)। १। शौरसेन्यां 'जि' धातो विध्यादिष 'जेटु' इत्यादि रूपाणि भवन्ति। In the s'aurasení the root jë assumes the form of jedu &c. in the potential mood. pl chant hafafy: | This rule is not applied in the s'aurasení dialect. 18 ·( 138 ) (१४) वर्तमाने, भविष्यति, विध्यादिषु च धातुप्रत्यययोर्मध्येऽपि ज्म ज्जा इत्यादेशौ वा भवतः । jja and jjá are also used between roots and affixes in the present and future tenses and also in the potential mood, as होज्जद, होज्जादू (भवति, भविष्यति, भवतु, भूया- दित्यादि)। (१५) शट, शानच् इत्य तयोरेकैकस्य न्त माण इत्यतावादेशौ भवतः । Nta and mána are respectively substituted for the present participle satri and sānuchh (१) as पढन्तो, पढ- माणो; इसंतो इसमाणो (पठन् , इसन); (१६) स्त्रियां वर्तमानयोः शद शानचोरीकारादेशो भवति, न्ती, माणा च। Iis substituted for sálri and sáňach when used in the feminine nti and maņā are also substituted for them respectively. (१७) वर्तमान, विधिलिङ, शटषु परतोऽकारस्य स्थाने एकारो वा भवति । (२) E is optionally substituted for the final a of a root in the present, and potential, and also in the present १। अपभ्रं त्रि काले शट प्रत्ययः। In the apabhranaa the participle satri is used after a root in three tenses viz; the present, the past and the future, as भोन्तो-भवन् भविष्यन्ः &c. २। शौरसेन्यां धातुतिडोमध्ये वडलं एदातौस्थातां In the saurasenf e or a is optionally inserted between the roots and affixes as, भणेदि भएादि।

·( 139 ) participle before satari, as हसे, हसद (इसति); हसेउ, हसउ (हसेत्); शट हसेतो हसंतो, (हसन् ) ; क्वचिनभवति there are exeptions of this rule, as जडू (जयति); efecteafa in some instances is also substituted for a as सुणाउ (श्टणोतु); (१) भाव कर्मणोः । Passive forms. (१८) भाव कर्मविहितस्य यकः स्थाने दूध, दूज्ज इत्यताबादेशौ भवतः। For yak (the sufix indicating passive form) ia and ija are substituted, as हसिअदू, इसिज्जदू, (हस्यते) ; दृशवचोस्तु भावकर्मणोर्यथासख्यं 'दीस' 'वुच्च' इतिरूपं भवति। The roots dřis, and bach assume the forms disa and buchcha respectively in the passive, as दीसद्, (दृश्य ते); वुच्चद (उच्यते); (२) वादीनां कार्यविशेषः । (१८) त्वा, तुम, तव्य, भविष्यत्-काल-विहिते च प्रत्यये परे अत एत्त्व च भवति । शौरसेन्यां यकः स्थाने इत्यादेशो भवति । In the surnsent in is sub. stituted for yak (the affix of the passive). पैशाच्चान्तु 'य्य' इत्यादेः in the pais'achi iyya is substituted for yak. PI According to prákpitaprakás'a only e or áb is substituted for nich, and an a in the first syllable of the root becomes-tt; प्राकृतप्रकाम मते रिचः स्वाने ए ज्यादौ भवतः धातोरवारस्य च त्व।

·( 140 ) When the affixes ktwa, tuman, and tabya follow, and also in the future e or ¿ is substituted for the final a of root, as हसेउण हसिऊण (हसित्वा), हसेऊ, इमिऊ (इसिन्तुं); इसेअव्वं, हसिअव्वं (हमितव्य); इत्यादि । क प्रत्यये परत प्रत दूर्भवति। I is substituted for the final a when kta (the affix of the past participle) follows, as foi (इसितं) ; पठित्रं (पठित); णिजन्तानां। (२०) णे: स्थाने अत्, एत्, श्राव, आवे इति चत्वार प्रादेशा भवन्ति । (१) A, e, ába, or ábe is substituted for nich, the causal affix, (२१) के, भाव कर्मविहिते च प्रताये परतः लुक अवीतादे- The causal affix Ņich is optionally elided in the passive voice and also when the affix kta follows it ; when elision does not occur, abi is substituted for it, as कारित्रं, करावित्रं (कारित); हामित्रं, हसावित्रं (हसित); शोमित्रं, मोसवित्रं (शोषितं), तोसिनं, तोसवित्रं (तोषित); कारी, करावी. अद, कारिज कराविज (कार्यते) इत्यादि णिचि भ्रमस्थाने विक- ल्येन भमाडादेशः। 1 In the abanti s'ru &c. assume the forms of subba &c. in the passive. अवां शृणोत्यादेः मुख्य इतनादिरूपं यथा सम्बर (वयते), भन्मए (भएयते) गमार (मम्यसे) ..

·( 141) Bhamada is optionally substituted for bhrama before the affix rich as, भसाडद्, भमाडेद्,भामेद, भमावद (भामयति)। इति प्रथमः पादः। अथ पच्चमोधयायस्य । द्वितीयः पादः। (धात्वादेशविधिः) साधारण नियमाः। General rules. (१) व्यञ्जनान्ताडातोरन्ते 'प्रकारो' भवति । A is added to every sanskrit roots ending in consonants, as हसई, (हसति) इत्यादि । (२) अकारान्तान् वर्जयित्वा खरान्ताद्धातोरन्तेऽकारागमो वा भवति। A is optionally added to roots ending in vowels, except those which have already a at their end, as पादू, पात्रद, (पाति); इत्यादि।

·( 142 ) श्रु, ख. , (३) चि, जि, हु, लू, पू, धूना मन्ते णकारागमो भवति एषां दीर्घस्वरस्य हस्वश्च । Ņa is added at the end of the roots chi, ji, 12, s'?'u, sru, lú, pú and dhi and the preceding long vowel is shortened, as चिणदू &c. च्यादीनां कर्मणि भावे च वर्तमाना- नामन्ते द्विरुको वकारागमो वा भवति । In the कर्मवाच्य and भाववाच्य i e the true passive and the impersonal passive neuter of a verb vy is also optionally added to the root and the suffix यक (ज्ज) if applied to it is elided, as चिवडू, चिणिजदू (चीयते) इत्यादि। चिञ हन खनां कर्मणि भावेचान्ते दिसत्तो मो वा भवति । यको लोपः At the end of the roots chi, han and khan when in the (भावकम) passive voice mm is opptionally added, and the suffix yale (यक् ज्ज) is elided after it ; as चिम्मद (चीयते), हम्मद (हन्यते), इत्यादि (१)। हन्ते: कर्त्तर्यपि। This rule is also applied to the root han even when in the active voice. (४) रुह, लिह, वह, रुधामन्त्यस्य भावकर्मालो दिरुतो भो भवति । या लोपश्च। The final letter of the roots duh, lih, bah and, rudh Then in the passive (371991hi), becomes vv and the suffis yak (यक्-ज्ज) is elided after it, as दुवभद्, दुहिज्जद् (दुएते) इत्यादि। (५) गमादीना मन्त्यस्य भावकर्मणो हित्वं वा भवति । यक् लोपश्च । (१) शौरसेन्यां नियम एष न वन In the sauraseni this rule is not applied.

·(13) The final letter of the roots gana &c. is optionally doubled in the passive roice (भावकर्मणोः), as गम्मद, गमिजद (गम्यते); हस्म, इसिज्जडू (हस्थते); वक्ष्यमाणा धातवो भाव कर्मणोर्विशेष नियमाननुसरन्नि । To the following roots special rules are applied in the passive voice. (roots.) their forms in the passive voice. धातवः (भावकर्मा रूपासि) वध सं-रुध अनु-रुध उप-रुध छ डह्यद, डहिन्जद (दच्यते) वंद वंधिज (वध्यते) संरुवभइ, संरुधिजड़ (संरुध्यते) अमरवभइ, अणुरुधिज्जद (अनुरुध्यते) उबरु ह्यइ, उवरुधिज्जा (उपरुध्यते) हीरइ (हियते) ; इरिजा कीर करिज्जद (क्रियते) तीर तरिज्जद (तीर्यते) जीर, जरिज दू (जीर्य ते); विढप्पद, विढविज्जा अजिज (अर्जज्यते); पच्चद् णज्जद, जाणिज्जा, णा जद (ज्ञायते) बाहिप्पड़, वाइरिज्जदू (व्याहियते) आढप्पड़, आढवीइ (आरभ्यते); त 5 अर्ज वि-आ-ह श्रा-रभ ·( 144 ) । - सिप्पडू (सियते); सिप सिप्पडू (मिच्यते); घेप्पद गहिज्ज (ग्टह्यते) ; स्पृश छिपप (६) धातोरन्यस्योवर्णस्यावादेशो भवति । Aba is substituted for the final w of a root, as -ण्हव, दूत्यादि। (७) धातोरन्तरस्य 'क' वर्णस्यारादेशो भवति । Ara is substituted for the final ri of a root, as क-कर इत्यादि । बषादीना मृकारस्यतु 'अरि' इत्यादेशो भवति । But ari is substituted for ri in the roots brisha. &c. as वृष- वरिस, कृष-करिस इत्यादि । (८) धातोरिवर्णस्योवर्णस्य गुणो भवति । The final i and u of roots assume the forms of é and 6 respectively, as नेदू (नयति), मोत्तुण (सुत्वा); (९) रुषादीनां खरस्य दीर्घः । The short vowel of the roots rush &c. becomes long, as रूसद, पूसद् (पुष्णाति), मीसद (थिय्यति); (१०) धातु षु खराणं स्थाने खरा बहुलं भवन्ति । The final vowels of sanskrit roots arbitarily change to new ones, use being our only guide in such cases. (११) अग्री-लिखिता धातवो विशेषनियम-वशात रूपान्तर प्राप्नुवन्ति।

·( 145 ) The following roots change their forms under special rules. The original The Prakrit forms which the sanssanskrit roots krit roots optionally assume at the time of conjugation. संस्कृत धातवः (संस्कृत धातूनां प्राकृत रूपाणि) वज्जर, पज्जर, उप्पाल, पिसुण, संघ, वोल्ल, कथ चव, जंप, मौस, माइ; णिव्वर (दुःखार्थे) जुगमा झुण, दुगुच्छ, दुगुच्छा बुभुक्ष पीर ध्या गै जाण, मुण, उत्-मा श्रुत्-धा पा (पाने) धुमा; दह पिजज, कल, पट्ट, घोड ओरुम्मा, वस्त्रा उहीर, उंघ उत-वा मी-द्रा श्रा-या श्रादूगध (१) अवमुक्क - सम्- () AICHI srerra fois (in the s'aurasení jinha is substituted for ghrá, ·( 146) स्था (१) ठा, थक, चिट्ठ, मिरप्प ठ, कुकुर काप, काय निम्माणा, निम्मव निभर निर्-मा शि इदि-णिच নিন্দু-বিম্ব नि-पत-णिच नुम, म, मनुम, ढक्क, पच्छाल णिहोड, निवार णिहोङ धवस-णिच तुल-णिच वि-रिच-णिच मिश-णिच भम-णिच दूम, दुम, धवल, (दूमश्च) उहाम (वा) अोलुण्ड, उल्लण्ड, पल्हत्य, विरेज वीसाल, मेलव ; (वा); तालिश्रण्ट, तमाड, (वा); आहोड, विहोड (वा) নন্ত-বিম্ব विउड, नासवहारव, विप्पगाल, লম-বি पलाव; (१) अपभशे स्था स्थाने ठकच in the apabhransa thakka is also substituted, for stha. शौरमेन्यां स्था स्थाने केवलं चिट्ट उदः परस्यतु उत्य in the.saturaseni only chitta is substituted for sthá but when the profix ut is joined to it the substitute is uttha. भाकारी भाषायां स्था स्थाने चिट इनिच, in the sakaridialect chista is also substituted for stha, ·( 14 ) दृश-णित दाव, दंस, दरकव, दरिस : उत्-घट-णिच डग्ग, उगघाड स्पृह-णिच सं-भू-णिच प्रासंघ, (वा) उत्यघ, उल्लाल, गुलुगच्छ उप्पेस, उत्-नम-णिच उख्यावा प्र-स्था-णिच विज्ञा-णिच अर्प-णिच पट्टव, पेण्डव, पहाव; वोक्क, बाबुक, विश्व अल्लिव, चञ्चुप्प पणाम, अप्प ; या-णिच जव, जाव; सु-णिच उम्वाल, पव्वाल, पाव; परकोड (वा) विकोश-णिच रोमन्थ-णिच काम-णिच उग्गाल, वग्गोल, रोमंथ प्रकाश-णिच कम्प-णिच गुब्ध, पास ; विच्छोल (वा) वल, रोव; रंखील, ढोल; , श्रा-रुह-णिच दोल-णिच रज्ज-णिच घट-णिच वेष्ट-णिच राव (वा) परिवाड (वा) परि-श्राख

·( 148)
क्री
विक्री
भी
श्रा-ली
किण (१)
के किण
भा, वीह;
अल्ली
नि-ली
इणिली, अणि, लुक, णिरिग्घ, लिक्क
लिहक्क, निलिज्ज
विरा, (वा)
वि-ली
रुन, रुट, रव
धूव, धुण
हव, हो, इव, भव, (वकारेत् वज
प्रत्यये) हु इत्यादेशः, (पृथगभूत स्पष्टा-
र्थयोः) णिव्वड इत्यादेशः, (प्रपर्वकस्यत
भूधातोः) हुप्प इत्यादेशः, (क प्रत्यये परे)
'' इत्यादेशो वा
भू (२)
(१) अपने क्री धाती: 'कीसु' इति रूपं भवति in the apabhransa kese
is substituted fo kri.
(२) अपभ्रंशे पर्याप्ताथै भुवोहुच इतयादेशो भवति। In the apalbhransa. huchch
is substituted for bhu when it is used in the sense of planty (पर्याप्त)।
भौरसेन्यां भूधातोः स्थाने भो' हो'च लुटयपोर्भव इति as, भविस्त्रादि, भविश्च ते भू in
thesaurasenf bho' as well as ho' are optionally substituted for bhu,
but bhaya is substituted for it in the future and before the suffix yap
(ktwa) and when the suffix kta is joined to it bhú is substituted.

·( 149) (१) । स्म (२) कुण,कर, (काणेचितार्थे) णित्रार, (निम्नविषये) णिटुइ, (अवष्टम्भ विषये) संदाण, (श्रमविषये) वम्फा, (क्रोधेनोष्ठमालिन्यकरणार्थे) णिचोल, (शैथिल्य लम्बन करणाथै) पयल्ल, पल्ल, (निष्पा. ताच्छोटनार्थे) णोलुञ्छ, (हौरकरणा) कम्म, (चाटु करणार्थे) गुलल । कर, कूर, भर, भल, लट, विन्हर, सुमर, पयर, पन्हह, सर, (विपूर्वकस्य स्मरतेः) पन्हुस, विन्हर, वीसर। कोक, पोक, वाहर। छड्ड, अबहेड, मेल्ल, रेव, णिलुञ्छ, धेमाड, मुत्र; (दुःखमोचनार्थे) णिव्वल । वेहव, वेलव, जूरव, उमच्छ ; रणह, अवह, विडविड्ड उवहत्थ, सारव, समारव, केलाय। सिञ्च, सिमा, सेत्र, वि-श्रा- सम्-श्रा-रव मिच (१) शौरसेन्यां जोःस्थाने केवलं कर इति धादेशः । वायपोः क इति, तथा वायपो: स्थाने दुख इति च। तुम तव्ययोः का इति in the sauraseni only kara is substituted for kriŋ and before ktwá and yap ka substutituted for it and ktwa and yap themselves are replaced by duya. Before the affixes tum ani tabya the substitute is kas (२) शौरसेन्यां अम स्थाने समर इत्यादेशो भवति in the sauraseni sumara is substituted for emri.

·( 150 ) गर्ज त्रुक्क, (वृषगजने) ढिक्क; रग्ध, छह्य, सह, रीर, रेह (१) पयल, उव्वेल्ल. (गन्ध प्रसारे) महमह । नोहर, नील, धाड, वरहाड, नीसर प्र-स नि-मृ जग्ग, जगार; " जाग वि-श्रा- श्राअड्ड, वावार; सं- साहार,साइट्ट; पा-दृ सन्नाम, श्रादर; सार, पहर श्रोह, श्रोरस, उपर; चय, तर, तीर, पार; सक; शक चय; ह तर; पृ-णिच पार शाघ वेअड, खच ; मौल, पडल, पत्र पच (1) In the s'auraseni ria is substituted for raj शौरसेन्या (राजस्य राम इति रूपं।

·( 151 ) मसज (१) पुंज आउड्ड, णिउड्ड, वुड्ड ; खुपप ; आरोल, वमाट, पुज; जीह, लज्ज ; उविव लज्ज उत्-विज तिज श्रोसक; स्टज (२) उगघुस, लुञ्छ , पुञ्छ, पुंस, फुस, पुस, लुह, कुल; वेमत्र, मुसुमूर, भूर, सूर, सूड, विर, पविरंज, करञ्ज, नोरंज भंज वज (३) वच, 1 अनु-वज স্বল पुज परित्रण, अणु वच; विढव, अज्ज; मुंज, जज्ज, जुप्प ; भुंज, जिम, जेम, कम्म, अपह, समाण, चमड, वड्ड (उपपूर्वकस्य भुजधातोः । कम्मव इत्यादेशो। भुज घट गढ, घढ। सं-घट संगल, संघट्ट (१) शौरसेन्यां मस्जधातोः स्थाने मज्जौ भवतः in the saurasenf budda and majja are substituted for masj. (२) शौरसेन्यां मुजस्थाने धस इत्यादेशो भवति in the sauraseni ghasa is substituted for mrija. (३) मागध्यां व्रजधातुस्थाने वञ्ज इत्यादेशो भवति, in the magadhi banja is substituted for braja. , ·( 152 ) स्फुर फुटु, फुड, स्कुट (हास्य) मण्ड चिंच, चिंचत्र, चिचिल, रीड, विडिव तोड, तुट्ट, खुट्ट, खुड, उखुड, उसक, णिलुक्क, लुक्क, उल्लर घुल, घोल, धूम्म, पहल (१) घूर्ण नृत वि-वृत नृत ढंस, विवट्ट कथ अट्ठ, कढ; ग्रन्थ गण्ठ मंथ विरोल, घुसल; अव अञ्च, (ण्यन्तस्याप्यस्यैवं रूप) एमज्ज दुहाव, णिच्छल, णिहोर, णिव्वर, णिपूर, लूर, छिंद ; (आपूर्वकस्य छिदेः) उत्रांद, छिद उद्दाल इत्यादेशौ विद विज; मल, मढ़, परिठ, खड्ड, चड्ड, मड्ड, म्द परमाड; Q) In the s'aurasení only ghumma is substituted for ghurna (Hi- सेन्यां केवलं धुम इति।

·। 133) स्पन्द चुचुन्न, फंद पणज नि-पद वि-सं-वद रुद निश्चल, निप्पज ; वित्रह, विलोठ, फंस; विसंवत्र; रुव, रोव; परकोड णीहर, अक्कन्द ; शद भाड, श्रा-कन्द खिद खिद जूर, विमूर, खिज, লি रुझण्डा, रुम्भ, रूह हक्क, निसेह; नि-सिध ऋध जूर, कुज; जात्र, जन्म; तन सड, तड्ड, तड्डन, विरल थिपप, ढेप उप-सूप अल्लिय, उवमपप: सं-तप भंख; वि-श्राप श्रीश्रग्ग, वाव सम्-श्राप समाण, समाव क्षिप गलत्थ, अड्डरक, दूसोल, पेल्ल, पोल. वुह, हुल, पर, धन्त, एल, खिव 20 ·(154) उत्-क्षिप गुलुगुच्छ, उत्थंघ, अल्लत्थ, उअन्त, उस्मिक, इखुव, उक्खिव ; (आपूर्वस्य क्षिपतेः) णीरव, अक्खिव कमवस, लिस, लोह, सुत्र; खप श्राश्रम्व, पात्रा; वेप वि-लप भंख, वडवड, विलव लिंप लिंप विड, गड, गुप्प गुप कृपांकरोति प्रदीप अवहावे तेश्रव, संदुम, संधुक्क, प्रभुत्त; संभाव, नुभ; लुभ कुभ त्रा-रभ खउर, पड्डह; श्रारंभ, अाढव, भारभ3; ऊरंव, पच्चार, वेलव; उवालभ ; उप-श्रा-खभ अव जुंभ जंभा, जंभाप्रदू एव; नम (भाराकान्त कतरि) णिमुढ, नव ; वि-श्रम णिव्वा, वीसम श्रा-क्रम उहाव उत्थार, वंद, अकम ; टिरिटिल्ल, ढुडुल्ल, ढंढल, चकम्म, सन्मड, भमड, भमाड, तलअंट, रुंट, कुंप, भुम, गुम, फुम, फुस, ढुम, दुम, पर, भम

·गम (२)
अह, अच्छ, अवज, अजम, उहुँस,
अकस, पचड्ड, पच्छद, हिन्मह, को, गीण,
णोनुक्क, पदव, रंभ, परिज, बोल, परि-
अल, णिरिणाम, सिकह, असेह, अवहर,
गच्छ।
(श्रापूर्वस्वगमेः ट्राने अहिपञ्चत्र इत्यादेशो
भवति वा पक्षे प्रागच्छ) ।
हम्म (गतो)
सं-गम
अभिर, मंगच्छ
अभि-आ-गम
उम्मत्थ
प्रति-आ-गम
पलो?, पागच्छे
परिसाम, पडिसा, सम
संखुड्ड, खेड्ड, उभाव, किलिकिंच, कु, म,
मोटाअ, पीसर, वेल्ल, रम;
अग्धा, अग्धव, उद्यम, अंगुम, अहि.
रम
रेम, पूर
생 욌 였
तुवर, जड, दूर, (कादौ) तुर इत्यपि ;
खिर, कर, पार, पञ्चड, णिवल,णिड्डअ
(१) शौरसेन्यां वायपो साने ग इति वायपो यथ, in the sain.ascrifics
is substituted for gam before the afiixes ktuecí andl yap and the affixes
themselves too assume the form of diya, मागध्यां गोसाने 'ग' in the
ma' gadhi gas'cha is substituted for gaudio

·(166) उत-कल वि-गल मील भ्रंश স্বৰ জীয় सं-दिश थिप्प, णिह विमट्ट, दल ; मिल्ल, मील; वम्फा, वल; फिड, फिट्ट, फुड, फुट्ट, चुक्क, मुल्ल, भस । णिरणास, णिवह, अवसेह, पडिसा, सेह अवहर, नस्म । श्रीवास। अपपाह: निअच्छ, पिच्छ, अवच्छ, अकब्रह्म चज्ज, सञ्चव, देक्ख, उअक्ख, अवक्ख, अवधक्ख, पुलश्र, नित्र, अवास । फास, फंह, फरिस, लिव, विह, बालंख प्रालिह; परित्र, पविस ; (२) पन्हुस; णिवह, णिरिणास, णिरिणजज, रोंच चडड, पीस। दृश (१) स्पृश प्र-विश प्र-मृशमुषोः पिष . (१) शौरसेन्यां दृशेः पेछ, pechch, is substituted for dris in the sauraseni, qu'a yes, in the apabhransa prassa is substituted for dộis, कल्पल्लतिकामते देकखस, according to kalpalatika dekkha is also substituted for it. (२) In the apabhrans'a paisaba is substituted for pra-bis अपच भो अपब कस्यविश मेः पदभव इत्यादेशो भवति ।

·(157 157) भाष भुकक, भम् । गबेष मेष मक्ष कांत कट्ट, साथट्ट, अच, अच्छ, अच्छ, आईच्छ, करिस ; (असिकर्षणार्थे) अरकोड दुढुल्ल, ढंढोल, गमेस, घत्त, गवेम । सामग्ग, त्रास, परिश्रत, सिलेस; चोप्पड, मरक आह, पाहिलंघ, पाहिलंख, वच, बम्फ, मह, सिह, विलुप, कंख सामाय, विहीर, विरमाल, पडिख तच्छ, चच्छ, रम्य, तरक, रस्फ; कोवास, वोसढ्द, विक्रम : गुज़, इस लहस, डिंभ, संस; डर, वीज, वज; प्रति-ईक्ष वि-कस संस नि-अस परि-अम् नि-श्वस णिम, म पल्लीट्ट, पलट्ट, पलहत्य । झख, नौमस; असल, उसुम्भ, जिल्लस, पलपात्र, गुजल्ल, भारोत्र; भिस, भास; घिस, गस; अोवाह, श्रोगा; उत-लस भास अव-गाह चड, वलरंग, पारुह%3 गुम्म, गुम्मड, मुजझ;

·(158) her hoy अहिजल, आलुख, उह; वल, गेएह, हर, पंग, णिरुवार, अहिपञ्चुत्र; त्वा, तुम, तव्येषु ग्रहस्थाने घेत् इत्यादेशो ७. . ग्रह (१) भवति । बच (२) (त्वा, तुम, तथ्येषु) बोत् त्रा, तुम, तव्येषु परतः रुद, भुज, मुचामन्दवर्णस्य तो भवति । Before the affixes Etwá tun and tavya final consonants of the roots rud, bhuj and mucha becomes t. कृनःस्थाने भूतभविष्यतीः ला, तुम, तव्येषु च परतः का इत्यादेशो भवति । The root kriņ becomes ká in past and future tenses and before the affixes ktwa, tum and tavya. दूच्छ (३) क्रुध यम जच्छ, सिध सिह्य, अच्छ, सद सड, विद विंद, पत पड, भिद भिंद, वृध वढ, युध जुध वेष्ट वृह, सं-वेष्ट गिह्य, उव्वे संवेल, उब्वेढ, उत्-वेष्ट (१) शौरसेन्यां ग्रहधातोः 'गेह' इतिरूपं भवति । कस्यचिन्मते क्त तव्ययोः 'गे' gfal in the s'aurasení genlia is substituted for graha but according to some (ye) is substituted for it before the affixes keta and tabya. भावकर्मा णोः गेजझ, घेप्पौ gejija and gheppa are substituteil for graha. in the passive (भावकर्मणोः), अपभ्रंशे ग्रहस्थाने गृह इत्यादेशो भवति, in the apabharans' ca gxitnes is substituted for grah. (२) भौरसेन्यां त्रु वचोःस्थाने वच्च इति, in the sauraaeni bachcha is substituted for the roots bru and bacha in all aftlxes. (३) भौरमेन्यां इच्छतेः पुच्छ, in the sauraseni puchh is substituted for isha,

·खाद धानोरन्तरस्य लुगभवति। The final letter of the rotite
khidi and dhcar are optionally elided, as खाइ, खाद (खा.
दति); धाड, धात्रह (धावति);
सृजधातो रन्ताय गेभवति ।
R is substituted for the final letter of the root srija,
as, सिरद (सृजति);
शकादीना मन्तरस्य हित्व भवति ।
The final letter of the roots s'ak Se, is doubled, as LT,
लग्ग, कुयप, नस्म &c.
अफुलादयः शब्दा: आक्रमि प्रभतीनां
धानां स्थाने केन सह निपात्यन्ते ।
Aphuņņa &c. are used for ákrami &c. with the affix
ktar, as अफुलो (आक्रान्तः); उक्कोसं (उत्कृष्टं); फुडं (स्पष्टं);
वोलीणो (अतिक्रान्तः); वीमहो (विकसितः); लुग्गो (रुग्लः); बिल्को
(नष्टः) ; पम्हट्टो (प्रसृष्टः); विढत्तं (अर्जितं); छित्त (स्पृष्टं) ; जढं
(त्यका) , मासिकं (क्षिप्त) ; निश्छुढं (उद्धृत्त) ; चक्खिन (श्राखादित);
निमिश्र (स्थापितं) इत्यादि ।
Roots which have special forms in the suuruseni.
सं धातुः
मां रूपं
चर्च
चव्य,
पुस,
छिर, छिप्प;
क्षुल्ल,
..

·( .160 ) CAli थुण दा दे, (भविष्यति) दव, (ततव्ययोः) दा Pachadi &c. are used for pachayati &c. fra STAATE रणीयं। In these cases old authorities are our only guides. पाचयत्यादीनां 'पंचदि' इत्यादयो निपात्यन्ते। In the apnbhrans'a (1939) त्रु स्थाने ब्बुद इत्यादेशो भवति in the apabhrans' bbuba is substituted for bru. अपभ्रंशे क्षिप्तादीनां स्थाने छोल्ल इत्यादय आदेशा भवन्ति । In the apabhrans'a, chilla &c. are substituted for kshiptucc. अपभ्रंशे आपूर्व चक्ष स्थाने अक्ख इत्यादेशो भवति । In the apabhrans'a akkh is substituted for áchaksha. अपभ्रंशे वदस्थाने वोल्ल इत्यादेशो भवति । In the apabhansa bolla is substituted for vada. सम्पूर्णम् । THE END.