·श्रीः। क0000woose आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाङ्कितभव्याभशतपत्तूपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥२॥ स्तबकः-३९ 10000000000000000 Becoed ·॥ श्रीः ॥ विभक्तयर्थनिर्णयः। श्रीगणेशाय नमः। बहुविधकृपपरियजगदमिनाटनमिहाकाहन। स्वयमपि नटति सुकुतुको यस्तस्मै शंभवस्तु नमः॥१॥ ध्रुवोऽपाये कर्मेहितफलहित: साधकतमः : सदाधारोऽभौष्टः परफलकभावेन जगताम् ॥ स्वतन्त्र: कर्तासि मफुटवलयशेषः प्रथमया सुलिङ्गख्यातस्त्वं विशदय विभक्ती गिरिश ताः ॥२॥ इह खलु सर्वेषां विभक्त्यर्थानां भगवत्यन्वय इति वि- भक्त्यर्थों निरूप्यते । तत्र कारकाकारकभेदात्म द्वेधा । ननु कारकत्वस्थानुगतत्वाभावेन न तेन रूपेण विभ- त्यर्थता कारकाणां प्रातिखिकरूपेण तदर्थत्वे द्वेधा वि- भागो ऽनुपपन्नः । न च क्रियान्वयित्वरूपं कारकत्वना- ननुगतमिति वाच्यम् । कुमार्य इव कान्तस्य त्रस्यन्ति स्ट- हयन्ति चेत्यादौ षष्यर्थशेषस्यापि क्रियान्वयित्वात्तवाति- व्याप्तेः । न च षष्यर्थभिन्नलमपि विशेषणमिति वाच्यम् । तथा सति तण्डुलस्य पोक इत्यादौ पदार्थसाकारक- त्वापत्तेः । अथ कर्तृकर्मणोः कृतौति सूत्रविहितषयाः कारकार्यकत्वेन तण्डुलस्य पाक इत्यादौ षष्यर्थस्य कार- ·२ कारकसामान्य विचारः। कत्वापि नाव्याप्तिः कृतान्यषयर्थभिन्नत्वे मति क्रिया- न्वयित्वम्वरूपस्य कारकत्वस्य कारकलक्षणत्वेनाभ्युप- गमाइर्शितषष्ठयाः कृद्युक्तात्वेन तदर्थस्य निरुक्तकारक- त्वानपायादिति चेन्न । सराणां पातासावित्यादौ क- द्युक्त शेषषष्टया अर्थे ऽतिव्याप्ने स्तत्व निरुक्तकारकत्वस्य स- त्वात् । न च धात्वर्थेतरान्वयायोग्यत्वमस्तु विशेषणं तथा च शेषषष्ट्यर्थस्य धात्वर्थेतरस्मिन् राज्ञः पुरुष इत्यादौ पुरुषादावन्चयानातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवं सति हि- तीयाार्यकारव्याप्तः । दण्डं दधातीत्यादौ यादृशोऽधि- करणादिदितीयार्थो धारणान्वयी तादृशस्यैवाधिकरणा- देहितीयार्थस्यानुदण्डं जातिरित्यादौ जात्यन्वयात्। कि- च्च धात्वर्थेतरान्वयायोग्यत्वं धात्वर्थतरान्वययोग्यत्वम- विज्ञाय दुग्रहं तच्च कारकान्यत्वमेव तथा सत्यन्योन्याश्च- यः स्यात् तादृशान्वयायोग्यत्वस्वरूपकारकत्वज्ञानस्य ता- दृशान्वययोग्यत्वरूपकारकान्यत्वज्ञानस्य च परस्पराधी- नत्वात् । एतेन धात्वर्थान्बयाथोग्यत्वं शेषत्वं शेषभिन्नत्वं कारकत्वमित्यपि परास्तम् । धात्वर्थान्वयायोग्यत्वस्य का- रकत्व स्वरूपाग्रहे दुर्घहत्वेनान्योन्याश्रयप्रसङ्गात् । किं च शेषत्वमपि नेदृशं भवति मम प्रतिभाति कान्तस्य त्रस्यती- त्यादौ शेषस्य धात्वर्थान्वयित्वात् । एतेन धात्वर्थान्वितमु- बर्थत्वं कारकत्वं विभक्त्यर्थस्य बिभक्त्यर्थद्वारकक्रियान्व- यित्वं कारकत्वं विभक्ति प्रकृत्यर्थस्येत्यपि परास्तम् । दर्शि- तषष्ठया अर्थे प्रकृत्यर्थं चातिव्याप्तः। यत्त्वपादानादान्यत- मत्वं कारकत्वं नात: काप्यव्यास्यतिव्याप्तौ इति तन्न अ- पादानत्वादेरपि क्वचित्षष्ट्यर्थत्वात् । किं चापादानत्वा- दिकमपि नैकं ध्रुवत्वासोढत्वादिभेदेन बहुविधत्वात् इति ·३ विभक्तवर्थनिर्णये कथमुक्तान्यतमत्वं कारकत्वमिति । न च ध्रुवाद्यन्यतम- त्वेनापादानादिं निरूच्च वावदन्यतमत्वं कारकत्वं नि- वाच्यमिति वाच्यम् । कतिपयापादानादिकं जानतां स- कलापादानादिकमजानतां ध्रुवादी कारकत्त्वग्रहानाप- तेः । प्रतियोगिज्ञानं विना यावदपादानादिभेदस्यैव दुर्ग- इत्वेन तदन्यतमत्वस्य नितरां दुग्रहत्वात् । न च ता- वदपादानादित्तिगगनाभावादिव्यक्तिरेवान्यतमत्वं त- स्य यत्किचिदपादानादिग्रहऽपि ग्रहसंभवादिति वाच्य- म् । गगनाभावादिव्यक्तेस्तावदपादानादित्तित्ववैशिष्ट्यो- को बौजाभावात् सर्वेषामेव कदा चिवचित्कारकत्वेन ता- बद्दत्तिगगनाभावादेरव्यावर्तकत्वात् व्याघ्रादिभेतीत्यादौ यादृशस्य हेतुत्वादेरपादानत्वं तादृशहेतुत्वादेर्व्याघ्रस्य भयमित्यादौ षष्ठार्थत्वात् । एतेन तावदन्यतमत्वं कारक- पदप्रतिनिमित्तमिति कारकपदवाच्यत्वमेव कारक- त्वमिति निरस्तम् तावदन्यतमत्वस्य निर्वहनासहत्वा- दिति चेत् । उच्यते । नामार्थान्वयप्रयोजकतानवच्छेद- कीभूतक्रियान्वयितावच्छेदकधर्मवत्वे सति पदान्तरास- मभिव्याहृतसुबर्थत्वं कारकत्वं कान्तस्य वस्यतोत्यादौ षष्ठावारणाय भूतान्तं धर्मविशेषणम् । न च नामार्था- न्ययाप्रयोजकत्वमेव तदारणार्थमस्तु किमनवच्छेदकत्व- विवक्षयेति वाच्यम् व्याधादिभेतीत्यादौ हेतुतादेः का- रकस्याव्यापनात् व्याघ्रस्य भयमित्यादौ नामार्थानीय- त्वात् अनवच्छंदकत्वविवक्षणे तु तादृशस्य हेतुतात्वादेः सत्वान्नाव्याप्तिः तावतापि दर्शितषष्ट्यर्थे ऽतिव्याप्तिः त- व हेतुतादेः संबन्धत्वेन रूपेणान्वयात् संवन्धत्वस्य निरु- तानवच्छेदकत्वविरहेऽपि तादृशस्य रूपान्तरस्य सत्त्वा- ·कारकसामान्यविचारः। दित्यवच्छेदकान्तं विशेषां तेन भय हेतुतात्वादे रूपान्तः रस्य प्रकते क्रियान्वयितानवच्छेदकत्वात् शेषत्वेन भ- यहेतुतादेः कारकस्यान्वयेऽपि हेतुतात्वादिना ऽनन्व- धात् पन व फतृत्वादिकारकस्य कृदन्तायें कटुत्वत्वा- दिना ऽन्वयार्थ कई कर्मयोःकृतीश्यादिष्टयसबारम्भ- संगच्छते अन्यथा शेषत्वेन कारकस्य सर्वस्यान्वयसं- भवे पृथकसूत्रप्रणयनस्य वैयापत्तेः शेषत्वं तु संवन्धत्वं सप्रतियोगिकत्वं वेत्यन्यदेतदित्यादिकं षष्ठीविवरणे व्य- तीभविष्यति कर्मादिपदोपात्तानां कर्मादौनां कारक- त्ववारणाय सुबर्थत्वमुक्तम् तत्रापि दण्डं दधातीत्यादौ दण्डत्तित्वादिस्वरूपकर्मत्वस्यानुदण्डं जातिरित्यादौ नामार्थनातावश्ययात् कर्मकारके ऽव्याप्तिः स्यात्तहारगाव पदान्तरासमभिव्याहतत्वं सुपी विशेषणम् दशितकर्म- त्वादेर्नामार्थान्वये कर्मप्रवचनौयान्वादिपदसमभिव्याहा- रस्य तत्र सत्वात् अन्यथा दण्डं जातिरित्यादावपि ताह- शान्वयबोधप्रसङ्गात् । नम्वेवमपि गेहे पचतौत्यादी गेह- त्तित्वस्य पाकान्वयित्वेन कारकत्वं तस्य गेहे घट दू. त्यादी घटादिनामार्धे ऽन्बयान्वितकारकत्त्वविरहात्म- प्तम्यर्थकारके ऽव्याप्तिः । न च कट कर्मान्यतरघटितपरंप- रासंसर्गावच्छिन्नत्तित्वस्यैव सप्तम्यर्थतया कारकत्वं ता. दृशत्तित्वस्य नामार्थेन्वियासंभवात् कथमव्याप्तिरिति वाच्यम् सप्तम्यधिकरणे चेति सूत्रेणाऽऽधेयत्वसामान्य- स्यैव सप्तम्यर्थत्वेन प्रतिपादनाद्दर्शितपरंपराघटितवृत्ति- त्वस्य सप्तम्यर्थत्वेन प्रतिपादने गेहे घट इत्यादावाधे- यत्वसामान्यस्थानानुशासनिकत्वापत्तरिति चेद ।मैवम्। दर्शितसूत्रेणाधेयत्वसामान्यस्य दर्शितपरंपरासंसर्गाव- ·विभक्त्यर्थनिर्णये च्छिन्नाधेयत्वस्य च योर्योगविभागेन सप्तम्यर्थत्वप्रति- पादनात् । यहा यादृशसंसर्गेण क्रियायामन्वयस्तादृश- संस गंगौव नामाथे ऽन्वयो विवक्षितः एवमाधेयत्वसामा- न्यस्य सप्तम्यर्थत्वेऽपि न क्षतिस्तस्य दर्शितपरम्पराघ- टिताधयत्वीवस्वरूपसम्बन्धन क्रियायामन्वयात् नामार्थे सु संयोगाद्यवछिनाधेयत्वीयस्वक्पसम्बन्धेनेति दर्शि- तपरम्पराघटिताधेयत्वीयस्वरूपसम्बन्धेनान्वयसम्भवा- त्सप्तम्यर्थाधेयत्वकारके नाव्याप्तिः । नामार्थान्वयस्तु ना- माविशेष्यकशाब्दबोधे बोध्य: अन्यथा सुपा लिङ्गस- यातिरिक्तस्वाथै प्रकृतिभूतनामार्थविशषणकशाब्दजन- कत्त्वनियमादसम्भवापतः । तथापि गगनं न पश्यतीत्या- दो द्वितीयादेः स्वार्थविशेषणकनञर्थविशष्यकबोधजन- कत्वादव्याप्तिरिति नानि निपातातिरिक्तत्वविशेषण- म् । यदि तिङर्थकर्ट कर्मणोरपि कारकत्वं तदा न्याय- मते तत्राव्याप्ति: तिङः प्रथमान्तार्थविशेष्यकशाब्दप्रयो- जकत्वादिति विभाव्यते तदा नामार्थान्वयप्रयोजकताव- च्छेदके तिङर्थतानवच्छेदकत्व विशेषणम् । सुप्पदस्था- ने विभक्तिपदं च बोध्यम् । शाब्दिकमते च नाव्याप्तिर- तो न तहिशेषणम् । ननु यदि क्रियायां नामार्थे चा- न्वये एकसंबन्धावच्छिनवं विशेषणम् तदा सप्तम्यर्थ- कारक ऽव्याप्तिर्शितपरंपराघटिताधेयत्वीयसंमगंगा- धेयत्वबिषयकनामार्थविशेष्यकशब्दाप्रसिकः तादृशसं- सर्गकाधयत्वविषयकशाब्दबोधीपयिकाकाङ्गाया ना- नि विरहात् तथा च तोदृशशाब्दप्रयोजकतानवच्छे- दकत्ववटितलवणाप्रमिद्या सर्ववैवासंभवः विना पदान्तरासमभिव्याहतविभतौनामर्थस्य क्रियान्व- | षष्ठी ·६ कारकसामान्यविचारः। यघटकसंबन्धेन नामार्थेऽनन्वयादिति चेन्न । हिविधाधे- यत्वस्य सप्तम्यर्षत्वान्युपगमेन संबन्धविधानअचिन्ता- न्वयस्य लक्षणेऽप्रवेशात् । एकसंबधावच्छिन्ना वयविव- वो तु क्रियानिरूपितसंबन्धावच्छिन्न प्रकारतानिरूपि- तविशेयतासंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य नामार्थनि- ठस्य शाब्दाभावस्य प्रयोजकतावच्छेदकत्वमेव नामार्था- न्ययप्रयोजकतानवच्छेदकत्वं बोश्यम् । तादृशाब्दाभा- वप्रयोजकतावच्छ दकत्वं विभक्त्यर्थतावच्छेदकापादान- त्ववादी संभवति । तथा हि । क्रियानिरूपितत्वोपलक्षि- ततत्संबन्धावच्छिन्नविभक्त्यर्थप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- संबन्धेन शाब्द प्रति नामजन्योपस्थिते विशेष्यतासंबन्धेन प्रतिवन्धकत्वं वक्तव्यम् । न च रक्षात्यततीत्यादौ विभा- गाममवायिजनकत्वस्य पञ्चम्यर्थस्य पतनक्रियान्वाय- नोऽन्वयेनामार्थस्यायोग्यत्वादेव वृक्षात्मणमित्यादी शा- ब्दबोधो न भवति नामजन्योपस्थितेः प्रतिबन्धकत्वम- युक्तामिति वाच्यम् । क्वचिदयोग्यत्वेऽपि नामार्थस्य सर्वत्र तथात्वविरहात् वृक्षाकर्मत्यादौ योग्यतायाः सत्वा- च्छाब्दापत्तिवारणाय दर्शितप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावाव- श्यकत्वात् । एवं क्रियान्वितापादानत्वाद्यर्थकतत्तविभ- तर्नाम्ना सममनाकाङ्गत्वेन तोदृशशाब्दाभावप्रयोजक- नामनिराकासत्वाश्रयविभक्तिजन्योपस्थितिप्रकारकत्वा- त्मकतादृशशाब्दाभावप्रयोजकतावच्छेदकत्वस्वरूपना- मार्यान्वयप्रयोजकतानवच्छेदकत्वं विभक्त्यर्थतावच्छेदके- स्पष्टम् । एवं धातुसाकाङ्गविभक्तिजन्योपस्थितिप्रकारत्व- स्वरूपं क्रियान्वयितावच्छेदकत्वमपि स्पष्टम् । तादृश- संबवावच्छिन्नविभक्त्यर्थप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासं- ·विभक्त्यर्थनिर्णये बन्धेन शादं प्रति धातुजन्योपस्थितेविशेष्यतासंबधेन है- तुस्वात् । ईदृशहेतुहेतुमद्भावग्रहार्थमेव नामार्थोपस्थिते: प्रतिबन्धकत्वं प्रदर्शितम् न तु वास्तवम् धातुजन्योप- स्थितेर्हेतुतयैवातिप्रसङ्गवारणसंभवात् । अत एव त- ण्डुलस्थ पाक इत्यादौ नामजन्योपस्थितिसत्वेऽपि धातु- जन्योपस्थितिबलात्तण्डुलकर्मताक: पाक इति शाब्दबोध उपपद्यते । न्यायमते दर्शितहतुईतुमद्भावे विभक्तौ ति- अन्यत्वमपि विशेषणम् । एवं धातुभिन्ननिराकासताप्र- योजकार्थवभिन्ना तिङन्या या विभक्तिस्तशिनायाः पदा- न्तरासमभिव्याहृताया विभक्तरर्थः कारकम् । अत्र पदा- न्तरासमभित्र्यारोऽपि विभक्तिस्वरूपशब्दधर्मतयाधातु- भिन्ननिराकाङ्गताप्रयोजको बोध्यः । अवार्थस्य निराका- झताप्रयोजकत्वं विभक्त्यर्थतावच्छेदकरूपेण क्रियान्व- यनिरूपकसंबन्धप्रतियोगित्वेन च बोध्यमतो न पूर्वोत्तो- व्याघ्रम्य दरम् भूतले घट इत्यादौ नामसाकाङ्गत्वेऽपि दो- घः यदि पततीतिविनाकृताया वृक्षादिति पञ्चम्या अर्था- न कारकमिति मन्यते तदा धातुसमभिव्याहृतत्वचर- मविभक्तौ विशेषणं बोध्यम् । एवं कान्तस्य त्रस्यतीत्यादौ षष्ठार्थशषस्य नामनिराकाङ्गत्वप्रयोजकत्वान्न तत्र कर्म- त्वेऽव्याप्तिः तिङन्यत्वविशेषणात्तिर्थकट त्वादी नाव्या- प्तिः पदान्तरासमभिव्याहृतत्वविशषणाहण्डमनुजाति- रित्यादौ हितोयार्थाधे यत्व नातिव्याप्तिः । एवमौदृश- सुप्तिविभक्त्यर्यद्वारा नामार्थम्यापिकारका मन्तव्यम्। यदि च तिथस्य न कारकत्वं मन्यते तदा धातुभिन्न- निराकाङ्गत्व प्रयोजकः पदान्तराममभिमाहृतस्य धातु- समभिव्याहतसुपोऽर्थः कारकम् । अव धातुभिन्ननिराका- ·८ कारकसामान्यविचार। इत्वप्रयोजकत्व' धातुभिन्नपदव्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेका- प्रतियोगिस्वप्रकारकशान्दसामान्यकत्व तथाभूतसु- वर्थस्य बोध्यम् । सामान्यपदोपादानात्कान्तस्य वस्य- तोत्यादो षड्यर्थस्य श षस्य तादृशशान्दप्रकारत्वेऽपि न तनातिव्याप्तिः । शेषप्रकारकशाब्दसामान्ये तादृशक्य- तिरेकाप्रतियोगित्वविरहात् । कान्तस्य केश इत्यादी धातुभिन्न पदेनापि शेषप्रकारकशान्दजननात् । तगडुल- स्य पाक इत्यादौ षष्ठार्यकर्मत्वादौ नाव्याप्ति: । कर्मत्व- प्रकारकशाब्दसामान्यस्य तादृशव्यतिरेकाप्रतियोगि- त्वात् । धातुभिन्नपदेनकर्मत्यप्रकारकशाब्दाअननात् एवं स्वप्रकारता स्वार्थ कसुबर्थतावच्छ दकरूपेण क्रि- यानिरूपितसंबन्धेन चावच्छिन्ना बोध्या तेन व्याघ्राहिमेती- त्यादी पञ्चम्यर्थहेतुत्वस्व गेहे पचतीत्यादी सप्तम्यर्थी- धेयत्वस्य व्याघ्रस्य दरमित्यादी भूतले घट इत्यादौ शे- षत्वेन क्रियानिरूपक्षाग्यमम्बन्धन शाब्दप्रकारत्वापि नाव्याप्तिः पञ्चम्यर्थतावच्छेदकहेतुतात्वन क्रियामिरु- परकट कर्मान्यतरघटितपरम्परासंबन्धेन च दशित- स्थले शाब्दप्रकारताया अनवच्छिन्नत्वात् । एवं सति तगडलं पचतीत्यादौ तगडलोया कर्मतेत्यवान्तरवाक्यो- र्थ बोधस्य हितोयाप्रकृतिभूतधातुभिन्नतगडुलादिपद- व्यतिरेकप्रयताव्यतिरेकप्रतियोगित्वेनासम्भवः स्यात् त- हारणार्थ सुपात्तस्य स्वप्रकारकत्यत्र प्रकारकत्वस्य नि- वेशो निष्प्रयोजन एव स्वविषयताकत्वनिवेश नापित- द्वारणसम्भवात् विषयतायाः क्रियानिरूपकत्वोपलक्षि- ततत्तत्मबन्धावच्छिन्नत्वविशेषणात् । तण्डुलौया कर्मते- त्यत्र कम्ताया विशष्यत्वेऽपि तस्य दर्शितसम्बन्धानव- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। च्छिन्नत्वात् । न चैवं पश्य मृगी धावतीत्यादौ दुशिक्रि- यायां शाब्दिकमते धावनक्रियाया न्यायमते धावन- कर्ट मुगादेवाक्यार्थस्य कर्मतासंसर्गेणान्वयात् तादृशवा- क्यार्थबोधस्य निरुतव्यतिरेकाप्रतियोगिलेन तद्विषयसं- सौभूतकर्मत्वेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । संसर्गीभूतकर्म- त्वस्य सुबर्थत्वाभावात् । यदि च कर्मवादिकं न हिती- यार्थः कर्मवादिसंसर्गकथान्द वितीयादिसमभिव्याहा- रस्तन्वमिति मतमाश्रीयते तदा पश्य मृगो धावतीत्यत्व कर्मत्वस्य कारकत्वमिष्टमेंव । यदि तु नेष्यते तदा स्व- विषयताकशाग्देसुप्सम भिव्याहोरप्रयोज्यत्वं विशेषामि- त्यन्यदेतत् । एवं पदान्तरासमभिव्याहत्तत्वं निरर्थकप- दासमभिव्याहृतत्वं बोध्यम् । दण्डमनु जातिरित्यादा- वन्वादिपदस्य निरर्थकताया वक्ष्यमाणत्वात् । सुवर्थयो- वच्छेदकत्वमपि सुब्जन्योपस्थितिप्रकारत्वं बोध्यम् । त- था च निरर्थकपदसमभित्र्याहारज्ञानाभावविशिष्टसुब्जा- नजन्योपस्थितिप्रकारीभवद्धर्मावच्छिन्नदर्शितस्बचाव- च्छिन्न प्रकारताकशाब्दसामान्ये निस्ताव्यतिरिकाप्रतियो- गित्वोपपत्तये पदान्तरासमभिव्याहतसुबर्थत्यसमा तम् । एवं च धातुविनाकृतसुवर्थस्य कारकत्ववार काय धा- तुसमभिव्याहृतत्वं साकाइत्वार्थकमुपात्तम् । इत्थं च धातुपदव्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेकप्रतियोगित्वमेव निरुता- शाब्दसामान्ये विशेषणं बोध्यम् । एतावतैव पधार्थशेषा- तिप्रसङ्गवारणसम्भवात् । तदयं समुदायार्थः धातुपद- व्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेकप्रतियोगिनिरर्थकपदसमभिव्या- हारज्ञानाभावविशिष्टखाधकसबज्ञानजन्योपखितिप्रका- ·कारकसामान्यविचारः। रोभवविच्छिन्नक्रियानिछपकत्त्वोपलक्षितसम्बन्धाव- च्छिन्नस्त्रप्रकारताकशाब्दसामाव्यनिरूपकमुबर्थत्वं का- रकत्वमिति । कान्तस्य केश इत्यादौ षष्यर्थशेषेऽतिव्याप्ति वारणाय प्रतियोग्यन्तं शाब्दविशेषणम् । तावतापि का- न्तस्य नस्पतीत्यादौ पद्यर्थशेषऽतिव्याप्तितादवस्थ्यमिति सामान्यपदम् । शाब्दसामान्ये निरुतामतियोगित्वासम्भ- वस्स्यादिति शाब्दे स्त्रप्रकारताकत्वं विशेषणं तावतापि व्याधादिभतीत्यादौ पञ्चम्यर्थभवाहतुत्वादेव्यत्रिस्य दर- मिलादी षयर्थशेषत्वेन भाब्दप्रकारतयाऽव्याप्तिरसम्भ- वोदास्यादिति धर्मावरिछन्शान्ता प्रकारताविशेषणम्। ता- बतापि शेषत्वस्य सुब्जन्योपस्थितिप्रकारतया लहोषता- दवस्थ्यमिति स्वार्थकत्वं सुपो विशेषणम् । तत्रापि ताद- शोपस्थितिप्रकारकरणात्वस्य सत्य इत्यादी शाब्दप्रकारता- वच्छेदकतया करणत्यतिव्याप्तिरिति प्रकारपटं विहाय प्रकारोभवदित्युक्तम् । तदर्थस्तु सुबन्यज्ञानजन्योपस्थि- सिप्रकारत्वाभावविशिष्टं तादृशोपस्थितिप्रकारत्वमापन्नो बोध्यस्तादृशप्रकारत्याभावस्तु सामानाधिकरण्यकालि- कविशेष साध्यामवच्छिन्न प्रतियोगिताकोबोध्यस्तेनश- त्य सूत्यादी करातात्वाकारतायाः सुबन्यतद्धितज्ञा- नजन्यौपस्थितिप्रकारत्वेन क्वेनैव दर्शितोमयसम्बन्धन विशिष्टत्वात तदभाववैविध्यविरहान्नाव्याप्तिरिति । न च सुबज्ञानजन्योपस्थितिप्रकारवावच्छिन्न एक प्रकारो- भवदित्यन्तनोच्यतां तावतेय शल्य दूत्यादी शाब्दसम्बवे- ऽपि करणत्वे नाव्याप्तिस्तच करणतात्वप्रकारताबास्तद्धि- तप्रयोज्यत्वात् किं तादृशप्रकारतायां निरुक्तमकारत्वा- ·विभयर्थनिर्णये। भाववैशिष्टानिवेशेभेति वाव्यम् । यव शत्य इत्यादी शतेनेति निराकास केन चिदुक्तं तब लौयाजन्योप- स्थितिप्रकारत्वापन्न करणतात्वस्य शान्हप्रकारतावच्छे- दकत्वेनाव्याप्तितावस्थ्यान्निरुक्तमकारत्वाभाधवैशिष्टा- निवेशे तु तोयाप्रयोज्य प्रकारताधास्ततिप्रयोज्यप्रका- रत्वेन दर्शितोभयमंबन्धविशिष्टत्वात् निरुतप्रकारत्वा- भाववैशिष्टाविरहार्थितस्थले शान्दममवेऽपि करणारखे- नाव्याप्तिरिति निकत्तप्रकारत्त्राभावप्रतियोगितायाः सा- मानाधिकरवाय मावावच्छिन्नत्योलो शतेन क्रोणासीत्या- दौ करत्वेऽच्याप्तिस्तव करण तात्वप्रकारतायाः सामा- नाधिकरण्येन तहितप्रयोज्यप्रकारताविशिष्टत्वात् अतः कालिकविशेषतावच्छिन्नत्वअघि तत्प्रतियोगिताया- मुक्तमेसावमालोको प्रकृत्यर्थतापदफाप्रकारतया का- लिक संबन्धेन विशिष्टायाः अपप्रयोज्यतायाः सर्वश्व क- रणतावादी सत्वान्नि मतप्रकारत्वाभावविशिष्टप्रकार- ताविर हादसम्भवः स्यादिति सामानाधिकरण्याकरित- न्नत्वमपि प्रतियोगितायां निवेशित मिति । दण्डं दधाती- त्यादी दृष्टस्य दगडकर्मत्वस्यानुका जातिरित्यादौ हित:- याथतावच्छेदकाधेयतावेन शाव्दप्रकारत्वेन तवाव्याप्ति- रिति विशिष्टान्तं सुबज्ञानस्य विशेषणम् । न च निरर्थक- पदासमभिव्याहसतया सबिशेष्यतां तावतैव दर्शिताव्या- प्तिवारणसम्भवात् किं ताहुशसमभिव्याहारनामामा- वस्य मु बताने वैशिष्टयनिवेशनेनेति वाच्यम् । दण्डं जा. तिरित्यादौ तादृशसमभिव्याहारज्ञानबलात् शाब्दस- म्भवेनोक्ताव्याप्त्यनुबारात् । न चैवमपि तादृशसमभि- ·૨૨ कारकसामान्यविचारः। व्याहार हानाविषयत्वं सुपो विशेषणमस्तु । दर्शितस्थले हितीयायास्तादृशसमभिन्याहारज्ञानविषयत्वात् । शा- ब्दसम्भव षव्याप्तिसम्भवात् किं सुब जाने तादृशज्ञाना- भाववैशिष्टयनिवेशनेनेति वाच्यम् । यत्व दण्डो जाति- रित्यादौ प्रथमायां तादृशसममिव्याहृतद्वितीयात्वभ- अस्तर शाब्दसम्भव नोक्ताऽव्याप्तिसम्भवात्तव प्रथमाया- स्तादृशामजिन्याहारज्ञानाविषयत्वात् । सुब्जाने तु ता- दृशसमभिव्याहारज्ञानाभाववैशिष्ट्यूनिवेशनेऽव्याप्ति न भवति स्वविषयतावछेदकाप्रकारकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्र- तियोगितामस्य तादृशसमभिव्याहारज्ञानाभावस्य सु- ब जाने वैशिष्ट्यनिवेशात् । दगडी जातिरित्यादौ प्रथ- माजाने तोहशसमभिव्याहारज्ञानस्य स्वविषयतावच्छे- दशहितौबावमकारकत्वेन सम्बन्धेन तत्र सदभाववे. शिष्ट्यविरहात् । एवं सति दगडं दधातीत्यादौ द्विती- याज्ञाने स्वविषयतावच्छेदकप्रकारकत्वसबन्धेन काला- इतरीयस्य पुरुषान्तरोयस्य तादृशममभिव्याहारज्ञाना- भावस्य सत्वेज तादृशज्ञानाभावाविशिष्टस्वार्धकसुत्र - जानाप्रसिध्या दण्डकर्मत्वेऽव्याप्तिः स्यादिति तादृश- समभिव्याहारज्ञानाभावप्रतियोगिता कालिकविशेषण- तासामानाधिकरण्याभ्यां सम्बन्धाभ्यामवछिन्ना बोध्या । अत एव शत्य इत्यादी शाब्दसम्भवनाव्याप्तेवारणार्थ सुबन्यज्ञानजन्यीपस्थितिप्रकारत्वाभावविशिष्टत्वं धमें वि- शेषणमस्तु तावतैवाव्याप्तिवारणसम्भवात् स्वार्थकत्या- दि प्रकोरीभवदित्यन्तं व्यर्थमिति परास्तम् । स्वार्थकत्या- द्यनुक्तौ तादृशसमभिव्याहारज्ञानाभावस्य मुबज्ञान- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। विना निवेशयितुमशक्यत्वात् । अनुदण्डं जातिरित्यादौ शाब्दप्रकारतया दण्डकर्मत्वेऽव्यात्यनुदारात् । न चा- स्तु स्वार्थकेत्यादिक धर्मविशेषणं तथापि सुबन्यजन्यो- पस्थितिप्रकारत्वाभावस्य वैशिष्ट्य धर्मे धर्मविशेषणीभूत- तादृशोपस्थितिप्रकारत्वे वा निवेशनीयमित्यत्र विनिग- मकाभाव इति वाच्यम् । पुरुषान्तरोयतद्वितजन्योपस्थि- ते: मादिकत्वसम्भवनेन शतकरणत्वव्याप्तिसम्भाष- नात् भुवन्यजन्यौपस्थितौ शाढ़े च सत्पुरुषौयत्वं नि- वेश्याव्याप्तिसम्भावननिरासेऽपि पुरुषभेदेन कारकभेदा- पत्तः तादृशोपखितिप्रकारतायां तु मुवन्यजन्योपश्थि- तिप्रकारत्वाभावस्य वैशिष्ट्य निवेशे तत्प्रतियोगितायां स्वनिरूपकजानसमानाधिकरणजानौयत्वसम्बन्धेनाप्य- वच्छिन्नत्वप्रवेशात् पुरुषान्तरीयतहितजन्योपस्थितेः सा- वैदिकत्वसम्भावनेऽप्यव्याप्तिसम्भावननिरासात् तत्पुरुषी- यत्वानिवेशेन विनिगमकसम्भवात् । एवं गेहे पचतीत्यादी सप्तम्यर्थाधयत्वस्य गेहे घट ध्यादौ शाब्दप्रकारतया तत्रा- व्याप्तिः स्यात्तहारणाय क्रियानिरूपकत्वोपलक्षितसम्ब- न्वावच्छिन्नत्वं स्वप्रकारताविशेषणम् । तेन गेहे घट इत्या- दो सप्तम्यर्थाधयत्वस्याधियत्वीयस्वरूपसम्बन्धेन शाब्दप्र- कारत्वेऽपि क्रियानिहप के कर्तृकर्माग्यतरवटितपरम्प- रासम्वन्धावच्छिन्नाधेयत्वीयस्वरूपसंबन्धन तत्र शाब्दप्र- कारत्वविरहान्नाव्याप्तिरिति। तत्र हि क्रियानिरूपकत्व- विशिष्टसम्बन्धावच्छिन्नत्वोक्तो कान्तस्य स्वस्थतीत्यादी षष्टार्थशेषस्य वासनिरूपकत्वविशिष्टस्वरूपसम्बन्धेन का- न्तस्य चेष्टा इत्यादौ चेष्टान्वयविषयकशाब्दप्रकारत्ववि- ·यत्वमर्थस्तदा तगडुलन्न तण्डुलं नेत्यादौ कारकसामान्यविचारः। रहात् पश्चर्थशेषेऽतिव्याप्तिः स्यादिति क्रियाविरूपकत्वो- पललितत्वेन सम्बन्धी विवक्षितस्तेन तथोपलक्षितेन स्व- रूपसम्बधेन षष्टार्थशेषस्य चेष्टान्वय विषयकशाब्दप्रका- रत्वान्न तत्वातिव्याप्तिः । यदि च सप्तम्या विविधमाधे- पचतीत्यादाविव तण्डुलकर्मत्वस्य नअर्थान्वयविषयकशाब्दप्रकारकर्म- त्वादावव्याप्तिरमम्भवो वा स्यात् तहारगाय नि- मतसम्बन्धावच्छिन्नत्वं स्वप्रकारताविशेषणां बोध्यम् । यदि च धातुविना कृतात् तगडुल मेत्यादिवाश्या कर्म- त्वादेर्नञर्थान्वयविषयकशाब्दबोधो नाभ्युपेयते नअर्थे कर्मत्वादेरन्वयबोधे नजो धातु समभिव्याहारस्य तन्त्र- त्वादिति । तदा निकतासम्बन्धावच्छिन्त्रत्वं न स्वपकार- ताविशेषणं तगडुलं न पचतीत्यादी कर्मत्वस्य नअ- वियविषयकशाप्रकारत्वेऽपि तादृशशाब्दस्य धा- तुपदश्यतिरेका युक्ताव्यतिरेकप्रतियोगित्वान्न सजाव्या- प्तिरिति । एवं निरुताशाब्दसामान्यम्य लक्षणत्वे थो- तरि निरुताशाब्दसामान्यस्य समवायेन सत्वात्तवाति- व्याप्तिः स्यादनिरूपकत्वमुक्कं निरूपकत्वं प्रकारत्वं बोध्यम् । तावतापि धात्वर्थतावच्छेदकादावतिव्याप्ति- रिति सुवर्थत्वमुक्तं सुवर्थत्वं तु सुजन्योपस्थितिप्रका- रीभवसमत्वं बोध्यमिति । अयसपपतिनिरर्थकपदास- मभिव्याहताहितीयार्थकर्मत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्य- तासम्बन्धेन शाब्द प्रति भावप्रत्ययान्य प्रत्ययप्रकतिधौतु- जन्योपस्थितेविशेष्यतासम्बन्धेन हेतुत्वं तेन घटादिप- देन लक्षणया पाकोपस्थिती योग्यतासत्वेऽपि तगडुलं- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। घट इत्यादौ न तथा शाबदबोधः । भावाख्यातस्थले हि- तौयान्तपदत्वेऽपि तण्डुल पच्यत इत्यादौ न शाब्दबोध इत्यन्वयव्यभिचारवारणाय प्रशत्यन्तं धातुविशेषणम् । न चोतव्यभिचारवारणाय भावप्रत्ययाप्रकृतित्वमेव धा- तुविशेषणमस्तु फ्रि हितोयप्रत्ययपदप्रवे शेनेति वाच्यम् । तथा सति तण्डुलं पच् इत्यादौ शाब्दापत्तेः । इत्यमेव निर्वि भक्तिकस्य शब्दस्य शाब्दाप्रयोजकत्वरूपमसाधु- त्वमुपपद्यते । इदमेवासाधुत्व "लः कर्मणि च भावेचा- कर्मकेभ्य" इति सूबेऽकर्मकेभ्य इति पदं भावप्रत्ययान्तधा. तोः कमवप्रकारकशाबदाप्रयोजकालचसं ज्ञापयति । एवं षष्ठार्थस्य कर्मत्वस्य कर्तृत्वस्य च प्रकारतानिरूपित- विशेष्यतासम्बन्धेन शाबदं प्रति कृदन्तधातुजन्योपस्थि- तेविशेष्यतासम्बन्धेन हेतुत्वन्तेन तण्डुलस्य पाकः पा- चको मैवस्य पाकः प्राच्यो वेत्यादौ तयडुलकर्मत्वमैत्रक- ढत्वप्रकारकपाकविशेष्यकशाब्दबोधस्य नानुपपत्तिरिति पद्यर्थयोः कर्मत्वकर्ट लयोन कारकत्वानुपपत्तिः । एवं लादेशादियोगे"न लोके" तिसूत्रेण षष्ठया निषेधेनासाधु- तथा तण्डुलस्य पचनं मैत्रस्य पच्यमानो व त्यादौ कर्मत्वक- टत्वप्रकारकशाब्दानुत्पत्याऽन्वयव्यभिचारः स्यात् । तहा- रणाय लादेशादिभिन्नत्व कृतिविशेषणं देयमिति । यदि तगडुलं पाचक इत्यादौ हितौयार्थकत्वस्य धात्व- थेनान्वयः कर्ट कर्मणोः कृती"ति सूत्रेण षष्ठीविधायकेन वितीयाया अपवादादिति । तदा लादेशादिभिन्नद- न्यत्वमपि भावप्रत्ययान्य प्रत्यये विशेषणं देयमिति । एवं पच्यत इत्यादी कर्माख्यातस्थले दितीयर्थिकत्वस्य न- ·कारक सामान्यविचारः। धात्वन्वय इति कर्मप्रत्ययान्यत्वमपि तत्र विशेषगां- वोध्यम् । अथ कर्मकर्मतान्यतरबोधकशब्दासमभिव्या- हृतत्वं धातोरेव विशेषणं बोध्यम् । तेन छेत्तुं सांप्रतं - च इत्यादौ नारद इत्यबोधिस इत्यादौ निपातेन कर्मक- मत्वयोर्वोधने धात्वहितीयार्थस्य नान्वय इति इदमे- वासाधुत्वं कर्मप्रत्ययनिपातसमभिव्यावृतधातोर) स्ना- बान्वयधोधामयोजकत्वलक्षणं हितीयाया"मनभिहिते" इति सूत्रं ज्ञापयति। एवं तृतीयार्थकत्वकरमात्वप्रका- रवानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्द प्रति कट बोध- कपदासमभिव्याहृतकरणबोधकपदासमभिव्याहृतसप्र- त्ययधातुजन्योपस्थितेविशेष्यतासंबन्धेन यथायोग्यं है- तुत्वं तेन घटादिपदेन लक्षणया पाकोपस्थितावपि चै- वेण घट: चैवेण कान घट इत्यादौ न तथा शाब्दबो- धः । न वा पचनं पचति वा इत्यादौ चैत्रेणेति तौयार्थ- करीत्वस्य धात्वर्थेऽन्वयबोधः । न वा पचनमित्यादी का- ४ मेति हतीयार्थकरणत्वस्य धात्वन्वयबोध इति । न्या- यमते एवं कार्यकारणभावाः शाब्दिकमतेऽप्येते कार्यका- रणभावाः । परं तु कर्मत्वकर्ट त्वकरणत्वानि न विभ- तीनामर्थाः किं तु कर्मकट करणानि । ते कर्मत्वकर्ट- त्वकरणत्वान्यनिवेश्यकार्यकारणभावा यथोक्ता बोधयाः। एवं पञ्चम्यर्थविभागजनकत्वाद्यपादानस्वादिप्रकारता- निरूपितविशेष्यतासंबन्धेन शाव दं प्रति प्रत्ययान्तधा- तुजन्योपस्थितेविशष्यतासंबन्धेन हेतुत्व तेन घटादि- पदेन लक्षणया पतनोपस्थितावपि न तथा वृक्षाहट दू- यादौ शाब्दवोधः । चात्यतति पत्यते पतनमित्यादी ·१७ विभक्त्यर्थनिर्णये। तु तथा शाब्दबोधः। चोराद्विभेतीत्यादी हेतुतासामा- न्यविलक्षणस्य भयहेतुत्वस्य पञ्चम्यर्थस्य विभत्यार्थ ए- वान्वयात् । चौगहनलाभ इत्यादावनन्वयात् न भयहे- तुत्वव्याप्तिशङ्का “भौवार्थानां भयहेतुरि"ति सूत्रे भयप- दोपादानमेतदमेबेत्यादिकं वच्यते । अब कृत्तक्तियो- रपादानबोधकत्वं न दृश्यते समासे तु चौरभौत इत्यादौ चौरपदस्य चौरभौते लक्षणा भौतशब्दस्य तात्पर्यग्राह- कत्वम् । तथा च धातुजन्योपस्थितिविरहात्यञ्चम्यान्व- यसम्भवादपादानबोधकपदासमभिव्याहृतत्वम् धातोर्न विशेषणं न्यायमते प्रयोजनविरहादिति । शाब्दिक- मते कत्तचितसमासेषु हत्तिखौकारात् धातुजन्योपस्थि- निसम्भवाच्च तविशेषगमेव । यदि च व्याघ्र इति बिभेति भेत्तुं सांपतं व्याघ्र इत्यादिप्रयोगानुरोधात् निपाती- भयापादानमभिधत्ते तदा न्यायमतेऽपि तहिशेषणं बो- ध्यमिति । एवं चतुर्यस्खत्वनिरूपकत्वादिप्रकारतानि- रूपितविशेष्यतासंबन्धेन शान्दं प्रति संप्रदानबोधकप- दासमभिव्याहृतमप्रत्ययधातुजन्योपस्थिते विशेष्यतासंब- न्धेन हेतुत्वं तेन घटादिपदेन लक्षणया दानोपस्थितावपि न तथाशोन्दबोध: । न वा दानीयो ब्राह्मणायेत्यादौ च- तुर्थ्यर्थसंप्रदानत्वस्य धात्वर्थेऽन्वयबोधः । भवति च ब्राह्म- णाय ददाति दीयते दानमित्यादौ तथाशाब्दबोधः । एवं सप्तम्यर्थय कर्तृकर्मान्यतरघटितपरम्परासंबन्धावच्छि- नाधयत्वस्य प्रकारतया ऽऽधेयत्वसामान्यस्य निरुतसंब- न्वावच्छिन्नप्रकारतया वा निरुपितं यहिशेष्यत्वं तेन सं- बन्धेन शाब्दं प्रति विशेष्यतासंबन्धेनाधिकरणबोधकप- ·कारकसामान्यविचारः । दासमभिव्यावृतधातुजन्योपस्थितेहेतुत्वम् । तेन घटादि- पदेन पाकोपस्थितावपि न तथाशाब्दबोधः । न वा प- चनौ स्थाल्याभित्यादौ सप्तम्यर्थाधेयत्वस्य धात्वर्थऽन्वयबी- धः । भवति च स्थाल्यां पचति पच्यते पाक इत्यादी त- थाशाब्दबोधः । एवं कारकलक्षणे समुपपन्ने कर्तृत्वा- दौनां धात्वर्थविशेष्यनिरुतसुबत्तानजन्योपस्थितिप्रका- रौभवद्धर्मावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दकालावच्छेदेनैव का- रकत्वं यथा धूमादीनां व्यातिपक्षधर्मताज्ञानकालाव- च्छेदनैव वहिगमकत्वस्वरूपं वह्निलिङ्गत्वमिति । इत्थं च क्रियान्वयित्वमित्यपि प्राचीनलक्षणं संगच्छते । तथा हि । अन्वयित्वमात्रोतो नामार्थान्वयिनि षष्यर्थशेषादा- वतिव्याप्तिम्तहारणार्थमुपानेऽपि क्रियापदे कान्तस्य त्र- स्यतोत्यादौ सा तदवस्यैवेति क्रियामाबान्वयित्वं त- द्वाच्यम् । तदर्थस्तु धातुं विना स्वविशेषणताकान्वयबो- धाजनकसुबर्थत्वमिति तिर्थस्य कारकत्वमते सुप्पद- स्थाने विभक्तिपदं बोध्यमिति विभक्तिमानजन्योपस्थिति- विषयो विभत्यर्थस्तच तादृशोपस्थिती निरुताम्वय बोध- स्याजनकत्वमनुपधानं बोध्यमिति । एवं धातुं विना स्क विशेषणताकान्वयबोधानुपहितस्य विभक्तिज्ञानजन्यो- पस्थितिसामान्यस्य विषयः नामार्थान्वय योग्यः कारक- इति । अत्र स्वविशेषणतायां सुप्पदस्थाने विभक्तिपर्द प्रक्षिप्य पूर्वोक्त विशेषण बोध्यमिति षष्यर्थशेषातिव्या- प्तिवारणायानुपहितस्येत्यन्तं सामान्यविशेषणं तवाप्य- सम्भववारणाय धातुं विनत्युक्तं कान्तस्य वस्यतीत्यादी षष्ठाशेषातिव्याप्तिवारणाय सामान्यपदमिति । दृष्टसा- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। १९ धनवादावंतिव्याप्तिवारणाय नामान्विययोग्यत्वं वि- शेषणं स्वविशषणताविश षणकत्यं पूर्वोक्तं बोध्यमिति इयास्तु विशेषः । प्रथमानार्थविशष्यताकतिर्थकट- व कर्मवत्तिप्रकारतया शाब्दं प्रति धातुसमभिव्याहृत- तिङजनोपस्थितेविष्यतया हेतुबमिति शाब्दिकम- तेऽप्ययं हेतुहेतुमद्भावः । परं तु प्रथमान्तार्थविशेषणता- ककर्ट कमविशष्यतया शाब्दं प्रतीति विशेषः । तेन ति देवदत्तइत्यादौ न तथाशाब्दबोध इति । एवं निरर्थ- कपदसमभित्र्याहारज्ञानाभावविशिष्टद्वितीयादिज्ञानज- योपस्थितिविशे यतापन्नं कर्मत्वम् । तत्तहिभक्तिजन्यो- पस्थितिविशेष्यतापन्नं कर्ट त्वं करणत्वं संप्रदानत्वम- पादानत्वमधिकरणत्वं नानाविध कारकपदश्य शक्यम् । नानार्थमेव कारकपदं तथा च कर्मत्वादिसकलमाधारण कारकपदवाच्यत्वमेव कारकत्वमिति । यथा गोष्टथि- व्यादिमकलसाधारणं गोपदवाच्यत्वं गोत्वमिति । ननु नानार्थत्वाभ्युपंगमेऽपि . कारकपदस्य कारकपदवाच्यत्वं कारकत्वं न भवति कारकपदाधुनिक सङ्केतविषये ट्र- व्यादावतिव्याप्ते: । न च नित्यसकतेन कारकपदवत्वं तत् आधुनिकसंकेतविषये द्रव्यादौ नित्यसंकेताभावा- नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथा सति कर्मत्वादौनाम- तथात्वादसंभवापत्तेः तेषां शाब्दिकसंकेतेन कारक- पदवत्वादिति चेन्न । कर्मत्वादी कारकपदस्य नित्य- सङ्घतात् । व्याकरणे कुवापि कारकसंक्षाया अभावात् शाब्दिकसङ्केताप्रसक्तेः । श्रत एव"कारक"इत्यधिकार- सुचमत्वा व्याकरणे ध्रुवमपायेऽपादानमि"यादिना का- ·कारकसामान्यविचारः। रकगणाभिधानं सङ्गच्छते ।कारकपदस्थानित्यसङ्केतभावे कारकसंज्ञाग्राहकसूर्य विना धिकारसूत्राभिधानस्यास- कुत्यापत्तेरिति कारकपदवाच्यत्वमपि निष्पत्यूहमि- त्यास्तां विस्तरः ॥ ईदृशकारकत्वस्य विभक्त्यर्थतावच्छेदकत्वविरहयो- दृशकारकत्वावलोढस्य रूपान्तरेगा विमलयर्थत्वमक्षत- मेव । एवमीदृशकारकत्वम्योऽकारकोऽस्यापि तथैव- विभत्यर्थत्वमिति ॥ ननु कारकाऽकारको कथं विभक्त्यर्थों स्यातां विभ- तित्वस्यैव दुनिरूपत्वात् । तथा हि । विभक्तित्वं न सुबि- राकाङ्गप्रत्ययत्वम् पाचयति पिपक्षतोत्यादौ णिच्स- नोरतिव्याप्तेः च सुप्तिडोरन्यतरनिराकारखं प्रवेशनीयमिति णिच्सनो तिव्याप्तिस्तयोस्तिकाका- वादिति वाच्यम् । चैवः पचति फूत्कारविशेषादित्या- दौ पञ्चमौतिपोः परस्परसाकारिखेनोभयोरव्याप्तिः । तार्तीयौक इत्यादौ तौयादितविते तिव्याप्तेश्च । ईक- प्रकृतस्तौयस्य सुप्तिकिराकाशत्वात् । अत एव सु- प्तिडोरप्रकृतित्वं तन्निराकानमिति दर्शितयोः पञ्च- मौतियो व्याप्तिरिति परास्तम्। सुप्तिङन्यरत्वस्यैव सम्य- त्वे तदन्यतराप्रकृतित्वे व्यर्थविशेष्यत्वाच्च । यत प्र- कत्यर्थविधयतानिरूपितखीयोद्देश्यताकशाब्दजनकशब्द- स्वम् सुप्तिडोरेव तथाभूतशाहजनकत्वमिति लक्षणसं- गमः कृत्तद्धितादेरर्थे प्रकृत्यर्थस्य न विधयतयान्वय इति न तनातिव्याप्तिरिति । तदसत् । सुप्तिडोरर्थे प्रकृत्यर्थस्य विधेयत्वेनान्वयेऽननुभवात् मानाभावाच्च । किं च ·विभत्त्यर्थनिर्णये। तण्डुलं पचतीत्यादौ तण्डुलाया कम्तेल्यवान्तरवाया- बोधे तण्डुलस्य विधेयत्वं कर्मवस्यों द्देश्यत्वं यदि भव- ति तदा तण्डुलमोदनौयत्वादिति हितीयार्थकमताप- क्षकन्यायप्रयोगः स्यात् । यदि प्रकृत्यर्थविशेषणतानिस्- पितस्वार्थविशेष्यताकबोधजनकत्वमेवाभ्युपेयते तदा प्र- त्यमान्तरसाधारण्यान्न लक्षणम् । अपि च दाक्षिरि- त्यादी तद्विताथै पत्ये दचादेः प्रकृत्यर्थस्य तुल्ययुक्त्या दि- धेयतयाऽन्वये बाधकाभावात्तद्धितेऽतिव्याप्तिः। एवं पिप- नेत्यादौ सनोऽर्थे इच्छायां पाकस्य तथान्वयात्मन्प्रत्यये कर्तेत्यादौ कृदर्थे आश्रये कृतस्तथान्वयात्कृत्प्रत्यये चाति- व्याप्तिः । न च दर्शितस्थलेषु प्रकत्यर्थस्य विधेयतया न प्रत्ययार्थे स्वयस्तथासत्यपत्यं दक्षस्य चैत्रस्य च इच्छा पा- कस्य भोजनस्थ च आश्रयः कृतानस्य चेत्यादौ दक्ष- चैवयोः पाकभोजनयोः कृतिज्ञानयोयुगपबिधेयताइय- शाल्यन्वयबोध इव दाक्षिश्चैत्रस्य पिपक्षा भोजनस्य क- ा ज्ञानत्यादौ दक्षचैवयोः पाकभौजनयो: कृतिज्ञा- नयोर्य गपविधेयताइयशाल्यन्वयबोधस्थादिति वाच्यम् । प्रत्ययार्थे व्युप्तन्नत्वेन प्रकृत्यर्थान्यस्य चै- वादेस्तविताद्यर्च विधेयतयान्वयबोधस्थानुपपत्तेः । अ- न्यथा नवापि तण्डुलमोदनस्येत्यादौ तण्डलौदनोभय- विधेयताकान्वयबोधः स्यात् न चेयमिष्टापत्तिस्तथासति सर्वदर्शनसिद्धान्तविरोधमदूषणमयुपगच्छतो भवतः प्र- दर्शितस्थले तहितार्थे चैचादेरम्वये कुतो नेष्टापत्तिः । न चैवं दाक्षिः सुन्दर इत्यादी सुन्दरतादात्म्यस्य प्रकृत्य- न्यस्य तद्धितार्थोन्वयो न स्यादिति वाच्यम् । दक्षाप- प्रकृान्धयस्य ·૨૨ कारकसामान्यविचारः। त्यस्वरूपविशिष्टस्य तद्धितान्तवाक्याथम्या प्रत्ययार्थतया तत्व सुन्दरतादाम्यात्वयस्य निष्प्रत्यूहत्वात् । तद्धितार्थे केवलापत्ये सुन्दरतादात्म्यान्वयस्य केनाप्यनभ्युपगमात् न चैवं तगडुलमोदनस्ये त्यादौ तण्डुलकर्मत्वे वाक्यार्थे श्रोदनादेरन्वयः स्वादिति वाच्यम् । प्रत्यर्थविशेषि- तप्रत्ययार्थस्वरूपवाक्यार्थस्य विशेष्यतयान्वये कृत्तहिता- न्तर्थस्यैव प्रयोजकलात् । तण्डुलकर्मत्वादिहवाक्यार्थ स्य विशेषण सयान्वये धात्वस्य प्रयोजकत्वात्तपहलमो- दनस्पेत्यादावोदनादेरन्वयासम्भवात् । यत्र प्रवृत्यर्थस्य प्रत्ययार्थे नान्वययोग्यता पारिमाण्डल्यादौ तत्र नज- समभिव्याहारऽन्वयबोधस्य प्रामाणिकत्वे तु तवैव प्रक- स्वर्थविशषितनञर्थस्याप्रकृत्यर्थस्य प्रकृतिला स्य बान्वय- इति वक्ष्यते । एतेन प्रथमोक्तपदार्थस्यैवोद्देश्ट त्वं भव- ति"यच्छब्दयोगः प्राथम्यं भवेदुद्देश्य लक्षण मि"ति व्युता- तेरत एव"न्य कारो ह्ययमेव मे"इत्यादावविमृष्टविधेयां- शकत्वं दोषमाचक्षते काव्यविदः । तथा च तण्डुलमित्या- दौ तण्डुलीया कमतेति बोधे तगडुलस्य विधेयत्वं न भवति । किं तु पर्वते बतिरित्यादौ विशेषणीभूतपर्वता दैरिव तगडुलस्योद्देश्यत्यमेव । तथा च प्रकृत्योंहे श्य- तानिरूपितसुबर्थविधेयताकशाबदजनकशवदत्वं विभ- तित्वमिति परास्तम् । तहितादिप्रकृत्यधस्योद्देश्यतया. ऽन्वये बाधकाभावात् । तदितादावतिव्याप्तिरिति चेत्। उच्यते । मंख्यावाचकप्रत्ययत्वं विभक्तित्त्वमिति प्रत्यय- त्वमात्रोक्तौ कृतदितादावतिव्याप्तिरिति संख्यावाचक- त्वमुक्तम् । यद्यपि संख्यात्वविशिष्टस्य वाचकत्वं न विभ- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। तीनां किं तु एकत्वत्वविशिष्टस्य हित्वत्वविशिष्टस्य बहुत्वस्वविशिष्टस्य चैति संख्यात्वव्याप्यजातिविशिष्ट- वाचकत्वं वक्तुमुचितं तथापि लाघवेन संख्यामाववि- शेष्यताकबोधोद्देश्यकसंकेतवत्वं निवेशनीयं तावतैव समौहितसिद्धेः पार्थिवमित्यादितद्धितस्य सम्बन्धि- त्वेन संख्याबोधकत्वोपगमे तनातिव्याप्तिवारणाय मावपदमुक्तम् । तदर्थस्तु संख्येतराष्टत्तित्वं तथा च संख्य तरारत्तिविशेष्यताकबोधोद्देश्य कसङ्केतवत्वं सं- स्थावाचकत्वं बोध्यमिति । ननु चैत्रो मैत्रश्च पचत- इत्यादौ हित्वस्य चैत्रो मैत्रो जैत्रश्च पचन्तीत्यादौ ब- हुस्वस्थ बोधाद्दिवचनबहुवचनतिकीः संख्यावाचकत्व- मस्तु तिङेकवचनस्य संख्यावाचकत्वे न मानमस्ती- ति तिङकबचनेऽव्याप्तिरिति चेन्न । तथा सति पु- कषौ पचतौति प्रयोगप्रसङ्गात् । मम तु तिङ्पस्थाप्यै- कत्वस्य हित्वविशिष्टपुरुषऽन्वयायोग्यत्वमिति वहिना- सिञ्चतीतिवत् न तादृशप्रयोगः सम्भवति । न च द्विवच- नप्रथमान्ते द्विवचनतिङन्तस्य समभिव्याहारस्तयोः पर- स्परान्वयानुभवे तन्वमिति न तथाप्रयोगः सम्भवतीति वाच्यम् । पुरुषौ सौ च पचन्तीत्यादौ बहुवचनतिङन्त- समभिव्याहारोऽपि तथाप्रथमान्तार्थेऽन्वयदर्शनेन तथा- तिङन्तसमभिन्याहारस्यातन्त्रत्वात् । न च तथाप्रथमा- न्तबहुवचनतिङन्तस्यापि समभिव्याहारस्तन्त्रमिति न दशितसमभिव्याहारस्यातन्त्रत्वमिति वाच्यम् । तथापि तथाप्रथमान्ते बहुवचनान्तस्येव एकवचनान्तस्य तिङ- न्तस्य समभिव्याहारः कुतो न तन्वमिति बौजानुयोगे ·कारकसामान्यविचारः । संख्यान्वयायोग्यत्वस्यैव बोजत्वेन प्रदर्शनीयत्वात् । अत एव पचतौल्यादौ तौयाप्रसङ्गवारणाय कर्ट संख्यानभि- धानं हतीयाप्रयोजकमित्यास्थातवादे दीधितिकद्भिः प्र- माणीकृतमिति । वत्थं च संख्यावाचकत्वं शतादिशब्द- ऽतिव्याप्तमिति प्रत्ययत्वमुपात्तम् । ननु प्रत्ययत्वं दुर्निरूप- मिति विभक्तित्वं दुनिरूपमेव । तथा हि । प्रत्ययत्वं न तावत्पदार्थान्वितस्वार्थकत्वं नामधात्वादावतिव्याप्तेः । नापि पूर्वपदार्थान्वितस्वार्थकत्वम् । राजपुरुष इत्यादि- समास तिव्याप्ते: अत एव पूर्वपदार्थान्वितप्रधानीभूत- स्वार्थकत्वमिति परास्तम् । यत्त शब्दानरार्थाविशेषिते यादृशे स्वार्थे धर्मिणि विङयस्यान्वयबोधने स्वरूपायो- ग्यः स निभतुल्यसदृशप्रतियोग्यनुयोग्यधिकरणाधेयादि- शब्देभ्यो निपातेभ्यश्च भिन्नः शब्दस्तादृशार्थे प्रत्यय इति कृत्तचितादीनां स्वार्थे तिर्थान्वयस्वरूपयोग्यत्वात्तेष्व- व्याप्तिरिति शब्दान्तरार्थाविशेषितत्वं स्वार्थस्य विशेषणं तस्था अङ्गकमित्यादी कादिप्रत्ययस्य कमस्तीत्यादी शिरःप्रभृतिस्वार्थे तिष्टान्धयस्वरूपयोग्यत्वात् तवा- व्याप्तिरिति यादृशत्वं विशेषणम् । तेन कादिप्रत्ययस्था- ल्यादिस्वरूपस्वार्थे तिर्थान्वयस्वरूपयोग्यत्वान्न तत्रा- तिच्याप्तिरिति । अस्तीन्द्राणीत्यादाविन्द्रशब्दार्थावि- शेषिते डीवथें स्त्रियां तिङान्वयस्वरूपायोग्ये श्रानुगा- गमेऽतिव्याप्तिरिति स्वार्थइत्युक्तम् । प्रत्ययमात्र य स्वार्थ प्रकृत्यर्थान्वयस्वरूपयोग्यादसम्भवः स्यादिति तिर्थ- स्येत्युक्तम् । चन्द्रनिमोऽस्तीत्यादौ निभादिशब्दाना पूर्व- पदार्थचन्द्राद्यविशेषिते स्वार्थे सहशादी तिङन्वयस्व- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। रूपायोग्यत्वात्तवातिव्याप्तिरिति निभादिभिन्नत्वं शब्दस्य विशेषणम्। समुच्चयविकल्पार्थकानां चवादिनिपाता. नां स्वार्थे तिङान्ववस्वरूपायोग्यत्वात्तवातिव्याप्तिरिति निपातभिन्नत्वं विशेषणम् । कादिशब्दस्य शिरःप्रभूत्यर्थे प्रत्ययत्ववारणाय तादृशा) इत्युक्तमिति मतम् । तदपि न सम्यक् । निभादिशकलशब्दस्य प्रतियोगिनोऽवगम- स्थाशक्यतया तावद्भिन्नत्वस्य दुहत्वात् । किं च संब- न्धीत्वादाविन्प्रत्ययार्थस्य संबन्धिन:शब्दान्तरसंबन्धन वि- शेषितत्वात्तदविशेषितस्वार्थप्रसिध्या तवाव्याप्तिः । यदि चाविशेषितत्वमनन्वितत्वमित्युच्यते तदाऽपि खले कपो- तन्यायेन शाब्दमते दाक्षिरस्ति पाचकोऽस्तोत्यादौ प्रक- त्यर्थेन समं तिङयस्य तद्वितकृत्प्रत्ययार्थे युगपदन्क्येन तयोरव्याप्तिः । अपि च संबोधनान्तस्य निर्विभक्तिकस्थ च चैवादिप्रातिपदिकस्य स्वार्थे तिर्थान्वयायोग्यत्वा- तादृशतादृशचैत्रादिपदे तिव्याप्तिः । न च चैवोऽस्तो- यादावन्वयदर्शनेन चैत्रादिपदानां न तिर्थान्ययायो- ग्यत्वमिति दर्शितस्थलेषु संबन्धीतरप्रथमासमभिन्याहा- रस्य सहकारिणो विरहान्नान्वयबोध इति वाच्यम् । एवं सति हि कृत्तद्वितस्थलेऽपि प्रकृतिसमभिव्याहारस्य सहकारित्वान्न तिर्थान्वयायोग्यत्वमिति तत्वाव्याप्तिः । न च कृत्तद्वितस्थले प्रकृतिसमभिव्याहारी न तिर्थान्वये तन्त्रं किं त प्रकृत्यर्थान्वय एवेति वाच्यम् । प्रत्यये प्रक- तिसमभिव्याहारस्य प्रत्ययार्थान्वयमावे तन्वत्वाव्यकृति- विनाकृतस्य कुवाप्यननुभावकत्वात् । एवं च पाकोऽस्ती- व्यादौ घअग्रत्यये ऽव्याप्तिश्च पदान्तरार्थानन्विते धातुध- ·२६ कारकसामान्पविचारः। अभयोपस्थापिते पाके तिन्वयस्य सर्वजनसिद्धतया घजस्तिन्वययोग्यत्वादिति तदपि शब्दान्तरार्था- विशेषितस्य स्वार्थस्य विशेषणतया ऽन्वयबोधनायोग्य- शब्दः प्रत्यय इति तदपि तादृशयोलिङ्गसंख्ययोर्विशेष- णतया इन्वययोग्ये सुपि पाकमित्यादौ तादृशस्य पाक- स्य कर्मत्वे विशेषणतया ऽन्वययोग्ये घञ्प्रत्यये चाव्या- स्था नादरणीयमिति । तस्मात्प्रत्ययत्वं दुर्वचमिति चै- दुच्यते । मार्थकशब्दोत्तरत्वज्ञानाविषयी यः शब्दः शाब्द- बोध नार्जयति स प्रत्ययः प्रकृतीनां नामधावूनां सार्थ- कशब्दोत्तरत्वज्ञानाविषयागामपि शाब्दबोधार्जकत्वं प्र- त्ययानां तु मार्थकशब्दोत्तरत्वज्ञान विषयाणामेव तथा- त्वमिति तथा च स्वार्थविषयकशाब्दसामान्योयाभाव- प्रयोजकाभावप्रतियोगिसार्थकशब्दोत्तरत्वज्ञानीयोत्तर- त्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावत्मार्थकशब्दत्वं प्रत्यक्ष- त्वमिति । रातः पुरुष इत्यादौ पुरुषपदे राजपदोत्तर- त्वप्रकारकज्ञानविषयतायाः सत्वादतिव्याप्तिरिति प्रति- योग्यन्तं ज्ञानविशेषणम् । पुरुषपदे षधन्तराजपदोत्तर- त्वज्ञानस्य निरुतप्रतियोगित्वविरहात् पुरुषो राज इत्य- मोरपि शादोदयावातिव्याप्तिरिति असंभववारणाय सार्थविषयकत्वं शान्दविशेषणं राजपुरुष इत्यादिसमा- से पुरुषपदे राजदोत्तरत्वज्ञानं राजपदार्थविशेषणता- कपुरुषपदार्थविशेष्यताकशाब्दबोधस्य जनकमतः पुरुष- राज इत्यादौ न तथा शाब्दबोधः । पुरुषो राजेत्यादी राजपदार्यान्वितविभक्त्यर्थतादात्यस्य पुरुषपदार्थे वि- शेषणतया इन्वयात् । राजपदार्थस्यानन्बयान्न व्यभिचार ·२७ विमलयर्थनिर्णये। इति राजपदार्थविशेषणताकपुरुषविशेष्यताकशाब्दाभा- वप्रयोजकाभावप्रतियोगिनो राजपदोत्तरत्वत्तानस्य विष- ये पुरुषपदे ऽतिव्याप्तिरिति तद्दारणाय तादृशशाब्दसा- मान्चौयत्वेनाभावो विशेषितसेन पुरुषपदार्थविषयकशा- ब्दसामान्य प्रति राजपदोत्तरत्तानं न जनकं पुरुषस्तिह- तोत्यादौ व्यभिचारात् न तादृशशाब्दसामान्यौयाभाव- प्रयोजकाभावप्रतियोगिरानपदोत्तरत्वज्ञान मिति तविष- ये पुरुषपदे नातिव्याप्तिरिति संयोगाद्युत्तरत्वज्ञानस्य तादृशप्रतियोगित्वादसंभव: स्यादिति शब्दपदसपात्तम् । अध्युत्तरत्वेनेडो ज्ञानमध्ययनशान्दं प्रति हेतुरिति ता- दृशाभावप्रतियोगिनोऽध्यत्तरत्वज्ञानस्यविषये इधाता- वतिब्याप्तिस्तवारणाय सार्थकत्वं शादविशेषणम् । अ- ध्यादिशब्दस्य निरर्थकत्वाम्न तवातिव्याप्तिः । सार्थकश- ब्दोत्तरत्वज्ञानस्य प्रकृतितावच्छेदकप्रकारतानिरूपित- विशेष्यतावति प्रकृतिशब्दे ऽविव्याप्तिरिति विशेष्यता- यामुत्तरल प्रकारतानिरूपितत्वं विशेषणम । न च सार्थ. कशब्दोत्तरत्वप्रकारतानिरूपितज्ञानविशेष्यतावत्वं प्र- वैश्यतां तावतैव समौहितसिजेस्तादृशोत्तरत्वज्ञानौयत्व- स्योत्तरत्वप्रकारतायां निवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । यत्र इन्द्राणीत्यादौ पचतीत्यादौ इन्द्रोत्तरानुगुत्तरत्वेन डी- पो जानं पजुत्तरशबुत्तरत्वेन तिडो जानं शाब्दजनक तब सार्थकशब्दोत्तरत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया कौपि तिडि चासत्वात्तयोरव्याप्तिप्रसङ्गात् । तादृशोत्त- रत्वज्ञानौयोत्तरत्वप्रकारताया निवेशे तु तादृशागमो- त्तरत्वप्रकारतानिरूपितविशेषताया जीपि निधि ·૨૮ कारकसामान्थविचारः। सत्वान्न तयोरव्याप्तिरिति । एवं शबानुगाद्यागमे ऽति- व्याप्तिवारणाय सार्थकपदं श्रागमस्थनिरर्थकत्वान्न तवा- तिव्याप्तिवारणाय सार्थकपट भागमस्यनिरर्थकत्वान्न- तत्रातिव्याप्तिः "खं रूपं शन्दस्याशब्दसंन्ने"ति शवाद्या- गमानां स्वरूपार्यकत्वादतिव्याप्तितादवस्थ्यमिति श- बदपदं वृत्तिमदर्थकं तेन सार्थकपदं वृत्त्या स्वरूपेतरा- धम्मारकपरमिति । अत्र विशेष्यता तादृशाभावप्रतियो- गितावच्छेदिका बोध्या। तेनास्तिघट इत्यादावसुत्तरति- बुत्तरं घटपदमित्याकारकासुत्तरत्वज्ञानीयोत्तरत्वप्रका- रतानिरूपितविशेष्यताया घटपदे सत्वे ऽपि नातिव्या- प्तिः। घटपदनिष्ठतादृशविशेष्यतायास्ताहशाभावप्रति- योगितानवच्छेदकत्वात् । तादृशोत्तरत्वेन घटपदक्षा- नस्य शाबदाहेतुत्वात् । असुत्तरस्तिप् घटपदं चेत्याकार- कचानादपि तथा शाब्दोदयात् । अव चैबोस्तीत्यादौ चै- वपदार्थविशेष्यकसुबर्थलिङ्गसंख्याप्रकारकशाब्द प्रति प्रा- तिपदिकोत्तरः सुबिति चैत्रपदोत्तरः सुविति वा ज्ञानं हेतुः अमर्थसत्ताविशेषविशेषणकतिर्थाश्रयत्वविशेष्यकशाबद प्रति धातूत्तरस्तिङ इति असुत्तरस्तिम् इति वा ज्ञानं हेतुः । एवमिन्द्राणौत्वादाविन्द्रपदार्थ प्रकारकस्वस्वामिभावसं- मर्गकडीषर्थस्त्रीविशेष्यकशाबदं प्रति इन्द्रपदोत्तरानुगु- तरो डीविति ज्ञानं हेतुः पचतीत्यादौ पजर्थविशेषण क- तिर्थयत्नविशेष्यकशाब्दं प्रति पजुत्तरशबुत्तरस्तिबिति- ज्ञानं हेतुः तेन स्वचैत्योदौ अमित्यादी आनौइन्द्रे- त्यादौ तिपचेत्यादौ न तथा शाब्दबोधः उत्तरत्वं तु ध्वंसः विशिष्ट उत्तरः तथा च चैत्र इत्यादौ चैत्रपदध्वं- - ·२९ - विभक्त्यर्थनिर्णये। सविशिष्टं मुपदमिति ज्ञानस्थ चैत्रपदत्वावच्छिन्नप्रकार- तानिरूपितध्वंसत्त्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्न प्रकारता- निरूपितसकारत्वावच्छिन्नविशेष्यताकज्ञानत्वेन अस्ती- यादावुत्तरत्वत्तानस्य अस्त्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- ध्वंसत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- तित्वावच्छिन्नविशेष्यताकतानत्वेन इन्द्राणीत्यादावु- तरत्वज्ञानस्य इन्द्रत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितध्वंस- स्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताणत्वा- वच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित ध्वंसत्वाव- च्छिन्नविश षात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिते कारक- स्वावच्छिन्नविशषयतोकतानत्वेम पचतौत्वादावुत्तरस्व- जानस्य पच्त्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितध्वंसत्वावच्छि- नविशेषयत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितकारकत्वावछि- नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितध्वंमत्वावच्छि- नविशेषत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वावच्छिन्नवि- शेष्यताकज्ञानत्वेन हेतुत्वमेवमन्यवाप्यूद्यम् । शवानु त्रिपामनुबन्धानामानुपूर्वी नजानहेतुतायां निविशते व्य- र्थत्वात् गौरवपयोजकाच प्रयोगव्युत्पादनार्थमेव ते मूल- कारण निर्दिष्टाः एवमानुपूर्वोत्तानहेतुत्वे सिद्धे तव पदा. व्यवधानस्य निवेशनमफलं नितरान्तन्निर्वचनायासासा- दनमिति व्यवहितेऽपौदृश विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानात् शाब्द- बोधो निष्पत्यूह एव । एवं यत्पदध्वंसवैशिथ्यज्ञानं था- ब्दे हेतुस्तत्मार्थक बहुजन्यत् पदं प्रकृतिरिति विशेष- गए कृत्यं दर्शितप्रायमिति । यदि बहुजपि प्रत्ययत्वेन संग्राह्यस्तदा प्रत्ययलक्षणे तादृशनिस्तशब्दवहुजन्य- ·कारकसामान्यविचारः। तरत्वं निवेशनीयमिति । वस्तुतस्तु निपातादिबोदान्य- ययोग्यं शब्दान्तरमेव बहुच् अन्यथा तहितत्वे बहुगुड इत्यादी बङ्गशब्दानन्तरं सुबु त्यत्तिप्रसङ्गात् कृत्तहिते- तिसूर्य तद्धितान्तस्यैवोपादानात् अन्यथा पचतकि भव- तकोत्यादौ सुबुत्यत्तिपसङ्गात् । तद्धितमुखसहचरितं ब- हुच्र्व बहुजघटितसमुदायस्य तद्धितसाम्यं ज्ञापयति । तेन प्रातिपदिकत्वं तदितसुवादिकं च भवतीति । पत एव यदि बहुचप्रत्यय: स्यात्तदा प्रत्ययः परश्चेत्यनन्तरं न बहुजिति मुनिः सवयेत् । बहुच सच्चे पुरस्तादिव्य- क्षया मावालाघवात् तावतैव बहुचः प्रकृतिपूर्वत्वरणाम- मम्भवादिति परास्तम् । एवं निभशब्दोऽपि सन्निभशब्द- वत् न पदोत्तरत्वेन ज्ञात: शाब्दहेतुस्तादृश हेतुताया- हकाभावात् । प्रत्ययस्य तथा हेतुत्वे प्रत्ययः परश्चेत्यनु- शासनस्यैव ग्राहकत्वात् । तथा च निभं कमलस्य मुख मित्यादौ शादोदयोऽभीष्ट एव । एवं शाबदहतोः पद- ध्वंसविशिष्टपदज्ञानस्य ध्वंसविशेषणया भातं सार्थक पदं प्रकृतिः ध्वंसविशेषातया भातं सार्थकं पदं प्रत्ययः । तदुक्तं वाक्यपदीये भर्तृहरिणा । यः स्वेतरस्य यस्याथै स्वार्थस्यान्वयबोधने । यदपेक्षस्तयोः पूर्वा प्रकृतिः प्रत्ययः परः ।। अपेक्षा पूर्वापरभावापन्नत्वेन ज्ञानं । तत्र प्रकृतेः पृ- वंतया ज्ञानं शब्दाङ्गमित्यव न प्रमाणम् । उत्तरत्वेन प्रत्ययज्ञानस्य वाचकतावच्छेदकत्वविरहेऽपि विभक्ति- त्वावलौढस्य रूपान्तरेण वौचकत्वमक्षतमेव । विभक्तिर- पि विधा । सुतिभेदात् । लिङ्गवाचिका विभक्तिः सुप ·विभत्तपर्थनिर्णये। लिङ्गावाचिंका विभक्तिस्तिङ डीप्रत्यये कृदादी चाति- व्याप्तिवारणायोभयत्र विभक्तिपदम् । सुपोऽपि प्रथमाहि- तौयाटतौयाचतुर्थीपञ्चमोषष्ठीमातमौभेदात्मात विधाः । विडोऽपि प्रथममध्यमोत्तमपुरुषभेदात्त्रयः। विध्यादयस्ति- र्थाः । कुसुमाञ्चलिप्रतिमूलगन्थे विस्तताः प्रसङ्गेना- नापि व्यक्तीभविष्यन्ति । तत्र विध्याद्यर्थेऽपि तिडा ति- स्वादिना तेत्वादिना शक्ति: न त्वादेशीभूततत्तल्लकारा- गां तिङि लादेशत्वज्ञानविरहियोऽपि सस्तत्तदर्थाव- गमात् । पचतीत्यादौ विध्याद्यर्थबोधो न भवति योग्य- तायातात्पर्यस्य वा विरहात् । तात्मयग्राहकस्तु पचेदि- त्यादौ तिको विकार एवेति मन्तव्यम् । एवं वर्तमानाती- तानागतेषु कालेषु तिङां तित्वादिना तेत्वादिनैव श- तिस्तवापि तत्तविकाराविकारसमभिव्याहाराणां तात्प- यवाहकत्वात्यचेदित्यादौ तात्पर्यग्राहकविरहात् वर्तमा- नादे न बोध: वर्तमानादिकालस्तु तिर्थकृतावन्वेतीति न युक्तम् । तण्डुलः पच्यते इत्यादिकर्माख्यातेनन्वयन- सङ्गात् । न च तत्र तिङर्थकमत्व एवान्वेतौति वाच्यम् तथापि फलस्योत्पत्तेः पूर्वं प्रयुक्त पच्यते ओ न इत्यादा- वुत्पत्तिखरूपफलाधेयत्वे वर्तमानस्वस्यान्वेतुमयोग्यत्वे- नाऽनन्वयप्रसङ्गात् । श्रीदनस्याविद्यमानतया वर्तमानी- त्यस्वाधेयत्वाऽनिरूपकत्वात् । अत: परिशेषाद्भावाख्या- तस्थले क्रियान्वयस्यावश्यकत्वाच्च तिर्थः कालः क्रिया न्वयौति तत्र तिप्रयोगाधिकरणं लव: काष्टा वा व- तमानः कालः ईशवर्तमानकालतिध्वंसप्रतियोगी- कालोऽ तीतकालः तादृशवर्तमानकालत्तिपागभावप्र.

·कारकसामान्यविचारः । तियोगी ताशवर्तमानकालध्वंसाधिकरणं वा काली- ऽनागतः कालः अत्र वयः काला स्वस्वाधयत्वेन क्रिया- यामन्धियन्ति क्वचित् व्यापारे क्वचित्फले तत्र पति अपवत् पच्यतीत्यादौ व्यापार कालस्यान्वयः । न च प- चतोत्यत्र वर्तमानकाल आधयत्वेनान्वेतु अपचदित्यत्र विद्यमाननाश प्रतियोगित्वमतीतत्वमन्वति न त्वतीत- कालत्तित्वं पक्ष्यतीत्यत्र विद्यमानप्रागभावप्रतियोगि- वादिरूपमनागतत्वमन्वेति न त्वनागतकालत्तित्वमिति वाच्यम् । “सदेव सौम्येदमग्र आसीत्""एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म""तदैक्षत एकोहं बहु स्यामि"त्यादिश्रुतिवाक्ये भग- वत्सत्ताया भगवदिच्छाया अतीतत्वस्य बाधेनानन्वयप्रस- ङ्गात् । एवं भगवान् प्रलयं करिष्यतीत्यादौ भगवत्कृते- भवित्वस्य बाधेनानन्वयप्रसङ्गात् । अतीतकालयत्तित्वस्य भगवदिच्छायां भाषिकालतित्वस्थ भगवत्कृती निष्प- त्यहतयाऽन्वयसम्भवात् । एवं वर्तमानकालोऽनागतका- लश्च कचित्यत्तिध्वंसप्रतियोग्यत्तित्वेन स्वाधेयत्वेन चोभाभ्यां संबन्धाभ्यामन्वेति यथा वियुज्यते वियोच्यते संयुज्यते संयोच्यते इत्यादौ तेन कृष्णेन त्रियुज्यते वि- योध्यते ब्रजमगड ल: गोवर्धनेन संयुज्यते संयोच्यते वा इति नाधुनिकप्रयोगः । अन्यथा कृष्णवियोगगोवर्धनसं- योगयोर्वतमानानागतकालत्तित्वेन तथाप्रयोगो दुर्वा- र: स्यात् । एवं नष्ट अनश्यहा इत्यादावतोतकालयत्तित्वं नाशे न्वेति नवनि नश्यतीत्यादौवर्तमानानागकालयो- दर्शिताभ्यां संबन्धाभ्यां नाशे न्वयः इत्यमेवप्रयोगातिप्र- सङ्गे वारिते नातिनश्यतिनष्टइत्यादौप्रत्ययस्यानागतव- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। तमानातीतानामुत्पत्तीनां क्रमेण प्रत्यायकत्वकल्पनम- फलमेवेति मन्तव्यम् । फले तु आस्ते इत्यादी स्फिम्भू- संयोगानुकूलव्यापार आस्यर्थः । तत्र व्यापारस्याविद्य- मानत्वेऽपि स्फिग्भूसंयोगफलस्य विद्यमानतायामास्त- इति प्रयोगाहर्तमानकाल अाधयत्वेन स्फिग्भूतसंयोगे फ- लेऽन्वेति । एवं जागर्तीत्यादौ मिद्धामनोविभागानुकूलो- व्यापारी धात्वर्थस्तत्रापि मिद्धामनोविभागरूपफले वर्त- मानकालस्यान्वयः । एवं दण्डं दधातौत्यादौ धारणा- स्थसंयोगानुकूलव्यापारी धात्वयः तत्रापि वर्तमानका- लस्य धारणाख्यसंयोगरूपफलेऽन्वयः । अवासिष्यते ला- गरिष्यति दण्डं धास्यतीत्यादावनागतकालः स्वविध्वं- सप्रतियोग्यत्तित्वेन स्वाधयत्वेन चोभाभ्यां संवन्धाभ्यां फलेऽन्वेतीति फलस्य विद्यमानतायां न तथाप्रयोगः । एवमास्त अजागरत् दण्डमधादित्यादावतीतकालः स्व- ध्वंसाधिकरणत्तित्वेन स्वाधयत्वेन चोभाम्यां संवन्धाभ्यां फलेऽन्वेतीति फलस्य विद्यमानतायां न तथाप्रयोगः। य- दि चासः स्फिग्भूसंयोग एवार्थ उपविशेः स तदनुकूल- व्यापारश्चार्थ उपविशतीत्यत्र वर्तमानकालस्य व्यापार. एवान्वयः । श्रास्ते इत्यत्र स्फिग्भसंयोगस्वरूपव्यापार एव वर्तमानकालस्यान्वयः । एवं जागतेरपि मिद्धामनोवि. भागस्वरूपव्यापार एवार्थः तचैव कालस्यान्वय इति वि- भाव्यते तदापि दण्डं दधातीत्यादौ फले कालस्यान्वयो- निष्प्रत्यूह एवेति दिक् । कट वादयस्तिाः सुबर्थी अपीति न पृथक् त- न्यन्ते । सुवर्थास्तु सुपां क्रमेणैव निरूपणीया इति क्रमेण सुपस्तदर्थाश्च निरुप्यन्ते । ५ ·प्रथमाविभक्तिविचारः। तत्र सुऔजसिति बयः प्रत्ययाः प्रथमा । तंदर्था अ- नुशासनसिद्धा अनुशासनं तु "प्रातिपदिकालिङपरि- मोणवचनमाचे प्रथमे"ति प्रातिपदिकार्थः सत्ता व्यक्ति- रिति यावत् लिङ्ग पुमान् वी क्लौवं च परिमाणं गु- रुत्वं परिमितिश्च वचनमेकत्वं हित्वं बहुत्वं चेति । मावग्रयां द्वितीयाद्यर्थकर्मत्वादिव्यवच्छेदार्थमिति । ननु रामो राजेत्यादौ व्यक्तः प्रातिपदिकापतित एव ला- भात् कथं प्रथमार्थत्वम् । न चैकदानेकतिरामत्वादि- जातिवाचिनो रामादिशब्दान्न व्यक्तिलाभ इति व्यक्तिभा- नार्थं प्रथमाया तदर्थकत्वमिति वाच्यम् । जातिशक्तिवा- दिनामपि मते जात्या व्यक्त्याक्षेपसम्भवेन व्यक्तरन्यल- भ्यतया प्रत्ययार्थत्वाप्रसतेः । अत एव तेषां तिडो भाव- नावामित्वे भावनथाऽक्षेपण कर्बोधने पचतीत्वादावन- भिहिताधिकारीयटतीयाया न प्रसक्तिरिति । यत्तु घ- टाद्यर्थेषु सुपा शक्तिः घटादिपदानामनन्तानां शताले श- ततावच्छेदकानन्त्यसम्भवन सुपामेकविंशतिसंख्याकानां शक्ततावच्छ कलाघवसम्भवेन तथात्वौचित्यादिति । त- दपि न सम्यक् । घटादिपदानां निरर्थकत्वे प्रातिपदि- कसंज्ञाविरहे तदनन्तरं सुबुत्पत्तेरप्रसक्तः दधि भवती- त्यादौ सुपो लापात्तन दध्यादिपदार्थानवगमप्रसङ्गात् । न च तत्रानुसन्धीयते विभक्तिरिति सांप्रतम् । तथापि राजपुरुष इत्यादिसमासे राजपदार्थावगमस्थाशक्यत्वात् ! न चावाप्यनुसन्धौयते षष्ठाति वाच्यम् । तथा सति - हस्थ रातू इत्यादाविव क्स्य राजपुरुष इत्यत्रापि - डादे राजान्वयप्रसङ्गात् । दर्शितसमास नैयायिकानां ·विभक्त्यर्थनिर्णये। राजपदलनणायाः शाब्दिकानां कृतेश्च वैयध्यैनाकल्प- नापत्तेश्च । किं च चैत्र इत्यादी मुबर्धचैवव्यक्ती सुबर्थयो लिङ्गसंख्ययो भेदान्वयोऽवश्यमभ्युपेयस्तथासति रूपं घट इत्यादौ तन्तुपटावित्यादौ रूपघटयोस्सन्तुपटयो अंदा- न्वयबोध: स्यात् । अथ प्रातिपदिकानां घटादिपदानां घटत्वेन सकलघटवाचकत्वेऽपि घटोऽस्तीत्यादावस्ति- त्वान्विततहटव्यक्तिबोधः प्रथमयेति चेत् न । घटपदेन घटोपस्थितावस्तिपदेनास्तित्वोपस्थितावबाधितत्वातहट- व्यक्तघटत्वेन शाब्दभानमम्भवात् ताक्तित्त्वेन भानस्या- प्रामाणिकत्वादिति प्रातिपदिकार्थस्य न कथमपि प्रथ- मार्थत्वं सम्भवतीति चेत् । अवाहुः । घटो नौल त्यादौ विशेषणविभक्त हीलपदोत्तरप्रथमाया अभेदो- ऽर्थः स घटादौ विशेषोभूयान्वेतीति । तत्राभेदो यदि भेदत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वेनरूपणाथरसदााप्र- द्धिः । भेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाऽप्रसिद्धेः । यदि च भेदप्रतियोगिकाभावत्वेन तदा नीलभेदगगनो- भयत्वावच्छिन्नाभाववति पौते नीलाभेदावगमप्रसङ्गः । यदि च नौलप्रतियोगिकभेदत्त्वावच्छिन्नाभावत्वेन तदा यत्किंचिन्नौलभदवति नौले नौलाभेदानवगमप्रसङ्गः। यदि च नौलत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिन्ना- भावत्वेन तदा शक्त्यानन्त्यम् । नौलादेः पदार्थैकदेशे नौ- लत्वावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकभेदे ऽनन्वयप्रसङ्गः नौलप- टतात्पर्येण प्रयुक्तस्य घटो नौल इति वाक्यस्य प्रामाण्यप्र- संगश्च । तस्माझेदो ऽत्यन्ताभावश्च हयमर्थस्तव भेदे नौलव्य- तिः स्वरूपामिकया प्रतियोगितथा भेदस्तु तझेदव्यक्ति- ·प्रथमाविभक्तिविचारः। स्वरूपावच्छिन्नया प्रतियोगितया अत्यन्ताभावान्वेति । यदि निरवच्छिन्नप्रतियोगितया नौलादेः प्रतियोगिनो भेदादौ भानं भेदविशेषणतया भासमानस्य नौलादे द- व्यक्तिस्वरूपनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताया अनवच्छेद- कत्वं च न सांप्रदायिकमित्युच्यते तदा तूभयात्तित्वी- पलपिलधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभावेऽत्यन्ता- भावे च खण्डशशक्तिस्तदादिपदवत् स्मरणं खूपलक्षणो- भयावृत्तित्वांशपरीहारेण प्रातिपदिकोपस्थापिततत्तहा- क्तित्वामच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदत्वेन भेदविषयकम त्य- न्तोभावत्वेनात्यन्ताभावविषयकं च भवति तत्र नी- लादिपदार्थस्य तत्तद्यक्तित्वेऽन्वयः नौलान्विततादृश- भेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगितया भेदोऽत्यन्ताभावे इन्वेति तादृशायन्ताभावः समानविभक्तिकघटादिपदार्थेऽन्वे- ति । यदि नौलादेस्तद्यक्तित्वे पदार्थैकदेशान्वयो न व्युत्पत्तिसिद्ध इत्युच्यते । तदा उभयातित्वोपल- नितधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितायां भेदेऽत्यन्ताभावे च विषु सुविभक्तोः शक्तिस्तबोभयात्तित्वांशमपहाय- प्रातिपदिकोपस्थापितव्यत्तीयतद्यक्तित्वावच्छिन्नमतियो- गिताया: स्मरणम् । तादृशप्रतियोगितायां नौलादेः प्रकृत्वर्थस्यान्वयः नौलाद्यन्विततादृशप्रतियोगितायाभेदे- ऽन्वयः तथाविधान्वितभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगितासंस- गण भेदस्यात्यन्ताभावन्वियस्थाविधान्वितात्यन्ताभा- वस्य समान विभक्तिकधटादिपदार्थेऽन्वयः । एवमीदृश- भेदात्यन्ताभावः प्रतियोगिस्वरूप एवं यत्र प्रतियोग्य- भनुगतस्तवैव सामान्यधर्मावच्छिन्नभेदस्थायन्ताभावः ·विभत्त्यर्थनिर्णये। प्रतियोगितावच्छेदकस्वरूप इति स्वरूपभेदाभावस्तन्नी- लादिव्यक्तिस्वरूपो नौलपदादिग्रातिपदिकार्थी दर्शित- रौत्या भवति प्रथमार्थ इति । न च भेदस्थाभावः प्रति- योगी न सम्भवति तेन सममविरोधात् । किं तु प्रति- योगितावच्छेदकमिति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छेदक- संबन्धनै प्रतियोगिनोऽभावविरोधित्वात् । वस्थावा- प्यविकलत्वात्तद्यक्तित्वस्वरूपतादात्म्येन संबन्धेन तहातीः प्रतियोगिन्या विरोधित्वात् । न च तद्यक्तित्वस्य धर्मवि- धया प्रतियोगिताया अवच्छेदकत्वं संसर्गविधयेति कथं तेन संबन्धेन विरोधित्वमिति वाच्यम् । भेदे संसर्गविधया प्रतियोगिताया अवच्छेदकस्यैव धर्मविधया अवच्छेद- कत्वात् । तादृशस्यैवावच्छेदकस्याभेदाभावत्वोपगमात् । तदभिसन्धानेन योग्यानुपलब्धिहेतुतावाद प्रत्यचालोके मिथेनं हि यथा तादात्म्यमन्योन्याभावस्थाभावस्तथा- न्योन्याभावोऽपि तदभावरूप: पटाप्रतियोगित्वादियुक्त- भेदप्रतियोगितायाः संसर्गविधयावच्छेदकस्य तादात्म्यस्य धर्मविधयावच्छेदकात्मकान्योन्याभावविरहस्वरूपप्रद- शनं संसर्गीभूतावछेदकधर्मीभूतावच्छेदकयोरैक्यं विना नोपपद्यत इति । गुरुचरणास्तु भवतु स्वरूपभेदाभाव- स्ताक्तिस्वरूपस्तथापि स न प्रथमार्थों मानाभावात् । घटो नौल इत्यादौ स्वरूपभेदाभावात्मकतादाम्यसंसर्ग- गव शाब्दबोधोपपत्तेः । न चाभेदस्य संसर्गत्वोपगमे स्व- न्तनौलपदेन स्वन्तघटपदस्य पौर्वापयरूपाधास्तहाङ्ग्याया आकाक्षायाः शाब्दप्रयोजकत्वे . गौरवमधिकवर्णघटित- त्वात् । अभेदस्य पदार्थत्वे नौलविशेषणकाभेदविशेष्य- ·प्रथमाविभक्तिविचारः। कबुद्धौ नौलपदस्य सुना सहाकाहाया अभेदप्रकारक- घटविशेष्यकबुद्धौ तेनैव सुना सह स्वन्तघटपदस्थाकाङ्क्षा- याः स्वप्रयोजकत्वस्वीकारे लाघवं नौलषटपदयोरकता- काङ्खायामप्रवेशन तयोर्विशेष्यविशेषणभावव्यत्यासप्रयु- तस्याकाङ्क्षाधौहेतुतामेदस्य गुरुतरस्थाप्रसक्तरिति वा- च्यम् । नौलाभेदविधेयकपटोद्देश्यक बुद्धौ नौलघटपदयोः पौर्वापर्यस्वरूपाकाक्षायाः प्रयोजकत्वस्य तवाप्यावश्यक- खात् । अन्यथा नौलो घट इत्यादितो नीलाभेदविधयक- बोधापत्तः । न च नौलो घटो जलपूर्ण इत्यादौ जलपू- त्यविधेयत्वबोधस्थलेऽभेदस्य प्रथमार्थत्वपक्षे घट नौला- भेदविशेषगाकान्वयवोधो दर्शितरीत्याकाङ्क्षादयस्य प्र- योजकत्वेनैवोपपद्यते । भेदस्य संसर्गतापक्षे स्वन्तनौल- घटपदयोरकवाकासाप्रवेशे विशेष्यविशेषणभावव्यस्या- सप्रयुक्तं गौरवं दुष्परिहरमिति वाच्यम् । यतोऽभेदस्य सुबर्थत्वपक्षेऽपि स्वन्तघटपदस्य पदोत्तरत्वाद्यविशेषितेन सुना सहाकासा न तथाविधाययोपयोगिनी तथासति नौलः पटः घटो दण्ड इत्यादी स्वन्तघटपदस्य दण्डो- तरसना सहाकाङ्क्षाग्रहे घटे नौलाभेदान्वयबोधः स्था- दित्यवश्य नौलपदोत्तरसुना सहाकाका वक्तव्या । त- थाचैकस्यामाकाक्षायां नीलघटपदयोः प्रवेशे विशेष्यवि- शेषणभावव्यत्यासप्रयुक्तं गौरवं तवापि दुष्यरिहरमिति । न च प्रथमान्तनौलपदप्रथमान्तघटपदयोराकाहाना- नस्य नौलविशेषणकतादृशतादात्म्यसंसर्गकघटविशेष्ट- कशाब्दं प्रति हेतुत्वे नौलघट इत्यादिकर्मधारयस्थले व्यभिचारतत्र स्वन्तनौलपदघटिताकाङ्क्षाज्ञानविरहा- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। दिति वाच्यम् । कलश: कृष्ण इत्यादी व्यभिचारवार- गाथमव्यवहितोत्तरोत्पत्तिकत्वं जन्यतावच्छेदकऽवश्यं प्र- वशनीयमत एव कर्मधारयस्थले व्यभिचाराप्रसक्तः । न च शिखौ विनष्ट: क्षुदुपहन्तुशाग्या सुरभिचन्दनमाधा- तमित्यादौ विनष्टशक्यानातानां तादात्म्यमंसर्गेण शि- खिनि क्षुधि सुरभिचन्दने चान्त्रयो बाधित इति सा- मानाधिकण्यानुपपत्तिरभेदस्य सुबर्थत्वपक्षे तस्य स्वा- श्रयशिखावत्वेन स्वाश्रयोपहननवत्वेन स्वायसौरभ- त्वेन संसर्गशान्वयसम्भवाद्भवति सामानाधिकरण्य मिति वाच्यम् । ततः परम्परासंसर्गावच्छिन्नशक्ति- कर्मतावतोऽभिधानात् । बुधो न हिताया ताह- शस्य कर्मणस्तादास्यसंसर्गेशान्वयः चुधि निष्पत्यूह एव । शिखाविशिष्टे विनष्टस्य सौरभविशिष्टेचन्दने आघ्रातस्य च तादात्म्यसंसर्गगान्वयः । शिखासौरभं विशेषणमादाय पर्यवस्थति । अवैवार्थे "सविशेषणे हि विधिनिषेधी सति विशेष्यबाधं विशेषयामुपसंका- मत"इति प्रमाण वन्ति तान्तिकाः। एवं युल्याऽभेदस्य विभक्त्य प्रतिहते अनुशासनमपि विभक्तीनां कात्व मा ज्ञापयति । तथा हि । “लुपि युक्तवातिवचन" इत्येकं सूवं लुप्ते प्रत्यये प्रतिलिङ्गवचने प्रयोक्तव्ये न तु लवणा यवागूरित्यादौ लवणादिपदबहिशेष्यनिघ्नतया लिङ्गवचनान्तरप्रयोगः । यथा पञ्चाला नाम क्षत्रियाः नियतबहुवचनान्त पुल्लिङ्गपञ्चालशब्दविषयास्तेषां नि- वासे जनपदे प्रवृत्तस्य तद्धिताणो लुपि सति पञ्चाला जनपद इति तथा विदेहाः कुरवो मगधा मल्या अङ्गा ·प्रथमाविभक्तिविचारः। बङ्गाः कलिङ्गाः सुयाः पुझा इत्यादौत्यर्थक विशेषणा- नां चाजाते रि"त्यपरं सूर्व तहिशेषणवाचिनां पदानां तहल्लिङ्गवचने स्यातां जातिवाचिपदं वर्जयित्वा तथा पञ्चाला रमणीयाः जातौ तु पच्चाला जनपद एवं गो- योनिवासग्रामे गोदी बहुचौरकृतौ जातौ तु गोदौ ग्राम इत्यर्थक तदेतत्सूबवयं पूर्वाचार्याणामनद्य तद- शिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वादि"ति पाणिनिमुनिरसवयत् । तत्प्रतिनियतलिङ्गवचनत्वं लुप्ततद्वितकानां पञ्चाला- दिशब्दानां तहिशेषपदानां च विशेष्यतुल्य योगचेमं मि- यतलिङ्गवचनत्वं न शिष्यं न वक्तव्यम् । संज्ञा नियत- व्यवहारस्तत्प्रमाणकत्वादिति सूत्रार्थस्तथा च यथा क्ष- त्रियविशेष प्रवर्तमानानां पञ्चालादिशब्दानां नियतपु- बिङ्गबहुवचनत्वं व्यवहारेणैव तथा लुप्ततद्धितेऽपि व्यव- हारस्तु लिङ्गवचनादिनियतोऽपि न लिगवचनार्थक: किं तु साधुत्त्वार्थः । अत एव नियतस्त्रौलिङ्गबहुवचनत्वे- नामशब्दस्य तहिशेषण पदस्य च नियत पुल्लिङ्गबहुवच- नत्वेन दारशब्दस्य तहिशेषणपदस्थ व्यवहारो लिङ्गव- चनस्वरूपमर्थ विशेष्ये विशेषणे वा न तु कापि बोधयति यथाऽपो रसमय्यः-रामस्य दाराः पुण्यमया इति विशे- षणविभक्तीनां साधुलार्थतयोपपत्तौ निरर्थकत्वे तदनु- पपत्तिनं भवतीति पदवाक्यरत्नाकरे प्राहुः । युज्यते चा. यमर्थः । स्वरूपभेदोभावस्य तव्यक्तिस्वरूपस्य प्रथमार्थ- त्वे नौलेपि यत्किञ्चिन्नौलव्यक्तिभेदसत्वान्नीलो न नौल इति प्रयोगः स्यात् । न च तवापि तादृशाभेदसंसर्गा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य नौले सत्वात्कथं न तथाग्र- ·-- - विभक्त्यर्थनिर्णये। योग इति वाच्यम् । नञ्स्थलेऽन्वयितावच्छेदकावच्छि- नप्रतियोगिताक स्वस्यैव भेदे भानोपगमात् । नौलत्वाब- च्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य नौले सत्वात् भवतु स्वरू- पभेदाभावत्वस्य पदार्थतावच्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रति- योगिताकभेदस्य नौले सत्वात्तथा प्रयोगो दुर्वार एवेति। यत्तु तिनिपाताभिहितकारकः प्रथमार्थश्चैवः पचति तण्डुलः पच्यते छत्तुं सांप्रतं वृक्ष इत्यादौ कर्तत्वं कर्मत्वं प्रथमयाऽप्यभिधीयते । अत एव प्रातिपदिकार्थविशेष्यक- तिर्थान्वयबोधे प्रातिपदिकस्य प्रथमान्ततानियमः । तेन ब्राह्मणस्य पतृत्वसंप्रदानत्वोभयविवक्षायां पचति ब्राह्मणाय देहौति न प्रयोगः तिङा प्रथमया च कर्ट- तात्धेनैकाकर्टता प्रतिपाद्यते । एकत्वेनैकत्वसंख्येव । एवं प्रातिपदिकार्थविशेष्य कतिर्थप्रकारकान्वयबोधे ति- जन्याया दूव सुजन्याया अपि उपस्थिते: सहकारित्व- मत एव चैत्रः पचत इति न प्रयोगः न वा पचति ब्रा- ह्मणाय देही त्यस्य शटशानजापत्या वारणपि पक्ष्यति देवदत्ताय देहोत्यादि प्रयोगो दुर्वारः । चतुर्थ्यास्तिङ- थकारकानभिधायित्वात् । न च चैत्रः सुन्दर इत्यादौ- न कारकार्थोपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्राप्यध्याहृतास्ति क्रियाकट त्वस्य प्रथमया ऽमिधानात् । “अस्तिभवतिपर: प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽस्तौ"ति कात्यायनस्मरणात् । न च रामो रावणास्य कल्को म्लेच्छस्य इन्तेत्यादौ कथं क्रि- यापदाध्याहारः अस्तीत्यर्थस्यान्वेतुमयोग्यत्त्वादिति वा- च्यम् । अत्र वाक्यभेदस्यावश्यकत्वे पासीदिति रामो- भविष्यतीति कल्कि न्यध्याहारसम्भवात् भवतिपर इत्य- ·ર प्रथमाविभक्तिविचारः। स्योपलक्षणलात् । न च भगवती दशावताराः। मत्स्यः कू- मर्मी वाराहो नरसिंहो वामनो रामो वलभद्रो बुद्धः कल्की चत्वादिविभागवाक्ये पासौदस्ति भविष्यतीत्येकतमस्या- ध्याहारासम्भवात् केषां चिदवताराणामतीतत्वात् क- स्य चिविद्यमानत्वात् कस्य चिनावित्वादिति वाच्यम् । उद्देशवाच्या विभागवाश्यार्थस्यान्वयविषक्षणे सक्तीध्या- हारमम्भवात् । विभागवाक्याथै उद्धेशवाक्यार्थस्यान्वय- विवचणे तु अस्तिसन्तीत्येवाध्याहारसम्भवात् तवैकवच- नान्तवहुवचन्तयोस्तिङन्तयोरुभयोरपि साधुत्वात् । न चा- तोतानागतयोः कथं वर्तमानसत्ताया अध्यातति- न्तार्थस्यान्वय इति वाच्यम् । वर्तमानत्वाविवक्षोऽपि धात्वर्थेऽस्य सम्बन्ध विवक्षिते लटप्रयोगस्य साधुत्वात् । "वारिदः मुखमाप्नोति सुखमच्चय्यमन्त्रद" इत्यादिदर्शना- त् । न च"हंसीव धवला कौति रित्यादी धवलपदात्कौ- तिपदादध्याहृतास्तिपदार्थस्वरूपभवनकर्तृत्वार्थिका प्रथ- मोत्पद्यतां हंसीपदात्कथं सेति वाच्यम् । तत्वापौवनिपा- तार्थभवनकर्तृत्वार्थकतथा प्रथमाया उपपत्तेः । न चेव- निपातस्य कर्तृत्वार्थकत्वोपगमे करणकर्मस्वार्थकत्वोपग- मः स्यात् । तथा च "शरैसरिवोदीच्यानुधरिष्यवसा- निवे"यादाविवनिपातेन करणकर्मवाभिधानात् - तौयादितौयानुपपत्तिरिति वाच्यम् । दर्शितस्थले व निपातस्य सादृश्यमावार्थकत्वात् करणकर्मत्वार्थ- कल्ले मानाभावात् । उचै रसानित्यादौ समानलिङ्गव- चनत्वेन साधुत्त्वार्थिका तृतीया हितीया । तेन उसस- दुशैशरै रससदृशानुदीच्यानिति प्राथमिको बोधः ।

·विभक्तवर्थनिर्णये। मत एवेवपदइयं सअच्छते । तती रविकर्ट कोनकर- णकरसकर्म कोडरण सदृशशरकरण कोदीच्यकर्मकोचर- णकर्ता रघुरिति विशिष्टवाक्यार्थबोधस्तत्व हतीयाहि- तौयार्थयोः करणत्वकर्मत्त्वयो छात्वर्थेनानयात्। तीया- द्वितीययो नुपपत्तिरिति कालापैरकम् । तदसत् । घटो नास्तीत्यादौ घटात्यन्ताभावशाब्दे प्रथमया कट त्वाभि- धानासम्भवात् । यदि च तत्बास्तिधात्वर्थावितति- त्यन्ताभावविशेष्यतया घटः प्रतीयते तदाऽपि प्रथम- या कर्तृत्वाभिधानमसम्भवि प्रथमोक्तकर्तृत्वस्य नञ- न्वयासम्भवात् । न च तिप्रथमाभ्यामेकमेवकर्त- त्वमुपस्थाप्यते । तत् नअर्थे सघट विशेषणतयाऽन्वेती- ति प्रथमया कर्ट वाभिधानं निराबामिति वाच्य- म । प्रथमाथीभावस्य प्रातिपदिकार्थेऽन्वयासम्भवा. त्। प्रकृत्यर्थे प्रत्ययार्थाभावान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । न च तत्राश्रयत्वस्वरूपकट त्वाभाव एव तिप्रथमयोर- थस्तस्य घटेऽन्वयः नञ्पदं तात्पर्यग्राहकमत एव तिङ. र्थान्वयिनि प्रथमान्तार्थे तिर्थसंख्यान्वयस्य व्युत्पन्नत्वाद् घटी घटा वा नास्तीति न प्रयोग इति वाच्यम् । तथा- सति कर्ट वस्यैकदेशतया तत्र धात्वर्थानन्वय प्रसङ्गात् । धात्वर्यान्वितकर्ट त्वाभावस्य तिङर्थत्वाच्युपगमे तण्डुलं पचति मेत्यादी धात्वर्थस्यैकदेशतया तब तण्डुलकर्म- त्वानन्वयप्रसङ्गात् । धात्वर्थान्विततियान्वयिनि ता- दृशतिर्थान्वितनअर्थान्वयिनि च प्रथमान्तार्थ तिर्थ- मंख्यान्वयस्य व्युत्पन्नत्वान्न घटी घटा वा नास्तीति प्र- योग इति । वस्तुतस्तु कर्ट स्वस्य तिर्थत्वमावश्यक.

·प्रथमाविभक्तिविचारः। मेव पचतीत्यादौ प्रथमां विना तिङा प्रतीयमानत्वात् । प्रथमार्थत्वं तु न युज्यते तिडं विना प्रथमया कु.वाप्यप्र- तीयमानत्वादन्य लभ्यत्वाच्च । पटो न घट इत्यादौ पट- घटभेदान्वयबुद्धौ जायमानायां घटपदोत्तरप्रथमायाः क- थमपि कर्ट प्रत्यायकत्वं न मम्भवतीति न कर्तुत्वं प्र- थमार्थ इति पचतीत्यादौ तृतीयाया असाधुत्वात् ष- या पसाधुत्वात्ययस्याविवक्षणादा द्वितीयादरर्थस्या- योग्यत्वात् प्रयोगबाधे"न केवला प्रकृति: प्रयोक्तव्ये"ति साधुत्वार्थ प्रथमोपात्ता प्रथमा चैत्रादिपदानन्तरं प्रयुज्यत इति । लिङ्गं पुंस्त्वं स्त्रीत्वं लोवत्वं च तत्र शोणिताधि- कशुक्रसमवेतप्राणित्वं पुंस्त्वम् । शक्राधिकशोणितस- मवेतप्राणित्वं स्त्रीत्वम् । समशुक्रशोणितोभयसमवेतप्रा- णित्वं क्लीबत्वम् । तथा च निरुतम् । शुक्रातिरेके पुमान् भवति शोणितातिरेके स्त्रो भवति हाम्यां समन पराढो भवतीति । चतुर्भुजो हलायुधो मकरध्वज इत्यादी पुं. स्त्वम् अदितिः श्रोधेनुरित्यादी खौत्वम् मार्दङ्गिक कु- ण्डलि गायनं हन्नलमित्यादौ लीवत्वं प्रथमाऽभिधत्त- इति लिङ्गं प्रधमार्थोऽनन्यलभ्यत्वात् । घटादिशब्दे तु पुं- स्त्ववाचकसुम्प्रकृतित्वं पुस्त्वमौपचारिकमिति । एवं तटीत्यादौ तटशब्द ईत्वेन स्त्रौत्ववाचकस्य ङीष्प्रत्ययस्य प्रकृतित्वं खौत्वम् । भुजेत्यादौ भुजशब्दे पात्वेन स्त्री- त्ववाचकस्य टाप्पत्यस्य प्रकृतित्वं स्त्रौत्वं दधीत्यादौ द- धिशब्दे नपुंसकत्ववाचकस्य लोपस्मारितसुपः प्रकृति- त्वं नपुंसकत्वं कुण्डमित्यादौ कुण्डशब्द नपुंसकत्ववा. चकस्यामस्मारितमुपः प्रकृतित्वं नपुसकत्वं सर्वत्र शब्दे.

·विभक्त्यर्थनिर्णये। वौपचारिकमिति । परिमाणं गुरुत्वं परिमितिश्च द्रोणो ब्रोहिरित्वादी गुरुत्वविशेषवाचिनो द्रोगा शब्दात्पथमा गुरुत्त्वमभिधत्ते । प्रथमार्थगुरुत्वे द्रोणपदार्थस्याभेदेना- न्वयस्तादृशगुरुत्वं ब्रौहावन्वेति । एवं द्रोणाभिन्नगुरुत्व- वान् ब्रौहिरिति वाक्यार्थबोध: । वितस्तिः शङ्ख इत्यादी हादशाङ्गुलपरिमाणवाचिनो वितस्तिशब्दात् प्रथमा प- रिमाणमभिधत्ते । प्रथमार्थपरिमाणे वितस्तिशब्दार्थस्था- भेदेनान्वयस्तादृशपरिमाणस्य शङ्खऽन्वयः एवं वितस्त्य- भिन्नपरिमाणवान् शङ्ख इति वाक्यार्थबोध इत्यनन्यल- भ्यत्त्वाद् गुरुत्वत्वेन गुरुत्वं परिमाणत्वेन परिमाणं च प्र- थमार्थ इति अव गुरुत्वविशेषविशिष्टवाचिनो ट्रोणशब्द- स्यार्थः ब्रीही परिमाणविशेषविशिष्टवाचिनो वितस्ति- शब्दस्थायः शङ्के तादात्स्येनान्वेति । तावतैव ब्रौडौ गु- मत्वविशेषवैशिष्ट्यस्य शङ्ख परिमाविशेषवैशिष्ट्यस्थाव- गमसम्भवात् । गुरुत्वत्वेन गुरुत्त्वस्य परिमाणत्त्वेन प- रिमाणस्य भानमप्रामाणिकमेवेति गुरुत्वं परिमाणं च न प्रथमार्थ इति पदवाक्यरत्नाकरे गुरुचरणाः । युज्यते चायमर्थः । तथा हि । यदि परिमाणं प्रथमार्थस्तस्य प्र. कृत्यर्थविशेषितस्य प्रातिपदिकामगारान्वयस्तदा राज: पुरुष इत्यादाविव द्रोणो ब्रोहिरित्यादौ समानविभक्ति- कतानियमो न स्यात् । तथा च द्रोणो ब्रीहिं ब्रौहिणा- जौहे ब्रौंहो वेत्यादिप्रयोगः स्यादिति । यदि च द्रोगो बौहिः वितस्तिः शङ्ख इत्यादी गुरुत्वत्वेन गुरुत्वं परि- माणत्वेन परिमाणं प्रतीयत एव तदा गुरुत्वं परिमाण च प्रथमार्थ एवानन्यलम्यत्वात् । यदि च प्रक, त्यर्थविशे ·प्रक प्रथमाविभक्तिविचारः। षितयोस्तयोः प्रथमार्थयोः समानविभक्तिकपदान्तरार्थ- एवान्वयस्तदा तादाम्यान्वय इव गुरुत्वपरिमाणान्व यपि समानविभक्तित्वं तन्वमभ्युपथमिति । । वचनमे- कत्वं हित्वं बहुत्वं च तत्रैकत्वं क्वचित्मक त्यर्थतावच्छे- दकव्यापकसंसर्गेण प्रक.त्यर्थेऽन्वेति यथा परमेश्वर दू- वादी समर्थक त्यर्थतावच्छेदकच्यापकसमवायेनेक- त्वं परमेश्वरोऽन्वेति । क्वचित्पदान्तरार्थव्यक्तिविशेषपटि- तेन प्रका त्यर्थतावच्छेदकव्यापकेन संसगैंग त्यर्थ न्वे- ति यथा पशुना रुद्र यजत इत्यादौ तद्यागव्यक्तिकर्म- पशुत्वव्यापकसमवायेनैकत्वं पशावन्वेति । ईदृशमंमगे- गोकत्ववैशिष्टामेव सजातीय हितोयराहित्यं ज्ञापयति । एवं हित्वमपि अाखिनेयावित्यादावश्विनौपुत्रत्वप्रक: त्यर्थतावच्छेदकव्यापकसंसर्गेण हित्वमाश्विनेययोरन्वेति। सारखतौ मेषौ भवत इत्यादी मेषकत कमावनाक्षिप्तायां यागभावनायां यस्यां मरस्वतीदेवतयोर्मेषयोः कर्मतया- न्वय स्तद्भावनाकर्ममेषनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानव- च्छेदकपर्याप्तिसंसर्गेण हित्वं मेषयोरन्वेति। ईदृशसंसगेंग्य हित्ववैशिष्ट्यमेव सजातीयतृतीयराहित्यं ज्ञापयति । इत्यं संमगवैचिच्च शैकत्व हित्वयोरन्वयसम्भवेन नाव्यावर्तक- त्वं न वा हिपशुको रुद्रयागः न च निमेषक: सरस्वती- यागः यागस्वर्गयोत हेतु महावै एकत्वहि वयोर्याग कर्म- तायां वा वैशिष्ट्य प्रवेशनौयमित्यादिकं सुधौमिद्य- मिति । बहुत्वं तु नेहशसंसर्गेणान्वेति सजातीयराहित्य- स्य जापयितुमशक्यत्वात् बहुत्वस्य सकलसंख्याव्यापक- त्वात् । कपिञ्जलानालभेतत्यादी बहुरवत्वेन वित्वस्य ·विभक्त्यर्थनिर्णये। बोधस्तात्ययेगौव संसर्गवैचिच्यण वित्वबोधनासम्भवात् । एवं यत्र प्रकृत्यर्थतावच्छेदकमेकं तत्र प्रत्यर्थतावच्छे- दकव्याप्यसंसर्गेण हित्ववहुत्वयोरवयस्तेत घटाकाशयो- हित्वस्य घटपटाकाशानां बहत्वस्य च गगने सत्वादा- काशावाकाशा इति न प्रयोगः यत्र प्रकृत्यर्थतावच्छेद- के नाना धवखदिरावित्यादौ तत्र द्वन्द्रस्यले व्युत्पत्तिवै- चिच्यण धवत्नखदिरत्त्वनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितान- अच्छेदकपर्याप्त्या हित्वं तयोः प्रत्यर्थताबच्छेदकयो- रवेति तादृथपर्याप्त्या स्वाश्रयाकत्यर्थतावच्छेदकव- त्वसम्बन्धन प्रकृत्यर्थयोवोऽन्वेति । एवं बहुत्वमपि ध- वखदिरपलाशा इत्यादौ प्रकृत्यर्थतावच्छेदकेषु प्रक- त्यर्थेषु वा दर्शितरीत्याऽन्वेति । एवं वामे बहनू कु- शान् कृत्वा दक्षिणे तु कुशवयमित्यादावपि तात्पर्य- विशेषेण बहुशब्दार्थतावच्छेदके विखे पात्ययविशेषण बहुवचनार्थवित्वस्यान्वयः किं वा वचनाबहुत्वात्मक- वित्वविशिष्टेषु कुशेषु बहुशब्दार्थवित्वविशिष्टस्य तादा- ज्येन निराकाङ्गत्वमिति बहुशब्दप्रयोगमार्थयाय कुशवि- शेषणं त्रित्वे तथान्वयविशेष्ये योग्यताया इव निराकास- ताया अपि विशेषणाययप्रयोजकत्वात् । एवं वामे नव कुशधारणं सांप्रदायिकं युज्यते विशिष्टानामिति । एवं यदाऽऽदिशान्ति पूज्यपादा इत्यादौ पादविशेषणपूजा- यामनिर्धारितविशेषम्य बहुत्वस्य विवक्षितस्य बहुवच- नार्थस्य सविशेषणे हौतिन्यायादन्वयः । एवं गोदौ ग्रा- म इत्यादी द्वित्वस्य गोदयोर्निवासग्रामविशेषणीभूत- योरन्वयो निराबाध एव । गोदशब्दोऽपि नासत्यशब्द- ·प्रथमाविभक्तिविचारः। वन्नित्यदिवचनान्तोऽपि न द्वित्वविशिष्टवाचक: येन नि- राकाङ्कतया नान्वयः प्रसज्येत । ननु गगनपदस्य श- ब्दविशिष्टवाचकतया गगनपदार्थैकदेशे शब्दे वहुत्वा- न्वयविवक्षायां गगनानीति प्रयोगः स्यात् । एकदेशे:- वधानभ्युपगमे पूज्यपादा इत्यवैकदेशे पूजायां बहुत्वा- न्वयो न स्यात् । एवं वेदाः प्रमाणमित्यव प्रमाणात्वेनै- कत्वान्वयः स्यादिति चेत् । व्युत्पत्तिचित्रणान्वयोपग- मेन समौहितसिद्धौ नैकदेशाऽन्वयोऽभ्युपेयते पूज्यपादा इत्यत्र पूजाविशिष्टपादे बहुत्वान्वयः पादे बाधास्यूजा- यां पर्यवस्यति शिखी विनष्ट इत्यादिवत् । एवं प्रमा- णमित्यव प्रमाविशेषितल्युडर्थकरणे एकत्वान्वयः क- रणे बाधात्यमायां पर्यवस्यति । तत्रापि स्वाश्रयशाब्द- त्ववत्वसम्बन्धेन प्रमायामन्वेति सविशेषणे हौतिन्या- यात् तदेव विशेषणं यत्मामान्यधर्मवतः ब्यावर्तयति यथा घटे नौलादिः नौलान्यघटात् स्वाश्रयघट व्यावर्त- यति । शब्दस्तु नेशं येन गगनानीति प्रयोगः स्यात् प्रजा प्रमा चेदृशमेव विशेषणमिति सविशेषणे होतिन्या- यस्य विशेष्ये योग्यताया इव आकाङ्काया अपि बाधः प्रापक एव सति विशेष्यबाधे इत्यस्य विशेष्यान्वयाभा- वे सतीत्यर्थ: । एवं वामे बहूनूकुशानित्यत्र बहुत्वविशि- ष्टकुथे बहुशन्दार्थस्य बहुत्वविशिष्टस्य तादात्म्येनान्व. यो निराकास इति कुशविशेषणवत्वान्वयः पर्यव- स्थति । बहुशवदोत्तरबहुबचनं साधुत्वार्थ मेव कुशश- ब्दोत्तरवहुबचनाबहुशब्दाच्च वित्योपस्थितिस्तात्पर्यवि- शेषेणैवेति । क्वचिदेकत्वस्याप्येवं रीत्याऽन्वयः । यथा ·४९ विभत्त्यर्थनिर्णये। वेदाः प्रमाणमित्यादौ प्रकृत्यर्थतावच्छेदकप्रमाणत्वे तद्- हारा प्रमाणे वा एकत्वस्यान्वयः । यत्र तु "विंशत्याद्या: सदैकत्वे सर्वाः संख्ये यसंख्ययोरि"ति कोशेनानुशिष्टस्यै- कवचनस्यार्थ एकत्वं विंशतित्वादिसंख्यायामन्वेति । य- था विंशति ब्राह्मणाः शतं धार्तराष्ट्राः सहसं भानो: करा नृत्यादौ विंशतित्वादी बङ्गत्वान्चय विवक्षणे तु बहुवचनमपि प्रमाणं यथा "असंख्याताः सहस्राणि ये सट्रा अधिभूम्यामि"ति श्रुती"तिसः कोल्यो ऽधकोटी च तीर्थानां वायुरनबीदि"ति पुराणे । किमेकयैव विंशत्या बाहुभिस्त्वं विकत्यसे । पश्य रावण नाराचैश्विननि कति विंशती:॥ इत्यादी लोके च तथा प्रयोगदर्शनात् । ते श- तानि व्यं पञ्चेत्यत्र बहुवचनान्ततच्छन्दविशेषणात् । मंख्य यवाचिन: शतशब्दाबहुवचनं बहुवचनान्तारमच्छ- ब्दविशेषणात्यञ्चशब्दाबहुवचनञ्च साधुत्वार्थमेव । एवं दशशतान्यम्भोजसंवर्तिका इत्यादौ संख्य यवाचिनी दशशब्दस्वार्थः संख्य यवाचिशतशब्दार्थे तादाम्येनान्वे- ति । शिखी विनष्ट इत्यादाविव सविशेषणेहीति न्या- येन शतचसंख्यामादाय पर्यवसानं शतत्वे दशलविशि- ष्टतादात्म्यावगमे सहस्रत्वसंख्यालाभ इति । जातिगतै- कवविवक्षायामेकवचनं बहुवचनं च प्रमाणम् । "जा- व्याख्यायामेकसिबहुवचनमन्यतरस्यामि"त्यनुशास- नात् । जातिको एकस्मिन्नर्थे बहुवचनमे कवचनं च स्यादिति मत्रार्थः । यथा सम्पन्नो व्रीहिः सम्पन्ना बौहय इत्यादी बौहित्वातावकदमेकवचनबहुवचनाभ्यां प्र- ·ग्रहत्व गृहसामान्य- प्रथमाधिभकिविचारः। त्याय्यते । तत्राप्येकजातिर्विवक्षिता तवायं वचनव्यव- स्था एकजाति विवक्षणात् सम्पन्नौ बीहियवावित्यादी नैकवचनबहुवचने । एको बौहिरित्यादौ न बहुवचनं "संख्यायोगे प्रतिषधी वक्तव्य" इतिवार्तिकेन निषेधात् । एवं ब्राह्मणेन हत: पततीत्यादी ब्राह्मणवजाताधे- कत्वमन्वेति ब्राह्मणत्वखरूपैकजातिमत: सामान्येन ह- ननान्वयविबक्षणात् ब्राह्मणासामान्यकर्तकस्यैव हननस्थ पातित्यप्रयोजकत्वं न तु ब्राह्मणविशेषकर्तृ कस्य । एवं गहं संमार्टोत्यादौ एवैकत्वमन्वेति कर्मत्वस्यैव संसर्गेऽन्वयान्न तु गृहविशेषकर्मत्वस्येति । "प्रसादी इयो" त्यनुशासनेनाहं ब्रवीमि आवां ब्रूव इत्यर्थन्यतरस्यां वयं ब्रूम इति बहुवचनमम्मदर्थान्वित- मेकत्वं हित्वं चाभिधत्ते। "सविशेषणस्य प्रतिषेधो वता- व्य"इति वार्तिकेन विशेषण योगे बहुवचनस्य निषेध: य- था देवदत्तोऽई ब्रौमौत्यादौ । युभदि गुरावेकेषामित्व- भुशासनेन त्वं गुरुरावां गुरू इत्यथै म्यतरस्या बहुवचन थं नुरव इत्यादौ युभदान्वितमेकत्वं हित्वं चाभि- धत्ते। "फल्गुनी प्रोष्ठपदानां च नक्ष" इत्यनुशास- नेन फल्गुनीप्रीष्ठ पदाभ्यां शब्दाभ्यासत्तरमन्यतरस्था बहुवचनं फल्गुनी नक्षवगतं प्रोष्ठपदानववगतं च हित्व- मभिधत्ते । नक्षत्वगहणेन फल्गुन्यौ माणविक इत्यादौ न बहुवचनम् । “छन्दमि पुनर्वस्वोरेकवचनम्" इत्यनुथा- सनेम "विशाख्योच” इत्यनुशासनेन च पुनर्वमुश- ब्दाहिशाखाशब्दाच्चीत्तरमन्यतरस्या मेकवचनं पुनर्वसु- नक्षत्वगतं विशाखानक्षत्रगतं न हिलमभिधत्ते छ- .

·- विभक्त्यर्थनिर्णये। न्दसि यथा पुनर्वसुर्नक्षत्रमदितिर्देवता पुनर्वसू न- क्षत्रमदितिर्देवता यथा वा विशाखा नक्षत्रमि- न्द्राग्नौ देवता विशाख नक्षत्रमिन्द्राग्नी देवता । लोके तु पुनर्वसविशाखाशब्दौ नित्यट्रिवचनान्तौ ना- सत्यशब्दवत् । तिष्यपुनर्वस्वोनक्षत्रहन्दू बहुवचन- स्य हिवचनं नित्यम्" इत्यनुशासनेन तिष्यश्च पुनर्वसू चेति विग्रहसमानार्थकात् तिष्यपुनर्वसू इति इन्द्रादुत्तरं दिवचनं तिष्ये पुनर्वस्वोश्च वर्तमानं बहुत्वमभिधत्ते । फ- लगुनौसूबान्नचत्रग्रहणेऽनुवर्तमानेऽस्मिन्सूबे पुननक्षत्रग्र- इणं पर्यायेणापि चन्द सूचयति । तेन पुष्यपुनर्वसू मिां ध्य पुनर्वसू इत्यादिछन्द ऽपि दिवचनं तथा निस्यगृहणं ब- हुवचनं निषेधति । बहुवचनस्येति विशेषोपादानं ति- ध्यपुनर्वस्विति क्लोवैकवचनान्तइन्द्रं सूचयति जापर- ति च सर्वो इन्द्रो विभाषैकवद्भवतीति लौवैकवचनान्त- जापनेन लौबहिवचनान्तहन्दस्य निषेधोऽवगम्यते । तेन- तिष्यपुनर्वसुनौ इति न इन्दः । जात्याख्याचामित्यादि- तिष्यपनबोरियन्समबाणां तात्पर्यार्थाः काशिकासम- नाः प्रदर्शिताः । एवं तिर्थानामे कत्वादीनां प्रथमा- न्तार्थेऽन्वयः भावाख्थातस्थले तिष्टभावनाया विरहात् तदन्वयिप्रथमान्तार्थासम्भवान्त्र तिर्थसंख्यान्वर सम्भव इति चैत्रेण स्थौयते इति साधुत्वार्थमेकवचनं भावाख्या- तस्थले न तु दिवचनबहुवचने । फणिभाष्यकृतस्तु उ- ष्ट्रासिका श्रास्वन्ते हतशायिकाः शय्यन्ते इति भावा- ख्यातबहुवचनं दर्शयन्ति स्म । तेषामयमाशयः । भावा- ख्यातस्थले एकत्वादिसंख्या धात्वर्थेऽन्वेति । न च पच्चले ·प्रथमाविभक्तिविचारः। चैवेोत्यादौ धात्वर्थव्यापाराणां बहुत्वात्कथमेकत्वान्वय इति वाच्यम् । व्यापाराणां बहुत्वेऽपि पूर्वापरोभूतानां तेषामेकबुद्दिविषयतयेकासम्भवात् । बुद्विगतेकत्वस्य स्वा- श्रयविषयत्वसंबन्धेन व्यापारेष्वन्वयसम्भवात् । तदुक्तम् । गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनां । बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते ॥ इति पूर्वापरीभूतं भावाख्यातमाचष्ट । यथा पति बजतीत्वपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तमिति निरुक्तमध्यमुमर्थ संवदति । न चैकबुद्धिविषयतया व्यापाराणामैक्ये भा- वाख्याते कथं द्विवचनबहुवचनोपपत्तिरिति वाच्यम् । तादृशव्यापाराणां पुनः सम्भवे बुध्यन्तरविषयतया तथा हित्वान्वयसम्भवात् द्विवचनस्य पुनः पुनः सम्भवे पुनर्बु- ध्यन्तरविषयतया तथा बहुत्वान्वयसम्भवात् बहुवचनस्य चोपपत्तेः । एवमास्यन्ते इत्यादौ उपवेशनव्यापाराणां मुहुरन्तरोत्थाने विचतुःकृत्वो जातानां बहुतया बहुव- चनोपपत्तिः । शय्यन्ते इत्यवापि शयनव्यापाराणां मुहु- रन्तराजागरणे विचतुःकत्वो जातानां बहुतया बहुव- चनोपपत्तिः । इत्थं चोपवेशनक्रियाविशेषणस्य उष्ट्रामि- काशब्दस्य शयनक्रियाविशेषणस्य हतशायिकाशब्दस्य ब- हुवचनान्तत्वं बहुत्वविशिष्ट व्यापार बहुत्वान्यसंख्यावि शिष्टस्य तादात्म्येनान्वयायोगात्समानवचनत्वं तन्वम् । उष्ट्रासनसदृश उष्ट्रासिकाऽर्थः । हतशयनसदृशो हतशायि- कार्थ इति उष्ट्रासनसदृशानि वर्तमानासनानि हतश- यनसदृशानि वर्तमानशयनानीति वाक्यार्थबोध: । न- न्वेवं धात्वर्थे संख्यान्वयोपगमे लिङ्गसंख्यान्वयायोग्यत्व- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। मसत्वं व्याहन्येत । तत्रापि लिङ्गान्वयायोग्यत्वस्य घट- पठादिप्रातिपदिकादिसाधारणतया संस्थान्वयायोग्य- त्वस्यैवासत्वशब्दार्थत्वादिति चेत् । साक्षात्संख्याम्बया- योग्यत्वमसावं धात्वर्थस्य बुद्धिहारा संख्या वयित्वेऽपि निमतासत्वमव्याहतमेव । न चैवं वेदाः प्रमाणमित्यादी संखवायाः प्रमितिकरणे साक्षादनन्वयादसत्वं स्यादिति वाच्यम् । प्रमाणानौत्यादौ प्रमाण साक्षात्संखयान्बया- दयोग्यताया विरहात् । अयोग्यतापर्यन्तधावनेन कचि- संखवाया अनन्वयेऽपि नासत्वमिति । यहा प्रातिपदि- कार्थत्वं सत्वं तदभावोऽसत्वं तच्च धात्वर्थे निराबाध- मेव । अत एव प्रातिपदिकार्थः सत्ता इति काशिका- त्तिस्तत्र प्रातिपदिकार्थ इति भावप्रधानो निर्देशस्तेन प्रातिपदिकप्रतिपाद्यता सत्तेत्यवगम्यते । प्रातिपदिका- र्थोदाहरणमुच्चैनौचैरित्यपि तत्र वृत्तौ दृश्यते । अन्यथा- लिङ्गसंखघान्वययोग्यत्वरूपसत्वस्योदाहरणमव्ययस्थले:- लग्नं स्यादिति । तथा च सूत्र प्रातिपदिकार्थोक्तियत्र लिङ्गाद्यन्वययोग्यो नार्थस्तत्रापि साधुत्वार्थ प्रातिपदिक- संज्ञाबलाप्रथमा भवतीति ज्ञापनार्थमिति । एवं सुऔ- जस् इत्यत्र उकारजकारावनुबन्धौ न वाचकताकुक्षिण- विष्टौ श्रीकृष्णस्वाता इत्यत्र श्रूयमाणस्य कृष्णः पाल- वितेत्यादौ विसर्गभावं प्राप्तस्यापि सकारस्य रुत्वेन रू- पेण पुंस्त्वैकत्ववाचकत्वं सारस्वतौ मेषौ भवत इत्या- दी श्रघमाणस्याबौत्यादौ दोकारभावं प्राप्तस्याप्यौका- रस्यौत्वेन औटःसाधारणेन रूपेण पुस्त्वहित्ववाचकत्वम्। एवं सुमनस स्थिदिवे इत्यादौ श्रूयमाणम्य सुमनसो ना- ·५४ प्रथमाविभक्तिविचारः। के दूर दावोकारभाव प्राप्तस्थापि अस अस्त्वं न शस- साधारमोन रुपण पुंस्त्वबहत्त्ववाचकत्वं लिङ्गवाचकता तु असः जसशस्ङसिङसाधारणेनास्त्वेन रूपेण बी- ध्या । एवं सुबन्तस्यापि लिङ्गसंखडावाचकतावच्छेदक साधारणं रूपं सुधौभिरुचमिति द्वितीयादौनां लिङ्गसं- खवार्थकत्वम् । सूचे मावग्रहणं प्रथमायां कर्मत्वाद्यर्थकत्व- व्यवच्छे हमुखेन प्रथमार्थस्य सर्वसुवर्थत्वं ज्ञापयत्सूचयति । इति विभक्त्यर्थनिर्णये सम्बोधनेतरप्रथमार्थनिर्णयः । सम्बोधनमपि प्रथमार्थस्तथा चानुशासनम् ॥ "सम्बोधने चे"ति। सबोधनं बोधोद्देश्यकेच्छा तत्र ज्ञानमिच्छा च खण्डशः प्रथमार्थः ।तत्र प्रातिपदिकार्थः समवेतत्वसम्बन्धेन ज्ञानावति । प्रातिपदिकार्यान्विते ज्ञाने उद्देश्यतासम्बन्धेनेच्छा इन्वेति ज्ञानं च विशिष्टवि- षयतासम्बन्धेन वाक्याथें इन्वेति । एवं प्रातिपदिका- वसमवेतनानस्योद्देश्यतया ज्ञानसमवायितयोद्देश्यत्व- स्वरूपं सम्बोध्यत्वमर्थतः प्रातिपदिकार्थस्य प्रतीयते एतदेव सम्बोध्यत्वं काशिकायामाभिमुख्यपदेनोक्तम् एवं सति ब्रह्मन पालयेत्यादौ ब्रह्मसमवेतेष्टज्ञानविषय- एकत्वकर्तृकमाशंसाविषयपालनमिति शाब्दिकस्य ब्र- झसमवेतेष्टज्ञानविषय आशंसाविषयपालनकतॆकस्त्व- मिति तार्किकस्य शाब्दबोधः । एवं यादृशरूपावच्छेदेन सम्बोध्यत्वं प्रथमया प्रत्याय्यते नादृशरूपविशिष्टमेव युनदा परामश्यते सम्बोध्यतावच्छेदकोपलक्षितधर्मवि- शिष्ट एव युष्मत्पदशतः। देव त्वं पुरुषोत्तमोऽमोत्यादौ पु सत्त्व कत्वविशिष्टदेवावावच्छेदेन सम्बोध्यत्वमेकवचनप्र- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। थमश प्रत्याय्यते । त्वंशब्देनापि पुस्त्व कन्नविशिष्टदेव- खविशिष्ट उच्यते । अत एव सर्व लिङ्गेऽपि युष्मदस्मदोः समानरूपता । इत्थं च हे ब्राह्मणास्त्व प्रसौदेत न प्र- योगः सम्बोध्यतावच्छेदकतयोपलक्षितेन बहुत्वविशिष्ट- ब्राह्मणत्व न विशिष्टस्य युष्मदा परामर्श तबैकवचन- स्यानन्वितार्थकत्वादसाधुत्वाच्च । हे चण्ड हे मुण्ड बलै बहुभिः परिवारितो। तत्र गच्छत गत्वा च सा समानौयतां लघु । इत्यादाब कत्वविशिष्टचण्डत्व कत्वविशिष्टमुण्डत्वख- रूपधर्मयावच्छेदेन प्रथमया संबोध्यत्वबोधनेऽपि ताह- शचण्डत्वविशिष्टस्य तादृशमुण्ड वविशिष्टस्य च युष्मदा- परामर्शात्ततो न द्विवचनममुपपन्नम् । एकपटकपटावि- त्यादिइन्डस्थले व हित्वान्वयसम्भवात् । है सौमिचे सखा यस्ते निर्विशेषस्त्वया गुहः । युवां गत्वा नदीमेनां शौघमानयतं पयः ॥ इत्यादौ यच्छदाकासापूरणक्षमेन तच्छब्देन युष्मद एकशेष स्मृततच्छब्देन शक्त्या युष्मदा लक्षणया वोप- स्थापितं गुहमादाय द्वित्वान्वयसम्भवात् युष्मदुत्तरं हि- वचनोपपत्तिरिति रीतिरियं भवच्छन्देऽपि बोध्या । तेन हे ब्राह्मणा भवान् प्रसौद वत्यादिको न प्रयोगः। यत्र अर्जुनार्जुन सात्यके सात्यके । कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकं । मनुजपशुभि निमर्यादैर्भवद्भिरदायुधैः । नरकरिपुणा साधं तेषां सभौमकिरीटिना-। मयमहमलेदोमांसः करोमि दिशां बलिम् ॥

·प्रथमाविभक्तिविचारः। इत्यादौ सम्बोधस्यय हित्वे भवच्छन्दो बहुवचनान्त- स्तत्र न सम्बोध्यार्थको भवच्छब्दः किं तु शत्रन्तः तेन म- नुजपशभवनविशिष्टैरिति यैरित्यस्य विशेषणम् । यत्त नाथ पालयेत्यादौ पालनकर्ट त्वस्य सम्बोधनप्रथमान्तार्थ- एवान्वय इति । तदसत् । गुणीभूते प्रथमान्तार्थे आ- ख्यातार्यान्वयायोगात् । सम्बोधनप्रथमान्तार्थस्य सम्बो- ध्यत्वे गुणीभूतत्वात् । अन्यथा नारायण इव नरो ग- छतीत्यादौ नारायगोऽपि गमनकर्ट त्वान्वयप्रसङ्गात् । किं च युष्मदीमामानाधिकरण्ये मध्यमपुरुषो न स्यात् । न च युष्मत्ययोयो यः सम्बोधन प्रथमान्त इति मध्यमपु- रुषोपपत्तिरिति वाच्यम् । तथा सति भवच्छब्दसामाना- धिकरण्यपि मध्यमपुरुषप्रसङ्गात् । नन्वेवम् । अकाण्डशक्तिनिर्भिन्ने वत्से जहति चेतनां । हताश राम कस्यार्थे दग्धं जीवितमिच्छसि । इत्यादी रामस्य वक्तुः सम्बोध्यत्वमनुपपन्नम् । तदा हि तस्य वाक्यार्थज्ञानासावे वाक्यप्रयोगोऽनुपपन्नः । वा- क्यार्थतानस्य सत्वे तु तस्य सिद्धतया तवेच्छाविरहवा- क्यार्थसिद्धौ शाब्दबोधो न भवतोति चेन्न। मानान्तरज- न्य वाक्यार्थ ज्ञानसत्वेऽपि वाक्यार्थगोचरश.ब्दत्वावच्छेदेने- च्छासम्भवात् । श्रवणसिद्धौ मननेच्छावत् सिद्धेः शाब्द प्रत्यप्रतिबन्धकत्वात् । प्रतिवन्धकत्वे वा शाब्देच्छाविर- हविशिष्टायास्तस्यास्तथात्वाच्चेति वक्तुरपि स्ववाक्यजन्या- भौष्टवाक्यार्थबुद्धिसमवायितया सम्बोध्यत्वमवाधितमिति संप्रदाथः । ननु सम्बोध्यपुरुषटत्तिवाक्यार्थतानस्य सिद्ध- त्वनिश्चये करणापाटवेन प्रयुक्तस्य चैत्र त्वं गच्छति वा- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। क्यस्य प्रामाण्यापत्तिः । भाविभूताया: पुरुषान्तरौयाया- इच्छाया विषयत्वस्य चैवीयवाक्या गर्थत्ताने बाधितत्वात् । एवं सम्बोध्यपुरुषटत्तिवाक्यार्थज्ञानस्य वाक्याजन्य त्वेऽपि अएहौतपदसङ्केतं म्लेच्छमुद्दिश्याचार्यः प्रयुज्यमानस्य शुङ्गापरीत्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यसम्भवात् उपहास्यत्वा- भावप्रसङ्गश्च म्लेच्छे मानान्तरजन्यवाक्यार्थज्ञानस्य म्ले- छुवाक्यार्थताने चायेंच्छाविषयत्वस्थाबाधितत्वात् म्ले- कू स्य सम्बोध्यत्वोपपत्तौ दर्शितवाक्यप्रामाण्यस्य निष्पत्य- इवात् । तत्तत्कालीनत्वेन तत्तत्पुरुषोयत्वेन चेच्छार्या- तत्तहाक्य जन्यत्वेन तानस्य च सम्बोधनप्रथमार्थत्वे शक्त्या- नन्त्यमिति चेन्न । यतः स्वघटितवाक्यप्रयोगोपधायक- वोपलक्षितेच्छायां स्वघटितवाक्यजन्यत्वोपलक्षिते जाने च सम्बोधनप्रथमायाः शक्तिः । यथा तदादिपदोनां स्व- प्रयोगोपधायकबुद्धिपकारत्वोपलक्षितधर्मविशिष्ट शक्तिः शक्तिग्रहस्तु सामान्योपलक्षितविशेषाबगाही सर्वोपसं- हारेण । तथा हि । तत्पदत्वावान्तरतत्तात्वोपलक्षिता- स्तत्तत्वदत्वव्यक्तीर्धर्मितावच्छेदकोक त्व तत्पदप्रयोगोपथा- यकबुद्धिपकारावान्तरतत्ताची प्रलक्षितधर्मविशिष्टबोध- कत्वावगाही वृत्तिग्रहः । फलतस्तत्पदत्वावच्छेटेन तत्त- धर्मविशिष्टवाचकतामेवावगाहते। तथा सम्बुद्धिप्रथमाया अपि प्रथमावाबान्तरतत्तात्वोपलक्षिततत्तत्प्रथमात्वाव- च्छेदेन मबोधनाथमाप्रयोगोपधायकत्वावान्तरतत्तात्वो- पलचितधर्मविशिष्ट च्छावाचकत्वं गृह्यते । इच्छायां ता- दृशोपलक्षित धर्मस्तद्यक्तित्व नेव । न च तद्यक्तित्वेनेच्छा:- वगमे वाचतायामि छाप्रवेशो व्यर्थ इति वाव्यम् । दू- ·- प्रथमाविभक्तिविचारः। छात्तितद्यक्तिवलाभार्थमिच्छाप्रवेशात् । अघ वैच्छाव. त्तित्वोपलचित्वेनापि धर्मो विवक्षणीय इच्छा वाचक- तायां न प्रवेश नौयेति । एवं स्वघटितवायजन्यत्वेनोप- लक्षितं ज्ञानमपि दर्शितरीत्या सम्बुद्धिप्रथमावाच्यमिति यथा तदादिपदानां न शक्त्यानन्त्यं तथा सम्बोधनप्रथ- माया अपौति पदवाक्यरत्नाकर गुरुचरणाः । अत्रेदं त- त्वम् । तानेच्छा सम्बोधनप्रथमार्थ: सा चेच्छा चैत्रस्य मै- बीयगमनकर्तत्वज्ञानं भवत्विस्यादिविशेषाकारा सर्वत्र सम्बोधनस्थले । एवं चैत्र मैत्रो गच्छतौल्यादौ चैत्रश्चैत्र- प्रातिपदिकान्मत्र यगमनकट त्वं मैत्री गच्छ तीति वा. क्यात्प्रतीयते ऽनन्यलभ्यतया ज्ञानेच्छा सम्बोधन प्रथमार्थः। तत्रेच्छायां चैवादिप्रातिपदिकार्टस्य समवेतत्वसंसर्गाव- च्छिन्नस्य प्रकारतानिरूपितज्ञानत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वा- वच्छिन्नोद्देश्यताप्रतियोगित्वेन सम्बन्धेनान्वयः इच्छा तु बोद्देश्यत्वावच्चिनसानत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिन- विषयितासंसर्गावच्छिन्नप्रकारतासंबन्धेन वाक्यार्थे मै. त्रीयगमनकट त्वादावन्वेति । एवं चैत्र मैत्री गच्छतोत्या- दो चैवम्य व्यासङ्गधशाहाक्यार्थज्ञानानुत्पादेपि न स- म्बोध्यत्वानिः दर्शितसंसर्गेण चैत्ररच्छायामिच्छायाच वाक्यार्थेऽन्वयस्थ निष्पत्यूहत्वात् । उद्देश्यता तु वाक्यप्र- योगप्रयोजकतत्तदिच्छोयोद्देश्यतात्वेन संमर्गमध्ये निवि- शते । एवमेवाशीलिङलोटोरखच्छाया अप्युद्दयताप. योततत्तदिच्छोयोहे श्यतास्वेन संसर्गमध्ये निविशते।भ- वतु वा स्वप्रयोक्तावच्छेदकत्वोपलक्षिधर्मविशिष्ट प्रयो तरि सम्बोधप्रथमायाः आशीलिंङ्लोटोच्च शक्तिस्तव ·- विभक्त्यर्थनिर्णये। देवदत्तादेः प्रयोक्तस्तत्तत्कालावच्छिन्नसमवेतत्वेन संब- न्धेनेच्छायामन्च यः । तेन चैत्रस्य कालान्तरे देवदत्तसम्बो- ध्यस्य मैत्रीयगमनकर्ट त्वादिस्वरूपवाक्यार्थज्ञाने सिद्ध- त्वनिश्च बदशायां पुरुषान्तरम्य तादृशचैवीयवाक्यार्थता- नेच्छायां यत्तदत्तं सम्बोधयता देवदत्तन करणापाटवेन प्रयुक्त चैत्र मैत्री गच्छतीत्यादौ चैनस्थ सम्बोधात्ववि- रहादप्रामाण्यं कालान्तरीयपुरुषान्तरीयेच्छयोस्त हाक्या- प्रयोजकत्वात्तयारिच्छयोस्त तदिच्छोयोद्देश्यताघटितर- बन्धमध्ये प्रवेशाभावात् । प्रयोगजनकय दत्तविषयकस- म्बोधनेच्छायां तदिच्छोयोह श्यत्वघटितेन दर्शितसंसर्गेण चैत्रस्यान्वयासम्भवात् । प्रयोक्तः प्रथमार्थत्वपक्षे देवद- तसमवेततत्तत्कालिकेच्छायां दर्शितसंसर्गेण चैवम्यान्व- यासम्भवाच । एवं प्रयोक्त पुरुषेणोपलक्षिताया ज्ञानेच्छाया उद्देश्यतयाऽनुपलचितावास्तत्तदिच्छोयोद्देश्यतया बाव- छिन्नं यज्ज्ञानत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वं तन्निरूपितसमवेत- त्वसंसर्गावच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकत्वसंबन्धेन हानेच्छो- पलक्षितधर्मविशिष्टे युष्मत्पदस्य शक्तिः त लदिच्छोद्देश्य- ताव्यक्ते रुद्द श्यतात्वेनैव संबन्धमध्ये प्रवेशः । यथा स्वर्ग-- कामो यजतत्यादौ दृष्टसाधनत्वं विधार्थस्तवाव्यवहितपूर्व- कालः अधिकरणं अभावः प्रतियोगितावादकत्वं ध- मंश्च खण्ड शो विअर्थस्तवेष्टत्वेनोपस्थितः स्वर्गोऽव्यवहि- तपूर्वकाले सोऽधिकरणे तदभाव सप्रतियोगितायां साव- च्छेदकत्वे तदभाव सधर्मेन्वेति तत्र स्वर्गाव्यवहितपू- वकालस्याननुगमेऽपि तत्तत्क्षणावच्छिन्नाधिकरणलयाऽ भावस्य स्वर्गादिकार्याधिकरणेऽन्वयस्तेन तत्तत्क्षणाव- ·६० प्रथमाविभक्तिविचारः। च्छेदेन स्वर्गाधिकरणत्तिोऽभावस्तत्प्रतियोगितावच्छ- दकत्त्वाभाववान् धर्म इति लिङर्थबोधस्तत्व यथा न श- क्यानन्त्य तथावापि यदि चाव्यवहितपूर्वकालो लि- जथे न निवियते किं त्वधिकरणसभावः प्रतियोगिताव- च्छेदकत्वं धर्मश्चेति पञ्च लिङर्धाः तत्र स्वर्गोऽधिकरणे- ऽधिकरणं तत्तश्वव्यवहितपूर्वच गावचछिनाघयतासं- बन्धेनाभावे प्रतियोगितायां सावच्छेदकत्वे तदभावे स- धर्मेऽन्वति । एवं यागावाबच्छेदन स्वर्गाधिकरण निष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावबहर्मवत्ताज्ञानभेव या- गप्रत्ती हेतुः सधर्मस्तु यागत्वमेव दर्शितधर्मत्वेन रूपेण यागत्वावच्छेदेन गृह्यते । एवमेवान्यनापौष्टसाधनता- तानस्य प्रवर्तकत्वं संसर्गघटितविशेषं सामान्चेनावगाह- मानमिष्टसाधनतातानं सामान्येन व्यभिचारग्रहः प्रति- रोढुं नेष्टेऽतः स्वगत्वावच्छेदेन सामान्यतो व्यभिचारग्र- हेऽपि न क्षतिः । न चैवं व्यभिचारग्रहेपि दण्डविशेषत्वा- दिना घटकारणताग्रहः स्यात् घटत्वावच्छेदेन सामान्य- तो व्यभिचारग्रहस्य सामान्यविशेषावगाहि कारणताग्रह प्रत्यविरोधित्वादिति वाच्यम् । सामान्यतो व्यभिचार- ग्रहस्य सामान्यतः कारणताया ग्रहविरोधित्वे निष्पत्य - हत्वात् । प्रकोऽपि स्वर्गत्वावच्छेदेन सामान्यतो न याग- कारगाताग्रहः दडविशेषत्वादिना सामान्यतो विशेषा- वगाही कारणताग्रहस्तु न सम्भवति । घटत्वावच्छिन्नं प्रति दगडत्यादिना सामान्यतः कारणात्वस्यावश्यकत्वे विशेषघटित कारणताया एवाप्रमिद्धेः । प्रकृते तु स्वगत्वा- वान्तरबैजात्यावच्छिन्न प्रति यागत्वेन कारणतायाः ·विभक्त्यर्थनिर्णये। सत्वात् मामान्य न तदवगाही कारणताग्रहः सम्भ- वस्थ वेति लिडो न शक्त्यानन्त्यम् । य मच्छब्दस्य तु त- तदिन्छौधोद्देश्यताया: मंसर्गविश्वयाऽपि सङ्केत प्रवेशे कु- तो न शक्त्यानन्त्यमिनि विभाज्यते तदा युभमच्छब्दस्य स्वप्रयोगोपधायकेच्छोयोटेश्यत्वावच्छिन्नविशेष्यता- निरूपितसमवेतवसंतर्गावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकत्व- सम्बश्वेन स्वोपलक्षितधर्म वैशिष्टे शक्तिः । युष्मच्छब्द- परस्य स्वशब्दस्योभयत्र परिचायकतया कथनमिति का- लान्तरोयपुरुषान्तरीयेच्छ। घिटितसम्बन्धेन विद्यमानस्यै- तत्पुरुषप्रयु तस्य य मछब्दस्य.न्यवासत्वान्नातिप्रसङ्गः। तत्तद्युषमच्छब्दस्य तत्तत्कालौनजानेचछाविषयोर्थतः शक्तिपर्यवसानेऽपि न शक्त्यानन्त्यं युष्मच्छब्दस्य सा- मान्यरूपेणैव सङ्केतग्रहे प्रवेशात् । यदि च युष्मच्छ- ब्दाच्चैत्रत्वादिना चैवादिन प्रतीयते तथा सति त्वं चैत्र इत्यादौ चैत्रश्चैत्र इत्यादाविब निराकानयाऽनन्व- यः स्यादिति तदा ज्ञानेच्छाप्रकार एव य मच्छब्द- क्य शक्तिस्तत्र ज्ञानेच्छायाः स्वप्रयोज्यवाक्य प्रयोगोपधा- यकेच्छौयोद्देश्यत्वावच्छिन्नज्ञानत्वावच्छिन्नविशेष्यता- निरूपितसमवेतत्वसंसर्गतानिरूपितत्वसंबन्धेन वैशिष्ट्य प्रकारत्वे विशिष्टप्रकारत्वस्य वैशिष्टं धर्मिणि स्वरूपसं- बन्धेन बोध्यमिति ज्ञानेच्छाविशिष्टप्रकारत्वविशिष्टो यु- हमच्छब्दार्थः । स्वप्रयोज्यत्याद्युपादानाकालान्तरोयायाः स्वज्ञानेच्छायाः प्रकारे नातिप्रसङ्गः स्वशब्दस्य ज्ञानेच्छा- परिचायकत्वान्न शक्त्यानन्त्यमिति । एवं ज्ञानेच्छायाः स्वप्रयोज्यवाकाप्रयोगोपधायकेच्छोयसमवावेन वैशिष्ट्य- ·प्रथमाविभक्तिविचारः। वानाच्छब्दार्थ इति । एवं चैव त्वे पश्येत्यादौ चैनप्रका- रकज्ञानेच्छाप्रकारः आशंसाविषयदर्शनकर्ता ज्ञानेच्छा- प्रकार इतिशाब्दबोधस्य विशेषण विशिष्टयोरहे श्यताव- च्छेदकविधेययोविशेषणभेदाझेदेनोपपत्तिः कनककुण्ड- लवान् मणिकुण्टलवानितिवत् एवं म्लेच्छमुद्दिश्या- चायः प्रयुज्यमानस्य शुङ्गापसरेत्यादिवाकरस्य म्लेच्छे स- म्बोध्यत्वय ष्मदर्थत्वयोन्निराबाधतया शक्तिधमाजन्य- स्वसम्भवेऽप्यगृहीतसङ्केतकोद्देश्यकतयोपहास्यत्वं सम्भ- वत्येव शक्तिबमजन्यत्वस्योपहास्यत्वाप्रयोजकत्वात् त- थासधपभंशेऽप्यपहास्यत्वापोः । इछाविषयज्ञानस्य सम्बोधनार्थत्वे तत्समवायितावच्छेदकत्वोपलचितधर्मस्य वा युष्मत्पदप्रष्टतिनिमित्तत्वेऽथुपेतेऽपि शक्तिम्भमज- न्यत्वं नोपहासप्रयोजकमन्यथा भगवउत्तानस्य सिद्धतया तत्रेच्छाविरहात् भगवत्सन्दोधाकस्य भगवत्परयुष्म- च्छब्दघटितस्य स्वकर्मफलनिर्दिष्टां यां यां योनि बजाम्यहं । तस्यां तस्यां हृषीकेश त्वपि भक्तिदाऽस्तु मे ॥ इत्यादिवाक्यस्य शक्तिबमजन्यतयोपहास्यत्त्वापत्तेः । अगृहीतपदसंकेतकोद्देश्यकवाक्यत्वस्योपहासप्रयोजकत्वे भगवतो गृहौतपदसंकेतकत्वात् । तदुद्देश्यकवाक्यस्य नोपहास्यत्वमिति तानेच्छायाः सम्बोधनप्रथमार्थत्वे भ- गवतः संबोध्यत्वं निराबाधमेव । भगवत्प्रत्यक्षस्य सि- इत्वेऽपि भगवतः शाब्दज्ञानं जायतामितौच्छायाः सम्भ- वात् । न च भगवतः शाब्दबाधे कथं तादृशौच्छा स- म्भवेदिति वाच्यम् । बाधितविषयेऽपौच्छासम्भवात् ।

·३ विभत्त्यर्थनिर्णये। नवपल्लवसंस्तरोपि ते मृटु टूयेत यदङ्गमपितं । तदिदं विषहिष्यते कथं वद वामीक चिताधिरोहणम् ॥ इत्यादी मृतेन्दुमतौवचनशुश्रूषादेर्दर्शनात् । स्वक- मैफलेत्यायतवाक्ये । विश्वरूपकृतविश्व कियत्ते वैभवामृत मणौ हृदि कुर्वे । हेन न यति कियन्त्रिजचौरे काञ्चनाट्रिमधिगत्य दरिद्रः॥ इत्यादौ भगवतः संबोध्यत्वं निष्त्यूहमेव । एवं "जानीहि नाथ दौनोऽन्मौ"त्यादी दीनाभिन्नमत्व, क- भवनविषयक श्राशंसाविषयत्वाकर्ट कत्ताने अथ वा भ- वनकार्य त्वान्वितदीनाभिन्नमविषयकस्याशंमाविषयता- नस्य कर्ट त्वान्विते त्वंपदार्थ नाथप्रकारकज्ञानेच्छाप्रका- रत्वस्य संबुद्धिप्रथमान्तार्थस्यान्वयः नाथस्य मदीयदीनभा- वविषयज्ञानविषयकं ज्ञानं जायतामितीच्छासम्भवात् । इच्छाविषयत्वस्व ज्ञानविषयकज्ञानवृत्तिवपर्यन्तधावनं मदीयदौनभावतानस्यापिक्षात्मकत्वार्थसुपेक्षाज्ञानस्या- नुव्यवसायविषयत्वानियमादिति । यत्र संबोधनपद- घटितवाक्यं “नारायणि नमोऽस्तु ते"इत्यादिस्वरूपं मुहः श्रुयते तत्र ज्ञानान्तरेच्छया मंबोध्यत्व निर्वाहः । एव"मकाण्डशक्तिनिर्भिन्न इत्यादिवाक्ये नान्तरेच्छया वक्तरपि संबोध्यत्वनिर्वाहः । एवं शोचनीयाऽसि वसुधे या त्वं दशरथच्युता । रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात्कष्टतरंगता । इत्यादाबचेतनस्य वसुधादर्बाधितविषयेपोच्छासम्भ- वेन जानेच्छाप्रकारतया संवोध्यत्वयुनत्पदप्रतिपाद्यत्व- योनिर्वाहेऽपि कष्टतरगततादाम्यान्वयबाधासुधावा- - ·प्रथमाविभक्तिविचारः । सिलीके लक्षणा तव्ययोजनं तु रामवरागत्वरूपवसुधा- धर्मम्य लोके प्रतिपत्तिरिति । एवं सति गृहीतपदस- डतकोश्यकतया नास्य वास्यास्योपहास्यत्वमिति दार्शनिकसिद्धाक्तः । चेतनतादात्म्यारोपण वसुधायाः सं- बोध्यलं युष्मत्प्रतिपाद्यत्वं कष्टतरगततादात्म्यान्वयश्च सम्भवतीति । अत एव तुल्ये प्रस्तुते तुल्यस्याभिधान- मित्य प्रस्तुतप सालंकार ईदृश स्खले स्फुरति पुत्रशो. कसन्तप्तस्य वनुब्राह्मणस्य प्रस्तुतस्य तादात्म्यारोपेण यु- मत्प्रतिपाद्यत्वसंबोध्यत्वबोर्वसुधायामुपपत्तौ युष्मदर्थे सम्बोधनान्तार्थे वसुधातादात्म्येनाध्यवसितः प्रस्तुती- ऽर्थोऽन्वेति व्यञ्जनयोपस्थितइति रसविद्याविदः । युष्म- देकवचनादि व्यवस्था पूर्वोत्तानुसन्धया । श्रीस्वाहोत्यादी सम्बोधनैकवचनस्य सः श्रूयमागत्वात् स्त्वेनैव वाच- कत्वं हरे विष्णो रामेत्यादी लोपः म स्मारक इति । तदिदं सम्बोध्यत्वं क्रियायां विशेषणम् "एकतिवा- क्यमि"ति कात्यायनवाक्यात् । तत्र भाष्यकारेण ब्रूहि देवदत्तेति वाक्यमुक्तम् । तस्यायमभिसन्धिः । “आमन्ति- तस्य चे"ति सूत्रणामन्त्रणार्थकप्रत्ययान्तपदानां पदा- त्परागामेव निधाता नाम सर्वानुदात्तः स्वरो विधीयते स च देवदत्तपदे तदा स्यात् यदि देवदत्तपदब्रूहिपदयो- ब्ब पेक्षा स्यात् । पद शोर्यपेक्षास्यसामर्थ्य विरह समर्थः पदविधिरिति व्यवस्थापनात् पदसम्बन्धिनो निघातवि- धेरप्रत्ते: देवदत्तपदे निघातो न स्यात् । तथा च वा- र्तिकं । "समानवाक्ये निघातय सदमदादेशा” इति स- मानवाक्यं समर्थनाकामेव ब्रूहि पदेवदत्तपदयोधपेक्षा ·विभक्त्यर्थनिर्णये। तदैव भवति यदि देवदत्तसम्बोध्यत्वं वचनक्रियायाम- न्वेति । न च ब्रूहीत्यत्र तिर्थकर्तरि सम्बोधनप्रथमा- न्तार्थस्य देवदत्तस्य तादात्म्य न सम्बोधनार्थस्य वा सम- वायेनान्वयोस्तु तावताऽप्येकवाक्यत्वरूपसामर्थ्यमुपपद्य- त इति वाच्यम् । मध्यमपुरुषार्थ कर्तरि युष्मदर्थातिरि- तस्य तादात्म्येनान्वयायोगात् । ब्रजानि देवदत्तेत्यत्र तिर्थकर्तरि सम्बोधनप्रथमान्तार्थस्य तादात्म्येन संबो- धनार्थस्य च समवायेनाऽयोग्यतयान्वयासम्भवाच्च । तथाचोक्तं हरिणा। सम्बोधनपदं यच्च तत् क्रियाया विशेषणं । बजानि देवदत्तति निघातोव तथा सति ॥ तस्मात्प्रातिपदिकविशेषितं सम्बोध्यत्वं क्रियायां वि- शेषणं तिङन्तविनाकृतं वाक्यमेव नास्तीति कात्यायना- नुसारिणी वैयाकरणाः । फणिभाष्यकृतस्तु एकतिङ्- वाक्यमिति नानुमन्यन्ते । पश्य मृगो धावति, जानौहि जगज्जगन्नाथाज्जायते, अस्ति साधवः सीदन्ति, भवति दु- जना मोदन्त, इत्याय ने कतिङन्तमायेकं वाक्यं मन्यन्ते तत्र मृगकर्तृकधावनस्य धावनकर्ट मृगस्य वा कर्मतया दर्शने, जगत्कार्ट कनाथहेतुकजननस्य नाथ हतुकजननक- 8 जगतो वा कर्मतया जाने, साधुकरी कसौदनस्य सौ- दनकर्ट साधो कर्ट तथा सत्तायां, टुर्जनकर्ट कमोदस्य मोदकर्ट दुर्जनस्य वा कर्ट तथा संसर्गेण भवने, यथादर्श- नमन्वयोपगमादेवाक्यतानिर्वाहः । तथोक्तं च । सुबन्तं हि यथाऽनेक सुबन्तस्य विशेषणं । तथा तिङन्तमप्याहुस्तिङन्तस्य विशेषणम् ॥

·प्रथमाविभक्तिविचारः । अत एव “लिङ्घतिङ" इति मूत्रमतिङन्तात्परं तिङ- न्तं निहन्यत इत्यर्थकम अग्निं दूतं रणीमहे इत्यादौ ति- ङन्ते वृणीमहे शब्दे निघातखरं विदधाति तत्र सूत्र पचति भवतीत्यादौ भवतीत्यादितिङन्ते निघातवारणा- यातिङ इति पदं सार्थकम् । अन्यथा तिङन्तयोरेकवा- क्यताविरहे सामाश्रितनिधातविधस्तिङन्तपरे तिङन्ते प्रसक्तिन भगतोति व्यर्थमेवातिपदं स्यात् । न चैकति- वाक्यमित्यनेन नाने कतिङन्तवाक्यस्य निषेधः किं तु वाक्यं सतिडन्तमेवेति नियम इति वाच्यम् । कष्टा वेधव्यथा कष्टं नित्यमुहहनल्लम: । श्रवणानामलङ्कारः कपोलस्य तु भूषणम् ॥ इत्यादेतिङन्तसन्यवाक्यस्य दर्शनात् । न चास्तिभव- तिपरः प्रथम गुरुबो,प्रयुज्यमानोऽप्यस्तौति कात्यायनवच- नात् तिङन्तशून्यवाक्ये स्तोत्यध्याहार इति वाच्यम् । अध्याहारे मानाभावात् । तिङन्तविनाकृतं वाक्य न्ना- नुभावकमिति व्युत्पत्तिरपि न सम्भवति । तथा हि । प्रथमान्ततिङन्तघटितवाक्यस्थले प्रथमान्तार्थस्य तिङन्ते- इन्वयोऽपयते भूतले न घट इत्यादावस्तीत्यध्याहारे तिङर्थ नञर्थविशेषणघटस्यान्वयासम्भवात् न च भूत- लवृत्तित्वाभावो घटेऽन्वेतीति वाच्यम् । कारकस्य का- रकान्वितनअर्थस्य वा क्रियातिरिक्तन्त्रयस्याव्यत्पन्नत्वा- त् न च भूतलाधैयत्वःभावोऽस्ती यत्र धात्वर्थ एवान्वति धात्वर्थ विशेषणे तिर्थकतर घटस्य तादाम्य नान्धय- इति वाच्यम् । घटपदस्यातीतवटपरतायां घटस्य तिङ- र्यकर्तरि योग्यताविरहात् तादात्म्येनान्वयासम्भवा- ·६७ र्थ विभक्त्यर्थनिर्णये। त् । न च भूतलाधेयन्त्रमध्याहृतास्तिधात्वर्थं सत्ता- यामन्वेति तहिशेषणे तिब्यकर्तरि घटविशेषितो न- अर्थभेदोऽन्वेतीति वाच्यम् । तथा सति घटवत्यपि भू- तले घटान्योऽस्तोतिकत् घटो नास्तीतिप्रयोगापत्तेः । न च भूतलाधेयत्वान्वितेनाध्याहृतारितधावन स- त्तया विशेषितस्य तिडकतुनजभेदे ऽन्वय स्तथा- न्वितो भेदो घटे ऽन्वेतौति वाव्यम् । तथा सति क्रियायाः प्राधान्यनियमभङ्ग पत्तेः । एवं सति शाब्दस्य क्रियामुख्यविशेष्यकत्वनियमरक्षार्थमस्तो त्यध्याहागे व्य- एव तादृशनियमभङ्गस्य खबमेव वहस्तितत्वादिति । अत एव भूतले न घट इत्यादौ प्रतियोगितासंबन्धन प्रातिपदिकार्थविशेषितस्य स्नात्वन्ताभावस्यान्वयबोधन नजनुयोगिवाचकपदे सप्तम्यपेक्ष्यते नापेच्यते विभक्त्यर्थ- विशेषितस्येति सर्वतान्त्रिकमिद्धा व्यवस्थितिरिति । एवं सुबन्तसमुदायस्तिङन्तसमुदायः सुबन्ततिङन्तोमयसम- दायश्च विविधं वाक्यं तव प्रधानार्थे सम्बोध्यत्वान्वय दू. ति महाभाष्यानुसारिणः । एवं चैत्रः पचतीत्यादौ धा- त्वर्थः प्रधानमिति शाब्दिका: । तिर्थो भावना प्रधानमि- ति भाट्टाः । प्रथमान्तार्थः प्रधानमिति तार्किकाः । तदनु- सारिणो न्यापि दार्शनिकाः । तेषां तेषां तत्र तत्र प्र- धानार्थे सम्बोध्यत्वान्वय इति । अत एव देवदत्त यन- दत्तः समागत इत्यादौ समागताभिन्न यत्तदत्ते देवदत्त- सम्बोध्यत्वान्वयः । एवं सम्बोधनान्तपदं तिङन्तमानमा- कामिति भ्रमः । एवं प्रथमार्थः सम्बोध्यत्वं लिङ्गं स- या च नञर्थेऽभावे नान्वेति । तेन यजदत्तः समागतो ·प्रथमाविभक्तिविचारः। देवदत्तेनेत्यादौ समागतयज्ञदत्ते देवदत्तसम्बोध्यत्वाभा- वस्य न प्रतीतिः न वा घटो नेत्यादौ लिङ्गसह्याभाव- प्रतीतिरिति । इति विभक्त्यर्थनिर्णये सम्बोधनप्रथमार्थनिर्णयः । इति प्रथमाविवरणं समाप्तम् ।

·विभक्त्यर्थनिर्णये। अथ द्वितीया। अम् औट शसिति वयः प्रत्ययाः । तत्र सुमनसमर्च- यति सुमनसौ सुमनसो वेत्यादौ श्रूयमाणत्वादसमस्त- त्वेन औकारस्य औत्वेन असः अस्त्वेन वाचकत्वं टशा- वनुबन्धौ कचिदप्यश्रूयमाणत्वान्न वाचकताकुक्षिप्रविष्टा- बिति । अनुशासनसिद्धस्तु द्वितीयाया अर्थ: अमुशासनं च "कर्मणि द्वितीये"ति तत्र कर्म कर्मत्वं वा हितौयार्थ इत्यादिकमये स्फुटौभविष्यति कर्मपदसङ्केतग्राहक घू- धोक्तमनुशासनम् । “कर्तुरोप्सिततमं कर्म"ति तत्रा- प्रोते: सन्नन्ततया निष्पन्नोऽपोप्साशब्दो हव्या इच्छमा- त्रमभिधत्ते । न त्वाप्तीच्छामिति सन्नन्तस्याप्नोतरिच्छवा- थः । एवं वीप्साशब्दो रूढ्या व्याप्तिमभिधत्ते न तु व्या- नौच्छामिति सन्नन्तस्य व्याप्नोतेाप्तिरवार्थः । एवं सन्न- ताप्नोतेः कर्मप्रत्ययेन तेन विषयो विषयताऽऽश्रयो वा- भिधीयते। एवं "तस्य च वर्तमाने" इति विशेषानुशासनेन निष्ठायोगे सिद्धा षष्ठी कर्ट त्वमाधेयत्वस्वरूपमभिधत्त । तमम्प्रत्ययस्तु प्रकृत्यर्थतावच्छेदकान्वितमतिशयं प्रकर्ष- मभिधत्ते । कर्मपदवाच्यं कर्मशब्दार्थः । धात्वर्थस्य तिङ- थस्य वा व्यापारस्याश्रयः कर्ट शब्दार्थः । एवं व्यापारा- श्रयनिष्ठेच्छाप्रकृष्टविषयः कर्मपदबाच्य इति सूत्रार्थः । इच्छा तु व्यापारजनिका बोध्या ग्रामसंयोगो भवत्वि- तीच्छायां ग्रामसंयोगसाधनं स्पन्द इति ज्ञानात्प्रवृत्या- गमनोत्पत्यागमनप्रयोजकेच्छाविषयत्वं ग्रामे कर्मत्वं व्यापारप्रयोजकत्वस्वेच्छायां लाभार्थं कर्तरिति पदं तेन ·, द्वितीयाविभक्तिविचारः माषेष्वखं बनातीत्यानावश्वभोजनेच्छाविषयत्वेऽपि मा- षस्य न कर्मत्वं तुरगभोजनेच्छाया बन्धनाप्रयोजकत्वात् । तमपग्रहणं प्राधान्येन विषयत्वलाभार्थम् । तच्च क्रियाज- न्यफले सानाविशेषगत्वं तेन भोजनव्यापारस्य पयस्महि- तौदनकण्ठसंयोगो भववितीच्छाप्रयोज्यत्वेऽपि पयसो न कर्मत्वं पयसः कण्ठसंयोग फले साक्षाविशेषणतया इ- छाविषयत्वाभावात् । तेन पयसा सहोदनं मुझे इत्यादी पयःपदान्न हितौया । सर्वमेतहालोपलालन न तु हितो- यार्थोपवर्गनम । दितीयातो दर्शितच्चाविषय वस्य केना- प्यप्रतीयमानत्वात् । एवं कारके "इत्यधिकारः । कार- कशब्दार्थः पूर्वमुक्तः । सप्तमौ निर्धारणार्था । तन ईप्सि तादिभिन्न कारकं न कर्मेप्सितादिकारकं कर्मेत्यन्वयबो- धस्तेन कर्मशब्दसन्तोऽव कारके प्रदर्शितो न तु सर्वत्र । तेन कर्मपदार्थस्योत्क्षेपणादेवप्रदर्शनेन न न्यूनत्वमिति । एवं कारके इति सप्तमी प्रथमास्थाने इति नमः । एवं कर्मशि हितोयत्यादौ अनभिहिते इत्यधिकारसूखा- भिहिते कर्मणि द्वितीया निषिध्यते । अभिधानं तिङ्क- तडितसमासैरन्येनापि अतः पच्चते पक्को वा तण्डल इ. खादी तिङा कता कर्माभिधानात् तण्डुल पदान्त्र वि- तौया । नैयायिक: पण्डितः शत्योऽश्व इत्यादौ तहितेन कर्माभिधानात् न्यायपदादश्वपदाहा न द्वितीया प्रा- प्लानन्दः पुरुष इत्यादौ समासेन कर्माभिधानात्पुरुषप- दान्न द्वितीया समासस्याभिधायकत्वं शाब्दिकमते न्या- यमते त्वानन्दकर्ट कप्राप्तिकर्मण्यानन्दपदस्य लक्षणा प्राप्तशब्दस्य तात्पर्यग्राहकत्वमिति आनन्दपदेनैव कर्मप्र- ·- हितीया न स्यात् । विभक्त्यर्थनिर्णये। तिपादनात्पुरुषपदान्न द्वितीया एवं विषयोऽपि सम्बर्ध्य स्वयं छत्त मसांप्रतमित्यादौ निपातेन कर्माभिधाना- नपदान्न हितीया । उक्तार्थानामप्रयोग इति न्यायमेवा- नुबदतौदं सूत्रम् । अत एव धात्वर्थान्त तकर्मधातुयो- गे न हिलीया। यथा उदयगिरिसंयोगानुकूलव्यापारवा- चिन उदयतेोंगे उदयगिरिमुस्तौति न द्वितीयाप्रयी- गः । एवमनभिहिते इति कर्वादौ सर्वत्र सम्बध्यते ते- नाभिहिते कर्तरि करणे च न तौया । संप्रदाने न च- तुर्थों तथा ऽपादाने न पञ्चमी तथाऽधिकरणे न सप्तमी कर्वाद्यमिधानं तु कारकलक्षणे दर्शितमिति । नन्व- भिहिते कर्मणि हितोयानिषेधे पक्कमोदनं भुते इत्या- दौ कृता कर्माभिधानादोदनपदाद् न च भोजनकर्मगोऽनभिधानाद् द्वितीयोपपत्तिरिति वा- च्यम् । एवमपि चैत्रेण गम्यमानं ग्रामं मैत्री गच्छतो- त्यादौ गमिकर्मणः कृताभिधानात् हितोयाऽनुपपत्त: । न च त्रकर्ट कगमनकर्मणोऽभिधानेऽपि मैत्रकर्ट कगम- नकमणोऽनभिधानात् न हितौथाऽनुपपत्तिरिति वाच्यम् । एवमपि दृष्टमपि कान्तं मुहः पश्यतीत्यादी कर्त- देनापि क्रिय भेदविरहात दुशिक्रियाकर्माः कृताभिधा- नात् हितीया नुपपत्त: । एवं दृश्यं पश्यति कृत्यं क- रोति इत्यादौ यत्प्रत्ययेन कर्मणाऽभिधानात् वितीया- पपत्तश्चेति चेन्न । यतोऽनभिहिते" इति सूत्वस्यान्य एव तात्पर्यार्थः । तथा हि । अनभिति इति सति सप्तमी तेन कर्मण्य न भिहिते सति हितीया भवतीत्यर्थः अत ए- वाभिधानाभावः कर्मनिष्ठी हितीयावाच्यतायां न निवि- ·७२ द्वितीयाविभक्तिविचारः। शते । एवं द्वितीयाविशेषणकान्वययोग्याकपद कर्म- बोधकशब्दासमभिव्याहते सति द्वितीया भवतीत्यर्थः । ह- श्यं पश्यति कृत्यं करोतीत्यादौ पश्यति करीतीतिपदयोः कर्मबोधकपदासमभिव्याहतत्वात्तदर्थयोहितीयार्थान्व- ययोग्यत्वाच्च दृश्यकत्यशब्दाभ्यां न द्वितीयाऽनुपपत्तिरि- ति विशेषः कारकलक्षणोक्तरीत्यावसेय इति सकर्मक- धात्वर्थो हितोयान्वययोग्यः सकर्मकत्वं तु न्यायम- तेऽधिकरणविशेषितफलावच्छिन्नव्यापारस्य तादृशफल व्यापारीभयस्य वा वाचकत्वमित्यादिकं सिद्धान्ते स्फुटी- भविष्यति । शाब्दिकमते तच्च फलाधिकरणावाचकत्वे सति स्वार्थफव्यधिकरणव्यापारवाचित्वम् । तेन शब्दो. त्पत्तेरनुकूलव्यापार शक्तेन शब्दायतिना शब्दस्य, स्फि- ग्भूसंयोगानुकूलव्यापार्थ केनोपविशतिना स्फिग्भूदयस्थ, अध: संयोगोनुकूलव्यापारवाचिना पततिनाऽधः पदास्य, सर्वावयवाधस्संयोगानुकूलव्यापारवाचिना शयतिना- ऽधस्सर्वावयवदयस्य,उदयगिरिसंयोगानुकूलव्यापारार्थके- नोदेतिना उदयगिरेः, मिदामनोविभागानुकूलव्यापारा- धकेन जागर्तिना मिहामनोदयस्य,मिहामनः संयोगानु- कूलव्यापारार्थकेन निद्रातिना मिहामनोदयस्यावयवाए- चयानुकूलव्यापारार्थन चौयतिनाऽवयवस्थावयवापर- यानुकूल व्यापारार्थकेन वर्धतिनाऽवयवस्थ,प्राणशरीरम- योगानुकूलव्यापारार्थकन जोवतिना प्राणशरीरहयस्थ, प्राणशरीरात्यन्तविरोगफल कव्यापारार्थन मियतिना प्राणशरीरदयस्य, च फलाधिकरणग्याभिधानात् शन्दा- यत्युपविशतिपततिशयत्युदेतिजागर्तिनिद्रातिक्षीयति- ·७३ विभत्त्यर्थनिर्णये। वर्धतिजीवतिनियतीनां न सकर्मकत्वमिति तेषां वा- रणाय सत्यन्तम् । अनुचितकर्मानुत्पादफलकव्यापारी- लज्जेरर्थ: अनुचितकर्म यचेतुकं ततः पञ्चमौ स्वतो ल- ज्जते परतो लज्जत इति दर्शनात् । अनुत्लादरूपकला- धिकरणस्यानुचितकर्मणोऽभिधानादेव लज्जतिरकर्म- कः । एवं स्वगतानिष्टचिन्तनं बिभेतेरधः । चिन्तनविष- यतारूपस्य फलाधिकरणस्य चिन्तनसमानाधिकरणस्य फलस्य वाऽनिष्टस्याभिधानाविभेतिरकर्मकः । आत्म- धारणानुकूलव्यापारार्थकस्य भवतेरात्मधारणस्वरूपफ- लसमानाधिकरण व्यापारवाचकत्वम् एवं सुखस्य फ- लस्य समानाधिकरणं व्यापारममिदधतो रमतेः गति- रूपफलसमानाधिकरणनित्तिमभिदधतस्तिष्ठतेश्च फल- समानाधिकरणब्यापारवाचकत्वमिति भवतिरमतिति- ४त्यादीनां वारणाय फलव्यधिकरणत्वं व्यापारे विशे- षणम् । तच्च फलाधिकरणनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वं तेन गम्यादेः फलाधिकरणदृत्तिव्यापार- वाचित्वेऽपि न सकर्मकत्वहानिः गम्यादिर्धात्वन्तरार्थफ.. लाव्यधिकरणव्यापारार्थकत्वेऽपि सकर्मकत्वार्थ फल स्वा- त्वं विशेषणम् । तेन स्पन्दमभिदधतः स्पन्दतेः यत्न- मभिदधतो यते सचिमभिदधतो रोचतेः दुःखमभिदधती- बाधते: नाशमभिदधतो नश्यतेः दौप्तिमभिदधतो दीप्य- तेश्च व्यापारमावार्थकतया स्पन्दतियतिरीचतिवाति- नश्यतिदीप्यतीनां स्वार्थफलाभावान्न सकर्मकत्वमिति । अकर्मकपर्यायोऽकर्मक एव यथा शब्दायतिपर्यायः पट- पटायतिप्रभृतिः लज्जतिपर्यायस्वपति: रमिपर्यायो दी- - ·७४ द्वितीयाविभक्तिविचारः । प्यत्यादिः बिभेतिपर्याय स्वस्यतिः बाधतिपर्यायी व्यथति: रोचतिपर्यायस्वदतिः । एवमन्येऽपि बोध्याः । फलत्वं तु न धालयव्यापारजन्यत्वे सति धात्वर्थत्वं जन्यतामवेशन गौ- रवात् किं तु धात्वर्थव्यापार विशेषणतया भासमानत्वे सति धात्वर्थत्वम् । एवं विषयता ज्ञानं च जानाते: उ- द्देश्यत्वमिच्छा चेच्छतेः । साध्यत्वाख्यविषयत्वं यत्नश्च उ. त्यत्तिस्तदनुकूलव्यापारश्च वा करोतेः बाध्यत्वाख्यविष- यत्वं द्वेषश्च द्विषः लौकिकविषयता प्रत्यक्षं च साक्षा- करीतः सा घ्राणजं च जिघ्रते: सो रासनं च रसयतेः । सा चाक्षुषं च पश्यतेः सा स्पार्शनं च स्पृशते: सा श्रावणं च विषयता शान्दं च शृणोतेः विधेयताऽनुमि- तिश्च तीयान्तविधेयबोधकशब्दयोगे उद्देश्यतानुमि- तिचानुमाते विधेयता तर्कश्च तौयान्ततादृशशब्दयो- गे उद्देश्यता तर्कश्चापाद्यतेश्चार्थः । विषयतादीनां ज्ञाना- दौ विशेषणतयाऽन्वयित्वान्निरुतफलत्वं निराबाधमिति जानात्यादौनां निरुक्तसकर्मकत्वं निष्प्रत्यूहमिति । सुख- वन्तमात्मानमिच्छति सुरभि चन्दनं जिघ्रति ध्वनन्तं शङ्ख शृणोतीत्यादौ सविशेषणे होति न्यायेन सुखसौरभनि- ध्वानानां द्वितीयान्वयस्तस्य च धात्वर्थफलेन्वयः । ए- वमेवेदशस्थले कर्मलकारोपपत्तिरत एव "दधानो नि- ध्यानमश्रूयत पाञ्चजन्य" इति माधः। पुष्पं जिघ्रतीत्या- दौ घ्राणजानुगुणघाणसन्निकर्षस्तदनुकूलव्यापारश्च श- त्या भक्त्या वा जिनतेरथ इत्युपपत्तिः । एवं धात्वर्थफ- लशालित्वं कर्मत्वमिति । अत्र शाब्दिकाः । आश्रयः क- मंद्वितीयार्थः । तथा हि । धावूनां फले व्यापार च श- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। क्तिः । एकपदोपात्तयोरपि परस्परमन्वयो भवति यथा तिर्थानां साधनताघटकानामधिकरणाभावादीनां य- था वा तिर्थक समयोस्तत्र फलं विल्लित्तिसंयोगादि ताप्येण पविगम्यादिनाऽभिधीयते वह्निः पचतीत्यलो- प्रज्वलनत्वेन चैत्रः पचतौत्यनाधिश्रयणावतारणा- कारास्ताद्रूप्येण व्यापारा: पाचकः पचतीत्यत्र प्रयत्नत्वेन व्यापाराः पचिनाऽभिधीयन्ते रथो गच्छतीत्यत्र स्मन्दत्वेन तुरगोगच्छतीत्यत्र प्रयत्नत्वेन ब्यापारा गमिनाऽभिधीयन्ते। तत्र सकलव्यापारानुगतस्य धर्मस्यासत्वात् सत्वे वा तेन धर्मेण व्यापाराणामप्रतीतानुगतं प्रतिनिमित्त- मिति बुद्धिविशेष विषयत्वोपलक्षितधर्मविशिष्टे सर्वनामा. भिवाघ वा फलजनकतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मविशि- ष्टे धावूनां शक्तिः अत एव विक्लित्तिजनकतावच्छेदक- तया यो धर्मों गृहीतस्तद्धर्मविशिष्टमेव पचिनोपस्थाप्यते धात्वर्थव्यापार एवं भावनोत्पादना क्रिया चेति व्यपदि- श्यते तत्र प्रधानतया भासमाने व्यापारी धिश्रयणादौ फलस्य विक्लित्यादेरनुकूलत्वादिना संसर्गेण तिर्थस्थ वर्तमानकालस्य कर्तुश्च तत्तत्संसर्गावच्छिन्नाधेयतया- ऽन्वयः कर्तरि तिङपात्ता सङ्ख्या समायादिना प्रथमा- तार्थश्च तादास्येनान्वेति प्रथमान्तार्थे सुवर्थसध्याऽन्वेति फले द्वितीयार्थस्याश्रयस्थाधेयतयाऽऽथये प्रातिपदिकार्थ- स्य तादात्म्येन प्रातिपदिकार्थे सुबर्थसयायाः समवाया- दिनाऽन्वयः । एवं चैवस्तण्डुलं पचतीत्यादी एकतण्डु- लाभिन्नाशयत्तिविलित्यनुकूलाधिश्श्रयणादिक्रियावर्त- मानकालत्तिरेकचैवाभिन्नैकाश्रयत्तिश्चेत्यन्वयबोध- ·७६ द्वितीयाविभक्तिविचारः । स्तन फलस्य बिक्लित्ते (तुना तण्डुलम्य प्रातिपदिकेन च लाभादनन्यस्लभ्यस्तगडुलाभेदान्वअयोग्य आश्रयो हि- तीयाऽर्थः । एवं कर्माख्यातस्थापि आश्रयोऽर्थः इय- स्तु विशेषः । कर्माख्याते चैत्रेण त तण्डुलः पच्य- ते इत्यादी तगड लाभिन्नाश्रये तिर्थसंख्याया अ- न्वयः हतीयाऽर्थः आश्रये चैत्राभेदस्यान्वयो न तु सं- ख्यायाः चैत्रः तण्डुलं पचतीत्यादौ काख्याते ति- जाश्रये तिर्थसंख्याऽन्वयः द्वितीयार्थाश्रये न संस्था:- वय इति संख्याऽतिरिक्त विषय उभयविधवाश्यात्समा- नाकार एव शाब्दबोधः युज्यते च क्रियायाः प्राधान्य "भावप्राधानमाख्यातमि"ति निरुतात् । तिङन्तपटि- तवाक्ये भावस्य क्रियायाः प्राधान्यमिति तदर्थात्। “धा- त्वयः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते"इति परिभाषया क्रियाया भावपदार्थत्वात् । केवलः कारकाद्यनवच्छिन्नः शुद्धो धात्वर्थतावच्छेदकानवच्छिन्न इति । अत एव प- चन्तिकल्पं पुरुषा इत्यादौ प्रधानीभूतक्रियायां कल्प- बर्धस्य विशेषणवाद विशेष्योभूतक्रियायां लिङ्गसंख्या - न्वयायोग्यत्वात् कल्पशब्दस्य सामान्ये नपुंसकमिति तौबत्वं ततस्माधुत्वार्थमेकवचनम् । यदि च कल्पब- यस्य कर्तरि प्रथमान्तार्थ न्वयोऽभ्युपेयते तदा विशेष्यस्य लिङ्गसंख्यान्वययोग्यतया कल्पशब्दस्य पुंसलं ततो वहु- वचनं च स्यात् श्राचार्यकल्पा: हिजा इति वत् पचन्ति- कल्या इत्यपि स्वात् । एवं च तिङ्कुतिङ" इति मूचे ति- ग्रहणं संगच्छते । तथा हि । अतिङन्तात्परस्य तिङ- न्तस्य निघातस्वरो भवति तत्रातिङ इति पदस्य प्रयोजन ·७७ विभक्त्यर्थनिर्णये। महामाध्येण पश्य धावति मृग इत्यत्र प्रदर्शितं तेन ति- ङन्त परे धाप्रतिपदे निघातखरो निषिध्यते । तत्र पद- विधेनिंघातस्य सामाथिततया तिङन्तयोर्थपेक्षा- यामेवेदं प्रयोजनं भवति तिङन्तयोयंपना तु तदैव सम्भवति यदि क्रियायाः प्राधान्यं स्यात् । तेन मृगक- र्तृकधावनक्रियायाः कर्मतासंसर्गेण दृशिक्रियायामन्व- यः सम्भवति क्रियाया धात्वर्थत्वात् धातोरधातुरिति- पदासात्प्रातिपदिकसंज्ञा विरहान्न हितौयाप्रसङ्गः।धा- वनकर्तृमृगस्थ प्रधानस्य दुशिक्रियायां कार्मतयान्वये मृ. गपदाद् द्वितीया स्यात् । हितोयायां लटो प्रथमासा- मानाधिकरण्ये शशानजापत्या दर्शितवाक्यप्रयोग एव न स्यादिति । एवमाश्रयस्य हितीयार्थत्वे तत्तत्मसर्गाव- च्छिन्नधेियत्वेन सम्बन्धेन तस्य फलेऽन्वय इति व्युत्पत्ति- वैचिच्च संसर्गविशेषलाभसम्भवात् न संसर्गविशेषावच्छि- न्नत्वमाश्रये विशेषणमिति संमर्गभेदेन भिन्नं न शक्त्या- नन्त्यमिति अधिकरणताया आधयताया वा हितौयाऽर्थ- तापक्षो न युज्यते ऽधिकरणतात्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वे गौरवात् कालं पचतीति प्रयोगप्रसङ्गाच्च । कालरत्यधि- करणतानिरूपकत्वस्य विक्लित्तावबाधित्वात् । तत्तत्सं- वच्छिन्नाधिकरणत्वादेस्तत्तद्धातुसाकाइद्वितीयाशक्यत्वे शक्त्यानन्त्यमिति । अधिकरणस्य द्वितीयार्थत्वे तु अधि- करणत्वं जातिवत्स्वरूपेणैव द्वितीयाप्रवृत्तिनिमित्तं त- चाखण्डोपाधिगंगनाभावस्वरूपोऽतिरिक्तो बेत्यन्यदेतत् । अधिकरणस्य संसर्गविशेषलाभो व्युत्पत्तिवैचिच्छ णेत्युक्तमि- ति न शक्त्यानन्त्यमिति तण्डुलं पचतीत्यादौ तण्डुलात्म- ·MO द्वितीयाविभक्तिविचारः। काधिकरणस्यावयवशिथिलसंयोगस्वरूपायां विक्तित्तो समवायघटितसामानाधिकरण्येन तदवच्छिन्नाधेयत्वेन वा सम्बन्धेनान्वयः ग्रामं गच्छतौत्यत्र ग्रामात्मकाधि- करणास्य धात्वर्थफले संयोगे समवायावच्छिन्नाधेयत्वेन सम्बन्धेनान्वयः घट जानातीत्यादौ घटावात्मकाधिक- रणस्य धात्वर्थफले विषयत्वे स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेय- त्वेन सम्बन्धेनान्वयः । बहिर्जुहोतीत्यत्र वन्हिसंयोगानु- कूलो व्यापारी जुहोतेरर्थः । वन्हेर्धातु नीक्तत्वात् वह्नि पदान्न द्वितीया बर्हिस्वरूपाधिकरणस्य धात्वर्थफले द- हिसंयोग समवायावच्छिन्नाधेयत्वसम्बन्धेनान्वयः । पा- र्थिवव्यप्रतियोगिकण्ठसंयोगानुकूलोव्यापारो भुजेरथः । ओदनं भुङ्क्ते इत्यादी धात्वर्थफले पार्थिवद्रव्यप्रतियोगि- ककण्ठसंयोगे ओदनस्वरूपाधिकरणस्य समवायावच्छि- नाधेयत्वसम्बन्धनान्वयः । न च पार्थिवद्रव्यस्य फलाधि- करस्य धातुनोतीत्वादोदनपदात्कथं द्वितीयेति वाच्यम् । धातुना फलस्य संयोगस्य प्रतियोगित्वे विशेषणतयाऽधि- करणस्याभिधानेऽपि फलेऽधिकरणस्यौधेयतया विशेणत्वे- नानभिधानादोदनपदाद् द्वितीयोपपत्तेः । उपविशतिना तु फले स्फिग्भुवोरधिकरणयोराधेयतया विशेषणत्वेना भिधानात् स्फिग्भूपदाभ्यां न हितोया सम्भवति। एवं द्रव- ट्रव्यप्रतियोगिकसंयोगस्तदनुकूलव्यापारश्च सिञ्चतेरयः । फलेऽधिकरणस्य जलादेराधेयत्वान्वयविवक्षायां जलम- भिषिञ्चतीत्यत्र जलपदाद दितीयोपपत्तिः । जलादिव्या- पारजन्यत्वस्य फले विवक्षायां जलेनाभिषिञ्चति रो- पिततरुमित्यादौ जलपदात् तृतीयोपपत्तिः । एवमन्यवा- ·७९ । विभत्त्यर्थनिर्णये। पि धात्वर्धफले संसर्गविशेषावच्छिन्नाधेयत्वेन सम्बन्धेना- श्रयत्वस्यान्वयः सुधीभिरुहनीयः । एवं कर्तकर्मणोरा- श्रयत्वेनाविशेषेऽपि धात्वर्थस्य व्यापारास्याश्रयः कर्ता फलस्याश्रयः कर्मेति विशेषः सम्भवति । नन्वेवं गम्यर्थस्य स्पन्दम्याश्रयत्वेन कर्तृत्वमिव तादृशस्य संयोगस्याश्रय- त्वेन कर्मत्वमपि चैत्रस्य म्यात् तथा च चैलो गमिक- मैतिव्यवहारप्रचैत्रश्चैवं गच्छतौति, हितौयापत्तिश्चेनि चेत् न परया क सं जया कर्मसंज्ञाया बाधाकमव्य- वहाराप्रसक्तः । कर्मसंज्ञाया एव द्वितीयाप्रयोजकत्वा- कर्मसंज्ञाविरहे हितौयाया अप्रसक्तेश्च न च कर्तृ संज- या कथं कर्मसंज्ञाबाध इति वा व्यम् । या पराऽनवकाशा चेति परिभाषणात् अत एव अपादानसं प्रदानकरणा- धारण कर्मणां कतुश्चोभयसंप्राप्तौ परमेव प्रवर्तते इति पठन्ति । एवं कर्मगतस्य फलस्य विवक्षायां प्रधानोभू- तधात्वर्थाश्रयत्वेन कर्मणः कर्तृत्वमेव यथा पच्यते त- ण्डुलः स्वयमेव एवमपादानत्वस्य विभागादेर्धातुना प्रा- धान्येन बोधनेऽपादानस्य कर्तृत्वमेव यथा गिरिरपसर- तोत्यादौ । एवं संग्रदान करणाधिकरणानामपि कतत्व- माकलनीयमित्याजः । तार्किकास्तु आथयो न द्वितीया- वाच्यः । आश्रयतात्वविशिष्टस्याश्रयस्य शक्यतावच्छेद- कत्वे गौरवात् तेन रूपेण वाच्यत्वासम्भवात् । न चा- श्रयत्वमखण्डङ्गगनाभावाद्यात्मकं तस्य निरवच्छिन्नश- क्यतावच्छेदक सम्भवतीति वाच्यम् । जातीतरस्य नि- रवच्छिन्नाबच्छेदकत्वासंभवात् । अन्यथा एथिवत्रादि- चतुष्टयाज्यतमत्वस्वरूपस्याखण्डोपाधेट्रव्यारम्भकताया- ·द्वितीयाविभक्तिविचारः । मवच्छेदकत्वप्तम्भवे गुरुग: स्पर्शवत्वस्यानवच्छेदकत्वं स्यात् । यद्यन्यतमत्वस्य पृव्यादिभिन्न प्रतियोगिघटितस्य भेदस्य नाखण्डत्वं तदा गगनादिप्रतियोगिघटितस्य ग- गनाभावादेरपि नाखण्डत्वं तुल्यत्वात् । निरवच्छिन्न- विषयतया गगनाभावादेरप्रतीतेः । गगनाभाव इति प्र- तौती गगनप्रतियोगिकस्त्र द्रव्यादिषट्कान्योन्याभाव- विशिष्टस्य विषयत्वात् । न चातिरिक्तमेवाश्रयत्व द्विती- याप्रतिनिमित्तमिति वाच्यम् । शन्दप्रतिनिमित्तानु- रोधेनातिरिक्तवस्तुकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । अन्यथा समासप्रकृत्तिवादिनां खपुष्पादिशब्दप्रतिनिमित्तत- याऽतिरिक्तवस्तुकल्पनाप्रसङ्गः । अथ खपुष्पादिकम- तिरिक्तं लप्तमेवेति चेत् तर्हि अतिरिक्तखपुष्पादि- सदृशस्यातिरिक्तवस्तुनो हितीयार्थत्वकल्पनाऽपेक्षया ख- पुष्यं पश्येत्यादौ कर्मत्वेन क्ल,प्तस्य खपुष्पस्य लाघवा- त् द्वितीयार्थत्वं स्यात् । अथाधिकरणत्वाधेयत्वयोरा. तिरेक्यं दौधितिभिर्युक्त्या वावस्थापितमिति खपुष्ये न कापि तादृशौ युक्तिरिति चेत् तत्वाप्यधिकरणताऽऽ- धेयत्वयोरातिरैक्यं दोधितिकृसिरजौ कृतम् । अन्यथा- ऽधिकरगता इत्याकारक प्रतीत्यनुपपत्तेः प्रकारत्वानि- रूपितविशेष्यतायाः प्रकार विना प्रकारतायाश्चा- सिद्धः । दर्शितप्रतीतावधिकरणत्वं विनाऽन्यस्य प्र- कारत्वायोगात् । अगत्याऽधिकरणतात्वविशिष्टस्य हि- तौयाप्रवृत्तिनिमित्तत्त्रमिति चेन्न । लाघवादधिकर- णतात्वस्यैव द्वितीयाप्रतिनिमित्तत्वाइतिसम्भवात् । न चाधिकरणतानां तत्तत्संसर्गावच्छिन्नानां द्वितीयार्थत्वे ·विभत्त्यर्थनिर्णये। शक्त्यानन्यमधिकरणतासामान्यस्य तथात्व कालं प- चतीति प्रयोगप्रसङ्ग इति पूर्वमेयोक्तमिति वाच्यम् । अधिकरणतासामान्यस्यैव हितौयार्थत्वात् । अधिकरण- तायाः स्वनिरूपिततत्तत्संसर्गावच्छिन्नाधेयत्वसम्बन्धन फ- लेऽन्वयोपगमात् । कालिकविशेषणतासम्बन्धावच्छि- बाधेयत्वस्य विल्लित्तिसम्बन्धत्वानभ्युपगमात् । न च तण्डुलं पचतीत्यत्र तण्डलाधिकरणतायाः स्वनिरूपि- तेन तण्डुलसामानाधिकरण्यावच्छिन्नाधयत्वेन सम्ब- धेन फले विलित्तावन्वयेन सम्बन्धस्य खनिरूपितल- विशेषणं गौरवमावहत्याश्रयस्य तादृशाधयत्वसम्बन्धे- नान्वये म्बनिरूपितत्वाप्रवेशान्त्र सम्बन्धगौरवमित्याश- यस्यैव द्वितीयार्थत्वं युक्तमिति वाच्यम् । सम्बन्धगौर- वस्याकिंचित्करत्वात् । वाच्यतावच्छेदकगौरवस्य लक्ष- गाजाने हेतुतागौरवापादकत्वात् द्वितीयाशश्याधिकर- शासम्बन्धीतिलचणाज्ञानस्याधिकरणातात्वविशिष्टाधिक- रणत्वावच्छिन्नाधिकरणविषयतानिरूपितसम्बन्धविषय- ताकत्वेन हेतुत्वं वाच्यं तदपेक्षया हितौयाशक्या- धिकरणतासम्बन्धीतिज्ञानस्याधिकरणतात्वावच्छिन्ना- धिकरणताविषयतानिरूपितसम्बन्ध विषयताकत्वेन हेतु- लं लघुभूतमिति सम्भवति लघौ गुरौ न शक्यताव- च्छेदकत्वं मन्यन्ते तान्त्रिकाः । नन्वाश्रयस्याधिकरण- ताया वाऽऽधयवसम्बन्धेन फलेऽन्वयोपगमे प्रातिपदिका- र्थस्थाधेयत्वेन कर्मत्वाख्यसम्बन्धेन धात्वर्थफलेऽन्वयोऽस्तु तव हितीयासमभिव्याहारस्तन्वमित्येवास्तु किमधि- करणस्याधिकरणताया वा द्वितीयार्थत्वकल्पनया प्र- ·• द्वितीयाविभक्तिविचारः । त्युत द्वितीयान्ततिङन्तवाक्याकानातानघटितशाब्द- साम यां हितौयाजन्याया आश्रयोपस्थितेः प्रवेशेन गौ- रवमाधीयते इत्यनया रीत्या सर्वा विभक्तिनिरर्थिकैव । न च तण्डुल पचति न जलमित्यादी जलकर्मकपाक- स्थामसिद्धेस्तत्कर्तृत्वाभावो न प्रत्येतुं शक्यते किं तु पाक जलकर्मकत्वःभावः तत्र द्वितीयाया निरर्थकत्वे कर्मणोऽनु- पस्थितेन जलकर्मत्वाभावप्रतीतिः सम्भवतीति वाध्यम् । तत्र कमत्वाख्याधेयत्वसम्बन्धेनावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य जलाभावस्वैव पाके प्रतीते: आधेयत्वसम्बन्धस्य सत्यनि- यामकतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे त्वाश्रयस्य हितो- थार्थतावादेऽपि तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाश्रया- भावाप्रसिद्देलकर्मकत्वाभावप्रतीत्यनुपपत्तेः । न चाश- यस्य द्वितीथार्थत्वे जलं न पचतीत्यत्र जलभेद आश्र- ये तस्य पाकन्वयस्तथा च जलान्यकर्मकः पाके प्र. तौयत इति नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । प्रकृत्यर्थाभाव- स प्रत्ययार्थे प्रत्ययार्थाभावस्य प्रकृत्यर्थे चान्वयस्थाव्युत्प- न्नत्वात् माषतण्डुलोभयं पावत्यपि तण्डलं न पचतीति- प्रयोगापत्तेश्च तण्डुलान्यकर्मकत्वस्य माषकर्मकपाके स- त्वात् । अथ हि वौयाया निरर्थकत्वं न युज्यते । तथा हि । कर्मतामसर्गकवधेि द्वितीयासमभिब्याहारो न हेतुः "दे- वाकर्णय संग्रामे चापनासादिताशरा" इत्यादौ चा- धकर्तृकासादन कर्मणां कर्मतासंसर्गेणाकर्ण नेऽन्वय बोधस्य विना हितीयां दर्शनात्। न चात्र वाक्यार्थस्य कर्मतयोऽ- न्वयेऽपि शब्दान्तरार्थाविशेषितप्रातिपदिकार्थस्य कर्मला- संसर्गेण बंधे द्वितीयासमभिन्याहारी हेतुः प्रकृते आसा- - ·विभक्त्यर्थनिर्णये। दितशब्दार्थविशेषितानां शराणामाकर्णने कर्मतयाऽत्व- येऽपि न व्यभिचार इति वाच्यम् । नौल घटं पश्येत्यादौ नौलपदार्थविशेषितस्य घटस्य कर्नतया दर्शनेऽन्वयनो- धादन्वयव्यभिचारादिति द्वितीयाया पाश्रयोऽर्थः तेन वाक्यार्थस्य कर्मतासंसर्गेणान्वयबोधे हितोयार्थस्य न वि- शेषतया न प्रकारतया भानमिति द्वितीयाज्ञानस्य त- ज्जन्योपस्थितेर्वा न व्यभिचार इति जलं न पचतोल्लव जलाश्रयाभाव: पाके प्रतीयते त्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे बोजाभावादिति चेन्न । यतो- हत्यनियामकसम्बन्धो न प्रतियोगिमत्ताबुद्धिजनकः । ग- गनादिसंयोगस्य मृर्ते सत्वेऽपि मृतं गगनादिमत् गगना- दि मूर्तवति प्रतीत्यनुदयात् तथा च प्रतियोगिमत्ता. घुयजनकत्वेन व्यधिकरणसम्बन्धतुल्यो दृस्य नियामक संबन्ध बूति व्यधिकरणसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक- स्येव हत्यनियामकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्याप्य- केवलान्वयित्वमित्येव वृत्यनियामकसंवन्ध- स्य प्रत्यार्थाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे बौमिति ना तत्संबन्धावच्छिन्त्रप्रत्ययार्थाभावो न बोध्यते । यदि बोध्येत तदा त्यनियामकर्मबन्धेन प्रतियोगि- संबन्धिनि यथा मूर्ते न गगनादि गगनादौ न मूर्त- मित्यादि प्रयोगस्तथा तण्डुलं पचत्यपि तण्डुलं न पचतौति प्रयोगः स्यात् । न चैवं द्वितीयाया निरर्थक- स्वेऽपि जलं न पचति तगडुलं न पचतोत्यादावन्वयबी- धानुपपत्तिस्तदवस्थेति वाच्यम् । आश्रयस्याधिकरणता- या वा द्वितीयार्थत्ववादे दितीयाया निरर्थकत्ववादे च भावस्य ·द्वितीयाविभक्तिविचारः। सर्वपक्षोनुपपत्तेराधेयत्वस्य हितोयार्थत्वं युज्यत इति चेत् एवमेवैतत् अत एव परसमवेतधात्वर्थफलशालि- त्वं कर्मत्वमिति तान्त्रिका वदन्ति । तेषामयमाशयः । द्वितीयाकाहाप्रयोजकतावच्छेदकधर्मवत्वं सकर्मकत्वं तादृशो धर्मी नानाविधः । पचिगंम्यादीनामधिकरणा- विशेषितफलव्यापारोभयवाचकत्वं तथा शब्दायत्यादेर- धिकरणविशषितफलवाचकत्वान्न दितीयाऽऽकाका रम- वादेहितीयार्थभेदान्वययोग्यार्थकत्वविरहान्न द्वितीयाss- काला यत्यादौनां व्यापारमाववाचकतया फलावाचक- त्वान्न हितौयाऽऽकाङ्क्षा शौस्थासामधिपूर्वकत्वं तथा वसस्तु उपान्वध्याङन्यतमपूर्वकत्वं तथा अधिकरण- विशेषितफलबाचकानां शब्दायत्यादौनां हितौयार्थभे- दान्वयायोग्याथकानां रमत्यादीनां फलावाचकानां य- त्यादीनां च कालादिवाचक शब्दोत्तरद्वितीयाभिन्नहिती- यानिराकोत्वस्वरूपाकर्मकत्वेन व्यवड़ियमाणानां णि- न तु शाब्दिकोतं सकर्मकत्वमधिशी- डादावकर्मकणिजन्त चाव्याप्तेः । एवं धातुसाकाति- तौयार्थत्वं कर्मत्वं तदपि नानाविध अधिशौस्यासा- दौनामाधारत्वम् अकर्मकणिजन्तानामणिनन्तस्वकर्ट- वं पचिगम्यादीनां परसमवेतधात्वर्थफलशालित्वम् इदं कट त्वं च गतिबुध्यशनार्थकानां शब्दकर्मकाणां च णि- जन्तानां तत्र धात्वर्थफलस्य धातुना लाभात् परसम- वेतत्वं द्वितीयार्थः तत्रापि परत्वं भेदः समवेतत्वमा- धेयत्वं खण्ड शो द्वितीयार्थः तत्र प्रातिपदिकार्य आधे- यत्वे निरूपितत्वसंसर्गेण भेदे च तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्न- जन्तत्वं तथा ·विभक्त्यर्थनिर्णये। प्रतियोगितासंबन्धेनान्वेति प्राधेयत्वं फले खरूपेण भे- दो व्यापार मामानाधिकरण्येनान्वेति । एवं ग्राम ग- च्छति चैत्र इत्यादावेकग्रामत्तिसंयोगानुकूलाया एक- ग्रामवृत्तेश्च क्रियाया अनुकूलकृतिमानेक: चैत्र इति शा- ब्दबोध: । तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताया भेदसंब- ग्धोपगमान्मली मल्लं गच्छतोत्यादौ नान्वयबोशनुपपत्ति- रन्यथा मल्लत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदसमोनाधिक- रणाया मल्लगमनक्रियाया अप्रसिद्धेः शाब्दानुदयः स्या- त् । न च शब्दार्थे भेदेन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रति- योगितैव संबन्धी व्युत्पन्न इति वाच्यम् । नञर्थभेद एव तथाध्युत्पत्तेः । अथ वा भेदे प्रातिपदिकार्थ अधेियत्व- बन्धेनान्वेति भेदः प्रतियोगितावच्छेदकतासंबन्धेन व्या- पारेऽन्वेति । दर्शितस्थले गम्यमल्लत्तिभेदस्य गन्टमल्लग- मने प्रतियोगितावच्छेदकताया: सत्वात् गन्भेदस्य ग- म्ये सत्वात् नानुपपत्तिरिति । ननु भेदांशे द्वितीयाश- तिकल्पनमप्रामागिक भेदानुभवस्य विवादग्रस्तत्वात् । कर्ट संजया कर्मसंज्ञाया बाधात् चैत्रश्चैवं गच्छतौति प्र- योगप्रसत्यभावादित्युक्तात्वादिति चेन्न । निषेधप्रतीत्य- न्यथाऽनुपपत्तेराख्यातवादे दीधितिकृषिः प्रमाणात्वेनो- तात्वात् । तथा हि खगो भूमिं गच्छति न तु स्वमिति सर्वजनौन: प्रयोगस्तव भूमिकर्मकगमनकर्तत्वं स्वकर्म- कगमनकर्तृत्वाभावश्चेत्युभयमथ वा स्वकर्मकत्वाभाव- वतो भूकर्मकगमनस्य कट त्वं खगे प्रतीयते । तत्र स्व- पदोत्तरद्वितीयाऽऽधेयत्वमावमभिधत्ते यदि तदा गमि- फले संयोगे स्वाधेयत्वस्य सत्वान्न तस्य निषेधः । न वा ·द्वितीयाविभक्तिविचारः। गमने स्वाधेयसंयोगजनकत्वस्य सत्वात्तस्य निषेधः । न वा स्वाधेयसंयोगजनकगमनकर्ट त्वस्य खगे सत्वात्तस्य निषेधो ना बोधयितुं शक्य इति निषेधप्रतीत्यनुपप- त्तिः भेदस्य हितीयार्थत्वे तु स्वपदार्थविहगत्तिभेदस्थ प्रतियोगितावच्छेदकताय विहगकर्ट कगमने विरहा- त्तस्य निषेधो ना वोध्यत इति निषेधप्रतीत्युपपत्तिः । एवं रूमं न गच्छतोत्यादौ रूपत्तित्वाभाव एव गमि- फले संयोगे ना बोध्यते रूपसमवेतसंयोगस्याप्रसिद्ध: रूपकर्मकगमनकटत्वोभावस्य बोधयितुमशक्यत्वात् । न च गम्यादिसमभिव्या हृतद्वितीयायाः समवायाद्यव- च्छिन्नाधेयत्वं यद्यार्थस्तदा शत्यानन्त्यं जातिमभावं वा न गच्छतीत्यादौ निषेधप्रतीत्यसम्भवश्च जातिनिरूपि- तस्याभावनिरूपितस्य च समवायावच्छिन्नाधेयत्वस्थान- सिद्धेरिति वाच्यम् । श्राधे यतात्वेनाधेयतासामान्यैव हि- तौयार्थत्वेन शत्यानन्त्यविरहात् गम्या दसमभिव्याहारे तु समवायावच्छिन्नाधेयत्वीयस्वरूपसंबन्धेन फले संयो- गादावाधेयत्वस्याम्बयोपगमात् दर्शितस्थले जातिनिरू- पितस्थामावनिरूपितस्य चाधेयत्वस्य समवायावच्छिन्ना- धेयत्वीयस्वरूपसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकमभाव' सं- योगे बोधयता नञा निषेधप्रतीतिसम्मवाच्च । कालि- कविशेषणतासंबवावच्छिन्नाधेयत्वीयस्वरूपसंसर्गस्य द्वितीयार्थाधेयताया अनन्वयोप्रयोजकत्वात् कालं पच- तीत्यादिको न प्रयोगः अत एव कालिकविशेषणतादि- घटितव्यापकस्वार्थ पृथगनुशासनमित्यादिकं वक्ष्यते । एवं स्वावयवावच्छेद्याधिकरणतानिरूपितरक्संबन्धेन ·विभक्त्यर्थनिर्णये। प्रकृत्यर्थस्यं द्वितीयार्थाधेयत्वेन गम्यादिफलसंयोगा- धन्वययोग्यान्वयो वक्तव्यः । स्वपदं परिचायकम- वयवः समवायौ तेन गगनं वनं कालं दिशं वा गच्छतौति न प्रयोगः । न च मनः परमाणुं गच्छ- तौतिप्रयोगोऽनुपपन्न इति वाच्यम् । इष्टत्वात् । परमा- णुमनसोमिथः संयोगसत्वेऽपि गगनघटयोरिव गम्यगन्ट- भावानभ्युपगमात् । गगनं गच्छतीत्यादौ गगनपदं दर्शि- वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाकाशाभावपरं तादृशा- काशाभावस्य विशेषणतया हितीयार्थाधेयत्वेऽन्वय इति यदि च वृक्षादौ संयोगो व्याप्यत्तिनं तु तदधिकरणता तदा हितीयार्थाधेयत्वस्य स्वनिरूपकप्रकृत्यार्थात्मकाधि- करणावयव निष्ठावच्छेदकतानिहपिताबच्छेद्यतासमाना- धिकरगोन समवायाच्छिन्नाधेयत्वीयस्वरूपसंसर्गेण ग- मिफले संयोगे त्वजिफले विभागे चान्वयस्तेन गगनादि- कं गच्छति त्यजति वेति न प्रयोगः । दर्शितसंसर्गेण द्वितीयार्थाधेयत्वस्व संयोग विभागे च बाधात् । मग- नादिकं गच्छति त्यजति वा इत्यादौ दितीयार्थाधेय- त्वस्य दर्शितसंसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताकोभावः संयो- गे विभागे चान्वेतीति तत्प्रयोगोपपत्तिः । प्राची गच्छ- तीत्यादौ दिगुपाधिमत उदयगिरिसंनिहितदेशस्य प्रा- चौपदेन प्रतिपादनान्नानुपपत्तिः । एवं शकुनि: खं ग- छतीत्यादौ खशन्देन वायुमण्डलस्य प्रतिपादनान्नानुप- पत्तिः । एवं प्रयोक्तृपुरुषाधिष्ठितदेशावधिकगमनकर्ट दे- शसमवेतपरत्वनिरूपितापरत्वस्य समानाधिकरणः सं- योग पाइपूर्वस्य गमेः फल तादृशापरत्वस्थासमानाधि- ·८८ - द्वितीयाविभक्तिविचारः । करणः संयोगः श्रावर्जितस्य गमेः फलमिति तेन :- यागात्काशीमागच्छति शक्रप्रस्थं गच्छतीति प्रयोगः प्र- यागात् शक्रप्रस्थमागच्छति काशौं गच्छतौति न प्रयोगः पाटलिपुत्रस्थानामिति । ननु भेदस्य द्वितीयार्थताभ्यु- पगमेन विहगो भूमिं गच्छति न तु स्वमित्यादौ निष- धप्रतीत्युपपादन पि चैत्रो ग्रामं गच्छति न तु मनुष्य- मित्यादी निषेधप्रतीत्यनुपपत्तिस्तदवस्यैव गम्यर्थसंयोगे चैवात्मकमनुष्यममवेतत्वस्य व्यापारी च मनुष्यान्तर- त्तिभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकतायासत्वात् । द्वितो- यायोराधेयत्वभेदयोनिषेधस्य तव बोधयितुमशक्य- त्वात् चैत्रो मनुष्यं गच्छतौतिप्रयोगापत्तिश्च । न च तत्तन्मनु व्यनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेद- कं तत्तन्मनुष्यत्तिसंयोगजनकत्वविशिष्टं यावत् ता- वदभावकूट एव नञा प्रतिपाद्यते । तथा च चैवात्म- कमनुष्यष्टत्तिसंयोगजनकत्वविशिष्टं यत् चैवात्मकम- मुष्यत्तिभेदप्रतियोगितावच्छकत्वं चैवकर्मकान्यदीयग- मनेऽस्ति तदभावस्य ना बोधनात् मनुष्यान्तर- कर्मकचैवकट कगमने यत्किंचिन्मनुष्यत्तिसंयोगजनक- स्वविशिष्टस्य यत्किंचिन्मनुष्यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छ- दकत्वस्थ विरहेऽपि चैत्रो मनुष्यं न गच्छतौति न प्रयोगः तादृशतावदभावकूटस्य तादृशचैवगमनेऽसत्वादिति वा- च्यम् । भेदस्यैव द्वितीयार्थतया तावदवच्छेदकत्वस्यानु- पस्थित्या तदभावग्रहासम्भवात् तावदभावकूटस्य युगस- हरेणापि ग्रहीतुमशक्यत्वाच्च । तस्माद् द्वितीयाया भेदा- र्थकत्वेऽपि निषेधप्रयोगोपपत्तिन सम्भवतीति चेन्न । यत- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। वो ग्रामं गच्छति न तु मनुष्यमित्यादौ स्वसमवेतसंयो- गजनकत्ववप्रत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वोभयसंब- धावच्छिन्न प्रतियोगिताको मनुष्यसामान्याभावो गमने नञा बोध्यते । संयोगेन घटो नास्तीत्यत्र तृतीयान्तसं- योगपदमिव द्वितीया प्रतियोगितावच्छेदकसंसर्गानुवा- दकतयोपयुज्यते अतो न काऽप्यनुपपत्तिः । न च दर्शि- तसंबन्धोभयस्य कृत्यनियामकत्वात्कथं प्रतियोगितावच्छे- दकत्वमिति वाच्यम् । यतः स एव सत्यनियामक: स्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकतयाऽभावस्य जगवृत्तित्वप्रयोजको यः संबन्धः प्रतियोगिवैशिष्ट्यबुद्दि न जनयति यथा गग- नादिसंयोगो गगनादिवैशिष्ट्यबुद्धिं न जनयति तदव- च्छिन्नप्रतियोगिता कोऽभावो जगइ त्ति: प्रकृते दर्शित- संबन्धेन यस्य गमने मनुष्यात्मक प्रतियोगिवैशिष्ट्यबुद्धि- जनकत्वान्न तदवच्छिन्नप्रतियोगिताको जगह तिरिति खावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य केवलान्वयित्वप्रयोज- कत्वस्वरूपस्य सत्यनियामकसंवश्वप्रतियोगितानवच्छेद- कत्वबौजस्य दर्शितोभयमंबन्धे विरहान्नानुपपत्तिरिति । न चैवमधिकरणं हितौयार्थोऽस्तु तस्यैव दर्शितोभयसंब- वावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽभावः प्रकृते प्रतीयतेति वा- च्यम् । अधिकरणस्य हितीयार्थत्वे शक्यतावच्छेदकगी- रवस्य दर्शितत्वात् । न चैवं दर्शितस्थले संसर्गानुवादक- तया साधुत्वे द्वितीया सर्वत्र साधुत्वार्थमेवास्तु किमाध- यत्वादौ तस्याः शक्तिकल्पनेन ग्रामं गच्छतीत्यत्र दर्शि- तोभयसंबन्धेन गम्यर्थे व्यापार प्रातिपदिकार्थस्य ग्राम- स्थान्वयः तादृशसं सर्गेण प्रातिपदिकार्थप्रकारकशाब्द- ·द्वितीयाविभक्तिविचारः। बुद्दी हितीयान्तप्रातिपदिकजन्या पदार्थोपस्थिति: ग- म्यादिधातुजन्या व्यापारोपस्थितिश्च कारणं तेन ग्रामो- ग्रामात् ग्रामेण वा गच्छतौल्यादौ न तथा शाब्दबुद्धिः ग्रामोपस्थितिौयान्तपदाजन्यत्वाद् न वा घटपटेन लक्षणाया स्यन्दोपस्थितावपि ग्राम घट इत्यादौ तथाशा- ब्दबोधः स्यन्दोपस्थितेर्धातुजन्यत्वाभावात् । एवं सर्ववैव स्वत्तिफलसंबधित्वस्वत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वी- भयसंबन्धेन प्रातिपदिकार्थप्रकारकशाब्दबुद्धौ हितीया- न्तपदजन्योपस्थिति: मामान्यतः कारणं धातुजन्योप- स्थितिस्तु विशेषनः कारणं तेन स्पन्दिजन्योपस्थितेरहे- तुत्वाट् ग्रामं स्पन्दते इत्यादी न तथा शाब्दवोधः । न च द- हितोभयसंबन्धस्य कर्मत्वात्मकत्वात्कमतासंसगैंग प्राति- पदिकार्थप्रकारकशाब्दे द्वितीयान्तपदजन्यौपस्थितेयभि- चार:"देवाकर्याय संग्रामे चापनासादिताः शरा" इत्यादी पूर्वमेव दर्शित इति कथमीदृशः कार्यकारणभाव इति वाच्यम । आमादनकर्मशराणां वाक्यार्थत्वाव्यातिपदि- कार्थत्वविरहात् व्यभिचाराप्रसक्तः । कृदन्ततद्धितान्तस- मासानां वाज्यानां प्रातिपदिकसत्ताविधानादाक्यार्थ- स्थापि तेषामर्थख प्रातिपदिकार्थत्वमक्षतमेवेति कर्मता- संसर्गेश कृदन्तादिवाक्यार्थप्रकारिका शाब्दधीः प्राति- पदिकार्थप्रकारिकैनेति पाचकमानय दाक्षि भोजय स्वे- ष्टदेवं पूजयेत्यादौ न हितीयान्तपदजन्योपस्थितेरन्वय- व्यभिचारः । एवं खगो भुवं गच्छति न तु स्वमित्यत्रोपि दर्थितोभयसंबन्धात्मककर्मत्वसंसर्गेण भूप्रकारिकायस्त- थाविधसंसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्वाभावमकारिका- ·विभत्तपर्थनिर्णये। यास्तथाविधसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभावप्रका- रिकाया एव शाब्दधियः समभ्युपगमः । वृत्त्यनियामक- संबन्धस्य प्रतियोगितावच्छेदकतायास्त्वयैवाभ्युपगमा- दति चेन्न । त्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगिताव- छेदकत्वेऽपि द्वितीयायाः सार्थकत्वस्यावश्यक त्वात् चै- वो ग्रामं गच्छति न तु मनुष्यमित्यादौ क्वचि- त्याधुस्वार्थत्वेऽपि सर्वत्र साधुत्वमावायतया हितौयायाः धमत्वाद्यनर्थकत्वे मानाभावात् । न च कमावाद्यर्थकत्वे मानाभावात् द्वितीयाया निरर्थकवमिति वाच्यम् । हि- तीया न कर्मलवाचिकति ज्ञानेऽपि ग्राम गच्छतौल्यव कर्मतासंसर्गेण ग्रामस्य गमनेन्वन्यप्रसङ्गात् । ग्रामौर्य न कर्मत्वमिति बाधग्रहेपि कर्मतासंसर्गेण ग्रामस्य गम- नेऽन्वयबोधप्रसङ्गाच्च । तादृशबाधस्य कर्मतासंसर्गकग्रा- माम्बधबुद्धावविरोधित्वात् । एवं गमनं न ग्रामकर्मता- कमिति बाधकालेऽपि कर्मतासंसर्गेण ग्रामस्थान्वयबोध: स्यात् । तत्संसर्गाभाववत्ताज्ञानस्य तत्संसर्गकबुद्धावविरी- धित्वात् । किं च द्वितीयाया निरर्थकत्वे कर्म गच्छ- तौतिप्रयोगः स्यात् । कर्ममा कर्मतासंसर्गेण ग्रामेऽन्वय- बोधे निष्पत्यूहत्वात् । सार्थकत्वे तु न तथाप्रयोगः सम्भाति । कर्मेत्यत्र हितौयाया निराकाजत्वात् । शा- ब्दिकमते कर्मणो द्वितीयार्थत्वात्कर्म कर्मेत्यभदान्वयबी- धी न भवति उद्देश्यतावच्छेदकविधेयतावच्छेदकयो- भैदस्य तथान्वयवोधे तन्वस्थ विरहान्न तथाप्रयोगः न्या- यमते तु द्वितीयाया आधेयत्वमर्थः । निरूपकतया श्राधे- यतावान् कर्मशब्दार्थः । तथा च कर्मतिहितीयान्तप्रयोगे- ·९२ द्वितीयाविभक्तिविचारः । द्वितीयार्थाधेयत्वस्योद्देश्यत्वे कर्मशब्दार्थस्याधेय तावत- स्तत्व विधेयत्वं न सम्भवति अभेदातिरिक्तसम्बन्धेनोद्देश्य- विधेयभावेन प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरन्वये प्रत्यर्थताबच्छे- दकप्रत्ययार्थयोरन्योन्याभावस्य न कर्म गच्छतीति प्र- योगः । एवमधिकरणमाश्रयं वा गच्छतीति न प्रयोगः । अधिकरणाश्रयशब्दयोनिरूपकतया ऽधेयतावदर्थकत्वा- त् । अधिकरणताबदकत्व तु आश्रयं श्रयन्तौतिवत् अ- धिकरणामाश्रयं वा गच्छतौतिप्रयोगो भवत्येव । ननु भवतु द्वितीयाया आधेयत्वमर्थः । खगो भुवं गच्छति न तु स्वमित्यादौ निषेधप्रतीत्यनुरोधेन भेदोऽप्यर्थ: स्यात् । तथाऽपि यन्मते त्यनियामकः सम्बन्धः प्रतियोगिताव- च्छेदको भवति तन्मते खगो भुवमित्यादौ दर्शित- स्थले चैलो ग्रामं गच्छति न तु मनुष्यमित्यादौ च कथं निषेधप्रतौतिः प्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धस्य - त्यनियामकतया तत्संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य स्व- रातिभेदाभावस्थाप्रसिध्या खगकर्तकगमने तत्प्रतीतेर- सम्भवात् । एवं मनुष्यत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वो- भयसम्बन्धस्य कृत्यनियामकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्र- तियोगिताकमनुष्यसामान्याभावस्याप्रमिध्या चैत्रकर्तृ- कगमने तत्पतीतेरसम्भवादिति चेन्न तन्मतेऽपि निषेध- प्रतीतिः सम्भवति हितीयार्थभेदस्य स्वसमानाधिकरण- फलसम्बन्धित्वप्रतियोगितावादकत्वोमयसम्बन्धाव- च्छिन्नविशेषणतासम्बन्धेन सर्वत्र व्यापारेऽन्वयः । एवं ख- गो भुवं गच्छति न तु स्वमित्यत्र खटत्तिभेदस्य स्त्रसमा- नाधिकरणसंयोगजनकत्वसम्बन्धेनावच्छिन्नया विशेष- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। णतया खगकर्तृके गम्यर्थव्यापार सल्लेऽपि प्रतियोगिता- वच्छेदकत्वसम्बन्धेनावच्छिन्नया विशेषण तथाऽसत्वात् तादृशसंयोगजनकत्वप्रतियोगितावच्छेदकत्वोभयसम्ब- वावच्छिन्नविशेषणतासंसर्गावछिनप्रतियोगिताकस्य स्वरत्तिभेदाभावस्य गम्यर्थव्यापारे निरावाध वात्वर- त्तिभेदनिषेधप्रतीत्युपपत्तिः । चैत्रो ग्रामं गच्छति न तु मनुष्यमित्यत्र चैत्रात्मकमनुष्यत्तिभेदस्य प्रतियोगिता- बच्छेदकत्वसम्बन्धनावच्छिम्मया मनुष्यान्तरवर्तिभेदस्य तादृशमयोगजनककत्वसम्बन्धेनाच्छिन्नया विशेषणात- था चैवकर्तृके गम्यर्थव्यापागसत्वात् तादृशसंयोगजन- कत्वप्रतियोगितावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धावच्छिन्न विशे- घणतासंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य मनुष्यबत्तिभेद- सामान्याभावस्य तथाविधगम्यर्थव्यापार निराबाधत्वा- त् मनुष्यत्तिभेदनिषेधप्रतीत्युपपत्तिः दर्शितोमयसम्ब- न्वावच्छिन्नविशेषणतया भूवृत्तिभेदस्य खगकर्ट कगमने ग्रामवृत्तिभेदस्य चैत्रकर्ट कगमने सत्वात् तदन्वयोप- पत्तिः विशेषणता तु तत्तदधिकरणस्वरूपातिरिक्ता वे- त्यन्यदेतत् । उभयथाऽपि तस्या वृत्तिनियामकत्वमक्ष- तमेव । यत्तु ग्रामं गच्छतीत्यादौ परसमवतत्वे भेदसा- मानाधिकरण्यात्म के हितौयाया लक्षणा न तु भेदादौ शक्तिहितीयान्तार्थविशेषितभेदसामानाधिकरणपं व्यापा- रेफले वाऽन्वेतौति शाब्दिकैरुक्तं तन्त्र विचारमहं तथा हि द्वितीयाऽन्तार्थः प्रतियोगितया भेदे तत्मामानाधिकरण्यं- व्यापारऽन्वेतौत्ययं पक्षोन सम्भवति मल्ला मल्लं गछती- वादावन्वयितावच्छेदकौभूतमलत्वावच्छिन्न प्रतियोगि- ·द्वितीयाविभक्तिविचारः । ताकमल्लभेदस्य मल्लत्तिव्यापारे सामानाधिकरण्यासम्भ- वात् शब्दार्थाभावेऽन्वयितावच्छेदकेतरधर्मावच्छिन्नर- तियोगितया पदार्थान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । न वा द्विती- यान्तार्थ पाधयतया व्यापारवान् प्रतियोगितया भेद त- मामानाधिकरण्यं फलेऽन्वेतीत्यपि सम्भवति गामं ग- छतौत्यत्र व्यापारवतस्तादृप्ये गानुपस्थितेः । तब मते त्वाश्रयत्वेन तिङोपस्थापितस्य तस्य धात्वर्थविशेषणत- या अन्वितत्वात् हितौयालक्ष्यप्रविष्भेदेऽन्वयासम्भवात् विशेषणतयाऽन्धितस्यापि पदान्तरार्थान्वयोपगमे तु मृगो धावति पश्येत्यवापि मृगे विशेषणतयाऽन्वितम्य धावनस्य दृश्यर्थान्वयप्रसङ्गात् । भेदस्य लक्ष्यैकदेशतया तब प- दार्यान्वयस्य सर्वमतेप्यव्युत्पन्नत्वाच्च । न च द्वितीयाया आश्रयो वाच्यः भेदो लक्ष्यः प्रकृत्यर्थस्य तादात्म्येनाश्रये आधेयतया भेदे श्राश्रय प्राधेयतया फले भेदः प्रतियो- गितया व्यापारीन्तीति वाच्यम् । युगपद्दत्तियविरो- धात् भेदस्य लघुतया शक्यत्वोपपत्तौ गुरुतयाऽऽश्रयस्यैव लक्ष्यत्वापत्तेश्च । यदपि भेदे द्वितीयाया न शक्तिः किं तु हितीयार्थाधिकरणविशेषितफलप्रकारतानिरूपितविशे- प्यतासंबन्धेन शाब्दं प्रति हितौयान्तार्थत्यन्योन्याभाव- प्रतियोगिताबच्छेदकव्यापारोपस्थितिर्विशेष्यतासंबन्धेन कारगमतश्चैत्रश्चैत्रं गच्छतीत्यव न शाब्दबोध: । तादृश- व्यापारीपस्थितिविरहादिति नव्यशाब्दिकैरुक्तम् । तदस्य- सत् । हितौयान्तं विनापि गच्छतोत्यादौ फलप्रकारता- निरूपितव्यापारविशेष्यताकशाब्दबोधोदयात् । तत्र क्ल- सामगां द्वितीयान्तसमभिव्याहारेऽपि फलप्रकारकथा- ·विभत्यर्थनिर्णये। ब्दसम्भवादीदृशकार्यकारणभाव मानाभावात् । हितो- यान्तसमभिव्याहारात प्रकत्यर्थविशेषिताहितीयार्थस्य वि- शेषणतया फलेन्वयसम्भवाद्दर्शित कार्यतावच्छेदकस्या- समाज गस्तत्वाच । किं च दर्शितकार्यकारणभावेन चै- वनवैत्रं गच्छतौवन शाब्दबारणेऽपि खगो भुवं गच्छति न तु स्वमित्यत्न निषेधप्रतीत्युपपत्तिनं भवति । स्वकर्म- कत्वाभावस्य विना भेदं प्रत्येतुमशक्यत्वादिति मेदस्य हितीयार्थत्वावश्यकत्वे तावतैव चैवश्चैवं गच्कृतीत्यन चैत्रकर्मकत्वशाब्दासम्मवान्निष्प्रामाणिकतरो दर्शितोऽयं कार्यकारणभावः । यदि च पचतीत्यादी भेदप्रतीति- निषेधमुखनापि न भवतिगम्यादौ तु भुवं गच्छति न तु स्वमिति निषेधप्रतीत्यन्यथाऽनुपपत्था भेदप्रतीति- रावश्यको तत्र भेदः फलविधया धात्वर्थः तत्र दि- तौयार्थस्याधेयत्वस्याऽन्वयः तस्य च प्रतियोगिताव. च्छेदकतया व्यापारेऽन्वयः संयोग इव भेदोऽपि फ- लविधया धात्वर्थ एव तावताऽपि न तु स्वमिति नि- घेवप्रतीत्युपपत्तिरिति भेदो धातोहिनीयाया वा शक्य इत्यत्र विनिगमनाविरहः । न च भेदस्य फलविधया गम्यर्थत्वे भेदरूपफलत्वात् गामत्वस्य कर्मत्वं स्यात् तथा च गामत्वं गच्छतौति प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । संयोगभेदाभयफलवतो गमिकर्मत्वात् तदुभयविरहेण गामत्वस्य कर्मत्वायोगात्तथा प्रयोगानोपत्तेः । न च चैत्रो ग्रामं गच्छति न तु मनुष्यमित्यत्र निषेधप्रतीत्य- नुपपत्तिः । संयोगे चैत्रात्मकस्य भेदे चैत्वान्यमनुष्यस्या- धेयतायाः सत्वात् तदभावप्रतीत्यसम्भवादिति वाच्यम्।

·: द्वितीयाविभक्तिविचारः । हितीयार्थाधे यत्वस्य संयोगसमानाधिकरण विशेषणाता- सम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वीयस्वरूपसम्बन्धन भेदोन्बयोपग- माद्दशितस्थले मनुष्यनिरूपिताधेयत्वस्य द्वितीयान्ता- थस्य दशितसम्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकमभावं बी- धयता ना निषेधप्रतीनिष्यत्यूहत्वात् किं च भेदस्य हितीयार्थत्वोपगमे द्वितीयान्तपदटित शब्दसामगां- भेदीपस्थितेः सर्वत्र प्रवेश न भिन्नविषयकप्रत्यक्षादिप्रति. बन्धकतायां गौरवं विनिगमकामावादानन्त्यं च स्वादि- ति संयोगादिव्यासज्यतिफलकगम्यादिधातीभेदायक- त्वे तु गम्यादिघटितशाब्दसामगामेव भेदोपस्थितेः प्रवे- शन सर्वत्राप्रवेशन लाघवं स्यादिति विभाव्यते तदा भेदी न द्वितीयाया न वा धातोरथ : किं तु गम्यादिफले संयोगे त्यज्यादिफले विभागे हितीयार्थाध्यत्वस्य व्या- पारवहेदसमानाधिकरणत्वविशिष्टसमवायावच्छिन्नाधे- यत्वीयस्वरूपसंबन्धेनान्वयोऽभ्युपैयते तत एव चैवश्चर्य गच्छतौत्यत्र न शाब्दबोध: चैत्राधेयत्वस्य दर्शितसंस- र्गेण संयोगेऽयोग्यत्वात् चैत्रो ग्रामं गच्छति न तु स्वं न वा मनुष्यमित्यादौ स्वाधेयत्वस्य मनुष्याधेयत्वस्य च दर्शितसंबन्धावच्छिनप्रतियोगिताको भावो नजा संघोगे बोध्यते अतो निषेधप्रतीतिरुपपद्यते । एवमेव चैत्रश्चैवं त्यजतीत्यत्र न शाब्दबोधः । न वा चैत्रो गामं त्यजति न तु स्वं न वा मनुष्यमित्यत्र निषेधप्रतीत्यनुपपत्ति- रितीयमभिनवा रीतिः सुधौभिराकलनीयेति । । एवं कर्माख्यातस्य फलान्वितमधिकरणत्त्वमर्थः । न च हि. तौयापर्यायत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अधिकरणत्वा- ·विभक्त्यर्थनिर्णये । धेयत्वयोः समानसंविसंवेद्यतया कर्मत्वशब्दप्रतिपा- द्यत्वात् कर्मत्वार्थकतया द्वितीयाकर्माख्यातयोः पर्याय- त्वसम्भवात् । न चैवं कर्माख्याते फलान्विताधेयत्वस्या- नभिधानाद् द्वितीयाप्रसङ्ग इति वाच्यम् । फलान्विता- धिकरणत्वतहतोरन्यतरानभिधानस्यैव हितौयाप्रोज- कत्वात् तयोरन्यतरबोधकशब्दासमभिव्याहृते द्वितीया- न्वययोग्यार्थक पदे सति द्वितीया भवतीत्यस्योक्तत्वात् । एवं चैत्रेण ग्रामो गम्यते इत्यादाविकचैत्रकर्ट कव्या- पारजन्यसंयोगाधिकरणतावानेकग्राम दूत्यन्वयबोधः । कर्माख्यातस्थले तौयार्थकर्तुत्वं व्यापारे व्यापारः फले फलं तिर्थाधिकरणत्वे तिर्थ: प्रथमान्तार्थ न्वेतीति । अवापि चैत्रेण ग्रामो गम्यते न तु स्वात्मा न वा मनुष्य इति निषेधप्रतीत्यनुरोधेन कर्माख्यातस्य भेदोऽध्यर्थः । स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसंबन्धेन व्यापारो भेद भेदो- विशेषणतया प्रथमान्तार्थेन्वेिति । तथा च तादृशसंयो- गाधिकरणतावान् व्यापारावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेद- वानेकग्राम इत्यन्वयबोधः । संयोगविशिष्टविशेषणता भेदस्य संसर्गः तादृशविशेषणतासंसर्गावच्छिन्न प्रतियो- गिताकस्य व्यापारावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाभावस्य खात्मनि मनुष्ये च सत्वान्निषेप्रतीतिरुपपद्यते । अभि- नवरौतौ तु संयोगफलकगम्यादिना विभागफलकत्य- ज्यादिना च समभिव्याहृतस्य कर्माख्यातस्थार्थोऽधिकर- गात्वं व्यापारववेदसमानाधिकरगात्वविशिष्ट समवायाव- च्छिन्नाधिकरणत्वीयखरूपसंबन्धेन प्रथमान्ताऽन्वति । चैत्रेण ग्रामो गम्यते न तु स्वात्मा न वा मनुष्य इत्यत्व ·द्वितीयाविभक्तिविचारः । गम्यर्थफलसंयोगान्वितं तिर्थाधिकरणत्वं दर्शित संस- गंगा ग्रामे निराबाधमिति तस्थ ग्रामेन्वयो भवति तस्य व दर्शितसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽभावः स्वात्मनि मनुष्ये च निराबाध एव स्वात्मनि दर्शितसंसर्गेण मनु- प्यान्तरे स्वरूपमंबन्धेनापि चैत्रकर्तकव्यापारजन्यमयो- गाधिकरगावस्थासत्वादिति निषेधप्रतीत्युपपत्तिरिति । एतेन तिलं जुहोति न तु वन्हि मित्यादी भेदस्य हितो- यार्थत्वाभ्युपगमेऽपि निषेधप्रतीत्यनुपपत्ति: वन्हिसंयो- गफलकविहित व्यापागर्थकस्य जुहोते: फले वन्हिसंयोगे वन्हिसमवेतवस्य वन्ही व्यापारवनेस्य च सत्वात् न च वन्ही जुहीतिकर्मत्वमिष्टमेवात एव "यथाविधिहुता- ग्नीनामि त्यत्र हुतशब्दार्थस्य हवन कर्मणस्तादात्म्यमग्नौ प्रतीयते एवं"जटाधरस्मन् जुहुधीह पावकमि त्यत्र हि- तौयान्तार्थस्य वन्हिकर्मत्वस्य जुहोत्यर्थेऽन्वय इति वन्हि- कर्मत्वस्य निषेधी हवनेऽयोग्यतया न प्रत्येतुं योग्य इति वाच्यम् । हुताग्नौनामित्यत्र पावकं जुधौत्यत्र च संयो- गफल कस्वाहाकरणकप्रक्षेपार्थकतया जुहोतेः कर्मप्रत्य- यनिष्ठहितीयोपपत्तेः । न च जुहोतेः संयोग एव फलं न तु वनिहसंयोग इति वाच्यम् । तथासति वन्हि ईतं मुहातीति प्रयोगापत्ते. एवं पार्थिवद्रव्यप्रतियोगिकक- गठसंयोगफल कव्या पारार्थकस्य भुजोंगे दूब ट्रव्यप्रति- योगिककण्ठसंयोगफलकव्यापारार्थकस्य पिबतेोगे यो- दनं भुङ्क्ते न तु कण्ठं पयः पिबत्ति न तु कण्ठमित्यत्रापि निषेधप्रतीत्यनुपपत्तिः भुजिपिबतिफलयोापारवड़ेद- स्य च कण्ठे सत्वात् । एवं प्राणवियोगफलकव्यापारा- ·विभक्तयथानणय । 17 र्थकस्य हन्तयोंगे शर्बु हन्ति न तु प्राणमित्यत्रापि नि- षेधप्रतीत्यनुपपत्तिः प्राणविभागस्वरूपफलस्य व्यापारव- हैदस्य च प्राणे सत्वात् । एवं यवो इयते न तु वन्हिः अोदनो भुज्यते न तु कण्ठः पयः पीयते न तु कण्ठ: श- बुहन्यते न तु प्राण इत्यादिकर्माख्यातेऽपि निषेधप्रती- त्यनुपपत्तिरिति परास्तम् । अभिनवरीत्या जुहोत्यर्थ- फले वन्हिसंयोगे वन्हिभेदावच्छिन्नसमवायावच्छिन्ना- धेयत्वीयस्वरूपसंमर्गेण भुज्यर्थे पिवत्यर्थे च फले कण्ठ- भेदावच्छिन्नसमवायावच्छिन्नाधेयत्त्वीयम्वरूपमंसगैंग हन्त्यर्थ फले प्राणभेदावच्छिन्नसमवायावच्छिन्नाधेय- त्वीयस्वरूपसंसर्गेण हितीयार्थाधेवत्वस्यान्वयोपगमात् । तत्तसंसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताका वन्वाधेयत्वस्याभावो जुहोत्यर्थफले निराबाध इति निषेधप्रतीत्युपपत्तेः द- थितसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य काठाधेयवाभाव- स्य भुज्यर्थे पिबत्यर्थे च फले सत्वात् दर्शितसंसर्गाव- च्छिन्न प्रतियोगिताकस्य प्रागाधेियत्वाभावस्य हन्त्यर्थ- फले सत्वान्निषेधप्रतीत्युपपत्तेः । एवं दर्शितसंसर्गे आधे- त्वस्थानेऽधिकरणत्वं निवेश्यं कर्माख्यातर्थाधिकरगात्वस्य फलान्वितस्य तेन संसर्गेण प्रथमान्तार्थेऽन्वयोपगमात् तत्संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकः फलान्वितस्याधिकर- णत्वस्थाभावो नजो प्रथमान्तार्थ बोध्यत इति निषेध- प्रतीत्युपपत्तिरित्यादिकं सुधीभिः स्वयमूहनीयमिति धातो: फलव्यापारोभयवाचितावादिनां मतनिष्कर्षः । प्राञ्चस्तु धातोर्व्यापार एवार्थः फलं हितीयार्थः कर्मा- ख्यातस्यापि फलमर्थः एवं द्वितीयाकर्माख्यातयोः पर्या- ·द्वितीयाविभक्तिविचारः । यतापि स्पष्टा अनभिहिते इत्यनेन फलानभिधानस्यैव द्वितीया प्रयोजकत्वमावेद्यते सकर्मकत्वं तु पूर्ववत् हिती- यासाकासत्वग्न तत्व द्वितीयाकाङ्क्षाप्रयोजको धर्मः ग- मित्यजिपच्यादीनां फलान्वितव्यापारानादितात्पर्यकत्वं तहिरहादेव व्यापारमानार्थकानां स्यन्दियतिप्रभृतीनां न हितीयाऽऽकाङ्गा अतो ग्रामं स्यन्दते सुखं यतत इति न प्रयोगः शौडादेरधिपूर्वकरवं वसञ्चोपादिपूर्वकत्वं तथा । तत्राधिकरणत्वमाधेयत्वं वा हितीयार्थः पूर्वोक्ताकर्मक- त्वेन व्यवझियमाणानां णिजन्तत्वं तथा तवाणिज- न्तधात्वर्थकट त्वं द्वितीयार्थः गतिबुध्यशनार्थकानां - ब्दकर्मकाणां च णिजन्तानां च फलमणिजन्तधात्र- र्थकतत्वं च द्वितीयार्थ: अधिकरणविशेषितफलविशि- ष्टव्यापारवाचकाः शन्दायत्यादयः फलसमानाधिकरण- व्यापारवाचका रमत्यादयश्चात्रापि मते तथैव तत्र फ- लस्य धातुनोतत्वादुक्तार्थानामप्रयोग इति न्यायान्न फ- लार्थ कहितीयाप्रसङ्गः । ननु गमित्यज्योर्व्यापारमावार्थ- कत्वे पर्यायत्वं स्यात् न च तदर्थार्थ कत्वं तत्पर्यायत्वं स्वार्थ व्यापारार्थ कत्वं त्यजिगम्योः परस्परं तदिष्टमेति वाच्यम् । तथा सति त्यागे वक्तव्ये गमनमिति गमने वक्तव्ये त्याग इति च प्रयोगप्रसङ्गादिति चेन्न । गमेः संयोगावितव्यापारानादितात्पर्यकत्वात् त्यजेविभागा- वितव्यापारानादितात्पर्यकत्वात्तथाप्रयोगप्रसङ्गविरहा- त् । न चैवं त्यजिगम्योस्तथातात्पर्यावधारणे त्यजति- गच्छतोत्यादौ त्यजनं गमनमित्यादौ च धातोवर्धापा- रमावबोधने तात्पर्यविरहेण कम्प्रत्ययाभावेन फलवी- ·॥ श्रीः॥ विज्ञप्तिः । " २ } १ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरैः सीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तवको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । २ एकस्मिन् स्तबके एक एव ग्रन्थो मुद्यते । ३ प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन, व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते ४ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रदृष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । ५ भारतवर्षीयै ब्रह्मदेशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहकैर्देयं वार्षिकमग्रिम मूल्यम् मुद्राः७ आणकाः८ ६ कालान्तरे प्रतिस्तबकं ७प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । ८ साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्तवकाः (१) संस्काररत्नमाला। गोपीनाथभट्टकृता (संस्कारः) (२) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम् ) ३) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया (मीमांसा) व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । (४) भाष्योपवृहितं तत्त्वत्रयम् विशिष्टाद्वैतदर्शन प्रकरणम् श्रीमल्लोकाचार्य्यप्रणीतम् । श्रीनारा- (वेदान्तः) २ यणतीर्थ विरचित भाट्टभाषा प्रकाश सहितम् । ५) करणप्रकाशः। श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) १ भादृचिन्तामणिः महामहोपाध्यायः। श्रीगागाभट्ट विरचितः । तर्कपादः। न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्रविरचिता सम्पूर्णः । (मीमांसा)२ ब्रह्मसूत्र भाष्यम्-वादरायण प्रणीत वेदान्त सूत्र- स्य यतीन्द्र श्रीमद्विज्ञानभिक्षु कृत व्याख्यानम् । } (वेदान्त ) ५ स्याद्वाद्मञ्जरी-मल्लिषेणनिर्मिता। (जैनदर्शनम् ) ) सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपणपरम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरु भिः श्री ६ यामुनमुनिभिर्विरचितम् । (वेदान्त) न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दबोधभट्टारकाचार्यसंग्र- हीतः आचार्यचित्सुखमुनिविरचित व्याख्योपेतः वेदान्तः)१ (१२)विभक्त्यर्थनिर्णय-न्यायानुसारिप्रथमादिसप्त विभक्तिविस्तृ- तविचाररूपः श्रीगिरिधरभट्टाचार्य्यरचितः। (न्यायः) कार्याध्यक्ष:-हरिदासगुप्तः, पचू दिप्रेषणस्थानम् चौखम्बा-संस्कृतपुस्तकालयख २ १ ·THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES, BENARES. This Monthly Magazine consists of very rareand invaluable ancient Sanskrit works on Vedic Literature, Hindu Philosophy different sciences, general literature and Purânas &c. that have never been Jublished before. The monthly issue of this Magazine dealing with one subject contains 100 pages of Demy octavo size, printed neatly in beautiful types on good thick paper, after being carefully corrected by the Pandits of the Government Sanskrit College Benares and other learned men. The works included in the Magazine hitherto issued and those in course of preparation for publication are as follows:- Names of Books, Fasciculus ready for Sale 1. Sanskâraratnamâlâ, by Gopinatha Bhatta. (Sanskâra). 2. 2. Shabdakoustubha, by Bhattoji Dikshita. (Vyâkarana)10. 3. Sloka Vârtika of Kumârila Bhatta together with the Commentary called Nyâyaratnå- (Mîmânså) 10. kara, by Parthasarathi Misra ( Complete ) 4. The Vedanta-Tattvatraya, of Sri Lokacharyya along with Bhatta-Bhasha-Prakasha of Sri (Vedanta) 2 Narayana Tirtha. (Complete) 5. Karana-Prakash, by Brahmadeva, (Complete) (Jyotisha. 1. 6. Bhatta-Chintamani, of Gaga Bhatta. (Mimansa ) 2. 7. Nyaya-Ratna-Mala, of Sri Parthasarathi Misra. (Do ) 2. 8. Brahma Sutra,with Commentary ( Vedanta ) 5. called Viggyanamrita. 9. Syadwâda Manjari, by Mallishêna with (Jaina Dars'ana) 2. a Commentary by Hêmchandra, 10.Siddhitrayam by Yamun Muni ( Vedanta ) 1. 11. Nyiya-Makarand, of Sri Anand-Bodh Bhattarkacharyya with annotations by Chit-Sukh Muni. }(Vedanta) 1, 12. Vibhaktyartha-Nirnaya, By Sri Girdhara Bhattacharya ( Nyaya ) 1. 13. Vidhirasayana,of Appaya Dikshifa.Mimansa) FOR INDIA, BURMA & CEYLON. Annual subscription in advance) Rs 7 0 Single copy 0 FOR FOREIGN COUNTRIES. £. Annual subscription (in advance) 15 Single copy 1 9 Postage free To be had from:- H. D. GUPTA, Secretary The Chowkhamba Sanskrit Book De BENARES CITY "} 8 1 0 s. d. 0 0 0

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.