·॥ श्रीः॥
अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलि
ग्रन्थाङ्कः ६.
श्रीशरणदेवविरचिता
दुर्घटवृत्तिः
संस्कृतग्रन्थमकाशनकार्याध्यक्षेण
त. गणपतिशास्त्रिणा
संशोधिता
लघुटिप्पण्या च संयोजिता ।
साच
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये
मुद्रायित्वा प्रकाशिता।
कोळम्यादा १०८३, मस्ताप्दा १९०९.

·now PREFACE, This work, which is now published, is the Durghatnvrıttı to which frequent references are found in the Sabdakaustubha and other grammatical treatises The worh has been so named, as it is an exposition (Tift) reconciling those Lakshyas (forms of words) and Panini's Sutras which appear difficult to reconcile (Géz) with each other When Vyakarana treutises devoted chiefly to the constderation of the propriety of well known usages of words have at present so far disappeared that only their names seem left to us, fortunately this single work of the kind has been obtained, and it has also been ma'le known to the public Indeed, many other works of the same hind, this book cites as anthority, eg. Suddhasubanta, Prasıddhaprdı, Suvarnarekha, Prayogamuhhı, the obtuning of which is Iughly to be desired Learning by dame from this Dur ghatavritti, not only works on Vyıkarıda, but those of other subjectmatter too, many in number, and whose nimes even were not beard of before, surely no sotary of Sanskrit will be without a longing to know wore of them, nor will his thoughts remain without running to the gist of the learned saying, "कति कवय कति कृतय कति लुप्ता कति चरन्ति कति शिथिला " Later treatises follow for the most part several of the methods explained in the Durgbatas rittı for arriving at • Laksbyas' Objection has been raised in a few places agiinst the opinions of the Durghatayritti in the Sabda kaustubha and other works But by th13, the excellence of tho Durghatarntti, winch is adorned with the rariety of arguments learnedly set forth in it, does not suffer in the Icast, especially as even those adverse criticisms can be com pletely met by expert logicians ·2 It is pluply hnown from the first three slokas of this Durghatayritti that it was composed by Saranador? in the year 1095 of the (Salivahana) Sala Era, corresponding to 1172 A D, and revised by Sıvarakshita From the repeated quotations from Budhistic literature, and also from the introductory prayer of the work being put in the form of a salutation to the Lord as Sarvajna, a synonymn for {Buddha, we may infer that the author Saranadova tus a devotee of Buddha As the author sperks of the roviser of his work as "Sri Sarvarakshita', with the epithet Sri, prefixed to the pime, it appears that Sarınadova brd great veneration towards Sarvrikshita Theretore Saranadeva was probably a disciple of Sarvarakshitz or stood neurly in that relation One minuscript of this work (F) was obtained from the Sanskrit Library of H H The Maharaji of Travancore This is merely a transcript, made 20 years ago, of the Koopa kara Matham manuscript A second manuscript (@) was hinilly sent to me by Pundit duantunarlyana Sastra of 1 Vndivissaram village, son of tbe revered scholar, Syrmi-Dik shita Thus minuscript, which appears to be more than 100 years old, is written in Tamil Grantha character on palm leaf ud some of the letters have disappeared in a few of the lenves It is in accordance with these two minuscripts that I no prepared this edition of the Durgliativuittı account of crrors in the minuscript, the depth of thought contuned in the work, and the large number of references that had to be made to other books, I uoderwent great pains in cazmining and preparing the book for publication Tlus Vrits, in which profound thoughts are expresscd in torso lungurge, certainly requires the assistance of an ela borato commcntars But I have appended only 1 few notes here and there, as far as my abilities rent and the time at iny disposal permitted Bat on T Ganapati Sastri.

·निवेदना। इय सा दुर्घटवृत्तिः, यस्याः शब्दकौस्तुभादिप्यसकृदनुसन्धानमुपलभ्यते । दुर्घटाना-लक्ष्येषु कृष्घटनीयानां पाणिनिसूत्राणा, वृत्तिः-लक्ष्यानुग्राहितया विवर- णमिति व्युत्पत्त्यास्यास्तथा व्यपदेशः । लक्षणेषु कृच्छ्घटनीयानां लक्ष्याणा लक्षणानु- गततया विवरणमिति व्युत्पत्त्या वा स व्यपदेशः । प्रसिद्धप्रयोगोपपत्तिसमालोचनप्रधा- नेषु व्याकरणग्रन्थेष्वद्यत्वे नामशेषतामिव गतेषु एक एवैप ग्रन्थो दैवगत्योपलब्धः, नी- तश्चेदानी प्राकाश्यमस्माभिः । अन्यानपि तु शुद्धसुवन्तं, प्रसिद्धपदं, सुवर्णरेखा, प्रयोगमुखी इति बहून् ग्रन्थान् आशसनीयोपलम्भान् एप प्रमाणयति । न केवल व्याकरणानुबन्धिनः, फिन्त्वन्यविपयानप्यश्रुतनामधेयान् बहून् ग्रन्थान् अस्याः सका. शान्नामतो विदन् संस्कृतभक्तो नाम कश्चिद् न खलु तेषु पर्युत्सुको न भवेत् ; 'कति कवयः कति कृतयः कति लुप्ताः कति चरन्ति कति शिथिलाः' इत्यभियुक्तोक्तिं च न खलु नानुसन्दधीत । दुर्घटवृत्तावुल्लिखितास्तांस्तान् लक्ष्यसिद्ध्युपायान् भूयिष्टमीचीनग्रन्थो अनु- सरन्ति । कचित् कचिट् दुर्घटवृत्त्यभिप्राय प्रति शैब्दकौस्तुभादिपु टूपणमुद्रा- व्यते । न तु तावता दुर्घटवृत्तेरुच्चावचोपपत्तिवचनचातुरीचित्रिताया ईपदपि महिमा हीयते, यतस्तर्ककुशलैस्तदपि दूषणं शक्यमेत्रोद्धर्तुम् । इय दुर्घटष्टत्तिः श्रीशरणदेवेन १०९५तमे शाकमहीपतिबसरे (अर्था- च्छालिवाहनशकान्दे) ११७२तमनौस्तरवर्षसमे प्रणीता श्रीसर्वरक्षितेन सस्थता चेति प्रन्यादिमश्लोकैरवगम्यते । शरणदेवश्च बौद्धग्रन्थप्रयोगाणामसकृत् स्मरणाद युद्धापरपर्यायसर्वज्ञनतिरूपमद्गलाचरणाच बुद्धभक्त इति प्रतीयते । 'श्रीसरक्षित' शात शिम्दप्रयोगाद शरणदेवस्य सर्वरक्षितं प्राप्तिस्कार प्राति बहुमानविशेषा गम्यते । तेन शरणदेवः श्रीसर्वरक्षितस्य शिष्यः शिष्यकल्लो या सम्भाव्यते । तस्यैतस्य ग्रन्थस्यैक आदर्शः श्रीवञ्चिमण्डलमहाराजसंस्कृतग्रन्धशालाया उपलब्धः क.संज्ञः, यः कूपतटमठीयादादर्शाद वर्षविंशतेः प्रार प्रतिरूपितः । अपरच १ 'पिरति च' इसादिकानि गुमाणि दृश्यन्ताम् . २. शब्दकौस्तुभे 'कमनि द्वितीया' 'पर्तृक्मणो कृति' इत्यादीनि समागि दृश्यन्ताम. ३. 'गाटादिभ्योऽगिन्'ि इत्सादिमूलागि स्यन्तान्.

·२ विद्वद्वतसश्रीस्वामिदीक्षितसूनुना वटिवीश्वरप्रामाभिजनेन पण्डित-अनन्तनारायण- शास्त्रिमहाशयेन सकृप मह्य प्रहितः ख.सज्ञः । एष शताधिकवर्षदेशीयो द्रमिलग्रन्थ- लिपिस्तालपत्रात्मक कतिपयेषु पत्रेषु लुप्ताक्षरश्च । एतदादर्शद्वयानुरोधेन दुर्घटत्तेः संशोधन मया निरवति । किन्त्वादर्शाशुद्ध्या ग्रन्थगाम्भीर्येण अनुसन्धेयग्रन्थान्तरवस्तु- भूम्ना च संशोधने महान्त क्लेशमन्चभूवम् । मितगम्भीरभाषिणीमेनां वृर्ति प्रति प्रतिपदावगाहिन्या व्याख्ययावश्यमाचर- णीयं कयाचित् साचिन्यम् । अह पुनर्यथामति यथावसर च टिप्पणीमेव लघ्वी कामपि तत्र तन समयोजयम् । अनन्तशयनम् . १९०९.६.२४. } त. गणपतिशास्त्री.

·दुर्घटवृत्तौ स्मृता ग्रन्थाः। अनुन्यासः ९, १४, १७, २२, २६, ३५, ३६, ४२, ४५, ४७, ६४, १०४, १११,१२६. अमरकोशटीका अमरलिङ्गकारिका ८५. अमरलिङ्गसंग्रहः ५०, ७४. अर्धनारीश्वरकम् अष्टधातुः २४, १३२. उणादिवृतिः उत्तरकाण्डम् ९८. उदात्तः कण्ठाभरणम् १२७. कलापवृत्तिः १०८. कपपश्चिका कादम्बरी २०, ४१. कामन्दकीयम् ११, १२२. किरातः (किरातार्जुनीयम्) ६४,८१, ८२. कीचकवधः ५०. कुट्टनीमतम् ७३,७६. कुमारः (कुमारसंभवम्) ७, २०, २१, २६, २७, ३१, ३४, ३९, ४१, ४२, ४५, ४९, ५१, ५२, ६१,६०, ६५, ६६, ७२, ७७, ८०, ८१, ८८, ८९, ९२, ९३, १०३, १०७, ११६, ११७. कैलासोद्धरणम् कोशः कीयलिगकारिका नण्टी (चण्डिकासप्तशती) १८, ४९, ५८, ७५, ८३, ८४,९९, १०५, १०६, ११०, ११७. ५१.

·१४. चन्द्रिका चान्द्रसूत्रम् ४१, ८१,१२५, १२८. जयमङ्गला (भट्टिकाव्यव्याख्या) १८, ३०, ३९, ४५, ६३, ५६, ७५, ९३. जातकमाला जाम्बवर्तीविजयम् (पाणिनिकृतम् ) ज्ञापकसमुच्चयः ३०, ३६, ५२,९४, १३१. टीका २०. त्रिकाण्डशेपः ३९, ९९. धातुपारायणम् ६,८. धातुप्रदीपः २, २०, ५१,१०५, ११३. धातुप्रदीपटीका ५६,९२, १०३. धातुप्रदीपिका धातुवृत्तिः नेभिसन्धानम् ७३. न्यास ३, ४, ५, ९, १०, १३, २५, २८, २९, ३१, ३३, ३४, ३७, ३८, ४५,४६, ५६, ६५, ६६, ६७, ७०, ७१,७८, ८०, ८१.८४, ८८,९५, १६, १००, १०१, १०२, १०५, १०९, ११०,११३, ११४,११८, १२०, १२५, १२७, १३१. पञ्चतन्त्रम् पदम् पारायणम् प्रक्रिया ७३. प्रयोगमुखी १२२. प्रसिद्धपदम् १०५, १९५. भट्टिटीका २१. ६३.

·भागवृत्तिः भारतः भारवीयव्याख्या भाषावृत्ति भाप्यम् ३, ४, ७, १५, १६, १७, १८, २१,, २४, २८,३४, ५२, ५३, ६३, ८२, ८६, ८७, ९७, १००, ११३, ११२,१२५. ११२. ९२. २१, ३३, ४६, ६०, ६३, ६८, ६९, ७१, ८३, ८५, ८७, ८९, ९०,९४, ९७,९८,१०३, १०४, १०५, ११०, ११३, १२२, १२३,१२५, १२६, १२७, १२८, १२९, १३०, १३१, १३२. २, ३, ४, ८,१७, २२, २८, ३४,३५, ३६,४२,४४,५०,६१,६६,७२,७३, ७४, ८२, ८९, १०४,१०६, ११९, १२२, १२५, १२७, १२९. ४१,९२. ४०. ९८. ६२. १३,२५,२६,२७,४४,५५,५८,६७, (१,९६,१२१,१२२. १४,१५,१७, १९,३८,५३,५७,५९, ६१,७१,७५,७८,७९,८०,८८,९३, ९८,१०२,१०३,१०५. महिम्नः प्रयोगः मालतीमाधवम् मीमांसकप्रयोगः मीमांसावार्तिकम् मेषः (मेघदूतम्) रघुः (रघुवंशम्) रत्नश्री रामायणम् रूपावतारः लक्षणम् लिम्कारिका ७१. १०५.

·५०.
लेखमालिका
वररुचिलिगकारिका
वासवदत्ता
१२८.
विश्वः
९०, ११६, १२३.
वृत्तिः (काशिका) २,११,१४,२०,२२,३०,३२,३४, ३७,
३८, ३९, ४२, ४५, ४७, ४८, ५५,५८,
६०,६५, ६६,६८,७०, ७२, ७८, ७९,
८१,८८, ९४, ९७,९८, १००, १०२,
१०३, १०५,१०७, १०८, ११३, ११४,
११५, १२०, १२१,१२९.
वृत्तिव्याख्यानम्
१००,१११, १३१.
वृद्धसुवर्णम् (शुद्धसुबन्तमित्यस्येवेदं प्रमादलेखनं स्यात् )
११०.
५२,५२,९९.
४३.
वृद्धिन्दः (१)
वेणी (वेणीसंहारम्)
वैद्यकशास्त्रम्
शुद्धमुवन्तम्
श्रीगोविन्दम्
संसारावर्त.
सुवर्णरेखा
१२१.
११३.

·दुर्घटवृत्तौ स्मृता ग्रन्थकाराः। ३,५,३७,१२६. अनुन्याराकार अनुपदवार अमर ३०,३१,४९, ५०,५१,५०,५८,६२,६१,६७, ६९,७४,७६,७७,७९,८१,८३,८५,८९,९०, ९१,९०, ९४, ९९, १००, ११० ११७, ११९, १२०, १२३, १२५ उज्ज्वल ३० कात्यायन कायस्थ कालापा १२६. यट १४,३१,८० गोनीय (महाभाष्यकार) घटापर घोप (अश्वघोष युद्चरितम्ता) १७,६२, ८६,९५, ११६. चन्द्रगोमी १००, ११८ चाणक्य चान्द्रा १९,९४, ९७ ११६ जयादिस जैनेन्द्र (पचिकाकृत्) ३४. दण्डी (काव्यादर्शकार) धर्मकीति. (रूपावतारकृत) नन्दी भ्यासकृत्- ५, १०,३६,४२,६८,८७,९६ पाणिनि (जाम्बवतीविजयकान्यकर्ता) ८ पुरुषोत्तम १६, २७,३५, ४३,६०,७१ पूर्वत्तिदशत्तिकृत ४२, प्राणेश्वर १६ बौद्धप्रयोग भहि १८, १९,१,२३, २४, २५,२६,२७,२९, ३०,३३, ३५, ३६, ३८, ३९, ४०, ४२, ४३, ६०,६५, ६५, ६९, ७२, ४, ७, ७७, ७८, ८३, ८६,९०, ११, १२, १४,९५,९६,१००, ·भन्टिीकाकृत भर्तृहरिः (भाष्यटीकाकारः) भवभूतिः भागवृत्तिकृत् भागुरिः भारविः १२, १६, ११६. १९,३१, ८९,११५. १४, ३४,४०,४७, ११७. ८७ भाष्यकार: मयूरः १५, १६, १७, १९, २०, ३४, ४४, ४९, ५२, ७५, ८९, ९०,९७, ११३, १२२ १८,४५, ५५, ७४ १३, ९३, १०४, १०५, १३०. महिः माघः ३, ६, २०, २३, २६, २७, ३१, ३२, ३४, ३८, ४१,४८, ५३, ६१, ६२, ६६, ६९, ७६, ७७, '७९, ८५, ८६, ९२, १३, ९६,१०६, ११३, ११६,११८,१११, १२२, १२६, १२९, १३०. १७,६०,८८,९१, १०१. मुरारिः (अनघराघवकती) मैत्रेयः रक्षितः १, २, ६,११,१४, १८, १९, २१,२०,२३,२५, २६, २८,२९, ३२, ३४,३५,३६, ३७, ३८,३९, ४०,४१,४३,४४,४५,४६,४७,४८,४९, ५०, ५१,५२, ५५, ५६,५७,६१,६५, ६६, ६७,६८, ७१,७२,७६, ७७,७८,८१,८८, ८९,९२,९४, ९५, ९६, ९५, ९८,९९, १०३, १०४, १०५, १०६,१०७, १०८, १०९, ११४, ११६, १२१, १२३, १२७, १३०, १३१. याभः मामनः (काम्यालबारक्त) वाल्मीकिः रिजयः सिगरः परीषिकाः प्यारयानाल. ध्यामः प्रवरागिः ६२. १६,५६,६६,११.. ७२. ८३. १०५,१११. गरक्षितः २१,१.१.

·२
सम्बन्धः
सादल: (१) सुदल: (१)
मुभूतिः
सोमनन्दी
हरिश्चन्द्रप्रयोगः
१०९.
८२,१२९.
५०,८३,१०१.
४८,

·दुर्घटटत्ती व्याख्यातानां सूत्राणां सूचनिका । १८ १८ ११६ अक.सवर्णे अकर्मकाम असावं अगस्य अचः परस्मिन् अनुपसर्गाद्वा अनुशतिका अनेकमन्य अन्तरान्तरेण अन्यथैव अन्यपदार्थे अन्यारादि १२१ १०१ ३ १०४ ११४ ४२ अचि शुधातु ३० अपमं नपु अंचो णिति अचो यत् अच् प्रसन्वव अजायत. अजेय २९ ५२ अत इम् अपपरि अपादाने चा अपादाने पर अपे लेश अप्रत्ययात् अमनुष्य अन्याय अपि ८७ ६८ १२८ ११८ १०० १०८ अर्ध नपु अत इनि. अत उपधा भतोऽम् अती दीपों अती भिम धत्वसन्तस्य श्रदर्शनम् अदग औ अदिप्रभृति अधिकरणी अपिार सप्ययनतो १०६ ८ ८२ अर्पणप्रसा अलगुत्तर अपाच्तरम् अपाचाल अव्यय भिफि अपटक्षाशि अगयोगा गिद्धवद् अम्नानि अग्न अरमदान अग्गाममः अरमायामंधा ७ भनारमा अनभिहिने भनिदिता নুনবে अनुदार भार १३ . १.1 ८ ८८ ·११३ ११९ ११२ आकडारा आमहायण्य भाड उद्गमने आडि चाप: भाडो दो आढो यम आडो यि आतथ्योप भातो धातोः आतोऽनुप ११० ९२ भातो युन् ८४ आत्मविश्व आदेच भादेशप्रत्यय भाद्रुण. भानदृट्टतो ९४ १२७ ३८ 1८ १५ ९८ भाने मुक् उदोऽवं उपदेशेऽत्व उपधायां च उपपदम उपर्यध्यपसः उपसर्गस्य च उपसर्गाच उपसर्गात् खल् उपसर्गात् मु उपसर्गादस उपसर्ग घी उपसर्ग स्वः उपसर्जनम् उपाद्यमः उपान्वध्याड्वस उभयप्राप्ती कडुतः ऊतियूति ऊस्तरप ऊयादिच्चि ऋत उत् ऋतो डिसर्व ऋत्विग्दधृग ऋभ्यो सप् ऋहलोय॑त् ऋत इद्धातो ऋदोरप् एकगोपूर्वात् एकाच उप एकाचो दे एकजुत्तरपदे न एतत्तदो. एतिस्तुवा एनेलिहि ६८ ११३ आन्महतः .माधधातुकस्ये आशिषि नायः इकोऽचि वि १७ इजादेव इजादेस्स १३. ८० ८९ ८८ इदमः स्थमः दुदुपयस्य इन्द्रवरुण इन्धिभवतिभ्याम् पुगमि रसुमुका 11 १२९ । पदुरपु उगितच उजादको उदिधयति ६ ·विटति च .१ ओजस्महाऽम्भ ओन् गुणः २ कस्य च वर्त कादरपास्या ओसि च केन च पू आतोऽम्शसोः फरि कर्म करि मृत पतरि च वतः क्यद् २५ १२६ १३१ ४७ १६ ४२ ५७ ऋतूस्थादि क्रव्येच क्रीडोऽनुस पहेया किन्प्रत्ययस्य सरवसानयोः सरि च रययात्परस्य गतिवुद्धि गत्यर्थकर्मणि गदमद गन्धस्येदु गहादिभ्यश्व गाङ्कुटादि गातिस्था गुणवचन गुणोऽतिम गुपूधूप गोत्रियो प्रह घायच भाव घुमाथागा एपिरवि पाहति पर्नुरीपिपत फर्टकरण फर्तृकर्मणोः पस्थे चा पणि च फर्माण द्विती कर्मण्यम् कपादियु पालादटम् काम्प्रत्ययात् किमेत्तिह पुगतिमा पुप्योः पी युमनि च पुमुदन पुलक्षि मानुप्रयु ८१ ८१ ६ ८५ ३८ १२६ १२९ ८ चजी. कु खिनुपास्या पूर्वरंग पांतर परो गे: १२४ चतुर्थी पानि चतुर्थी तद चतुर्थी गम्भ परंशः ६मः १२. बारम्पमा ७३ जनपदश ७४ ·न लुमता ६ ૪૮ न लोकाव्यय न ल्यपि न विभक्ती १२३ १०६ १२६ ३३ पूरणगुण पूर्वकालैक पूर्वनासिद्धम् पूर्वपदात् स पूर्वपराधरो पूर्वसदृश पोटायुवति पोरदुप प्रकारवचने " न शसदद नचापदान्तस्य नरछन्यत्र न मुदुभ्याम् नस्ताद्धिते নামি निगरणचलना नित्य कौटिल्ये नित्य डितः ११० १०२ प्रकारे गुण १२२ २० प्रत्ययः प्रत्ययलोपे प्रथमयोः पूर्व नित्य वृद्ध ८४ ८३ १२२ प्राक् क्रीताच्छः माग दिशो ८ २१ ३४ २२ नित्यवीप्सयो. निष्टा निष्ठा शीविदि नेयडुव नेविंशः नोदात्तोपदेश पचमी भयेन पतिः समास पदान्तस्य परनोमास् परवलिङ्गम् परिमाणाख्या परोक्षे लिट् पानामा पादः पत् पादरातस्य १३. १८ प्राग्वहतेः प्राणिस्थादा प्रातिपदिकान्त प्रातिपदिकार्थ प्राप्तापने प्रैपातिसर्ग प्रोपाभ्यां युजे प्रोपाभ्यो स फलेप्रदिरा फल्गुनीपो यहुपु बहु बाष्पोष्म वाहादिभ्यश्च बुधयुध ग्रह्मभ्रूण ब्रह्महस्तिभ्यां दुवो वचिः मवत्तरः भावे भुनोऽनपने ९ २३ २० संवत् कम ११८ पुगन्तल पुनः सय्यम्परे पुमान् प्रिया पुरोऽप्रतो ·१०३ भूवादयो धा भ्रस्जो रोप मतियुद्धि मनुवसो रु मदोऽनुप मनुष्यतत्स्थ लोपो व्योवलि ल्युट च वचिस्वपि वदः मुपि १२६ वयसि दन्तस्य वयसि प्र माडि लु। वर्तमाने लन् १०५ ११२ मितां,हस्वः म्रियतेलड्लि यथासरयम यथासादये यस्मात् प्रत्यय वा दान्त वा पदान्तस्य वाहनमा वा बहूनाम् ११ ९० वा यी यस्य विभाषा ११२ १०७ वारणार्थानाम् यस्येति च याप्ये पास २४ १०३ वा ल्यपि ९० वासरूपी ९१ विज इ ६२ यावादिभ्यः यासुट् पर युवोरनाको युष्मदस्मदोः पष्टी युप्मदस्मदोरन्य युष्मद्युपपदे ७३ १०८ १२३ ११३ यू च्याख्यो २१ विदिभिदि विन्दुरिच्छु विभापर कृनि विभाषा गम विभाषा गुणे विभाषा असि विभापोदरे विशेषण वि रद्धान्छ' रदिरेचि वृद्धलोमरा ३ ८५ येषां च विरोध. योपधात् रजःकृप्यासुति रदाभ्या निष्ठा ८६ ८० रलो व्युपधा C ७८ वाती गुण १२४ रपाभ्यां नोण राजाहस्सखि रामाहाहा रिद् शयग्लिक्षु रोगारयायाम् रोऽपि लटः मातृशानचा लिनिमित्ते उपसदर उपविसपे तोप.शाकन्यस्य व्यधजपा बजयजो. अधधरजमुज नीद्यादिभ्यश्व शप उपालम्भने दादयनो भाग इदद ८८ १५ गृत पात्र ७८ १९ दशेपार तरि दोया प्यागि ·श्नसोरोपः त्रिणीभुवो भ्युक किति ६५ १११ २८ सधैंकान्य सयुक्त सह सुपा सहस्य स. सासदायो सायचिर सास्य देवता सिचि रद्धि सिध्मादिभ्यश्च १२८ श्वीदितो पष्ठी पष्टी शेपे पष्टयतसर्थ पष्टया पति पिगौरादि पिद्भिदादि युना घु ८१ ४६ १२७ ८६ ११९ ६१ ८३ १३० सयोगे गुरु ६८ ६० ६२ राख्युर्य सहयापूर्वी सहयायाध रामामे प्र ससोदी सज्ञाया समज सत्यापपाश सत्सूद्विष स नपुसकम् सनाशस सप्तमीवि सप्तम्यधि सभा राजा २३ ११६ समर्थ पद समानर्तृक्यो रामानोदरे रामासेऽनन् १२५ समो गम्युरिछ सम्पर्युपेभ्य सम्प्रसारणाच सम्माननोत्स रातिशास्त्यति सर्वनामस्थाने हालच हल्याभ्या हुझल्भ्यो हृद्भगसि हपेलामसु हेतुमति च हस्त हस्वनद्या हस्वस्य गुण हस्ती नपुरावे १०५ ११५ ११२ १२१ ११० सर्वनाम्न स्याद् सर्वस्य द्वे १२. १२० ८ ·दुर्घटवृत्तेरुदाहरणानुक्रमणी। ७६ १०४ २५ ४७ ४१ ९२ अधिजगे अधिरषद अधिपतिना अधिष्टकः अधीय अधीनम् 'अधीयते अध्येतृवेदित्रोः अननुसूयवः अनन्तरायाः ९८ ४२ १२० ७६ अनन्यगुर्व्याः ५५ १० अनाराध्य अकारयत् अक्षपादः अक्षरलवक्षिप्ता अखद्वेन अगमः अग्नेः अड: क्तिना वाधा अडित् अङ्गुलम् अजां नयति प्रामम् । अजीहरन् अटति अतिखट्वाद् अतिजरसस्य अतित्वम् अतिदुर्लभम् अतिलक्ष्य अतिशायनम् अतिसखेः अतिसुलभम् अतिस्तुतम् अतृणे अन्यल्पाचवात् अधयनस्य अधिक दशानाम् १०३ ९२ १०८ ११० १६ - अनाशास्यजयः अ(प)नासिकः अनुजज्ञे अनुनाये अनुनासिकः अनुपधात्यात् अनुपलब्धेः अनुपालभ्यः अनुष्टुप् अनुहरते अनूद्यम् अनेकः अनेकप्रसाग्वत् ४५ ११४ २२ ११० २८, १२८ ५ १२४ ११० १२८ ६० ·१०६ ७२ ४० अनेक अनेकेपाम् अन्यथा कृत्वा गत. अन्यथात्वम् अन्ती अन्वगाः अन्वेपमाणम् अन्ब्लः अपन्थानम् अपन्यायः अपर्णामिति अर्वताम् अल कुमार्य अल्पश्रुतः अल्पान्तरम् अवतारः अवदन्तस्य १२४, १३० १०४ २० अवमन्य १०३ १२८ ૪૨ अपव्यपहार. २८ १३१ ७२ ३८ ३८ २५ अवष्टब्धः अश्राद्धभोजी अश्वघासः असावि असूर्यपश्या: अस्ति अस्तिक्षीरा अस्तित्वम् अस्मान् द्वेष्टि अहमिन करोति अहर्युक्तायाम् अहोरचन आ उदकान्तम् आकस्मिकम् आक्रमयामास आकामयामास आग्रहायणः आग्रहायणी आचरचञ्चुग आजघ्ने आजातशानाम् २८ ९२ १२५ अपशब्दः अपुपत् स्वपोपम् अपूपार्धम् अपेतमैथिलीम् अपोभि अभिजानासि अभीयात् অনু अभ्यस्या अमयन् अमृतमम्युनिधिर्ममन्थे अमोचयत अम्मसा निधिः अयुत अर्थमर्थ प्रति अर्धपिप्पली १२१ ११५ ८२, ११७ २७ २६ १०५ १५, १९ ५५ ८,९५ ११६.

·६ आलोचः . आन्यसुकरण १०० आतिशायिकः आतिष्ठद्गु आध्यात् १३, ९३ आपीय १०४ आप्यम् आमज्वरः ११६ आतः १२५ आरातीयः १०७ आराव आरोहयते २० ११७ आवयोरन्तरा ४२ आविचक्षुष. २७ आशिपयति आशीष्कः १२० आश्वसेयुः आस आमुतिः ६८ आह ६१, ६२ इकारानुबन्धवत् ८८ इतिकरणः इत्यम्भूत. इदानी करिष्यास इष्यते ईश्वरज्ञातः ईश्वरी ७५ उच्चारणार्थवर्णान्तर्भाण ४४ उच्चुकुटिपति उच्चस्तराम् उड्डयितम् उड्डीनः उत्तरापथम् उत्तरापथः उत्तरामुखम् उत्तरेण उत्तिष्टते उदकस्पृशः उदविस्य १०८ उदरम्भरयः उदीरितम् १११ उदीर्णः उद्गिरणम् उद्गीय १०४ उग्रथयितुम् ११४ उद्धाटनम् १०६ उद्घाटयति उद्यमोपरमो उद्वेजिता उपक्रम्यते उपकामयति १०५ उपधात्वात् उपरमोद्यमम् ११६ उपरि शिरसः २९ उपर्युपरि बुद्रीनाम् ४१, १२२ उपलब्धिः ६९ " ७ ७० ·ऐन्द्रम् आदन पचति औषस উৎ २६ ककारः कटकात् कणेहत्य पयः पिबति कण्डुतिः " ५७,६८ कतमः कथकृत्वा कन्या उलूक उपवसन्ति उपाध्यायी १०७ उपाध्यायेन सहागता. उपायसत उपायंस्त उपायध्वम् उपातः १२५ उपासते २४, ५३ उपोष्य रजनीम् २५ ऊचतुः १२१ ऊहति १३ एकः १२० एकजातीया ९० एकत्वात् एकदशी एकवनिमुखर एकपली एकवीरः ३२ एकराः १२२ एकाकिना ४४ एकात् एकादशीम् २५ एकापृषी ३२ एकैकम् एफैकशः १०९, १२२ एनम् एवकारः BM . कफापहा कमण्डलुपाणि. कम्पयते २१ करस्य करभो वहिः करिष्यमाणा (५४ कर्णजापः कर्णवेधः कर्तारी कर्तृ ११९ फर्तृणि १२० कलहंसराममहितः ३६, ५९,६३ कल्याणकोडी का दिश गन्तव्यम् काञ्चनी काञ्चनीम् काचाः कातीयः कापयः ५१ ८३ " k ७० ·१२४ ३२ ७८ ६१, कृपा क्लुप्ता कैकयीम् केकीतः केकयुपशम् कैरवकोरकीयति कैलासाद्रिः कौरवाः कौरव्याः कौसल्यायनिवल्लभाम् ६४ कामहा कारयामास कार्तवीर्यार्जुनः काव्यम् कासाचके किंकृते किङ्कराः किरण कीर्तना कुकुरकौरवस्त्रियः कुक्षिम्भरिः कुटिया कुटीकुटम् कुप्यते कुरुतेनेयम् कुर्वन्ती 'कुशालपो कुष्ठी कूक्तिः ३२ ५३ ५२ १११ ६८ ५२ क्वः ८ १२० १० क्त्वायाम् कन्यादः क्रीडते १५ ३८ क्रुञ्चाम् क्रयादिः १०४ १८ क १२९ कूपदेश कूपमाण्डूकि! २५ १२२ ३५ १२२ १३० क्षत्रिययूनाम् क्षमा क्षान्तिः क्षीणः क्षीण. खपुष्पकृतशेखरः खिन्नः खिन्नः गच्छते गणरानम् गणेयम् गण्या गन्धवरोभिः कपात् कृतकर्मण कृत कृतपूर्वी कटम् कृता जनैः (कृताजिरैः) कृत्रिमपुत्रकैः कृत्या विप्रकुलम् ६२ १०४ ·4 २६ १२६ ३ ३४ ४२ २६ ४९ ८० ११२ १२३ ११२ १२५ ४८ ३१ १२५ गमकत्वात् गमयति ग्रामम् गर्वायसे गविल्याह गां बाहीकम् गिरिशम् गिरिशः गिलितः गिरिसागरविहारः गीाम् गुणिनां हिते गुपितम् गुरुतुल्यः गुरुलाघरम् गुरौ भक्तः गुर्विणी गृहवित्तभर्ना गृहस्थूणम् गृहादारभ्य गृहीत्रा इद युद्ध प्रवृत्तम् गोतरः गोऽभरत् गोभ्यः स्वस्ति गोमान् गोपिट् गोस्वामी गाहितम् गौरी ब्राह्माणितरा गौचाहीका प्रसति ग्रामणी: ग्रामार्धम् प्रामो गन्तुमिप्यते ग्राहयितुम् ग्रीवाकुक्षिललाटेषु प्रैवेयम् पुष्टम् वृतस्पृगयम् चक्रपाणिः चञ्चुचरणैः चतुर्दिशीमेघोदयः चतुर्दिशीशान् चतुर्यिता चन्द्रकान्तीयति चन्द्रगोमिनाम् चरन्ति चर्मती चातुर्थिकः चातुर्विद्यः चातुर्वद्यम् चापल चालयन् चिमसया चित्रगुम् चित्रभानुः चिन्तिया चुचुम्ये चुरा . १२९ ६१ ८९ ५० ৩৩ ४५ ७१ ७७,७९ २ १०५ १०२ ९५ १२९ ३५ २० ·८२,११५ ३९,४९ चैनं यावच्छीतम् छात्रोपाध्यायम् छिदुरम् छिदुरया छिदुरान् जगन्मया जनकीयति ज्योतिषम् ज्योतिष्मती ज्योत्स्नाहरः तदस्मिन्नधिकम् तदुपरि तनिपतिदरिद्राणाम् तनुपेकमलम् तन्वीत्वम् तमस्तानवम् तरुशेलाः तविद्या तर्तुम् तस्य ग्रहणम् तस्याभिगमनाय ११० १२८ जन्मजन्म जयति जयन्ति ४९ १२४, १३० १२१ ३७ ५९ तां प्रति क्रुद्धः २५ १२७ २७,१२७ १२९ ७३ २ १ जश्त्वम् जागरतया जागर्यते जाग्रः जातिस्मरी जाने जिघांसीयात् जिष्णुः जिह्वाले जीवपन्याम् जुघुपुः जत्वा ज्ञापकम् ज्ञापनम् ज्ञापयति ज्ञापयितुम् ज्ञायते ज्ञास्यति २२ ११८ तिरस्कार तिरस्कृत्य तीर्थज्ञानम् । तुन्दपरिमृज तुलयति तुला तुष्टोथ तूणीक तृतीया ते ११३ १०५ १२० । " . २४ ते वनम् तैराकमयामास ४२ ६२ त्यन्य ·-- त्याजितम् नपा १२२ त्रयो गावः ११४ ५८ १२८, ... ७७ ७४ २४ ४५० १० ३ १२७ २८ दरिद्राजागृदाधीनाम् दर्शनीयदर्शनीय दर्शयते दवः दाक्षिणापथी दात्रेण दारा: दारिद्रयात् दासीदासम् दिदृक्षते दिवस्पति. दिवोकसः दिवौकसः दुःखेन दुःस्थः दुद्रोथ दुरालभः दुर्विय. दुर्नयम् दुर्नामा दुर्नीतम् दुर्योधनः दुर्विज्ञेयम् दुहितात्मजी दूतेषु हरभ्याम् दृटभक्तिः १२७, १२९ १२८ प्राहि त्रिष्टुप् त्रीणाम् त्रैवर्णिक त्व ब्राह्मणी त्वकपितृकः स्वगुत्तरासनवतीम् त्वकल्पो देवदत्तो याति त्वत्तः त्वत्तरो यासि स्वद्भवति खमागमिष्यसि त्वया ज्ञात चया रक्षित वया शीलितः दक्षिणापथः दक्षिणामुग्यम् दक्णयः दसे ददरिद्री दहशे दयतुः दधिमुमनसी दन्तमुहिनः दरिद्रस्य २८ ४७ ११० १०४ १३०. ८९ १२९ १३० २० २४ प्रष्ट्या ·१२२ ४७ १२३ " ३ ४४ २३ ११५ १०० ar " ११२ १२७ देवासुरैः देवो याति दोपाणा विवर्जितम् दौत्येन द्वन्द्वम् द्वन्द्वः द्वयेपाम् द्वापर द्वारिकः यहा धरित्रम् धायरामोदम् धारितः धूमायन्ते धूर्तवकः धृतधनुपम् नखीनाम् नत नदीष्ण नन्दते नप्ता कुमारी नन्त्री नमश्चकार देवेभ्य. नमस्कृत्य मुनित्रयम् नय नयन्ति नरकन्य जिष्णः नग नवम् नानवत्वम् नरना नाग्निस्तृप्यति काष्टानाम् नाथसे नान्तरीयक नापोथदिस्य नाभिहृद नारद इति नासत्य नासत्यो नास्ति निस्मे नितान्त निधिर्जलानाम् निन्यतु निमित्तम् नियमयति निरस्यति निर्गच्छन् निन्धसे निर्मिति निलीभा निषिगती निशामय निष्टव्या निहन्यते निहतहिया ३८ ३३ ९२ १०२ ४ १२५ १०५ २० ११७ ७४ " ४३ ११० १५ " १२८ नरगाहम. १२९ ·१२८ " २५ १२४ नीचः नुवति नृपतिसमाम् ५० नेष्टोद्गातारी नैककीर्तिः नैशतमोवृतम् पक्त्वौदनो भुज्यते ४२ पचमाना पचानस्य ६२, ११४ पचानि ६७ पच्यते पच्यते ओदनो भोक्तुम् ४२ पञ्चगुः ३२ पञ्चजनीयः ८४ पञ्चपल्यः पट्टी १०७ पठिपठी पणायान् पणायितम् पतितः ११२ पतिना २२ पती पदम् पदाः ६५ परमपूज्यः परमेष्ठी परश्शतम् परश्शताः पररशताद्याः परस्सहस्त्रम् परार्धभारनिर्वोदुम् परापवादसस्येषु परिमलम् परिवारः परिवाद् परिषद्लान्महाबाझैः परिष्वजति परीयाः परीयात् परीवारौ परोक्षम् पलाति पश्चिमामुखः पश्य पाक्तिः पाश्चकपालः पाञ्चकपालीयम् पाणिनीयम् पाण्डवाः पाण्ड्याः पातयां प्रथममास पादे १४ १२१ " ६६ १३ " ७० " ८० ९४ " पभ्याम् पयोधिः परमवम् १२४ २७ ·१०४ ८४ ११२ ५४ ९ पार्थः पार्वतीपरमेश्वरी पितृवत् पितृणाम् पिपतिपति पीडा पीडना पीतप्रतिबद्धवत्साम् पीवरोरु! पुंकाण्डम् पुंवत् पुंसु पुंस्त्वम् ७२ ११३ ७७ पूजिया पूरयित्वा भु पूर्णिमा पूर्वम् पूर्व कायस्य पूर्वफल्गुनी पूर्णमुखः पेचिथ पौनःपुन्यम् प्रक्लप्यमानः प्रख्यानम् प्रचक्रमुः प्रचुरतरव्यञ्जनवयः प्रणम्य शितिकण्ठाय प्रतिजृम्भति प्रतिस्तब्धः प्रतीच्छिष्यामि प्रत्यक्षः प्रत्ययः १२६ १३१ १२८ २ पुञ्ज एतौ पुनर्नया -१२९ पुपोथास्मै १२८ २९ ६५ प्रच्यानम् प्रपः पुरः कौतुकाधानहेतोः २७ पुरतः ८९, ९० पुरस्सराम् ७५ पुरस्सरा ६० पुरा भत्ता पुराणैकम् ३२ पुरातन ८२ पुरुषाराधनमृते पुरुषोत्तमः २७, २९ पुष्टिः पुम्पः प्रपरापसमन्वयनिर्दुव्र्यतिसूद-१३९ २० भिनिपर्यपयः प्रबोधयन्ते प्रभावः प्रभूयते भृत्यः प्रमदवनम् प्रनिती पुरो रामस्य ·१२ १०३ ४५ प्रलम्बन प्रवेता प्रशंसा प्रशसीयात् प्रशस्तिः प्रशास्महे प्रसज्यते प्रसरम् प्रमूतस्य १०३ २० १२३ १३० ८० फली फलै. बभूव ७, १२१ बहिनीमात् बहिष्का १२० बहुश्रुतः बहुसख्या २२ बहुसख्युः बालाम् ७५ विन्दवः विसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः ८८ बुध्यति १४ बुभुक्षातः ६२ बुभुक्षितं न प्रतिभाति बुभुजाते बुभुजे बोभूयते ब्रह्मनम् ६०,१२९ ब्रह्माणी भयनम् भयशोकहती भयापहाः ६० भरः भरितम् भवति ३, ५, १०, ११ भवतीप्रसादात् भवतीमुत भयभ्याम् प्रागियम् प्राडगे प्रान्यासु प्रातिपदिकात् परतः प्राध्ययनाभिभूतम् प्राप्तजीविका प्राण्यकर्म प्राप्स्यते प्रावृपायते प्रियस्य मुसल्यः प्रेन्चनम् प्रेम प्रेष्यनुवः " ९५ ३४ ३२ २० ५४, १२१ ११० १२९ ६६ फटयपूगमालिमा फलवान् फलानामाशितः ·भवान् याति १९ २८ ७२ भवितव्यप्रियसङ्गमम् भोश्यते भ्रान्तं देशम् मकात्पितृक. मकारस्य मफारवचनम् भवौ ३ मघवद १२६ मजति मञ्चाः कोशन्ति मतिः १०७ भाण्डे भारतो प्रन्यः भार्या भास्करः भिक्षुणी भिक्षुस्य भित्तिः भिदुरम् भिन्धकी भीतम् भीतभीत इव भीरवः भार! भुक्ता ब्राह्मणाः ६२ १०५ मत्तः मत्वर्थीयम् मधुपर्कपाणिः मधुपी मधुहा मव्यन्दिन मनषितम् 'मन्त्रजापम् मन्दधियाम् मन्द मन्दम् १२२ ৩৩ १११ ६७ ११९, " ७२ भुक्ता तुष्टिः १२२ ४२ मन्ये धातुः २८ ममत्यम् ममाय प्रभुः मने ४४ ३९ ७० मया ज्ञातः ६३ मुझे गूतपूर्वगतिः भूनि भूपणभूष्यभावः भूषणाः भृतिः भृष्टम् भत्ता भेषजम् भोक्ता ६८ १२४ ११८ मरतकाहयः मरुत्वान् महतीप्रियः महतः महाबलपरीवारः २७ २३ ·महाष्टमी महाँहि महिष्यः यथोक्तरीत्या यष्टिः २९ ६८, ९४ १२६ २४ १२७ यायावराः मातुः करोति ८५ मान्छादयामि मादः मान्यचरेभिः यूपाय योगपद्यम् रकारादीन् रक्षःपाशान् रक्षोगण क्षिप्नुम् ७० १०८ मा भवतु १०२ १२३ " ८८ १२५ १०२ २० ४९ १२६ ५ मा भैः मायिनः मायी मालिकः मासि माहिष्मतीम् मित्रमत् मुग्वनासिकाभ्याम् मुच्यते मुत् मुमूर्पति मूढधियः मृगतृष्णाम्भसि मेरुपर्वतः मानिः यजेय यतितम् यरने यत्र शीलितः यथाशक्पा रजोपमाः रजोयुक्ता रज्जुसृड्भ्याम् रञ्जनात् रणे प्रत्यागतम् रक्षज्योतिर्दन्तुरः रथनागाश्वैः रथातिगाः रन्धनाय स्थाली रविचन्द्रौ राजकुलानी रामपूजितः राजा रायणाय नमस्कुर्याः राष्ट्रालम्भः रुजा रुदिहि ७६ १०४ ३५ ३२ २३ ३५ रोगिणां हितम् ·६२ ६७. वयं वैयाकरणाः वरम् वरतनु! वर्णापयति वर्णकम् यर्पणम् वर्षाम्यै ३२ ७५ बलमानः लजते लज्जालुः लजितम् लभन्ति लम्भयति लम्भयन् टवणा लालायितः लिखनम् लिखापयति लिङ्गानुशासनम् लेखः लेखकः लेखनी लेखिनी वक्ष्यति फर्मणि द्वितीया चशे वजपाणिः २१ २० १२६ वलयन् वचलिरे ६५ ववाह ११८ यस्त्र वयति " ६, , २६ २४ १२३ १३२ १२७ ४२ वञ्चकवृत्त्यः २५ ३९ ७६ ७५ ४२ यत्सा वहन्ति वाम् वाग्मी वाचस्पतिः चाच्यति याणिन्यम् वातीजनः वायुसख्या वारिणः बारे! वार्तम् यातिसूत्रिकम् वानप्तम् यासगृहम् वासमदत्ता यामदेवः ६२ ९२ १२० ११९ वनस्य मोक्षः " बनाय चने चनेभ्यः बन्ध्यासुतः " चमः ८३ घमथुः ययं गच्छामः २८ ·वृक्षोऽयम् वृक्षस्तिष्ठति वृत्ती दृत्रस्य हन्तुः वृश्चिकः मुः चैयाकरणः वैदेहिबन्धोः वैदेहीमन्तरा वैरम् व्यजनम् व्यतिपपे व्याकरणशास्त्रम् शत्रुघ्न. ४२ ८५ ५२ ११८ याहयेत् 'विंशतेरधिकः ४५ विगाह्य स्थितः विदधामः विदितः विधिः विनसा ९२ रिनिन्युः १७ विनियम्यम् विभूतिः विवेकशून्यमनसो मा देहि विव्यचिथ ६ दिव्यतुः १२५ विव्ययुः विव्युः १२५ विशिष्टानुबन्धबन्छब्दः ८८ विश्राम विश्रामय विश्वसेत् ५३ विश्वजनीयः विश्वसृग १२५ विश्वस्तः विषकुम्भपयोमुखम् ३३ विपवृक्षः ४१ वीज्यते ४, १२३ वृक्षाय ११९ शत्रून् जयति १५ शपामि शब्दानुशासनम् शन्दे शमीतरुः शम्भुना शयनीयम् २४ ३२ ४८ ७२ शयानेन भुक्तम् शयामि शय्या शरीरार्धहगम् शशशृङ्गधनुर्धरः १३ ७२ ३४ ३५ ४५ ५० वृक्षः शशिना सह शशोर्णम् ·श्रवणा ७५ १०२ ३९ १२७ १२९ १०७ शस्त्रपाणिनाम् शान्त्युदकुम्भहस्ताः शार्वरस्य शाश्वतः शाश्वतिकः शास्ति शास्यैः शास्त्रवाक्यानि शास्त्रीयम् शिशपावृक्षः शिखी ७० १३१ " " १२९ ८२ ३२ ८६ १३ ३५ ११८, १२५ १०५ ३१ शिञ्जत् श्रावी श्रितः श्रियः पतिः श्रीधनः श्वो गमिष्यास पड्ढा पोढा ठीवनम् सयमयति सवत्सरकरणीयम् सशृणुमहे सस्कार. सस्क्रियते संस्थाः सखि. सखिना सख्याः सकमत संक्रामयति संग्रह. सङ्घातान् सतीत्वम् सत्कर्तव्यम् सत्कृत्यशालिनः सत्यवद्यः सन् सन्ददृशे १२१ १०४ ६२ १११ २२ २० ७६ २० ९४ शिलापुत्रकस्य शिष्योपाध्यायम् शीतालुः शुद्धोदनः शुध्यते शुभाङ्गी शृणुष्य शृतम् शेषम् शेपाणि शोच्यः शोभति शोभनं ग्राम गच्छति शोभनं समया ग्रामम् शोभा श्रमणधिया १०५ १७ " ३३ १४ ४३ २९ ६९ १०२ ·सह मेधेन ४१ १६ २९ ११५ १०० " ७७ ५६ सपक्षः सपनीमाता सप्ताविशतिमौक्तिकः सभा वा न प्रवेष्टव्यम् समगच्छत समया ग्रामम् समस्या समाजामति समानपक्षः समारन्त समितिः समीहे समुच्छ्याः समुदायिभ्योऽनन्यः सम्पपृच्छे सम्प्रहरिष्यन्ती सम्भावयां राघवमास सम्मार्ज सरस्वान् सराजम् सरोजीयति सर्पिणी सर्वतः सव्यष्टाः सव्येप्टारी सस्ते सहकारमुगन्धी सहचरीम् ४६ ४५ सह लक्ष्मणेन सहेत् सहोदरस्य ८३ सागुलानि साधु खलु पयसः पानम् सापत्नः साम्प्रतिकाभावे सार्वजनीनः ८४ सावर्णिः साप्टे ३० साहाय्यम् सितेतरस्य सिसृक्षते सीवनम् ११८, १०५ सुखाभव सुटा सीयुटो बाधा ९३, ११९ सुतनूम् ९३ सुदती मुनो! ११९ २१ मुमतये सुरतासमुदीरणेन सुस्तुतम् मुस्थः १२८ मुस्थितः सेवति ७ १४ ४७ मुतनु। ११७ ८९ ३० " मुग्रु! ८९ १२८ ९२,१०० ५९,७४ m ·. '८० . (३,१०१ सैन्धवः सोदरः सोदरस्य सो वा सौमित्र! सौम्यः स्वाभाविकम् स्वाभाव्यात् स्वायम्भुवम् स्वीयम् स्वैरिणी १०७ ७९ हनौ सौवम् हन्वः ११५, ११६ हा अम्ब! ४० हा कष्टम् " " ५८ " . सौहृद सौहृद्यम् स्तव्यपरावरोक्तिः स्त्रीत्वम् स्नात्वा सुखम् स्पृहा स्मितस्य ८४ हा तात! हा पित:! हाहा गिरः " " ४३ ४२ २४ हितमात्मनः हिते हिमहा हुकारेण स्यन्द ७० ८१ ११२ १२ स्यात् स्वकीयस्य स्वयंग्राहः स्वरूपविषयत्वात् स्वर्भानुः स्वस्थे हे गौः! होतृपोतनेष्टोद्गातारः १०० १२९ १ ·॥ श्रीः॥ श्रीशरणदेवकृता दुर्घटवृत्तिः। प्रथमाध्याये प्रथमः पादः। नत्वा शरणदेवेन सर्व ज्ञानहेतवे । वृहद्भट्टजनाम्भोजकोशवीकासभास्वते । शाकमहीपतिवत्सरमाने एकनभोनवपञ्चविताने । दुर्घटवृत्तिरकारि मुदे वः कण्ठविभूपणहारलतेव ।। वाक्याच्छरणदेवस्य च्छात्रावग्रहपीडया । श्रीसर्वक्षितेनैषा संक्षिप्य प्रतिसंस्कृता । डिति च । ५। फथं 'हुरेश्छन्दसि' (७-२-३१) इति हृधातोरिक गुणनिषेधादुचार- णार्थकारणानगत्वाद् गुणाभावात् । उच्यते । अत एव निर्देशादिति रक्षितः । शबन्तस्यैकदेशस्योच्चारणार्थेकारेण या निर्देशः । कथं नित्यं तुन्दपारमृजः, 'तुन्द- शोकयोः परिमृजापनुदोः' (३-२.५) इति कमत्यये 'मॅजेरजादौ सड्कमे विभापा, वृद्धिरिप्यते' इति वृद्धिप्रसङ्गात् । उच्यते । व्यवस्थितविभाषया न वृद्धिः । अचीति वाच्येऽजादिग्रहणं मुख्याजादिपरिग्रहार्थम् । तेन तुन्दपरिमृज इति । (तत्रेदं!) 'यस्मिन् विधिस्तदादौ' इत्यादिना आद्यर्थे सिद्धे आदिग्रहणाद् 'द्विर्वद्धः सुबद्धो भवतीति अजादिरेव ग्राह्यः । कप्रत्ययेऽनुबन्धसत्त्वे नाजादित्वम् । मार्ज- १. ज्ञानरूपाय फलायेत्यर्थः. १. एकनभोनवपयानां वितानो विन्यासः १०९५ इत्येवरूपी यस्मिस्तस्मिन्. ३. अस्यवार्यतोऽनुवादः 'डिसजादा वेष्यते' इति या, 'विडत्याचि या' इति ४. समाधानान्तरमाह --अचीतीति. ५. अजादिरेवेति यः सर्वदेवाजादिन नु क. दाचिदनजादिः, स इत्या. तेन गाणानादेरल्यावर्तनाद् 'यूयं ममज' लादावपि गद्विविकल्प मिदिरास्मन् समाधाने. या.

·दुर्घटवृत्ती न्तीत्यत्र त्यादेशस्याजादित्वमेव । एकमुनिपक्षे तु 'अचो णिति' (७-२-११५) इत्यत्राच इति योग विभज्य मृजेवृद्धिः; 'जराया जरसन्यतरस्याम्' (७-२- १०१) इत्यत्मादन्यतरस्यांग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्रोक्ता । रक्षितेन च धातु- प्रदीपे तुन्दपरिमृजन्तुन्दपरिमार्ज इत्युभयं दर्शितम् । भाप्ये तु व्यवस्थितविभाषाया अनुदाहृतत्यादुभयप्रयोगो लक्ष्यते । कथं जिष्णुः ग्लाजिस्थश्च क्तुः' (३-२-१३९) इत्यत्र स्थानुरिति सिद्धये गिच्चायं न किदिति व्याख्यातम् । उच्यते । गकारप्र- श्लेषादत्र सूत्र इति वृत्तिः । तदुक्तम्- 'सोर्गित्वान्न स्थ ईकारः किडितोरीत्वशासनात् । गुणाभावस्त्रिषु स्मार्यः युकोऽनिट्वं गकोरितोः ॥' अन्ये तु स्थास्तुसिद्धये स्था आ इत्याकारप्रश्लेषाद् ‘घुमास्थागेति (६-४-६६) नेत्व- मिति च वर्णयन्तः कित्त्वाद् गुणाभावमाहुः । किन्त्वेवं 'दशेश्छन्दस्युपसलचा- नम्' इति 'दक्ष्णवः पशवः' इति न सिध्यति । अनुनासिकलोपप्रसङ्गात् । उ- च्यते । 'सर्वे विधयश्छन्दासि विकल्प्यन्ते' इत्यदोप. ॥ तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । ९ । कथं प्रक्लप्यमानः 'ऋकारलफारयोः सवर्णसंज्ञा वक्तव्या' इति 'ऋव- च' इति णत्यप्रसङ्गात् । उच्यते । उरिति वक्तव्ये वर्णग्रहणमस्यानित्यत्वार्थम् । तेन । यद्वा 'ऋलक्' इत्यत्र प्रत्याहारे लग्रहणं शक्यमकर्तुम् । यथा सावा. कार ऋकारं गृह्णाति, तथा लकारमपि ग्राहयिप्यति किं लकारेण । तज्ज्ञापयति मकारलकारयोः सावर्ण्यमनित्यमिति । तेन यथा क्लप्तशिख! इति 'गुरोरनृतः' (८-२-८६) इति प्लुतो भवति, न त्वन्त इति प्रतिपेघ., तथा मक्लप्यमान इति णत्वाभावः ।। ओत् । १५ क्थनगौ!ः समपद्यतेति गोभवेदिति, च्च्यन्तत्वान्निपातत्वेन प्रगृह्यत्वात् पूर्वरूपत्वाभावात् । उच्यते । च्च्यन्तेऽध्यारोपितगोत्माद् गौणत्वम् । 'गौणमु- , वचनसाभ्यस्यार्थस्य सूरत एव साधनपक्ष, पति शेषः, एपमान 'कृत्यच.' (८.४.२९) इति णन्वनमा एव पुन्नादित्वकल्पनया धारणीय २. णत्वस्य. ३. बलप्यमान इत्य- . इति भावः. P ·प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । ख्ययोर्मुल्ये कार्यसम्प्रत्ययः' इति यथा 'गौरनुबन्ध्योऽजोऽग्नीपोमीयः' इत्यत्र न चाहीकोऽनुवध्यते । एवञ्च गौर्वाहीको गां वाहीकमिति वृद्ध्यात्वे न स्याताम् । उच्यते । पदसंस्कारपक्षे बाहीकार्थानपेक्षया वृद्ध्यात्वे भविष्यत इति भाप्य- भागवृत्ती ।। न बहुव्रीहौ । २९ । कथं स्वकपितृको मकपितृक इति । बहुव्रीहौ सर्वनामत्वाभावादकचोऽप्र. चिः । उच्यते । गोनीयमतेनान्तरङ्ग एवाकन् । यथाह - . 'अचम्वरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यहं मुक्तसंशयौ' इति । प्रत्यङ्गावन्तरङ्गावित्यनुन्यासकारः। धातुवृत्ता- वुक्तम् - त्वत्कपितृको मकापतृक इति बैहुव्रीवर्थे वृत्तत्वात् समानकाल एव निषेधादकचोप्रवृत्तिः । प्रागिवात् क एव भवति । तथा च भाप्यम् -- 'विधि- निषेधौ च समानकालौ' इति ॥ विभापा जसि । ३२ । कथं 'व्यथां द्वयेपामपि मेदिनीमृताम्' इति माघ । द्वयशब्दस्य ज. स्येव सर्वनामताविकल्पात् । उन्यते । व्यवस्थितविभाषयान्यत्रापीप्यते । अथवा इप गतावित्यतः किपि । द्वयं द्वैधं गच्छन्तीति द्वयेषः तेपाम् । सर्यादावुभयशब्दः पठ्यते । तस्यार्थग्रहणाद् द्वयशव्दस्यापि सर्वादित्वमित्यन्यः ।। अचः परस्मिन् पूर्वविधौ । ५७ । कथं वैयाकरण 'न य्वाभ्याम्' (७ ३-३) इत्यैचि कर्तव्ये यणः स्था- निवत्त्वाद्यकारपूर्वाभावादैन् न म्यात् । उच्यते । यो हनादिष्टादचः पूर्वः, तस्य विधि प्रति स्थानिवत्त्वमिति न स्थानिवत्त्वम् । 'असिद्धपरिभाषयान्तरले आयादेशे कर्तव्ये बहिरङ्गम्यैचोऽसिद्धत्वाद्' इति न्यामः । कथं भवतीति निमि- १. च्यन्ता हि स्वमावाद् गौणार्थनय एवति तदतिरिक्तानामेवादन्तानपाताना प्रगृह्य- त्वमेतत्परिभाष पलाद्विशायत इति भाष , गोनदायो भापकर ३ बानुग्रीवर्षे - सत्वादिति सूने यहुचीहिदाच्दस्य तादथ्यलक्षणया यार्थपदपरन्वादिल्ल, ४. समा. नकाले रिधिसमानराले -कृते यहुहिास्ययस्योपरान नागादित्यादेव विधेरप्रसाः इति प्राग् बहुबोहे प्रक्रियावास्यदशायर्या य. प्रसा., तद्विषय एप निपेषोऽय सामभ्याद्विायते इति. ५. सनजागमस्यायादेशाभारि सिद् निमित्तापंपूर्णत्वाधयन- पक्षपाते त्वाद- भासदेलादि. अय भाव- ·.दुर्घटवृत्तो तापेक्षपूर्वत्वे ओकारस्य स्थानिवत्त्वादवादेशाप्रसङ्गाद् , यथा तन्वन्तीत्यत्रेडभावः उच्यते । निमित्तापेक्षं पूर्व लक्ष्यवशात् कचिदेव । तन्वन्तीत्रासिद्धपरिभाषया वेडभावः ॥ द्विर्वचनेऽचि । ५२। कथमधिजगे । इडादेशस्य स्थानिवद्भावादिकारस्य द्विवचनप्रसङ्गात् । उच्यते । 'गाड् लिटि' (२-४-४९) इत्यत्र लिगमात्राश्रयत्वादन्तरगत्वात् प्राक् प्रवर्तते । एशादेशम्तु लिडादेशविशेषाश्रय इत्युभयाश्रयो बहिरङ्गः । एवं च द्विवचननिमित्तेऽचि नायमजादेश इति कुतः स्थानिवत्त्वमिति न्यासः । कथं निन्यतुः, प्रागियडि द्वित्वे हि निनियतुरिति स्यात् । उच्यते । 'उपजात- निमितोऽप्युत्सर्ग उपजनिप्यमाणनिमित्तेनापवादेन बाध्यते' इति यणा बाधितत्वा- नेयट् । भाप्यभागवृत्त्योस्त्वेतदर्थ ननित्यनुवृत्तौ द्विर्वचननिमित्तेऽचि द्विर्वचन एव कर्तव्येऽप्यजादेशो न भवति । कृते द्विर्वचने यथास्वम् इयडादेशो भवतीति सूत्रार्थः ॥ अदर्शनं लोपः । ६० कथं वृक्षः प्लक्षः । विसर्जनीये रेफस्यादर्शनाल्लोपसंज्ञायां 'दूलोपे पूर्वस्य' (६-३-१११) इति दीर्घसम्भवात् । न च लोपभावितस्य संज्ञा, 'चादिलोपे' (८- १.६३) इत्यत्र चार्थो गम्यते, न चादिशब्दः प्रयुज्यते, स चादिलोप इत्युक्तम् । तथाल्यब्लोपे कर्मण्युपसङ्ख्यानम्' इति च गम्यमाने ल्यपि लोपशब्दः प्रयुक्तः। उच्यते । सामर्थ्यादौपचारिको गणिोऽत्र लोपः । अथवा दूयोर्लोपो यस्मिन्निति बहुमीहिः कार्यः । अवसानस्याभावरूपत्वान्न परत्वम् । एवमपि वृक्षस्तिष्ठतीत्यत्र प्रंसहः । किञ्चावसानस्यापि बुद्धिकल्पितं परत्वमस्त्येव । वर्णानां परत्वं बाध्य- 1. तयाच निमित्तापेक्षपूर्वत्वाश्रयणपक्षस्त्यक्तव्य इति भावः. २. एतच द्विलकारनि- देशेन लिटो लकारादित्यलाभात्. ३. गाडादेश इति शेप, ४. येय द्वित्वात् प्रागजादेशा- प्रतिरुपमसातपरिभाषया साधिता, सा सूजाक्षरैरेव सेनेति वक्तुमाह-भाप्येत्यादि. ५. 'इयडादयो भवन्ति' इति पठितु युक्तम् . ६. अति 'चादिलोपे' इत्यादी 'ठूलोपे' इत्यत्र तु 'रोरि'इति रोपशन्दभाषितो मुख्य एव लोपः सम्भवतीति नातद्भावितो गृपते इत्याशयः. पादर्शननिमित्तस्य सरः परत्वादित्यर्थः. विसर्गव्यवधानान भविष्यतीति चेन, परत्वस्य न्यव. हिताज्यवहितसाधारणस्य प्रतिपत्तेः. तदि पूर्वस्येत्यनेनाक्षिप्तम् ; न चार तस्मिमिति परिभा- ८. युद्धिपरिकल्पितमेव परत्व गखभावात् सर्वनाश्रयणीयमित्साह पानाभित्यादि । पारा उपस्थानम्.

·प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । मेवोच्चरितप्रध्वंसित्वात् । एवं तहि ढलोपसाहचर्याद रो रि' (८-३-१४) इति रेफलोपो ग्राह्यः । वृक्षस्तिष्ठतीत्यत्र तम्मिन्निति' (१-१-६६) परिभापया विसर्ज. नीयव्यवधानादपि दीर्घाभावात् ॥ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ।६ २। कथं भवतीति, किपोऽदर्शने लोपसंज्ञायाः प्रत्ययलक्षणे सतीवर्णस्य तुक्म- सङ्गात् । न च लोपश्रुत्या विहितम्य प्रत्ययलक्षणं, यत 'आयादय आर्धधातुक' (३- १-३१) इत्यत्र न्यास उक्तम् – 'आयादीनां पक्षे निवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा । तत्र यदि वा- ग्रहणेनायादीनां निवृत्तिः स्यात् , तदा प्रत्ययलक्षणेन अप्रत्ययाद् (३-३-१०२)इत्य- कारः स्याद्' इति । उच्यते । तथा अदर्शनसूत्रे (१-१-६०) पुजतुभ्यां स्वमोलकि कृते विपो लोपस्य प्रत्ययलक्षणेन तुकमाशङ्कय न्यासकृतास्थानिवत्सूत्रात् स्थानिवद्र- हणमनुवर्त्य स्थानी प्रसङ्गवान् इति प्रसत्तम्यादर्शने प्रत्ययलक्षणमुक्त्वा धात्वाधिकारात् किपोऽप्रसङ्गेन तुगभाव उक्तः । ननु यदि प्रत्ययप्रसङ्गे प्रत्ययलक्षणं, तदा ग्रामणीरि- त्यत्राणः प्रैसङ्गे 'सत्सूद्विप' (३-२-६ १) इत्यादिना विपि प्रसक्तस्याणः प्रत्ययलक्षणेन वृद्धिः स्यात् । उच्यते । 'पूर्वमपवादाः प्रवर्तन्ते पश्चादुत्सर्गा' इत्यणः प्रसङ्ग एव नास्ति । कथं गोहितम् । प्रत्ययलक्षणेन चतुर्येकवचनाश्रयावादेशात् । उच्यते। 'प्रत्ययलोपे तल्लक्षणम्' इति वक्तव्ये प्रत्ययग्रहणेन ज्ञापितं वर्णाश्रयविधौ प्रत्ययल- क्षणं नास्तीति । तेन गये हितं गोहितमिति नावादेशः । यद्येवं कथमतृणोडिति लोपे हलि विधीयमानः 'तृणह इम्' (७-३-९२) इतीम् । उच्यते । स हि ह- लादौ सार्वधातुके, न तु वर्णमात्रे । एवं हि गोदत इति मुदित्यन किपि वलाद्या- श्रय इट् स्यात् । उच्यते । 'मास इदड्ड्लो.' (६-४-३४) इत्यत्र न्यास उक्तम्- परिभाषेयमनित्येति ।। ९. पूर्वस्येति तु इहोतरपदाधिकारादनुतरपदेऽपि पूर्वमात्रस्य दीर्थम्, न पुनः परिभाषाया- धार्धम्. २. रक्ष इत्यन तु निर्दिष्टग्रहणेन परिभाषायाः सप्तनिर्दिशब्दविषयतावमायाद् दुलोरे शन्द एव परतो दीर्घ इचवमानस्यारादत्वाश दोघांभात्रः सिद्ध इत्यास्तम्. ४. प्रत्ययग्रहणेन वर्गविशेषगतारनप्रसयासाधारणरूपाध्यस्येव कार्यस्य तत्मत्पयरगेऽपि प्रतियोधनादाद न्यासमानमतारा कार्य वर्षमाधान्यनियन्धनमेन मयितुमहतीति क्यमिमः प्रत्खयदिशेपणीभूतदायरयाप्रत्तिालभिगन्धिनानाद - -स हि इलादी इत्यादि. वर्णमात्रे येवले वर्षे इतः पत्यतरादिपणत्वं प्राधान्यमिति यापद. प्रसाध सामान्यदाननः, ·दुर्घटवृत्तों न लुमताङ्गस्य । ६३ । कथम् - 'अभिमुखमुपयाति मास्म किञ्चित् त्वमभिदधा पटले मधुबतानाम् । मधुसुरभिमुखाजगन्धलुब्धैराधिकमधित्वदनेन मा निपाति ॥' इति माधः । त्वय्यीत्यव्ययीभावे स्वादे कि त्वादेशाभावात् । उच्यते । 'इकोऽचि विभक्तौ' (७-१-७३) इत्यत्राज्ग्रहणेनाम्यानित्यत्वज्ञापनात् प्रत्ययलक्षणेन त्वादे- शात् । त्वादिति विभक्तिप्रतिरूपमव्यय त्वय्यर्थ इति वा । यौ तु सर्वादौ त्व त्वदिति पठ्येते, तावन्याौँ । इति शरवणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती प्रथमाध्याये प्रथमः पादः। अथ द्वितीयः पादः। गाङ्कुटादिभ्योऽणिन्डित्।१। कथं पवित्रं व्यजनम् । 'अर्तिलधू' इत्यादिना इत्रचि 'धू विधूनन' इत्य. स्य कुटादित्वाद् गुणाभावात् । उच्यते । 'ओरोद्' इति वक्तव्ये ओर्गुणः (६-४- १४६) इति गुणग्रहणेन ज्ञापितः संज्ञापूर्वको विधिरानित्यः । तथा कुटस्यादिः कुटादिरित्येकशेपेणान्तर्भावालिखेः कुंटादित्वम् । कथं तर्हि (मधुप्रसूर्लेखनीति:) 'अपाचतुप्पाच्छकुनिष्वालेखन' (६-१-१४२) इति निर्देशात् , रद विलेखन इति निर्देशाच्च । 'व्यचेः कुटादित्वमनसि' इति वक्तव्यम् । कथं विव्यचिथेति, सम्प्रसारणप्रसङ्गात् । उच्यते । अनसीति पर्युदासात् तिडो डिवाभावादिति धातुपारायणे । धातुवृत्तौ तु सम्प्रसारणमाश्रित्य विनिचिथेत्युक्तमिति रक्षितः ।। १. अनित्यत्यति नित्यत्वं ह्यनेन प्रत्यलक्षणप्रतिषेधाद्विभक्यभावादेव नुम् न भवि- ज्यतीति तिद्वारणायेनारग्रहणेन • एक्शेषश्च तत्पुरुषवहुव्रीह्यो। ३ कुटादित्वमिति तय लिपितु लिसियत इति प्रयोगनिदाय ४. उक्त निर्देशान्यधानुपपत्त्यैव लिरो कुटादि- स्वममन्यमान सदापूर्वरविष्यनित्यतया रिसितुमिलत्र गुणाभाव वदति हरदत्त ; घनियमिति प कल्पसूनप्रयोगश्यान्दसरयादुपपादनीय इसाह. पर्युदासादिति पयुदस्यमानामन्प्रत्यय. पोऽद प्रत्यय वार्यविज्ञानादित्वर्थ- ·प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः । - विज इट् । २। कथम् 'उद्वेजिता वृष्टिभिराश्रयन्ती' इति कुमारसम्भवः । उच्यते । ग्य- न्तादिति भागवृत्तिः । 'प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम्' इति चेत् , न ह्यन्यवि. पयोऽयं 'न भाभूपूकामगमि' (८-४ ३४) इत्यादौ ण्यन्तानां च भादीनामुपस- ह्वयानम्' इति वचनात् । णिच्यन्तरङ्गत्वात् पूर्व प्रत्ययाद् गुण इति वा ।। असंयोगाल्लिद कित् । ५। कथं 'न सम्पपृच्छे गमनाय सत्वरा' इति घोपः । संयोगान्तत्वात् कित्त्वा- भावात् । उच्यते । अपशब्द एवायम् । अथवा 'यजयाचयतविच्छपच्छरक्षो नड्' . (३-३-९०) इति नडो डिवेनागमशासनानित्यत्वात् तुकोऽभावे कित्त्वात् सम्प्र- सोरणे कृते ऋकाराश्रयस्तुक् ।। इन्धिभवतिम्यां च । ६। कथमस्ते भावे बभूवेति, भवतीति रितपा निर्देशात् । उच्यते । नित्य- शब्दान्वाख्याने 'अस्तेर्भूः (२.४-५२) इत्यनेनास्तेः प्रसङ्गे भवतेः प्रयोगः साध्यते । अथवा 'भवतेर' (७-४-७३)इत्यत्र यदुक्तमनुन्यासकृता 'अवश्यं हि यया कया- चिद् व्यक्त्या निर्देशः कर्तव्य इति भूव्यक्त्या निर्देगः कृतः; कोऽत्र प्रद्वेषः कृतः ।। हलन्ताच । १०। कथं दिदृक्षते सिसृक्षते । कित्त्वात् परत्वात् 'मृजिशोसल्यमकिति' (६-१-५८) इत्यम् स्यात् । उच्यते । पूर्वविप्रतिषेधात् कित्त्वम् ।। १. न हन्यत्यादि. 'हेरचटि' (५-३-५६) इसचद्ग्रणेन चटोऽन्यन गनादी हेण्यधि कस्यापि कुरव भवतालेव ज्ञापनाद् ‘ण्यन्तानाय भादीनाम्' इन्युपसण्यानानुगुण्याच नार्य न्यायो हिधारवतिरिक्तविषय इत्यर्थः. ३ न्यायस्य व्यापकत्वाभिमानेऽप्याह-णिचीत्यादि. पूर्व प्रत्ययात् क्तप्रत्ययोपत्तेः प्राक्. ३. ठित्व हि विच्छा तुकारस्यानुपधाचन गुणाप्रसमान् प्रच्छी च 'प्रश्ने च' (१-२-११७) इति निग़तनेन सम्प्रमारणानिटेयर्थ सत् तुगागमाप्रवृत्ति वा शादेशविपी सनुच्छमारस्य स्थानेवेन परिग्रह वा ज्ञापयित्वैव सार्थक वसन्यम्. ५. तिम निर्देशादिति. तेन हि 'भू सत्तायामिनि पटिनस्य ग्रहणेऽीि 'भग भुधि' इत्यस्य प्रहग न प्राप्नोति. ५. भयोः प्रोगः साध्यो इति. मरतिश्च मिद एस. न वस्तै. भूरूपमपूर्व सभ्यते. तथा चास्तेरग्रहणे दोघाभावः. ६. कार्यशब्दवादे मिनाविकृतम्या जिदययोगिनोऽस्तेः सम्यन्धिनी 'भू' इत्येवम्पा नियतिरप्या शेषेण भनिनिदेशेऽनर्मा- य्यत इलाशयादाह-अधरेत्यादि ५..परन्यादिति. अपरनिमित्तम्वेऽपि ममानदारदार सस्वात् कितवस्य नान्तरातेति मन्यने.

·८ दुर्घटवृत्तों . निष्ठा शीविदामादविवादधृपः । १९ । कथम् उडयित डोडोऽत्रापाठादकित्त्वाभावात् । उच्यते । 'भौवादिकस्य डीडो निष्ठायामाकत्वम् । इति धातुपारायण । दैचादिकस्य डाँड ओदिता मध्ये पाठसामर्थ्यादनिद्त्वं नत्व च । तेनोड्डीन इति ॥ रलो व्युपधाडलादेः संश्च । २६ । कथं नित्य कुटित्वा । परत्वादनेनैव विकल्पितकित्त्वात् । उच्यते । पूर्व- विप्रतिषेधेनान्तरइत्वाच्च कुटादित्वमात्रम् ।। इस्त्रो नपुंसके प्रातिपदिकस्य । ४७ । कथं वनाय वनेभ्य इति दीर्घत्वैत्वयो कृतयोईम्वत्वप्रसङ्गात् । उच्यते। 'असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इति ह्राचे कर्तव्ये दीर्घत्वादेरसिद्धत्वाद् । अथार्थधर्मस्य नपुंसकलिङ्गस्याश्रयणाङ्स्योऽपि वहिरङ्ग । एवं तर्हि परस्मैपदेविति निर्देशान हस्व. । वने इति द्विवचना-तत्य सप्तम्यन्तस्य च पूर्व प्रत्यन्तवत्त्वेन इस्वत्वम् | उच्यते । उक्तफर्मादिशक्तिकत्वेनानपुसकत्वात् , प्रथमाद्विवचनस्य तु अर्थवद- धातु ' (१-२-४५) इत्यत प्रातिपदिकग्रहणानुवृत्ती पुन प्रातिपदिकग्रहणानिष्क- एप्रातिपदिकाश्रयणात् । अपर वहुत्वान्नोतम् ।। गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य । १८ । कथं अर्थपिप्पलीति, 'एकत्रिभक्ति च' (१-२-४४) इत्युपसर्जने इस्वत्य- प्रसङ्गात् । उच्यते । 'एकविभक्तापपट्यत्तवचनम्' इति कात्यायनवार्तिकेनोप- सर्जननिषेधादिति भाव्यम् । 'एकविभक्ति त्या विमापानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषा- १ तथाच कुटादित्ययुग नियडित्यस्य चावात् कोटत्वत्यपि पक्षे भान्यमित्यर्थ अन्तरात्तम पापेक्षवात् ३ दीर्घलादेवहिरहता च मुपोऽधिपस्यापेक्षणान् ४ मुवपे क्षाया रथाने विजापेक्षाया रात्वानान्तरजो हरब इलालिपति --- अथेत्यादि त्यादि अन्तवत्वेन हानेपदिस्वेऽपि निमत्यन्तस्य कमधिकरणशक्तिप्रधानत्वेन नपुसकलिङ्ग युक्तद्रव्यमयाभावारिस ६ प्रथमा त शनिपानवविरहेण नपुमकद्रव्यगृति भवत्येवेति तत्र पृथर परिहारमाह ~प्रथमेत्यादि प्रातिपदिकग्रहणानुवृत्ताविति नपुसक्द्रव्यवा- चिवस्य धावादिप्यभावादात् प्रातिपदिस्लाम इति क्यट निकृऐति मुरयेत्यधं तेनाति दिरापातिपदिकव्याति एष एव तु परिहा। द्वितीयान्तराप्तम्यन्तयोरपि द्रष्टव्य , नपुंमतेरनपुसत्तधमादेशा नघुमकत्तिप्रणेन गाधर एवेत्ययुत प्राक्तन परिहार अनुत्तेरिनि. मा च 'विभाषा उन्दसि' (१ २०३६) इत्वत २ यत्कारण ७ ·प्रथमाध्याये द्वितीयः पाद.। स्वाद्" इति न्यासः । 'उभयगतिरिह शास्त्रे सम्भवतीति लौकिकोपसर्जनत्वान्न हस्वः शास्त्रीयोपसर्जनस्य, लौकिकोपसर्जननिवृत्त्यर्थ यलसामर्थ्यात् । हुम्ये चा परवल्लिनतया स्त्रीप्रत्यय. प्रत्युज्जीव्यत' इत्यनुन्यासः ॥ अस्मदो द्वयोश्च । ५९ । 'सविशेषणानां प्रतिषेधो वक्तव्यः' इत्युक्तम् । कथं पुनर्न वयं वैयाकरणा इति । उच्यते । ईश्वरादियदेकत्वे वहुत्वारोपात् ।। फल्गुनीपोष्ठपदानां च नक्षत्रे । ६० । कथं पूर्वफल्गुनी । नक्षत्रद्वित्वहुत्वातिदेशात् । उच्यते । पूर्वोत्तरफल्गु- न्यौ द्वे प्रोष्ठपदे च द्वे इत्यत्र सूत्रे बहुवचननिर्देशाद् बहुत्वं विवक्ष्यते, द्वयोरित्य- नुवृत्तद्धित्व एव बहुत्वारोपात् । इयमल्पिका । आतिदेशिक कार्यमनित्यमिति वाच्यम् ॥ पुमान् स्त्रिया । ६७ । कथं भवश्च भवानी च भवौ रुद्रावित्यादि, तलक्षणश्चेदेव विशेष इत्यनु- वृत्तेः; अस्तीह हि पुयोगकृतो भेद ; इन्द्रेन्द्राण्यावित्यत्र प्रत्युदाहृतम् । उच्यते । १ यत्नश्च 'ईयसो वहुव्रीहेर्नेति वान्यम्' इलेवरूप . अथ लौक्रोिपमर्जन ग्रहणेऽपि क्ध दोषवारण, यापता पिप्पलीशन्दोऽपि पूर्वपदार्थे गुणीभावाहाविषमुपसर्जन भवति यथा कोशा- म्बीशब्दो निष्कौशाम्बी विच यनोऽय शास्त्रीयोपसर्जननिवृत्त्यर्थाऽपि काम स्यात् , बहुधीही श्रेयसील्यादेनियतविभक्तिक्त्वेन शास्त्रीयोपसर्जनताया अपि भावात् अवश्य चेह शास्त्रीयोप सर्जनस्यय प्रण विज्ञेयम्, अन्यथा हरीतस्य (फ्लानि) कुमारी (कुमारीवाचरन्) इत्यापि हस्वन्यप्रसन अतो हस्वमभ्युपगम्य समाधत्ते---हस्वे चेल्यादि प्रत्युजीव्यत इति परपदभूतपिप्पलीशब्दलितातिदेशेन हि पिप्पली शब्दसम्बन्धि रिजकार्य गौराविडीप्रक्षण समा. माद्भविष्यतीति सिद्धमीवारस्य प्रत्यानयनम् ३ कथ पूर्वेत्यादि द्वयोनक्षत्रयो पनीग्रो एपदाख्ययोर्यवयवग्योति समुदायात्मनोरवयवाना स्वभावत उद्धृतत्वेन चतुट्यान सूने बहुवच नमिति फल्गुनीप्रोपदागब्दयोद्विवचनान्नताया एव पक्षे प्रामाणिकन्यप्रतीतरेक्यचनप्रयोगोऽनुप. पन्न इति शवाग्रन्थार्थ ४ द्वित्येति अन्यतरस्याग्रहणानुवृत्त्या हि पक्षेऽभ्यनुसायमान द्वित्व पस्तुनोऽवयवाश्रयमेवारोपित ममुदाय इति तदप्यनिदिशम् पूर्वोत्तरेलादि अय माशय -पवयवसमुदायामना पूर्वोत्तरत्वभेदेन भिनाना चतुर्णामेव नक्षत्राणा विवक्षणेन सूने पहुवचनस्य निर्देश तेषु चैरस्मिनवयवभेदोद्धृतत्व विवामानायत्त यदा पिवक्षिचा नित्य- मारोपित, नदव पाक्षिक बहुवचन विधीयते न तु नदनुडूनलाीयक्षायामेश्वचन न्याय प्राप्त प्रसास्यायने इति : इयमिति युक्ति समर्थना वा योग्यत्यान् ७ का तरनल्पल. क्ष्यसमाहिका समर्थनेलामाक्षायामा-आतिदंशिकमित्यादि ८ 'दावशेषोऽन्वैग्य.' झते च काथ्यालशारे वामन । ८ ·दुर्घटवृत्तौ 'पुमान् स्त्रिया' (१:२-६७) इत्यत्र न्यासकृता 'पुमान् इति योगविभागः कृ- तोऽस्य सिद्धये । यद्यप्यानुक् पुंयोगमपेक्षते, तथापि स्त्रियां विधानात् स्वीकृत एवायं भेदः । कथं वा दासीदासं कुटीकुटम् । उच्यते । 'गवाश्वादिपु पाठसा- मर्थ्यान्नैकशेपः' इति न्यासः ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः. N अथ तृतीयः पादः भूवादयो धातवः।१। कथं भवतीति, ऊकारस्येत्संज्ञाप्रसङ्गात् । उच्यते । निरनुनासिकत्वान्नेत्त्वं, 'प्रतिज्ञानुनासिक्याः पाणिनीया' इति । प्रयोजनाभावाद्वा । न 'स्वरतिसूती' (७. २-४४) त्यादिना इविकल्पः प्रयोजनं, 'भूसत्तायां परस्मैभाष उदात्तः' इति उदात्तोपदेशानर्थक्यात् । तैनित्यमिडथै । न च गाप्रभृतीनामिवोदात्तत्वमनुदात्तनि- वृत्त्यर्थ वाच्यं, निरच्कत्वादनुदात्तत्याप्रसगात् ।। हलन्त्यम् । ३ । कथं पुष्टिः, अनेन हि पकारस्येत्संज्ञया भाव्यम् । तथा च पुष्णाती- त्यादि न सिध्यति । उच्यते । अनभिधानान्नैतत् । एवञ्च प्रयोजनाभावानेत्त्वम् । कथमटतीत्यादि, अनेन तु टकारलोपात् । प्रयोजनं तु टित्त्वात् डीप् , यथा 'नासिका- स्तनयो धेटोः' (३-२-२९) इत्यत्रोक्तम् -स्तनन्धयीति धेटाष्टित्त्वात् डीप् । एव- मादीनामकार इत्संज्ञापरित्राणार्थो, नोचारणार्थः । यथा 'इदमस्थमुः' (१-३-२४) इत्यत्रोकारः । कथं भवतीति, वकारस्येत्त्वासनात् । उच्यते । प्रयोजनाभावा- नेत्त्वम् । न च 'वान्तो यि प्रत्यय' (६.१-७९) इति विशेषणं प्रयोजनम् । १. अन्यथा समाधत्ते-~यद्यपीखादि अपेक्षत इति स्वसन्नियोगिष्द्वारेणेति शेषः इन्दादिषट्कमानुलाचार्यषु दी 'पुयोगाद्' (४-१-४०) इति हि सिद्धः. • स्त्रियां विधा- नादित्यादि. यद्यानु पुयोगे व्यधारयत, तशा नतोऽय विशेषोऽभविष्यदित्यर्थः, ३. तदिति. उदात्तवम्.

·प्रथमाध्याये तृतीय. पाद । अन्यथा गव्यति नाव्यतीत्यत्र यान्तादेशोऽपि स्यात् । 'वान्तो यो'त्यन्न 'अयान्तो योति कर्तव्य स्यात् ॥ न विभक्तौ तुस्माः । ४। कथं क, यजेयेति । 'किमोऽत्' (५-३-१२) 'इटोऽत्' (३-४-१०६) इत्यत्र स्थानिवद्भावादनेनेत्त्वनिषेधात् । उच्यते । “अनित्यत्वादस्य विधे.' इति देति । 'इटोऽदित्यत्रोक्तम् -- नायमादेशावययम्तकार । किन्तर्हि मुखसुखार्थ उच्चायते' । एवञ्च 'अनित्यत्वादस्य विधे' इत्यत्रायमर्थो वेदितव्य मोऽदि'त्योत्त्वनिषेधस्यानित्यत्वात्, 'इटोऽत्' इत्यत्राम्य विधेरकारस्य विधानाद् इति केचित् ।। यथासङ्ख्यमनुदेशः समानाम् । १० । कथं भवतीति । अत्रायादेश कम्मान्न भवति, यथासङ्घयाभागात् । तद्धि दिशेरुच्चारणार्थत्वाछुतानुमितन्यायाच्च श्रुतयोरुदेशानुदेशिनोयुक्त यथा 'तूदीस- लातुर (४ ३-९४) इत्यादौ । उच्यते । श्रुतन्यायफलस्यान्तरङ्गस्यानित्यत्वादिशे प्रतिपादनवृत्तित्वाच सामान्येन यथासङ्खयम् । 'परस्मैपदानाम्' (३-४-८२) इत्यादौ यथासङ्खयाथै भ्वरितत्वसामाद्वा । तथा च रक्षित • 'स्वरितत्वसा- मर्थ्यात् कचिदर्थत क्वचिच्छब्दात् सामान्यमाश्रीयते' इति । एव च परम्मैपदादि- १ अन्यथेत्यादि असति वान्तग्रहणे पूर्वसूनानुत्ती 'क्षय्यजग्यौ शक्या' (६.१८१) इत्लेकारस्यायादेशनिपातनारम्भणातारव्यस्यैवच स्थानिवपयर्यालाचनादोमरीशरयो स्थानेऽय वायावा चतुर्णामादेशानामविशपेण विधानप्रसङ्ग वान्तग्रहणेन पुनरयायोव्यापर्तनाददोप इति प्रयोजन प्रसाचटे-~यान्तो यीत्यनेत्यादि अयान्तो वि प्रत्यये' इति करणेऽकार- स्याधिक्य नु न शश्य, सहितया पाठे पूर्वरूपात २ अनित्यत्वच प्रतिषेधविधे 'इदमस्यमु' इन्युकारेण माप्यते, निखत्वे ह्यननैव मारो विभचिरथ इन्गज्ञागमाशान् नानु राम्य इति किमुकारेण ३ वृत्तिरिति कार्मिकाया छि रिमोऽत् इनोऽत् इत्या प्रतिषेधो न भरवि' इत्युक्त्वोक्तमिदम् ४ तथा न केवल एवागरो विधीयत, न तु स्मिोऽदिलंय तसारानुय न्धवानिति निस्वराभाय इति वृत्यागय कैचिदिात अस्वरमसूचनम् इनोऽदिवेनाद्विषये 'इत्त्व न' इत्ययुतमाध्यकपने देशात् न्यायथ 'श्रुतानुमितयो ध्रुतमम्बन्धी यीयान्' ७ श्रुतन्यायस्य प्रतियोग्यभावादाह -~श्रुतन्यायफलस्येति पर नु धुतसम्बन्धी ऽश्रुतसम्बन्धनानुमानद्वारकण मप्रतियोगीति भागी ततोऽन्तरण ८ ममन्वनयर्य यपामरयमऽपि स्लरिनेनेन्यस्य सम्बभ मन्यते भाव . .

·. दुर्घटवृत्ती सशानुमितस्य तिप्तसादेर्यथासमय णलादि । एकत्वाद्यमिधानादान्तरतम्याच 'लुट' (२-४-८५) इत्यत्र डादि । सज्ञानुमितयो क्तक्तवत्वो 'टसिडसोच' (६-१- ११०) इत्यत्रैड एकारौकारयोश्चास्वरितत्वान्न यथासङ्खयम् । अथवा आन्तरतम्या- दयादयो भविष्यन्ति । तथा हि -एकारादीना सन्ध्यक्षरत्वादकारेकारात्मक एकार., अझारोकारात्मक ओकार , अकारेकारात्मक ऐकार , अकारौकारात्मक औकार । एव च संवृताकारवत एकारस्य ओकारस्य चायवौ विवृताकारवत ऐकारस्य औका- रस्य चायावौ भविष्यत । तदुक्त – 'सवृताकारस्य सवृताकारो विवृतावर्णस्य विवृ- तावर्ण' इति । ननु कथमेतद् , यतो वर्गेषु ये वर्णैकदेशास्तेषु तत्कार्य न भवती- त्युच्यते । सन् यक्षरवर्ज हि तत् , सन्ध्यक्षरेषु प्रयत्नभेद एव । तथा 'ऐऔजि'- त्यत्र भर्तृहरि 'सन्ध्यक्षरेषु विरामोपादानाभ्या (लक्ष्य प्रयत्ना वा) लक्ष्यौ प्रयत्नौ द्वो' इति । अत एव ‘ए ऐ कण्ठतालव्यौ' 'ओ औ कण्ठोष्ठयो' इति काल- विच्छेदाभावेऽपि पृथक्प्रयत्नत्वात् 'हे गौ' इत्यत्र न सम्बुद्धिलोप ॥ अनुदात्तडित आत्मनेपदम् । १२ । कथम् - 'कर्णपुच्छ मया त्यक्त भग्नो दन्तम्तथैव च । १ एवमपि प्रथमपुरुपसजिन पड्, डादयस्तु प्रय इति वैषम्यात् 'लुट प्रथमस्य' इत्यन सह पातानुदेशो न प्राप्नोतीत्याशयेनाह - एकत्वादीति सह वातानुदेशाभावेऽप्येकार्थयोस्ति तयोरेकार्धा डा, व्यर्ययोस्तमातामोद्या रौशब्द , व्यर्थयोझिंझयोख्या रसित्येवमर्थकृतान्तर्यात् प्रयोगदर्शनेन शक्यावसायाप्यवस्था भविष्यतीत्यर्थ एतच्च डारौरसश्च डासैरसश्च डारौरस इये पशेषानाश्रयणे द्रष्टव्यम् २ रदाभ्याम् (८ - ४२) इत्यनेति शेष गिक बोद्धव्यम् ४ प्रकृतभाष्य इति शेष ५ प्रयतभेद एवेति उपलभ्यत इति • शेप तथा च तनिष्पायो सन्ध्यक्षरभागी वर्णग्रहणेन मुग्रहाविति न्याय तयोर्वर्णकार्यमिति ६ पूवभागविषयस्य प्रयत्नस्य विरामादुत्तरभागविपस्यारम्भाच्चेत्यर्थ अवयवप्रयनभदादेव ८ पृथप्रयतत्यादिति अवयविन ओकारस्याशत सरतत्वादीका रस्य तु सर्वथा वितत्वादिति भाव अर्थव विभाव्यते-अपारस्य सतत नाम प्रयोगभावि तद्वा ढमान्तरतम्ये व्यवस्थापरमस्तु सवर्णसशाया तु प्रावियिरस्य वितत्वस्यैव तादUधवस्थापकत्व युक्तम् अत एव 'अमे एति' इत्यादी एवारापयवस्यागरस्य तुन्यप्रयत्नतया सावण्यात् अहह न ग्रहणद् 'एट पदान्तात् ' (६११०९) इति पूर्वरूप स्यादिति तत्परिहाराय (सन्ध्यक्षरेषु) यदनावण, विकृततर तदन्यस्मादयणाद्' इत्यभ्युपगतम् ऐआसूने भाष्य , अयथा हि 'यदना पण, तत् गमनम्' इति प्रयनभेद एवारक्ष्यत. इति, तदा स्तराणमूष्मणां चर विकृत करण म्मृतम् । ताभ्यामओ विस्ततरी ताभ्यामी विवृततमी ॥' इति शिवानुमारेण प्रयत्नभेदमा नित्य एदनारादीनाथ मिथ सावण्य काम वायंताम् . ३ संवृतत्वञ्च प्रायो भाव अत पय ·प्रथमाध्याये तृतीयः पादः। एप कालः समुत्पन्नो यः पलाति स जीवति ।' इति । पलायत इति स्यात् । उच्यते । 'पल गती' इत्यस्य लेटि आडागमे रूपम् । छान्दसा अपि भाषायां क्वचित् प्रयुज्यन्ते । अध्वर्युशब्देन क्याच्छन्दसि (३-२- १७०) इत्युप्रत्ययान्तेन ज्ञापितम् । अथवा 'अय गतौ' इत्यस्मादात्मनेपदानित्य- त्वात् तिपि दिवादौ 'ध्या चिन्तायामि'ति कर्त्तव्ये भूवादौ 'ध्यै चिन्तायामिति ज्ञापकात् गणकार्यानित्यत्वाच्छपोऽभावे रूपं 'लोपो व्योवलि' (६-१-६६) इति यलोपे पलातीति । कथमुचुकुटिपतीति । कुटादित्वेन सनो डित्त्वान् तड्प्रसङ्गात् । उच्यते । उपदेशाधिकारादिति गाड्कुटादौ न्यासः । कथं तर्हि बोभूयते "'त- पसः परस्मैपदं च' इति ज्ञापकात् सनाधन्तानामप्युपदेशोऽस्ति" इति ज्ञापकस- मुच्चयः । स चायुक्तः ‘भावकर्मणो.' (१-३-१३) इत्यात्मनेपदनिवृत्त्यर्थत्वात् । ततश्च 'पुच्छभाण्डचीवराण्णिड्' (३-१-२०) इति ज्ञापकम् । कथं 'शिजवल- यसुभगैः' इति मेघः । उच्यते । चरिडो युजर्थमात्मनेपदार्थ चेकारानुवन्धे क- र्तव्ये व्यनुबन्धत्वं ज्ञापयति अनुदात्तडित आत्मनेपदमनित्यमिति । एवं च- 'काशे स्यन्द कुशे म्यन्द स्यन्द त्व शत्रुमम्तके । अस्माकं तु तथा स्यन्द यथा म्यन्दसि (पेणय ?)॥' -'नीचं समृद्धमपि सेवति नीच एव दूरेण तं परिहरन्ति पुनर्महान्तः 'अनुक्कमप्यूहति पण्डितो जन' 'लभन्ति पुनरुत्थानम्' 'तवोपशायिका यावद्राक्ष- म्यश्चेतयन्ति न' 'त्राहि मामुरुदुःखितम्' । 'त्राहि मा हि तथागतम्' । नाहीत्यनेद- मपि वाच्यम् । त्रायत इति त्रा । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यत' (३-२-७५) इति विचि आचारे किपि धातुत्वे लोटि रूपम् । मां त्राहि त्रातेवाचरेत्यर्थ । तथा 'मण्डपे गयामि किमतः पर'मिति; 'गणकार्यमनित्यम्' इति 'गणकार्यानित्यत्वाच्छपोऽलग्' भवेत् । 'आदध्यादन्धकारे रतिमतिशयिनीमावहन्वीक्षणानाम्' इति मयूरः। उच्यते-धा १. 'अध्वर्युक्तु ' (०-४-४) इति सूने, 'अणयुशारा' इति भाष्ये च प्रयुक्कैनेनि शेष २. तेन 'मदनपारेपन्यिप्रणयिनी'त्यादय प्रयोगा ... युजर्थमिति. न च त्युनैव विच क्षणमितिः, तस्मिन् मध्योदात्तव, याचे त्वन्तोदात्तत्वमिनि व्यतिरेकात्. ४. इकारानुबन्धे इति, अनुदात्ते इति शेष . ५. अनुदात्तेयादि, अनुदातत्त्वलक्षण दिवलक्षण चामनेपद- मनित्यमित्यर्थः ६. यया त्राईति प्रयोगो रिक्षणस्यानित्यचे न पमन्य थामिद्वाद, एव शयामीति प्रयोगोऽपि न फलमनस्सस्कारविरुलतयापशब्दन्यादिन्यभिप्राय मनगिय नामेवा- नेकरास्ताविकलता समर्थनच्छगद् दर्शयति-तयेत्यादि. तथा .

·- दुर्घटवृत्ता धारण इत्यस्य धातोर्नीयं प्रयोगः; किन्तु 'दध धारणे' इत्यस्याशिष्यार्धधातुकत्वे । आदधातीत्यादधः । ततश्चाचारकिबन्तादाशिपि लिड्यकारलोपे यासुटि रूपम् । तथा 'सर्वमापोमयञ्जगद्' इति चन्द्रिकायां 'सर्व जगदापोऽमयन्निति विलोक्य' इति व्याचक्षाणा 'अय वय पय मय तय णय गतौ' इत्यस्मालाडि रूपमाहुः । अन्न नकारस्य श्रुत्वेन जकारः । अन्ये त्वपच्छन्दं सकारान्तमाहुः यस्यायं वैदिकप- योगः- 'आपोभिर्जिनं कृत्वा' इति । तथा च कोशः- ('कमलं सलिलं भुव- नमुदकं धावकनीरकवन्धं । धवनवारिजीवनाः सुजले ब्रुयते कतमेऽपि नपुंसक-- मापः?)' इति । व्याख्यानान्तरं बहुत्वान्नोक्तम् । तथा 'प्रत्यूषकाले जगदग- नानां मुखेषु कामः प्रतिजृम्भति' इति । 'माता शत्रुः पिता वैरी येन बाल्ये न पा- ठितः । न शोमति सभामध्ये हंसमध्ये वको यथा ॥' 'अरिं मित्रमुदासीनं मध्यस्थं स्थविरं गुरुम् । यो न बुध्यति मूढात्मा सर्वथासौ विनश्यति ॥ इति । तथा 'परिप्वजति पाञ्चाली मध्यमं पाण्डुनन्दनम्' इत्यादि । 'स सहेन्न कथं(न:) तुपारम्' इत्याधृपीयस्य सहेः । तथा— 'असति तव मुखेन्दं चन्द्रबिम्बं विहाय ।' 'पिण्डं असतीति पिण्डमः' इति 'अत्वसन्तस्य' (६-४-१४) इत्यत्र वृत्तौ । 'पँसु ग्रहणे' इत्याधृपीयस्य रूपमिति रक्षितः ॥ कर्तरि कर्मव्यतीहारे । १४ । कथं 'सम्पद्विनिमयेनोभो दधतुर्भुवनद्वयम्' इति रघुः । उच्यते । 'प्रतिपेधे हसादीनामुपसंख्यानम्' इति रक्षितः । अत्रादिशब्दः प्रकारे सादृश्ये (च)। तयप्राप्तात्मनेपदाभावत्वेन न तु शन्दक्रियत्वेन । एवं च यदुक्तं भागवृत्तिकृता- 'प्रकारस्तु शब्दक्रियत्वाद' इति, तन । विनिमयशब्देन कर्मव्यतीहारस्योक्तत्वा- दिति तु न वाच्यम् , 'इतरेतरान्योन्योपपदाच' इति वचनात् । अपशब्द एवा- यमित्यनुन्यासः । “ततः सम्प्रहरिप्यन्तौ दृष्ट्वा कर्णधनञ्जयौ' इति कर्मव्यतीहारो न विवक्षितः, किं तर्हि युध्यमानाविति" इति कैयरः ।। १. नायमिति. अपेक्षिताया आशिपः सावधानुकलियानवगमादिति भायः. स्येति. आत्मनेपद तु नानित्यत्यत्वात् , ३. आदधातीत्याइः मामासिकसम्बन्धमानाभि- प्राय, 'ददातिदधायोर्षिभाषा' (3.१-१३९) इत्यनुपगर्गादेव शविधानान्. ४. विलोम्यति पद ओरस्थम्. ५. महिस्चुरादी मृग्यः. ६, आन्मनेपदपाट एव तु पदमपर्योपलब्ध इति प्रतिभाति. ५, प्रनिराधीया मग्यः, ८. 'न गतिहिंगाभ्यः' (१.३-१५) इति प्रतिधे. १. तनभ इनरेनगन्योन्यपरम्परातिरिक्तशब्देन फर्मव्यतीहारस्योकत्वेऽपि विधिप्रत्तेरावश्य- मस्वादिल्यर्थः. २. अ.

·प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । नेर्विशः। १७॥ कथं 'अङ्के निविशती भयाद्' इति रघुः । नेरुपसर्गस्य ग्रहणमनि विशन्तीति व्यावृत्त्यर्थम् । इह तु उपसर्गप्रतिरूपको निपातः । पदसंस्काराश्रय- णाद्वा ॥ आङो दोऽनास्यविहरणे । २० । कथं 'किं वा दत्से विहग! पतनम्' । उच्यते । कर्बभिप्राये भविष्यति । एवञ्च 'प्रजासु वृत्तिं यमयुक्त वेदितुम्' इति भारविः । 'युजेरयज्ञपात्रेषु (१-३-६४) इति स्वराद्यन्तोपसृष्टादिति वक्तव्यम्' इत्युभयानयमात् केवलात् त- डोऽभावात् ॥ क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च । २१ । कथं 'सलक्या यष्टिभागम्बनवनसहितः क्रीडते नागराजः' इति शुद्धसु- यन्ते । उच्यते । अपशब्द एवायम् । क्रीडित इति पाठो वा । बार्तिकसमुच्चया- र्थचकाराद्वा ॥ शप उपालम्भन इति वक्तव्यम् । कथं 'सख्यः शपामि रादि किश्चिदपि स्मरामि' । उच्यते । चकारसंगृ. हीतस्यास्य 'नपुंसकमनपुंसकेन' (१-२-६९) इत्यतोऽन्यतरस्यांग्रहणानुवृत्तेर्व्यव- स्थितविभाषात्वेनानित्यत्वादा । वाचा शरीरम्य म्पर्शनायोगाद्वा । भागवृत्तौ (तूपल. म्भनप्रकारमुक्तम् !) तूपालम्भनं प्रकाशनमुक्तम् । एवञ्च पूर्वक एव सिद्धान्तः ।। आशिषि नाथः। कार्य मायस फोनु' पानि मृरत्नम्।' शनि नाती जब्बारे। भाशी. १. उपसर्गग्रहणमर्थवद्हणन्यायलभ्य, न तु वाचनियमित्यस्चेराह-पदसंस्काराभ- यणाद्वेति. यदि निपातोऽप्यनर्थक., तदा पूर्वकमपि समाधान साधु. २. कर्चिति. 'स्वरित- नितः (१-३-७२) इत्यनेनेति शेषः. प्रकृतसून ह्युपमृष्टादरभिमायेऽपि वियर्थम् . ३. भर. विरिति. उपपद्यत इति शेपः. ४. चार्तिकेनिचारः 'ममोऽजने' इलायनुक समुचि- न्वमनुपसृष्टगपि गगुचेष्यति, आद् च कथपिन् स्तरितन्वादनुवतिष्यते इति भावः ५. याचे त्यादि. 'वाचा शरीरस्पर्शनमुपालम्भनम्' इति हि काशिरा. ६, एवञ्चति. उपलम्मन इति पाउस्यव प्रामाणितया प्रकाशनस्य तदर्थयात् गतो. प्रति म्मरणाभावप्रकाशनस्येह फुटबाल तो दुर्वारचे सतीत्वर्भः -- ·। उपटवृत्ता प्येव नाथ इति नियमार्थ नेद; किं तर्हि, अनुदात्तेत्त्वलक्षणात्मनेपदानित्यत्वान्नित्या- त्मनेपदार्थम् । तेनागीविपयादन्यत्र विकल्पं ज्ञापयति' इति कश्चित् । नाधस इति वा पाठः कर्त्तव्यः । एवं 'नाथ! त्वामनुनाथे विजहिहि संरम्भम्' इत्यपि । . अथ वा सगरसंरम्भं त्यजेति त्वामाशंस इत्यर्थः ॥ हरतगतिताच्छील्य इति वक्तव्यम् । कथं 'जलधिमनुहरते सरः' । उच्यते । 'गतताच्छील्ये' इति तु भाग- वृत्तिः । 'गतविधप्रकारास्तुल्यार्थाः' इति भर्तृहरिः । तेन सादृश्यशीलने धृतिकारमतेन तु कर्चभिप्राये भविष्यति ॥ उदोऽनूर्ध्वकर्मणि । २४ । कथम् 'उतिष्ठते वासुकिनापि टटः' इति प्राणेश्वरः । उच्यते । नात्रो- र्ध्वगमन, किन्तर्हि, बोधनमर्थः ।। आङो यमहनः । २८। कथम् 'आजमे विपमविलोचनस्य वक्षः' इति भारविः, अकर्मकादित्यनु- वृत्तेः । उच्यते । वक्षसेत्यध्याहार्यम् । अयमर्थः -विपमविलोचनस्य वक्षसा स्वं वक्ष आजाो । वाणनद्याः प्रतिमुखं यथा म्यात् तथा भुजाभ्यामुपेत्य । अथवा विषमविलोचनस्य भुजाभ्यां म्यं यक्ष आजप्ने । अथवा विषमविलोचनस्येति सा- मीप्ये पछी । म्वं वक्ष आजप्ने आम्फोटितवान् । यद्वा प्रतिमुखमिति विभक्त्य- र्थेऽव्ययीभावः । विषमविलोचनस्य वक्ष एत्य आजघ्ने । प्रकृतत्वाद्वक्ष एव । एवं चाडोयमहन इति तद् । पूर्वव्याख्यायामकर्मकायेत्यनेनात्मनेपदमिति भागतिः ॥ समो गम्वृच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः । २९ । काय तचैक्य समगच्छते'ति तद्द अकर्मकादित्यनुवृत्तेः । उच्यते । ऐ- क्यमिति चानुवादित्वात् म्याथै प्यञ् । ततश्च एक समगच्छत गमपद्यतेत्यर्थः। "आगमत्वातिव्यत्ययः । नेय स्मृतिर्भगवय्यामप्रभृतीनधिकृत्य कृता । ते हि १. यधिदिदि. नामानिशानाभ्यामपन्नानुराध्यतामुसार्थस्य योनयति, यतो. निसानान पिंधे पिस्नुन्गुगर, ग पुनर्नाटेऽपनि 'गपिंपी गारने' इत्यादामा. मिनाया गायन. 1. गृनिकार्गी यथा नारदमो म्याग? -- मार'. सधा पारगमानरसेन भगतिमनाद शिकागमन निगे. १. आगमयादि . 1. स्मृतिीि. प्यारमा -'गतिः + ·" प्रममाध्याये तृतीयः पादः। भगवन्तो वाग्विषये स्वतन्त्राः' इत्यनुन्यासः । कथा नासम्पपृच्छे गमनाय सत्वरा सखीजनं सन्ददृशे तथापरा' इति घोषः, तथा 'रक्षांसीति पुरापि संशृणुमहे' इति मुरारिः, अकर्मकादित्यनुवृत्तेः । उच्यते । फर्मव्यतीहारे तडत्र । (अन्योन्यप्रश्नस दर्शनं संश्रवणपूर्वकमुच्यते ?) 'सखीजनादिति वा पाठः, ल्यब्लोपे पञ्चमी, सखी जनं प्राप्येत्यर्थः ।। सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेपु नियः। ३६ । कथं "विनिन्युरेनें गुरवो गुरुप्रियम्' इति रघुः । उच्यते । आचार्यकरण स्याविवक्षितत्वात् । तदायाचिख्यासायाम् (२-४-२१) इति च सना' जापित- विवक्षा हि शब्दव्युत्पत्तेः प्रधानं कारणं, न वस्तुतः सत्ता ।। कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि । ३७ । कथं 'विगणय्य नयन्ति पौरुषं विजितक्रोधतया मनीषिणः' इति भारविः । वैरित्यनुवर्तते । तेन न तङिति रक्षितः । (एवं च क्षपनयमनीनमानम् !)॥ आङ उद्गमने । ४०॥ उद्गमने प्रधाने गुणभूते च तड, ज्योतिरुद्मनस्य आक्रामति धूमो हर्म्य-- तलम्" इति भाप्ये प्रत्युदाहरणात् । अत्र झुद्गमनपूर्षिकायां व्यासौ क्रमिः । उद्ग- मनमाने 'आक्रमत आदित्यः' । उद्गमनपूर्विकायां व्याप्ती 'दिवमाक्रममाणेव केतु- तारा भयप्रदेति महिः । यद्येवं कथं 'नभः समाक्रामति नष्टवर्मना स्थित्यैकच- केण रथेन भास्करः' इति । उच्यते । अपशब्द एवायमिति भागवृतिः । श्रीसर्व- रक्षितस्त्वाह-व्याप्तिमात्रवचनोऽत्र क्रमिः । उद्गमस्तु गम्यमानोऽपि न विवक्षितः । विवक्षा हि शब्दव्युत्पत्तेः प्रधानं कारणं न वस्तुतस्सला । तदायाचिख्यासाया- मित्यत्र सन्मयोगेण ज्ञापितम्" ॥ १. मुरारिप्रयोग इति क्यययः इत्यभ्याहारमाहुरपरे. २ 'अन्योन्यप्रश्नदर्शनव. णानि सम्पूर्वकैरुच्यन्ते' इति पाठ. स्यात्. ३. ज्ञापितमिति "तदाधारयाने' इति था, 'तदादी' इति वा करणेऽपि तदादित्वाभावे कार्य न भविष्यतीतिरिच्यमानम् भारिल्यासा. महण यन तदादित्व वस्ततोऽस्ति न च प्रयोगारयातुमिप्यते, तन मा भूदिखेनदर्थम् . तेन रतुसतोऽप्यस्य विवक्षाया सत्यां कार्यप्रत्तिनाविवक्षायामिति सामान्यतोऽनुमायते इत्यः ४. पारम्मंग (1.1.1) इत्यत इति शेषः, ·. दुर्घटवृत्ती प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ।१२। कथं ते तां हन्तुं प्रचक्रमु 'रिति चण्डी । उच्यते । 'पूर्व धातुः साधनेन युज्यते, पश्चादुपसर्गेण ॥ अनुपसर्गाहा । ४३ । कथं 'वारिपूर्णा महीं कृत्वा पश्चात् सङ्कमते गुरुः' । तथा अर्धरात्रे फलाहीने यदा सङ्कमते रविः' । उच्यते । उपसर्गप्रतिरूपकत्वाद् 'अनुपसर्गाद्वा' इति तड् । यच्च 'क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च' (१-३-२१) इत्यत्रोक्तं- 'समा साह- चर्यादव उपसर्गा गृह्य ते' इति, तत् कर्मप्रवचनीयव्यावृत्तिपरं समोऽकर्मप्रव- चनीयत्वात् । उपसर्गप्रतिरूपमस्तु परिणा साहचर्यात् । 'अकर्मकाच' (१-३- ३५) इति चकारानुवृत्तेर(प्रत्या)पादावुपसर्गान्तरे तड् । (सङ्क्रमत इति वा पाठे तिद्धासिद्धौ गुरुरित्यर्थः) ।। अकर्मकाच्च । ४५ कथं 'सम्भविप्याव एकस्याम भजानासि मातरि' इति भट्टिः, 'अभिजा- नासि देवदत्त! कश्मीरेषु वत्स्यावः' इति जानानेरफर्मकत्वादनेन तड्प्रसङ्गात् । उच्यते । 'व्यवस्थितविभापाविज्ञानात् , ज्ञानोपसर्जनवृत्त्या जानातेरैज्ञानार्थत्वात् , तत्य भाष्यकारवचनाद्वा 'अभिजानामीति' इत्युक्तवान् भागवृत्तिः । 'धाक्यार्थस्य फर्मणो विवक्षितत्वाद्' इति रक्षितः । ऎवं च 'जाने कोपपराड्मुखी प्रियतमा स्वमेऽपि दृष्टा मया' इत्यत्र तद् न स्यात् । 'अनुपसर्गाद् ज्ञः' (१-३-७६) इति चादय . कभिप्राय तत् ॥ उपाद्यमः स्वकरणे । ५६ । कयम् 'उपायस्त महास्त्राणि' तथा 'उपायंसत नासवं' 'शस्त्राण्युपायंसत जि- त्वरागि' 'नोपायचं भयं सीताम्' इति भट्टिः । स्वकरणं पाणिग्रहणमिति व्याख्या- नात् । उच्यते । 'क(तरी)र्तृन्थ इत्यनुवृत्तेः स्वकरणमात्यन्तिकस्वीकारः' इति क्षित(:.) भागय(तिः')ी । 'उपाइपूर्वोऽत्र यमिरि'ति जयमाला । ततश्च 'ममुदायो यमोऽअन्धे' (१-३-७५) इति तडित्यन्यः ॥ 1. 'अन्दादिसासगों रात' इति पाटो सस्यते याशिवाय म्. २. स हि ज्ञानाधः, ने यः प्राधान्यनाभियत्ते. ३. सध्या भागासिकार इत्वपः. ४. एवश्शेति. पाया. मंतायो च. .

·प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । ..यते डिलडोश्च । ६१ । कार्य भने पतङ्गवीरै रिति भट्टिः । उच्यते । 'क(तरी)र्तृय इत्यनु- वृत्तेः कर्तरीति नियमाद्भावे तडिति रक्षितः ॥ प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु । ६४ । कथं 'प्रजासु वृत्तिं यमयुत वेदितु मिति भारविः । उपसर्गयोगाभावात् । पच्यते । क्षेत्रभिप्राये ॥ भुजोऽनबने । ६६ । कयं 'दिवं मरुत्वानिव भोक्ष्यते महीम् । तथा 'बुभुजे पृथिवीपालः पृ- थिवीमेव केवलाम्' इति रघुः । तथा 'बुभुजाते चिरं महीम्' इति कामन्दकीयः । पालने 'अनवने' इति प्रतिपेधात् । उच्यते । "भुजो भक्षे' इति कर्तव्ये अनव- ग्रहणादुपभोगवृत्तावपि तड्" इति रक्षित । पुरुषोत्तमदेवश्व ---- 'उपभोगोऽत्र गौणार्थः । आत्मसात्करणं वा अनवनम्' । एवं च 'वृद्धो जनो दुःखशतानि भुङ्ग' इत्यपि । चान्द्रास्त भुजो भक्ष इत्येवमाहुः । तेषा चिन्त्यम् ।। अनुपसर्गाज्ज्ञः । ७६ । कथम् 'इत्थं नृपः पूर्वमवालुलोचे ततोऽनुजज्ञे गमनं मुतस्य' इति भट्टिः। उच्यते । नृपेणेति विपरिणामेन कर्मण्यात्मनेपदमिति जयमाला ॥ शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् । ७८ । फयम् इदं गुरुभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशास्महे' इति भवभूतिः । शासे: परस्मैपदित्वात् । उच्यते । 'आड: शामु इच्छायामि'त्यस्य शास आडः प्रयोगः प्रायोति लक्ष्यते । कथं स विष्ठायां कृमिभूत्वा पितृभिः सह पच्यते' । उच्यते। कर्मकर्तरि तह । कथं 'दासत्वं गच्छते नार्या वृद्धातु पुरुषोत्तमः' । तथा 'ना- लानं कारणां सस्ते । इति रघुः कर्मव्यतीहारे 'न गतिहिंसार्थभ्यः' (१-३-१५) १. 'भाडो दा (१.३.२०) इसन तु प्रसनादेतदुक्तम् . २. गोणार्थ इति. सच पदेन तान्तेन प्रतीयते, गथा गौरिति मुचन्तन याहीयःः तद् वदने मुररा पूर्वमेव जान इति भावः, उपपत्तिवेचिश्यमासमेतत् ; भुजेरेय छुपमै गो मुग्यायों भपनि उपगगस्य योत- त्वात्. आत्मसात्करणमिति. रक्षणीय निक्षेपाश्चिमात्मसाइन् हि तस्यारक्षक उच्यते. ३. महोशम्दस्य मदीजन्यभोग्यलक्षणयाप्युरपयते पूर्दः प्रयोगः, न स्यमिति विशेषा, ·णिच् कर्मणि . दुर्घटवृषौ इति निषेधात् । उच्यते । नालानैरिति -पाठः कर्तव्यः । कर्मकर्तरि चार्य तहिति टीका । गच्छत इति चिन्त्यमिदम् । कथं 'मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति' इति; कर्मणि-तडि पापैरिति स्यात् । उच्यते । कर्मवद्भावे कर्तरि यगा- त्मनेपदम् । अन्तर्भावितण्यर्थो वा मुचिः । पापेभ्यो मुच्यते त्याज्यत इत्यर्थः । कर्य 'रजसा शुद्यते नारी' इति तड् । उच्यते । शुद्धशब्दात् 'तत्करोति' इति तड् । कथं 'कदाचित् कुप्यते माता नोदरस्था हरीतकी' इति । उच्यते । कर्तरि किबन्तात् क्यड् । कथं 'प्रियामुखं किम्पुरुषश्चुचुम्बे' इति कुमारः । उच्यते । कर्मव्यतीहारे । 'अन्योन्यचुम्बनमिति कर्मव्यतीहारः' इत्य- नुन्यासः । कथम् 'अन्वेषमाणं मुहुः' इति कादम्बरी । तथा 'प्रेषे तत्क्षणमास्या- नाम्' इति चाणक्यः । तथा अध्येपामह इति विध्यादिसूत्रे वृत्तिः । उच्यते । एतच्च ईप गतावित्यस्य रूपम् | कथं 'नन्दते च कुलं पुंसां', तथा ततः साद- शे च तौ' (मधुकैटभौ), तथा 'तच्छृणुष्व मयाख्यातं यथावत् कथयामि ते' उच्यते । आगमत्वादियुक्तमेव । कर्मकर्तरि वा रूपाणि । कथं 'स्वराज्यं प्रा- प्स्यते भवान्' इति । उच्यते । आगमत्वादिति । कथं 'वलमानो(लिनो!) नील.' 'ज्वलमानोऽनलः' । ताच्छील्ये चानश् । कथं 'प्रसज्यते भूः' 'पंञ्ज- गतौ' इत्यस्य परस्मैपदित्वात् । उच्यते । 'प्रसज्यत इति भाष्यकारवचनाद्' इति धातुप्रदीपः ॥ बुधयुधनशजनेमुद्रुस्रुभ्यो णेः । ८६ । कथं 'पातालहंसाः पटुभिर्निनादै. प्रबोधयन्ते नृप! नागकन्याः' इति, अ- नेन परस्मैपदित्वात् । 'णेरणी' (१-३ ६७) इत्यादिना तर् । अयमर्थः- नाग- कन्यका हंसान् प्रयोधयन्ति हंसास्ताः प्रबोधयन्ते । एवं 'करेणुरारोहयते निपा- दिन मिति माघः । स सन्ततं दर्शयते गतस्मयः' इति भारविः ।। निगरणचलनार्थेभ्यश्च । ८७ । 1. मध्येपामद इति. हरदत्तस्तु 'अयेष्यामहे' इत्येव पाठमुपलभ्य दूपयन् 'अधी- रहाम.' इति पाठ स्थाीितवान् . २. 'ईप गतिहिंसादर्शनेषु' इति भ्वादिपटितस्यात्मनेपदिन इत्सर्भः. १. करिक रीति. एवमपि यगभावाय 'आतिदेशिक कार्यमनित्यम्' इत्याधयणीय- मिति नाय च परिहारः. ४. लोकमान इति पाठः स्यात्. ५. 'लोसमानादयवानशि इति काम्यानमार यामनः. ६. 'पा राजे' इति धातुपाठे दृश्यते. ! - ·प्रथमाध्याये"चतुर्थः पादः। कथं 'शिरः कम्पयते युवा' । अनेन परस्मैपदित्वात् । उच्यते । चिन्त्य- मिति भागवृत्तिः। 'शिरः कम्प्ययते' इति वा-पाठः कर्तव्यः । शिरःकम्पी अयते हाच्छतीत्यर्थः । अय गताविस्यस्य रूपम् ॥ इति शरवणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । . अथ चतुर्थः पादः आ कडारादेका संज्ञा । १ यूस्त्रयाख्यौ नदी । ३। कथम् अतिलक्ष्म्यै ब्राह्मणाय । उच्यते । अवयवाश्रितनदीत्वात् सिद्धि- रिति रक्षितः । कथं तर्हि नित्यं सुमतये प्रियविप्राय । उच्यते । “हरवयोरियड्डु- वस्थानयोश्च "डिति हत्यश्च' (१-४-६) इति स्त्रीवचन एव पाक्षिकी नदीसंज्ञे- प्यते। न चावयवाश्रयेति स्मृतिः" इति भाषावृत्तिः । (एवं मंयुश्रयशारीति रत-. श्रीप्रयोगः) फालदृष्टोऽयमपशब्दोऽवयवाश्रयनदीत्वाभावादिति ।। नेयडुबस्थानावस्त्री । । कथं 'हा पित. कासि हे सुभु' इति भट्टि । 'विमानना सुश्रु ! कुतः पि- तुहे' इति कुमारः । अनेन नदीत्वप्रतिषेधास्वाभावात् । उच्यते । 'अप्राणि- जातेश्वारज्ज्वादीनाम्' इत्यूङि समासे उपमर्जनम्यत्वे कृते 'ऊडुतः' (४-१- १६) इत्यूछि तम्य समुदायमक्तत्वादत्र नोयड्थानत्वमिति सम्बुद्धिरस्व इति भट्टिटीका । 'वाम' (१-५-५) इत्यतो वाग्रहणमपकृप्य व्यवस्मितविभाषात्याद् इति श्रीकण्ठः । 'वर्षाम्चे' इत्यत्र तु स्थानग्रहगापवादविषयत्वानदीत्वनिषेधवि- 'फस्योः प्रतिक्षेपान्नित्यं नदीत्वनिवन्धन आत् ।। 1. अवयवेति. इनोस्नु अनियवस्थानचोरपयमाश्रयनदीवरिप्रहे स्मृतिररित 'प्रय. २. घ्यवस्थितपिशापात्यादिति. एतर दरित मनोरमायाम्-- "तथा रातीह नमहणस्य पानीत्युत्तरमूमरय व वैय योपत्ते' इनि ३. म्यानमहणादिति 'तदि यस्मिनों छचिदियदुवडारभिनितिनं तु प्रगामाप्रयोरपवादन याय , तमेव निधी यया स्वादिलेवमधम्. ४, मपयादेति. 'पावर' (6-४-८४) इति समिती 'मलिजमहणते ·२२ दुर्घवृत्ती . शेपो घ्यसखि । ७। कथं 'सखिना वानरेन्द्रेण' । उच्यते । 'अलवणा यवागूरि तिवदल्पार्थे नो विधानाद्' इत्यनुन्यासः । कथम् 'अतिसखेरागच्छति' । 'असस्वी'तिम. थमानिर्देशादिवर्णोवर्णान्तस्य धित्वम् । प्रतिपेधश्च सखिशब्दस्यैव, न वर्णमात्र- स्य । तदन्तविधिना प्राप्नोतीति चेन्न । तत्र 'ग्रहाणवता प्रातिपदिकेन न तदन्त- विधिरस्तीति केवलस्यैव निषेधो न तदन्तस्य । यद्येवं कथं 'बहुसख्या कृतम्' । 'बहुसख्युरिति । उच्यते । " असखी'ति व्यत्ययेन पष्ठ्यर्थे प्रथमेति वर्णमात्र- स्य घित्वम् । प्रतिषेधोऽपि तस्यैव । तथा च 'द्वन्द्वे घी'त्यत्र ध्यन्तं पूर्व निपतती- त्युच्यते' इति वृत्तिः । एवञ्च सखिशव्दावयवस्येकारस्य घित्वप्रतिषेधात् बहुस- ख्या बहुसख्युः" इति भाप्यानुगतो रक्षितः ॥ पतिः : समास एव।८। कथं 'पतिना नीयमानायाः पुरः शुक्रो न दुप्यति', तथा 'गते मृते प्रत्र- जिते कीबे च पतिते पतौ', तथा 'पतौ जीवति या नारी उपोप्य व्रतचारिणी । आयुष्यं हरते भर्तुः सा नारी नरकं ब्रजेत्' । उच्यते । 'शेपो ध्यसखिपती' इति वक्तव्ये पृथकरणं ह्यनित्यत्वज्ञापनार्थम् । जीवपत्यामिति तु शेषग्रहणानुवृत्तेः 'डिति ह्रस्वश्च (१ ४-६) इति नदीत्वादिति रक्षितः (पतौ । उच्यते । समासे कृते विभापा स्वसृपत्योरित्यलुग्विधानात् !) संयोगे गुरु । ११ । कथम् 'अहृत धनेश्वरस्य युधि यस्समेतमायो धनं तमहमितो विलोक्य विबुधैः कृतात्तमायोधनम् । १. तेन कचिद् धित्वसिद्धिः. २. कथमिति वर्णयोरेव पित्वात् सतिशब्दसम्बन्धि. नकारस्य तत्प्रतिषेधात् प्रश्नः ३. तदन्तविधिनेति. स च शब्दस्वरूपाध्याहारेण कथञ्चिद् बोध्यः ४. यहुसख्युरितीति अनाप्यतिससिशब्दवद, पित्वस्य न्याय्यत्वादिति शेषः, ५. वृत्तिरिति. सच भागत्तिभोपात्तिा स्यात् . ६. भाष्यानुगत इति. एतेन वर्ण- संज्ञापक्षे आदर सूचयति ७. वक्तव्य इति, एक्य वदता पतिशब्दस्य समासे घित्व 'एह- पतिना' (४.४.९.) इति निर्देशानियात् साधनीय स्यात् . ८. अनित्यत्येति. तथा च प्रति- पदोक्तपतिशन्दनवारुप्रयोगसिद्धिः. पतिशब्दात् तत्करोतिण्यन्ताद् इप्रत्ययेनीणादिकेन पतिरि. साश्यातः पतिरिति लाक्षणिकपतिशन्दाक्षायां न गिजानुपयोगः. ।

·प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। विभवमदेन निबुतहियातिमात्रसंपन्नक व्यथयति सत्पथादधिगताथवेह सम्पन्न कम् ॥ इति दशमसर्गे भट्टिः । तृतीयपादे हिशब्दे परतो नवमस्य तशव्दाय गुरुत्वा- च्छन्दोभङ्गात् । उच्यते । निद्रुततयेति पाठ. कर्तव्यः । कथं भोक्ता । प्रकृति- प्रत्ययावयवसंयोगे गुरुत्वाद्गुणाभावाद् । उच्यते । 'सिगृधिधृपिक्षिपेः क्नुः' (३-२-१४०) इति कोः कित्त्वं धृष्णुः जिष्णुरित्यादौ गुणाभावार्थ कृतं ज्ञापयति नैवंविधगुरुत्वाद्गुणाभावः; यतो गुणप्रसझे कित्त्वं गुणाभावार्थम् । न च ककारस्तत्र . श्रवणार्थः नित्यशब्ददर्शनाद् । व्याप्तेश्च । तदुक्तं- 'क्नुसनोर्यत् कृतं कित्त्वं ज्ञापकं म्याल्लधोर्गुणे । अपरं बहुत्वानोक्तम् । कथं पुन 'प्राप्सनाभिहदमज्जनमाशु प्रस्थितं निवसनग्रणा- येति माधः ह्रदशन्दे परतो गुरुत्वाच्छन्दोभनात् । उच्यते । प्राप्तनामिनद इति पाठः साधुः । छन्दश्शास्त्रे 'प्रहे वा' इति सूत्रेग विकल्पेन गुरुत्वमिति कश्चित् ।। यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् । १३ । कथं 'णु स्तवने' नु(त?)वम्तुदादित्वाच्छप्रत्यये कृते नुवतीति । तदादि- ग्रहणाद्विकरणान्तस्याद्गत्वे सार्वधातुकाश्रयगुणप्रसङ्गात् । उच्यते । अन्तरङ्गत्वा- दुवर विकरणाश्रयः ॥ स्वादिप्यसर्वनामस्थाने। १७ । कथं राजति ! असर्वनामम्थाने इति निषेधात् । उच्यते । 'न डिसम्बुद्ध्योः' (८-२-८) इति ज्ञापकात् 'सुप्तिडन्तं पदम्' (१-४-१४) इति प्रतिप्रसूयते न स्वादिग्विति' इति रक्षितः ॥ बहुपु बहुवचनम् । २१ । १. 'पुगन्त' (७-३-८६) इति सूत्रभाष्ये. २. निषेधादिति प्रसज्यप्रतिपेधाादेसर्थ.. पर्युदासे तु सर्वनामस्थानभिन्ने विधिरिति सर्वनामस्थाने प्रतिपेधाभावात् सिद्ध 'मुप्तिइन्तमिति पदत्वम्. ३. सापकादिनि. 'सुप्तिहन्तमिति प्राप्तेहिं व्यवहिताया अपि प्रतिषेधे पदत्व विरहादेव नलोपो न भविष्यतीति सबुद्वी नरोपनिषधरयानर्थक्यम्. न चासर्वनामस्थान इति प्रतिपेधाविषये हे चर्ममिति नपुसके सार्थक्य, 'वा नपुसकानामिति वक्तव्यम्' इत्यस्यारभव्ये विकल्पवनने न टिसबुद्धयोरि'लस्य तनानुपयोगादित्याशयः. ४. दो 'स्वादिविति पदस. झाया असम्भवादाह-~न स्वादिग्वितीति. सोऽयम् 'अनन्तरस्येति न्यायसिदोऽयों लि. ग्रेनोपपारितोदितन्यः.

·. दुर्घटवृत्ती (अथवा?) कथं दाराः । अध्यारोपितबहुत्वाद्वहुवचनं यथा 'वृभ्यस्स्य- सनोः' (१-३-९२) 'द्युभ्यो लुडेि' (१-३.९१) इत्यादौ । एकशेष एवेत्यन्यः । कथम्- वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यं देवमुपासते ।। तृषितो जावीतीरे कूपं खनति दुर्मतिः ।। इति । एकत्वे उपास्त इति युक्तम् । उच्यते । 'अस गतिदीप्त्यादानेपु' इत्यत्य भौवादिकस्योभयपादनो रूपम् । गच्छति गृहीत इति वार्थः । विकरणकार्यम-. नित्यमिति वा शपो लुगभावे रूपम् । कथं 'येन यथा भवितव्यं न ते भवति चात्यथा. इति । उच्यते । तेवृधातोः किपि सम्बोधने ते इति रूपम् । तदिति वा पाठः कर्तव्यः । कथम् 'अन्यश्च पङ्गुश्च द्वौ ते वनं प्रविष्टौ' इत्पष्टधातुः । उच्यते । 'तेवृ देव. देवने ल्युटि च तेवनं क्रोडां प्रविष्टावित्यर्थः । अथवास्मादेव धातोः. सम्पदादित्वात् किपि वलि लोपः । तेः क्रीडा । तदर्थ वनं क्रीडावनमित्यर्थः । [अन्धनर्विहणमिति पष्ठीसमासः । तत् करोति पङ्गुः यतौ वर्त्म दर्शयति । नया तीति नीः । 'सत्सद्विप' (३-२-६१) इत्यादिना किम् । नपुंसकहस्वत्वम् । अन्ध- नी चक्षुपी यस्य सोऽन्धनो । तावचक्षुर्वाहनं करोतीत्यर्थः] कथं 'विनुक्रुशु मि- पतेहिष्यः' इति भट्टिः, यतो महिपो कृताभिषेका । सा चैकैवोच्यते । 'जात्याख्या- यामेकस्मिन्' (१-२-५८) इति बहुवचनम् । उपचाराद्वावरोधा उच्यन्ते । कथं 'वहन्ति स्त्री धान्यमुलूखलेन' । उच्यते । अवपूर्वस्य हन्तेः 'वष्टि भागुरिल्लोम- मवाप्योरुपसर्गयोः' इत्यकारलोपे रूपम् । कथं 'कथं दृतेपुः कल्याणं यदि बुद्धो न तिष्ठति' । दूतेषु इत्ययुक्तं, वुद्ध इत्येकवचनात् । उच्यते । दृतः इयुरिव दूतेषुः । 'उपमित'(२-१-५६)मित्यादिना समासः । दूतेपोः कल्याणामिति पष्ठीसमासः । सुफल्याणमिति चा पाठ. ॥ ध्रुवमपायेऽपादानम् । २४ । कर 'शब्दे सोऽपि वियुज्यत' इति लक्षणम् । 'अहो चित्रा प्रयोगस्थिति- रिति भागगृत्तिः । तथा 'प्रामाद्यद् गुणिनां हित' इति भट्टिः । 'जुगुप्साविराम:- प्रमादार्थानाम् ' इत्यपादानात् । उच्यते । 'एवे चानियोगे' इतिवत् प्रायिकामिदम्।। एकमुनिपक्षे तु चौद्धापादानत्वेन प्रत्याख्यातम् । तच्च क्वचिदेव ॥ वारणार्थानामीप्सितः । २७ । कथ 'यदीच्छति जगत्सर्वं वशीकर्तुमयत्नतः ।

·प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। परापवादसस्येपु चरन्ती गौर्निवार्यताम् ॥' उच्यते । प्रौव्येणाविवक्षितत्वात् । कथं कूपादन्धं वारयति, अग्नेर्माणवकं वारयति अनीप्सितत्वात् । उच्यते । 'अन्धस्य गतेनेप्सितः कूपः माणवकस्य ज्योतीरू- पोऽर्थः स्पृहणीयत्वेनेप्सितः' इति रक्षितः ॥ जनिकर्तुः प्रकृतिः । ३० । 'जातं वंशे भुवनविदिते पुष्कलावर्तकानाम्' इति मेघः कथम् । उच्यते। वंश्यं प्रकृतिर्न तु वंश एव ।। स्पृहेरीप्सितः । ३६ । कथं 'स्पृहणीया विभूतिः' स्पृहणीया विभूतये इति स्यात् । पुष्पागि स्पृहयतीति कर्मत्वमनेन सम्प्रदानत्यप्रसङ्गात् । उच्यते । 'ईप्सिततमत्वविवक्षायां कर्मसंज्ञैव परत्वाद्' इति न्यासः ।। क्रुधद्रुहेासूयार्थानां यं प्रति कोपः । ३७ । कथम् अस्मान्द्वेष्टि । उच्यते । 'अपोतो हि द्विपिं स्मरन्ति' इति न्यासः। कथं तर्हि 'द्वष्टि प्रायो गुणेभ्यो यन्न च नियति कस्यचित्' । इति भट्टिः । 'उच्यते । असूयार्थस्याविवक्षितत्वात् । कथं तां प्रति क्रुद्धो नृपः' । उच्यते । यं प्रति कोप इति निर्देशात् पूर्वविमतिपेयेन चतुर्थी बाधित्वा कर्मप्रवचनीयाद्वि- भक्तिद्वितीया । एवं दृशं वृक्षं प्रति कुमुमानि सन्तीति । 'अर्थमर्थ प्रति शब्दनिवेशः' इत्याधारसप्तमी बाधित्वा द्वितीयेति 'सावुनिपुगाभ्याम' (२-३-४३) इत्यत्र रक्षितः॥ उपान्वध्यावसः। ४८ । कथम् 'उपोप्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति । तथा 'एकादशीमुपव- सन्ति निराबुभुझाः संवत्सरं च कुमुहीरमर्चयन्ति' । 'वसेरश्यर्थत्य प्रतियो य. कन्य' इति वचनात् कर्मत्वाभावात् । उच्यते । 'कालावनोरत्यन्तसंयोगे' (२. ३-५) इति द्वितीया । यद्येवं कथम् 'एकादगी न भुञ्जीत' 'उपपदविभक्तः फा १. ईप्सित इति. अन्धो हि गन्तव्य जिगमिषनदानात् क्षमाप निगमिषतीति कूप- स्थोप्मतत्वम्. २. कर्मत्वमिति. क्यामिसनुपज्यते. ३. द्वितीयनि. एतयाधिररण- सहा फर्मसइया साधिता तस्या प्रनिषिद्धाया पुनन्मिनतीवापरातदर्शने कारकमातम्या अप्रसार मत्योफम्. वस्तुतो हि अपात्यनुनान याध इनि यातिसारतां गतेन पर्मसाविधिना भोज- ननितिभिनार्थातिररातिविषयेऽधिकरणसहाया अप्राप्तिशाप्यते इनि भोजननिरस्यधवसतिप्रयोग सा दुवारा, मत एवाइराद-यवमिति. । - ·दुर्घटवृत्ती रकविभक्तिबलापसागात । उच्यते । 'उपपदविभक्तिरि त्यादे(रन्त)रङ्गफलत्वात् सामान्यचिन्तायां पूर्वविप्रतिषेधेन योपपदविभक्ति. ॥ कर्तुरीप्सिततमं कर्म । ४१ । कथम् ओदनं पचति । वस्त्रं वयति । अनयोः (प्रकारवचन ?)पावाना- योगात् कर्मत्वाप्रसङ्गात् । उच्यते । 'तादर्थ्यात् ताच्छब्धेनौदनवस्त्रशब्दौ तण्डुले तन्तौ च वतते' इति रक्षितः ।। गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ । कथं गमयति ग्रामं विप्रमिति । अणि कर्तुः कर्मत्वे तक्रियाप्यत्य ग्राम- स्य कर्मत्वं न स्यात् , कर्मसंज्ञाविधौ कर्तृग्रहणात् । उच्यते । 'तत् कर्तृग्रहणं स्व- तन्त्रोपलक्षणं कर्मत्वेऽपि स्वव्यापारे स्वातन्त्र्यत्यानपगतत्वात्' इति रक्षितः । कथम् 'अयाचितारं न हि देवदेवमद्रिः मुतां ग्राहयितुं शशाके ति कुमारः । प्र. हेरगत्यर्थत्वात् । उच्यते । देवदेवमयाचिताद्रिः सुतां ग्राहयितुमलमत्यर्थ न शशा. केत्यर्थः । देवदेवेनेति प्रकृतत्वात् परिणामात् । रलयोरेकत्वस्मरणादरमिति । 'अक- थितं च' (१-४-५१) इत्यत्र चकारस्यानुक्त पमुच्चयार्थत्वाद् अत्र कर्मत्वमित्यन्यः । अपशब्दोऽयमित्यनुन्यासः । चकारा 'देवापुरैरमृतमम्बुनिधिर्ममन्थे' इति । 'दे- वदत्तेन यज्ञदत्तः शतं दापित' इत्यपि साधवः । 'पृतनापाद्विषो धूर्षु युक्तान् यान- स्य वाजिनः । आयूंपि त्वक्षु निर्भिद्य माभननिरमोचयद्' इति भट्टिः । अत्र मु- चेर्गुणभूतगत्यर्थत्वात् कर्मत्वम् । गुणभूता च गतिः कर्मसंज्ञानिमित्तं, 'नीवयोः प्रतिषेधो वक्तव्य' इति ज्ञापकात् । 'प्रापणं गुणभूतगत्यर्थमिति रक्षितः । एवञ्च 'मुक्ताजालं चिरपरिचित त्याजित दैवगत्येति मेघः । त्यागस्य गत्युपसर्जनीभू- तत्वात् । तथा 'हितं लम्भयति विनिवर्तनाद्धीर' इति प्रयोगः (मुख:)लम्भ- नस्य प्राप्तेर्गत्युपसर्जनोभूतत्वात् । यद्येवं सितं सितिन्ना सुतरां मुनेर्वपुर्विसा- रिभिः सौधमिवाथ लम्भयन् । द्विजावलिव्याजनिशाकरांशुभिः शुचिस्मितां वाचम- वोचदच्युतः । इति माघः । उच्यते । लम्भयन् योजयन्नित्यर्थः । अथ कथं १. अधिकरणसप्तम्या न्याय्यत्वादिति शेषः. २. आधारलरूपविशेपाविवक्षायामित्यर्थः. द्वितीयाया वारकविभक्तित्वाभिमाने विशेषचिन्तायामपि न यतिरित्यभिप्रायेणाह-पूर्यविन. तिपेधेन चेति. ३. एक्पैव पूर्वप्रयोगेऽप्युपपत्तिस्त्विति हृदयम् . यागनस्तु गुणभूताया गतेः कर्मसज्ञानेमित्तत्वममन्यमानो गत्युपसर्जनप्राप्त्यर्थकस्य लभेः प्रयोग पर्नुः क्मराज्ञाजिरह न्यायमा . ४. काव्यालङ्कार- ·. । - प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। 'विधिप्रयुक्त पत्कारैः स्वयं मार्ग य दर्शकः । स तैराकमयामास शुद्धान्तं शुद्धक- ममिः' इति कुमारः । आक्रमणस्य गुणभूनगत्यर्थत्वा । उच्यते । 'विधिप्रयुत्ता सत्कारान् शुद्धान्तं शुद्धकर्मणः' इति द्वितीयान्तपाठः कर्तव्यः । अथ वा 'ज्ञापक- सिद्धं न सर्वत्रेति गुणभूतगत्यर्येन कचिदेव कर्मत्वम् ॥ ऊर्यादिचिडाचश्च । ६१ ॥ कथं वारुणीमदविशङ्कमथाविश्वभुपोऽभवदसाविर रागः' इति माघः । आविश्शब्दस्योर्यादित्वाद्गतित्वे 'ते माग्धातोः' (१-४-८०) इति भवतेः प्रावि- धानात् । उच्यते । 'अन्तश्चक्षुषोऽभवदिति पाठः कर्तव्यः । अथ चा 'गणकार्यम- नित्यमिति सामान्येनाश्रयणीयम् । ध्या चिन्तायामिति दिवादी पठितव्ये 'ध्ये चिन्तायामिति ज्ञापकात् । कथं 'पुरो रामत्य जुहवांचकार ज्वलने वपुः' इति भट्टिः । अनेन गतित्वे धातोः प्राह तत्प्रसङ्गात् । उच्यते । क्रियायोग इत्यनु- वृत्तेः क्रियायोगे गतित्वम् । न चात्र क्रियायोगः । 'क्रियायोग एवेत्यवधारण- मिति पुरुषोत्तमः । एवञ्च तत्य थित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानहेतो'रिति मेघः । पुरोऽकायाः कौतुकाधानहेतोरिति वात्र केचियोजयन्ति । अथवा 'ते भाग् धातोः' इति संज्ञानियमः, येषां गत्यादिसंज्ञा विधेयास्ते धातोः प्राक्प्रयुज्य- मानाः सन्तः (खण्डा) संज्ञां लभन्त इति । एवञ्च प्रयोगस्यानियतत्वात् यथाद- र्शनं व्यवहितः प्रयोगः ॥ विभापा कृञि । ७२। कथं 'भृत्यं तिरस्कृत्य गत' इति । 'तिरोन्तर्धावित्यनुवृत्तेः अत्रान्तर्धाभा- वात् । उच्यते । व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् ।। युष्माएपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः । १०५१ कथं परमत्वं पठसि 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति' इति प्रति- पेधादिति । ननु तदन्तत्वं स्वीक्रियते । कथमतित्वं पचतीति । " रूपमि'त्यत्र रूपग्रहणादूरपदर्थोऽन्यनीक्रियते इति ज्ञापितम् । तेनार्धान्तरवृत्तित्वात् प्रथमपु- स एव । अत्र व सम्पद्यते सदरीत्या प्रथमास एव युग्मदर्थस्य गौण- त्या, यथा अमहान् महान् सम्पनो महतश्चन्द्रमा इत्यत्र 'आन्महतः (६-३- १. प्रचारयावद्देश्यतया यत् गृघते, या 'गदितिः' गर' (१.२.८७) इति करपले, तद्विपयत्वात् प्रतिपयस्यति भारत, ।

·दुर्घटवृत्ती ४६) इत्यादिना नात्वं भवति" इति न्यासः । भवान् यातीत्यत्र तु सत्यपि युप्म- दर्थे सभागान्न भगति । अर्थवतो रूपस्य ग्रहणात् । न चात्र रूपस्य गम्यमा- नत्व । भयच्छब्देनार्थस्योक्तत्वात् लत्तरो यासीत्यन तरपः स्वार्थिकत्वाद्युप्माप- पद इति मध्यमपुरुप. । 'त्वत्कल्पो देवदत्तो याती'ति रक्षितः ।। अस्मद्यत्तमः। १०७ । कथमहमिव करोति । उत्तमपुरुष एव करोतेयुक्तः । उच्यते । 'गौण- त्वादस्मदर्थस्य नोत्तमपुरुप' इति रक्षित ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती प्रथमाध्याये चतुर्थ पादः. , अथ द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः. समर्थः पदविधिः।१। कथम् असूर्यपश्या राजदारा , अश्राद्धभोजत्यिादौ नसमासः क्रियया नसम्बन्धादसामर्थ्यात् । उच्यते । गमकत्वात् 'गमकात् समासो वेदितव्य' इति भाष्यम् । 'अफर्तरि च कारके' (३-३-१५) इत्यत्र कारकग्रहणात् प्रसज्यप्रतिपे- धेऽपि नसमासः । पर्युदासे हि नजिवयुक्तन्यायेनाकर्तरीत्येव कारकसिद्धौ कार- फरहणं व्यर्थ स्यादित्यन्यः । सुट् स्त्रीपुसयोरिति वक्तव्ये 'सुडनपुंसकस्येति ज्ञापकमिति भागवृत्ति । "'अङ्गयुक्त तिडाकादम्' (८-२-९६) इति युक्तमह- णात् ज्ञापकात् समर्थपरिभाषाया अनित्यत्वेऽसमर्थेऽपि पदविधिरि"ति रक्षितः । एव च वय गच्छामस्त्वमागमिप्यतीत्य समर्थेऽपि विसर्जनीयादिकम् ॥ सह सुपा। कथं 'साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिरि'त्यत्र भूतपूर्वशब्दः समासलक्षणामा- वात् । उच्यते । सुप्सुपेति योगविभागात् । 'भूतपूर्व चरड्' (५-३-५३) इति प्रथमः । एवं दृष्टपूर्वश्रुतपूर्वपूर्वविप्रतिपेयाध्वगन्तव्यादयः ।। अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिन्युयर्थाभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रा- दुर्भावपवाघधानुपूर्व्ययोगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु । 'इन्यत्र' इति खपुस्तके पाट:.

·द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः। कथं प्रत्यक्षः शब्दः अक्षमक्षं प्रतीति वीप्सायां यथार्थेऽव्ययीभावात् । उच्यते । प्रतिगतोक्षमिति विगृह्य 'प्रोदयो गताद्यर्थे द्वितीययेति समासः । 'न द्विगु- प्राप्तापन्नाल'मित्यादिना परवल्लिगतानिषेधः । अर्थमर्थ प्रति प्रत्यर्थमिति वास्यम् वीप्सायां नित्यसमासाद् । उच्यते । “लक्षणेत्थंभूते (१-४-२.) त्यादिना वी- प्सायां कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानसामर्थ्या(दिति?) त् कर्मप्रवचनीयविभक्तिरपि द्वि- तीया श्रूयत इति विाक्यम्" इति न्यासः । कथमेकैकं प्रति प्रत्येकमिति । उच्यते । 'एक बहुव्रीहिवत्' (८-१-९) इत्यतिदेशात् 'सुपो धातु' (२-४-७१) इति लोपः । कथमुपरि शिरसो घटं धारयतीति विभक्त्यर्थेऽव्ययमिति समासात् । उच्यते । समीपादमिरतद्धितान्तैः साहचर्यात् तद्रितान्तस्य विभक्त्यर्थेऽसमासात् । कथं समया प्रामामिति 'अभित.परितःसमयानिकपेति वार्तिकोदाहरणम् । उच्यते। 'द्वितीयाविधानसामर्थ्यान्नाव्ययीभावः' इति रक्षितः । ननु शोभनं समया ग्राम- मिति सविशेषणस्य समासाभावे द्वितीयाविधानं कृतार्थम् । उन्यते । व्यक्ती साम- यं वाच्यम् । कथं 'पुरो रामस्य जुहवाञ्चकार ज्वलने वपुरिति भट्टिः । विभ- क्त्यर्थे यदव्ययमिति समासात् । उच्यते । व्यृद्धिशब्दस्याल्पाच्तरग्यापूर्वनिपाते- नास्यानित्यत्वज्ञापनात् । समीपादिवृत्तिनाव्ययेनातद्धितान्तेन साहचर्यादतद्धिता. न्तमेवाव्ययं विभक्त्यर्थे विद्यमानं गृहाते । अथ गमकत्वाद्वेत्युमय रक्षितेनोक्तम् । एवं (मस्यां) परीत्यादि । यथासादृश्ये । ७। कथं यथोक्तरीत्येति 'फतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने' (२-१-६३) इत्यत्र न्यासः। कथं 'यथाशक्त्या करिष्यसीति कायस्थोक्ति । उच्यते । सादृश्येऽसमास एवा. यम् । तदयमर्थ:-~-येन प्रकारेणोक्तरीतिस्तेनैव प्रकारेणोक्तमिति । एव यथा त्वं शक्तस्तथा शक्त्यानुरूप्येणेत्यर्थः ।। अपपरिवाहरञ्चवः पञ्चम्या । १२ । १. सविशेपणस्येति. 'सविशेषणाना तिन वृत्तस्य वा विशेषणयोगोन' इति पार्तिकम् . २. व्यक्तिपक्षे रावान व्यक्तिपु चारितार्थ्यस्यापोक्षेतस्याभानात् गामध्ये मुवचमिति समाधत्ते व्यको सामध्ये याच्यमिति । अथवैव व्यास्यायते-प्यत्ती गुद्ध निविशेषणे प्रयोग एवेत्यर्थ. 1 अयमाशय:-नित्यत्वादव्ययीभाव वृत्ते गृतस्य विशेषशायोगेन मविशेषणप्रयोगस्य चारितायभूमेरलाभादय्याभादविषय एर चारिताम्य यरायमिसपुण्ग द्वितीरावधानरय सा- मयमिति । या वाक्य' इति कपुस्तके पाठः.

·दुर्घटवृत्ती कथमपशव्दः, अपन्यायः, अपव्यवहारः अपगतः शब्दादिस्यामिन्नर्थेऽनेन समासात् । उच्यते । 'कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेध' इति प्रतिषेधवचनात् कर्मप्रव- चनीयेऽरय कृतार्थत्वादन्यत्र परत्वादन्तरङ्गत्वाच समासः । कथं बाहामादिति पञ्चमी, विधानाभावात् । उच्यते । अत एव पञ्चम्या समासविधानाद्वहिःशब्द- योगे पञ्चमीति वृत्तिः । कथं 'करस्थ करभो बहिरि'त्यमरः । उच्यते । 'ज्ञापक- सिद्धं न सर्वत्रे ति ज्ञापकसमुच्चयः ।। तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च । १७ । कथम् 'आतिष्ठदु जपन् सन्ध्याम्' इति भट्टिः । चकारेण धृत्तौ समासा- न्तरनिवर्तनात् । उच्यते । एवार्थेनाव्ययीभावविलक्षणं समासान्तरं निवर्यते, नाव्ययीभावः । तेन 'आमर्यादाभिविध्योः' (२-१-१३) इति समासो भवत्येवेति जयमङ्गला ॥ अन्यपदार्थे च संज्ञायाम् । २१ । 'अगात् सराजं बलमध्वनीन मिति भट्टिः । नदीभिश्चेत्यनुवृत्तेः । बहु- वीही तु 'अनश्च' (५-४-१०८) इति समासान्तो न स्यात् । अव्ययीभावानुवृत्तेः । उच्यते । यौगपद्येऽव्ययीभावः । 'साप्टे शते सुवर्णाना'मित्यमरः ।। द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नः । २४ । कथं पिरार्धभारनिर्वोढुं (प्रभवेयं भवेद्यक्ति!) धर्मकीर्तिः । 'न लोके'ति (२-३-६९) पष्ठीनिषेधात् तत्रानुकुलत्वात् । उच्यते । द्वितीयेति योगविभागात्, सुप्सुपेति वा परार्धभारमुद्रोदुमिति वा पाठ कर्त्तव्यः ।। तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन । ३० कथम् ‘एकध्वनिमुखरशीकरपल्लवितः', तथा 'रलज्योतिर्दतुर' इति । 'खमुखकुन्जेम्यो रः' (५-२-१०७) 'तारकादिभ्य इतन्' (५-२३६) 'दन्त उन्नत उरन्' (५-२-१०६) इति व्युत्पन्नस्य मुखरादेरँगुणवचनत्वात् । उच्यते । १. प्रतिषेधवचनादिति 'कुगतिप्रादय.' (२-२०१८) इति रामातम्येति शेप. वृत्ताविति काशिरायाम्. ३. तत्रानुकूलत्वादिति. पटया हि प्रयोगमिदि प्रत्याशुल्य- मस्ति पतीसगासप्रवर्तनाद्न पुद्वितीयायामित्यर्थ. ४. सगुणेति. गुपो छन 'सच्चे निवि- पातपति' इति रसितो गृह्यते. ६ 'परार्य' इति कपुस्तके पाठः. .

·. द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः। तृतीयेति योगविभागस्य कैयटेनोक्तत्वात् , 'कर्तृकरणे कृता वहुलम्' (२-१-३२) इति बहुलवचनात् ॥ पूर्वतदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रलक्ष्णैः । ३१ । कथं गुरुतुल्यः सदृशशब्दस्य स्वरूपग्रहणात् । उच्यते । तुल्यार्थैः पप्ठ्य- न्यतरस्यामिति पष्ठीसमास इति । चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः । ३६ । कथं वासगृहम् , अश्वघास इति तदर्थेन प्रकृतिविकारभाव समासोऽयमि- प्यत' इति वचनात् । तेन रन्धनाय म्थालीत्यन न समासः । उच्यते । पष्ठीसमा- सोऽयमिति कैयटः॥ पञ्चमी भयेन । ३७ । कथं 'नौवीमतिक्रम्य सितेतरस्य तन्मेखलामध्यमणरिवाचि'रिति कुमारः। इतरशब्दत्याभयशब्दत्वात् । उच्यते । पूर्वोक्तबहुलग्रहणात् । तथा च न्यासः- 'बहुलग्रहणप्रपञ्चोदाहरणान्येतानी'ति । सित इतरो यस्मादिति वहुव्रीहिर्वा । कथं 'परश्शताचा' इत्यमरः । तथा 'आलोकयामास हरिमहीधरानधिश्रयन्तीर्गजताः परश्शताः' इति माघः । उच्यते । शतात् पर इति विगृह्य पञ्चमीति योगाविभा-' गात् समासः । राजदन्तादित्वात् परनिपातः । मयूरव्यंसकादित्वाद्वा । पारस्करा- दित्वात् सुट् । लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य न परवल्लिङ्गता । 'स्त्रियाः पुंवदिति (६-३- ३४) योगविभागात् पुंवत्त्वम् । एतत् सर्व 'माग्झलौ' (१-१-१०) इत्यत्र पर- श्शतानीति व्याचक्षाणेन भाप्यटीकाकृतोक्तम् । पारस्करादिपाठादेतत् सिद्धमित्य- न्यः । एवं 'परिमाणं शतादृवं परःशतमुदाहृतम्' 'ब्रह्मादयो ब्रसहिताय तप्ता परःसहस्राः शरदस्तपांसी'ति भवभूतिः ॥ कृत्यैणे । ४६। कथं 'संवत्सरकरणीयमिति 'यत्प्रत्ययेनैवेप्यते' इति वचनात् । उच्यते । सप्तमीसमासोऽयं । बहुलवचनाद्वा ॥ पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकवलाः समानाधिकरणेन । ४९ । १. तुल्यायः पश्यन्यतरस्यामिति. नुयाधैयोंगे पष्टयपि पक्षे विदितेति हेतोरि त्यर्थः ·दुर्घटवृत्तौ कथं वर्णकं देहि' पूर्वकालैकेतिसमासे एकशब्दस्य पूर्वनिपातात् । उच्यते 'होकयोर्दिवचनैकवचने' (१-४-२२) इति वचनात् ध्येकशब्दो संख्यावचनौ । अं दशतः सङ्ख्या सङ्खयेय इति प्रायिकम् । तेन वर्णकामिति यष्ठीसमासे धर्मधर्मिणो- रगेदोपचाराद्धर्म्यभिधायित्वम् । अपशब्द एवायमित्यन्यः । 'पुराणैकं देहीति साध्वेव । अनेन समासे शब्दपरविप्रतिषेधात् पुराणशब्दस्य पूर्वनिपाताद्' इति राक्षतः । कथं 'शरवर्षमनेकमेकवीर' इति माघः । पूर्वकालैकति परत्वात् 'पूर्वापर- प्रथम'(२-१-६८) इत्यादिना समासे पूर्वनिपातमसङ्गात् । उच्यते । पूर्वविप्रति पेयोऽत्र द्रष्टव्यः ।। तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च । ५१ । कथं पञ्चगुः पुरुषः । (तथा ?) उच्यते । तद्धितार्थे मत्वर्थे नेप्यते 'अनभिधानात् पञ्चगुरिति रक्षितः ॥ सङ्ख्यापूर्वो द्विगुः । ५२॥ कथमेकापूपीति । कुत्सितस्य दाने एकस्मिन्नेवापूपे समाहारारोपात् । 'स पात्रस्य महाफलत्याच समाहारारोप' इति रक्षितः ॥ विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । ५७ । फर्य मेरुपर्वतः, फैलासादिः, शिंशपावृक्षः, शमीतरुः, तर्कविद्या, व्याफ रणशास्त्रम्, प्राप्यकर्मेत्यादि । तथा 'फार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रभृत् । तस्य सङ्कीर्तनादेव हृतं नष्टं च लभ्यते' । इति । विशेषणमित्येतावत्युक्ते सम्बन्धिशब्दाद्विशेष्येणेति लब्धे विशेप्यग्रहणेनो भयतो विशेषणविशेप्यभावे ममासविधानान् । इह मेरुप्रभृतिशब्दादेव पर्वतादे प्रतीतिरिति न पर्वतादीनां विशेषणत्वम् । उच्यते । बहुलवचनाद् भविष्यति कार्तवीर्यार्जुन एवायमपशब्दः । वृती बहुलवचनाद्यावृत्तेः । श्लोके तु कार्तवीयों १. पञ्चगुरिनि. अग्र मवर्थस्तद्धितार्थ इति मन्यानेन रामासप्रराजो मनुपश्च अपर स्यार. २. नेप्यत नि, 'सयंत्र मसौ प्रतिपेय. ति पातिगदिति शेषः. 'शेषो यामीदि. पनि प्रपमान्तानां पपदार्थ नु परयाद् यहुमीहियाप्यः, ३. वृत्तापिनि, याशिवाय अविन रामो जामदग्न्यः, अनः कार्तवीर्यः'युगम् . "भावन' इति कास्तको पाठः.

·द्वितीयाध्याये द्वितीय पादः । ऽर्जुन इत्यसमास एव । इदस्त्री इदम्पुमान् इति विशेषणसमास एव । इदमा परो- क्षव्यावृत्तिः । स्त्रीपुम्भ्यां शाटीघटादिनिवृत्तिरित्युभयगतं विशेषणविशेष्यत्वमत एव हि भाषावृत्ताबुदाहृतम् । कयं 'परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । तादृशं वर्जयेन्मित्रं विषकुम्भपयोमुखम् ॥ इति पयोमुखविपकुम्भमिति युक्तम् । उच्यते । विपकुम्भ इव विपकुम्भः । पयो- मुखमिव पयोमुखम् । ततः कर्मधारयोऽयमित्यत्रोच्यते । अथ वा विपकुम्भमिव पयोमुखमिवेति भिन्नपदे लुप्तोपमे ।। पोटायुबतिस्तोककतिपयगृष्टिधेनुवशाबहहप्कयणीप्रव- क्तृश्रोत्रियाध्यापकधूर्तर्जातिः । ६५ । कथं 'जनयति कुमुदभ्रान्ति धूर्त्तवको बालमत्म्यानाम् ' इति । अनेन स. मासे बधूर्त इति स्यात् । उच्यते । व्यक्तिपरोऽत्र बकशब्द इति कश्चित् । 'कुत्सितानि कुत्सनैः' (२-१-५३) इति नास्ति शब्दप्रवृत्तिनिमित्तकुत्सायां समासो जातेः स्वयमकुत्सिताया कुत्सासम्भवादिति न्यास. ॥ कृत्यतुल्याख्या अजात्या। ६८ । फयं तस्य सत्कृत्यशालिन' इति भावः । सन्महादि' (२-१-६१)त्यादे. परत्वादनेन समासे कृत्यसदिति म्यात् । उच्यते । पूर्वविप्रतिषेधोऽत्र द्रष्टव्यः । सतां कृत्यं सत्कृत्यमिति पष्ठीसमासो वेति । एव परमपूज्य ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घवृत्ती द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः ।। अथ द्वितीयः पादः। पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे । १। युक्तमिनि जातिगुणशम्दानिपाने गुणगन्दस्य विपणतया पर्वनिपानानि स्वादिलय. २ तन इति. एवध द्वयोरपि पदो गावचन नाशिमाद्विमाविशेष्यमावे । अत एवानन्दकार कामयारलाभ:.

·दुर्घटवृत्ती अर्ध नपुंसकम् । २। कथं 'प्रेम्णा शरीरार्धहरां हरस्य'ति कुमार । पष्ठीसमासोऽयम् । तथा च भाष्ये एकदेशिसमासं प्रत्याख्याय विशेषणसमामेन समुदायवृत्तीनामवयववृत्ती सिद्धे यत्र षष्ठीसमासो दृश्यते तत्र भवत्येव यथापूपार्ध मया भक्षितमिति ग्रा- मार्ध त्वया लव्धमित्युक्तम् । वृत्तौ 'षष्ठीसमासापवादोऽयम्' इत्युक्तम् । तन्मतेन 'द्वितीयतृतीय' (२-२-३) इत्यतोऽन्यतरस्याग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् पष्ठीसमासः ॥ प्राप्तापन्ने च द्वितीयया । ४। फथं प्राप्ता जीविकां प्राप्तजीविका । असामानाधिकरण्येऽपुंचद्भावात् । उच्यते । 'स्त्रिया. पुंवद्' (६-३-३४) इति योगविभागात् पुंवद्भाव इति न्यासः । 'प्राप्तापन्ने चे'त्यविभक्तिकाकार प्रश्लेषादकारश्च पूर्वपदम्यानुविधीयत इति भाग- यतिः । 'ईदृदेद् द्विवचनम्' (१-१-११) इति प्रगृह्यत्व नास्ति सौत्रत्वानिर्देशस्य ॥ नञ् । ६। कथं 'पतन्त्यनेके जलधेरिवोर्मय' इति भारविः । तथा 'अनेकेषां नाना- स्थाने ति न्यास' । उत्तरपदार्थप्रधानत्वान्नसमासस्य । एकत्वबुद्ध्या भ्रम इत्य- तोऽयमेकशब्द एकस्मिन्निति एक(स्मिन्नेव) वचनमेव युज्यते । ज्ञापक च 'अने- कमन्यपदार्थे' (२-२-२४) इति । तथा च माघ – 'करेणु प्रस्थितोऽनेको रेणु- घण्टाः सहस्रश' इति । अत एव भागवृत्तिकृता'नेकपामिति *जैनेन्द्रोक्तम् । काल- दुष्टा एवापशब्दा' इति । रक्षितस्त्वाह --- अध्यारोपितवहुत्वाद् बहुवचन यथा 'धुझ्यो लुडि' (१-३-९१) पृञ् स्यसनो' (१ ३-९२) इति । जहद्धर्मत्वाच्छ- ब्दप्रवृत्तेरिति वा एकशेपेण वा बहुवचनमिति असाधारणसिद्धान्त. । नअर्थः प्रस- १ सिद्धे इति । एक्देशिसमासफल इति शेप २ सौत्रत्वादिति । न च द्विती- ययेत्यनाकारप्रशेपो युक्त , तस्य चकारवलानुमेयस्य चमाराव्यवहिनपूर्वस्थानताया औचित्या दिति भाव ३ जहद्धर्मत्वादिति शब्दो हि कश्चित् छचित् स्वधर्म हित्वा धर्मान्तरमु पादत्ते यथामिन इत्यन मिनशब्द धर्मश्च लिग्नरूपो यचनरूपो वा स्यात् ४. 'अनेकधाने. स्थानक्थेवेकशेषो वा' इति शब्दास्तुभ S"विशेषाद्' इति रापुस्तरे पाठ * 'जयमङ्गलोक्तम्' इति स्वपुस्तके पाठ ·-- द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः । मादुच्यते । चत्वारो नञर्थाः । 'सादृश्यान्यविरोधेषु प्रसक्तस्य 'निवर्तने' । भाष्ये तु पट् प्रकीर्तिताः- 'तत्सादृश्यमभावच तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्य विरोधश्च नमः पैट् प्रकीर्तिताः' । पष्ठी १८॥ कथम् 'एप बन्ध्यामुतो याति खपुष्पकृतशेसरः। मृगतृष्णाम्भसि साला शशशृङ्गधनुर्धरः ॥ इति, बन्ध्यादेः मुतादिसम्बन्धाभावात् पष्ठयभाव । उच्यते । वुधवसितोऽत्र सम्बन्ध. । यथा शिलापुत्रस्य शरीरमित्यत्र भेद । 'विवक्षाधीना हि शब्दव्यु- त्पत्तिरिति 'तदाद्याचित्यासायामि'(२-४-२१)ति सना जापितम् ।। न निर्धारणे । १०। निर्धारणं व्यवहार' । स चेह समुदायैकदेशता । तथा चानुन्यासः- 'स भगवान् पुरुषोतम उत्तमशब्दैनैकदेशरूपतयास्यायते' । किन्तु पारम्पर्येणोक्तो वि- पयोऽयं प्रतिषेधम्य । 'सप्तमी'(२-१-४०)ति योगविभागात् समास इति पुरुषो- रामः । 'प्रतिपदविधाना च पष्ठी न समम्यत' इत्युक्तम् । कथं तर्हि गोस्वामी- त्यादि पप्ठ्याः प्रतिपदविधानात् । उच्यते । नेय प्रतिपदविधाना, किन्तु सप्तम्या बाधकप्रतिपत्तौ प्रतिप्रसूयमाना । तेन गोस्वामीत्यादि सिद्ध्यतीति रक्षित ॥ पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन । ११ । कथं 'तमस्तानवमिति तानवम्य गुणत्वेनानेन पठीसमासनिपेधात् । उ च्यते । 'अधिकरणेतायत्त्वे' (२-४-१५) इति निर्देशात् । कथं (विभुत्वादुपरि :) 'तदुपरि' । तथा 'यत्कृतेऽस्मिन् निगृहीम' तथा 'आदेया किंते भोगा कुम्भ फर्ण त्वया विने ति मट्टि । अव्ययेन न समाय इति निषेधात् । उच्यते । कृता साहचर्यादव्ययम्य कृतो ग्रहणमिति रक्षित । यद्येवम् 'अनुर्यत्समया'(२-१-१५) १ पडिनि मामा, पापम् , अनय , अनुदग यन्या, अपचति, अधर्म इति तेपा. मुदाहरणानि २ व्यवहार इति सच मिश्चिममयटन तद्विादयनि सचेति. २. पातरगाहरयान् पियवार महो पपनादल्ययेन गमयागन्दन रामागाभारगर, तस्थानम्ययत्ववाचोयुक्रा तपरिहारधन्याम यानिति बालायचेपमित्यादि समामागार इति हर पठाभावस्यापुररक्ष, पटोऽव्ययगमयारन्दयोगे 'अभिा परित' इति निर्षिय प्रमोति उच्यत इति रामवासन्दापविन रा रायत दर्थ समासी इदमुर सधन पाया अपि.

·दुर्घटवृत्ती, इत्यत्र यस्य समया यत्समयेति 'पूरणगुणे त्यादिना समासाभावोऽत्राव्ययेन, सम याशब्देनानुशब्दोऽत्रोच्यते, तेन द्रव्यवृत्तित्वादनव्ययत्वे समास उक्तो न्यास- कृता । पूर्वपक्षावसर इदमुक्तमिति रक्षित । साहचर्यमनाश्रित्य प्रकारान्तर वा तत् । कथं 'सत्कर्तव्यमिति । उच्यते । तृतीयासमासोऽयम् । सुहितार्थास्तु- प्त्यर्था । तद्योगे पैष्ठी समासनिषेधाद ज्ञापकात् एवञ्च 'नामिम्तृप्यति काष्ठाना नापगाना महोदधि । नान्तक सर्वभूताना न पुसा वामलोचना ॥' इति । यद्येवं फलै नारसै शुद्धै स्वादुशीतैश्च वारिभि । तृप्तास्ता भाजथुमतीमपृच्छन् कस्य पूरियम्' इति भट्टि । 'फलैर्थेप्चाशितम्भवम्' इति च । उच्यते । 'ज्ञाप कसिद्ध न सर्वत्रे ति ज्ञापकसमुच्चय । अथवा 'विवक्षात कारकाणि भवन्तीति फरणविवक्षाया तृतीया । शंपत्वविवक्षाया पाठी ॥ क्तेन च पूजायाम् । १२ । कथं 'क्लहसराममहित कृतवानिति भट्टि । तथा राजपूजित । ई. श्वरज्ञात । अनेन समासनिषेधात् । उच्यते । तृतीयासमासेन रोजपूजितादय- इत्यनुन्यास । शेपपट्या या समास । एव प्रकरणमिद म्वरार्थ । तथा स्वरार्था- पञ्चसूत्रीति भाप्ये ॥ कर्मणि च । १४॥ कथं 'गृहवित्तभा पुत्रेण' उच्यते । शेपपप्ठ्या भविष्यति । कथं शब्दानुशासन लिङ्गानुशासनमिति । उच्यते । 'उभयप्राप्ती' (२-३-६६) इति- पप्ठ्या अय समासनिपेध । चकारम्यावधारणार्थत्वात् , 'कर्तरि चे' (२-२-१६)ति सूत्रारम्भाच्च । यदि सामान्यामपप्ठ्या * समासनिषेधोऽनेन स्याद् , इद व्यर्थ स्यात् । , समापत्ते पूर्वपक्षेति २ पष्ठीति न तु परणत्वविवक्षया तृतीयेत्यर्य मापयादिति समागनिधो हि सत्या करणत्यविवक्षया तृतीयाया तृतीयासमासेन पलमुहित इति प्रयोगमाप्ती व्यर्थ स्या ४ तृतीयेनि अयमाराय - -परमुहित , परतर्पणमिवन नृतायागमागे 'तृतीया मणि' (२०४८) इति पूर्वपदप्रनिरवरो 'गतिकाररे' (६.१३९)ति मृदुतरपदयातिस्वरम भरत , पणगमागे तु समागान्तीदात चमिनि विशेष स्थिते पष्टीगमारा प्रतिषेधाज्य गमागान्तोदात्त पनिवर्तनेन चरितार्थ इति न ज्ञापर प्रागुणायस्येति. पूजितादय इनि घोऽम भूने, न तु वतमाने, तर च तृतीया यथा 'पूजितो य मुरासुरे' इति । कारवयाममागप्रतिषेधस्य तदिति फन्मत्यागइसायामाह--एयमित्यादि "धर्मणि पच्या' इनि सपुस्तके पाठ.. ३ ·. . द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः । न च प्रेप्यस्य कारयितेत्यत्र 'हक्रोरन्यतरस्याम् ' (१-४.५३) इति कर्मत्वाभावात् कर्तृपप्ठ्यन्तस्य समासनिषेधार्थ भविष्यति, 'तृजकाभ्यां कर्तरी (२-२-१५)त्येव तसिद्धेः । यत्तु तत्र वृत्तावुक्तं-तृज्यहणमुत्तरार्थमिति, तत् 'कर्तरि चेति सूने स्थिते । अथ वा पप्ट्येचात्र नास्ति; प्रत्यासत्या हि यस्मात् कृद्विहितस्तक्रियायाः कर्तृक- मणोः पठ्या भाव्यम् । इह ण्यन्तात् कृद्विहितः; प्रेप्यश्याण्यन्तकर्ता । न च शब्दा- नुशासनमित्यत्रा प्युमयप्राप्ताविति पष्ठी । 'पष्ठी हेतुप्रयोगे' (२-३-२१) इत्यत एव प्रयोगग्रहणानुवृत्तेः कर्तृप्रयोगे तद्विज्ञानात् । प्रयोगग्रहणं क; सम्बध्यते, न च कर्मणा, कर्तृव्यावृत्तौ तत्प्राधान्यात् । एतेन कर्मण्येव प्रयोगे 'उभयप्राप्ताविति निय मात् कर्तरि तृतीया । ज्ञापकं वा 'अन्तर्षी येनादर्शनमिच्छति' (१-४-२८) इति रक्षि- तः । एवञ्च अ इ उणि'त्यत्र 'तस्य ग्रहणं भवत्येकेने ति सिद्धये 'तस्यति कर्तरि पष्ठीति न्यासोऽसङ्गतः अनोपग्राह्यकर्मणि गम्यमानेऽपि नियमात् । उच्यते । कर्तरि पष्ठीत्य(न्य ! ) स्य संस्कृतत्वात् शेपपष्ठी कर्तरि स्यात् । यत्तु अनुन्यासक- तोक्तं- 'यत्र सामर्थ्यप्राप्तमुभयोरुपादानं स 'उभयप्राप्ताधि'त्यस्य विषयः । अन्यथा 'फर्तृकर्मणोः कृति' (२-३-६५) इत्यस्य विधे'रुभयप्राप्ता'वित्यस्य च विषयविभागो न स्यात् । 'नाकर्तृकं फर्मास्तीति न्यायाद्' इति, तदयुक्तम् । पुरां भेत्तेत्यादावभि- हिते कर्तरि नियमाभावात् । अथानभिहिताधिकारमनजीकृत्योच्यते । एवमपि अकाकारयोः प्रतिपेधो वक्तव्य. ' 'शेपे विभाषे'त्येताभ्यां नियमव्यावृत्ती ' कर्तृ- कर्मणोः कृति' इत्यस्य कृतार्थत्वात् । उच्यते । अस्य विधेरिति व्यधि- करणे पप्ठ्यौ । तदयमर्थः । 'कर्तृकर्मणोरि'त्यस्य यो विधिः 'कर्तरि चेति, 'उभय- प्राप्तावि'त्यस्य यो विधिः 'कर्मणि चेति एतयोपियविभागो न स्यात् । सर्वत्र 'कर्मणि चेति निषेधसम्भवात् । अपरं बहुत्वानोक्तम् ॥ कर्तरि च ॥ १६ ॥ कथं 'भीष्मः कुरूणां भयशोकहति । उच्यते । तृन्नन्तमेतत् । न च 'न लोकाव्ययनिष्ठेति' (२-३-६९) पष्ठीनिषेधः । 'यतस्तृजकाभ्यामि'(२-२-१५)त्यत्र तृचः सानुबन्धकस्योपादानं तृनो निवृत्त्यर्थ ज्ञापयति तृनो योगे कचित् पष्ठीतीति न्यासः । 'द्वितीयेति (२-१-२४) योगविभागाद्वा समासः । शेपपष्ठीत्यन्यः ।। १. पाशिकावास्यमिदम् . २. संस्तत्वादिति । सस्कार तीर शपत्वेन विवक्षिते पष्टीरयेयमर्थकल्पनया परिष्करणम् . ३. फथमिति । फर्भयतनराभ्यां पटीन समस्पत इति सूता र प्रमः, . . - ·३८ दुर्पटवृत्ती कुगतिप्रादयः। १८ ॥ कथम् 'अल कुमार्ये' इति वाक्य 'पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्येति नित्यस- मासात् । उच्यते । 'नमस्स्वस्तीति (२-३-१६) चतुर्थीविधानसामर्थ्यान्नित्यसमा- सेऽपि चाक्यम्' इति रक्षित । नन्वलं कुमार्य शोभनायै इति सविशेपणेऽपि या समा- साभावाञ्चतुर्थीविधान कृतार्थम् । उच्यते । व्यक्ती सामर्थ्य बोध्यम् । कथमधीत्य 'क- मप्रवचनीयाना प्रतिषेध' इति वचनादन तु सोपसर्गस्याध्ययनार्थत्वादधिशब्दस्या- नर्थकत्वे 'अधिपरी अनर्थको' (२-४ ९३) इति कर्मप्रवचनीयत्वात् । समुदयार्थम इड्युपचर्य धातुत्व न्यास उत्तम् । उच्यते । 'अध्यापकतर्जातिरि'ति ज्ञापकत्वात् । अत एवानिम्तुत मुस्तुतमित्यत्रोपसर्गलक्षणपत्वाभाव । कथं 'कुरु तेनेयमिति दण्टी । कुशब्दोऽव्यय पापाथै समस्यत इति प्रतिपादनात् ।। ईपदर्थे च' (६- ३ १०५) इति ज्ञापकात् प्रायिकमुपाधिवचनामिति न्यास. (++न सप्तमीति स- मासो वा')॥ उपपदमतिङ् । १९॥ कथं 'साधु खलु पयस पानमिति 'कर्मणि च' (२-२-१४) इत्यत्र वृत्ति । 'कर्मणि च येन सस्पर्मात् कर्तुं शरीरसुखम् । (३-३-११६) इति ल्यु- टि अनेन नित्यसमासात् । उच्यते । शरीरसुखस्याविवक्षितत्वान्नात्र कर्मणि ल्यु- ट् , किं तर्हि 'ल्युट् च' (२-३-११५) इत्यनेनेति रक्षित ! कथं 'शिखाभिराश्लिष्ट इवाम्भसा निधिरि ति माघ । तथा निस्विंशकल्पस्य निधिर्जलानामिति रघुः । परत्वात् 'कर्मण्यविकरणे ध' (३ ३-९९) इति किप्रत्यये नित्यसमासात् । उ. च्यते । [*शेषपट्या नान कर्मोपपदम् ॥ अनेकमन्यपदार्थे । २४ । कथम् 'अस्तिक्षीरेति, तिडन्तम्यासमासात् । ] उच्यते । विभक्तिप्रतिरू. पकोऽयमस्तिशब्द । तिडन्तत्वे चा 'अस्तिक्षीरादिवचन कर्तव्यमिति समासः ।। उपसर्जनं पूर्वम् । ३० । कथम् 'अपेतमैथिलीमिति भट्टि । 'अपेतापोढमुक्त'ति (२.१.३८) समासे पूर्वनिपातपसनात् । उच्यते वहुव्रीहि । समासान्तो विधिर नित्य इति १. नित्येति । युदच' इसनेन सिद्ध 'पमणि चेति ल्युबचनस्य नित्यसमागाधरवा. दिति भाव भय युदरोगान्तर्गतो प्रन्यांस आदर्शयोनास्ति । फिन्त्यपक्षिा इत्यूाहितः केपलम् . * ·द्वितीयाध्याये द्वितीय पाद । । 'नवृतश्च' (५-४.१५३) इति न कप् । कथं वार्तिसूत्रिकमिति 'ऋतूक्थादि' (४- २.६०) सूने वृत्ति । सूत्राणा वृत्ति सूनवृत्ति । तदधीते' इति ऋतूक्थेत्यादिना ठक् । एव सूत्रशब्दम्य पूर्वनिपात स्यात् । उच्यते । वृत्तिश्च सून चेति द्वन्द्व कार्य । कथं मातु सपत्नी सपत्नीमाता । उच्यते । राजदन्तादित्वात् । माता स पत्नी अस्या इति या कृते आहिताग्न्यादित्वात् । 'स्त्रिया पुवदिति (६ ३ ३४) पुषत्त्व नास्ति समानायामाकृतो भापितपुरकत्वाभावात् । सपत्नीमातेति च भवति सपत्नीव शत्रुरिव मातेत्युपचारेण कर्मधारयात् || द्वद्वे घि । ३२॥ कथं 'प्रपरापसमन्यवनिर्दयतिसूदमिनिपर्यपय' इति मुविनीनामेकतरस्य पूर्वनिपातसम्भवात् । उच्यते । 'लक्षणहेत्वो क्रियाया' (३.२ १०६) इति 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोरिति च ज्ञापकादनित्यामिदम् ।। अल्पान्तरम् । ३४ । कथं 'साधारणो भूपणभूप्यभाव' इति कुमार । उच्यते । 'पूरणार्धाहन्' (५-१-४८) 'परिव्यवेभ्य क्रिय' (१३ १८) इति ज्ञापमादस्यानित्यत्वात् । कथं शिप्योपाध्याय छात्रोपाध्यायमिति अध्ययनतोऽविप्रप्याख्यानाम् ' (२.४५) इत्यत्र रक्षितेनोदाहृतम् 'अभ्यर्हित चेति पूर्वनिपातात् । उच्यते । लक्षणहेत्वो कि याया' (३२-१२६) इति ज्ञापकात् सामान्येन प्रकरणानित्यत्व 'ड्याप्' (४ १-१) सूत्रे रक्षितेनोक्तम् । एवञ्च पार्वतीपरमेश्वराविति । अथवा प्रयोक्रपेक्षया अभ्यर्हितत्व ग्राय 'भ्रातुश्च ज्यायस ' इति वार्तिकारम्भात् । इह तु कवेश्याण्डत्वादेव देवी अभ्य हिता। पितामातराविति न भवति । गर्भधारणपोपाभ्या ततो माता गरीयसी'ति स्मृते हिं माता सवैपामभ्यर्हिता । अन्ये त्वाहु । पार्वती पातीति पार्वतीप शिव । 'रमा जलाधिजा देवी ति त्रिकाण्डशेप । रमाया ईश्वरो रगेश्वर विष्णु तो वन्द इत्यर्थ ॥ सप्तमीविशेपणे बहुव्रीहौ । ३५ । कथं 'शान्त्युदकुम्भहस्ता यायावरा पुप्पफलेन चान्ये । तथा 'राना र्जिहत्त मधुपर्कपाणि ' इति भट्टि । शान्त्युदकुम्भो हस्ते येपा, तथा मधुपर्का पाणी यस्यति बहुव्रीहिरिति जयमङ्गला । कथ वज्रपाणि कमण्डलुपाणिश्चपाणि । १ पदगजरी तु वार्तिरानिकमिति यत्तिपाठ मवा वृत्ती साधु यात्तिक तपाद सूत्र च वा त्तिकसूत्रमिति फमधारया गित्याह 'दस्त सूय' इति सपुस्तके पाठ' ·दुर्घटवृत्ती उच्यते । आहितामयादिपु द्रष्टव्य. ! तद्गणपाठस्यातन्त्रत्वात् व्यवस्थित- विभापात्याच्च नित्य एव परनिपात । एतदेवोच्यते 'प्रहरणार्थेभ्यो निष्ठासप्तम्यौ परे भवत' इति 'जातिकालसुखादिभ्य परवचनामि'त्यादि । एव च 'यदक्षपादः पवरो भुनीनामि'त्यत्र पादे अ(क्ष ' क्षम्) अस्येति बहुव्रीहौ 'गड्डादिभ्य. परव- चनम्' इति पादस्य परप्रयोग. ॥ निष्ठा ॥ ३६॥ कथमल्पश्रुतबहुश्रुतो । उच्यते । 'सर्वनामसङ्ख्ययोरुपसङ्ख्यानम्' इति वचनात् 'प्रथमचरमे'त्यादिना (१-१-३३) अल्पशब्दस्य सर्वनामत्वम् । 'बहु- गणवतुडति ससचे (१-१ २३)ति बहुशब्दस्य सङ्ख्यात्वम् । आहितामचादि- त्वाद्वा ॥ इति शरणदेवपिरचितदुर्घटवृत्ती द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः । . . अथ तृतीयः पादः। अनभिहिते। १। कर्मणि द्वितीया । २ । कथं 'हा पित कासि हे मुनु इति भट्टि , हा तात हा अम्चेति मालतीराक्य, 'हायोगेप्वपि दृश्यत' इति द्वितीयासम्भवात् । उच्यते । हाशब्दोऽय शोरवचन । तेन कान्तारे *पिनादि मम्मोध्यते । तत्र सम्बोधनप्रथमाया प्राप्ता- यामम्यारम्भे हि अपिशव्दम्य व्यभिचारार्थत्वात् सम्बोधने प्रथमापि भवति । 'आ- याधे च' (८-१-१०) इति न द्वित्वमानाधम्य हाशब्देनैवोक्तत्वादिति रक्षित । पिन्वय 'हाहा गिरो निष्फना ' इति । तम्माच्छोकपूर्वकसम्बोधनवचनो हाश- ल । हाहा गिर इत्यत्र तु गोगार्थ एव सम्बोध्यम्याभावात् । अतोऽन द्वित्वम् । भागतिकृत्त्वाह शोच्यगोचरगम्मन्धे पप्ठ्यपवाटो द्वितीया । मम्बोधने तु 'उपपदनिमते कारसमिभक्तिनलीयसीति प्रथमा । "पुप्पिताम्ते सुगन्धा । मायात चैत्रमामे दिगि दिशि रचिर श्रूयते कोक्लिाना हा रुष्ट कि करोमि प्रियतमविरहे कामदूतो वमन्त • 'तापित्रादि' इति गपुस्तरे पाठ ·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । फर्य 'कां दिशं गन्तव्यमिति कादम्बरी । 'सभा वा न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं या सम- जसम् । अनुवन् विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्विपी' इति गम्यादेः सकर्मकत्वात् फर्मणि तव्यस्य विधानेऽभिहितत्वात् कर्मणि द्वितीया न स्यात् । उच्यते । पद- संस्कारे कर्मणोऽविवक्षायां भावे तव्यप्रत्ययः । उत्तरकालं कर्मसम्बन्धे द्वितीयेति फश्चित् । तन्न, पष्ठीप्रसङ्गात् । तस्मानुद्दिश्येत्यध्याहार्यम् । तत्कर्मेदम् । अथ- वा 'गत्यर्थकर्माण' (२-३-१२) इति द्वितीयाग्रहणात् पष्ठी बाधित्वा द्वितीया । 'तदहमि' (५-१-११७) ति निर्देशात् 'कर्तृकर्मणोः कृती' (२-३-६५) तिवाधि- तत्वाद्वा । एवं 'भ्रान्तं देशमनेकदुर्गविषममिति च । अनापि ‘नपुंसके भावे क्तस्योपङ्खचानमिति पष्ठी स्यात् । अपि तु शेपपप्ठ्या ह्यन प्रत्याख्यातत्वाच्छे- पविवक्षायां न पष्ठीत्युच्यते । तदभावे (+ ++ पु धार्ये तत्!) सिध्यति । अध्वविवक्षायां 'कालाध्वनोरिति (२-३-५) वा द्वितीया । कथम् 'उपर्युपरि वुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः' इति जातकमाला । उपरिवुद्धीनामुत्तरलबुद्धीनामुपरि चरन्तीत्यर्थः । एवं चामेडितत्वाभावान द्वितीया । यद्वा प्रतिपदोक्तस्य 'उपर्य- ध्यघसस्सामीप्ये' (८-१-७) इति कृतद्वित्वस्य ग्रहणम् । अन वीप्सायां द्विवचनं कार्यम् । कथम् चैत्रं यावच्छीतम् । उच्यते । ततोऽन्यत्रापि दृश्यते' इति हशिग्रहणस्य प्रयोगानुसारित्वाद् यथा 'बुमुक्षितं न प्रतिभाति किश्चिदि' त्यत्र प्रतिभातियोगे द्वितीया तथा यावच्छब्दयोगे च । एवं 'पुरुपाराधनमृते' इति महिम्नःप्रयोगः । 'ऋतेयोगे द्वितीये ति कश्चित् । तन्न । 'अन्यारादितरत' (२. ३-२९) इति प्रतिपदपञ्चमीवाधकहेतोरदर्शनात् । तस्माद् ‘द्वितीयेति योगवि. भागः कर्तव्यः ऋतेयोगे द्वितीयार्थम् । तथा च चान्द्रं सूत्रं- 'ऋते द्वितीया चेति' । कथं 'एतमातं हितं विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडिदिति, विद्यादिति क्रियायो- गापेक्षया अडितमिति स्यात् । उच्यते। नास्य विद्यादित्यनने सम्बन्धः । किन्तु भ- वतीत्यध्याहार्यम् । कथं (विमतो दिवसात् तास्तास्तनश्रीःपूर्व भवान् धरासीदिति । उच्यते कालभावाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा हकर्मणामिति कर्मत्वम् । तदधै यत्नः कर्तव्य इति उच्यते । सामान्योपक्रमेण विशेपाभिधानात् प्रथमा । 'प्राप्य' इति वा- ध्याहार्यम् !) 'विपवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसाम्प्रतमिति कुमारः । 'क्रमादमु नारद इत्ययोधि सः' इति माघः । उच्यते । सम्प्रति भवं साम्प्रतं न साम्प्रतमसा- म्प्रतीमति तद्धितान्तमव्ययम् । तथेतिराब्दः कृदन्ताव्ययम् । ततश्च कृत्तद्धिता. भ्यामभिहितत्त्वान्न द्वितीया । अन्ययेनाभिहितेऽपि न द्वितीया, 'कृचद्धितसमामः परिसहचानमि' त्यस्य सम्भवप्रदर्शनार्थत्वादिति रक्षितः । कथं तधिसिमस्तावे ·२ दुर्घटवृचौ न्यासकृत् परिगणनं स्वीकृतवान् । उच्यते । अभ्युपगम्योक्तं तत् । उपलक्षणे अधिशब्देनोक्ते आधारे सप्तमी,शौण्डादिगणे अन्तश्शब्दस्याधिकरणप्रधानस्योपादा- नाद् ज्ञापकात् । कथं तर्हि 'वदन्त्यपर्णामिति तां पुराविद' इति कुमारः, इति- शब्देनोकत्वात् । उच्यते । पुराविद इत्यस्मादनन्तरमितिशब्दो द्रष्टव्यः । कथं' 'स तैराक्रमयामास शुद्धान्तं शुद्धकर्मभिरिति कुमारः, क्रमेर्गत्यर्थत्वाद् 'गतिबु- द्धी'त्यादिना (१-४-५२) कर्मत्वात् तानिति युक्तम् । अत्र क्रमिरवष्टम्भे वर्तते, न गतौ । कथं ('वटेवटे वैश्रवण ? शुकवत् पश्यसे मयेति पठनक्रियाव्यापकत्वेन कर्मत्वात् !) तथा ' मन्ये धातुर्विभापित' इति मननक्रियाव्याप्यमानत्वात् कर्मणि द्वितीया स्यात् । वाक्यार्थस्य कर्मत्वात् । द्वितीया हि ड्याप्पातिपदिकाद्विधी- यते । बाथं 'वक्ष्यति कर्मणि द्वितीया' इति वृत्तिः, इतिशब्दाप्रयोगात् । उ- च्यते। अनुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षायामर्थवत्त्वाभावात् । कथं पक्त्यौदनो भुज्यते, पचिक्रियायां कर्मणोऽनभिहितत्वे द्वितीयाप्रसगात् । उच्यते । प्राधान्या जिक्रिया- पेक्षया अभिहितकर्मत्वात् । एवं च ग्रामो गन्तुमिप्यते, पच्यते ओदनो भोक्तुमि- स्यादि सेत्स्यति । ततोऽनुकुर्याद्विसदस्य तस्यास्ताम्रोष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्येति कु. मारः। उच्यते । 'मापाणामश्नीयादि तिवत् शेषविवक्षायां पष्ठी ॥ अन्तरान्तरेणयुक्ते । ४। कथम् 'आवयोरन्तरा वेदिरि'ति, अन्तरायोगे द्वितीयाप्रसङ्गात् । उच्यते । सावधारणावधिमध्यत्वे द्वितीया कृता । एवं 'त्यां च मां चान्तरा कमण्डलरिति । चकार एवार्थ इत्यनुन्यासः । एतच्च पूर्वसूत्राचकारानुवृत्तेः । यद्येवं 'वैदेहीमन्तरा मुद्ध' इति महिः । उच्यते । केचिदविशेषेण मध्यमिच्छन्ति ।। गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुचेष्टायामनध्वनि । १२ । कथं 'महोपकारस्य किमन्ति तस्य तुच्छेन यानेन वनस्य मोक्ष' इति महिः । यतश्चतुर्थी वेति वक्तव्ये द्वितीयाग्रहणं परामपि कृद्योगपष्ठी बाधितुमिति न पष्ठीमम्भवः । उच्यते । प्रार्थनादिक्रियाव्याप्यमानत्वाद् गमनादेः कर्मत्वे क्रिया- फमाणाऽभिप्रेयमाणम्य ग्रामादेः मम्प्रदानत्ये चतुर्थी । प्रार्थनादिनियाया अभेटे गमनादेरफर्मस्ये गमनक्रियाव्याप्यमानन्या प्रामादेः फर्मत्वे द्वितीयेति मूत्रं भाप्ये मत्याम्यातम् । एवं च मामऱ्यांमावान् कृयोगपट्यम्त्येव । न चैतदर्गने अजां १. पेचिदिशी अग्मिन् पक्षे झापयोग्न्तरल्यान्तरादायन्नी मध्यपत्तिवयनो यादव्यः ।

·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः। नयति ग्राममित्यादौ सम्प्रदानत्वमनभिधानात् । शोभनं ग्रामं गच्छतीत्यत्र युगप. द्वेदामेदविवक्षायां भेदे क्रियायाः कर्मत्व(म)भेदे ग्रामस्येति न दोषः । (पूर्ववृति- दशवृत्तिकृतोक्तं । तदपि प्रमाणयतिः) तथा च भट्टिः 'तस्याभिगमनायेति । शेषविवक्षायां षष्ठीति पुरुषोत्तमः ॥ चतुर्थी सम्प्रदाने । १३ । कथं 'कामस्यास्य विवेकशून्यमनसो मा देहि मुग्धे! बलिम्' इति । स- म्प्रदानमिति चतुर्थ्या भाव्यम् । उच्यते । शेषविवक्षायां पष्ठी । कथं 'कुर्वन्ति हितमात्मनः', तथा 'रोगिणां हितमौषधम् ' इति वैद्यकशास्त्रम् । 'प्रामाद्यद् गुणिनां हिते' इति भट्टिः, 'हितयोगे चतुर्थी वक्तव्येति वचनाद् । उच्यते । 'हितं भक्षाः' (४-४-६५) इत्यत्र 'तदस्य पण्यमि'त्यतोऽस्येत्यनुवृत्तिापयति हितयोगे शेषपष्ठय- पीप्यते । न चास्येत्यस्य चतुर्थ्यन्ततया विपरिणामः कर्तव्यः । एवं च तदस्मै दी- यते नियुक्तम्' (४-४-६६) इत्यत्रास्मैग्रहणमिहैव कृतं स्यादिति रक्षितः ।। नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवपड्योगाच्च । १६ । कथम् ‘इन्दुना प्रविभज्यन्ते नमस्कृत्य मुनित्रयम्' इति, नमोयोगे चतुर्थी- सम्भवात् । उच्यते । करोतिरन क्रियासामान्यवचनत्वात् प्रणतिवचनः । नमश्श- व्दस्तु तद्द्योतकः । अत एव द्योत्यद्योतकसम्बन्धे 'साक्षात्पभृतीनि च' (१-४- ७४) इति गतित्वाद् 'नमस्पुरसोर्गत्योः' (८-३-४०) इति सत्त्वम् । एवञ्च नम- स्यत्वान्मुनित्रयस्य कर्मत्वे 'उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिलीयसीति द्वितीया । एवञ्च 'प्रणम्य शितिकण्ठाय' इति कुमारचरितं न घटते । उच्यते । कर्मणां शेपत्वे माषाणामनीयादिति षष्ठीप्रसङ्गे 'नमस्स्वस्तीति (२-३-१६) चतुर्थी । 'क्रियान- हणं कर्तव्यमिति वा । प्रणम्येति विभक्तिप्रतिरूपको निपातो नमःपर्यायो चा । यदा तु नमोऽर्थ एव करोतिक्रियया न्याप्यमानस्तदा नमसो योगे चतुर्थी । गति- त्वं च नास्ति, द्योतकसम्बन्धाभावात् । तथा च भट्टिः । 'रावणाय नमस्कुर्याः स्यात्सोते स्वस्ति ते ध्वमिति । तथा 'नमश्चकार देवेभ्यः पर्णशालां मुमोच चेति १.शोभनमिति क्रियाविशेषणम् . २. क्रियाया गमनक्रियायाः. स्वमिति तद्धि गम्यमानप्रार्थनादिक्रियापेक्ष कियागत तद्विशेषणेऽपि भविष्यति. ४. प्रामस्थति कर्मत्वामिलनुपश्यते. ३. फर्म ·દુધ૮૮૪ रक्षितः । कथं 'ममायं प्रभुः प्रभुमल्लो मल्लायेतिवद्‘अलमिति पर्याप्त्यर्थस्य ग्रह- णमिति चतुर्थ्या भाज्यम् । उच्यते । भाप्येऽत्र द्विधा व्याख्यातम् - अलमिति पर्याप्त्यर्थस्य ग्रहणमिति । इहापि यथा स्यात् प्रभुमल्लो मल्लायति । अलामीत पर्याप्त्यर्थस्य स्वरूपस्य च ग्रहणम् । इह मा भूदलं वाल! रोदनेनेति । एवं चैकस्य मते प्रभ्वादियोगे षष्ठी, अन्यस्य चतुर्थी । सूत्रकृतापि स्वीकृतमिदं 'तस्मै प्रभ- पति सन्तापादिभ्यः' (५-१-१०१)स एयां ग्रामणीः' (६-२-७८) इति निर्देशा- भ्याम् । तथा च भट्टिः । 'नामोधीदस्य कश्चन' ! 'पुपोथास्मै न कश्चन' । 'प्रो पर्याप्तावि'त्यस्य रूपम् ॥ कर्तृकरणयोस्तृतीया । १८ । 'नीरन्ध्र गतवति सक्षयं पृपत्कैर्भूतानामधिपतिना शिलाविताने' इति भार- विः । यतोऽधिपतेः कर्तृत्वकरणले न स्तः, क्तवतोः कर्तरि विधानात् , पृपत्कानां च करणत्वात्। गमेय॑र्थत्वे अधिपतिरेवोक्तः : स्यात् क्तवतुना । उच्यते । हेती तृती- या द्रष्टव्या । कथम् 'एकाकिना न गन्तव्य यदि कार्यशतैरपि' । [...... फर्कटपात्रेणेति पशुरिव पशुः । यद्वा । पशुकर्कटमात्रणेति वा पाठः । तत्र पशु पश्येत्यर्थः कारकसहितः सर्वः कारकसद्धः !] कथं 'धनपतिगृहादुत्तरेणास्मदीय- मिति मेघः । उच्यते । उत्तरेणेति विभक्तिप्रतिरूपको निपातः । 'प्रकृत्यादिभ्य उपसझ्यानमिति तृतीया । एफमुनिपक्षे उत्तरेण पथा गत्वेत्यर्थः । एवं च करणे तृतीया । एनप्प्रत्यये तु 'एनपा द्वितीया' (२-३-३१) इति धनपतिगृहशब्दाद् द्वितीया स्यात् । कयम् 'उच्चारणार्थवर्णान्तर्मावेन भक्तिरिति फुटादिमूने रक्षितः । उच्यते । प्रकृत्यादित्वादित्येव । 'इत्थम्मतलक्षणे' (२-३-२१) इति वा । कथं प्रभूयते भृत्यः । उच्यते । प्रमुरिवाचरतीति क्यड् । कथं 'ग्रामं गन्तुगुपक्रम्यते देवदत्तः । उच्यते । 'प्रोपाम्यां समर्थाभ्याम् ' (१-३-४२) इति कर्तरि तद् । 'पा आशेति (३-१-७०) या श्यन् ।। सयुक्तेऽप्रधाने। १९ फर्य 'प्रासाट शत्रुममुदारनेष्टमेका सुमित्रा सह लक्ष्मणेन' लक्ष्मणस्य ज्ये- छत्यादप्राधान्यम्पायुफत्वात् । उच्यते । यस्य क्रियाभिसम्बन्धः शब्देन प्रतिपावते, सम्प मापान्यं तत्रोक्तम् । 'यस्मिन् जाते मामतेति व्यपदेशस्तस्य क्रियामिराम्य ·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । ४५ न्धात् प्राधान्यात् शत्रुघ्ने कनीयसि प्रसूते तथा व्यवहारात् तस्य प्राधान्यमिति जयमङ्गला । एवञ्च 'शशिना सह याति कौमुदी सह मेघेन तटित्प्रलीयत' इति कुमारः । तथोपाध्यायेन सहागताश्छात्रा इति सिद्ध्यति । विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् । २५। कथम् 'इह भूतले घटो नास्त्यनुपलब्धेः', अस्त्रियामिति निषेधात् । उच्यते। 'अनुपलब्धेरि'ति भाप्यकारवचनप्रामाण्याद् ‘विभाषा गुणे' इत्यनुन्यासः । अथ वा बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानमिति अभिन्नार्थाः साड्सचदर्शने । एवञ्चा(बुध्य विद्य)माना उपलब्धिर्यस्मिन् ज्ञानविशेप इति बहुव्रीहिः । 'विभाषा गुण इति योगविभागाद्' इति 'उणादयो बहुलम्' (३-३-१) इत्यत्र 'प्रकृतेस्त्वनुदृष्टेरि'ति सिद्धये न्यासः ॥ अपादाने पञ्चमी । २८ । कथं 'कटकान्महाबाणकं सम्पातयतीति लेखमालिका । 'ल्यब्लोपे कर्म ण्युपसङ्ख्यानमिति पञ्चमी । कटकमास्थायेत्यर्थः । कथं गृहादारभ्य (भ? ह) यावदिति । तथा 'कुट कौटिल्य इत्यत आरभ्य क्रुद्द शब्द इति यावदिति - तिः । उच्यते । प्रभृतिपर्यायोऽयमारभ्यशब्दो निपातः । ततश्च कार्तिक्याः प्र. भृतीति भाष्यकारवचनप्रामाण्यात् पञ्चमी । यद्वा आरभ्यशब्दो ल्यवन्तः । ततो द्वितीयान्ताद 'आधादिभ्यस्तस्युपससयानम्' इति तसिः । कथं विशतेरधिको द्रोणः । अधिकसम्बन्धे पष्ठ्या भाव्यम् । उच्यते । 'यस्मादधिकमिति' (२-३- ९) निर्देशादिति रक्षितः । कथं 'जीर्णमन्नं प्रशंसीयाद् मायर्या च गतयौवनाम् । रणे प्रत्यागतं शत्रु सस्यं च गृहमागतम्' । रणादिति युक्तम् । उच्यते । अपा- दानस्याविवक्षायां सप्तमी 'यस्य च मायेने ति (२-३-३७)। कयं प्रशसीयात्, शमु धातोलिडि प्रशंस्यादिति स्यात् । प्रशंसीत्यावश्यके णिनिः । प्रशंसाशब्दाद् बीह्यादित्वाद्वा इनिः । इयादिति इणो लिडि रूपम् । 'यदि 'नाम कुतो मचस्तत् किमर्थ दरिद्रता । दारिद्यादतिमूर्खत्वमहो दुःखपरम्परा' । दारिद्या(दुक्तम! वित्य)युक्ता पञ्चमी, हेतोरभावात् । उच्यते । स्यब्लोपे पञ्चमी भविष्यति ।। अन्यारादितरतेंदिक्छब्दाचुत्तरपदाजाहियुक्ते । २९ । 'नामारतोन्मत्तःपुस्तके पाठ:

·• दुर्घटवृत्तो कथं पूर्व कायस्येति । उच्यते । 'तस्य परमानेडितम् (८-१-२) इति निर्देशादवयववाचिना दिक्छब्देन योगे पञ्चम्यभाव इति रक्षितः । कथं 'समुदा- यिभ्योऽनन्यः समुदायः' । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविध्यभावाद् । उच्यते। अन्य इत्यर्थग्रहणम् । नसमासस्योत्तरपदार्थप्रधानत्वात् तदर्थयोगोऽनुपहत इति रक्षितः। पष्टयतसर्थप्रत्ययेन । ३० । कथं 'प्रातिपदिकात् परतः' । उच्यते । नायं 'विभाषा परावराभ्यामत- मुच्' (५-३-२९) इत्यतसुजन्तः । कथं तर्हि, परशब्दात् सप्तम्यर्थे आद्यादित्वात् तसिः ।। सप्तम्यधिकरणे च । ३६ । कथं 'दात्रेण धान्यं लुनातीति । उच्यते । निमित्तमिह प्रयोजनमभीष्ट, संयोगश्च संश्लेप इति रक्षितः । यद्येवं यूपाय दानिय । इह हि यूपः प्रयोजनं दारुणा संश्लेषोऽस्य । उच्यते । तादर्थ्य विवक्षायां चतुर्थी । कथम् 'अन्तधौं ये- नादर्शनमिच्छतीत्यन्तर्धाविति निमित्तसप्तमी ति न्यासः । उच्यते । अत एव नि- दंगानिमित्तमात्र सम्बन्धमात्रे या सप्तमीति रक्षितः । कथं 'जन्मजन्म यदभ्यस्तं दानमध्ययनं तपः' । जन्मनीति युज्यते । उच्यते । जन्मसहचरिते काले जन्म- शब्दम्य वृत्तेः 'कालाध्यनोः (२.३-५) इति द्वितीया । कथं (वाग्वाकः कर्तृतः पतति) यानेन भुक्तमिति । गयनक्रियया भोजनक्रिया लक्ष्यते । उच्यते । चिन्त्यम् अनभिधानादिति रक्षितभाषावृत्ती ।। प्रातिपदिकालिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा । ४६ । फयं वृक्षोऽयमिति क्रियाया अभावे कारकत्वाभावादनमिहितत्वाच्च । उच्य- ते। कारकत्वमभिहितत्वं चेति भागवृत्तिः । कथं 'मञ्चाः क्रोशन्तीति गौणे प्रथमा । यथा द्रोणपरिमितो द्रोण इत्यत्र परिमाणसव्यपेक्षत्वान्मात्रग्रहणान प्रामातीति प. रिमाणग्रहणं, तथानाप्युपनारापेक्षत्वान्न म्यात् । उच्यते । 'धों वर्णेन' (२-१- ६९) इति पगी उपचारसन्यपेक्षेऽपि प्रथमा । कर 'यम्य तस्य प्रस्तस्य गुण- वान् पूर्जितो नर' इति प्रमूनम्येन्यत्र हि प्रथमा युक्ता । उच्यते । प्रसूतः स इत्येय पाठः॥ १. ही निर्मिसार मंगयोंग न्यलयः । दान तुन प्रयोजनम् , पिन्छ फरक- (मवि भाप ·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः। पष्ठी शेपे । ५० । कथं 'तदस्मिन्नधिकम्' (५-२-४५) इति । निर्देशादेवेति रक्षितः । 'अबाधकान्यपि निपातनानि भवन्तीति वचनात् 'सङ्ख्ययाव्ययासन्ने' (२-२-२५) त्यत्राधिकं दशानामित्यत्रोक्ता यष्ठी ॥ कर्तृकर्मणोः कृति । ६५ । कथं 'रक्षोगणं क्षिप्नुमविक्षतात्मा' । तथा धायैरामोदमुत्तममिति भट्टिः । उच्यते । तदर्हमि'(५-१-१७)ति ज्ञापकादस्यानित्यत्वाद् द्वितीया । धायैरिति 'धेट पाने' 'श्याव्यधासु' (३-१-१४१) इत्यादिना णः । युक् । ततस्तृतीयेति रक्षितः । कथं 'कृतपूर्वी कटम्' अनभिहिते कर्तरि कृत्प्रयोगे पष्ठीप्रसङ्गात् । उच्यते । कृद्रहणं न तिड्व्यावृत्त्यर्थं द्वितीयाविधानसामर्थ्यात् । ततस्तद्धितव्या- वृत्त्यर्थमिति तद्धितप्रयोगे न पष्ठी ॥ उभयप्राप्तौ कर्मणि । ६६ । कथम् 'अडः क्तिना बाधा भवतीति 'स्थागापापचो भावे' (३-३-९५) इत्यत्र वृत्तिः । तथा ‘सुटा सीयुटो बाधा मा भूदिति 'सुतियोः' (३-४-१०७) इत्यत्र वृत्तिः । 'अकाकारयोः प्रतिषेधो वक्तव्य' इति नियमनिषेधात् 'कर्तृकर्म- णोः' (२-३-६५) इति पष्ठया भवितव्यम् । उच्यते । 'अ प्रत्ययात्' (३-३- १०२) इत्यग्रहणस्यात्र प्रेश्लेपाद् (१) ग्रहणमिति रक्षितः । बाधाशब्दे 'गुरोश्च इलः' (३.३-१०३) इत्यकारः ।। क्तस्य च वर्तमाने । ६७ । कथं त्वया रक्षितो' 'यत्र गोलित' इति । 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' (३--- २-१८८) इत्यन चकारेण श्रीलितो रक्षितः क्षान्त' इत्यादे. संग्रहादनेन पट्या भाव्यम् । उच्यते । मूते क्तान्तम्याय प्रयोगः । भागवृत्तिकृता तु (पक्तामूलत्य- पान्तनमीपाते !)। (म: तन्मतेन शेपविवक्षाया पाठचत्र द्रष्टव्या । कथं 'दो- पाणां विवर्जितम्' । दोपैरिति म्यात् । उच्यते । 'नपुंसके भावे क्तस्योपसहचा- नमिति पष्ठी छात्रस्य हासतमितिवत् । यदि कर्मणि निष्ठा तदा मेपलक्षणव पष्ठी । दोषाणां सम्बन्धि यद् विवर्जितमित्यनुन्यासः ॥ १. मा भूत् इलस्य स्थाने 'न भानि' इति पन्दकौस्तुभतगत एनत्प्रयोगानुगदे पसते. २. 'प्रश्लेगात्' इत्यस्य स्थाने 'प्रायम्याद ' दनि स्यात् । तरच धास्नुभगने रक्षिता- भिप्रायानुरादे रयते.

·८ दुघर्टवृत्ता न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनाम् । ६९ । कथं 'सत्यानुरक्तं नरकस्य जिप्णवः' इति । उकारान्तग्रहणात् पष्ठी- निषेधात् । उच्यते । शेषविवक्षायां पष्ठी ।। तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयान्यतरस्याम् । ७२ । कथं 'स्फुटोपमं भूतिसितेन शम्भुने ति माघः, येनोपमा भवति तस्योप- मानस्य तृतीयाया 'अतुलोपमाभ्यामिति निषेधात् । उच्यते । सहविवक्षायां तृतीया । सूत्रं तु पष्ठयथै सहभावाविवक्षार्थ च । शम्भुनेत्यत्र तु तुल्यार्थस्यामाधा- न्याच न प्रतिषेधः ॥ चतुर्थी चाशिष्यायुष्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहितैः। ७३ । कथं नित्यं गोभ्यः स्वस्ति भूयादिति । उच्यते । 'नमस्स्वस्ती' (२.३.१६) त्यादी चकारस्तस्यैव वाक्यस्य समुच्चयार्थः । तेनाशीर्विवक्षायां पप्ट्या बाधितत्वा- चतुर्थीति वृत्तिः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । अथ चतुर्थः पादः। द्विगुरेकवचनम्।। कथं 'रुदैकादशी ति हरिश्चन्द्रप्रयोगः । समाहारद्विगावेकादशरुद्रामति स्यात् । उच्यते । स्तोमे डड्ढक्तव्य' इति 'प्रमाणे द्वयसन्' (५-२-३७) इत्यत्र पाच्यम् । रुद्रस्य पूर्वनिपातार्थ राजदन्तादिः कल्पनीयः । एव च पोडशी. त्यादि । फर्थ 'पञ्चपूल्य इमाः' । उच्यते । एकोपो भविष्यतीति रक्षितः । कथ- मेकपूली । उच्यते । एकस्मिन्नेव समारोपितबहुत्यादिति रक्षितः । कथं 'चतुर्दि- शीमेपोदयः । उच्यते । दिशा वाचा गिराक्षुधे'त्यजादिपाठात् हलन्तात् टापि । दि. शाशब्देन द्विगी 'आपन्तो या' इति पक्षे नपुंमकन्वेन नपुसकहस्यत्वे (चतुर्दिश मिति) रूपम् । अन्यत्र पक्षे समुदायिभ्योऽन्यः समुदाय दति दर्शने एकत्वामावेऽपि 'द्विगोरि' (१.१.२१)ति टीप् । चतुर्दिशीति रूपमिति पञ्चगुणस्तावे रक्षितः ।

·द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः । 'चतुर्दिशीशानवमत्य मानिनी' इति कुमारः । हलन्तस्य दिक्छन्दस्य द्विगी चतुर्दिगीशानिति वा पाठः ॥ द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् । २। कथं 'ग्रीवाकुक्षिललाटेमु नित्यं स्वेदः प्रशस्यते । तथा 'मुखनासिकाभ्यां यो वायुनिष्कामतीति । उच्यते । दधिपयआदेराकृतिगणत्वादिति रक्षितः । 'ना. सिकास्तनयो घटोः (३-२-२९) इति निर्देशादनित्यत्वाद्वा । एकशेपेण वा । शाकपार्थिवादित्वाद्वा । नासिकाया विवरभेदाद् द्वित्वात् । ललाटस्य जात्यपेक्षया बहु- वचनम् । एवञ्च 'चन्चुचरणैोहितैः सिता' इत्यमरः । तथा 'पातितै रधनागाश्चै- रिति चण्डी, 'दन्तमुष्टितलैरिति च । साध्याभेदा जातिरि त्यस्य परत्वमनभिसन्धा- योक्तमस्माभिः । अत्र तु प्रकारान्तरं 'दन्तमुष्टितलैरिति दन्तनिर्मितच्छुरिकामुष्टिः । केचिद् ‘दन्तमुष्टितलैरिति क्तान्तं पठन्ति दन्तमुष्टतलैरिति ।। अध्ययनतोऽविप्रकृष्टाख्यानाम् । ५ । कथं 'छात्रोपाध्यायम् । नात्राभ्ययनमिति कर्मसाधने ग्रन्थकृता प्रत्यासत्ति- रिति रक्षितः । सम्बन्धाभ्यहितत्वादुपाध्यायम्य पूर्वनिपातो युक्तः । उच्यते । पूर्वनिपातप्रकरणस्यानित्यत्वादियुक्तं प्राक् ।। जातिरप्राणिनाम् । ६॥ कथं 'राजितानु विविधास्तरुशैलाः' इति भारविः । उच्यते । प्रधानशैला इति शाकपार्थिवादिः॥ येषां च विरोधः शाश्वतिकः। ९ । कथं 'देवासुरैरमृतमम्बुनिधिर्ममन्थे' इति भारविः । उच्यते । देवानाम- मुराणां च कादाचित्को विरोध इति रक्षितः । यत्र द्वन्द्वो विरोधमाचष्टे स विरो- पविषयः । न चात्र द्वन्द्वो विरोधमाचष्टे सामञ्जस्यात् ॥ स नपुंसकम् । १७ । कथं 'स्वमोदयशशी मायाकारः न तु (१) गिरिसागरविहार' इति समाहा- रद्वन्द्वे क्लीनत्वप्रसङ्गात् । उच्यते । सग्रहणं प्रसिद्ध्युपसङ्ग्रहार्थम् । तेन' युवोर- नाकी' (७-१-१) इति न क्लीवत्वम् । (ने गद्गा!) द्वन्द्वेन विहारम्य मध्यमपद- १. 'सागरदन्दैन' इति स्यात् . ।

·लोपी वा समासः । नपुंसक एव वा पाठः ।। सभा राजामनुप्यपूर्वा । २३ । कथं 'नृपतिसभामगमन्न चेपमाना' इति कीचकवधे । नृपतिरिति गजप- 'नवद् , न राजपर्याय दति रक्षितः । यद्वा नृणां पतिर्यस्यां सभायामिति बहुव्रीही कर्मधारयः । एवञ्चानकर्मधारय' इत्यनुवृत्तेर्न क्लीवत्वम् । परवल्लिङ्गं इन्द्रतत्पुरुषयोः । २६ । कथं 'गृहस्थूणं, शशोर्णम्' इति वररुचिलिङ्गकारिका, अमलिङ्गसंग्रहश्च । अनेन परवल्लिङ्गता स्यात् । उच्यते । 'असिद्धवदत्राभादि'(६-४-२२)तिवत् परव. ल्लिङ्गमिति वर्तिनिर्देशो व्याभिचारार्थः । लोकाश्रयत्वाद्वा क्लीयत्वम् । तथा च भाष्यं- 'गृहशशपूर्वयोः स्थूणोर्णयोर्नपुंसकत्वम्' इति (अटवर्मित्रशत्रुम् !) || रात्राहाहाः पुंसि । २९ । कथं 'गणरात्रं निशा वयः' इत्यमरः । 'अच्प्रत्यन्वयपूर्वात् सामलोग्नः' (५-४-७५) इत्यत्राजिति सोमनन्दी । अनानेन पुंस्त्व स्यात् । उच्यते । गण- शब्दोऽयं बहुत्ववाची समूह्याची च । अत्र बहुत्ववाचित्वे गणानां रात्रीणां समा- हार इति समाहारे द्विगौ कृते समासे 'समासान्ता अनवयवा' इत्यस्मिन् दर्शने अकारान्तोचरपदत्वाभावाद् 'अकारान्तोचरपदो द्विगुः स्त्रियां भाप्यत' इति न स्त्रीत्वम् । ‘स नपुंसकम्' (२.४.१७) इति क्लीवत्वात् पात्रादित्वाद्वा लीवत्वमि- त्यमरकोशीका । समृहवाचित्वे तु रात्रेर्गणसमासे राजदन्तादित्वात् परप्रयोगे लोकाश्रयत्वात् लीवत्वं गेत सहस्रं यथा । तदुक्तं- 'लिङ्गमशिप्यं लोकाश्रयत्वा- दिति तथा च नपुंसककाण्डे अमर. - 'रात्रं प्रार सङ्ख्ययान्वितमि'ति। गणश- ब्दम्य 'बहुगणवतुडति सहया' (१-१-२३) इति सहयासंज्ञा । एवञ्च द्विराग्न- निराप्रपञ्चरात्रादीनां दागीयत्वम् । अभिधेयलिद्गापवादोऽयम् । तेनाहो निर्गतो निरदो चेति रक्षितः । कथं तर्हि द्वयोरदर्भिवा पूजा 'यहा पूजेति स्वीत्यम् । 'तत्पुरुपयो- रित्यनुरोद्वन्द्वमाहचर्यात् ममागपदार्थाभिधेयग्रहणम् । इह तु भवार्थाभिधेयस्तपु- १. शतमिति । 'कामायामयुना. पुगि ' 'गायः पुगि' इति सपि गुणानुशागने श. समयदी हाच ए प्रदुमो इनि सिमानुशागनानादरस्पानिदर्शनमेतन्. .

·द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः । रुपः । न च टित्वा (ना? द)त्र डी , 'अनुपसर्जनादि (४-१-१४)ति प्रतिषेधात् ।। अपथं नपुंसकम् । ३०। कथम् 'अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति' इति । उच्यते । समासान्तानर्देशात् । कथं 'विपथं कदध्या कापथः समा' इत्यमरः । 'पथः स- ड्डयाव्ययादेरि'ति क्लीवत्वात् । कुशव्दम्याव्ययस्य 'कुगतिपादयः' (२-२-१८) इत्यत्र गतिसाहचर्याद ग्रहणम् । अव्ययत्वं (चाचा) सङ्ख्या (दि)त्वाद् ‘विभक्तिस्वर- प्रतिरूपकाश्चेति चकारावति रक्षितः। विपथं कदध्या कापथं समाः, इति वा पाठः कर्तव्यः । तथा क्लीयलिङ्गकारिका-पथः सङ्घयाव्ययात् परः' इति । 'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वादिति कश्चित् । 'पथ' इति कृतसमासान्तनिर्देशाद् 'अतिपन्थाः सुप- न्थाश्चेति कोशः । अत्र समासान्तत्वं तु (न) 'न पूजनादि' (५-४-५९)ति ॥ द्वितीयाटौस्वेनः। ३४॥ कथं 'हे रोहिणि! त्वमसि *शीतकरस्य भार्या एनं निवारय पतिं सखि ! दुर्विनीतम् । जालान्तरेण मम वासगृहं प्रविश्य श्रोणीतटं स्पृशति किं कुलधर्म एषः ॥' एनमिति न स्याद् अन्वादेशाभावात् । उच्यते । 'श्रोणीतटं म्पृशति किं कुल- धर्म एप' इति योजयित्वा एनं निवारयेति योज्यम् । “बहुवेणी स्पृशन्नेनां कृष्णां धूमशिखामिचेति वेणी । अत्र एतामिति पाठ. कर्तव्यः॥ अस्तेर्मुः। ५२ । 'लावण्य उत्पाद्य इवास यल ' इति कुमारः । अनेन भूभावेन माव्यम् । उच्यते । 'अस गतिदीप्त्यादानेपु' । अम्मादुभयपदिनः । 'कोचिदनुप्रयोगादन्य- त्रास्ते भावं नेच्छन्ति' इति धातुग्रदीपः ।। ब्रुवो बचिः। ५३ । कथं 'प्रेप्यनुयोरि'(२-३-६१)ति । लायवाज इति वक्तव्ये 'अजीति १. 'इति वा शन्दस्थाने 'इलेच' इति स्यार. * 'शीलवती धन्या' पुस्तके पाठान्तरम् .

·दुर्घरवृत्ती इका गुरुनिर्देशात् । तेन ज्ञापयत्यार्धधातुकीय कार्यमनित्यमिति । सामान्यज्ञापकात् किंपि न वच्यादेशः । तथा च 'विकृतिः कटके केता जनैः' (8) इति प्रयोगः । एतदेव 'अजेय॑घनपोः' (२-४-५६) इत्यत्र रक्षितेन सूचितं, झापकसमुच्चये लि. खितम् ।। अजेयंघापोः। ५६ । कथं 'वीज्यते स हि संसुप्तः श्वाससाधारणानिलैः' इति कुमारः । अनेन वीभावे वीयत इति स्यात् । उच्यते । 'ईज गतिकुत्सनयोरि'त्यत्य रूपम् । एवं (दीक्षित !)वात जनैरिति च ॥ वा यौ। ५७। कथं 'पवित्रं व्यजनमित्यमरः । व्यजनमिति नित्यं न स्यात् । अनेन पक्षे वीभावात् । उच्यते । 'संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्' इति चार्तिकं सामान्येन प्रकरणे कार्यव्यभिचारार्थमिति व्याख्यातम् । व्यवस्थितविभाषावाद्वा । तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् । ६२ । कथम्- 'चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान् कर्मोपदेष्टा हरिः संग्रामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतत्रता । कौरव्याः पशवः प्रियापरिभवक्केशोपशान्तिः फलं राजन्यौघनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं यशोदुन्दुभिः' (१ इति वेणी । यत्तः 'कुर्यादिभ्यो ण्यः' (४-१-१५१) इत्यक्षत्रियवृत्तिकुरुशब्दात् (संसा)वकाश इति क्षत्रियवृत्तेः 'कुरुनादिभ्यो ण्य. (४-११७२) इति भा- ध्यम् । तस्य च तद्राजत्वाल्लुक् । तथा च भारविः 'चिराय तस्मिन् कुरवश्वका- सति' । उच्यते । 'कुर्वादिभ्यो ण्य' इत्यत्रापि क्षत्रियगोत्रग्रहणानुत्तेः सोऽपि क्षत्रियगोत्रवननादेव । तम्यातद्राजत्वादलगिति भागवृत्तिः । जयादित्यमते तु द्व- योरेफस्मिन् वा 'कुरुनादिभ्यो प्रय' इति कौरव्यशब्दमुत्पाद्य ततः 'तत्र साधुः' (४-४-९८) इति यत् । अकारलोपयलोपो कृत्वा कौरव्यो दुर्योधनो द्रोणो दु- शासन इत्यादय उच्यन्त इति वाच्यम् । यद्येवं 'परस्परं परिरेभिरे कुकुरकौरव- 1. 'ताजिरैः' इति म्यात्. २. 'दक्षिण' इति स्यार.

·द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः । खियः' इति माघः । तथा 'सोऽयं मद्भुजपञ्जरे निपतितः संरक्ष्यतां कौरवाः!'। कच्छादि (४.२-१३३) पाठाद् 'मनुष्यतत्स्थयोश्च' (४-२-१३४) इति बुञा माव्यम् । उच्यते । शब्दव्युत्पत्तेर्विवक्षाधीनत्वात् । मनुष्याणां कुरुशब्देनाविव- क्षितत्वान्न वुन् । ततश्च तस्येदमर्थेऽण् । जनपदविवक्षायां वाम् । 'विषयो देशे' (४-२-५२) इति अणि ता(त्पर्या)दिति भागवृत्तिः । कथं 'तस्यामेय रयोः पा- ण्ड्याः प्रतापं न विहिरे' इति रघुः, यतो 'वृद्धकोसले' (४-१-१७१) त्यत्र ज- नपदशब्दात् 'पाण्डोर्यण वक्तव्य' इति व्यणि तस्य तद्राजत्वाल्लुका भाव्यम् । उच्यते । पाण्डौ साधवः पाण्ड्याः । तत्र साधुरि' (४-४-९८) ति यत् ।। अदिप्रभृतिभ्यः शपः । ७२ ॥ कथम् 'न विश्वसेत् पूर्वविरोधितस्य' इति पञ्चतन्त्रम् । 'आश्वसेयुर्निशाच- राः' इति भट्टिः । पचायजन्तादाचारे किपि लिङि रूपम् । 'गणकार्यमनित्य- मिति जयमङ्गला । भूवादेराकृतिगणत्वात् तत्र द्रष्टव्य इति । वृत्करणं तु यजा- दिसमाप्त्यर्थम् । कथं 'वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यं देवमुपासते' । 'अस गातिदी- प्त्यादानयोरिति भौवादिकस्योमयपदिनः ।। गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु । ७७ । कर्य'मा भैः शशाङ्क! मम साधुरि नास्ति राहुः' इति । सिचो भावान्मा भैपीरिति प्राप्नोति । तथा च महिः-'मा स्म भैपीम्त्वयाद्यैव कृतार्थों द्रक्ष्यते ५- तिरिति । उच्यते । आगमशासनानित्यत्वाद् 'अस्तिसिचोऽमृक्ते' (७-३-९६) इति नेट् । ततो 'हल्यादि'ना (६-१-६८) सिलोपे सिचो विसर्जनीयः । अथवा निर्देशे केनचिदाचार्येण भीग्रहगमपि प्राहितम् । 'गातिस्थाधुपामूभ्यः' (२-४- ७७) इति पञ्चम्येकवचनम् । तत एरनेकाचः' (६-8-८२) इति यणादेशे भूभ्य इति निर्देशात् । एतन्मते सिचो लोपे रूपम् ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती द्वितीयाम्पाये चतुर्थः पादः ।। ।

·दुर्घटवृत्ती
अथ तृतीयाध्याये प्रथमः पादः ।
प्रत्ययः ।।
धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा । ७ ।
फथं 'नदीकूलं पिपतिपतीति' । कृलस्याचेतनत्वादिच्छाया असम्भवात् ।
उच्यते । पदसंस्कारेण । कथं मुमूर्पति । मरणस्यानिच्छाविपत्वात् । उच्यते ।
अतिदुःखितस्य मरणमपीप्सितमिति । तद् दृश्यते-ईदृशं नाम तद्दुःखं येनेदं
मरणं सुखमिति ॥
कर्तुः क्यङ् सलोपश्च । ११॥
कथं 'कस्त्वं भो निशि केशवः शिरसिजैः किं नाम गर्वायसे चक्री च.
न्द्रमुखीं प्रयच्छसि स मे कूपी घटीं दोहिनीम् । उपमानाद्यभावात् क्यडोऽभा-
यात् । उच्यते । गर्वयोगाद्वः अर्शआदित्वादाचे रूपम् । गर्वः पुरुषः । ततः
अगर्यो गर्वो भवतीति भृशादित्वात् क्यङि गर्वायते ।
'अस्मिश्चन्द्रमसि प्रसन्नमहास व्याकोचकुन्दत्विपि
प्राचीनं खमुपेयुपि त्वयि गते दूरं निजप्रेयसि ।
श्वासः कैरवकोरकीयति मुखं तस्याः सरोजीयति
क्षीरोदीयति मन्मथो गपि च द्राक् चन्द्रकान्तीयति' ।
कथं 'कैरवकारकोयती'त्यादि । उपमानादाचार (३-१-१०) इति क्यन् विधीयते
यथा पुत्रीयति च्छात्रमिति । न चात्र कैरवकोरकादिकमिव (श्वासाद)यः किञ्चि-
दाचरन्ति, किं तर्हि त एव कैरवकोरकादि यथात्मभावमाचरन्तीति । अतः 'कर्तुः
मलोपश्चे' (३-१-१.१) ति. क्याट् युच्यते । उच्यते । आत्मालमिरपुपमेयं
द्रष्टव्यम् । तदयमर्थः-श्वासः कैरवकोरकमिवात्मानमाचरति । एवञ्च 'उपमाना-
दाचारे' इत्येव क्यन् । कथं 'प्रायः पुण्यवता देशे शरदियं प्रावृपायते' क्यड् ,
प्रावृप्यत इति हि स्यात् । उच्यते । प्रावृषेति तृतीयान्ते 'अयवयमयेति अय.
तिधातोरयत इति । प्रावृपाशब्दोऽयं टावन्तः । 'कालप्रभाता शरदा प्रावृपा
जलार्णवा' इति कोशः शरदि वर्पति यासच इति । केचित्तु (चा!) क्षरं
पठन्ति।
• 'प्याधरम्' इति स्याद,
क्या
--

·तृतीयाध्याये प्रथमः पाद.! बाप्पोष्मभ्यामुद्वमने । १६ । फथं 'धूमायन्त इवाश्लिष्टा' इति । अनेन क्यडोऽभावाद् । उच्यते । 'फेनाच्चेति वक्तव्यमिति केचित् 'फेनधूमाभ्यामि'ति पठन्ति । चकारानुवृत्तिसा- ध्यत्वादस्य । एवं चात्र 'लालायितः फणीति भाप्यकारप्रयोगः ।। नित्यं कौटिल्ये गतौ । २३ । कथं 'यायावराः पुष्पफलेन चान्ये' इति भट्टिः । गत्यर्थादनेन नियमात् समभिव्याहारे यडोऽभावात् । उच्यते । 'सर्वे गत्या ज्ञानार्था' इति ज्ञानार्थ- त्वात् ॥ लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो भावगर्हायाम् । २४ । कथं 'चरैराचरचक्षुरेति मट्टिः । गत्यर्थत्वादनेन चरे वगर्हायां यडो विधानात् । उच्यते । क्रियागर्दा तत्र विवक्षिता पदसिद्ध्यर्थम् ।। सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्म- वर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् । २५। कथं लिखापयति वर्णापयतीति कायम्थप्रयोगः । उच्यते । अर्थवेदे'त्या. दिना (!) आपुर वक्तव्य इत्याकारे पुकि वा वक्तव्ये आपुको विधानमन्यत्र भा- वार्थम् । तेन लिखापयतीत्यादिरिति रक्षितः । आकारे कृते 'अर्तिही' (७-३-३६) इत्यादिना पुक् । कथं 'जुघुयुः पुप्पमालवा' इति, नित्यण्यन्तत्वात् । उच्यते । घुपिरविशब्दने' (७-२-२३) इत्यस्माद् ज्ञापकाद् विशव्दने (वा) णिजिति वृत्तिः । अथवा भौवादिकपरस्मैपदी ।। हेतुमति च । २६ । कथं रामो राज्यमकारयदिति रामायणम् । तथा-'सकलभुवनराज्यं का. रयामास तेन' इति नन्दी । 'दृष्टे सूर्य पुनरपि भवान् बाहयेदवशेपमिति मेघः। 'कोकिला विष्णुरूपेण राजकन्यामजीहरन्' । स्वार्थ णिजमावात् । उच्यते । विव- क्षाधीनत्वालक्षणस्य णिजुत्पत्यों हेतुमद्भारो विवक्षणीयः व्युत्पत्युत्तरकालं स्वार्थे वर्तते स्वभावादिति 'आरोहयते हस्ती स्वयमेवे त्यत्र रक्षितः । 'सफलमुवनराज्यं १. 'अवेदसत्यानाम्' इनि स्यात् . २ 'कारयास्मन्मनेन' इति न माहः.

·५९ दुर्घटवृत्ती कारयामासे'त्यत्र तु पादुकायाः प्रयोज्यकर्म :)र्तृत्वेन हेतुहेतुमद्भाव इति जयम- गला । एवं 'कोकिला विष्णुरूपेणे'त्यत्र विष्णुरूपस्य प्रयोज्यत्वात् सिद्धिः । गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः । २८ । कथं 'गुपितमिति । 'गुपू रक्षण' इत्यस्य 'आयादय आर्धधातुके वा' (३- १-३१) इति विकल्पात् गुप्तं गोपायितमिति स्यात् । उच्यते । 'गुप गोपनकुत्स- नयोरि'त्यतः निन्दादिपु सनुत्पत्तेरन्यत्र गुपितमिति धातुप्रदीपटीका । चौरादि- कस्य तु गोपितमिति । कथं 'पणायितम्' । पनिना साहचर्यात् स्तुत्यर्थ एवायप्रत्यय इप्यत इति वृत्तिकृदुक्तत्वात् । उच्यते । कैश्चित् साहचर्य नाद्रियत इति रक्षितः । तथा च भट्टिः- 'न चोपलेभे वणिजां पणायान्' इति । कथं 'गां विच्छतीति गोविड्' इति 'च्छोः शूडनुनासिके च' (६-४-१९) इत्यत्र न्यासः । उच्यते । तुदादावस्य पाठसामर्थ्यादायप्रत्ययोऽत्र विकल्प्यत इति केचित् । अन्ये तु तुढा- विपाठसामर्थ्यादायप्रत्ययान्तादेव शप्रत्यय. । तेन विच्छायन्ती विच्छायतीति नुमो विकल्पाद् भविष्यतीति रक्षितः ॥ कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि । ३५। कथं ददरिद्रौ कास्यनेकाज्यहणं चुलुम्पाद्यर्थमिति वचनादामा भाव्यम् । उच्यते । 'आत औ णलः' (७-१-३४) इत्यत्र ओकारे कर्तव्ये औकारकरणाद् 'दरिद्रातरार्धधातुके लोपो वक्तव्यः' इति वचनाद्विषयभावेनाकारलोपे ददरिद्राविति यथा स्यादित्येवमर्थम् । स च दरिद्रातेरामो दरिद्रत्वं ज्ञापयति । कथं 'कासाञ्चके पुरी सौधेरिति भट्टिः । 'कामृ शब्दकुत्सायाम्' इत्यस्यात्र ग्रहणम् । न च 'का दीप्तावि'त्यम्य ग्रहणम् । 'चकाशे तीर्णलौहित्य' इति प्रयोगात् । उच्यते । शब्द- कुत्सार्थस्यैवानेकार्थत्वात् प्रकाशार्थत्वे रूपं युक्तम् ॥ इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः। ३३ । कथं 'समीहे मर्तुमानचे' इति भट्टिः । उच्यते ! 'इन्धिभवतिभ्यां च (१- २.६) इति कित्त्वं ज्ञापयति इजादिनिमित्त आमनित्य इति न्यासः ॥ कृश्चानुप्रयुज्यते लिटि । १०।

·तृतीयाध्याये प्रथमः पादः । कथं 'तं पातयां प्रथममाम पपात पश्चाद्' इति रघुः । आम्प्रत्ययस्यैवेति न्यासेऽवधारणात् । उच्यते । पातशब्द उपपदे यातेविचि द्वितीयान्तं पातयां, पात यान्तमित्यर्थ. । आसेति अस गत्यादे रूपम् । प्राप्तवानित्यर्थः । यद्वा आम्प्र. त्ययान्तस्य क्रियासाधनप्रधानत्वात् तथाविधस्यैव व्यावृत्तिः । प्रथमामिति तु क्रिया- विशेषणं न साधनप्रधानम् । एव 'सम्भावयां राघवमास वृष्टेरि'त्यपि सिद्धम् । सत्तिशास्त्यत्तिभ्यश्च । ५६ । कथं 'समारन्त ममाभीप्टा' इति भट्टिः । यतश्चकारेण परस्मैपदेवित्यनु- वृत्तेः भाप्ये योगविभागो चैचित्र्यार्थ उक्तः । उच्यते । योगविभागात् परस्मैपदे- विति केचिन्न सम्बध्नन्ति । केचिदुत्तरार्थ त्वनुवर्नत एवेत्याहुरिति रक्षितः ॥ कृदतिङ् । ९३ । कथं 'ककार' इत्यादी विभक्ति कारप्रत्ययस्य धातो ' (३-१-९१) इत्यवि- घानान् कृत्त्वाभावात् । उच्यते । धात्वधिकारे विधानसामर्थ्याद बहुलवचनाद्वा ॥ वासरूपोऽस्त्रियाम् । ९४ । कथं 'नित्यं पचानी'ति । यतो वासरूपेण 'तस्थम्थमिपां तान्तन्तामः' (३-४-१०१) इत्यमा पक्षे भाव्यम् । उच्यते । 'लिटः कानज् वा' (३.२-१०६) इति वचनालादेशेषु वासरूपविधिर्नास्तीति जाप्यते । कथं 'कण्डूतिर्वदनादपेति शिरस' इति कण्डादियगन्ताद् 'अ प्रत्ययाद्' (३-३-१०२) इत्यकारेण क्तिनो- बाधा स्याद् , अस्त्रियामिति वासरूपविधेर्निषेधात् । उच्यते । ('क्तिनाबादिभ्यः' इति वचनात्) । 'तदधीते तद्वेद' (४-२-५९) इति वचनाद ज्ञापकाद् भावार्थ- क्तम्य 'तल्युडि'त्यत्र ग्रहणाद् वर्तमानार्थक्तेन वासरूपविधिना लडपि भवति । अपरं बहुत्यान्नोक्तम् ।। अचो यत् । ९७ । कयम् 'अनेन भाव्य संस्कृतम् ' (१) । उच्यते । 'ओरावश्यक' (३.१- १२५) इति ण्यत् ॥ पोरदुपधात् । ९८ । कथं त्रिकाण्डे 'जाप्या स्यादधमर्षण' इति । बाहुलकादिति पारायणम् ।। गदमदचरयमश्चानुपसर्गे। १००। १. अस गत्यादेरित्यस्य 'अम गतिदीमी'त्याद्यागुपूचिोधितम्य असधानारि र्य । । ।

·दुर्घटवृत्ती कथं 'तेन न तत्र भवेद्विनियम्यामिति 'इन्हनादि (६.४.१२) सूत्रे वृ. चिः । केवलायत् पश्चाद्विनिशब्देन समासः । उपसर्गप्रतिरूपको विनिशब्दः । विनियमे साधुर्विनियम्यः । तत्र साधुः' (४-४-९८) इति यत्प्रत्यय इत्यन्यः ॥ वदः सुपि क्यप् च । १०६ । चकारेण यदपि समुच्चीयते । कथं कर्तरि 'सत्यवद्यो रघूतम' इति भट्टिः । कृत्यत्वाद् भावे विधानात् । उच्यते । अर्शआदित्वादच् । अथवा वाहुलकात् कर्तरि यदिति । कथमनूद्यम् । उपसर्गप्रतिरूपकत्वादनोः ।। एतिस्तुशास्वृजुपः क्यप् । १०९ । कथं 'का ते स्तुतिः स्तव्यपरावरोक्तिः' इति चण्डी, अनेन क्यपो भा- वात् । उच्यते । स्तवमर्हतीत्यम्मिन्नर्थे 'दण्डादिभ्यो [यत् । (५-१.६६) इति यद् ] वक्तव्यः ।। ऋहलोर्ण्यत् । १२४ । कथं- 'किं किं मां समुपेत्य चुम्बास बलान्निर्लज्ज ! लज्जा कुतो वस्त्रान्तं शठ! मुश्च मुञ्च शपथैः किं धूर्त ! निर्बन्धसे । खिन्नाहं तव रात्रिजागरतया तामेव याच प्रियां निर्माल्ये सति पुप्पदामनिकरे का षट्पदानां रतिः ॥ जागरतयेत्ययुक्तम् । 'जागरकारो वा' इत्यकारे ण्यति च जागरा जागति स्यात् । उच्यते । पचायचि भविष्यति । निर्वन्धस इत्यपशब्द एव, निर्बध्नासीति हि स्यात् । अथवा निर्बध्यत इति यका प्रथमपुरुषेण वा पाठः कर्तव्यः ।। ण्षुल्तचौ । १३३ । कथम् 'अधिष्ठक' इति कागस्थोक्तिः ण्वुला अधिष्ठायक इति हि स्यात् । उच्यते । 'आतश्योपसर्गे' (३-१-१३६) इति कः । ततः म्बार्थे कः ।। दुन्योरनुपसर्गे। १४२। 'क्षपितचमरीबालभारो दवामिरिति मेघः । 'दवो दावो यनानल' इत्य- मरः । णप्रत्यये दाव इति स्यात् । उच्यते । 'विभापा मह' (३-१-१४३) इति विभापापि सम्बध्यते ॥ इति शरणदेवनिरचितदुर्घटवृत्ती तृतीयाध्याये प्रथमः पादः। ।

·सोयाध्याये द्वितीयः पादः । १९ अथ द्वितीयः पादः। कर्मण्यण् । १। कथं 'जातिस्मरौ नूनमिमावभूतामिति रघुः । उच्यते । पचायच् । कथं 'कलहंसराममहितः कृतवानिति भट्टिः । उच्यते । अन्तर्भावितण्यर्थत्वात् सकर्म- फत्वम् । घअन्तेन वा वैयधिकरण्ये बहुव्रीहिः ।। आतोऽनुपसर्गे कः।३। कथं 'कर्पवि(१)स शैवाललता नदीप्ण' इति रघुः । नद्यां लातो नदीष्ण इत्यधिकरणे उपपदे कः, कर्मणीत्यनुवृत्तेः । उच्यते । मूलविमुजादित्वात् । 'निनदीभ्यां लातेः कौशले' (८-३-८९) इति पत्वविधौ वृत्तिकृता 'सुपि स्थ' (३-२-४) इत्यत्र योगविभागात् प्रत्यय इत्युक्तम् ॥ हरतेरनुद्यमनेऽच् । ९। कथं तमो(1)ज्योत्साहूरः । उच्यते । हरतेरिति योगविभागे उद्ग- मवृत्तिः ॥ अधिकरणे शेतेः । १५ । 'गिरौ डश्छन्दसि' इति वक्तव्यम् । 'गिरिशमुपचचार प्रत्यहं सा सुकेशी' इति 'गिरीशो गिरिशो मृड' इति च । उच्यते । गिरिरस्याश्रयत्वेनास्तीति लोमा- दित्वाच्छः । अथवा यजुःक्रतुरिति कर्तव्ये 'अध्वर्युक्रतु' (२-४-५) इति ज्ञापकात् छान्दसा अपि कचिद्भापायां प्रयुज्यन्त इति रक्षितः ॥ चरेप्टः। १६॥ कथं 'प्रेक्ष्य स्थितां सहचरीमिति रघुः । अधिकरणे इत्यनुवृत्तेः । उच्य- ते । चिन्त्यतामिति भागवृत्तिः ।.'ट' इति योगविभागो वा (क! तोदा कर्तव्यः । भिक्षासेनासहचराद्वा ॥ 1. कथमिति । कलहसराममिति रावणगृहविशेषण शर्मग्यणन्त मन्यते. २. रयी नेयमानुपूर्वी दृश्यते । किन्नु पञ्चमसगै 'शैलोपम शैवलमनरीणां जालानि कर्षमुरसा स पश्चात् ' इत्यस्याघस्य कश्चित् पाद एवं 'कर्यन् स शैवाललता नदीन' इत्येवंस्पतया पठ्यमान उपलभ्यः स्याच्छरणदेवेन । 'मानायिनस्तद्विनये नदोष्णान्' इति पोदो संग प्रयोगोऽस्ति. पाठादा' इति स्यात्.

·दुर्घटवृत्ती CI पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सर्तेः । १८ । कथं 'पुरस्सरा वामिति भाषावृत्ति । उच्यते । पचादिपाठात् सिद्धि- रिति केचित् ॥ फलेग्रहिरात्मम्भरिश्च । २६ । कथम् 'उदरम्भरयश्चकोरा' इति मुरारि । उच्यते । चकारात् । कुक्षि भरिरित्युपलक्षणम् । तथा च चान्द्र सूत्रम् 'आत्मोदरकुक्षिभ्य' इति ॥ अपे क्लेशतमसोः। ५०। कथं 'भयापहा.' तथा 'पटोलपत्र पित्तस्य नसितस्य कफापहा' । 'अन्ये- प्यपि दृश्यते' (३-२-१०१) इति डः ॥ अमनुप्यकर्तृके च । ५३। कथं कृतघ्ने नास्ति निप्कृति' । तथा 'ब्रह्मममपि चण्डालम्' । तथा 'बलभद्र प्रलम्बन.' । तथा 'शत्रुघ्नो राजा' । उच्यते । मूलविभुजादित्वात् कप- त्यय इति भाषावृत्ति । पदसंस्काराद्वा । पदान्तरसन्निधाने हि मनुष्यकर्तृकता । बाहुलकाद्वा टक्॥ स्पृशोऽनुदके किन् । ५८ । कथम् ‘उत्तार्य ते जलान्यष्टौ लङ्काया उदकस्पृशः' उच्यते । आणादि- कोऽन्न किप्रत्यय ॥ ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चयुजिक्रुश्चां च । ५९। कथं 'नीचो वदति न कुरते' । न्यड्डिति स्यात् । उच्यते । किन्प्रत्यये सति 'अनिदिता हल' (६-४-२४) इत्यनुनासिकलोपे 'अच् प्रत्यन्ववपूर्वाद्' (५- ४-७५) इत्यन 'अजिति योगविभागादच् । 'अच' (६-४-१३८) इत्यकारलो. पः। 'चौ' (६-२-१३८) इति दीर्घत्वे नीच इति म्यात् ।। सत्सृद्विपद्रुहदुहयुजविदभिदच्छिदजिनीराजा- मुपसर्गेऽपि विप् । ६१। क मनुद्यमिति । 'वदः सुपि क्या च' (३-१-१०६) इति क्यबुपसर्ग न म्यात् । दह सुपीत्यनुवृत्तानुपसर्गग्रहणमन्यन मुव्ग्रणे नोपसर्गग्रहणमिति ज्ञा. पनार्थमिति वृति । उच्यते । उपमर्गप्रतिरूपकोऽनानुः ।।

·तृतीयाध्याये द्वितीयः पाद । ६ कव्ये च । ६९ । कथं 'कन्याद' 'अदोऽनन्ने' (३ २-६८) इति सिद्धे क्रव्यग्रहण वास विधाननिवृत्त्यर्थमिति भाप्यम् । उच्यते । कृत्वविकृत्तशब्द उपपटे 'कर्मण (३-२-१) पृपोढरादित्वात् कृत्तविकृत्तशब्दस्य कन्यादेश इति कश्चित् ।। सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये । ७८ । कथ 'म्वैरिणी' वृद्ध्यभावादिति । म्वेन ईरितु शीलमस्या । णिनि । च्यते । 'स्वादीरेरिणोप॑द्धिर्वक्तव्या' ।। ब्रह्मभ्रूणवृत्रेपु किप् । ८७ । 'न हिमहा हिमहानिकरोऽभवदिति माघ । तथा 'कामहा स महेश् तथा 'मधुहे'त्यादि । ब्रह्मादिपु हन्तेरेवेति नियमात् । उच्यते । 'बहुल छन्द (३-२-८८) इत्यतो बहुलग्रहणानुवृत्तेर्नियमव्यभिचारादिति रक्षित । 'नहिम त्यादी नहिशब्दोऽव्ययम् । अभीक्ष्ण न सूर्यो महाहिमहानिकरोऽभवदित्यर्थ अन्ये त्याहु-कथं 'वृत्रस्य हन्तु कुलिशमिति, अनेन किय प्रसङ्गात् । च्यते । कालसामान्यविवक्षाया तृच् भविष्यति । एव 'हिमहे'त्यादौ च 'अ. भ्योऽपि दृश्यते' (३-२-१७८) इति किम् ॥ परोक्षे लिट् । ११५ । कथम् 'अभून्नृपो विवुधसख परन्तप' इति भाट्ट । 'अभूदर्भा प्रतिपक्षजन्मनामिति माघ । उच्यते । पदसस्कारे भूतसामान्यविवक्षाया लुङ् एव च 'कोसल्ययासावि सुखेन राम माक् केकयीतो भरतस्ततोऽभूदि'त्यपि केकयशब्दादुपचारण दुहितृवृत्तेडोपिं कियाति । कथं "यापद् गिर खे मरु चरन्तीति कुमार । परोक्षे लिट् । भस्मावशेषकरणापेक्षया यद्वर्तमानत्व तर ध्यारोप्य रट् ॥ वर्तमाने लट् । १२३ । 'यथाह धान्या प्रथमोदित वच' इति रघु । आहेति वर्तमाने । उच्यते विहन्तप्रतिरूपकोऽयमाहेवि शब्द कारसामान्यवचन । एव च स मुक्का १ त्तिविकृत्तपरमासशन्द उपपदण' इति सन्दकौरनुभ २ 'उवावधाभ्या' साम्प्रतिका पाटा..

·दुर्घटवृत्ती पौलस्त्ये भूयोऽप्याह महेश्वरः' इति कैलासोद्धरणम् । 'परिघोरुभुजानाह हसन्ती स्वागतं कपीन्' इति भट्टिः । कथाभिसन्धानेन वर्तमानविवक्षा यथा 'अद्य कंसो निहन्यत' इति । 'लेखके नास्ति दोष' इत्यत्र नास्तिशब्दोऽयं विभक्तिप्रति- रूपकः कालसामान्यवाची । 'कथं न ज्ञास्यति प्रभुरिति कुमारः । वर्तमाने लृट् । उरयते । 'प्रत्येकं विनियुक्तात्मेति प्रत्येकमात्मविनियोगात् तदनन्तरं ज्ञानस्य भाग्यमानत्वालड् विवक्षावशात् ।। लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे । १२४ । कथम् अपि शाकं पचानस्य' । मुका भाव्यम् । उच्यते । आगमशास्त्र- स्यानित्यत्वान्न मुक् । 'आतो डित' (७-२-८१) इति आदेशोऽपि नास्ति, गण- कार्यानित्यत्वाच्छपोऽभावात् ।। स्पृहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाभ्य आलुच् । १५८ । कथम् 'ईर्ष्यालु', +'बुभुक्षालुः', 'लज्जालु'प्रभृतयः। उच्यते । ईर्ष्यामाला- तीति 'मृगय्वादि'त्वात् *कुप्रत्ययः । 'शीतालुरिति शीतं न सहत इति तद्धितः॥ विदिभिदिच्छिदेः कुरच् । १६२ । कथं 'कुलिशं भिदुरं पविरि'त्यमरः । तथा 'संसारबन्धच्छिदुरान् द्विजाती- निति घोषः । 'करीन्द्रबन्धच्छिदुरं मृगेन्द्रमिति विजयः । 'छिदुरयादुरयाचित- मङ्गना' इति माघः । 'भिदेः छिदेः कर्मकर्तरि चायमिप्यते'. इति वृत्तावुक्तत्वात् फेवले न स्यात् । उच्यते । छिदिभिदेः ‘कर्तरि चेति वामनोक्तत्वात् । अत्र 'कर्मकर्तरि चेति चकारोऽपि केवलेऽपीति लिङ्गम् ॥ सनाशंसभिक्ष उः। १६८ । फथं 'सन्तः प्रणयिवाक्यानि गृहन्त्यननुसूयव' इति मीमांसावार्तिकम् । अनुसूयशब्दः कण्डादियगन्तः । नास्यात्रानुस्मरणम् । उच्यते । 'डुपकरणे मि- सदादिभ्य उपसङ्ख्यानमिति हुः ।। 1. वामनेति । तदीये हि काव्यालद्वारे 'भिदुरादयः क्र्मकर्तरि पतरि च' (५-२-३८). त्यभिधानाद् इत्यर्थः । वृत्तियाक्यगतयकारोऽप्येवमभिप्रायक इत्याह-अत्रेत्यादि. + युभुक्षालरिति सपुस्तके न पम्यते. .:शी' इठि स.पाठः, ·. तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः । विन्दुरिच्छुः ॥ १६९ ॥ कथं तैलबिन्दवः ! उच्यते । शृिस्वृष्णिाहित्रप्यासवसिहनिक्लिादिबन्धिमनि- भ्यश्च' (उ. सू) इति चकाराद् विद्यवयवेजोऽप्युप्रत्ययः ।। मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च । १८८ । कथं 'त्वया ज्ञातो वधाद् भीत' इत्यादि । 'सत्यपि सम्भवे याधनं भवतीति वर्तमानात् केन भूते तस्याभावाद् वर्तमानात् ते च 'क्तस्य च वर्तमान' (२-३. ६७) इति पष्ठी स्यात् । उच्यते । अपशब्द इति पदे भागवृत्तिः । 'अस्ति च सम्भवो यदुभयं स्यादिति भूत+क्तेनापि भाव्यमित्यन्यः । 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' इत्यनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारः ॥ शीलितो राक्षतः क्षान्त आक्रुष्टो जुष्ट इत्यपि । रुष्टश्च रुषितश्चोभावाभिव्याहृत इत्यपि ।। हृष्टतुष्टौ तथाक्रान्तम्तथोभौ संयतोद्यतौ । कटं भविष्यतीत्याहुरमृतः पूर्ववत् स्मृतः ।। तथा सुप्तः शयित आशितो लुप्त इत्येवमादीनां वर्तमाने वृत्तिः । वर्तमान भूतात् 'क्तस्य वाधनमिप्यते । तेन त्वया ज्ञातो मया ज्ञात इत्याद्यचिकित्स्यमिति भागवृत्तिरिति भाषावृत्तिः । कथं भूते क्ते सति त्वया शीलितो मया ज्ञात' इति, बुद्ध्यर्थत्वाद् वर्तमानक्तेन भूतक्तस्य बाधनात् । अत एव 'क्तस्य च वर्तमाने' (२. १-६७) इति षष्ठी न भवति । यदि वर्तमानक्तस्य ग्रहणं स्यात् तर्हि 'क्तस्य च वर्तमान' इति षष्ठी स्यात् । कालदुष्टा एवापशव्दा (इति) भागवृत्तिः । कयं 'कलहंसराममहितः कृतवानिति यमक महित इति, अनेन भूतक्तस्य बापनात् । चिन्त्यम् । चिन्ता चात्र ‘मतिबुद्धि' इत्यादिना वर्तमानकाले समाप्तः क्तो विधी- यते । यस्तु भूतविहितः स मत्यादिभ्यो भवत्येव । भूतक्तस्तु (न) वाध्यते मत्या- १ विदीत्यादि । 'विदि अवयव इत्यानुपूर्वीबोधितादपि धातोरुप्रत्ययो जायत इति ता. त्पर्यम् . + 'प्रहमिहनजप्रसिपारािहनिहारिवयितनिभ्यय' इति क. पाठः, + 'तकान्तेना' स.पाठः. ‘कान्तस्य' श.पाठ'. . .

·दुर्घटवृत्ती दिक्तेन । तिन) वर्तमानकाले भूतेऽपि । ए(तत्तु केतु)तक्रकौण्डिन्यन्यायेन मत्या. धर्थेभ्यो भूते यः क्तः प्राप्तः, स वर्तमानक्तेन बाधितव्यः । तेन (वर्तमाने!) मत्या- दिभ्यो भूतक्तो नास्ति । एतच 'क्तेन च पूजायाम्' (२-२-१२) इत्यत्रानुन्यास- कृतोक्तं विस्तरेण । अत एवाह -- 'उपज्ञाते' (४-३-११५) इति तृतीयासमर्थात् 'तेन प्रोक्तम् । (४-३-१०१) इत्यादिकारकात् प्रत्ययं कुर्वताचार्येणैव ज्ञापितं म- त्यादिभ्यो विहितस्य तस्य योगे तृतीयासमासो भवत्येवेति तेनेश्वरज्ञापितमिति निर्देशादेवास्ति मत्यादिभ्यो भूतेऽपि क्त इति । अत्र प्रकरणे तक्रकौण्डिन्यन्यायेन यदुक्तं तदनुन्यासकारेण दूषितमिति । कथम् ‘इप्यते ज्ञायते' इपिप्रभृतिभ्योऽनेन वर्तमानक्तेन लड्बाधकेन भवितव्यम् । नचान वासरूपविधिः । 'तल्युट्तुमुन्- खलर्थेषु वासरूपविधिर्नास्तीति । उच्यते । 'ल्युतुमुन्नि'त्यत्र ल्युटा साहचर्याद् भावे (क्तम्य ग्रहणं) न वर्तमानकस्य । ततश्चात्र वासरूपविधेरप्रतिषेधादिपिप्रभृ- तिभ्यो युक्त एव पक्षे वर्तमाने लट् । एवं क्तल्युटो (त्र इपो. स्तूपादा)नं चिन्त्यम् । तथा हि नपुंसके पनि हासमिति मा भूत् । तन्निवृत्तिः पुनरेकैनैव क्तेन ल्युटा वा शक्यत इति । किराते 'श्रियः कुरूणामि'त्यत्र विदितो (ज्ञाने ज्ञानस्य वेशो ना- स्तीति नीते!) एतत् कथं यावता क्तेन न भाव्यम् । सम्बन्धनं घटते । अत्र 'धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः १३-४-१) इति विद्यते, यथामिष्टोमयाज्यस्य पुत्रो जनिता । अयथाकालोक्ताः प्रत्ययाः साधयो भवन्ति । न्यग्भूतवर्तमानकालशक्ति(रिति विदि) क्रियासममिव्याहारवानिति भूतवृत्तिक्रियाया योगात् कोऽपि भूतकालवृत्तिर्भ- चति ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्धटवृत्ती तृतीयाध्याये द्विर्ताय. पादः । . 'म्युद्गा' ग. पाठः 'वतानन भा' स. पाट:. 'भातु 'म. पाटः. भिवाच्यया' क.पारः.

·-तृतीयाध्याये नृतीय. पादः । अथ तृतीयः पादः। . - उणादयो बहुलम् । १ । भावे । १८ । कथं 'मन्दाकिन्या. पगश्शेपगि ति कुमारः । तथा 'शेपाण्यहीपीदिति भट्टिः । टन्ति(१) 'शेपेति कीर्तितेति शाश्वतः । 'शेपं समानमिति । 'धमज- वन्ताः पुसी ति माप्या , घनपो (रवि पुनानि' याविकारिकसत्राच । उच्यते । प्रायिकमेतदिति 'ग्रहदृदृ' (३.३-५८) इत्यादी न्यासः । भावेपु धनं प्रति पुंस्त्व- मुक्त, करणादिधान्तारा सानालिझतेति वल्लभ ) रतु नः दोरम्' (१-३- ४४) त्यत्र रक्षितेनोक्त शेषगळन्यावशिष्टलिङ्गत्वाविनि, तत् परिशिष्टार्थे हिलि- गाव्यभिचाराद् इहालोपित्यात् कथं भागमिति सिचालीति (१)। कयं स 'दा हस्तिपदे प्रतिष्ठिता' इति, क्लीनत्वात् पढ(गाजरय, । उच्यो- "तेले च तैले++प प्रविष्ट घृते च नामे च बल प्रमिष्टम् । भ या नीचामु गति प्रकिया सरे पर रन्तिपरे प्रविष्टामि"ते पाट: फर्तव्य.॥ परिमाणाख्यानां सर्वेभ्यः । २० । कथं पुन्छणादि (४.२-८०)मत्रे 'सप्तकग प्रत्यया' दानि गृतिः। तथा तिटोऽप्यादा प्रत्यया वति । उन्यते ! पदसम्का ।। उपसगंरुवः। २२ । करं शीपनारायगढ़द्रमिति ! पसे । मागाद् ' भाषार्थी इति चुगदिपाठाणाने 'गरच्. (३-२.१२) ।। श्रिणीभुवोऽनुपमगें । २३ । कथं 'प्रादुभान' इति । प्र आइ, मुग्लुिपगर्गसमुदायग्याप्युपसत्यादनेन 'पना न मान्यम् | उन्यते । 'उपसर्गपादुमिनियन्पर (८-३-८७) इत्यत्रो- सर्गग्रह्ण कृत्वा यन प्रादुर्ग प्रशीतनामनायोपमामामिति । कथं १ यतनिटि.पाटिपाररभिप्राय .

·दुर्घटवृत्ती दिक्तेन । (तेन) वर्तमानकाले भूतेऽपि । ए(तत्तु केतु)तक्रकौण्डिन्यन्यायेन मत्या- यर्थेभ्यो भूते यः क्तः प्राप्तः, स वर्तमानक्तेन बाधितव्यः । तेन (वर्तमाने!) मत्या- दिभ्यो भूतक्तो नास्ति । एतच्च 'क्तेन च पूजायाम् ' (२-२-१२) इत्यत्रानुन्यास- कृतोक्तं विस्तरेण । अत एवाह- 'उपज्ञाते' (४-३-११५) इति तृतीयासमर्थात् 'तेन प्रोक्तम्' (४-३-१०१) इत्यादिकारकात् प्रत्ययं कुर्वताचार्येणैव ज्ञापित म- त्यादिभ्यो विहितस्य तस्य योगे तृतीयासमासो भवत्येवेति तेनेश्वरज्ञापितमिति निर्देशादेवास्ति मत्यादिभ्यो भूतेऽपि क्त इति । अत्र प्रकरणे तककौण्डिन्यन्यायेन यदुक्तं तदनुन्यासकारेण दूषितमिति । कथम् ‘इप्यते ज्ञायते' इपिप्रभृतिभ्योऽनेन वर्तमानक्तेन लड्बाधकेन भवितव्यम् । नचात्र वासरूपावधिः । 'क्तल्युट्तुमुन्- खलर्थेषु वासरूपविधिर्नास्तीति । उच्यते । 'ल्युट्तुमुन्नि'त्यत्र ल्युटा साहचर्याद् भावे (क्तस्य ग्रहण) न वर्तमानक्तस्य । ततश्चात्र वासरूपविधेरप्रतिपेधादिषिप्रम- तिभ्यो युक्त एव पक्षे वर्तमाने लट् । एवं क्तल्युटो (इपोः स्तूपादा)नं चिन्त्यम् । तथा हि नपुंसके पनि हासमिति मा भूत् । तन्निवृत्तिः पुनरेकेनैव क्तेन ल्युटा वा शक्यत इति । किराते 'श्रियः कुरूणामि'त्यत्र विदिनो (ज्ञाने ज्ञानस्य वेशो ना- स्तीति नीते ! ) एतत् कथं यावता क्तेन न भाव्यम् । सम्बन्धनं घटते । अत्र 'धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः' (३.४-१) इति विद्यते, यथामिष्टोमयाज्यस्य पुत्रो जनिता। अयथाकालोक्ताः प्रत्ययाः साधवो भवन्ति । न्यग्भूतवर्तमानकालशक्ति(रितिविदि) क्रियासममिव्याहारवानिति भूतवृत्तिक्रियाया योगात् क्तोऽपि भूतकालवृत्तिर्भ- चति ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती तृतीयाध्याय द्विर्ताय पादः । 'म्युट्सा रा. पाठः. S'बनान केन मास, पार: 'भातु ' स. पाटः. 'भिवाच्यया क. पाटः ·तृतीया याये तृतीय पान । अथ तृतीयः पादः। उणादयो बहुलम् । १। भावे । १८ । कथं 'मन्दाकिन्या पगश्शेपमिति कुमार । तथा 'शेपाण्यहीपीदिति भट्टि । दन्ति(') 'शेपेनि गीर्तिते तिगावत , शेष समानमिति । 'धजज- यन्ता पुमी ति भाग्याद्, घनपो (नि: 'पुनानि') याधिकारिकमृताच । उच्यते। प्रायिकमेतदिति 'ग्रहवृदृ' (३ ३ ५८) इत्यादो न्यास । नानेपु पत्र प्रति पुस्त्व- मुत्ता, करणानिधान्तम्य नानारिइतेति वल्लभ । चतु 'न" शेपम्गे' (६३- ४४) त्यत्र रक्षितेनोक्त शेषशन्दन्यावशिष्टलिजत्वादिगि, तत् परिशिष्टार्थे द्विलि. जा यभिचाराद् इहालोपित्वात् कथ भागमिति सिच्चतीति (१)। कथं सर्ने हस्तिपढे पनिष्ठिता' इति, कीनत्वात् पद(म य) । उच्यो- 'तले च तले++प प्रविष्ट घृते च नामे च वह प्रविष्टम् । भवानुनीचामु गति प्रपिता समद हन्तिप३ प्रविष्टमि" ते पाट: दा “ कर्तव्य ।। परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः । २० । स्थ 'वुन्छणादि (४ २८०)मने सप्तम्ग प्रत्यया नरवृतिः । तथा तिडोऽष्टाला प्रत्यया' -ति । उस्यते । पसन्का ॥ उपसर्ग स्वः। २२ ॥ पथ सीपजारावगदगदमिति । चाते । मार्य वाद् ' भाषार्था' इति चुगदिपाठाणिचि 'एरच्' (३३-१६) श्रिीभुवोऽनुपसगे । २४ । कथ 'प्रादुभाव' इति । प्रअङ्, दुरित्युपसर्गसमुदायम्याप्युपसर्गत्वादनेन पना न भा यम् । उभ्यते । 'उपसर्गप्रादुमिम्तिय पर' (८ ३ ८७) इत्यत्रो- सर्गग्रहण कृत्या यत् प्रादुम्रण राति तद् पो नानोपमर्गमायमिति । क्थं १ तु इति पर पुरे सानिपु वृत्र नपु रुषानुः पाय द समिमाय ·दुर्घटवृत्ती 'प्रभाव.' । अष्टो भाव. प्रभाव टति वृत्तिः । कथं 'जयो नीतः' । उच्यते । संज्ञा. पूर्वकस्य विधेरनित्यत्वाद् वृद्ध्यभावात् ।। उदि श्रयतियौतिपूछवः । १९ । कथं 'पतनान्ताः समुच्छ्या' इति । उच्यते । 'विभाषाडि रुप्लुयोः' (३. ३-५०) इत्यतो विभपाग्रहणानुवृत्तेः ॥ एरच । ५६ । कथं परिमलं कस्तूरिका धनुरिति । एरजन्तो छयं क्रियापचनो गौणव- चनी वा । तत्र द्रव्यसामानाधिकरण्यमयुक्तम् । उच्यते । असाधुरेवायं 'परिमयः कस्तूरिका धनुरिति पाठः । अर्शआद्यचि स्त्रीत्वं स्यात् । कथं 'भयनं भीरिति भीत्रार्धानाम् ' (१-४-२५) इत्यत्र न्यासः ! कथं 'भीत शिशुना, वर्पणं वृष्टमि'ति । 'अग्विधौ भयादिग्रहणं नपुंसकतादिनिवृत्त्यर्थमिति वचनात् । उच्यते । तादि- निवृत्त्यर्थमिति प्राप्तिमात्रोद्भावनम् । तेन वासरूपविधिना ल्युडपि भवति । न च 'तल्पुदतुम्नवरर्थेषु वासरूपविधिर्नास्तीति वाच्यं, क्तादिना घनाविति(?) एतस्य व्यापाराभावादिाते मात्रार्थानाम् ' (१-४-२५) इत्यत्र रक्षितः । एवं च व्यवस्थितविभापासाध्यत्वादस्य वाक्यस्य । जापकं चात्र 'भयभीतभीतिभीभिरिति वक्तव्यमिति । तथा 'पभो वर्षणादिति भाप्यम् ॥ ऋदोरप् । ५७ कथम् 'अतिशयो भर' इत्यमरः, भृनोऽदीर्घान्तत्वात् । उच्यते । (भ भरण' ही प्रयावान्तस्यात् ) कथं रूपावतारप्रक्रिया' । उच्यते। करणायक रणयोः 'अब तोपम्' (३-३-१२०) इति । कथम् 'अवतारो नया.' । उच्यते। वाहुलकाद धनिति वृतिकारः । कथं 'रुद्धोदन्तमुसलप्रसर निपेते' इति मायः, सरिदीर्घान्त वात् । उच्यते । बहुलवचनाद् घनि संत्रापूर्वकत्वाद् वृद्ध्यभावे गुण इत्यन्यः ।। ग्रह निश्चिगमन । ५८ । वार्थ 'टे स्वयंग्रह नेपक्तवादुरि ति कुमारः । 'ग्राहं गतास्तत्र कथाचि- दये' इति । उच्यते । बाहुलकवाद पन् । यद्वा ग्रह गव ग्राहः पनादित्वादम् । कर परिवारमन ति, मामान्यग्रहणाद । उच्यते । परिवारयति परिवारः ।

·। तृतीयाध्याये तृतीय. पादः । कथं तर्हि 'परीवारों पर्यभूता तथापि मामिति भट्टि । घनि सति 'उपसर्गस्य घश्यमनुप्ये बहुलम् ' (६ ३-१२२) इति दीर्थत्वात् । उन्यते । बाहुलकाद् भावे पनि वृद्धि , दीर्घ । कथं 'क्रियते सारसग्रह ' 'हाश्च' (३ ३-१२१) इति करणा- विकरणयोर्घजापो बाधनात् । उच्यते । 'करणाधिकरणयोध' (३ ३-११७) इति ल्युटा घम् वाधित , सोपि 'हलश्च' इति घना, ततश्च वासरूपविविना यथा ल्युद, तथा तद्विपये वासरूपविधिना अपिति । भवति 'क्तल्युट तुमुन्खलर्येषु वासरूपाविधि- नातीति । ता भावल्युटो ग्रहणमिति 'प्रत्यय'मूने 'एर' (३ ३ ५६) इत्यन प्रव- तत इति इन्दुनोक्तम् । रक्षितेन तु सामान्येन ल्युट् गृहीत । तन्मते वाहुलका- दन् । कथं 'याच्या मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धामा' इति मेघ । 'घनज- पा पुसी'ति पुस्त्वात् । उच्यते । प्रायिकत्वमम्योक्तमेव । कर्मणि वा अप् । अ व्यय वा । नदुक्त - 'देवादीप्सितजामानोर श्रेष्ठे पुनस्त्रि । मैनालिटे भोन् क्लीसमन्ये त्याहुम्तदव्ययमिति ॥ व्यधजपोरनुपसर्गे । ६१। कथं 'कर्णजाप' 'शूदम्य मन्त्रजाप प्रत्यनधिकारादिति न्यास । भाषार्थ- त्वाद् ‘वृतुवृधुजप भापार्था' इति चुरादिपाठाणिजन्याद् घनपोरन्यतर ॥ मदोऽनुपसगें। ६७ । कथं 'मादो मद' इन्यमर । उच्यते । 'सध मादम्ययोश्छन्दसि' (६-३ ९६) इति निर्देशात् । 'स्सनहसोर्या' (३ ३ ६२) इति गमरणानुत्तेर्व्यवस्थिर- विभाषाविज्ञानादिति 'सध माढम्थयोरि'त्यनाय । 'भारे' 'अफर्तरि च कार के' (३-३-१९) इत्यनुवृत्ते कर्नर्यसम्भवात् नै च (१) कर्तरीत्यन्य ।। सङ्घोडौ गणप्रशंसयोः । ८६ ॥ कथं 'दमित्याप्यरिसङ्घातानिति भट्टि । उच्यते । 'पूर्व धातु सापनेन युज्यते' इति । (घात)यते ।। उपसर्गे घोः किः । ९२ । कथं 'निधसृविधिरित्यगर । 'नाने अर्तरि च कारके' इत्यनुवृत्त कर्त- यसम्भवात् । न च कर्तु करणत्वविवक्षाया भविष्यति, ल्युटा बाधितत्वात ! न च १ 'देिवाल्पित' इति कागयो पार 'मानानिष्'दने कोशय पाठ ३ 'न' इत्यस्य स्थान 'महरययन ।' इन पास भान्. सचाशुद्ध स चाशुद्ध.

·दुर्घटत्तो वासरूगविधि । 'तल्युटतुमुन्ालयेषु नामरूपविपिनाम्तीति 'समर्थ' (२.१.२) सूने रक्षित । उच्यते । बहुल पचनार नरि नि !! स्त्रियां क्तिन् । ९४ । पलाज्याहाभ्यो नि' कथ म्लानि ' । बाहुलझात् । पुरुषोत्तमदेवस्तु 'लाज्याहाभ्य' इत्यत्र ग्लेधानुमति पठति ।। ऊतियूतिजतिरातिहेतिकीर्तयश्च । ९७ । कथं 'कीर्तना' । उच्यते । माहुलकागुन् । बजयजो वे क्यप् । ९८ ॥ कथं यष्टि । उच्यते । पाहुल द्वासरूपविधिना । अस्त्रियामित्यल्पार्थे । नम् ॥ संज्ञायां समजनिपदनिपतमननिदपुञ्शी मिणः । ९९ । कथं 'भार्या' । उच्यते । यमावादावे क्यम् । तेन 'मृञोऽसज्ञायान् ' (३. १११२) इति धर्मणि क्यपि भृत्या । सनाया तु ण्यति भार्येति वृति । कथं 'भृतिपैतनम्' । उच्यते । 'कषि भृतो' (३-२ २२) इति निदेशात् । अयं सभा- समितिससद' । उच्यते । बाहुल्लादिना तिन् । 'इट किट कटी गतानित्यन इगतावित्यतो वा । कथं मति' । कय मासुति' । उच्यते । 'मतिबुद्धीति, (३- २.१८८) 'रज कृप्यासुति' (५ २ ११२) इनि निर्देशात् ॥ अप्रत्ययात् । १०२ । कथं 'कण्डतिर्वदनादपति शिरस' इत्युदात्त । कण्डादियगन्तादनेनाकार- प्रत्ययात् । उच्यते । द्विविधा कण्ट्वादयो धातय प्रातिपदिकानि च । तत्र प्राति- पदिकस्योतिशब्देन प्रदेशे दातो वृद्धो वा वृत्तेग कण्डा ऊतिरिति पछीसमासेन सायु । यद्येवं कथ 'न पदान्त' (१ १ ५८) रत्यन क्तिन्मत्यये वलिलोपस्योटा- हरणम् । उच्यते । न्यासता 'स्त्रिया त्तिनि ति यदुक्त, तत् 'कृत्यल्युटो बहुलम्' (३-३-११३) इति वाहत्य । तथा चापशब्द एवाय । बहुलवचनाद्वा क्तिन्निति रक्षित । मापावृत्तौ तु तिनेन । कय प्रथना(१)उच्यते । 'क्तिनानादिभ्य इति १ 'स्थ प्रयनी यतै' इसत्य म्यान 'मय पनना यन इन पा मिती गानि ·- । 1 तृतीयाध्याये तृतीय पाद । क्तिनि न चैव क्तिना बाधितत्याद 'अ प्रत्ययात्' इत्यप्रत्ययो न स्यात् । (या)वता क्तिनात्यन्ताय बाधक , यथा 'व्यवस्थायागसनायाम् । (१ १.३४) इति निदेशात् । 'स्थागापापचो भा' (३ ३-१५) इति क्तिना नाड् वाव्यते । ओणादिको वा द्रष्टव्य । कथं 'शोभा', अगुरुमत्त्वात् । उच्यते । 'शुभशु-भ शोभा' इति निर्दे- शात् , चकारत्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाद्वा । अथवा घोवायम् । लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गम्य स्त्रोत्तम् । जथं 'पीटा' 'पीट अवगाहन' इति चोरादिक । ततो ‘ण्यासभन्य' (३ ३-१०७) इति गुचा भा यन् । उच्यते। आरंधानुके' (६ ४ ४६) इति विपास- प्तम्या णिनो लोपे 'गुरोश्च' (३ ३ १०३) इत्यकारप्रत्यय । परसप्तम्या तु या तेन । 'फुरुराजनिर्दयनिपीडनाभयादिति माघ । पिड्दिादिभ्योऽ। १०४ । काम् 'उपलब्धि । लगे पित्त्वात् अडा मा वम् । उच्यते । रने क्तिनि रलयोरेग्त्वम्मरणात् । ल्भेरागादित्वात् क्तिन् । केचिन पुन 'डुलग पाप्तावि'त्य पितमेन पठन्ति । तन्मतेनाव्याहतभेव क्तिन् । बाहुल्यात् क्तिनिति भागाति । कथं 'क्षान्ति' । उच्यते । देवादिकादपित्त । कथं 'सपक्ष परभित्तिद्वन्द्' इति माघो निदारणार्थे, 'अन्यत्र तु भित्ति भिदा विदारणे' इताप्टे । उच्यते । प्रा यिकम् उपाधिवचनाद् , 'धारा प्रपतने धृतिरन्ये त्यत्य प्राक्किचाद् । बहुलवच- नाद्वा क्तिन् । 'सपक्ष परभेदन' इति पठन्ति । कथं 'मृजान्वया लेहमिव लव न्ती' इति भट्टि । उच्यते । भिदादेराकृतिगणत्वात् 'चिन्तिपूजिकाधिकुम्बिचर्चच' (३-३-१०५) इति चकाराद्वा । एव स्पृहा चुरा रुजेनि । यद्वा चुरेति 'छत्रादि' (४-४-६२)पाठाद् , आरजेति 'रुजार्यानामिति (२ ३-५४) निर्देशात् । मृष्टिरिति 'मृजू गौचाल करयोरिति चौरादिकात् क्तिन् ।। आतश्योपसर्गे । १०६ कये 'प्रमितो प्रमे'त्यमर । 'श्रीनिर्मितिप्राप्तधुणक्षतैकवर्णोपमावाच्यमल ममाति माघ. । उच्यते । बाहुलकात् क्तिनिति भाषावृति ॥ ण्यासश्रन्थो युच् । १०७ । 'न चैत्र' इनि एतद्वान्यादी पाठ्यम् . २ 'परभि दा' इत्यपपाठ एव तु कौशयोगस्त. ३ 'रिभेदर' इत्यपि माघमाव्यव्यारवाया पाटो परते, १ ·. दुर्घटवृत्ती कथं 'दंष्ट्रातुला' । उच्यते । 'अतुलोपमाभ्याम् ' (२-३-७२) इति निर्दे- शात् । कथं पाचयते. 'पाक्ति' । उच्यते । बाहुलकात् ।। रोगाख्यायां ण्वुल् बहुलम् । १०८ । 'वर्णात् कारः' । कथम् ‘एवकार.', 'हुंकारेणैव तमि'ति वर्णसमुदायात् कारप्रत्ययः । याहुलकाद् । कला का समासः । 'रादिफः' । कथं 'रकारादीन् च- निति कल्पपञ्चिका । उच्यते । कचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्तते ।। ल्युट् च । ११५॥ कथम् 'इतिकरणो विवक्षार्थः (इति) तत्र तेनेदमिति सरूपे' (२-२-२७) इत्यत्र वृत्तिः । इतिकरणो हेताविति 'एकाचो द्वे' (६-१-१) इत्यत्र न्यासः । उच्यते । क्रियत इति करणशब्द. । 'कृत्यल्युटो बहुलम् ' (३-३-११३) इति ल्युट् । कथं 'स ते करोतु कल्याणं यत्त्येते पञ्च भूपणा' इति। उच्यते । 'क्रुध- मण्डार्थेभ्यश्च' (३-२-१५१) इति युचि पुल्लिङ्गोऽयम् ॥ ईपदःसुपु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् । १२६ । ' कथं 'दुर्योधन' इति । उच्यते । केवलाण्ण्यत् (१) ।। आतो युच् । १२८ । कथं 'दुर्विज्ञेयमपि धर्म श्रद्दधात्युदारधरिति प्रयोगः । वासरूपविधि- नास्ति, 'तल्युट् तुमुन्खलर्थन्विति वचनात् । उच्यते । दुःखेन ज्ञेयमिति प्रादि- समासः॥ लिनिमित्ते क्रियातिपत्तौ कथं 'लज्जा तिरश्यां यदि चेतसि स्यादिति । उच्यते । क्रियातिपत्तेर- विवक्षितत्वात् । विवक्षा हि शब्दव्युत्पत्तेः प्रधान कारणमित्युक्तम् ।। प्रैपातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च । १६३ । कथम् 'ट्दानी करिप्यसि' इदानीमेवेति प्रेषणस्य वृत्तत्वात् कृत्यलोड्भ्यां । भवितव्यं सर्वलकारापवादत्वात् । उच्यते । पदसंस्कारे साधुः । एवं श्वो गमि- प्यसो त्यादिरपि साधुः ॥ * पनि' क. पाठः. * 'प्रथम का' स. पाठः, गिदम् रा. पाटः ·तृतीयान्याये चतुर्थः पादः। माङि लुङ् । १७५ । कथं 'मा भवतु तस्याः पापमिति । उच्यते । माशब्देऽडिति भविष्यति। कथं माच्छादयामीति रूपावतारः । उच्यते । पदसंस्कारे । इति शरणदेवविरचितघरवृत्तो तृतीयाध्याये तृतीयः पादः। अथ चतुर्थः पादः। धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः। १ । समानकर्तृकयोः पूर्वकाले २१ ॥ कथम् 'अवजानासि मा यस्मादतम्ते न भविष्यति । मत्प्रसूतिगनाराव्य प्रजेति त्यां शशाप ता' ॥ इति रघुः । तथा 'कूपोदके मुख दृष्ट्वा सद्यस्तुप्यति केशव' । 'सात्या सुखं भवति । मासेन भुक्ता तुष्टिः स्यात् ' । मिनकर्तृकत्वात् । उच्यते । स्थितम्येत्यध्याहार्यमिति भा- पावृत्तिः । यद्वा 'अनाराध्ये ति तु हेतुमण्णिजन्तात् । प्रजैव प्रयोजकक: । कथं 'केशेषु केशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तम्' । उच्यते । वृतेरन्त वितण्यर्थत्वाा- द्धमित्यभिहितं कर्मेति समानकर्तृकतेति रक्षित । कथं 'कणेहत्य पय. पिबति' , 'उदर पूरयित्वा भुक्ते', समानकालत्वात् । उच्यते । 'कणेहत्य' इत्यत्राभिलापनि- वर्तनानन्तरं यत्पान तदपेक्षया पूर्वकालत्यादिति 'कगेमनसी' (१-४ ६६) इत्यत्र क्षितः । 'चक्षुप निमीये त्यत्रो गुपसङ्ख मानादिति भाषावृत्ति । कथं 'कृत्या विप्र- कुलं व्रजतीति, नपुंसकहस्वत्वग्रसङ्गात् । उच्यते । तुमर्थेऽन्य विधानात् कर्तृक्ली- बत्वस्याविधानाद् गुणत्वादिति राक्षत । यद्येवं 'समासेऽनन्यूर्य' (७-१-३७) इत्यत्र न्यासे करि क्वाप्रत्यय उक्त । परम कृत्वेति समानाधिकरणनिर्देशपर तादेति रक्षितः । कथं 'पूर्वापरौ वारिनिधी विगाय स्थित' इति । अपूर्वकालत्वात् । उच्यते । स्थित. स्थिर इत्यर्थ । ऊर्ध्व स्थित इनि पुरुषोत्तमदेव. ।। १. 'चक्षुषी निमील्य हसतीखाद्युपसहयानमपूर्वकालवाद' इलेवमात्मकादित्यर्थ. । 'आस्य ज्यादाय स्वपिति चक्षुपी सम्मील्य हस्तीत्युपसङ्ख्यानमपूर्वकालत्याद् इति काशिरा ·दुर्घटवृत्ता अन्यथैवंकथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत् । २७ । कथम् 'अन्यथा कृत्वा गत.' । तथा 'कथं कृत्वे'ति । अनेन णमुल्भावात् । उच्यते । 'कथं कृत्वा चोदितम्' । 'अन्यथा कृत्या परिहृतम्' इति भाप्याद् वासरूपविधिना वा । स्यधिकारात् परेण वासरूपविधि प्रायिक इति रक्षितः ॥ कपादिपु यथाविध्यनुप्रयोगः । ४६ । कथम् 'अपुपत् स्वपोपमिति भट्टि , यतोऽनुप्रयोग पश्चात्प्रयोग । अनु. शब्दोऽयं समीप गची । 'अनुयत्समया' (२-१-१५) इतिवत् ।। कर्तरि कृत् । ६७ कथं * स्वम्थे को या न पण्डित' । त्वान्थ्य इत्यत्रार्थ । 'मुपि स्थ' (३-२-४) इत्यत्र सुपीति योगविभागात् क । 'आखूप वर्तत' इति वत् । 'सुं- स्थे(१)को चेति पाट । तयोरेव कृत्यत्तखलाः । ७० । कथं 'फलानामाशित' इति 'पृरणादि (२२ ११) सो वृत्ति । अ- नाते सकर्मकत्वात् कर्तरि तो न स्यात् । उच्यते । 'आशित कर्त्ता' (६-१- २०७) इति म्वरसूत्रे निपातनात् तरि त इति भाप्यम् । अविवक्षितकर्मत्वाद कर्मकत्वे तरिक्त । आरपर्ववाद टीई इति वृत्ति । एत 'गे भक्त' इत्यादी गुरो कमणोऽधिकरणत्वेन विवक्षित वाढ कर्मकले पतरि त । भक्तियोगाद्वा अर्शआद्यजन्त । एव 'भुक्ता ब्राह्मणा' । 'वनाय पीतपतिनजयत्सागि त्यजन्त । 'पीतप्रतिबद्धे' या पिपरिन्तिर्भावितण्यार्य । पायित इत्यर्थ । कथं 'भवितन्याप्रे- यसङ्गम वपुरिति कुमार , कर्मणोऽनावात् । उच्यते । 'म प्राप्तावित्वस्य 'आ- धृपाद्रे'त्यण्यन्तस्य रूपम् । कथं 'शयनीय गव्येति । उच्यते । 'कृत्यल्युटो बहु- लम्' (३-३-११३) इत्यधिकरणे ! कथं 'सोमनाथवन्दुमद् नतो जगदीश्वरमिति, "कृष्ण गित' इति कर्तरि क्त । उच्यते । नमन हि गतिभेद इति वैशेपिका , यदाहु 'भमणामुञ्चनप्रसारणोर्मज्वलगनमनादयो गतिविपया' इति । सेवा प्यर्थगतेरेयायामात् प्राप्तितिरेवेति गत्यर्थार्गक' (2-४ ७२) इत्यादिना क्त । १ 'मुसे' इनि चा 'स्वास्थ्ये' इति पा पाटो भवत् । * 'गुन' को (१) स पाठ । - ·. तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः । टित आत्मनेपदानां टेरे । ७९ । कथं 'कर्तारौ कार' इति न टेरेत्त्वम् । उच्यते । कृतटेरेत्वस्य आदेशो जाती । लक्षणाभावात् । यद्वा 'थासः से' (३-४-८०) इत्यत्र सकारादेशे कर्तव्ये एकारान्तादेशो ज्ञापयति आदेशादेशानां टेरेत्वं नेति । शेरते श्रयन्त इत्यत्र तुला- देशस्यैकदेशादेश इति टेरेत्वम् । एत्वे कृते वा अदादेशः ।। एरुः । ८६। कथं लोटि 'जयतीति प्रक्रिया । अनभिधानादिति केचित् । न, भा- प्यादौ प्रत्ययानुक्तत्वात् , 'जयतु जयतु भट्टा' इति 'ने(मि) सन्धाने दर्शनात् । नच प्राकृतानुशासनमस्ति । किञ्च तुशब्दस्थानिकस्तातड् च दृश्यते । 'उत्पन्नसर्वमानल्यो नष्टनिश्शेषचेष्टितः । स्वायगम्यनयः कोपि जयताद्राज्ञो महाचरः ॥ नित्यं ङितः । ९९ । कथं 'मातः! किं विदधाम' इति कुट्टनीमतं, 'लोटो लड्द' (३-४-८५) इत्यतिदेशेन 'नित्य डित' इति सलोपप्रसङ्गात् । उच्यते । 'लोटो लडदि'त्यत्र वृत्तौ 'विदो लटो वा' (३-४-८३) इत्यतो वाग्रहणानुवृत्तेरडादिव्यावृत्त्यर्थ व्यव- स्थितविभापाश्रयणादत्रापि न सलोपः । सलोपे च ‘पदान्तेषु बहुलमिति गुरुत्वे द्विमात्रता । 'विदधीमहि' इति वा पाठः कर्त्तव्यः ।। यासुट् परस्मैपदेपूदासो डिच्च । १०३ । कथं 'जिघांसन्तं जिघांसीयादिति, जिघांसधातोर्लिडि तिपि यासुटि जि- घांस्यादिति स्यात् । उच्यते । 'जिघांसी'त्यावश्यके णिनिः । 'झ्यादि'तीण्धातो. लिड्॥ 4- इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः॥ 998-- १ ने(मि)मन्भान नाम क्मिपि प्राकृतकाव्य स्यान्.

·७६ दुर्घवृत्ती अथ चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः। याप्प्रातिपदिकात् । १॥ अजाधतष्टाप् । ४। कथं 'त्व ब्राह्मणी ति, त्यादेशे लोपे च टाप्प्रसङ्गात् । उच्यते । 'अलिङ्गे युप्मदस्मदी' इति भाप्यात् । कथं तर्हि 'युप्मदस्मतिडव्ययमिति लिङ्गादिसंग्रहे त्रिलिङ्गकाण्डशेपे अमर । उच्यते । लिङ्गसामान्यपरं हि तत् । अथवा 'शेपे लोप' (७-२-९०) इति टिलोपो व्याख्येय. । तदुक्तं-'टिलोपष्टावभावार्थः कर्तव्य' इति । 'भ्यसोऽभ्यम् ' (७-१-३०) अभ्य वा कार्यः । कथं 'वृत्तौ' 'हनावि'त्यत्रादा- देशे न दाम् । सन्नियोगविधानादिति चेन्न, सर्वनामविष(व योविदि ? यदिह) सन्नियोगाभावात् । उच्यते । 'अच घेः' (७-३-११९) इति तपरनिर्देशो लक्ष- णान्तरायातदीर्घनिवृत्त्यर्थः । तेन टाब् भावी न भविष्यतीति भावः । 'गर्भवट्टावादयो भवन्तीति ज्ञापकतुल्यत्वाद् असर्वविपयत्वात् । भाप्यकारस्तु सन्निपातलक्षणपरि- भाषायामाह- का सेत्यत्र सन्निपातलक्षणपरिभाषा न क्रियते, 'न यासयोः (७-३- ४५) इति निर्देशात् । तिनोक्तत्वादिति नोच्यते, भाषाशब्दे 'गुरोश्च हलः' (३-३-१०३) इत्यकारप्रत्ययेमोक्तत्यात् टापोऽभावप्रसङ्गात् ।। ऋन्नेभ्यो ङीप् । ५। कथं 'नप्ता कुमारी' । उच्यते । भागवृत्तिकृन्नतृशब्दं स्वस्त्रादौ पठितवान् । तेन 'न पट्स्यसादिभ्यः' (४-१-१०) इति डीपो निषेधः । कथं तर्हि 'नत्री पौत्री सुतात्मजेत्यमरः । उच्यते । ये स्वसादौ न पठन्ति तन्मतेन ॥ उगितश्च । ६॥ कथं 'करिप्यमाणा पचमाना ग्रामणी' । उगिल्लक्षणप्टिलक्षणश्व डीप् प्रामो- ति.। उच्यते । यासुटो डित्त्वेन ज्ञापितं लकाराश्रयं चानुवन्धाश्रयं च कार्य ला. देशे न स्वीक्रियते ॥ टिडूढाणज्यसदनमात्रच्तयपठठकञ्करपः।१५। कथं 'सहचरीमशङ्कः पुरुषायुपमिति भट्टि, अधिकरणोपपदाभावा- त् । 'चरेष्ट' (३-२-१६) इत्यस्याभावे पचाद्यच् । उच्यते । 'भिक्षासेना- १. नोच्यत इति वृत्ताविल्यादी टारभारः प्रीत्वस्य तिनोक्तस्वादिति पंश्चिदुच्यमान समा- धानमस्माभिनाच्यत इत्यर्थः ·चतुर्थाध्याये प्रमथः पादः । दायेषु च' (३-२-१७) इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाप्रत्यय इति जयमङ्गला । गौरादिपाठादित्यन्यः । कथं 'मधुपी भ्रमरी' । 'गापोप्टर (३-२-८) इत्यत्र 'सुराशीथ्वोः पितेः' इति नियमात् टगभावे मूलविभुजादित्वात् कः, ततश्व टाप्रसङ्गात् । उच्यते । 'जातेरस्त्रीविषयाद्' (४-१-६३) इति डीप् । कथं त्वं श्रीस्त्वमीश्वरीति चण्डी । 'स्थेशभासे' (३-२-१७५) ति वरचि टापा भाव्यम् । तथा च भारविः-'विन्यस्तमालमहापधिरीश्वराया' इति । उच्यते । 'अश्नोतेरा- शुकर्मणि' इति वरटि 'ईचोपधाया' इत्यनुवृत्तेरीत्ये डीप् । कथं लवणा यवागूः । 'लवणाल्लुग्' (४-४-२४) इति ठको लुकि डीप् स्यात् । उच्यते । अत इत्यनु- वृतस्य टिदादिभिर्विशेपणाद् वर्णाश्रयाद् वर्णाश्रयविधौ प्रत्ययलक्षणं नास्तीति डीब- भावः । एवं 'श्रवणा रात्रि'रिति । श्रवणेति ‘विभापा फाल्गुनीश्रवणे' (४-२- २३)ति सूत्रनिर्देशादपि ! कथं 'किकरा. स्त्रियः' । 'कृमओ हेतुताच्छील्ये' (३-२- २०)ति विधानात् । तामैक्षन्त क्षणं सभ्या दुश्शासनपुरम्सराम्' इति भारविः, 'पुरोऽअतोऽपु सर्तेः' (३-२-१८) इति विधानात् । उच्यते । पचायच् कार्यः पदसंस्कारे ॥ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च । १९ । कथं यद्यसौ कूपमाण्डूकि! तवैतावति कः स्मयः' इति भट्टिः । अत्र कौरव्य- साहचर्यादपत्यप्रत्ययान्तो माण्डूकः माण्डकायनीति युज्यते । उच्यते । मण्डूकस्य भार्येति 'तस्येदम्' (४-३-१२०) इत्यर्थे । जयमङ्गलाया तु 'ढक् च मण्डूकाद्' (४-२-११९) इति चकारादुक्तः ॥ वयसि प्रथमे । २० । कथं 'बालामबालेन्दुमुखीं वभापे' इति रघुः । उच्यते । अजादिपाठात् । एवं वत्सा । कथं 'कन्येति । 'कन्यायाः कनीन च' (४-१-११६) इति निर्देशात् ।। पिगौरादिभ्यश्च । ४१ । १. 'लिशेरीचोपधाया. कन् लोपश्च लो नाम् च' इति उणादिसूनम्. २. विधानादिति "दिवाविभे'त्याद्युत्तरसूत्रस्याहेत्वादिविषयत्वाद् अहेत्वादी च वियत्तद्द्वहुपु कृलोऽविधानम् ' इति वचनेन सूनवाधकेनाच एष प्राप्त्या विकराशन्दे टाए साधुरेखेयाशय , ३. 'ताम्' इत्यतः पूर्व 'मूलविभुजादित्वात् क.' इति विमपि वाक्य प्रकृतासय पठ्यते मूलकोशयो. .

·७६
दुर्घटवृत्ती
कथं 'त्रपा क्षमा' यथा स्तनन्धयीत्यत्र धेटष्टित्वाद् डीप् , तथा पित्त्वात्
तत्र डीप् स्यात् । उच्यते । पित्त्वस्याड्विधौ चरितार्थत्वात् समुदायार्थत्वानु-
पपत्तेः ॥
वोतो गुणवचनात् । ४४ ॥
कथम् 'अनन्यगुास्तव केन केवलः' इति माघः । अनेन डीपि समासे
'नवृतश्च' (५-४-१५३) इति कप् स्यात् । उच्यते । डीपोऽभावपक्षे अनन्यगुर्वा
इति पाठः। समासान्तानित्यत्वाद्वा । भो अनन्य! । विष्णोः सम्बोधने, 'सर्वमिदं
जनार्दनः' इति दर्शनात् ॥
बावादिभ्यश्च । ४५ ।
'कृदिकारादक्तिनः', 'सर्वतोऽक्तिन्नादित्येके' । कुट्टनीमते 'वञ्चकवृत्त्यो
वेश्या', अक्तिन इति निषेधात् । उच्यते । वृतेः 'इक् कृप्यादिभ्य' इतीगन्तात् ।
यद्वा 'वञ्चकवृत्ता' इति पाठ. । (विसर्गश्रवणार्थः।) ॥
इन्द्रवरुणभवशवरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणा-
मानुक् । ४९ ।
कथं 'ब्रह्माणी' । ब्रह्माणमनितीति अनितेः कर्मण्यण् । एवं राजकुलानी।
'वामी तु भारती भाषा' इत्यमरः । तस्येदमर्थे अणि 'ब्राह्मोऽजातो' (६-४-१७१)
इति लोपः । कथं 'भिक्षुणी' । उच्यते । भिक्षु भिक्षुत्व नयति प्रामोतीति विपि
'कृदिकारादक्तिन' इति डीप् ॥
क्तादल्पाख्यायाम् । ५१ ।
कथम् 'अक्षरलवाक्षिप्ता जिहा' । उच्यते । लवशब्देनाल्पत्वस्योक्तत्वा.
दिति रक्षितः ।।
स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् । ५४ ।
कथं 'शुभाह्री' । उच्यते । चकारात् ।।
न क्रोडादिवड्वचः । ५६।
कथं 'कल्याणकोडी' । उच्यते । कोटाशब्दोऽत्रोपात्त इति न्यास उक्तम् ।
तेन क्रोडशब्दात् कल्याणकोडाति रक्षित. ॥

·चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः। अकुतः। ६६ । कथं 'सपदि वारिधरास्वभीरवः' इति माघः । तथा 'विशेपास्त्वना भीरुः कामिनी वामलोचने त्यमरः । उच्यते । 'इतो मनुष्यजातेः' (४-१-६५) इत्यनु. वृत्तौ (तद) विवक्षायां नोड् ॥ ऊरूत्तरपदादौपम्ये । ६९। कथं पीवरोरु! पिवत्तीव वाहणः' इति कुमारः । औपम्याभावादूडोऽप्र- घृतेः । उच्यते । 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति गुणाभावात् । 'अप्राणिजाते- श्वारजनादीनामुपसङ्ख्यानम्' इति ऊरशब्दाडि च बहुव्रीहिः॥ हिगो गनपत्ये । ८८। कथं 'पाञ्चकपालो भागः' । कथ पाञ्चकपालीयमिदम् ' । उच्यते । विभा- पानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वात् । 'चातुरर्थिकस्यैवर्णिक' इति अध्यात्मादिपाठसाम- र्थ्यात् । चातुरर्थिक इति 'कथादि'(४-४-१०२)पाठवलादिति रक्षितः । 'चातु-' र्विद्य' इति विगुत्वात् । चतुर्विधा विद्या इति विवक्षितः । 'चतन एव विद्याश्चा- तुर्वेद्यामिति । 'अनुशतिकादि (७-३-२०)त्वात् । पाग्दीव्यतीयत्वाद्वा ।। अत इञ् । ९९। कथं वसुदेवस्यापत्यं 'वासुदेवः' । उच्यते । 'ऋप्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च' (४-१-११४) इत्यण् वृष्णित्वात् । कथं 'शौरिः' । 'बाहादि (४-१-९६)त्यादि क्वाचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गप्रवृत्तेर्वा । एवं सावर्णिरिति ।। स्त्रीभ्यो ढक् । १२० । कथं 'ज्ञातेयं कुरु सौमित्रे! भयात् त्रायस्व राघवम्' इति भट्टिः । उच्यते । चाहादित्वादिञ् । कथं 'सापत्नो भाते'ति । उच्यते । शिवायण (४- १-११२)॥ यचः। १२१॥ कथं 'पार्थो धनञ्जयः', पृथाशब्दात् शिवाद्यण ॥ कौसल्यकार्यािभ्यां च । १५५ । कोसलशब्दात् मूलप्रकृतेरेवापत्ये फिन्प्रत्ययसन्नियोगेन युडागम इति १. अरुशब्दः स्त्रीलिङ्गेऽपि । तथा च वैजयन्त्या स्त्रीलिङ्गेषु,पाठः 'शाटीरेणुहरेणूराजलुकाकोलि- धूलयः' इति । 'सक्थि क्लीय पुमान् वारुः' इति च. २. प्राग्दीच्यतीयत्वादिति. लुक ·दुर्घटवृत्ती वृत्तिः । कथं तर्हि 'उपलम्भ्यामपश्यन्तः कौसल्यायनिवल्लभाम्' इति भट्टिः । न ह्यसौ कोसलस्यापत्यमिति रक्षितः । उच्यते । 'इतो मनुष्यजाते.' (४-१-६५) इति डीपन्तात् कौसल्यायनीशब्दाद् युवापत्ये ढकि तस्य 'अब्राह्मणगोत्रमात्रायुवप्रत्य- यस्योपसङ्खचानमिति लुकि 'लुक् तद्धितेलुकि' (१-२-४९) इति स्त्रीप्रत्ययनिवृत्तौ ।। जनपदशब्दात् क्षत्रियाद । १६८ । कथं 'केकय्युपज्ञं बत बनर्थम् ', 'ऊचुस्तथान्ये भरतस्य मायां धिक् केक- यौमिति भट्टिः । तथा 'प्राक् केकयीतो भरतस्ततोऽभूदिति । केकयस्यापत्यं स्त्रीति अनेनानि 'अतश्च' (४-१-१७७) इति लुको 'न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः' (४. १-१७८) इति निषेधे 'केकयमित्रयुप्रलयानाम् ' (७-३.२) इतीयादेश आदिवृद्धौ कैकेयीति स्यात् । तथा च रघुः 'कैकेयि ! कामाः फलितास्तवेति । उच्यते । केकयशब्दो मूलप्रकृतिरेवोपचारात् स्त्र्यपत्ये वर्तते इति न्यासः । शारिवादिषु पठ्यते । तेन डीन् ॥ वृद्धत्कोसलाजादाभ्यङ् । १७१ । 'पाण्डोर्जनपदात् क्षत्रियात् ड्यण् वक्तव्य' इति ड्यणि कथं पाण्डवाः । तस्येदमर्थे अण् ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती चतुर्थाघ्यायें प्रथमः पाद । अथ द्वितीयः पादः। तेन रक्तं रागात् ।। लुबविशेषे । ४। कथम् 'अद्य रात्री पुष्य' इति । पापी रात्रिरितिपद्विशेषविहितत्वाछुपा न भावितव्यम् । उच्यते । अन्तरगत्वाद्वि शष्येण सामानाधिकरण्ये अविशेष इ. निषेध इति रक्षितः ॥ आग्रहायण्यश्वत्थाट्ठक् । २२ । . झोपेरा.पाया.

·चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः कथम् 'आग्रहायणो मासः' । 'आग्रहायणी पौर्णमासी' [ 'सास्मिन्नि'(४-२- २१)त्यनुवृत्तौ नित्यं ठको भावात् । उच्यते । आग्रहायण्या अयमिति तस्येदमर्थे अण् । पूर्वमिपातव्यभिचाराद्वा ठकोऽनित्यत्वादौत्सर्गिकोऽश् ॥ सास्य देवता । २४॥ कथम् 'ऋद्धं हि राज्यं पदमैन्द्रमाहुः' । इति रघुः । यावता देवतासम्प्र- दानविपयेऽण् इप्यते । उच्यते । तस्येदमर्थे भविष्यति ॥ • सोमायण । ३० । कथम् 'अपेतयुद्धाभिनिवेशसौम्य इति, सास्य देवता (४-२-२४) इत्यनु- वृत्तेः । उच्यते । सोमदेवता हि तृप्तिहेतुः । अतः सुकुमारोऽपि तृप्तिहेतुत्वाद् उपचारात् सौग्य इत्युच्यते । तथा च 'सौम्यस्स्यात् सुकुमारे सोमदेवत' इत्यमरः॥ सङ्ग्रामे प्रयोजनयोद्धृभ्यः । ५६ । कथं 'भारतो ग्रन्थः' समामे विधानात् । उच्यते । भारतान् ‘अधिकृत्य कृते अन्ये' (१-३-८७) इत्यण् । ग्रन्थानां भूयस्त्वेन महाभारतम् ॥ क्रतूक्थादिसूत्रान्ताट्ठक् । ६० । कथं 'चातुर्विद्यः' । उक्थादित्वात् ठका हि भाव्यम् । उच्यते । कृतल- ब्धक्रीतकुशलार्थे अणो 'द्विगोर्खगनपत्ये' (४-१-८८) इति न लक्, चतुर्विधा इति मध्यमपदलोपिसमासत्वादद्विगुत्वात् । अत एव 'विद्या चानक्षत्रधर्मत्रिपूर्वे'- युक्थादिगणसूत्रे प्रत्युदाहरणं वृत्तौ त्रैविद्य इत्युक्तम् । अध्येतरि चातुर्विधिक इति ठको गणपाठा(दिति ? दपि) न लुक् ॥ कुमुदनडवेतसेभ्यो इमतुप् । ८७॥ कथं 'पुरी माहिष्मती द्विप' इति माघः । 'महिपाचेति वक्तव्यमित्यनेन ट्मतुपि महिप्मतीति स्यात् । महिप्मत्या साध्यं भावे (१) अर्थेऽण् ।। कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यलङ्कारेषु [९६ १. 'सुन्दरे सोमदेवते' इति तु अमरकोशे पाठः, २. 'विद्या च नागनभर्मसंसर्गत्रिपूर्वा' इति वृत्तिः, "३. 'महिष्मत्यास्तन भवेऽर्थेऽम् ' इति पाठः स्यान्, । ।

·, 40 दुर्घटवृत्तौ कथं 'सरलासक्तमातगौवेयस्फुरितत्विष' इति रधुः । अनेन ढकाल अवे. यकगिति स्यात् । उच्यते । 'ग्रीवाभ्योऽण् च' (४-३-५७) इति ढकनि अवेय- कम् , अणि तु अवेयमिति भवति । झुप्रागपागुदक्प्रतीचो यत् । १०१ । कथं 'प्रपेदिरे प्राक्तनजन्मविद्या' इति कुमारः, अनेन यतो भावात् । उच्यते । अव्ययात् कालवचनाद् अस्माद् परत्वात् ट्युट्युलाविच्छन्ति । कथं तर्हि 'प्राच्यासु वृत्तिप्विति शास्त्रारम्भे न्यासः । उच्यते । साध्वर्थे यता ।। इञश्च । ११२ । कथं 'पाणिनीय शास्त्रम्' । पणिनोऽपत्यमित्यण् । 'गाथिविदधिकेशिगणि- पणिनश्च' (६-४-१६५) इति प्रकृतिभावे पाणिनशब्दादपत्यार्थे इजि पाणिनिना प्रोक्तमित्यर्थे त्यनेनाणा भाव्यम् । उच्यते । अणतो नास्ति गोत्राधिकारात् । 'धू- द्धस्य च पूजायाम्' (४-१-१६५) इति युवसंज्ञया चात्र गोत्रसंज्ञा बाध्यते । तथा च 'प्रोक्ताल्लुरु' (४-२-६४) इत्यत्रोक्त-'पाणिनिना प्रोक्तमित्यर्थे वृद्धाच्छे पाणिनीयमिति । यद्वा पाणिनेन प्रोक्तमित्यणन्तादेव च्छः । पाणिनिरपि पणि- नोऽपत्यं भवत्येव ।। वृद्धाच्छः । ११४॥ कथं 'कातीयश्चेष्टसिद्धय' इति, कतशब्दस्यावृद्धत्वात्.। उच्यते । कतश- ब्दाद् गर्गादिपाठाद्यन् । 'यभिमोश्च' (४-१-१०१) इति फकि कात्यायनशब्दाद् 'वृद्धाच्छ. (४-२-११४) इति च्छे विषयीभूते 'फक्फिनोरन्यतरस्याम् (४- १-९१) इति फको लक् कातीयः कात्यायनीय इति ॥ धूमादिभ्यश्च । १२७ । फयं "दाक्षिणापथी वृत्तिः । शेपे धूमादित्वाद् वुनि दाक्षिणापथिकेति भाव्यम् । उच्यते । कचिदपवादाविपयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्तत इति तस्येदमर्थेऽण् ।। मनुप्यतत्स्थयोर्वञ् । १३४॥ कर्य सैन्धवो मनुष्य कच्छादी सिन्धुशब्दोक्त्यानुची अनेग बुनि सैन्यवक इति हि स्यात् । उच्यते । अभिजनेऽर्थे 'सिन्ध्वपकराभ्यां कन् । (४- .३-३२) इति मनुप्याचेः 'अणना च' (४-३-३३) इत्यणि अभि'चा सैन्धवः ।।

·चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः! गहादिभ्यश्च । १३८॥ कथं 'लुव्योगाप्रख्यानाद्' (१-२-५४) इत्यत्र 'स्वकीयस्य प्रत्याख्यान- मिति न्यासः, यतः 'कुक् जनस्य परस्य चे'त्युक्तं वृत्तौ । उच्यते । अत एव. न्यासात् स्वार्थिककन्प्रत्ययान्तस्वकशब्दोऽत्र द्रष्टव्यः ।, परस्य चेति चकाराद्वा स्वशब्दस्यापि कुक् । तथा च चान्द्रं सूत्रं- 'स्वपरजनदेवराज्ञां कुक् चेति । के- वलातु स्वशब्दाद् आणि सौवमिति । तथा 'द्वारादीनां च' (७-३-४) इत्यत्र वृती सौवमित्युदाहृतम् । 'स्वीयमिति तु 'तस्मै हितम् ' (१-१-५) इत्यर्थे 'प्राक् क्री- ताच्छः' (५-१-१) । 'नान्तरीयक' शब्दस्यान्तराशब्दाद् गंहादित्वेन च्छप्रत्यये नसमासे स्वार्थिकः कन् । पाठसामर्थ्यात् नत्रः प्रकृतिभावः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती चतुर्भाध्याये द्वितीयः पादः । 0000०- अथ तृतीयः पादः। युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ् च । १। कालाट्ठञ् । ११॥ कथम् 'अनुदितीपसराग' इति किरात. । तथा 'शार्वरस्य तमसो निपि- द्धये' इति कुमारः । उच्यते । कालादिति योगविभागादण् । 'विभाषा रागात- पयोः' (४-३-१२) इति विभापानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वाद्वाण् । 'कचिदपवाद- विषयेऽपीति वा तस्येदमर्थे अण् । वृत्तिकारा दिभिः प्रतिपादितत्वात् प्रागुक्त एव वा ।। सायंचिरंपाढे गेऽव्ययेभ्यष्टयुट्युलौ तुट् च । २३ । कथं 'साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिरिति । उच्यते । 'अ साम्प्रतिक' (४. ३-९) इति निर्देशात् | अध्यात्मादित्वाट्टज् । 'इसुसुक्तान्तात् के (७-३-५१) इत्यपि नास्ति, अत एव निर्देशादिति 'येषां च' (२-४-९) इत्यत्र रशितः। कथे 'शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्य' इत्यमरः। 'कालादिति योगविभागादण् । 'अव्ययानां . 'रायप्रति स.पाठः ·दुर्घटवृत्ती भमात्रे टिलोप' इत्यपि नास्ति, 'पहिपटिलोप' इत्यनेनास्यानित्यत्वज्ञापनात् । कथम् अकस्माद्भवमाकस्मिकम् । उच्यते । अकस्माच्छब्दाद्विभक्तिप्रतिरूपकान्नि- पातादध्यात्मादिपाठाट्ठमि टिलोपः । कथं 'दधतः पुरातनमुनर्मुनितामिति (माघः!) 'पुराणप्रोक्तेपु' (१-३-१०५) इत्यनेन ट्युट्युलोर्बाधात् । उच्यते । 'अबाधका- न्यपि निपातनानि भवन्तीति ट्युट्युलौ च । 'बाधकान्येव निपातनानि भवन्तीति भाष्ये स्थितम् । 'पुरातनमुनेरि'त्यादयः कालदुष्टा एवापशब्दा इति भागवृत्तिः । नैतत् तथा, यतः 'पूर्वपदात् संज्ञायामगः' (८-४-३) इत्यत्र भाप्य एवोक्तम् 'अ- शृगयनादिभ्य' (४-३-७३) इति निपातनाहगयनमिति सिद्धे 'अग' इति प्रतिषेधो ज्ञापयति अबाधकान्यपि निपातनानि भवन्तीति । तथा च जाम्बवतीविजये पाणि- निनोक्तम्- 'अस्ति प्रतीच्यां दिशि सागरस्य वेलोर्मिगूढे हिमशैलकुक्षौ । पुरातनी विश्रुतपुण्यशब्दा महापुरी द्वारवती च नाना' || इति द्वितीयसर्गे, 'अनेन यात्रानुचितं धराधरैः पुरातनं साजलतं महीक्षिताम् । ददर्श सेतुं महतो जरन्तया विशीर्णसीमन्त इवोदयश्रिया' ।। () इति चतुर्थ, 'त्वया सहार्जितं यच्च यच सख्यं पुरातनम् । चिराय चेतसि पुरस्तरुणीकृतमद्य मे' ।। इत्यष्टादशे । कैयटेन तु पृपोदरादित्वात् सिद्विरुक्ता । 'सर्वादीनि सर्वनामानि' (१-१-२७) इत्यत्रोक्तम् ।। यजृहाह्मणप्रथमाध्बरपुरश्चरणनामाख्याताट्ठक् । ७२ । कथं शास्त्रे भवं 'शास्त्रीय', द्यच्त्वात् ठको भावात् । उच्यते । 'तत आ गतः' (४-३-७४) 'तस्येदम्' (४-३-१२०) इति वाण । तदन्ताच्छः । एवं वार्तमिति च ॥ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे । ८७ । कार्य ज्योतिष शास्त्रम्, अनेनाणि वृद्धिसम्भवात् । उच्यते । संज्ञापूर्व- विधेरनित्यत्वाद् वृद्ध्यभाव इति मुभूतिः । ज्योतीपि नक्षत्राणि अस्य सन्ति गणनी- २. माघ इससङ्गतम् । 'किरातः' इति पाट्यम् .

·T चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः। यत्वेनेत्यर्शआयच् । साहचर्यात्तु वासवदत्ताख्यायिकति भाषावृत्तिः । 'लुवाख्या- यिकाभ्य' इत्यणो लुकि वा ।। नित्यं वृद्धशरादिभ्यः । १४४ । कथं 'पुरी द्रक्ष्यथ काश्चनीमिति भट्टिः, 'काश्चनी वासयष्टिरि'ति मेघः, वृद्धसंज्ञकत्वान्मयटा भाव्यम् । तथा च श्रीगोविन्दे 'तेनेदं काञ्चनमयं निर्मितं पुरमुत्तममिति वाल्मीकिः । उच्यते । 'कचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशत' इति । 'अनुदानादेश्च' (४-३-१४०) इत्यनपीति 'जातरूपेभ्यः' (४-३-१५३) इत्यत्र मैत्रेयः । कथं 'जगतोऽस्य जगन्मयेति चण्डी । मयटि डीपा भाव्यम् । उच्यते । जगन्मयते जानातीति मयधातोः पचायच् । अजादेराकृतिगणवाट्टाप् । कथम् 'आप्यमम्मगमित्यमरः । 'नित्यमेकाचो मयटमशरादेरपीच्छन्तीति वच- नाद् वाङ्मयमित्यादिवदप्शब्दान्नित्यं मयटा भाव्यम् । उच्यते । आप्यमिति प्र. मादपाठ इति व्याख्यानशीलः । 'तद्धिताः' (४-१-७६) इति बहुवचननिर्देशाद- नित्य इत्यन्यः ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः। अथ चतुर्थः पादः। प्राग्वहतेष्ठक् । १॥ समानोदरे शयित ओ चोदात्तः।१०८ ॥ सोदराद्यः । १०९। कथं 'सहोदरस्यातिमदोद्धतस्येति भट्टिः, कथम् 'अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति' इति । 'विभापोदरे' (६-३-८८) इति सभावेन सोदर्य इत्येव हि स्यात् । उच्यते । 'समानस्य च्छन्दसी (६-३-८४)त्यत्र योगविभागेन साधु- रित सोमनन्दी । यद्वा सहशब्दः समानार्थः । तथा च प्रयोगः - 'सर्वे ते सह १. साहचर्यादिति । साहचर्यमूलकाभेदोपचारेण ताच्छयादित्यर्थ. । 'लुवाख्यायिकाभ्य' इति नापूर्व पचन, किन्तु साच्छन्यन्यायसिद्धार्थपरमिति भागवृत्त्यभिप्रायः, ·दुर्घटवृत्ती जायन्त' इति । तेन सह समानमुदरमस्येति चोपसर्जनस्य' (६-३.८२) इति सभावे सोदर इति 'यत्र भ्राता सहोदरः' इति वाक्यं (न? च) सिद्धम् ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः । अथ पञ्चमाध्याये प्रथमः पादः। प्राक् क्रीताच्छः।१। आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात् खः । ९ । कथं 'पञ्चजनीयो' 'विश्वजनीयः', आभ्यां खप्रसङ्गात् । उच्यते । विश्व- जनादेः 'कर्मधारयादेवेदमिति वचनात् पष्ठीसमासादौ 'प्राक्क्रीताच्छः' । कथं 'सार्वजनीन' इति । 'सर्वजनाञ्चेति वार्तिकेन उनि पक्षे सार्वज- निकसर्वजनीनाभ्यां भाव्यम् । 'प्रतिजनादिभ्यः खञ्' (४-४-९९) इति खन् । असाधु: । यिना(श)कालीनादयः' 'सः सर्वधुराद्' (४-४-७८) इत्यत्र योग- विभा गात् ॥ तेन तुल्य क्रिया चेद्वतिः। ११५ । कथं 'पुत्रं मित्रपदाचरेदिति, क्रियातोल्याभावात् । उच्यते । मित्रकर्मका- चरणक्रियया तुल्यं यथा स्यात् तथा पुत्रमाचरेदित्यर्थात् क्रियातौल्याद्वतिः । कथं 'पितृवत् म्थूल: पुत्र' इति 'स्थानिवत्' (१-१-५६) सूत्रे न्यासः । अत्र युक्तं क्रियामहणं गुणतौल्ये मा मृदिति । स्थूलशब्दोऽयं धर्मप्राधान्यात् स्थौल्य. वृत्तिः । एवं च 'तत्र तस्येव' (१-१-११६) इति पतिः । पुन इति सप्तम्यन्त पितरि यत् स्थौल्यं तत् पुत्र इत्यर्थः । यद्वा स्थूल इति विशेपणेन हेतुनिर्देशः । स्थौल्याटेतोर्गमनादिना पित्रा तुल्य इत्यर्थः । एवं चानेन वतिः ।। तस्य भावरत्वतलौ । ११९ । कथं बीत्वं' 'पुम्त्व', 'स्त्रीपुंसाभ्या नसी भवनाद् (४-१-८७)इत्यस्य भावात् । उच्यते । 'आ च त्याद्' (५-१-१२०) इति नकारात् त्वतलौ । 'यस्याः * मांगन' रा.पाट..

·पञ्चमाध्याये प्रथमः पादः । وا समस्तसुरतासमुदीरणेन चण्डी, भावस्य समुदीरणायोगात् समूहे तु तलोऽभावात् । उच्यते । धर्मपर्मिणोरभेदोपचारात् धर्मी ग्राह्यः । कथम् 'अस्तित्वं' 'ममत्वमिति, प्रातिपदिकाधिकारात् । उच्यते । विभक्तिप्रतिरूपकनिपातत्वात् । कथं 'नाना- त्वम्, अन्यथात्वयोगपद्यपौनःपुन्यादय' इति, असत्त्ववाचित्वात् पष्ठीसम्बन्धामा- वात् । नानादयोऽत्र नानाभूतादिवचना ग्राह्याः । एवंच प्रेम स्नेहोऽथ दोहदमिति प्रियस्य भाव इतीमनिचि 'प्रियस्थिर' (६-४-१५७) इति प्रादेशे प्रेमा इति भाव्यम् । उच्यते । प्रीधातोर्मनिन् 'सर्वधातुभ्य' इत्यनेन । पृथ्वादिभ्य इमनि- जन्तसम्भवात् पुंसि । तथा च इमनिजभावे यच्कम्' इत्याद्यमरलिङ्गकारिका । कथं 'पौर्णमासी तु पूर्णिमा' इति, द्रव्यवचनत्वात् । उच्यते । पृधातोर्भावे क्तः। ततो 'भाववचनादिमब् वक्तव्य' इति प्रेम नित्यम्' (४-४-२०) इत्यत्र वार्ति- केनेमप् ॥ गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च । १२ । कथं 'वैरमिति । वीरस्य भावः कर्म वेति प्या भाव्यम् । उच्यते । 'द्वन्द्वाद् वुन् वैरमैथुनिकयोः' (४-३-१२५) इति निर्देशात् । कथं 'सहजचापल- दोषसमुद्धतः' इति माघः, अत्र चपलशब्दपाठात् प्यञ्भावात् । तथा च माघः- 'चापल्यादथ पयसस्तरङ्गहस्तैरिति । उच्यते । शिवादित्वादण् ॥ सख्युर्यः । १२६ । कथं ततो नियुक्तो दौत्येनेति चण्डी । तथा 'वाणिज्यं चेति वृत्तयः' इ. त्यमरः । 'स्यात् सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणो' रिति । ब्राह्मणादौ पाठात् प्यञ्भावात् । तथा च (माघः!) 'प्यञप्यत्र तेन दौत्यमिति भापावृत्तिः ।। इगन्ताच लघुपूर्वात् । १३१ । कथं 'कवेः कर्म काव्यम्' । अणा कावमिति हि स्यात् । उच्यते । ब्राह्म- गादित्वात् प्यञ् । अथवा 'कवृ वर्ण' इत्यस्माद् 'ऋहलोयॆत् ' (३-१-१२४) । 'कु शन्दे' मनोहरत्वादवश्यं कृयत इति 'ओरावश्यके' (३-१-१२५) इति ण्यद्वा ।। योपधाद् गुरूपोत्तमाहुञ् । १३२ । १. 'बकमिसुससनन्त यदनान्तमकतरि' इति. २. 'दुतवणिग्भ्यां च इति वात्तिकम. नुसन्धाय प्रश्नः कथमिति.

·दुर्घटवृत्ती कथं साहाय्य', वुजो भावात् । तथा च माघः-'साहायकव्यग्रभुज प्रसस' इति । उच्यते । जयादित्यमतेन साहाय्यमित्यपि न भवति चेति भागवृत्तिः ।। द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च । १३३ । कथं 'गुरुलाघवम् ' । उच्यते। पर्यायशब्दानां गुरुलाघवाचिन्ता नास्तीति भाष्यकारवचनप्रामाण्यात् पूर्वविप्रतिषेधेन 'इगन्ताच' (५-१-१३१) इत्यम् । उत्तरपदस्य लेत्यस्य (विधि? वृद्धे) स्तत्र स्वीकारात् सिद्धिः । गुरुशब्देन धर्मवच- नेनैव लाघवशब्दस्य वा द्वन्द्वः ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ पश्चमाध्याये प्रथमः पादः। अथ द्वितीय पादः। धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ्। १। प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम् । ९६ । कथं 'शि खी', पाण्यङ्गत्वाद् । उच्यते । बीह्यादित्वादिनिः । सिध्मादिभ्यश्च । ९७। कथं 'कुष्ठी सिध्मादिपूपतापाच इति पाठात् । उच्यते । दीर्घान्तादेव ल- प्रत्यय इप्यते । हूस्वान्तात्तु 'द्वन्द्वोपतापगात् प्राणिस्थादिनिः' (५-२-१२८)॥ रजःकृप्यासुतिपरिषदो वलच् । ११२ । परिपूर्वात् सदेः 'सत्सूद्विप' (३-२-६१) इति किपि सदिरपतेः' (८-३- ६६) इति पत्वे परिपच्छब्दावलच् । तथा च घोषः --'या सम्प्रति परिपहलाना- मिति । एवञ्च कथं परिपठ्ठलान् महावारिति महिः । नवाक्षरत्वेन छन्दोभ- १. 'प्राण्यादिति वक्तव्यम्' इति हि वात्तिकम्, * 'सी' स.पाट ·. । : पञ्चमाध्याये द्वितीयः पादः । कात् | नवाक्षरेणेकपादे वृत्तभेदोऽस्ति यथा 'प्रधाने कर्मण्याभिहिते लादीनाहुर्द्विकर्म- णामिति । तथा 'तस्मै तिलोदकं दद्यादपुत्राय भीष्मवर्मणे' । एवञ्च न च्छन्दोभङ्ग इति भागवृत्तिः । पृपोदरादित्वादिकारलोपे एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् पर्पच्छन्दा. द्वलनिति भाषावृत्तिः । यद्वा 'पृषु मेहने' इत्यतः 'शृद्दभसोऽदिः' इति बाहुलकाद- दिप्रत्यये। पर्पच्छन्दमत्र केचिदाचार्येण ग्राहिताः, केचित् पूर्व व्युत्पन्नम् । उभयमेतत् ममाणमुभयथाप्याचार्यण शिष्याणां प्रतिपादितत्वादिति यथोक्त(सिद्ध)ये 'युवा ख- लति' (२-१-६७) इत्यत्र न्यासकृत् । कथं 'रजोयुक्ता भूरि'त्यत्र (न) वलच् उच्यते । इतिकरणानुवृत्तेः ।। ज्योत्स्नातमिस्राशृङ्गिणोर्जस्विन्नूर्जस्वलगोमिन्म- लिनमलीमसाः । ११४ । कथं ज्योतिष्मती', इह संज्ञायां ज्योल्लानिपातनात् । उच्यते । अन्यत- रस्यांग्रहणानुवृत्तेर्मतुप् च ॥ अत इनिठनौ । ११५। कथं हलन्ताद् । नीद्यादित्वात् । कथं जाती ‘सर्पिणी' । 'एकाक्षरात् कृती जातेस्सप्तम्यां च न तौ स्मृताविति वचनात् । उच्यते । सर्पणं सर्पः । तद्योगा- दिनिः । ईनौ तु 'जातेरस्त्रीविषयाद्' (४-१-६३) इति ङीपि सर्पिणीत्येव । 'ए- काक्षरात् कृतो जातेरि'त्यादि वाच्यं प्रयोगादितिकरणानुवृत्तिसाध्यम् । अतः प्रयो- गदर्शनात् कचित् तौ भवतः पठिपठी' । पठिशब्दोऽपि हि पठनं पठः, भावे घम् । संज्ञापूर्वकत्वाद् वृद्ध्यभावः । अत इनिः । 'नित्यवीप्सयो.' (८-१-४) इति द्विर्भावः पठिपठी । यद्वा 'बहुलमाभीक्ष्ण्ये' (३-२-८१)णिनि । वृद्ध्यमावः पूर्ववदेव । 'भाभीक्ष्ण्ये द्वे भवतः' इति द्वित्वम् । (इमा च । लक्ष्मीवान् । इन्तु लक्ष्मीश्वला सामासर्जविलजिति भागुरिः) एव पठी अभ्यासशीलः । (उज्ज्वल)स्तूणादिवृत्ती 'इक् कृप्यादिभ्य' इति इक् । पठिर्भावोहक इत्याह । कथं 'श्रावी प्रत्ययः' । प्रमाणे द्वयसज् (५-२-३७) इत्यत्रोक्तम् । उच्यते । अपो विषये घञ्चहुलवचनादिति । एवं च श्रवणं श्राव इति धजन्तात् पूर्ववदिनिः । यद्वा श्रावयतीति श्रावी । आ- वश्यके गिनिः । शब्दश्वोच्चार्यमाण आत्मसंथाव इति । कथं 'गुर्विणी' । उच्यते । । १. इनिरय कृत् स्यात्.

·दुर्घटवृत्ती गुरुत्वमिन्वतीति । 'इव व्याप्तावि'त्यतः किपि वलिलोपे 'कन्नेभ्यो डीपि' (४-- १-५)। गुरुरुदरे अस्या अस्तीति नीह्यादीनिर्वा || नीह्यादिभ्यश्च । ११६ । कथं 'मालिकः । ब्रीह्यादौ 'शिखादिभ्य इनिरेवेति वचनादिनिमतुपावेव । माली मालावानित्येव भवति । उच्यते । माला पण्यमस्येति तदस्य पण्यम्' (४.४.५१) इति ठक् ॥ तुन्दादिम्य इलच्च । ११७ । कथं 'जिहाले जुहवाम्बभूविम रुपा राजन्यसत्तामपि' इति मुरारिः । तु- न्दादित्वादिलचि जिहिल इति भाव्यम् । उच्यते । 'स्वाङ्गाद् वृद्धौ च' इति गणसू- त्राधिता जिहास्य जिह्विलः । वाचालस्तु जिह्वालः । 'प्राणिस्थादात' (५-२-९६) इति लच्॥ एकगोपूर्वाट्ठञ् नित्यम् । ११८ । कथम् 'एकदेशी अवयवाति वृत्तिः । उच्यते । पूर्वनिपातव्यभिचाराद- स्यानित्यत्वादिनिः । ननु कर्मधारयान्मत्वर्थीयाद् बहुव्रीहिरिष्टो लघुत्वादिति का- तीयन्यायान्नानिः । यत्र बहुव्रीहिमत्वर्थीययोरेकार्थता तत्रायं न्यायः । इह तु एको देशोऽस्येति बहुव्रीहिणा अवयव एव प्रतीयते, नावयवी । यथा लोहितशा- लिमान ग्राम इत्यादौ नाय न्याय इत्यपरसूत्रे न्यासः । यद्येवं कथम् 'अइउण्' इत्यत्र 'अ इ उ इत्यादिको विशिष्टानुबन्धवच्छब्द' इति न्यासः । तथा 'हेतुमति च' (३-१-२६) इत्यत्र 'भिक्षा हि प्रचुरतरव्यञ्जनवत्य' इति । तथा विशेषणसू- त्रे 'अनेकप्रकारवदस्त्विति । मन्सूत्रे च 'इकारानुवन्धवत्प्रातिपदिकमिति । तथा 'विसकिसलयच्छेदपाथेयवन्त' इति मेघः । 'फलवत्पूगमालिनेति रघुः । 'त्वगुत्त- रासायतीमिति कुमारः। वहुव्रीहिमत्वर्थयोः समानार्थत्वात् । उच्यते । एकीय- मते तत् । ये तु लाघवार्थ नानुमन्यन्ते, तन्मते नैते प्रयोगाः । रक्षितस्तु 'वहुवी- हेरेकदेशशब्दादिनिः । 'अइटणि'त्यत्र नास्ति । स हि इतिकरणानुवृत्तेः कर्मधा- रयादेवेन्यत' इत्याह ॥ अस्मायामेधास्रजो विनिः । १२१ - ·पञ्चमायाये तृतीयः पादः । कथं 'सरस्वान् अर्णवः' । 'सरस्वती पयस्वानि ति भाप्योदाहरणाद् 'ए- कगोपूर्वाद् ' (५-२-११८) इत्यतः परेण मतुप ममुचीयत इति भा(प्य! पा)वृत्तिः । कथं भवन्ति मायाविपु य न मायिन' इति भारविः । तथा 'जातवेदोमुखान् - मायो' शते कुमारः । बीद्यादिपाठादिनिरपि । 'फलबर्हाभ्यामिनन्' । कथं 'फल- वान् फलिनः फली'त्यमरः । अनेन नित्यमिनचा भाव्यम् । बहुलग्रहणानुवृत्तेः ।। द्वन्होपतापगात्प्राणिस्थादिनिः । १२८ । कथम् ‘इयं चर्मवती कन्येति, अनेन नित्यमिनिप्राप्तेः। इन् ठन्नादेर्वाधकः । उच्यते । चकारान्मतुप् समुच्चीयते इत्येके । इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती पद्यमाभ्याये द्वितीयः पादः । अथ तृतीयः पादः। प्राग्दिशो विभक्तिः ।। सर्वेकान्यकिंयत्तदः काले दा । १५ । कथं तत्र देव सर्वत' इत्यत्र न दाप्रत्ययः । अन्तरगत्वात् कालसामान्य तस्येप्यमाणत्वात् । 'कालविभागे चानहोरात्राणाम् ' (३-३-१३७) इत्यत्र रक्षितः।। इदमस्थमुः। २४ ॥ कथम् 'इमं प्रकारमापन्न इत्यम्भूत'(लक्षण!) इति । प्रकारश्च सादृश्यम् । तत्र तृतीया युक्ता । इत्यम्भूतलक्षण(२-३-२१) निर्देशाद् द्वितीयान्तादपि थमुः ।। दक्षिणादाच् । ३६ । कथं 'दक्षिणापथः' । उच्यते । आवन्तस्यैव पथिशब्देन समासात् । एवं 'यशस्य दक्षिणामुखं । एवमुत्तरापथम् उत्तरामुखमिति ।। अस्ताति च । ४० । कथं 'पश्यामि तां तत इतः पुरतश्च पश्चाद्' इति भवभूति. । 'पुरः पुर- ·. प०४॥ । तोऽप्रत' इत्यमरः । तथा 'पुरतः प्रथमे चान' इति विश्वप्रकाशः । चिन्त्यमिति भाषावृत्तिः । यद्वा पुरस्तिष्ठतीति प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे णिचि टिलोपे च पचाद्याच आधादित्वात् तसिः । पुरोवर्तिनीमित्यर्थः ।। याप्ये पाशप् । ४७॥ कथं 'रक्षःपाशानिति भट्टिः, क्रियागुणयोर्निन्दायोगात् । उच्यते । अत्रापि राक्षसक्रिया निन्द्यते ॥ द्विवचनविभज्योपपदे तरवीयसुनौ । ५७ । कथं 'गोतरः', क्रियागुणाभावात् । तौ हि प्रकृप्यते । उच्यते । गोत्व- गुणप्रकर्षे तरवत्र ।। प्रकारवचने जातीयर | ६९ । कथम् 'एकजातीया', 'सङ्घयाया विधार्थे धा' (१-३-४२) इति धाप्रत्य- येन बाधितत्वात् । उच्यते । गुणद्रव्यप्रकारे जातीयर्, क्रियाप्रकारे तु धापत्यय इप्यते ॥ वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच् । ९३ । कथं 'कतमो भवतां देवदत्तः', जातेरिह प्रश्नाभावात् । उच्यते । 'कतर- कतमी जातिपरिप्रश्ने' (२-१-६३) इति जातिग्रहणाद् अन्यत्रापि भवति । इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ पञ्चमाध्याये तृतीयः पादः। अर्थ चतुर्थः पादः। पादशतस्य सङ्ख्यादेवींप्सायां वुन् लोपश्च । १। अपडक्षाशितलंकर्मालंपुरुषाध्युत्तरपदात् खः । ७ । फयम् 'अम्माम्यधीनं किमु निम्पृहाणामिति भारविः, केवलादधिशब्दात् खप्रत्ययाभावात् । उच्यते । इनमधिगतोऽधीन इत्यायतपर्यायोऽस्ति, यस्यायं प्रयोगो यार्मिके 'वाक्य वक्तर्यधीनमिति भाषावृत्तिः । तथा 'चाधीनो निम्न आयत्त ·पञ्चमाध्याये चतुर्थः पादः । इत्यमरः । यद्वा 'धीड अनादर' इति देवादिकात् निन्दायां नन्समासे आदरार्थ एव । अथवा अस्मास्वधीति 'सप्तमी शौण्डै.' (२-१-४०) इति समासे बहुल- वचनादलुकि खप्रत्ययः ॥ किमत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रक। ११ । कथम् 'उच्चस्तरां वक्ष्यति शैलराज' इति कुमारः, शिरोविशेषणत्वेन द्रव्यप्रकर्पात् । उच्यते । वक्ष्यतीति क्रियाविशेषणत्वात् ॥ यावादिभ्यः 1: कन् । २९ । कथं 'सा कन्दुकै. कृत्रिमपुत्रकैश्चेति कुमार. । 'पुत्रात् कृत्रिम ' इति ग- णसूत्रात् कनैव कृत्रिमार्थो लब्धः । कृत्रिमग्रहणानर्थक्यात् । अनुकम्पाद्यर्थकना । अनुकम्पाद्यर्थेऽपि पुत्रशब्दोऽस्ति । तद्यावृत्तये कृत्रिमग्रहणम् ॥ अपादाने चाहीयरुहोः । ४५ । कथं 'मा दर्शतान्य भरतं च मत्त' इति भट्टिः, 'के न सविद्रते नान्य- स्त्वत्तो बान्धववत्सलः' इति, 'अन्याराद्' (२-३.२९) इत्युपपदपश्चमीत्वात् । उच्यते । तसिरिति योगविभागात् । 'आद्यादिभ्य उपसङ्ख्यानमिति वा ।। सङ्ख्यायाश्च गुणान्तायाः।५९। कथं सीतामूचे सुखा भव' इति भट्टिः । अपपाठ एवायम् । सुखाकुर्विति पाठ आद्यः ।। अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः । ७५ । कथं 'नीचः' । उच्यते । न्यञ्चतीति न्यक् न्यगेव नीचः । पद्मनाभाद्यर्थ- वदजिति योगविभागादच् ॥ ब्रह्मस्तिभ्यां वर्चसः। ७८ । कथम् 'अस्माकमपि त्रैह्मवर्चसो न विभेपी'ति मुरारि । समासान्तविधे- रनित्यत्वात् ॥ तत्पुरुपस्याङ्गुलेः सङ्ख्याच्ययादेः। ८६ । १ 'आदान' इति 'आधारे' इति च पाठी धातुवृत्त्यादिपु •. मलिनाथस्तु 'उच्चैस्तरम्' इति पाठमास्थाय द्रव्यप्रकर्षादामभावो न्याय इत्साह. २ 'ब्रह्मवर्चसाद्' इति त्याधुनिकोऽनघराध्ये पाठो दृश्यते ·दुर्घटवृत्ती कथं 'गामेकां स्वर्णमेकं वा भूमरप्यर्धमट्गुलमिति । तथा च 'उच्छसिता भूमिः सागुलान्येकविंशतिरिति केवलादड्गुलिशब्दादचोऽभावात् । उच्यते । मद्गुलिरस्य परिच्छेदिका विद्यत इति अर्शआदित्वादच् । एवं चागुलिपरि- च्छिन्नो भागोऽङ्गुलः ॥ राजाहस्सखिभ्यष्टच् । ९१ । कथं 'वायुसख्या' । उच्यते । बहुव्रीहिणा । कथम् 'आगामिवर्तमानाह- युक्तायां निशि पक्षिणी'. विशेषणसमासात टचा भाव्यम् । उच्यते । आगामि- वर्तमाने अहनी यम्याटप्रहरम्यति बहुव्रीहिः । समासान्तविधेरनित्यत्वाद्वा । 'रो- ऽमुपि' (८-२-६९) इति रेफादेशाद् 'हशि च' (६-१-११४) इत्युत्वं न ॥ उपसर्गाच । ११९। 'यद्यहं नाथ! नायाम्यं विनसा हतबान्धवा' । इति भट्टिः । यावता 'बेयों वक्तव्य' इत्यनेनाचि नासिकाया प्रादेरो कृते विग्र इति स्यात् । तथा चामरः-'वि. प्रो विगतनासिक.'।नसाशब्दम्याय प्रयोगः । तथा च कोशान्तरं---'नसा नासापि नासिका' | 'नस कौटिल्य' इत्यस्य पचाद्यनीति धातुप्रदीप टीका । कथम् 'अ. (प)नासिको वाल:' । 'अनुनामिको वर्ण.' । 'मुखनामिकावचनोऽनुनासिक' (१-१- ८) इति निर्दशादम्यानित्यत्वात् ॥ धनुपश्च । १३२ । कथं 'म्बलावण्यागमाधृतधनुषमहाय तृणवदिति महिनस्तोत्रम् । समा- सान्तविधैरनित्यत्वाद् 'या सनायाम् ' (५-४-१३३) इत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थितविभापा. विज्ञानाद्वा मिहायलोफनन्यायेन । गन्धस्येदुत्पतिसुसुरभिभ्यः । १३५ । कर्य 'कान्तकान्तवदनप्रतिविम्चे भमयालमहकारमुगन्धायि'ति माषः । 'तदेशान्तग्रहण कर्नन्यमिति वचनाद गन्धम्यावयवत्ये स्वाभाविकन्वे इप्रत्ययवि. पानान । 'भग्नरालमहारसुगन्ध' इत्याधः पाठः, मुगन्धाविति प्रमादपाठ एव । लक्ष्यपरतन्त्रस्यान् पायिकं वानिकामियन्यः । तथा च एवे चानियोग' इत्यस्य प्रायिफन्त्र रभिननोक्तम् । 'महारतः पुरागन्धिराटद' इति भारवीयत्र्याएयायामुक्तं • फिपर ·पष्टाध्याये प्रथमः पादः । प्रागवस्थातोऽन्यदीयगन्धस्य सम्पादनाद् गन्धः प्रारम्मक एवेति भवत्येकान्तग्रहणं गन्धविशेपणम् । (स्ताता?) किन्त्वेवम् 'आघायिवान् गन्धवहः सुगन्धस्तेनारविन्द- व्यतिपद्यांश्चेति भहिव्याख्याने जयमङ्गलायां यदुक्तम् गन्धस्येद्' इत्यादिना इकारो न भवति, तब तदेकान्तग्रहणादिति, तव्याहतं स्यात् ॥ वयसि दन्तस्य दत। १४१ । 'सा दक्षरोपात् सुदती ससर्ने'ति कुमारः। तथा 'मुदती सुनन्दे'ति रघुः । न चान वयो गम्यते । भगवती गौरी इन्दुमती च तत्र पालापदेन विशे पिता । 'बालेति नियता नारी यावत् पोडशवत्सरमिति. तथा 'बालोनपोडशेति स्मृतेश्च पञ्चदशवर्षीया गण्यते । एवं चात्रापि यौवनं गम्यत एव ।। नवृतश्च । १५३ । कथं वरतनु ! सम्प्रवदन्ति कुकुटा' इति । नदीसंज्ञकस्तनूशब्दोऽयम् । 'अबार्थनयोईस्वः' (७-३-१०७) इति ह्रस्वविधानात् । एवञ्च नित्यं कप् स्यात् । उच्यते । समासान्तविधेरनित्यत्वादिति वाच्यम् । एवं च 'सुतनु ! सत्यमलकर- णायेति । तथा 'ननु सुतनूमनुपालयानुयान्तीमिति माघः ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती पञ्चमाध्याये चतुर्थ. पादः । अथ पष्ठाध्याये प्रथमः पादः । एकाचो द्वे प्रथमस्य । १। श्लो। १०॥ कथम् ‘आदध्यादन्धकारे रातिमतिशयिनीमि'ति मयूरः, आशीलिडि श्लोर- भावात् । 'दध धारण' इत्यात्मनेपदानित्यतादित्युक्तं प्राक् । आधेयादिति वा पाठः कर्तव्यः॥ । वचिस्वपियजादीनां किति । १५ । कथं 'ववाह रक्तं पुरुषा' इति । उच्यते । भूवादेराकृतिगणत्वात् तत्र वहिः ·दुर्घटवृत्तौ प्रकृत्यन्तरमस्ति । 'बाह प्रयत्न' इत्यस्मादात्मनेपदानित्यत्वाद्वा। कथं 'यष्टिः । यजेः 'क्तिनि क्तिचि वा न सम्प्रसारणम् । उच्यते । 'शक्तियष्ट्योरीकक्' (४-४-५९) इति निर्देशात् । कथं 'वाच्यतीति 'किव्वचि' इत्यादिना किप्सन्नियोगेनासम्प्र- सारणाद्वच्येकदेशविकृतत्वात् सम्प्रसारणप्रसङ्गात् । साहचर्यादविकृतवचिग्रहणाद् , व्यक्तौ शब्दान्तरत्वाद्वा । कथं 'कर्णवेधः' 'व्यधो वेधे' इत्यमरः । उच्यते । विध विधाने' घम् । (धातो)रनेकार्थत्वात् ।। शृतं पाके । २७ । कथं 'शृतं धान्यपटोलयोरिति । क्षीरहविपोनित्यं व्यवस्थितविभापात्वात् . कचिदन्यत्रापि भवति । पक्कमिति वा पाठः । 'पाके क्षीराज्यपयसामिति चान्द्राः।। आदेच उपदेशेऽशिति । ४५ । कथं ' (रुक्तक)मरतकाय' इति । आहूयतेऽनेनेति पुंसि संज्ञायां घे आत्वभावात् । गा का शब्द इति दिवादौ पठितव्ये कै गै शब्द इति भ्वादौ पाठाद् ज्ञापकाद् आत्वमनित्यमिति ज्ञापकसमुच्चयः । पोदरादिपाठाद्वा आत्वाभाव इति केचित् ॥ पद्दन्नोमास्हृन्निशसन्यूपन्दोपन्यकञ्छकन्नुदन्ना- सञ्छरप्रभृतिषु । ६३ । कथं 'माघे मासि रटन्त्याप' इति, छन्दसीत्यनुवृत्तेः । उच्यते । भाषाया- मपीप्यत इति वृत्तिः । एवञ्च ‘पदा भरद्वाजमुनि सशिप्यमिति भट्टिः । 'व्यायाम- क्षुण्णगात्रस्य पयामुर्तितस्य चेति । पच्छब्दोऽय पादपर्याय इति रक्षितः ॥ लोपो व्योवलि । ६६ । कथम् 'अन्लश्च रसाः' इत्यमरः । 'रवि लवि अवि शब्दे' इत्यतः 'मू- शक्यविभ्यः क्लः' इति क्लप्रत्यये बलोपात् । उच्यते । यकारसाहचर्यात् न (याप) रलवि(प)ये लोपः । अस्य पवर्गान्तगणे (वा) पाठः । कथं तर्हि 'वृश्चिक' इति । उच्यते । 'प्रश्चना ब्रीहित्रण इत्यादौ तु प्रतिषेधादिति भाषावृत्तिः । ('असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' शपोऽसिद्धत्वे वलोपाद्वा शपोऽसिद्धत्वेन वकारस्यैवाभावात् !) । 1. जयचिप्रच्छपायतस्तुस्टपुजुयीणों दीर्घोऽसम्प्रसारण च' इति वचनम. 'मिसविअनि शन्दे इति. ३. प्रनिपधश्च भाष्योक्त यलोपप्रत्याख्यान स्यात् . २. पाठश ·पष्टाध्याये प्रथमः पादः। . - हल्ङ्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल् । ६८ । फथम् 'अर्धपिप्पली', प्रत्ययग्रहणपरिभाषया ड्यावन्तादेव सुपो भावात् । तत्र दीर्घग्रहणान्नात्र तदादितदन्तनियमः । तद्धि निष्कौशाम्पिरित्याद्यर्थमिति रक्षितः ॥ आद् गुणः। ८७। कथं 'दग्धां गुहां पश्य उलूकपूर्णामिति । 'संहितायाम्' इत्यनुवृर्नासं- हितायाम् । कथम् ‘आउदकान्तं पद्नं प्रियमनुव्रजेदिति, 'संहितैकपदे नित्यति वचनात् । उच्यते 'ऊदनोर्देशे' (६-३-९८) इति दीर्घोच्चारणग्रहणादवग्रहार्थका- देकपदेऽपि संहिता अनित्येति । 'शक्तियट्योरीका (४-४-५९) इति दीर्घोच्चार- णाच्च । तथा च 'उपसर्गाद्रस्व ऊहतेः' (७-४-२३) इत्यत्र रक्षितेनोक्तं हितैकपदे नित्येत्यादि प्रायिकमिदम्' । ओदकान्तमिति वा पाठः ।। वृद्धिरेचि । ८८ । कथं 'शुद्धोदन' इति । शकन्ध्वादित्वाद् ओत्वम् । 'द्रपुमुत्सुकमिति(!) पुञ्ज! एतौ' । उच्यते । असंहितायां भविप्यति ॥ औतोऽम्शसोः । ९३ । कथं 'चित्रगुं', स्थानियत्त्वादात्त्वप्रसङ्गात् । अनल्विधाविति निषेधान्न स्थानिवत्त्वम् ।। अकः सवर्णे दीर्घः । १०१ । कथं 'नैप अ(ध्य ! ध)यनस्य समय' इति । 'कर्मणा यमभिप्रैति' (१-५- ३२) इत्यन च 'अभिप्रयणमभिप्राय' इति न्यासः । उच्यते । 'गतिकारकोपप- दानाम्' इति सुपः प्राक् समासे । पर(पूर्व : रूपत्वे वा । कथं 'तपोवनं प्राध्य- यनाभिभूतं समुच्चरच्चारुपतत्रिशिक्षमिति भट्टिः । 'तत्पुरुपे कृति बहुलम्' (६-३-१४) इति ज्ञापकात् प्रायिक 'गतिकारकोपपदानाम्' इति रक्षितः। कथम् 'अघीयते' । दीर्धे कृते इयडा भाव्यम् । अधियत इति स्यात् । 'नेन्द्रस्य परस्य' (७-३-२२) इति ज्ञापकात् पूर्वोत्तरयोस्तावत् कार्य, पश्चादेकादेश १. समास इति गत्यादीनामप्यमुवन्तानामेव समास इति पक्षे समाश्रिते सतीति भावः। तदा हि गते(तुना पूर्व योगात् तदुभयानितस्य सार्यस्य प्राक्प्रवृत्तिः । गयादीनां मुवन्तानामेव समास इति पक्षेतु अभिप्रयणादेः शकन्भ्वादित्वात् समासस्तेन साधुत्वम् ' इति सीरदेवः । . .

·दुर्घटवृत्ती इति । 'वार्णादाङ्गं वलीय' इति वा इयडि दीर्घत्वम् । 'सार्वधातुकमपिद्' (१-२. ४) इत्यत्र च्व्यन्तप्रस्तावे न्यासकृता व्याश्रयेऽपीय स्वीकृता । 'विप्रतिषेध' (१- ४-२) इत्यत्र मैत्रेयेणाप्युक्तं- 'लक्ष्यवशात् कचियाश्रयेऽप्येषा प्रवर्तते अभि- प्रयणादाविति । कथं (धन्वन्तरिसस्तनमर्थसनमिति ?) उच्यते । शकन्ध्वादिः । कथं 'परोक्षम्' । अक्ष्णः परं पराक्षमिति प्राप्नोति 'अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्य(५- ४-१०७)टच् । 'परोक्षे लिड्' (३-२-११५) इति निर्देशात् । शरत्प्रभृतौ न्यासः ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः । १०२ । कथं 'देवो याती'ति, उत्वे कृते अनेन दीर्घात् । उच्यते । 'नादिचि' (६-१-१०४) इति निषेधः ।। सम्प्रसारणाच्च । १०८ । कथं विव्ययुर्दैहानिति भट्टिः । 'न व्यो लिटि' (६-१-४६) इत्यात्वनिपे- धेऽप्यनेन पूर्वरूपत्वात् । अत एव 'संविव्युरम्बरविकासि चमूसमुत्थमिति माघः। उच्यते । चिन्त्यम् । 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्य' इति वा सम्प्रसारणाभावः ।। ऋत उत् । १११। कथं 'जाग्रोऽविचिण्णडित्सु' (७-३-८५) इति, अनेन जागुरिति स्यात् । यथा 'उपविदजागुरिति । अत एव निर्देशात् । नावश्यं लक्ष्ये लक्षणं प्रवर्तते लक्ष्यपरतन्त्रत्वाच्छास्त्रस्येति वा वाच्यम् ॥ ख्यत्यात् परस्य । ११२ । कथम् ‘एकः सख्यास्तव सह मयेति मेघः । विकृतनिर्देशादनेन भाव्यम् । उच्यते । विकृतनिर्देशस्य क्यजन्ते कृतार्थत्यादिति । इह परत्वाद् 'आपनद्या' (७-३-११२) इति आटा माव्यम् ।। दिव उत् । १३१ । कथं 'दिवोकस' इति, उत्व कृते पूर्वोचरपदयोर्यणि धोकस इति स्यात् । उच्यते । शब्दपरविप्रतिपेधादुकारस्य यणि रूपमिति रक्षितः । 'अचः परस्मिन् पूर्वविधौ' (१-१.५७) इति स्थानिवत्त्वादिकारस्य न यम् । 'सकृढ़ती विप्रतिषेधे ·पष्टाध्याये तृतीयः पादः । इति न्यायात् । चान्द्रैः पृषोदरादित्वादुत्वाभाव इप्यते । तत एवान्ये दिवौकस इति । अकारान्तोऽपि दिवशब्दोऽस्ति, 'इदं पुरं तेन विसर्जितं वनं वनं च तत् तेन समन्वितं पुरम् । प्रशोमते तेन हि नो विना पुरं मरुत्त्वता वृत्रवधे यथा दिवम् ॥ इत्यश्वघोषप्रयोगात् । 'दिवं नभ' इत्य(म ? पारः । तेन वा दिवौकस इति । कनि- • नमत्ययान्तेन दिवा ओको येपामिति भागवृत्तिः ॥ एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनसमासे हलि । १३२ । कथं 'सो वा कम्बलविक्रयी', अनेन सलोपात् । उच्यते । त्यच्छब्दस्य । 'स्यो वा कम्बलविक्रयोति पाठः कर्त्तव्यः । यद्यपि त्यच्छन्दश्छान्दस इति वृत्तिः, तथापि छान्दसा अपि कचिद् भापायां प्रयुज्यन्त इति ॥ सम्पर्युपेभ्यः करोती भूषणे । १३७ । कथम् 'अनित्यः सर्वसंस्कारः' । तथा 'सर्व संस्कारमनित्यमिति कार्यप- यित्वात् । अव्युत्पन्नोऽयमिति भाषावृत्तिः। 'सुट् कात् पूर्वः' (६-१-१३५) इति विधिश्चाधिकारश्चेत्यन्यः॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती . षष्टाध्याये प्रथमः पादः। - (द्वितीयः पादो न व्याख्यातः) 'अथ तृतीयः पादः। अलुगुत्तरपदे । १। ओजस्सहोम्भस्तमसस्तृतीयायाः । ३ । कथं 'सततनैशतमोवृतमिति भारविः, अनेन तृतीयाया अलुक्प्रसङ्गात् । ‘उच्यते । इगुपधलक्षणे के कृते नैशतमो वृतं वर्तमानमस्येति रक्षितः । यद्वा प्र- हणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधैर्निषेधान्नैशशब्देन समासे अलुङ् नास्त्येव । यदि पूर्वपदभूतं यत्तमस्तत्रालुक् , न तु यत्र चोमयमिति भाषावृत्तिः ॥

·, • दुर्घटवृत्ती जानङ् ऋतो इन्हे । २५ कथम् 'अध्येतृवेदिवोरुत्पन्नस्येति 'प्रोक्ताल्लुग्' (४-२-६४) इत्यत्र वृत्तिः । तथैव 'नेप्टोद्गाताराविति मीमांसकप्रयोगः । विद्यासम्बन्धस्याविवक्षितत्वा- नात्रानड् । विवक्षापि शब्दव्युत्पत्तेः प्रधान कारणमिति 'तदाद्याचिल्यासायाम् ' इत्यत्र सन्प्रयोगेण ज्ञापितम् । होतृपोतृनेप्टोद्गातार इत्यत्र मध्यमपदे आनङ् नास्ति । समासे सर्वान्तं पदमुत्तरपदमिति पूर्वीचार्यप्रसिद्ध्याश्रयणात् । अत एव 'नैक- कीर्तिरि ति त्रिपदबहुव्रीही समासे नलोपाभाव इति रक्षितः । कथं 'पुत्रौ दुहिता- रमजाविति त्रिकाण्डशेषः, ऋत इत्यनुवृत्तेः ऋदन्तद्वन्द्वस्य ग्रहणात् । उच्यते । असाधुरेवायम् । 'पुत्रेऽन्यतरम्याम् ' (६-३-२२) इत्यतोऽनुवृत्तस्य पुत्रस्यार्थग्रहणा- दिति केचित् । तन्न । अतिप्रसङ्गादव्याख्यातत्वाच ॥ देवताद्वन्द्वे च । २६ ॥ कथं रविचन्द्रावपि लोपलक्षिताविति घटकपरः । उच्यते । द्वन्द्वग्रह- णेऽनुवर्तमाने पुनर्द्वन्द्वग्रहणं वेदप्रसिद्धद्वन्द्वग्रहणार्थम् । न च रविचन्द्रयोर्द्वन्द्वो वेद- प्रसिद्ध इति रक्षितः ॥ ईदग्नेः सोमवरुणयोः । २७ ॥ कथमुत्तरकाण्डे 'एवं विनिश्चयं कृत्वा सम्प्रगृह्य कुशीलयौ' । तथा 'भवि- यदुत्तरं फान्यं यतम्ती च कुगीलची' । अत्र कुशलवयोरनन्तर्भावादिति । उच्यते । दधित्वेन सिद्धेरीद्विधानमन्यत्रापि यथा म्यादित्येवमर्थमिति, तेनेह कुशीलची सि. द्वानिति भाषावृत्तिः । नचर्य 'कविः कुशलवायेव चकार किल नामत' इति रघुः न महच्छते, राग इव कुगलवयो रूपोच्छाय' इति सम्बन्धश्च । 'विभापा स्वर- पत्योः' (६-३-२४) इत्यतः विभाषाग्रहणानुवृर्व्यवस्थितविमापात्वात् कचिन्नेति ।। स्त्रियाः पुत्रदापितपुंस्कावनङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीमियादिपु । ३४ । कयं दृढभक्तिश्च सुरश्चेनि चाणक्ये, भक्तिगन्दम्य प्रियादिपु पाठानि- पेधात् । श्रीपूर्वपदस्य विवधिनत्यादिति वृतिः । दृढ भक्तिरस्येति वाच्यं पद- संम्पारण । एवम (नमाविष्ट पृथिव्यिन कानरः) कथम् ‘एकोऽदं भवतीमुन. 'मग पा.

·पष्टाध्याये तृतीयः पादः । २९ , क्षयकरो मातः! कियन्तोऽरयः' इति वेणी, 'भवतीप्रसादादिति चण्डी, सर्वनामो वृत्तिमाने पुर्वद् इति वचनात् । उच्यते । पुंवदिति योगविभागसाध्यमिदं काच- देव । अत एव वृत्तौ न लिखितम् । 'एवे चानियोगे' इति च प्रायिकम् ॥ तसिलादिप्या कृत्वसुचः । ३५। कथं 'सतीत्वं सखि! रक्षणीयमिति, त(नित्यन्चीत्व)मिति च । उच्यते। 'न कोपधाया' (६-३-३७) इत्यत्र योगविभागात् प्रतिषेधः ॥ पुंवत् कर्मधारयजातीयदेशीयेपु । १२ । कथं 'गौरीवाझणितरे ति 'मुप्तिडन्तं पदम्' (१-४-१४) इत्यत्र वृत्तिः, गौरत्वं स्त्रीपुंसयोः प्रवृत्तिनिमित्तमिति समानायामाकृतौ भापितपुंस्कत्वात् पुंवत्प्रस- ङ्गात् । उच्यते । यदा गौरीति पुंयोगनिमित्त. स्त्रीप्रत्ययः, तदिदमुक्तम् । अतो गौरब्राझणितरेति लक्ष्यत इति रक्षितः । 'महाष्टमी'त्यादौ पुंवत्त्वात् , अपूरणीप्रिया. दिप्चित्यस्माननुवृत्तेः॥ आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः । ४६ । कथं 'महतीप्रियः', लिडविशिष्टपरिभापया आद्भावात् । उच्यते । 'घ- टपटी'ग्रणेनास्या अनित्यत्वात् ॥ द्व्यप्टनः संख्यायामबहुव्रीह्यशीत्योः । ४७ । कथं 'सन्देहद्वापरौ चार्थ'त्यमरः, परशब्दम्यासंख्यात्वात् । उच्यते । 'आन्महत' (६-३.४६) इत्यत्र आदिति योगविभागात् । अत एव 'प्रागेकादश स्मृता' इति । 'कुसीददशैकादशाट' (४-४-३१) इति निपातनाद्वा । 'सप्ताविंश- तिमौक्तिकैरिति योगविभागादेव । 'अन्येपामपि दृश्यत' (६-३-१३७) इति दीर्पण या वृद्धसुवर्णे । एवं पूर्वामुखः पश्चिमामुखः । उत्तरापथः दक्षिणापथः । (पत्यदे- शा!) दक्षिणे पन्था अस्येति बहुव्रीहौ । यद्वा दक्षिणादाच्' (५-३-३६) 'उत्तराच' (५.३.३८) इति 'दिक्सख्ये' (२-१-५०) इति समासः ॥ यापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम् । ६३ । कथं वैदेहिबन्धोदयं विदद्र' इति रघुः, असंज्ञात्वात् । उच्यते । बहुल वचन ज्ञायामपि । अत एव 'प्रमदवनमन्तःपुरोनितमित्यमरः । अथवा प्रम- .

·, १०० दुर्घटवृत्ती दार्थ वन प्रमढ़वनं । यदा तु प्रमदाया वनमिति समासस्तदा 'प्रविष्टः प्रमदावन- मिति भट्टिः॥ त्वे च । ६४। कथं 'जातेरेकत्यात्' 'परिभाषायाः स्वरूपविषयत्वादिति, 'संज्ञायामसम्भ- वाच्छन्दस्येवोदाहरणानीति वृत्तिव्याख्यानात् । सामान्योपक्रमेण स्त्रीत्वस्याविव- क्षितत्वात् । 'उपधात्वादिति तूपदधातीत्युपधः । 'आतश्योपसर्ग' (३-१-१३६) इति कः । उपधायक उपध इत्येवं सिध्यति । 'अनुपधात्वादिति तु 'धिन्विकृत व्योर च (३-१-८०) इति न्यासः प्रमाद एच ॥ अरुढिषदजन्तस्य मुम् । ६७ । कथम् 'आव्यमुकरण' इति व्यवधाने मुम् । 'कृद्रहणे गतिकारकपूर्व- स्यापि ग्रहणमिति वचनात् । कथं 'धुरन्धरः', मुमो लक्षणाभावात् । उच्यते । पृपोदरादित्वात् । कथं 'मध्यन्दिनार्कसन्तप्तः सरसी गाहते गजः,' मुमो लक्षणा- भावात् । चन्द्रगामी तु 'मध्यस्य दिन' इति सूत्रितवान् । उच्यते । पृपोदरा- “दित्वात् ।। नभ्रानपान्नवेदानासत्यानमुचिनकुलनखनपुंसक- नक्षत्रनकनाकेषु प्रकृत्या । ७५] कयं 'नासत्यश्चैव दसश्च द्वावेतावश्विनीसुतौ' इति, तथा (च!) 'नास- त्यावश्विनौ दस्त्रावाश्चिनेयौ च तावुभावि'त्यमर , नासत्या इति बहुवचनान्तनिपा- तनात् । उच्यते । बहुवचनमतन्त्र प्रयोगवृत्तिपरत्वात् ॥ सहस्य सः संज्ञायाम् । ७८ । कथं 'भमवालसहकारमुगन्धाविति । उच्यते । यत्र समावे सति संज्ञा गम्यते तत्र सभावः म्यान्नान्यत्र ॥ ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिनामगोत्ररूपस्थानवर्णवयो- वचनबन्धुषु । ८५। कथा मपक्षः। 'समानस्य'ति योगविभागादिति वृत्तिः । कथं तर्हि 'समा- नपक्षः । वेति केवलमनुवृत्तिनियमात् । सदा अन्ययानामनेकार्थत्वात् सहशब्दस्य ममानार्थभ्य राभाचे सपक्ष । समानगन्दे तु समानपक्ष इति भागवृत्तिः ॥ - ·पष्टाध्याये चतुर्थः पाद । विभापोदरे । ८८ ॥ कथं 'स्वं सोदरस्यातिमदोद्धतम्येति भाट्टिः, 'अपन्थान तु गच्छन्तं सो- दरोऽपि विमुञ्चति' इति मुरारिः, 'तीर्थे ये' (६-३-८७) इत्यनुवृत्तेर्यत्प्रत्ययान्त एवोदरे सभावात् । उच्यते । 'समानस्य च्छन्दसि' (६-३-८४) इत्यत्र योगवि- भागेन सभाव इति सोमनन्दी । सहशब्दस्य समानार्थस्य 'वोपसर्जनस्य' (६-३- ८२) इति वा सभावो वाच्यः । तथा च 'त तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहो- दरः' इति दृश्यते । 'सोदराद्य (४-४-१०९) इति तु भावियप्रत्ययमाथित्यति तत्र न्यासः ॥ कोः कत्तत्पुरुपेऽचि । १०१ । कथं 'कृक्ति. प्रयुक्ते नि । उच्यते । 'अर्थ विभाषा' (६-३-१००) इत्यनु- वृत्तेर्व्यवस्थितविभापात्वात् । असाधुर्वा ॥ 'कूपदेशप्रविष्टोऽय वारितो न निवर्त्तते । न निमज्जत्यधो यावन्नरोऽपि च घटोऽपि च ॥ इति शूलपाणिः । यर्थो बहुव्रीहिणापि घटते ।। उपसर्गस्य घज्यमनुष्ये बहुलम् । १२२ । कथं 'महायलपरीवारो महाश्चापपतिलिरि'ति, मनुष्यसमुदायत्वाद् वल- स्य अमनुष्य इति प्रसज्यप्रतिषेधात् , तथा 'प्रतीहार' इति । उच्यते । बहुलवच- नान्मनुष्येऽपि कचित् । 'अन्येपामपि' (६-३-१३७) इति वा दीर्घः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तो पठाध्याये तुतीयः पादः॥ । अथ चतुर्थः पादः। अगस्य । १। हलः।२। -कथं 'तृतीया' । उच्यते । 'तृतीया' इति निर्देशात् । अण इत्यनुवृत्ती ।

·१०२ दुर्घटवृत्ती कथं 'पितृणामि त्यत्र दीर्घः । उच्यते । न तिसृचतसृ' (६-४-४) इति प्रतिषे- धादत्राणिति नानुवर्तते । एवं वृत्तावुक्तम् ।। नामि ३॥ कथं तर्हि 'नदीनां च नखीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नैव कर्तव्यः । अत्र नखिशब्दस्येन्नन्तत्वान्नुटोऽभावात् । आगतनुटकस्यामो ग्रहणा- ददीर्घः । तथा 'शस्त्रपाणिनामि'त्यत्र कथमदीर्घः । उच्यते । नखशब्दानखेनाति- क्रामतीत्यस्मिन्नर्थे 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे वहुलमिष्ठवच्छ' इति णिजन्ताद् 'अच इ- रिति इप्रत्ययान्तोऽयं नखिशब्दः । तथा अत्यर्थ शस्त्रेण पणते व्यवहरति 'बहु- लमाभीक्ष्ण्ये' (३-२-८१) इति णिनिप्रत्ययान्तोऽयं शस्त्रपाणिशब्दः । 'सुप्यजातो' । (३.२-७८) इति कश्चित् । कथं 'दरिद्राजागृदीधीनां ये चैकस्वरधातवः' इति, हस्वान्ताभावात् नुटोऽभावात् । उच्यते । 'इविश्तपौ धातुनिर्देश' इति इकि यीवर्णयोधीवेन्यो।' (७-४-५३) इति ईकारलोपे ह्रस्वान्तान्नुट् ॥ सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ । ८। कथं 'गुतिकिझ्यः सन्' (१-१-५) इति । उच्यते । अत एव निर्देशा- लक्ष्यपरतन्त्रत्वाद्वा शास्त्रस्य । सन्देहप्रसक्तेश्च नात्र दीर्घलोपौ । अत्वसन्तस्य चाधातोः । १४ । कथं गोगन्तमिच्छतीति क्यचि किपि 'क्यम्य विभाषा' (६-४-५०) इति यलोपे 'गोमानिति दीर्घः । उच्यते । आनन्तर्यादसन्तस्यैवाधातोरिति प्रतिषेधः । 'चकाराद्वा धातोरपि'. इति 'उगिदचाम्' (७-१-७०) इत्यत्र न्यासः ।। असिवदत्राभात् । २२। आनिदितां हल उपधायाः डिति । २४ । कये 'राजा प्रकृतिरञ्जनादिति रघुः, रजकरजनरजस्सूपसलयानम्' इति वचनात् । उच्यते । रजस्साहचर्यादाणादिकस्य तत्र ग्रहणम् । ल्युटि तु रजन- मित्येव भविष्यति । घनि च भावकरणयोः। २७ । फ, रहरचनात्' 1 उच्यते । रजेध' (६.४.२६) इत्यत्र 'दशसा. 1 ·पष्टाध्याये चतुर्थः पादः। १०३ वजां शापि ' (६-४-२५) इत्यनुवृत्वीयादिकस्य ग्रहणं, तस्यैवानुवृत्तेः । देवा- दिकस्य रङ्ग इति रक्षितः ।। शास इदहलोः। ३४। कथं 'शास्यैरर्थिनिभैर्दुष्टरि'ति (भट्टिः )तथा 'अनाशास्यजयो ययाविति रघुः, 'एतिस्तुशास्वृदृजुपः' (३-१-१०२) इति क्यपि अनेनेत्त्वप्राप्तेः । उच्यते । शासनं शासः । ततः 'तत्करोतीति णिचि यत् । 'शसु हिंसायामि'त्यतो 'हन्त्य- र्थाश्चेति चुरादिपाठाणिचि यदिति धातुप्रदीपटीका । कथं 'शास्तिरिति, इत्त्व- प्राप्तेः शिप्टिरिति प्राप्नोति । उच्यते । 'शमु हिंसायाम्' । 'हन्त्यर्थाश्च' इति णिचि 'क्तिन्नायादिभ्यः' इति । प्रशस्तिरिति तु 'शंसु स्तुतावि'त्यतः । 'प्रशंसे'ति प्रशं- सावचनैः' (२-१-६६) इति निर्देशात् ॥ अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक- लोपो झलि क्ङिति । ३७ । कथं 'नितान्तदीधैर्जनितां तपोभिरिति कुमारः, नलोपप्राप्तः । उच्यते । तनोतेरापीयस्य णिचि रूपम् । कथं 'हन्व' इति । उच्यते । वसो दन्त्योष्ठय- वकारत्वेन झल्परत्वाभावान्न । वा ल्यपि । ३८॥ कथं 'चतुर्दिगीगानवमन्य मानिनीति कुमारः, व्यवस्थितविभाषया नका- रस्य नित्यलोप इति वृत्तिः । उच्यते । 'मन म्तम्भ' इत्यस्यानित्यण्यन्ताधुरादय इति उदात्तोपदेशस्य रूपम् । अवमत्येति वा पाठ इति रक्षितः ।। भ्रस्जो रोपधयो रमन्यतरस्याम् । ४७ । कथं भृष्टं (लिचितम्)। उच्यते । व्यवस्थितविभाषया सम्प्रसारणविषये रम् नास्तीत्येकः । सम्प्रसारणस्य वलीयम्त्वादिति भाषावृत्तिः । पूर्वविप्रतिषेधात् सम्प्रसारणे सकृद्दतिन्यायादिति वामनः ॥ णेरनिटि । ५१ । कथं 'गणेयं सहयेयम्' इत्यमरः, णिलोपप्राप्तेः । उच्यते । 'क्यस्य विभाषा' (६-४-५०) इत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वादिति । 'चिन्तिपूजिकार्थे' (३- ·१०४ दुर्घटवृत्ती ३-१०५) इत्यादिना अकारे विधातव्ये अडो विधानाद् (अल्लोपस्य) अनित्य- स्वाद्वा । एवञ्च चिन्तिया पूजिया इति । 'गण्याः कपर्दिका' इति गणयतेर्णिलोपे यति ॥ घुमास्थागापाजहातिसां हलि | ६६ कथं 'संस्थाः', 'स्थः क च' (३-२-७७) इति फिपि ईत्त्वप्राप्तेः । उच्यते। 'स्थे च भापायाम् ' (६ ३-२०) इत्यत्र चेष्टाव्यावृत्तये गापाग्रहणादीत्त्वाभावोऽनुमी- यते इति रक्षितः (१) । किपि ईत्वप्रतिषेध इति तु भाप्यम् ॥ न ल्यपि। ६९। कथम् 'आपीय प्रातरेवेति मयूरः, पिवतेरनेनेत्त्वनिषेधात् । उच्यते। पी- ड् पान' इत्यस्य रूपम् । 'तेनोद्गीय खलेने ति तु चिन्त्यमिति भापावृत्तिः । चिन्ता '--'मयतेरिदन्यतरम्याम् ' (६-४-७०) इत्यतोऽन्यतरस्यांग्रहणस्य सिंहावलोकन- न्यायादनुवृत्तेः ॥ न माङ्योगे । ७४। कथं 'मा निपाद! प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः' । तथा 'मा वालि- पथमन्वगा' इति, माहिति । माशब्दे तु 'माई लुडि' (३-३-१७५) इति काल- सामान्ये लुड् स्यात् । उच्यते । 'आशंसायां भूतवच' (३-३-१३२) इत्यतिदे- शाछु । यद्वा स्वमगम इत्यत्र तुशब्दः पुनरर्थे । माशब्दस्य लक्ष्मीवाचिनो नना बहुवीही 'गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' (१-२-४८) इति हरवे हे अलक्ष्मीक! पुनः प्रति- प्ठो न गच्छेरित्यर्थः । वाल्मीकेः स्वतन्त्रत्वाद्वा । ते हि भगवन्तो वाग्विषये स्वत- न्त्रा.' इत्यनुन्यासः । अन्चगा इत्यत्र अन्वेति सम्बोधनमिति स एव ।। अचि अनुधातुभ्रुवां बोरियडुबडौ । ७७ । कथं 'ऋयादिः । अनिमिचे अजादिप्रत्यये इयविधानात् । (फयं दुर्धिय, इति ।) उन्यते । अनिर्दिश्यमानस्यापि समासाभ्युपगमात् । एवञ्च श्रवणे धीरस्येति श्रवणपियेति भाषावृत्तिः । नथा 'गन्दधियां सुखप्रतिपत्तय' इति । ग्रज- न्ति ते मूढीधयः पराभवमिति । वातप्रमीशब्दस्य नास्ति यण् । वातयत् प्रमीयते १. 'गिलोपस्य'ति स्यार. २. 'मण्य तु चिन्लम्' इति गोयशब्देऽमरटीचया सानन्दः, ३. 'अपि सन्द' इत्यम्य पचायजन्तस्य प स्यात् .

·। पष्ठाध्याये चतुर्थः पादः। १०५ इत्युणादौ माधातोरीप्रत्ययान्तोऽयम् । 'वातप्रमीः' इति सूत्रे निपातितत्याद् अधातु- त्वात् । 'वातप्रनीतिमृग' इत्यमरे साहचर्यात् पुन्त्वम् । अन्यामिपूर्वत्वे वातप्रमीम् । शास दीर्घत्वे च वातप्रमान् । डी सवर्णदीर्घत्वे वातप्रमीति (प्र)सिद्धपदम् । 'योपिति वातप्रमीः समीरमृग' इति (वात) स्त्रीत्वे तु कृदिकारात् डोप् । सौ वातप्रमी । शसि जसि वातप्रमीरिति । डो 'डेराम्' (७-३-११६) इत्यामि वातप्रम्यामिति । (पिवत् पे दोरगाः? ) इति लिङ्गकारिका । ततश्च द्विलिङ्गताम्य ।। मितां इस्वः । ९२ । कथं 'नियमयति' 'संयमयति'. 'यमोऽपरिवेपणे' इति मित्त्वनिषेधात् । उच्यते । 'यमस्सगुपनिविषु च' (३-३-६३) इत्यप्प्रत्ययान्तान्नियमसंयमशब्दात् 'तत्करोतीति णिचि रूपमिति धातुप्रदीपः। कथं 'संक्रामयति' 'उपकामयती'त्यादि। उच्यते । 'या चित्तविरागे' (६-४-९१) इति वाग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषा- त्वात् संकामयतीत्यादिसिद्धिरिति भाषावृत्तिः । एवञ्च ‘स तैराकामयामासे'ति, 'अ- थ यन्तारमादिश्य धुर्यान् विश्रामयेति स' इति रघु । 'निशामय तदुत्पत्तिमिति चण्डी । 'शम लक्ष आलोचन' इति चौरादिकालोटि । ज्ञापयितुं बोधयितुमिप्य- माणो जीप्स्यमान इति श्लाघौँड् ' (१-४-३४) इत्यत्र वृत्तिः । 'मारणतोपणनि- शामनेषु ज्ञा' इति घटादौ पठ्यते । निशामन चक्षुस्साधनम् । निशामनं ज्ञान- मात्रमिति 'श्लाघड्नुड्' इत्यत्र न्यासरक्षितौ । कथं तर्हि 'ज्ञापयतीति ज्ञापक ज्ञापनमिति । उच्यते । व्यवस्थितविभाषात्वादेव । कथं 'कमलवनोद्धाटनं कु- बैते ये' इति मयूरः । तथा 'उद्धाटयतीति । उच्यते । 'घट सङ्घात' इत्यस्य चौरादिकस्यामित्त्वात् । कथं 'चालयन् सकला पृथ्वीमि'ति, 'कम्पने चलिः' इति घटादित्वात् । उच्यते । उच्चाटनेऽत्र चलिरिति, व्यवस्थितविभापात्वादेव वा। चलयन्निति (वा) पाठः । एव 'चालयन् सर्वगात्राणी'ति ।। हुझल्भ्यो हेधिः । १०१। कथं 'रुदिहि', धिभावप्रसङ्गात् । उच्यते । 'निर्दिश्यमानस्यादेशा भव- न्ती'ति । इह तु अन्तरङ्गत्वादिटा व्यवधानात् । 'भिन्धकी'त्यन परत्वाद्धिभावः ।। 1. 'वोपालिताद्' इति स्यात् । यत इद पचन वातप्रमोशन्दन्यात्याया भानुजिदाशितोऽनेन बचनेन ब्रोपालितं स्मरति. .

·+ दुर्घटवृत्ती श्नसोरल्लोपः । १११ । कथं निरस्यति । निरनुवन्धकपरिभाषया अस्तेग्रहणात् । (यत्तु यैस्तु) प्रत्य- यविधिविपयमित्युच्यते तेषां विकृतिनिर्देशालिङ्गात् नाम्यतिग्रहणम् । यत्तु रक्षिते- नोक्तं विकृतिनिर्देश उत्तरसूत्रे निर्देशभेदार्थ इति, तत्तु मन्दधियां सुखप्रतिपत्तये ॥ न शसददवादिगुणानाम् । १२६ | कथं 'बेमुश्च केचिद्रुधिरमिति चण्डी । दन्तौप्ठ्यवकारत्वात् । अत्र हि 'ववमुरिति मट्टिप्रयोगाद् दन्तौठयवादिग्रहणमिति रक्षितः । 'यवलिरै वलिरेचि- तमध्यमा' इति । दन्तौठ्यवादिग्रहणादिति वर्णदेशिनाम् । उच्यते । 'अत एक- हल्मध्ये' (६-४-१२०) इत्यत्रानादेशशसददवादिगुणानामिति कर्तव्ये योगवि- भागादस्यानित्य स्वादिति केचित् ।। अर्बणस्त्रसाचनमः । १२७ } काय लयीकृतप्राहमर्चतां बजा' इति माघः । 'मघवद्वजलजानिदान- मिति । 'अर्वणम्तृ मघोनश्च न शिष्यं छान्दस हि तत्' इति भाप्यात् । उच्यते । छान्दमा अपि कचिद् भापायां प्रयुज्यन्त इति । बहुलधचनाहा भा- पायाम् ॥ पादः पत् । २३०॥ कथं 'पाद लुटति', एकादेशस्य परं प्रत्यादिवद्धायात् । उच्यते । 'स्था- निवद्भायो भवति विप्रतिषेधेन' इति स्थानियत्वात् ॥ आतो धातोः। १४०१ कथं 'तो ल्यप्', अधातुत्वात् । उच्यते । निपातनाद्, योगविभागाद्वा, एकदेशानुकरणाहा, आतोऽनाप' इति भान्यावा ।। टे। १५५। फगम् 'अभिपयति', आदिशब्द गिचि णाविष्ठयदित्यतिदेशाद् अनेन टिनोरात् । उच्यते । 'गंग्राम युद्ध' इति मंग्रामयतेरेय सोपसर्गादिति नियमान् फेवाताल 'प्रत्येकान्' (६४-१६३) रतीह प्रकृतिभावान् । मिचो व्युत्ततिः . - ·- पष्टाध्याये चतुर्थः पादः । १०७ मात्रार्थत्वात् समुदायादाशी:मतीतिः । 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलम्' इति बहुल- वचनाद्वा ॥ नस्तद्धिते । १४४ । कथं ('जनकीयतीति । उच्यते । अपूर्वस्य भत्वाइत्वाभावप्रसङ्गात् । तदभावस्तु साक्षा*जातेरविधानात् तिइन्ते प्रादय इति एधते इति किपि +++त 'आरातीयः' पथि वीथिवीरवीतः बीथिको विधिः को निषेधः) इति । तथा 'येपां शाश्धतिको विरोधः', 'अव्ययानां भमात्रे टिलोप' इति वचनात् । उच्यते । 'दि. त्यदित्यादित्य' (४-१-८५) इत्यत्र 'वहिपष्टिलोपश्च' इति वार्तिके वहिर्ग्रहणात् तस्यानित्यत्वादिति तत्रैव वृत्तिः ।। ओर्गुणः। १४६। कथं 'धाम स्वायम्भुवं ययुरिति कुमारः । उच्यते । 'संज्ञापूर्वको विधि- रनित्य' इति । क 'भूयान् गनीति, इकारलोपस्य स्थानिवद्भायाद् गुणप्राप्तः । उच्यते । दीर्घादेशसामर्थ्यान्न गुणः । 'यहोर्नवदुत्तरपदभूग्नि' (६-२-१७५) इति निर्देशाद्वा । कथं 'पवीति । उच्यते । 'नस्तद्धिते' (६-४-१४४) इति तद्धित- अहणानुवृचेः॥ यस्येति च । १४८॥ कथम् 'उपाध्यायी', यावता 'इडश्च' (३-३-२१) इत्यत्रोक्तम् 'अपा- दाने स्त्रियामुपसङ्ख्यानं तदन्ता वा डीप्' इति डीपि डीपो बहुलपादीयस्य स्वादित्ववाधाद् मत्वाभाव । उच्यते । 'या च डीपिति स्त्रियामिति प्रकरणे द्रष्टव्यम् । इह तु प्रसङ्गेनोक्तमिति रक्षितः । कथं 'मत्वर्थीयमिति । 'रोगाख्यायां ण्वुल् बहुलम् ' (३-३-१०८) इत्यत्र 'मत्वर्थाच्छ' इति वार्तिकेन च्छप्रत्ययवि- धानाद् भत्वाभावात् । उच्यते । बहुलवचनादेव । कथं 'वृक्षे' इति, डौ अनेन लोपात् । उच्यते । 'श्या प्रतिषेध' इति वचनाद् दीर्घस्य ग्रहणात् । हूस्वे हि 'आरातीय' इत्यादि. "निषेध' इलन्तो गन्ध आरातीयशाश्वतशब्दयाटिलोपाकरणपर्यनु- योगपर. प्रतिभाति । वाक्य तु वहसबद्ध लक्ष्यते. ‘जनेर' स.पाठ । . १ * ·दुर्घटवृत्ती तपरफरणात् दीर्घस्य प्राप्तिरेव नास्तीत्यनर्थक प्रतिषेध स्यात् । तस्मात् दीर्घस्यैव ग्रहणम् । तपरकरण तदा मुखसुखार्थमिति रक्षित ॥ इत्ति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती पठाध्याय चतुर्य पाद । अथ सप्तगाध्याये प्रथमः पादः। युवोरनाको।१। अतो भिस ऐस् । ९। कथं 'मान्यचरेभिर्गन्धवरेमि' ति चौद्धप्रयोग । बहुलग्रहणमिहाभिसम्ब- यते । तेन छचिदेस्व न भविष्यति ।। टाडसिडसामिनात्स्याः। १२ । कथम् 'उदधिस्योत्तरे कृले मृन स्मिनुशोच्यते' इति वृद्धि , अत इत्य- नुवृत्ते । उच्यते । उदधिमिच्छतीति क्यचि ‘सर्वप्रातिपदिकेभ्यो लालसायामसु वक्तव्य' इत्यत्र 'मुगित्येके' इति सुगागमे 'अप्रत्ययात् ' (३ ३ १०२) इत्यकारे उदधिम्येति म्यात् । उद(धिभावात् धौहायान ) । चारी बुद्धिस्तत्सम्बन्धादाचा- 'योऽपि चार्थीतिवत् । अचि(रा'बा) उदधिस्या(वा)नपि पुरुष (चार उदधिस्य । यरोपम्यासिद्धत्वानित्यत्वादागुण ।क्यं मा मा सरोऽप्रान्तम्य सुप्तोऽह विजने वने। उच्यते । अपदनिति नियापदमिद वदति । (मा) 'नश्छन्यप्रशान्' (८-३. ७) इति रत्न न भरत, असहिताश्रयत्वात् । क्यम् 'अतिजरसम्य भिभुस्य कथा वर्षशत गति कापवृत्ति । उच्यते । असाधुरेवायम् । यद्वा डसिपूर्वनिपातेन 'अत' इत्यनुवेरनित्यत्यान् । तेन भिक्षुम्येति । अति नर स्यति नाशयति, मूलविभु- जादित्वात् प्रत्यय , अति नरम , तम्य । क्यदेरिदम्येति । उच्यते । उभा- पोम्मधाच्छ दमाला' (१-३.५३) इनि मनेति तर चि । सौन- स्वाहा । पय धुनादेकार परायसिया' (७१-१५) इति पूर्व १ "२ र (t) य ए प्रयाग । यदि भाना र दारद इनि हिमान्यम् । दाहापामु सरन्त यात् म स्यादसापपति .

·सप्तमाध्याये प्रथमः पादः । १०९. निपातव्यभिचारादस्यानित्यत्वादिति श्रीकण्ठः ।*सुदलश्च । 'एकादाकिनिच्चासहाय' (५-३-५२) इत्यत्र कन्लुको चानुवर्तते । तत्र महाविभाषया प्रकृतिश्रवणे सिद्धे लुम्विधानं सर्वकार्याभावार्थमिति 'अटकुपु' (८-४-२) इति सूत्रे रक्षितः । 'शक्नु- घन्ति चैकैकशः परस्परसहिता' इति व्यासेनोक्तसिद्ध्यर्थम् 'एकं बहुव्रीहिवत्' (८. १-९) इत्यातिदेशा(?) 'न्न बहुव्रीहौ' (१-१-२९) इत्यत्र सर्वनामनिपेधो नान द्रष्टव्यः, आतिदेशिके बहुव्रीहौ तस्यानिप्यमाणत्वात् । एतच्च 'आद्यन्तवदेकस्मिन् ' (१-१-२१) इति निर्देशात् सर्वादिपाठाच्च ।। नपुंसकाच । १९ । कथम् 'अप्रत्याख्येये दधिसुमनसी' इति, परवल्लिजतायां स्त्रोत्वे शीभावा- भावात् । उच्यते । असाधुरेवायम् । 'लिगमशिप्यं लोकाश्रयत्वादिति (वा) वाच्यम् ॥ अतोऽम् । २४ । कथं 'मकारस्य मकारवचनं मोऽनुस्वारनिवृत्यर्थम्' इति वृत्तिः । अमोऽम्- वचनं लुनिवृत्त्यर्थमिति युज्यते । उच्यते । अकारसहितो मकारो मकारः । स चामेव । अथवा अकारस्यामिपूर्वत्वेन लुका वा निवृत्तिः । प्रत्ययविओपात् तत्प- रित्यज्य मकारस्येत्युक्तम् । अनुस्वारनिवृत्त्यर्थमित्यत्रार्थशब्दो निवृत्तिवचनः अनु. स्वारनिवृत्तेर्निवृचिरित्यर्थः । लुका ह्यनुत्त्वारनिवृतिः स्यादिति तन्निवृचर्खकोऽपि नि- वृत्तिरित्यर्थः । अनुस्वारभाविनि मकारेऽनुस्वारशन्दो वर्तते, यथा सम्ममारणभा- विनि रेफे सम्प्रसारणशब्द इति 'न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् ' (६-१-३७) इत्यत्र भाष्यम् । यद्वा लुकः प्रकृतत्वाद् ‘अनुस्वारनिवृत्त्यर्थमि'त्यत्र लुको निवृतिः स्वग- व्दादेव । तन्निवृत्यर्थमित्यर्थः ॥ समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् । ३७ । कथं 'ग्यधनं त्यग्य गच्छतीति । उच्यते । 'या च्छन्दसीति वाच्ये 'तापि च्छन्दसि' (७-१-३८) इति वचनमसमामेऽपि त्यवर्थम् । तेन 'अर्घ्य देवा- नागत' इति 'वत्यापि च्छन्दसि' इत्यत्र न्यामः । अछान्दसा अपि कनिद्मा- पायां प्रयुज्यन्त इति भाषायामपि सिद्धम् । अपिटाव्दम्य मपिाधिच्याभेचारार्थ- त्वाद्वा भाषायामसमासे ल्यप् । अन्ये 'धन सन्त्यज्य गच्छन्ती'नि पटन्ति । सादलपनि क.पाठः, ·दुर्घटवृत्ती त्रेस्त्रयः । ५३ । कथं 'त्रीणा (मणीमुद्राप्यायु) गोत्रेपु समागम' इति (वृद्धिन्द), छन्दास त्रीणामित्येव भवतीति भाषावृत्ति । उच्यते । छान्दसा अपि कचिद् भाषाया प्रयुज्यन्त इति भाप्यम् ॥ इस्खनद्यापो नुट् । ५४ । कथं तनिपतिदरिद्राणामिति । उच्यते । 'ड्यापो सज्ञाच्छन्दसोर्यहु- लम्' (६ ३-६३) इति ह्रस्वत्वे । एतच 'इद्दरिद्रस्य' (१-४-११४) इति सिद्धये वृत्तिकृता व्याख्यातम् । यद्वा समाहारैकत्व इम्ये चैकशेपेण भविष्यति ।। आडो यि । ६५ । कथं 'पुमाम्तमानुपालभ्यो (देवतान्तरेभ्यो ।) तपौरुष , आडा सहकादे- शम्य (सपर)म्प्रत्यादिवद्भायात् नुमो भावात् । आगमशासनानित्यत्वात् ।। उपसर्गात् खल्धोः। ६७ । फर्थ 'दुरालभ', दु खेनालभ्यत इति खलि नुम् स्यात् । उच्यते । आ गमशासनानित्यत्वान्नुमभाव । 'निलामा वाणिज्ये' इति । प्रादिसमासेन । भावे पन् । बहुव्रीहिणा वा । कथं 'राष्ट्रालम्भ' । चिन्त्यमिति भापावृत्ति ॥ न सुर्दुभ्यां केवलाभ्याम् । ६८ । कथम् 'अतिसुलभमतिदुर्लभाम'ति । उच्यते । प्रादिसमासेन । अते फर्मप्रवचनीयत्यादि'तीह न्यास ॥ इकोऽचि विभक्तौ । ७३ । कर 'प्रसृत्य ' (३-१-१४०) दति निदेश । द्वन्द्वे एकले हम्यत्वे नुम् म्यात् पीरले । 'हलमूत्रयो पुर' (३ २ १८३) इत्येतद्वदुबट म्यात् । उच्यते। निर्देशादेव । छान्दसत्या गोषट् ॥ शपश्यनोनित्यम् । ८१ फ्यंजन्ती व्यचरत्तदा पनि चण्डी। आरम्भमामर्थ्यानित्ये रव्ये नित्य- प्रदन नियमत्यवधारणार्थम् । तेनान्यानकारान्तात् कचिद्विकल्प । नेन कुर्वती वन संरक्षया देशाभ्याइनाम' इति या पार स्मा।

·सप्तमाध्याये द्वितीयः पादः ।
कुर्वन्तीति सिद्धमिति भाप्यम् । उत्तरार्थेऽप्युत्तरत्रैव कृतं स्यात् ।।
अनङ्
सौ । ९३ ।
कथम् 'अर्जुनस्य सखा कृष्णः कृप्णस्य सखिरर्जुनः' इति भारतः ।
उच्यते । 'नहि व्यासप्रभृतीनधिकृत्याष्टाध्यायी कृता । ते हि भगवन्तो वाग्विषये
स्वतन्त्रा' इत्यनुन्यासः । यद्वा सखाय सखित्वं करोतीति णिचि णिलोपे 'अच इ.'
इति इकारे सखिरिति ॥
ऋत इद्धातोः। १००।
कथम् 'उद्गिरणमि'ति, 'इत्त्वोत्याभ्यां गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेनेति ।
इत्त्वमपि भवति । एवं 'किरणोस्रमयूषांश्चिति । 'कृपवृजिमन्दिनिधानः क्युः' इति
वा क्युः ।।
इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती
सप्तमाध्याये प्रथमः पादः ।
अथ द्वितीयः पादः।
सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु । १।
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् । १० ।
कथं प्रवेता', वीभावे कृते स्थानिवत्त्वादुदात्तत्वात् सेटकत्वाद् वयितेति
स्यात् । उच्यते । 'गणस्थमूद-तमिति । गणस्थग्रहणं नागणस्थनिवृत्त्यथै, किन्तु
स्वरूपग्रहणम् । नित्यशब्दान्याख्याने अस्तेः प्रसङ्गे भवतेः प्रयोग इति । यद्वा
'हनो वध लिडि' । 'लडि च' (२-४-४३) इति वधादेशो यथोदात्तः पट्यते
तथा वीभावोऽपि । कथं भरित' 'लजितमिति । भृतं लममिति स्यात् । उच्यते ।
भरलज्जाशब्दाभ्यां तारकादित्वादितच् । एवं 'मनीपितं तु हितमिति । मनस
ईपा मनीपा । तत इतचि मनीषितम् ।।
युकः किति । ११
कथम् 'उदीर्णरागप्रतिरोधकं जनैरिति । तथा 'यावद्यावदुदीरितमिति ।
१. अस्तेरिति । अस्तेः प्रसझे यथा भवतेः प्रयोगः, एवम् अनेः प्रमो वयतेः प्रयोग इत्यर्थः
स्यात् । 'अनः प्रसङ्गे ययते.' इलेव या पाठो भो.

·११२ दुर्घटवृत्ती ' ऋगतावि'त्यस्य क्रयादिकस्योदीर्णमिति । 'ईर गतावि'त्यस्योदीरितमिति । कथं (दैवारुतो वि? )गिलितो रुचकेनेति । गीर्ण इति हि स्यात् । उच्यते । गिरते- र्धअर्थ कविधाने इत्त्वे रपरत्वे च रलयोरेकत्वस्मरणाद् गिल इति निप्पाच ततो णिजन्तानिष्ठायाम् ॥ श्वीदितो निष्ठायाम् । १४॥ कथम् 'अत्रार्थे यतितमिति, 'यती प्रयल' इत्यस्य यत्तमिति स्यात् । उच्यते । 'यत निकारोपकारयोः' इत्यस्य णिचोऽनित्यत्वात् ।। यस्य विभापा । १५॥ कथम् 'आखेटके तया नीतः (शुद्धा तु) धा(वि)तः पट' इति । 'सेऽसि- चि' (७-२-५७) इत्यादिना नृतेर्विकल्पे 'यस्य विभाषा' इति निषेधे सिद्धे नृति- धातोरीत्वेनास्यानित्यत्वज्ञापनात् । (न च लक्षणस्थिता गतावेव ! ) एवं 'पतित' इत्यपि । 'द्वितीया श्रितातीतपतित' (२.१.२४) इति निर्देशाद्वा । एवं तनिपति- दरिद्राणाम्' इति त्रिभापा । 'पत गतावि'त्यस्य (पातितमिति) रूपम् । 'तनि- पती'त्यादी नास्य ग्रहणम् अण्यन्तसाहचर्यात् ।। घुपिरविशव्दने । २३ । कथम् 'उच्चैर्युष्टं तु घोपणमित्यगरः, अविशब्दन इति निषेधात् । उच्यते । अलवणेतिवदल्पार्थे न िधानात् ।। वा दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः । २७ । का 'पून खातादिकर्मणि' । 'पूरी, अध्यायन' इत्यमा पूर्णमिति निक तनम् । उच्यते । पृधातोः 'न ध्याख्यामूच्छिमदाम्' (८-२-५७) इति नाव- निषेधात् ।। हृपेलोंमसु । २९ । फर्य 'हृष्टः पुरुषः' । 'हपु अलीके' इत्यस्य लोमस्वनेन विकल्पः । पुर- पादी 'यस्य विभाषा' (७.२.१५) इति नित्यनिषेधात् ।। १. एप 'सायन्तारे'ति (७-२.४९) सू पृत्तिरपः पाठः. २. मोरा' नितु पाठरः अमरपोरस्यन्ते, ·सप्तमाध्याये द्वितीयः पादः । आर्धधातुकस्येड् बलादेः । ३५॥ कथं 'सागरं तर्तुमिच्छति' । 'ती(?)मिति स्यात् । उच्यते । आग- मशासनानित्यत्वान्नेट् । ती(ण)मित्यसाधुरेव । कथं विश्वस्तो वान्तवृष्टिः' । 'आदितथ' (७-२-१६) इति चकारस्यानुक्तसगुक्षयार्थस्याद् ‘विभाषा भावादि- . कर्मणोः' (७-२१७) इति विकल्प इति वृत्तिर्धातुप्रदीपश्च ॥ स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते । ३६ । कथं 'चिकंसया कृत्रिमपत्रिपङ्के.' इति माघः, मेरनात्मनेपदनिमित्तत्वाद् इदमसङ्गात् । उच्यते । 'वृत्तिसर्गतायनेषु ममः' (१-३-३८) इत्यनुवृत्तेः 'अनुपसर्गाद्वा' (१-३-४३) इति पक्षेऽनुपसर्गे उत्साऽर्थ आत्मनेपदनिमित्तत्वात् । नवं, यतः 'तेनायं सत्यात्मनेपदे प्रतिषेधो नास्तीति' इति वृत्तिः, 'योग्यतामा- त्रेण नात्मनेपदनिमित्तते'ति न्यासः । उच्यते । तागमानित्यत्वान्नेट् । ग्रहेर्जिय- क्षयेति पाठ इति भागवृत्तिः । जिघांसयेति वा पाठः । यद्वा आकृत्रिमपत्रिपति- मपि चिकंसे इत्यर्थः ।। जृवश्च्योः क्ति । ५५ । कथं 'जत्वा', अनेनेदप्रसङ्गात् । उच्यते । प्धातोः सानुबन्धकत्वेना- ग्रहणादिति न्यासः ॥ उपदेशेऽत्वतः । ६२ । कथं 'पेचिथ' । उच्यते । 'ऋतो भारद्वाजम्य' (७-२-६३) इति निय- मात् । कथं 'तुष्टोथ' 'दुद्रोथ' । पुरस्तानिषेधपकरणप्रणयनात् प्रतिषेधम्य यली- यस्त्वात् क्रयादिनियमादिति भाषावृत्तिः ॥ विभापा गमहनविदविशाम् । ६८ । कथं 'विदितः समाययाविति भारपि, अनेन कसी विकल्पे 'यस्य वि- भाषा' (७-२-१५) इति निषेधात् । उच्यते । शब्दपरविपतिधेन विगिना सा- हचर्याद् विदेर्लाभार्थस्य ग्रह्णात् । वेदनं वित्, किवताचारकादित्वादितचि वि- दित इति तु मुवर्णरेखा॥ 1. न चैमिनि । भयमिनभासममनप्रसारो गोपपयन हार्यः. . । - ·दुर्घटवृत्तौ आने मुक् । ८२। कथम् अपि शाकं पचानस्येति । उच्यते । आगमानित्यत्वान्न मुगिति न्यासः । 'आतो डित' (७-२-८१) इतीयादेशोऽपि नास्ति । आतिदेशिक कार्यम- नित्यमिति अनित्यत्वादिति रक्षितः ।। त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ । ९९ । कथम् ‘एको (गः)विस्त्रयो गाव' इति, 'वलीवर्दे च गौः पुमानिति अर्ध- नारीश्वरके दर्शनात् स्वीगव्यां तिसृभावात् । उच्यते । (पृपक्तेषां निधेयेऽपि शि- शुरैन्द्रप्रहरणे पशौ । रश्मौ मूर्ख तु वीरनसि गाः स्त्रीपुरुषयोः?) इति विश्वः ॥ अदस औ सुलोपश्च । १०७॥ कथम् 'अमुक' इति । 'औत्वप्रतिषेधस्साकच्कस्य वा सादुत्वं चेति औ- स्वाभावे उत्वे च असुक इति वृत्ती साधितम् । उच्यते । 'जराया जरसन्यतर- स्याम्' (७-२-१०१) इत्यतः अन्यतरस्यांग्रहणं मण्डूकप्लुतिन्यायेनानुवर्तते । तस्य व्यवस्थितविभापात्वात् 'तदोस्सः सावनन्त्ययोः' (७-२-१०६) इति सत्वा- भावे 'अदसोडसे:' (८-२ ८०) इति मत्वोत्वाभ्यां भवितव्यम् ।। अचो णिति । ११५॥ कथम् ‘अतिशायनम्' । उच्यते । 'अतिशायने तमब्' (५-३-५५) इति निर्देशात् ॥ अत उपधायाः। ११६ । कथं वाहनम् ' । उच्यते । 'चाहनमाहिताद' (८-१-८) इति निर्देशान् । कथं 'भाण्डे भारा', 'भडि कल्याण' इत्यम्य नुमि उपधात्वाभावात् । 'अणरण भण' इत्यतो 'जमन्ताड्डु' इति डे बाहुलकाद् वृद्धिः । 'पुच्छभाण्ड' (३-१-२०) इति निपातनाद्वा । को 'प्रतिषेधपदमिति, घमि वृद्धेः । उच्यते । 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम् । (६-१-१५८) इति निपातनादिति न्यासः । 'खनो घ च' (३-३- १२५) इति घकरणादन्येभ्योऽपि घे पदमिति वा । कथं 'ग्रन्थिमुद्रयितुं हृद- १. पचनमिद भूयिष्ठ लेखवेन सलीतम् । विश्वकोशवाक्य तु 'गोः स्वर्ग वृषभे रश्मी पजे चन्द्रमाग स्मृतः भनीनप्रदिग्नाणभूवाग्मारिपु गौमता ॥' इति शिशुपालयधव्याख्याया (४ . १५.) महिनार्थनादा तम् .

·. सप्तमाध्याये तृतीयः पादः । ११५ येशे' इति । 'ग्रंथ दौर्बल्य' इत्यस्यादन्तस्य चौरादिकस्यानेकार्थत्वात् । कथम् 'अ- भ्यस्या विद्या' 'समस्या कवेः', ण्यति वृद्धः । उच्यते । संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाद् बाहुलकाद्वा यत् । कथम् 'उद्यमोपरगौ' । उच्यते । 'अड उद्यमे' 'यम उपरम' इति निर्देशात् । 'नोदात्तोपदेशस्य' (७-३-३४) इति नास्ति, अनुदात्तो- पदशत्वात् ॥ तद्धितेप्वचामादेः। ११७ । कय भेषज', भिपज(इद)नित्यादि । उच्यते । म.पजात् ज्यः' (५-४-२३) इति निर्देशाद्गुणोऽवृद्धिश्च । कथं ज्योतिष शास्त्रमिति, 'अधिकृत्य कृते ग्रन्थे' (१-३-८७) इति अणि वृद्धः । उच्यते । संज्ञार्वकानित्यत्वादिति भवभूतिः ।। इति शरणदेवपिरचितदुर्घटना सतगाभ्याये द्वितीयः पादः। अथ तृतीयः पादः। देविकाशिंशपादित्यवादीसत्र श्रेयसामात् । १। द्वारादीनां च ।४। कथं 'शब्दगक्तिम्वाभाव्यादिति, तथा स्वाभाविकमिति द्वारादिपु स्व- शब्दस्य पाठादैन्प्रसङ्गात् । उच्यते । 'स्वागताढीना चे(७-३-७)ने निषेधात् । कथं 'द्वारिक.' । स्वर शब्दमाहचर्याद कारान्तम्य द्वारशाम्यजिति दौतारका, हलन्तस्य द्वारिक इति । हृगगसिन्ध्यन्ते पूर्वपदस्य च । १९ । कथं भावसाध्यसपरिग्रहादभृत् कामसौहटमस मनोहरमिनि, तथा 'क्षण- १. यद्यपि 'प्रय दाबल्ये' इति कमादा पाठो नोपसम्यते, तशी बहुलतानचनम् 'दत्यस्खा पाठोऽय कपित इसभिप्रायः. .. 'सन जयपत नि मन्दमा यत्र चिा प्रयोग- दर्शनेऽपि दौर्बल्यानिर्देशत्यापपरयामाह-अनेकार्थवादि. शब्दस्य सा'पार ·दुर्घटवृत्ती भिन्नसौहृद' इति कुमारः, तथा 'सौहृद्यमि'ति । युवादित्वादणि ब्राह्मणादित्वाद्वा प्यनि अनेनोभयपदवृद्धौ सौहार्दमिति । उच्यते । संज्ञापूर्वकस्यानित्यत्वात् 'हृद्भग' इत्यस्यामवृत्तौ आदिवृद्धिरेव । चान्द्रास्तु हृद्भग' इत्यत्र प्रतिपदोक्तस्य हृदयपर्या- यस्य हृच्छब्दस्य ग्रहणात् 'हृदयस्य हल्लेख' (६-३-५०) इति हृदादेशस्यादि- वृद्धौ साधयन्ति । किन्त्वेतद् 'हृदयस्य हृल्लेख' इत्यादिसूत्रे वृत्तिग्रन्थेन विरुद्धम् । रक्षितस्वाह 'क्वचित् अर्थवत्परिभाषया 'सुहृदुहृदौ मित्रामित्रयोः' (५-४. १५०) इति निपातितम्य सुहृच्छन्दस्य योऽवयवो हृच्छब्दस्तदन्तस्योत्तरपदस्य वृद्धिर्न भवतीति व्याचक्षते । समुदायस्तत्र मित्रबचनोऽवयवस्तु निरर्थक' इति ।। अनुशतिकादीनां च । २० । कथम् 'आतिशायिक.', अत्रापाठात् । उच्यते । प्रायिकः प्रत्यय इत्युक्तम् । अतोऽम्य साधुत्वम् । कथं तर्हि 'ध्याप्तिमातिशयिकेन रसेने'ति घोपः । उच्यते । सूत्रकारादिमतेन । कथं 'पुरीमाजातशात्रवीमिति मायः, अत्रापाठात् । उच्यते । आकृतिगणत्वाद् भविष्यतीत्येके । एवं चतस्रो विद्याश्चातुर्वैद्यमिति । असाधुरेव वा ।। हनस्तोऽचिण्णलोः । ३२ । कथं वृत्रम इदं 'चार्बनम्', अनेन तत्वभावात् । उच्यते । धातोः का- र्यमुच्यमान तत्प्रत्यये भवतीति वृत्तिः ।। नोदाचोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः। ३४ । कर चमथुर्वम आमज्वर', 'अनामिकमिवमीनामिति वक्तव्यामिति नि- पेधाभारात् । उच्यते । सनापूर्वकानित्यत्वात् । एव 'गमकत्वादिति च । आम इति चौरादिकन्य णिचि वृद्धो तर मित्त्वं नास्तीति वृत्तिः । कथं 'विश्रामस्थिति। हेनवो न गणिता वधूपमा पाटपा' । 'विश्रामाज्जायते चलमिति च । उच्यते । 'अनाचमिकमिवमीनाम्' इत्यत्र फेचिच्छमिवमी पठन्तीति रक्षितः । ये तु न पठन्ति तेपां वित्रम दति । तथा च माघ्र.-'विश्रमार्थमुपगृहमजनमिति । (आ.) श्रम निकैन कुग गुण चामन्त्रणे' इनि चौरादिकस्य वा । 'सूर्यविश्रामभूमिरित्या- धन्याव्यमेवेति वृत्तिः । कथम् 'उपरमोद्यममिति । यमिरमी अनुदात्तौ । 'अड जयमे यम उपरम' इति शिष्टप्रयोगात् । अय मुनित्रयविलक्षणत्वादस्याप्राधान्यम् । , ·सतमाच्याये तृतीय पाद । ७ तथा । 'यथालक्षणमप्रयुक्त' इति उपराम उद्याम इत्येव भवतीति भर्तृहरिणा भाग- वृत्तिकृता चोक्तम् ।। इसुसुक्तान्तात् कः । ५१३ कथम् 'आकस्मिक', अम्माच्छब्दादध्यात्मादित्वानि इसादेशात् । उ च्यते । 'यषा च विरोध शाश्वतिक' (२४९) इति निर्देशादस्यानित्यत्वात् । अकस्मादिति तसारान्तोऽय विभक्तिप्रतिरूपको निपात इति वा । अविभक्त्यन्तम्प जश्त्वेन दकारान्तादपि ।। चजोः कु धिण्ण्यतोः । ५२ । कथं 'वेदिसम्मा दक्षा' इति उमार , घनि कुत्वात् । 'घार्थे कविधा नमिति क । वेदि सम्माष्टर्टीति कर्मण्यण , वेदिसम्माजीं चासो दक्षा चेति कर्म धारये पुवत्त्वाद्वा । कथम् ‘अविद्य पुरुप शोच्य' इति, ण्यति पनि च कुत्वात् । उच्यते । 'अजितन्योश्च' (७ ३६०) इति चमारम्यानुक्तासमुच्चयार्थत्वात् । 'न छादे' (७२.५९) इति योगनिभागादिति कश्चित् । ‘ण्य आवश्यक' (७३६५) इति वा शोच्यसिद्धि । कथम् ‘आरोच' 'लोच दर्शन' इत्यतो पनि उत्वात् । उच्यते । 'लोवृ णद कुप तर्क तु वृधु भापार्या' इति चारादिकाद् एरचि । एर- जन्ताना तु आर्धधातुक इत्यस्य विपयसप्तमीत्न लब्धम् । अत परसप्तमीपक्षे अन् । विपयसप्तम्या तु पचाद्यच् । एव 'प्रपञ्च'शब्द । 'पचि व्यक्तीकरण' इति भावा- दिकाद्वा । कथं 'काचा शिक्यमृद्भेददृग्रुज' इत्यमर । 'कच वन्धने' इत्यत स्वार्थे णिचि एरचि । चाराद्वा ॥ इपुगमियमां छः। ७७॥ कथं 'प्रतीच्छिप्याम्यह प्रीत्ये ति चण्टी, शिति उत्वविधानात् । उच्यते । इच्छा प्रतिगत प्रतीच्छ । तद्वदाचरिप्यामीति प्रतीच्छशब्दाढाचार किपि तृट् । कथं निर्गच्छन्नकाले चतुर्थी न पततीति, तुकि वर्त ये वहिरजस्य छत्सम्यासिद्ध- त्वात् । उच्यते । 'नलोप मुम्बर' (८.२-२) इत्यत्र तुग्विधिप्रणेनाम्यानित्य- त्वनापनात् ॥ पाघ्राध्मास्थाम्नादाणदृश्यर्तिसतिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठ- मनयच्छपश्यर्छधौशीयसीदाः। ७८ ॥ 'यिन्तारा पार ·। . वृत्ती कथं 'व्यतिपणे । एशादेशे पियादेशः स्यात् । उच्यते । 'वर्णे यत् स्यात् तच्च विद्यात्तदादाविति 'लिटम्तझयोरेशिरेच्' (३-४-८१) इत्यत्र न्यासः । अन्यथा शेशब्दमेव विदध्यात् ॥ पुगन्तलघूपधस्य च । ८६ । कथं 'ठीवन' 'सीवनं', गुणसद्भावाद् दीर्घत्वाभावात् । उच्यते । पृपोदरा- दित्वादगुणो दीर्घश्च । (चाप्रग? चन्द्रगो)मी त्वेतत्सिद्धये 'ष्ठिविसिव्योदीर्घश्च' इति सूत्रं पठितवान् । कथं भेत्ता' । उच्यते । क्नुसनो कित्त्वं ज्ञापयति प्रकृति- प्रत्ययादिसंयोगे तत्प्रत्ययानिमित्त कार्ये गुरुसंज्ञा नाश्रीयते । कथं 'तुलयति स्म विलोचनतारका' इति माघः, 'तुल उन्मान' इत्यत्य गुणभावात् । उच्यते । 'धार्थे कविधानमिति कप्रत्ययान्तात् तुलाशब्दात् तुलया परिच्छिनतीति णिनि । एवं 'तुलना' । कथं लिखनमित्यादि । उच्यते । संज्ञापूर्वकानित्यत्वात् । यद्वा कुट आदिः कुटादिः, कुट् आदिर्यस्येति कुटादि । तन एकशेपे 'गाङ्कुटादिभ्य' (?- २-१) इति निर्देशेन डित्त्वभाव. । ('कृप विलेखग' इति निर्देशात् ') । एवं च 'लेखको लेसो लेखिनी' । कथं 'लेखनीति । उच्यते । आतिदेशिक कार्यमनित्य- मिति डित्त्वाभावाद् गुण. 'कृष विलेखन' इति निर्देशात् ॥ अतो दी| यनि । १०१ । कथं जयन्ति ते सदा सन्त' इति न्यासः, अन्तादेशाकारेकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तयत्त्वेऽनेन दीर्घात् । परं प्रत्यादिवत्त्वे सार्वधातुकत्वात् । उच्यते । 'उभ- यत आश्रये नान्तादिवदिति निषेधात् । एवं तर्हि नान्तादिवत्त्वं, किन्त्वेकदेशवि- कृतत्वात् सार्वधातुकत्वे भविष्यति । न चैवमुभयत आश्रय इत्यस्य वैयर्थ्यम् । घृक्षावित्येतदर्थत्वात् । एकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्नवत्त्वे प्रातिपदिकावयवत्वं सुपः । परं प्रत्यादिवत्त्वात् 'सुपो धातु' (२-४-७१) इत्यादिना लुक् स्यात् । अन्तयत्त्वाभा- वान्न भवति । न चात्रैकदेशविकृतत्वम् । उच्यते । अस्या लिङ्गं वचनं समान!] निर्देशः । तत्रावान्तत्वात् 'सुपि च' (७-३-१०२) इति दीर्घत्वं प्राप्तमेव । एवंविधे एकदेशविकृतपरिभाषया न प्रवर्तितव्यमित्यत्राप्येतदेव लिङ्गम् । 'अन्ये- भ्योऽपि दृश्यन्ते' (३-२-७५) इति निर्दशो वा । १. प्रयत्न सवर्णमिति' इनि पटनाय स्यान्.

·सप्तमाध्याये तृतीयः पादः । सुपि च । १०२। कथं 'वृक्षाय', यभावे सन्निपातलक्षणपरिभाषया दीर्घाभावात् । उच्यते । 'कष्टाय क्रमणे (३-१-१४) इति निर्देशादस्या अनित्यत्वात् ॥ ओसि च । १०४॥ आङि चापः । १०५ । कथम् ‘अखट्वेन', इस्वेऽप्यावन्तत्वादननैत्वं म्यात् । तथा चातिखटव्या- तये 'हल्ड्या दिसूत्रे दीर्घग्रहणं क्रियते । उच्यते । आप इत्याकारप्रश्लेषादीर्घान्ता- देवत्वमिति भाप्यम् । अत एवातिखटादित्यादौ या (जनयन्तिः ड् न भवति)। हस्वस्य गुणः । १०८ । कथं 'सुतनु ! सत्यमलकरणाय त' इति माघ , 'सुतनु ! जहीहि कोपम्', तथा 'यरतनु ! सम्प्रवदन्ति कुकुटा' इति च, अनेन गुणप्राप्ते. । 'ऊडुत' (४- १-६६) इति मनुष्यजातिविवक्षायामूडि 'अम्बार्थनद्योईस्वः' (७-३-१०७) इति न वाच्यम् । अनूडन्तस्यापि दर्शनात् 'मुतनो! स्तनौ च दयितोपगमे । उच्यते । 'कृपिचमितनिधनिसर्जिखर्निभ्य ऊः' इति ऊप्रत्ययान्तम्तनृशब्दोऽप्यस्ति । 'स्त्रियां मूर्तिम्तनुस्तनूरि'त्यमरः । तत्प्रयोगे ‘अम्बार्थनद्योईम्ब' इति इम्वविधान- सामर्थ्यान्न गुण इति । यदि हि स्यात् अम्बार्थानां हम्य इत्युक्ता नदीहम्ब- योर्गुण इति कृतं स्यादिति भागवृत्तिः । ननु 'नवृतश्च' (५-४-१५३) इति कपात्र भाव्यम् । उच्यते । समासान्तविधेरनित्यत्वात् । अन्ये इम्यान्तस्य संज्ञापूर्वकानि. त्यत्वाद् गुणाभावमाहु. । अत एव 'कुतम्त्य भीरु ! यत् तेभ्यो हुसभ्योऽपि क्षमा- महे' इति भट्टि. । जयमङ्गलाया (च नाच++? चानूडन्तम्य) रूप, 'सपदि वारि- धरारवभीरव' इति माघेऽनूडन्तम्य प्रयोगात् । कथं 'हे कर्तृ! कुल!' । परत्वाद् गुणेन माव्यम् । उच्यते । बलीयस्त्वालुक पूर्वविप्रतिषेधाच लकि 'न लुमता' (२. १९३) इति प्रत्ययलक्षणप्रतिपधेन सम्मुद्धिपरत्वाभावात् । कथं तहि 'हे चार!' 'हे सुनो!' | 'इकोऽचि निभक्ती' (७-१-७३) इत्यत्राचीत्यनेन 'न लमते'त्य. स्यानित्यत्वज्ञापनात् ।। ऋतो डिसर्वनामस्थानयोः। ११० ।

·१२० दुर्घटवृत्ती कथं 'कणि ब्राह्मणकुलानि', परत्वादनेनं गुणप्रसङ्गात् । उच्यते । पूर्ववि प्रतिषेधेन नुम् भविष्यति ॥ डिति । १११ । कथं ‘चारिणः', नुमः परत्वाद् गुणप्राप्तेः । उच्यते । 'शलालुनोऽन्यत- रस्याम् ' (४-४-५४) इति निर्देशात् पूर्वविप्रतिषेधात् ।। सर्वनाम्नः स्याड्स्वश्च । ११४ । कथम् 'अनन्तरायाः प्राप्ते.', नसमासे सर्वनामत्वात् । उच्यते । अवि- धमानमन्तरं यस्या इति बहुव्रीही कृते निषेधः ।। डेराम्नद्याम्नीभ्यः । ११६ । कथं इटः 'क्वायां विकल्पः सिद्ध' इति 'क्लिशः क्वानिष्ठयोः' (७-२- ५०) इत्यत्र वृतिः । उच्यते । क्त्वाशब्दस्याजादौ कचित् पाठः क्रियते ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती सप्तमाध्याये तृतीयः पादः। . . । अथ चतुर्थः पादः। णौ चङयुपधाया ह्रस्वः । १। केऽणः । १३ । कथं 'तूप्णीगीलस्तु तूप्णीक' इत्यमरः, तथा 'कुर्वतेऽपि (तु) तूप्पीकर नाम गम्भीरचेतसः । लघवो घोपयन्त्येव न कुर्वन्ति कदाचन', 'शीले को भलो- पश्च' इति के कृते इस्वप्राप्तेः । उच्यते । 'न कपि' (७-४-१४) इत्यत्र नेति योगविभागः कार्यः । कथम् एकः', 'इण्भीफे ति के गुणे च हूस्वप्राप्तः । उच्य- ते 1 केऽच' इति 'केट' इति वा कर्तव्ये अग्ग्रहणात् पूर्येण णकारेण प्रत्याहा- रादिति न्यामः । चत्वार्यण्ग्रहणानि पूर्वण णकारणति भाप्याच । नचा(नट ! त्रा. णिति । 'आशीप्क' 'व(निदि)क' इत्यत्र विसर्जनीयत्वपत्यादेरसिद्धत्वात् प्राप्तध्यान्तरतम्यात् , न तु मावात् 'नाम्झलो' (१-१-१०) इति सावर्ण्यनि- पेपात् ।।

·सप्तमाध्याये चतुर्थः पादः ।
१२१
एतेलिङि । २४॥
कथम् 'अभीयात् परीयादिति वृत्तिः । उपसर्गेण सहकादेशे एत्युपसर्गयो-
रविभागात् । अन्तादिवद्भावैकदेशविकृतत्वं नास्तीति, 'उभयत आश्रय' इत्यस्य वा
(नै समासः) इति ज्ञापकात् । अत एव भक्तिनम्रः परीयाः' इति मेघः । उच्यते ।
'ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्रे'त्येकदेशविकृतद्वारेण विशेषादेशाद्भस्वः ।।
अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः । २५ ।
कथं 'प्रायः पुण्यवता देशे शरदियं प्रावृपायते', हलन्तत्वात् । उच्यते ।
हलन्तादर्शआदित्वादचि प्रावृपाशब्दात् साध्यम् । 'कालप्रभाता शरदा प्रावृषा
तु जलार्णवा' इति संसारावर्त्तः ।।
रिङ शयग्लिङ्पु । २८ ।
कथं 'जागर्यते' । धियत जागर इत्यादी रिड्गुणयोः सावकाशत्वे परत्वा.
दिड् स्यात् । उच्यते । पूर्वविप्रतिषेधात् धातुपारायणे (ज्ञानवृ? जागर्य)त इत्यु-
गुणोऽत्तिसंयोगायोः । २९ ।
कथं 'संस्क्रियते' । उच्यते । सुटो पहिरङ्गत्वादसिद्धत्वाद् अभक्तत्वाचेति
वृत्तिः ॥
हवः । ५९।
कथम् 'ऊचतुः', एकादेशस्यान्तवत्त्वाभस्वप्राप्तेः । उच्यते । बहिरङ्गत्ला-
देकादेशस्येति रक्षितः ।।
भवतेरः।७३।
कथम् अस्ते भावे कृते 'वभूति, भौवादिकनिर्देशात् । उच्यते । भू-
सामान्यनिर्देशोऽयम् । तच यया कयाचिद्विभक्त्या निर्देष्टव्यमिति भवतिना निर्दि-
प्टम् । मुव इति न कृतं वैचित्र्यार्थम् ।।
इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती
सप्तमाघ्याये चतुर्थः पादः ।
तम् ॥
१. अभियान परियाद् इति प्रयोगविषयमिद चोय प्रतिभाति । तन दीपों न पायः.
२. 'प्रयल सवर्णम्' इति परीय स्यात् .

·१२२ दुर्घटवृत्ती अथाष्टमाध्याये प्रथमः पादः । सर्वस्य द्वे । १ नित्यवीप्सयोः । ४। कथम् ‘एकश' इति, अनेन द्वित्वप्राप्ते । उच्यते । शसा वीप्साया अ. भिधानात् । एवं 'पदान्यकैरशस्तिडामि ति *प्रयोगमुखी, तथा 'एकैकश स- हता वा' इति कामन्दकीय न घटते । 'एकैशो देही ति भाप्य च 'सर्वस्य द्वे' इत्यत्र । एवं (सहि तर्हि) 'तान्येकवचन द्विवचनबहुवचनान्येकश ' (१-४-१०२) इति निर्देशा(द)द्वित्व, भाप्यप्रामाण्या(द् द्वित्व) च ॥ उपर्यध्यधसस्सामीप्ये । ७। क्थम् 'उपर्युपरिवुद्धीना चरन्तीश्वरबुद्धय', सामीप्याभावाद् द्वित्वानुप- पते । उच्यते । उपरिबुद्धीनामुत्तरल गुद्धीनामुपरि ऊर्ध्वमीश्वरबुद्धयश्चरन्ती- त्यर्थ । न तु द्वित्वम् ।। प्रकारे गुणवचनस्य । १२ । कथं भीतभीत इव शीतमयूख' इति भारवि , इवशब्देन सादृश्यस्योक्तत्वाद् द्वित्याभावात् । उच्यते । 'आधिक्ये द्वे भरत' इति वार्तिकेनान द्वित्व, भीतत्वाधिक्य द्वित्वेनोच्यते, यथा 'दर्शनीयदर्शनीयाद्य रोचते' इत्यन दर्शनीय(ता)या आधिक्य गढव द्विवचनान् प्रतीयत इति भाषावृत्ति । कथं 'नय नव प्रीतिरहो करोती'ति माघ , अनेन द्विरत्तो कर्मधारयवदुत्तरेषु' (८ १ ११) इति कर्मधारयवत्त्वात् सुब्- लप्राप्ते , यथा माघ एव 'नवनया वनवायुभिरादधे' 'प्रियतमे नवनवत्वमियाय'। उच्यते । सारमरूपोऽन दृष्टय । तदयमर्थ प्रीतिरनव चिरन्तनमपि नव तनातीत्यही आश्चर्यमेतत् । क्यं 'मन्द मन्द नुदति पवन' इति मेघ । तथा 'मन्द मन्द म्शति हरिणीगट्वया साहमाकम् । उच्यते । 'तम्य परमाग्रेडितम्' (८-१-२) इति महामनारपणेनान द्वित्व कल्पनीयम् । 'सिन्न सिन्न शिखरिपु पद न्यम्य गन्तामि यत्र क्षीण क्षीण पग्लिघु पय इति मेय ॥ - 'प्रयाग (मुनि)ीस पाट ·अष्टमाथ्याये द्वितीय पाद । द्वन्द्वं रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमणयज्ञपात्रप्रयो- गाभिव्यक्तिषु । १५। कथं 'द्वन्द्व कलहयुग्मयोरि'त्यमर । तथा 'चार्य द्वन्द्व' इति । उच्यते । योगविभागादिति भाषावृत्ति ॥ युप्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वान्नावौ । २० । कथं केन विनीतो वामिति, अभिहिते कर्मणि प्रथमान्तत्वात् प. ठ्यादेरभावात् । उच्यते । एकदेशप्रयोगोऽयम् । यथा भीमो भीमसेन , तथा युवामित्येकदेशोऽय वामिति । द्वितीयाग्रहण कर्मविभक्त्युपलक्षण वा । प्रमादोऽय इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती अष्टमाध्याये प्रथम पाद । वा ।। अथ द्वितीयः पादः। पूर्वत्रासिद्धम् । १। कथं 'वृक्ष', रोरुकारस्येत्त्वे कर्त ये रुत्वस्यासिद्धत्वात् । उच्यते । रो- रुकारस्थानुनासिकप्रतिज्ञानसामर्थ्यादित्सज्ञाया कर्तव्याया नासिद्धम्' इति 'उपदेश' (१.३२) सूत्रे रक्षित । न, तदनुनासिकत्वप्रतिज्ञानम् 'अतो रोरप्लुतादप्लुते' (६-१-११३) इति 'हशि च' (६१-११४) इत्यत्र सानुनासिकम्य रो परिग्रहो यथा स्यात् , तेन तरुवनमित्यन्न रुशब्दम्य मा भूदित्येवमर्थम् । एवं तर्हि उमार- मकृत्वा रेफम्येवानुनासिकत्व प्रतिज्ञात (स्यात् ) यथा र(जस्यपाभ्या)मित्यत्र व्य- जनस्य स्वरितत्वात् । कथं 'प्रागिय' 'पृतस्पृगय', 'विन्प्रत्ययम्य कु'(८२६२) इत्यस्यासिद्धत्वात् । उच्यते । 'सन्दिगुष्णिगन्चु' इति 'प्राग्रीश्वरान्निपाता' (१ ४-५६) इति निर्देशात् । कथम् (अर्थ+य ? )रजोपमा' इति, यलोपम्यासिद्ध त्वात् । उच्यते । अकारान्तोऽय रजगन्द रजचरजार्थमि ति विच (१) रज इव (ऊती') इत्यर्थ । 'नोपधाया' (६-४ ७) इति निर्दशादसिद्धत्वानित्य- ' त्वाद्वा ॥

·दुर्घटवृत्ती . कृपो रो लः | १८॥ कथं 'क्लस' । उच्यते । 'लुटि च फ्लप' (१-३.९३) इति निर्देशात् कारस्य लत्वम् । कथं तर्हि 'कृपा' | 'ऋपेः सम्प्रसारणं चेति भिदादिपागला. क्षणिकत्वात् । कृपाणकर्षटकर्परादयस्तु उणादित्वात् सिद्धाः ।। धि च ।२५। 'धे सलोपः सिचो लोपश्चफाद्धीति प्रयोजनम्' इत्येके । सामान्येनेति सर्वे । एवञ्च कथं पयो धीयते 'पयोधिः', अनेन सलोपात् । उच्यते । अन्तरङ्ग- त्यानिमित्त निमिचिनारकपदे विधानात् । व्यवस्थितविभाषानुवृत्तेरिति भाषावृत्तिः ।। चोः कुः । ३०। कथम् 'अल्पान्तरम्', तथा 'अत्यल्पाचनाद्' इति 'आयनादि' (७-१- २) सूत्रे न्यासः, कुल्वप्राप्तेः । उच्यते । अल्पान्तरनिर्देशादेव । कुत्वविधौ ‘झलि सडीति वक्तव्यमिति वा । सडिति (सन् ) सकारादारभ्य (आ) महिडो डका- रात् । (मैथमधमाजोश ! ) परसवर्णाद्वा सिदः । 'एवं निरुपपदस्य मुञ्चेः किनि कुत्यं न, 'युनिकुञ्चाश्चेति निर्देशादिति भाषावृत्तिः ॥ वश्वभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजन्छशां पः । ३६: फयं परिवाद', अजेरत्रापाठात् । उच्यते । 'परौ बजेः पश्च पदान्ते इति 'अन्येभ्योऽपि दृश्यत्त' (३२.१७८) इत्यत्रोक्तम् । उणादौ च सूत्रमिति रक्षितः ॥ झलां जशोऽन्ते । ३९॥ यार्थ 'जगत्वं', भकारम्य जमावान् । उच्यते । 'झलां जश् झशि' (८- ४-५३) इति निर्देयात् । 'प्रधा दिनापि न पत्व, धानुग्रहणानुपः । शुत्वं च नास्ति, 'शान्' (८-४-४५) इति निधान् । कयं 'बभी मरुत्वानिति महि- यमक(न हनम्मरत्वान् पूर्वमन्मनुय) इति जयमला, अनेन जश्त्वात् । उच्यते । 'तमा मन (1-४-१९) इत्यनेन भमaगा पदसजाया बाधितत्वान् ॥ १. 'एर मागागांत' या 'एमसनमानम् 'दीया पाम स्यात्.

·अष्टमाध्याये द्वितीयः पादः। १२५ - रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः । ४२। कथम् 'आर्तः', 'उपातः' । उच्यते । 'उपसर्गादृति धातौ' (६-१-९१) इति वृद्धेवहिरङ्गत्वात् । कथं 'निमित्तमिति, मिदेनत्वभावात् । उच्यते । 'तस्य निमित्तम्' (५-१-३८) इति निर्देशात् ।। क्विन्प्रत्ययस्य कुः । ६२ । कथं 'दृग्भ्यां', दृशेः विपि कुत्वम् । उच्यते । प्रत्ययग्रहणसामर्थ्यात् किन्प्रत्ययो यस्माद् दृष्ट इति बहुव्रीही अन्यप्रत्ययान्तादपि पदान्ते कुत्यमिति •भागवृत्तिः। कथं तर्हि 'रज्जुसृड्भ्याम्' । उच्यते । 'नशेर्वा' (८-२-६३) इति विभापया सृजेर्न कुत्वमिति न्यासः । कथं 'विश्वसृग्विधिरित्यमरः । व्यवस्थित- विभापात्वात् सृजेश्च कुत्वभावः । प्रसिद्धपदे तु न्यड्क्त्वादित्वात् फुत्वमत्रो- क्तम् । भाषावृत्तौ तु कचिदेवान्यप्रत्ययान्तस्य कुत्वमुक्तं सामर्थ्यादिष्ट्या प्रसिद्धेः ।। रोऽसुपि । ६९। कथम् 'अहोवचनविन्यास. पठ्यते नच बुद्ध्यते' (3) अनेनाहर्भागवद् रेफादेश उत्वाभावात् । उच्यते । अहोरूपस्य निर्माणमिति पाठः कार्यः । अत्र 'रूपरात्ररथन्तरेपूपसंख्यानं कर्तव्यमिति रेफं वाधित्वा रुत्वविधानात् ।। हलि च । ७७। -कथं 'ठीवनं' 'सीवनम्', हल्परत्वाभावात् । उच्यते। पृपोदरादित्वाद् गुणामाचो दीर्घश्च । 'ठिविसिव्योर्दीर्घश्चेति चान्द्रसूत्रम् ।। उपधायां च । ७८ । कथं चीघातो विव्यतुर्विव्युरिति । नचानेन दीर्घ इस्वो भविष्यति, पूर्व- त्रासिद्धत्वात् । 'अचः परस्मिन् ' (१-१-६७) इति स्थानिवत्त्वात् हल्परत्वामा- यात् । कथं चतुर इच्छति 'चतुर्यिते'ति । अनेन दीर्घ म्यात् । उच्यते । अ. सुपीत्यनुवृत्तस्य षष्ठयन्तेन विपरिणामात् मुब्धातोर्नेति सम्बन्धाद सुब्धातोर्न भवति, गीर्ष्यामिति सुप्यपि भवतीति भाप्यम् ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती अमाध्याय द्वितीय पाद । 1. स्थानियत्त्वादिति । 'पूवासिद्ध न स्थानिस्ट्' दल घणः प्रत्ययाश्रयत्वन बहिरातयामिद्भत्व द्रष्टव्यम् ·दुर्घटवृत्ती अथ तृतीयः पादः। मतुवसो रु सम्बुद्धौ छन्दसि । १। पुमः खय्यम्परे । ६। कथं 'पुरस्का' का)ण्डमिति, अनेन रुत्यभावात् । उच्यते । असाधुरे- चायम् । पुस्काण्डमिति पाठ ॥ नश्छव्यप्रशान् । ७। कथं 'महाँ हि यनस्तव देवदारौ' इति । उच्यते । महान् हि यल इति पाठ ॥ खरवसानयोर्विसर्जनीयः।१५। कथं 'रथातिगा', रेफात् (पूर्वस 2 पर वर्णामावाद् अवसानविषयत्वाद् रेफम्य विसर्जनीयाभावात् । उच्यते । रेफेण पदस्य विशेषणे रेफान्तस्य पदस्य विसर्जनीय । अनुन्यासकारस्तु अवसानम्यापि बौद्ध परत्वमाश्रितवान् । विसर्ज- नीय इति कालापाना निन्दुद्वयस्य सज्ञा ।। लोपः शाकल्यस्य । १९ । क्थं 'गवित्याह', वलोपप्रसङ्गात् । उच्यते । पदान्तत्राभावादिति 'स- म्वुद्धी शाकल्यम्य'त्यत्रानुन्यास ॥ नश्वापदान्तस्य झलि । २४ । कर्य 'कुवलय वलयन् मरुदायी' इति माघ । वलयनिति पदान्तनका- रस्यानुम्बारायमरम् । न चानुस्वारव्यपधानाद् व्यपेतयमरम् , अन्यपेतयमफप्रकर- णात् । उच्यते । व्यञ्जनम्य यमके अयवधायकत्वाद वल्यनित्येवमेवास्तु ।। कुप्वोः क पौ च । ३७ ॥ फयं भामर', अनेन आदेशात् । उच्यते । 'दिवाविभानिशाप्रमाभा- मार' (३.२.२१) इनि निपातनात् । भापायुती तु भाकरशल्द कम्बादिपु पठ्यते ॥ .

·अष्टमाथ्याय तृतीयः पादः । १२७ . इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य । ४१। कथं 'कान्तः सर्वगुणोपेतो याले! दुःखेन लभ्यते' इति कण्ठाभरणम् । हे बाले! दुःखेन लभ्यते इत्यर्थः । उच्यते । 'मुख दुःख तक्रियायामिति विसर्ज- नायोपधो धातुः पठ्यते । तस्येदं रूपम् । कथं 'मातुः करोति' । कस्कादिपु भातुप्पुत्रशब्दपाठाद् एकादेशनिमित्तादिणः परस्य विसर्जनीयस्य पत्वं नास्तीति भाप्यम् ।। तिरसोऽन्यतरस्याम् । ४२ । कथं 'तिरस्कृत्य जराभिभाविने'ति माघः, कथं 'गौरीमुखतिरस्कारलजयेव न वर्धत' दति, गतिग्रहणानुवृत्तेः । गतित्वं च 'तिरोऽन्ती' (१-४-७१) इत्य- न्तर्धी । उच्यते । अन्तर्धिग्रहणमसन्निधानोपलक्षणार्थ द्रष्टव्यम् । तिरस्कारे चास- निधान भाव्यते । केचिदिह गतिग्रहणं नानुवर्तयन्तीति भाषावृत्तिः ।। पष्ठ्याः पतिपुत्रपृष्ठपारपदपयस्पोषेषु । ५३ । कथं श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जगदिति । 'वा छन्दसि' (६-१- १०६) इत्यनुवृत्तेः । कथं तर्हि 'वाचस्पतिरुवाचेति । उच्यते । कचिच्छान्दसा अपि भाषायां प्रयुज्यन्ते । कस्कादियु वा द्रष्टव्यम् । एवं 'दिवस्पतिः' । आदेशप्रत्यययोः । ५९ । कथं श्रियस्य', एकारस्य कण्ठतालव्यत्वात् । 'यो घुभयोस्स्थाने निप्प- द्यते लभतेऽसौ प्रत्येकमपिव्यपदेशमिति कण्ठ्यत्वात् कण्ट्येन सावादेकारग्रहणेन ग्रहणात् पकारः स्यात् । न च प्रयलभेदः । 'अअ (८-४-६८) इति संवृतो- ऽप्यकारो विवृतः प्रतिज्ञायते । 'एडौ विवृततराविति प्रकर्षदोपो नास्ति, जाती विवृतत्याश्रयादिति रक्षितः । न चैवं गौरित्यत्र सम्बुद्धिलोपः स्यात् । 'ए ओह' इति डकाराद् एडै चोस्सावाभावात् । उच्यते । व्यक्तौ सावाभावान्न पत्वम् । लिङ्गं चात्र 'अमस्य' (६-४-१) इति । अवश्य चैतत् । अन्यथा दासीप्टेत्यत्र पत्वं स्यात् । (वयस्या? वेला)स्थिीत निर्देशान्न च 'नाज्झलौ' (१-१-१०) इति निषेधः, अगृहीतसवर्णानामचा प्रतिषेधवचनात् । अय (च)न्यासोऽसङ्गतः स्यात् । 'अत्रा- प्येषंक्रमण पत्वाभावाद् इण्महणादिति न्यासः । कथं 'निस्से', 'मुंविसर्जनीय' - ·१२८ दुर्घटवृत्ती (८-३.५८) इत्यनुवृत्तेः पत्वभावात् । उच्यते । प्रत्येकं व्यवधानाभ्युपगमात् । 'पुं. स्वित्यत्र न भवति, नुंस्थानिकानुस्वारोपलक्षणार्थत्वात् ॥ उपसर्गात्सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिस्थासेनयसेध- सिचसञ्जस्वञ्जाम् । ६५ । कथं 'दुःस्थः' 'मुस्थः' 'सुस्थितः' । उच्यते । उपसर्गप्रतिरूपकत्वादिति भाषावृत्तिः । कथम् ' अतिस्तुतमि'ति । 'अतिरतिक्रमणे च' (१-४-९५) इति पूजातिक्रमणयोः कर्मप्रवचनीयता ॥ अवाच्चालम्बनाविदूर्ययोः। ६८ । कथम् ‘अवष्टब्धः' । उच्यते । 'टभि स्कभि प्रतिबन्ध' इत्यस्य सुपामादि- त्वात् , 'अवष्टब्धनिष्टब्धौ चेति वचनाद्वा ॥ अम्बाम्बगोभूमिसव्यापहित्रिकुशेकुशङ्कगु- मञ्जिपुञ्जिपरमेबर्हिर्दिव्यग्निभ्यः स्थः । ९७ । कथं 'सव्येष्ठाः' 'सव्येष्ठारौ', 'परमेष्ठी' । औणादिका :एते सुपामादिपु . ज्ञेया इति भायावृत्तिः ॥ सात्पदाद्योः । १११॥ कथं 'तनुपेकमलं कमलमिति वासवदत्ता । सत्सकारस्यानेन पत्वनिपे- धात् । उच्यते । अ, पपाठ एवायम् । कथं 'त्रिष्टुप्' 'अनुष्टुप्', पत्वलक्षणा- भावात् , 'स्तुभु स्तम्भ' इत्यस्य सोपदेशत्वात्। मुपामादित्वादिति । कचित् प्रति- स्तब्धः । कथं 'निष्टव्याश्छाना' इति । निर्पूर्वस्य स्तम्भेरिति वर्णदर्शनात् । नि(पू.)ीन्निपातनं च । तथा चान्द्रं सूत्र- 'नि(:)प्रतिभ्यां स्तम्भेरिति । 'खर्परे शरि या लोपों वक्तव्यः' । निरस्सकारविसर्जनीयलोपः ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती अटमाध्याये तृतीयः पादः । 'पशब्द ए'इनि रा.पाठ:.

·. . अष्टमाध्याय चतुर्थः पादः । १२९ अथ चतुर्थः पादः। रपाभ्यां नो णः समानपदे।। पूर्वपदात् संज्ञायामगः । ३ । कथं 'पौलस्त्यो नरवाहनः', अनेन णत्वभावात् । उच्यते । क्षुम्नादेराकृ- तिगणत्वात् । एवं 'दुर्नामा दीर्घकोशिका', 'पुनर्नवा तु शोफनी', 'श्रीधनः शास्ता मुनिः', 'स्वर्भानुः', 'चित्रभानु'रित्यादि साध्यम् ।। वाहनमाहितात् । ८ । कथं 'धनदो नरवाहन' इति, अनेन णत्वविधानात् । उच्यते । अनाहितवा- चित्वात् नरशब्दस्य, शुभ्नादिपाठाद् वा । एवं 'पूर्वपदाइ' (८-४-३) इत्यपि न प्रवर्तते ॥ एकाजुत्तरपदे णः । १२ । कथं 'ब्रह्मममपि चण्डालमिति । उच्यते । शुभ्नादित्वात् । णादेशो (घ). व्यवाये नेप्यत इति तु भाप्यम् ।। कुमति च । १३ । कथं 'दुःखेन(?)भोजयितुमाशयिता शशाक' इति माघः । उच्यते । 'पात् पदान्तात् ' ८-४-३५) इति निषेधात् । क्षुभ्नादित्वादिति सुभूति. । कथं 'शास्त्र- वाक्यानी'ति 'उपदेश' (१-३-२) सूत्रे वृत्तिः । तथा ('तीर्थजानमिति 2 ) द्वन्द्वे च' (१-१-३१) इति वृत्तिः । तथा 'चन्द्रगोमिनामिति । शुभ्नादित्वात् ।। प्रोतिपदिकान्तनुविभक्तिपुच । ११ । कथं 'प्रेन्वनम्', नुमाश्रयणत्वात् । उच्यते । साहचर्यात् प्रत्त्यासत्तेवा प्रातिपदिकाद्विहितस्य नुमो ग्रहणात् । नैतदस्ति 'प्रेण्यनमि'त्यनुपदकारेण नुम उदाहरणमुपन्यस्त; तन्न स्यात् । उच्यते । मतभेदो द्रष्टव्यः । प्रेन्वनमित्याद्यम- 'मासो वा उपसर्गप्रतिरूपकत्वात् । इह पूर्वपदादिति वर्तते । कथं (प्रकानाः!) 'क्षत्रिययूनाम् ' । उच्यते । शुनादित्वादिति भाषावृत्ति. ॥ 1. "दुप्सेन' इति पाठ मन्यने इति भानि । आददियेऽपि एतन् सनमिव लिमितम् .

·दुर्घटवृत्तौ उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य । १४ । कथं 'दुनीत' 'दुर्नयमिति । उच्यते । उपसर्गप्रतिरूपकत्वादिति भाषा- वृत्तिः । यद्येवं पात् पदान्तात् ' (८-४-३५) इत्यत्र 'पादिति किमि'त्युक्ता 'निर्णयः दुर्णय.' इत्युक्तम् । तद्याहन्यते । न । तत्रोपसर्गग्रहणं भविष्यति ।। कृत्यचः। २९॥ कथं 'प्रख्यानं' 'प्रध्यानमिति, अनेन णत्वात् । उच्यते । 'धमोर्चा' (८- ४-२३) इत्यतो वाग्रहणमनुवर्तते मण्डूकप्लुतिन्यायेन, तस्य व्यवस्थितविभाषा- त्यात् ॥ इजादेः सनुमः । ३२॥ कथं 'प्राद्गणे पान्तु युष्मानूप्माणमिति मयूरः, इजादेरेवेति नियमात् णत्वाभावात् । 'अङ्गणमिति पृषोदरादित्वाण्णत्वमिति धातुप्रदीपिका । अन्ये त्वत्र णत्वं नेच्छन्त्येव । 'अङ्गणं चत्वराजिरे' इत्यमरः । अपपाठ एव । शतकेऽपि मागने इत्येव पाठः । 'अचलाङ्गनमगने' इति माघानुप्रयोगः ॥ पदान्तस्य । ३७ । कथं 'कृतकर्मण') इति, लप्तविभक्तौ प्रत्ययलक्षणत्वेन णत्वनिषेधात् । 'उत्तरपदत्वे चापदादिविधाविति निषेधात् । 'पदव्यवायेऽपि' (८-४-३८) इत्यत्र हि मापकुम्भवापेनेत्यादिसिद्धये रक्षितेनोक्त -'सात्पदाद्यो:' (८-३-१११) इत्यत आरभ्य यो विधिः स सर्वः पदादिविधिरिति । ए(वञ्च तच्च) विधिरित्यस्योपलक्ष- णार्थत्वात् 'पात् पदान्तादि (८-४-३५)त्यत्र सप्तमीसमासाश्रयणाल्लभ्यते । तद्धि 'मुसपिफेणे'त्येतदर्थम् । तचैव भवति नान्यथा । ततधाणत्वं पदादिवि(धे धि) रेवेति । उच्यते । 'भावकर्मणो.' (१-३-१३) इति निर्देशात् । तद्वदत्र । स्तोः३चुना श्चुः । ४० कथं 'शत्रून् जयति' । उच्यते । असंहितायां भविष्यति । कथम् 'अल्पा- तरमिति । उच्यते । 'नन्दजी भवनाद्' इति निर्देशादिति 'अल्पान्तरम् ' इत्यत्र रक्षितः । कथं 'मरत्वम् । 'यात्' (८-४-४४) इति प्रतिषेधान्न श्चुत्वम् । 'व- ·अष्टमाध्याये चतुर्थः पादः । १३१ श्वादिना (८-२-३६)च न पत्वं, धातुग्रहणानुवृत्तेः । कथं 'मजति' 'लज्जते' । 'झलां जश् झशि' (८-४-५३) इति सस्य दकारे तस्यानेन जकारो न युक्तः, पूर्वत्रासिद्ध- त्वात् । उच्यते । 'मस्जिनशोझलि' (७-१-६०) ? इति निर्देशादिति न्यासः । यद्वा ‘गाङ्कुटादि (१-२-१)सूत्रे रक्षितेनोक्तं-"निशाशब्दस्य निश्भावे 'झलां जशोऽन्ते' (८-२-३९) इति जकारे सप्तमीबहुवचनस्य श्चुत्वेन तालव्ये शकारे जकारस्य चर्बेन चकारे निच्शु इति रूपम् । 'शरछोऽटि' (८-४-६३) इति छकारे निच्छु इति रूपमि"ति । तथात्रापि श्चुत्वेन दन्त्यस्य तालव्यशकारव्यक्तौ पुनश्च- त्वेन तस्य जकारे मज्जतीत्यादि यथा 'चिणो लुक्' (६-४-१०४) इत्यत्र वृत्ती अकारितरामित्यत्र लकि पुनस्त(योरपो)लृट् नास्ति 'असिद्धवदत्राभात् ' (६-४- २२) इति । यद्वा झशि जश्त्वस्यासिद्धत्यात् श्चुत्वेन सयुक्तः शकारः । तस्य जश्त्वे जकार इति भाषावृत्तिः ॥ टुना टुः । ४१॥ कथं पधा' 'पोढा' । उच्यते । पृपोदरादित्वान्नित्यं टुत्वम् , (उ) कारो वेत्येके । तेन पोढा पड्ढा इति । उभयं विकल्पितमित्यपरे । तेन पधेति न्यासरक्षितौ ॥ खरि च । ५५। कथम् 'अस्ति', अनेन सकारस्य तकारप्रसङ्गात् । उच्यते । 'सःस्यार्ध- धातुका'दन्यत्र सस्य 'खरि च' (८-४-५५) इति तकारो न भवति । अन्यथा 'आर्धधातुके इति किं वस्से आस्से' इत्ययुक्तं स्यात् । ज्ञापकसमुच्चये तु 'उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य' (८-४-६१) इति ज्ञापकान्न सकारस्य 'खरि च' इति चर्वेन तकार इत्युक्तम् । प्रकृतिचरां प्रकृतिचरो भवन्तीति सकारस्य सकार एवेत्यर्थः ।। वा पदान्तस्य । ५९ । कथं 'पुंवद्' इति । वकारस्य दन्त्यौष्ठयत्वात् परस्य सवर्णो वकारो नास्ति । उच्यते । अन्तस्स्था द्विप्रभेदाः । तेन सानुनासिको वकारो युक्त एव । ततश्च पुवत् पुंवदिति भवति । एवञ्च 'प्रमादलिखित च तत्' । यदि दन्त्यौष्ठयेन १. 'भृनतीनो डिति च (:.१.१६) इति निर्देशादिति' इति पाठः स्वात. - ·दुर्घटवृत्ती परसवर्णपक्षे वकार एव सानुनासिको भवति, ततश्च पुचत् पुंवदिति स्यात् । यतः पुंबदस्तीत्यर्थविवक्षायां विपि तस्य साधनं विहितं, तत्सन्दि(ग्धमि)ति । उच्यते । 'बद स्थैर्य' इत्यस्मात् कि । पवर्गवकारादित्वात् सेत्स्यति ॥ झरो झरि सवर्णे । ६५ 'कथम् अष्टधातौ भवभ्याम्प्रस्तावे 'अनचि च' (८-४-४७) इति द्वित्वे कृते एकदकारलोपोऽनेनोक्तः, अन वृत्तौ हल्ाहणानुवृत्तेः । प्रत्युदाहरणं च वाग्मीति द्रष्टव्यम् । तथा 'वाचो ग्मिनि.' (५-२-१२४) इत्यत्र भाषावृत्तिः 'द्वि- गकारनिर्देशो वाग्मी'ति । अवश्य हल्ग्रहणानुवृत्तिज़ैया । अन्यथा 'ढो ढे लोपः' (८-३-१३) इत्यपार्थकमेव स्याद् , अनेनैव तु लोपसिद्धेः । उच्यते । लेखकप्र- माद एव सः । यद्वा केचिद्धलनुवृत्ति नेच्छन्ति । वाग्मीति एकगकारो दृश्यते । ढलोपश्च नियमार्थ एव स्यात् । व्यावृत्तिश्च लिड्ढौकत इत्या इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती अठमाध्याय चतुर्थः पाद । दुर्घटवृत्तिः समाप्ता । . .. किविति । एषध पुमानिय स्थिरा माचित् स्त्रीत्यर्थ.. के टस्यव रो लोपा नान्यस्येति. २. नियमार्थ इति । नियमश्व ·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठम् पतिः अशुद्धम् शुदम् पृष्ठम् पाङ्किः मशुद्धम् शुद्धम् २' २३ ११ प्रणा. ग्रहणा ६ ५ २६ २५ तः। लुब्धै न्ती ७ द्वे - लन्धे न्ति णम् पयस्य णः ४४ न ण १२ २४ पस्य ४९ २ न्य १४ ७ अ भा वै ។ २५ घव दुर्घट ने वे न १३ १० १९ यम् १२५ क्या पर ह