Jnanasrimitranibandhavali Vol.v

भोटदेशीयसंस्कृतग्रन्थमाला
पञ्चमं पुष्पम्
লক্ষ্মীজ্জিালজুক্তি
मिथिलासंरकृतविद्यापीठप्राध्यापकेन
श्रीमद्अनन्तलालठकुरदेवशर्मणा
सम्पादिता
काशीप्रसादजायसवाल-अनुशीलनसंस्था
पाटलिपुत्रम्
मूल्यम् पञ्चविंशतिरूप्यकाणि
संयत् २०१६

CONTENTS 1, FOREWORD by the Government of the State of Bihar 2. Bibliography & Abbreviations 3. Preface I-V 4. Introduction in English 1-42 ५. संस्कृतप्रस्तावना ४३-६७ ६. ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलिः १-५७८ १-१५६ १. क्षणभङ्गाध्यायः (क) पक्षधर्माधिकारः (स) अन्वयाधिकारः (ग) व्यतिरेकाधिकारः (घ) अहेतुकविनाशाधिकारः ६०-१०६ १०७-११३ १६१-१७८ १७६-१८२ .१८३-१६० १६१-१६६ २०१-२३२ २३३-३१६ २. व्याप्तिचर्चा ३. भेदाभेदपरीक्षा ४. अनुपलब्धिरहस्यम् ५. सर्वशब्दाभावचर्चा ६. अपोहप्रकरणम् ७. ईश्वरवादः (क) पूर्वपक्षसंक्षेपः (ख) संक्षेपदूपणम् [वार्तिकसप्तश्लोको (ग) वार्तिकसप्तश्लोकोव्याख्यानम् प्रथमः खण्डः द्वितीयः खण्डः तृतीयः खण्डः कार्यकारणभावसिद्धिः ६. योगिनिर्णयप्रकरणम् २३३-२४२ २४३-२६२ २६३] २६५-३१६ २६५-२७८ २७६-२६६ २१७-३१६ ३१७-३२२ ३२३-३४३ ३४५-३६५ ३६७-५१३ ३६७-३८६ ३८७-१७ ४१२-१३६ ४३७-४६१ ४६६-१८२ ४८२-१३ ५१५-५७८ १०. अद्वैतमिन्दुप्रकरणम् ११. साकारसिद्धिशास्त्रम् (क) प्रथमः परिच्छेदः (ख) द्वितीयः परिच्छेदः (ग) तृतीयः परिग्छेदः (घ) चतुर्थः परिच्छेदः (ङ) पथमः परिच्छेदः (च षष्ठः परिच्छेदः १२. साकारसंग्रहसूत्रम् (क) प्रथमः परिच्छेदः (ख) द्वितीयः परिच्छेदः (ग) तृतीयः परिच्छेदः (घ) चतुर्थः परिच्छेदः ७. सूचीपत्राणि १. विशिष्टनामसूची २. श्लोकार्धसूची ३. लोकोक्तिसूची ४. विशिष्टशब्दसूची ८. संयोजन संशोधनं च ५२३-२४२ ५८-१७८ ५७६-६४२ २८३-६१६ ६१६.६७ ६१७-६४२ Foreword by the Government of the State of Bihar មនិយម TURE 1. The Government of Bihar established the K. P, Jaya. swal Research Institute at Patna in 1951 with the object interalin, to promote historical research, archaeological excavations and investigations and publication of trorks of permanent ralue to scholars. This Institute along with the five others was planned by this Government as a token of their homage to tho tradition of learning and scholarship for which ancient Bihar was noted. Apart from the Kashi Prasad Jayastral Research Institute, fire others have been established to gire incentive to research and advancement of knowledge--the Nalanda Institute of Post-graduate Studies and Research in Pali and Buddhist Learning at Valanda, the Mithila Institute of Post-gradnat Studies and Research in Sanskrit Learning at Darbhanga, i Bihar Rashtrabhasha Parishad for advanced Studies and Research in Hindi at Patna, the Institute of Post-graduai Studies and Research in Jainism and Prakrit Learning Vaishali and the Institute of Post-graduate Studies Research in Arabic and Persian Learning at Patna, 2. As a part of this programme of rehabilitating and orientating ancient learning and scholarship, the K. P.Jayaw Research Institute has undertaken the editing and publicatie of the Tibetan Sanskrit Text Series with the co-operation scholars in Bihar and outside. Another series of Histo Research works for elucidating the history and culture of B** and India has also been started by the Institute. The Goin ment of Bihar hope to continne to sponsor such projects trust that this bumble service to the world of scholarship learning would bear fruit in the fulness of time.

BIBLIOGRAPHY AND ABBREVIATIONS
WAFF290722-GOS, Baroda
saintena7974** -Vijayanemisūrisvara Series, Saurastra
fimm: - Kashi Vidyapitha, Varanasi
PARTMENTI: [ 4. 2. m. 3-GOS, Baroda
Tracealaan: (2. a. f., ATV |--Bibl. Indica & Varanasi Edns.
First Trajaan terseas ( ĀTVK |---Bibliotheca Indica, Calcutta
aeruifTEFTIREA garagfafafa (fizisztasandi) Jainasatyaprakāša, XVII
FESTINE: Afterfata: [ 2..]-GOS, Baroda
772877277-GOS, Baroda
TefRITATI: - Bibliotheca Indica, Calcutta
TAITEE619:-Tibetan Sanskrit Works Series, KPJ Institute, Patna
नयविवेकः तत्त्वसहित:--Madrns University Series
न्यायकणिका (विधिविवेकटीका)-Varanasi
2142775:-M. C. Jain Series, Bombay
न्यायखण्डखाद्यम्--Ahmedabad
alara NSP, Bombay
न्यायवार्तिकं तात्पर्यटीका ता.टी.]सहितम्-Calcutta Sanskrit Series
29aferarazia gia: -- Bibliotheca Indica, Calcutta
zaprafatarefaatuu -Jõānapitha Mūrtidevi Jain Series, Varanasi
279 HIST- Varanasi
paraart: feucarica:-Svetambara Jain Conference, Bombay
Variage--Varanasi
Artialita: --Journal, Royal Asiatic Society, 1947
parurattata RECIPTAREATH (9.77.]-Journal, BRS, Patna
Awarfán Tom (9.97.77.3.-Tib.Sans, Works Series KPJ Inst,
anfaapeleart: [ 9. m. 3- Buddha Vihara, Lucknow.
HEYATRAT [ 7.277, 781. *7 ]Bibliotheca Buddhica
Hqhf.gala: [ #. . 3--Bibliotheca Buddhica
9

parafarm: [ 7. f. ]-Transcript from Bihar Research Society
HETARIA - Gita Press, Gorakhpur
महाभाष्यम् प्रदीप[म. भा. प्र.सहितम् - NSP, Bombay
Horaricdan [ 3, a. ]-Bihar Research Society, Patna
Tarafafar yract-KPJ Institute, Patna
afferantz: -Syamacharan Sanskrit Series, Allahabad
विज्ञप्तिमानतासिद्धि-त्रिंशिका-Paris
#TWARTY --Mithila Institute Series, Darbhanga
शास्त्रवासिमुच्चयस्वोपरटीका
श्लोकवार्तिकम् -Madras University Series
palahtiTAT -TSS. Trivandrum
på TTTT26-Gita Press, Gorakhpur
HATERIALEL-Gilgit Manuscripts, Vol II
facadde: BORI, Poona
Araraquulesterfar-Six Buddhist Nyāya Tracts,Bibl. Indica
Tailgata 17:—Harvard Oriental Series
ACASA -Rayacandra Jain Series, Bombay
EIGEart: - Arhatamata Prabhakara Series
hargeia-GOS, Baroda
Age of Imperial Kanauj-Bharatiyavidyabhavan, Bombay
Aspects of the Doctrines of Maitreyanatha and Asanga, C. U.
Buddhist Logic--Bibliotheca Buddhica—Reprints
Catalogue of the Tibetan Buddhist Canons-Tohoku
History of Indian Logic--Calcutta University
History of Navya-Nyāya in Mithilā-Mithila Institute Series
Journal, Buddhist Texts Society, Calcutta
Journal, Oriental Institute (JOI), Baroda
Nava-Nalanda Research Publication--Nalanda
Pre-Dignaga Buddhist Texts on Logic-GOS, Baroda
2500 Years of Buddhism Govt. of India Publication

PREFACE Twelve works of Jñānaśrimitra edited for the first time are presented to the world of scholars in the following pages. The edition has been prepared mainly on the basis of the photographic copy of a manuscript brought from Tibet to India by Mahāpandita Rāhula Sāökſtyāyana and preserved in the Bihar Research Society. The preliminary copy of the major portion of the work was prepared at Patna from the albums of the Society during 1948-9. Another photographic.copy from the Society's negatives was later on received through the courtesy of Dr. Altekar, the General Editor of the present series. The original palm-leaf manuscript consists of 61 +8+137=206 folia in Maithila script of about the 12th century A. D. Each side of a folio contains seven lines of about 130 syllables. Marginal notes indicate that the manuscript has been corrected carefully. The colophons have been marked with Tibetan notes and the obverse of each folio also is indicated in Tibetan. These show that the manuscript was actually utilised in the land of snow also. The hand-writing is good and the manuscript well-preserved. But unfortunately the reverse of folio no. 19 of the first series has escaped the There are small omissions of the scribe in the lant portion. An attempt has been made to suggest emendati in these cases. The text as found in this photographic has been indicated by # in the foot-notes. camera. LVH Our revered teacher Prof. Vidhusekhara Bhattachar, very kindly spared for our use another photographic copy the Kṣaṇabhangadhyāya made by the same Mahāpandita from different manuscript preserved in the Shalu Monastery. Ti. is also in Maithila script consisting of 138 folia with five ::.. of about 64 syllables on each side. The copy mostly í' 11 I'RELACI away when it reached the undersigned. We have is.dicated the variants from this copy within our edition. The Mahāpandita himself, while in Tibet, made a transcript of this Shalu manuscript up to the end of 93a. The rest was completed by another hand. This copy though highly damaged could also be available for consultation through the courtesy of the Mahāpandita. This has been referred to as T. Both of and I show that the original Shalu manuscript was highly defective. Scribal mistakes of all sorts are numerous. Some folia are lost. It could not be completely deciphered and so I has many big lacuna. But 1 and I were of much help where was indistinct or doubtful. They enabled us to re-construct the missing portion covered by 19b of 9. Again both were of much help in the arrangement of the folia of the same. Over and above this, the Tibetan version of the Kāryakāraṇabhāvasiddhi prepared by Kumārakalaśa and Sākyaprabha was available for comparison through the kindness of our revered teacher Dr. Satkari Mukherjee, M. A., Ph.D., former Ashutosh Professor of Sanskrit, Calcutta University and now Director, Nava-Nalanda Mahāvihāra. Prof. Hazime Sakurabe and Prof. Rigzin Lhundup, both of the same Mahāvihāra rendered much help in this comparison work, Ratnakirti prepared simple summaries of some of the works of dñānaśrimitra and extensively quoted verses and prose passages from them. Thus the Ratnakirtinibandhāvali published in this series was occasionally of much help in the constitution of the present text, Advantage was also taken of the quotations made in or from Jñanaśrimitra's orks as far as they could be traced in other available works.

PREFACE 111 The seven verses from the Pramāņavārtika of Dharmakirti refuting the existence of God as the creator of the universe have been inserted here by us from the printed edition of the work ( vide p. 263 ) though the manuscript of the Nibandhas do not contain them. We have added four indices at the end of this volume in the hope that they will be useful to scholars using it. One word should be added here regarding the title of the volume. The original manuscripts seem to have no comprehensive title. The learned Mahāpandita refers to the works as Jõānaśrinibandhaḥ. We on our part made it Jitānaśrimitranibandhāvali just as we did in the case of the tracts of Ratnakirti. In spite of the direct and indirect help from different quarters the constitution of the text presented various difficulties. The works in question ceased to be studied for centuries and there was scarcely any continuity in textual tradition. One cannot, therefore, be reasonably sure in correctly reconstructing the text with the available material. There are obscure passages which baffled all attempts at clarification. It is hoped that further comparative study will mend many of the shortcomings of the volume. In the introduction short descriptive accounts of the works and the author have been given. Relation of Jñānaśrimitra with Buddhist and non-Buddhist Philosophical systems has also been shown. An evaluation of the contributions of Jñānaśrimitra in the field of Indian Philosophy is too big a subject to be included in it. This will be dealt with in ng independent volume. It now remains for us to perform the pleasant task v acknowledging the deep debt of gratitude we owe to vario

Hafreferatai: [ 7. fè. ]-Transcript from Bihar Research Society
HETARIA - Gita Press, Gorakhpur
महाभाष्यम् प्रदीप[म. भा. प्र.]सहितम् -NSP, Bombay
HERANTITATI [ 3. a. ]-Bihar Research Society, Patna
tatitláfatararaadi-KPJ Institute, Patna
aferaale: - Syamacharan Sanskrit Series, Allahabad
विज्ञप्तिमात्रतासिद्धि-त्रिंशिका-Paris
azia - Mithila Institute Series, Darbhanga
शास्त्रवार्तासमुच्चयस्वोपट्टीका
श्लोकवार्तिकम् --Madras University Series
श्लोकवार्तिककाशिका -TSS, Trivandrum
patarattala-Gita Press, Gorakhpur
FAFFECTEL-Gilgit Manuscripts, Vol II
FractaHAE: BORI, Poona
arhrUfafanfar-Six Buddhist Nyāya Tracts,Bibl. Indica
gafata #19:--Harvard Oriental Series
FIECARA --Rayacandra Jain Series, Bombay
स्याद्वादरताकरः-Arhatamata Prabhakara Series
largeift-GOS, Baroda
Age of Imperial Kanauj-Bharatiyavidyabhavan, Bombay
Aspects of the Doctrines of Maitreyanatha and Asanga, C. U.
Buddhist Logic--Bibliotheca Buddhica-Reprints
Catalogue of the Tibetan Buddhist Canons-Tohoku
History of Indian Logic-Calcutta University
History of Navya-Nyāya in Mithilā—Mithila Institute Series
Journal, Buddhist Texts Society, Calcutta
Journal, Oriental Institute (JOI), Baroda
Nava.Nalanda Research Publication Nalanda
Pre-Dignaga Buddhist Texts on Logic-GOS, Baroda
2500 Years of Buddhism-Govt. of India Publication

II I'REIACE away when it reached the undersigned. We have it.dicated the variants from this copy with ' ' in our edition. The Mahāpandita himself, while in Tibet, made a transcript of this Shalu manuscript up to the end of 93a. The rest was completed by another hand. This copy though highly damaged could also be available for consultation through the courtesy of the Mahāpandita. This has been referred to as T. Both Ej and show that the original Shalu manuscript was highly defective. Scribal mistakes of all sorts are numerous. Some folia are lost. It could not be completely deciphered and so I has many big lacunæ. But 91 and 2 were of much help where was indistinct or doubtful. They enabled us to re-construct the missing portion covered by 19b of . Again both were of much help in the arrangement of the folia of the same, Over and above this, the Tibetan version of the Kāryakāranabhāvasiddhi prepared by Kumārakalaśa and Sakyaprabha was available for comparison through the kindness of our revered teacher Dr. Satkari Mukherjee, M. A., Ph.D., former Ashutosh Professor of Sanskrit, Calcutta University and now Director, Nava-Nalanda Mahāvihāra. Prof. Hazime Sakurabe and Prof. Rigzin Lhundup, both of the same Mahāvihāra rendered much help in this comparison work. Ratnakirti prepared simple summaries of some of the works of Jñānaśrimitra and extensively quoted verses and prose passages from them. Thus the Ratnakirtinibandhāvali published in this series was occasionally of much help in the constitution of the present text. Advantage was also taken of the quotations made in or from Jñānasrimitra's works as far as they could be traced in other available works.

PRIFACI: III The seven verses from the Pramāņavārtika of Dharmakirti refuting the existence of God as the creator of the universe have been inserted here by us from the printed edition of the work ( vide p. 263 ) though the manuscript of the Nibandhas do not contain them. We have added four indices at the end of this volume in the hope that they will be useful to scholars using it. One word should be added here regarding the title of the volume. The original manuscripts seem to have no comprehensive title. The learned Mahāpandita refers to the works as Jnānaśrinibandhāḥ. We on our part made it Jñana- „śrimitranibandhūvali just as we did in the case of the tracts of Ratnakirti. In spite of the direct and indirect help from different quarters the constitution of the text presented various difficulties. The works in question ceased to be studied for centuries and there was scarcely any continuity in textual tradition. One cannot, therefore, be reasonably sure in correctly reconstructing the text with the available material. There are obscure passages which baffled all attempts at clarification. It is hoped that further comparative study will mend many of the shortcomings of the volume. In the introduction short descriptive accounts of the works and the author have been given. Relation of Jñānaśrimitra with Buddhist and non-Buddhist Philosophical systems has also been shown. An evaluation of the contributions of Jñānaśrimitra in the field of Indian Philosophy is too big a subject to be included in it. This will be dealt with in an independent volume. It now remains for us to perform the pleasant task of acknowledging the deep debt of gratitude we owe to various 1V l'REFACE scholars and Institutions at various stages in the progress: of the work. The authorities of the Bihar Research Society extended all possible help to the editor. The undersigned was allowed to use the albums in the Society. Three articles by him on the works of Jñānaśrimitra were also published in the Journal of this Society in 1950, 1955 and 1956. The Kashi Prasad Jayaswal Research Institute have been kind enough to include this volume in the Tibetan Sanskrit Series. The late lamented Dr. A. S. Altekar, former Director of this Institute, took keen interest in it since 1951 when the major portion of the press copy was submitted to him. Dr. K.. K. Datta, the present Joint Director of the Institute rendered much help during Dr. . Altekar's absence from India and after his death. The co-operation received from the workers of the Bihar Research Society and the K. P. Jayaswal Research. Institute should also be recorded here. We gratefully remember the encouragement we received from Mahāpandita Rāhula Sānkſtyāyana who was kind enough to spare his personal transcript of the Kșanabhangādhyāya for our use. M.M. Dr. Umesha Misra and Dr. P. L. Vaidya, the former Directors and Dr. Janardan Misra, the present Director of the Mithila Institute, as well as Prof. Chintaharan Chakravarti, formerly of the Presidency College, Calcutta, were always ready to help the undersigned in all possible ways. Among our esteemed colleagues in the Mithila Institute particular mention should be made of Pt. Sasinath Jha, Nyāyapradhānācārya and Rev. Aryadeva. The former was of immense help in disentangling quite a number of textual PREFACE V difficulties and the latter gave valuable suggestions at the time of writing the Introduction. It is a matter of profound regret to the undersigned that the publication of the volume was delayed for reasons beyond his control and in the meantime M.M. Vidhusekhara Bhattacharya, Dr. B. M. Barua, Dr. S. C. Sarkar and Dr. A. S. Altekar who were eager to see the volume in print, have been :snatched away from the land of mortals. Mention should also be made of the ungrudging cooperation received from Messrs Darbhanga Press Company :( Private ) Limited who completed the tedious job in about two years. The help and encouragement thus received enabled us to produce the volume in the present form. We sincerely thank all these Institutions and scholars along with those whose works have been utilised in the following pages. Finally, we crave the indulgence of the readers for the shortcomings of this volume especially the misprints that have crept in. Any suggestion for improvement will be acknowledged with thanks. ANANTALAL THAKVE Mithila Institute, Darbhanga.

INTRODUCTION I An Account of the Author There are two ancient Buddhist authors named Jñanaśri. Jñānaśribhadra of Kashmir wrote the Pramāņaviniscayaţika and also translated several Sanskrit works into Tibetan with the help of Tibetan scholars. He should be distinguished from Jñānaśrimitra of Gauda whom we are concerned with here. Jñānaśrimitra was associated with the Vikramasilāmahāvihāra which was established by the famous Buddhist emperor Dharmapāla ( c. 770-810 A.D.) and flourished under the liberal patronage of his successors. In the eleventh century A.D., we find it in the form of an international University attracting scholars from other parts of Asia. All the śāstras were taught in it Buddhism received priority among them. There were six great Erudites there. Four of them were called keepers of the four gates-Dvārapanditas of the seat of learning that was the mahāvihāra and the two others, still greater, were called the two “Great Pillars” of wisdom. We find jñānaśri. mitra as the second Great Pillar of this University. It is said that at first jñānaśrimitra was a Saindhavaśrāvaka and later on became a Tantrayānist. The Saindhavaśrāvakas formed an important element in the mahāvihāra and once the image of Heruka and some Tantrik works were burnt by them. The names of some of the Saindhavašrāvakas ended with 'Srimitra' who had a deadly quarrel with the Tantrayānists of Bengal. We find some more informations about our author from the Tibetan sources. In order to reform Buddhism in Tibet 1. . The Age of Imperial Kanauj, p. 272 2. Ibid, p. 273 2 INTRODUCTION King Lha. Lama. Yeśes. hod of Tibet wanted to have the services of Atisa Dipankaraśrijñāna, the famous scholar of Vikramaſila. He sent a mission accordingly. But the attempt failed as Atiśa declined to go to Tibet in order to get riches and position. Later on, a second mission came and Atīša was informed that the king was caught and died in the prison of his enemies 'while endeavouring to collect gold for diffusing the Religion of the Buddha and for the Pandit himself!. This earnestness moved Atiſa and he agreed to undertake the perilous journey in the interest of the Saddharma. We learn that the members of this second Tibetan mission were present at a reception of Naropant in the monastery. 'In getting down from the dooly, he leaned on the right arm of Atīsa while Jñānaśrimitra helped him with his left arm'. We further learn that before starting for Tibet, Atīša received some instructions from Jñānaśrimitra on esoteric matters and acted accordingly?. All these show the important place Jñānaśrímitra occupied in the mahāvihāra. It further shows that he was of the same age with Atisa, if not older. Now Atiśa left for Tibet at the age of 59 in March, 1041 A.D. We may thus presume that Jñānaśrīmitra attained a great prominence as an Ācārya as well as an author at the time. A close study of the extant works of Jñānaśrimitra shows that he quotes and criticises the views of various authors including Vācaspatimiśra I, who gives vasu-anka-vasu-( 898 )vatsara of an unspecified era as the date of composition of his Nyāyasūcinibandha, an appendix to his Nyāyavārtikatātparyaţikā. There was a controversy among scholars with regard to the identification of this era. The latest researches seem to justify the ſaka era theory and place the composition of the 'Nibandha in 976 A.D. Vācaspati gives the exact chronology of his works 1. Cf. Indian Pandits in Tibet-Journal, Buddhist Texts Society, pt. 1. 2. History of Navya-Nyāya in Mithila, p. 53 INTRODUCTION 3 at the end of the Bhāmati showing that the Tattvakaumudi, the Tattvaraiſuradi and the Bhamati were composed after the Nyāya works including the 'Nibandha. Thus it is not at all improbable that Jñānaśrīmitra in his young age could sce Vācaspatimiśra in his full glory. Now Jñānaśrimitra along with his pupil Ratnakirti has been refuted in the Ātmatattvaviveka of Udayanācārya. We have shown that Ratnakirti prepared casy summaries of the works of his preceptor, Jñānasrimitra'. Udayana therefore can be a younger contemporary to both of them*. Thus Jñānaśrimitra, historically becomes a link between the two great logicians Vācaspati and Udayana. Most probably the literary career of Jñānaśrimitra falls in the first half of the eleventh century A.D. About the carly life of Jñanaśrimitra nothing is known except that the extant works presuppose a sound Brahmanical and Buddhistic education. We have alrcady seen that the Tantrayāna exercised some influence upon him. But his works do not convey any such impression. Jñānaśrimitra refers to the view of his preceptor in connection with the explanation of Pramāņavārtika I. 16 which shows the probablity of his Guru having a commentary on the Pramāņavārtika to his credit'. The reference to a 'guru' in the Sakārasangrahasutra IV. 23 relates to Dharmakirti who was regarded as 'Bhuvanaikaguru' by Ratnakirti as the quotation evidently shows*. Jñanaśrimitra is said to have been a disciple of Ācārya Dharmapāla of Suvarnadvipa. 1. Introduction, Ratnakirtinibandhavali, p. 19 2 The date of Udayanācārya, as given in one MS of his Laksanavali as tarka-ambara-arika ( 906) Saka year i.c. 984-5 A.D. has been rejected for want of corroboration. Cf. History of Navya-Nyāya in Mithila, p. 52. 3. प्रमाणपरिरोतिमनालोच्योच्यते सर्वकार्यसमः सम्मतोऽस्मद्गुरोः Isvaravada, p. 314 4. श्रतएव निषेधस्य प्रक्रमेऽपि जगी गुरुः । यदीदं स्वयमर्थानां रोचते तत्र के क्यम् ॥ Sakarasaigraha, IV. 23. Cf. Ratnakirtinibandhavali, p. 114 & Cf. Pramaņavārtika, II. 210. 5. 2500 years of Buddhism, p. 230 4 INTRODUCTION Jñānaśrimitra gives a long list of the successive Acāryas of the school and sub-school he belonged to. "The supreme lord ( Bhūpatisa-Maitreyanātha ), who carried the teachings of the conqueror of cupid, taught the secrets of the system to Arya Asanga. The highly gifted Vasubandhu shone by receiving advices from Asanga. Then (after Vasubandhu ) comes Dignāga who received uncommon assistance from Kumāranātha. In the same system the position of Dharmakirti (the author of the Pramāņavārtika ) and Prajñākara ( the author of the Pramāņavārtikabhāşya ) is now free from blemishes!). Thus, in his own words, he belongs to the Yogācāra-. Vijñānavāda school of Maitreyanāthapada and the Religious sub-school of interpretation on the Pramāņavārtika started by Prajñākaragupta. Prof. Stcherbatsky divides the followers of Prajñākara in three sub-schools of which the exponents were Jina, Ravigupta and Yamāri. Ravigupta, a pupil of Prajñākara, lived "probably contemporaneously with Jñanaśri” in Kashmir. Yamāri was "a direct pupil of Kashmirian Jñānaśri, but the field of his activity seems to be Bengal”. Again he shows that the subcommentary of Ravigupta was criticised by that of Jina while Jina, in his own turn, was criticised by Yamāri in his work. However, Jñānaśrimitra twice refers to the view of one Ācārya Ravi at the concluding part of the Kṣaṇabhaigādhyāya. Here he shows respects to this Ācārya but at the same time 1. भार्यासनमनङ्ग जिमयवहो यद्भपतीशोऽन्वशाद् आचार्यो वसुवन्घुरुद्धरमतिस्तस्याशया दिद्युतत् । दिग्नागोऽय कुमारनाथविहितासामान्यसाहायक- स्तस्मिन्वातिकभाष्यकारकृतिनारद्यानवद्या स्थितिः । Sakārāsiddhi, p. 506 2. Buddhist Logic, I, PP4 45 ff.

INTRODUOTION 5 points out that his attempt in the work is not in accordance with the Ācārya's views! Now the relation between Ravi. gupta, Jñānasri and Yamāri should be re-examined in the light of this statement. It remains to be seen if all these authors belong to Vanga-Magadha and if Jñānaśrimitra instead of Jñānaśri of Kashmir forms the link between Yamāri and Ravigupta. The decision of course rests on a comparison of the views of our author with those of the two other scholars preserved in Tibetan. II A Brief Description of the Works (1) The Kşanabhangādhyāya is not a chapter of any bigger work as the title suggests. On the other hand, it consists of four chapters and establishes all the aspects of the Buddhist theory of Universal flux incidentlly refuting the opponents of the theory in the Brahmanical schools. The author explicitly says that he had to root out the views of Sankara (the Naiyāyika), Bhāsarvajña, Trilocana and Vācaspati Miśra I who were accepted as the four 'pillars' of the orthodox school in order to establish his thesis. The views of these great dialecticians have actually been quoted and criticised in this treatise. The main thesis has been given in a verse and all the discussions and disputations centre round it. The verse means to say that what ever is existent is momentary just like a cloud which changes every now and then. The substances around us are all existents. Therefore they cannot 1. Kṣaṇabhanga, p. 158 f. 2. यत् सत् तत् क्षणिक यथा जलधरः सन्तरतु भावा इमे सत्ता शक्तिरिहार्थकर्मणि मितेः सिद्धेषु सिद्धा न सा । नाप्येकैव विधान्यदापि परकृन्नैव क्रिया या भवेत् द्वेधापि क्षणभङ्गसङ्गतिरतः साध्ये च विश्राम्यति ।।

INTRODUOTION a be eternal. Existence, according to the Buddhists, is power to produce effects which is supported by arguments. Now this power does not belong to eternal entities. An eternal entity can neither produce things simultaneously nor in succession. The production cannot be due to auxiliaries cooperating with a permanent entity. The theory of momentariness can equally be proved by positive as well as negative concomitances. Of the four chapters, the first has for its subject a discussion on the relation of the probans with the subject of the syllogism as shown above. In the second, the conclusion is drawn through positive concomitance. The third also serves the same purpose but through negative concomitance. The fourth and the last propounds the Buddhist theory of automatic destruction. The Kşanabhangadhyāya is the most important contribution of Jñānśrimitra, as it deals with the central problem of the Buddhist. The treatment also is here thorough and penetrating. (2) The Vyāpticarcā is a dissertation on the nature of invariable concomitance according to the Buddhists. Invariable concomitance is accepted by all the Indian philosophical systems excepting only the Cārvākas. But there are differences among the schools as regards the grounds on which this concomitance can be established. The Naiyāyikas cmploy here the methods of agreement and difference. The Buddhists on the other hand accept identity, causality and ncgation. The Vyapticarca quotes the views of logicians like Trilocana and Vācaspati and criticises them. It comes to the conclusion that the concomitance is in the form of identity and it produces inferential knowledge. (3) The Bliedābhedapariksa is the shortest tract in this collection. It seems to deal with the relation subsisting between knowledge and its object. Some hold that each ISTRODUOTION 7 one of these is different from the other. While there are many to accept their fundamental identity. Now everyone of these positions has to face many objections. In order to avoid this, a third party presents the view of identity in difference with the hope that, in the mixed-view, identity will remove the objections against difference and vice-versa. But the author shows that instead of removing the objections, the mixed-view becomes the target of all the objections taken together. (4) The Anupalabdhirahasya is also a small tract dealing with the definition and the varieties of anupalabdhi (negation ) which the Buddhist Logician accepts as a variety of the probans. The tenets of this topic were scattered in different sources. Here, they have been collected and evaluated. (5) The Sarvaśabdābhāvacarcā may be held as an appendix to the Anupalabdhirahasya inasmuch as it discusses the scope of Kāryānupalabdhi ( negation of an effect) to prove the non-existence of words in general. As regards the nonexistence of words itself the author has no objection. But all his arguments are directed against Kāryānupalabdhi which he replaces by Svabhāvānupalabdhi ( existential negation ). (6) The Apohaprakarana is a tract of considerable importance. It deals with the import of words according to the Buddhists. It establishes the view that all the dharmas are really indescribable in character. They are only hinted at with the help of words and probans. (7) The iśvaravāda refutes an eternal Godhead as the creator of the universe. It is divided into three chapters. In the first the views of the opponents like Sankara, Vācaspati, Vittoka, Bhāsarvajña, Trilocana and ſatānanda have been given in their own words. The second chapter presents a 8 INTRODUCTION refutation of the Nyāya position as shown in the first. The third chapter is an elaborate exposition of the seven famous verses refuting the existence of God from the Pramāņavārtika of Dharmakirti. The third chapter is subdivided into three sections, (8) The Kāryakāraṇabhāvasiddhi deals with the Buddhist conception of causality. It has also been called Trikapañcakacinta for it discusses the number of Upalambha (perception) and Anupalambhas ( non-perception ) required to establish casual connection between two entities. Dharmottara Seams to advocate a total of five. Jñānaśrimitra criticises this view and accepts only three. This treatise is in prose and verse. The verses give the main arguments and the prose passages explain them. (9) The Yoginirnayaprakaraṇa deals with the nature of a Yogin and particularly his mystic intuition which the Buddhists characterise as perception, (10) The Advaitabinduprakarana presents the idealist view of knowledge and its object. The conclusion shows their identity as there is no real difference between t) e two. (11) The Sākārasiddhiśāstra deals with the Sākāravijñānavāda theory of the Yogācāra-Vijñānavāda school. Dharmakirti is said to be the first propounder of the theory. Prajñākara elaborated it. The present treatise gives an exposition of the theory along with all its aspects. It serves as a link between old masters like Nāgārjuna, Maitreyanātha, Asanga etc. and comparatively modern scholars like Dharmakirti and Prajñākara. It is divided into six chapters. The first refutes nirākāravāda. The second deals with defilement and purification. The third is called Madhyamāvatāra. In the fourth Citrādvaita (Unity in diversity) is dealt with. The fifth is concerned with Svasamvedana (self-consciousness). The sixth and the last shows the fundamental unity of the Yogācāra-Vijñānavāda with the Mūdhyamika position.

INTRODUCTION (12) The Sakūrasangrahasūtra is a metrical summary of the Sakārasiddhiśāstia. It is divided into four chapters. The first shows the futility of the grounds supporting formless knowledge. The second describes the views of Asanga and Kumāranātha on the transcendental body of the Buddha. The third gives a detailed exposition of the theory of transcendental body and ends with purification and defilement showing fundamental unity between Yogācāra and Mādhyamika positions. And the last gives the theory of Citrādvaita. III Authorship of the Works As most of the works are edited from single manuscripts and as all of them do not mention the name of the author explicitly it is desirable to discuss the question of their authorship. 1. The Kṣaṇabhangadhyāya does not mention the name of its author in the colophons. There seems to be an indirect hint at authorship in the concluding verse? Verses or prose passages quoted from it have been attributed to Jñānaśrimitra by Udayana, Gangeśa, Ratnakirti*, Vādideva", Mādhavācārya and others. 1. यत्पुण्यमातं मया तेन स्तात् परपारगस्त्रिभुवने ज्ञानदियोऽयं जनः॥ Kşanabhanga, p. 159. 2. यदुक्तं ज्ञानश्रिया, धर्मस्य कस्यचिदवस्तुनि मानसिद्धा...॥ Nyāyavārtikatātparyaparisuddhi, p 713. Cf. Kşanabhanga, p. 89. 3. LETECH 2159 7 679 ELETYT T... Tattvacintāmaņi-I, p. 717. Cf. Kşanabhanga, p. 107. 4. अयमेव चोद्यप्रबन्धोऽस्मद्गुरुभिः संगृहीतः, नित्यं नास्ति नवा प्रतीतिविषयस्तेनाश्रयासिद्धता... Ratnakittinibandhavali, p. 81. Cf. Kşanabhanga, p. 89. 5. यत् सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरः सन्तश्च भावा इमे...!! Syadvādaratnākara, p. 747. Cf. Kşanabhanga, p. 1. 6. 34*17 raferar na ha ag ...... Sarvadarśanasangraha, p. 26 1 10 IN'I RODUCTION 2. The Vyāpticarcā mentions Jñānaśrimitra as its author in the colophon 3. The Bhedābhedaparikṣā also appears to belong to Jñanaśrimitral 4-5. The two small tracts, the Anupalabdhirahasya and the Sarvašabdābhāvacarcā give us no particular clue as regards their authorship. 6. The Apohaprakarana does not mention the name of the author in the colophon but it has been quoted by Vādideva with attribution to Jñānaśrimitra”. Ratnakirti also quotes a verse from it and attributes the same to his preceptors. 7. The Isvaravāda has been claimed as a contribution of this author in the Sakārasiddhiśāstrat. Again the Iśvaravāda itself attributes the Trikapañcakacintā to its author". 8. The Kāryakāraṇabhāvasiddhi has been attributed to Jñānaśrimitra by the Tibetan version of the work. 9. The Yoginirnaya appears to form the basis of Ratnakirti's Sarvajñasiddhis. 10. The Advaitabinduprakarana attributed to Jñānaśrimitra by the Sākāyasiddhiśāstra?. 11-12. The Sakārasiddhiśāstra and the Sakārasangrahasūtra are attributed to Jñānaśrimitra in the colophons, 1. Cf. farderade feia 37.7Sākārasiddhi, p. 505. 2. शानश्रीः पुनरपोहप्रकरणे, शब्देस्तावन्मुख्यमाख्यायतेऽर्थः... Syadvādaratnakara, p. 272. Cf. Apohaprakarana, p. 203. 3. Tig: H: Prefa afegi hafa af.., Ratnakirtinibandhavali, p. 132. Cf. Apohaprakarana, p. 227. 4. Cf. ALLIFECOLORI Sakārasiddhiếastra, p. 379. 5. HITTA 29.900 feralera... Isvararāda, p. 288. Vide foot-notes, Yoginimaya, p. 335 ff. 7. Cf. agafazi zfiaakha: Sakārasiddhi, p. 440. 6.

INTRODUCTION 11 So, considering the above and the similarity of style and place of discovery, we accept all these twelve treatises as contributions of Jñānaśrimitra. Along with the available works of the author, the Sarvajñasiddhi, which has not been discovered, should also be mentioned. Ratnakirti seems to have utilised this work along with the Yoginirņaya of his preceptor in his Sarvajñasiddhi. Jñānaśrimitra mentions his own Sarvajñasiddhi in the Yoginirnaya!. He has referred to this work in the Vyāpticarca and the Sakārasiddhis also. A half-verse has been quoted from one Sarvajñasiddhi in the Yoginirnaya- This also seems to belong to Jñānaśrimitra's work. The Kşanabhangadhyāya shows further that our author intended to write a tract on Anekāntavāda. It is not known if it had actually been written. IV Chronology of the Works In the present edition of Jñānaśrimitra's works we have followed the order as it is found in the manuscript. It was not advisable to make any alteration when in most cases we had to depend upon a single manuscript. The works are independent from one another and cross-references are not always exhaustive in order to establish a complete chronology. Udayana also does not seem to follow the chronological order 1. उद्भेदितमस्माभिः सर्वज्ञसिद्धी Yoginirnaya, p. 343. 2. Hefnet tartari Vyāpticarcā, p 171. 3. Fauti regi Sakārasiddhi, p. 491. 4. यथोक्तं सर्वज्ञसिद्धौ, लब्धो बोधदयादिमिस्त्वतिशयस्तद्गोचरोपस्थितौ नैवं यत्नमपेक्षते स्वरसतः प्रत्यात्ममुन्मीलति । Yoginirnaya, p. 326. 5. हेतुफलग्रहणे व्यवस्थितप्रतिसन्धातृसिद्धिवादस्तु प्रस्तोष्यतेऽनेकान्तचिन्तायाम् । Kşanabhanga, p. 9.

12 INTRODUOTION carcă while refuting some of these treatises in the Atmatattvaviveka. We propose to see below how far the chronology of the works can be ascertained with the help of actual references, The Anupalabdhirahasy'a, the Sarvašabdabhavacarca, the Yoginirnayaprakaraña and the Säkārasangrahasūtra have not been referred to in any other existing work. As such their position cannot be ascertained. The Kșanabhangadhyāya is earlier than the Vyāpticarca', the Apohaprakarana’ and the Isavaravāda'. The Vyāpticarcă is presupposed by the Išvaravāda. The Bhedabhedaparikşā seems to be earlier than the Sākārasiddhiśāstra'. The Apohaprakarana mentioned in the Vyāpticarcă must be earlier than that. But the Vyāptiwas contemplated when the Apohaprakarana was written? The Isvaravāda is similarly prior to the Sakārasiddhiśāstra. The Kāryakāranabhāvasiddhi is older than the Kṣaṇabhangadhyāya and the Isvaravāda10. The Advaitabinduprakarana is earlier than the Sakārasiddhiſāstra". The 1. Hai Tu Vyapticarcā, p. 173. 2. (a) U START Freifen Apohaprakarana, p. 275. (b) विवेचितमस्माभिरहेतुकाभावप्रस्तावे Ibid, p. 218. (c) क्षणभङ्गे सहकारिवादादयधार्यम् Ibid, p. 224, 3. UTERITRATTA* Išvaravāda, p. 258. 4. Taigi fala TEATAE Išvaravāda, p. 243. 5. Hristatyta 374 Sakārasiddhisastra, p. 505. 6. AsilianthiTE ACU Vyāpticarca, p. 167. 7. Pretouch farfaen: Apohaprakarana, p. 216. 8. 1414144 Sakarasiddhiếastra p. 479. 9. (a) fautahaf: 214474ailer Kşanabhangadhyāya p. 12f, (b) त्रिकपञ्चकचिन्तायो दर्शिता Ibid, p. 79. 10. (a) 74437failui ffriam Išvaravada, p. 245. (b) निर्णीतमस्माभिः त्रिकपचकचिन्तायाम् bid, p. 288. 11. Anahtafa: Sakarasiddhišastra, p. 440, INTRODUCTION 13 SakārasiddhiŠāstra again seems to be older than the Apohaprakaranal and the Kşanabhangadhyāya". The above shows that certain results are available in a few cases which, however, are not adequate to fix up a definite order even in a major number of cases. V The Style of Jianaśrimitra Our author had a facile pen and a very lucid style that made the works pleasing inspite of the abstruseness of the subject-matter. The works are comparatively free from the Buddhist terminology not current among the people who were the actual opponents of his school. This may be due to his close contact with the Naiyāyikas and Mimāmsakas of his days. His predecessors in the Buddhist school, particularly Dharma: kirti and Prajñākara present a style which is not as attractive as that of Jñānaśrimitra. Jñānaśrimitra has minimised the abstruseness inherent in the subject-matter by introducing attractive anecdotes, and most of them, like those of Tundis and the unfortunate barren lady* add a special beauty to the works. The story of the rustics that saw an elephant near a palace gate making wild conjecture regarding its nature is really interesting. We find Udayana reproducing a version of it in his Āimatativaviveka. Witty remarks and interesting proverbs also punctuate Jñānaśrīmitra's composition and add a freshness to it. Most of these works are dialectical in character. Everything is intended to refute the view of the opponent who is supposed to be present before the author. It is because of this that we find the use of sarcasms against the opponent which 1. affida izlaici pereffen Apohaprakarana, p. 227 f. 2. perfat a. Kşanabhangadhyāya, p. 36 3. Sakārasiddhiśāstra, p. 500. 4. Ibid, p. 504. 5. Ibid, p. 475. 6. Ātmatattvaviveka, p. 530, 14 INTRODUOTION are actually utilised in our modern Šāstrārthas ( dialectical disputations ) also. jñānaśrimitra first gives the views of his adversaries in their own words and then goes on to expose and refute them. The arguments are syllogistic and the hetvābhāsas form the most convenient instrument to serve the purpose. Sometimes the language becomes poetic. The use of rhetorical figures are also happy. The initial verse of the Sakārasaigraha may be cited as an example. Here, 'doubleentente' has very effectively been used on the basis of a verse of Bhattanārāyana's Venisamhāra'. The Sakārasangraha is entirely in verse. The number of verses elsewhere is also not negligible. Most of these, particularly the longer ones, remove the monotony by dint of agreeable sounds. The use of a large variety of metres is also a special feature of these works. Niścalakara, a 13th century commentator on the Cikitsāsangraha, mentions Jñānaśri of the Vikramasila University as a specialist in prosody. This does not seem impossible in the case of our author, Jõānaśrimitra's poetic fame seems to have been widespread and we find from his pen two beautiful verses eulogising Lokeśvara collected in the Subhāșitaratnakoșas of Vidyā. प्रजा येन खलीकृताम्बरदशामाकृष्य नः प्रेयसी सासूर्य सदसि स्थितेषु कृतिषु प्रख्यातकीर्तिष्वपि । रन्यायमयो निराकृतिनयो दुःशासनः साम्प्रतं सोऽयं मद्भुजपञ्जरे . निपतितः संरक्ष्यतां कौरवाः ॥ Sakarasangraha, p. 515. Cf. Venisamhāra III. 47. १० पृष्टशताब्दीयविक्रमशीलाध्यापकच्छन्दःशास्त्रोपदेष्टा ज्ञानश्री: Vrddhatrayi, p. 55. 3 (a) श्रत्युद्गादरयस्थिराकृतिघनध्वानभ्रमन्मन्दर- सुन्धक्षीरथिवीचिसहयगतमालेपपाटोपमः । श्रीमत्रोतलके गभीरविवृतिघ्यानप्रतिध्यानिते सान्द्रस्यांशुचयश्रिया चलयितो लोकेश्वरः पातु यः ।। Subhasitaratnakosa,p4. (b) उदरस्येदमणुत्वं सहजगुरुत्वं यदि नेदं हृदयस्य । स्वायें क्यमलसलं फयमनुसत्वं हितकरणे मतिरस्य ।। Ibid, p. 5. 1. 2.

INTRODUO,108 15 kara. One more verse attributed to Pandita Jñānaśri on 'rare merit' is found in the same anthology? This also may properly belong to our author who was also known as a 'Paņdita'. Prior to jñānasrimitra ornate poetry has successfully been used in philosophical works by Jayanta Bhatta of Kashmir and after him Vadideva and others did the same. VI Non-Buddhist Authors and Works utilised Jñānaśrimitra's works show that his knowledge of the different Šāstras was much above the common level. Apart from the works on his own system and those of the Naiyāyikas who were his principal opponents, we find him utilising works of other systems also. Thus he refers to the Vedas in general and quotes the Rgveda and the Svetāśvataropanışar’in particular. Verses from the Mahābhārata; have also been referred to by him. The system of Pāṇini's Grammar had much influence on him and we find him quoting and referring to the sūtras of the Aștādhyāyi. The technical term 'Nadi' in Pāņini's system does not include rivers like the Gangā and the Yamunā whereas the word Sthali meaning a small piece of land is counted as such. It offers scope to our author for cutting jokest. Vyādi, the author of the Sangraha has once 1. तरन्तो दृश्यन्ते रहव इह गम्भीरसरसि स्वसाराभ्यामाभ्यां हृदि विदधतः कौतुकशतम् । प्रविश्यान्तानं किमपि सुविवेच्योद्धरति यं- श्चिरं रुद्धश्वासः स खलु पुनरेतेषु विरलः ॥ Subhāṣitaratnakoşa, p. 292. 2. Išvaravāda 271. 3. (a) Tuhala 959f Sakarasiddhi, p. 417. Cf. Mahābhārata IX. 8.17 (b) aftaal19h Sakārasiddhi, p. 454. Cf. Mahabharata III. 242. 15. 4. Syfun TEI 116T 7991 Eye & Kşanabhanga,' p. 144. P.

16 INTRODUCTION been referred to? Patañjali's Mahābhāsya also has been quoted, Himself a philosopher, Jñānaśrimitra had more intimate relations with philosophers. We find general references to the Cārvākas3 and the Tirthikast in his works. By the word Ahrika' our author seems to refer to the Jainas of the Digambara school. The Digambaras have been mentioned several times. We have pointed out above that he proposed to write a dissertation on Anekāntavāda and we do not know if he actually wrote it?. The Vedāntin finds casual mention in these works, We find our author thoroughly conversant with the Vaišeșika tenets. The sūtras of Kaņāda have been qucted or referred to The six categories along with the abhyudaya and the nihśreyasal of the Vaišeşikas are mentioned. Dravya!? ( substance), Gunala ( quality ), Sāmānya18 ( generality) and Viſesali ( particularity) with Samarāyal6 ( inherence) have been criticised and sometimes sarcastic remarks have been made against the Vaišeşikas in this connection. The Mimāmsakas have been given more prominence. The highly important but now lost Byhattikālo of Kumārila along with his ſlokavārtikal? has been quoted. General mention of Bhatta (i.e. Kumārila ) along with his followers has also been made. Sucaritamišra, the author of the ślakavārtikakasikals has been quoted. But among the Mimāmsā 1. PETER FIGHTE TERE Sākārasiddhiśāstra, p. 455. 2. Cf. Ibid, p. 496. 3. Cf. pp. 189, 333, 342 & 376. 4. Cf. p. 63. 5. Cf. pp. 236 & 454. 6. Cf. pp. 233, 272, 454, 494 & 496 7. Cf. p. 9 8. Cf. pp. 353 & 540. 9. Vydpticarca, p. 174. 10. Kşanabhanga, pp. 5, 66; Isvararada, p. 262. 11, 12. Advaitabindu, p. 355. 13. Cf. Apoha, r. 216-7. 14. Kşanabhanga p. 115. 15. Ibid, pp. 7, 10, 70, 74, 115, 143, 145: Apoha', pp. 213, 215-6, 218, 222; Isvaravada, p. 261; Advaitabindu, p. 350; Sakarasiddhi, p. 369. 16 Vyapticarca, p. 162. 17. Ibid, p. 162. 18. Yoginigaya, p. 343.

INTRODUOTIOS 17 5 works Vācaspatimiśra's Nyāyakanikā. has been given more prominence here. Long passages from it have been quoted and criticised. Among the less known but once important Mimāmsā works that of Mahodadhi has twice been referred to. This author is sometimes called Jalpamahodadhi presumably because of his skill as a dialectician. His work also seems to be called the Mahodadhi after the author. He belonged to the Bhâțta school and his refutation of the Anvitābhidhāna theory has been hinted at in the Nayaviveka". Duivekamiśra also refers to Mahodadhi in the Hetubinduţikalokat and the Dharmottarapradipa'. Śríkļšņamiśra refers to this Mahodadhi as an important author in the Prabodhacandrodaya along with Vāca spatimiśra and Mahāvrata, another Mimāmsā author. The real rivals of Jñānaśrimitra are the Naiyāyikas. The antagonism between the Naiyāyikas and the Buddhists is as old as the Buddhist logic itself. The early Buddhist authors on Logic followed the general structure of the Nyāya and wrote many vāda works which accept the pramāņas, hetvā- 'bhāsas, jātis and nigrahasthānas almost equally with the Nyāyasūtra of Akşapāda?. But as regards the metaphysical tenets to be established with the help of logic they are found to differ widely from Akşapāda's system. We are now fortunate to have some of these vāda tracts through the labourious 1. Isvaravāda, p. 239. 2. Kşanabhangaº, p. 66; Yoginiiņaya, p. 343. 3. महोदधिग्रन्थोक्तमन्विताभिधानदूषणं प्रकरण एवं निवारितम् Nyāyavivekatattva, p. 271. 4. Hetubinduţikaloka, p. 356. 5. Dharmottarapradipa, pp. i 28, 205. नैवाभावि गुरोर्मतं न विदितं कौमारिलं दर्शनं तत्त्वं ज्ञातमहो न शालिकगिरां याचस्पतेः का कया । सूक्तं 'नापि महोदधेरधिगतं माहावती नेक्षिता सूक्ष्मा वस्तुविचारणा नृपशुभिः स्वस्थैः कथं स्थीयते ॥ Prabodhacandrodaya, II. 3. 7. Vide the Pre-Dignāga Buddhist Texts on Logic, Oriental Institute, Baroda, 1929. 6.

18 INTRODUCTION researches of Prof. Tucci and Mahāpaņdita Rāhulasāňkrtyayana. Nāgārjuna refutes the Nyāya position in his Pramāņavihețanal and the Vigrahavyāvartani. The former criticises the categories of Akşapāda Gotama and the latter refutes the position of the Naiyāyika realist”. The Nyāyabhāsya of Vātsyāyana Paksilasvāmin criticises the Buddhists. Later on the position of the Nyāyabhāşya was refuted by Dignāga. The Nyāyabhāsya, in its turn, had a host of commentaries of which only the Nyāyavārtika of Uddyotakara is still extant. All these commentaries must have defended the position of the Nyāyabhāșya against the Buddhist attack. The Nyāyavārtika was written to remove the ignorance of the 'bad logicians. Here Vācaspati identifies Dignāga and others with the 'bad logicians' hinted at by Uddyotakarat. Commentators on the Nyāyabhāşya like Višvarūpa, Adhyayana, Aviddhakarna, Bhāvivikta, and others must have contributed their mite in the controversy as we find Buddhist authors like Sāntarakṣita, Kamalašila and Karnagomin quoting and criticising them. Dharmakirti criticised Uddyotakara while Vācaspatimiśra defended him against Dharmakirti. Vācaspatimiśra brought about a change not only in the Nyāya system but in other orthodox systems also. Excepting the Vaišeşika, we find him making special contributions to all the five other systems and thereby infusing new life into them. 1. History of Indian Logic, p. 257. 2. The Vigrahavyāvartani has been published several times. The English exposition by Dr. S. Mookerjee with the Sanskrit text published in the Nava-Nalanda Research Publication, 1957 is the most useful among them. 3. यदक्षपादः प्रवरो मुनीनां शमाय शास्त्रं जगतो जगाद । कुताकिाशाननिचिहेतोः फरिप्यते तस्य मया निबन्धः।। Nyayavārtika, p. 1. + Cr. दिग्नागप्रभृतिभिरयांचीनेः कुरेतुसन्तमससमुत्थापनेनान्छादितं शास्त्रम्...कुतार्किक- दिग्नागमतिभिराहितमणनं कुस्ताफिफाशनमिति । Nyayatartikataiparyatika. p. 2 INTRODUCTION 19 He criticised the position of Dharmakirti in all his major works, especially in the Nyāyavārtikatātparyatika which is accepted to be his most important contribution, as his surnames like 'Tātparyācārya' and the 'Tīkākāra' show. After Vācaspati, we find Udayanācārya defending him in the Nyāyavārtikatātparyaparifuddhi and attacking the Buddhist authors in this and other works. Among these Buddhist authors Prajñākaragupta and Jõānaśrimitra are mentioned by name. The latter received his attention more than the former. The actual contributions of this Jñānaśrimitra were so long unknown and wild conjectures were made about them. It is here that the main importance of the works of Jñānasrimitra lies. They give the Buddhist criticism of Vācaspati's views and the basis on which Udayana built up his dialectical edifice. Thus Jõānaśrimitra becomes a link between the two great Nyāya authors and fills up a gap in the History of Indian Logic. Jñānaśrimitra touches not only Vācaspatimiśra but other logicians of the orthodox school also. Thus in the Kșanabhangadhyāya he takes Sankara ( the Naiyāyika ), Bhāsarvajña, Trilocana and Vācaspati as the four pillars of the Nyāya school whom he had to root out in order to establish his cherished view of universal flux?. Over and above them there are Vittoka and Satānanda. We have elsewhere given some details about some of the authors, In these works Jñānaśrimitra quotes and criticises Sankara no less than twenty-four times. His views on Kșaņabhanga and Iśvara are found here. He was a post-Dharmakirti author and seems to be the oldest among the Naiyāyikas touched by Jñanaśrimitra. The work or works of this celebrated author seem to have been lost. 1. Vide दुनीताश्रमवेदिकादृढ़तरस्तम्भानमून् शकर- न्यायालङ्करणत्रिलोचनवचस्पत्याह्वयान हेलया। उन्मूल्य क्षणभङ्ग एप विहितः Kşanabhangādhyāya, p. 159. 2. Introduction, Ratnakirtinibandhāvali, 23 ff.

+ INTRODUCTIOX 20 Bhāsarvajña is referred to as Bhūşanakāra here. He has been quoted many times in the Kşanabhangūdhyāya, the Yoginiiņayaprakarana, the Apohaprakaraña and the Isvaravāda. Bhāsarvajña's Nýāyasāra has been published. But the more important Nyāyabhūşana is preserved in a manuscript still awaiting publication. The Nyāyabhūşana is there called a Sangrahavārtikal and the author is called Bhāvasarvajña. Trilocana has also profusely been quoted in the Ksaņabhangadhyāya, the Vyāpticarcā, the Apohaprakarana and the Isvaravāda. Trilocana was the guru of Vācaspatimiśra and had a number of works to his credit. Durvekamiśra attributes one Nyāyabhāşyaţikā to him”. Vādideva quotes his Nyāyaprakiranaka. Jñānaśrimitra mentions still another work of Trilocana. In the išvaravāda there is a quotation from Trilocana's Mañjaris. In a subsequent passage the same view of the Mañjari has been criticised. In the Kşanabhangadhyāya again there are two remarkable passages from the Nyāyamañjari. The first of these two has been summarised and attributed to Trilocana by Ratnakirtis. The identity of arguments as well as of expressions in the passages cited by Iñānaśrimitra and Ratnakirti leaves no room for disbelieving the identity of Trilocana with the author of the Nyāyamañjari in question. The second passage is also a fragment from the Nyāyamañjari and has been cited to show that the view of Trilocana is untenable. None of the passages has anything in common with the Nyāyamañjari of Jayanta. Aniruddha in his Vivaranapañjika? has given several instances where Vācaspati followed the views of the Nyāyamañjari apparently 1. The Nyayabhuşana is now in course of publication. The editor very kindly supplied the information but is reluctant to disclose his identity at present. 2. Cf. Dharmottarapradipa, p. 173. 3. Cf. Išvaravāda, p. 236. 4. Ibid, 5. Kṣaṇabhanga, p. 28. Cf. Ratnakirtinibandhavali, p. 79. 6. Kşanabhanga, p. 36. 7. Vide the interesting note, The Vivaranapañjika of Aniruddba by Dr. J. S. Jetly, J, O. I., Baroda, Vol. IV, p. 240 ff. p. 255, INTRODUCTION 21 of Trilocana. It is well-known that Vācaspati accepts Trilccana -as his preceptor and acknowledges his debt to him. As regards the relation among the works attributed to Trilocana nothing can be said at the present stage of our knowledge. Vācaspatimiśra has also been quoted many times here. Most of these quotations could be traced in the Nyāvakanika and the Nyāyavārtikatātparyaţikā of Vācaspati. The Kşanabhangadhyāya, the Vyāpticarcā, the Apohapraharana and the Yoginirnayaprakarana quote passages from Vācaspati's works. Udayana shows that Vācaspati refers to the view of Jayanta-the 'Old Logician'. This reference is highly important for determining the date of Vācaspati. Jayanta belonged to the court of Sankaravarman of Kashmir ( 885.. -902 A.D.) as the Agamadambara of Jayanta clearly shows. The reference makes Vācaspati at least a younger contemporary of Jayanta. Thus the date vasu-anka-vasu-vatsara mentioned above cannot refer to the Vikrama era placing the the composition of the Nyāyasūcinibandha of Vācaspati 'in 841-2 A.D. as suggested by many. We have seen above that there is no difficulty if the unspecified year is accepted to refer to the Śaka era corresponding to 976-7 A.D. The chronological order of these four 'Pillars' seems to be distinctly followed by Jñanaśrimitra. Vittoka must have been a Nyāya-author of considerable importance. His views on 'Isvaravāda alone have been recorded by Jñānaśrimitra and Ratnakirti?. It seems that he wrotea treatise on īśvara. The Subhāṣitaratnakoşa compiled by Vidyākara quotes one Vittoka ( the name is variously spelt as Vittoka, 'Vibhoka, Vetoka and Cittoká). The verses attributed 1. उपमानस्य फले विप्रतिपद्यमानान् प्रति साशङ्क जरन्नैयायिकजयन्तप्रभृतीनां परिहारमाहquifà Parisuddhi, 1. i. 6. Cf. Tatparyatikā, p. 170. 2. Isvaravāda, Pp. 235, 237, 242-3, 255, 260. Vide Ratnakirtinibandhāvali, p. 47.

INTRODUCTION 22 to him are erotic in character!. Evidence is lacking to identify the poet with the philosopher though the possibility cannot be ruled out. śatānanda is the last Naiyāyika whose view on Išvara alone has been quoted by Jñānaśrimitra. The name of this scholar does not actually occur in these works. Jñānaśrīmitra. introduces his views as those of a certain scholar' (aparah ). The marginal notes supply the lacuna. Now what we could: gather about this scholar is this : Śatānanda wrote some tract on Nyāya philosophy in which the refutation of the Buddhist position with regard to: Isvara occured. The five arguments put against the Buddhist. position by him have been proved ineffective in the Isvaravāda. The Subhāṣitaratnakosa preserves a number of verses. from one poet called Satānanda. Dr. D. D. Kausambi proposes. to identify him with the father of Abhinanda who was a Pāla court poet belonging to the first half of the ninth century A. D.. Here the poet may also be identical with the Naiyā-- yika. The verses attributed to poet Satānanda are diverse in character. Those describing the Gangā, the sona, śiva and Krsna are important as they refer to the country the poet belonged to and to the religious belief he cherished. The above will make the point clear that jñānaśrímitra had to face a number of scholars who wielded considerableimportance at his time. Many important texts he consulted: are now lost and perhaps irreparably. In the Nyāya-system the works of highest importance only have been preserved.. Those intervening between two such works are lost. Sometimes their views were quoted anonymously in later works.. 1. Vide Subhāșitaratnakoșa, Verse Nos. 384, 387-8, 853, 1099 & 1496. 2. Iśvaravada, pp. 237, 255. 3. Vide Subhāṣitaratnakosa, Intro. p. ci and Verse Nos. 76, 253, 285, 320, 370, 671, 978, 1136, 1299, 1509, ( 123, 1122, 1316, 1522 ).

INTRODUOTION 23 Thus some of the older views on Iśvara can now be traced in the Nyāyakusumanjali of Udyana. But the Buddhist and Jaina authors have preserved passages from ancient masters with proper "reference to their authors. Jñānaśrīmitra is responsible for preserving actual passages from the works of many important scholars that came between Dharmakirti and Udayana and thus his Nibandhas become an important document to a student of Indian Logic. VII Jñanaśrimitra and his Buddhist Predecessors At the time of Jñānaśrimitra Buddhist Philosophy -attained maturity and he looks back with satisfaction at the contributions of his predecessors. Fully conversant with their works he utilises them at pleasure. Though mainly engaged in the interpretation of the views of Dharmakirti he shows a vast knowledge of the entire field of Mahāyāna Philosophy. The Pramāņavārtika is generally held as a text on Buddhist logic, a comparatively modern subject added to the Buddhist Literature. But this devoted follower of the religious school of interpretation started by Prajñākaragupta finds various contributions of the ancient masters focussed through this unique Vārtika. Jñānaśrimitra's exposition thus becomes a bridge between the ancient and modern Buddhist thoughts. It is therefore natural that we find jñānaśrimitra quoting and explaining numerous ancient Buddhist texts in the tracts under consideration. These references to the ancient texts "might not convince his rivals but they surely establish a connection between the old and the new in the Buddhist thought. The aim of Prajñākara was thus supported by our author and the declaration that the position of both Dharmakirti and Prajñākara was free from blemishes through his efforts? is not in vain. 1. वार्तिकभाष्यकारकृतिनोरद्यानवद्या स्थितिः Sakārasiddhišastra, p. 506.

INTRODUCTION 24: Among the vast Sūtra Literature of the Buddhist the Sandhinirmocanasūtral and the Samādhirājasūtra* have been referred to. Some other sūtras have also been quoted anonymouslys. Jñānaśrimitra had close acquaintance with the Prajñāpāramitā Literature. The works of its later phase showing a tendency towards systematisation and condensation were very favourite to our author and the Prajñāpāramitā-- pindārthat has been quoted several times. Most of the works of Arya Maitreyanāthapāda have also been used here. The Abhisamayalankāra, the Mahāyānasūtrālankāra, the Madhyāntavibhāga, and the Mahāyānottaratantra have been cited as authority. There was a controversy regarding the historicity of Arya Maitreyanāthapāda who is generally recognised as the promulgator of the Yogācāra school. According to the Chinese tradition, Asanga is the author of the works mentioned above. Prof. Tucci has discussed the problem thoroughly in his Calcutta University Readership Lecturesand supported the Tibetan tradition ascribing these works to Ārya Maitreyanāthapāda. Asanga, to whom the Chinese attribute the authorship of these works, is the commentator in prose. The verses of Maitreyanātha have mingled together with the commentary and created a confusion. Our author knows Maitreyanātha and one verse is quoted by him which has been ascribed to Maitreyanātha by Ratnakirtie. It, therefore, seems that the Tibetan tradition corresponds with the one prevalent in India at the time of Jñānaśrimitra. Asanga also has been given a place of honour by Jñānaśrimitra. As the personal disciple of Ārya Maitreya- 1. sakārasiddhi, p. 478; Sakārasangraha, pp. 548, 560. 2. sakārasiddhi, p. 510. 3. Tita Pet Regaf...Kṣaṇabhanga, p. 49. 4. sakārasiddhi, po 504f; sākārasangraha, III. 83. 5. Vide On some Aspects of the Doctrines of Maitreyanātha and Asañga, Calcutta University, 1930. 6. 7 STAR PETA fagas7413 Sakarasiddhi, p. 464. Cf, 'Ratnakirtinibandhāvali, p 132.

INTRODUCTION 25 nātha and the teacher of Vasubandhu he occupied a high position. But his contributions have given him a prominence greater still. We have just pointed out that in course of time the preceptor paled into insignificance and the disciple lorded it over the whole system. Jõānaśrimitra summarises some of his views in the Sakārasangrahasūtra'. The Dharmadharmitāpravibhāga of Ācārya Vasubandhupada has been referred to. A Dharmadharmatāvibhangakārika and a Dharmadharmatāvibhanga are extant in Tibetan translation. Both of them are attributed to Byams. ma (=Maitreya). A vitti on the Vibhanga is however attributed to Dbyig, gñen (=Vasubandhu). Here some confusion seems to have taken place. The author of the Vịtti has been given the position of the author of the original work. Vasubandhu's Abhidharmakosa and the Trimsatikāvijñaptikārika’ are found quoted anony mously in Jñānaśrimitra's treatises. Dignāga's definition of sense-perception has been referred to here. It has been contrasted with the definition of the same in Dharmakirti's Pramāņavārtika“. The definition of the kāryasama from Dignāga's Pramāṇasamuccaya has also been quoted. Jñanaśrimitra refers to one associate of Dignāga named Kumāranātha or Yuvarāja. He may be identical with Rājakulapāda referred to by Ratnakīrtie. The Second chapter of the Sakārasangrahasūtra has been devoted to the views of this author and those of Asanga. Both of them must have similar contributions in the field of Philosophy. The Tibetan records show that Bodhisattva Ārya Mañjuśri appeared before 1. Sakārasangraha, Ch. II. 2. Cf. Kşanabhangādhyāya, p. 6. 3. FaithCh... Sakārasiddhi, p. 439. Cf. Trimśikā, 30. 4. Cf. Sakārasangraha, p. 565 & Pramāņavārtika, II. 123. 5. sakārasiddhi, pp. 432, 473, 483, 488-9, 501-2, 504, 506, 509-10 & 512; Sakarasangraha, pp. 515-6, 538, 542 & 548. 6. Ratnakirtinibandhavali, p. 96.

26 INTRODUCTION Dignāga in order to encourage him to write the Pramanasamuccaya?. But about the person associated withi Dignāga no other information is known. Sthiramati as a commentator on the works of Maitreya: Asanga has been quoted and referred to in these works. After Dignāga, Dharmakirti is met with in Jñānaśrimitra's works with his masterly contributions. Dharmakirti is the central figure of the Yogacāra-vijñānavāda school in the estimation of this author. He has extensively been quoted. In fact, all the works of Jñānaśrimitra are closely connected with the Pramāņavārtika and our author can justly be called a champion of Dharmakirti's views following the school of interpretation started by Prajñākaragupta. Dharmakirti is here called Nyāyaprasūti, Nyāyavādin etc. To Jñānaśrimitra Dharmakirti's works alone can have the honour of being called Šāstra. Apart from the detailed exposition on the seven verses from the Pramāņavārtika on Iſvaravāda, Jñānaśrimitra is not known to have commented upon any other of his works either complete or partial. But he has extensively quoted the Pramāņavārtika as authority. The Pramāņaviniscaya has also been quoted here. Udayana knows Dharmakirti to be a convert from Brahmanism*, Tradition gives him the epithet 'Bhatta Bhikṣu'. Dharmakīrti's epoch-making works gave a rude shock to all the systems of orthodox philosophy and this brought about a revival in all of them. Vācaspati's contributions in diverse fields were certainly provoked by Dharmakirti. We have seen that after Dharmakirti Prajñākara occupies a very high position in the estimation of Jñānaśrimitra. His Pramāņavārtikabhāsya, also called the Pramāņavārtikalankāra 1, History of Indian Logic, p. 275. 2. Sakārasiddhi, pp. 504, 508 ; Sakārasangraha, p. 543. 3. Cf. Sakārasiddhi, p. 478. 4. Ātmatattvaviveka, p. 907.

INTRODUCTION 27 started the religious school of interpretation of the Promāņavārtika against the Philological and Philosophical schools, In its own turn, it was at the root of three sub-schools i.e. those of Ravigupta, Jina and Yamāri, all of whom commented on the Vārtikālaikāra. We find Jñānaśrimitra quoting and referring to him with due reverence. Prajñākara is called the 'stage-manager for the Drama of the Sākāravijñānavāda theory., Prajñākara's conversion from Brahmanism has also been hinted at by Udayana?. His Bhāsya has exercised a great influence on later authors. We find Vādirāja making extensive quotations from this work in the Nyāyaviniscayarivaraņa. Udayana quotes and criticises him. Sankaramiśra and Vācaspati II in the Vadivinoda and the Nyāyatattvāloka* refer to him. Even late authors like Raghunātha and Jayarāma in the Padārtharatnamāla and the Nyāyasiddhāntamalas respectively mention him as a celebrated Buddhist author, There are some other Buddhist Philosophers mentioned in these works. But they do not belong to Iñānaśki's own school or sub-school. Thus Madhyamikas, Vaibhāşikas and Sautrāntikas find general mention in the works under consideration. The author shows proper respects to Asya Nāgārjunapäda?, who is one of the highest authorities to him. This is because of the fact that beginning from Maitreyanāthapāda the Vijñānavādins paid tribute to and derived inspiration from the Mādhyamika savant. The differences between the Sākāravijñānavāda and the Mādhyamika doctrine is more apparent than real. Jñānaśrimitra therefore strove his best to show the underlying unity between the two schools ignoring the details in which they differ. 1. Sakārasiddhi, p. 367. 2. Atmatattvaviveka, p. 907. 3. Parisuddhi, pp. 667f & 730. 4. Vadivinoda, p. 55 & History of Navya-nyāya itt Mithila, p. 145. 5. Padārtharatnamala, p. 3. 6. Nyāyasiddhantamala, 7. Sākātasiddhi, pp. 404, 473, 477, 488, 503, 506; sangraha, p. 515. P. 196. Sakara- 28 INTRODUCTION Sāntidevapäda's Bodhicaryāvatāra has been quoted as authority in the Sākārasiddhiśāstra'. śubhagupta seems to belong to the Vaibhāşika school. He is called Vārtikānusārin-one following the Vārtika”. This Vārtika may be identical with the Pramāņavārtika of Dharmakirti. The Tattvasangraha, the Tattvasangrhapañjika and the Anekāntajayapatakat quote verses from his works or refer to him. The auto-commentary on the Šāstravārtasamuccaya also refers to this Subhagupta. Arcaţa, otherwise called Dharmākaradatta, is one of the famous commentators on Dharmakirti's works. He has been referred to with reverence as Bhatýārcațapāda . Among other commentaries on Dharmakirti's works; an anonymous Vịtti? on the first chapter of the Pramāņavārtika has been referred to. Arcaţa's disciple Dharmottara was well-known to Jñānaśrimitra. The latter refutes the nirākārajñānavādam-the doctrine of formless knowledge of Dharmottora. "The Apohasiddhis of this scholar has twice been referred to in our Apohaprakaiņa. The Kārzakāraṇabhāvasiddhi also refutes the vicw of Dharmottara”. Dharmottara is referred to as the Tikākāra'', presumably on the ground that his commentaries on the Pramanaviniſcaya and the Nyāyabindu made him famous. As an advocate of the sākātavāda doctrine Jñānaśrimitra does not sce cyc to cyc with Dharmottara and sometimes uscs bitter language against him. 1. S:12121...!), p. 476. 2. Anekintajas apalakatyakhya I, p. 337. 3. Tellissigaharusijil 3, pp. 551 5, 556, 561, 567, 570,572, 574, 582. 4. Arclin!3ja) ruldha, Ir.337 f. 5. Śastrardıldsamuccayastopajilo. liha, po 593. (Kürschlagatl.dlanddhi, f.321. 7. Yoginiinasa, f. 321. & chrichu1874, 9r. 205, 2?& 9. Karyolaranabhatasiddhi, p. 322. 10. Anakrona, 205, 2:6-9.

INTRODUCTION 29 VIII Jñanaśrimitra & Later Philosophical Literature The Philosophical Literature of India amply shows that Jñānaśrimitra exercised wide influence on contemporary and later Indian thought especially on Nyāya and Buddhist Logic. This influence was direct in some cases whereas indirect in others. Later Buddhist authors accepted him as an authority. Hindu and Jaina authors also show due consideration to his views by accepting him as an opponent. Among the Buddhist masters who follow Jñanaśrimitra. Ratnakirti occupies the foremost position. He was known as the author of the two Kṣaṇabhangasiddhis and the Apohasiddhi published in the Six Buddhist Nyāya Tracts (Bibliotheca Indica Series ) under the editorship of the Late MM Dr. Haraprasāda Sāstrin. Mahāpandita Rāhula Sankſtyāyana's collection from Tibet presented manuscripts of seven more tracts along with those mentioned above. The newly found works are the Sarvajñasiddhi, the fśvarasādhanadūşana, the Pramāṇāntarbhāvaprakaraņa, the Vyāptinirnaya, the Sthirasiddhidūşaņa, the Citrādvaitaprakāśavāda and the Santānāntaradūşaņa. All these ten tracts have been published under the caption Ratnakirtinibandhāvali as No. III of the present series. None of these appears to have been translated into Tibetan. The Catalogue of the Tibetan Buddhist Canons published by Tohoku Imperial University, however, shows that Ratnakirti had some more works to his credit, the Sanskrit originals of which appear to have been lost. The following have been preserved in Tibetan translation : (1) The Yogacaturdevastotra [ 1170, Ka 246b²-249a5 ] (2) The Śāsanasarvasvasādhana [ 1897, Pi 259b7- 284a ] (3) The Prajñāpāramitāmandalavidhi [2645, Ju 260a- 270a® ] INTRODUOTION (4) The Vajravidāraṇāsādhana [ 2940, Pu 14a6-14b? ] (5) The Vajravidāvanāsnānavidhi [ 2941, Pu 14b7- 16a® ] (6) The Sarvasādhanakarma [ 3137, Pu 316a5-317b7} (7) The Abhisamayalankāravrttikirtikala [3799, Na 189b-261a? ] (8) The Kalyāṇakāndaprakarana [ 4080, Hi 162b--1662" ] and (9) The Dharmaviniscayaprakaraña [ 4084, Hi 21765- 223b ] The first six works are connected with Tantrika practices while the last three appear to be philosophical in content, We have dealt with some aspects of Ratnakirti's life and scholarship in our Introduction to the Ratnakirtinibandhāvali. As a philosopher, Ratnakirti was a disciple of Jñānaśrīmitra as in most of his works extant in Sanskrit, Ratnakirti refers to the views of his preceptor and quotes verses from his works. More than sixty verses thus attributed to the guru of Ratnakirti or quoted anonymously, could be traced in Jñānaśrīmitra's works. There are five more verses similary taken from the works of his guru but are not available in the works under discussion. It also shows that Jñānaśrimitra had some other works to his credit. "A close scrutiny reveals that Ratnakirti has summarised the works of his guru in many cases and the debt also has been eloquently acknowledged. On identical topics both are found to advance the same arguments, quote and criticise the same authors and come to the same conclusion. That both traversed the same field will be clear even from a cursory glance at the titles of the works of both. Ratnakinti took upon himself the task of presenting the rather stiff and elaborate works of his illustrious guru in a lucid and more or less popular form. He makes a beautiful comparison between his works and those of his preceptor and craves the INTRODUCTION 31 credit of collecting a few gems from the works of the latter. It must, however, have to be admitted that the treatment of the disciple is more concise and logical, though not so poetical as that of his spiritual father''!, Udayana seems to have been aware of this relationship between Jñānaśrímitra and Ratnakirti. The Ātmatattvaviveka of Udayana observes- आगमश्च न किश्चिद् वदतीति त्वयेव प्राहितः शिष्यः । न चैवं चेतनो पाहयितुमपि शक्यते, स्ववाग्विरोधस्योद्भटत्वात् । तथा हि, शब्दस्य कस्यचिदवस्तुनि मानमिद्धा बाधाविधिव्यवहतिः कचिदस्ति नो वा । अस्त्येव चेत् कथमियन्ति न दूषणानि नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधमिद्धिः ।। इति तवैव विषयसञ्चारमात्रेण श्लोकः ॥ The original verse in question in the Kşanabhangādhyāya 2 runs: धर्मस्य कस्यचिदवस्तुनि मानसिद्धा बाधाविधिव्यवहृतिः किमिहास्ति नो वा । काप्यस्ति चेत् कथमियन्ति न दूषणानि नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधसिद्धिः । We find this verse twice utilised in the Kṣaṇabhāngasiddhi II of Ratnakirti. Ratnakirti seems to have some reputation as a poet also. Vidyākara attributes to him a verse adoring Lokeśvara*. 1. Introduction, Ratnakirtınibandhāvali, p. 199. 2. Ātmattvaviveka, p. 423. 3. Ksanabhangadhyaya, p. 89. वरदकरसरोजस्यन्दमानामृतौध- व्युपशमितसमस्तप्रेतसंघाततपः। जयति सितगभस्तिस्तोमशुभाननश्रीः सहजगुरूदयाालोकनो लोकनाथः ।। Subhasitaratnakosa, 18.

32 INTRODUCTION Mokşākaragupta ( 1080 A.D.) of Jagaddalavihāra in Varendri quotes the following verse in his Tarkabhāṣā : कार्यत्वस्य विपक्षवृत्तिहतये संभाव्यतेऽतीन्द्रियः कर्ता चेव्यतिरेकसिद्धिविधुरा व्याप्तिः कथं सिध्यति । दृश्योऽथ व्यतिरेकसिद्धिमनसा कर्ता समाश्रीयते तत्त्यागेऽपि तदा तृणादिकमिति व्यक्तं विपक्षे क्षणम् ।। The order of the halves of this verse has been changed in the Ātmatattvavivekakalpalata of Sankaramiśra?. In the Isvaravada of Jñānaśrimitra the second half of the verse has been replaced by वाधा त्वाहितहेतुमात्रनियतिर्भेदेन न व्याप्तये नाप्यो व्यभिचारगोचरचरः पक्षीक्रियायां क्षमः ।। Jnanaśrimitra and Udayana It is well-known among the Naiyāyikas that Udayanācārya wrote the Nyāyavārtikatātparyapariſuddhi to defend the position of Vācaspatimiśra as given in the Nyāyavārtikatatparyaţikā of the latter. The Atmatattvaviveka again was written to refute the Buddhist views and the work is known as Bauddhādhikāra or even as Bauddhadhikkāra. We learn from the Bhavisyapurānaparisistat that Udayana defeated some Buddhist logician in a controversy in the presence of a King of Mithilā and the point at issue was the existence of the 'self'. According to the terms previously settled the vanquished Buddhist logician fell from a palm-tree and died The king honoured Udayana and accepted him as his own preceptor. The Buddhist texts were destroyed and the Buddhists were converted to Hinduism. 1. Tarkabhaşa, p. 23. 2. Ātmatattravivekakalpalata, p. 841. 3. Ibvaravada, p. 285. 4. Cf. Bhavişyapura naratiśista, Chap. XXX quoted in the Introduction to the Nydyalārtika, Chowkhamba edition, pp. 152–159.

INTRODUCTION 33 upon me," Udayana went to Puri for a pilgrimage where the doors of the Temple of Lord Jagannātha were closed against the Ācārya as he was the cause of the murder of a human being. At this he felt insulted and addressed the following to the Deity: "Oh Lord, you have been puffed up with pride as. you are now illustrious ( when I have made you safe after defeating the Buddhists ) and dare ignore me. But ( be sure, ) when the Buddhists arrive again, your existence will depend We hear that the door opened thereafter and Udayana received divine blessings for his devotion. Whatever the authenticity of the Bhavisyapurāņapariſista may be, it gives a tradition which should not be ignored. Legends current in Mithilā and Bengal support this. Most of the extant works of Udayana show his rivalry with the Buddhists. Thus the Kiraņāvali, the Tātparyaparisuddhi and the Nyāyakusumāñjali, inter-alia, criticised the Buddhist position. Above all, his Ātmatattvaviveka is solely devoted to the refutation of the Buddhist doctrines. He was the last great Naiyāyika to have strong Buddhist rivals. But so long we knew very little about the Buddhist opponent of Udayana an, much less about his contributions. It may be easily surmised that Royal antagonism in Mithila and Mohammedan invasion at Vikramaśīlā, Nālandā and other Buddhist centres cast the Buddhist works into oblivion. consequence the Buddhist criticism of the views of Vācaspatimiśra remained unknown and the counter-criticism of Udayana, though extant became very difficult to understand. It is because of this difficulty that the works of Udayana have not as yet received the attention they deserve. The removal of the Buddhist -opponents from the intellectual field was disastrous to the growth of the Nyāya system also. For a series of generations the criticisms and As a INTRODUCTION 34 counter-criticisms between the Naiyāyikas and the Buddhist logicians helped both the systems to grow. But after the Buddhists went out of the picture, the Naiyāyikas had to knock at the doors of the Prābhākaras and the Vedāntins to find suitable rivals till at last they themselves were split up into sub-schools in order to satisfy this scholastic demand. The sub-schools of Vateśvara and Gangesa in Mithilā and those of Pakşadhara and Raghunātha of Mithilā and Bengal respectively grew out of this historical necessity. Let us come back to our own topic. The Atmatattvaviveka of Udayana criticises several Buddhist theories like those of Universal flux, Apoha, Universals, Unity of knowledge and its object, Citrādvaita, Vijñānavāda, identity of the quality and the qualified, self as knowledge alone, Išvaravāda, Sarvajñavāda--etc. In most of the topics Jñānaśrimitra's works supply the pūrvapakşa. Jñānaśrimitra has been quoted and referred to by name. Most of the quotations have actually been traced in the works under consideration. In the Kiranāvali Udayana adds a small summary of the Kšanabhangādhyāya. The Tātparyaparisuddhi also quotes a verse from the Kşanabhangādhyāya and refutes the position of Jñānaśrimitra. In the works of his later life Udayana's language has become more polished and the biting sarcasms of his earlier works are conspicuous by their absence in them. Space does not allow us to show the relation with regard to the philosophical tenets. We restrict ourselves in showing a few striking examples from the works of both indicating close rivalry between them in addition to what we have already noted : (a) TTHCha afere 91441 ĀTV, p. 289. Cf. 77 Tutofa fa TH9 1 Apohapra', p. 203. (b) इतरेतरामयत्यमुक्तम् । महेने सञ्चार्य यत् परिहतं ज्ञानश्रिया तदेतद् 5 apritual ĀTV, p. 292, INTRODUCTION 35 Cf. ये पुनरगोऽपोहे गोशब्दसङ्केतविधावन्योन्याश्रयणं ग्राम्यजनधन्धीकरण- मुद्भावयन्ति तेऽपि"Apohapra', p. 203. (c) यस्तु निपुनम्मन्यो विकल्पमेव पक्षयति स्म, यज्ज्ञानं यद्भावाभाव. साधारणप्रतिभासं न तेन तस्य विषयत्वम् , यथा गोज्ञानस्याश्वेनेति । ATV, p. 316. Cf. यज्ञानं यत्र भावाभावसाधारणप्रतिभासं न तेन तस्य विषयवत्त्वम , यथा गोज्ञानस्याश्वेन | Apohapra', p. 212. (d) स्वभावादेव कश्चिद्विकल्पः कस्मिश्चिदेवास्फुरितेऽपि प्रवर्तयति । किमत्र क्रियताम? स चास्य स्वभावभेदः स्वकारणादेवायातः । तत्र कः पर्यनुयोज्यताम् । ATV, p. 366. This seems to be an echo of नियतशक्तयो हि भावाः प्रमाण- परिनिष्ठितस्वभावा न शक्तिसाठ्यपर्यनुयोगभाजः। Apohapra', p. 226. (e) शब्दैः किं वामित्यनुयोगे कि प्रतिभासात् , अथाध्यवसायात् , यद् वा तत्त्वत इति विकल्पे विकल्पस्थोऽन्यापोढाकार अन्यापोहस्वलक्षणं न किञ्चिदिति यत् क्रमेण प्रत्युक्तम् ĀTV, p. 426. This refers to शब्देस्तावन्मुख्यमाख्यायतेऽर्थ- स्तत्रापोहस्तद्गुणत्वेन गम्यः । अर्थश्चैकाध्यासतो भासतोऽन्यः स्थाप्यो वाच्यस्तत्त्वतो नैव कश्चित् ॥ Apohapra° p. 203 (1) अन्यथा तपनीयमपनीय वाससि प्रन्थिकर्तारमुपहससि स्वयं च कनकमुपादाय गगनाञ्चले प्रन्थि करोपि | ATV, p. 481. Cf. तदयमाकारस्य बाह्यवादव्यसनिनो भेदसाधनविधिस्तपनीयमपनीय वाससि ग्रन्थिकरणवृत्तान्तमनुहरति | Advaitabindu, p. 356. (ए) न ग्राह्यभेदमवधूय धियोऽस्ति वृत्ति- स्तद्वाधने बलिनि वेदनये जयश्रीः । नोचेदनिन्द्यमिदमद्वयमेव विश्व तथ्यं तथागतमतस्य तु कोऽवकाशः।। ATV, p.529. .

36 INTRODUCTION Cf. नाकारभेदमवधूय धियोऽस्ति वृत्ति स्तद्वाधके बलिनि मध्यनये जयश्रीः । नोचेदनिन्द्यमदमिद्वयमेव चित्रं चेतोनिराकृतिमतस्य तु कोऽवकाशः॥ Sakārasiddhi; p. 386. The quotations given above will suffice to show the intimate relation between Jñānaśrīmitra and Udayana. So we refrain from multiplying instances. Udayana considers · himself "the leader of a caravan saving the members of a party perturbed from fear of darkness in wilderness in the form of a great number of works of the opponents”. The 'great number of works of his adversaries' must refer to the treatises of Jñānaśrīmitra and his predecessors. A comparison establishes the fact that Udayana is more concerned with Jñānaśrimitra than with anybody else. Among the successors of Udayana Srivallabha c. 1110- 1125 A.D. in his Nyayalilavati indirectly refers to Jnanasrimitra when he writes कर्मनिर्मितवैचित्र्यं यदि विश्वमनीश्वरम् । अस्त्वनिर्मितवैचित्र्यं जगदेतदहेतुकम् ।। This seems to be an echo of Jñānaśrimitra's कर्मनिर्मितवैचित्र्यमनीशं यो जगजगौ। प्रणमामि प्रमाणेन तमव्याहतशासनम् ।। Gangeša Upādhyāya in his Tattvacintāmaņiquotes : दृष्टस्तावदयं घटोऽत्र च पतन् दृष्टस्तथा मुद्गरो दृष्टा खर्परसंहतिः परमितोऽभावो न दृष्टः परः । 1. Cf. बहुतरपरतन्त्रमान्तरप्वान्तभीति- स्तिमितपथिकरक्षासार्थवाहेन यत्नात् । तदिदमुदयनेन न्यायलोकागमानां : व्यतितिमवधूय व्यजित यम मुक्तः॥ Atmatattvaviveka, p. 947. 2. Cr. Nyayalitarail; p.22. 3. Ikvaravada, pp. 233 & 265. 4: Cr. Tattracintamani Pratyakra, P. 717.

INTRODUCTION 37 'तेनाभाव इति श्रुतिः क निहिता किं चात्र तत्कारणं स्वाधीना कलसस्य फेवलमियं दृष्टा कपालावली ।। from the Kşanabhangādhyāya'. The Sarvadarsanasangraha of 'Madhavācārya [ 14th Century A. D. ] is found quoting the initial verse of the Kşanabhangādhyāya and attributing it to Jñanaśrimitra". The Bauddhadarśana section in Madhava's work shows close relation with the Kşanabhangadhyāya. Sankaramisra [C. 1400-1488-9 A. D.] was thoroughly conversant with the contributions of Jñānaśrımitra. In his Ātmatattavivekakalpalatā Sankara profusely quotes verses and prose passages from Jnanasrimitra's workss. Most of these 1. Kşanabhangādhyāya, p. 107. 2. तदुक्तं ज्ञानश्रिया यत् सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरः सन्तश्च भावा अमा सत्ता शक्तिरिहार्थकर्मणि मितेः सिद्धेषु सिद्धा न सा । नाप्येकैव विधान्यथा परकृतेनापि क्रियादिर्भवेद् द्वेधापि क्षणभङ्ग संगतिरतः साध्ये च विश्राम्यति ॥ Sarvadarśanasangraha, p. 226. 3. (a) ज्ञानश्रिया तु विधिस्फुरणमभ्युपगम्य निषेधस्फुरणमपि तत्र भवतीति स्वीकृत यदाह-तत्रापोहस्तद्गुणत्वेन गम्यत इति तदुत्याप्य दूषयति-स्यादेतदिति । न ह्यनुभव- मभिभूय भवितुं क्षममित्यपि तद्ग्रन्थ एव । ATVK, p. 289. Cf. Apohaprakarana, p. 203. (b) उभयदोषं परिजिहीर्षुनिश्रीविकल्पमेव पक्षयति स्म) ATVK, p. 317. Cf. Apohaprakarana, p. 212. (c) स्ववासना परिपारुवशादुपजायमानैव सा बुद्धिरपश्यन्त्यपि बाह्यं बाह्य प्रवृत्तिमातनोतीति ज्ञानश्रिया यत् समाहितम् ... ATVK, p. 356. Cf. Apohaprakarana, p. 226. (d) प्रवृत्तिनियामकं ज्ञानश्रियो बीजसर्वस्वमुत्थापयति-स्वभावादिति । तदुक्तं ज्ञानश्रिया- नियतशक्तयो हि मावाः प्रमाणपरिनिष्टितस्वभावा न शक्तिसार्यपर्यनुयोगभाजः कारणशक्तः असदुत्पत्तिनियमात् । ATVK, p. 367. Cf. Apohaprakarana, p. 226. (e) यदुक्तं ज्ञानश्रिया प्रत्यासत्तिचिन्तायां तद्विकल्पोऽपि वह्वेर्जननाकारत्वविकल्पोल्लेख- स्यापि तावता तत्रैव प्रवर्तनशक्तिजननविकल्पस्य न तु जलादाविति-ATVK.P.371...

38 IVTRODUOTION have been traced in the present treatises. Sankara's Vadi. vinoda includes Jñānasri's name in the list of the foremost Foot-note continued from the previous page. (i) शन्दैः किं वाच्यमिति नैयायिकैः प्रश्ने कृते ज्ञानश्रिया विकल्प्य यदुत्तरं दत्तं तदपि न सम्यगित्यर्थः। ATVK, p. 427. Cf. Apohaprakarana, p. 202. (g) बाह्यं न पश्यति भिदात्मतयाथ सत्त्वादर्थक्रियाविरहसकरता त्वभेदे । बुद्धिस्तु नश्यति मिदेव [ विदेव ] सत्त्वाच्चित्राप्यतो न मिदमेति किमत्र कुर्मः ॥ ATVK, p. 434. Cf. sākārasangraha, IV. 186. (b) तदुक्तं ज्ञानश्रिया, भावं कञ्चित् पुरस्कृत्य भेदाभेदावुदीरयेत् । देशकालादिमेदेन चिन्माने तत्र कः क्रमः ।। ATVK, p. 436. Cf. Advaitabindu, p. 363. (i) तदुक्तं ज्ञानश्रिया, द्वित्रैकव्यवहारोऽपि मेदापोहपरो मतः । एकानेकत्वविकलः प्रकाशः केवलोऽत्र सन् ।। ATVK, p. 453. Cf. Advaitabındu, p. 363. (j) तदुक्तं ज्ञाननिया, यदि स्वरूपमाकारश्चित्रकधियः कथम् । मैदः प्रत्यर्थता बुद्धस्तदान्योन्यस्य वेदनम् ॥ मियतस्थापि व्यावृत्तौ बाह्यवस्तुक्षणस्थितिः । भेदेऽप्येवं धियेस्तेषां प्रकाशघटना कथम् ॥ इत्यारोकथाह- श्रलीकमन्यत्वेऽपीदं व्यावृत्त्यन्तरमीरितम् ॥ ĀTVK, p. 464. Cf. Advaitabindu, p. 359, (k). तदुक्तम् , विज्ञानं अडरूपेभ्यो व्यावृत्तमुपजायते । इयमेवात्मसंवित्तिस्तस्य याजहरूपता ॥ ATVK, p. 473 Cr. Sakarasiddhi, p.471.

INTRODUCTION 39 'Buddhist dialecticians'.. But during Saikara's time the Buddhist works lost much of their importance as they were historical documents rather than part and parcel of a living faith in India. Jayarāma Nyāya pañcānana ( 1657 A. D.) in his Nyāyasiddhāntamālā also gives the same list of important Buddhist teachers of the Yogācāra-Vijñānavāda school and we find , Bhadanta Jñānaśri mentioned in it. The list seems to be taken from Sarikaramiśra's Vadivinoda as the same chronological mistake is found committed by śankara as well as Jayarāma. . Among the Jaina authors Vādideva (1086-1169 ) shows intimate knowledge of Jnanasrimitra's works. In the Syadvādaratnākara he quotes three verses from the Kşanabhanga- Foot-note continued from the previous page. (a) तदुक्तं ज्ञानश्रिया, प्रकाशमानं नीलादि जडं वाजडमेव वा। इति प्रकरणेऽस्माभिर्बुद्धित्वे हेतुरुच्यते ॥ ATVK, p. 481. Cf, Advaitabındu, p. 360. (m) तदुक्तं ज्ञानश्रिया, वेधवेदकल्पं हि लिफ्तं यदि लक्षितम् । तदुपादानपर्येषे सामग्री शक्तिरन्तरम् ॥ वेद्यवेदकरूपं हि न चाद्यापि निवर्तते । ततः स्वरूपे वक्तव्ये सामग्रीपरिकीर्तनम् ।। अप्रस्तुताभिधानं वा दिह्निकाकार एव वा । ATVK, p. 489f. Cf. Advaitabindu, p. 352. 1. कीर्तिदिङ्नागभदन्तज्ञानश्रीप्रज्ञाकरादयः सौगतप्रभेदाः ।। Vadivinoda, P.55. 2. कीर्तिदिड्नागभदन्तज्ञानश्रीप्रज्ञाकरादयः सौगतप्रमेदाः ॥ Nyayasiddhantamala, p. 196.

40 INTRODUCTION dhyāyat and one verse from the Apohaprakaraña?. There are two more prose passages from Jñānaśrimitra's works'in the same. The Nyāyāvatārațippanaka of Devabhadra (C. 11509.D.) quotes the definition of Sattva from the Kşanabhangādhyāya*. Mallisena ( 1293 A.D.) is found to reproduce-- एतासु पञ्चष्ववभासिनोपु प्रत्यक्षबोधे स्फुटमङ्गुलीषु । साधारणं पष्ठमिहेनते यः शृङ्गं शिरस्यात्मन ईक्षते सः॥ This verse occurs in the Apohaprakaraṇa of Jñānaśrimitra as well as in the Sāmānyadūşanadikprasāritās of Pandita Aśoka. We have some doubts about the date given to Panạita Aśoka. . The verse may be taken from Jñānaśrimitra's work by the. Pandita in the Sāmānyadūşañadikprasāritā. 1. (a) यत् सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरः सन्तश्च भावा इमे... Syadvādaratnākara, p. 747. Cf. Kşanabhangadhyāya, p. 1. (b) दृष्टस्तावदयं घटोत्र च पतन् दृष्टस्तथा मुद्गरः" Syadvādaratnākara, p. 579. Cf. Kşanabhangādhyāya, p. 107. and (c) यनिर्भाति यथा तथा तदखिलं गङ्गाम्बु गौरं यथा Syädvādaratnākara, p. 749. Cf. Kşanabhangadhyāya, p. 155. 2. शन्देस्तावन्मुख्यमाख्यायतेऽर्थस्तत्रापोहस्तद्गुणत्वेन गम्यः... Syadvadaratnakara, p. 712: Cl. Apohaprakarana. p. 203. 3. (a) यदपि शानश्रीः-अभ्रान्तसमम्मि] कावसायः प्रकृतिविक्रिये... Syadvadaratnakara, p. 770% (b) यदप्ययमेयाह-अस्ति च विषयोपरागं विवेच्य चैतन्यमात्रम्" Ibid, P.771. 4. तया च शानश्रीः, यदिनाम प्रतिदर्शनं सत्त्वभेदस्तयापीहार्यक्रियासामर्थ्यमेव सत्त्वमभि- प्रेतमिति । Nyayavataratippana, p•56 Cf. Ksanabhangadhyâya, p. 1. 5. Cl. Apohaprakarana, p. 217 & Samanyadasaņadikprasarita, p. 167.

INTRODUCTION 41 The late lamented Pt. Mahendrakumāra Śastrin in his highly valuable Introduction to the Nyāyakumudacandra suggests a relation between Jñānaśrimitra and Prabhācandra on the supposition that अपोहः शब्दलिङ्गाभ्यां न वस्तुविधिनोच्यते [Cf. Nyayakumudacandra, p. 551 ] has been borrowed from Jñānaśri's Apohaprakrana. The. actual reading of the kindred verse in Jñānasri's work runs- अपोहः शन्द लिङ्गाभ्यां प्रकाश्यत इति स्थितिः । It seems that the verse quoted in the Nyāyakumudacandra comes from elsewhere. Besides, the learned Śástrin places the active life of Prabhācandra near about 1020 A.D. Thus he becomes an older contemporary of Jñanaśrīmitra. It is not probable that the famous Jaina scholar would quote a junior”. Yasovijaya Gani is found to have some relation with Jñanaśrimitra. In his Anekāntavyavasthāprakarara Yaśovijaya anonymously quotes a verse which has been attributed to our author by Gangesa. It actually occurs in the Kşanabhangadhyāya. The Nyāyakhandakhādya of Yaśovijaya is closely related to the Atmatattvaviveka of Udayana. Hence it is but natural that Jñānaśrimitra's views should peep through this work*. But Yaśovijaya does not seem to have had any access to 1. Cf. Apohaprakarana, p. 201. 2. Date of Jõānaśrimitra (g.v.) 3. दृष्टस्तावदयं घटोऽन च पतन् दृष्टस्तथा मुद्गरः . Anekāntavyavasthāprakarana II, p. 73. Cf, Tattvacintamani-Pratyakşa, p. 717. 4. Cf. The Bhautavicāra (f. 437 bl, Citrādvaitavāda (f. 381 a ) etc. in the Nyāyakhandakhadya. Cf. also the references to trafalgary afhT":( Kşanabhanga, p. 89) in the same (f. 320 b) along with TFT #rafael anth Hafect etc. ( Ātmatattvaviveka, p. 423). It is to be noted that are fals TT etc. (Sakārasiddhi, p. 386 ) has not been mentioned by Yaśovijaya along with its Nyāya counterpart of myit*** fiziskar afa: etc. ( Ātmatattvaviveka, p. 529.

42 INTRODUCTION the works of Jñānaśrimitra. The Atmatattvaviveka along with some of the commentaries thereon was the source of Yaśovijaya's information about the contributions of our author. The Atmatattvavivekavyākhyā of Nārāyaṇācārya, the Atmatattvavivekadidhiti of Raghunātha siromani and the Atmatattva- -vivekadidhitiviveka of Guņānanda Vidyāvāgiſa have extensively been quoted by Yaśovijaya. But these authors also do not show any direct knowledge about the works under consideration. The Ātmatattvavivekakalpalata of Sankaramiśra, the only extant commentary on Udayana's work showing direct relation with Jñānaśrimitra's Nibandhas, seems to be unknown to Yašovijaya. Miscellaneous There are some interesting allusions in the works under consideration which attract the notice of the reader. Sriharşa and Mahāsammata' seem to be two historical figures known to Jñānaśrīmitra. But no definite informations regarding them are available. The reading of the Pañcālaka’ mentioned in the Išvaravāda is also amusing. This Pañcālaka seems to be the prototype of the 'Pāñcālī' literature current in Bengal which . generally becomes lengthy and monotonous. It may be mentioned here that the logical works of Gadādhara Bhattācārya are known as “Gadu's Pāñcāli' among the Naiyāyikas of Bengal. 1. sakārasiddhi, p. 437. 2. I'śvaravada, p. 271.

प्रस्तावना ॥ नमो गुरुभ्यः शास्त्रकृयश्च ॥ १. निबन्धकर्तृपरिचयः भारतीयदार्शनिकेषु ज्ञानश्रीनाम्ना प्रसिद्धौ द्वावाचार्यावास्ताम् । तयोः काश्मीराभिजन: प्रमाणविनिश्चयव्याख्याता भूयसां बौद्धशास्त्रग्रन्यानां भोटभाषानुवादविधायको शानश्रीमद्रोऽन्य. तरः, इतरश्च गोडदेशोद्भवो विक्रमशीलाचार्यः सुविख्यातकीर्तिनिश्रीमित्रः । अनयोदितीयो. ऽत्राधिकृतः । कुत्रचिदस्य ज्ञानश्रीनाम्ना निर्देशः, कुत्रचिय ज्ञानश्रीमित्रनाम्ना । स्वग्रन्थ- पुष्पिकासु तु महापण्डिताचार्यज्ञानश्रीमित्रपाद इत्युपाधिमण्डितं तस्य नामधेयमायाति । वङ्ग- मगधमण्डलेश्वरेण धर्मपालेन प्रतिष्ठिते तदन्यवायसंभवैरुपलालिते च विक्रमशीलामहाविहारे भारतेतरदेशेभ्योऽपि विद्यार्थिनी विविधविद्यावाप्तये समाजग्मुः, शास्त्राणि तु सर्वाणि बौद्धप्रमुखा. न्यधिगम्य बहुश्रुतेभ्य आचार्येभ्यस्ते भारतवर्षस्याध्यात्मिकसम्पदा स्वं स्वं देशमलं चक्रुः। श्रूयते एकादशे सृष्टशतके विद्याविहारेऽत्र चत्वारो द्वारपण्डिताः, द्वौ च महास्तम्भौ बभूवुरिति । शानश्रीमित्रश्च तेषु द्वितीयमहास्तम्मपदं भूषयामास । आदावयं ज्ञानश्रीमित्रः सैन्धवसम्प्रदायभुक्तः श्रावक श्रासीत् , तदनु च तन्त्रयानमाश्रित- यानिति श्रूयते । अासीदत्र महाविहारे सैन्धवानामतिप्राबल्यम् । कदाचित् तन्त्रग्रन्था हेरुक- प्रतिमा च काचित् तैर्वहावाहुतीकृताः। राज्ञा च ते न दण्डिताः। एतेषु सैन्धवेषु श्रीमित्र- नामधारिणो जना दृश्यन्ते । वङ्गदेशोद्भवैस्तन्त्रयानानुसारिभिरेतेषां विवाद इतिवृत्तविभुत एव । भोटदेशीयग्रन्थेग्य ज्ञानश्रीमित्रमधिकृत्यैतदन्यच्च किञ्चिद् विवरणं समुपलभ्यते । स्वदेशे विशुद्धबौद्धधर्मप्रचारणापरायणेन भोटमहीपेन हू. ला. मा. ये. शे. श्रोद् इत्याख्येन विक्रम. शीलाचार्य दीपङ्करमतीशमामन्त्रयितुं स्वजनाः प्रेषिताः। परिज्ञाय तेषां विक्रमशीलागमन- कारणं दृष्ट्वा च राजोपायनादिकं राजसम्मानलाभाय वा धनसञ्चयनार्थ वा भोटदेशगमनं न तदा स्वीकृतवानाचार्यः । अनन्तरमेतदर्थं पुनरागतेभ्य भोटदेशीयेभ्यो राशस्तस्य धर्मार्थे धनसंग्रह- परस्य शत्रुभिर्बन्धनं कारागारे जीवनावसानं च विदित्वा करुणापरवशो दीपकरः सद्धर्मप्रचारायः दुःखसकुलां भोटदेशयात्रामङ्गीचकार । इमे च भोटदेशीया नारोपान्तस्य संवर्धनां विक्रमशीलायां प्रत्यक्षीचक्रुः । अतिवृद्धोऽयमाचार्योऽतीशस्य , दक्षिणं ज्ञानश्रीमित्रस्य च वाम बाहुमाश्रित्य प्रस्तावना शिविकातोऽवततार । भोटदेशाय प्रस्थानात् पूर्व दीपकरो ज्ञानश्रीमित्राद् गुह्यमुपदेशमधिगम्य तदनुष्ठितवानित्यपि श्रूयते । एतेभ्यो ज्ञानश्रीमित्रस्य विक्रमशीलायां मर्यादातिरेकः परिज्ञायते । दीपङ्करस्तूनषष्टिवर्षदेशीय एकचत्वारिंशदधिकैक्सहस्रतमे वृष्टसंवत्सरे घसन्तती भारत वर्षे तत्याज । तत्काले ज्ञानश्रीमित्रोऽपि स्वीयपाण्डित्येन ग्रन्थनिर्माणेन च परां प्रख्यातिमधिजगा. मेति शक्यानुमानम् । खानां नैयायि- उपलभ्यमानानां ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धानां परिशीलनाज ज्ञायते वाचर कानां सन्दर्भास्तेन नामग्राहमुद्धृताः खण्डिताश्चेति । वाचस्पतेस्तु न्यायसूचीनिबन्धनिर्माण- कालस्तस्यैव स्ववचसा वस्वङ्कवसुवत्सर इति विज्ञायते । परं तु वत्सरोऽयं विक्रमाब्दं वा निर्दिशति शकाब्दं वेति विप्रतिपत्तिस्थानं पण्डितानामासीत् । अधुना शकसंवत्सर एव वाचस्पतिनोल्लिखित इति निपुणगवेषणया निर्धारितम् । न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायां [ १. १. ६.] जरनैयायिकस्य जयन्तभट्टस्य मतं वाच- स्पतिना परामृष्टमिति तात्पर्यपरिशुद्धावृदयनाचायोक्तिः । जयन्तश्च काश्मीराधिपस्य शङ्कर- वर्मणोऽमात्यपदमलं चकारेति जयन्तकृतादागमडम्बरनाटकात् परिज्ञायते । अयं शङ्करवर्मा सृष्टीयपञ्चाशीत्यधिकाष्टशततमान्दाद् प्रभृति द्वयधिकनवशततमान्नं यावत् काश्मीरमहीं भुनक्ति स्मेतीतिवृत्तविदां मतम् । न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकापरिशिष्टभूतो न्यायसूचीनिबन्धस्तु तदनुसार न वस्यङ्कवसुमिते विक्रमाब्दे [-८४१-२ वृष्टाब्दे ] जनिमर्हति, परं तु तत्संख्यकशकसंवत्सरे [=७६ - ७ ः] इति द्रष्टव्यम् । वाचस्पतिना स्वग्रन्थानामनुक्रमो भामत्यां प्रदर्शितः । तदनुसारं न्यायग्रन्थद्वितयानन्तरमपि तेन तत्त्वकौमुदी तत्त्ववैशारदी भामती च विनिर्मिता इति परिज्ञायते । अतो ज्ञानश्रीमित्रेण प्रथमे वयसि प्राचार्यस्य वाचस्पतेविद्याविभूतिः प्रत्यदी- कृतेति वादं संभाव्यते। शानश्रीमित्रश्च स्वशिष्येण रत्नकीर्तिना सहोदयनाचार्यकृतिषु खण्डित इत्यने प्रदर्शनीय- मस्माभिः । रत्नकीर्तिः स्वगुरोग्रन्थानां सारसङ्कलनं कृतवानिति तन्निबन्धभूमिकायां प्रदर्शितम् । अतएवोदयनोऽनयोः कनीयान् समकालिकश्चेति संभवेत् । सुविख्यातयो.याचार्ययोर्वाचस्पत्यु- दयनयोश्चान्तरा ज्ञानश्रीमित्रः सेतुबन्धनं चकारेति महत्त्वातिशयस्तस्य तद्ग्रन्यानां च । तस्य मन्यनिर्माणकालस्तु दृष्टीयैकादशशतकस्यादिमेऽधे संभवेत् ।

प्रस्तावना ४५ यास्तिकशास्त्रेषु बौद्धग्रन्थेषु च सुतरां निष्णात यासीदयं शानश्रीमित्र इति तन्निबन्ध- पाठाद् विज्ञायते । तस्य प्राक्प्रदिष्टं तन्त्रयानानुगत्वं तु न ग्रन्थपर्यालोचनातः स्पष्टीभवति । प्रमाणवार्तिकस्थश्लोकविशेष[१.१६]व्याख्यावसरे स्वगुरोर्मतमपि प्रदर्शितमेतेन । सुवर्णद्वीप- वासिनो धर्मपालाचार्यस्य शिष्यत्वस्वीकारोप्यऽस्य श्रूयते । स्वसम्प्रदायपरिचायकस्तत्कृतश्लोकस्तु तदीयसाकारसिद्धी, आर्यासङ्गमनङ्गजिन्नयवहो यद्भपतीशोऽन्वशाद् प्राचार्यों वसुबन्धुरुधुरमतिस्तस्याशया दीद्युतत् । दिमागोऽय कुमारनाथविहितासामान्यसाहायक- स्तस्मिन् वार्तिकभाष्यकारकृतिनोरद्यानवद्या स्थितिः ॥ इति । अत्र स्ववचसानेन मैत्रेयनाथोपजयोगाचारविज्ञानवादसम्प्रदाये प्रशाकरप्रवर्तिते च धर्म- प्रस्थानेऽस्यान्तरवि इति स्फुटीकृतम् । प्राचार्येण स्थिरव्रतकेन [Stcherbatsky] प्रज्ञाकरानुयायिनां त्रेधा विभागः प्रदर्शितः । तेषु विभागेपु जिनो रविगुप्तो यमारिश्च प्रवक्तारः संजाताः । प्रज्ञाकरशिष्यो रविगुप्तो ज्ञानश्रीसमकालं काश्मीरेषूवास । यमारिश्च काश्मीरकस्य ज्ञानश्रियः शिष्यः, कार्यक्षेत्रं चास्य वनेविति तेन प्रतिपादितम् । अथ रविगुप्तकृतिर्जिनेन स्वग्रन्थे खण्डिता जिनकृतिश्च यमारिणा इति तत एव श्रूयते । ज्ञानश्रीमित्रस्तु क्षणभङ्गाध्यायस्यान्तिमे भागे कञ्चनाचार्य रविनामानं द्वधा नाममा ससम्मानं चोल्लिखति । एतं विपयं मनसि निधाय रविगुप्तज्ञानश्रीयमारिणां परस्परसंबन्धः पुनर्विवेचनमर्हति । सर्व इमे वङ्गमगधप्रचलिते प्रज्ञाकरीये प्रस्थानेऽन्तर्भूता न वेति, रविगुप्तयमार्यो- रन्तरा च ज्ञानश्रीमित्रस्य स्थानमुत ज्ञानश्रीभद्रस्येति च पुनरवेक्षणीयम् । अत्र निर्णयस्तु ज्ञान- श्रीमित्रनिबन्धैः सह भोटभाषानुवादनिबद्धाभ्यां रविगुप्तस्य यमारेश्च कृतिभ्यां कृच्छ्रसान्येन तुलनेनैव संभाव्यते ॥ २. उपलब्धनिबन्धपरिचयः उपलब्धानां ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धानां कश्चित् परिचयोऽत्रापेक्षित इति कृत्वा स्वल्पपरि- सरेणैव स प्रस्तूयते ।

प्रस्तावना (१) क्षणभङ्गाध्यायाख्यः सर्वेषां वस्तूनां क्षणभङ्गसाधनपरो मुख्यतमो ज्ञानश्रीमित्र- नियन्तः । एष च प्रन्यान्तरस्याध्यायविशेष - इति न मन्तव्यम् । एतस्यैव चत्वारः परिच्छेदाः सन्ति । अत्र न्यायवेदिस्तम्भभूतानां शङ्करभासर्वशत्रिलोचनवाचस्पतीनां मतानि समुन्मूल्य' स्वमतं स्थापितमिति अन्यकृता कण्ठत एवापादितम् । दृश्यते चात्र तत्तन्मतानि प्रोद्धृत्य बाहुल्येन खण्डितानीति । यत् सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरः सन्तस्तु भावा इमे सत्ता शक्तिरिहार्यकर्मणि मितेः सिद्धेषु सिद्धा न सा । नाप्येकैव विधान्यदापि परकृन्नैव क्रिया वा भवेद् द्वधापि क्षणभङ्गसंगतिरतः साध्ये च विश्राम्यति ॥ इत्यादिमश्लोके शास्त्रार्थः संगृहीतः । ततश्चतुर्षु परिच्छेदेषु पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकाहेतुक- यिनाशाधिकाराख्येषु स्थिरवादं दीर्घविश्लेषणेन खण्डयित्वा स्वमतं प्रतिष्ठापितम् । विचारश्चात्र पूर्णाङ्गो मार्मिकश्च ॥ (२) व्याप्तिचर्चा तु बौद्धोपशव्याप्तिस्वरूपप्रदर्शनपरो निबन्धः । व्याप्तिश्च भारतीयदर्शन- प्रस्थानेषु चार्वाकान् प्रहाय सर्वैः स्वीक्रियते । किं तु तस्या मूलं स्वरूपं चाधिकृत्य तेषु मतभेदो पर्ततेतराम् । नैयायिका व्यभिचाराज्ञानं सहचारज्ञानं च व्याप्तिनिश्चयोपाय इति कथयन्ति, भीमाश्च तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामभावेन च व्यातिमुपपादयन्ति । अत्र तु प्रासङ्गिके विचारे त्रिलो-1 पानवाचस्पतिप्रभृतीनां मतान्युद्धृत्य खण्डितानि । अन्ते च प्रत्यक्षानुपलम्भसंभवैव हेतुफलभाव- गमायव्यातिसिद्धिरिति निष्कर्षः प्रदत्तः ॥ (३) ज्ञानश्रियो निबन्धावली भेदाभेदपरीक्षा हुस्वतमा । ज्ञानज्ञेययोः संबन्धविचारोऽस्या पिपय इति भाति । तयोमेंदमेके श्रामनन्ति, ऐक्यं चापरे। पक्षयोरूमयोरपि दोपाः प्रदिष्टा इसीतरे भेदामेदपदमुररीकुर्वन्ति । भेदस्याफारेणाभेदप तस्य, अभेदावलम्बनेन च भेदपदस्य दोषा अपयन्तीति तेपामारायः । सिद्धान्तस्तु शाननियोऽभेदपदपाती, भेदाभेदस्वीकारे उभयपद- परिटरदीपरायां सभिपातापतेः ।। हैद्रमाकारेग । पोमदारांनिफस्सीकृताया अनुपलन्धेलवर्ण प्रेस्तावना - (५) सर्वशब्दाभावचर्चा त्वनुपलब्धिरहस्यस्य खिलरूपेण स्वीकारमईति, शब्दसामान्या- भावे कार्यानुपलब्धिसामर्थ्यविवेचनात् । शब्दसामान्याभाये च न सिद्धान्तिनो विमतिः, प्रस्तुते कार्यानुपलब्धिस्थले स्वभावानुपलब्धिप्रतिष्ठापनमेवान तस्य कृत्यम् ।। (६) अपोहनकरणं बौद्धसिद्धान्तानुसारं शब्दार्थविवेचनपरमतीव गम्भीरार्यकम् । शब्देस्तावन्मुख्यमाख्यायतेऽर्थ- स्तनापोहस्तद्गुणत्वेन गम्यः । अर्थश्चैकोऽध्यासतो भासतोऽन्यः स्थाप्यो वाच्यस्तत्त्वतो नैव कश्चित् ।। इति प्रकरणार्यसंग्राहकः श्लोको ज्ञानश्रीमित्रस्य । एष ग्रन्थो बाहुल्येन खण्डित उदयनाचार्येण तदनुसारिणा च शङ्करमिश्रेणेति बौद्धाधिकारचर्चानिरतैरवधेयम् ॥ (७) ईश्वरवादस्तु विश्वनिर्मातुर्नित्यस्य परमेश्वरस्य खण्डनं विदधाति । प्रथमे परि- च्छेदे शङ्करवाचस्पतिवित्तोकभासर्वशत्रिलोचनशतानन्दानां जगत्कर्तृसाधकानि मतानि तत्तद्वचसा • समुपस्थाप्य, द्वितीये बौद्धदृशा सामान्यतस्तत्खण्डनम् । तृतीये च धर्मकीर्तिकृतप्रमाणवार्तिक- स्थेश्वरखण्डनपरस्य श्लोकसतकस्य विस्तरव्याख्यानम् । तृतीयोऽपि परिच्छेदत्रेधा विभक्तो अन्य कारेण ॥ (८) स्वसिद्धान्तानुसार कार्यकारणभावनिर्णयः कार्यकारणभावसिद्धौ विहितो ज्ञानश्री- मित्रेण । त्रिकपञ्चकचिन्तेत्यस्यापरं नामधेयम् | धर्मयोः कार्यकारणभावस्थापनविधावुपलम्भानुप- लम्भाना संख्यानिर्णयमधिकृत्य बौद्धेषु मतविरोधः । धर्मोत्तरस्य पञ्चकपदः, ज्ञानश्रीमित्रस्य तु त्रिकपक्षः । गद्यपद्यनिबद्धेऽत्र अन्ये कारिकासु निद्धान्तः प्रदर्शितः, गद्यभागे च तदर्थको विचारः । ज्ञानश्रीमित्रनिबन्वेष्वयमेक एव भोटभाषायामनूदितोऽभूत् ।। (९) योगिनिर्णयप्रकरणे योगिस्वरूपं तत्प्रत्यक्षं च ौद्धसम्मतं विवेचितवानाचार्यः॥ (१०) अद्वैतबिन्दुप्रकरणं साकारविज्ञानवादव्याख्यानपरम् । अत्र ज्ञानज्ञेययोस्तात्त्विक- भेदनिराशः कृतः॥ .(११) साकारसिद्धिशास्त्रं साकारविज्ञानवादमेय महता अाडम्बरेण प्रपञ्चयति । धर्मकीर्तिरस्य वादस्य प्रवर्तक इति श्रूयते । प्रशारणायं विशदीकृतः । अत्र शास्त्रे पादस्यास्त प्रेस्तापना व्याख्यानं नागार्जुनमैत्रेयनाथासङ्गादिप्राचीनाचार्यसम्मतिप्रदर्शनपुरःसरं समुपलभ्यते । धर्मकीतः प्रशाकरस्य च मतानि प्रदर्शितानि । घटसु परिच्छेदेषु विभक्तमिद शास्त्रम् । प्रथमे निराकार- ज्ञानवादविवेचनम् , द्वितीये सक्लेशव्यवदानचर्चा, तृतीये मन्यमावतारप्रदर्शनम्, चतुर्थे चित्रा- द्वैतप्रपञ्चनम् , पञ्चमे स्वसवेदनविचारः, षष्ठे च योगाचारविज्ञानवादेन माध्यमकसिद्धान्तस्य मौलिकमैक्यं समागच्छन्ति ॥ (१२) साकारसग्रहसूतं तावत् साकारसिद्धिशास्तस्य पद्यात्मकः सारसग्रहः । अत्र तु, चत्वारः परिच्छेदाः । तेष्वेव शास्त्रस्थाना पण्णा परिच्छेदाना विषयाः समाहताः ॥ ३. प्रस्तुतनियन्धाना कर्तृत्वविचारः अत्र क्षणभङ्गाध्याय विहायैकादशनिबन्धा मातृकामेकामवलम्ब्यैव सम्पादिताः। बहुन च ग्रन्थकृन्नामनिर्देशः पुष्पिकायां नायाति । अतएव प्रस्तुतनिबन्धानामेककर्तृत्वस्वीकारकारणं स्पष्टीकरणीयम् । (१) क्षणभङ्गाध्याये पुष्पिकासु न ग्रन्थकारोल्लेसः। अन्तिमश्लोके तेनस्तात् पर- पारगस्त्रिभुवने ज्ञानश्रियोऽयं जन इत्यत्र तस्य सकेत इति प्रतिभाति । रत्नकीर्युदयनवादिदेवा- दिभिः क्षणभङ्गाध्यायस्थाः श्लोका ज्ञानश्रीनाम्ना समुद्धृताः । (२) व्यातिनिर्णयस्तु ज्ञानश्रीमिनतिरेव, पुष्पिकाया तथा निर्देशात् । (३) मेदामेदपरीक्षापि ज्ञानश्रीमित्रनिर्मिता, तदीयसाकारसिद्धौ तथा कथनात् । (४,५) अनुपलब्धिरहस्यस्य सर्वशब्दाभावचर्चायाश्च कर्ता नोल्लिखितः, न वेतरत्र तदुपलम्भः। (६) अपोहप्रकरणस्थः सन्दभा पादिदेवेन ज्ञानश्रीमित्रस्यैवेति नामग्राहं गृहीतः स्याद्वादरताकरे। (७) ईश्वरवादकर्तुरेव ग्रन्थान्तर किपञ्चपचिन्तेति ईश्वरवादे निर्दिष्टम् । साकारः सिलिशास्त्रे च तत्कनुहदीश्वरवादः समुल्लिखितः । (6) निश्पश्चाचिन्तापराच्या कार्यकारणभावसिद्धिर्शानश्रीमिप्रकृतिरिति तस्य अन्यस्य भोटमारानुवादात् परिशायते ।

प्रस्तावना, ४६ (e) रनकीर्तः सर्वशसिद्धेराधारभूतो योगिनिर्णय इति मापासाम्याद् विषयसाम्पाच समायाति । (१०· साकारसिद्धी ज्ञानश्रीमित्रग्रन्थत्वेनाद्वैतबिन्दुप्रकरणस्पोल्लेखो दृश्यते । (११-१२) साकारसिद्धिशास्त्रं साकारसंग्रहसूत्रं च पुष्पिकानिर्देशाज् शानश्रीमित्रकृती एतत् सर्वे मनसि निधाय, एका शली सर्वत्र चावलोक्य, विमृश्य चैकमातृकायो सर्वेपां समुपलम्भं द्वादश इमे ग्रन्था ज्ञानश्रीमित्रनिर्मिता इति निर्णयः स्वत एवापतति । एभिः सहानुपलब्धा सर्वशसिद्धिनिश्रीमित्रस्य समुल्लेखमर्हति । सापि रतकीर्तिना स्वसर्वशसिद्धौ व्यवहतेति प्रतिभाति । साकारसिद्धी व्याप्तिचर्चायां च ज्ञानश्रीमित्रेण सर्वशसिद्धिः . काचिदुल्लिखिता, योगिनिर्णये च ज्ञानश्रीमित्रकृतिः सर्वशसिद्धिः । अन्यत्र योगिनिर्णये सर्वशसिद्धेः श्लोकाझुद्धारो दृश्यते । एकैव सर्वसिद्धिर्ज्ञानश्रीमित्रकृता सर्वत्रामृष्टेति प्रतिभाति । . क्षणभङ्गाध्याये 'हेतुफलग्रहणे व्यवस्थितप्रतिसन्धातृवादस्तु प्रस्तोष्यतेऽनेकान्तचिन्तायाम्' इति निर्देशदर्शनेन ज्ञायते ज्ञानश्रीमित्रस्याभिप्रेतमनेकान्तवादमालम्ब्य ग्रन्थान्तरमासीदिति । सा त्वनेकान्तचिन्ता निर्मिता न वेति न परिज्ञायते ॥ ४. प्रस्तुतनिबन्धानां कालक्रमः संस्करणेऽत्र मातृकादृष्टग्रन्थक्रम एवानुसृतः । इतरेतरोल्लेखदर्शनात् कुत्रचिदन्यथाभाव- संभवेऽपि मातृकाया एकत्वाद् विपरिवर्तनमत्र न युक्तियुक्तम् । न च पूर्णो अन्धक्रमोऽन्यतः कुतश्रिदागच्छति । निबन्धाश्चात्र परस्परनिरपेक्षाः । उदयनाचार्यकृते अात्मतत्त्वविवेके ज्ञानश्री- मित्रमतखण्डनरिधावपि निबन्धनिर्माणक्रमो नानुसृत इति लक्ष्यते । इतरेतरोल्लेखदर्शनबलेन प्राप्त ग्रन्थक्रमविवरणमत्र प्रस्तूयते । अनुपलब्धिरहस्य, सर्वशब्दाभावचर्चा, योगिनिर्णयप्रकरणं, साकारसंग्रहसूत्रं च कुत्रचित् निवन्धान्तरे नामंग्राहं नोपात्तानि । अतो ज्ञानश्रीमित्रकृतिषु तेषां क्रमिकस्थाननिर्देशो न शक्य- क्रियः । व्याप्तिचर्चायाम् ; अपोहप्रकरणे, ईश्वरवादे चोद्देशात् तेभ्यः प्राक् क्षणभङ्गान्यायस्य स्थानम् । ईश्वरवादात् पूर्व व्याप्तिचर्चा निर्मिता, तस्यास्तत्रोल्लेखात् । साकारसिद्धाधुल्लिखिता ५० प्रस्तावना , भेदामैदपरीक्षा ततः पूर्व निर्मितेत्यायाति । तथैव व्याप्तिचर्चातोऽपोहप्रकरणस्य प्राचीनत्वम् । व्याप्तिचर्चायामपि भाविनोऽपोहप्रकरणस्य निर्देशो दृश्यते । साकारसिद्धः । पूर्वमीश्वरवादस्य निर्माणं निश्चप्रचम् , तस्य तत्रोल्लेखात् । क्षणभङ्गेश्वरवादयोः पूर्व कार्यकारणभावसिद्धिर्विरचिता, उभयत्र तस्या व्यवहारात् । अद्वैतबिन्दुप्रकरणमपि तथैव साकारसिद्धिशास्त्रात् पूर्व पतति । समानन्यायेन साकारसिद्धिशास्त्रं चापोहप्रकरणक्षणभङ्गाध्याययोः पूर्ववर्ति । एतावता बहुषु स्थलेषु पौर्वापर्ये निणांतेऽपि पूर्णलेखनक्रमनिर्धारणं दुःशकमेवैतेषां निबन्धानामिति स्फुट विज्ञायते ॥ '५. ज्ञानश्रीमित्रस्य रचनाशैली शानश्रीमित्रस्य शैली तावदकुण्ठा सरला च यया सत्यपि विषयकाठिन्ये निबन्धा इमे विदुषां मनोहराः संजाताः । बौद्धपरिभाषातो बाहुल्येन मुक्ताः, भाषादृष्टया च नैयायिकादिभिः संबद्धाश्च सर्वे । पूर्वसूरिणो धर्मकीर्तिप्रज्ञाकरादयस्तु न शैलीसौष्ठवमविकृत्य ज्ञानश्रियमतिशेरते । विषयकाठिन्यमन्तर्निहितं मनोहारिकथानकादियोजनेन लघुकृत ज्ञानश्रियां । भौतविचारा- ख्यानमेतत्प्रयुक्तमुदयनादिग्रन्थेषु बहुत्र स्वीकृतं दृश्यते । लौकिकन्यायाः कौतुफोक्तपश्चान्तरान्तरा निविटा नवीनतां विदधते नीरसस्यापि विषयजातस्य । प्रायः सर्वेऽत्र निबन्धा विचारबहुलाः । सम्मुखस्थित इव प्रतिपक्षे दृश्यतेऽत्र युक्ति- प्रयोगः । श्रतएव जल्पकथावत् कटुकशब्दप्रयोगा अपि न दुर्लभाः । श्रादौ प्रतिपक्षवचसैव तन्मतमन्य ततस्तद्विश्लेषणं युक्त्या खण्डनं च ज्ञानश्रीनिवस वैशिष्टयम् । अनुकृतोऽसावत्र स्वशिष्येण स्वकीर्तिनापि । इह दार्शनिकेष्वपि प्रबन्येषु बहुत्र मापा कवित्वसुषमामण्डिता समायाति । अलकार- प्रयोगाध परं प्रीतिकराः । भट्नारायणकृतेर्वेणीसंहारस्य श्लोकविशेषमाधारीकृत्य प्रश येन खलीकृताम्बरदशामाकृष्य नः प्रेयसी सायं सदसि स्थितेषु कृतियु प्रख्यातकीर्तिष्वपि । फरन्यायमयो निरातिनयो दुःशासनः साम्प्रतं सोऽयं मद्भुमरमरे निपतितः संरदयतां कौरवाः ।।

प्रस्तावना .* 41682- इति श्लेपपरः साकारसंग्रहोपोद्घातश्लोकोऽत्र द्रष्टव्यः । स च निबन्धः कृत्स्न एव वृत्तनिवदः । इतरत्रापि ज्ञानश्रीमित्रो वृत्तव्यवहार बाहुल्येन करोति । तत्रापि दीर्घवृत्तानां प्रयोगोऽधिकाचिकरः पाठकस्य । छन्दःशास्त्रोपदेष्टा आसीदसी ज्ञानश्रीमित्र इति श्रूयते । तत्तु प्रस्तुतमन्यदर्शनादवि-. तथमिति भाति । कवित्वख्यातिरप्यस्य ज्ञानश्रीमित्रस्य बहुप्रथिता श्रासीदिति संभाव्यते । 'सुभाषितरत्रकोपे विद्याकरण शानश्रीमित्रनाम्ना लोकेश्वरस्तुतिमूलकं श्लोकद्वयम् अत्युद्गादरयस्थिराकृतिघनध्वानभ्रमन्मन्दर- तुब्धक्षीरधियीचिसञ्चयगतपालेयपादोपमः । श्रीमत्पोतलके गभीरविवृतिध्वानप्रतिध्वानिते सान्द्रस्वांशुचयश्रिया चलयितो लोकेश्वरः पातु वः ।। . उदरस्येदमणुत्वं सहजगुरुत्वं यदि नेदं हृदयस्य । स्वाथै कथमलसत्वं कथमनुसत्त्वं हितकरणे मतिरस्य ।। इति समुद्धृतम् । पण्डितज्ञानश्रीनाम्ना च तरन्तो दृश्यन्ते बहव इह गम्भीरसरसि स्वसाराभ्यामाभ्यां हृदि विदधतः कौतुकशतम् । प्रविश्यान्तीनं किमपि सुविवेच्योद्धरति य- श्चिरं रुद्धश्वासः स खलु पुनरेतेपु विरलः ॥ इति श्लोकस्तेनैवोद्धृतः । संभाव्यते चायमपि ज्ञानश्रीमित्रस्येति, पण्डितशब्देन स्वकृतिषु तस्य व्यपदेशदर्शनात् । शानश्रीमित्रात् पूर्व जरनैयायिकेन जयन्तभट्टेन, तदनन्तरं च वादिदेवप्रभृतिभिर्दर्शन- निबन्चेषु सालङ्कारपद्यप्रयोगो विहितः ॥ ६. बौद्धेतरे अन्यकारा ग्रन्थाश्चामृष्टा ज्ञानश्रीमित्रेण प्रस्तुतानां निबन्धानां पोलोचनया ज्ञानश्रीमित्रस्य विभिन्नशास्त्राभिज्ञतानन्यसाधारणी लोचनपथमापतति । स्वयूथ्यान् बौद्धान् नैयायिकांश्च प्रमुखान् प्रतिपक्षान् विहाय सोऽन्यशास्त्र ५२ प्रस्तावनी ग्रन्थान् ग्रन्थकारांश्च बहुधा समुल्लिखति । वर्ततेऽत्र निबन्धेषु साधारणव्यपदेशो वेदानाम् । विशिष्य च दृश्यते ऋग्वेदात् श्वेताश्वतरोपनिपदश्च मन्त्रोद्धारः। महाभारतादपि श्लोकानुवादः कृतो ज्ञानश्रिया । पाणिनीयं व्याकरणप्रस्थानं सयबमनेनासेवितम् । उद्धृतानि. बहुत्राष्टाध्यायी- सूत्राणि । पाणिनीयपरिभाषानुसारं गङ्गा यमुना च न नदीसंज्ञाहे . [-यूरव्याख्यौ नदी १४१३ इत्यनुशासनात् ], स्थली तु तथेत्यधिकृत्य कौतुकमपि कृतम् । व्याकरणसंग्रहकारो व्याडिर्महा- भाष्यकारः पतञ्जलिश्वोल्लिखितौ। .. दार्शनिकस्य सतो ज्ञानश्रीमित्रस्य घनिष्ठतरः सम्बन्धो दार्शनिकैदृश्यते । चार्वाकास्तीथिका- श्व तेनोद्दिष्टाः । अहीकराब्देन च दिगम्बरा अत्रामृष्टा भवेयुः। दिगम्बराश्च नामग्राहमुल्लि- खिताः। अनेकान्तवादमधिकृत्य ग्रन्थनिर्माणेच्छा त्वस्य प्रागेवोद्दिष्टा । वेदान्तिनोऽपि सामान्यो- ल्लेखमाजोऽत्र निबन्धेषु दृश्यन्ते । वैशेपिकसिद्धान्तनिष्णातो ग्रन्थकारः काणादसूत्राणि समुद्धरति । अभ्युदयं निःश्रेयस च स्पृशति । द्रव्यगुणसामान्यविशेपसमवायानां च वैशेषिकपदार्थानां ,खण्डनं कुरुते । कुत्रचित् कठोरवचसा वैशेषिकगर्हणमप्यत्र दृष्टिपथमापतति । मीमांसकाः खलु शानश्रीमित्रदृशा गौरवातिशयभाजः । जैमिनिसूत्रं तेन व्यवहृतम् । अद्यत्वेऽनुपलभ्यमाना कुमारिलकृता बृहट्टीका समं श्लोकवार्तिकेन समुद्धृता। भट्टश्वायं सानु गोऽन्यत्रापि निर्दिष्टः । श्लोकवार्तिककाशिकाकारः सुचरितमिश्रोऽपि दृढं परिचित श्रासी ज्ञानश्रियः । वाचस्पतिकृतेायकणिकातः सन्दर्भसंग्रहस्तत्खण्डनं च बहुधात्र दृष्टिपथमायातम् । नातिपरिचितो महोदधिकृतो ग्रन्थो द्वेधा समुल्लिखितवानसौ । अयं ग्रन्थकारो जल्पमहोदधि- नाग्नापि निर्दिष्टः । तेन त्वस्य कथापाण्डित्यं सूचितं भवति । अयं भट्टपक्षावलम्बीति नयविवेक- धृततत्कृतान्विताभिधानदूपणसूचनातः स्पष्टीभवति । हेतुबिन्दुटीकालोके धर्मोत्तरप्रदीपे च दुर्वेक- मिश्री महोदधिमामृशति । प्रबोधचन्द्रोदये च श्रीकृष्णमिश्रः शालिकवाचस्पतिमहाप्रतैः सह महोदधिरपि प्रवीणमीमांसकत्वेनोल्लिखितः । ग्रन्थोऽप्यस्य महोदधिनाम्ना प्रसिद्ध श्रासीदित्या- भाति । - प्रकृतप्रतिपक्षास्तु ज्ञानश्रियो नैयायिका एव । श्राक्षपादानां बौद्धनैयायिकानां च सारस्वतप्रतिस्पर्धिता बौद्धन्यायशास्त्रस्य प्रनादेव दृश्यते । श्रादौ बौदाः प्रमाणहेत्याभास- मातिनिहरथानादिविमागलक्षणादी न्यायसूत्रानुसारिण श्रासन् । वस्तुतत्त्वस्वरूपनिर्णये तापद प्रस्तावना उभयोमतभेदो दृश्यते स्म । प्राचीनयीदवादग्रन्थाः फेचन रोमकमाचार्यय तुपितेन [Dr. Tucci] महापण्डितेन राहुलसांकृत्यायनेन चाविष्कृताः । नागार्जुनः किल प्रमाणविहेटने विग्रहव्यावर्तन्यां च न्यायमतखण्डनं विदधाति । प्रमाण- विहेटने गोतमसंमताः पोडशपदार्थाः परीक्षिता इति भोटभाषाविदः कथयन्ति । विग्रहण्या- वर्तन्यां न्यायमतखण्डनं सुलभदर्शनं संस्कृताभिशानामपि । वात्स्यायननिर्मिते न्यापभाप्ये चौद्धमतोपरि कावा न तिरोहिता विदालोचनेभ्यः दिमागेन प्रमाणसमुच्चयादी न्यायमाष्यमतानि खण्डितानि। भाष्यस्यास्य प्राचीनटीकाग्रन्येषु भारद्वाजोद्दयोतकरकृतं न्यायवार्तिकमेवोपलभ्यते । तत्र वसुबन्धुदिमागादयो बौद्धा सयुक्तिकं प्रतिसाः। विश्वरूपाध्ययनाविद्धकर्गमाविविक्तादिकृता न्यायभाष्यटीकाग्रन्यास्तु विस्मृतिविलीनाः संजाताः । एतेऽपि टीकाकृतो भृशं बौद्धमतखण्डनं चक्रुरिति शान्तर्यक्षतादिनन्येषु तत्तन्मतोद्धरणं खण्डनं चालोकयतो न तिरोहितम् । उद्दयोतकरसन्यसम्प्रदायस्त्वद्यत्वेऽपि लन्धप्रसरः । कारणं त्वत्र वाचस्पतिमिश्रस्य तत्र बहुमानमिति भाति । बौद्धधुन्धरो धर्मकीर्तिस्तापदुद्द्योतकरस्य प्रति- पक्षः। स च खण्डितो वाचस्पतिमिश्रेण । न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायोजनेन वाचस्पतिना कृतः परमोपकारो न्यायसम्प्रदायस्य । स्मरणीयात्र विषये तात्पर्यपरिशुद्धौ न्यायाचार्यस्योदयनस्योक्तिः- उद्दयोतकरसम्प्रदायो ह्यमूपां यौवनम् । तच कालपरिपाकवशाद् गलितमिव । किं नामात्र त्रिलो. चनगुरोः सकाशादुपदेशरसायनमासादितमभूषां पुनर्नवीभावाय दीयते इति । वैशेषिकदर्शनं परिहाय मीमांसावेदान्तन्यायसांख्ययोगदर्शनेषु ग्रन्थान् निर्माय सर्वत्र वैशिष्टयं व्यधाद् वाचस्पतिः। सत्सु च तेषु तेषु गौरवस्थानेषु वाचस्पतिकृतिषु यथाप्राप्ति धर्म- कीयांदिवौद्धविरोधस्तु सर्वत्र दृश्यतेतमाम् । न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका तु तद्ग्रन्थेषु मुख्यतमः । तदनुसारेणैवास्य टीकाकार इति तात्पर्याचार्य इति च नामनी संवृत्ते । वाचस्पतिसमकालं तदनन्तरं च बौद्धदार्शनिकाः प्रबला आसन्नित्यत्र न वर्तते सन्देह- लेशोऽपि । उदयनाचार्यकृतौ न्यायवार्तिकतापर्यपरिशुद्धौ प्रज्ञाकरो ज्ञानश्रीमित्रश्च नामग्राह- मुलिखितौ । प्रज्ञाकरादपि ज्ञानश्रीमित्र उदयनदृष्टिमधिकामाकृष्टवान् । अत्र न्यायशास्त्रेतिहासे ज्ञानश्रीमित्रावदानस्य गौरवातिरेकः । वाचस्पतिमुदयनं चान्तरा समागतोऽसौ खण्डयति वाचस्पति- मतम् , स्वयं चोदयनेन खण्डित इति तयोर्गन्यैः समं प्रस्तुतनिबन्धानां पर्यालोचनातः स्पष्टी- भविष्यति । सुदीर्घ कालं यावत् नाना परिज्ञातस्यापि शानश्रीमित्रस्य अन्थमहिमा न विदित ५४ प्रस्तावना . आसीत् । तद्विपये च विविधाः कल्पनाः प्रचलिता दृश्यन्ते स्म । अधुना स खलु रिक्तस्थानविशेषः प्रपूरितो ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धानामाविष्कारात् । ज्ञानश्रीमित्रस्तु न केवलं वाचस्पतिकृति खण्डयति, अपि तु तदितराचार्यनिर्मिता अपि न्यायग्रन्थास्तेन निबन्धेष्येतेषु समुधृत्य दूषिताः । क्षणभङ्गाध्यायान्ते शङ्कर-भासर्यश-त्रिलोचन वाचस्पतयस्तावदाक्षपादन्यायवेदिकास्तम्भत्वेन निर्दिष्टाः। वित्तोकः शतानन्दश्चापरौ ' नैयायिकी तदुपातौ दृश्यते । एतेषां सर्वेषां मतविवेचनं बाहुल्येन विहितं ज्ञानश्रिया । शङ्करस्तावत् क्षणभङ्गाध्याये ईश्वरवादे च बहुधा समुद्धृतः। धर्मकीर्तरनन्तरमसौ नैयायिकः शङ्करः समायाति । स्पृष्टश्चासौ जरनैयायिकेन जयन्तभट्टेनान्यैश्च बहुभिः । एतस्य ग्रन्थः कोऽपि नाद्यत्वे विद्यते, ग्रन्थसन्दर्भास्तु विक्षिप्ता दृश्यन्तेऽर्वाचीनदर्शननिबन्धेषु । भासर्वज्ञस्तु भूषणकारनाम्ना समुल्लिखितोऽत्र निबन्धेषु । 'क्षणभन्नाध्याये, योगिनिर्णये, अपोहप्रकरणे, ईश्वरवादे चास्य ग्रन्थसन्दर्भाः समागच्छन्ति । मौलोऽस्य ग्रन्थो न्यायसाराख्योऽस- कृत् प्रकाशितः। संग्रहवार्तिकापराभिधं न्यायभूषणं तद्व्याख्यानभूतमद्यापि मातृकापिहितं वर्तते । क्षणभङ्गाध्याये, व्याप्तिचर्चायाम् , अपोहप्रकरणे, ईश्वरवादे च त्रिलोचनस्य मतान्या- मृष्टानि । असौ त्रिलोचनस्तु वाचस्पतिमिश्रस्य विद्यागुरुः । दुईकमिश्रस्तस्य न्यायभाष्यटीका मुद्धरति, वादिदेवस्तु न्यायप्रकीर्णकम् । ज्ञानश्रीमित्रस्ततोऽप्यपरां कृतिमेतस्य न्यायमञ्जरीनाम्नी- - मुल्लिखति । ईश्वरवादे त्रिलोचनकृतमञ्जरीतः सन्दर्भः समुद्धृतः खण्डितश्च । क्षणभङ्गाध्याये समागच्छति न्यायमञ्जरीति पूर्ण नामवेयमस्य त्रिलोचनग्रन्थत्य । एकत्र चास्मिन् मन्ये यस्ता वन्यायमञ्जरीसन्दर्भः सहकारिवादमधिकृत्य प्रदत्तः, स एव संक्षिप्य त्रिलोचनमतमिति रत्नकीर्तिना तदीयक्षणभङ्गसिद्धी समुद्धृतः। अन्यत्र च त्रिलोचनमतप्रदर्शनार्थ न्यायमञ्जरी समुद्धृता क्षणभङ्गाध्याय एव । तात्पर्यटीकाव्याख्यानावसरेऽनिरुद्धो मञ्जरीकारानुसारित्वं याचस्पतेरसकृत प्रदर्शितवान् । एतैायमञ्जरीसन्दर्भयन्तमकृतेः कोऽपि संबन्धो नास्तीति रत्नकीर्तिनिबन्धा- बलीप्रस्तावनायां दृष्टम् । विदितचरमेव वाचस्पतेस्त्रिलोचनानुसारित्यम् , तात्पर्यटीकायाम् , अस्माभिः , , त्रिलोचनगुरुनीतमार्गानुगमनोन्मुखैः । ययामानं यथावस्तु व्याख्यातमिदमीदृशम् ॥ इति विस्पष्टोल्लेखात् । न्यायकणिकामुषे तु पुनः, प्रस्तावना ५५ अशानतिमिरशमनों परदमनी न्यायमअरी रुचिराम् । प्रसवित्रे प्रभविने विद्यातरवे नमो गुरवे ॥ " इत्यत्र त्रिलोचनस्यास्य न्यायमसरी कण्ठतः प्रशंसति वाचस्पतिः, त्रिलोचनं च भक्तिभूना नमः स्करोति । एतावता च वाचस्पतिगुरोस्त्रिलोचनस्यैवेयं न्यायमरीति निधप्रचमायाति । उल्लिखितानां त्रिलोचनग्रन्थानां परस्परसम्बन्धनिर्णयो न शक्यक्रियः, ग्रन्थानामलाभा- दुपलब्धसन्दर्भाणों चानिर्णायकत्वात् । न्यायकणिकातो न्यायवार्तिकवात्पर्यटीकातच वाचस्पतिसन्दर्भा ज्ञानश्रीमित्रेण समुद्धृताः । क्षणभङ्गाध्याये, व्यातिचायाम् , अपोहप्रकरणे, योगिनिर्णये च वाचस्पतिमतर्चेर्चा दृष्टा । चतुएमेषां न्यायवेदिकास्तम्भानां कालक्रमोऽपि ज्ञानश्रीमित्रेण सूचितोऽभ्रान्त इति प्रतिभाति । वित्तोकोऽपि विशिष्टो न्यायमताचार्य इति ज्ञानश्रीमित्रोल्लेखात् परिज्ञायते । ईश्वरवाद- मधिकृत्य तन्मतानि ज्ञानश्रीमित्रेण रनकीर्तिना च प्रदर्शितानि । स्वन्यायग्रन्थेऽसौ ईश्वरप्रतिष्ठां युक्तया विहितवान् , अासीचास्य मौलिकत्वं युक्तिप्रयोग इत्येतावदेवाधुना निश्चेतुं शक्यते । विद्याकरसंगृहीते सुभाषितरत्नकोषे कस्यंचन वित्तोकस्य केचन श्लोकाः संगृहीता दृश्यन्ते । कवेर्शिनिकस्य चैश्यनिर्धारणाय प्रमाणं न वर्तते, संभावना वस्त्येव । अपरस्यापि कस्यचिन्नैयायिकस्य मतमीश्वरास्तित्वविषयकं महता प्रपञ्चेन खण्डितं ज्ञान- श्रिया । मातृकाप्रान्तनिर्देशात् शतानन्दाख्योऽसाविति ज्ञायते । समकालिकोऽयं ज्ञानश्रीमित्रस्येति संभाव्यते । ईश्वरवादमधिकृत्य बौद्धमतमसौ खण्डितवान् यत्र ज्ञानश्रिया दोषाः प्रदर्शिताः । सुभाषितरत्नको कतिचनं श्लोकाः शतानन्देकृता अपि संगृहीता दृश्यन्ते । प्राचार्येण कौशाम्बी- महोदयेन पालसम्राजां सभाकविरयमभिनन्दजनकः ष्टीयनवमशतकपूर्वार्धस्थित इति संभावितम् । नैयायिकः शतानन्दोऽप्यनेन कविना अभिन्न इत्यामाति । सुभाषितरत्नकोपधृताः शतानन्द- श्लोकास्तु विभिन्नजातीयाः। तेषु गङ्गां शोणं शिवं कृष्णं चादाय विलिखिताः कवेर्देशनिर्णये धर्ममतनिर्गये च साहायका भवन्ति । दृढप्रतिपक्षकएटक्तिमार्गपरिशोधन विधाय स्वशेमुषीपरिचालनं कृतमत्र निबन्धेषु ज्ञान- श्रीमित्रेणेत्येतद्दर्शनात् स्फुटीभवति । तद्विचारितेषू नैयायिकान्थेषु वहश्चिराय लुप्ताः । न्याय- ५६ प्रस्तावना सम्प्रदायेऽगणितेषु अन्येष्वतिविशिष्टा एव सुरक्षिताः । तादृशयोयोरन्तरा समागतास्तु प्रनष्टाः । कानिचित् तत्रत्यानि मतानि सुरक्षितान्यक्तिनग्रन्थेषु । तथा चेश्वरवादमधिकृत्य प्राचीननैयायिक- मतानि बहूनि न्यायकुसुमाअलाघुदयनेन समाविष्टानि । बौद्धा जैनाश्च सनामोल्लेखं तेषां सन्दर्भान् बहुत्र रक्षितवन्तः । धर्मकीर्तिमुदयनं चान्तरा समागतानां नैयायिकानां बहूनि मतानि शानश्रीमित्रः स्वनिबन्धेषु विधृतवानिति न्यायशास्त्रालोचकानां कृते इमे निबन्धा बहुमूल्या इत्यत्र न वर्तते संशयलेशोऽपि ॥ ७. अत्रामृष्टा बौदा: पूर्वसूरयः शानश्रीमित्रकालात् पूर्वमेव बौद्धन्यायप्रस्थानं दृढप्रतिष्ठं बभूव । स च सप्रसादं प्राचीन- अन्यानामशति, तत्र विशेषामिशः स्वेच्छया तान् व्यवहरति च । मुख्यतो धर्मकीर्तिमतव्याख्यान- परस्यास्य महायानतन्त्रपरिशानं पूर्णतया श्रासीत् । बौद्धसाहित्ये नूतनतया संयोजिते न्यायप्रस्थाने धर्मकीर्तिकृतेः प्रमाणवार्तिकस्यान्तर्भावः । एप खलु श्राचार्यः प्रशाकरोपशधर्मप्रस्थानानुसारी प्राचीनानां मतान्यपि वार्तिकेऽत्रानुस्यूतानीति मनुते । अतएवैतस्य व्याख्यानं प्राचीननवीनयोः संयोगसूत्रमिति सुवचम् । एतदर्थमेवैतस्य निबन्धेषु प्राचीनग्रन्थोद्धारस्तद्व्याख्यानं च भृशं दृश्यते । एभिः प्रतिपक्षप्रत्यायनं सुकरमभूदिति न संभाव्यते । तथापि प्राचीनार्वाचीनयोः संयोग- विधानचेष्टात्र साधीयसी विहिता। एवं प्रज्ञाकरस्याशयः समर्थितो ज्ञानश्रिया । कथयति चासो तयाख्यानभवेन वार्तिककारस्य धर्मकीर्तेः, तद्भाष्यकारस्य च प्रज्ञाकरस्य स्थितिरनवद्या संजातेति । सुविशाले बौद्धसूत्रसाहित्ये नितरामभिज्ञोऽसौ शानश्रीमित्रः सन्धिनिर्मोचनसूत्रं समाधि- राजसूत्रं च नाममाहमितराणि च सूत्राणि सामान्यत उल्लिखति । प्रज्ञापारमितासु तावदस्य विशेषपरिज्ञानं दृश्यते । अर्वाचीनेषु प्रज्ञापारमितासारसंग्रहेषु दिमागकृतः प्रज्ञापारमितापिण्डार्थस्तु महुधानेनोद्धृतः । मैत्रेयनाथपादकृतिषु अभिसमयालङ्कारो, महायानसूत्रालङ्कारो, मध्यान्तविभाग- सूत्रम् , महायानोत्तरतन्त्रं च भृशं प्रमाणरूपेणानूदितानि निबन्धेश्वेतेषु । योगाचारमतप्रस्थापकस्य मैत्रेयनाथपादस्यैतिहासिकत्वे विप्रत्तिपत्तिरासीद् गरीयसी । चैनिकसंप्रदायानुसार प्रोग्लिखितमन्यानामसङ्ग एव निर्माता । एप तावद् विषयः कलिकाता. विश्वविद्यालयभाषणमालायामाचार्यवरेण तुपितेन [Dr. Tucci] विशिष्य विवेचितः । स्थापितच तेन प्रमाणोपन्यासेन भोटदेशीयः प्रवादो मैत्रेयनाथपादस्यैवैतेषां कर्तृत्वख्यापकः ।

प्रस्तावना ५७. असमस्तु मैत्रेयंकृतीनां व्याख्याता । काले गच्छति मूलकर्तुष्टीकाकारस्य च मेदो बहुम विस्मृति- अस्तः संजातः । शानश्रीमित्रो मैत्रेयनाथपादस्य श्लोकमुद्दधार । स च श्लोकस्तच्छिष्येण -रता- कीर्तिना मैत्रेयनाथस्येति कण्ठतः प्रतिपादितम् । अतो भोटदेशीयोऽयं प्रवादो शानश्रीमिप्रकाल- प्रचलितभारतीयप्रवादादभिन्न इति शोभतेतराम् । " मैत्रेयनाथपादस्य शिष्यो गुरुश्च वसुबन्धुपादस्य प्राचार्योऽसङ्गपादः प्रमाणभूतो शानश्री मित्रस्य । स्वकृतिगौरवादसौ प्रसिद्धिमतितरां लेभे । साकारसिद्धी साकारसंग्रहसूत्रे चास्य मत- सारोद्धारो दृश्यते । श्राचार्यवसुबन्धुपादस्य धर्मधर्मिताप्रविभागोऽत्रोद्धृतः । . धर्मधर्मिकारिका धर्मधर्मिता- विभङ्गश्च भोटभाषायामुपलभ्येते । उभयत्र ग्रन्थफर्तृत्वेन मैत्रेयनाथ एवोदिष्टः । धर्मधर्मितावि- भनवृत्तिस्तु काचिद् वसुबन्धुकृता भोटभाषानुवादमयी दृश्यते । अत्र सैनोल्लिखिता भवेत् । वसुबन्धोरभिधर्मकोपात् त्रिंशतिकाविज्ञप्तेश्च श्लोकोद्धारः कृतोऽत्र निबन्धेषु । यसुबन्धुशिष्यो दिमागस्तावन्मध्यकालिकन्यायशास्त्रस्य जनकतया प्रसिद्धः। तत्कर्तृके प्रत्यक्षलक्षणं ज्ञानश्रिया समुद्धृतं धर्मकीर्तिकृततल्लक्षणेन साकम् । तस्य प्रज्ञापारमितापिण्डार्थव्यव- हारस्तु प्रागेवोद्दिष्टः। '. कुमारनायनाम्ना युवराजनाम्ना च प्रसिद्ध कञ्चन दिमागसहायं समुद्धरति ज्ञानश्रीमित्रः, संगृह्णाति च भूयसा तन्मतानि । रत्नकीर्तिरपि राजकुलपादनाम्ना एतमेव परामशतीति भाति । बोधिसत्त्व अार्यमञ्जुश्रीः प्रमाणसमुच्चयनिर्माणार्थ दिमागं समुत्साहयितुं तत्समीप अाविरभूदिति श्रूयते । दिमागसहायभूतस्तु कुमारनायो नान्यत्रोद्दिष्टः । ज्ञानश्रिया स्वनिबन्धेषु तन्मतरक्षणं विहितमिति किमपि नूतनमेतत् प्रमोदस्थानं च प्राचीनबौद्धशास्त्रालोचकानां कृते । मैत्रेयासङ्गग्रन्यव्याख्याता स्थिरमतिस्तावदतिप्रसिद्ध आचार्यः। तस्य ग्रन्थसन्दर्मा अपि केचन सुरक्षिता प्रस्तुतनिबन्धेषु । दिमागादूधै धर्मकीर्तिः स्वग्रन्थमहिम्ना बौद्धप्रस्थान भारतीयदर्शनं चोज्ज्वलयांचंकार । ज्ञानश्रीमित्रमतेनायं योगाचारविज्ञानवादप्रस्थानस्य मूलः स्तम्भः । असौ तु बहुधा समुद्दिष्टः समुद्धृतश्च । वस्तुगत्या सर्वे चैते निबन्धाः धर्मकीर्तिकृतप्रमाणवार्तिकेन दृढं संबद्धाः। प्रज्ञा-1 करीयव्याख्याप्रस्थानमनुसृत्य धर्मकीर्तिमतान्येव स्फुटीचंकार ज्ञानश्रीमित्रं एतेषु स्वनिबन्धेषु । न्यायप्रसूतिन्यायवादीत्यादिनाम्ना समुद्दिष्टोऽसावाचार्यो दृश्यते, तद्ग्रन्याश्च शास्त्रशब्देन ।

५८. प्रस्तावना ईश्वरवादे प्रमाणवार्तिकश्लोकाः सविस्तरं व्याख्याताः । अन्यत्र प्रमाणवार्तिकश्लोकाः प्रमाण- स्वेनोद्धृताः । धर्मकीर्तेः प्रमाणविनिश्चयोऽप्यत्र समुद्धृतो दृश्यते । धर्मकीर्तिग्रन्थास्तु सर्वाण्येवास्तिकप्रस्थानानि शिथिलमूलानि चक्रुः । तत्र तत्र याचस्पते- मन्थनिर्माणं तु धर्मकीर्तिमतखण्डनेन तेषां दृढीकरणायेति संभाव्यते । उदयनरत्वस्य वैदिकधर्म- परित्यागकथामुल्लिखति । प्रसिद्धश्वायं भदृभिक्षुनाम्ना । . धर्मकीर्तेरनन्तरं प्रज्ञाकरस्तावदा निबन्धेषु विशेषादरभाग दृश्यते । प्रमाणवार्तिका- लकारापरनामकं प्रमाणवार्तिकभाष्यं तु धर्मकीर्तिमतस्य धर्मीयव्याख्यानसम्प्रदायस्यादिमो ग्रन्थः । भाष्यमिदमवलम्ब्य रविगुप्तस्य जिनस्य यमारेश्च व्याख्याग्रन्थाः प्रवर्तिता इति प्रागेव संदिष्टम् | बहुमानपूर्वकं ज्ञानश्रीमित्रः प्रज्ञाकरं समुल्लिखति । साकारवादनयनाटकस्य त्वयं सूत्रधाररूपेण निर्दिष्टः । एतस्य प्रमाणवार्तिकभाष्यं च दार्शनिकैराक्तनैर्बहुत्र चर्चितम् । तेषु प्रधानतयोल्लेख- महति प्रमाणविनिश्चयकृतादिराजः । वादिविनोदे शङ्करमिश्रः, न्यायतत्वालोके च द्वितीयो वाचस्पतिरेनमुल्लिखतः । तथैव पदार्थरत्नमालायां रघुनाथः, न्यायसिद्धान्तमालायां जयरामश्च प्रसिद्धबौद्धाचार्यगणनायामेतस्यापि कठिनीपातं कुरुतः । एषोऽपि वैदिकधर्म विहाय बौद्धशासनमाश्रितवानिति बौद्धाधिकारे उदयनाचार्यवचनाज शायते । अन्ये केचन चौदा शानश्रीमित्रसम्प्रदायेन साक्षादसंबद्धा अपि निबन्धेष्वेतेषु प्रसङ्गवशा- दुद्दिष्टाः । तेषु माध्यमिका वैभाषिकाः सौत्रान्तिकाश्च सामान्यतः स्पृष्टाः । विशिष्य च माध्यमिक मतप्रस्यापक अार्यनागार्जुनपादो ज्ञानश्रीमित्रहशा पर सम्मानभाजनम् । श्रा मैत्रेयनाथात् प्राचीन- विशानवादिनो नागार्जुनप्रभाविता दृश्यन्ते । उभयमतयो दस्तावदनतिगभीरः । ज्ञानश्रीमित्रस्तु मेदं परिहाय मतयोरेतयोमालिकमैक्यमेवोररीचकार । साकारसिद्धिशास्त्रे शान्तिदेवपादस्य योधिचर्यावतारः प्रमाणरूपेणोद्धृतः । श्रवोल्लिखितः शुभगुप्ताचायों वैभाषिको भवेत् । असौ वार्तिकानुसारीति अनेकान्तजय- पताकाव्याख्यायां हरिभद्राचार्याः । वार्तिकं चेदं प्रमाणवार्तिकमिति भाति । तयसंग्रहपञ्जिकायाम् अनेकान्तजयपताकायां च तत्कृताः श्लोकाः समुस्ता दृश्यन्ते । शास्त्रवातासमुच्चयटीकायामप्यसो समुस्लिखितः।

प्रस्तावना धमाकरदत्तापराख्योऽर्घटस्तु धर्मकीर्तिमन्यव्याख्यातृष्वन्यतमः । स तु मार्चदशन्देन शनश्रिया निर्दिष्टः। अर्चटशिष्यो धर्मोत्तराचार्यस्तु प्रत्यथित्वेनात्र स्वीकृतः। तत्समर्थित निराकारशानवादं निरस्य साकारज्ञानवादोऽनेन ज्ञानश्रीमित्रेण प्रसाधितः । अपोहप्रकरणे च द्वेधा धर्मात्तरस्या- पोहसिद्धिरुद्दिष्टा । कार्यकारणभावसिद्धौ च तत्सम्मतः पञ्चकपक्षः खण्डित इत्यामाति । चौद्ध- सम्पदाये टीकाकारशब्देनास्य धर्मोत्तरस्य निर्देशस्तु धर्मकीर्तिग्रन्यव्याख्यानस्य वकृतस्य वैशिष्टय सूचयति । ज्ञानश्रीमित्रश्च तद्विपक्षभूतः तमधिकृत्य कर्कशशब्दानपि प्रयुक्ते । प्राक्तनदार्शनिकग्रन्थेषु ज्ञानश्रीमित्रमतचर्चा ज्ञानश्रीमित्रादनन्तरं तद्ग्रन्थानां बाहुल्येन परिशीलनं दृश्यते भारते वर्षे । कुत्रचिद् एतन्मतप्रभावो मुख्यः, कुत्रचिच गौणः । बौद्धा श्राचार्यास्तं प्रमाणभूतं स्वीकुर्वन्ति । नास्तिका जैनाश्चैनं परिपन्थित्वेन गणयन्ति । तत्र शानश्रीमतानुवर्तिपु बौद्धेषु रत्नकीतिरेव मुख्यतमः। श्रन्वयव्यतिरेकात्मिकयोः क्षणभङ्गसिद्धयोरपोहसिद्धेश्च कर्तृत्वेनासीदसौ परिचितः पण्डितेषु । श्राभिः सह सप्त चान्ये रखकीर्ति- निबन्धाः संस्कृतमया महापण्डितेन राहुलसांकृत्यायनेम संगृहीताः । सर्वे च ते रतकीर्तिनिबन्धा- वलीनाम्ना ग्रन्थमालायामप्रैव सम्पाद्य प्रकाशिताः । एतेषु दश निबन्धेषु कोऽपि भोटभाषायाम् अनूदितो नाभूदिति भाति । भोटभाषानिबद्धबौद्धग्रन्थसूचीपत्रे तोहोकुराजकीयविश्वविद्यालयप्रकाशिते रत्नकीर्तेरपरे केचन अन्याः समुद्दिष्टाः । तत्र (१) योगचतुर्देवस्तोत्रम् (२) शासनसर्वखसाधनम् (३) प्रज्ञापारमितामण्डलविधिः (४) वज्रविदारणासाधनम् (५) वज्रविदारणास्नानविधिः (६) सर्वसाधनकर्म (७) अभिसमयालङ्कारवृत्तिकीर्तिकला (८) कल्याणकाण्डप्रकरणम् (E) धर्म- धर्मिविनिश्चयप्रकरणं चागच्छन्ति । एतेषां संस्कृतं मूलं लुप्तम् । नामदर्शनात् केचन तान्त्रिका अपरे व दार्शनिका ग्रन्या इत्यनुमीयते । रनकीर्तिमधिकृत्य किमपि विवरणमरमाभिस्तन्निबन्ध- प्रस्तावनायां प्रदत्तम् । दर्शनशास्त्रेऽसौ शानश्रीमित्रशिध्य इति ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धस्थितानां भूयसा श्लोकानां स्वगुरुकृतत्वेन तेनोल्लेखात् परिज्ञायते । कतिचन पुनस्तद्गुरुकृताः श्लोका नात्र निबन्धेषु दृष्टा इति ज्ञानश्रियोऽपरनिबन्धनिर्माणानुमानं समर्थयति । उभयोमन्थानां पालोचनतो रनकीर्तिना केयांचन शानश्रीमित्रंनिबन्धानां सारसंग्रहो विहित इत्यायाति । एतदधिकृत्य तेन स्वीयाधमर्णतापि गुरोरसकृत् प्रकटीकता। समाने विषये ६. प्रस्तावना उभावप्यभिन्नां युक्ति प्रदर्शयतः, परमतोद्धारविचारौ तुल्यतया विदधतः, सिद्धान्तं च समान प्रकटयतः। उभयोर्निबन्धशीर्षकपर्यालोचनमात्रादपि समानक्षेत्रपरिचरणमेतयोः स्पष्टीभवति । ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धेभ्यः समुद्रसदृशेभ्यः कतिचन रत्नान्येव रत्नकीतिराहतवानिति स्वयमसौ कथयति ।। कवित्वगुणगरिष्ठेभ्यों ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धेभ्यस्तच्छिष्यकृतसारसंग्रहास्तु संक्षिप्ताः, न्याय- पद्धत्यनुग्गाश्चेति दृश्यन्ते ।। . ज्ञाननिया रत्नकीर्तेरयं संबन्ध उदयनाचार्येण परिशात अासीदिति भाति । अात्मतत्व- विवेके -श्रागमश्च न किञ्चिद् वदति त्वयैव ग्राहितः शिष्यः । न चैवं चेतनो ग्राहयितुमपि शक्यते, स्ववाग्विरोधस्योद्भटत्वात् । तथाहि, शब्दस्य कस्यचिदवस्तुनि मानसिद्धा चाधाविधिव्यवहृतिः कचिदस्ति नो वा । अस्त्येव चेत् कथमियन्ति न दूषणानि नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधसिद्धिः॥ इति तवैव विषयसञ्चारमात्रेण श्लोकः इत्यायाति । अत्र प्रसङ्गागतो शानश्रीमित्रश्लोकस्तु, धर्मस्य कस्यचिदवस्तुनि मानसिद्धा बाधाविधिव्यवद्दतिः किमिहास्ति नो वा। क्काप्यस्ति चेत् कथमियन्ति न दूषणानि नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधसिद्धिः॥ इति, यत्र विषयसञ्चार उदयनस्य । रतकीर्तिस्तु स्वगुरुनिर्मितमिमं श्लोकं क्षणभङ्गसिद्धौ वधा समुद्धृतवान् । कविख्याविरपि रनकोतरासीदिति विद्याकरसंगृहीते सुभाषितरत्नकोपे तत्कृतलोकनाथ. स्तंतिमूलकस्य - वरदकरसरोजस्यन्दमानामृतौष- व्युपशमितसमस्तप्रेतसंघाततर्षः। जयति सितगमस्तिस्तोमशुभ्राननश्रीः सहजगुरुदयाद्रालोकनो लोकनाथः ॥

प्रस्तावनी है। इत्येतस्य श्लोकस्य संग्रहात् परिज्ञायते । वरेन्द्रयां जगद्दलविहाराचार्यों मोक्षाकरगुप्तोऽपि ज्ञानश्रीमित्रानुसारी ग्रासीदिति तत्कृत- तर्कभाषापरिशीलनादायाति । असौ तावत्, 14 कार्यत्वस्य विपक्षवृत्तिहतये संभाव्यतेऽतीन्द्रियः कर्ता चेद व्यतिरेकसिद्धिविधुरा व्याप्तिः कथं सिध्यति । दृश्योऽथ व्यतिरेकसिद्धिमनसा का समाधीयत्ते तत्यागेऽपि तदा तृणादिकमिति व्यक्तं विपक्षणम् ॥ इति ज्ञानश्रीमित्रश्लोकमुद्धरति तर्कभाषायाम् । शङ्करमिश्रेण स्वात्मतत्त्वविवेककल्पलतायाम श्लोकार्यक्रमविपर्यासः कृतः, श्लोकश्चासौ ज्ञानश्रीमित्रस्येति निर्दिष्टः । ज्ञानश्रीमित्रस्येश्वरवादे च मोक्षाकरगुप्तधृतः श्लोकपूर्वार्धः समायाति । द्वितीयाधस्थले तु बाधावाहितहेतुमाननियतिभेदेन न व्यातये नाप्यों व्यभिचारगोचरचरः पक्षीक्रियायां नमः॥ इति प्रक्षितं दृश्यते। . उदयनज्ञानश्रियोः संबन्धः भविष्यपुराणपरिशिष्टे न्यायाचार्यस्योदयनस्य किमपि जीवनवृत्तमुपलभ्यते । तत्र विशिष्य मिथिलेशसभायां समागतेन बौद्धतार्किकेण केनचित् तस्याध्यात्मवाद सपणबन्धो विचार: बौद्ध- मतखण्डनपूर्वके न्यायमतस्थापनं च दृश्यते । आत्मवादद्वेषिणो बौद्धाचार्यस्य पणबन्धानुरूप तालवृक्षात् पतनेन पञ्चत्वप्राप्तिः, राशा बौद्धशास्त्रग्रन्यानो स्रोतसि विसर्जनम् , दण्डपूर्वकं बौद्ध- मतानुसारिणामास्तिकत्वविधानम् , राजगुरुत्वेन वृतस्योदयनस्य पुरुषोत्तमदिक्षया जगन्नाथक्षेत्र- गमनम् , तन मन्दिरद्वारेषु पिहितेषु च तेन भक्त्यहङ्कारपूर्वकम् , ऐश्वर्यमदमत्तोऽसि मामवज्ञाय वर्तसे । उपस्थितेषु बौद्धेषु मदधीना तव स्थितिः ।। इति श्लोकपाठः, ततो भगवदनुग्रहश्च तत्र समागच्छन्ति- फर्य न निर्मूला । श्राचार्यस्यास्य ग्रन्थेष्वपि बौद्धैः सह हदः संघर्पो'दृश्यते । मिथिलायो जनप्रवादोऽपि बौद्धमतापाकरणे तस्यावदानं द्योतयति । तत्कृतिषु किरणावल्या तात्पर्यपरिशुसी ६२ प्रस्तावना कुसुमाञ्जली च यथाप्राप्तं बौद्धमतखण्डनं न तिरोहितं विद्वल्लोचनेभ्यः। अात्मतत्त्वविवेकाख्यो अन्यरत्नश्च बौद्धमतखण्डनपरो बौद्धाधिकारनाम्ना बौद्धधिक्कारनाम्ना वा वरीवति । किं तु को वासौ बौद्धाचार्यो यन्मतखण्डनं राजसभायां कृतमाचार्येण ? के वा तल्लिखिता अन्याः १ कुत्रत्यो वासाविति न तथा परिज्ञायते स्म । मन्ये न्यायाचार्यस्यालौकिकप्रतिभया, तच्छिष्यस्य च मिथिलाधिपस्य दण्डबलेन बौद्धग्रन्थानां कुत्रचिन्नाशे कुत्रचिद् वानादरे संजाते बौद्धसिद्धान्ताः विस्मृतिविलीना बभूवुः । कियत्कालानन्तरं यावनविप्लवेन नालन्दाविक्रमशीलादि- बौद्धविहाराणां सर्वथा विनाशे शिष्टानामपि बौद्धग्रन्थानां विलोपः संजातः । येन सर्वतन्त्र- स्वतन्त्रस्य वाचस्पतिमिश्रस्य सिद्धान्तेषु बौद्धाचार्याणामाक्षेपा दुज्ञेया बभूवुः । यद्यपि बौद्धमत- खण्डनपूर्वकं वाचस्पतिमतसमर्थनमुदयनग्रन्थेषु भृशं दृश्यते, तथापि पूर्वपक्षत्वेन धृतानां तत्तन्म- तानां माहात्म्यावगमः कर्तृनिर्णयो वा न शक्यक्रिय आसीत् । । पक्षप्रतिपक्षपूर्विकायां न्यायप्रवृत्तौ प्रतिपक्षप्राबल्यं शास्त्रकाराणां सिद्धान्तेषु पुष्टिमावहति । एतत्तु सर्वतोऽप्याधिक्येन न्यायशास्त्रेतिवृत्तविवेचकानां परिज्ञातमेव । सुदीर्घकालं यावत् परम्परा- क्रमेण बौद्धायमतखण्डनं स्वसिद्धान्तमण्डनं च विहितम् । नैयायिकैश्च तथैव स्वप्रस्थानरक्षण- विस्तरौ बौद्धमतखण्डनमुखेनैव विहितौ । अनेनैव खण्डनमण्डनप्रक्रमेण न्यायशास्त्रस्य समृद्धिः संजाता । लुप्तेष्वपि बौद्धेषु प्रभाकरः, वैदान्तिकैः, स्वयुध्यैश्च नैयायिकानां विवादः परत्रापि न्यायशास्त्रविवृद्धी वैशिष्टयाधानं चकार । श्राधुनिके काले क्षीणोऽपि न्यायप्रन्यानां संप्रदायो वर्तते, न तु बौद्धग्रन्थानाम् । ते तु बाहुल्येन लुप्ताः । प्राप्ताः प्रकाशिताश्च केचन संप्रदायविच्छेदात् न तथा जायन्ते स्म न्यायशास्त्र- पाठविधी सहायाः। महापण्डितराहुलसांकृत्यायनकृतं भोटदेशपरिभ्रमणं प्राचीनशास्त्रगवेपकाणां परमहिताय संदृचम् । तेन महापण्डितेन ततः संगृहीता विविधवौद्धन्यायग्रन्थानां छायाप्रतिलिपय विहार- प्रान्तीयसर्वकारप्रयत्नेन पाटलिपुत्र एव संरदिताः सुलभाश्च गवेषकाणमिति प्रमोदस्थानमस्माकम् । अपागच्छन्ति चौदग्रन्याः प्राचीनन्यायशास्त्रेण भृशं संबद्धा येषां समीक्षणेन न्यायसिद्धान्तेष्वपि प्रचुरालोकसंपातो जायते । अत्र वाचस्पतेरनन्तरमुदयनाच पूर्व समुपलभ्यन्ते ज्ञानश्रीमित्रस्य रतकीच अन्याः । रखकीर्तिध शाननियः शिष्यस्तन्मतसंग्रहपरवासीदिति दृष्टम् । अतो' शानभीमन्या एव विशिष्य विवेचनमहन्ति । अनेन शहल्यायभूषणत्रिलोचनादिभिः साकं याचस्पतिः प्रतिद्धन्दिावन स्वीकृत इति हरचरम् । - प्रस्तावना N उदयनकृतग्रन्येधूपलभ्यमानेष्वात्मतत्त्वविवेक एव प्रथमः । तत्र त्यादित श्रारभ्य शान- श्रीमतमेव विविच्य खण्डितमिति ज्ञेयम् । सत्यपि सिद्धान्तभेदे ज्ञानश्रीनिवन्धैः सहास्य वर्तते विषयगत साम्यम् | ज्ञानश्रीपंक्त्युद्धारः, तत्कृतश्लोकोद्धारश्चात्र दृश्यते । एकत्र तु कण्ठतः प्रति- द्वन्द्विस्वेन ज्ञानश्रियो नामोल्लेखः । प्रवचनव्यवहारे खण्डनप्रकारे चोभयोः साम्यम् । अात्मतत्त्व- विवेकल्पलताकारेण शङ्करमिश्रेण बहुधोदयनधृतानि शानश्रीमतानि नाममाहं प्रदर्शितानि । उपलभ्यन्ते च तानि प्रस्तुतग्रन्थेष्वक्षरशः! श्रात्मतत्त्वविवेके क्षणभङ्गमजस्तावत् प्रथमपरिच्छेदस्य विषयः । अत्र शानश्रियः क्षण- भङ्गाध्यायगता विषया श्रादित एव पूर्वपक्षत्वेन समागच्छन्ति । शानश्रियोऽपोहप्रकरणस्थाः सिद्धान्तास्तदभ्यन्तरेऽपोहखण्डनप्रकरणे विवेचिताः। द्वितीये च परिच्छेदे बाह्यार्थभङ्गात्मकेऽद्वैत- बिन्दुपकरणं पूर्वपक्षत्वेन गृहीतम् । तुरीयेऽनुपलम्भवादाख्ये परिच्छेदेऽपि ज्ञानश्रीमतं खण्डितम् । ईश्वरसाधन सामान्यत आत्मतत्त्वविवेके विशिष्य च न्यायकुसुमाअलौ समागच्छति । अत्र प्रथमे अन्थे ज्ञाननिय ईश्वरवादसमालोचनं सुस्पष्टमेव । चित्राद्वैतवादोऽपि ज्ञानश्रीपरिगृहीतः खण्डित श्रात्मतत्वविवेके । शङ्करमिश्रेण तु तत्र रत्नकीर्तिमतखण्डनं कृतमित्युच्यते । वर्तते रत्नकीतैरपि चित्राद्वैतवादाख्यो ग्रन्थः । स तु ज्ञानश्रीकृतस्य साकारसिद्धिशास्त्रस्य सिद्धान्तसंग्रहपर' इति ध्येयम् । किरणावलौ क्षणभङ्गाध्यायानुसरणेन क्षणभङ्गवादसारो प्रथितः । तात्पर्यपरिशुद्धी चानेकत्र ज्ञानश्रियो मतानि श्लोकायुद्धारपूर्वकं खण्डितानि । सिद्धान्तेषु द्वयोरन्यतरस्य वा वैशिष्टयप्रतिपादनस्य नानावसरः । परस्परसंबन्धद्योतकेषु च बहुषु सन्दर्भेषु केचनैवात्र निर्दिश्यन्ते । [क] न ह्यनुभवमवधूय भवितुं क्षमम्- अात्मतत्त्वविवेके पृ: २८८ । तुल' न खलु शास्त्रमनुभवं परिभ्य भवितुं क्षमम्- अपोहप्रकरणे पृ: २०३ [ख] इतरेतराश्रयत्वमुक्तम् । सङ्केते सञ्चार्य यत् परिहतं ज्ञानश्रिया तदेतद् ग्राम्यजन- धन्धीकरणम् - अात्मतत्त्वविवेके पू: २६२ । तुल° ये पुनरगोऽपोहे गोशब्दसङ्केतविधावन्योन्या- श्रयणं ग्राम्यजनधन्धीकरणमुद्भावन्ति तेऽपि... अपोहप्रकरणे पृ: २०३ [ग] यस्तु निपुनम्मन्यो विकल्पमेव पक्षयति स्म, यज्ञानं यद्भावाभावसाधारणप्रतिमासं न तेन तस्य विषयित्वम् , यथा गोज्ञानस्याश्वेनेति--आत्मतत्त्वविवेके पृ: ३१६ तुल यज्ज्ञानं यत्र मावाभावसाधारणप्रतिभासं न तेन तस्य विषयवत्वम्, यथा गोशानस्याश्वेन- अपोहप्रकरणे पृ: २१२ प्रस्तावना [घ.] स्वमाकादेव कश्चिद् विकल्पः कस्मिंश्चिदेवास्फुरितेऽपि प्रवर्तयति । किमत्र क्रियताम् । स चास्य स्वभावभेदः स्वकारणादेवायातः । तत्र कः पर्यनुयोज्यताम् ?-यात्मतत्त्वविवेके पृ: ३६६ अत्र नियतशक्तयो हि भावाः प्रमाणपरिनिष्ठितस्वभावा न शक्तिसाङ्कर्यपर्यनुयोगमाज इति अपोहप्रकरण[ पृ: २२६ स्थसन्दर्भस्य प्रतिवनिः । तुल° अात्मतत्त्वविवेककल्पलता पृ: ३६७ ie . [6] शब्दैः किं धाच्यमित्यनुयोगे किं प्रतिभासात् , अथाध्यवसायात् , यद् वा तत्वत इति विकल्पे विकल्पस्थोऽन्यापोदाकार श्रन्यापोहस्वलक्षणं न किश्चिदिति यत् क्रमेण प्रत्युक्तम् ......अात्मतत्त्वविवेके पृः ४२६ अत्र शब्देस्तावन्मुख्यमाख्यायतेऽर्थ- स्तत्रापोहस्तद्गुणत्वेन गम्यः । अर्थश्चैकोऽध्यासतो भासतोऽन्यः स्थाप्यो वाच्यत्तत्त्वतो नैव कश्चित् ।। इति अपोहप्रकरण[ पृ: २०३ ]कारिका तदुत्थो विचारश्च सूचिताविति प्रतिभाति । [च] अन्यथा तपनीयमपनीय वाससि अन्थिकारमुपहससि स्वयं च कनकमुपादाय गगनाञ्चले ग्रन्थि करोपि-- अात्मतत्त्वविवेके पृ: ४८१ तुल° तदयमाकारस्य बाह्यवादव्यसनिनो भेदसाधनविधिस्तपनीयमपनीय वाससि ग्रन्थिकरणवृत्तान्तमनुहरति-- अद्वैतबिन्दुप्रकरणे पृ: ३५६ न ग्राह्यभेदमवधूय धियोऽस्ति वृत्ति- स्तद्बाधने बलिनि वेदनये जयश्रीः । नो चेदनिन्द्यमिदमद्वयमेव विश्व तध्यं तमागतमतस्य तु कोऽवकाशः ॥ श्रात्मतत्त्वविवेके पृ:५२६ तुल' नाकारभेदमवधूय धियोऽस्ति वृत्ति- स्तयाधने बलिनि मध्यनये जयश्रीः । नो चेदनिन्द्यमिदमदयमेय चित्रं चेतो निराकृतिमतस्य तु फोऽवकाराः ॥ साकारसिद्धी : ३८६ प्रस्तावना उदयन-ज्ञानथियोधनिष्ठसंबन्धप्रकटन एतावदेवालमिति मत्त्वोदाहरणप्रगुणीकरणाद् विरम्यते । उदयनस्त्यात्मानं 'बहुतरपरतन्त्रप्रान्तरध्यान्तभीतिस्तिमितपथिकरक्षासार्थवाह' मनुते । श्रत्र बहुतरपरतन्त्रेषु' शानश्रियो निबन्धाः प्रामुख्येन स्वीकृता इति निश्चप्रचम् । तेषु समालोचितानां न्यायमतानां दृढीकरणार्थमेव न्यायाचार्यस्य प्रयत्नविशेषः । बौद्धन्यायतत्वजिज्ञासाया शानश्री- कृतिष्वेव निष्ठा । तथैव प्राचीनन्यायस्योदयनग्रन्थावलौ । संबन्धं चोभयोमनसि विधायॊभयोरेव अन्यानां समं परिशीलनमपेक्षते । उदयनादनन्तरं न्यायलीलावतीकारः श्रीवल्लभः कर्मनिर्मितवैचित्र्यं यदि विश्वमनीश्वरम् । श्रस्त्वनिर्मितवैचित्र्यं जगदेतदहेतुकम् ॥ इत्यत्र कर्मनिर्मितवैचित्र्यमनीशं यो जगजगौ ! प्रणमामि प्रमाणेन तमन्याहतशासनम् ॥ इति ईश्वरवाद[ पृ: २३३, २६५ स्थशानश्रीमित्रश्लोकं समुद्दिशतीति भाति । गङ्गशोपाध्यायश्च तत्वचिन्तामणौ [ प्रत्यक्षखएडे पृ: ७१७ ] क्षणभङ्गाध्यायस्थ २ दृष्टस्तावदयं घटोऽत्र च पतन् दृष्टस्तथा मुद्गरो दृष्टा खर्परसंहतिः परमितोऽभावो न दृष्टः परः । तेनाभाव इति श्रुतिः क निहिता किं वात्र तत्कारणं स्वाधीना कलसस्य क्षेवलमियं दृष्टा कपालावली ॥ इति श्लोकं समुद्धृत्य विवेचयति । माधवाचार्यकृते सर्वदर्शनसंग्रहे [ पृ: २२६ ] क्षणभङ्गाध्यायगतो यत् सत् तत् क्षणिकम् इत्यादिश्लोको ज्ञानश्रीमित्रनामोल्लेखपुरःसरं समुद्धृतो दृश्तते । अत्र संग्रहे बौद्धदर्शनपरिच्छेदे शानश्रीमित्रप्रभावोऽन्यत्रापि प्रस्फु - ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धः शङ्करमिश्रस्य प्रत्यक्षपरिचय श्रासीत् । श्रात्मतत्त्वविवेककल्पलतायां तेनापोहप्रकरणाद्वैतबिन्दुसाकारसिद्धिसाकारसंग्रहेभ्यः श्लोकाः गग्रसन्दर्भाचोद्धृता विवेचिताच ।

प्रस्तावना वादिविनोदे च प्रख्यातानां बौद्धाचार्याणां गणनावसरे भदन्तज्ञानश्रीरपि स्मृतः शङ्करेण । शङ्करस्य काले बौद्धशास्त्रस्य धारा निरुद्धा बभूव, ततः पूर्वमेव बौद्धविद्याविहाराणां तद्ग्रन्थ. सम्प्रदायस्य चोच्छेदात् । जयरामन्यायपश्चाननोऽपि न्यायसिद्धान्तमालायां वादिविनोददृष्टां बौद्धाचार्यनामावलों समुद्धरति । तस्य ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धपरिज्ञानमासीदित्यत्र तु प्रमाणं नोपलभ्यते । जैनेषु वादिदेवः स्याद्वादरताकरे क्षणभङ्गाध्यायदपोहप्रकरणाच श्लोकसंग्रहं चकार । इतरस्मात् कस्माचन शानश्रीमित्रग्रन्थादपि सन्दर्भावुधार । न्याययतारटिप्पनके देवभद्रकृते क्षणभङ्गाध्यायगतं सत्त्वलक्षणं समुद्धृतम् । ज्ञानश्रीमित्रश्च नाम्ना समुद्दिष्टः। मल्लिषेणनिर्मितायां स्याद्वादमञ्जयां ज्ञानश्रीकृतापोहप्रकरणस्थस्य एतासु पञ्चस्ववभाषिणी- वित्यादिश्लोकस्य समुद्धरणं दृश्यते । पण्डिताशोककृतायां सामान्यदूषणदिक्प्रसारितायामप्येष श्लोकः आयाति । पण्डिताशोकस्य ज्ञानश्रीमित्रात् प्राचीनत्वं न सन्देहातीतम् । अत्र तु प्रस्तुत- श्लोकस्य कर्तृनिर्धारणे कृते सति भविष्यति ज्ञानश्रिया मल्लिषेणस्य सम्बन्धनिर्णयः । स्वर्गतेन पण्डितमहेन्द्रकुमारशास्त्रिणा न्यायकुमुदचन्द्रप्राक्कथने अपोहः शब्दलिङ्गाभ्यां न वस्तुविधिनोच्यते इति ज्ञानश्रियोऽपोहप्रकरणस्थश्लोकांशसमुद्धरणात् प्रभाचन्द्रोऽपि ज्ञानश्रियो- ऽधमणों भवेदिति सूचितम् । शानश्रीमित्रश्लोकांशस्तु भिन्न एव उद्धृतात् , अपोहः शब्दलिङ्गाभ्यां प्रकाश्यत इति स्थितिरित्यपोहप्रकरणे पाठदर्शनात् । शास्त्रिमहोदयेन प्रमाचन्द्रस्य कालो निर्णीतः । स च ज्ञानश्रीमित्राज ज्यायानिति प्रतिभाति । अतएव कनीयसो ज्ञानश्रियः श्लोकस्यो- द्वारोऽपि तस्यासम्भव एव । । यशोविजयाचार्यस्याप्रत्यक्षः परिचयो ज्ञानश्रीमित्रेणासीत् । अनेकान्तव्यवस्थाप्रकरणे तेन शानश्रीमित्रकृतः श्लोक उद्धृतः । न्यायखण्डखाद्यस्य तस्यात्मतत्त्वविवेकेन सह संबन्धः सुविदितः । अंतो शानश्रीमतानि तत्र परम्परया श्रागन्ति । न च कुत्रापि ज्ञानश्रीमित्रो नामधेयेनोल्लिखितो यशोविजयेन। नारायणाचार्यकृता अात्मतत्त्वविवेकव्याख्या, रघुनायशिरोमणेरात्मतत्त्वविवेक- दीधितिः, गुणानन्दविद्यायागीराकृतधात्मतत्वविवेकदीधितिविवेको बहुधा समुद्घता यशोविजयेन । एतेभ्य एव शानश्रीमतपरिशानं तस्य भवेत् । नारायणादेरपि शनश्रीनिबन्धपरिशानं नासीदिति भाति; आसीत् राकामिनस्य । तस्यात्मतत्त्वविवेकफ्ल्पलता पुनर्न विशाता यो-.

प्रस्तावना अत्र निबन्धेषु श्रीहर्षमहासम्मतयोगल्लेख ऐतिहासिकानां कौतुहलस्थानम् । तयोल विवरणान्तरं न लभ्यते । पञ्चालकपाठोऽप्येका समुद्दिष्टः । प्रसङ्गपर्यालोचनया नीरसस्य दीर्घ- व्याख्याप्रपन्यस्यैवान पञ्चालकशन्देन निर्देश इति भाति । वनेषु पञ्चालीग्रन्थाः परवर्तिनः प्रसिद्धाः । गदाधरभट्टाचार्यस्य दीर्घव्याख्यानग्रन्या बलीयनैयायिकेषु गदाधरस्य पञ्चालिकेति (गदुर पाँचाली) कप्यन्ते । उपसंहारः सुदीर्घकालादनन्तरं ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलिरियं प्रकाशमायाति । अत्र जीर्णोद्धारविधी बहुभिर्बहुधा हस्तालम्बो दत्तः, समुत्साहश्च वितीर्णः । तेभ्यः सर्वेभ्यः साअलि कृतवेदिता विशाप्यते । स्मर्यते च भूयो भूयो शानश्रीमित्रस्यैव पोतेनेप्सितमाप्यते जलनिधावित्युक्तिमात्रान्वयाद् प्रारब्धं शिशुनापि चापलबलाच्छु त्वापि भीतिर्यतः । तत्तीरान्तमियाद् विनाशमविशन् यद्येष मुख्यः सुधा- सिन्धोरस्य गुणः स वेपितवियद्वेलावलीमालिनः ।। इति साकारसिद्धिशास्त्रस्योपान्त्यः श्लोक इति शम् ॥ , द्र:-प्राङ्गलभूमिकायां पादटीकासु प्रमाणादिसनिवेशो विहितः । अत्र पुनरुकिभिया स परिहतः।

ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली १ ॥ क्षणभङ्गाध्यायः ॥ ।। प्रथमः पादः-पक्षधर्माधिकारः ॥ [lb] ॥ नमो बुद्धाय ॥ आदित्यबन्धोः किरणैरिवान्यैरातन्यमाने क्षणभाजि लोके । सुप्ता इवानिष्टविलापिनो'ऽतस्तलप्रहारादिव चेतयध्वम् ॥११॥ यत् सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरः सन्तस्तु भावा इमे सत्ता शक्तिरिहार्थकर्मणि मितेः सिद्धेषु सिद्धा न सा । नाप्येकैच" विधान्यदापि परकृन्नैव क्रिया वा भवेद् द्वेधापि क्षणभङ्गसंगतिरतः साध्ये च विश्राम्यति ॥२॥ अत्र प्रथमपादोपदर्शितः स्वभावहेतुः । अयं न तावदसिद्धः । तथा हि यदि नाम प्रतिदर्शनं सत्त्वलक्षणभेदः, तथापि इहार्थक्रियासामर्थ्यमेव सत्त्वममिप्रेतं हेतुतयोपात्तम्। तच नासंभव सर्वथा शक्यमभिधातुमभिमतं वा केपाश्चित् । तल्लक्षणासहिप्णवो हि यदि परमव्याप्तमस्मद्दपणमभिदध्युः, तत्र य एवैते भावाः प्रमाणसमधिगतार्थक्रिया- विशेपव्यापाराः, त एव पक्षीकृता इति स्वरूपेणाश्रयद्वारेण वा नासिद्धिशङ्का । ये पुनरर्थ- क्रियासामर्थ्यसंभवेऽपि तत्त्वतोऽनवधारिततद्भावाः, तेपामिदानी पक्षाद् वहिर्भावेऽपि पश्चानिरूपयतो' यद्यर्थक्रियोपलम्भो भविष्यति, 'भविष्यत्येवानुमानान्तरम् । तदभावे तु साध्याप्रतिपत्तिरिष्टैव लिङ्गान्तरवत् । १. विलोपि र प्रा २. वेपन्तार ६. समिति' र ७. सत्येन लक्षए' श्रा ३.मन्तश्चर ५. मोत्येकैव र ८. "पतो भार है. प्यत्ये अनुभ ..'यतःर २ , ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली नन्वेवमव्यापिनी क्षणिकतासिद्भिरिति चेत्-न, यत्किञ्चित् कदाचित् कचिदर्थ- क्रियायामुपयोगि, तस्य सर्वस्य तद्भाघसाधनायेष्टत्वाच' कचिदुपयोगिन्येय, विशेप- चिन्तायाः प्रक्रमाईत्वात् । तस्मान्नानिष्टरूपपरिहारेण । न च हेतुनिरूपणाशक्तौ । नापि सर्वत्र साध्यधर्मवति धर्मिणि सकृदनुमानप्रवृत्तिविरहकृतं प्रादेशिकत्वं साध्य- सिद्धरीश्वराद्यनुमानयत् । एतेन निश्चितार्थक्रियाशक्तयो भावभेदाः धर्मिणोऽर्थक्रिया- सामर्थ्यसामान्यं हेतुरिति दर्शितम् । अथवा इमे प्रत्यक्षादिगोचराः सर्व एव भावा धर्मिणोऽर्थक्रियासामर्थ्य हेतुः, तत्र प्रमाणाविषयस्य कचिदपि विधिसाधनानुमाने धर्मीकर्तुमशक्यत्वात् , प्रमाणविषये च सर्वत्रानुमानप्रवृत्तः, का अपरा व्याप्तिः साध्य- सिद्धः ? प्रमाणगोचरतया धर्मिणो नाश्रयासिद्धिः साधनस्य । नापि स्वरूपासिद्धिः, यतो येषु तावदविवादेन पहिरर्थक्रियोपलम्भः, तेषु चिन्तैव नास्ति । येष्वपि न साक्षात् तदवधारणम् , तत्रापि प्रमाणजननादेवार्थक्रियासामर्थ्यव्यवस्थापनमनवद्यम् । अध्यक्षे साक्षादनुमाने च कार्ये पारम्पर्येणेति । अत्र केंचिदाचक्षते- यत्कार्यकारिणः कारणस्य सामर्थ्यव्यवस्थापनं तस्यैव कथं सत्त्वसिद्धिः ? तदसिद्धौ मूलस्यापि नार्थसामर्थ्यम् । अथ यथानुरापेक्षया बीजरय सामर्थ्यम् , तथा अङ्कुररयापि पत्रकाण्डाद्यपेक्षयास्तु । बुद्धेरपि बुद्धयन्तररमृत्यभिलाप- प्रवृत्त्याद्यपेक्षया स्वपरोपकाराद्यपेक्षया वेति । स्यादेतत् । केवलं कार्यपरम्परानुसरणपर्यवसानाभावे [2a ] यदेकमपि किश्चिदर्थक्रियाकारि कलयित्वा क्षणभङ्गसाधनम् , तन्न स्यात् । यदेव च कार्य पर्य- वसानेऽनर्थक्रियाकारि तेनैव पूर्वेषां तद्भावप्रसङ्गे नैकमप्यर्थक्रियाशक्तं सिद्धयतीति नासिद्धिपरिहारः। यत् पुनरेतद्भिन्नव्यावृत्तिकतया 'सत्तासिद्धावपि न कार्यत्वक्षतिरित्युच्यते, तदपि न सम्यक् । व्यावृत्तिभेदेऽपि हि सत्यसिद्धौ कृतकत्वस्यापि कथं सिद्धिः ? अभूत्वा भवनं हि कृतकत्वम् , भवनं च भयंतामर्थक्रियाकारित्वमेव । ततोऽर्थकारित्वसंदेह भवतीत्येव न शक्यम् । अपेक्षितपरव्यापारत्वं 'स्वभावनिप्पत्ती कृतकत्वमित्यपि नासतो धर्मः । सत्ता पार्थक्रियेव । एवं "प्रत्ययभेदे भेदित्वादयोऽपि सद्धर्मा न सत्ता- निश्चयेऽभिधातु शक्यन्त इति । १. साधनादिष्ट र २. धर्मिणि र ३. सामर्थ्यहेतुः अ ४, योनम्येति नास्ति अ५. 'त्यभिलास' र .. सता असिर,सत्यसिदिः यार १०. 'भेदमेदिर , १. पारा ६. प्रभार क्षणभङ्गाध्याये पक्षधर्माधिकारः अत्रोच्यते । न तावदमुरादयः परितो निरस्तविभ्रमाशद्वेऽभ्यासविशेषा- सादितपटिग्नि' प्रत्यक्षचेतसि परिस्फुरन्तो न सन्तः शक्यन्तेऽभिधातुमदर्शनेऽपि फलस्य । अन्यथा अर्थनियायामपि न कश्चिदाश्वास इति सदितरव्यवहारविरहानिरीहं जगजायेत। अथ सत्त्वलक्षणं तावद् भक्तामर्थक्रियासामर्थ्यमेवेति चेत् ? तत् किमिदानी समयसिद्धेन लक्षणेन प्रत्यक्षवाधोऽभिधेयः५१ तद् यदि भवतोऽपि लक्षणदोप एवानेन क्रमेण वक्तुमिष्टोऽभिधीयताम् । अरमाकं तु न तल्लक्षणप्रसाधनाय परिकरवन्धः, किंतु तल्लक्षणेन क्षणभङ्गसाधनाय । अतस्तल्लक्षणानवधारण क्षणभङ्गसिद्धिप्रतिबन्धमादधीत कार्ये । कार्यान्तरदर्शने तु तत्रापि तदनुमानप्रसवः क्रमेण केन वार्यते ? इदानीं त्वर्थ- क्रियासमर्थस्यैव पक्षीकरणात् पक्षवहि ते साध्यसाधनयोरसिद्धावपि न कश्चिद् दोप इत्युक्तप्रायम् । तस्मात् सामयिकलक्षणक्षतावपि किं पुनरनिश्चयमाने पटुत्तरप्रत्यक्षबलावलम्बित- वस्तुभावे" अनुरादिवस्तुनि वस्तुधर्मस्य कार्यत्वस्य विरोध' इति । तदपेक्षया चीजा- दिकमर्थक्रियासामर्थ्यसमर्थनसहमेवर, कथमसिद्धिः ? नन्वर्थक्रियासामर्थ्यमितरद्वा वस्तुलक्षणमस्पृशतेन्द्रियज्ञानेन कथं घस्तुत्वमुप- स्थापितमित्युच्यते ? तदपि यत् किञ्चित् , अनुभवे प्रमाणान्तरचिन्ताया निरवकाश- त्वात् । दृश्यते हि शास्त्रीयलक्षणानुल्लेखेप्यभ्यासभावितप्रत्यक्षोदयमात्राद्" वस्तुत्व- मवसाय प्रवृत्तिरविसंवादभागिनीति किमत्र क्रियताम् ? एवं तु स्यात् । यदि परमार्थ- तोऽर्थक्रियासामर्थ्यमेव वस्तुत्वं तदा इदमतो जायत इति जन्माधिरणं वस्तूल्लिखता "अध्यक्षेणार्थकियासामर्थ्यमेवोल्लिखितम् । अथान्यदेव वस्तुलक्षणं तदा तदेवोल्लिखितम् । यथा त्रिगुणमयत्वमितरद्वाऽनुल्लिखता तदबहिर्भूतं नीलं नील- प्राहिणा 'गृहीतमेवातसिद्धमध्यक्षेण यस्तुत्वमङ्कुरा[25]दे. कार्यतासंवादेऽपि' कार्यान्तरादर्शनेऽपि कारणस्य वीजादेरर्थसामर्थ्यमवस्थापयतीति ।- कार्यवत् . तहि १. सादि पटि'थ २. नोऽसन्तःर ..हलस्य ४. तावदिति नास्तिर ५. धोविध्रयो र ६. नेति नास्ति श्र७. साधनोपपरि र ८. 'क्षणे श्रहप्रायः 10. 'तावस्तु र श्रा, न परोधमा २. सामर्थनसहमेव श्रा ३. 'मतरद् र ४. 'मदस्थायितं या ५.भरित मा ६. क्रियाता' अ '७. 'ध्येषणार्थ र था. लीमयत्व' यार .. 'मेव तसि श्र, मवार 10. नस्तत्तमङ्करादेः र १. कार्यतामस्वामिन ४ ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावलौ बोजादिकमपि प्रत्यक्षोदयादेवास्तु वस्तुसत्', किमर्थसामर्थ्यगवेपणेनेति चेत्- न वै वस्तुव्यवहारे प्रत्यक्षपाटवं परिभूयार्थशक्तिमनुसरामः, तस्या अपि प्रत्यक्षाधीनत्वात् । किं तु क्षणभङ्गमङ्गीकारयितुम् । प्रत्यक्षकृतो हि वस्तुव्यवहारः उक्तक्रमेण तदतल्लक्षण- साधारणो न क्षणिकत्वसाधनाय' नियमेन प्रभवति । अर्थक्रियासामर्थ्य तु वस्तु- लक्षणमभवदपि यत्र स्वयं वर्तते, तत्रावश्यं तदनुपनीय न स्वरूपसत्तामाविशति । ततः साधनत्वेनास्य प्रस्तावोऽत्र न वस्तुलक्षणत्वेनेति स्थितम् ।। एवं ज्ञानेऽपि स्वरूपसंवेदनं सत्त्वाव्यभिचारीति सर्व पूर्ववत् । तदनेनापि विषयस्य "सामर्थ्यसिद्धिरव्याहतेति वैदितव्यम् । परेण हि परवेदने भ्रान्तिशङ्काव- काशः । स्वरूपवेदने पुनः सर्वथा तद्भाव एव । अथ स्ववेदने विप्रतिपद्येत, तदैकार्थ- समवायिनापि ज्ञानेन वेदनस्वीकारेऽकुरादिवदेव परेणापि स्वरूपोपधानान्न कश्चिद् दोपः । अन्यथा दृष्टार्थव्यवहारहानिः सर्वथा प्रसज्येत । ननु विपयज्ञानयोहेतुफलभाव एव कथमवगन्तव्यः, उपलम्भात् पूर्व विषयस्या- -नुपलम्भात् ? व्यतिरेकपलादितिब्रूमः । सति च याह्येऽर्थे स्थिरेतरत्वनिर्णयारम्भः । तस्मादर्थक्रियाकारिकदम्बकपक्षीकरणवत् प्रमाणगोचरचक्रपक्षीकरणेऽपि नाश्रयस्वरूप- द्वारा द्विविधाप्यसिद्धिरस्थिरसाधनस्य । अथार्थशक्तेः सर्वथा सूक्ष्मविचारासहत्वाद् अर्थ] शक्तं सर्वमिति क पक्षीय रणम्, किं वा साधनमिति चेत्- ननु वीजादेरङ्कुरादिपु दृष्टा शक्तिः, नहि दृष्टे अनुपपन्नं नाम । सर्वस्य हि विचारनाम्नःप्रमाणस्यानुभव एव सीमा । किं चैवमनिच्छन् प्रामाणिकः कथं घूमादपि दहनमनुमास्यति ? जलज्वलनयोतातपशीतातः सदृशी प्रवृत्तिमालम्वेत, अप्रवृत्ति वा ? भवानेव कथं या मिथ्याशक्तिमारोपयता परेण साधन उपन्यस्ते तदभावं विद्वानेवैतत्पराजयाशंसी दूपणोपन्यासो- तरितोऽस्ति ? तत्राप्यसिद्धयादिकमेव वक्तुमाद्रियसे, न तु जात्युत्तरम्' ? तदेवदायातम्, नात्मनापि प्रत्यय इति । तस्माद् बेयाः किञ्चित् केनचित् प्रतारितः । दुरपहवा तु शक्तिरर्थेषु । साभासा चेत्- संवृत्त्या, न परमार्थेन । अस्तु यथा तथा संवृत्त्या परमार्थेन चा, किमत्र निर्वन्धेन ? - , प्रस्तुसंभ, कस्तुफिमर्थो र २. साधनीय र ३.स्वरूपतामा' र ५.साधनक र ०.विश्यसाम' श्रा ६. होति मास्तिर ७. परतो वेदने र ८. शानेनास्वीकारेऽयदिवदे(व) र स्वीकाराष्ट्रपदिव भ ६.जात्युत्तरःम, 'तरर क्षणभद्गाध्याये पक्षधर्माधिकारः ५ अथ भावसांवृतशक्तिसमन्वयिनो क्षणिकतापि सांवृती स्यान' पारमार्थिकीति मतिः, तत्राप्युच्यते । तत्त्वाभ्यासोऽभ्युदयनिः[3]यसफलहेतुरिति नित्यानित्यादिविचारमारभन्ते सन्तः, तदनिश्चयेऽभ्यासानुपपत्तेः । स चाभ्यासो नित्येश्वरादिदत्तसाहायकस्तन्निरपेक्षो वा तत्फलहेतुः स्यादितीशि प्रकरणे प्रमाण- परीक्षादक्षाणां क्षणभङ्गावतारः। अत्र यदि परमपुरुषार्थसाधनमनिष्टपरिहारेण 'शक्तिस्थितिनान्तरीयकतया संवृतिरेवेयम्, क्षणिकतापि संवृतिरेयास्तु, परमपुरपार्थो- पयोगेनैव क्षणिकतायामादरात् । किमस्माकं परमार्थचिन्तया, यत्र 'न प्रमाणप्रमेय- विभागः साध्यसाधनव्यवहारो वा कश्चित् ? अथ परमार्थेऽप्येवं संभवति, तदा तदा- कृष्टः शक्तिसम्भवः, तदन्वयो' वा क्षणभङ्गो न पारमार्थिकत्वमापतति । प्रमाणप्रमेय- विभागाद्यभाये तु सर्वथा चतन्यव्यावृत्तौ स्वचिन्मात्रव्यवस्थिती या पक्षधर्मत्वाद्य- भावनिश्चयकालवत् क्षणभङ्गसिद्धिरभवन्त्यपि न पीड़यति । तत्र क्षणिकतासिद्धिर- तात्त्विकीति यस्त्रासयति, स स्वर्गापवर्गफलप्राप्तिरपारमार्थिकीति किं न त्रस्यति ? तस्माद् यावत् साध्यसाधनभावत्र्यवहारः, तावत् परीक्षाक्षममित्येव पारमा- र्थिकत्वम् , मूलदूपर्ण प्रति सूक्ष्मविचारान्तरस्यासत्कल्पत्वादिति । अलमतिविस्तरेण ॥ एतेन यदस्थानाभिनिवेशिना न्यायभूपणकारेण भाष्यकारीय कार्यकारण- भावदूपणप्रबन्धमुत्थाप्य वर्णितम्, तत् सर्व निरुपयोगमिति प्रतिपादितम् । तथाहि यद्येतावतः श्रमस्यासिद्धतोद्भावनायामेवोपयोगः, किमनेन कर्तव्यम् ? असिद्धिश्च परिहता, पुरुषार्थसमीहया 'वस्तुतत्त्वनिरूपणप्रवृत्तस्य शक्तिसिद्धिनान्तरीयक- व्यापारत्वात् । तत एव तथा क्रमाक्रमाभ्यां कार्योत्पत्तिाप्तत्येतदप्यसिद्धमिति यदुक्तं तदपि निरवकाशम् । यदप्यनेन तत्तदाशङ्कयोत्तराभिमानात् पर्यन्ते सांवृतत्वार्थ- क्रियापातात्- अर्थक्रियासमर्थ यत् तदत्र परमार्थसत् । [प्र. वा. १. ३.] १. अथेति नास्ति श्र२. भाव इति नास्ति र ३. स्यादिति नास्ति र १. अत्राप्युर ५.सदार ६.दशी श्र ७. तव यदि ८.शक्तिमिति नेति नास्ति र १०. सम्भवतस्त अ १.स्वेति नास्ति र २. सिद्धिश्च...पीडयन्ति र ३. तत्रा श्र४, परीक्षाक्षममिति नारित अ५. भाषिणं आर ६. भाष्यकार्य या ७. भ्रमस्या श्रम. वस्तुत्व' र है. कार्योपपत्तिर mur ज्ञानश्रीमित्रनियन्धावली 'इत्युक्तिवैयर्थमुद्भाव्य लिखितम् । यथा संमृत्यार्थक्रियासमर्थ, तथा तत् परमार्थसदिति चेत्-सामान्यावयविसंयोगादेः किं न तथा सत्त्वमिष्टम् ? तस्य संवृत्त्याप्यसामर्थ्य मिति चेत्-'न, अन्वयव्यतिरेकप्रतिभासस्योभयथा तुल्यत्वात् । तथाहि यत्र यत्र चतुःप्रवर्तते तत्र तत्र तैमिरिककेशादिवन्न स्तम्भादिप्रतिभासो भवतीति स्तम्भादेः सामर्थ्यगतिः । तथा महिपादिपु गवाद्यन्वयबुद्धिर्न भवति । परमाणुमात्रेषु संयोगादिरहितेपु चावयविसंयोगबुद्धिर्न भवतीति सामान्यादेरपि सामर्थ्यगतिरिति । तदप्यसारम् । नहि संवृतिरित्येव परिग्रहस्त्यागो वा, बालसंवृतेरपि" ग्रहणप्रसङ्गात् । पण्डितसंवृतेरपि परमपुरुषा[3b]र्थसाधनप्रवणायास्त्यागप्रसङ्गात्। अविचारितरम्या हि प्रतीतिः संवृतिः । अस्ति च वालकस्य दर्पणतलावलीनसत्यवदनाहो विचारविधुरः । पुरुषार्थ- साधनग्रहो वा पण्डितानां त्वद्विचारेण विधुरितो न च त्याज्यः, तत्परित्यागे क्षणभङ्ग- परोक्षानपेक्षाया इष्टत्वात् । अथ बौद्धस्यायं विचारो मम त्ववानिष्टिरेव । ततो बौद्धस्यैव सिद्धान्त- विरोधः, साधनस्य च वाद्यसिद्धता दोप इति चेत् स तावदयं विचारः प्रमाणम्, अप्रमाणं वा ? प्रमाणत्वे तवैवायं न ममेति विभागानुपपत्तिः । प्रत्युत प्रमाणाद् पहिर्भावस्वीकारे नाधिकारः प्रतिवादेऽपि तवेत्यायातम् । अथाप्रमाणम् , तदा यदि नामागमप्रदेशप्रतिपादितोऽर्थः कश्चिन्न समर्थः प्रकृतस्य तु न क्षतिः । तदेतदायातम्- यदि किश्चित् कचिच्छास्त्रे न युक्तं प्रतिषिध्यते । ध्रुयाणो युक्तमप्यन्यदिति राजफुलस्थितिः ।। [प्र. वा. ४. ६३] इति । सौत्रान्तिकसमयस्थितस्य हि क्षणभङ्गं प्रसाधयतः स्थित्यन्तरविरोधो न बाधकः। अन्यथा आकाशं द्वौ निरोधौ च नित्यं त्रयमसंस्कृतम्, [अभिधर्मकोशे २.५] इत्यनेन किं नवामिधानम् ? नैयायिकस्य चोपमानं प्रमाणमिच्छतो पैशेपिका- पेक्षया कथं न सिद्धान्तविरोधः ? भिन्नप्रस्थानत्वं तु समानम । शक्तिसंश्रयश्च न 1.इति व्यक्ति र २. °मिति चेतर अन्वय' र ३. 'वत्तस्त' र १. तथा हि र ५. गोवाल स[]- तेर इ. प्रमाणाया र .. 'स्यैवार्य र ८. रिवर १. 'स्याय र ०. तायर 1.मायम र । ६ क्षणभङ्गाध्याये पक्षधर्माधिकार: सौत्रान्तिकनीतिमतिक्रम्य' । यदि तु तत्रापि न स्यात् शक्तिस्थितिः, तदा स्वप्रतिभास. मात्रमाचप्टे न बौद्धसिद्धान्तस्थित इति स्यात् । तस्मान्नयान्तरविरोघेऽपि न सिद्धान्त- विरोधयोगः । नापि वाद्यसिद्धिः । न च वस्तुवलप्रवृत्तानुमाने शास्त्रानुरोधः कश्चित् । तद्विचारप्रामाण्ये तु सांवृतत्वेऽप्यर्थशक्तरवश्याभ्युपगन्तव्यतया तदुपनीतक्षणभङ्गसिद्धि- बाधितनित्याभिमतसामान्यसमवायादिकल्पनमधरसंपतित्वाद्- बालसंवृतिवन्नोपादेय- मर्थक्रियाशक्तौ। अशक्तौ "स्वविषयज्ञानजननेऽप्ययोग्यस्य सत्त्वाभ्युपगमः संवृतिरस्तु किं त्वधरतोऽप्यधरेति निश्चयः । अतएवाधराधरसंघृत्यपेक्षयोत्तरोत्तरासु परमार्थत्वेन, व्यवस्थाप्यमानावश्याभ्युपगन्तव्या, निरुत्तरार्थक्रियैव संवृतिः परमार्थ इति तया सत् परमार्थसदुच्यते । तथाहि वालस्य दर्पणतले बदनप्रहमपेक्ष्यासदेव वदनमत्र' ख्यातीति परमार्थ इति उच्यते । तदपेक्षया च दर्पणप्रतिइतिव्यावृत्त्या नेत्रांशयः स्वमुखमेव गृहातीति परमार्थः। एवमुत्तरोत्तरपरिकल्पेषु' पलषत्सु पूर्वपूर्वः संवृतिरुत्तरो- तरः परमार्थो यावदर्थक्रियास्थितिः । तदतिक्रमे हि ग्राह्यग्राहकभङ्गादायातं प्रतिभास- मानव्यवस्थानमिति क संवृतेर्वार्ता ? तस्मात् संवृतीनाम[4a]न्तिमार्थक्रियाशक्तिरेव परमार्थशब्दवाच्येति न संवृतिमात्रत्वेन सामान्यादिसंघृतिस्तत्कलाम्। अधिरोहति । तद्विचारप्रामाण्यं तु 'गजनिमीलिकयावधीर्य तत्त्वत एव शक्तिः परमार्थस्तत्र तत्रो- च्यते, सामान्यादयश्च संवृतिसन्त इति । एवमवयविसंयोगादयोऽपि संवृतिसन्तस्तद्व- दुभयथा वेदितव्याः-शक्तेः परमार्थतया नित्यताभ्युपगमत्वात् क्षणस्थितिधर्मतायाः। प्रणव एव हि विशिष्टोत्पन्ना द्रव्यद्वयं वा संयोगशून्यं तत्तबुद्धिसाधनमिति किमवय- व्यादिना ? तत् कथं सामान्यादिपरिग्रहः संवृतिमात्रत्वेनार्थक्रिया समीक्रियते । यदि च तावतैव साम्यं किमुपपत्तिघोपणेन ? माभूधरसंवृतित्वमिति [नियमो पन्यासः । तच शक्तिसमन्वयिनः तदाधारस्य वा क्षणभङ्गसङ्गमेन दुर्निवारम् । यथोक्तं प्राक्-शक्तिसमन्वयाभावे" तदाधारस्यापि संवृतिसत्त्वे कुतस्तद्धर्मस्य 'सामान्या- देरधरसंवृतित्वपरिहारः ? तस्मात् संवृतिमात्रत्वमेय साम्यम् । तत्र चोक्तो दोपः । या चेयमुपपत्तिबुद्धिव्यतिरेको नाम साप्यपोहे चिन्तयिष्यते । १. क्रमस्य र २. 'स्तया अ३. 'माविष्टेन श्र१.स्त्रेति नास्ति अ५. केन र ६. 'प्यमानावस्वर, 'प्यसामर्थवश्या' ७. उच्यते इति नास्ति र ८. इतीति नास्ति न इ. निर्विकल्पेषु श्र १०. भुत्कन्धार 1.निमोलितेन र २. अगव हि र ३ समाहृयते श्र ४ ..पन्यासः श्र, 'ति न्यापन्यासार ५.क्ति समर्थार्थायिन र ६. समर्थभाव र ७. 'रधरं सर . साप्य ध्यते इति नास्ति र; 'सापि क्षीणा नहि बुद्धिमानव्यतिरेकेण व्यतिरेकवस्तुसिद्धिकमः । कि तर्हि वस्त्वन्तराकारपरिहारेण यत्राकार- विशेषो बुद्धः स्फुटतर...वस्तु...तस्य यदा नार्थस्य याद्यवस्तुम्हः तदपतिरेकव्यतिरेकि बस्तुकथनम् | ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धायलौ यञ्चेदमूचे-किं च यद्यनिरूपिततत्त्वा प्रतीतिः संवृतिः, तत एव कार्यकारणव्यय- स्थितिरिष्टा, तथा सत्यक्षणिकानामेव कार्यकारणभावः सर्वव्यवहारिप्रसिद्धोऽन्यर्थो ज्ञेयः' , किं तत्र सूक्ष्मविचारेणेति-तदप्ययुक्तम् । तथाहि यस्तावत् तत्त्वत एव क्षणभङ्गुरभावग्रामसाधनाय साधनमाह सौत्रान्तिकः, स्वचिन्मात्रास्थितौ साधन- दूपणावधानाभावात् तस्य तात्त्विकमेव सामर्थ्य त्रिविधं प्रत्यक्षानुपलम्भोपलभ्यम् । कथं तस्यायमुपालम्भः ? परविषयप्रमाणोपस्थापितमन्यं वा परिहत्य कथमासितु- मसौ समर्थः ? तावता च तात्त्विकी क्षणभङ्गासिद्धिरक्षणिकानामेव कार्यकारणभावं सांवृतमुपपादयति इति किमस्याङ्गीकरणप्रयासेन ? न च विचारः परिस्फुरन्नेव परिहतु शक्यः, "छायाद्रव्यतादिनिषेधेश्वरसिद्धथादिष्वप्यनादरप्रसङ्गात् । तदनिष्टवादिनः प्रतीतस्यापि विचारस्य सूक्ष्मत्वादिति कृतमिदानी शास्त्रपरम्परापरिश्रमेण । ततश्च किं तत्र सूक्ष्मविचारेणेति विमुच्य विचारश्चारुरसौ न भवति, येनाक्षणिकक्षेप' इति वक्तुमुचितम् । तच न प्रतिज्ञामात्रेण सिध्यति । अस्माभिस्तु नित्यमत्येतु साधन- मुपन्यस्तम् । न च तन्न दोषः । अथ प्रस्तुतसूक्ष्म विचारादरे सूक्ष्मविचारान्तरस्याप्यवकाशप्रसङ्गो दोप एव । यदाह-सूक्ष्मेक्षिकया हि कार्यकारणभावाद् भेद' एव स्यात् , त्वदुक्तात् न्याया- दिति । इदमपि श्रद्धाजडस्यैव शोभते । यावद्धि भावानामर्थक्रियाशक्तिपरित्यागं न सहामहे तावदव्याहतः क्षणभङ्गाङ्गीकारो नित्यनिग्रहश्च । यदा तु शक्तिविवेचन. वि[4b]चारान्तरे च बलवति चेतः क्रमिष्यते तदा क्षणिकताविमोक्षमपोत्यक्षमा, समानत्वाइण्डस्य । न चैवं शक्तरुपगमो नित्यतामनित्यतां च प्रत्युञ्जीवयितुं शक्नोति, असाधारणत्वात् । तथाहि न खलु शक्तिरिति प्रमाणशून्यमेव किञ्चित् कवित् कदाचिद् अस्तीत्यविमोक्षः । किं तर्हि ? एतद्वीजादिकमङ्कुरादिसमर्थमित्यनेनाकारेण प्रत्यक्षप्रति- वेद्यतयैव । तच्च प्रत्यतं यथान्वयव्यतिरेके प्रमाणमिष्टं तथा कार्याणां 'क्रमीतरत्वे. पीत्येवं प्रकारेण न्यायेन शक्तिः क्षणिकतायां' विश्राम्यन्ती न नित्यसाधारणीति'' न चैवमाधाररूपव्यतिरेकेण रूपनिर्भासः । सामान्यादेविकल्पमात्रस्य तु कल्पिते सामान्ये वापि सामान्य सामान्यनिति-इति प्रान्ते केनचिद् योजितम्–श्र॥ ..'शोऽभ्यनुशेयः र २, प्रिविध' र ३ 'मन्वारा दास्यते र ५ तानि स ६ दिप्वना' र ७. भरीति नास्ति। ८. नाक्षणिकत्वक्षेर १.नित्यमित्येतुःश्र 1. पसार १. भावोच्छेद र २. स्याबागोभ'। 1. विवेचिनि या ४ चकारो नास्ति श्रभ्रमियो अ६ विनोक्षमार .. प्रत्य...पयितुम ८.भ्रमो य शक्तिक्षणिकताया र १० 'रनी कथं श्र चरणभङ्गाध्याये पक्षधर्माधिकारः फथमुभयोरपि प्रत्युनीवनम् ? तदेवं वलवति हेतुफलताभ्रंशशंसिनि विचारे शक्ति- सिद्धा चरिणकतैयास्ति । सा संवृतिः। मित्यता त्वधरसंवृतिरेवेति सामान्यवद् भाव्यम् । तद्विचारवलने तु न किञ्चिदाशंकास्थानमिति सिद्धव शक्तिः । सत्कथमुच्यते- तथाप्यसिद्धत्वान्न सत्त्वेन क्षणिकत्वसिद्धिः । नाप्यर्थक्रियायाः कमानमाभ्यां व्याप्तिसिद्धिरिति, सांवृतशक्तिपक्षेऽपि निर्वाहस्य दर्शितत्वात् ? ननु यथा संवृतौ परमपुरुषार्थ प्रार्थयमानस्योपायान्वेपणप्रवृत्तस्य नार्थशक्ति- मनानित्य स्थातु शक्तिः, तथा मया तत्फललाभिना भाव्यमित्युपायान्वेपणानित्यवा- अहोऽप्यवश्यमायात इति नित्योऽपि सत्संवृतिसन्न भवतु कथमधरसेवृतिविपयः ? नित्यात्मा तु चिन्तान्तरमर्हति । न च तन्मात्रेणोपगमाहः, यतः संवृतिविशेषविषयः स्यात् । एवं शक्तियहोऽन्वेपणे प्रयोजकोऽस्तु । शक्त्या किं कर्तव्यमित्यभिधीत नाम । न तु शक्तिव्यतिक्रमोऽनेन वचसा दलितः, शक्तिमहस्योपायान्वेपण-१० हेतुत्वस्वीकारात् । नत्वेवमात्मनि शक्यम् । शक्तिग्रहोऽपि संवृत्त्यैव प्रयोजक इति चेत्- अस्तु संवृत्त्या तत्त्वेन वा। शक्तिसिद्धौ च पुनरात्मग्रहस्यापिर प्रयोजकत्वसिद्धे- विश्यमात्मसिद्धेराक्षेप इति । निर्णयापेक्षणे चणिकत्वसिद्धिस्तद्वाधनीत्युक्तप्रायम् । हेतुफलग्रहणे व्यवस्थितप्रतिसन्धातृसिद्धिवादस्तु प्रस्तोप्यतेऽनेकान्तचिन्तायाम् । यदपीदमुक्तम् , सूक्ष्मेक्षिकयापि त्वन्मत एव कार्यकारणभावग्रहणं नष्टं भवति, अन्येनान्यस्थाप्रतिवद्धस्य ग्रहणानभ्युपगमात् । प्रतिवन्धश्च द्विधः प्रत्यक्षेणा- द्वयपाहिणा न गृह्यत इत्यनुमानस्य तत्राप्रवृत्तेः । अस्मन्मते तु कार्यकारणभाष- स्थापि न ग्रहणानुपपत्तिः, प्रत्यक्षस्यैकक्षणविषयत्वनियमानभ्युपगमात् । तथा घ व्याप्तिप्रहणसमर्थनप्रस्तावेऽरमदादिप्रत्यक्षमप्यतीतानागवादिविपयं कदाचिददृष्टादिहेतु- वशात् प्रवर्तत इति समर्थितम्। न ह्यन्यथा कारणतावादप्रतीतिः संभवतीति । १. फलभावभ्र र २. 'वान्तिमास र ३. 'ताधर र ४. वाच्य र ५ सिद्धिरिति नास्ति र ६. सांवृति र ७. लामिनार ८ चकारत्यक्तः र १. दर्शितःर 10, 'पणे हेतु' र १. शक्तिसिद्धय वर २ प्रयोजकत्वा' १३. प्रायः ४ दिएर ५. प्रत्यक्ष दय" र ६. प्रवृत्तिःर ७. प्रवर्तित योन्यथा र । कारणभावादि र १०. इतीति नास्ति र १० ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ तदपि सकलं विफलम् । तथाहि परेण परस्य वेदनं तावदुभयोरपि क्षणिकेतर- वादिनोरिष्टम् । तत्र च यदि प्रत्यक्षेणा[5a]द्वयग्रहणं नाम,न्यायविरुद्धमेतत्। द्वय- ग्रहणमेव न्याय्यम् । तथा च सति कार्यकारणभावग्रहणस्य न व्याघातः । क्षणभङ्ग- वाद्यपि तथोपगच्छन् पकियती क्षतिमासादयेत् । न ह्यदृष्टमनिष्टमेवास्य । पूर्वमप्येप सिद्धान्तं स्वेच्छयैव गृहीतवान् । कथञ्चिदन्यं स पुनर्ग्रहीतुं लभते न किम् ॥ [प्र वा ४.७४] अथ कथञ्चिदद्वयग्रहणमेव न्याय्यम्, तदा तद्विपरीतं कार्यकारणभावग्रहण- प्रवणमपि त्वदिष्टिमानं कुत्रोपयोगि ? अथ क्षणभङ्गवादे कार्यकारणभावग्रहणमपि न प्राप्नोतीत्याकृतम् , तहस्ति कार्यकारणभाव इति विरोध उद्भाव्यताम् , नासिद्धिः। तत्र च वक्ष्यामः । यदपोद- मुक्तम्- अनादिवासनात एवेयं प्रवीतिरिति चेत्- न, अत्रापि प्रमाणाभावादिति, तत्रापि कायचित्तव्यतिरिक्तात्मद्रव्यसमवाये वस्त्वन्तरधर्माधर्मलक्षणगुणप्रसाधकमयं प्रमाणमुपन्यसितुं शक्तो नापरश्चेतःशक्तिविशेषः कर्मेत्यस्य प्रसाधकमिति महती श्रद्धा। चित्तशक्तिरेव हि वासनेत्यभिधीयते । तस्मादसंसृष्टक्षणमात्रवेदन- वादिनो हि व्यवहारस्यानादिरभ्यासः । ततो वासना । ततो मिथ्या प्रतीतिरिति । एतत् सर्वमन्धपरम्परावदप्रमाणकमित्यपि धन्धान्धविलसितमिति मन्तव्यम्' । असंसृष्ट- क्षणमात्रवेदनवादी हि प्रस्तुतः क्षणभङ्गवादी सौत्रान्तिक इत्यर्थः। तस्य कार्य- कारणभावप्रतीतिः मिथ्या प्रतीतिरिति महतो भ्रान्तिः। कार्यकारणभावापलापी तु योगाचारः स्वसंविन्मात्रवेदनवादीति वदितुमुचितम् । न च तस्य दूपणेन क्षणभङ्ग- वादिनः किश्चित् । हेतुफलापलापिनोऽपि "यदि तदपलापाय न्यायसंभवः, तदा तदपि न दूरमिति किमत्र निर्वन्धेनेति । स्थितमेवत् यदि कार्यक्रियाशक्तिस्वात्त्विकी, तदितरा या । उभयथापि नासिद्धिदूपणावतार इति ।। ॥ पक्षधर्मताधिकारो नाम प्रथमः पादः ।। १. फल्गु र २. चकारो नास्ति र ३. णादुषण' १४. 'ताव' अ५ कियता' र ६. प्रवण इति नास्ति र ७. ग्रहणमेव प्राप्नोतीत्वाद्भुतं श्र८. समवायि' र १. प्रसा...नय' 10. रित्येव तत् । १. मन्वये श्र २. हि प्रस्तुतः क्षणभद्गवादोति नास्ति र ३. तस्य च कार्यस्य प्रभावः र ४. उचितः अ५ यद्येत में ६.निर्वन्धो नास्थितर . .

क्षणभङ्गाध्याये द्वितीयः पादः-अन्वयाधिकारः नाप्ययं विरुद्धो हेतुः, सपक्षीकृते जलभृति' दर्शनात्, साध्यविपर्ययव्याप्तिलक्ष- रणस्य विरुद्धस्य साध्यवति दर्शनानुपपत्तेः । ननु साहसमेतत्, कचिदपि धियः क्षण- भङ्गगोचरीकरणसामर्थ्यानुपलब्धेः, तथावसायाभावात् । न च प्रमाणबलावलम्बनाद् अम्बुदे क्षणभङ्गसिद्धिः। प्रत्यक्षतो हि स एवायं तोयद इति प्रत्यभिज्ञानमस्य काला- न्तरस्थायितामेवोपस्थापयति । तद्वाधितत्वाचानुमानमनवकाशम् । न चानुमान- मन्यदस्ति । सत्त्वानुमाने च पुननिदर्शनान्तरसमीक्षायामनवस्थामसंगः । तस्मात् सपोऽदर्शनात् न विरोधपरिहारः । विपक्षीभूतेऽम्भोभृति भावाच [अ] विरोध एवान- कान्तिकत्वस्यासत्त्वस्य । पदे च क्षणभङ्गप्रतिज्ञायाः प्रत्यक्षवाधा। यदाह शंकरः, [5b] प्रत्यक्षेणैव स्थितिविपर्ययाभावस्य सिद्धत्वादिति । न चायमेकतामहः पूर्वापरकालयोरप्रमाणम् , संवादित्वात् । तथा च न्यायभूपणः, यथा चेदमसत्कार्यमित्यस्याः प्रतीतेविसंवादाभावादेव प्रामाण्यं, "तथाऽनेनैतानि क्रमेण कृतानि न युगपदिति प्रतीतेः, स एवाह स एवायं स्फटिक इत्येवमादिप्रत्यभिज्ञायाश्च विसंवादाभावादेव प्रामाण्यमेष्टव्यम् , तुल्ययोगक्षेमत्वादिति । तदेतदसंगतम् । अलिङ्गस्य हि विकल्पस्या विसंवादो नामार्थक्रियाप्राप्तिः, प्रमाणान्तरसंगतिर्वा स्यात् । तत्र स एवेत्यध्यवसायमात्रानापरप्रमाणवृचिरत्र । अर्थक्रियापि नैकप्रतिवद्धा सिद्धा काचित्१०, भिन्नेनापि तत्समानशक्तिना ताहगर्थक्रियायाः करणाविरोधात्, तथाहि यथैको घटो वारि धारयतीति तत्कालभाविनोऽप्यन्यस्य न वारिधारणम, तथा द्वितीय- क्षणेऽप्यन्यो यदि वारि धारयति तदा' कीटशो दोपः स्यात् ? विसशक्रियायां तु चिन्तैव नास्ति । तस्मात् यथा पाचकादेः पाकादिक्रिया प्रतिबद्धा सिद्धानुभूयमाना. १. जलकृति अजनभृति र २. चकारस्तक्तः र ३. नाविरोध र ४.. तथा ताने' र ५. स एवाह- मिति नास्ति र ६. स्य वि. ७. नासार्थक्रियाशक्तिः र ८. ति या श.. 'वन्धा र १० कारितः प्र १. तदेति नास्तिर 'ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली दहनज्ञानस्य संवादमापादयति, न तथा प्रथमचरमकालयोरेकीभावप्रतिवद्धा काचित् . क्रियोपलब्धिगोचरा', ययैकमावग्रहोऽपि संवादी स्यात् । सर्वेषां सर्वदैकाध्यवसायसाम्यात् किमपरसंवादापेक्षयेति चेत्न, असिद्धत्वात् । यद्यपि हि समानशक्तिभिरेकत्वमवसेयं तथापि सर्वरिति न शक्यमसर्वविदा । अतीन्द्रियदर्शिनां "सुरमुनियोगिनामुल्लंघनीयतया तेपु कश्चित् कदाचित् क्षणभङ्गदर्शी यदि स्यात् , न विरोधः । अधिकाधिकशक्तिदर्शनं च संभावनाबीजम् । यदि तु स्वभाव एवायं क्षणभङ्गनामा न भवति न तैर्ग्रहणमिति, युक्तमेतत् । तच निरूपयितुमारब्धम् । अतो यावन्न स्वभावसिद्धिः, तावन्न सर्वेपी क्षणध्वंसनिषेधाध्यवसायसिद्धिः । अतीन्द्रियदर्शिद्वपिणो हि' नानुपलब्धिमात्रेण निवेधमभिधानाः१० साधवः, अतिप्रसङ्गात् । योग्यानुपलब्धिस्तु देशादिविप्रकर्पिण्यसमर्थेत्यास्तां तावत् । कतिपयसंप्रतिपत्तिस्तु तैमिरिककलित- केशादिष्वपि संभाविनी न संवादमवस्थापयितुं शक्नोति । एतच्च प्रत्यक्षापेक्षयोच्यते । अनुमानतस्तु क्षणभेदे भावभेदं प्रतियन्तः किमिहापि परिपदि निपेढे शक्यन्ते, तत्साधनाभ्यासस्य कचिदनिवारणात् ? तस्मान्न सर्वेपामध्यक्षकृतोऽनुमानाल्मा वा एकाध्यवसायो नियमेन भेदाध्यवसायनिषेधो वेति न प्रमाणान्तरवत् संवादसंवा- दितमस्य प्रामाण्यम्, लूनपुनर्जातकेशकुशकदलकाण्डादिपु [6a] व्यभिचाराच्च । यत् पुनरनेन विशेपवचनाभिमानिनाभिहितम् , अथ विसंवादिन्यपि प्रत्यभिज्ञा दृश्यते । कार्यकारणभावप्रतीतिः किं विसंवादिन्यपि न दृश्यते ? या विसंवादिनी सा कार्य- कारणप्रतीतिरेव न भवति, अप्रमाणत्वादिति चेत् ? समानमत्रापि । विसंवादिनी या सा प्रत्यभिज्ञैव न भवति तदाभासत्वादिति । स्यादेतत्, , यदि कार्यकारणभावप्रतीतिवल्लक्षणभेदः५ प्रतिपादयितुं शक्येत । तथाहि कार्यकारणभावप्रतीतावपि यदि वस्तुमात्रेण जननं धूमादेगुडीयात्, गर्दभा- दिव्यभिचारेण वह्नावपि हस्तकं त्यजेत् । एवमन्वयमात्रेण व्यतिरेकमात्रेण वा यथायोगं भाव्यम् । यदा पुनरन्वयव्यतिरेकग्रहणप्रवणप्रत्यक्षानुपलम्भसम्भवः कार्य- फारणभावप्रत्ययः पुरस्क्रियते, यथा 'निर्णीतमस्माभिः त्रिकपञ्चकचिन्तायाम् - २. रेकमा' र ३ गोचरो अ. 'दात्पशास्ये)ति र ५. अस्पटम् अ६. क्षणदर्शी १७. स्यानिरोधः अ ८ धावमाय' र १ हीति नास्ति अ १०, सभिदधाना र १. 'कपिण्यस्वान्तावत् र २. अनुमानम्तो एका र ३. न कारत्यक्तः र १. 'दिप्व' अ५. धरणक्षण' र ६. अस्पष्टम् अ.७. अर्थमात्रेण र व्यति- रेकमाणेति नास्ति भ, घाच्य' र १. निति' (1) , क्षणभङ्गाध्यायेऽन्वयाधिकारः Au. , न स्थितं तत्र नान्यस्मानातं नायातमन्यतः। यस्य भावे भवेत् कार्य न चेत्तस्य न कस्यचित् ।। [कार्यकारणभावसिद्धी ४] इति, तदा त्वव्यभिचार: एवं यदि प्रत्यभिज्ञानेऽपि लक्षणभेदो दर्शितः स्याद् दर्शयितुं वा शक्यो व्यभि- चाराव्यभिचारोपयोगी, तदा युक्तमेतत् । न चैवमस्ति, सर्वत्रात्यन्तसहशवस्तुनि' पृथग्जनप्रत्यभिज्ञाया एकरसत्वात् । यदि चावश्यमेतावता कालेन भ्रान्तिभ्रंशोर भवतीति कालनियमः स्यात् , तदाप्युचितमेतत् । यावता छिन्नोद्भिन्नकेशपाशादी पुरुपायुपतयेणापि नैकताभ्रमभ्रंशोऽवश्यं यनवतो, भवत्येवेति चेत्न, तत्रापि नियमाभावात् । प्रयतमानस्यापि हि वचनमानमप्रमाण मुपपत्त्यन्तरं च दुर्लभम् । यदि चोपपत्त्यन्तरं प्रत्यभिज्ञासिद्वैकत्ववाधकम् , प्रस्तुतेऽपि कि नेवमास्थीयते ? केवलं प्रत्यभिज्ञयातीतमनुमानं घराकमसमर्थमिदानों केशादौ तव वचनमानमपि सम- र्थमिति महती परामर्शशक्तिः । भिन्नेऽपि केशादायभेदाध्यवसायदर्शनाद् भवतु तत्र यथाकथञ्चिद् भेदसंप्रत्यय' इति चेत्न, अन्यत्रापि बहुलं तथा दर्शनात् । न हि स्तम्भमेकमपनीय निवेशिते सदृशे स्तम्भान्तरे न भवत्येव प्रत्यभिज्ञानम् ॥ एवं घटपटस्फटिकादिष्वपि यत्र यावदत्यन्तसदृशलाभः । भिन्नकालदर्शने घायं न्यायः। समसमयं तु अयोगोलकयुगलोपलम्भेऽपि भवत्येव भेदव्यवसायः ! तस्मात् कालभेदेनैकामिमतेऽपि स्तम्भादौ भिन्न एव किमयमेकत्वाध्यवसायः स्तम्भान्तरेणेव ? अथाभिन्न इति संशयः प्रत्यभिज्ञायाः प्रामाण्यप्रतिपेधी कथं. निषेध्यः ? अथ क्षणभेदेनाभेदस्यादृष्टपूर्वत्वान्न' संशय इति चेत्-नैतदपि साधु ।' न ह्यदृष्टमित्येव नास्तीति शक्यते वक्तुम् , सतोऽपि सूक्ष्मतयाऽनुपलक्षणात् । तत्क्षणो- दयव्यय [6]देहोपचयापचयवत् । ततोऽनुपलक्षणेऽपि भेदस्य सत्ताङ्गोल्लेखशेखरो" दुर्निवारः संशयः। एतावद्विमर्शाभावे तु इतरजनस्य निश्चल एकावसायः स्यात् । योक्तस्तु सोऽपि संशय एव ! किं च क्षणभेदेनापि भेदः प्रमाणपरिदृष्टत्वाद् दृष्ट एव । १०.क व्यभिचार र १. 'दृशे वस्तु' र २. भलो ३. मात्र प्रमाणं र ४. तवेति नास्ति र ५. मेदप्रत्ययार ६. अपोति नास्ति न ७. मेदाभ्यवसायः र ८. मिन एवेति नास्ति न . किमनेकत्वाध्यवसायः अ १० न मैदस्या' अ १. पूर्वक र २. 'नुपलक्ष्यमाणत्वात् र ३. व्यय इति नास्ति र ४. ऽन्वयलक्षणेऽपिर ५. 'तांशोल्लेख' र ६ योकभ्रमेपिर) ९ ज्ञानश्रीमित्रनिधन्धावली यथा धारादौ कियत्यपि नभोभागेऽपरापरपयःपातेऽपि तदेवेदमुदकमित्यवधारणस्य विपर्ययस्थितेश्च संभवात् । अनभ्यासदशायामेकताग्रहः तत्र स्तम्भादौ त्वभ्यासवतोऽपीति चेत् ? ननु क्षणभेदभाविनि विशेष सर्वत्रैवास्मादृशोऽनभ्यास इत्युपपादितमेव । अम्भःस्तम्भादौ तुं तत्क्रियासार्थसामान्यालम्बनः सर्वत्राभ्यासः स्थूलविपयः। तस्मान्न प्रत्यक्षेण क्षणद्वये अभेदसाधनव्यापारः स्वीकतुं शक्यः । एकावसायमानं तु सदपि व्यभिचारा- दसमर्थम् । ननु सर्वत्र नीलादो पृष्ठभाविना विकल्पेन प्रत्यक्षरय व्यापारोऽनुगम्यमानः प्रामाण्यमुपनयति । तदेकतावसायोऽप्येकविषयमेव प्रामाण्यमस्य दीपयत्विति चेत्-न खलु सर्वत्र पृष्ठभाविविकल्पविपये प्रामाण्यमिन्द्रियज्ञानस्य । मरीचिविषयस्यापि जलायसाये जलविपये प्रामाण्यप्रसङ्गात् । विकल्पापेदं तु प्रामाण्यमिति तद्नुये न" प्रामाण्यमिति न्यायः। तदुदये तु संवादापेक्षमेव तत् । न चैकाध्यवसायस्य संवादः स इत्यावेदितमेतत् । ननु यत्र याधः, तत्राप्रामाण्यमयाधिते प्रामाण्यमिति किं न पर्याप्तम् ? 'इयं गतिरवनतगगनप्रतिभासेऽपि देशकालनरान्तरव्यापिनी संभवति, निरूप्यमाणा त्रुट्य- तीति' प्रत्यभिज्ञायामपि समानम् । किं चायमवाधो नाम वाधाविरहो वाधानुपलब्धिति विकल्पयोः क्रमात् असिद्धिरनेकान्तश्च' दुष्पतिविधानः। अनुपलब्धिमात्रेण निषेधासिद्धेः२, वाधकरय चानुमानस्याभिधास्यमानत्वात् । अथ प्रत्यक्षसमाख्यातेयं प्रत्यभिज्ञा, कथमनुमानेन याध्यते ? न चायाध्यत्वप्रतिज्ञोनाद्वाधकस्य सद्भावचिन्तावकाशेऽनुमानस्याप्यवकाशः स्वयमेव दत्तः । प्रामाण्यस्यैव सिद्धिवाधनयो रधिकारात् , प्रत्यक्षमेवारया वाधकम् अस्त्विति चेत्-संवाइडिन्नि प्रत्यक्षशतेनापि किमस्याः ? ततः प्रत्यक्षेणापि बाधनमस्याः संवादशैथिल्यं संभावयदनुमानमपि सन्निधारयति । ७. मितेश्च र ८ प्रह(णतन्त्र र १. स च एवास्मा र १०. चक्रियापरम्या र १. प्रत्यक्षेण दये र प्रत्यक्षण क्षण' अ २. पैकल्येन अ३ विषयप्रा' अ४. विषयप्रा' ५. तदनुदयन' र ६. तदुत्पत्तिसम्वादार ७.पाठो पृट घ८. यत्र एवा' र १. इयं च मिनवतम र १०.ति (प्रोभिजार १. स्नैकान्तिकथर २. माननिषेधा स ३ च फारम्त्यक्तः अ५. सद्भावे अ५. पाधयो म क्षणभङ्गाध्यायेऽन्वयाधिकार अपिच । मायाकरः शिरसि निमज्जितं गोलकमास्येन निःसारयतीति प्रत्य- भिज्ञा शिरसि छिद्रप्रसङ्गसङ्गतेनानुमानेन वाध्यमाना कि नोपलब्धा ? वाध्यमाना न प्रत्यक्षमिति प्रस्तुतेऽप्यस्तु । अतः प्रत्यक्षत्वकीर्तनमस्या याचितकमण्डनमात्रमत्रा- एम् । यथा चावनताकाशप्रतिभासः सर्वसंप्रतिपत्तावपि नावाध्य एव, तथा नाविसं- बायेवेत्यपि व्यक्तम् । तद्वदेव चैकतामहः [7a] सर्वसंप्रतिपत्तावपि नाविसंवादी। नहि तदपराध्यवसायोदयमन्तरेण प्रणताम्बरसंवेदने स एवायमिति प्रत्ययेऽपरः संवादोऽर्थक्रियादिस्वभावः संभवति । प्रतश्च वाधकाभावेऽपि नामाप्रामाण्यव्यय- .हारोऽशक्यसाधनः । तद्वदेव' संवादेन प्रामाण्यमन्वशासतः तदभावात् प्रामाण्य. व्यवहारोऽपि कुतः प्रत्यभिज्ञायाः ? उभयनिश्चयाभावे च तदुभयावलम्बी संशयः सिद्धः। तल्लक्षणे कदलकाण्डादौ व्यभिचारदर्शनात् परिपुष्टानिष्टाङ्गश्च । तत्युतः प्रामाण्यम् ? किं च, य एवमाह विसंवादिनी या सा प्रत्यभिज्ञैव न भवति तदाभासत्वादिति, तेन शब्दादौ प्रमेयत्वं हेतूकृत्य यत् साध्यव्यभिचारि प्रमेयत्वं, तत्प्रमेयत्वमेव न भवति तदाभासत्वादित्यपि वक्तव्यमेव । अथ प्रमाणविपयत्वमा प्रमेयत्वम् , तच्च व्यभिचारिणोऽप्यक्षीणम् । एवं तर्हि पूर्वापरकीकरणमात्रं प्रत्यभिज्ञार्थः । तच व्यभिचारिण्या अप्यस्ति । प्रत्यभिज्ञा- नाम क्रियतां मा वा', केवलं सा प्रमाणमेव न भवतीति वक्तव्यम् । प्रमेयत्व- मपि यद्यभिचारि, तत् लिङ्गमेव न भवतीत्यपि ब्रूहि । एकलक्षणतया यथैकत्र व्यभिचारस्तथान्यत्रापि संभवन्न 'निवार्यत इति प्रत्यभिज्ञानेऽपि नाशक्यम् ।। नन्वग्निरत्रेत्यनुमानमननुमानं च हेत्वा तासकाले समानाकारम् । तत्कथम एकत्राश्वासो'• नान्यत्र ? हेतुद्वारेण विशेपात् । यथा हि एकं त्रिरूपलिङ्गनिश्चयजनितम् अन्यदन्यथा, यथा कार्यकारणभावप्रतीतिरेव काचित्परिशुद्धा या अध्यक्षानुपलब्धि- साधना, काचिदन्यथेति दर्शितम् । तथा च सति भिन्नलक्षणत्वात् नाश्वासानाश्वाससङ्करः। तथा न प्रत्यभिज्ञायां शक्यम् , अनुपहतेन्द्रियस्येव तज्ज्ञानस्य वा व्यभिचारिण्यामपि व्यापारात् । नापरः परैरपि' परिदीपिते विशेपः । दीर्घकालानुवन्धमात्रं तु बहल- ६. न बाध्य र ७. स्वेति नास्ति र ८. वे तायिना(मोप्रा र रतदेव र १०. मनुशार . परिमुष्टनि श्र २ प्रमेयहेतृ अ ३. या सा व्यभि र ४. तत्प्रनैव र ५ व्यक्तमेव र ६. ज्ञानार्थ' र ७ नामनक्रियता सावा' २८. न तव भव र १. निवार्य इति र १०. कत्रात्मा' न 1. दीपितो परिदीपतो नि' भी .

ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ जायते ? व्यामोहाद् अदृष्टादिहेतुप्रभावाद् विपययसामग्रीसमवधानपरिलम्बेऽप्युपपत्तिमत्, यथोक्तं प्राक् । यद् वा यतः कुतश्चित् परोक्षार्थप्रतिपत्तिमनुमानमनुमत्य यत्र व्यभि- . चारः, तल्लिङ्गमेव न भवति। अनुमानं वेति निवृत्तिमालम्बमानः पक्षधर्मत्वादिक 'लिङ्गलक्षणं तत्प्रभवमनुमानं किमर्थमभिदध्यात् ? अथ व्यभिचारिणोऽपि व्यभिचारदर्शनमसमर्थम् , सामग्रीलामविलम्बे • व्यभिचारादर्शनमात्रेण लिङ्गत्वप्रसङ्गाद् वक्तव्यमेव लक्षणम्, यदीक्षणान्निर्वृत्तिरनी- क्षणादनाश्वासश्च यतो न []क्षस्तदनुरूपानुष्ठान प्रारम्भमासाद- येत् । सन्ति हि प्रत्यनोकदर्शनस्थानां साधनानि 'चिरकालाभ्यासभाविता समसमा धिबलोन्मीलदध्यक्षगोचरव्यभिचाराणि' क्षणिकतादिसाधनवत् । तत्किमिदानी व्यभिचारादर्शनमात्रेण भाविन्याः प्रमाणानुपपत्तेः साधनान्येव भवन्तु तदनुरूपा- [7b]नुष्ठानेन वा विफलमायासमाविशतु प्रेक्षः१० । पक्षधर्मत्वादिलक्षणे तु तल्लक्षण- निरूपणायां तदप्राप्तौ तदैव 'हस्तकत्यागानायासमाविशति । तल्लक्षणप्राप्तौ वा तदेव उपादीत। तन्न व्यभिचारावलम्बनं साधु, व्यतिरेकनिराकरणायैव विवेका- रम्भात् । तत्कथं लक्षणमवाच्यमिति चेत्- एतत् सर्व प्रत्यभिज्ञायामपि आलोचयन् यावन्न लक्षणभेदं पश्यसि, तावन्नकस्यां व्यभिचारादर्शी "व्यभिचारादर्शनमात्रेणापर- स्यामाश्वासमेकान्तेन कर्तुमर्हसि । तस्माल्लक्षणयुक्ते वाधासंभवे तल्लक्षणमेव दूपितं स्यादिति सर्वत्रानाश्वासः। तदियं प्रत्यभिज्ञा व्यपनयतु व्यभिचारशङ्का, कलङ्किता तया न कालान्तरस्थितिमर्थस्य स्थापयितुं प्रभवति, नाप्यनुमानमनवकाशयितुम् । तत्- कथं तदपेक्षया प्रत्यक्षबाधितः पक्ष उच्यते ? सपने वा जलधरे कथमन्वयाभावः ? अथ भाभूत् प्रत्यभिज्ञायाः प्रामाण्यम् , तदनुसारी स्थिरतानिश्चयो वा । क्षणिक- त्वावधारणं तु सपतीकृते कथं यतः सपक्षे सत्त्वं हेतोरूपपद्यते ? उच्यते, इह जल- धरस्य जलधारणक्रियासमर्थस्तावदेकार्थस्वभावो ऽशक्यपरिहारः। क्षणान्तरे च द्वितीयादो तक्रियायाः कृतत्वात् पुनः कर्तुमशक्यत्वात् तज्जातीयामन्यजातीयां या फुर्यात् । न कुर्याद् वा कामपि क्रियामिति पतः । एवं तत् क्रियाकरणतशात् प्रागपि . १. म पाठो पृट, मिगीय र ३. 'लग्यमा अ.दिति र ५. अयोति नास्ति र.र्शनसमर्थसामग्री ७. तदनुमानुटान' र 'पालाभ्याभ्यास अ. व्यभिचारीणि शणिक १०. सभा संविशत प्रेक्षाः र , हेहतकरया र २. उन तक्षण अ ३. व्यतिरेके र ०. नैकम्याव्यमि' र .. व्यभिचारदीभ १. प्रत्यभिशान्यायानयेन् । व्यभिचार शंकातयार ७. स्तावदेकदास्यभार र ८ कियेयं र १. अन्य जातीयामिति नास्ति र १०. तदिति नास्ति न क्षणभङ्गाध्याये पक्षधर्माधिकार: वक्तव्यम् । तत्र यदि तत्करणसमर्थस्वभावोऽम्भोधरः, तत्तणवत् क्षणान्तरेऽपिर कथं कदाचित् क्रियाविच्छेदः ? क्षणान्तनिवर्तनीयक्रियासमर्थरवभावत्वे वा क्षणान्तर- वत् तन्नापि क्षणे सजातीयेतरक्रियाप्रसवप्रसङ्गः। क्षणान्तरेऽपि हि तच्छामर्थ्यस्य संभवाजननं तच्चान्यदाप्यक्षीणम् । कार्याणि हि विलम्बन्ने कारणासन्निधानतः । समर्थहेतुसद्भाचे क्षेपस्तेपां तु किंकृतः ॥ [तत्त्वसंग्रहे ३६५] एतेनाकरणपक्षोऽपि प्रतिक्षिप्तः। यदा विलम्बोऽप्यसह्यः, तदा "दूरोत्सादितम् श्रकरणम् । असामर्थ्य वा समीहितसमयेऽप्यकरणप्रसङ्गः, सदैकस्वभावत्वात् । स्वभाव- भ्रंशे च प्रतिक्षणं क्षयः सिद्धो जलधरस्य । तत्र प्रयोगः, यद् यदा यज्जननसमर्थ तत्तदा तजनयत्येवः । यथाऽन्त्या कारणसामग्रो स्वकार्यम् । स एव या जलधरस्तदवस्थायां वारि धारयन्' कृपीबलविलोचनोत्सवादिकार्यम् , वारिवितरणकाले वा तमित्याम्, शक्तश्चायमुभयदशायामुभयकार्यमर्जितुमिति स्वभावहेतुप्रसङ्गः जननमन्तरेण सामर्थ्य- व्यवस्थायां सर्वस्य सर्वत्र शक्तित्र्यवहारप्रसङ्गः। नियत्तश्चायं प्रतिपन्नो व्यवहारः । न चास्य जननादन्यनिमित्तमुपपद्यते । ततो जननविनाभावे विपक्षे नियमवश्वेन [8a] 'क्षणव्यापकवियोगेनात्मसत्तया *वियुज्यमानो जनन एव विनाम्यतीति समर्थ- व्यवहारगोचरत्वमात्रानुवन्धि जनकत्वं सिद्धमिति व्याप्तिसिद्धिः॥ एवं यद् यदा यत्करणसमर्थ तत्तदा तत्करोत्येव । यथाऽन्त्या कारणसामग्री । शक्तम्चायं सकलक्रियातिक्रमकालेऽपीति। अन्यदा "सर्वथाऽकरणपक्षे योज्यम् । असमर्थस्वभावत्वे तु यद् यत्राशक्तं न तत् तत्करोति, यथा शाल्यकुरं कोद्रवः । अशक्तश्वायमुवाहनोऽकरणक्षणवत् क्षणान्तरेऽपीति व्यापकविरुद्धोपलब्धेः कदाचित् कुर्यादिति हेत्वर्थः । विपर्ययप्रयोगश्च, 1, यद् यन्न करोति न तत् तत्र शक्तम् , यथा शाल्यकुरमकुर्वन कोद्रवः। न करोति च प्रथमक्षणसाध्या क्रियां द्वितीयादिक्षणे, द्वितोयादिक्षणसाध्या १. समर्थ इति नास्ति श्र २. अपोति नास्ति न ३. 'म्भवादेवजनन'। १. 'पाक्षीणं अ ५. तेषां हि त स' ६. किं कुतः थ .. दात् र ६. तदा करोत्येव श्र.. वारिधारण' र १२. अतोश्र १. नियमवत्वे लक्षण' अ २. पाठो घृष्टः श्र ३. बन्धे श्र ४, सिध्यतीति अ ५. अन्यदाऽकारए २ ६. लन्धिः र ७. न र ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो वा प्रथमक्षण इति व्यापकानुपलब्धिर्जलधरस्य तत्तक्रियासु समर्थासमर्थस्वभावतया प्रतिक्षणं भेदमुत्पादयतीति ॥ एवं सर्वथाऽकरणापेक्षया यद् यन्न करोति न तत्तत्र समर्थः यथा शाल्यकुर- मकुर्वन् कोद्रवः । न करोति चाकरणकाले करणकालकार्या क्रियामिति । १°साम- र्थ्यापेक्षया, यद् यत् करोति न तत् तत्राशक्तम् , अन्त्यसामग्रीवत् । करोति चायं तोय- धरस्तोयधारणमिति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिरसमर्थक्षणाद् भिनत्ति करणसमर्थम् । यथा हि जननेन व्याप्यते समर्थस्थितियोग्यता, तथा जननं तयापि । तदसामर्थ्य- विरुद्धं यत् सामर्थ्य तेन व्याप्तं करणमुपलभ्यमानमसामर्थ्य कदर्थयतीति समर्थासमर्थ- स्वभावतया स्वभावभेदः सिद्धस्तोयदस्य । तत्कथं सत्त्वादन्यदनुमानं नास्तीत्युच्यते ? अत्र च समर्थव्यवहारयोग्यताजननयोभिन्नव्यावृत्तिकतया साध्याविशिष्टता हेतोरित्यवान्तरैः कीर्तितं दूपणमनवकाशं वेदितव्यम् । तस्मादेकार्थकारिणः क्षणान्तरा- पेक्षया समर्थेतरस्वभावतया भेद एवेति क्षणभङ्गिन्तया सपक्षतामावहति । बलाहके सत्त्वसिद्धिरविरुद्धा। ननु क्षणभेदेप्ववतिष्ठमानस्यापि भावस्य सहकारिसंगमापेक्षया 'करणाकरण- मुपपद्यमानं कथं स्वभावभेदमापादयितुं प्रभवति ? ततो यथोक्तप्रसंगमौलहेतुप्वने- कान्तः । किं पुनरस्य' समर्थस्वभावस्य सहकारिभिः कर्तव्यम् , यदयमनपेक्ष्य सह- कारिणो न स्वकार्यकर्मणि प्रवृत्तिमालम्बते ? अनुपकारिण्यपेक्षाया अयोगात् । स्वयम् असमर्थस्तु सामर्थ्यमर्थयमानः सहकारिणोऽपेक्षत इति युक्तमेतत् । ततोऽकिश्चित्कराः च सहकारिणोऽपेक्षागोचराश्चेति व्याहतम् । अत्र शंकरः, सहकारिविरहो हि तस्यासामर्थ्यमुच्यते । तचारय सहकारि- साकल्यहेतुभिरपनीयते, तयोरेकत्र [8b] सहस्थितिविरोधात् । साकल्यहेतुभ्यश्च वैकल्यस्यैव व्यावृत्तिः, न तद्वतः साकल्यस्य सहकारिविरहव्यावृत्तिरूपत्वात् । न च 'सहकारिसाकल्यवैकल्ययोराविर्भायतिरोभावाभ्यां तद्वत्तस्तद्भावसिद्धिः, ताभ्यामन्यत्वात् । अतएव सहकारिविरहव्यावृत्तिहेतोर्न तद्वतस्तिरोभावसिद्धिरिति ॥ तस्य ८. न(तत् तत्र समर्थ र १. कार्य क्रिया' र ०. अस]मा र १. नार्य र २. समय र 1. समय॑मिति र ४. स्तोयधरस्य र ". 'भातया घ ६. सत्त्वे ५७. भिद्यमान' र ८. धरणाकरण' र १. पुनः] तस्य र १०. सामर्थ्ययमानःर 1, सपलवै' र २. सहयारि- त्वमेव म्यात्त हेतो' क्षणभङ्गाध्याये पक्षधर्माधिकारः १६ एतदेव न्यायभूपणकारोऽप्याह- सहकारिणस्तस्य कमुपकारं कुर्वन्ति येन तेविना न करोतीति चेत्- कार्यमेव कुर्वन्ति । अन्योपकारकरणे हि सहकारित्वमेव न स्यात् । तथाहि यदि तमेव कुर्वन्ति तदा तत्कारिण एवं स्युः न तत्सहकारिणः । तेन सहेक कार्य कुर्वन्तो हि तत्सहकारिणोऽभिधीयन्त इति । तथा भवतु नामानुपकारकोऽपि सहकारी,. 15.तथा यदि तस्य प्रागेव शक्तिररित कि.न करोति ? नास्ति चेत् - पश्चाद: शकः कथं करोति ? पश्चाच्छ तश्चेत्- शक्ताशक्तयोः कथं न नानात्वम् ? विरुद्ध: धर्माध्यासस्य भेदकवादित्याशंक्य ‘सहकारि साकल्यं हि तस्य शक्तिः। तवैकल्यं • चाशक्तिः । तेन सहकारिवैकल्ये प्रागशक्त उच्यते । पश्चात् साकल्ये च शक्तः धर्मधर्मिणोश्च भेदः प्रसाधितः । तेन शक्त्युत्पादेऽपि नावश्यं तदुत्पादः। अशक्ति- निवृत्तावपि नावश्यं तद्वतो निवृत्तिः, प्रतिबन्धाभावादिति । तदेतत् सर्वमपोहप्रस्तावे धर्मधर्मिणोरभेदप्रतिपाइनेनैव निरस्त वेदितव्यम् , साकल्यवैकल्ययोराविर्भावतिरोभावाभ्यो धर्मिण एव तथावस्थानात् । अस्तु या धर्मधर्मिणोर्मेद एव । नापि सहकारिणामकिश्चित्करत्वे विप्रतिपद्यामहे । केवलं न तावन्त एव सहकारिणः कार्यकारिणः । नापि साकल्यमेव कार्यमर्जति, किंतु सोऽपि भावः । तदर्थं तैरेव १ प्रयत्तमिति न विस्तरेणोपयोगः। तस्य च भावस्य यादृशश्वरम- क्षणेऽनेपक्रियाधर्मा स्वभावः, तादृश एव चेत् प्रथमक्षणेऽपि, तदैव प्रसह्य कुर्वाणो गीर्वाणशापेनापि नापहस्तयितुं शक्तः । किं पुनस्तवामुना मर्मपीडाजनितविक्लव- विक्रोशमात्रेण ? यथाहि शक्ताशक्ततया भङ्गप्रसङ्गपरिहाराय साकल्यवैकल्यलक्षण- धर्मान्तरस्वभावे शक्तयशक्ती भिन्नस्वभावे कल्पिने, तथा न सोऽप्यपक्रियाधर्मा स्वभावो भावाद् भिन्न एवाभिधातुं शम्यः, मावस्याकर्तृत्वप्रसङ्गात् । अथ यथा शक्त्यराक्ती भिन्नौ धौं प्रतिज्ञानीमहे, न च तयोरुदयन्ययाभ्यां भावस्य किश्चित् , तयाऽक्षेपक्रियाधर्मत्वं पक्रियाधर्मत्वं च धर्मान्तरमेव । तच्च "सहकारिसन्निधानप्रत्ययभावाभावाक्षेपमुदेति व्येति चेति । तथैव भावस्य न किवि- दित्युच्यते। उच्यताम् । केवलमस्तु नेदानी कार्यजन्म, कारणाभिमतस्य तादवाथ्यात् । तथाहि यथा न सहकारि एव, नापि साकल्यमेव जनकं तथा साकल्ये [9a] सति' ३, शक्तिरिति र १, नेति चेत् र ". 'कल्ये शक इति र ६. धर्मिधर्मणो र .. ८, एव...कारिणामिति नास्ति आ है. एतदर्थ र १०. प्रतिपन' र १. गोपेना' र २. शक्तः १. शक्त्युक्तो (1) अ ४, धापन' र ५, चेतोति नास्ति र ६.. तथेति नास्ति र ७. " स्थानतः र नभि' प्र कृतम्, २३ ज्ञानश्रोमित्रनिंबन्धावलौ सङ्केतेनं परिहारमारचयतीति महन्नैपुण्यं नैयायिकप्रवरस्य । यो हि धूमादत्राग्निना भाव्यमित्याह- तेत्रापि यदि कश्चिद् गर्दभादौ धूमशब्दं संकेत्य वहिमपढ्यीत, न कश्चिद् दोपः। क्षणिकवादी हि यजनयतीति समाख्यया यदनन्तरभावि कार्य तत्स्वरूपं शक्तमित्याह । न चेदमपूर्व सङ्केतमात्रम् । लोकेऽपि हि जननंद्वारक एव" शंक्तव्यवहारः। यद्यपि च साकल्यवत एव जननं तथापि न साकल्यद्वारेण शक्त उच्यते, किं तु जननात् । क्षेपवति साकल्येऽपि शक्तव्यवहारस्याञ्जसस्य भावात् , अनध्यवसितसहकारिविशेपसाकल्यस्यापि जननदर्शने इदमत्र शक्तमिति व्यवहारात । तादृशं च स्वरूपं शक्तिरुच्यते । अस्य शक्तिरिति भेदनिर्देशेऽप्यस्य स्वरूपमितिवद- भिन्नैव । स च जनयिता स्वभावः प्रागप्यस्ति, न च जनयतीति नियतं माता च धन्ध्या चेति': प्राप्तमिति । अत्र प्रकरणे यदि नाम त्वया क्वचित् शक्तिशब्दनिवेशनं तदाविर्भावतिरोभावाभ्यां च न भावस्य किश्चित् । ततः प्रस्तुते किमायातम् ? यत् खलु जनयितृरूपमजनयितृभावादभिन्नं तयोर्यदि नोदयव्ययौ कुतः [10a] कादाचित्कता कार्यस्य ? उदयव्यययोगे वा स्वभावभेदस्तदवस्थः। यदि तु तदपि न जनयद्रूपं भिन्नमेव, तदा तरयापि नोदयव्ययाभ्यां भावत्रुटिः । केवलमजनक' एव भावः स्यादिति मूलनाशः । तस्माद् ब्रूयाः किञ्चित् किश्चित्करस्य कचित् कार्यकालभेदेन शक्ताशक्तस्वभावयोविरुद्धधर्माध्यासाद् भेद एव । श्रतएव यदाह भूपणकारः, तन्न कालभेदेनाविरोधात् । यथाक्रियोत्पत्तेः पूर्व निष्क्रियः स्फटिकः, स एव पश्चात् सक्रियः । साध्यत्वाददृष्टान्त इति चेत्- न प्रमाण- सिद्धस्य साध्यत्वायोगात्। एवं हि विरुद्धधर्माध्यासाद् भेदोऽप्यसिद्ध' इत्यपि ध्रुवाणः कथं वार्यते ? तस्माद् ययोधर्मयोर्यथा विरोधो दृष्टः, 'तयोस्तथैवाभ्युप- गन्तव्यः । यथा स एव हेतुः स्वकार्य प्रति शक्तः, कार्यान्तरं प्रत्यशक्त इत्येकस्यैय विपयभेदं प्रति शक्त्यशक्ती न विरुद्ध, तथा कालभेदेनापि शक्तिभेदे शक्तिमदभेदस्य प्रमाणसिद्धरुभयत्राविरोपादिति । एतदप्यसारम् । एतया हिण्डीरपिण्डाडम्यरं विडम्मयते । तथाहि न खलु" प्रमाणसिद्धिर्नाम प्रत्यक्षानुमाने परिभूयामिधातुं शक्यते । तत्र प प्रत्यक्षमिति न प्रत्यभिज्ञायिकल्पादन्यत् । सा प नियारिता' । २. 'मावरती र नेपुन र ४. उसनयतो १५ समास्थ्येय र इ. शफमाह प.. एकर दर्शन र १. सर्वजन' र :.. यारो नास्ति र १. 'लं जनर्फ र २. पूर्णनाशः र २. . स्यमा ४. होति त्यसम् ध ५. मेदोऽमिन ५. दृश्योः र .. मेदेशिर ८. उभयत्र विर १. विम्ययतिर १० सगनुर १. गरिताच क्षणभङ्गाध्याये पतधर्माधिकार २३ यथानुमानमाह शंकरः स्थिरसिद्धौ नोत्परयनन्तरं विनाशी मावः प्रमेयत्वात् । 'वस्तुव्यावृत्तिवदिति । अविद्यमानविपक्षत्वादन्वय्येव हेतुः । प्रमेयत्वस्य, क्षणिकत्येन विरोधाभावात् सन्दिग्धव्यतिरेकमिति चेत्- न खलु क्षणिकत्वे कस्यचित् प्रमेयत्वं सिध्यति, क्षणस्थितिधर्मणः प्रमाणकालेऽतिपातात् , अतीतस्य च प्रत्यक्षत्वेऽति- प्रसङ्गात् । तदपि मनोरथमात्रम् । तथाहि । मा भूदतीतस्य ग्रहणम् । पर्वमानस्य च क्षणिकस्यैव क्षणिकेन ज्ञानेन ग्रहणं भविष्यति । तस्मादविरोध एव प्रमेयत्वक्षणि- कत्वयोः। अथ कारणं विपय इति ज्ञानात्" प्रागपेक्षितसत्ताकोऽर्थः क्षणान्तरेऽननुवर्त- मानो न ग्राह्य एव स्यात् , क्षणान्तरानुवृत्ती वा अक्षणिकत्वमेवेति चेत्- तत् किमियं राज्ञामाज्ञा यदजनकेन ग्राह्यण न भवितव्यमिति ? अयमस्य समय एवेति चेत्- न्यायस्यायमवसरो न समयस्य । तस्मात् समयमनपेक्ष्य वादन्यसनिना न्यायोपन्यासेन परो बोधयितव्यः। समयस्य हि साधनत्ये सर्वसिद्धायो नाम न किश्चित् । न्यायस्तु समयवाधनायैव कथं समयमेव शरणीकुर्यात् ॥ ] कथमजनितेन ग्रहणमतिप्रसङ्गश्चैवमिति चेत् ? जनितेनापि कथं ग्रहणम् ? जायमान हि ज्ञानं विषयमनुभवदुपजायते । तच्च जन्मविषयकृतमन्यकृतं वा स्यात्, को विशेपः ? अतिप्रसङ्गस्तु साधारणः, चक्षुरादिनापि तस्य जननात् । तस्याविषय- स्वभावत्वादिति चेत्- ननु गृह्यमाण एव विपयो व्यवह्रियते, न जातिनियतः कश्विद् विपयो नाम । ततोऽविपयत्वादित्यगृह्यमाणत्वान्न गृह्यत इति फेदमु[10b]त्तरं संवध्यते । तथाहि स्वभावादेव नेन्द्रियं गृह्यत इति चेत्- न, योगिनां दर्शन- स्वीकारात् । पृथग्जनापेक्षया नियम एप इति चेत् ? पृथग्जनापेक्षया तर्हि सूक्ष्मादयोऽपि स्वभावेनैव गृह्यन्त इति 'नातिप्रसङ्गः। अथवा, पूर्विकव तु सामग्री सज्ञानं विपयक्षणम् । सालोकरूपवत् कुर्याद् येन स्यात् सहवेदनम् ।। ] २. कुम्भव्यावृत्ति र स्यैव केन श्र ५. विज्ञानात् र ६. श्रमाय र ७. ग्रहणमिति प्रस' र ८. तत्त् अ १. कृतमन्य' इति नास्ति र १०. तर्हि १. कथमति'. २. वेकेवत्तर ३. 'धन' श्न [ [ ३. नसल्व'श्र ४.

ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ तेन वा स्वविपयनियतमुत्पादितं ज्ञानं तदेकग्राहि, तत्कारणसामग्रथा वा तन्नियतमुत्पादितमिति निर्विशेषः । अतस्तस्या एव ते.अर्थज्ञाने ग्राह्यग्राहकभावनियत- जन्मनी कथमतिप्रसज्येयाताम् ? अथ साकारवेदनांदिनो हि विपयादेव तत्स्वरूपसंवित्तरुत्पत्तिरभिमता, तत्रातीतग्रहणेऽतिप्रसङ्गः, ग्रहणक्षणानुवृत्तौ च स्थिरसिद्धिरिति विवक्षितम् । तत् किमयं प्रसङ्गहेतुर्य परोपगमनमनपेक्ष्य न भवति ? तथा च सति विपर्ययपर्यवसा- नात् तव स्थिरसिद्धिरतीतग्रहणं वेवि न ग्राह्यात्तत्स्वरूपज्ञानोत्पत्तिरिति स्यात् । एवं च सति व्यक्तमन्यद् भुक्तमन्यद् वान्तमिति न्यायः । स्थिरमारब्धः साधयितुं तद्विपर्ययेण साकारबोधं विधुरयतीति । अथ सौत्रान्तिकस्येदमुभयमसमञ्जसमितीयन्मात्रमुच्यते, तदपि नास्ति । साकारवेदनोदयपक्षस्थिती हि द्वितीयक्षणानुवृत्तावप्यर्थस्य जडतया प्रकाशानुपपत्तेः 'विपर्ययसरूपस्वरूपसंवेदनमेव ज्ञानस्य विषयवेदनम् । एवं च न वर्तमानानुरोधः, अतीतेऽपि तत्प्रत्ययासत्तरप्रच्युतेः। न चातिप्रसङ्गः, विषयान्तरेणापि सारूप्य- समर्पणात् । न च तन्मतनिर्वाहः प्रकृतः । भवतस्तु तन्मताश्रयेणापि प्रमेयत्वहेतुः स्थिरसिद्धये न' प्रभवतीति सिद्धमनेकान्तपरिहारादिति । ततः स्थिरवपुपि प्रमाणान्तर- सिद्धरयोगात् वनोऽपि पक्षकुक्षौ निक्षिप्तः, किं पुनः स्फटिको बराकः ? तदयं सक्रियाक्रियावस्थयोर्भिद्यमानः कथं कालभेदेनाविरोधे दृष्टान्तीभवितुमर्हतीति ? यच्च विषयभेदनेव कालभेदेनापि शक्त्यशक्त्योरविरोधप्रतिपादनम्, तदप्यनौपयिकम् । प्रवियोगी हि धर्मो विरोधकः सर्वत्र । न च ५स्वकार्यकरणस्य परकार्याकरणं प्रत्य- नीकम् । किं तु स्वकार्याकरणमेव । एवं परकार्याकरणरयापि परकार्यकरणं प्रत्यनीकम् । न स्थकार्यकरणम् । स्यकार्य न करोतीति व्यवच्छेत्तुमेव हि स्वकार्य करोतीत्युच्यते । प्रत्यक्षव्यापारश्च ते स्वकार्यकारिणं 'परकार्यकारिणं च भावभेदेनावस्थापयति । फालभेदे तु नकताव्यवस्थापक' प्रत्यक्षम, प्रत्यभिज्ञाया दूपितत्यात् । ततः स्वकार्यस्य करणमकरणं च परिशिष्यमाणं न विरोधपरिहाराय पर्याप्नोति । ५. ऽयंमिया] र ५. मानानुत्तिा र सानात न च । ६. तदिनि नास्ति । ७. क्षणानगु. पृश्या'भ. विषयता'. तम्मात्र १०. प्रकृतिः। नेति नाग्तिर २. प्रमाण' भ 1. इक्रियति नास्तिर १. म विरोधर' र ५. सर्वमानवा'.. 'गेप हि १. 'पानर 5. प्रयांकार 1. 'देन म्यवस्था र .

सण महाध्यायेऽन्ययाधिकारः १ , "कालानेकत्वापेक्षस्वकार्यकरणाकरणं' विरुद्धमिति चेत् ? स्यादियमपेक्षा परभागभागिनी यदि विषयभेदवदभेदापादकप्रमाणधृत्तिः स्यादित्युक्तप्रायम् । भवतोऽपि तदनपेक्ष्य विरोधस्थिती किं प्रमाणमिति चेत्- उक्तमेव, यद् यदा यजननसमर्थ' [lla] तत्तदा जनयत्येवेत्यादि, सहकार्यपेक्षायाश्च तत्सन्निधानासन्निधानयोः कार्यार्जनप्रसङ्गेन निरस्तत्वात् । तस्मात् जनयद्पमेव शक्तिर्विवक्षिता क्षणभर- वादिनः । तस्याश्च भेदे कथं न भावभ्रंशः ? यच न्यायभूपणेन प्रलपितम् , यद्यस्य भिन्ना" शक्तिः शक्तिमतोऽभ्युपगम्यते, तथापि' नावश्यं शक्ताशक्तयोर्भेदः । कस्मात् ? त्वन्मतेऽपि धर्मभेदादू धर्मिभेद- नियमासिद्धेः । तथा च मिन्नेऽपि कार्य सहकारिणां पृथगुपयोगं दर्शयवाऽभिहितम्- मृत्पिण्डादेम॒त्स्वभावेभ्य इत्यादि हेतुविन्दु लेखित्वा । यथा च तत्र मृदात्मतादिस्वभाव- भेदेऽपि न कार्यभेदः, तथा शक्ताशक्तादिस्वभावभेदेऽप्यभेदोभविष्यति, अबाधित- त्वाध्यवसायस्य' समानत्वादिति, तदप्यनेन प्रत्यादिष्टम् । सन्ति हि धर्मा थे परस्पर- विरोधिनोऽविरोधिनश्च । न तु धर्मा इत्येवर विरोधाविरोधः । न हि ब्राह्मण्यं वैयाकरणत्वेनाविरुद्धमिति चाण्डालत्वेनाप्यविरुद्धमित्यभिधातुं शक्यम् । न चात्र ब्राह्मण्यव्याप्तं चाण्डालत्वम् । न च वैयाकरणत्वेनापि विरुद्धम् । यथा चात्र स्वप्रति- योगितामण्येतरत्वमेव विरोधमाधत्ते न वैयाकरणत्वेन, तथा जनयदूपमजननतयव" ६विरुद्धभावान्न वस्तुसन्तानभेदेन । नीलचतुरस्रादिता तु श्वेतपरिमण्डलतादिभि- विरोधमासादयतु, न तु कचित् कार्यकारणादिभिः। अतो यदि विरोधगन्धा- संभवात् संस्थानमृत्स्वभावयोरभिन्नेन धर्मिणा भाव्यम् , तत् किमत्यन्तप्रत्यनोकयो- रेककार्य प्रति' जनयद्पेतरयोरपीति कः सचेतनकश्चिन्तयेत् ? विरुद्धाविरुद्ध- त्वमेव' कथमचगन्तव्यमिति चेत् ? यव्यवच्छेदेन यद्विधानम् , यद्विधानेन वा यद्वधव- च्छेदः, तत्तेन विरुद्धम् । न च मृन्मयमिति विधानेन पृथूदरताव्यवच्छेदशङ्कापि संभवति । वजनकाभिधानेन चातजनकत्ववं व्यवच्छिद्यत एव, अतजनकत्वेन च वजनकत्वम् । न तज्जनकमित्येव ह्यतज्जनकमिति नक्समासवाक्यमपि विस्मारि । १०. कालैकत्वापेक्षं र 1. स्वकार्यकारण अ २. 'स्वरूपं र ३. प्रसङ्गो म र ४. मेदेयं र ५. यद्यमिनार १. तदापि र ७. तस्मात् र ८, नियममिद्वेः र १. चाभित्रेऽपि र १०. कारो नास्ति थ १. 'त्वावसाय' र २. धर्म इत्येव र ३. विरोधोऽविरोधो वा' र ५, विरुद्धधर्म- मिति र ५, मजनयतैव र ६. विध्यतां। नवर्ण' र है तदिति नास्ति 10. 'रेककार्यस्मृति' श्र १, त्वेति त्यक्तम्भ न. ७. ततो र स्वभावापर' ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलो "तस्माद् ययोधर्मयोर्यथा विरोधो दृष्टः तथैवाभ्युपगन्तव्य इत्येवमेव विशेषमभिप्रेत्य युक्तः, नैककालापेक्षया, समानप्रमाणयोरप्रवृत्तेः। येन हि कालभेदेनाभिन्नमेव' वस्तु सक्रियाक्रियनीलानोलत्वादियुक्तमभ्युपगतं, यस्य वा तदात्मनि प्रमाणं प्रवृत्तं, तस्य कचिद्विवादसंभवे कालभेदेनाविरोधः तद्वतीति युक्तम् । तच्च द्वयमपि नास्तीति व्यक्तम् । अत एकत्वाध्यवसायस्याबाधितविषयविशेषणमसिद्धम् । एकत्वाध्यवसाय- मानं पुनरनैकान्तिकं वाधकापेक्षमेव । अन्यथा केशादावपि न वाधकमपेक्षेत । बाधक घोक्तम् । यदप्ययं स्वप्नायमान इव विप्लवते । . अथ नैवाभिन्नात्मनः कस्यचित् स्वभावभेद इष्यते, एवं तर्हि सहकारिपृथगुप- पयोगकथनं बालोन्मत्तप्रलपितं स्यादिति । तेन यदि [11b] धर्मधर्मिणोस्तादात्म्य- 'तिरस्कारेण भेदापादनमात्रमिष्टम् , तदा न प्रकृतोपयोगि । तथाहि धर्मिणः सकाशाद् धर्मा भेदभागिनो भवन्तु न वा ? सन्ति तावत्केचिदन्योन्यविरोधिनो ये स्वाधिकरणं धर्मिणमभित्वा नोच्छसितुं शक्नुवन्तीति विवक्षितं क्षणिकवादिनः । तत्रानेन ताशो' धर्मा एव न सन्ति, सन्तोऽपि वा कालाद्युपाधिसापेक्षा भेदसाधव इत्येव वक्तुं न्याय्यम् । पृथगुपयोगात् सहकारिणां धर्मिणः पृथगेव त इति किमनेन ? यदि तु स्वाभाव्यभाज एव भेदका न भिद्यमाना इति समयोऽस्य स्यात् , युक्तमेतत् । यावता वलनादयोऽप्यवलनतो भेदका दृष्टा एव । ते च क्रियादिरूपत्वाद् भिन्ना एव । तस्मात् कल्पनोपरचितविभागा भवन्तु सौगतमतेन, भवन्मतेन वा, तात्त्विकभेदो धर्मधर्मिणोः किमिदानी नैकान्तेन ? प्रस्तावान्तरं हि तत् । दुप्परिहरास्तु धर्मा धर्मिणं भिन्दाना ये विरोधस्थायिन इति सिद्धं साध्यम् । श्रथ कार्यादभेदश्च स्वभावानां पृथक् सहकारिकारणकलापोपयोगविषयत्वं चेति दुःश्लिष्टतामानमुद्भाव्यते परनयस्य ? तदापि प्रस्तुतक्षतेरभावात् किमनेन ? भेदवतामपि भेदकत्वाद् धर्माणां दुःश्लिष्टताभासता च मिन्नसमयस्थानां' परस्पर- मगणितेपु स्थानेषु संभवति । तत्त्वं तु कीगिति तत्तत्स्थाननिरूपणे व्यक्तीभविष्यति । २. इत्तेवर ३. 'न भिन्न च ४. तददिति र ५. स्वत ६. 'स्यावाधितविशेष...मसिद्धम् य .. यदर्य . पयं नर १. स्यादित्यादि में १०. 'मभित्वो नामित्र १. नेन दशोर २. विति नास्ति र ३. भिद्यमाना इति नास्ति र ४. चक्रादि र ५. विभागात् वर्णकार .. धर्मा' इति नास्ति घ७. चेति नास्ति घ८. परममयस्य तथापि र ६. 'यभासता च भिन्न- समयस्थानार . चणभङ्गाध्यायेऽन्वयाधिकारः २७ तत्र' यदि प्रस्तुतानुपयोगियत्किश्चिद्विस्तारयता स्थातव्यमित्यभिमवम्, सर्वस्य शक्यमेतत् । न चैतावतैव धर्मधर्मिवादपरिसमाप्तिः। तत् किमस्य गर्भिफमनति- शयानस्य निन्दावचने निर्बन्धेन ? तथा च सति तस्मान धर्मभेदादेव धर्मिभेद इति 4°निगमनमप्यस्यायुक्तम् । बौद्धः किल [न] धर्माणां भेदमात्रेण धर्मिभेदमाह । किं तु विरोधेन । अन्यथा कृतकत्वानित्यत्वादीनामपि धर्मभेदमाचक्षीत । अनेनापि स्वयं विरुद्धधर्माध्यासादित्यवरमुत्थापितम् । तद् यदि विरोधभेदमात्रयोविशेष न पश्यति, युक्तमाहेति किमपरं वक्तव्यम् ? यदप्ययमेवाइ-यो ह्यनन्तरकार्यकरणस्वभावः स कथमादी तत् कार्य कुर्यात् ? अथ कुर्यान्न तर्हि उत्तरकार्यकरणस्वभावः । न हि नीलोत्पादनस्वभावः पोतादिकमपि करोति । न च प्रथमोत्तरकार्योत्पादनस्वभावभेदात् तद्वत्तोऽपि भेदः, स्वभाव- भेदस्य व्यभिचारित्वेनोक्तत्वादिति । तदपि निःसारम् । यदि हि स्वभावशब्देन' स्वलक्षणमभिप्रेतम् , तदा तद्नेदे भेद एव वस्तूनाम् , क व्यभिचारवार्ता ? तस्मात् स्वभावभेद इति कल्पितधर्मानानात्वं युक्तम् । न च तन्मात्रेण धर्मिभेदमापादयति परः। किं तु विरोधेन । न च तद्विरोघेऽपि धर्मिभेदव्यभिचारोऽस्ति । विरोधो हि न भेदं व्यभिचरति । भेदस्तु विरोधं व्यभिचरतीत्युक्तप्रायम् । ननु यदि कल्पिता एव ते धर्माः क विरोधः, क वा [12a] भेद इति चेतं ? इह द्विविधमभिधेयं कल्पितशब्दस्य, तत्तद्व्यावृत्तवस्तुसंभवे भेदमात्रं कल्पना- वभासि, तदपि कल्पितं कुवलयनोलत्वादिवत् । कल्पनामात्रनिवेशि च कल्पितं करिकेशरत्रिगुणीमयत्वादिवत् । तत्र यद्यन्तिमः कल्पितार्थः स्यात्, न भेदविरोधादिति युक्तम् । प्राचीने तु कल्पितार्थे वस्तुस्वभावस्यैवाध्यवसानाद् भेदो विरोधो वा व्यवस्थाप्यमानः संवादमादायैव वर्तत इति न दोषः । यञ्चेदम् , उत्तरक्षणे यकार्य कर्तुमस्य स्वभावः, तस्कथं प्रथमक्षणे कुर्यात् ?' अन्यथोत्तरकार्यकारितेवन स्वभावस्येति, तदप्यपरिभाज्य भापितम् । स्थिरस्वभावत्वे हि मावस्योत्तरकालमेवेदं कार्यम् , न पूर्वकालमिति कुत एतत् ? तदभावाञ्च कारण मप्युत्तरकार्यकरणस्वभावमिति कुतः ? अर्थानुरोधिन्यो हि वाचः शोभाभाजः, " वागनुरोधादर्थतथाभावो राजवत् । किं कुर्मः, उत्तरमेव तस्य जन्मेति चेत्- अख १०. नियमन र १. [तरकार्य र २. भेदोतत्वतो र ३. तदि' र ४. 'धर्माणां नाना र ५. धर्म नास्ति थ६. चेति नास्ति र ७. [भ]वतो र ८. 'थेतरर २८ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलौ स्थिरत्वे तु तदनुपपद्यमानमस्थिरतामादिशतु । स्थिरत्वेप्येप एव स्वभावः, तस्य यदुत्तरक्षण एव करोतीति चेत्-हतेदानी प्रमाणप्रत्याशा, प्रमाणवाधितेऽपि स्वभावा- लंम्बनेन' निस्तरणात् । धूमादत्राग्निरग्नेरभावाद् वा नेह धूम इत्युक्तेऽपि हि शंक्यमभिधातुं, स्वभाव एवायमस्य यदिदानीमत्र निरनिरपि धूम इति । तस्मात् प्रमाण- सिद्धे स्वभावावलम्बनम् , न स्वभावावलम्बनेन प्रमाणविलोपः । प्रमाणनिर्णयश्च विहित एव । नीलोत्पादनस्वभावश्च न पीतादिकं करोतीत्यसमीक्षाख्यानम् । उपादान- त्वेन हि तत्करणनिषेधो, न तु सहकारिकारणत्वेनापि, सहकारितया तत्रापि कथञ्चि- दुपयोगस्याशक्यबाधनत्वात् । न चान्यवर्णस्यान्यवर्णोपादानतानिपेध एव । दृश्यते हि पीतैव हरिद्धा चूर्णसहकारिका रक्तस्योपादानं भवन्तीति निदर्शनमसङ्गतम् । यदि. च यथा न नीलः पीतमुत्पादयति तथा नोत्तरजनकः पूर्वमुत्पादयति । एवं तर्हि यश्चोत्तर- जनकः, यश्च नोत्तरजनकः, तयोर्भेदोऽपि किं नेष्यते, यथा यन्नीलं तन्नानीलमिति ? तदलमेवंविधप्रलापेपु निर्बन्धेन । स्थितमेतत् परस्परविरुद्धधर्माध्यासाद् देशभेदयत् कालभेदेऽपि जनकाजनकस्वभावयोर्भेद एव । एतेन यदपि न्यायमञ्जरीकारः प्राह, ननु कार्योत्पत्तिहेतुर्येपां सन्निधिमपेक्षते ते खल्वपेक्षितसन्निधयः, सहकारिप्रत्ययास्तस्य किं कुर्वन्ति ? न किञ्चित् । केवलं कार्यमेव येपां भावाभायावनुविधत्ते ते कार्येणैवापेक्षितसन्निधयः सन्निपतन्तः तदेव कार्य विवक्षितं हेतुना सह कुर्वन्तीति सहकारिण उच्यन्ते । न तु येन सह फुर्वन्ति तस्यैव कर्तारो भवन्तः सहकारिणो भवितुमर्हन्ति । [12b] "तरमादक्षणिकस्य स्वकार्यनिर्माणे द्विविधं सामर्थ्यम् , एकं निजं सामर्थ्यम् , द्वितीयं चागन्तुकं सहकार्यन्तरम् , तयोरभावे तत्कार्यानुत्पत्तेः । तस्मादेव हि द्विविधात् सामर्थ्यात् कार्योत्पत्तेरभ्युपगमात् । एकमक्षणिकं गृहीत्वा तस्मादेव कार्योत्पत्तिं संभावयन्तः सामर्थ्यमेव हेतूनामविज्ञातवन्तः परे । यस्मादक्षणिकस्यापि क्रमवतीपु तासु तास्वर्थ- क्रिया फतव्यासु क्रमवत्सहकार्यन्तरमेव सामर्थ्यमङ्गोकुर्मः। तथा च क्रमवत्- सहकारिनानात्वादपि क्रमवत्कार्यनानात्वोपपत्तेरशक्यं भावानां प्रतिक्षणमन्यत्वमुप- पादयितुमिति । १. विति नास्ति च .. 'विशतु र .. 'धावलम्यनेन र २. 'पारफरयो । ३. ते इति नास्ति म ५. 'म विरुभ्यते र ५. यस्मात् घt. ध्योरभावे तत्वार्ये तयोरभावे र ७. यार्यानुप. पसेम , क्षणभङ्गाध्यायेऽन्वयाधिकारः २६ तदप्यपारतम् । यद्यपि हेत्वन्तरकल्पितं सामर्थ्यमविज्ञातमरमार्फ तथापि यजनयतोति व्यवहारगोचरीभूयमापन्नं स्वरूपमवश्यमभ्युपगन्तव्यम, भावस्य स्खलक्ष- णाख्यं सामर्थ्य संख्यातमस्मन्मते । तत् किं प्रागपि पश्चादेव वेति' विकल्प्य दूपण- मुदीरितम् ? तत्र किमनेनोक्तं भवतीति निवेदितमेव । यत्तु कार्येणैवापेक्षितसन्निधय इत्युपस्कृतम् , तदपि निरुपयोगम् । यदि हि कार्यमेव स्वजन्मनि स्वतन्त्र रयात् , युक्त- भेतत् , केवलमेवं सति सहकारिणामपि सामर्थ्यरूपताकल्पनमफलमिति, हेतोः सामर्थ्यमनपेक्ष्य स्वातन्त्र्यादेव कार्य कदाचिद् भवति कदाचिन्न भवतीति किं हेतु- सामर्थ्यसमर्थनव्यसनेन', व्यवहारमात्र या सामर्थ्यमिति, न तु कचित् किश्चित् समर्थ नामेति प्राप्तम् । अस्तु को दोप इति चेत् ? सन्तो हेतवः सर्वथाऽसमर्थाः, असत्तुर कार्य स्वतन्त्रमिति विशुद्धा बुद्धिः । उत्पत्तौ तु सद्रूपं कार्य, किमर्थमर्थान्तरमपेक्षत इति निरूपय तावत् । तस्मात् सामग्रीमपेक्षते कार्यमित्यनेनाक्षरेण सामग्रयेव जननसमर्था कार्यस्ये- त्येवार्थः न च सा समग्रेभ्यो भिन्ना । ततः समग्रा एव जनकाः। भिन्नत्वेऽपि वाऽर्था- न्तरमिव साकल्यमपि सहकारीति न विशेषः । ततो यावन्तः सहकारिणस्तावन्तः" प्रत्येकं समर्था इति प्राग्विद्यमानानां कथं क्रियातिक्रमः ? साकल्यमेव हि पश्चादुप- पत्तिमदिति समयः, तदपि वा तेभ्य एव सहकारिभ्यो 'लभ्यसंभवं प्रागपि तेव- सत्सु कथं सत्तावियुक्तं कदाचिद् यावदेकस्यापि प्राग्भावः अथ कार्यस्यैवायमपराधो. यदमीष्वसमर्थेषु कदाचिन्नोत्पद्यत इति चेत् ? सर्वावस्थासमानेऽपि कारणे यद्यकार्यता। स्वतन्त्रं कार्यमेवं स्यात्तन्न कार्य तथा सति ।। [वार्तिकालकारे १. ३६६] इति किं न पश्यसि ? स्यादेतत् । न तद्भावेऽवश्यं भवतीति तत्कार्यमुच्यते किं तु तदभावे न भवत्येवेति'व्यतिरेकप्राधान्यादिति चेत् ? ८. यद्यपि हि', यद्यभिहितत्वत्वारि र १. पश्चादेवेति र १०. 'स्यायुक्त' र १. हेतोः सामर्थ्यभ- समर्थव्यसनेन श्र २. अप्सतु र ३. सद्रव्यमानं र १. °न्तरमेव श्र ५. सह...स्तावन्त इति नास्ति म ६. लभ्यं सं' ७, तेषु स(सु) र ८. वियुक्ता श्र. मतत्-हेतुबिन्दुटीका, पृ० ३६०॥ स्यान कार्यन्तत्- वार्तिवाल पृ: ५६ ३० ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावलो तद्भावेऽपि न भावश्चेदभावे भाविता कुतः । तदभावप्रयुक्तरय सोऽभाव इति तत्कुतः॥ [वातिकालङ्कारे १.४११] यदि हि स्वयं भवनं भावयदेव' कार्य हेतुः, तदा तदभावप्रयुक्तोऽस्याभाव इत्यपि स्यात् । यदा तु हेतौ जननोन्मुखेऽपि स्वातन्त्र्यादेव न भूतमिति कथं तदभाव- प्रयोजकोऽरयाभाव इति प्रतीतिः ? तस्माद् यदि कार्यकारणभावः [13a] तदा नियतं यथैव तदभावे नियमेन न भवति, तथैव तद्भावेऽपि नियमेन भवेत् । अभवच न तत्कारणतामात्मनः क्षमते। तदयं प्रयत्नपरम्परयापि हेतूनां समर्थासमर्थलक्षणोदय- व्यययोगो जारगर्भ इव गोपयितुमशफ्यश्चतुरबुद्धिपु॥ यदप्याह शंकरः । न च सर्वत्र सहकारिभेदेन कार्यभेदादपि कारणस्य भेदः सिध्यति । यथैकत्वेऽपि सहकारिभेदाद् पविज्ञानवर्तिविकारज्वालान्तराणि प्रदीपः करोति, न चासो भिद्यते, तदभेदस्य प्रमाणसिद्धत्वादिति । अपूर्वोऽयमस्य दम्भारम्भः। यदयमक्षेपक्रियाधर्मा' स्वभावः शक्तिशब्द- वाच्यः, स' किं प्रागप्यस्ति, यदि वा संप्रत्येवेति विकल्प्य चोद्यशक्तिवाच्यं मम सहकारिसाकल्यमिति ब्रवीति, शक्त्यशक्तिलक्षणविरुद्धधर्माध्यासाद् भेद इत्य- भिमतेन कार्यभेदात् कारणभेद इति समाधत्ते- कः खलु कार्यभेदात् कारणभेदं : वक्तुमुपक्रान्तो यत्रैवमुच्यते, सहकारिभेदेन यः कार्यभेदः स न कारणभेद इति", अपि तु यस्य यदा 'यजननस्वभावः सोऽवश्यं तत्करोत्येव । नहि प्रदीप एव विज्ञानादि- कार्याणि सकृत् कर्तुं समर्थः क्षेपेण जनयति । तद्वद् वा क्रमभाविन्यपि कार्याणि सजातीयविजातीयानि कि न तदैव करीति ? अतरतेपामन्य एव कारको दीप इति युक्तम् । एवमन्यत्राप्येप एव न्यायः । यत्पुनराह, प्रदीपादिव्यत्तीनामिय' प्रत्येकमुत्पत्तिविनाशकारणानुपलब्धेरभ्रान्तं स्फटिकादेरवस्थितिविज्ञानमिति, तदप्यन्धशरक्षेपायते, प्रदीपेऽप्यन्यान्यस्योत्पत्ति- कारणस्यानुपलब्धेः । वतिरनेहादयो हि प्रदीपहेतवः, ते च प्रतिक्षणं प्रतिलवादि वा. 50. 'फेऽस्य- हेतुयिन्दुटोका. पृ० ३६० 1. स्वयम्भवन्ताव यदेव र २. तथैतद्भव र ३. भयत र ४. वारणमेदः र ५. भेदम्विज्ञान थ ६. तदाभेदस्य र ७. धर्मो घ८. स इति नास्तिभ १. भेदे वर्षमुए र १०. वारएमेदक इति र १. यमननः स्व२. भावीन्य र ३. 'भेवर ४. 'देव्यवस्थि र .

क्षणभङ्गाध्यायेऽन्वयाधिकारः न्यान्यो भवन्तोत्यध्यवसायः कस्य संभवति ? अन्यथा स्फटिपेऽप्यन्यान्यीभवति पूर्वपूर्वमन्यदन्यदुत्तरोत्तरस्य कारणमन्ययव्यतिरेकानुवृत्तेरिति किं न गृह्यते ? यद्यपि च* प्रदीपे कालभेदेनान्यबुद्धिरस्ति तथापि न तैलवयोः, वत्कथं प्रदीपादिव्यफीना- मुत्पत्तिकारणोपलब्धिर्न स्फटिकस्येत्युच्यते ? विनाशकारणं तु चिन्तयिष्यामः । नापि प्रदीपभारतया वत्कारणभङ्गः सङ्गतो वक्तुम् , कारणाभेदात्कार्यरयापि प्रदीपस्याभेद- प्रसङ्गात् । अथ वर्तिस्नेहयोः क्षय उपलभ्यते , प्रदीपस्यापि क्षीयमाणदेशव्याप्तिवियोगात्, स एव क्षय इति चेत् ? तैलं प्रबलमासीदिदानीमल्पं वर्तते । वतिरप्येवम् । प्रदीपोऽप्यन्यान्यतैलवर्तिभागपरिहारेणान्यान्यतदागन्यापीति, सर्वथा निवृत्तिस्तु फथ- मसातुं शक्या, प्रत्यभिज्ञानस्य तदवस्थत्वात् ? अथ वादीनामपचयकालेऽवयवे क्रियोत्पद्यते। ततो विभागोदयः। ततः संयोगनाशः । ततोऽपि तदारब्धद्रव्यनाशः। पुनः क्रिया, संयोगात् 'इतरद्रव्योदयश्चेवि नेकद्रव्यनिर्वाहसिद्धिरिति चेत् ? अनुभवभुवमवतरन्नपि यद्ययं प्रपश्चम् आद्रियते, यौद्धोऽप्येवं स्वप्रक्रियामुद्घोपयन् कथं वार्यः? [13b] पूर्वकेभ्यः सभागहेतुभ्यः सहकारिणमपरमर्थमन्ततो यातातपतिमिरादि सिमासाद्य] तेभ्यः परस्य समानपरि- माणस्य यथा सहकारिवलसङ्केतं न्यूनस्याधिकस्य वा संभव इति न स्फटिकशतकोटि- प्रभृतीनामेकतानिर्वाहसिद्धिः। यदा पुनरनेन साधनमेवोपन्यस्तं तदा नास्य प्रक्रियया सिद्धिः, त्वत्प्रक्रियया बाधा था। वातादयः किमुपपिन्वन्ति अपचिन्वन्ति वा स्फटिकादी, "येन 'सहकारितया कल्प्यन्ते, प्राग्भावित्वमात्रेण कारणत्वेऽतिप्रसना इति चेत् - न वै स्थूलः कश्चिदुपचयोऽपचयो वा क्रियते तैस्तस्य । श्रतएवात्यन्त- सदृशोदयः । सूक्ष्मस्तु 'अशक्योपलक्षणतया ययेदंतया निर्देष्टुमयोग्यः, तथा निपेमप्य- योग्य एव । एवमनेकवस्तुसंकरे कदाचित्केनचिदुपयोगे न किश्चिद् वस्तु प्रस्तुतोपादा- नस्य सहकारि स्यादिति न सर्वथा सहकार्यन्तरविरहादेकरय जननसङ्गतिरवगन्तव्या इत्युपन्यासस्यार्थः। स्थिरत्वसिद्धौ तु यदि त्वमपि स्वप्रक्रियां' निर्वाहयितुमीशिपे, ". दिनान्यान्यो' र ६. कारणमर्थ अ७. चकारो नास्ति र ८. लक्ष्यतेर , प्रमाण... वतिरप्येवम् इति नास्ति श्र१०. प्रतिज्ञानस्य य. संयोग इतर र २ 'रादि सासा (?) तेभ्यः ३. परिणामस्य श्र ४. अस्पष्टः पाठःश्र ५. स्फटिकादेः र ६ येनेति नास्ति ७., इति चेत् इति नास्ति श्र ८. नैव श्र है. पाठो घृष्टः अ १० अस्ति तत्र.. अशक्योपर २. केनचिदिति नास्ति र ३. स्वमिया ज्ञानोमिननिवन्धावलौ ईपिष्य । बौद्धसाधनविचारस्तावत् प्रस्तुतोऽयम् । तत्र च प्रस्तुतेऽनेककार्येणानेकेन भाव्यमिति केन कर्ण भवतो निवेशितम् , यतः प्रदोपहष्टान्तोकरणं भवतः शोभेत ? - तदिदमुच्यते, अन्यो व्याधिरन्यदौपधमिति । यदप्याह, यदेव च सहकारिभेदेन कार्यभेदे प्रदीपरयाभेदसिद्धौ साधनं, तदेव क्रमवत्सहकारिभेदेन कार्यभेदेऽक्रमस्यापीति , तदप्यत्यन्तमसंवद्धम् । अद्वयाकार- मिन्द्रियप्रत्यक्षमेव हि भेदभ्रंशमाशंसति प्रदीपे । सप्रतिघस्य हि प्रदीपस्य नैकस्थानम् । भिन्नदेशस्य चात्यन्तसदृशस्यापि भेदोपलक्षणमनिवार्य मायागोलकवत् । अत एकाकार- मिन्द्रियज्ञानमेकतायामेव प्रदीपमवस्थापयति । कालभेदे हि भिन्नेऽपि वस्तुन्यत्यन्त- सदृशे प्रत्यभिज्ञानमुपजायमानमुपलब्धम् । न च प्रत्यभिज्ञानादन्यदेकतासाधनम् । तत्कथं तदेव साधनमिति न लवते ? न च सहशतया कालभेदेन प्रत्यभिज्ञानस्य संशयाङ्गत्वं व्यभिचारदर्शनात् , लक्षणभेदविरहात् । सकृदभेदभासिन्यपि प्रत्यक्षेऽना- श्वासः, तथा कचिददर्शनात् । इन्द्रियज्ञाने हि १°क्रमदर्शनेऽपि न योग्यमर्थद्वयं प्रतिघाति. एकोभूयोपलभ्यमानमुपलब्धम् । तत्कथं सर्वत्रानाश्वासः १ तस्मादनुप- योगि प्रदीपदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानम् । एतदेव रूपं दृष्टान्तीकृत्याभिप्रायान्तरमस्य द्योतयन् न्यायभूपणेऽपि यदाह- अपि च येन स्वभावेन रूपं रूपान्तरं करोति, न तेनैव रसादिकम् , रसादेरपि रूपस्वभावताप्रसङ्गात् । ततः सर्व रूपकार्य चक्षुपा गृह्यते । न चैतदिष्टम् । तस्माद् यथा रूपं रूपान्तरोत्पादनस्वभावेन तदेव करोति, विज्ञानोत्पादनस्वभावेन विज्ञान- मेय करोति, न रूपादिकम् । रसोत्पादनस्वभावेन च रसम् । [14a] एवं गन्धि] स्पर्शनजननस्वभावाभ्यां तावेव जनयति । तद्वदक्षणिकोऽप्याद्यकार्योत्पादनस्वभावेन तदेव करोति । तदुत्तरकार्यजननस्वभावेन तदुत्तरमेव जनयति । नाद्यमुत्तरोत्तरं वा । एवमुत्तरोत्तरकार्येष्वनन्तकालभाविष्वपि प्रतिनियताः स्वभावा द्रष्टव्याः। स्वभावा एव हेतवो न स्वभावीत्यप्ययुक्तम् , "रूपस्याहेतुत्वप्रसङ्गात् । स्वभावानामेव हेतुत्वात् । अथ न रूपस्य' स्वभावभेद ईप्यते, किं त्वेक एव तथाभूतस्वभावो, येन भिन्नाकारं भिन्नदेशं कार्यमुलादयति १ वस्य भिन्नस्वभावकार्योत्पादानुरोधेन स्वभावभेदः कथित इति। ४. यदेव र ५, भेदि र इ. कार्यमेदार ७. 'त्यन्तासम्ब' थE. भेदो हि र १. सदृश'. अ १०. ममदर्शने र १. 'मुपलम्भर्थे र २. योगिन' अ ३. स्वभावप्रस' अ ४. पाठोऽस्पष्टः 'मेवमिति र ६. कार्यपर्वान्तरकाल' र ७. स्वेति नास्तिर ८. श्रथ रूपर क्षणभङ्गाध्यायेऽन्वयाधिकारः नन्वेवं परोऽप्यभिन्नस्वभावस्येवाक्षशिकस्य क्रममाव्यनेकस्वभावकार्योत्पादना- नुरोधेन भावस्वभावं कल्पयन्नोपालम्भमस्तीति। एतदपीाकपायितधियः परधन्धीकरणमात्रम् । तथाहि यदि तावदभिन्नात्मापि दीपवदनेकमर्थमन्धःकारनाशादि करोति कल्पितस्वभावभेद इतीयन्मानं विवक्षितम् , हन्त को निपेद्धा ? अस्त्येप संभवो यदनेकमेकः करोतीति । एवं पूर्वोपरकालयोरप्येक- खंभावो यद्यनेकं कुर्यान्न विवादः । केवलं कचित् कार्यविलम्बः कचिदक्षेपफर्मेति न युक्तम्, प्रदीपवत् सकृदनेककरणमस्त्विति व्यर्थ प्रदीपनिदर्शनम् । अथ क्रममाव्यनेकमेकात्मनः कार्यमस्त्विति विवक्षितम् , तदा समर्थम् । न खल्वद्यापि दीपो दृष्टान्तयितुं शक्यः । एवं रूपेऽपि निदर्शने क्रियमाणे वक्तव्यम् । नचैव निर्वहति यदेनकं तदनेकेनैव कर्तव्यम् , दीपकार्यवत् कालभेदभावि चाने कार्यमिति, न ह्यनेफ जायमानमेकस्यैव कार्यमापद्यते , एककर्तुरपाये वानेकजन्मैव न स्यादित्युपपादयितुं शक्यम् । दाहगाहनादेरनेकस्यानेकेनैव जलज्वलनादिना करणदर्शनात् । कालभेदा- भिन्नमेकं विवक्षितमिति चेत् ? अनेककालान्तरितै रेकात्मभिरनेक न क्रियमाणमुपं- लक्षयसि । एवं तु ब्रूयाः, एकमनेकं वा भिन्नकालमभिन्नकालं वा नित्यादेव जायत इति । तच प्रतिज्ञामात्राविष्करणमभीष्ठात्मनः कस्यचिदर्थस्य [न] साधनं, नापि परप्रयुक्तसाधनवानमिति किमनेन ? तथापि न दीपरूपदृष्टान्तेन किश्चित् । यदि च कार्यभेदेनापि भावं भिन्द्यादस्थिरवादी, तथापि रूपमेवाभिद्यमानं भिद्यमानौ रूपरसौ कथं जनयतीतीयन्मात्रेणानेकान्तमुद्भाव्य स्वस्थो भव । - रूपस्यापि पुनरे- कत्वसाधनेन का उपयोगः, सिद्धत्वात् ? ततः शंकरोऽपि, न हि येन स्वभावेन वर्तिविकारस्य हेतुः, तेनैव ज्वालोप- लम्भयोरपि तत्स्वभावताप्रसङ्गादित्यभिधानो न किश्चिचेतयंत इति उपलक्ष्यते, एकस्यानेककरणाविरोधात् । अथ यथा बौद्धोऽभ्यधात् क्षणान्तरेऽपि यदि स एव स्वभावो भावस्य', तदा संप्रतीव प्रागपि जननप्रसङ्गः। नच जनयति । ततः [14b] . स्वभावभेदो भायस्येति । तथाहि, यदि ज्ञानजनकेनैव रूपेण पर्तिविकारं करोति दीपः, संदा तस्यापि २.: दनेकमेव र १०. नकारो नास्ति श्र १. कारण २. सदैव र ३." "दिराकारण र ४. कालमेदमिर ५. :न्तरितैरनेकामेभिरेरनेक र ६. पाठोऽस्पष्टः अ. 'प्रयुक्त साधन- मिति र ८ कथं कर्य.र.६. साधने कर १०. कारण- न भावस्य र ३४ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावली तत्त्वप्रसङ्गः । न च तत्त्वमस्ति । ततो दीपोऽपि किं भिन्नस्वभावोऽस्तु ? यथा च कार्याणां तादात्म्यविरहेऽपि हेतुभेदाभावः, तथा कार्याणां भिन्नकालत्वेऽपि न हेतुभेद इति विवक्षितम् । तदापि बौद्धन प्रमाणवलमालम्च्य जनकाजनकोवस्थयोः भावभेद आरोपितः । तत्र च यद्यक्षमा, तदाऽसिद्धधादिदूपणमेव वक्तुं साम्प्रतम् । तावतैव तस्य निराशे किमनेन प्रबन्धेन ? अथ दुष्टमेव तत्साधनम् ? तथापि तेन यत् सिद्धं तत् सिद्धमेव तावत् । प्रदीपस्य स्वभावभेदो भवतु, मा वा भूत् , तथापि किमस्योपन्यांसेंन ? यञ्च दीपस्य स्वभावभेदसाधनाय साधनं कार्याणां तादाम्यविरहो नाम, सोऽपि यदि सिद्धस्व- साध्यप्रतिवन्धः, तदा तेन यदि युगपदपि भेदसिद्धिः कस्यचित् , तदा तदीर्घ्यया किमनेन धौद्धसाधनेन ? प्रयागवटप्रयातायातयोः द्वितीयमूढ़कर्णाटेनेव स्वसाध्यसाध- नाय प्रवृत्तिनिराशः कर्तव्यः । अन्यथाऽनेन भेदे साधिते प्रदीपभेदसाधनमेव किं' प्रवर्तते, न वा किश्चिदपि साधनं साध्यसाधनाय प्रवर्तेत धूमादिसाधनं स्वसाध्य- साधकं दृष्ट्वा ।। अथेदं प्रदीपस्वभावभेदसाधनमध्यक्षाधिक्षिप्त, स्वसाध्यप्रतिबन्धविधुरं वा, तदा तदेव नश्यतु । न तदा बौद्धसाधनस्य क्षतिः । तथापि किं तस्योपन्यासेन ? यदि बौद्धस्पर्द्धया तद्विमर्शमसारीकर्तुमुपमानभूतं विमर्शान्तरमेवेदमुपनीतम् , 'तदायमस्थितः पक्षः स्वभावभेदो दोपस्येति । एवं सति एक एवासौ: शक्तिविशेपो यस्तेपामुत्पादक' इति चेत् ? एतदपेतागमयुक्तिकं परस्पर्धयाभ्युपगम्यमानमपि न नौतिशीलान् प्रीणाति । प्रतिनियतस्वभावोपादानाभावे तेषां सर्वत्रोत्पत्तरदृष्टपूर्व- वादित्यादिना । तथा" स्वभावभेदाभावे च कारणस्य कार्यभेदभावे तस्याकस्मिकत्यं प्रसज्येत । तथा चाकरणं विश्वस्य वैश्वरूप्यं स्यादित्यनेन च कथं स्वभावभेदमेव स्व- भापया द्रढयेत् ? न चायं न्याय्यः। तथा हि यत्तावदुच्यते, यदि येनैव स्वभावेन दीपो वर्तिविकारहेतुस्तेनैव ज्यालादेः, उदा ज्वालादेरपि वर्तिविकारत्वप्रसङ्गः, न चैवम् । तस्माद्भिन्नेनैव स्वभावेन वर्तिविकारे भिन्नेन च ज्वालादौ दीपः प्रवर्तते इति विपर्य- यार्थः। तत्रं च प्रत्यक्षवाधैव', निरंशस्य दीपादेस्तंत्र भासनात् । अन्यथा कदम्ब २. विरहो .. योद्धर १, दृष्ट' र ५. तथापि तत् अ ६. साधनाय इति नास्ति र ७. प्रमा- तार्थमायार द. पाठोऽस्पः अ. कर १०. मध्यमो विक्षिप्त'११. पाठोऽस्पष्टः १२. 'मुप- 'माम १.३.. 'मविसम्पादक. प्रणति र ५. दृटपर्वतयार याचे च .

क्षणभङ्गाध्यायेऽन्ययाधिकारः गोलकवदनन्तस्वभावपरिकरितस्याभासप्रसङ्गात् । न धानुपलभ्यत्वमेपामभिधातुं शक्यम् , प्रदीपस्वभावत्वेऽनुपलभ्यताया विरोधात् । यदि च प्रदीपस्वभावत्वेऽप्य- दृश्यत्वं विरुद्धमनुरुध्यसे वर्तिविकारकारणत्वेऽपि ज्वालादिहेतुतां किं न संभावयसि, यतः स्वरूपराशिपरिकल्पनव्यप्रोऽसि ? तस्मान्नानुपलभ्यमानस्य प्रदीपस्वभावता। [15a] उपलभ्यत्वे च नाध्यक्षाधिक्षेपपरिहारः। दीपादन्यदेव दृश्यमदृश्यं वा वस्तु दीपस्वभाव इति तु नागलोकभापा। अनन्यरूपे हि स्वभावस्वरूपस्वलक्षण- शब्दाः प्रसिद्धाः। कल्पनोपस्थापिते तु धर्मे भिन्न इवाभासमानेऽपि तदध्यवसायादेव स्वभावशब्दप्रयोगः, यथा नित्यत्वं शब्दस्य स्वभाव इति । ततो यदि सहकारिणि: शक्तिशब्दवद्भिन्नेऽपि क्वचित् स्वभावशब्दः प्रयुक्तः, तथापि स्वभावान्तरेण करोतीति वस्त्वन्तरेण सहकारिणा करोतीति यावत् । न च स्वभाविनः करणवारणमभिमतम् । ततः स्वभाविशब्दो वाह्योऽर्थः । तेन स्वभावेनाभिन्नेनैव भिन्नानि कार्याणि करोतीत्या- यातम् । केवलमनेकसहकारिपरिवारित इति विशेषः । स च कस्य नेष्टः ? न च सह- कारिणोऽपि स्वमनीपिकया कल्पनीयाः, किं तु यावन्तोऽन्वयव्यतिरेकयाहकप्रमाण- व्यापारास्तावन्त एव । स च व्यापारः तेजस्तैलवादिव्यतिरिक्तस्य नास्तीति किमधिक- विधानेन ? प्रत्युत स्वभावशब्दाभिधेयानर्थान् परिकल्प्य पट्पदार्थ्यामन्तर्भावयन् कि विफलमायास्यसि ? यदाचै पर्यन्ते स्वभावशब्दाभिधेयं निज रूपमेकमेवानेक कार्यहेतुरिति उपपादितम् , तदा यदेकेन रूपेण जनितं, तदेकमेवेति न सिद्धा व्याप्तिः । तथा सति प्रसङ्गवद्विपर्ययस्यापि नानेकान्तपरिहारः । प्रतिनियतस्वभावोपादानवापि तेपों ने, प्रदीपस्यैव तात्त्विकानेकस्वभावतया, किंतु 'तत्सामग्रथामपोद्धारद्वारेणन्वय- व्यतिरेकाभ्यां कस्यचित्तैलं कस्यचिद् वर्तिः कस्यचिद् दीप इति कथं 'सर्वत्रोत्पत्ति- रेपामुपलभ्यते ? यत्तु कारणभेदात् भेद इति, तत्र सामग्रीलक्षणकारणवैजात्यात् कार्यवैजात्य- निमित्ताभ्युपगमः", :१०, तथैव प्रमाणेनार्पणात् । न तु सामग्रथन्तर्गतकारणनानात्व- मेकस्यानेकस्वभावतयेति शास्त्र एव विपश्चितम् । तदलमेषां प्रमाणनिरंपेक्षस्वोत्प्रेक्षा- ७. परितस्या'र 5. 'लभ्यता र है, भासने र १०. यदिह कारिणि र १. शब्दः इति नास्ति र २. स्वतो वाशब्द' र ३. करणं च कारण. यावत्स्व अ५. नैनं र ६. 'धेयानिज श्री ७. प्रतीपर ८. तदिति नास्ति र. १. सर्वत्रोत्पत्ते र ३०. कारणवैजात्यमित्युपगमः १. 'मेकस्यैवानेक।

ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो मात्रेण विकल्पेषु निर्बन्धेन । न च तैः स्वभावभेदैर्भाविकैः सिद्धरप्येषां काचिदर्थ- सिद्धिरित्युक्तमेवेत्यफल एवैप/भावः । यथा तहि त्रिलोचनश्चर्ययति तथानयोरपि नीयतामभिप्रायः। तथा च न्यायमञ्जरी, असाधारणमपि सत्त्वं माध्यमिकन्यायेन शक्यमुदायितुम् । तथा हि, क्षणवादेऽपि पूर्वरूपक्षणो येन [स्व]भावेनानन्तरक्षणमुत्पादयति : कि तेनैव रसक्षणमप्याहोस्वित् स्वभावान्तरेण ? यदि तेनैव, रसस्यापि रूपत्वप्रसङ्गः। न टेकस्वभावात् कारणात् कार्यभेदं पश्यामः, विश्वस्याहेतुकत्वप्रसङ्गात् । अथ स्व- भावान्तरेण 'करोति' ? यद्येवमेकस्य विरुद्धं स्वभावद्वयं प्रसज्येत । रूपजनन- स्वभावो हि रसजननस्वभावान्नाव्यभिचारी | तत्र यदि स्वभावान्तरं भवेत् , भवेत्तत्रैव तस्य भावोऽभावश्च । भावाभावौ च साक्षाद्विरुद्धौ पूर्वकं रूपलक्षणं भिन्तः। न च भिन्नो दृश्यते सः । स्यादेतत् । पूर्वकस्य रूपक्षणस्य रसे कर्तव्ये स्वभावान्तरं पूर्वक [15b] एवं रसक्षणो, न च विरुद्धं स्वभावान्तरमस्तीति । यद्येवमक्षणिकस्यापि क्रमवती' कार्य- 'व्यक्तिपु" स्वभावान्तरं क्रमवत सहकार्यन्तरमेवेति सर्व समानमन्यत्राभिनिवेशात् । चस्मादसाधारणमुपाददानस्य स्वभावभेदापत्तेः क्षणिकेभ्यो निवर्तमानं सत्त्वम् । येन चप्रकारेण स्वभावभेदो निराक्रियते, "तस्याक्षणिकत्वेऽपि ‘समानत्वात् सत्त्वमक्ष- णिकान निवर्तते । अतो व्यतिरेकासिद्धेः प्रतिवन्धासिद्धिरिति । 0 तत्र तावद् योगाचारनिष्ठामनालोचयन्नयं सौगतसमयज्ञानाभिमानी माध्यमिक- न्यायेनेत्याह- उभयोरपि हेतुफलापवादस्य तत्त्वतोऽभिमतत्वादित्यधरसिद्धिमुझ्य' साकारसिद्धी दर्शितमेव । स्थिते च हेतुफलभावेऽस्माकमियं क्षणभङ्गचिन्तेत्युक्तम् सा घ. स्थितिमाह्यप्राहकभावस्य तात्त्विकत्वे गृहीते । 'तदा च' यदेवं यस्यान्वय- व्यतिरेकानुविधायि, तदेव कार्य कारणं च भवतु बीजाकुरवत् । यथा च : कस्यचि- देकमन्वयव्यतिरेकानुविधायि दृश्यमानं कार्य, तथा यद्यनेकमपि कस्यचिदेकस्यान्वय- 1. फचिद' .. चर्वयति म ५. तयानयोरपनीय म ६. पूर्वे' र, ७. येन स्वभावेऽन्तरमु- पादेयं क्षण ... प्रसन.. 'पान्तरं भवेतिर ... प्रसज्यतेर १. स्वभाव्यभिर '२. साक्षादिरपलक्षण र ३. पूर्वस्य म. न नुस्व' म ५. व्यकि इति नास्ति र ६. चकारो नास्ति र सस्य क्षणि' घ८. रेकसिदः १. 'कदित्य र १० हेतुफलचिन्ते'. यदा चर. २. कारण घेतरत् यो३. पारो नास्ति म. एकस्य इति नास्तिम क्षणभङ्गाध्यायेऽन्वयाधिकारः ३७ व्यतिरेकाव विधीयमानमुपलभ्यते, तदा किमनेकेनाप्येककार्येण भवितव्यम् ? परवेदनापलापे हि एकमप्येकस्य कार्य न स्यात् । अनपलापे त्वनेकमपि कार्यमेकस्य फेन धार्यते ? अतः परवेदनापवादिवादिमतावतारणेन न किश्चित् । प्राद्यप्राहकस्थिती -वेकवदनेकस्याप्येककार्यतान्यायः समानः । तत्कथमेकात्मना जन्यमानमेकाकारमेव भवेदिति प्लवते? यत्तुक्तम्-- नोकस्वभावात् कारणात्कार्यभेदं पश्याम इति, तदतिसाहसम् । किं . वा न पश्यति प्रदीपमेकं विकारकारिणमन्धकारहारिणं च, तरणिं पा तमःकमलयो- निधनप्रवोधविधायिनम् ? सर्वदान्धकारमानो वा भवान् पश्यति वा सहस्रमंशु- मालिनः कार्यसहस्रकारिणः ? एकस्वभावात् तु कारणान्न कार्यभेद इति समान- सामप्रथा न कार्यवैजात्यमित्यर्थः । अतएव न विश्वस्याहेतुकत्यम् । 'तस्मादेफस्मादने. 'कोत्पत्तिरविरोधिनी । कार्यद्वारेण तु रूपं रूपकारणं रसकारणं चेति समुन्धयेन स्वभावद्वयव्यवहारः। अतएव न विरोधवार्ता। नहि समुधये प्रमाणसिद्धे विरोध- गन्धः । वातातपयोरिवैकस्मिन्नाकाशदेशे ॥ यत्तूक्तम्- रूपजननस्वावो हि रसजननस्वभावताव्यभिचारीति, तावतापि भेदमात्र सिध्यति, न तु विरोधः, कृतकानित्यवत् । यथाहि नीलाभावाव्यभिचारि 'पीतं न नीलं भवितुमर्हति, न तु तन्मात्रेण विरोधः । न हि यद् यतो भिद्यते तदशेपं तेन विरुद्धभभिधातुं शक्यम् । विरोधस्तु यद्यप्येकस्मिन् धर्मिणि द्वयोरसंभवयोर्नियमः, स च कदाचिद् वस्तुनोरेकस्य भावेऽन्यपर्यादानाद्, दहनतुहिनवत् । कदाचिद्धर्मयोः स्वभावेनैव एकाधिष्ठितेऽन्यासंभवात् भावाभाववत् , नीलत्वानीलत्ववद् वा। तत्र यदि नीलपीतद्रव्ययोरप्येकभावेऽन्य पर्यादानमापादयेत् , स्यादेव' [16]. सहानव- स्थाननामा विरोधः । न तु तदभावाव्यभिचारमात्रेण । भेदमात्रं तु तावता । एवं नोलत्वपीतत्वयोरप्यभावन्यभिचारमात्रेण भेदमानं तु न तु विरोधः!: विरोधस्तु नीलत्वस्वीकृते धर्मिणि स्वयमेवानीलत्वभेदस्य पीतत्वस्याभावात् । अन्यथा कृत- कत्वानित्यत्वादीनामपि तदभावाव्यभिचारमात्रेण विरोधप्रसङ्गात् । अथ कथमन तद्भावाव्यभिचारः ? न हि कृतकेन सता नानित्येन भान्य.. मित्युपपत्तिरस्ति । योवं रूपजनकेन सता रसजनकेन न भाव्यमित्यत्रापि कोपपत्तिः?'' ५. मानि' अ६. व्यक' भ७. 'मान' इति नास्ति अ६. विधिनी थt. 'रिव कस्मिन् र २०. स्वभावाभावा 9 १. 'तकनित्व अ २. कस्वभावे' ... कृतकत्व भ६. न नित्येन श्र७. 'कत्वेन र . . साटेत स्वीकारात ३८ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली " रूपजनकत्वादेवेति चेत्-न, अयोगव्यवच्छेदेन विशेपणे शीणत्वादुपपत्तेः, अन्ययोग- व्यवच्छेदस्यासिद्धत्वात् । तथाहि किं रूपस्य जनकमेव ? अथ रूपस्यैव जनकमिति रूपजनकम् ? तत्र प्रथमपते रूपं प्रत्यजनकत्वस्यैव व्यवच्छेदो न पुनरन्यजनकत्वस्य' व्यवच्छेदो विधिति, साधनान्तरमपेक्ष्य तेनैव विरोधे व्यवच्छेदस्यैव असिद्धः। द्वितीये तु पने, अन्यजननक्षेपसिद्धिरसन्दिग्धा । फेवलं न तत्र प्रमाणव्यापारः। यथा टेकस्य तन्नान्तरीयकत्वं तथा द्वितीयस्यापि यदि स्यान दोपः, प्रदीपवत् । न तु रूपजनकमित्येव 'रसजनकप्रतिक्षेपो, रूपजनकत्वस्यायोगव्यवच्छेदेनापि चरितार्थ- त्वादिति न काप्युपपत्तिरत्रापि । फेवलं कल्पनाबुद्धी यथार्थान्तरमिव रूपजनकत्वं प्रतिभाति, तथा तदभावाव्यभिचारि च पृथगेव रसजनकत्वमवसीयते । यतः पृथक 'शब्दप्रमाणवृत्तिः अपेक्ष्यते, तावतैव विरोधमध्यवस्यति । सावगतिः २कृतकत्वानित्य- त्वयोरपि न व्यवसीयते केनापि । नापि तत्र विरोधाभिधानेन "कश्चिदुपयोगः । एकत्र 'धर्मिण्यपरपरिहारार्थमेव हि विरोधः साध्यते । तद् यदि विरोघेऽप्येकर्मिसम्पर्कः, कृतं विरोधचिन्तया । नीलत्वानीलत्वादिपु तु प्रयुज्यते परस्परपरिहारात्मा विरोधः । ननु परस्पराभावाव्यभिचाराविशेपेऽपि कथं केपाश्चिद् धर्माणामेक- धर्मिण्यनवस्थानात्मा विरोधः, केपाश्चित् पुनर्भेदमात्रं न विरोधः ? उक्तमत्र, यद्वयव. ‘च्छेदेन यस्य विधानं यद्विधानेन वा यस्य व्यवच्छेदो नियमेन, तत्तेन प्रतियोगिना विरुद्धम् । यत्र नेयं गतिः, तदविरुद्धमित्यलं पुनः परिश्रमेण । तदेवं रूपजननरस- जननयोः परस्पराभावाव्यभिचारेऽपि 'कृतकत्वानित्यत्ववद् भेदमात्रं. शब्दप्रमाणा- न्तराकपि, न तु विरोध इति स्थितम् । यत्तूक्तम्- वत्र यदि स्वभावान्तरं भवेदित्यादि । स तर्हि न्यायः किं कृतका- नित्यत्वाभ्यां विभेति' ? प्रसङ्ग एव' तत्रापि भवत्विति चेत् ? ननु' पराभ्युपगमेन' प्रसङ्गः, न च मयेदमङ्गीकृतं परस्पराभावाव्यभिचारमात्रेण विरोध एकत्रानवस्थान- हेतुरिति । किं तवैषोऽभ्युपगमः प्रमाणवृत्तिर्वा ? उभयथाऽपि न ममापराधः। [16b] सिध्यतुतरां च कृतकत्वानित्यादीनां विरोधो, न चैवं तस्मात्परस्पराव्यभिचारस्य' ८. तथाहि इति नास्ति र ६. रूपजनकत्व 10. रसजनकत्व र १. सा च सति र २. कृत- कत्व नि' र ३. व्यवधीयते श्र४. भिधाने कश्चिर ५. नीलत्वादिषु र ६.नन्द श्र७. परव्य- भिचारा र ८. कृतकत्व श्र. विभाति र १०. एपर .. नन्द अ २. मात्रेण.. व्यमिचार' इति नास्तिर क्षणभङ्गाध्यायेऽन्वयाधिकारः ३६ तादात्म्यनिपेघे व्यापारात् न कृतकत्वमेवानित्यत्वम् । अनिषधे त्वेकस्यैव कृतकत्वस्य भावोऽभावश्च स्यात् । यथा वस्तुनो नीलादनीलस्याव्यवच्छेदे तस्यैव भावोऽभावश्च स्वीकृतः स्यादित्युच्यते । नीलमिति हि तस्य भावः । अनौलमिति चाभावः । तदभाव- व्याप्तस्यानीलस्य भावो न व्यापकं तदभावमनाकृप्य स्थातुं शक्तः, भावाभावयोश्च 'विरोधः प्रसाधित एवेत्येकधर्मिण्यनवस्थानमिति यन्नीलं तन्नानीलं पीतादिवस्तु, तथा 'धर्मोऽपि यत्कृतकत्वं, तन्नाकृतकत्वमनित्यत्वादि । यद्पजननं तन्नारूपजननं रसजन- नादि । अन्यथैकत्र कृतकत्वरूपजननादौ "शब्दप्रमाणप्रवृत्तावन्यत्रानित्यत्वरसजननादी. प्रमाणान्तरानपेक्षाप्रसङ्गः। । तस्मात् तादात्म्ये भावोऽभावश्चैकत्र स्यादिति दोपः। न तदाधारत्वे । तौ हि परस्परं भिन्नौ धौ यद्येकत्र स्याता, कीडशो दोपः ? भावाभावदोपस्य : भेदसाधनेनैव चरितार्थत्वात् । शास्त्रेऽपि हि विरुद्धधर्माध्यासो भेद उक्तो, न. 'विरोधः । विरोधलक्षणं त्वन्यत् प्रसिद्धमेव । तादात्म्यनिषेधोऽपि विशेपणानपेक्ष- स्वभावानुपलम्भादुक्तो न विरुद्धोपलम्भात् । तदेवं भावाभावलक्षणविरुद्धधर्म- संसर्गात् तद्धमित्वेन भासमानौ धर्मावेव भिन्नौ भवत इति न तयोरपि धर्मिवस्तुनो-' र्नानाधर्मयोगमात्रेण भेदवार्ता । यदापुनस्तथा भिद्यमानावेव धौं यथोक्तपरस्पर- प्रतिद्वन्द्विनौ भवतस्तदा तद्धर्मिणोऽपि भेदः, 'नीलत्वानोलत्वभावाभावधर्मिवत्, 'एककार्य प्रति 'जननाजननवच । तस्माद् भावाभावी साक्षाद् विरुद्धौ रूपजनकत्व रसजनकत्वलक्षणो धर्मावेव स्वधर्मित्वेनाभासमानौ भिन्तः । न तयोरप्याधारं "प्राचीनविरूपलक्षणम् , स्वयं विरोधाभावात् । अत एव न भिन्नो दृश्यते सः, एककार्यजनकाजनकत्वे च स्वयं प्रत्यनीकतया स्वधर्मिणं भिन्त एव, अभेददर्शनं च प्रत्यनीकावसायेन विरोधी यत इति अनुमानवृत्तिश्चेति सर्वमनवद्यम् ॥ अयं तु स्वयमेव न टेकस्वभावात् कारणात् कार्यभेदं पश्याम इति, न च भिन्नो दृश्यते स इति च वनस्वस्थ एव न निवन्धयोग्यः। तस्मान्नैकस्वभावायाः सामप्रथाः. कार्यवैजात्यमित्यविरोधः । न तु स्वभावपरम्परारहितादिति । तदेवं स्वभावसन्देहा- ३. नोलत्वस्य र १. भावेन अ५. प्रमाणत्ता र ६. तदात्म' र ७. मानाधर्मयो म र म. नोलत्वा' नास्ति श्र है. एककार्यजननार १०. भिन्नःर १. प्राचीनरूप १ २. नकारो. नास्ति ३. धर्मिणिठिन्त र :- ४ . ज्ञानश्रोमित्रनिवन्यावलो पोहा यदुक्तम् , क्षणिकेभ्यो निवर्तमान सत्त्वमसाधारणमुपा[६]दानस्य स्वभाव.. भेदापत्तिरिति तनिरस्तम्। काल्पनिक एव भेदप्रतिभासो न तात्त्विको भेदः। किं च तात्त्विकरयमावभेदा- पत्तावपि 'सत्त्वमसाधारणमिति श्रद्धावघेयमेव । न हि वस्तूनां परिमाणातिरेफेण नित्यादिव क्षणिकादपि व्यावृत्वं भवति सत्त्वम्, यतोऽसाधारणमवधार्यत । स्वभाव- भूमनि फश्चिन्नित्योऽपि स्यादिति चेत् ? 'तमनुपतत्तहिं सत्त्वं [17a] साधारण- मनकान्तिकमाशङ्कयताम् । तथ चिन्त्यम् । बाधकानां व्यात्तवदनानां संभवात् । .. अंथ स्वभावपरम्परासंभवे भावस्यैव परिभयात् फस्य क्षणिकत्यमिति क्षणि-. कादपि व्यावृत्तमुच्यते, तदपि नास्ति । स्वयमेव स्वभावेभ्यो मिन्नस्य स्वभाविनः क्रियासमर्थनेन रक्षाविधानात् । न च स्वभावभेदसंभवे 'मूलस्य छयोऽपि युक्तः, अपरिमितोपाधिसंभवेऽपि तद्वतो व्ययानिष्टेः। अस्मदर्शनेऽपि यदि नाम, वस्त्व-- :न्तरराशेरुदयः, तथापि प्रकृतभावस्य कीदृशी क्षयोपपत्तिरिति 'व्यक्तमेतत् । स तु राशिः प्रमाणमन्वियानवेति चिन्त्यम् । भवतु वा मूलापलापः । ये तु स्वभावा भाविका इष्टाः तदात्मनि ममत्वान्मूलस्यैकं पृथक् सत् क्षणिक भा भूत् । भूयांसस्तु क्षणिकाः सन्त इत्युपचय एव क्षणिकतायाः, कथं क्षणिकतायाः सत्त्वव्यावृत्तिः ? तदेवमेवंविधाः प्रलापा "प्राम्यजनजनितमहिमानस्तेष्वेव शोभन्ते, न तर्ककर्कश- कुशाग्रीयबुद्धिपु बौद्धेषु । या तु शिक्षा स्वभावभेदसाधनाय स्यादेतदित्यादिः "सैपा- मेवास्तु, अन्योऽन्यस्य स्वभाव इति स्वस्थस्य वक्तुमशक्तः । स्वभावभेदस्तु साधना-- संभवाद्ध्यक्षबाधनाच परिहत एव । न च भवनपि प्रकृतदोषसंपर्शी । नापि सहकार्यन्तरमेव स्वभावान्तरमिति दन्तनिष्कोपिकया' स्वभावभेदसाधना हेतवी विपर्यासयितुं शक्यन्ते । क्षणिकवादी हि सहकारिणः पश्यन्नेव 'प्रसिद्धस्वभावभेद- साधनाय साधनमुपन्यस्य न कथमप्यनेन वचसा प्रवारयितुं शक्यः । तद्वरं तत्साधनम- साधनमेवेति मुख्यमाख्यायतानिष्टसिद्धव्याघातादिति । N ४. सन्देहो मोहाद्र ५. सत्त्वेन च वस्तु...न वस्तु धर्मिणामसा अ६. तत्त्व' र ७. तन र ८. सत्त्वमिति नास्ति अ. सन्यस्य र १०. राशि' र १. रिव्यकश्र २. प्रमाणे मन्विर ३. क्षणितायाः १. जन' इति नास्ति र ५. 'त्यादि र ६. स्वभावकामि)मेद स्तदेव र ७. दोषस्पर्शी श्रम कार्यान्तर घt. निष्णोषिकर १०. धाक्षन्ते र १. प्रेति' नास्तिर धारणभङ्गाध्यायेऽन्ययाधिकारः पत्र चोक्तमस्माभिः । न च सहकारिसाधनायव प्रत्यवरधातुरयं प्रयत्नः । कार्येणानुभूतान्वयव्यतिरेका हि सहकारिणः प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धा एव किमत्र साभ्यम् ? ततोऽक्षणिकाभिमतत्यं भगवतीपु कार्यव्यक्ति स्पलक्षणभेदसाधन उपन्यरते . दूपणमनुक्या सहकार्यान्तरमेव स्वभावभेद इति लपन' यदि वहदयसन्चोपमा- लम्बेत, पालन्यताम् । नंतु परसाध्यं वाषितमनेन । तस्मात् सिद्धमर्थक्रियाकारित्वम- स्थैर्येण व्याप्तमिति ॥ यदप्यनेनोक्तम्- किं चेदं तावदयं क्षणिकवादी प्रष्टव्यः । पूर्वस्य क्षणस्योत्तर- स्मिन्नेकसन्तानवर्तिनि क्षणे कर्तव्ये नान्यत् क्रिश्चिदपेक्षणीयमस्ति । ततश्च परोत्पत्ति प्रत्यनपेक्षत्वात् तन्मात्रानुबद्धनोत्तरेणापि सत्येव तस्मिन् भवितव्यम् ।. अभवन् या तन्मात्रानुबद्रो' न स्यात्, अपि तु निमित्तान्तरापेक्षो विज्ञायेत । असभागोत्पत्ती तु पूर्व समानसन्तानवर्तिन एकसन्तानान्तर्भूतत्याविरोपात समर्था असमर्था वा भवेयुः । तेन सन्तानान्तरवर्तिक्षणप्रतिवन्धसामर्थ्यः सापेतः क्षणः स्यात् । न तु सभागक्षणप्रतिबन्धोत्पत्ती । तथा च सति पूर्वक्षणसत्तामात्रानुवन्धित्वाविशेषादुत्तरो- त्तरः क्षणः पौर्वापर्य त्यक्त्वा युगपदुत्पद्यते। ततश्च प्रबन्धापेक्षकार्य[17b]क्षणकाल- भाविना क्षणानां प्रबन्ध उच्छियेत। ततश्च त्रैलोक्यरतिसकलवस्तुसन्तानभाविनामनेनैव पर्यायेण प्रअन्धोच्छेदादन्योन्यसंपीड़िता कृल्ना त्रिलोकी प्रसज्येत । श्रथापि 'समसमयभावित्वात् सव्येत्तरगोविपाण्योरिव कार्यकारणभावो नास्तीत्युच्यते, यद्येवमतोते क्षणे पूर्वस्मिन् वस्त्वन्तर उत्पद्येत, सति च नोत्पद्येत इत्यपूर्योऽयमन्वयव्यतिरेकानुगमप्रकारः। एतयापि द्वारा क्षणिकानामर्थक्रियाकारित्व- मेचानुपपन्नमिति ॥ तदपि सर्वमसंबद्धम् । तथाहि यत् तावत् पूर्वस्योत्तरे कर्तव्ये नान्यत्र फचिद- पेक्षेति, तत्र सभागा उत्तरे सर्व एव तणा अभिप्रेता भवतः । अन्यथा सर्वेपो योग- पद्यरसञ्जनमनुपपन्नं स्यात् । तत्र यदि स्वाभिप्राये दूपणं तदा न कश्चिद् विपक्षः । अथ सौगत एव प्रष्टव्यः, तदा पूर्वस्य उत्तरस्मिन्ननन्तर एव क्षणे कर्तव्ये निरपेक्षत्वं, २. तत्रैवो अ३. साबमायै प्र° र १. नुकृता र ५. समुस्त्वा अ १. नयायेन र ७. यत् अ८. यक्ष इति नास्ति न कर्तव्ये इति नास्ति म १०. धन्धे श्र १. मन्धो र २. पूर्वत र ३. भुवो पिपाः श्र प्रवन्धो र ६. धाप र ७. संगीता नसतिसार ८. सनमपभावि० र १ पूर्वस्मिनुत्तर उत्स र १. वनगुर र २ परनिति र ३. विवक्ष()र ४ भासतम्राधा र ५ क्षपात्र १०. क्षण अ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली .. नोत्तरे क्षणे । स एव तर्हि तस्य स्वभावो नास्ति यस्तदुत्पादकः । ततः स्वभावसापेक्ष- त्वात्कथमनपेक्षः ? स तर्हि स्वभावः कदाचिदस्य भावी, न भावो तहिं तदपेक्ष इति वाचोयुक्तः कोऽर्थः ? अयमर्थः। यदुच्यते देवदत्तोऽत्र कार्ये यज्ञदत्तापेक्षः समर्थ इति । तत्र द्वयं प्रतीयते, स्वयमसमर्थ इति, यज्ञदत्तेन सह समर्थ इति च । न च सर्वो व्यवहाररतत्त्वानुरोधी। किं तु कचित् किञ्चित् सत्यम् । तदापि स्वयमसमर्थ इत्ययमंश उभयसंमतत्वाद् दुरपह्नवः। स एव पश्चादन्येन सह समर्थ इत्यत्र तु विवादः। अतएव 'साधने बाधनावतारः। अतस्तदंशासिद्धः। तदपेक्षं स्वयं 'शब्दमयपनीय कचित् सापेक्ष इत्यमर्थ इत्येवार्थः । तत उत्तरोत्तरे कर्तव्ये असंभविनि तदुत्पादनत्यभावे सापेक्ष इति कोऽर्थः ? उत्तरोत्तरकर्तव्ये समर्थः । 'तत्र यद् दूषणं तदुच्यताम् । स्यादेतत् । उत्तररवरूपाविशिष्टमुत्तरोत्तरम् , ततः पूर्व यथोत्तरे शक्तं तथोत्तरो- तरेऽपि । उत्तरोत्तरे अशक्तः तदुत्तरेऽपि कथं शक्तः स्यात् , एकस्वभावत्वाद् द्वयोरिति ? तदप्यसंगतम् , एकस्वभावत्वासिद्धेः । सभागक्षणपरम्परापेक्षया सिद्धमेक- स्वभावत्वमिति चेत्- न, सर्वथा सभागवासिद्धः। सजातीयार्थो हि सभागार्थः । सजातीयत्वं च विविधम् । रूपतः शक्तित उभयतश्चेति । तत्र यद्यपि रूपमात्रकृतं सजातीयत्वमुत्तरस्योत्तरेण, थापि सामर्थ्यकृतं नास्ति । ततः कृतं विजातीयत्वमेव । श्रतएव बीजादीनां स्वभावपरिणामपरम्परया कियत्याप्यकुरकार्यनिष्पत्तिः। तत्र हि अन्तिमस्य वीजक्षणस्याङ्कुरे शक्तिः । अन्तिमे पुनरुपान्त्यायोपान्त्ये च तत्पूर्वस्येत्येवं यावत्प्रथमवीजसंभवः । एवं सहकारिसामप्रथापि तत्रापरापराविशिष्टैवेति चेदितव्यम् । अतएवापरापरप्रत्यययोगेन प्रतिक्षणभिन्नशक्तयः संतन्वन्तः संस्कारा यद्यपि कुतश्वित् साम्यात् सरूपाः प्रतीयन्ते, तथापि भिन्न एवैपां स्वभावरतेन किञ्चिदेव कस्यचित् फारणं कार्य वेति न्यायः । [18a] ततः सर्वथा सभागत्वविरहात् पूर्वस्योत्तरक्षणजनन- सामर्थेऽपि नोत्तरोत्तरजननमस्य, ततः शक्तिविशेपेण विशेषात् । तथा तस्याप्यन्य- रमात् शक्तरुपचयोऽपचयो या ? उभयोरपि विशेष एवोच्यते । विशिष्यतेऽन्यस्मा- ५. °दनः .. य उच्यते अ ७. सहेति गस्ति र ८. सत्ययं र १. सायनयाध° र १०. दशसि र !. शब्दमा म २. सापेक्षता इत्यर ३ तदन्वय अ ४, यथोत्तरे शय भवदुत्तरेऽति कर्थ राजभ सिदः ६ उत्कृत र ७. परामर ८ शनिविशेष- पात् र ६, रूपादयो(?) पचयो र -- , क्षणभङ्गाध्यायेऽन्ययाधिकारः दिति । तत् कथमेकक्षण एव सर्वेषां सभागाभिमानणानामुपनिपातचोद्यावकाशः" ? अन्धयन्यतिरेकोप्रासोऽपि पश्चिमो दुश्चरितमेव । क्षणभङ्गसाधनसामर्थ्याकदर्थने हि यदेकानन्तरमन्यजन्म, स एवान्वयः। थञ्च तत्कारणस्य प्रागसंपवेऽसंभव एव देशकालान्तरे कार्यस्य, स एव व्यतिरेक इति किमत्र क्रियतामनिच्छतापि ? नित्य- पादिनोऽपि हि न सहेव हेतुफलयोर्जन्म । किंतु हेतुजन्मानन्तरं फलस्य जन्म । यत्क्षणाच कारणस्य कार्यमुदयवत् ततः प्राक् पश्चाद् वा संभवे कारणस्य कार्यस्य क उपकारः ? तत्तणानन्तरमस्य जन्मेति तावतैव कृतार्थत्वात् कार्यस्य तापवान्वयः तदभावेऽभावश्चेति व्यतिरेकश्च । फेवलं तत्क्षणात् प्राक् पश्चादपि कारणाभिमतस्य भावः प्रमाणोपनीतेन कार्यानुपयोगमात्रेण परिहर्तुं शक्य इति तावन्नित्यवादिनो' विशेषः । स च विचारितः । अन्वयन्यतिरेको तु यथोक्तमात्रेणेति स्थितम् ।। यदपि सत्त्वस्यासाधारणतां प्रतिज्ञाय एकस्मादनेकस्मादेकमनेकं वोत्पद्यत इति विमृश्यानेकप्मादनेकोलत्तिपतं स्थितमादायोवाच वाचस्पतिः, किं पूर्व क्षणा उत्तरेषां क्षणानां परस्परं निरपेक्षा एव जनका आहोस्वित् सापेक्षा' इति । ननूक्तमन्त्यक्षणप्राप्ताः' परस्परमनपेक्षाः कार्याणि जनयन्तीति । तत् किमनभ्यु- पेतारोपप्रपञ्चेन ? तत् किमिदानी '"समर्थबीजक्षणजनकोऽपि तज्जनने वीजक्षणोऽन- पेक्ष' एव ? ओमिति त्रूमः । हन्तानेन प्रकारेण सर्व एव वीजक्षणा निरपेक्षाः कार्य- जनन इति कृत सहकारिभिः । ननूतं नैते प्रेक्षावन्तः किं तु स्वप्रत्ययाधीननियत- सन्निधयो न क्षणमपि व्यवधेरीशत इति । तत् किमयं कृपीबलोऽपि न प्रेक्षावान , यः कुशूलादपनीय बीजमावपति भूमी परिकर्पितायां वित्यादिसहभावेन एवाति- शयोत्पादपरम्पल्या अरजननसामर्थ्याद् पीजस्य । कुशूलस्थाद् वत्स[श तेनापि तवदर्शनात् सत्रावपीति चेत् ? अथ किमयं न स्वसन्तानमात्रप्रभवः समर्थो बीज- उपः १ तथा चेत्, कथं सन्तानान्तरं सहकारि नापेक्षेत कार्यकरणे? १.. मुपरिपाततत्वाभ्य?)वकाशः र १. तश्चरित र २. मेरि र ३, सहसैव र ४. सम्भ- वेन कारणेस्य र ५ प्रमाणोयनोवो न अ६. इत्ययं नित्य र ७. स्परनिर° र ८. ता टी' पृ:८४१ t. मनक्षये)भागेर १०. सम्बन्ध र १. °पिक्षणोऽत° र २. ओमिति चेत् र ताटो पृ: 1 ३. कार्योपजन ता टी० १. क्षणमपीति नास्ति ता टी० ५. प्रेक्षावान् यतः प्रयलेनेत्यधिकम् ता टी० ६. परिकर्मिता र सहभुव एव बीजक्षणस्यातिशयो ता. टी . गतेनापि सहनेणापि वर्षेः ता टो. "न्तरस्त सहकारि मापे र, कारिणा भ, सन्तानान्तरं नापेक्षेत स्वकार्ये ताटी ज्ञानश्रीमित्रनियन्धायलो . नवपेक्षत एव किं तु स्वोत्लादे, न पुनः स्वकार्ये । 'तत्र तत्यानपेक्षत्वमुच्यते', न तु स्वोत्पत्तौ । ननु स्वोत्वत्तावप्यस्य स्वसन्तानवर्ती जागर्ति पूर्व एव निरपेक्षः क्षणः ? एवं तस्य तस्य पूर्वः पूर्वः क्षणः स्वसन्तानपतित एवानपेक्षो जागर्ति जनन इति कुशूलनिहितवीज एव स्यात् कृती कृपीवलः। कृतमस्य प्रेक्षाक्तः कृपिकर्मणा दुःखा- करेणेति । यदि मन्येत द्विविधमिह कार्य, एकं [18b] सहकारिभिराहितातिशयविशेप- परम्पराप्रसवधर्मकम् , द्वितीयं सहकार्यतिशयनिरपेक्षजनकम् । यत्राङ्कुरोऽतिशय- विशेषरमरापेक्षजन्मा। आधातिशयस्तु सहकारिकृतातिशयपरम्परानिरपेक्षोत्पादः । न चैतदुभयविधमपि कार्य वीजस्य स्वसन्तानमात्रादुत्पत्तिमर्हति । क्षित्यादिसन्ता- नान्तरापेक्षमेव वीज स्वसन्तानवर्ति, भिन्नसन्तानवति वा कादाचित्कं कार्य करोतीति कल्पते "कृषिकर्म, सन्तानान्तरांणि तु कादाचित्ककार्योत्पत्तौ ये 'सहकारिप्रत्ययाः, त एव यथाकुरोत्पत्तौ सहकारिणो वीजस्य सामर्थ्यप्रबोधे हेतवः कदाचित् तेपां क्षित्या- दीनां येऽपि जननहेतवः त एव सामर्थ्यहेतयो भवन्ति, यथा वीजादीनामाद्यातिरायो- स्पादने सामर्थ्यप्रयोधहेतय उपसर्पणप्रत्ययाः। सर्वथा सन्तानान्तरैरनाहितातिशयं न चीजं कार्यविशेष कादाचित्कं करोति । सामर्थ्यप्रबोधहेतयश्च द्वये सहकारिप्रत्यया उपसर्पणप्रत्ययाश्यति। -- तदनुपपन्नम् । तथाहि भवतु तथा द्विविधं कार्यम् । अस्तु च तत्कादाचित्क- त्वात् सन्तानान्तरापेक्षम् । अपेक्षार्थश्च वक्तव्यः । कारणस्य स्वसामर्थ्यप्रबोध इति चेन् ? ननु सामर्थ्यतत्वबोधयोः समर्थभायतत्त्वाव्यतिरेकात् समर्थप्रत्ययोत्पाद इत्युक्तं भवति । तथा च 'वोत्पादापेक्षितकारणं सहकारिप्रत्ययात् सत्यम् अभ्यु- पगम एव दोपत्वेन चोद्यते । अथायमगुरजननसमर्थो वा क्षणः, आधातिशयो वा किं निरपेक्षेण वसन्तानमात्र जन्मना" पूर्वक्षणेन जन्यते, न पुनः ‘स्वसन्तानमात्र- जन्मना, अस्यापि 'पूर्वस्मादेव पुञ्जादुत्पत्तेः । १०. तन तास्या() तत्तयास्या भ.. मुपेयत ताटो २. तस्य पर्वःक्षणः३, कर्मक र १. कार्याति र ५. जननं भ६. कार्यमिति नास्ति र ७ उत्सता" र ८. पेक्षणे च योज° 1. मिन- सन्तान इति नास्ति र 50. कृषीधर्मन्दमन्ता १. ये इति नास्ति' २. तथेति नास्ति र २. भारवत् व्यति' र ४. "देखेनेत र ५. प्रायोन र ६. नाम्पुर र ७. मन- जन्मान म. पति मालिन.. तस्मारिर क्षणभकाध्यायेऽन्वयाधिकारः ननु समानशक्त्या कुशूलजन्मसु वीजसन्तानेपु 'करमात् किश्चिदेव बीज परम्परयाऽनुरोपजननानुगुणमुपजनयति वीजक्षणम् , नान्ये वीजक्षणा भिन्नसन्ता- नान्तःपातिनः ? न खलुपसर्पणप्रत्ययात् प्रागेतेपां समानासमानसन्तानवतिनां कश्चित् परम्परातिरायो बोजवाणानाम् । अर्थोपसर्पणप्रत्ययात् प्राङ् न तत्सन्तानवनिनो जनयन्ति परम्परयायङ्कुरोपजननानुगुणं वीजक्षणम् , वीजमात्रजननातेपाम् । कस्य- चिद् वीजक्षणस्योपसर्पणप्रत्ययसहमुव प्रादातिशयोत्पादः। हन्त तर्हि तदभावे सत्युत्पन्नोऽपि जनयेदेव । न चास्योपसर्पणप्रत्ययेन सहभावनियमः, अतत्सन्तानानां कुशूलवतिनां वीजक्षणानां तेन सह 'समानयोगक्षेमाणामभ्युपसर्पणप्रत्ययसहभावा- भावात् , क्षरणस्य चैकस्य क्षणान्तरेणेफेन कार्यकारणनिश्चयाभावात् । 'सामान्य-. विपयोत्पादान्वयव्यतिरेकयोरतत्रैवोपपत्तेः । तथा च केवलानां व्यभिचारसंभवादा- द्यातिशयोसादमङ्करं वा प्रति क्षित्यादीनां परस्परापेक्षत्वमेयोत्पादकत्वमकामेनाप्यङ्गो.. कर्तव्यमिति तदपि प्राचीनचर्चया निररतप्रायम् । तथाहि यदि नाम परस्परापेक्षाणामेवो- त्पादकत्वमेतावता समर्थितं, प्रस्तुते किमायातम् ? अथ स[41b]मानकालभाविना परत्परोपकारमन्तरेणापि परस्परापेक्षत्वमुपलब्धम् ? एवमक्षणिकस्यापि सहकारिष्य- नुसकारिपु त्यक्ष्यते [इति] कदाचित् करयचित् करणसंभावना[42a]या[मायास. संभविनी नित्याद् व्यावृत्तिः सत्यस्येत्यभिप्रायः। यद्येवं कथमसाधारणताप्रतिज्ञा. निर्वाहः ? सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वमेवाभिधातुमुचितम् ।। अथ क्षणिकस्य सहकारिपु नापेक्षा नानपेक्षा युक्तति व्यवस्थितम् , वक्ष्यते च पुरस्तादयमभिप्रायः, ततोऽपेक्षानपेक्षाभ्यां व्याप्तमर्थक्रियाकारित्वमनित्याच तभावाद् व्यावर्तते । स्थिराच क्रमयोगपद्यविरहाद् व्यावर्तते त्वन्मतेनेति व्यक्तम साधारणम् । तथा च न क्षणिकस्य सहकारिप्वपेक्षा उपकाराभावात् , नाप्यनपेक्षा, तामन्तरेण कारणाभावादिति सिद्धो व्यापकाभावः । तदपि यत्किश्चित् । तथा हि कोदशमपेक्षार्थमादायेदमुच्यते ? यदि तावत् सहकारिणमपेक्षत इति सहकारिणोपकर्तव्य इत्यर्थः, तदा तदभावादनपेक्षैव क्षणि- रक्त्या इति नास्ति अ १. जन्मसु व.... पु बीज अ चक्षु(?)पुर २, अथो अ३. बीज- क्षणपिति नास्ति र ४. समानायोग र ५. प्रत्ययेनाभावामहभावात् अ ६ पाठोऽस्पष्टः अ ७. "पेक्षाणामेव अ८. 19b पृष्ठं परित्यकम् । १०.

- ४६ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो करय कथमुभयव्यावृत्तिः ? सहकारिभेदमन्तरेण करणानुपपत्तिस्तु क्षणान्तरे स्वयम- भावादेव। अथ तद्वा तादृग्या श्रासीदिति न कश्चिद्विशेपः, ततः तादृक्स्वभावसंभवेऽप्यकरणं सहकारिणि निरपेक्षान्न तमत इति चेत्-असंबद्धमेतत् , अकर्तुस्तादृक्स्वभावताया विरहात्। [42b] यदेवानन्तरकार्यमपर्यासितशक्तिसकलसहकारिमध्यमध्यासीनस्य स्वरूपं, तदेव यदि देशकालान्तरेऽपि, हन्त तद्वदेव करणतमत्वम् । न च वर्णसंस्थान- मात्रसाम्ये च साम्यं वोजान्तराणां भवितुमर्हति । दृश्यन्ते ह्याफारसाम्येऽपि फलसद्भावासद्भावादिभेदेन भावानां भिन्नव्यवस्थितयः, तथा शक्तिभेदेनापि स्युः । पाकोपचये हरीतकीवत् । स तु स्वभावभेदतेषां बीजत्वे साधारणेऽपि वुत इति प्रश्नेऽपि कारणसामग्रीशक्तिभेद एव शरणं कथञ्चित् साम्यप्रतीतावपीति दर्शितम- परापरप्रत्ययेत्यादिप्रस्तावे। ततो यदुक्तम् , ननु समानकुशूलजन्मस्वित्यादि, तदपारतम् । यस्य हि दृष्टादृष्ट- कारणसामग्रीपरिणामे परम्परायातः स्वभावभेदो वीजस्योपसर्पणप्रत्ययसहकारिभाव- भूमिः, तत् परिणामपरम्परया जनयत्याद्यमतिशयमगुरं वा । नान्ये वीजक्षणारतथा- भूतहेतुपरम्पराविरहेण तत्वभावाभावात् । नन्वेकत्र क्षेत्रे निष्पत्तिलवनादिपूर्वकमानीय कुशूले क्षिप्तानि सर्वाएयेव बीजानि साधारणरूपाणि प्रतीयन्ते तत् कुतस्त्योऽमुकधीज- संभवी विशेपो नान्येषाम् ? अतश्चैवं, यतो हि [43a] क्षेत्रलवनाय करस्पर्शस्तस्यैव स स्वभावः, पश्चादन्येषामपि नयने तदर्शनात् । तत् कथमरय समस्वभावत्वमपह्रोतुं शक्यत इति ? अनोच्यते । कारणं खलु सर्वत्र द्विविधम्- दृष्टमष्टं चेति [19b] सर्वास्तिक- सिद्धमेतत् । तपादृष्टं कर्मस्वभावमन्यजन्मजनितमदर्शनकनियत कार्यवैचित्र्यदर्श- नादनुमितवैचित्र्यम् । दृष्टं पुनरहलौकिकस्वभावं दृश्यमदृश्यं चेति द्वधा । तच्च प्रत्येक चेतनसमवेत[मचेतनसमवेतं]' चेति चतुर्घा भवति । तदेयं न हेतुसामग्री सर्वा सर्वाकारेण प्रत्यक्षा पुरुषमात्रस्य । तथा च त्रिलोचनः । कश्चित् सहकारिप्रत्ययः प्रत्यक्षः परोक्षश्चेतरः। ततश्च प्रत्यक्षपरोतसहकारिप्रत्ययसाफल्यमसर्यविदा प्रत्यक्षतो. न शक्यं प्रतिपत्तुमिति । A. पाविशेषण शतपुटादिकरणे भिमस्वभावहरीतकोवदित्यर्थः। 1. अनितम र t. वय- दर्शनानुमिवेति नास्ति र .. हिधार .. चंतनमचेतन चति र पाठोऽस्पटः म २, तेवराम तभङ्गाध्यायेऽन्वयाधिकारः यदशेनापि सा सामग्री प्रत्यक्षा तत्राप्यवान्तरसूक्ष्मभेदपरिगणनाय न" समर्थः पृथग्जनः स्थूलदर्शित्वात् । ततो भवेदपि तादृशस्वभावभेदः फेपाश्चिद्वीजानामुप- लब्धकर्मफरपाणिप्रणयानां यः परम्परया प्रकृतकार्यमजितुमूर्जस्वी, यश्च नान्येषां तदेककुशूलस्थानामपि, न" चैनमन्वियालोकः । न चानवधारणमात्रेण तदभावः, संशयस्तु स्यात् । स प कार्येण करस्पर्गेण न भवता परिभूयते । तथाचैकशरीरा- बयवानामविभक्तमातापितृसंयोगादिसामग्रीसंभवानां' फचिदेव तिलकश्चित्रकचिण्टि- कादय उदयमासादयन्तः सहजाः क्रमजा वोपलभ्यन्ते । अस्ति च त्वांसादि- साम्यमन्यावयवेष्वपि । तदमी तिलकादयो विभागेन भवन्तो दृष्टादृष्टकारगसामग्री- परिणतिविभागमनुपलक्ष्यमपि ख्यापयन्तः कथमिव निषेढुं शक्याः । एवं बाह्यप्वपि भावेषु । सर्वकार्यप्रामरय हि साधारणासाधारणकर्मणि जातत्वमिष्टं शिष्टानाम् ।। प्रथापि स्यात् , शरीरे दक्षिणेतरगोप्यागोप्यस्थानेषु 'भवन्वरितलकादयोऽवश्य सुखासुखादिकमुपनयन्तीति तत्संवर्तनीयकर्माधिपत्यादुचितः स्थाननियमः । कुशूले तु वीजविसरेण तेनान्येन या परिकर्मिनभूमावुप्यमाने न कश्चिद् विशेष इति वैषम्यात् न कर्मशक्तिकल्पनमिति चेत् ? हन्तवं साक्षादुपयोगदर्शनादर्शनाभ्यां कर्मादिसाधनशक्तिकल्पनाकल्पनयोर- ल्पीयः किश्चित्कार्य जगति कर्मनिर्मेयमनुमन्तव्यमोश्वरादिसाध्यं वा ? न हि शिशु- पशुविशेपसाधारणव्यावृत्त्या छागादीनां पुरोपादेयतुलीकरणेन किश्चित्प्रयोजनमुप- लभसे । अनुपभुक्तविशीर्णेपु. वाटवीविटपफलप्रसूनपल्लवादिषु । त एव तिलकादि- मन्तः पुरुषाः अपरिचितत्वकीयकातिलकादयः । परिचयेऽपि वानुदीर्णदुःखदौर्म- नस्यादयो दृश्यन्ते मरणमुपगच्छन्त इति करतत्राप्युपयोगः ? सव्यासव्यगोप्येतरस्था- नेयु वा स्थयोयत्सु विलकादिसंभवयोग्यस्थानीयस्य देशत्य भूयसः संभवात् कथमुद्भूति- स्थाननियमस्तिलकादीनाम् ? मृगादिषु च वर्णमात्रवैकृत्येन कचिदङ्गे "दौर्मनरयादि- शवयाप्यलं किं तेपु 'कीदृशमुपयोगवर्णनम् ? [20a] कियद्वा शक्यमेवादृशमुपदर्श- ३. दंगेना र ४. सा इति नास्ति श्र ५. पुन र ६. पृथग्जनः इति नास्ति र ७. प्रेति नास्ति र ८. चेवर १. मात्रात्र 10. नकारो नास्ति अ. नां सविभक्तमाता र.. कश्चित्कषि- कादय° ३. दिनामाद्यावयवेवपि र ४. गमुगल श्र.. निर्जातत्व र ६. भवतः ति ५. रेणेति र ८. कार्ये अ.. साधारणत्या र .. भुक्तशोणेषु र .. अाक्तिस्वकीयतिल र २. चार ३ इति तत्रा अ४, नत्र्यामध्य र ५. देशे अ६. प्यलहितेषु र ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धायलो - . यितुम् ? कियति वा त्वयापि प्रतिविधेयम् ? तत् किं विफलमायास्यसि ? उपयोगा- भ्यूहविरहेऽपि' प्रतिनियतदेशकालस्वभावेषु भावेपु' कार्यभेदोपलम्भः। सर्वत्रा- वान्तरभेदं दुर्लक्ष्यकर्मादिसाधनशक्तिभेदभावितम् । साक्षात् पारम्पर्येण वा दृश्या- दृश्यचेतनाचेतनार्थकर्मण्युपयोगिनं' योगिभिरप्यवान्तररशक्यपरिच्छेदमिदन्तया नियमेन सामान्यतो व्यवस्थापयतीति गलेपादिकयापि स्वीकारयितव्यो न्यायान्वेपी' न्यायविदा । तथा च सति कस्यचिदेव पीजरयापसर्पणप्रत्ययसम्पर्ककर्कशः स्वभावः, अन्येपां तु तद्विशेपविश्लेपममृण इत्यवान्तरावान्तरविशेपात् स एव बीजक्षणः 'परम्परयापि प्रकृतकार्योपयोगी, नान्ये बीजक्षणाः। स चावान्तरो विशेषः करस्पर्शा- दनुमीयमानो न कर्मादिसाधनशक्तिविशेपानभ्यूहादुपयोगविशेपानभ्युहाद् चा शक्य- प्रतिक्षेपः । तिलकादिसंभवादिव देहाशविशेषः, वृक्षाधेशविशेपो वा फुतश्चिदेकदेशिक- विकारलेशात्" । तत्रापि हि विकारविन्दुस्थानस्यांशस्येदं दृष्टमदृष्टं या कारणमासाद्यो- पादानभागविशेपपरम्परयायं स्वभावभेद "इदमन्यभागासाध्यमर्थ कर्तुं समर्थ इति विशेषानवधारणेऽप्यस्ति किञ्चिद्विशिष्टं कारणमुपयोगो वाऽन्या संभवीति सामान्यतो 'विकारकारणयोगादङ्गस्य स्वभावभेदनिश्चयः । एवमत्रापि. बीजेपुर.पबुद्धिप्रयुक्त- करस्पर्शादस्ति स्वभावभेदः सूक्ष्महेतुफलभेदमागीति सामान्यतो दुनिवारो निश्चयः । ततः स्वभावभेदसंभवात् तदेव वीजमुपयुज्यते परम्परयाप्यकुरोपजननानुगुणे विशेपे' नान्ये वीजक्षणा इति सिद्धमेतत् । यत्तूक्तं न खलूपसर्पणेत्यादि । तदेतत् करय प्रमाणस्य व्यापारमालोच्योच्यते ? न तावत् प्रत्यक्षरय, आकारसाम्येन स्थूलैकजातीयतानिश्चयेऽप्यवान्तरभेदरय सूरम- तयानवसितरयाशक्यनिषेधत्वात् । दृष्टं च तिक्ततरत्रपुपादौ सदृशाकारे ग्थूलजातिः भेदवत्यपि प्ररखलध्यक्षमेकावसायजननात् । तन्नैकावसायमात्रेण तत्त्वरिथतिः, तदंशे पाधकस्य दर्शितत्वात् । अत्यन्ताभ्यासभाविते तु संवादिनि वाधकाभावादेवता- स्थितिरविरुद्धेति न प्रत्यक्षीकृतः५ प्रस्तुते परस्परातिशयनिषेधः । नाप्यनुमानात्, 'याच्येत तित्यादी जनयितव्ये तदुपादानं पूर्वमेव क्षित्यादिवीजस्य रूपान्तरमिति, ७. मु[पादयितुं र ८, मायास्यपि र १. अपोति नान्ति र १.. भावेषु इति नास्ति र १. चेतनार्थकमिएयु र २. परिच्छेदन्तया र ३. न्यायान्येपोति नास्ति र १. इत्यवान्तर विशेषात् म ५ नेयते र ६. दानता था विशेष° र ७, इममद्य भागो र ८. ऽन्यो र 1. विरा करण... पोजेणु रूप' र १. हेत्विति नास्ति अ २. जननगणे विशेषेक, विशेष र ३. ऽपित' र ४. पाथस्य भ५. न प्रत्यक्षतः र ६. याच्येस इत्यादि उफेग कमेण सत्त्वं त्यिसाधारणानेपान्ताद इन्यन्तो मागः पतितः अ क्षणभङ्गाध्यायेऽन्वयाधिकारः . ४६ . १० न तर्हि योजं वदोक्ष नित्यादीनां जनकम् , तदनक्षत्वे तेपामकराद् भेदानुपपत्तेः । न चानुपकारका [अपेक्षन्त इति त्वयैवोक्तम् । न च क्षणस्योपकारसंभवोऽन्यत्र जननात् , तस्याभेद्यत्वात् । तथा चार्थक्रियाया एकत्वानेकत्यसापेक्षत्वानपेक्ष त्वव्याप्तत्वात् , तृतीयप्रकारविरहात । अनयोरन्यवरनिषेधस्यान्यतरविधाननान्तरीयकत्वात् । अक्षणिके च तव्यापकयोरेकत्वानेकत्वयोः सापेक्षत्वानपेक्षत्वयोः प्रकारयोरभावात् उक्तेन क्रमेण सत्त्वं निवृत्तमित्यसाधारणानकान्तिा] व्यभिचारिणो लिङ्गस्यानुपदर्शनादुपदर्शयितु- मशक्यत्वाथ । वाधकस्यव विद्यमानत्वात् । तस्मान्नानिष्टमात्रघोषणेन किश्चित् । एतेन नोपकारोऽपेक्षार्थ इत्यनपेक्षव क्षणिकरय सहकारिपु नोभयव्यावृत्तिः। अथ संभूयकरणमपेक्षार्थः । तदपि यदि पूर्वस्थितस्येति विशेषणापेक्षा तदापि क्षणिकस्य नैव' काचिदित्यनपेक्षवाक्षीणा अथ पूर्वस्थितस्येति नापेक्षते मिलितावस्थितस्य' करणमात्रमपेक्षार्थः, तदा सापेक्षतैव नानपेक्षा । तथापि नोभयव्यावृत्तिः । [20b] अथास्मत्समयापेक्षया अपेक्षास्थितिः२ । तदा सापेक्षमसमर्थमेव समर्थितवन्तो वयमिति यत्कार्य प्रति यदसमर्थ तत्सापेक्षम् , यत्तु समर्थ तदनपेक्ष- मिति व्यवस्था । तदा चैकनिषेधेनापरविधानात सामर्थ्यरहितं समर्थमेव भवत्य- सामर्थ्यम् । उक्तं च, समर्थमेवेति 'न तरामुभयव्यावृत्तिः क्षणिकत्वे ॥ यञ्चायोचत् , अपि चान्त्यक्षणप्राप्तं "बीजमनपेक्ष्याङ्कुरावनिपवनपाथस्तेजांसि जनयत् किं येनैव रूपेणाङ्कुरं जनयति तेनैव तदितराण्यपि, किं वा रूपान्तरेण ? न तावत्तेनैव, क्षित्यादीनामप्यकुररवाभाव्यापत्तेः । न खलु कारणाभेदे भेदयत् कार्य भवितुमर्हति, कार्यभेदस्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् । यदाह, अयमेव हि भेदो भेदहेतु;. यदुत विरुद्धधर्माध्यासः, कारण- भेदश्चेति ! नापि सामग्रीभेदः, 'तस्या अप्येकत्वात् । अन्यथा सहभावनियमाभावात् , ७. मानिष्टि र ८. अक्षार्थः र १. क्षणिकस्यानेन कदाचिदि० र १०. दित्यपेक्षे० अ १. तावस्थस्य अ २. समयास्थितिः र ३. प्रतिपद° र ४. तन्नर ५, सामर्थ्यमेव रहित र ६. न सुतरार्थमुभयर ७. पेक्ष्यमधुर र है, स्पेया......मंकुरं अ १०. मेदाभेद न १. तस्याप्ये अ ८. जनयतु श्र ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ रूपान्तरेण तदितरेपां जनकम् । तथा हि वीजमङ्कुरं जनयदुपादानम् , तद्विक्रियया तदुत्पत्तेः । तदितरेपु पुनरस्य सहकारिप्रत्ययता, नेपां तु पूर्वे पवनादयो यथा स्वमुपा- दानानि, तद्विक्रियया तदुत्पादादिति चेत् ? ननु सहकारितोपादानते किमेकं तत्त्वं नाना वा ? एकं चेत् , कथं रूपान्तरेण जनकम् ? नानात्वे तु अनयो/जाद् भेदो. ऽभेदो वा ? भेदे कथं वीजस्य जनकत्वम, ताभ्यामेवाङ्कुरादीनामुपपत्तेः १ अभेदे वा कथं बीजस्य न नानात्वम् , भिन्नतादात्म्यात् । एतयोकत्वमेकतादात्म्यात् । "याच्येत, तित्यादौ जनयितव्ये तदुपादानं पूर्वमेव तित्यादि बीजस्य रूपा- न्तरमिति ? न तर्हि बीजं तदनपेक्षं तित्यादीनां जनकम् । तदनपेक्षत्वे तेषामङ्कुरान भेदानुपपत्तेः । न चानुपकारकारिणोऽपेक्षन्त इति त्वयैवोक्तम् । न च क्षणस्योपकार- संभवोऽन्यत्र जननात् , तस्याभेद्यत्वात् । तथा चार्थक्रियाया एकत्वानेकत्वसापेक्षत्वा- नपेक्षत्वव्याप्तत्वात् । तृतीयप्रकारविरहात् । अनयोरन्यतरनिपेधस्यान्यतरविधान- नान्तरीयकत्वात् । क्षणिकवद् व्यापकयोरेकत्वानेकत्वयोः सापेक्षत्वानपेक्षत्वयोः प्रकारयोरभावादुक्तेन क्रमेण सत्त्वं निवृत्तमित्यसाधारणानकान्तिकत्वं गन्धवत्त्वा- [देरिवेति । यदि मन्येत, अनुपकारिणोऽपि भवन्ति सहकारिणोऽपेक्षणीयाश्च, कार्येणानु- विहितभावाभावत्वात् । सहकार्यकरणाच्च । नन्वनेन क्रमेणाक्षणिकोऽपि भावोऽनुप- कारकानपि सहकारिणः क्रमवतः कार्येणानुकृतान्वयव्यतिरेकानपेक्षिष्यते, करिष्यते च क्रमवत्सहकारिंसमवधानवशात्' क्रमेण कार्याणीति व्यापकानुपलब्धेरसिद्धः सन्दिग्धव्यतिरेकमनैकान्तिकं सत्त्वं क्षणिकत्वसिद्धाविति । तदपि पूर्वमेव निरस्तम् । यत्पुनरयमधिकमाह- नापि [21]सामग्रीभेदः, तस्या अप्येकत्यादिति । तथापि घूमः- यथा सामग्रथा अभेदः, तथा कार्याणामप्यभेदात् कथं न कारणाभेदानुकारः ? ननु प्रतिनियतानेकरूपाणां कार्याणामभेद इति केयं वाचोयुक्तिः ? यद्येवं न खलु सममेभ्यो भिन्ना काचिदध्यक्षगोचरः। सौगतमते च चिन्तेयम् । ततोऽभिन्ना सामग्रीति समप्रा एव प्रतिनियतानेकमूर्तयोऽभिन्ना इत्यपि कीदृशी वाचोयुक्तिः ? सामग्रीलक्षणकारणभेदाभेदाच कार्यभेदाभेदमाशङ्कमानस्य अयमभिन्नसामग्रीवादो २. स्वयमुर ३. सनक र ४. तयो र ५. याच्येत इत्यत सत्यं नितमित्यसाधारणाने इत्यन्तो भागो नास्ति र १. कारिएये ७. प्रमेण म८. णापत्रमा प्रt. °समवधारण र १०. रसिदिः म २. राल्व भ ३. भिम भ.. इतिशब्दो नारित र १० ५१ क्षणभद्गाध्यायेऽन्वयाधिकारः वाचस्पतेरुचितः । अन्यथा वीजमेकं कथमगुरसरोधरणिधामादि जनयेदित्येतावर गतमेतत् । न चेदं चोद्यम , यतो यदि प्रमाणवृत्तिमनुवृत्त्य' एकरमादनेकोत्पत्ति- निरोधोऽभिप्रेतः, तदा एकस्मादपि दीपाद् वर्तिविकाराद्यनेक कार्यमुपजायमानमधि- गच्छदध्यक्षमखिलतद्विपरीतमतिप्वास्था दुस्थयति । तदपि कथमिति चेत् ? ननु प्रमाणपुरस्कारेण विचारे प्रत्यक्षमादावादाय परिशिष्टगणनात्तेन साधिते वाधिते वा नापरस्य बाधनसाधनयोरधिकारः। प्रमाण- मार्गीलजिन्नस्तु वादशैव देयमुत्तरमित्यास्तां वायत् । " अथाकुरकारि कथं धरणिक्षणहेतुः ? न ह्यत्रापि प्रत्यक्षबाधाभिधानं युक्तिमत् , क्षणस्य तद्गोचरातिकान्तत्वात् । तदापि यद्येककारकोऽन्यकारको न भवतीति व्याप्तिः, तदा दीपेनैव व्यभिचारः। 'प्रथाङ्करकारको न पृथ्वीहेतुरिति तदाऽसाधा- रणानेकान्तः । श्रथाङ्कुरस्य हेतुः कथमन्यस्य भवितुमर्हतीति चेत् ? किमकुरस्यैवाथा- कुरस्यापि, यद्वा अङ्कुरस्य वावद् भवति, अन्यत्रानिश्चयः १ अत्र च पक्षत्रयेऽप्यसिद्ध- विरुद्धानकान्तिकत्वं क्रमेण दुष्परिहरम् । तस्मान्नात्र प्रमाणवृत्तिः। प्रसङ्गोदावनमपि पराभ्युपगमेन भवति, न चैकमनेकस्याजनकमिति क्षणिकवादिनामभ्युपगमः । तन्न सामग्रथन्तर्गतवस्त्वेकत्वेन कार्यकत्वप्रसञ्जनमवालस्य । सामग्रीलक्षणकारणापेक्षणे च भिन्नानामप्यकुरादीनां कारणभेदाभेदानुविधानं सिद्धमिति' नाभेदानुविधानानु- रोधादकुरादीनामेकतापत्तिः । यथा ह्यङ्कुरादयः प्रत्येककार्यत्वेऽपि भिन्नभिन्नात्म[1]न:', तथा सामग्रीशब्दवाच्या वीजादयः प्रत्येक कारणीभवन्तो भिन्नाभिन्ना एवेति सिद्धः कारणभेदाद् भेदः। अथ भिन्नात्मानोऽपि वीजादयः कयाचित् प्रत्यासत्त्या एकत्र्यवहारगोचरी- क्रियन्ते, एवमङ्करादयोपीति कारणाभेदेऽभेदोऽपि सिद्धः । तत्र कारणानामेकैकार्थ- जनकत्वमेकव्यवहारहेतुः । कार्याणां कैकजन्यत्वमिति समानम् । तत् किमर्थमेको- भवितव्यमङ्गुरादिभिः, सामप्रथपेक्षायामपि तावतैव हेतुभेदाभेदानुविधानस्य पर्याप्तत्वात् । एतच्च कारणशब्देन सामग्री 'व्युत्पद्यमानस्यापि [21b]परस्य भेदा- , ५. धारिणि अ६. वृत्त श्र ७, विचारेण र ८. वेति नास्ति र १. साधनबाधनयो र १०. क्षणभेदस्य गोचरातिकार १. यदार २. तदा र ३. भेदान र ४. सिद्धमिति नास्ति र ५, मिनायोन र ६. न्तोभिन्नाएवेर ८. हेत्विति नास्ति न है, व्युत्पद्य र ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो - भेदयोरव्युत्पत्तिरेव'' 'बुद्धधनुरोधादभिधीयते। तत्त्वतस्तु यथा कारणं सामग्री 'विवक्षिता, तथा भेदाभेदावपि वैजात्यावैजात्ये विवक्षिते इति दर्शितप्रायम् । नन्वद्यापि न समग्रेभ्योऽन्या सामग्रीति तेषामेव समग्राणां सादृश्ये वैसदृश्ये वा कार्याणां सादृश्यं वैसदृश्यं वेति प्राप्तम् । एवमेतत् । न तु तत्पुञ्जस्थानां परस्परं सादृश्यादिनिरूपणम् । किं तु पुञ्जान्तरस्थैः सह स्वजात्यपेक्षया सेनायाः सेनान्तरेण सह सादृश्येतरनिरूपणवत् । तत्र यावन्तो यादृशा एकसामग्रीप्रज्ञप्तिगोचरा अर्था हेतुसंमताः, तावन्तस्तादृशा एव यदि देशकालान्तरवर्तिनस्तदासौ सदृशी सामग्री, कार्य च सदृशमस्या इति कार्यशब्देनापि पुञ्ज एव । यावन्ति यादृशानि कार्याणि • 'जातान्येकत्र तावन्ति तादृशान्येवान्यत्रापि जायन्त इत्यर्थः। वैसदृश्ये तु तारतम्य- भेदेन भिद्यमाने कार्यमपि तारतम्यभेदेन भिद्यत इत्यपि कार्यपुञ्जस्यैव तारतम्यभेदेन 'वैसदृश्यमित्यर्थः । भेदमात्रविवक्षायामप्ययमेव न्यायः । सत्यां विप्रतिपत्तौ भिन्नायाः 'सामग्रथा भिन्नमेव कार्य भवतीति एतादृशमेव कारणभेदानुविधान कार्यस्य प्रमाणानुसारि । तदतिक्रमे च विश्वस्याहेतुकत्वप्रसङ्ग सङ्गतिमवतरति । न प्रमाण- । बाधितस्य एककारणककरणनियमस्यातिक्रमे । तदियं भेदाभेदानुकरणवार्ता नैयायि- कानां गोपमुखात्पायसमिष्टताश्रुतिमनुहरति । तस्मादेकमेव बीजमङ्कुरादिकमनेकं जनयति, एवं क्षित्यादिकमपि प्रत्येकम् । अतो नैकानेकयोरुभयोरपि व्यावृत्तिर्यतो व्यापकानुपलम्भोऽयमपरः । क्षणिकपक्षेऽपि क्रियाबाधनं "सत्ताया असाधारणीकरणार्थमुपन्यस्यते'। रूपान्तरेण जनन- पक्षस्तु प्रतिक्षिप्त एवास्माभिरिति' न तद्पणपरम्परायाः परिहाराभियोगः । एतच्च तत्त्वापेक्षयोच्यते । कल्पनाविलासे तु यदकुरजननं न तत् क्षितिजननम् । तथा न सहकारित्वमेवोपादानत्वमित्येवं प्रकारप्रपञ्चसंभवेऽपि नापराधो वस्तुनः कश्चित् "क्रियाविरहलक्षणः, तात्त्विकेनैव रूपेण सर्वनिर्वाहात् । अतएव तित्यादौ जनयितव्ये तदुपादानं पूर्वमेव तित्यादिवोजस्य रूपान्तरमिति किमर्थ वक्तव्यमस्माभिः, यदुत्तरः प्रवन्धः साधुः स्यात् । अनपेक्षा चैका सहकारिष्वपि साधितेति प्रकरणार्थनिगमनं सकलमाकुलमाकुलधियः परस्य । १०. सत्तेरे र १. युद्धानु° अ २. येषामेव र ३. °मस्य ४. जातान्येवत्र र ५. पास्या भनापि अ६. °मयमेव र ७. कार्यसन्म र ८. भेदाभेदानु र १. गोपसुग- पयसम्म र १०. पाधनः .. तामासाधारणो° र २. °समस्माभिम. नफारस्त्यक्तः म , १. क्रियाया र ५ कारिप र क्षणभङ्गाध्यायेऽन्ययाधिकारः कि च येनैव रूपेण वीजमङ्कुरमुत्पादयति किं तेनैव क्षौणीक्षणमिति पर्यनु- युञ्जानाः तेऽपि पर्यनुयुज्यन्ते रूपशब्देन. किमत्र विवक्षितमिति ? किं तावत् कल्पना- सल्पशायिनो भिन्ना इव भासमाना धर्माः कृतकत्वानित्यत्वादिबदद्गुरेतरजनकत्वादयः स्वरूपशब्देनापि "लब्धव्यवहृतयः ? अथ रूपं स्वरूपं 'स्वलक्षणं यद्भेदात् [22a] नापरो वस्तुभेदः यदधिकारेणोच्यते, यदादौ वस्तुनः स्वरूपं तदेव यदि पश्चापि प्रागिव पश्चादपि न जनयेदित्यादि ? यद्वा नैयायिकैः पत्युर्नामाविजानत्या भ्रातृशब्देन व्यवहारवत सहकारिण एव स्वरूपशब्देन व्यवहृता रूपमित्युक्तम् । तत्र' प्रथमपते तावन्न पर्यनुयोगसंगतिः । कल्पनानिर्मिता हि धर्माः परस्परं धर्मिणश्च सकाशाद् भिद्यमाना इव भान्तोऽपि यथा प्रतिभासमसत्त्वात् प्रमाणसहतया न कचित् क्रियायां करणभावभाजो भवितुमर्हन्ति । यदेव हि स्वलक्षणमध्यक्षगोचरीकृतमनङ्गं तत एवान्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थक्रियानिष्पत्ति- निश्चयेऽप्यनादिवासनावशादुपजायमाने विकल्पचेतसि ततस्ततो व्यावृत्तवस्तुव्यवसाय- चलावलम्बिसंवादेपु धर्मेप्वपोद्धारेणास्यामस्यां क्रियायामयमयं धर्म उपयुज्यत इति व्यवहारमात्रमातन्यते । न तु तेषां कचित् करणभावः, स्वयमसत्त्वात् । विवक्षाकृतस्तु न वार्यते । यथा प्रकाशे पिशङ्गात्मनि प्रदीपेप्ययमखण्डेनैव रूपेण तमसो नाशमव- काशपिञ्जरणं च कुर्वति तथैव निश्चिते च यदयं दीपः प्रकाशरूपः, ततोऽन्धकारं हरति हरिणावत् । पिशङ्गत्वाच पिञ्जरणहेतुर्हरिद्रादिवदितिव्यवहारः। न च तत्र प्रकाशपिशङ्गभावौ भिन्नौ। विकल्सचेतसि तु भिनवदाप्तमानावेकैकमपोद्धृत्य भिन्न- क्रियाकरणत्वेन 'व्यवस्थितौ विवक्षिती, [न व्यवस्थितौ वा] ? न च विवक्षामात्रेण प्रदीपस्याकारकत्वं भेदो वा । तथा वीजस्याप्यकुरजननेन रूपेण कल्पितेनाङ्कुरकरणं पृथ्वीजनकेन च तत्करणमिति व्यवझरेऽपि तत्त्वतो नैकस्याप्यनेककर्मणि निपेधो भेदोपपत्तिर्वा अक्रियैव वा । ततो विकल्पारूढरूपापेक्षयानेकेन रूपेणानेककरणमिति व्यवहारमात्रं न वस्तु । वास्तवी च चिन्तेयम् । तत् किमनेन विकल्पितेन, किं तेन रूपेणान्येन वेति ? विकल्पेऽपि वानेकेनैव विसर्जनं व्यवहारमात्रेण । न च कश्चिद् दोपः । द्वितीयपक्षस्त्वनेकस्वलक्षणदर्शने सत्युपपद्यते । न च वीजस्वलक्षणानि अपि' ६. कृतकानि र ७, लब्ध इति नास्ति भ. स्वेति नास्ति अ६. भेदे च श्र १०. प्रागेवन १. तत् अ २. भ्रान्तो र ३. नेति नास्ति अ ४. संवादिषु ? ५. वोद्धाद्वारेण अ६. शङ्का र ७. यदर्थ र ८. व्यवस्थिती न व्यवस्थिती र १. विशेन एकैकेन र १०. ततः श्र १. लक्षएनापि र, अपोति नास्ति न स्क ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावलो सकृदेकसंख्या निरीक्षाविषयः । न धपरिदृष्टभूमनि मनुष्ये किमयमत्र कर्मणि .नियोज्यो नरः, किमयं वेति प्रश्नावतारः। तृतीयविकल्पे त्वयमर्थः स्यात् , येनैव रूपेणाङ्कुरं करोति किं तेनैव क्षिति- मिति ? येनैव सहकारिणाङ्कुरं जनयति किं तेनैव भुवमिति ? एतच्च कदोच्यते यदि वीजस्याङ्कुरकरणे निर्जाते नियतरूपः कश्चित् सहकारी व्यापारवान् परिनिष्ठितोऽन्य- करणे सन्दिग्धव्यापारः । न चैवं शक्योपदर्शनम् । अथैवं सति वीजस्याङ्कुरकरणे पृथ्वीपाथःप्रभृतयः सहकारिणस्त एव किं तस्य पृथ्वीजननेऽपीति विकल्पार्थः? तेनापि नोपयोगः । सर्वेपां सर्वत्र परस्परं सहकारि- भावस्य सुप्रसिद्धत्वात् किमत्र प्रश्नेन ? न चोत्तरः प्रबन्धोऽत्रानुरूपः । नहि तदापि कारणभेदाभेदाभ्यां [22b] कार्यभेदाभेदाविति श्लिष्टता काचित् । तस्मादीग्रॅशल्य- कर्थितनिरर्थकः प्रलापैः परमाकुलयितुमिच्छन्ति न्यायविन्मानिन इत्यलमत्र. निर्वन्धेन ॥ अपि चापूर्वोऽयमसाधारणानकान्तिककीर्तनप्रकारः । विद्यमानो हि भावः साध्येतरयोरनिश्चितान्वयव्यतिरेको गन्धवत्त्वादिवदसाधारणो युक्तः । प्रकृतव्यापका- नुपलम्भवलाच्च सर्वथार्थक्रियैवासतीति 'तत् कथमसाधारणानकान्तिकी भवितु- मर्हति ? ''असिद्धिदूषणं तु वक्तुमुचितम् । तत्र चोक्तमेव । अथ क्षणिकत्वे व्यापकाभाव इत्युक्तम् , तन्न सर्वथासत्त्वमिति चेत् ? एवं तर्हि विद्यमानेवार्थक्रिया क्षणिकादेव व्यावर्तते, ततो नियमेनाक्षणिके' विश्राम्यन्तीतिर तेन व्याप्यत इति विरुद्धताप्यस्तु । अथ साक्षादक्षणिके तस्या वाधकस्य साधकस्य वा विरहात् सन्देह इति चेत् ? विद्यमानत्वे क्षणिकाद् व्यावृत्तिरेव साधनी तस्याः सन्देहमनवकाशयति । विद्यमानता- सन्देहे च सन्दिग्धासिद्धिरेव दूपणम् । किं च प्रकृतव्यापकानुपलम्भस्य क्षणिकवदक्षणिकेऽपि सामर्थ्यानपायात् कथं "वाधकसिद्धिरित्यसिद्धिरेव सर्वथायाता । शक्यं हि नित्येऽपि वक्तुं न सहकारिणि २, सकृदनेक अ ३. क्षितिमिति.. किं तेनैवेति नास्ति र १. कारणेनिर्जति र ५. स्वप्रसिद्ध २६. न कारण र ७. अतिनिर्वन्धेन र ८. 'लम्भनाच र है. वासतीत कथ० र १०. प्रसिद्ध र १. नियमेन क्ष २. म्यन्तो तेन प. व्याघात अ४. विरुद्धताऽस्तु अ५. बाधकासिद्धि न क्षणभङ्गाध्यायेऽन्ययाधिकारः सापेक्षस्य फरणमुपकाराभावात् । न निरपेक्षस्य, तेन विना फरणात् । स्थिरं च योजमगुरजनकेनैव रूपेण तितिमुत्पादयति भिन्नेग घेत्यादि यदा विमदृशक्षित्यादि- जन्मोपालम्भः प्रदीपोऽपि चाक्षणिक एव भवताम् । तत्र वर्तियिकारतलक्षयाचेफेन भिन्नेन या रूपेण क्रियेवामिति समानम् । यातु समाधिः सहकारिण एव भिन्नाः तस्य स्वरूपभेद इति, एवं च यता परोऽप्यात्मा श्रात्मापि पर इति निवृत्तेदानीमात्म- परादिशन्देभ्यः प्रतिनियतार्थप्रत्यायनप्रत्याशा। न देवदत्तस्य स्वरूपं यशदत्तः शुफ्तस्य या नीलमित्युचितं कचिदेककर्मणि व्यापारेऽपि । तदेतदपेतागमयुक्तिकं परस्पर्धयाऽभिधीयमानं नियतमुपहासभाजनोकरोति । सहकारिणोऽवधीर्य च स्वरूपशब्दवाच्यमर्थ पृच्छतः सहकारिणोत्तरमिति व्यक्तं न तेन नान्येन वात्मना जनयति स्थिरोऽपि भाव इति नियतमनुज्ञातैव व्यापकानुप- लब्धिः । अन्यस्यापि हि स एवात्मा जनको न स्वयमिति न कश्चिजनकः । तदयं स्थिरा• स्थिरयोः साधारणो न्यायः क्रियानिषेधसाधन इति। तस्य दृढ़त्वे सर्वथा क्रियेव नास्तीत्यसिद्धिरेव, अन्ततः क्रमयोगपद्यविरहलक्षणस्यापि दोपस्यापरिहारात् । स्थिरेऽपि क्रियानिवृत्तिरवश्याभ्युपेया। कथमन्यथा क्षणिके क्रियानिषेधाभिधानेन केवलेना- साधारणताप्रतिज्ञा निवृत्तिमालम्वेत ? न हि साध्याद् व्यावृत्तिरित्येवासाधारणता । अन्यथा विपक्षाद् व्योवृत्तिरित्येव किं नासाधारणत्वमुच्यते, किमियता प्रयासेन ? 'ननु विपक्षाद् व्यावृत्त्या साध्ये नियमाद्धेतुरेव स्यादिति चेत् ? साध्याद् व्यावृत्त्या विपक्षे नियमाद् विरुद्ध एव [23a] स्यादिति समानम् । तस्मादर्थक्रियाया[:] प्रतिज्ञा. मात्रेऽप्यसिद्धिरेव। अथान्येन प्रकारेण उभयोरनिश्चयमानं सत्ताया ख्याप्यते, तथा च सत्यसाधा- रणता युक्तंव । तदयुक्तम् । व्यापकानुपलम्भो ह्येकान्ततोऽभावनिश्चयकर एव कथम- निश्चयः ? तत्र यदि नाम क्रमाद्यनुपलम्भस्य नित्यात् सत्तानिवर्तकस्य दाढर्यम् असंगतम्, तथापि प्रकृतस्य "क्षणिनित्यतावाधनस्य दृढत्वमभिप्रेतमेव, अन्यथोपन्यासा- योगात् । ततः क्षणभङ्गुरात् क्रियाया ऐकान्तिको 'व्यावृत्तिरेव व्यावृत्तिरसाधा. रणतायाः। नहि गन्धवत्त्वं कुतश्चिदेकान्तेन व्यावृत्तमवसातुं शक्यम् । तदयं व्या- ६. वाऽक्षरिएका च भवता र .. समानमिति नास्ति र ८. तास्यप्र र १. पृत(३) र १०. प्रति- शानेवृत्ति १. नकारस्त्यक्तः श्र२. कियायां...प्यसिद्धे० र ३. तथा चासाधा र १. तद् र ५. क्षणेनि अवाधक र ६, रेवव्यावृत्ति नास्ति र ७. तदन्वयभ . . ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो पकानुपलम्भः स्थिरेऽपि व्यापकानुपलम्भमपेक्षमाणो न साधुरसाधारणतासाधने । अपेक्षमाणश्च सर्वथा क्रियामेवोन्मूलयतीत्यसिद्धिरेव न साध्यसाधनभावः । तस्माद् बाह्यवेदनं वाह्यवेदकप्रमाणसिद्धां चार्थक्रियां वस्तुसतीमाश्रित्य वादप्रक्रमे तस्यासाघा- रणतावादिनान साध्येतरयोरेकत्र घृत्तिरेकतो व्यावृत्तिोपदर्शयितव्या, किं तूभयत्र संशयमानं शरणीकरणीयम्। न च व्यापफानुपलम्भे संभवस्तरय । तस्मान्न साधुरसाधारणतोपन्यास इति स्थितम् । स्यादेतत् । यदि भिन्नकालकार्यजन्मनि जनकरय स्वभावभेदः, तदा 'भिन्नदेश- कार्योत्पादेऽप्येप प्रसङ्गः । तदवश्यं सहकार्यपेक्षयवर देशभेदः कार्याणाम् । न च किञ्चित्करः सहकारीति' ' "कालभेदोऽप्येपामकिश्चित्करः । सहकार्यपेक्षयेवास्तु" । अथोपादानभेदाद् देशभेदः ? कालभेदे तु नैवं शक्यमभिधातुम् । कालान्तर- जन्यानामुपादानस्य स्थिरपक्षे तदानीमपि प्राप्तिसंभवात् । तस्मात् "कारणभेदरूप- भेदनिवन्धन एव कार्यस्य कालभेद' इति चेत् ? तदपि नारित, उपादानसहकारि- भेदस्य तत्त्वतोऽतात्त्विकत्वात् । 'तात्त्विकत्वेऽप्युपादेयसहकार्यभेदेन दीपादेरुपादान- सहकारिभावभेदादनेकस्वभावताप्रसङ्गः । तदयमारोपितस्वमाव' उपादानसहकारिभाव- भेदेन भेदः कारणस्य कथं कार्यस्य देशभेदाय प्रभवेत् ? यदि चारोपितोऽपि कारणस्य भेदः कार्यस्य देशभेदाय प्रभवेदेवं सत्यारोपित एव कारणभेदः कालभेदाय कार्याणां पर्याप्त इत्यलं तात्त्विकभेदप्रत्याशया । न चैतद् वक्तव्यम् , यथा कालभेदे यद्यदा' यजनकमित्यादि बाधकमस्ति न तथा देशभेद इति, एतादृशस्य बाधकरय देशभेदेऽपि वक्तुं शक्यत्वात् । यथा यत् यत्कार्य तत् तद्देशं यथोपादेयाभिमतं", तत्कार्य च कार्यान्तरमपीति ।। यदपीदमुच्यते, सर्वावस्थासमानेऽपीत्यादि [वार्तिकालङ्कारे १. ३६६] ८. मनपेक्षर है. साधनावतारः र १०. तस्यासाधारतावादिना श्र १. स्तदभिद्ध र २. पेव र ३. सकारीति र १, कालमेदेप्ये अ ५. करसहकार्यपेवा अ६. काले तु र ७. कारणरूपनिव० र ६. एवेति नास्ति र ६. कार्यकाल र १०. 'त्वेक्षयादेव र .. भेद- कारणस्य र २. भेदः काल' इति नास्ति र ३. भेदे यदार . यथेति नास्ति न५. देयमभिर । क्षणभङ्गाध्यायेऽन्ययाधिकारः तत्रापि शक्यमेवं पठितुम् सर्वदेशसमानेऽपि कारणे यद्यकार्यतेत्यादि । अथ कारणस्य वैभवाभ्युपगमे स्यादेप दोषः। तदभावे [23b] तु किंफतमस्य सर्वदेशसमानत्वम् ? एवं तर्हि देशान्तरेऽपि कार्य न कुर्यात् , तत्र स्वयमप्रवृत्तेः । योग्यतामात्रेण तु तद्देशवृत्तिमनपेक्ष्य तत्र कार्यकारिणः समानोऽस्य देशः 'उपकार- स्यैकतोऽप्यलाभात् । तस्मात् तद्देशे करोतीति न स्वापेक्षया देशस्याधारभावः, किंतु कार्यापेक्षया। अयोगव्यवच्छेदेन च तत्करणम् । अन्यथा देशान्तरवतः कार्यस्य करणप्रसङ्गात् । एवं तर्हि काले करोतीति स कालः२ कार्यस्यैवाधारो नियमेन । हेतोस्तु स चासच स्यात् । अयोगव्यवच्छेदेन त्वेककालकार्यकरणमिति कालान्तर-.. यतोऽपि कार्यस्य करणमविरोधि । तस्मात् कुशूलादिसर्वावस्थासमानस्वभावस्यापि “तदतत्कालकार्यजननमुपपन्नम् , भिन्नदेशानेककार्यार्जनवदिति । तदेतन्न सङ्गतम्, 'वाधकभावाभावाभ्यां विशेषात् । यत्तु तत्कार्यत्वं तहेशता- साधनायोपन्यस्तं तद्विपर्ययबाधकप्रमाणभावादसाधनमेव । अन्वयव्यतिरेकसमधि: गम्यश्च कार्यकारणभावः । तौ च यथा तद्देशकार्यजन्मान दृष्टौ तथा भिन्नदेशकार्य- संभवेऽपि । न चैवं स्थितेनापि कारणेन सह तत्कालकार्यस्यान्यकालकार्यस्य" बान्वयव्यतिरेको समानाविति युक्तम् । कालान्तरेऽपि तदेव कारणमनुवर्तत इति न प्रत्यभिज्ञातोऽन्यत्प्रमाणम् , सा च दूपितेति कथं स्थिरेणान्वयव्यतिरेकग्रहणं कार्याणां कालभेदयतामिति नायं न्यायः समानः। ततो विपर्ययवाधकविकलतया देशभेदे' भेदसाधनो हेतुर्यदि स्वसाध्यसाधनसमर्थः किमायातं तहलक्तः कालभेदे भेदसाधनस्य । नहि वृषभस्यादोहयोग्यत्वे धेनोरपि तथेति युक्तम् । अस्तु वा देशभेदेन भेदसाधनस्यापि विपर्ययबाधा बलम् , कालभेदे भेदसाध- नस्य तु किमेतावता दूषणम् ? अनेकान्तिकत्वमुपपाद्यत इति चेत् ? किमयं मन्त्रपाठः ? कदाचिजननसमर्थस्थाजननस्यान्वयदर्शनात्३ सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वमभिमत- मिति चेत् ? तथापि किमनेन श्रमेण ? समर्थ च स्यात् , न च जनयतीतीयवैव तत- ६. अत्रापि न७. मेव श्रम चअ. कार्यमिति नास्ति र मवृत्तेः र १. उभय- स्यैक न २. दत्काल) र ३. चैक र ४. विरोधिते र ५. तदत्कार्य अ६. गम्याश्च र ८. जन्मिभिष्टो र १. क्षितिनापि र १०. स्यान्यकालकार्य इति नास्ति र १, मेदे इति नास्ति र ३. धूपस्य श्र३. °स्यानुपर भावभावार ५८ ज्ञानश्रीमिनिबन्धाक्लो सिद्धेः । देशोदाहरणेन संशयपुष्टिः क्रियत इति चेत् ? यदि विपर्यययाधा यलमरय" . न पुष्टपापि संशयमनुल्लङ्घयन्त्या 'किश्चित् , विपर्यययाधावैधुर्ये तु संशयमानेणापि हेतीविपर्यासनात् किमपरं पुष्टया" ? यदि च तन्मानं विवक्षितम् , तदा विपर्यय- बाधकेन निरस्तेऽस्मिन् किं पुनरुपन्यासेन ? अथ कालदेशयोः सर्वत्र समानन्यायोपलब्धेरेकयोगक्षेमत्वाद् देशभेदवदेव' फार्यण कालभेदवतापि न 'हेतुभेद इत्युच्यते ? तदप्ययुक्तम् । तथाहि न परमाणोः कालव्याप्तिसदृशी देशव्याप्तिरिप्यते नित्यवादिभिः । नापि विद्यु[24a]दुद्द्योतस्य" देशव्याप्तिसदृशी' कालव्याप्तिरेवं 'घटादेरपीति कथं सर्वत्र समानन्यायता ? न चान्यत्र समानन्यायतादर्शनेऽपि सर्वत्र तथा भावः, प्रस्तुते चैपरीत्यसंभवे धाधका- भावात् ॥ उपादानभेदाच देशभेदे यदुक्तमुपादानसहकारिभावोऽवान्तर इति, तदप्य- युक्तम् । यद्यपि विकल्पे प्रतिभासमानौ तावुपादानसहकारिभावी भिन्नाविव न वस्तु, तथापि । वस्तुनरतत्तव्यावृत्तिसंभवान्नावास्तवव्यवस्था, अन्यान्यापेक्षया च न विरोधः। यथैकरयान्यान्यापेक्षया पितृपुत्रत्वस्य न वास्तवत्वं, न च५ विरोधः। न च रूपद्वयेन कार्यद्वयस्य करणम् , येन कल्पनाभासिनो' रूपयोरवास्तव-.' त्वात् द्वयाकरणम् । यथा चैकरूपेण द्वयाकरणं तथा स्वोपादेयं स्वदेशे परोपादेयं च . परदेशे फरोतीति उपादानभेदादुपपन्नोऽपि देशभेदः । यतश्च नारोपितस्वभावभेदादेव देशभेदः कार्यस्य, किं तु स्वोपादेयं स्वस्वदेश' जनयद्भिरेवार्थाद् भिन्नदेशं सहकार्य कार्यमिति न्यायः । ततो न 'विकल्पितस्वभावभेदादेव २भिन्नकालकार्यकरणमभिन्नस्य, बाधकसामर्थ्येन भेदसाधनात् । अत एव न सर्वदेशसमानत्वं कारणस्य । खसह- कार्युपादेये हि सहकारिता अस्य, तस्य च कार्यस्य स्वोपादानदेश एव संभवात् तत्रैव अस्य सक्रियासामर्थ्य न देशान्तर इति कथमस्य सर्वः समानो देशः कुतश्चिदुपकारा- भावेऽपि? यञ्चोकम् , कार्यस्यैव स काल आधारो" नियमेन, हेतोस्तु स चासचेति, तदपि देशसाम्येन प्रतिहतम् । तथाहि यथैकदेशस्थ एव हेतुर्भिनदेशानि कार्याणि करोति, - १. देशोपहरणेनु र ५ बलस्य प्रथ्यपि अ६. न किञ्चित् ७. प्रष्ट अ ८. °वतेव अ १. नाहेतु°२ १०. विद्यउद्योतस्य श्र.. घण्टा र २. वास्तव र ३. तादुचु (गु) र १. माको मिनो विधन .. चकारो नास्ति अ६. भाविनो र ७. कारणं र, दयकरणं अ - अपोति नास्ति र १. देयस्वस्वदेश° र १०. रेवाद्भिनभिन्न र १. कल्पित २. काल इति नास्ति र ३. सामर्यो न र ४. सहेति नास्ति र ५. श्राधारे न ६. यदाहि र ७. °देशस्थ र . .. .

क्षणभङ्गाध्यायेऽन्धयाधिकारः ५४ १ तथा एककालस्थ एव भिन्नकालानि कार्याणि करोतोत्यप्राप्येव कार्यकालं देशवत् । ततश्च कदाचिजातनष्टोऽपि सहकार्यपेक्षया सकलकालकलितानि' कार्याणि कुर्यादिति स्थाने संभूयैकार्थकरणप्रतिज्ञानिर्वाहः । अथ देशमपि कार्यस्य प्राप्यैव जननान्न देशदृष्टान्तसिद्धिरिति चेत्-न, पुरुषा. न्तर्भुवो ज्ञानस्य देशप्राप्तेरभावाद् दीपस्य ज्ञानाधिकरणस्यात्मनः प्रदीपसंयोगेऽपि न ज्ञानसुखादिसंभवदेशे 'देहान्तःप्रभाप्रवेशावकाश इति काशकुशावलम्बनमेतत् । यश्वायं तद्देशत्वसाधनस्तत्कार्यत्वहेतुरुपन्यस्तः, स न स्वतन्त्रः, प्रतिबन्धामावाद । भावेऽपि नास्माकं चतिरित्युक्तम् ।। न च प्रसङ्गो भवितुमर्हति, तत्कार्यतायाः प्रमाणसिद्धत्वेन परोपगममात्रा. भावात् , विपर्ययपर्यवसायिताविरहाच। तदाहि न च तद्देशत्वमतस्तत्कार्यत्व- मपि नास्तीति स्यात् , न चैवं शक्यम् । शक्यत्वेऽपि नास्माकं मूलप्रसङ्गयोः क्षतिः। न चोक्तदोषः, यतो जननसामर्थ्यमन्यदा परोपगममात्रेणैव, न प्रमाणात् । विपर्यये च जननाभावः प्रमाणसिद्धः क्षणान्तरे तत्का[24b]र्यसामथ्य निवर्तयन् जलधरस्य ५अन्यक्रियाक्रियापक्षयोयोरपि क्षणभङ्गं साधयतीति सपने भावान विरुद्धः सत्त्वहेतुरिति । .. अन्वयाधिकारो नाम दितीयः पादः। ८. प्राप्य कार्यकारणं र १. कलिकलितानि र १०. पुरुपान्तभत्रो.र .. देश देहा' म २. विरहात् र ३. न वदतद्दे ११. प्रसिद्धः र. क्रिया' इति नास्ति र क्षणभङ्गाध्याये तृतीयः पादः-व्यतिरेकाधिकारः . नाप्यनकान्तिकशङ्का, सर्वोपसंहारयत्या व्याप्तः प्रसाधनात् । ननु विपर्यय- बाधकप्रमाणवशाद्' व्याप्तिसिद्धिः, तस्य च नोपन्यासवार्ता । तत् कथं व्याप्तिः प्रसाधितेत्युच्यते । तदेतदुपरिपरिप्लवमानतरलतरबुद्धिविलसितम् । तथा युक्तमेतत् , कर्तुः सा न क्रिया अन्यदापि, किं तु परक्रिया अक्रियैव वा । अतएव प्रकारद्वयेऽपि क्षणभङ्गस्य सङ्गतिरवश्यम्भावरतन्मात्रानुबन्ध इति यावन् । तच प्रसाधितमतः साध्येन व्याप्तव सा अर्थक्रियाशक्तिरिति । नन्वेमन्वयमानमस्तु, विपक्षात्पुनरेकान्तेन व्यतिरेक इति कथं लभ्यमिति चेत् ? व्याप्तिसिद्धेरेव । व्यतिरेकारेके व्याप्तिसिद्धिरेव कथमिति चेत्- न, द्विविधा हि व्याप्तिः, अन्वयरूपा च कर्तृधर्मः साधनवति धर्मिणि साध्यस्यावश्यम्भावो यः, व्यतिरेकरूपा च कर्मधर्मः साध्याभावे साधनरयावश्यमभावो यः, व्याप्तिापकस्य तत्र भाव एव व्याप्यरय वा तत्रैव भाव इति न्यायात् । “एनयोश्चैकसिद्धिनियमेन द्वितीयप्रतीतिमाक्षिपति । अन्यथा एकरयाप्यसिद्धः। फेवलं साक्षादेकत्र प्रमाण- व्यापारोऽन्यत्र नान्तरीयकतया प्रतीतिरिति तावतैवैकव्यपदेशः। तथा च सत्येकत्र प्रमाणप्रवृत्तेः पूर्वमन्यत्र संशयः प्रवर्तमानोऽपि पश्चात्तन्या' तया निरयते । यथा विपर्ययबाधकप्रमाणवादिनामन्वयः सन्दिह्यमानोऽपि विपक्षादेकान्तेन व्यावृत्तिबलात् निरस्तसंशयः पर्यवस्यत्यक्षणिके सर्वथाऽनुपपद्यमानेयं सत्ता क्षणभङ्गनियतैवेति, एवं सत्तावतः प्रतिक्षणं नियतस्वभावभेदोपस्थापनात् तदभावेऽपि सत्तासंशयक्षणः पूर्व- प्रवृत्तोऽपि स्वयमेव परिगलति । क्रियावता चेदवश्यं क्षणभङ्गुरेण भाव्यम् , क्षणिकत्व- व्यतिरेके न भवत्येव नियतं सत्तेति । १. बाध र २. सिद्धस्तस्य र ३. °दुपरिप्लव र १. अत्र च र ५.. एतयोश्च र. क. तैकैक र ७. पाठोऽस्परः ८, परिगवति र १. संभवत्तेन निय० र क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः AT " यदि तु तदभावेऽपि स्यात् , तदा तस्यां सत्यां नियमेन क्षणिकत्वमित्यन्वयोऽपि कथम् ? वस्मात् साध्याभावे साधनस्यकान्तिको व्यतिरेकः, साधने सति साध्य स्यावश्यमन्बयो वेति न कश्चिदर्थतो भेदः । प्रमाणव्यापारस्तु मुख्यतोऽर्थतश्चेति द्विधा व्यवहारः। अतएव यत्र यत्र साध्यविपर्यये वाधकप्रमाणपर्येपणा'', तत्र साधने सति साध्यान्वयः', साधकप्रमाणपर्येपणापि तयोपलक्षिता वेदितव्या। विपर्यय- बाधकशब्देन पुनरुभयसंग्रह एव । व्यतिरेकरूपन्याप्तौ हि साध्यविपर्यये वाधक साधनस्य, अन्वयरूपायां तु साध्यविपर्ययस्य वाधक साधने सतीति । तदुभयाभावे साधनस्य साध्यप्रतिबन्धानुपपत्तिरित्ययमर्थः। अन्यथा व्यतिरेकनिश्चायकप्रमाणस्य साक्षादलाभेऽपि यदि साधनस्य साध्येनान्वय[25a]नियमप्रसाधर्क प्रमाणमुप- दर्शयेत् , कस्तस्य 'साध्यसिद्धी प्रतिबन्धो व्यतिरेकरयान्ययस्यापि सामर्थ्याक्षेपात्' । अन्यथा साधर्म्यप्रयोगोऽनुपादेय एव स्यात् , साक्षाद् व्यतिरेकानुपदर्शनात् । तद् यदि सामर्थ्यगम्योऽपि न व्यतिरेकात्मा, तदाऽपि यत्र यत्र साधनं तत्र तत्रं साध्य- मितीयतैव साधने सति 'साध्यप्रत्याशाप्रयुक्तः कृती कृतार्थः । तदभावेऽभाविन्यपि हि साधने सति यदि तद्भावेऽवश्यंभावि साध्यं तदा फलितः साधनस्वीकारः । तस्मात् साधनवादिना" द्वयमपि पर्येपणीयं विकल्पेन, वादिना चैकोऽपि प्रकारः प्रमाणसिद्ध उपदर्शयितव्यः, परसाधनेषु च व्यतिरेकवदन्ययोऽपि नियमवान् दुर्लभ एवेति वेदितव्यम्। अस्माभिस्तु प्रकृतसाधने नियमवानन्वयः प्रसङ्गाधिपर्ययाभ्यां पौरस्त्याभ्यां दर्शित एव, तौ च यद्यपि सपक्षीकृते जलभृति प्रवर्तिती, तथापि यो यत्करणस्वभावः स तजनयत्येव, यो यन्न जनयति न स तत्करणस्वभावः, इत्येवं प्रवर्तमानौ सर्वमेव क्रियाशक्तियुक्तं क्षणिकत्वे नियतं दर्शयत इति सर्वोपसंहारो व्यतिरेकाक्षेपबीज धूमादिवत् । यथा चाध्यक्षं धूमत्य धूमध्वजेन व्याप्तिं प्रतियतो न वहेर्महानसे सत्तामनुपसंहरत् प्रत्येति, तथा जलभृति क्षणिकतां प्रतियदेव यथोक्तानुमान सामान्येन क्रियावतः साधारणन्यायतया क्षणिकतया व्याप्तिमातनोतीति । यदुक्तं , १०. धर्मोषण अ १. स्वयसाधक र २. 'दुभयभावे र ३. अपोति नास्ति श्र४. यदैव र ५. अन्वयमप्रसाधक र प्रभावक अ६. साध्यमितौ र ७. स्यायमाना र ८. स्वयदर्श ६. अपोति नास्ति र ३.. साति र १. पाठोऽस्पष्टः अ २. प्रयुक्तकृती अ ३. सतीति नास्ति १४. फलिनः र ५. धादिनि र ६, नह र ७. संहरता र ८. प्रतिपदेव र , r દર शानश्रीमित्रनियन्धावली प्राक् न सत्त्वादन्यदनुमानमस्थिरसिद्धी यतोऽनवस्था न स्यादिति, तदपास्तम् यथोक्तमसङ्गविपर्यययोरपि तत्साधफत्वादिति । यद्येवमनर्थकः सत्त्वहेतूपन्यास इति चेत् ? घूमः । किं हेत्वन्तरसत्तामात्रेण धन्ध्यं साधनान्तरं, "उत पक्षीकृते तस्याप्युपन्यासात् , अथोपन्यसितुं शक्यत्वात् , 'यदि वावश्योपन्यसनीयत्वात् , यद् वा यदर्यकारि तदवश्यं क्षरिएकमिति व्याप्तिसिद्धी जलधरवत् क्षितिधरादेरप्यर्थकारिणः क्षणभङ्गसिद्धिरिति पक्षाः । तत्र प्रथमस्तावत् न युक्तः, अनेकसाधनसंभवेऽपि विवक्षोपनीवस्येव' परोप- योगात् । अतएव शफ्योपन्यासत्वमपि नानर्थक्यहेतुः , ताशस्याप्युपन्यासात् प्रागप्रागल्भ्यात्" । साध्यधर्मिण्युपन्यासश्चासिद्धो दृष्टान्तधर्मिमात्रे उपन्यासात् । अतएव पतेऽवश्यमुपन्यासापेक्षाप्यसिद्धा, तद्वलादू व्याप्तिसिद्धी संश्चायं चपलचामर' इत्येतावनैव साध्यसिद्धः। अन्तिमस्तु दोपः सर्वत्र सर्वोपसंहारवत्सां व्याप्ती असि. द्धायां शङ्कामवकाशयति, न च तत्र विपर्ययवाधकस्यापि विशेषः, फेवलं' सामा. न्येन क्रियावति. क्षणभङ्गितया: व्याः सिद्धेऽपि विशेषे प्रवृत्त्यर्थिनः सचेदमित्य- वश्योपन्यसनीयत्वादिति किमत्र निर्बन्धेन ? ननु तथापि दृष्टान्वधर्मिणि तावत्तदनुमान मवश्याश्रयणीयं व्याप्तिसाधनाय, [25b] तदेव च' क्षणभङ्गसाधनं स्वधर्मिणः, एवं सति साध्यधर्मिण्यपि तदुपन्यस्यैव निवृतिरालम्ब्यताम् , किगियता प्रयासेन विभागेन तदनुमानावतारणम् ? तेन च व्याप्तं सत्त्वं प्रतीत्य सत्वात् २पक्षे क्षणभङ्ग इति । यद्येवं विपर्ययवाधकप्रमाणवादिनोऽपि समानः पर्यनुयोगः, तेनापिन्यद् यदा यज्जननस्वभावमित्यादिप्रयोगस्य व्याप्तिसिद्धावपेक्षणात् , 'साध्यधर्मिणि सामर्थ्या- नपायाच तस्य । तस्मात् प्रतिपत्तुः प्रवृत्तिभेदमाश्रित्य विभागोऽत्र कर्तव्यः, यो हि प्रति- वस्तु यो यजननसमर्थः इत्यादिकमवतारयन् क्षणिकतापरीक्षणक्षमः। तस्य तत एव क्षणभङ्गासिद्धिः किमन्यहेतुना ? एवं परप्रतिपादनेऽपि प्रत्येकवस्तुपु तथैव साधयतः -कृतमन्यहेतूपन्यासेन । यस्तु तदपेच्या प्रतिबुद्धबुद्धिः स एकत्र तत्साधनव्यापारेण १. चपि ( वापि) र १०. 'मुभयस्वीकृत तस्या' र १. यदि वा (1) २.. यदर्थकानि र २. हि पक्षोप र ३. योगी गि)ता र ४. °स्योपन्या? र ५ प्राक र ६. वासर ७. प्रसिद्धायामिति नास्ति र ८. विपर्यानाकस्यापि अ; विपर्यवा(योबाधक र १. केवल° म १०. भणतया श्र१. चकारो नास्ति श्र२. सत्त्वातयाक्षण°२३. मनवता क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः न्यायेन सर्वस्य क्रियावत इयमेव - गतिरिति क्षणिकतया तव्याप्तिमनवधारयन् प्रत्येकं तन्न्यायावतारणप्रयासमनाविशन्नेव यथा स्वयं यं यमर्थक्रियासमर्थ पश्यति, तं तमस्थिरं स्थापयतीति सत्त्वहेवोरुपयोगः, तथा परप्रतिपादनेऽपि तन्न्यायसिद्ध- व्याप्तिकं सत्त्वमेव व्यापारयतीति न दोपः । तदन्न प्रतिवस्तु तन्न्यायावतारणप्रयासः असह्य एव। अगतिकतया त्वाद्यः प्रतिपत्ता तमेवाश्रयेत् । द्वितीयस्तु सप्रज्ञतया" एकत्र प्रवृत्तेन तन्न्यायेन झटित्येव क्रियामात्रमस्थैर्यपरतन्त्रमवधारयन् सत्त्वेनैव परमपि प्रतिपादयति, न तु तन्यायस्य कचित् क्रियावति क्षणभङ्गसाधनसामर्थ्य: । प्रतिघातः, नापि सत्त्वादिसाधनबन्ध्यतैव, साध्यधर्मिण्यप्रवर्तिततन्न्यायप्रत्युपन्यासा-': दित्यलं बहुत तदेवं व्याप्तिापकस्य व्याप्यवति भाव एवेति कर्तृधर्मान्वयरूपव्याप्तिसंपादित- सामर्थ्यादेव सत्त्वहेतोः क्षणभङ्गसिद्धिरप्रतिहतेति किमत्र विपर्यये 'याधकप्रमाणोप- न्यासेनेति समर्थितम् ? अतएव तदुपन्यासाशक्यतापि न पीड़यति', विपर्ययस्यैव बाधकेन साध्यस्य सिद्धत्वात् । शास्त्रेऽपि प्रथमनियमे च व्याप्तिरन्वयरूपा बीजादि- वदनेकान्तपरिहारव्याजेन विस्तरतः प्रसाधिता। स्फुटतरमनुछेदात्तु व्यतिरेकलक्ष- णायाः परिकरमात्रमेतदारोपयति लोक इति ।। अत्रापि तीथिकवचनविक्रान्तिकृतं कौतुकमस्ति व्यतिरेकरूपायामेव व्याप्ती । तदापि नाप्येकैव विधाऽन्यदापि किं तु" परकृद्वा भवेत् स्थिरामिमतस्यान्यदा पूर्व पश्चाद् वेति क्रमनिर्देशः । नैव क्रिया वा भवेत् अन्यदा नैवेत्यवधारणान्न पूर्व नापि पश्चात् क्रियेत्यक्रमनिर्देशः, यदि तु प्राक् न्यायेनेति नास्ति श्र ५. यं यमिति नास्तिर ८ मानर्थ्य अ पाठोऽस्पष्टः अ. प्रवर्तित न्याय र १. पधिक र २. पीडति भ ३, साध्यसिद्ध र ४. बीजादिनेकान्तरर° र ५. किन र ६. कृत्वा र ७. °णानुपर्व य ५. समर्थः र यदाशतया प्र ६४ ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावली पश्चाद् वा स्यात् कदाचित् क्रिया, तदा क्रम [26a] एवेत्यसङ्कीर्णमनयोर्लक्षणमाख्यात भवति । यद्यपि चैकस्या एव समसमयां क्रियामपेक्ष्य योगपद्यं भिन्नसमयमपेक्ष्य क्रमः, तथाग्यपेक्षणीयभेदादसङ्कर' एव पितापुत्रवत् । श्रक्रियाग्रहणेन च 'वस्त्वभाव एव वा सर्वथास्तु, क्रियाशून्यं वा स्वरूपमवशिष्यतां मतभेदेन, नात्र निर्वन्धः। तत्र नाप्येकवेति पूर्वपरयोरेकत्वमात्रविवक्षया जातिनिर्देशः, पूर्वा परा वा पुनरेकानेका वा क्रिया स्यात् । एकदा क्रियापक्षे वोभयमायक्रमशब्दवाच्यतां 'नातिपतति । तत्राप्यनेकक्रियैव तात्त्विकी, पुञ्जात्पुञ्जोत्पत्तेस्तात्त्विकत्वात् । शङ्कामात्रेणानवक्लुप्त्या वा एकक्रियाभिधानम् । अतएव यौगपद्यशब्देन तस्याप्युपलक्षणादक्रमसंगृहीत एवार्थों योगपद्यपदेऽप्यवगन्तव्यः शास्त्रे । एतस्य च कार्यगतस्य प्रकारद्वयस्य कर्तुः क्षणभङ्ग एव सङ्गतिरित्यत्यन्तीभावावधारणया वृत्त्या नित्याद् व्यावृत्तिरुक्ता । प्राधान्येन क्षणभङ्गसङ्गतिरित्यक्षरं तु नित्यादिव क्षणिकादपि सा व्यावृत्तिः शक्रोति लक्षयितुम् । अथवा व्याप्यस्य वा तत्रैव भाव इत्यनुकरणार्थम् । एतेन नित्यस्य क्रमयोगपद्याभ्याम अर्थक्रियाविरोधात् तल्लक्षणं सत्त्वमवहीयते, अतः क्षाणिकत्व एवं विश्राम्यति तेन' व्याप्यत इति क्रमयोगपद्यलक्षणव्यापकानुपलम्भात् विपर्यये वाधकात् सत्त्वस्यार्थ- क्रियाशक्तिलक्षणस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तिसिद्धिरित्युक्तं भवति । तत्र कर्तृधर्मो यदार्थ- क्रिया, तदार्थक्रिया शक्तिरिति वा व्यवहार एकार्थः । केवलं कर्मधर्मस्य क्रमयोग- पद्याभ्यां व्याप्ती कथं कर्तृधर्मस्य व्याप्तिव्यवहार इति स्यादाशङ्का । तत्रापि क्रमाक्रमिक- कार्यविषयतया व्याप्यमाना कारणशक्तिः क्रमाक्रमव्याप्तत्युच्यते व्यवहारलाघवार्थ- मिति ॥ एतेन कृत्वा करणलक्षणं क्रममाश्रित्य क्षणिकादयं क्रमो निवर्तयितुं शक्य इत्यसारप्रबन्धं त्रिलोचनचोद्यं निरस्तम् । अर्थक्रियाविरोधादित्यत्र चार्थक्रिया कर्तृ- धर्म एव वेदितव्यः, तल्लक्षणं सत्त्वमिति वचनात् । अथवा लक्षणमुपलक्षणं न स्वभाव इति कर्मधर्मोऽप्यस्तु । तदत्र पक्षे क्रमा- क्रमाभ्यामुपलतितार्थक्रिया नित्यस्य विरुध्यत इत्यर्थः । प्रथमपक्षे तु क्रमाक्रमेणोप- लक्षितार्थकारित्वं नित्यस्य विरोधीत्यर्थः। क्रमयोगपद्याभ्यामिति तु विशेषणान्न ८. क्ष्य योगपद्यमित्यतः क्रमस्तथाप्यपे° इति भागः पतितः र ६. वस्तुभाव र १०. ०रेका वा र १. तार्याति १२. पात्रेणार ३. तस्या अप्यप र ४. न्तन्तीभा र ५. साध्यावृत्तिः र भ्यत्तेन र ७. रितीत्युर . धर्मधर्मस्य र ६. शक्येति नास्ति म १०. °चनाद्यं भ 1. तलक्षण... पचनादिति नास्ति र २. नित्यस्येति नास्ति र ३, पणानों (8) शे° श्र ९ क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः शेपाभ्यनुज्ञाशङ्का, हेतुत्वार्थमुपादानात् । यस्मात् क्रमाक्रमाभ्यामेवार्थक्रिया ततो. नित्यस्य विरोधिनी, क्रमाक्रमातिक्रमादित्यर्थात् ।। का पुनरत्र विरोधः ? न तावत् सहानवस्थानमुभयोवस्तुत्वप्राप्त नित्यं सदेव स्यात् 1 - नापि द्वितीयः । नित्यं हि तद्विपरीतेनानित्येन विरुध्येत । क्रमाक्रमव्याप्ता 'चार्थक्रिया अनर्थक्रिययैव विरुध्यत इति चेत् ? प्रमाणवलेन नित्येऽत्यन्तं १ तस्या बाधसाधनाद् विरोध एव प्रमाणान्तरवाधाद्वेति वचनात् । वस्तुतस्तु परस्परपरिहार एव निष्ठास्यति' । किं [26b] पुनः प्रमाणं अक्षणिकेऽर्थक्रियावाधकमिति चेत् ? यद्यत् क्रमयोगपद्यवत्यामर्थक्रियायां नोपयुज्यते तन्नार्थक्रियाशक्तम् , यथा हरिपदार- विन्दम् । नोपयुज्यते च नित्याभिमतो भावः क्रमाक्रमधर्मिणि कर्मणीति व्यापकानुप- लम्भः । न हि क्रमाक्रमाभ्यामन्यः प्रकारोऽस्ति, येनार्थक्रियासंभावनायां ताभ्याम: व्याप्तिरस्या भवेत् । तस्मादर्थक्रियामानानुबद्धतया तयोरन्यतरस्य प्रकारस्य उभयो- रभावे चाभावात्ताभ्यामस्या व्याप्तिसिद्धिरिति पतीकृते तयोरभावे चार्थक्रियाशक्त्य- भावसिद्धी नानेकान्तस्तावत् । तत्र यत् शङ्करः क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियानिषेधे प्रकारान्तरेण संभावयन्नाह- नच तृतीयस्य प्रकारान्तरस्याभावसिद्धिः, विशेषनिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञाविषयत्वादिति, तन्निरस्तम् । "हेतुत्वार्थवचनेन यत्तूपलभ्यस्वभावत्वे नात्यन्ताभावसिद्धिरुपलभ्य- स्वभावत्वादेव पटादिवत्', अनुपलभ्यस्वभावत्वे तु नासत्तानिश्चयो विप्रकर्पिणामिति कथं प्रकारान्तराभावनिश्चयस्तन्निमित्तायोगादिति विलवते ? तत्र यद्यादरः, हन्त हतः १०प्रकारेयत्तापरिच्छेदद्वारेण तत्त्वव्यवस्थाननिवन्धनः स्वर्गापवर्गमार्गानुष्ठानभेदः। यदा हि प्रकारद्वये तृतीयः शङ्कयते, त्रये चतुर्थश्चतुष्टयादौ पञ्चमादिः, तदा सर्वत्रानन्त-' प्रकारत्वे प्रकारद्वयत्रयादिनियमकृतं तत्वव्यवस्थानं कुतः, यथा चत्वारि प्रमाणानि, पट पदार्थाः ? यदा च प्रमाणप्रकारशतमन्यदपि संभाव्यते, तदा चतुभिर्यन सिद्धं वदन्येन सिद्धं, चतुःसिद्धं चान्येन बाधितमिति कथं तवारेण तत्त्वव्यवस्थितिः ? ; , १. क्रियातो र ५. स्यात् र ६. नित्येना र ७. विरुप्यत र ८. धार्थ र :, कियैव र । १०. तस्या इति नास्ति अ १. मिष्टस्येति र २. क्षणिकेश्र ३. यदार १. - मते न ५. 'रभावार्थ र ६ मानेकान्तम्भवेत् र. वे घर ८. घटादि र १. °ति विसयते इति नास्तिर 17. रेयता र १. वानिमित्त र २. द्रये र ३. स्थास्थानं र ४. व्यवस्थितिः र- ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली एवं यदार्थसहस्र द्रव्यादिव्यतिरेकिणि सिध्यति तत्त्वपरिनिष्ठाविष्टवात् फिमभ्युदय- निःश्रेयसयोर्वात्माऽनुष्टेयमस्तु ? कथं चानित्यस्य ज्ञानकारित्वाकारित्वपक्षी दूपयित्वा' निवृतमनेन स्वयमेवंप्रकारेण प्रकारशतस्य निपेद्धमशक्यत्वात् ? किं च पशवोऽपि यदयुक्तं पश्यन्ति न तदेव तदाचरन्तीति कथमनेन साहसमिद- मनुष्ठितम् १ अनुपलब्धेश्यविशेपणापेक्षानपेक्षाभ्यां प्रकारद्वैतं नियम्य प्रमाक्रमाभ्यां द्वैतनिराकरणं' नाम, प्रकारान्तरस्योपदर्शयितुमशक्यत्वादिति तु क्रमाक्रमेऽपि द्वैत- वादिनां नाशक्यम् । तस्मात् किमप्ययं जल्पमहोदधिनामपरिपुष्टये विचेष्टताम् । एकनिघेनापरविधाने तावदशक्याभिधानः प्रकारान्तरसंभवः ? किं च एककालक्रियानन्तरं क्रियान्तरस्य भावे क्रमव्यवहारोऽभावे चाक्रम इति भावाभावयोरपि तृतीयशङ्केति महत्तार्किकत्वम् , तदलं निवन्धेन । स्थितमेतत् क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाशक्ताप्तिरेवेति । यदपि त्रिलोचनः, कश्चित् सहकारिप्रत्ययः प्रत्यक्षः । परोक्षश्वेतरः । [27a]ततः प्रत्यक्षपरोक्षसहकारिप्रत्ययसाकल्यमसर्वविदा प्रत्यक्षतो न शक्यं प्रत्येतुम् । तथा च . सति तादृशसहकारिप्रत्ययसाकल्यवतः क्रमयोगपद्यस्यात्यन्तपरोक्षत्वात् तेन व्याप्तं सत्त्वमपि परोक्षमेवेति कथं प्रतिबन्धः प्रत्यक्षेण सिध्यतीत्याह, तदपि निरुपयोगम् । कार्यधर्मी हि क्रमाक्रमौ प्रतिपादितौ । ततः कारणसामग्रयाः साकल्यासाकल्यनिश्चया- भावेऽपि क्रमयोगपद्यनियमः कार्याणामध्यक्षगोचर एव । एकदैव कार्योत्पत्तिरन्य. दापि नेति कथमगोचरः प्रत्यक्षस्य ? तदापि हि कार्यमेकमनेकं वा स्यात् । प्रत्यक्षण पा तथा गृहीतमनेकसंभवेऽपि चैकं गृहीतमस्तु, सर्वथा' क्रमाक्रमाभ्यामेव व्याप्ता कार्यनिष्पतिरिति सिद्धमेतत् । ननु क्षणभङ्गपक्षे नार्थक्रियाप्रतीतिः, नापि क्रमाक्रमप्रतीतिरिति कथं व्याप्ति- व्यवस्था ? तथा च शङ्करः, क्षणिकत्वे सति सर्वसंवित्तीनां स्वभावनियमेन हेतुफलयोः स्वरूपान्वयव्यतिरेकासिद्धौ सर्वत्र तद्भावस्यावगन्तुमशक्यत्वात्', न हि कार्य- संवित्त्या तस्य हेतुभावे भावः प्रतोयते, तदा तस्य हेतोरतीतत्वात् । नापि हेतुसंवित्त्या ५. निष्ठाविपूर्वात् अ६. °सयोधर्मोऽनु र ७. कथञ्च नि° र ८. पित्वा र १. प्रकारेणेति १०. ससिद्वमिद र १. क्रमार्थित श्र२. वादिना शक्यं र ३. तात्मिकार ४. सहकारिखतः र ५. परोक्षेण अ ६, मध्यगो र ७. त्ति अन्य ८. तदपि र १. सर्वदा र १, सर्वत्र....."अशक्यत्वादिति नास्ति र २. न च भ नास्ति श्र क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकार ६७ - " कार्यस्य तद्भावे भावोऽवसीयते, तदा तस्यानुपरत्तेरेव, न चातीनानागतयोर्वर्त- मानेन सिद्धिरतिप्रसङ्गात् । नापि कार्यसंयित्व हेतुस्वभावसंवित्तिः, अदृष्टान्वय- व्यतिरेकस्यापि धूमेऽमिजन्यत्वविनिश्चयप्रसङ्गात् । एतेन हेतुमात्रसंवित्त्या कार्य- संवित्तिरपास्ता । हेतुव्यतिरेके तु कार्यव्यतिरेकः पस्वसंवित्तिवादिनो मनोरथस्याप्य. विपयः, तस्य हेत्वभावे कार्याभावप्रतिपत्तावुपायासंभवात् । नहि तय नास्ति तेन [च] प्रतिपत्तिरिति न्याय्यम् । तदयं कार्यस्य हेतुसद्भावे भावं तदभावे चाभावं प्रतिपद्य- मानोऽवस्थितं . प्रतिसन्धातारं प्रसाधयतीति । एवं च यद्यवस्थितकर्तृसिद्धिः, तदा साधारणानेकान्त एव मौलः सत्त्वहेतुः, किमत्र विपर्ययबाधकप्रमाणोपन्यासः करिष्यति ? तदनिष्टौ तु व्याप्तिग्रहानुपपत्तेः मन्दिग्धविपतव्यावृत्तिकत्वमुभयोरपि । यथा च क्रमिणी हेतुफले प्रत्येतुमशक्ये एवं फले अपीति न क्रमप्रतीतिः, नापि योग- पद्यस्य। यथाह स एव, नापि' योगपद्यस्य, भिन्नाकारेण ज्ञानेन प्रतिनियताकाराणां योगपद्यस्याशक्यसाधनत्वात् । न तावद्भिरेव ज्ञाने योगपद्यं प्रत्येतव्यम् , तेपामितरे तरासंवेद्यत्वे सन्तानान्तरवत् युगपद्भावस्यासिद्धेः । न चैकमनेकाकारम्, स्वभाव- भूताकारभेदे "भेदत्यावश्यंभावित्वात् । भेदे तु विज्ञानरयाकारेभ्योऽर्थान्तरत्वप्रसङ्गे न चिपयस्य तदाकारत्वं समर्थितं भविष्यतीति । अत्रोच्यते, प्रतिसन्धातृस्वीकारस्तावदसंबद्धः, प्रतिसन्धेयाभिमताभिर्बुद्धिभिर्भेदा- भेदविकल्पाक्षमत्वात् । अभेदे [27b] हि स एव वा स्याद् बुद्धय एव वा ? अत्र च प्रथमपक्षे कर्मणः, पक्षान्तरे कर्तुरभावात् कः प्रतिसन्धानार्थः ? भेदेऽपि बुद्धिभ्यो भिद्यमानस्य जडस्य कः प्रतिसन्धानार्थः ? बुद्धियोगाद् द्रष्टवत् प्रतिसन्धातृत्वमिति चेत् ? बुद्धिरेव तर्हि द्रष्ट्री प्रतिसन्धात्री चेति नियतस्वीकारे तद्योगादन्यस्य तथात्वमिति किमनेन याचितकमण्डनेन ? बुद्धीनां कर्तृत्वाभावादिति चेत् ? तद्- द्वारेणापि तर्हि तस्यात्मनो द्रष्टुत्वादिव्यवहारानुपपत्तिः। यदि हि बुद्धिहेतोः फलस्य वा द्रष्ट्री स्यात् , तदानन्तर्यप्रतिनियमस्य चानुसन्धात्री कल्पिका, तद्योगात्तस्य द्रष्टत्वं ३. अवसीयते......वर्तमानेन सिद्धिरिति भागः पतितः र ४. एतेन......हे तुव्यतिरेके इति भागः पतितः र १. स्वेति नास्ति र ६. तच......भावं त इति नास्ति र ७. प्रती ८. मौल इति नास्ति र १. °पन्यासः......निष्ठाविति नास्ति १. नास्ति र २. °स्य शक्य र ३. तरएवर ४. युगपद... .मने का इति नास्ति र ५. तद् भेदस्या र ६. अन......संबद्धः इति नास्तिर 1 °भावात् ......बुद्धि इति नास्ति र ८, किमनेन......मएडनेनेति नास्ति र .

। ६८ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलो प्रतिसन्धातृत्वं वाच्यत इति स्यादाप । प्रतिविषयमलब्धविशेषायां च बुद्धी संवन्धोऽपि न विशेष व्यवहारयितुमीशः, अधुना निवन्धनाधिगन्ता, अधुना फलस्य, 'इदानीं प्रतिसन्धातेति । तथाविधबुद्धिगतविशेपस्वीकारे तु किमपरेण' कर्तव्यम् तावतेष पर्याप्तत्वाद् व्यवहारस्य । स्थिरात्मानमन्तरेण सैप बुद्धिर्न स्यादिति चेत् ? फेनैवं प्रतारितोऽसि ? अहो मोहमाहात्म्यं यदीशानपि परवशीकरोति । तथाहि नेदमिदमन्तरेणेति यदुच्यते तत् खल्वन्यत्र प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां सामर्थ्याव- धारणे सति युज्यते, वढेरिव धूमे । चक्षुरादियद् वा दृष्टकारणसाममये कार्यादर्शने पश्चाद् दर्शने च किश्चिदन्यदपेक्षणीयमस्तीति सामान्याकारेण । श्राद्यः पक्षस्तावना- स्तीति व्यक्तम् । द्वितीयोऽपि न संभवी । नहि कारणवुद्धिसमनन्तरं कार्ययुद्धी सत्यां निश्चयप्रवृत्तस्य इदमस्यानन्तरं दृष्टं मयेति प्रतिसन्धानमदृष्टपूर्य, कदाचिद् , यतोऽन्यस्य सामथ्यपरिकल्पनं स्यात् । एवं स्मरणमप्यनुभवात् कुतश्चित् परम्परया शक्तिपरिणाम- द्वारेण, कुतश्चित् साक्षात् तत् परिपाकवलादिति । अन्यस्यानुभवे तर्हि कथमन्यस्य न स्मृतिः । अन्यस्येति न संबन्धी सिद्धश्चोद्यं किमीदृशम् ॥ अनुभवादभ्यो भिन्नसंबन्धिसिद्धयधिकरणविवादप्रक्रमे तमेव सिद्धमास्थाय पयनुयोग इत्यसंबद्धमेतत् । तत्सिद्धौ हि विवादपर्यवसानात् का परापेक्षा ? तस्मादन्य- स्येति.विवादपदत्वादपनीयानुभवे कथं न स्मृतिरिति "परिशिप्यमाणं न प्रकृतोपयोगि। एवं तु युज्यते चोद्यार्थः। 'यद्देहसंबद्धोऽनुभवस्तदन्यत्र देहे करमान्न स्मृतेरुदय इति ? एवं च वदता यत्क्षेत्रसम्बन्धि बीजं तदन्यत्र क्षेत्रे किं नाकुरजन्मेत्युक्तं भवति । स च कुतस्त्यो न्यायः? ननु कायकारणभावमात्रादनुभवस्मरणयोन काचिदपरा प्रत्यासत्तिः, न घ कायकारणभावेऽयं नियमो, यदाधारमेव कारणं तदाधारमेव कार्यमिति, विपयादत्यन्त- दूराप ज्ञानकायदशनात् । एवं ताह नाङ्कुरस्यापि कार्यतामात्रादपरा प्रत्यासत्तिरिति ज्ञानमिवाङ्करं दूरेऽपि बीजं जनयेत् । ननु बीजारम्भिणः [28a] एव परमाणवः 'केचिदकरे समवायिकारणतां प्रतिपद्यमानाः कथं क्षेत्रान्तरेऽङ्कुरमुत्पादयतुमीशते ? है. किमपि परेण र १०. नन्तरेण र १. णैवेति र २. सामन्यो र ३, अन्यन्यास, अस्या र ५, सिद्धाधि १५, परोति नास्ति र ६. सम्बन्धे श्र७. वपतान पाणभाध्याये व्यतिरेकाधिकारः भवतस्तु तथाविधप्रत्यासत्तिविरहात् । विज्ञानादिना साधारण कार्यत्यमरयेति दूरेऽपि जननप्रसङ्गोऽनिवार्य इति चेत् ? कस्मात् पुनरङ्कुर एव कार्य योजपरमाणघ समवायि- कारणता प्रतिपद्यन्ते न ज्ञानादौ, कार्यत्वेन सर्वेपामेकरसत्यात् ? ततः सर्वेपामगुरयत् तद्देश एव. जननं, ज्ञानादियद् वावरस्यापि दूरे जननं, कार्यत्वेनाविरोपात्', तद्वदेवाकुरेऽपि निमित्तकारणत्वाद् वोजस्य । ननु यत्रैव कार्ये घोजपरमाणयः समवायिकारणतां प्रतिपद्यन्ते स एवाकुरः, तत् कथमगुरादन्यत्र तेषां समवायिकारणता घोद्यते ? एवं तहि कार्यत्वेनैकरसवया समयायिकारणताया दुप्परिहरत्वादकुरैफरूपत्वं सर्वेपामेकदेशता च' प्रसहायातेति स्थाने फलितं परिहारप्रत्याशया । यदि च कार्यत्वेन 'सर्वेपामविशेषः फार्याणाम् , फारणानामपि सर्चपां कारणत्वेनाविशेप इति विश्वस्य वैचित्र्यमत्राणम् । तस्मात्कार्यत्वे सत्यपि न रीतिरेकैव सर्वेपामिति । यथा निसर्गभेदात् फचित् किश्चित समवायिकारणत्वेन फचिदसमवायिकारणत्वेन फचिनिमित्तकारणत्वेनोपयुज्यचे भवतः, तथास्माकमपि किञ्चित् कार्य समानदेशमेव हेतुरुत्पादयति, किश्चिद् व्यवहित- देशम् , कार्य च किञ्चिनियमेन हेतुदेश एवोत्पत्तिधर्मकं किञ्चिदन्यथा । तथैकत्र कार्ये प्रत्यभिज्ञासंभवो नान्यत्र कार्यत्वाविशेपेऽपि दीपान्तरवत ज्ञानवच । तादृक् कार्या- 'पेक्षया च यत्र भवतः समवायिकारणव्यवस्था, तत्रोपादानकारणव्यवहारोऽस्माक- मात्माहेरन्यत्र । तथाविधहेतुफलपरम्परायां च एकत्र सन्तानव्यवस्थानमन्यत्र सहकारित्वमात्रमिति प्रक्रियाभेदेऽपि कार्यद्वैतं ताहग् 'निसर्गसिद्धमस्तीति भवतोऽप्य- शक्यमतिक्रमितुमिति स्थितमेतत् । तथाभूतभेदसंभवे च यत्कार्यकरणाधिकरण एवोत्पत्तिधर्मकं तत्कथमितरत्रोत्पद्यते ? कारणं वा स्वाधिकरण एव शक्योत्पादन कार्य कथमन्यत्र जनयेत् ? तदयमनुभवोऽपि स्वाधिकरणजन्यं स्मरणमगुरमिव वीजात् कथमन्यत्रोत्पादयेत् ? स्मृतिर्वानुभवाधिकरणनियतोत्पत्तिरङ्कुरवत् कथमन्यत्रोत्पद्येत , यतो देहान्तरे स्मरणप्रसङ्गः चोद्यमवकाशमासादयेत् ? अात्मवादे तु दुप्परिहरमेतत् , व्यापिनस्तस्य तेनैव स्मृतिजननरूपेण देहान्तरेऽपि स्थानात् । अष्टाश्रयणं च नित्य- स्यैवेति । यीजाङ्कुरवदनुभवस्मरणयोायो नान्यवदिति कथमवगन्तव्यमिति चेत् ? ८. विति नास्ति है. कार्यत्वे विशे° १०. कारणं र १. देशभाव) अ. प्रसज्या र ३. सर्वेषां सवि० र ४. मात्राणं अ५. तथा र .. किचिदिति नास्ति ७. क्वचिदसमवायि- कारणत्वेनेति नास्ति अर, तत्रैकन र त्वान(ल)वच र १०. तथाविधफल १. निसिद्ध र २. कार्य कारणा र ३, वीजाला र ४. स्मरणग्यायो र ७० शानधौमित्रनिबन्धायली वीजाश्रयोरपि स न्यायरतथादर्शनादेवायसीयते', तथा नियमदर्शनं चानुभवरमरणयो- रप्यरित, न ह्यन्यदेहेऽनुभवति [28b] अन्यमृतिः स्मृतिमती नाम । ननु देहः कथमनुभववान् ? तदाधारतया तत्कारणतया तेन सह समानकारणवया वा संवन्धविवक्षास्तीति न क्षतिः । किं चात्मनोऽपि कथमनुभवयत्त्वम् ? समपाय- वलादिति चेत् ? ननु समवायोऽपीहेतियुद्धिहेतुरिष्यमाण इहेतिबुद्धिनिवन्धनकल्पन एव । अस्ति चेह शरीरे बुद्धिरिति बुद्धिः, अतः किं न समवायकल्पनापि ? अयुतसिद्ध- त्वाभावात् शरीरखुद्धयोः पृथगेव प्रतीयमानत्वादिति चेत् ? ननु पृथक्प्रतीयमानयोरिहेद- मिति प्रतीतिनियमः, उपर्यधोभावेन हि भावद्वये परिदृश्यमाने परस्परासहरेण सप्तमोप्रथमयोनिर्देश उपपोत, यदा तु पृथग्दर्शनमेव नास्ति तदा कथमिहेदमिति भेदेन निर्दिशन प्रेक्षावत्ताया न हीयते ? समवायविपये कचिदपि भेदस्यादृष्टेरिति' चेत् ? अतएव स्वयमिहेति बुद्धिं विकल्पमात्रत्वेन इच्छया• 'निर्वर्तनयोग्यामुत्पाद्य समवायो नाम कल्यते। इहेति बुद्धः समवायसिद्धिरिहेतिधीश्च द्वयदर्शने स्यात् । न च कचित्तद्विपये द्वयेक्षा स्वकल्पनामात्रमतोऽभ्युपायः ।। तेन चासंविद्यमानस्ययात्मनो बुद्धिमत्ताव्यवहार इति धन्ध्यापुत्रेण तुरगङ्गस्य खोजिघटनवृत्तान्तमनुहरति । यत् खलु यावतोपयोगेन कल्पितं तावत उपयोगस्य अन्येन सिद्धिरेय तस्याभावः, सिद्धश्चात्मनोऽपि स्मृत्याधुपयोगोऽन्यथेति । तस्मात् नैक- कायस्थोऽनुभयः कायान्तरे स्मरणकरणाय प्रभवति । ननु क्षणिकत्वे देहान्तर एव स्मृतेरुदयात् कथमिदं शक्यपरिहारम् , जन्मान्तर- परिग्रहे वा ततः सन्तानान्तरत्वेनाभिमतेऽपि देहे किं न प्रसङ्गोऽन्यत्वस्याविशेषादिति चेत् ? ईदृशं देहान्तरे रमृतिजननमात्मनोऽपि दुप्परिहरम , ततोऽन्यत्रापि तत्प्र- सङ्गोऽन्यत्वस्याविशेषादिति समानम् । यद्यपि च "कायरय क्षणिकत्वं नेष्टम्, आशु- नाशित्वं पुनस्तैरिष्टमेव, ततः समानो दोपो यद्भयादात्मवादस्वीकारः। अथात्मवादे तस्यात्मनः कर्मणाभिसंस्कृत एव देहे स्मृतिजननमिति न दोषः, नैरास्यवादे तु करय तत् कर्म ? शरीरातिरिक्ता हि बुद्धिरेव क्षणिका संभवति । अतएव च न कर्तृक्षणस्य ५. दर्शनादचसो र ६. ७. बुद्धिवतः र ८. विपक्षे र १. स्यापि ६° अ १०. इच्छानि न १. निवर्तमान अ २. वा र ३. स्यारवीणि र १. योगिन म ५, कार्यक्षरिण र वति न क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः तत्कर्मसुखदुःखादि संवर्तनीयम् , तस्य तदुपभोगाभावात् । यस्य च क्षणरयोपमोगः सोऽकर्तेति कृतनाशाकृताभ्यागमदोपस्त्वतिरिक्तो भवतु, नतु कस्यचित् कर्मसिद्धिर्यतः प्रकृतदोपपरिहारः स्यात् । न च सन्तानोऽपि गीयमानो भिन्नः कश्चिदस्ति । न च कर्मापि भिन्नं भवतामस्तीत्यभित्ति चित्रकर्म ॥ अत्रोच्यते । कर्तृक्षणस्य तावत् तत्कर्म तत्फलोपभोगाभावेऽपि नापहवसहम् । नहि 'दाहादिकमकुर्वतो[29a]त्पादितेन वह्निना तद्वान् न भवति नरः । अन्तिम- क्षणस्यापि तत्कर्मोपकारकतया संबध्यते परम्परया, तत'' एवोपभोगभागित्वात् । एककालवा तु कार्यकारणयोरपि न संभवति, संभवति च मेरुमन्दरयोः। तस्मादुप- कारद्वारकमेव' भेदे तस्येदमिति घटनम , स चोपकारोऽन्तिमस्य तत्कृतो महानस्ति, तन्मध्यवर्तिनां च तत्सन्तानवर्तिनां क्षणानां वाहगन्तिमक्षणप्रसूतिसामर्थ्य साक्षात्परं- परया वा, तत एव कर्मण इत्यु रकारद्वारक एव तेषामपि तत्सम्बन्धः। एवं च सर्वेषां कर्मसम्बन्धव्यवस्थिती स्थितायां तत्कर्माधिपत्येनोपनीयमान एव शरीरे तत्कर्माभिसंभूतानां बुद्धिदेहक्षणानामुदयः, नान्यत्र तादृक् प्रत्यासत्तेरभावात् । कर्म चं कामं न भिन्नमस्ति व्यतिरेकीव(? च) निर्देशोऽपि व्यवहारानुरोधेन । यस्तु प्राक्तनः कर्मसंयद्ध इत्युच्यते क्षणः, स तादृग् विशेपभूवो जातः, यतः पर्यन्ते तत्फलोप- भोक्तृक्षणप्रसवसमर्थसन्तानसंभवः, तदनुरूपशरीरसन्ततिसंभवश्च ।' तत्राद्याद् विशिष्टाद् यो बुद्धिदेहक्षणी 'अल्पतमविशेपयोगिनावुपजातौ संभूयोत्तरावल्पतर- विशेषौ जनयतः, तौ चाल्पविशेषावुत्तरौ जनयत इत्यनया दिशा तावच्छक्तिलक्षण- विशेषप्रकर्षस्तरतमादिभावेनोपचीयते यावदन्तिमजननसमर्थोदयरततोऽन्तिम इति । एकसामप्रथधीनतया परस्परानुबद्धयोर्बुद्धिदेहयोरन्यपरम्परां प्रति विशिष्टयोनैकव्यति- रेकेण द्वैतीयिकशङ्कायकाशः। जन्मान्तरपरिग्रहेऽपि तदायुःसंस्कारक्षीणे क्षीयमाण- मूर्तिक्षणान्तरसहकारिणा मनःक्षणेन जनितं तस्यानुरूपं वपुरन्यत् पूर्ववन्मनसः साहायकमातनोतीति न देहान्तरे स्मृतिभोक्तृत्वचिन्तावकाशः । न चात्र सन्ताननाम्ना मिन्नेन किञ्चित् , क्षणानां कर्मसंबन्धसिद्धिद्वारेणैव सन्तानेऽपि “सिद्धरप्रतिबन्धात्, ६. गाभावात्......स्योपभो इति नास्ति र ७. नत्विति नास्ति र ८. यतः यतः र है. कर्म कुर्वर १२. परस्परपात र .. कारक र २. चोदकारोन्तिमस्या र ३. तदेव न ४. नाप- नोयमानं र ५. संस्कृतानां र ६. नुरे इति नास्ति र ७. भूषिता अ८. सन्तान इति नास्ति र ६. अणुतमर ०. योगिणा र १. वणुलर र २. चाणुविर ३. क्षीणे' इति नास्ति र १. अनितस्पा अ५. सिद्धेप्रति र शानश्रीमित्रनिबन्धावली तेभ्यस्तस्य व्यतिरेकात् । न च मुख्यतः सन्तानद्वारेण सिद्धान्तोपनमः, कि तु क्षणद्वारेणेति सर्वमवदातं मूलपरिशोधनादिति ।। यदुक्तम्, यस्मिन्नेव हि सन्ताने आहिता कर्मवासना । फलं तत्रैव बनाति कर्पासे रक्तता यथा ॥ . [ - इति, तत् स्वाभिमतसन्तानलनणप्रसिद्धी ।। यत्तु न्यायभूपणकार एतद् दृपयन्नाह- न, साधनदूषणासंभवात् , अन्वयाद्य- भावान साधनम् । न हि कार्यकारणभावात् स्मृतिः कर्पासे रक्ततादिवदित्यन्वयः संभवति । नापि यत्र न स्मृतिः तत्र न कार्यकारणभाव इति व्यतिरेकोऽस्ति । असिद्ध- त्वाद्यनुद्भावनान्न दूपणम् । न हि पूर्वबुद्धयनुभूतेऽर्थे उत्तरबुद्धिना स्मृतिः संभवति, ततोऽन्यत्वात् सन्तानान्तरबुद्धिवदित्यरय हेतोः कर्पासे रक्ततावदित्यनेन न कम्चिद्दोपः प्रतिपाद्यत [29b] इति । 'तदसमीक्ष्याभिधानम् , साधनार्थापरिज्ञानात् । न हीह श्लोके कार्यकारणभावः स्मृतौ हेतुत्वेनोपन्यस्तः प्रतीयते । किं तर्हि ? .कर्मवासना । . वासना हि कर्मणाभिसंस्कारः । वासितं ह्यभिसंस्कृतमुच्यते । कर्मकृतो विशेपो यत्र सन्ताने उत्पादितस्तत्रैव भोगादिफलबन्धो, नान्यत्र । यत्र नासौ विशेष इति प्रतिज्ञाय. कर्पासे रक्तता यथा इति वदतः' संस्कारसन्तानभेदो वा हेतुरभिप्रेतः, साध्यं चान्यत्र भोगादिफलनिषेधः, तत्सन्ताने तत्फलयोग्यत्ता च प्रतीयते । तदयं प्रयोगः, यो यः संस्कारः कचित्सन्ताने आहितः स तत्रैव फलदानयोग्यो नान्यन । यथा कर्पाससन्ताने वीजावस्थायां रागद्रव्ययोगजनितः पुष्यावस्थायां फलावस्थायां वा 'रागं: फलमुन्मीलयितुं योग्यो नान्यसन्ताने । , " . संस्कारश्चायं दानादिकर्मजनितश्चित्तसन्तान इति । स्वभावहेतुरेव समुदाय साध्यापेक्षया । संस्कारमात्रानुबन्धिनी हि तत्सन्ताने फलदानयोग्यता अन्यसन्ताने' सर्वथा तदयोग्यता चेति, निमित्तान्तरानपेक्षणात् । एकैकसाध्यत्वे तु प्रथमे स्वभाव- हेतुः । द्वितीये तु विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः, स्वाधारादन्यसन्ताने फलदानविरुद्धेन स्वाधार- ६.. यत्त र ७. नकारत्यक्तः र ८. समीक्षिता र t. वदन्तः र १०. श्वान्यज र. १. गफलयितुं र २. पेक्षाया अ ३. चेति र ७३ क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः सन्तान एष फलदानेन व्याप्तस्य संस्कारत्वस्योपलब्धेः । तत्र यदि संस्कारेऽपि सति तत्र सन्ताने फलदानयोग्यता निमित्तान्तरमपेक्षेत५, प्रयत्नेन संस्कारघटनमनर्थक स्यात् । अन्यसन्तानेऽपि फलदानसामये च द्वितीयप्रयत्नवैयर्थ्यम् । “न काम- लक्यां क्षीरावसेके सर्वामलकी मधुरफला । तस्मात्वसन्तान एव फलदानेन व्याप्तिः संस्कारत्येति नानेकान्तः। संस्कारश्च कर्मकृतो विशेपश्वेतस इत्यागमसिद्धमभ्युपगम्यव चोद्यवत् समाधानमपीति नासिद्धिः । सपने भावान विरोधो व्याप्त्यसिद्धर्वा । अथवा, यो यः सन्तानः स स्वाधिकरण एव संस्कारे फलदानयोग्यो यथा कर्षाससन्तानः, सन्तानन्यायं चित्तसन्तान इति पूर्ववत् ।। स्मृत्यादिफलापेक्षयाऽप्ययमेव न्यायः । यदि सन्तानद्वारेणेयं व्यवस्था, तदा विद्यायोनिसंवन्धप्रसिद्धेऽपि सन्ताने प्रसङ्गः। ततो गुरुणानुभूतादौ शिष्यस्य स्मृत्यादिः स्यात् , एवं पितुरनुभवादौ पुत्रस्य भवेत् । नैतादृशः सन्तानोऽत्र विवक्षितः उपादानोपादेयभूतहेतुफलपरम्परारूपः । किं पुनरुपादानोपादेयलक्षणम् ? एकाधारता: नियमोऽसति विचारकारणे'', विचारेऽपि तद्योग्यतानियमः । विचित्रा हि कार्य- कारणपरम्परोपपादिता पूर्वम् , तत्रैवलक्षणा परम्परा सन्तान उच्यत इत्यपि सूचित- मेव । न चैवं गुरुशिप्यचेतसोः पितापुत्रमनसोर्वा अस्तीति नातिप्रसङ्गदोपो न्याय- भूपणीयः । सन्तानोपादानव्यवस्थयोर्वान्योन्याश्रयदोपः२, उपादानव्यवस्थाया. स्तदनाश्रयत्वप्रतिपादनात्। अथवा अभ्रान्तः [30a] संमतैकायसायः प्रकृतिविक्रिये उभौ हेतुफलस्योपा. दानोपादेयलक्षणम् । हेतुफलसन्ततौ इदमुपादानमिदमुपादेयमिति प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययेन लक्षितं वेदितव्यम् । विसभागोत्पत्तौ तु प्रकृतिरुपादानस्य विकृतिरुपादेयस्य लक्षणं स्वभाव एव । प्रकृतिविकृतित्वं वा लक्षणमिति भावप्रधानो निर्देशः, काष्ठयूपवत् काष्ठाङ्गारवाच । अनेकोत्पत्तावपि भिन्ना एव भागा उपादानम् । यथा 'धूम उष्मा- दीनामगाराणाम् , बुद्धावप्येकपुरुपप्रज्ञप्तिरेकावसायः। अस्ति च विषयोपरागं विवेच्य" चैतन्यमात्रमामृशत एकपुरुपाभिमवायां सन्तती सैवेयं बुद्धिरित्यवसायः। ते पुन- रत्राशेषस्वरूपाननुकारात् , अनुकारसंभवेऽपि स्तम्भान्तरवदेकावसायो भ्रान्त इति न .. तत्र ५. °मपेक्षते र ६, अपि र ७. नवेकार. °मेव सस है. सम्बद्ध १०. विचाल ? १. विचारेऽपि अ, विचानेऽपि र २, न्यो स्याश्रय र , ततो र १. °त विदि. तव्य व ५, लक्षणस्वभाव र ६, धमा -- ----- ज्ञाननीमित्रनिपन्धापली पितापुत्रादावुपादानादिव्यवस्था। 'तदेवमुपादानादिलक्षणमनपेक्ष्य. वाहक्सन्तती उपादानादिव्यवस्थायां कृतायां फीडशे सन्ताने आहिता कर्मवासनेति जिज्ञासायां यत्रोपादानादिव्यवस्थेति भगिती न दोपः। यत् पुनरयमेवाह - न, सम्बन्धविशेपाभावे कारणमायविशेपादुपादानेतर:- विभागानुपपत्तेः, यथास्माकं जनपत्याविशेपेऽपि समवाय्यसमवायिनिमित्तकारण- विभागः संवन्धविशेपात्, न तथा तव कारणानामुपादानेतरविभागं पश्याम इति । एतदपि दूपितमेय, कारणत्वसामान्येऽपि कार्यापेक्षया विभागस्य दर्शितत्वात्। कार्य- कारणयोरन्योन्यविशेपानपेक्षणे हि संबन्धंद्वारेणापि व्यवस्थादौस्थ्यमापादितम् । न च समवायः क्षम- इत्यपि,लेशेन सूचितमेय। तस्मान्न संस्कारसन्तानयोर्दूपणं किश्चित् । यद्यपि चात्र श्लोके कर्मवासनाशब्दः प्रयुक्तो न घास्यार्थः कर्पोसमन्वेति', तथापि वासनार्थोऽभिसंस्कारस्तावदन्वेतीति स एव हेतुः सूचितो मामः । अथवा कर्मशब्देनापि क्रिया । यत्र सन्ताने यया कयाचित् क्रियया कृतोऽभिसंस्कार इत्यर्थः । एतेन व्याप्तिप्रदर्शनम् , पतधर्मस्तु परतावाद् बोद्धव्यः। ततः कार्यकारणभावं साहात स्मृतौ प्रतिपादकमादाय यदुक्तं तत्सर्व विप्लुतम् , कार्यकारणभावाभयविशेषान्वयिनी तु स्मृतिरित्यनवधम् । यत्पुनरस्य साधनं न पूर्वबुद्धधानुभूतेऽर्थे उत्तरबुद्धीनां स्मृतिर्भवत्यन्यत्वात् । सन्तानान्तरबुद्धिवदिति, तत्रोत्ररबुद्धीनां धर्मिणीनां भिन्नरमृतिरूपबुद्धिसम्बन्धी निपिध्यव उत "स्मृतिरूपत्वमेव तासां वार्यते, अथ स्मृत्या फलवत्यस्ता न भवन्तीति प्रतिपाद्यते ? प्रथमपक्षस्तावदयुक्तः । न ह्यन्या स्मृतिरन्या च स्मृतिमती मतिरिष्यवे अस्माभिर्यनिषेधः' स्यात्, अपि तु स्मृतिरूपैव सां मतिरिति । अथाश्वरय स्मरतो गवेक्षणकाले तदर्शनं स्मृतिमद् भवतीति चेत् ? तत् किं तदयस्थाया एव स्मृते. निधो [30b] विवक्षितः ? फेवला तु यदि स्मृतिर्भवति तदा भवतु । नैवं चेत् ? किमनेन तर्हि उत्तरबुद्धीनामिति सहचारनिर्देशेन ? अयानुमानार्थ धर्मिनिर्देश एष इति चेत् न, प्रकृवाभिमतसाकल्यसिद्धेः सर्वथोत्तरकालं स्मृविनिषेधस्येष्टत्वात् , , १. देवस्य श्र,°यादा अ १०. °मनपेक्ष र १. व्यवस्थाया कीदृशेअर. समभ. णापे म ४. कार्यासम्बन्धेति र १. 'भाक्शीयवि र ६. भतीर्थ र ७: उत्तमस्मृ' र ' .. 'दप्रयुक्तः भ है, अभियनि र. १०. कालतद्द र. १. °साकल्या र क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः पक्षकदेशासिद्धिः साधनस्य । 'प्रथाशक्तिदशायां केवलस्मृतिकाले निषेधो नेष्ट एव । सहि विनात्मानमुत्तरकालं "स्मृतिसंभवे बुद्धधन्तरसहचारकालेन किमपराद्धं यत् तत्रैव निषेधः ? नापि व्याप्तिविपये किश्चिदरित बाधकम् । द्वित्तीयपक्षे तु उत्तरवुद्धीनां स्मृतित्वनिपेघे किमनुभवस्यैव स्मृतित्वमथ "पूर्व- बुद्धीनां ? सर्वथा निपेघे तु किं विशेषनिर्देशेनेति पूर्ववत् । तृतीये तु विकल्पे एवमेव विशेपनिर्देशवैयर्थ्य समर्थनीयम् । अथ विशेष- निर्देशस्योपलक्षणत्वात् सर्वैवानुभवादन्या बुद्धिर्न स्मृतिरूपा, नापि स्मृतिमुत्पादयति इत्यभिमतम् । अनुभवस्य न हि तथात्वं' निपिद्धम्, ततोऽनुभवः स्मृतिरूपः स्मृति घोत्पादयतीत्युमयमप्यनिष्टमासक्तम् । अन्यथाऽनुभवादन्यवया विशेषणमनर्थकम् । अनर्थकमेवास्तु, सर्वेपामेव ज्ञानानां धमित्वमस्तु । तदाप्यनुभवादन्यत्वं हेतुः पक्षक- देशासिद्धः, अनुभवस्यैव तदन्यथाभावात् । अथोत्तरग्रहणं विवादपदत्वेन न त्वन्य- व्यवच्छेदेन, अन्यास तु बुद्धीनां चौद्धनापि स्मृतिभावानिष्टेः। तथापि तृतीयपक्षे नेदमुत्तरम्, अनुभवस्यापि विवादपदत्वात् । नराम्यपक्षे ह्यनुभवोऽपि साक्षात् स्मृतिमुत्पादयतीत्यनिष्टमेव भवतः । बौद्धस्य पुनरिष्टम् । तदयमनुभवस्य स्मृतिजनकत्वं न स्वीकर्तुं शक्तोऽप्रियत्वात् , न परिहर्तुम् , हेतोः पक्षकदेशासिद्धेरिति । १"अस्तु चैवमुभयपक्षेऽपि तु व्याप्तिन शक्या । तथा हि यस्या उत्तरबुद्धेः 'स्मृतित्वं स्मृतिजनकत्वं वेष्यते, तस्या यदि तदुभयप्राप्तावनुभवादन्यत्वहानिरुपपादयितुं पार्यते न पर्यवस्यतु' व्याप्तिस्तदन्यत्वस्य तदुभयनिषेधेन । न चैवं शक्यम् । अनुभवा- दन्यत्वहानावनुभवत्वमेव, तञ्च कथं स्मृतित्वे वक्तुं शक्यम् ? स्मृतिजनकत्वे च तदुच्य- मानमनुभवस्य स्मरणहेतुत्वमनपनीय न विश्राम्यति । प्रतिबन्धसिद्धी हि प्रसङ्ग- सङ्गतिः। एवमुत्तरकालभावित्वादयोऽपि नाशङ्कयाः, शक्यप्रतीकारत्वात् तद्वदेव । अनेकान्तस्तु हेतुदोषी व्याप्तेरभावात् । तस्माद् यदि चोपचुचवायां भररतदेवं पूयाः । अनुभवमात्रात् कर्ममात्राद् वा स्मरणभोगादि जन्यं चेत्- "मिन्नसन्तानेऽपि जन्मप्रसङ्गः, न चाभिमतेऽपि । यद् येनाविशिष्टसामर्थ्यासामर्थ्य तत् तेनाविशिष्ट- फलाफलत्वम् , यथा बीजो/जलज्वलनपवनादिसामग्रीद्वयम् । अविशिष्टसामथ्यो २. यथा र ३. एव हि विरामो र १. °सम्भवेत् ......चन्तर° ५. पूर्वेति नास्ति अ६. मावा- त्य -७. 'त्युभयस्य निष्प्रमाणत र ८. सिद्धिः र ६. सिद्धिः र १०. अपस्त्व चैवं र ...न पर्यवस्यति र २. मक्तरःर ३. जन्म अ४. दिन्य र ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली सामर्थ्य च सन्तानद्वयमनुभवादपीति स्वभावहेतुः। अत्र च" सिद्धिः यस्मिन्नेव हि इत्यादिना 'दर्शितैय, कर्मवासना [31a] इत्यादिना कर्पासवत् संस्कारविशेपस्य व्यक्तमुक्तत्वात् । यथा प्रथमं प्रथितमस्माभिः । एवमनुभवात् स्मृतिरिति समान. न्यायम् । " अथवा पूर्वोक्तहेतावयं पर्यनुयोगः, किमनुभवस्मरणादेरेव परम्परया हेतुफल- संमतस्यायं न्यायोऽन्यत्वान्न जननमिति, अथान्यस्यापि ? यदि तावत् प्रकृतस्यैवार्य 'यौतुकलब्धो न्यायः, तदा युक्तिः काचिदभिधीयताम् , यतः सामान्यसिद्धं क्रममति- 'फम्यायमन विशेपो गम्येत । सन्तानान्तरेऽदर्शनादिति चेत् ? यद्विशेषपरम्परया जननमन्यत्वे ? तदभावे तददर्शनं भवेत् , यथारक्तवीजकर्पासे रागादर्शनम् । न च तावता सर्वत्राजननमिति शक्यम् ।। , द्वितीयपक्षे त्वसिद्धेरुद्भावनमेवत् । रके योजेऽन्यस्यापि तत्सन्तानभुवः पुप्पस्य फलस्य वा तत्फलरागदर्शनात् । यत् पुनः कार्यकारणभावेन स्मृतिमाशङ्कप नानात्व- स्यावञ्चनादित्युक्तम् , अत्रापि वा तपस्विनी एकतः क्षिप्ता तद्वचनेन, यदि संस्कृत- फासे कार्य वार्यंत सर्व शोभते । तदर्य सामान्यसिद्धो न्यायः । पृथक्त्वेऽपि विशेषान्तरापेक्षं फलमेकत्र सन्ताने भवति नान्यत्रेति प्रकृतेऽपि वारयितुमशक्यः । श्लोकेन चानेन साधनं दूपणं वा संपादितमित्यास्तां तावत् । तत् सिद्धमवस्थितैका- भावेऽप्यनुभवमावितसन्तानसंस्कारेण स्मरणम् । न च प्रत्यक्षेणानुभवस्मरणयोः कचिदेकाधारत्वं दृष्टम् । यदप्यत्रोक्तम् , न, दृष्टत्वात् । तथा हि पूर्व यमर्थमेवानुभूतवानहं तमेतहि स्मरामि, योऽहमनुभविता सोऽहं स्मर्तति अनुभवस्मरणयोरभिन्नाधारत्वं लिङ्गसम्बन्धस्मृत्यन- पेक्षमाप्तोपदेशानपेक्षं च निश्चिनोति । न चेयं भ्रान्तिर्विसंवादाभावात् । सुखादेरपि प्रत्यक्षत्वमपढुवानो नाक्षजेन प्रतिबोधयितव्यः । तथा चानुसन्धानेच्छाद्वेषादीना. मप्येककारणत्वं प्रत्यक्षतो गृह्यते, यमहमद्राक्षं तमहं पश्यामीति । तं दृष्ट्वाहमिच्छामि द्वेष्मि वा । तमिच्छन् द्विपन वा प्रयते । यतमानोऽहं तमर्थ प्राप्य सुखी दुःखी वा संवृत्तोऽस्मीति । तदेवमहमित्येतस्मिन् ज्ञाने योऽर्थश्चकास्ति तदधिकरणाः स्मृत्यनु- ५. अत्र पार ६. युक्तमु र ७. °देव र ८. पौतक (1) अ. लेथ्यो र १. भावे तद नास्ति भ १. अत्रापि इति नास्ति भ२. तदपि अ ३. °माह र ४. नाक्षेजे र ५, मस्त्राक्ष म - क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः सन्यानेच्छादयः प्रत्यक्षतः प्रतिभान्तीत्यतः प्रत्यतेणात्मा गृह्यते । न बहमिति' ज्ञानं सन्दिग्धं भ्रान्तं वा । नापि लैङ्गिक शादं वेति । तदपि मिथ्यापरितोपमात्रम् । तथा हि विकल्पस्तावद्यमस्त्यहमेव द्रष्टा स्मर्वा चेति । न च सर्वो विकल्प आश्वासविषयः । तथा चायं धतुर्धा दर्शितः त्रिलोचनेनापि । तन प्रत्यत्तष्ठवावी तावन्न भवति, प्रत्यक्षान्तरस्य तद्ग्राहकस्यस्वयमप्यनङ्गी- कारात्, यस्यायं पृष्ठभावी वर्येत । लैङ्गिकत्वमपि स्वयमेव निरस्तम् । तदु यदि श्रवस्तुकः सन्दिग्धवस्तुको वा भवन भवता प्रमाणीक्रियते, कस्य कियती पतिः ? अर्थेभ्यो भिन्नः पश्चमोऽयं प्रत्यत इष्यते । सर्वस्य तर्हि स्वाभिमते प्रमाण- विरहिणि' विपये सुलभ एव न्यायः [31b] इति कचित् सिद्धिप्रतिबन्धः। संवादेन' विशेष इति चेत् ? स पुनः संवादोऽर्थक्रियाप्राप्तिः' प्रमाणान्तरवृत्तिर्वा स्यादिति निरूपितप्रायम् । प्रमाणान्तरभावे च तदेवास्तु किमनेन ? अर्थक्रिया च नावस्थितसाध्या काचिनिश्चिता, सर्वस्या बुद्धिशरीराभ्यां सिद्धेः । नापि तदतिरिक्त- गोचरोऽहंप्रत्ययः । यथा हि सोऽयं चैत्र इत्यत्र चैत्रशरीरे एव५ उपाध्यवस्थाकृतं भेदमविगणय्य पूर्वापरकालयोरेकत्वेन प्रत्यभिज्ञायेते, तथा अहमेव द्रष्टा स्मर्ता चेत्यनेनापि प्रत्ययेन । फेवलमयं बुद्धिद्वारकः समुदायव्यपदेशः, यथा योऽहं मूर्ख आसं स पण्डितोऽस्मीति। कश्चित् पुनर्देहद्वारेण व्यपदेशो यथा गौरः पीनो वाऽहमिति, एकदेशेन समुदायव्यपदेशस्य प्रसिद्धत्वात् । कश्चित् पुनरुभयद्वारको यथा मया राज्यं कृतं मम दुर्गतिरित्यादि यथायथमूह्यम् । सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयन्नधर्माधर्मद्वारका अपि बुद्धिकारका एव व्यपदेशाः, अहं सुखी यावदहं धार्मिक इति बुद्धिव्यतिरेकाभावात् तेपाम् । मुखं शरीरं वाऽस्यास्तीति भेदनिर्देशोऽपि समुदायकदेशभेदविवक्षया, यथा वृक्षस्य शाखा । अत एव मुखमहमिति न भवति । कथं तर्हि मम मतिमूर्ती इति ? यथा शिलापुत्रकरय शरीरम् । तर्हि घुद्धिशरीरे इत्यपि स्यात् , शिलापुत्रकः शरीरं राहोः शिर इत्यपि कि दृष्टम् ? यथा च तवैव द्वितीयात्माभावेऽपि ममात्मेति व्यवहारस्वथा समान' प्रथमात्माभावेऽपि मम बुद्धि- ६. न ह्यमिति र ७. चेति र प्यङ्गी अ.. °विरहिण भ१०. संवादेना र .. स्वक्रिया र • २. प्रमाणान्तरे चर ३, तथाहि अ ४. इत्यनेति नास्ति र ५. एक र ६. अपि • ७. तहिं बुद्धि .पुत्रक शरीरमिति पतितम् अ८. चकारो नास्ति र ६. समानमिति नास्ति अ १०. समबुद्धि र ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ देहाविति । यथा च नाहमात्मेति तथा नाहं बुद्धिशरोरे इति । अहमात्मेत्युक्तार्थत्वान्न प्रयोगार्ह मिति' चेत् ? एवमेवाहं बुद्धिशरीरे इत्युक्तार्थम् । न. चेष्टामात्रपराधीनेषु 'ध्वनिपु निर्वन्धो घुधानामित्यास्तां तावत् । तदयमस्मच्छब्दो वक्तुः परनिषेधपरः, नतु मतिविग्रही विहाय वस्त्वन्तरपरः । तयोश्च 'बुद्धिविग्रहयोर्भूतभविष्यतोरपि वर्तमानेन एकाध्यवसायान्मयैव दृष्टं मयैध 'स्पृष्टं स्मृतं चेति प्रयुज्यते । तस्मात् सोऽयं चैत्र इतिवदुभयपुञ्जस्य पूर्वापरकालयोरेकता- रोपमात्रमेतत् , नार्थान्तरोल्लेखः । चैत्रेप्यात्मैव प्रत्यभिज्ञायत इति चेत्-'न, अदृष्टे प्रत्यभिज्ञानाभावात् , धुद्धिविग्रहावैव हि दृष्टौ । यद्यपि च परबुद्धिरनुमेया तथापि- अत्यन्ताभ्यासादस्यामध्यक्षवद् व्यवहारदर्शनान दोपः । मित्रामित्रयोदर्शनमात्रादेव हि तदनुरूपानुष्ठानमुपलब्धम् । न च तत्र लिङ्गरूपानुसरणादिपरिलम्भोऽस्ति । नापि कलेवरमात्रप्रतिपत्तौ “ताहगनुष्ठानम् , मृतमूर्तावपि प्रसङ्गात् । सर्वशरीरव्यापार- प्रयोजकतया च जन्मनः प्रभृति बुद्धरात्मनि दर्शनमेव परत्रापि तत्सहचराभ्यासबीज 'सततं सन्निहितमस्ति । न चैवमात्मनो दर्शनमभ्यासवीजमस्ति, [32a] सर्व- व्यापारस्य शरीरचैतन्याभ्यामेव पर्यवसानात् । तस्माचत्रशब्दगोचरौ चित्तकायावेव सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञायते । तथास्मच्छब्दविषययोस्तयोरेव प्रत्यभिज्ञानमात्रमेतन्मया दृष्टं मया स्मृतमिति । मया कृतं मया मोक्ष्यत इत्यपि एकत्वाध्यवसायमानं तयोरेव । तदत्र पक्षे प्रत्यक्षपृष्ठभावी विकल्पोऽयमाश्वासविषयः, सत्तामात्रे एकत्वे पूर्वपरक्षणाना- मवस्तुकः, अतिरिक्तविषयत्वे तु स्फुरत्यप्यर्थे अलीकानलीकशङ्कासंकरात् सन्दिग्ध घस्तुकः कथं प्रत्यक्षसिद्धतामात्मनः प्रयोजयेत् ? यचानेनाप्यु ष्यते', अभिन्नसंवन्धिन इच्छादिभेदा ममेत्येकप्रतिसन्धान- विषयत्वादेकनर्तकीप्रतिसन्धानविपया इव प्रेक्षका इत्यनुमानम् । तदप्यतितरलहृदयता- मेव द्योतयति । नहि नर्तकी तत्त्वत एकरूपा काचित् , चैतन्याधिष्ठितपरमाणु- समूहमात्रत्वात् । व्यवहारसिद्धमेकत्वमुपादाय दृष्टान्तसिद्धौ दान्तिकेऽपि व्यवहार- सिद्धमेकत्वं फेन वार्यत इति' । न च सर्वात्मना दृष्टान्त इति चेत् ? सत्यमेतत् । तात्त्विकं पुनरेकत्वं कस्य सामर्थ्येन समर्थ्यताम्, दृष्टान्ते तदन्वयदर्शनात्तेन व्याप्त्य- 1. प्रत्यनुप्रयोगाहिदहा मिति र A. चेच्छामात्र र २. हरमिति नास्ति अ३. स्मृति चेति म १. परापिच ५. सात्तस्या र ६. शरीरेति नास्ति अ. °वसान ८. प्यध्वे र १. युज्यते र १०. मात्रेति नास्ति म .. इतीति नास्ति म २, चकारो नास्तिम , . " क्षणभङ्गाध्यायें व्यतिरेकाधिकारः सिद्धेः । दृष्टान्तदृष्टेनापि हि प्रमाणबलावलम्विनी च्याप्तिः सिद्धयति । अष्टेन तु तसिद्धिशवापि नास्ति । तस्मान्न सर्वात्मना साधारणो दृष्टान्त इति वार्तायामपि साध्यसाधनाभ्यां साधरणस्तावदवश्यकर्तव्यः । न हि "व्याप्तिप्रदर्शनादन्यो दृष्टान्तस्य अर्थः, न चानुपदर्शितेन दृष्टान्ते साध्येन व्याप्तिसाधनमादर्शितं भवति । न चैकावयवि- सिद्धधा साध्यशून्यतापरिहारो हारी। शरीरवुद्धधादिराशिवया नर्तक्याऽवयवित्वा- भावात् । शरीरापेक्षया त्ववयविदूपणमेव जागर्ति । अात्मापेक्षायां तु सोऽद्यापि न सिध्यति, विपर्ययवाधकाभावाच नानेकान्तशान्तिः । ममेति प्रतिसन्धानं हि विकल्पतया अनाद्यविद्यावशादपि प्रत्यभिज्ञानवत् संभवत्कथमेकसंबन्धाधीनता स्वीकुर्यादिति ?, तदेवं यथास्मृति कर्मफलसंबन्धादिकमशेषमवस्थातारमन्तरेणापि न विपत्ति- मासादयति क्षणिकवादिनः, तथा कार्यकारणभावबुद्धिरपीति न साधारणानेकान्त- शाकलङ्कः। शङ्करस्तु वाचाटतया किमपि नाटयति' । तथा हि, कदाचिदुपलम्भपूर्विका' धूमबुद्धिः तेजाकार्यमिदं कपोतकण्ठधूसरं वस्त्विति निश्चयमुत्पादयति, कदाचित् तदुभयोपलम्भपूर्वकस्वदनुपलम्भः । अनुपलम्भोऽपि प्रतियोगिवस्तूपलम्भस्वभावतया अध्यक्षरूप एव । अन्वयः पुनरनुपलब्धिनिष्ठायां विहित इति तत्रैवावधार्यः। अन्वय- व्यतिरेकग्राहकप्रत्यक्षानुपलम्भनीतिरपि त्रिकपञ्चकचिन्तायां दर्शितेत्यास्तां तावत् । प्रकृतं तु भ्रूमः । उभयथापि क्रमभाविनीपु बुद्धिपु [32b] पूर्वपूर्वया संस्कार- विशेषाधानादन्तिमा बुद्धिरेतस्येदं कार्यमिति मतिमुत्पादयितुं पूर्ववनिर्वहतीति नापस्थित्तस्थानुरोधः प्रतिसन्धातुः। यत्पुनरुक्तम् , व्यतिरेको मनोरथस्याप्यविपय इति, तदतिसाहसम् । नहि यदेव प्रत्यक्ष् वस्तुपाहि वस्तुद्वयनिवृत्तौ तदेव तयोर्व्यतिरेकमपि गृहातीत्युच्यते, किंतु तद्विविक्तप्रनियोगिवस्तूपलम्भस्वभावं प्रत्यक्षान्तरमेव । ततो यदुक्तं तच्च नास्ति तेन च प्रतिपत्तिरिति न न्याय्यमिति कोपयुज्यते ? न चैवं स्वसंवित्तिवादोपलम्भसंगतिः । यदप्युक्तं पूर्वोत्तरयोः क्षणयोः संवित्ती, ताभ्यां वासना, तया हेतुफलाध्यवसायी ३. 'नुपदर्श र ४, मसिर ५ प्रेति नास्ति र ६. °च्चानेकान्त' र ५. सम्भवमप्रकय र ८. भ्वन्धिताधीन र .. विद्यातीतमा २ १०. नटयति र १. वेत्यधिकम् र, धामधूम म २. रोति अ ३. पूर्वया र ४. अस्ति सा अ५. यावदेव र ६. निवृत्त भ७. तदप्युक्त र ८. र्वोत्तर न ८० . ज्ञानश्रीमिननियन्धावलो विकल्प इति चेत् ? तत् किमिदानी यत्किश्चिदाशतितेन वक्तव्यमित्येवं विधिरनुष्ठीयते भवता ? विकल्पो हि गृहीतानुसन्धानमतद्पसमारोपो वा स्यात् ? न तावत् पूर्वः पक्षः, अदृष्टान्वयव्यतिरेकस्य पुरुपस्य हेतुफलभावामहेऽनुसन्धानप्रत्ययहेतोर्वासना- विशेपस्यैवानुपपत्तेः। अगृहीतस्य चानुसन्धानेऽतिप्रसङ्गादिति । तदेतन्न समीचीनमालोचितम् । यतो हेतुफलभूतपूर्वोत्तरक्षणयोरनुभवेन क्रमिणापि स्वरूपसक्षात्करणात् हेतुफलत्वे गृहीते एव, केवलं हेतुकाले फलाभावात् तद्विपयसामर्थ्यग्रहणेऽपि फलादर्शनात् तदवसाय एवाप्रवृत्तः कार्यदर्शने प्रवर्तते । तथा फलावलोकनेऽपि तत्कार्यता गृहीतव विकल्पेनानुसन्धीयत इति गृहीतानुसन्धान- रूप एवायं विकल्पः । अन्वयव्यतिरेकग्रहणं च प्रत्यक्षानुपलम्माभ्यां प्रतिपादितमिति यत्किश्चिदेतत् । एतेन तदपि प्रत्युक्तम् , यदुक्तं न चादृष्टान्वयव्यतिरेकस्य हेतुफलभावो वासनायां वासनाहेतौ च सिध्यति । तत्रापि पर्यनुयोगस्याविशेपादनवस्थेति । अन्वयव्यतिरेकदर्शनं हि प्रस्तुतविपयं तावदुपपादितमेव । वासनाविकल्प- योरन्वयव्यतिरेकसिद्धिरध्यक्षानुपलम्भेष्वन्तिमादेवानुसन्धानविकल्पप्रवृत्तेः, एकाकिनः प्रत्यक्षादनुपलम्भाद् वा प्रवृत्त्यभावात् , शक्तिस्वभावत्वाद् वासनायाः कार्यमन्तरेण व्यवस्थानुपपत्तेः । तथा व्यवस्थितायाश्च तस्याः स्वहेतुनानुभवेनापि सहान्वयव्यतिरेक- सिद्धिः कार्यान्वयव्यतिरेकद्वारेणैव । न चाधं चोद्यम् ,- याक्नानुसन्धानविकल्पः तावन्न वासनायां वासनाहेतौ वान्वयव्यतिरेकसिद्धिः, यावच न वासनायां वासनाती घान्वयव्यतिरेकसिद्धिस्तावन्नानुसन्धानविकल्प इति । न ह्यनुसन्धानविकल्पो वासनायां वासनाहेतौ वान्वयव्यतिरेकनिश्चयमपेक्षते, अपि त्वनुभववासनयोरन्वयव्यतिरेक- वत्योः स्वसन्ताने सत्तामात्रम् , तदन्वयव्यतिरेकनिश्चयस्त्वनुसन्धानविकल्पमपेक्षत एव । तत्र यथा दहनेन्धन[33a]विकारान्वयव्यतिरेकनिश्चयानपेक्षरतदपेक्षणीयो धूम इति नेतरेतराश्रयस्तथा प्रस्तुतेऽपीत्यलं बहुभापितया । अतद्पसमारोपपते तु दूपणप्रसङ्गागतमप्रस्तुततया तदनङ्गीकारेणाव- धीरितं तावत् । तस्मादव्याकुला कार्यकारणभावप्रतीतिर स्थिरत्व' इति स्थितम् ।। १. विधे अ... दर्शनादव --१...प्रवृत्तेः र २.'चकारस्ततः ३. °देषानु र ५. चान्वय र ६. स्विति नास्ति ७. दध्यक्ष(ध्यक्षेणार. ररिथरत्वमिर क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः । . .. तस्थिती च क्रमप्रतीतिरनिवारिता, अस्मिन् सतीदमस्मांदुजातमिति प्रतोते. क्रमावसायनान्तरीयकत्वात् । अन्यथा सिद्धसाध्यविभक्तिप्रयोगस्य विपयनियमा नुपपत्तेः । तस्माद्धेतुफलयोर्वा क्रमप्रतीतिः फलयोर्वेति न कश्चिद्विशेषः ममापेक्षया । योमर पद्ये शङ्कापि नास्ति, ऐककालिकानेकावलोकनानन्तरमेव सदिमानि जातानीति.. विकल्पस्य बीजादिवाकुरस्योत्पत्तेः । न हि तदनेककार्योदयमहणकृतः कश्चिदपराधों विरोधी क्षणिकतायाः । ऋमिकदर्शने हि स्थिरापेक्षा स्यादप्यनुसन्धानांयापांततः, सकदर्शने तु किं स्थिरेण ? एवं तु स्यात्- सकृदर्शनेऽनन्तरमपि स्मर्तान्यः प्रामोतीति, तब परिहृतं प्राक् । तदेव वा वाच्यमस्तु, किमत्रणकण्डूयास्थानीयेन साकारवेर्दन,पालों दीरणेन अप्रस्तुतत्वात् ? ग्रहणं चेदस्ति सकृदनेकस्य साकारेण निराकारेण वा ज्ञानेन भविष्यति, किमिदानोमेव सकलतत्त्वनिष्ठाया अनुष्ठानम ? यदि तु सजायमाना- नेकमहणमेव नास्तीत्यभिमतम् , तदा यथा साकारनिराकरणं तथा निराकार- स्याप्यस्तु । अन्यथा तेनैव ग्रहणमाशङ्कयत । किं चातेकग्रहणाभावोऽपि सकृत् कथमभिमतः ? किं सकृदनेकसंभवाभावात् ? ग्रहणप्रकारासंभवाइ चा? प्रथमकल्पे तावत् कथं प्रदीपस्य पतिविकारान्धकारक्षयादयः तदा क्रियन्ते। स्वयमपि ? अस्माकं पुनरेवं सति प्रयासलाश्वमेव न क्षतिः, नित्ये क्रमदूपणेनैव साध्यसिद्धेः। द्वितीये तु अनेकसंभवव्यवहारः किंकृतोऽस्तु ? अनुमानकृतोऽस्तु । किं तदनु- मानमिति पृष्टो यदि व्याकरोपि तदानुमानसिद्धमेव योगरा क्रमसहायमर्थक्रिया- व्यापकमस्तु, कथं प्रकृतिविरहदोप:१० १ अथ न व्याकरोपि, ताववैव हतोऽसि । युग- पदनेकमहनिमहे च परमन्तःकरणस्य मनसो युगपदनेकत्र' प्रवृत्त्यसंभव एव प्रतिपद्य- ताम, किमनेन? अथानेकाकारानेक पंवेदनसंकलयिता एक एपितव्य इति मतिः? ततः किम् ? स्थिरस्वीकारो हि क्रमवान् नः संप्रति पोडयति, अन्यथा तु वादान्तरायतार एपः । तद्वत् क्रमेऽपि संकलयिता सिध्यतीति चेत् ? तदपि यदि साकारनान्तरोयकं ग्रहणमिति "वसानन्सर १०. योगग्यशक्षा र १. नेकवेलो. र २. शातानी अ ३." कायोदये ४, रारोचिरोधी र ५. परिकृतं र ६. दोरणेन र ७. कारणेन र .. माननिक ६. आशंकेत अ १०. विरहे र १. ग्रनिग्रह... . युगपदनेक इति भागः पवितः र ज्ञानश्रीमि नबन्धावलो प्रमाणसिद्धं स्यात् तदा सिध्येत्, अन्यथोपगममानस्य २मुकरत्यागत्वादनाकारस्वो. कारेण निर्वहेत् परः । न [33b] चाकारसाधनयनोऽस्ति, विपयस्यैव तदाकारत्वं' समर्थितं स्यादिति तन्निरपेक्षमक्षरं वा कथमाचक्षीत ? न चात्र "प्रतिसन्धातुर- स्थिरत्वाविरोधिनः स्वीकारेऽपि क्रमेऽवश्यं स्वीकारः, यथा भिन्नदेशमभिन्नस्वमावस्य कार्यकरणमिच्छन्नपि न भिन्नकालमिच्छति । तस्मात क्रमे प्रतिसन्धातृस्वीकारार्थ- मन्य एव प्रकार आश्रयणीयः । ततः किमनेन ? तस्मात् कश्चित् गएडोल्लासः फर्वव्य इत्येवंविधिमनुष्ठितोऽनेन । न चेदानीमाकारदूपणप्रतिविधेरवसर इति नेदं प्रतिपिध्यत' इति ॥ ननु तथापि, मतिः साकारा चेन च भिदि मिथो वेदनमतः स्फुरत्येकैबासौ तदिह न विरोधः प्रभवति । अतः शक्ताशक्तोऽप्यभिदिति निरस्ता क्षणिकता न वाच्यो दोपश्चावयविनि न वा साकृतिनयः ॥ नन्वत एवोक्तं नायं तत्प्रतिविधेरवसर इति । न हि तदसिद्धिरवयविसिद्धिर्वा बाधिकास्माकम् । नित्यत्रयानुगमनादिगुणेन कान्तः सौत्रान्तिकरय समयोऽपि न बाधितोऽ'शे । नोचेन्न पुद्गलनिराकरणेन बौद्ध- सिद्धान्तबाधकृत एव कृतापराधः ॥ तस्मात्, धियः साकारत्वं यदि मम य एवैप समयो' भवेद् दुष्टो मानाभ्युपनतहतिः स्यात्कथमिव । प्रमासिद्धं तच्चेद् भ[व]तु घिय एवैप समयो 'बहिश्चित्रेऽप्येकस्थितिरिति विलुप्तं खलु बहिः ।। २. स्वकर ३. हियेर र १. कारस्थ ५. प्रतिसन्धान्त(तु)रस्थि° अ६. °कार र ७, तत् र ८ गल्पोल्लासः १. व चिरमनु र १०. प्रतिवध्यत अ .. साकाच्चे र २. कृतिर्नयः ३. तदा र ४, हो अ५. समय र ६. प्रणे.)सिद्ध र भवे(?)य भतु धिय म७. चितेत्ति)प्ये र . क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकार '६३ अर्थक्रियाभेदनान्तरीयको ह्याकारभेदः पदार्थेषु । तत्र यद्याकारभेदेऽपि नार्थ- क्रियाभेदः, हन्त प्रतिभासमात्रभेदानातिरिक्तं किश्चिदिति बाह्यपदार्थापलाप एवं प्रसक्तः । तदवश्यमनेन वाद्यवस्तुन आकारभेदाभेद एव' स्वीकर्तव्यो, बुद्धिर्भिद्यतों मा वा । नहि समकक्षतापि धियोऽधिगन्तुमलम् । अन्यथा स्वसंवेदनमन्यप्रकाशनं' च वाह्यस्यापि प्रसज्यमानं ग्राह्यग्राहकभावमेव विप्लावयेत् । तद् यदि प्रमाण- सिद्धं युद्धेरेकत्वं चित्राकारायारतस्या एवास्तु, बाह्यं तु भिन्नाकारं मिन्नमेव । बाह्य- मपि भिन्नाकारं कथं भिन्नमिति चेत् ? भवतु त्रिभुवनमेकमेव वस्तु किमस्माकं क्षीणम् ? पृथगर्थकर्मनियोगाद्यभावे तु न गन्धर्वनगरादिवत् प्रतिभासमात्रतामति- शयीतेत्युक्तम् । कचिदेकता कचिद् भेद इति विभागस्यापि नैप प्रस्तावः । अथ बुद्धेरप्येकत्वं समयमा न प्रमाणसिद्धम् । तदा[नी] बाधविरोधी समय इति स एव दुष्यतु, प्रमाणोपनीतस्तु प्रस्तुतो वस्तुभेदः परस्परविरोधात् कथं त्याज्यः? किंचा हतो हेतुर्वक्तुर्यदि समयमाश्रित्य समये तवास्त्वेप श्रेयानथ समयचिन्ता प्रवदितुः। न वै शास्त्रे स्थित्वा वचनमिति वक्तुश्च समयः प्रमासिद्ध रूपैरनुमिविविधौ नागमगुणः ।। अपि च न विरोधमानं भेदमरमाकं, किं तु शक्ताशक्तत्वेन । तवावश्यं [34aT. स्वीकार्यम्', अन्यथा साधनदूपरणसमर्थानुसरणविसरणात् पर्यवसितो वाद इति किमपरेण ? तस्माच्छक्त्यशक्तिद्वारेण भेदो दुष्परिहरः। ततो विरोधमात्रस्य भेदन व्यभिचारेऽपि प्रकृतविशेपरय न व्यभिचारः, वस्तुमात्रस्य वहिव्यभिचारेऽपि धूम- लक्षणवस्त्वव्यभिचारवत् । ननु शक्ताशक्तत्वेनापि भेदो विरोधादेव, स च व्यभिचारीति चेत् ? धूमोऽपि वस्तुत्वादेव हेतुर्गमको, वस्तुत्वं च व्यभिचारीति समानम् । तस्माद् वस्तुत्वादेव दहनस्य प्रयुक्तः र ६. आकारमेद एव र ०. तामिद अ १. दनन्याप्रका र २. चित्राक्षरो, यास्त र ३. यथगन्धकर्म र ५. समग्रमानं अ.. दुष्यते र ६. वर्णमेदार .. वश्यस्थी- कार्यः न ८, नेति त्यक्तः र है, लक्षणम्व(योभिचारवत् र, व्यभिचारत्वत् भ .४ झनिनोमित्रनिरन्धावली गमको धूम इति न वस्तुत्वं परिहत्येत्यर्थः । न तु यावद् वस्तु ताबद्' गमकम् । एवं शताशक्तत्वं विरोधादेव भेदसाधनमिति न विरोधं विधूयेत्यर्थः। न तु यावद् विरोधस्ताव भेदसाधकः । श्याचा विरोधश्चेद् भेदं व्यभिचरति भेदप्रतिपदे विशिष्टोऽसाविष्टः प्रभवति च शक्तेतरतया । अशक्त सामान्ये यदि च विशेपोऽपि बलवान् न धूमादग्न्याशा व्यभिचरति यद्वस्तु शिखिनम् ।। विरोधादेवालं बलपदबलत्वं यदि भिदे न वस्तुत्वं हित्वा हुतभुजि स धूमोऽपि बलवान् । . अथो यहि वस्तु व्यभिचरतु भेदोऽस्य तु वली प्रमासिद्धापत्तिः प्रकृतविपयेऽप्येप समयः ।। अभेदे हि शक्ताशक्तयोः सकलमाकुलम्, त्रैलोक्यमप्रवृत्तिनिवृत्तिकमासक्तमिति शक्ततरयोविरोधोऽवश्यं भेदसाधक एपितव्यः , "आकारद्वारेण भवतु मा वा। 'नन्वाकारभेदोऽपि शक्तिभेदनान्तरीक एवेति किंकृतो विभागः ? सत्यम् , बाह्येषु तावदेवमेव, जलानलादिपु तथैवोपलब्धेः । अन्यथा च न बाह्यं नाम किश्चित् प्रतिभासमात्रावशेपात् । बुद्धेस्त्वाकारा न तावद् दाहगाहनादिप्वेवोपयोगिनो, बाह्य- कार्यत्वात्तेषाम् । 'यत्पुनरवसायादिकार्य तदायाकारान्तरेण सह भेदाभेदविवादारूढ- मेवेति कथमेकत्रैकव्यापारो दर्शितः१० १ भवतु वा किञ्चिदेकमपि कार्यम् , तत्रापि किमपोद्धारद्वारेण एकाकारव्यापारकल्पनमथ' भेदादेवेतिर चिन्त्यम् । न चास्माकं चित्रबुद्धेरेकानेकत्वसाधने निर्बन्धः, इच्छापि साकारतामात्रे, क्षणभङ्गसाधने तु तस्यापि न कश्चिदनुरोधः । . अनान्तरीयके चार्थे बाधितेऽन्यस्य का क्षतिः । [प्र. वा ४.४७.] कारो नास्ति र १. म विरोध यावद् र २. शत्ताशक्त र ३ °धिषो)पि र ४. मे(भिादे र ५. अंथ अ६. निवृत्ति' इति नास्ति अ ७. साकार र ८. ननु कारणमेदो र ह. यनेतर र १० रोपदर्शितं र १. कार कल्पन अ२ मेदामेदावनि र ८५ क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः इति न्यायात् । तस्मानाप्रतीतिकृतोऽर्थसामर्थ्यस्य क्रमाक्रमस्य च व्याप्यव्यापकभाव- निश्चयः। 'यत्पुनरुच्यते, यदि क्रमेण व्याप्तम, तदा कथमक्रमेण ? अथाक्रमेण, न तहिं कमेण । "क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तमिति अवता व्याप्तेरेवाभावः' प्रदर्शितो भवति । सा हि व्याप्यस्य' तत्रैव भावो व्यापकस्य तत्र भाव एवेत्येवंरूपा, उभयोापरत्वेन स्व- रूपं जहाति । न हि भवत्यग्निधूम धूमाभावाभ्यां व्याप्त इति । किमेवं वक्तरि वक्तव्यम् ? दत्तो हि अलाञ्जलिरमुना क्रमेण सकलतार्किकवम॑नि वर्तमानैरात्मना [34b] च अनेन बहुधा' दत्तत्य विकल्प्य ' "दूपणराशेः। 'अपि नामैतत्प्रकाराणां दूपणेना- सत्ताप्रतिपादनात् तत्प्रमेयमसत्यादिति विकल्प्य दूपणानि प्रतीयन्ते, तत्प्रकाररव्याप्ती च दूप्यप्रमेयस्य तेपामभावेऽपि नास्याभावनियम इति दूपणाभिधानेऽपि प्रागिव संशयः, तदलमुपन्यासेन । "तत्प्रकाराणामभावेऽभावनियमे वा स एव व्याप्त्यर्थ इति कस्य निषेधः ? तथा च सन्तानस्य वस्तुत्वमनिच्छन् भिन्नोऽभिन्नो वेति विकल्प्य दूषणमारभते, तदुभयाभावविभावने च निपुंगवीतेति न भेदाभेदाभ्यां वस्तुच्याप्तिमनगीफुर्वनिर्वहति । एवं त्रयादिविकल्पेप्वपीति स्थितम् । तस्मादेकैकेना- व्याप्तिः, समुदायेन तु व्याप्तिरेवेति न्यायः। यथा युधिष्ठिरादिष्वन्यतमोऽभवन पाण्डव एव न भवति । एकनिवृत्तौ हि तदन्यप्रकारमाश्रित्यासीत् तत्त्वम्। सर्व- प्रकारामावे तु कास्ताम् ? अतो नियमवती निवृत्तिाप्तिरेव । यदप्युक्तम् , न हि भवत्यनिघूमधूमाभावाभ्यां व्याप्त इति, वदपि पापीयः । क्रमाक्रमाभ्यां हि कार्योदयव्याप्तिवादिनो राश्यन्तरविरहवता तद्धर्मद्वयेन व्याप्तिः प्रस्तुता, वत् क्वेदमुपयुज्यते ? न हि क्रमाक्रमाविव कार्याणां वहेरपि धूमधूमाभावो धर्मः । स्वभाव एव हि धर्मिणो धर्मशब्दवाच्यः प्रकृतः । तद् यदि धूमधूमाभावाभ्या- मिति घूमवत्त्वाधूमवत्त्वाभ्यामिति विवक्षितम् , तदा कः प्रतिबन्धः प्रतिबन्ध- पोधस्य ? न हि दहनरतदवस्थाद्वयविरहितः क्वचिदुपपन्नः। अथ यथा यथोक्तधर्मो नान्तरीयकत्वमग्नेस्तथापरमूते धूमे धूमाभावशब्द १ सामथ्यति नास्ति र ४. झमा इति नास्ति र ५. रेकार ६. सातिशयस्य र ७. भावे वे. चीत्येव र ८ धनि र t. बहुवार :०. विकल्प च प अ १. अपि नाम २. अपोति नास्ति३, न तस्या र १. प्रागेव र ५. प्रमागाभा र ६. विधाने च र ७. न भेदाभ्यां र ८.. मातानिसमवति) र t. धमतो वौदाधर्मः र ११. धमत्वाभ्या र . याधस्य र २. धर्मे र . झानश्रीमित्रनिवन्धावली वाच्ये च निश्चितमिति ताभ्यामपि कथं न व्याप्तिरस्यसामान्यलक्षणस्यातीण- त्वात् ? अस्ति हि "धूमधूमाभावयोर्यत्राभायरतत्र बढेरपि, यत्र च यहिस्तत्र तयोरन्य- तरस्य संभवः, धूमे सति हुताशनप्रकाराणामिवान्यतमस्येति.चेत् १. योप.निर्बन्धः कस्तावदेवं दोपः, अनिष्टिमात्रायानगत्या ? व्याप्तिहि व्याप्यसंभवे 'व्यापकप्रभेदा- न्यतमसंभवाय व्यापकाभावेन' नियमेन व्याप्यनिवृत्त्यर्थमर्थ्यमाना तदुभयव्यापार: व्यभिचारशङ्खायामेव दुष्यति। तज्ज्ञ नारतीति किमनिष्टिमात्रेण भवतः १ . फेवलं "विशेपलक्षणायोगान्न साक्षाद्' धृमतदभावाभ्यामनलरय व्याप्तिरभिधीयते । तथा हि दहनधूमयोर्भेदान्न तादात्म्यम् , धूमादि[भावाभावा]भ्यामरयानुत्पत्तिश्च न फ़ार्य- कारणभाव इति धूमवत्त्वेतराभ्यामेव स्वगतधर्माभ्यामाश्रयभुजोऽजसा' व्याप्तिः । तदर्थस्वीकारद्वारा तु धूमतदभावाभ्यामप्यभिधीयमाना न दोपमावहति । तद् यदि भवत ईदृशी व्याप्तिरनभिमता विपर्ययो वाऽभिमतः, अस्तु । श्ररमाकं तावदयमेव व्याप्तिक्रमो विवक्षितः, स एव च प्रकृतोपयोगी, विपक्षादत्यन्तं हेतोावर्तनसमीहया [35a] क्रमाक्रमाभ्यामर्थशक्तः व्याप्तिवादप्रक्रमात् , तच्चैवमेव सिद्धमित्यलमेतावति' स्खलिते निर्बन्धेन । तदेवं क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाव्याप्तिसिद्धावेवार्थक्रियाभावेन क्रमा- क्रमाभावस्यापि व्याप्तिसिद्धिः, न हि व्याप्यव्यापकयोरतद्भावसिद्धिमुद्भूय व्याप्या- भावेन व्यापकाभावस्य व्याप्तावुपायान्तरमस्तीति५ नानेकान्तः । प्रकृतव्यापकानुप- लम्भस्य व्याप्तिसिद्धौ च न विरोधगन्धः, सपने भावाच ।। नाप्यसिद्धिः, नित्यस्य साध्यधर्मिणः क्रमयोगपद्याभ्यां विरोधसिद्धेः । अत्र न्यायभूपणः, यदि तावदक्षणिकानामसत्त्वं प्रसाधयितुमभिप्रेतं, तदा कस्यात्र धमित्वम् ? . तस्यैव धर्मित्वे तस्यैवाभावसाधनमयुक्तम् । न ह्यसति धर्मिणि हेतोः पक्षधर्मत्वम् ।, न चासति पक्षधर्मत्वे गमकत्वम । तस्मादसन्तोऽक्षणिका इत्ययुक्ता प्रतिज्ञा । अथ : सन्तोऽक्षणिका न भवन्तीति प्रतिज्ञार्थः, तथापि तस्यां क्रमाक्रमविरोधादित्यस्य कथं पक्षधर्मत्वमिति' ? किं चार्थक्रियाशक्तेनित्येन सह विरोधो व्यापकानुपलम्भादेव मतः, व्यापकरय तु क्रमाक्रमस्य कथम् ? अपि चैवं सत्त्वमेव नित्यस्व प्रसज्यते । तथा च सर्वः प्रयासो विफलः । ३. वाच्येव र ४. व्याप्तारम्य र ५. धमाधमाक्यो अ६. प्रकाराणमिव अ ७. अनष्टि...नकुर- त्वात् ८. स्वभावे रह व्यापफाभावेनेति नास्ति र ... विशेषक्षण र .. योगात् साक्षात् , २. आश्रीयन्तजसा र ३. वादक्रमात र ४. तथैव मिमित्यसमेभा(ता) र ५. "प्तात्तुपा(पा)या र ६, धर्मित्वम्यैव साधनत्वम अ ७. धर्मित्वं र ८, न(?) गमक्त्वं न. धर्मित्व र ... सत्यमेव अ .

. क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः ७ यदाह शङ्करः, विरोधसिद्धिमनुसरता विरोध्यपि प्रतिपत्तव्यः, तत्प्रतिपत्ति- नान्तरोयकत्वाद्विरोधसिद्धः । यथा दहनतुहिनयोः, सापेक्षध्रुवभावयोश्च । प्रतियोगी चाक्षणिकः प्रतीयमानः कयं वाधकोपरोधेनार्थनियाकारित्वं जहाति, प्रतिपत्तिरूपार्थ- क्रियाकारित्वात् ? अतत्कारित्वे कथं प्रतीयेत, अजनकस्याप्रमेयत्वादिति बाह्यपु यथा- सारमेतल्लिखितम् । तथा च न्यायभूपणः, विरोध्यप्रतीतो विरोधरय प्रत्येतुमशक्यत्वात् , न हि दहन- तुहिनयोरन्यतराप्रतीतो विरोधप्रतीतिररित । क्रमाक्रमविरोधादक्षणिक यदि प्रतीयते तंतः कथमसत् , प्रतीतिरूपार्थक्रियाकारित्वात् ? अतत्कारित्वे कथं प्रतीयते ? नहि त्वयार्थान्तरमजनकं प्रतीतिविपयत्वेनेष्टम् । अथाक्षणिकं नैव प्रतीयते, कथं तस्य क्रमाक्रमाभ्यां विरोधोऽवगम्यत इति ? तदेवं नित्यरय सर्वथाऽभावात् प्रतित्यविपय- त्वात् श्रानयासिद्धिापकानुपलम्भस्य ! तथा स्वरूपासिद्धिश्च ।। ....: यदाह शङ्करः, अथ क्रमयोगपद्यायोगादक्षणिकाभावः सिध्यति, सत्तातः क्षणि- कत्वम् , एवं तर्हि तस्य प्रतिपत्तिजनकत्वात् तदवस्थमनैकान्तिकत्वमर्थक्रियाकारित्वस्य, तस्याभावेऽपि भावात् । व्यापकाभावसिद्धौ हि व्याप्याभावोऽन्यः प्रतिपत्तव्यो "यथा अग्न्यभावे धूमाभावरतोयादिः, वृत्ताभावे शिशपाभावस्तद्रहितो देशादिः । एवं क्रम- योगपद्याभावे सामर्थ्याभावश्चान्यः प्रतिपत्तव्यः, [35b] तदसिद्धावनिश्वितव्यतिरेकेण हेतुना साध्यसिद्धरयोगात् । प्रतिपत्तौ तु व्याप्यव्यापकभावस्य प्रतीतिरूपार्थनिया- कारियमिति दुर्निवारः प्रसङ्ग इति । अतएव सपक्षे सत्त्वमप्यस्य वक्तुमशक्यम् । आकाशकुशेशयस्य क्रमाक्रमा- भावस्यार्थक्रियाशक्त्यभावस्य च प्रतीत्यभावात् । प्रतीतौ सर्वेषां वस्तुत्वेन मूलहेतोः पक्षसपक्षयोरन्तर्भावप्रसङ्गात् । यन्यायभूषणः, व्यतिरेकवलेनेवास्य गमकत्वमिति चेत्-न, वैधHधान्तस्या- प्यभावात् । शशविपाणादिदृष्टान्त इति चेत्- न, तस्य प्रतिपत्त्यविषयत्वात् । न हि स्व. रूपेणापि यन्न प्रतीयते तत् साध्यसाधनधर्मरहितं प्रतिपत्तुं शक्यते, न चाप्रतिपन्नस्य दृष्टान्तत्वं युक्तमिति । किं च नित्यस्यार्थसामर्थ्याभावसाधनमसत्तासाधनमेतत् , तय सत्तासाधनवन्न त्रयीं दोपजातिमतिपतति । रोयत्वाद् अ A. वाक्येषु श्र२ सापेत्य() र, सापेक्षवश्न ३. तन् १४. यथेति नास्ति र धान्यः १ पलेर ७. 5. किञ्चित्र चेति नास्ति ६० ज्ञानश्रीमिनिबन्धीवली न हि कस्यचिद् धर्मस्य विधिनिषेधव्यवहारो नाम संवादवान वस्त्वेकनियतः, किं त्ववस्तुन्यपि । अथावस्तुनि नारत्येवेति मतिः, वत्र कथमेवदिति पर्यनुयुक्तो न राजशासनमाश्रित्यैव स्थेयमिति यदि किश्चिद्धतुमुपादीत फथमाश्रयासिद्धिपरिहारः? 'मूकीभूयावस्थानं सति वचनसामर्थ्य नोचित इति यत् किश्चिलपवो न प्रतिमल्लः । नापि परस्तेन प्रतिपादितो भवति । किं चावस्तुनि नास्त्येव विधिप्रतिपेधव्यवहार इत्येवं वदतैय श्रवस्तुनि निषेध- व्यवहारः स्वीकृतः, हेती परं परो वश्चितः, न हि निषेधमवधूय नमोऽन्यदर्थसंभावना, स च निषेधो यदि न प्रमाणसिद्धः, कथमाद्रियते ? किं वास्य वचनेन ? प्रमाणसिद्धि- स्वीकारे च न तावदध्यक्षमेवावस्तुनिषेधयोः साधनम् , अध्यक्षस्य तद्विपयविरोधादर्थ- सामर्थ्यापेक्षणात् । अनुमानाश्रये तु [36b] श्राश्रयासिद्धिरशक्यपरिहारेति । अतोऽवस्तुप्रस्तावे मूकतैव प्राप्ता । न च प्रतिज्ञामात्रस्याप्यवकाशः। न चैवं शक्यं थावन्न राजदण्डेनावस्तुप्रस्ताववारणम् । प्रस्तावे त्ववश्यं सता संभरिनो वचनमनुपनि पर्यनुयोगसंभवात् । वचनस्य च' विधिनिषेधाभ्यां नापरो व्यापारः । ततो न घचनं नावचनमिति महति कष्टसङ्कटे प्रवेशः। तथा च संप्रत्येव नित्येऽन्तरालकमलवत् क्रमाक्रमाभावात् नार्थसामर्थ्यमिति' प्रस्तावेनावस्तुनि कस्यचिद्धर्मस्य प्रविधिनिषेधाविति विदुपापि भवता न मूकीभूय स्थातुं शक्यम , किं तु कृत एव निषेधो बौद्धाभिमताया असति क्रमाक्रमाभावेन सामर्थ्य निवृत्तः ॥ , निवृत्त्यभावस्तु विधिर्वस्तुभावोऽसतोऽपि सन् । तदभावस्तु नास्तीति पश्य 'धाष्टर्थविजृम्भितम् ॥ [प्र. वा. ४.५५३] इत्यन्तरश्लोकः। अथ नित्यस्य 'कोष्ठ शुद्धया वस्तुत्वान्न प्रमाणान्निषेधविरोधः कस्यचिद्धर्मस्य, तत् किमिदानी गगननलिनस्यापि कोष्ठशुद्धया वस्तुत्वमेव ? वस्तुत्वे वा नावस्तुको 4. किन्त्ववरत्वन्वयि अ ६. तुल° आ. त. वि. पृ: ४२५ ७. किच वस्तुनि र ८. वा अ, र १. पत्र- मे व्यतिक्रमः अ ११. सम्भवाच्च व १. चकारो नास्ति र २. नापरो वचनव्यापारः र ३. क्रम- । वस्तुनि र ५. विधि' इति नास्ति श्र ६. समर्थानि र ७. 'परत्व. भावस्तु प्र. वा. ८. वान्ध्य प्र. या, वाल्य र १. कौष्ठ र भावा आ४ प्रस्त -- क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः ६१ विकल्पः सङ्कल्पयितुं शक्यः। सदवस्तुनि नभस्तामरसे १ क्रमादिविरहादर्थक्रियासामर्थ्य- विरहोऽस्तु न वा ? उभयथापि नावस्तुनि विधि:' प्रतिपेधो चेत्यस्याः प्रतिज्ञाया निर्वाहः कथमेतदिति प्रमाणगवेपणे च प्रत्यक्षाभावेऽनुमानमाश्रीयमाणमाश्रयासिद्धि- प्रस्तं समस्तम् , अप्रमाणवचनमात्रस्य चानपेक्षितत्वात् प्रश्नकृता प्रेक्षेण । न चोभया- भावोऽमिधातुं शक्यः, विधिनिषेधयोर्भावाभावस्वभावादेकनिषेधेनापरविधानात् । विधिनिषेधो हि निषेधः प्रतिपेधनिषेधश्च विधिस्तत् कीदृशोऽपरः ? "अस्तु चोभय- निषेधप्रतिज्ञाहेतोरुपादीयमानस्य नाश्रयासिद्धिपरिहारः । यञ्चेदमुक्तम् , कोष्ठशुद्धया वस्त्वेव नित्यमिति , ततः किम् ? न हि तद्वस्तु- त्वेनैव घर्मि, आश्रयासिद्धिदूपणस्यानवकाशप्रसङ्गात् । परोपगमापेक्षयेदमुच्यत इति चेन् ? प्रसङ्गहेतुस्तहि अवस्तुत्वान्नित्याश्रयासिद्धः क्रमादिविरहो न हेतुरित्यर्थः । एवं च सत्यवस्तुनि हेतुराश्रयासिद्धत्वेन व्याप्तो वक्तव्यः , न हि प्रतिबन्धमन्तरेण कश्चिद्धेतुः। पक्षधर्मतामात्रे परोपगमापेक्षया तु प्रसङ्ग उच्यते, न तु व्याप्तावपि तदुप- गम एव । कदाचिदेवमपि स्यादिति चेत् ? तथापि न परेणावस्तुनि हेतुराश्रया- सिद्धत्वेन व्याप्तोऽभ्युपगतः, नित्य एवावस्तुनि हेतुप्रणयनात् । ततश्च यत्रैवावस्तुनि वस्तुत्वात् हेतोराश्रयासिद्धिरुपनीयते, तत्रैव प्रतिज्ञायाः परिभवो नावस्तुान विधि- निषेधावित्यस्याः । यदि च परोपगमादेव' व्याप्तिरपि विवक्षिता, अवस्तुन्यवस्तुत्वान- पक्षधर्मताप्रयुक्तो [37a] हेतुरिति, तर्हि वव नेदमनुमतमिति , तथापि नावस्तुनि विधि- प्रतिपेधाविति न्याहतम्, प्रतिषेधस्य स्वयं स्वीक्रियमाणत्वात्, नञोऽन्यार्थाभावात् । किं च सर्वः प्रसङ्गो विपर्ययपर्यवसितव्यापार इति न्यायात् यद्यवस्तु नित्यं तदाश्रयासिद्धिः । न चाश्रयासिद्धिः, तन्नावस्तु नित्यमिति किं विवक्षितम् ? तदापि यद्याश्रयासिद्धिर्दोपः' प्रस्तुतो नास्ति सिद्धमवस्तुत्वं नित्यस्य धर्मिण इति नावस्तु नित्यमिति कथं न विप्लवते ? तस्मात् स्वतन्त्र एवायमवस्तुत्वादाश्रयासिद्धिरयस्तुनि हेतोरिति हेतुदूपणप्रवृत्तस्य प्रकृतः । तथा च नावस्तुनि विधिनिषेधाविति दूरीकृतमेतत् । व्यापकानुपलम्भश्वायं स्वभापया प्रयुज्यते, आश्रयत्वस्य वस्तुत्वेन व्याप्त्यभिमानात् । स चाभिमानः स्ववचनविरोधा[नव]बोधात् । न हिनावस्तुनि विधिनिषेधाधारत्वमिति स्ववचनविरोधं मन्यमानस्य वस्तुत्वेन धर्मित्वरय व्याप्त्यभिमानो मानसं स्पृशति, १०. विरहार्य र १. विवेः र २. प्रतिज्ञाया इति नास्ति र ३. प्रक्षेपण अ ४. प्रतिषेधश्च वि० र ५. अवस्तुको र ६. तदस्तुनैव र ७. सिद्विः र ८. प्रणयणात् अ, प्रणयनति र . °देव च र 10. आश्रयसिर १. सिद्धिदोषः र २. विनवेति न ३. विरोधात् र ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावलो तथा झुक्तेन क्रमेण नासिद्ध भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः । धर्मो विरुद्धोऽभावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् ।। [प्र. वा. ३. १६०]. इति शङ्करन्यायभूपणो दर्शयतः । त्रिलोचनोऽपि तदेव प्रमेयजातमुपरकुर्वनाह, क्रमयोगपद्यरहितत्वं बाधर्फ किमक्षणिकानामसत्ता साधयति, आहोस्विद् व्यतिरेकम् अर्थप्रतिवन्धम् ? न तावत् पूर्वो विकल्पः, आकाशकालदिगात्ममनसां परमाणूनों च रूपासिद्धौ हेतोराश्रयासिद्धेश्सिद्धत्वात् । सोऽपि व्यापकानुपलम्भो न त्रयीं दोपजातिमतिपतति । तत्र' क्रमयोगपद्यरहितत्वमभावधर्मो न सिध्यत्याश्रयासिद्ध रित्युक्तम् । न हि क्रमयोगपद्यरहितत्वस्य शशविपाणधर्मत्वं प्रेक्षावन्तः प्रतिपद्यन्ते । किं च यावत्तेपामसत्त्वं प्रमाणान्तरानावगम्यते तावभावधर्मत्वं न सिध्यति, अन्यथा पक्षधर्मत्वसिद्धौ तेपामसत्त्वसिद्धिः, असत्त्वसिद्धी च सत्यामभावधर्मत्वसिद्धिरिति इतरेतराश्रयत्वं दुनिवारम् । भावधर्मत्वे चास्य विरुद्धत्वं स्यात् , उभयधर्मत्वे चान कान्तिकत्वम् , सत्तायामिव सोऽयमसत्तायामपि तुल्यः प्रसङ्गः। नापि द्वितीयः कल्पः । तत्रापि हि व्यापक निवृत्तिसहिता व्याप्यनिवृत्तिः व्यति- रेकशब्दस्यार्थः । सा च निवृत्तिर्गमकाङ्गत्वावश्यं प्रतिपत्तव्या भवतीति यद्यनुभवाद् गम्यते तस्य हेतुः स्यादहतोरपाह्यत्वादिति हेतुरनैकान्तिकः स्यात् , व्यतिरेकस्यानु- भवकारितया भावरूपत्वे साध्यकोटिनिक्षिप्तत्वात् । अन्वयव्यतिरेकयोरभावादसाधा- रणो हेतुरगमकः । तस्माद् व्यतिरेकोऽवश्याङ्गीकर्तव्योऽवश्यज्ञातव्यच 'ज्ञातव्यत्वे सज्ज्ञानप्रसङ्गो दर्शितः। स्यादेतत् । व्यतिरेको न साक्षात्कारिविज्ञानग्राह्य इष्टो यतः साक्षात्कारिणो विज्ञानस्य जनकः स्यादपि तु बिकल्पयितव्यः, न च विकल्प्यमानोऽर्थः स्वकीयसम- नन्तरप्रत्ययाधीनोत्पादस्य [36a] विकल्पस्य हेतुरुपपद्यते, तत् किमुच्यते हेतुरनैकान्तिक इति ? १. सोऽयं र १०. मातति । तत् र १. नानु र २. निवृत्ति......व्याप्येति 'नास्ति र ३. सनि ... भवन्तो यद्य° र ४. भवाज जन्यते अ५ रेकोऽस्याजी र ६. शातंव्यश्चेति नास्ति र ७. ज्ञातव्ये र समन्तर अ६. अत्र पत्रक्रमो भ्रष्टः श्र २. क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः यह तदप्यसङ्गतम् , यतः सर्व एव विकल्पो न चतुष्टयीं गतिमतिकामति । तथा हि कश्चिदनुभवपृष्ठभावी नीलादिविकल्पः, अपरः सन्दिग्धविषयः पिशाचदिविकल्पः; : अन्यः पुनरसदर्थः शशविपाणादिविकल्पः , विकल्पः पुनरिह कश्चिम्लिङ्गजः । तत्र लिङ्गजादारभ्य सर्वो विकल्पः अवस्तुनिर्भासाद् इति ब्रुवता प्रत्यक्षाभ उक्तः , यतो वस्तुप्रतिभासं प्रत्यक्ष, स्वलक्षणाभावे तत्प्रतिभासप्रच्युतेः। न विकल्पः, तत्पति- भासस्य वस्तुन्यननुरोधात् तस्मात् प्रत्यक्षाभो विकल्पः । लिङ्गज़स्तु यथाध्यवसेयमर्थ प्रापयतीति प्रमाणम् । न च व्यतिरेको- विकल्ल्यमानो लिङ्गाभावाल्लिङ्गजेन विकल्पेन विकल्प्यते । अनुभवपूर्वकस्य च' विकल्पस्य पारम्पर्येण वस्तुजन्मनोऽपि न वस्तुनि प्रामाण्यम् , अनुभवस्यैव प्रमाणत्वात् । अनुभवश्च व्यतिरेकाश्रयः संप्रत्येव निरस्त इति • पारिशेष्यादसदर्थः सन्दिग्धवस्तुको वा विकल्पो. निश्चाययतीति सत्त्वमविद्यमान- व्यतिरेक सन्दिग्धव्यतिरेकं वा न क्षणिकत्वसाधनाय पर्याप्तम् । नापि तृतीयो विकल्पः । यतः क्रमयोगपद्यमक्षणिकात् सत्त्वमुपादाय व्यावर्त- मानं स्वेन व्याप्येन सह क्षणिकत्वे व्यवतिष्ठत इति प्रतिवन्धसिद्धिय॑तिरेकसिद्धि- पूर्विका गम्यते , व्यतिरेकश्च पूर्वोक्तेन क्रमेण निराकृत इति । तदेवम् । नित्यं नास्ति न वा प्रतीतिविपयं तेनाश्रयासिद्धता हेतोः स्वानुभवस्य चाक्षतिरतः क्षिप्तः स्वपक्षोऽपि च । शून्यं च द्वितयेन सिध्यति न वा सत्तापि सत्ता यथा नो नित्येन विरोधसिद्धिरसता शक्या क्रमादेरपि ॥ इति दूपएसंग्रहः। तत्रामी एवं पर्यनुयुज्यन्ते, धर्मस्य कस्यचिदवस्तुनि मानसिद्धा बाधाविधिव्यवहृतिः किमिहास्ति नो वा। काप्यरित चेत् कथमिन्ति न दूपणानि नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधसिद्धिः ॥ १०. वस्तुध्वन १. था र २. नकारो नास्ति र ३. रत्न निय° ८., ४. तुल° श्रा. . वि ४२३, रत्न निव.,मर, परिशुद्धि ७१३ ज्ञानश्रीमिननियन्धायली . किं त्वपरिभावकतयेति सामान्यन्यायः । किं चामी स्वयमवस्तुनि विधिनिषेधन्यवहार- मातन्वन्तो व्यापकानुपलम्भं चाप्रमाणयन्तः परं प्रतिक्षिपन्तीति क एप क्रमः ? न्यायभूपणकारो हि न ह्यसति धर्मिणि हेतोः पक्षधर्मत्वमिति वाणोऽवस्तुनि हेतोः पक्षधर्मतानिपेधं व्यक्तमाह। कथमेतदिति युक्तिगवेपणे च धर्मिणोऽसत्त्वादिति हेतुमभिप्रैति । अन्यथा च वचनमात्रे क आदरः ? श्रथाक्षणिक नैव प्रतीयते कथं तस्य क्रमाक्रमाम्यां विरोधोऽवगम्यत इति ब्रुवाणश्च व्यक्तं प्रतीत्यविपयत्वेन विरोधावंगमा- भावमाह" । स चावस्त्वन्तरसाधारणो धर्मो नित्येऽप्यवस्तुसंमते आसज्यते", अन्यथा अन्यत्रावस्तुनि यद्ययं न न्यायो नित्येऽपि कथमभिधातुं शक्यः ? शङ्करोप्येतदेव सुटयति, अवस्तुनि प्रतीत्यविषयत्वेन न विरोधासिद्धिरिति । अन्यथा प्रबन्धवैयर्थ्यात् । नन्यस्य पप्ठोसप्तमोनिर्देशाभावादसता सह सतो न विरोध इत्यभिप्रायात् न दोष इति चेत् ? 'अद्याप्यसतोऽप्रतीयमानत्वादिति स्वयमभिव्यक्तो हेतुरपेक्षणीय एवेति कथमसतो धर्मिभावव्यापकानुपलम्भयोः' परिभवः ? तेन सह विरोधासिद्धी हिर तस्य प्रतीतिविषयत्वाभावो हेतुः । यदि च तृतीयानिर्देशेनाश्रयासिद्धिपरिहार- मनुमन्यते भवान् , क्रमाक्रमयोरपि नित्येन सह योगाभावादर्थक्रियाशक्तेरपि नित्येन सह योगाभाव इति न क्षतिः । एवं पक्षण योग एव सपक्षेणैव योगो विपक्षणायोग एवेति हेतोस्त्रैरूप्यं वक्ष्यामः । शान्तिरस्त्वाश्रयासिद्धिप्रहारस्य । तस्मात् विवक्षामात्रभेद एव" न वस्तुभेद इति किमनेन कायव्रतेन ? किं च [37b] असता सह तावद् विरोधबाधनमेवमस्तु', यदा पुनः सत एव' सता सह विरोधः किमस्तु न वेति प्रश्नेऽस्त्वितिस्वीकारः, स्थितं बौद्धसिद्धान्तेनेति विफल उपन्यासः । अथ नेति स्वीकारः, तदा स एवाप्रतीयमानत्वादिति हेतुरपेक्षितव्य इत्यवस्तुनि निषेधनं विरोधस्य व्यापकानुपलम्भेनेति पुनौद्धसिद्धान्तसिद्धिः । तथा, नासिद्धे भावधर्मोऽस्ति [प्र. वा. ४ १६० इत्यत्रापि एप एव न्यायः शरणम् । ४. वक्तुमाह र ". °धवचा(च)सामा र ६. नित्यप्य र ७. श्रासज्येते अE. नकारस्त्यक्तः र १. अन्याय र ०. धर्मभाव र 1. 'लम्भोः र २. होरि नास्ति र ३. निना १. सह पनेर, एप र ६. पत्रकेन र ७. किं च सता र ८. साधनमस्तु र ६, पुनरसत एव र क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः .. . तथा च त्रिलोचनः स्वाक्षरेण सुटयति, क्रमयोगपद्यरहितत्वमभावधर्मो न सिध्यति, आनयानुपलब्धेरिति । अत्र हि व्यक्तमभायो धर्मी, क्रमादिरहितत्वमस्य धर्मो निपिध्यते, श्राश्रयानुपलब्धेरिति हेतोरिति । एवमसतो धमित्वं प्रतिज्ञानान ' एवानन्तरं न हि क्रमयोगपद्यरहितशशविपाणधर्मत्वं प्रेक्षावन्तः प्रतिपद्यन्त इति एवं ब्रुवन महान् साहसिको यदयमात्मानमात्मनैव नोपहसति । अभावादेव हि शशविपाणस्य' धमित्वं निपेद्धव्यम् , स्वीकृतं चाभावस्यापि धर्मित्वमिति कः प्रतिरोधस्तुरङ्गशृङ्गादेः ? प्रथाभावस्य धर्मिता क्रमादिरहितत्वनिधेपेन' स्वीकृता, कथं क्रमादिरहितत्वेनैवास्तु ? शहो बुद्धिवैभवम् ! अभावस्य शशविपाणस्य क्रमादिरहितत्वनिषेधेन धर्मित्वं मन्यते, न क्रमादिरहितत्वेन । उभयथाप्यवस्तुनि विधिनिषेधव्यवहारस्वीकाराद् दुर्निवारः सौगतकृतान्त इति वरं क्रमादिरहित्वेनैव धर्मित्वमुभयनास्तु, किमुत्तरापथं प्रविश्य तावतैव मूल्येन तुरगत्यागिनो गर्दभक्रयणवृत्तान्त अाश्रियते ? अथवातिसूक्ष्मा बुद्धिः स्थवीयांसमसमञ्जसविशेषमियन्तं न पश्यतीति किमत्र क्रियताम् ? तथाप्यक्षिणी निमोल्य चिन्तय तावत् किं शशविपाणं क्रमादियोगि भवति न वा ? यदि भवतीति भणसि, किमत्र वक्तव्यमस्माभिः ? सभ्यादयः प्रमाणम् । अथ नेति पक्षः, तदा क्रमादिरहितं तत्तत्कथं क्रमादिरहितत्वनिषेधेन धर्मीकरोपि ? उभयथा च हेतुं पर्यनुयुज्यावश्यमवस्तुत्वादिति वक्ष्यामीत्यलं विस्तरेण । एवं वन्ध्यासुतो वक्ता न वेत्येवंविधेऽपि प्ररतावे निपेधमप्रतिज्ञाय न स्थातुं शक्यगचेतनत्वादयस्तुत्वादित्यादिसाधनमनुपन्यस्य वा न कश्चिदेवमाशङ्कते । यदीदृश- मुत्तरयितव्यमिति चेत् ? कुतः ? तदवस्तुतायाः प्रसिद्धत्वादिति चेत् ? पुनस्तदेवायातम् बन्धासुतस्य धर्मिणो वक्तृत्वेनाशकनीयतानिपेधः, सुप्रसिद्धावस्तुत्वादिति हेतुरिति । न च सुप्रसिद्धत्वेऽपि सर्वथा शङ्काविरहः । निःसीमो हि मोहमहिमा । दृष्टो हि" शास्त्र- काराणामपि [38a] क्रमादिरहितत्वनिषेधः शशविपाणे इत्येवंप्रकारो भ्रमः । ततो यथा शब्द चाक्षुपत्वादनित्यत्वं संभावयन्नसिद्धत्वेन निपिध्यते, तथेहापि स्यातां शङ्का- निषेधौ, न विरोधः । तस्माद् वस्तुनीवावस्तुन्यपि कस्यचिद्धर्मस्य विधिनिषेधव्यवहारो दुर्वारः, अाहत्य' विप्रतिपन्नानामपि शास्त्रकाराणां निषेधवाक्येनैव - स्वीकारात् । १०. प्रतिजानन एव र १. रहितस्य अ २. °स्येवर 1. क्रमविरहितत्वनित्यत्वे)न र ४. वक्ष्यसीत्यर ५. दृष्टेऽहं र ६. वारणामपिन ८. बावस्तुन्य र ७ ७. क्रमः ५. महत्य र ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो: २ " तत्रेदानीमवस्तुपु वन्ध्यासुतपर्यन्तेपु कथं धमित्वम् ? प्रतीत्यभावे कथं व्यवहारः ? प्रतीति- जनकत्वे कथं न वस्तुत्वम् ? न च वचनमानमप्रमाणमुपादेयमिति यः कश्चिद्धतुरुपा- दोयते, स सर्वः कथं नाश्रयासिद्धः? तदेतदायातम् , यश्चोभयोः समो दोप इत्यादि। [ ] यदि च "निश्चितावस्तुभावेष्वपि नैते दोपाः, तत् किं साधनात्यागसन्दिग्धसत्ताके नित्ये भविष्यति ? कः पुनरत्र परमार्थः ? न ह्यवस्तुनि कस्यचिद्धर्मस्य विधिनिषेध- व्यवहारः शक्यपरिहारः प्रामाणिकस्य । न चैते दोपाः सानुपङ्गिण इति चेदुच्यते, न तावदवस्तुनो धर्मित्वाभावः। यत्रैव हि इदमेव मिति परामर्शः तदेवेदमित्यनेना- कारेण धर्मि ! एवमिति धर्मविशेपयोगः । यथा घटो नील एवं बन्ध्यासुतो न वक्तेति घटस्य नीलत्वमिव बन्ध्यासुतस्य वक्तृत्वं धर्मः प्रतीयत इति न धर्मित्वाभावोऽभावे । केवलं कश्चिद्धर्मो वस्तुनियतो नीलत्वादिः, कश्चिदवस्तुनियतः सर्वोपाख्याविरहादिः, कश्चिदुभयसाधारणोऽनुपलम्भमात्रम् । तत्र वस्तुधर्मिणावस्तुधर्मित्वनिषेध इति युक्तम् । न तु धर्ममात्राणाम् , स्ववचनविरोधस्य वाधकत्वात् । प्रतीत्यभावेन व्यवहार इत्यप्ययुक्तम् । न पुनरभयोरेकप्रकारैव 'प्रतीतिर झं व्यवहाररय । वस्तुनो हि व- सामर्थ्यभाविनी प्रतीतिः। विकल्पश्चाध्यक्षलिङ्गाभ्यां पारम्पर्यकार्यः । अवस्तुनस्तु सन्दिग्धवस्तुभावस्य वा विकल्पमात्रम् । सामर्थ्याभावे हि तयोरभावे विकल्पमात्रमपि यदि न तत्प्रतीतिरवस्थाप्यते, सर्वथाव्यवहार्य एव स्यात् । इष्टश्च व्यवहारः, अतो "विकल्पनमात्रं तत्र प्रतीतिः, तदुपस्थापितमेव च तयोः स्वरूपं नान्यत् । यथा वस्तुनः प्रत्यक्षानुमानोपनीतमेव स्वरूपम् , एवमवस्तुनः सन्दिग्धवस्तुभावस्य वा विकल्पोप- स्थापित एवात्मा नान्य इति । नातः समयादगमाकर्पन्तः सन्तो भवितुमईन्ति । यत्तु, ग्राह्यतां विदुः हेतुत्वमेव युत्तिज्ञाः [प्र. वा. २.२४७] १०. यदि विनिधि र १. प्रारु मन्दि र २. ससाको श्र३. गविन्यन्ति र ४. नानुपतिण भ ५. तदेवमित्याका र ६. ऽभासे र ७. विरह र ८. मानं ६. धर्मा...रववचन इति पतिवार ०. पि. प्रतिपत्तिा र २. तय.. पार्यः इति पतितम् र ३. उपर २. ततो र ५. मान्यतःर . क्षणभङ्गाध्याये।व्यतिरेकाधिकारः इत्युक्तम् , तन्मानसप्रत्यक्षप्रवाये ग्राहकाद् भिन्नमेव ग्राह्यमपेक्ष्य । न हि स्वसंवेदनेऽप्येष एव न्याय इति स्थिवमेतत् । तथा च न्यायभूपण एवाह, न हि त्वयार्थान्तरमजनकं प्रतीतिविपयत्वे- नेष्टमिति । न चावत्वर्थान्तरम् । अर्थ एव पन्यमर्थमपेक्ष्यार्थान्तरमुच्यते, न त्ववस्तु । [38b] तद्भावनिषेधमानं तत् । तस्मादर्थान्तरत्वाभावान स्वजन्यज्ञाना. पेक्षानर्थस्य । ततो विकल्पमात्रमन शरणम् । तदाकारोल्लिखितश्चास्य स्वभावो नापर इत्यप्यवश्यं अस्वीकर्तव्यम् । अन्यथा शशविपाणादिशब्दानामनुशारणमेव प्रसज्ये- तेति' कथं व्यवहारः ? तथा हि खरशृङ्गादिशब्देन शब्दितमर्थमनूद्यावश्यं फिश्चि द्विधेयम् , यथा न क्रमादिरहितत्वं शशविपाणधर्मस्तत्सहितं या, यथा या नासता कस्यचिद्विरोधयोधः', नावस्तुधर्मीति वा । तत्र शशविपाणासवस्तुशब्दर्यदि नाभिमतोऽर्थः प्रत्याय्यते, अभिमतादन्य एवार्थों ध्वनिजनितविकल्पस्य, तदा विधीय- मानः क्रमाक्रमनिषेधादिः कस्य प्रतीयताम् ? तत्प्रतीत्यभावे च शब्दोचारणमनर्थक- मायातम् । अस्ति च कूर्मरोमादिशब्दव्यवहारः, तस्मात् स एव तस्यार्थः, अर्थस्यापि स एव निश्चयः। दृष्टेऽपि विकल्प एव निश्चयः । एवं तर्हि विकल्प एवास्तु सर्वत्राश्रयणीयः, किं दर्शनेन ? नैवं दर्शननिराकृते विकल्पचेतस्याकारमात्रस्फुरणाद् वस्तुत्यसाधनार्थ बाधनार्थ वा प्रमाणान्तरापेक्षणम् । दर्शनेन तु विपयीकृते वस्तुनि यावति रूपे विकल्पः, तावति स एव निश्चयः, असति सादृश्याद् विप्रलम्भे । तस्मान वस्तुन्यपि विकल्पमानं शरणम् , अवस्तुनि तु तदेव शरणम् । तदाकारवाह्याध्यवसानमेव हि प्रमाणान्तरसापेक्षं तत्र प्रार्थ्यते । तय विकल्पेनैव सिद्धम् । प्रमाणवृत्तौतु न प्रमाणा- न्वरापेक्षा। ततस्तेन विकल्पेन यत् स्वरूपमुल्लिखितं तत्परामर्शेन यथा क्रमाक्रम- रहितत्वनिपेवादिकमुपस्थापयन्ति सन्तस्तदहतया, तथा तद्रूपप्रत्यनीकाकारेण सह विरोधव्यवस्थायां कीडशो दोषः ? यथा वा वध्यासुतस्य सौन्दर्यादिनिषेधोऽनुरूपः, तथा च" वस्तुताविरोधस्य को विरोधः ? यदि चानुभवाभावाद्विरोधप्रतिरोधोऽनुभवा- भावादेव सौन्दर्यनिषेधोऽपि माभूत् , ततो विधेयस्य कस्यचिद्धर्मस्याभावेऽभावाभि- धायिनामनुधारणप्रसङ्गस्तवस्थः , न च तच्छक्यमित्यपि निवेदितम् । . ~ . ६. °वस्थान्तरं र ७. तदभावनिषेधनं तु र ८. मात्रं शरणं अह. इत्यस्य स्वी' र १०. रणं प्रसज्यते इति र १. योध' इति नास्ति र २. प्रत्याय्यते...तदेति पतितम् र ३. कमायातम्... तस्मात्स इति पतितम् र ४. चेतसि ..साधनार्थमिति पतितम् र ५. यथा र ६. सौन्दर्यनिषेधो र ७. चकारो नास्ति र . ६६ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलो अथ बन्ध्यासुतादीनां विकल्पनीयात् रूपाद् रूपान्तरविरहात् तन्मात्रस्य च विकल्पेन विपयीकरणे तदनुरूपव्यवहारस्य न क्षतिः ? एवं सति विरोधव्यवहारस्यापि तदनुरूपस्य का क्षतिः ? यथा च वस्तुतया बन्ध्यासुतस्य विरोधः, एवं नित्यस्यापि यो धर्मः प्रत्यनीक उपपादयितुं शक्यस्तेन कथं न विरोधः ? 'तत् कथमनुभवाभावमा विरोध- वाधने' १°साधनमनभिधीयमानं साधु स्यात् ? यदि तु 'विकल्पोऽपि तद्विपयो न स्यात् , तत्प्रत्यनीकाकारपरामर्शो वा न स्यात् , [39a]२ सहानवस्थानाभिधानो वा विरोधः साधयितुमिष्टो भवेत् , भवेद विरोधसिद्धिः। एकरय हि भवतोऽन्यभावे .अभा- वात् सहानवस्थानव्यवस्था । भावश्च प्रत्यक्षगोचर इति कथमेकरयान्यवस्तुत्वे घटेत ? परस्परपरिहारस्थितिलक्षणत्वं तु प्रत्यनीकाकार परामर्शमात्रसाध्यम्" विकल्पमात्रेण विपयीकरणेऽपि सन्निधीयमानव्यवस्थानिमित्तं नावश्यं वरत्वनुरोधि, कथमन्यथा भावा- भावयोरेव विरोधः परस्परपरिहारलक्षणः ? तत्र च विरोधे प्रधानमुदाहरणं तावेव । अमावस्य वस्तुत्वस्वीकारेऽपि न भावस्य भावोऽभावाभिधाने वस्तुनि, नाप्यभावस्य भावोऽभाव इति नाभाववस्तुपरम्परामुपगन्तुं शक्यमिति स्वप्रच्युतिमात्रमवस्तुव्यव- हर्तव्यकस्वभावमिप्यमाणं कथं तद्विरोधि व्यवस्थाप्यताम् ? विरोधाव्यवस्थाने च तत्र स्वात्मा च स्वप्रच्युतिश्चेत्येकमेव वस्तु स्वात्मनवारित च नास्ति चेति स्यात् , न चैवं नियमेनेत्ययमेव विरोधार्थः। क्षणिकाक्षणिकवद् वा । यथा टेकस्य' नाक्षणिक तथा नान्यस्य क्षणिकमिति । तस्माद् वस्त्ववस्तुनोर्न परस्परपरिहारलक्षणविरोधवाधेति' स्थितम् ।। नन्वेवं विरोधस्यापारमार्थिकत्वे तद्द्वारेण क्षणभङ्गसिद्धिरप्यवास्तवीं स्यात् । न हपारमार्थिकाधारः पारमार्थिको भवितुमर्हति विरोधः । यदाह शङ्करः, एवं तर्हि विरोधकल्पनया बाधकमपि कल्पितविरोधत्वान्न वास्तवव्यतिरेकसाधनमित्यवास्तव-. व्यतिरेकत्वात् सत्तायाः, तदायत्तं परिणकत्वमप्यवारतवमेवेति । न्यायभूपणोऽपि तदेयमुपस्कुर्वन्नाह, संवृतिसिद्धनाक्षणिकेन विरोधासिद्धिरिति चेत् ? संवृतिसिद्धमपि वास्तवं काल्पनिक वा स्यात् । यदि वास्तवम् । ततः कथं तस्याः सत्वम् ? कथं 'यार्थक्रियाविरोधः ? अर्थत्रियां कुर्वद्धि वारतवमुच्यते । अथ ८. ततः र १. योधने म १०. साधनमामि १. यविकल्पा र २. अन पत्र विन्यासव्यति. मामः शोधितः भ ३. स्यावस्तुन्वे र ४. स्थिरलक्षण° अ ५, मानं साध्यम र ६. °मन्य- मावा . चकारो नास्ति र ८. भावेन । अभावेन । अभायम्य र १. स्थाप्यता र १०. यथा. प्येकस्य विरोधाविति र २. ठस्प सत्वर ३. चार १० .

क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः काल्पनिकम् , तद्विरोधः किं वारतवः काल्पनिको वा? न तावद् वास्तवः, कल्पितविरोधि- विरोधत्वाद् बन्ध्यापुत्रविरोधवत् । अथ विरोधोऽपि काल्पनिक एव, न तर्हि परमार्थ- तोऽतणिकस्यार्थक्रियायां क्रमाक्रमाभ्यां विरोध इत्यतोऽक्षणिकात् सत्त्वस्य व्यतिरेक- सिद्धिरण्यपारमार्थिकीत्यवास्तवव्यतिरेकत्वात् सत्तायाः, तदायत्त क्षणिकत्वमप्य- वास्तवमेवेति। . अबद्धप्रलपितमेतत् । न हि विरोधो नाम वस्त्वन्तरं किश्चिदुभयकोटिदत्तपादं सम्बन्धाभिधानमिष्यतेऽस्माभिः, उपपद्यते वा, येनैकसंवन्धिनो वस्तुत्वाभावे" अपारमार्थिकः स्यात् । यथा त्विष्यते तथा पारमार्थिक एच । विरुद्धाभिमतयोरन्योन्य. स्वरूपपरिहारमानं विरोधार्थः । तच्च भावाभावयोः [39b] 'पारमार्थिकमेव । न हिं भावोऽभावरूपमाविशति, नाप्यभावो भावरूपमिति योऽयमनयोरसङ्करनियमःस एव विरोधः। स च नियमः स्वात्मानं विरोधमपि पारमार्थिकपदे निवेशयति । एवं न नित्यं क्रमयोगपद्यरूपमाविशति, नापि क्रमयोगपद्यं नित्यरूपमाविशतीति योऽयं नियमः स एव विरोधस्तयोः । न च कदाचिदन्यथेति प्रमाणसिद्धिरेव पारमार्थिकतेति कथमुच्यते, विरोधस्यापारमार्थिकतया सत्त्वहेतोय॑तिरेकोऽप्यतात्त्विक इति ? नित्यस्य पुनरपार- मार्थिकत्वमङ्गीकृत्यैव सर्वमवस्थापितमिति न कश्चिद्दोपः। यच कल्पितविरोधिविरोधस्य' वास्तवत्वनिषेधाय' कल्पितविरोधिविरोधत्वाद् बन्ध्यासुतविरोधवदित्युक्तम् , तत्रैष अनेन तपस्विना कथमाश्रयासिद्धित्वादिदुपणं स्थवीयोऽपि नोपलब्धमित्यारतां तावदस्य मद्घिाटनम् । एतच चिन्त्यते। कल्पितविरोधिविरोधत्वमेव वास्तवत्वेन विरुद्धं न वा? यदि तायन्न विरुद्धं, तदा कल्पितविरोधिविरुद्धत्वमपि भवति, वास्तवत्वमपि स्यादिति कथं तदुपन्यासस्तन्निराकरणकान्तिकः स्यात् ? नाविरुद्धविधेः कस्यचित् प्रतिपेसिद्धिः। अथ विरुद्धम् , स विरोधो वास्तवोऽवास्तवो वा ? तत्रावास्तवो विरोधः "परपरा. भवेऽतिप्रसङ्गात् असमर्थ इति, वास्तवपक्षे कल्पितविरोधिविरोधोऽपि स्वयं वास्तव इष्टः, न चास्माकमिव स्वविरुद्धनिषेधामिधायोति पश्य धाष्टर्यविजृम्भितम् । यथा हि . नित्यक्रमयोगपधयोर्विरोधः कल्पितविरोधिविरोधो नित्यस्य कल्पितत्वात्तथा वास्तवत्व- ४. अथवा र ५, तदायात र ६, येनैकसम्बिनो र ७. वस्तुभावे र ८. अत्र पत्रक्रमः शोषितः अ. नान्यभावो-र १०. विरोधेर १ निषेधोपर २. एवन्तु १३. विरोधविरोधित्वर १. अप विरुदमिति नास्ति र ५. परंपरा र ६. भयमर्थ अ७. वान्ध्य र ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो . कल्पितविरोधे विरोधयोविरोधः कल्पितविरोधिविरोधो वर्तते कल्पितरय विरोधिनो विरोध इति कृत्वा कल्पित्तो विरोधी' तस्येनि वा', कल्पितस्य हि विरोधिनो विरोधोऽपि कल्पित एच न वास्तव इत्येव भवत्पौरुषेण साध्यमानमोक्षामहे । तस्मात्तस्य कल्पितस्य विरोधस्य विरोधिनो वास्तवत्वेन सह यो विरोधः सोऽपि कल्पितविरोधि- विरोधः सिद्धः । तस्य वास्तवत्वे स्ववचनविरोधः । अवास्तवत्वे दूपणमुक्तमेव ! अपि च । विरोधो नामैकत्र द्वयोः संवासनिषेधार्थमर्थ्यते । नतु द्वयोर्वस्तुत्व- सिद्धिर्नाम* विरोधफलम् । यत्र तु द्वयोर्वस्तुत्वसिद्धिस्तत्र सामर्थ्यादेकेन वस्तुना वस्त्वन्तरतिरस्कारात् कचिद् देशे, यथा सहानवस्थाने यथोक्तं प्राक् । प्रकृतस्तु विरोधी धर्मयोरेकत्र धमिणि सद्भावनिषेधफलः। तत्र यथा द्वावपि धर्मों सन्तौ निषिध्येते, यत्र नीलत्वं न तत्रानीलत्वम् । अतो न नीलानीलमेकमिति । तथा 'सदसत्त्वरूपावपि विप्रविपिद्धौ धर्मावेकत्र धर्मिणि समारोपितौ प्रतिपिद्धावेव । न हि जनन्याः [40a] तनये धन्ध्यातनयत्वमारोपितं तत्त्वतोऽसदिति न निषेध्यम् । बन्ध्यातनये वा' विकल्पैकगोचरे जननीतनयत्वमारोपितं न निपेध्यम् । न हि जननीतनयो बन्ध्यातनयो वैकात्मा, तावतैव १.विरोधकार्य- पर्यवसानात् , किमपरेण विरोधनाम्ना यो वस्तुधर्मावनपेक्ष्य' नात्मलाममासादयति ? एवं यत्र नित्यत्वं न तत्र क्रमयोगपद्यवत्त्वम् , यत्र क्रमयोगपद्यवत्त्वं सत्र न नित्यत्व- मतो न नित्यं क्रमयोगपद्ययोगि परमार्थतः। ततश्च सत्तायुक्तमपि नैव नियमेन पर- मार्थतः। ततः क्षणिक एव विनाम्यत् तदायत्तसत्ताकमेव सत्त्वमिति सत्त्वात् क्षणभङ्ग- सिद्धरविरोधः, यदि चैवमपि "विरोधव्यतिरेकप्रतिसन्धानेन 'मातृमोदकक्रमेण गृहीत्वा गिरिपुहरकोणमाविश्य घोपयितुमिच्छसि चेद् , घोषय । न पुनरस्मदारब्धसिद्धि- प्रतिवन्धे किश्चिदुपयुज्यसे । तदलमभिनिवेशपरवशीभूय वास्तवा एचैते विरोधात्य इत्येव साधु। ननु नित्यत्वं क्रमयोगपद्यवत्त्वं च विरुद्धौ धौ विघूय नापरो विरोधी नाम, कस्य वास्तवत्यमिति चेत् ? तदपि यत्किश्चित् । न हि धर्मान्तरसंभवेन विरोधस्य पारमार्थिकत्वं ब्रूमः । किं तु यतो विरुद्धौ धौ धर्मान्तरसंभवेऽपि हि यदि न विरुद्धौ 5. विरोधि है. विरोध र ... कल्पितावर .. वेति नास्ति र २. होति नास्तिम ३. विरोधे विरोधयोर्विरोधः र ४. सन्धास न ?] अ ५. °न्त्राश() र ६. तत् श्र ७. नीलत्वं तत्रा र ८. सदसत्ताव र, सदसन्ता ((). चर १०. विरोध इति नास्तिम 1. पेक्षाना यत्र......तत्र नेति नास्ति र ३. श्राम्यतु र ४. सत्यादिति नास्ति र ५. रेकर ६. प्रतियन्धानवास्तसान् ७. पोषय र ८, साधननार 1. 'मानारोर १०, विदो धोर १. न धर्मान्तरेऽपि र . .

६६ - क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः न पारमार्थिकोऽपि विरोधः। विरुद्धौ चेत् ? तावतैव तात्त्विको विरोध इति व्यवहारः, किमपरेण धर्मेण ? यदपि बन्ध्यापुत्रविरोधवदित्युक्तम् , तत्र किमेकाधार एवायं विरोधो दृष्टान्तीकृतः, अथ द्वितीयापेक्षः द्वितीयोऽपि प्रतियोगिरूपोऽन्यमानं या ? प्रथमपक्षस्तावदयुक्तः, न हि कश्चिदेकाधार विरोधं प्रविजानीते । ततो यदि बन्ध्या- पुत्रविरोधस्याभिन्नधर्मिणोऽपारमार्थिकत्वं तदोभयधर्मिणोऽपि पारमार्थिफेन विरोधेन नभाध्यमिति कोऽयं न्यायः? एवमन्यमात्रेणापि न विरोधः, कृतकानित्यत्ववत् । प्रतियोगिना तु तत्रापीप्यत एव । वन्ध्यापुत्रस्य हि श्रवन्ध्यापुत्रत्वेन विरोधोऽस्त्येव । एकात्मनिपेधश्वाभिमत एव । ननु धर्मयोविरोधे धर्मिणोरैकात्म्यनिषेध इति युक्तं', बन्ध्यापुत्रस्यावन्ध्या- पुत्रत्वेन विरोधो धर्मिधर्मयोर्वर्तते । नेप दोपः। धर्मिणोऽपि धर्मद्वारेणैव व्यवहियन्ते । एवं धर्मिणोरपि कदाचिद्भावप्रधानो वा निर्देश इति । यश्च वैधयेंण दहनतुहिनयोरुपन्यासः, सोऽप्ययुक्तः, परस्परपरिहारस्य विवक्षितत्वात् । यो च तद्विपयतया' सापेक्षध्रुवभावायुक्तौ२, तत्रापि सापेक्षतया कादाचित्कत्वमनित्यत्व- मुक्तम् । ध्रुवभावोऽप्यवश्यम्भाव इति यदि भावनियमत्वम् , तदा नित्यत्वमेव । ततो नित्यानित्ययोरिय' विरोधस्थितिः कथमनुभवपूर्वकतयोपदर्शयन्तं नोपहासयति ? नित्येन कथं विरोधप्रतीतिरित्येव हि प्रकृतम् । अथावश्यं भविष्यत्ता ध्रुवभावः, [40b] सापि न करयचिदनुभवविपय इति नित्यवदेव दोपः । स्यादेतत् । यच्च कदाचिदवश्यम्भूतमुपलब्धं तदपेक्षयेदमुच्यत इति । तदपेक्षया तर्हि विरोध एव नास्ति, तद्धि सापेक्षं च ध्रुवभूतं च । श्रथ तदा सापेक्षत्वं नारित सिद्धत्वात् , अन्यदा तदा सुतरां नास्ति, असिद्धत्वादेव । असिद्धधर्म एवापेक्षेति" चेत् ? अननुभूते तर्हि न विरोधव्यवस्थेति स एव दोपः। असिद्धम्यैव 'सिद्धिकालापेक्षया अनुभूतेनैव विरोध इति चेत् ? सिद्धिकालापेक्षास्वीकारे तर्हि विरोध एव नास्तीत्येव साधु । एतेनानुभवाभावाद् विरोधव्यवस्थाभावे साध्ये वैधर्म्यदृष्टान्ताभिमतः साध्या- व्यतिरेकी, असता विरोधप्रसञ्जने तु साधनाव्यतिरेकी । ध्रुवभावस्य नित्यतार्थपक्षे तु २. अपोति नास्ति र ३. युक्तः] र ४. धर्मिणावि र ५, नकारो नास्ति र ६. इत्युक्तं र ७. धर्मि' इति नास्ति र ६. दोपो धर्मिणो श्र.. व्याहियते , व्यवहियते र १०. वेति नास्ति र १. तयेति नास्ति अ २. वुभौ ३. मनित्यमुक्तं र ५, निनित्ययो र ५. नकारे नास्ति स ६. तर्हि र ७ पेक्षिक्ष्योते र ८, व्यवस्थितिः र १. सिद्धकाला र , ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलौ साध्यकोटिनिक्षेप एवेति । भेदाभेदादिकं तु भवतु वैधर्म्यदृष्टान्तः । न च तावतापि वस्तुनोरेव ना क्षणिको' विरोध इति नियमः, अन्यथापि समर्थितत्वादिति । यदपि नासिद्ध भावधर्मोऽस्तीति [प्र. वा ३. १६०] वाच्यम् , तदप्याश्रयासिद्धिचोद्यस्य दूरीकृतत्वान्निराकृतम् । असतोऽपि धर्मित्व- साधनात् , श्रवस्तुनि विकल्पस्य प्रतीतिव्यवस्थासिद्धेश्च व्योमादिस्वरूपाप्रतीतिरपि परिहता। स्यादेतत् , यदि विकल्परूपां प्रतीतिमाश्रित्याश्रयासिद्धिपरिहारः सत्तासाधनेऽपि समानम् , ततः कथमुच्यते नासिद्धे भावधर्मोऽस्तीत्यादि ? कथं चात्मनो विभुत्वसाधनं सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वमाश्रयासिद्धावुदाहियत इति चेत् ? साधनानुरोधादुभयवापि हि भावधर्म एव हेतुरुपात्त प्राङ्कितश्च । न च भावधर्मरयावस्तु धर्मी भवितुमईति न हि धूमशिंशपात्वादयोऽवस्तुनि वसन्ति । तस्माद् यत्र भावधर्मः साधनं तत्र :नियमेन वस्त्वेव धर्मा" । न च विकल्पमात्रविषयस्य वस्तुताश्वासः, अवस्तुन्यपि विकल्पमात्रानपायात् । ततो वस्तु धर्मी कुर्वता प्रत्यक्षानुमानरूपे च सिद्धिरभिधा. तव्या । तदनभिधाने तु विकल्पमात्रगोचरितोऽर्थः- सन्दिग्धसत्ताको निरस्तसत्ताको चा धर्मीक्रियमाणः कथं वस्तुतया निश्चितः कृतः स्यात् ? तथा च सति यावान् वस्तु- धर्मो' हेतुः सर्वोऽसौ नाश्रयासिद्धिमतिकामति, एकत्र सन्देहादन्यत्र विपर्ययात् । ततः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां वस्तुविषयाभ्यामसिद्धे' भावधर्मो न हेतुरस्त्याश्रयासिद्धत्वादिति युक्तमेतत् सत्तासाधने । असत्तासाधने त्ववस्तुधर्मो हेतुरवस्तुनि विकल्पमात्रसिद्ध एव नानयासिद्धिदोपेण दुपयितुं शक्यः। न हि तस्य वरत्वाश्रयापेक्षा, प्रवस्तुधर्मादेव । न च तदाधारस्य प्रत्यक्षानुमानापेक्षा, अवस्तुत्वादेव। भावधर्मे तु साधने घस्त्वेवाश्रयो [41a] वस्तुधर्मत्वात्। वस्तुनश्च निश्चयः प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव, ततस्तयोरभावे नियमेनाश्रयासिद्धिरिति सदसत्तासाधनयोः कथं समानो दोपः ? यत्तु त्रिलोचनेन "प्रमाणान्तरं नित्यानामसत्तासिद्धी क्रमादिविरहस्याभावः धर्मता नसिध्यतीत्युक्तम् , तद् वालस्यापि दुरभिधानम्। नित्या हि धर्मिणः । असत्त्वं १०. किंतुर .. लाक्षणिको अ, २. तत् र ३. धर्मा र १. सन्ति र ५. धर्मा र ६. युर्वतु र ७. पुर्वतेवर ८. अर्थ र १. यावानवस्तुर १०. दन्यविस र २. मात्रासिद र ३, देवभाव र ४. नियमो नार . प्रमाणान्तराम र ६.यादिर . १. 'भ्यां सिर क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकोधि ARARY : १०१ साध्यम् । क्रमादिविरहो हेतुः । अस्य चाभावधर्मत्वं नाम स्वसाध्याविनाभावित्व- मुच्यते', अभावानां शशशृङ्गादीनां धर्मो न भावानामिति कृत्वा । तदनेन वचसा • यावत् प्रमाणान्तरेण पक्षे साध्यं न सिध्यति, न तावद्धतोाप्तिरित्युक्तं भवति । तच कुत्र हेतावुपलब्धमनेनेति न विद्मः । यथा चान्यत्र साध्यनान्तरीयकता अन्यदा' प्रवृत्तप्रमाणान्तरसिद्धा दृष्टान्तेन स्मारिता पक्षीकृते साध्यसिद्धयर्थमुपयुज्यते, नान्यतः साध्यसिद्धिमपेक्षते, तथा क्रमाद्यभावेऽभावधर्मता व्याप्तिस्वभावान्यदैव क्रमाक्रमेण सिद्धत्वस्य'. व्याप्तिग्रहणकाले प्रवृत्तप्रमाणसिद्धाकाशकमलदृष्टान्तेन स्मारिता साध्यसिद्धावुपयुज्यते, नान्यतः साध्यसिद्धिमपेक्षते । अन्यथा सर्वानुमानत्रयर्थ्यात् । फमयोगपद्येन हि सत्त्वस्य व्याप्तिसिद्धौ सत्त्वस्य व्या'यस्याभावेन' क्रमयोगपद्यस्य व्यापकस्य विरही व्याप्तः सिध्यतीत्यभावधर्मत्वं क्रमयोगपद्यविषयः । यथा व व्याप्तिरूपं तथा पूर्वमेव निश्चितं, "सदभावधर्मत्वं न पते प्रमाणान्तरेण साभ्यसिद्धथा व्यवस्थाप्यते, तथा क्रमाक्रमामावाभावेनापि साध्यं प्रमाध्य व्यवस्थाप्यत इति नः पक्षः, पूर्वमेव व्यवस्थापितत्वात् । तत् कुत इतरेतराश्रयत्वम् ? किं च, इतरेतराश्रयत्वमप्येवं युज्यते । क्रमादिविरहस्याभावधर्मत्वसिद्धी तेपामसत्त्वसिद्धिः असत्त्वसिद्धौ चाभावधर्मत्वसिद्धिरिति । विपमदृष्टिना पुनरभाव- धर्मसिद्धरसत्त्वासिद्धौ न "प्रयोजकत्वमुक्तं, किंतु पतधर्मतासिद्धः। तत् कीदशमितरे- तराश्रयत्वम् ? न च पक्षधर्मतैवाभावधर्मता, साध्याविनाभावरूपत्वादभावधर्मताया। अथ यद्यभावधर्मत्वं क्रमाद्यभावस्य स्यात् , तदा पक्षीकृतानामसतां नित्यानां धर्मः स्यादित्यभिप्रायात् 'पक्षधर्मताव्यापारद्वारेण तदव्यापारो दर्शितः, तथापि चक्रक वक्तुमुचितम् । तदपि प्राचीनचर्चया चर्चितमेव । किं च, अभावधर्मत्वे व्याप्तिरूपे सति पक्षधर्मत्वमिति नायं हेत्वन्तरसाधारणो न्यायः । न चास्यापि हेतोरेवम्, अभावधर्मत्वं हि व्याप्तिर्भवतु मा वा, क्रमादिविरहस्तु केन नित्यानां निपिध्यते ? न चैतेऽप्यसत्तारूपेण धर्मिणः, कि तु सदसत्त्वसन्देह- वत्त्वेनेति यत्किञ्चिदेतत् भावधर्मत्वमु[41b]भयधर्मत्वं च नेष्टमस्य क्रमादिविरहस्य हेतोरिति न प्रथमविकल्पे दोपः । नापि द्वितीये, व्यतिरेकस्याभावरूपत्वेऽपि विकल्पेन ७. साध्यसिद्धत्वमुपयुज्यत इति योजित केनचित् अ ८. सिध्यराति अ १०. सत्वस्य र १. पोन व्याप्तित्यस्याव्याप्यस्या र २. विपद र ३. रूपतया) ४. सदा- भाव र ५. कमाकमाभागेना' अ ६. सिद्धौ तेषामसत्त्वमिति नास्ति र ७. प्रयोजकमुक्तम् अ क. पेक्ष र. प्यसता श्र. वमोति र है. इऽन्यनार ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो . प्रतीतेः 'समर्थितत्वात् । न धभावरूपाणां विकल्पादन्या प्रतीतिरप्रतीतिर्वा, उभयथा- प्यभाषव्यवहारहानिप्रसङ्गात् । ततोऽनुभयापेक्षाविरहान्न तज्जननप्रसङ्ग दोपावकाशः। अनाश्वासस्तु शासितुमुचितः। सोऽपि क्रमयोगपद्यधिरहलक्षणव्यापकानुपलम्भ- संभवाल्लिङ्गजत्वेन दूरीकृतः। तथा हि तत्रैव त्रैरूप्यपरिशोधनमेतदारब्धम् , सिद्धं च किमिति विस्मयते, यतो लिङ्गाभावादित्युच्यते ? तस्मात् क्रमादिव्याप्यसत्ताव्यतिरेकविकल्पे कथमनाश्वासः ? 'अव्यतिरेकशङ्का ह्यनाश्वासत्यार्थः । व्याप्यव्यापकभावनिश्चये चास्थानमेतदिति नित्यान्नियमेन व्यतिरिच्यमानं सत्त्वं क्षणिकत्वेन व्याप्तं सिद्धमिति न दोपः । तृतीयेऽपि विकल्पे व्यतिरेकनिश्चयस्य दृढीकृतत्वात् , सोऽयं व्यापफानुपलम्भो नित्ये स्याश्रये क्रमाद्यभावं साधयन्नेव सत्तायारततो नियमेन व्यतिरेक, क्षणिकतायां धं प्रतिबन्धमस्याः साधयतीति त्रयोऽस्य व्यापारा: एकव्यापारसंगृहीताश्च', न-घ दोपलेशेन लिप्यन्ते । नित्वं चार्थशक्तः सत्तालक्षणत्वे, हेतुमात्रत्वे तु व्यतिरेकमात्र साधनमसत्तासाधनार्थ इति व्यापारद्वैतमेवेति स्थितम् ॥ ननु व्यापकाभावस्याभावरूपत्वेन वस्तुधर्मतया आश्रयासिद्धिपरिहारेऽपि स कथमभावः कस्यचित् प्रतिपत्तिः'', प्रतिपत्तिहेतुर्वा तस्यापि वा कथं प्रतिपत्तिरिति किं न दृश्यते ? तल्लिङ्गजन्मा च संप्रत्येक व्यतिरेकविकल्पो न विसंवादशङ्कामङ्के निधत्त इत्यु- - "क्तम् । अवश्यं च साध्यबुद्धिं साधयता' साधनेन भावव्यवहारः स्वीकर्तव्यो नान्यथा । तथाभावरूपत्वे सर्व विरुध्यते । व्यापकानुपलब्धिरित्यपि यद्यप्यनुपलब्धिमानं स एव दोपः, न चान्योपलब्धिापकानुपलब्धिरभिधातुं शक्या, अन्यस्यापि कस्यचिदनुप- लब्धिरिति । तदपि यत्किञ्चित् , धर्म्युपलब्धेरेवान्यत्राप्यनुपलब्धितया व्यवस्थापनात् । यथा हि नेह शिंशपा वृक्षाभावादित्यत्र वृक्षापेक्षया केवलप्रदेशस्य धर्मिण उपलब्धिः वृक्षानुपलब्धिः, शिंशपापेक्षया च केवलप्रतीतिरेव शिंशपाभावप्रतीतिरिति स्वभाव- हेतुपर्यवसायिव्यापारो' व्यापकानुपलम्भः । तथा नित्यस्य धर्मिणो विकल्पबुद्धी परिस्फुरतः क्रमाद्यपेक्षया केवलस्फुरणमेव क्रमाद्यनुपलम्भः, अर्थक्रियापेक्षया च केवल- प्रतीतिरेवार्थक्रियावियोगप्रतीतिरिति विशेपः। अध्यवसायापेक्षया च यथा नेह 1. समन्वित र २. पि व्यवहार प्र३. हारि० र ४. प्रसार ५. शमितु र ६. सम्यति. रिक्शा. नित्यस्याभयारा इयाभाव अ. व्यापारः र १. समिति नास्ति र १०. प्रतिपति- रिति नास्ति र :. माश्यत्र २ 'त्यपि अनु र ३. देवरवमायि' र .

1 .. , क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः १०३ शिंशपा वृक्षभावादित्यभावस्य हेतुपञ्चम्या निर्देशः, तथा भावः साधनमित्यपि व्यवहारः, न त्वभावः साधनमेव [42a] कचित् । स च व्यवहारः अवसितार्थावि.. संवादान्न' परिहतुं शक्यः । यत् सलु व्यापकेन विरहितं तवश्यं व्याप्येनापीत्ये- तावत एवार्थस्य संवादिनः तेनापि प्रकारेण प्रतिपादनात् । अयं च न्यायो यथा: सत्ये धर्मिणि तथासत्येऽपीति को विशेषः ? नन्वयमेव महान् विशेषः । सत्ये हि धर्मिणि व्यापकस्यैकज्ञानसंसर्गी स एव धर्मीति तस्योपलब्धिरनुपलब्धिापकरयास्तु, असत्यस्तु धर्मी नैकज्ञानसंसर्गी केनचिदिति चेत् ? तेनैव स्वसंबन्धिना धर्मेण व्यापकसंमतेन । तथा ोफज्ञानमन्त्र विकल्प एव । स हि नित्यग्राही विकल्पः तदाकारान्तरमिव क्रमयोगपद्यधर्मसंवन्धे नित्यस्य क्रमाद्याकारमप्युल्लिसेदिति संभावनया एकज्ञानसंसर्गित्वमुभयोरनिवार्यम् । यदि न नित्यमनाघेयातिशयत्वादिना धर्मान्तरेण सह प्रतीतिगोचरीभवेत् , योगपद्या. योगपद्यं वास्तवधर्मिणा' सह न प्रतीतिविपयः स्यादप्येवम् । न चैवम् , न च निषेध्यस्य संभावनां विना कचिदेकज्ञानसंसर्गः तदैव: स्याल्लभ्यः । तत्र यथा हरिणशिरसि तेनेकज्ञानसंसर्गि शृङ्गमुपलब्धम् , हरिवराङ्गेऽपि तत्संभावनयैव' तत्संसर्गानिषिध्यते, तथा नीलादावपरिनिष्ठितनित्यानित्यभावे तावत् क्रमाक्रमी स्वधर्मिणा सार्धमेकज्ञान- संसर्गिणौ दृष्टौ नित्येऽपि यदि भवतो नित्यग्राहिणा ज्ञानेन स्वधर्मिणा नित्येन सहैव गृह्ययातामिति संभावनयकज्ञानसंसर्गद्वारक एव' प्रतिपेधमाविशतः । कथं पुनरेतन्नित्यज्ञाने क्रमादेरस्फुरणमिति, यावता क्रमाक्रमकोडीकृवमेव सिल्यं विकल्पयाम इति चेत् ? मएए अधकप्रतारः, विपीनरूपदरगां दिला तस्य वैयर्थ्यात् । सोऽयं नित्यात्मनि क्रमाक्रमारोपौ भवतस्तद्वाधकोपन्यासं प्रयोज- येन्नाम", न तु नित्ये क्रमाक्रमावन्तर्भावयितुं प्रभवति, विरोधात् । कालान्तरैकरूपतया हि नित्यत्वं, क्रमाक्रमौ च क्षणद्वयेऽपि भिन्नरूपतया, ततो नित्यस्य क्रमाक्रमिकार्थ- क्रियाशक्तेश्च परस्परप्रत्यनीकरूपतया दुर्निवारो विरोध इति कथं नित्येऽन्तर्भावः क्रमादेः ? अनन्तर्भावाच शुद्धनित्यविकल्पेन दूरीकृतसमारोपेण कथमुल्लेखः क्रमा. क्रमस्य ? सर्वस्य च विकल्पमात्रगोचरस्य विकल्पारूढरूपापेक्षया विरुद्धनियतानियत- ४. पयस्या अ५. दान अ६ यत् सल्वव्या र ७ मनाथेया' अ८. त्वादिति नाम र १. यास्वधर्मिण र १०. तदेव र १ यने र २ वनैकर ३. वारकमेवर १ रोपणमन्तरेण र ५. प्रयोजक नास. र ६. नर .. नित्यवत्वाम्य र ८. मन्तभावान र " ज्ञानश्नोमित्रनियन्धावली धर्मव्यवस्थान, यथा त्रैगुण्यस्यैकत्वं विरुद्धं धर्मः' प्रसादतापदैन्यक्रिया नियता, नैरात्म्येतरयोगोऽनियतः, तयेहापि पूर्वापरकालयोरेकात्मतया यद्यकारकमकारकमेव सर्वदा कारकत्वे च कारकत्वमेव नित्यं, क्रमाक्रमौ तु कदाचित् क्रियाशक्तिस्वभावी, योगपद्ये हि व्यक्तमेकदेव करणमिति कादाचित्कक्रियत्वम् , [425] क्रमेऽपि कृतायाः करिष्यमाणायाश्च फरणात्कादाचित्क्येव क्रिया, सहकार्यपेक्षायाः क्षिप्तत्वात् । ततः। कादाचित्काकादाचित्कक्रियत्वयोः परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया विरोधः सिद्धः। एवं सति प्रतियोगिनि नित्ये विकल्प्यमाने एकज्ञानसंसगिलक्षणप्राप्त विरुद्धरया- नुपलभ्यमानस्य क्रमाक्रमस्य तदुपलब्धिरेवानुपलब्धिः। सैव वार्थक्रियाशक्ते- यापकानुपलब्धिः । तस्माद् व्यापकधर्म्युपलब्धितया न व्यापकानुपलम्भान्तरादस्य विशेपः । यदि च धमित्वेऽपि वस्त्ववस्तुतया विभागो भाग्यहीनस्य भवतो मतिमद्यापि दुःस्थयति, वस्तुन्यपि धर्मिणि एकत्र प्रदेशः कठिनो धर्मी द्रवरूपमन्यत्र जलमित्यादयो विभागा भगवन्तरतदन्विष्यन्तः केन वारणीयाः ? तरमाद् वस्त्ववस्तुतयापि भेदचिन्ता कोपयोगिनी ? ननु महानस्या उपयोगः । तथा हि वस्तुनि धर्मिणि परम्परया तत्प्रतिबद्धं व्याप- कार्नुपलम्भलक्षणमनुमानं प्रमाणं प्रमाणभाजनीभवति', वस्त्वधिष्ठानत्वात्प्रमाण व्यवस्थायाः। न चैवमवस्तुनि शक्यमिति चेत् ? किं तावत्परम्परयापि वस्तुनः सकाशा- दागतत्वमेव वस्त्वधिष्ठानत्वम् तदा क्रमाक्रमस्यार्थाक्रियायाश्च व्याप्तिग्रहणगोचरवस्तु प्रतिबद्धत्वमस्यापि न क्षीणम् , धर्मिविकल्पवस्तुप्रतिबद्धत्वं वा । अथ वस्तुनि केनचिद् रूपेण व्यवहारकारणत्वं वस्त्यधिष्ठानत्वम् ? तदपि क्षणमनिवस्तुसाधनोपायत्वेन प्रतिष्ठितमस्य, तस्यैव वा धर्मिविकल्पस्य वस्तुनोऽवस्तू: पादानत्वव्यवहारकारणत्वेन धर्मिवस्तुनैव तु वस्त्वधिष्ठानत्वमिति किमनेन ? यदि पंप ग्रहण एव तत् किमनुमान एव वस्त्वधिष्ठानत्वं प्रामाण्यं वा ? न प्रत्यक्षे, लिङ्गा- भंयणमेव हि धर्मिचिन्तामवकाशयति । तदनाश्रयं तु प्रत्यक्षं वस्तुन पागतं वस्तु- निमित्तव्यवहारकमित्येव वरत्वधिष्ठानम् , एवमनुमानमपि तथैव 'वस्त्वधिष्ठानमिति १. धर्ममिति नास्ति र १०. 'याधाकरणात् र १ ततः इति नास्ति र २. सिदिर ३. भग- मन्तस्तनिष्यन्तः १. लक्षणप्रामाण्यता)जननी भवति ५५ °धिष्ठानं अ६. करणत्वं आ र .. ग्रह एव ८. लिजाश्रयमेष श्रा, र १. वस्तुन मागतमिति नास्ति मा १०. मनि चम १. तथैवंभ - क्षणभङ्गाध्याये व्यतिरेकाधिकारः १०५ . गृह्यताम् । फेवलं परम्परया प्रत्यक्षस्यापि हि जन्मेव साक्षात्, व्यवहरणं तु विकल्पा- दिव्यवधानेनैव । अनुमानरय पुनरुभयमपि परम्परया। व्यवहाराणामपि स्मृत्यभि- लापादिना व्यवधानात् । एवं वरत्वधिष्ठानत्वमनुमाने' व्यवधानेन "दूपणमेव । केवलभनुमानेऽप्यन्यन्न साध्यधर्मापेक्षया यव्यवधानं ततोऽतिरिक्तमिदं व्याप्तिमहणा- पेक्षं वर्तत इति धान्ध्यं धियः। तत्रापि न सर्वोऽनुमानान्सरसाधारणोऽयं धर्मः। स्वसाध्ये हि साक्षात्प्रतिवन्धमवधूय विपर्ययव्याप्त्या गमकत्वं कार्यकारणब्यापकानु- पलब्धियु । तद्वद् वस्त्यधिष्ठानत्वमपि यदि यथोक्तव्यवधानेन विपयविशेपे भवेत् कीदृशो दोपः, कस्यचिद् वाधकस्याभावात् ? धर्मिविकल्पापेक्षया तु न वतोऽपि व्यवधानस्य संभवः, [43a] असाधारणी च प्रत्यासत्तिर्धर्मिणो विकल्पाकारेण सहकीकरणात् । निराकारपक्षेऽपि हि विकल्पायत्तप्रकाशत्वादलोकनित्याकारस्य धर्मिणः। तस्माद् धर्मिणो वस्त्वधिष्ठानपर्येपणं प्रत्यासत्तिविशेपाश्रयतया विकल्प- वपुपापि कृतार्थीभवेदिति न दोपः कश्चित् । अयमेव न्यायो न वक्ता बन्ध्यासुतश्चैतन्या- भावात् , न खरं खरशृङ्गं द्रव्यतावियोगादित्यादी योज्यः, नावस्तुनि विरोधः प्रतीत्यविपयत्वादित्यादौ च शरणम् । यदि प्रतीतिमात्रापेक्षया प्रतीत्यविषयत्वं तदा असिद्धिः, अनुभवापेक्षयानेकान्तः । इत्येवंप्रकारदूपणपरिहारशक्तिः, न पुनराश्रयासिद्धयादिदूपणगणगणना काचित् । एतेन व्यापकानुपलब्धौ हि व्याप्याभायोऽन्यः प्रतिपत्तव्य इति हेलयापहस्तितम् , धर्मिरूपस्य भिन्नस्य प्रतिपत्तिविषयस्य प्रतिपादनात्, गएडशैले वृक्षत्वाभावेन शिंशपा- त्वाभाववत् । तदेवं न प्रकृतव्यापकानुपलम्मस्य स्वरूपासिद्धिः, नित्यक्रमयोगपद्ययोः विरोधप्रतिपादनात् । यदाह, क्रमाक्रमविरोध' इति, तद् व्यापकद्वारेण पुनरर्थ-.. क्रियाविरोधादित्याह । नाप्याश्रयासिद्धिरवस्तुनोऽपि धर्मित्वप्रतिपादनात् , विकल्पेन प्रतिपत्तिप्रतिपादनाच | अतएव शास्ने, तस्य धर्मिणि प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वा प्रसिद्धिनिश्चयः इत्युत्सर्गस्य परैरनुत्पाद्यापूर्वरूपं नखादिकं सकृत् शब्दाद्यहेतुत्वादिकमवस्तुनि साध्य. साधनप्रतिज्ञानमपवादो वेदितव्य इति व्यक्तमेतत् । २. प्रत्यया इत्यधिकम् र ३. °ष्टानमनु र ४, भूपण' र ५. नार्थो र ६. न खरः खरझं () ७. °दित्या इति नास्ति र ८. 'गण' इति नास्ति र ६. यदा क्रमा' र ३०, परैरनुयोगार ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली एवं दृष्टान्तधर्मिणोऽपि असिद्धिपरिहारः । व्याप्यव्यापकाभावौ च सिद्धावेव, नित्यवत् तत्र विमतेरभावात् । सतः सपक्षे सत्त्वनिपेधोऽपि ध्वस्तः । अथ मञ्चानेकान्त- क्रान्तिः कृतेति, तदनेन सिद्धसाध्यप्रतिबन्धात् सत्त्वहेतोः सिद्धः साध्यमिणां क्षणभङ्गाङ्गीकार इति । 11 व्यतिरेकाधिकारो नाम तृतीयः पादः ॥ १. शान्तिः र, अनेन चानेकान्त () क्षणभङ्गाध्याये चतुर्थः पादः-अहेतुकविनाशाधिकारः । अन्वीतिव्यतिरकमाकलयताध्यक्षेण धूमाग्निवद् 'दृश्यादृष्टिप्रभूतहेतुफलता सिद्धा विनाशाङ्गयोः । तत्प्राक् कारणसन्निधेः फलमसन्नाशस्तनोति स्थिति तावन्तं किल कालमित्यपि मृपा नाशः स्वरूपाहशः ।। नहीदन्तया नाशस्य स्वरूपमुपलब्धिगोचरं येनान्वयव्यतिरेकनिश्चयात् कारणाभिमतमुद्रादिसन्निधेः प्राक् नाशाख्यं कार्यमभवत् तावन्तं कालं भावरय स्थैर्यमापादयेत् , यावचा नाशस्य स्वभावानुपलब्धेम॒पैव कल्पनेयमिति कुतः कारणानुपलब्ध्या स्थैर्यसिद्धिः ? ननु घटमुद्गरादयो दृश्यन्ते तावत् तेष्वेव कश्चिन्नाशो नामेति नाशस्वरूपा. नुपलब्धिरसिद्धति चेत् ? दृष्टस्तावदयं घटोऽन च पतन दृष्टस्तथा मुद्गरो" दृष्टा कर्परसंहतिः परमतोऽभावो न दृष्टोऽपरः । तेनाभाव इति [435] श्रुतिः क निहिता किं वान सत्कारणं स्वाधीना परिघस्य केवलमियं दृष्टा कपालावलिः ।। सुनिपुणं निरूपयन्तोऽपि मांसचक्षुषा वयं तावन्नापरमत्र वस्तुजातमीक्षामहे, यदभावश्रुत्या विषयीक्रियते । तद्दर्शनाभावाच तत्कारणमपि किमवधारयामो, यदभावेन पूर्वपूर्वमसन्नाश' इति स्यात् ? यश्च तत्कारणं कल्पितो दण्डस्तस्याप्यन्वय- व्यतिरेकानुविधायिनी कपालपंक्तिरेव दृष्टा, नान्या काचित् । वैधHदृष्टान्ततये. यमुपन्यस्ता पुनः, यथेयमध्यक्षानुपलम्माभ्यामन्वयव्यतिरेकावनुविदधती दृश्यतया १. दृष्टया र २. प्रभन (2) अ ३. किलेति नास्ति पा १. गोचरो अ ५. मुरो पा ६. दृष्टो अ ७. दृष्टः परः अ. पलिधस्य अ६. तत्त्वचिन्तामणिप्रत्यक्षखएहे ७१७ पृः, रत्न निव° पृ: १०. नेति नास्ति १. पर्वमसमास २. कावथ अ , ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावली दण्डस्य कार्यमवस्थाप्यते, तथा यदि नाशाख्यमपि वरतु दृश्यं स्यादनात्मरूपविवेफेन तस्यापि तरविदण्डकार्यता अवार्यव, न चैवम् । तस्मात् कल्पनैवेयम् । स्यादेतत् , प्रास्तां कपरपंक्तिरेव कलसध्वंसो न चेयं पुरा तेन स्थैर्यमपि प्रसिध्यतु ततो भिन्नेन नाशेन किम् । अनोत्तरम्, नाशः सैव यथोच्यते यदि तथाभावोऽपि कुम्भान्तर- न्यासेऽभावरवः कथं मतमतः सिध्यत्यभावेऽपि नः ॥ श्रयमर्थः । यथा वेगवन्मुद्गरप्रहारात् पूर्व घटस्य नाशो नास्तीति प्रतिपादयितुं शक्यं भवतस्तत्स्वभावभूतायाः कपालपंक्तरदर्शनात्, तथा नाभावपरम्परापरिचयोऽपि नास्तीति शक्यम् । न ह्यभावोऽपि कपालपंक्तिरेवोच्यते, येन स्वभावानुपलब्धिरवलम्बनं तद्वदेव स्यात् । अथ नाशवदभावोऽपि कपालपंक्तिरेवोच्यते, तदा कचिद्देशे कुम्भमेक- मपनीय कुम्भान्तरन्यासे कथमभावव्यवहारः, कपालावलेरभावात् ? अस्ति च कथञ्चिद्भेदमाकलयतः तत्राप्यभावव्यवहारः एकस्यान्यस्य सादृश्यविप्रलब्धस्य प्राचीनावस्थानव्यवसायेऽपि', तत् कथं कपालपालिरेवाभावः ? तदस्यां ध्वंसशब्दं सङ्केतयतो यदि पूर्व ध्वंसो नास्तीति शक्यमप्यभिधातुं०, कपालदशाविरहात्', अमावस्तु नास्तीति न२ शक्यम् , सदृशापरसंभवेन दुरुपलक्षणात् । तस्मात् "प्रहारात्प्रागभावेऽपि कुम्भस्य संभाव्यमाने सिद्धमभिमतमस्माकम् । दृश्यानुप• लम्भानवतारणं' नाम, अतो न कर्पराणां ध्वंससंज्ञयोपयोगः। न चान्यन्मुद्गरान्वय- व्यतिरेकानुकारि दृष्टमिति व्यवहारमात्रपरायण एव नाशो न वस्तुतोऽस्ति । नाशो नास्ति यदि वहेतुनियतः किं देशकाले कचित् कुम्भो नष्ट इति प्रतीतिनियमस्तेनास्ति कार्यश्च सः । नाप्यन्यत् किल कारणं रयवतो दण्डात् पुराव्यन्यथा नाशोत्थानकता' विनष्टघटधीः केनोद्धरा वार्यते ।। ३. वार्यता आ४. °दकल्पनै मा ५. प्रसिध्यति पा ६. अमावेऽपि य A. रन निवार .. भवस्वभाव" मा ८. अपोति नास्ति भा. नदि पा १०. शक्यमभिधातुं अ.. °लदया आ २. नकारो नास्ति म ३. सामेन मा ४. प्रहागताभाग आ ५. नुपलम्मेति नास्ति आ६. नाम(स)तो मा.स्वइठयमितः पा ८ पुरान्यया मा . माशोयो भा, नाशोत्तानाता भ B. रन नियर. .

- क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः . एवं तर्हि कार्यान्तरवत् कारणान्वयव्यतिरेकानुविधानं ध्वंसस्योसुल्लगल्ल- मुल्लपितं! लुप्तं, कार्यान्तरवदनुभवाभावात् । केवलमुपपत्त्या प्रसाध्य प्रध्वंसमस्या- भिमतनिवन्धनाधीनता साध्या । सा चोपपत्तिः क्षीणा, यतः, दृष्टेऽम्भोभृति मुद्रादिजनितां दृष्ट्वा कपालावलिं : सङ्केतानुगमाद् [44a] विनष्टघटधीस्तावत् समुत्पाद्यते । सामग्रथामिह नाशनाम न किम यॉन वास्यामपि स्यादेपा न कदापि नापि च पुराप्येपा समग्रा स्थितिः । पूर्वार्धन नष्टघटवुद्धर्जन्मसामग्रीमादय पश्चार्थेनाधिकस्य नाशनानो नान्वयो न व्यतिरेकस्तद्विवेकसामग्रयास्तूभयमनुकृतं भवेदिति दर्शितम् । तत्र नाशाख्यं न" किश्चिदिह सामग्रयां निमित्तमस्तीत्यन्वयो निरस्तः, न चास्यां सत्यामपि सामग्रयां कदाचिन्न स्यादेपा वुद्धिरिति व्यतिरेकावलम्बनमपास्तम् । पूर्व तर्हि कस्मान्नेयं बुद्धिरिति व्यतिरेकप्रत्ययाशातनं शेपेण ? यदि पुराप्येपा सामग्री स्यात् , नियतमियं भवन्ती' बुद्धिरर्थान्तरसापेक्षतां सूचयेत् । न चेयं सामग्री पुराप्यरित, विकलकपालपंक्त परिघपावादिकारणाभावेनाभावात् । तत् कुतो व्यतिरेकमात्रमपि ? उक्तसामग्रथास्तु न वास्यामपि स्यादेपा न कदाचिदिति निषेधद्वयनान्वयः । शेपेण व्यतिरेकश्च व्यक्तः। तद् वुद्धप्रभावकाले सामग्रथा एवाभावप्रतिपादनादसौ सामग्रथभावो' बुद्धथभाव- व्याप्त इत्यर्थः। यस्तु प्रत्यक्षतरसहकारिसाकल्यरूपतया सर्वैव सामग्री परोक्षेति समर्थयते विपमदृष्टिः ततश्च परोक्षतया तस्या नान्वयव्यतिरेकनिश्चय इत्युच्यते, हन्त हुतवहेन्धनादिसामग्रीप्रतिवन्धोऽपि धूमादेररतमित इत्यप्रवृचिनिवृत्तिकं जगत् प्रसज्येत। तस्मान्नादृष्टाभ्युपगमो दृष्टसाधनसामर्थ्यप्रतिरोधेनेत्यलं विस्तरेण । तयं पटामर्शवतः कपालानुभव एवं नष्टघटावसायसाधन इति सिद्धम् । अर्थापत्तिरतो गता क्षयमियं न ध्वंससिद्धौ प्रभुः न पिशेपबुद्धिर्विशेपणमन्तरेणेति चेत्- न, भावे भिन्नकालत्वाद् विशेपणत्वा- सिद्धवंसस्य । यतः, १०. °गन्त आ १. दनुमावा था २. प्रसाध्यप्रसाध्य श्रा३. न्यनावानता था ५. विनाष्टि ५. नकारो नास्ति अC. रत्न निव° पृ: ११२ ६. जन्म आ . नकारस्स्यक्तः ८. प्रत्याशाभ है. °मियमभवन्तो अ१०. सामग्रयाभावो या. तश्च आ २. सामथ्र्य श्रा ३. विशेषमन्तरे. नेति आ४ नाभावे श्रा . १९० ज्ञाननीमित्रनिबन्धावलौ स्वबुद्धया रज्यते येन विशेष्यं तद्विशेषणम् । कालभेदेन पूर्वापरकालयो शभावयोरभावात् केन कः स्यात् ? फचित् प्रतीतिविपयीक्रियते । न च भावे स्थितिधर्मो ध्वंसः, किं तु प्रदेशे न चान्यत्रस्थितः अन्यस्य विशेषणं, दण्डवत् । भेदादेवमपि स्यादिति चेत् ? भेदे तहि सर्वान्यरूप- विवेकेन प्रतिभासमानमेव विशेपणं विशेष्यं स्वानुरक्तप्रतीतिविपयीकुर्यात, न स्वरूपेणाप्रतिभासमान, दण्डवदेव । अनुमानसिद्धेनापि दण्डेन १ दण्डिप्रतीतेरुत्पा- दादनेकान्त इति चेत्-न, सर्वथा यस्य न स्वरूपावभास इत्यभिप्रायात् । दण्डस्य पुनरनुमानकालेऽप्रतिभासनेऽपि निश्चायकाभिमतलिङ्गन सह संबन्धग्रहणकालेऽस्त्येव स्वरूपनिर्भासः । ततस्तदनुस्मरणादनुमानकालेऽपि तद्रूपानुरक्तां बुद्धिमादधीत दण्डः । न च सर्वथा श्रदृष्टदण्डस्य दण्डोऽप्यनुमानभाजनं स्वरूपानुरक्तप्रतीतिहेतुर्वा दृष्टपूर्वः । एवं नाशनामाप्यर्थः कथं तथा स्यात् , सर्वथा अदर्शनादिति ? न च दण्डानुमानाद्भिन्ना दण्डिप्रतीतिः, दण्डोऽत्र दण्डोऽस्य' दण्डवानयमिति चानान्तरत्वात् । न चेयं लिङ्गत्यागे [44b] नभवन्ती प्रतिज्ञामात्रतयानुमानं भवितुमर्हति, "यन्नष्टप्रतीतिरपि नाशनामार्थसाधकं पनिश्चयमपेक्षमाणा कथं स्वयमेव साधनत्वेनाभिधीयेत? न चान्यलिङ्गमस्ति, सर्वथा अदृश्यतया तस्मिन् कस्यचित् प्रतिबन्धासिद्धः। अतएव हि सैव बुद्धिस्तत्सिद्धये शरणमाश्रीयते । 'श्रतोऽनुमानसिद्धनानेकान्तः । अनुमानस्यापि विशेपणास्वरूपनिर्भासनान्तरीयकत्वादपृथक्सिद्धेश्वानुमानविशेषणप्रतीत्योरिति, यस्य न स्वरूपनि सस्तन्न कस्यचित् स्वानुरक्तप्रतीतिनिमित्तम् , यथा करिकेशरः । नास्ति च स्वरूपप्रतिभासो' ध्वंसस्येति व्यापकानुपलब्धिः। स्वानुरक्तप्रतीतिनिमित्तत्वं निर्भासभने भवदतिप्रसङ्गवाधितं प्रतिभासवत्तयैव' व्याप्तम् । न चासिद्धिः, इदन्तया दर्शयितुमशक्यस्य वाह्यवस्तुनः प्रतिभासव्यवहाराभावात् , इदन्तया निर्देशनीये घ वियादाभावात् । न हि दण्डोऽपि दण्डिप्रतीत्या साध्योऽध्यक्षसिद्धत्वात् । मूद प्रति व्यवहारसाधनेऽपि नेदन्तया निर्देशः, विशेषतो लोचनगोचरे । अथ सर्व वस्तु स्वरूपेण प्रतिभाति, न पररूपेण, यथा भाव एव नाभावरूपेण, एवमभावोऽपि भावरूपेणाप्रतिभासमानोऽपि स्वरूपेण प्रतिभात्येव । इदन्तया प्रति- ५. नाशाभाषयो' इति नास्ति भ६. स्वोकेलित पा ७. धर्माधसः पा ८. प्रदेशो श्रा.. भेदा- दितमपि १७. प्रतीतिरुदया आ .. दरडेऽवेदएडास्य आ २. न भवन्तीति वा ३. अनुशन- भवितु मा ४. एवं अ ५. लि अ६. धीयते म०. अतएसैय यार. यतो . निर्भासो I. निमित्त भ 1. क्लेव मा २. ऽीने इति त्यसम् प्रा. मोति मास्ति . . - क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः भासनं नयनविपयस्यापि भावस्यैव । अतो नेदन्तया प्रतिभासाभावेऽप्यप्रतिभास एवेति चेत् ? नवै पररूपेण प्रतिभामो मृग्यते, तस्याभावं प्रति सिद्धत्वात्। स्वरूपं पुनरस्य किं तत्प्रतिभातीति निमालयन्तो न लभामहे, इदन्तया निर्देशरतु भावेष्वेवेत्यपि न राजकीयो नियमः । तद् यदि भावेष्वपि केपुचिदेव नेनपात्रेष्विदन्तया निर्देशोन सर्वेष्विति बुयात् , तदा टङ्कयकादयोऽपि पुरः प्रतिभासिन एवेदन्तया परं निर्देष्ट- मशक्या इति किमत्र वक्तव्यम् ? तस्माद् यावचतुर्गोचरचारि वस्तु तावदिदन्तया निर्देशप्रतिभासमेव, यत्फुलरिदन्तया निर्देशविरहितं तदप्रतिभासमेव नयनमाामिति त्यायः। अथ विशेषबुद्धथैव प्रतिभासोऽपि साध्यः, यथा हि न दण्डिबुद्धिर्दण्डवुद्धि- मन्तरेण तथा दण्डप्रतिभासमन्तरेणापि, एवं नष्टबुद्धिरपि विशेषबुद्धित्वान्न नाश नाशप्रतिभासमन्तरेणेति कथमप्रतिभासघोषमिति चेत् ? भवत्येव विकारो न . पुनरेतादृशः । स्वसन्तानवर्तिप्रतिभासोऽरमाभिरप्यनुमानेन प्रतिपत्तव्य इति घटादि- प्रतिभासेऽप्येवमिदानीमायातम् । तत् किमहं पश्यामि किञ्चिदित्यनुमानमनाप्तवता प्राप्तवचनेनापि प्रत्येतव्यमित्यर्थमप्रतिकुर्वाणोऽपि वैद्यः कृतार्थः स्यात् । अन्ततः शपथेनापि निवृत्तिरालम्ब्येत । परोक्षे हि विपयेऽमीषां प्रकाराणामयकाशः, [45a] न झाने । यत्पुनरपश्यन्तमात्मानं वेदयमान एव पश्यसीति ग्राह्यते व्यक्तमियं भण्डविद्या श्यन्तमपि बाहयति । योऽप्यपश्यन्नपि तद्वचनेन पश्यामोति गृहीतर स स्वलु पशोरपि पशुः। ज्ञानपरोक्षतावादेऽपि हि, कस्यचित्प्रतिभासेन साध्यतेऽप्रतिभासि यत् । प्रतिभासोऽरय नास्येति साध्यते नोपपत्तिभिः ॥ तस्मात् प्रतिभासोऽपि साध्य इत्यसंबद्धमेतत् । नाशरत्वप्रतिभासमानो यदि साध्यते, साध्यताम् , न तु नष्टघटप्रतीत्येति स्थितमेतत् , नाशो वाऽस्तु न तु प्रतीतिजनको यद्वद्घटे नष्टधीः । श्रभ्युपगम्यापि ब्रूमः । अस्तु वा नाशो नाम, न पुनरस्यावश्यं प्रतीतमेव जनक मुद्रादोति शक्यम् , यथा नष्टघटबुद्धेरेव न प्रतीतः कपालानुभवो "हेतुरिष्टः, तथा ४. विशेषस्यापि आ ५. यानिर्दे' इति नास्ति ना ६. भापिन आ ७. वक्तं श्रा८. "बुद्धौ च भ है. धिकारो अ १०. अभ्याभिरनु न, अस्याभिर्रापरनु ा १ °मायातः । २. गृहाति भ ३. रन निव:१११४, भवहेतु अ ११२ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धायलो नाशस्यापि मुद्रादिपरिहारेण कारणमन्यदेवादृष्टं किञ्चित् स्यात्, यतो नं पुरा कारणा- नुपलब्धिसिद्धिः। यथा अदृष्टमेव नाशाख्यं वस्तु स्वीकारसिद्धं नष्टबुद्धेर्निबन्धनम् । -सथा नाशस्याप्यदृष्टमेव किञ्चित् कारणं न मुद्रादीति कथं तदभावेऽपि नियमेन नाशनिवृत्तिः ? अयं तु विशेपो यथा मुद्गरस्य कपाले कपालानुभवस्य च नष्टबुद्धावन्वय- व्यतिरेकाभ्यां सामर्थ्यसिद्धिस्तथा न मुद्गरस्य नाशे न नाशस्य नष्टयुद्धाविति, यदि परं भवदुपरोधादयमर्थः प्रतिपत्तव्यः । अथ कपालानुभयात् कपालकल्पनैव स्यात् , न नष्टघटबुद्धिरिति चेत् ? तदेतज्जीवतो व्याघ्रस्य दंष्ट्रोत्पाटनम् । फलसामर्शवतः 'कपालवलयवीक्षणादेव नष्टघटबुद्धेरुदयः साक्षादनुभूयमानोऽपलप्यते इति, एवं तहिं सर्वस्यान्वयव्यतिरेफा- घधारितार्थस्यापलापः प्रसक्तः। यदा पुनरनर्थित्वादिना घटामर्शेन' शून्यता पुरुपस्य, सदा कपालावलोकनात् कपालकल्पनैव जायते, सामग्रीभेदरय भेदफत्वात् । यदि पुनर्भवदभिप्रायानुवर्तिनो'• भावा भवेयुर्न भवेदप्येवम् , तथापि यदीच्छसि कपालानुभवादेव नष्टघटबुद्धिरस्त्विति, तदा तथैव स्यादिति न नाशः प्रयोजकः। तदलं स्वमनीपिकासंप्रत्ययेन' कर्परदर्शनमेव तद्बुद्धिनिबन्धनम् । यदा' तु फलसविमर्शमपेक्षते तथा सङ्केतस्मरणमपि, ततो नातिप्रसङ्गः। न च सङ्केतोऽपि नाशमुपदर्य कर्तुं शक्यः, तस्यादृश्यत्वादेव', किंतु *विसभागोत्पत्तिरूपं विकारमुपदर्य एतादृशायस्थायां नश्यतः प्रयोग इति । एतेनाभावदर्शनमेव भावानुपलम्भं संभावयन्तो निरस्ताः, अभावरूपादर्शनादेव । तस्मान्न ध्वंसो नाम कश्चित् पश्चाद्भावी । किं चान्यप्रकृति प्रतिक्षणमिदं [45b] संसाधितं चेन्जगत् प्रौढन्यायवलाद् विलम्बि निधनं स्याद् वा नवा किं ततः ॥ स्यादेतत् । न ध्यसेन विनान्यतैव' हि भवेद् भावेन साध स चेत् सञ्चासत्र किमस्तु' यस्तुनियतं भावानुजोऽसौ ततः । ५. नाशो न ६. नट युद्धिरिति अ७. दंट्रोपोदनपा ८. 'वतः पालवनय आ १. °मर्शन र ... गृत्तिनो मा १. स्पानीसिका मा २. यया ३. दृश्यतादेव न, दृश्ययोदेष मा १. विलय() अ ५. निम्यान न किंचित् प्रा ६. न्यौ पा ७. मम्ति श्रा क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १९३ भावात्तेन विभिन्नकारणतया “तत्कारणासंभवे- भावात्तेन कृतान्यतापि गलिता भगः कुतोऽनुक्षणम् ।। भावहेतोः सकाशादभावोदयवर्णना' भावेन साध स चेदित्युक्तम् । अत्र ध्वंसादन्यतेति कोऽर्थः ? किमेको भावस्तेन खण्डखण्डीक्रियते ? अथ भावान्तरोत्पाद नमात्रमस्मात् ? उत प्राचीननिवर्तनं च भावान्तरोत्पादनं च ? यद्वा प्राचीन- निवर्वनमात्रम् वत्र, नैकात्मानमनेकतां गमयति ध्वंसो विरोधात्तयो- रेकानेकतयोः'। ननु कालभेदेनैकमप्यनेकं भवन्न दुष्यतीति चेत् ? स्वभेदविरहे कालस्य भेदेऽपि किम् । यदि हि कालभेदको भावभेदको भवेद् , भवेदेतत् । भावस्य तु तादवस्थ्ये काशकुशा- वलम्वनमुपयुक्तमेवैताहशामिति प्रथमपक्षनिषेधः। भिन्नं चेत् कुरुते न तस्य दलनम् इति द्वितीयो दोपः। अर्थान्तरकरणे हि तत्माचीनं न खण्डितमिति कृतेऽपि कर्परादौ कुम्भोपलम्भप्रसङ्गः। भिन्नेन तद्दालने किनाशेन ? अर्थान्तरेण कपालादिना तस्य कलसस्य दर्शनेऽभ्युपगम्यमाने नोपयोगः। नाशास्यस्य तस्यैवार्थान्तरस्योत्पादने :उपयोग इति चेत् ? विभिन्नजन्म तु भवन्नाशस्य हेतोन किम् ।। यत एव मुद्गगदे शस्तत एव कपरस्यास्तु जन्म, किं साध्ये ध्वंसमुत्क्षिप्य ? एतेन तृतीयेऽपि विकल्पेऽन्योत्पादनभागः प्रत्युक्त इति चतुर्थोऽवशिष्यते । नाशेन तस्य निवृत्तिः क्रियत इति । तदापि, ८. भावातेन श्री १. तावतेन ना १०. भावहेशादभावोपय आ :१. एकात्मयोः म २. भावा देका मा ३. धनुपयुक्त मा ४. कुपलम्भ मा ५. स्यैवान्तरस्य भा' ११४ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली. प्रध्वंसेन विनाशजन्मनि मते तेनापि नाशान्तरो- त्पादे नाशपरम्परेति विभवेद्भावः कदाचिन्न सः। न,ध्वंसादपरा निवृत्तिरिति चेदन्योऽन्यनाशः कथं तस्मिन् वस्तुविलोकनादिति न सन्नाशादृशः ख्यापनात् ॥ ध्वंसो हि वस्तुतां भावतां वा अतिक्रमितुं नाईति, अनुभवजननसामर्थ्यादन्यत उपपत्तेश्च । स कथमन्योऽर्थोऽन्यस्य नाश इत्युच्यते ? यत्त्वेतस्मिन् सतिं यस्तुनोऽदर्श- नादित्युत्तरम , तन्न सत्, यतो नाशस्य दर्शनं नास्तीति ख्यापितम् , ततस्तस्मिन्नसतीति कथं कथयितुं पार्यते ? यदि च 'तस्मिन् सति वस्त्वदर्शनाद् ध्वंसाख्यवस्तुनिवृत्ति- रुच्यते", बदा- नाशो मुद्र,एवं वास्तु शकलान्येवाथवा, तदुभयत्र तस्मिन् सतीति विवक्षाघटनात् मुद्रस्य प्राग्भावात् , खण्डानां समसमयत्वात , घीजे सत्यकुरो गोपु दुह्यमानासु सतीषु गत इतिवत् । नाश इति निवृत्तिः [46a] ध्वंसाख्यो वा', ध्वंसोऽपि मुद्रादिरेवास्तु । अलं पृथक् ध्वंस- कल्पनया, तावतापि तदभावात् पुरा स्थिरो भाव इति सिद्धः। अत्रोच्यते, वद्यं भावत्वेन न भावरोधि, न हि भाव एव भावरय विरोधी भवितुमर्हति । अधिरुद्धभावे च कथमन्यस्य निवृत्तिरदशन था ? अत्रोत्तरं, भवतो भाषभावान्यता। नात्र भावानां सामर्थ्यम् , किं तु भवत एव भारत्या भावता अभावता वा। तथा हि भवतीति भायः, भवनं धोत्पत्तिरवावदस्य स्वीकृता । यदाप्यस्तीति भायः, तदापि विद्यमानता भाषार्थ. । सापि स्वरूपसत्यलक्षणा स्वीकृतेष नित्यतालंकृता' यावत् । ययास्तीति न भवति तत् फिमुत्पद्यतिना संघध्यते पन्ध्यामुतवदकुरयच ? 1. माशः मा.. मासाशन. भावतामिति नास्ति म.. °सास्यन्विनि १०. स्य- 1. भावरोधिना हि मा २. भागेष मा ३. 'भाबमावात् र १, तया म - , तणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः ११५ अथ सर्वसामोपाख्याविरहेणाभावव्यवहारात् शक्तिरपि सत्त्वमनुमन्यते, सापि स्वज्ञानजननेऽभ्युपगतेव, निःशगमनादिकं च तत्कायमेव । स्वाभ्युपगतः सत्त्वसमवायः स्वकारणसमवायो वा परं नास्ति । न च सर्वेण भावधर्मेण सर्वत्र भावे भवितव्यम् , नापि सर्वभावधर्माभावेन भावान्तरस्यापि न भावत्वम् । एवं सति सामान्यविशेषसमवायानामप्यभावप्रसङ्गः। तेभ्योऽप्यधिको ध्वंसस्योत्पत्तिरेवापराधः। वस्तु चावश्यं नाशो यसत्यर्थक्रिया अस्मिन्निति न भाव इति कष्टो वतायं सिद्धान्त. विषममहः। तस्माद् भवतोऽत्र स्वातन्त्र्यम् । यदि भणसि ध्वंसोऽपि भावः स्यात् , मुद्रादिरपि कुम्भस्याभावः स्यात् । न खलु मुद्रादिकं भावमभावं या' कश्चिद् व्यवहरतीति चेत् ? ननु ध्वंस- मपि यदि फेनचिद् रूपेण जायमानमुपलभेव. कश्चिद्, विशेपतो नित्यस्थित फिमभावं व्यवहरेत् ? दृश्यन्ते हि त धूमादयो व्यवधानानवधानादिना अनुपलब्ध- मूर्तयः पुनरुपलभ्यमानाभावव्यवहारभाजः । तस्माद् भावव्यवहारहानिरस्यादर्शनादेव प्रत्यात्म वेद्यते प्रतियोगिदर्शनस्वभावात् । तचादर्शनमनुभवाभ्युपगमे भाव एव, अनुपलभ्यत्वे तु जन्मादिकीर्तनमाकाशचित्रणम् । स्वरूपजन्मनोरुपलम्भे तु भाव- व्यवहारः प्रसह्यायात इति कथमस्यापि विरोधित्वम् ? न च मुद्गरादावप्यभावशब्दा. प्रवृत्तिरेव, भावान्तरपर्युदासेन तसिद्धः। न "चातिप्रसङ्गो, ध्वंसवत् । यया हि प्रत्यासत्त्या ध्वंसाख्यमेव वस्तु घटस्य निवृत्तिरुच्यते, तस्या न कपरपरिघयोविधातः । विरोधित्वमपि तयोरेव रमणीयम् , अणीयसाप्यंशेन 'दर्शनाख्येन ' तयोरुत्कर्पात् । सयोः सतोः कुम्भाभावव्यवहार इत्यस्यातिप्रसङ्गसङ्गमाङ्गनिमित्तस्य' पुष्टत्वात् । न च भावो भावान्तरविरोधी न भवत्येव, कथमन्यथा गोत्वमगोत्वस्य, दहन- स्तुहिनस्य वा ? किं च विरोधोऽपि द्विविधःप्रसिद्धः। तत्र, रोधः सोऽपि सहास्थितिर्यदि वदा भावद्वयस्यैव सा दहनतुहिनवत्। अविकलकारणस्य भवतोऽन्यभावेऽभावाद्धि सहानवस्थानव्यवस्थानम् । न चेयं गतिर्भावाभावयोः संभवतीति व्यक्तम् । ५. वेति नास्ति मा ६. सर्वधर्मा र ७. ह्यधि' आ ८, ननु न अ६. वेति नास्ति श्रा 17. 'लभ्यते .. धादिना पा २. °मानाव्यवहार न ३. स्वेति नास्ति आ ५. जन्यादि आ .. चकारो नास्ति आ ६. मया आ ७. कपरस्परिघगो भा ८. तुमपि द्या.. ध्यशेन अ १०. पाख्येतयो पा १, मास्वंगमनि आ २. यदि भाभा ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली नैकेनान्यहतिः परस्परपरीहारस्थिते लक्षणे ।। न खल्वलाक्षणिकविरोधस्य सद्वस्तुबाधन* व्यापारः, किं तु संहानव- स्थानस्यैव, लाक्षणिकस्य तु धर्मयोरेव व्यवस्थानात् । व्यवस्थित एव वस्तुनि घरतुना• अवस्तुना वा स्वरूपसंकरव्यतिकरनिषेधः। ततो यथा नीलमनीलं न भवति उभयो. रन्योन्यस्वभावत्वात् , तथा फलसनाशयोरपि स्यात् । न च तावतेष्टसिद्धिः मुगर- 'सन्निधिमान इव तस्य तावस्थ्यानपायात् । ननु कलसकुलिशादौ धर्मयोरेव विरोधात सध्यासितस्य भेदमात्रम् , कलस- नाशौ तु भावाभावरूपतया स्वयं विरुद्धाविति कथं सह स्याताम् ? न, भावाभावयोर्हि भयनाभवनरूपतया धर्मयोरेव परस्परपरिहारः, यतो न भावाध्यासितस्या- भावोऽभावाधिष्ठितस्य वा भावः, यतो घा, कुम्भनभोऽम्भोरहादेनैकत्वम् । कलस- नाशरूपस्य पदार्थद्वितयस्य धर्मिरूपस्य क परस्परपरिहारः ? विरोधमानं तु न वार्यते, फेवलमेकेन भवता भवतः परिभवे सति । तावता' च सहानवस्थानव्यापारः । तस्माद्धर्मयोरेव परस्परपरिहारः । नीलानीलयोः कथमिति चेत् ? नीलानीलयोः परस्पर- परिहार इति नैकत्वमनयोरित्येवार्थः । ततो धर्मविरोध१० एवानेनापि 'प्रकारेण प्रकाश्यते । अन्यथा तुहिनहुतभुजोरिव नीलानीलवाससोरपि मिलितयोरनवस्थिति- प्रसङ्गः । वादात्म्यं तु तदापि नास्त्येव । देशोऽपि नीलानीलयोभिन्न एवेति चेत् ? कामं भिन्नः, न तु वस्तुनोविरोधः तायता देशभेदेन कृतार्थः । अन्यथा जलज्वलनयोरपि तद्वदेव मिलितयोः प्रबन्ध- स्थितिः प्रसज्येत, सूक्ष्मदेशपरिहारेण विरोधस्य फलकत्त्यात् । अतएव विरुद्धोपलब्धौ "कल्पितकभावः स्थूल एव देशो धर्मी। एवं नीलमनीलत्वेन विरुभ्यत" इत्यपि नीलमनील न भवतीत्येवार्थः यदि तु धर्मिधर्मयोरपि साक्षाद्विरोधः स्यात् , तदा यत्र धर्मिण्यनीलत्वं तत्र नीलत्वं न स्यात् । अस्ति च यथा रत्नान्तरं तपनीयमाने, तथा नाशस्या. भावरूपधर्ममात्रत्वेऽपि भावधर्मा घटो नासन्नभावधर्मा च न सन्नित्येवार्थः, ततः ३. स्थिति या १. ६. वन्तुनो यस्तुना न पातात् श्र 5. भवनाभावना ६. सतीति नास्ति श्रा १०. धर्मविध पा १. तादात्म्ये पा २. ०दा नास्त्येव अ३. प्रवन्धस्थितिरिति नास्ति श्रा, कल्पीति नास्ति श्रा ५.. देत श्न ६. मनीला 1. नीलं भा । नचाना ५. वधिनंसा क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः ११७ सिद्धनाभावेन धर्मेणासन्नेव घटोऽसन्निति व्ययहियते, न तु, सन्नेव निवत्यते । सत्तानिवर्तने तु सर्वत्र 'सहानवस्थानव्यापारः । कथं पुनर्घटस्याभावो धर्मः ? कस्य पुनरसौ धर्मोऽस्तु ? धर्मत्वेन स्वीकाराद् धर्मिणोऽवश्यमाक्षेपात् मातलस्यैवास्त्विति चेत् ? ' ततः किं भूतलस्यैवा[47a]भावो विवक्षितः ? ननु घटस्य निवर्त्यनिवर्तकभावसंवद्धोऽभावो भूतलस्य' धर्ममात्रमुच्यते, न तु भूतलस्य निवर्तक इति चेत् ? भवतु भूतलरयानिवर्तकरतद्धर्मो वा केवलम् , यथा' नीलविरुद्धानीलत्वयुक्ते भूतले नीलवस्तुस्थितिरविरुद्धा, तया घटविनद्धाभिमतेनाभावेन युक्तेऽपि घटस्थितेरविरोधः स्यात् , ततोऽभिमानमात्रव्यवस्थित एवैषां निवर्त्यनिवर्सक- भारः। तस्माद् भूतले कलसस्याभाव इति भूतलाधारस्य घटस्य संवन्धित्वेनावभासयन्ती विकल्पबुद्धिरभावं तद्धर्मत्वेन व्यवहारयतीति न्याय्यम् । अध्यवसिखापेक्षया तु संवादेतरौं", तदेवं परस्परपरिहारविरुद्धो धर्मः स्वविरुद्धरयासत एवासत्तामात्मधर्मिणि व्यवहारयति । न तु निवर्तयतीति धर्मिणो भेदव्यवहारतुरेव । तथा च जलानलादिपु स्पर्शस्योष्णेवरत्वं दूरेऽपि प्रत्यनीकाकारवत्तया अन्योन्यापनयनमनपेक्ष्य स्वरूप- विमर्शमात्रेण विरोधव्यवहारगोचरीभवति । सहानवस्थानं पुनरेकेनान्यस्य, सत्ता- निवर्तनदर्शनादेव' व्यवस्थाप्यते । तद् यदि सहानवस्थानमभिमतो विरोधः, तदा सिध्यतु भावस्य सत्तोपलम्भयोनिवृत्तिः । केवलं भावयोरेवासौंन भावाभावयोः । , -- ननु तस्मिन् सति तन्निवृत्तिरितीयता सहानवस्थानमभिमतो विरोधः', तच्चा- भावेनापि भावस्य लभ्यत इति न भावयोरेवेति युक्तो नियम इति चेत् ? उक्तमत्रास्मिन् सतीत्येव दुर्लभमभावे इति । किं चैवमभावत्वसमर्थनमनुपयोगि, भावयोरपि तद्विरोधस्याविरोधात् । मुद्गरादिनैव विरोधसिद्धेश्च ध्वंसस्यानुपयोगात् । अथ लाक्षणिको विरोध इष्टः, तदा स्वरूपासंकरेणैव तस्य कृतार्थत्वाद् भावस्यावस्थान- मनिवार्यम् । : किं च, सहानवस्थानलक्षणपने नानुत्पन्नेन विरोधिना परो विरोद्धव्यः, शीतहुताशवत् । प्रथममुत्पत्तिः, ततो व्यापारः, व्यापारपाटवतारतम्यापेक्षया कियतापि ८. निवत्यैत अ६. निवर्तनत्रसहा आ १०. तत् अ १. ऽभावोद् भूतलस्य श्रा २. मुख्यत भा. ३. नीलविद्धा इति नास्ति आ ४. तीत्येव आ ५. °दितरी अ६. कारतया आ ७. पेक्षास्व श्वा८. रेकनान्यस्य आ...नितिन र १०. रेवाभासी अ १. अभि...रोधः इति नास्ति भ २. दिनेवविरोधि पा ३, शङ्करेगव अ, श्रा सानोमिननियन्धायलो क्षणेन परोपरोध इतीयन्तं कालमुपरोधात् प्रागभावेन सह संवसेत् । अथोत्पत्तिक्षण एव व्यापारस्तथाप्युत्पद्यमानेन ध्वंसेन सहकारिणा भावः स्वोपादेयं धन्धमादधीत', तो निवृत्तिरिति दुर्निवारः सहभावः । पन्धक्षणाधानानपेक्षायामपि स्वसन्तान- क्षणानन्तरं नाशनात् क्षणमपि सहभावः सिद्धः। एतच कथं चेतनावतः सोढं शक्य- मेकस्मिन्नेव क्षणे भावस्य भावाभावाविति ? अपि च 'सहानवस्थानस्वीकारात् कृशानुना शीतमिव ध्वंसमपरमुत्पादयता ध्वंसेनापि निपादि निवर्तनीयमिति, तेनापि ध्वंसमपरमुत्पादयता प्रतियोगी प्रति- हन्तव्य इत्यनवस्थानात् 'पुरुपायुपशतेनापि न फस्यचिदभावव्यवहारः स्यात् । अथ द्वितीयो [47b] विरोधः, तदायत्र भावस्तत्राभावरयापकाश एव नास्ति । अयमेव हि लाक्षणिकविरोधस्य स्वभावो यद्विरुद्धयोधर्मयोल्यतराधिष्ठिते धर्मिणि नेतररयावकाश इति अनुत्पत्तिरेव ध्वंसस्य । अथ हेतुसामर्थ्यात् कथमभूत्वा प्रासितुं शक्नोतीत्यवश्यं भाव्यं ध्वंसेनेति चेत्-न, प्रमाणयाधितेऽर्थे हेतुसामर्थ्यकल्पनानुपपत्तेरतिप्रसङ्गात् । थावत् खलु भावस्य श्वासो चलति न तावदभावगन्धः। अन्यथा विरुद्धाभिमतयोः धर्मयोरेकन धर्मिणि क्षणमपि संभवे क परस्परपरिहारविरोधः तथा हि' हेतु- बलाद्भवतु नाम, सहभावस्तु वस्तुन्येकत्र भावाभावयोर्दुष्परिहरः। स हि भावः पूर्वव्ययस्थितो, न भवनप्रयासखिन्नो यन्निवर्तेत । मुद्रादेश्च ध्वंस एव व्यापारः । उभयत्र व्यापारेऽपि किमङ्ग ध्वंसेन ? नापि ध्वंसेनैव निवर्तनीयः, तस्योदयात् पूर्वमव्यापारात् । ततो भावस्य स्थितिरभावस्योत्पत्तिरिति सिद्धः सहभावः , गिरेरिव केशरिणोत्पद्यमानेन । पश्चात्तर्हि वहिषेवेन्धनध्वंसेन निराकरिष्यते तावदिति चेत् ? भावाभावयोः सहभावप्रसङ्गदूपणादविभ्यदभ्यस्तदुर्नीतिरुत्तरं किल विलपति । पश्चाद् विध्वंसेन भावो निराकरिष्यते न वा, भावाभावयोस्तु सहभावः प्रसक्त इत्येव पक्षक्षतिरायाता। किमपरगवेषणेन' ? यदि च व्यवस्थितो' भावस्तेन ध्वंसेन ध्वंसनीयः, तदा व्यक्त मयं सहानवस्थानविरोधव्यापार इति प्रकृतक्षतिः। परस्परपरिहारविरोधो हि विचार-, तुयिमुपक्रान्तः । ततः प्रकरणविस्मरणाद् व्युत्थापयत्यद्यापि परस्परपरिहार १. परो नास्ति आ ५. प्राक् । अभावेन मा ६. सम्बध्य आ ७. दुर्वारः बा ८. स्वेति नास्ति अ६. सहनवा १०. निपाति १. पुरुषापुरुषा २. स्तनाभाव इति नास्ति श्रां ३.. तथापि म. निवर्तते अ५. पंसोन र ६. भावस्य वोत्प आ ७. सहभावः इति नास्ति भE .. बन्धन भा १, करिष्यवो भाव इति श्रा १०. वेपणेन श्रा... स्थितौ २. युक्तोपपद्यद्यापि " - क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुफविनाशाधिकारः ११४ विरोधाभिमतः, तदा न व्यवस्थितापनयनव्यापारः स्पष्टव्य इवि द्राधीयानसहभावः। संप्रति स्वहेतुवलावलम्बिनोः फलसनाशयोरुपनती भावाभावी चकत्र धर्मिणि धोयेते चिरमिति पर्यवसितं विरोधकथया। अथ ध्वंसेन स्वोदयात् प्रागेव भावो निर्वध्यमानो निवर्तते प्रवर्तते चानन्तरं ध्वंस इति नोक्तदोपः। न चैप व्यापारः सहानवस्थानस्येति चेत् ? न शक्यमेवम् । व्यवस्थिते हि वस्तुनि, पश्चात्प्रवर्तमानोऽपि ध्वंसात्मा तस्य किंकरः । अप्रवृत्ते [यत स्त्वस्मिन् वस्त्वेष घलवत्तरम् ॥ व्यापारस्तु यथा नैप सहानवस्थानस्य वथा परस्परपरिहारस्यापीति निवेदित. मेवत् । नापि भविष्यवः काचिच्छक्तिः । स्वयमेव तहि निवर्तवाम् । एवं सति किमत्रान्येन ध्वसेन मुद्गरेण वा ? तत्सन्निधानापेक्षायां च स्वयंशब्दार्थो रिकः । यथा योजमपेक्ष्य स्वयमेव जायतेऽङ्कुर इति न तावता 'तत्मयुक्तत्वपरिहारः। 'अथ परिहार एव, तदा तदपेक्ष्येति' न वक्तव्यम् । वावता च सिद्धं साध्यमित्यनेन किमिह [48a] कर्तव्यम् ? ध्वंसमुद्रादिकमनपेक्ष्य' स्वयमेव भावो निवर्तत इति प्रागपि निवृत्तिसिद्धिः । वस्तुमात्रानुवन्धी च ध्वंसो नियन्धनान्तरनिरपेक्ष इति, सहस्थानाभावो यदि तव विरोधोऽर्थविपदोः सहस्थानासङ्ग क्षणमपि यथा शीतशिखिनोः। सहध्वंसोधंसान्तरमुपनयन संप्रति भवेद् विरोधी सोऽप्यन्य क्षयमिति न नाशः कथमपि ।। अथान्योन्याभावप्रकृतिकतयाऽर्थे सति तदा क्षयस्यैवाभावः सह भवतु वा हेतुबलतः । अनेन ध्वंसेन प्रकृतिहतिरस्य त्वनुदये" बलीयानेवार्थः स्वयमपचयेऽन्येनाकिमिह ॥ इति संग्रहश्लोकौ ।। २. परिहार एवाभि प्रा.१. कलसयोरु भा ५. चान्तरं आ ६. पाठोऽस्पष्टःम ७. कचिमा ८. स्वप्रयुअ. अथ परिहार इति नास्ति आ १२. पेक्षेति प.. मपेक्ष्य र २. यदतर भि, ३ °ऽन्ववि° . .सा ५, .........साधिनीः (१) अ६. नाहेतुवतः र. त्वमुदये म: ८. किमिति आ 3 - १२० शानश्रीमित्रनियन्धावलो एतेन यत् शङ्करस्याभवनोत्पत्ति विधानेन कथं भावस्य निषेध इति चेत् ? अभवनोत्पत्ते रेव सह स्थितिविरोधेन भावप्रतिषेधरूपत्वादित्येवं प्रकारमभिधानम् । तद्विरोधयोधवैधुर्यादियुक्तमिति' दर्शितम् । अत एवाभावोत्पत्तिविधानेन च' भावस्य तादवस्थ्यप्रसङ्ग इति प्रमत्तभापितमित्यभिदधानः फुटमयं तपस्वी प्रतिवात- क्षिप्तभस्मनात्मानमेव च्छुरयतीति महामोहमग्नतया कृपापात्रं महतामवगन्तव्यः । यद्येवं भवतामप्यभावो व्यवह्रियते स किंस्वभावो यदि न वस्तु भावेन वा सत्यं न' विरुध्यत एवायम् ? कथं वा विरोधद्वयव्यवस्था ? को वारय हेतुः ? कादाचित्कत्वे अकादाचित्कत्वे च भावस्य समकालं कथं न व्यवहियते ? कथं वा प्रागिव पश्चादपि न क्षणपरम्पराप्रसवः ? प्रसवे च न सहः सहानवस्थानविरोधः । परस्परपरिहारोऽपि भावाभावयोरभावस्यावस्तुत्वेनावास्तवः प्राप्त इति चेत् ? यत एवं परमतं "विचारक्षमम् , तरमात्प्रच्युतिमात्रकं व्यवहृतेः पात्रं प्रसज्याद्वयं भूयोऽर्थस्य विरुध्यते न तु 'जनिस्तस्येति किं हेतुना । रोधादेव सकृन्न तद्व्यवहतिहेतुक्षयानोदयो रोधस्तात्त्विक एव तात्त्विकमिथः स्वाभाव्यभङ्गस्थितेः ।। भावप्रच्युतिमात्रं प्रसज्यप्रतिपेधसंज्ञकमिति स्वरूपनिर्देशः। तन 'प्रतिषेधे प्रतिषेधमेव वस्त्विच्छन्तीति प्रच्युतिमात्रमुक्तम्। प्रच्युति म किंस्वित् तृतोयो भावनिषेध इति शङ्कायां प्रसज्याह्वयमित्युक्तम् , तञ्च तथा व्यवहारमात्रविपयो न पुनरनुभवविषयः, अन्यथा वस्त्वेव स्यात् । . , म च यत् किञ्चिद् व्यवह्रियते विकल्पबुद्धथा तावद् वस्तु, खरशृङ्गादेरपि घस्तुत्यप्रसङ्गात् , निर्वस्तुकविकल्पव्यवस्थानुपपत्तेश्च । 'तचाभावस्य भूत्या धर्मेण विरुध्यत एवेति द्वितीयप्रश्नविसर्जनम् । भूतिश्च सत्तार्थसामर्थ्य , स्वरूपेणावस्थानं . वा ? उभयथाप्यन्योन्यप्रत्यनीकरूपतया प्रच्युतिमात्रेण विरुध्यत इति परस्परपरिहार- स्थितिलक्षणविरोधव्यवस्थोक्ता । है. स्याद्यम श्र १०., वैधुर्यादिति अ१. चकारो नास्ति आ २. स्फुटननु आ ३.. न चार १. परम्परप ना ५. • अपीति नास्ति अ६. स्यारम्भत्वे(?) अं७. विचारा:मा ८. जनैः श्रा 1. तात्त्विकमेन मा 10. क्षितेः र १. प्रसज्यप्रति र २. तच्चभा पा ३. भयो आ. समर्थ र .

क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १२१ ननु प्रच्युतिमात्रं न किश्चित्", तच कथं [48b] फेनचिद् विरुध्यते ? यत एव प्रच्युतिमानं न किञ्चित् , भावस्तु नर्थप्रत्यनीकस्तत एव विरुध्यते । विरोधोऽप्येप नान्योन्यप्रतिघातः, "सत्तानवस्थानवत् , किं त्वन्योन्यरूपाननुप्रवेश- मात्रम् । तग विकल्पितानुभूतयोरप्यस्तीति न दोपः। प्रच्युतिमात्रस्य च कदाचिद् 'भावत्वाभावात् किं हेतुनेति चतुर्थे विसर्जनम् । केनचिद् रूपेणोन्मजतो हि' जनकः कल्प्येत, अकादाचित्कं च सर्वदास्ति वा नास्ति वा ? तत्रास्तिपक्षक्षेपात् सर्वदा नास्त्येव तत् । व्यवहारस्तु कादाचित्कः, भावकाले तदप्रवृत्तः । कथं विरोधादेव ? भावविरोधो ह्यभावः प्रच्युतिस्वभावः कल्पनाविपरिवर्ती कथं भावकाले व्यवह्रियते ? • भवनधर्मा हि निर्हेतुको चा, भवनहेतुजनितो वा, हेत्वन्तरकृतो वा भावकालेऽपि भवेन्नाम, भावान्वयं च व्यवहारमस्यासादयेत् । यदा तु नास्य भावो न तदा भावानुयायी व्यवहारः । वासनानुगस्तु विरोधो निश्चयवतो वस्तुदर्शने वासनाप्रबोध- वैधुर्यात् कथं प्रवर्तेत ? अतएव यावत्स एव वस्त्वात्मास्तीति व्यवसाय:, तावदनवकाश एवाभाव. व्यवहारः, क्षणभङ्गभावेऽपि तत्त्वतः । यदा तु प्रमाणवलादेकतणस्थितिधर्मैव भांव- स्वभाव इत्यवधारयति तदा द्वितीये क्षणेतद्वस्तूपादेयक्षणसमकालं' तदभावं व्यवहरति । तत्प्रमाणालाभे तु कर्परादिविकारदर्शनमपेक्ष्यवाभावव्यवहार इति पञ्चमे विसर्जनम् । पाठेऽपि हेतुक्षयानोदयः सजातीयक्षणधाराया इति । एतदुक्तं स्वरसनिरोधेपु' पूर्वपूर्वक्षणेपु मुद्ररसहकारिणा क्षणेन सामग्री- सदृश्याद् बन्ध्यक्षणस्योत्पादनादुपादानं क्षीणमिति नापरस्योत्पत्तिः। यत्कने च कस्यचिद् बन्ध्यक्षणाधाने सजातीयक्षणान्तराप्रतिसन्धानम् , सोऽपि भावस्तस्य भावस्य विरोधी सिद्ध इति सहानवस्थानविरोधव्यवस्था । तेनैव सप्तमेऽपि चतुर्थपादेन यदि नाम "वस्त्ववस्तुनोः परस्परपरिहारो विरोधः, तथापि न तात्त्विकत्यहानिः । न हि तयोः कदाचित् स्वभावसायमस्ति । एतावानेव धर्मविरोधस्यार्थः। अतएव स्थितिग्रहणं नियमसूचनपरम् । एतेन तृतीयोऽपि विकल्पो निरस्तः । तस्मान्नाशी नाम न प्रसज्यात्मा कर्तव्यरूपी यतो हेतुसापेक्षः स्यात् , नाप्येतावन्ति दूपणानोति स्थितम् ॥ ५, कश्चित् श्रा ६. तत् कथं आ ७. सहानव श्रा ८. भक्त्या . 'न्मन किं अ १०. क्षण श्र १. वस्तु प्रा()देय अ २. यद्यपि अ ३. विरोधेषु अ४. °सदृश्याक्षिणा ५. यस्त्व इति नास्ति ना ६. विरो' इति नास्ति आ , एतेन...निरस्त इति नास्ति श्रा ८. प्येतावन्त म - १२२ ज्ञानश्रीमित्रनियन्धावली किं चार्थस्य विनश्वरेतरतयोः किं नाशने फारणे: स्वयं विनश्वरस्वभावस्योत्पत्तौ 'वैयर्थ्यमनर्थहेतूनाम् , अविनश्वरस्वभावत्वे त्य- - सामर्थ्यम् । एवं तर्हि भविष्णुतेतरतयोः किं कारणजन्मनि । शक्यं हि वक्तुमर्थस्य भविष्णुतायां व्या जन्मदेवकः, अभविष्णुवायामस- मर्था' इति । तथा च न्यायभूपणकारः- तन्न, हेतुवादोच्छेदप्रसङ्गात् , विकल्पस्य सर्वत्र संभवात् । तथा हि हेतुतः किं भवनस्वभावो भवत्वाहोस्वित् [49a] अभवनस्वभाव इति ? यद्यायः पक्षवदा स्वयमेव भवति, तत्स्वभावत्वादिति व्यर्थो हेतुः । द्वितीयपते त्वसमर्थो न ह्यभयनस्वभावं शशविपाणादि केनचिदुत्पादयितुं शक्यम् । तथा च्छेद- दाहादिहेतवोऽपि तत्स्वभावत्वात् तत् [स्वभावत्वा तत्स्वभावत्वपक्षयोः५ चैयर्थ्या- सामर्थ्याभ्यामनुपपन्ना द्रष्टव्याः । वथा चैवं हेतुपु सर्वहेतुप्रतिक्षेपसंभवान्मोतादौ प्रयासः शास्त्रभवणाद् व्यर्थ इति, अत्रायं पर्यनुयुज्यते -किमनेन मूले परशुनिपात- प्रकारेण ? सर्वथा फचिदपि हेतुतयोपनीतेऽसामर्थ्यवैयर्यलक्षणं दूपणमेच न वाच्य- मित्युच्यते । तत्तावदयुक्तम् , दृश्यते हि नखच्छेद्ये कुठारवैयर्यम् , कुठारच्छेद्ये घ' नखस्यासामर्थ्यम् । तथा देवदत्तेनैव यत् साध्यं तत्र देवदत्तसहायस्य यज्ञदत्तस्य व्यापारवैयर्यम् । तद्विनाकृतस्य पुनरसामर्थ्यम्' । दहनेन्धनसामग्रयां सत्यां रासभस्य धूमे वैयर्थ्यमसत्यामसामर्थ्यम् । यत्र वा सिद्धसाधनपोषणं तत्र वैयर्थ्यम् । असिद्ध- विरुद्धानेकान्तिकेष्वन्यतमसत्त्वे असामर्थ्यमिति । ये तु सिद्धसाधनस्याप्येतेष्वन्तर्भाव- मिच्छन्ति, तत्प्रयासफलं न किश्चित् , वैयर्थ्यस्य हेतुदूषणस्य सर्वथाशक्यापह्नव- त्वात् , ज्ञापकहेवोरपि प्रतीति प्रति कारकत्वाच । यदि चासामर्थ्यवैयर्यमदूषणं हेतोरन्यदूपणाभावात् सर्वस्य सर्वसिद्धिर्यतः कुतश्चित् । , १. मनम्वा श्रा, मानार्थ १०. व्यों जन्महेतुः र १. भविष्णुतायां......हेतवः इति प्रान्त- योजना अ २. °मर्थ इति पा ३. ततं र ४. तदिति नास्ति अ ५. पक्ष इति नास्ति मा ६. हेतुषु इति नास्ति भ. प्रायसः र ८. प्रयुज्यते र १. तु र १. पुनसामध्ये मा २. वैयथ्या- मसत्यापा ३. दुषणान्य° भ तणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १२३ अथ तत्स्वभावावस्वभावविकल्पद्वारकं दूपणमसदित्युच्यते, तदप्यसत् । प्रदीपे हि यो हेतुः प्रकाशकरणेऽन्धकारकरणे' वा उपनीयते, स किं वैयर्थ्यासाम- र्याभ्यां न निगृह्यते ? यत् पुनरयमेवाह, प्रकाशादिदृष्टान्तोऽप्ययुक्तः। तथा दिन तायदस्मन्मते प्रदीपप्रकाशादीनामेकत्वं सिद्धम् , नाप्येकहेतुत्वम् । द्रव्योत्पत्त्यनन्तरं हि सामप्रथ- न्तरतः प्रकाशादयो गुणा उत्पद्यन्त इति नः सिद्धान्त इति । तदप्यसम्बद्धम् । यतः यद्यपि द्रव्योत्पत्त्यनन्तरं प्रकाशो गुण उत्पन्नः, तथापि तदेव द्रव्यमुत्पन्नं 'न तद्रूप- निष्पत्ती हेत्वन्सरमपेक्षते, पश्चाद् वा प्रकाशो गुणो न प्रकाशगुणरूपत्वे इति न दृष्टान्तक्षतिः। अथ द्रव्यरूपमपि द्रव्यत्वसामान्यात् तत्समवायात् पूर्व न द्रव्यं नाद्रव्य- मिति चेत् ? तत् तर्हि द्रव्यरूपं द्रव्यत्वसामान्यात् ज्ञायते', अथ' द्रव्यमिति विकल्प- वचसोर्वा गोचरोभवतीति' पत्तः। प्रथमपक्षे तावन्न दोषः । सामान्यादेव द्रव्यं जायतां यतः कुतश्चिद् येनात्मना जातं न पुनस्तद्भावे हेत्वन्तरमपेक्षत इति दि" प्रकृतम् । द्वितीयपक्षेऽपि सुतरां न दोपः, द्रव्यरूपं हि जातमेव प्रागपि द्रव्यधी- ध्वनिप्रसव एव सामान्यात् , न चैतावता तगावे हेत्वन्तरमपेक्षितं भवति । न हि कार्येण कारणस्य स्वविपयसामर्थ्यव्ययहारे प्रागनिष्पन्न[49b]मेव तत्सामर्थ्य तदावे या कारणम् , तदेव कार्य हेत्वन्तरमपेक्षितवत् । किं च, भिन्नेन पश्चात् जायमानेनापि प्रकाशगुणेन यदा तावत् प्रकाशगुणयुक्तः संपन्नो दीपः, तदा किं पुनस्तद्भावे हेत्वन्तरमपेक्षते यतो दृष्टान्तक्षतिः स्यात् ? उन्न प्रक्रियापोपणनाणमप्रमाणपरायणेन । अनुभवानुरोधेन तु यथाभिमतमेव दृष्टान्तः । न हि प्रथमद्वितीयतणयोः सामान्ययोगायोगाभ्यां विशेपप्रतीतिरस्ति । नापि द्रव्य- सामान्ययोर्भेदानुभव इति प्रकृतस्य त्वन्यथापि सिद्धेर्नात्र निर्वन्धः । तस्मान्न प्रकाशः स्वहेतोः प्रकाशरूपनिष्पन्नरतद्भावे हेत्वन्तरमपेक्षते, वैयर्थ्यात् । 'अन्धकारीकरणेऽप्य- सामर्थ्यादिति सिद्धम् । ८ ४. धकरणे र, °र्थकारीकरणे अ५, वैयर्यसामर्थ्यस्तान अ६. तथाह पा ७. सिद्धान्तस्य मा ८. इति तद नास्ति पा १. मुत्पद्यमान था .. रूपस्यमपि श्रा १. जायते या २. प्रति प्रान्तयोजना अ.. गोचरीकुर्वतीति र ४. जनयता अ५. हीति नास्ति श्रा ६. हीति नास्ति मा ७. घोपणनाणप्रमाण मा. स्वकाश पा, अर्थकारी - १२४ ज्ञानश्रीमित्रनियन्धाक्लो ननु शुरुमम्बरं रागद्रव्ययोगेन' रक्तीक्रियमाणमुपलब्धम् , तत्र रफस्वभावा- स्वभावत्वे वस्त्रस्य वैयर्थ्यासामर्थ्य चोधं रागद्रव्यस्य किं नोपक्रम्यत इति चेत् ? न खल्वस्य विकल्पस्य सर्वत्रावतारो विवक्षितः, किं तु तस्वभावातत्वभावविकल्प. द्वारकमपि दूपणं हेतोरस्ति तावदित्यत्यन्तायोगनिषेध उपक्रान्तः । ततो यौतदूषण- मुपपादयितुं शक्यते, तत्र दूपणभावमाविशति । किमन्यचिन्तया यदि युक्तिभेदः ? तथा च विनश्वरत्वं नाम क्षणिकत्वं कनीयःफालत्वं या? अविनश्वरत्वमपि द्राधीयसा' फालेन सदास्थायितया वा ? सर्वथा यावत्कालावस्थितिको भावः स्वहेतोरुदपादि तदभ्यन्तरे यदि फेनचिन्नाश्येत, तदा तावत्कालावस्थितिरेव नोत्पन्नः । न हि संघत्सर- स्थायी चासौ दिवसनाशी चेति स्वभावद्वयं परस्परविरुद्धमस्य साधु । ननु विनाशकारणमन्तरेण संवत्सरस्थायी, श्रवान्तरं तु विनाशकारण- समवधानेऽवान्तरनाशीति को विरोधः ? विरोध एव निश्चये हि यद्यर्थानुप्रवेशो न स्वभावे, यथा यद्यत्र पत्रपाते धूमः संभवेनियतमियमगारा, अन्यथा तु गुञ्जापुञ्ज इति न स्वभावभेदः । तथा यदि दिवसे विनश्यति तद्वधिकमेव हेतुना 'जनितम् । संवत्सरनाशे तु तदवधिकमिति भवतु । न तु परस्परविरोधिस्वरूपे द्वितीयस्यैकत्र समुच्चयः । न हि तबाहनि विनश्यन्नेव संवत्सरस्थायी, अर्धान वा तदुभयं भवितु- मर्हति । विकल्पस्तु संशयात्मा ज्ञानस्यैव, न वस्तुनो धर्मः। तरमाद् वरत्वेकरवभावमेव न विरुद्धस्वभावान्तरयोगि। एतच दिवसादिस्थायित्वं प्रमाणेन निरूपणमर्हति सत्यं न वेति । अभ्युपगम्य तु चिन्तितमेतत् , प्रमाणव्याहते हेतुसामर्थ्याश्रयणस्य दुर्लभत्वात् । ततो यद्यक्षणिकतापि तथापि यावानरय कालः स्थितेरवधिस्तदभ्यन्तरे हेत्वन्तरस्यासामर्थ्य तस्य पुरस्ताद्वैयर्थमिति स्थितम् । क्षणिकत्वेऽपि न "तत्क्षणे नाशकारणेन किञ्चित् शक्यमिति व्यक्तम् , क्षणान्तरे तु स्वयमेव नास्तीति नार्थोऽनर्थहेतुना । "सदातने त्वसमर्थ 'एवायम् । तस्माद् विनाशे कर्तव्ये न कश्चित् हेतुरसामर्थ्यवैयर्थ्यदूपणमतिकामति । यदार्थान्तरे तु कर्परादौ स एव मुद्रस्ताभ्यां दूपणाभ्यां न लिप्यते, तद्व्यापारा- नन्तरमेव जन्मलाभात् 'कर्परस्य, एवं रागद्रव्यस्यापि तद्व्यापारानन्तरमुदयभाजि १. योगेण अ, या २. त्युत्पतो आ ३. यसा च प्रा . तया च या ५. नन्वन ६. पत्र- यात् (१) अ, यन्त्रपाते र ७. °मझार्या आ ८. तदा वाधिभेव ा .. जनितः अ १०. न च श्रा १. धेस्वरूपं न २. विति नास्ति पा ३. यदि क्ष° ४. °स्यसामर्थ्य र ५. तदिति नास्ति मा ६. वक्तव्यमिति ७. तनत्वसमर्थ र ८. एवासां श्राt. कपालस्य श्रा क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकार: रक्तवाससि "न सामर्थवैयर्यम् । पाण्डुपण्डातकनिवर्तने पुनः कस्तनिवर्तयति ? यदापि दशाहये एकमेव वनबस्तु तदापि तद्दोपानतित्तिरेच । न हि रक्तावस्थाया- मपि शुभ्रमेव तदिति निर्यहति। ततो 'यदि तदापि शुभ्रमेव तद्वस्तु न रक्तताया अवकाश इत्यसमर्थ रागद्रव्यं, पूर्वरक्ते तु तन्मात्ररागापेक्षायां व्यर्थम् । तस्मात् स्यैर्या- पेक्षया दोपावतारात् समयापराध एवंविधो न पस्तुनः। पूर्वस्य ,स्वरसनिरोधे तदुपादानापेक्षया रागद्व्येणापूर्वरक्तवनोत्पादने तदोपस्य परिहारसिद्धः। नयं वस्तुस्थितिरिति चेत् ? ननु तदेव चिन्त्यते कीदृशी वस्तुस्थितिरिति । किमत्र कोश- पानेन परः प्रत्यायनीयः १ तत् किमकाण्डेघ घस्तुस्थितिरिति उच्यते, प्रत्यभिज्ञा- प्रामाण्यावलम्बनस्य निरस्तत्वात् ? ननु समयापराधोऽपि कथमभिधीयते, व्यवस्थिते धर्मिणि गुणद्वयस्य तिरोभावाविर्भावस्वीकारात् ? यद्येवं तदा प्राचीनगुणनिराकरणेऽसामर्थ्यवैयर्थ्य- प्राप्तावप्यपूर्वरक्ततागुणोत्पादनेनैव चरितार्थो रागद्रव्यव्यापार इति कथमुक्तदूपण- स्पर्शः १ 'पूर्वनिप्पन्नरूपापेक्षया हि वैयासामर्थ्यचिन्ता प्रक्रान्ता, 'नापूर्वापेक्षया । न ह्यपूर्वेऽपि कर्तव्ये यद्येचं रूपं स्वहतोर्जातं तदा चैयर्थ्यम् , एवं जाते त्वसामर्थ्य मिति निर्णयावकाशः । नाशनीयश्च सर्वः पूर्वसिद्ध एव भावः। स च विनश्वरेतरयोः, "प्रकारान्तरतिरस्कारादन्यतरस्वरूपमनतिवर्तमानो' न विनाशहेतोः कल्पितस्या- सामर्थ्यमानर्थक्यं वा स्थातुं प्रभवति । न चैवं हेतुवादोच्छेदप्रसङ्गः सङ्गतः । असिद्ध हि कार्ये हेतोराश्रयणम् , सिद्धे चेयं चिन्ता। तदैव च यदि हेतोरेवरूपो निष्पन्न इति हेतुपुरस्कारेणैव वादप्रवृत्तेः । न चैवमसिद्धे शक्यमित्युक्तम् । तत्कथं प्रकृतास्मद्विकल्पस्य सर्वत्र संभवः ? विकल्पमात्रस्य सर्वत्र हेतुफलसंमते संभवेऽपि नास्मदीययुक्तरपराधबोधः कृतो भवति ! यदि तु सिद्वेऽपि वस्तुनि व्यापकस्वभावद्वयेऽसामर्थ्यवैयर्थ्यावतारेऽपि हेत्वन्तरमपेक्षमाणमुपदर्शयितुं शक्यते स्यादपराधः । न चैवम् । तस्माद्विकल्पमात्रस्या- पराऽपि नापराधः सविशेषणरय, अनुपलम्भवदिति व्यर्थः तन्मात्रोपन्यासः । १०. नासामर्थ्य आ १: यदि तइति नास्ति आ २. पूर्व आ ३. सिद्धः अ. ४. चेदित्यन्ययोजना न ६. वस्तुति मा ७. नैवाचरिता' आ ८, पूर्व नि' अ #. नापूर्वाशयेति प्रान्तयोजना अ १०. प्रकारान्तरे अ१. तिरस्कारस्य २. सामर्थस्थातुं श्र३. दोत्सेद(३) अ र ५. रेयं आ ५. °मसिद्धेः शक्यामभिधातुम् आ ६. स्येति नास्ति भा १२६ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली , [50b] अथानुपलम्भमात्रस्य स्वसाध्यसाधनसामर्थ्यशून्यतैयापराधः", विकल्पमात्रस्य “पुनरसामर्थ्यवैयोल्लेखशेखरस्य न हेतुवादापवादशक्तिशून्यतेति विपम उपन्यासः। अहो पुरुषकारो भस्मभूपणस्य ! एवं हि सर्वथा हेतुफलापलापे साधु साधितं ध्वंसस्य हेतुमत्त्वमिति व्यक्तमयमात्मानमात्मनेव विडम्बयति । तदयं भवनस्वभावादिविकल्प: संकल्पनिवेशितशक्तिरपि विषये च' परिहार्यः कार्य- कारणभावव्यवस्थितेन, अन्यथा मूलोच्छेदात् प्रकरणाप्रवृत्तेः। सिद्धोपाधिस्तु विकल्पो विनाशकारणमेव कवलयति, न कारणमात्रम् । अतिप्रसङ्गभङ्गभीरुणा तु" भवता नाद्रियते इति युक्तमेवैतत् । तस्मात् हन्तुं हेतुफले श्रमोऽयमफलः संस्थाप्य सामान्यत- स्तत्त्वं कापि विमर्श एव विपये प्रारम्भसंभावितः।। प्रारम्भ उपक्रमः प्रस्तावः१० तेन संभावित पाहतः । सामान्येन कार्यकारणभावसत्तां व्यवस्थाप्य विनाशादौ विपयविशेपे कचिद्धतुसत्ता किमस्तु नवेत्यत्र विमर्श' एपोऽस्म- दीयः प्रस्तावानुरूपः । हेतुफलोन्मूलनाय तु विफलः प्रयासः, सामान्येन व्यवस्थाप्यैव प्रकरणप्रवृत्तेः। न चायं विकल्पः कार्यकारणभावक्षेपाय क्षमः भवनस्वभावोऽभवन- स्वभावो वा हेतुतो भवतीति । तथा हि अभवनधर्मा तावद् वन्ध्या प्रसूतीति भवन- स्वभावश्च, त्वन्मतेन गगनादेरभवनस्य कदाचिदप्यभावात् , तयोस्तावदसामर्थ्य- धैयर्थ्यप्रस्तो भवति" हेतुव्यापारः । कादाचित्कं तु भावं भवनधर्माणमभवनधर्मक वा बेहि, न पुनरयं किञ्चिदनपेक्षमाणः' कादाचित्क एव भवितुमर्हति, यश्चापेक्षोऽर्थः कालदेशरवभावनियमाय स एव हेतुः। अथ भवनस्वभाव इति न सत्ताधर्मा किंतु उत्पत्तिधर्मेति विवक्षितम् , तदाप्युत्पत्तिरित्यसत श्रात्मलाभो न ''कादाचित्कत्वादन्य इति तद्वदेवोत्तरम् । विनाशस्य तु कादाचित्कत्वनिषेध उक्तः । अथ हेतुतो भवनधर्मा यः स किं भवतीतरो वेति विकल्पार्थः ? तदा माघ- विकल्प एव विश्रान्तो वादः। तथा हि हेतुतो भवति, न पूर्वमिति न वैयर्थ्यम् , ७. सामर्थ्य ना . पुनसामर्थ्य या १. साधु इति नास्ति ना १०. °संकल्प इति नास्ति श्रा १. यमिव श्रा २. कार्यति नास्ति पा ३, पर्णोच्छेदात् आ ४. कलयति पा ५. तु इति नास्ति श्रा ६. नादियतत् श्रा७. इतीति नास्ति मा ८. हा १. विमा १०. प्रस्ताव इति नास्ति अ १. विमर्प अ २. भवेद् श्रा ३. त्वन्मते अ ४. ६. के तुभ७. भवन धर्मानन्यभा ८. नेति नास्ति पा १. °पेक्षणः श्रा१ . ल्वोदस्य श्रा; त्वादिष्ट र , --- प्रभवनस्या आ ५. भवतु म " क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १२७ भवति हेतुतो नान्यतो भवतीति' पुतोऽसामर्थ्यम् ? अत्र च निर्वन्धो पन्ध्य इति दिमात्रमभिधीयते, उभयोः सिद्धत्वात् हेतुफलभावस्य अप्रस्तुतत्वाच । यतश्चायं सिद्धोपाधिको विकल्पः सन्नाशस्यैव हेतोवधिको नासदुत्पादकरय, असमानत्वात् न्यायस्य यथोक्तं प्राक् । ततश्छेददाहादिहेतवोरक्तदुकूलकारणवदुपपन्ना एव, मोक्षाख्य- दशाविशेपहेतुश्चेति सफल एव तत्र प्रयासः। तस्मान्न सतो नाशहेतुः कश्चित् । स्वहेतुत एव तावरेशाकारवत् फालतयापि निष्पत्तिः ।। [51a] किं घ, ध्वंसो यास्तु विधेर्वलात्परिघयद् यद् वा यथा शर्करा 'भावोऽसी तदवस्थ एव तु न यत्किञ्चित्करास्तस्य ते । व्यापाराविरतिस्ततः क्षणिनये तत्त्वावन्ध्यं कथं 'देशाकारवदस्य हेतुनियतः कालोऽपि यस्मान्मतः ।। यथा हि मुद्गरः शर्करानिकरो वा यस्तस्मात्स्यान्मतः, नाशहेतोरनुपपत्तेः नोत्पत्ति शस्येत्युक्तम् । अस्तु धा नाशाभिधानमर्थान्तरं कारणबलात् । दण्ड- यत् शर्करारक्ततानाशेऽपि कोपान्तरकमधिष्ठाय तिष्ठतु, सन्तु भावास्तवस्था एव, न हि ते तस्य किञ्चित्कराः । यथा हि मुद्गरः शर्करानिकरो वा तस्याकिश्चित्करः, अन्यथा नाशाभ्युपगमवैयर्थ्यप्रसङ्गात् , तथा "नाशोऽपि स्थितिमति भावे 'स्वकारणादुत्पद्य- मानस्तस्य किमङ्ग कर्तुमसमर्थः,? यथा हि तस्य हेतुयलभाविनो न सर्वथा नाशः शक्यो वा सामर्थ्यवैयर्थ्याभ्याम् , तथानुरूपांशे नाशोऽप्यशक्य एव' । तत्रापि स्व. भावभेदे पूर्ववन्नश्वरेतरविकल्पस्यावतारवारणाभावात् , निरंशेऽपि च वस्तुनि कल्पनानुरोधादेतदुच्यते । तत्त्वतस्त्वंशनाशनेऽपि सर्वथा नाश एव, स चाशक्य इति साधितम् अपूर्वनिर्वर्तनम् । घस्तुनस्तु धार्यते । ततः योऽप्यपूर्वः पूर्ववत् “कोपान्तर- तिरोहितः कल्पमास्तां, तत्कृतो वा पुनरपरो नाशाभिधानोऽर्थस्तद्वदस्तु । न तु भावस्य किश्चिदिति खज्ञानजननजलधारणादिव्यापारानुपरमप्रसङ्गो "दुनिवारः। . २. 'न्यतो इति प्रान्तयोजना न १. हेतुतो न न भवतीति आ ३. चकारो नास्ति आ १. यन्ना- शक' भ. वर निष्पत्तेः मा ७. पलिधन ८, पृष्ठमस्सष्टम् आ. भराधा पंक्तिः भ १०. नाश्येऽपि र १. दुपेक्षमाण र २. कर्तुं समर्थः र ३. शक्यत्वात् र ४. स्वभावाभाषपूर्व मनस्यन्दतस्यविर ५, स्वो पर्वः पर्वतनकोषान्तर° र ६. वत्र कुतो र ७. दुर्वारः आ १२० ज्ञानोमित्रनिवन्धावलो एतेन यदयोचद् वाचस्पतिः, नन्वस्मिन्नुत्पन्नेऽपि भिन्नमूर्ती किमायातं भावस्य ? न किञ्चिदायातम् , अस्त्वयमायुप्मान भावः । स्वकारणाधीनजन्मना तदभावेन 'तस्व- रूपविरहलक्षणेन 'स्वलक्षणशालिनार्थानुरूपव्यवहार प्रवर्तयता निरस्तसमन्तार्थक्रिया किं नश्चिन्नमिति, तदपहस्तिवम् , समस्ता क्रियानिरसनस्यैव तदवस्थे तस्मिन्नशक्य- साधनत्वात्। तदभावेनैव तादवस्थ्यखण्डनमिति चेत् ? ननु भावे तावत् तदवस्थ एव स्वकारणप्रभावादभावो जातस्ततो व्यावृत्त्य तत्वएडनमनेन' फर्तव्यमिति समसमयता- प्रसङ्गः प्राचीनो दुष्परिहरः। तथा च सति तत्वरूपविरहलक्षणेनेत्यनुपपन्नम् : न हि तद्विरहरूपत्वे तत्कालसंभवो नाम । ततो मुद्रादिपदार्थान्तरसाधारणस्य अभावसंज्ञाकरणे नाभिमतस्वलक्षणशालिताभिव्यक्तिसिद्धिः, यतः तदनुरूपव्यवहार प्रवर्तनमभिधीयमानं शोभेत । तेन च स्वरूपस्यार्थक्रियायां तादवस्थ्यस्य चाखण्डन- मिति परस्परार्कपी नाशान्तरफरणप्रसङ्गः। स्वयंनिवृत्तिरूपतया न' नाशान्तरावकाश इति चेत्- न, समानकालसंभवात् निवृत्तिरूपतायाः प्रतिक्षिप्तत्वात् , पदार्थान्तरवत् पर्युदरतमेव रूपमवशिष्यते । तेन च विनाशेन' नियतं 'परभूतविनाशाख्यवस्तुकरणं मुद्रेणेच, को हि विशेपोऽस्य तत्पर्यु- दस्तरूपत्वेन मुद्रात्', यदयं परमनपेक्षमाण एवं नाशयति ? मुद्गरस्त्वेनमनपेक्षमाणो नाश' इति स्यात् । विनाशसंज्ञाकरणप्रतिलम्भस्तु' भवेत् । तामन्तरेण तस्यापि मुद्रादविशेषात् , आकारभेदमात्रस्य मणिमन्त्रादिष्वपि भावात् । १ प्रत्यक्षानुपलम्भं शक्तिसाधनमेकनियतं भवेद् , भवेद् विशेपः । तच नास्तीति प्रतिपादितम्॥ यदि तु तस्मात्, प्रसज्यपक्षेऽस्ति न तुल्यकालता' न पर्युदासे परनाशवर्जनम् । ८. रूपपरिवहनक्षा अ. नाशिना र 10. ननु तावतार १. 'स्ततो......खण्डनन इति त्यतम् र २. ततोऽनुरूपादि र ३. पदार्या .....संज्ञा' इति त्यतम् र १. हारः र ५. विना- शने आ ६. नियतस्यर (1) ७. °मपेक्षमाणमेव मा ८. 'मपेक्षमाण आ १. विनाशकारण- प्रतिभ १., यदि प्रत्याख्या आ. विकल्पाशेपःर १. इलकामा ४ क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १२४ स्थितेऽन्यदन्यत्रभवद् भवेत् सक- नियोगतोऽन्यत्क्षणतानुरोधिनि' ।। इति संग्रहः । स्थितेऽपि हेतौ भवदेकदा न चेत् प्रयोजनं तत्क्षणभङ्गसंभवात् । स्थितेन किं व्योम्नि समक्षणं फलं फलेन नाशोऽपि तथैव लक्षयेत् ।। इत्यन्तरश्लोकः । यदि तु नाशाख्यं कार्य न तस्य निवर्तकं किं त्वन्यदेव दण्डादि, तदा भावश्च निवर्तते, अभावश्व प्रवर्तत इति भवति कालभेदः, किं तु नोपयोगो नाशस्य । नापि" तदभावेन निरस्तसमस्तार्थक्रिय इति वाच्यम् । असामर्थ्यवैयर्थं च प्रस्तुतम् । ततोऽपि रिक्तेयं वाचोयुक्तिः। यत्पुनरत्र तेनोत्प्रेक्षितम् - यथोक्तं स्वहेतुतो भावो नश्वरोऽनश्वरो वा जायते इति, 'तत्रोच्यते- न वयं विनश्वरमविनश्वरं वा जानीमः, किं तु सन्तः 'स्वहेतुभ्यो जायन्ते, ध्वंसन्ते च हेत्वन्तरेभ्यः स्वप्रत्ययाधीनसन्निधानेभ्यः, ध्वंसश्च ध्वंसमानाद्भिन्नो हेतुभेदतः स्वभावभेदाचेति, तत्राप्युच्यते-यदि नश्वरानश्वरस्वरूपमविद्वानेव भवानेव- माह, तदा क नाशो नाम पदार्थः ? कुतो वा व्यावृत्त्या भवति व्यवस्थाप्यो यो ध्वंसमानाद् भिन्नः संप्रत्येव प्रतिज्ञातः, स इदानी २विनश्वराविनश्वरस्वरूपापरिज्ञानेनं व्यवस्थाप्यमान आकाशादिष्वपि किं न व्यवस्थाप्यते ? तेषु नाशादर्शनादिति चेत् ? नन्वन्यत्रापि नाशो नाम दृश्यत इति शपथगम्यमेवत् । ततो विनश्वरेतरस्वभावा. विष्करणं भवतः प्रसह्यायातं किमन श[प]थेन ? तथा च सति स्वहेतोरेव तदतद्रूप- जन्मनि नियतावतारमसामर्थ्यवैयर्थ्यदूपणं पश्यतोऽपि तत्र हेत्वन्तरप्रतिज्ञानं कथमिति वयमपि न जानीमः । अथेदमाकूतं वैदर्यगर्भया गिरा प्रत्यक्षत एवं कुतश्चिदुत्पादः कुतश्चिन्नाश उपलभ्यमानो विनश्वरेतरविकल्पेन कथमपोहितुं शक्यः ? न हि प्रत्यक्ष- ७. ३. °ल्पलक्षणतानु° श्रा, न्यक्षणतस्तु अ ४. इत्यर्थान्तर अ५. धापि श्रा ६. लिखितं आ नश्वगता अ८. अत्रो आ है. स्वेति नास्ति आ १०. खररूपम्विधा र १. तिव्यव इति नास्ति पा २. विविनश्चरा' न, विश्वरा' मा ३. नत्यन्यत्रापि अ पातिप्रत्यक्षमेव श्रा ५. 'तराविश्रा ४.

१३० ज्ञानभोमित्रनिबन्धावलो सिद्धं विकल्पशतेनापि शातयितुं शक्यम् , सर्वप्रमाणव्यापारस्य प्रत्यक्ष एव विश्रामादिति ॥ तत्रापि नाश इति यदि पदार्थान्तरं स्वसमयप्रसिद्धमुच्यते, यो मुद्रादिजन्मा घटादिपदार्थमर्थः कदर्थयति, तस्य जन्मव्यापारी प्रत्यक्षगोचराविति 'महत्साहस- मित्युपपादितं प्राक् । तत् कथं न विकल्पावकाशः? अथ नश्यतः स्वयमेव 'रूपं भेदान्तरप्रतिक्षेपेण तन्मात्रजिज्ञासायां पृथगिवा- दय॑मानो नाशोऽभिप्रेतः, तथा च ध्वंसन्ते हेत्वन्तरेभ्यः इत्यभीत्वंवोक्तम् । एवं तर्हि दण्डादिभ्यः कुण्डादयो विनश्यन्ति, न स्वयमिति सिद्धान्तनिष्ठायां ध्वंसश्च निरस्तसमस्तार्थक्रिय इत्यपि सुप्तविलपितमेव । तत् किमनया वाचस्पतिः [52a] अभिप्रेतीति न विद्मः । एवं तर्हि यावति प्रत्यक्षव्यापारः तावतोऽपि कथमपह्नयः ? कियति चासौ प्रत्यक्षव्यापारः ? उत्पद्यमाने च हेत्वन्तराद्धेत्वन्तरान्निरुध्यमाने च भावेतदुत्पत्तिहेतोविनाशहेतुरन्य इति सिद्धम् । न च नाशो नामान्यो यतः प्रत्यक्षगोचरचोद्यावकाश इति । धिगेतत् ! विनाशस्य भावादनन्यत्वे तद्धेतुर्भावहेतुरेव, भावहेतुरेव', "न भावोत्पत्तिहेतुः । तत्कथमुत्पत्तिहेतोरन्यो विनाशहेतुः ? कथं च पूर्वनिष्पन्नस्य पश्चात्तनो हेतुः ? पूर्वपर- भावश्चायमध्यक्षसिद्ध एव । १ किं चोत्पद्यमानं निरुध्यमानं च वस्त्वेकमनेकं वा ? एकत्वं तावद्विरुद्धधर्मा- ध्यासादयुक्तम् । अथ प्रत्यक्षेण तथा व्यवस्थानात् किं कुर्म इति चेत् ? एकप्रत्यक्षेण एकदैकाधारयोरुपलब्धौ साधुरविरोधः, नीलचतुरस्रतावत् । यदा तु भिन्नकालमध्यक्ष- द्वयमेकैकरूपग्राहि, तदा प्रत्यभिज्ञानमात्रमेव मिश्रयति । तचाप्रमाणमित्युक्तम् । ततो विरुद्धधर्माध्यासाद् भेद एव । एकत्र तु क्षणे विभागाभावान्न विरोधो व्या- वृत्तिभेदमात्रेणैकत्र भावात् । तथा हि स एव भावक्षणः प्रागभावादुत्पद्यमान उच्यते, पश्चाद्भावान्निरुध्यमान उच्यते । क्षणपरम्पराव्यापिन्यपि वस्तुन्येवमस्तीति चेत्- ६. महत्माहतसाहस' या ७. प्रागिति नास्ति पा ८. रूपमेदा श्र ६. 'मानो' इति नास्ति श्र १०. तावतोऽपि ........ .प्रत्यक्षव्यापार' इति नास्ति श्रा १. भाव्ये मा २. तत उत्पत्ति आ ३. सिद्धिः ४. प्रत्यक्षा श्र ५. भावादिन मा ६. मावहेतुरेवेति प्रान्तयोजना अ७. म. 'त्पद्यमाननि, विरुध्य ा १०, °मात्र इति नास्ति आ १. अवो भ२. °द्यविरोधो° ३. भावनिरुध्य प्र चश्र क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १३१ 'न, व्यापकद्वारेण "विरोधस्यैव सिद्धः। प्रथमक्षणेऽप्युत्पद्यमानो भावो वा' भावि- क्षणान्तरावस्थानेन व्याप्तो न प्राचीनावस्थिति क्षणमपि स्पृशति, निरुध्यमानश्वासी घरमक्षणे प्राच्यक्षणान्तरावस्थानेन व्याप्ती, न च भाविनीमयस्थिति क्षणमपि पृशतीति विरोध एव । क्षणे पुनरेकस्मिन्नेप' विभाग इति व्यावृत्तिमात्रभेदो न विरोधः। तस्मात् क्षणद्वयमपि स्थितिविवक्षायामुदयनिधनधर्मयोर्विरोधान्नकत्वम् । अनेकत्वपक्षे च प्राचीन वस्तु मुद्रादिपरिगणितविनाशहेतुव्यतिरेफेणापि निरुध्य- मानं स्वहेतोरेव नियतकालस्थितिदानसामर्थ्यमुद्दीपयतीति न विनाशहेतुः कश्चित् । अथापरिगणिता एव विनाशहेतवः, सत्र दुरुपलक्षः कश्चिद्धतुरनियिमानः स्वनियन्धनं निधनमादधीतेति किमयुक्तम् ? एवं तर्हि प्रतिक्षणमपि विनाश- संभावनाया न प्रच्युतिरिति व्यर्थं विनाशहेतुव्यवस्थापनम् । परिगणितस्य हि भूयो लक्षणस्य हेतोः प्रसिद्धप्रध्वंसलक्षणात् प्रागभावनिश्चयेन विनाशव्यवस्था माभूदिति सहेतुकत्वं विनाशस्य साधयितुमारब्धम्। सूक्ष्मतया तु दुरुपलक्षणस्यापि हेतोः स्वीकारे प्रयत्नवैयर्थमायातमित्यलं मिथ्याविकल्पेन । तस्मात् स्थितिमति वस्तुनि सर्वस्याकिश्चित्करत्वप्रतिपादनात् सन्तः स्वहेतुभ्यो जायन्ते ध्वंसन्ते च हेत्वन्तरेभ्य इत्यर्थपदमेतत् । तत् कुतः इदं मणिमन्त्रौपधमिन्द्रजालं भावेन शिक्षितं यदयमवि- कलान्यदर्शनप्रत्ययस्तदवस्थ एव कदाचिदध्यक्षः [52b] अत्यक्षश्चेति ? ननु क्षणिकनीतावेवायं दोप उक्तो युक्तश्च । यदाह शङ्करः,- न हि भावस्य निवृत्तेरुत्पत्तिमन्तरेण प्रागिव पश्चादपि स्वरूपहानिः, येनायं तदैवानुपलम्भविषयो न पूर्व हानौ वा पश्चात् सैवास्य निवृत्तरुत्पत्तिरिति । तद्युक्तम् , क्षणिकपक्षे हि प्रागिव पश्चादपि न स्वरूपहानिरिति साहसमेतत् । निवृत्तेरुत्पत्तिमन्तरेण स्वीक्रिय- माणाऽपि स्वरूपहानिरसङ्गतैवेति चेत् ? निवृत्त्यादिनानः पदार्थान्तरस्योत्पत्तिः भवतु मा वा भूत् , यत एवासौ क्षणस्थितिनियतोऽर्थः, तत एव क्षणान्तरमन्याप्नुवन क्षणान्तरे नास्तीत्युच्यते, स एवार्थो भावस्य क्षणान्तरे नाशो जात इत्यनेन वचसो- च्यते । नापूर्ववस्तूत्पादो विधीयते । छन्दत्तो हि वचसा प्रवृत्तिः । अर्थस्तु निरूपणीयः । तत्र यद्येकक्षणाधीनतया क्षणान्तरे "नियतसत्तावसायसिद्धिः, तायतैच चरितार्थो १. नेति नास्ति आ ५. दारेणैव विरोध अ६. वेति नास्ति न ७. दर्शयति भा. व्याप्ती श्र. १. मेव श्रा, भैष अ 10. विशाश.. तथा अ २. किमप्रयुक्तं न ३. नकारो नास्ति र १. प्रेति नास्ति पा ५. स्वीकारा पा ६, मध्यक्षथेति श्र ७. मागेव श्रा. विनयों श्रा १. नकारस्त्यक्तः १०. रसौगतैवेति श्री. नार्थः २. क्षणहरिण) मा ३. वचसा आ १. यत्र र ५. शत्ताया १३२ ज्ञानोमिननियन्धावली विनाशवादः, किमत्र कस्यचिदुत्पत्तिपर्येपणया ? न हि गृहे एव देवदत्तोऽरतीति सर्वत्रान्यत्र वस्त्वन्तरमभिधाननिरोधवोधनमिति न्यायः। तत्रापि प्रदेशान्तरेऽभावविधिरस्तीति चेत् ? अस्तु, तदर्थमेव नियमनिवन्धन- निपातप्रयोगात् । केवलं किञ्चिद् वस्तु विद्यमानमुत्पद्यमानं वा न प्रतीतिपथप्रस्थायि, निषेधमात्रस्यैव प्रतीतेः। तायतैव च देवदत्तमनुसरतः प्रवृतिनिवृत्तिपाटवमापनी- पद्यते । वस्त्वन्तरप्रतीतावपि हि विहितायां गृहादन्यत्र यावन्न/नियमानुसारेण देवदत्तस्य प्रसज्यात्मानं निषेधमवस्थापयति तावन्न सुस्थः । तस्मादस्पृष्टवस्तुरूपमभाव: मात्रमवश्यप्रतिपाद्यम् । न चान्यत्र नारतीत्यनेन वस्तुरूपं किश्चिद् विधाय तदेव परमस्ति न देवदत्त इति 'क्रमवती प्रतीतिरनुभवविषयः, यथा गृह एवास्तीत्यनेन नान्यत्रेति । भवतु चैवम् , तथापि पश्चादभावमात्रप्रतीत्यैव विश्रामः। अन्यथा परापरवस्तुरूपप्रति- पत्तावेव पुरुपायुपमुपयुज्येतर, न प्रकृतनिषेधयोधसिद्धिः । तस्माद् यथान निषेधमात्रं मन्दिरादन्यत्र देवदत्तस्य व्यवह्रियते, तन्मात्रमेव च देवदत्तस्यान्यनाभावः प्रतीति- गोचर इत्यादि व्यवहारस्याप्यर्थः, तथा एकत्रैव क्षणेऽस्ति भावः, क्षणान्तरे नास्ति । क्षणान्तरे तस्याभावः प्रतीयत इति निषेधमात्रमन्यत्र क्षणे ख्याप्यते, न वस्तुरूप- संस्पर्शः। नापि तदपेक्षानिषेधसिद्धयेऽपि । एवं स्वरूपहानिरित्यपि निषेधमात्र- व्यवहार एव । तत्र च न कस्यचिदुत्पत्त्या सत्तया चोपयोग इति कथमुच्यते निवृत्तेः उत्पत्तिमन्तरेण स्वरूपहानिरिति ? अतएव हानौ वा पश्चात् सैवास्य निवृत्तेरुत्पत्तिः इत्यपि प्रवाहापातः पातकवत्परिहार्यः। पश्चात् स्वरूपहानिरित्यपि हि पश्चानिषेध- व्यवहारमात्रम् , न तु [53a] कस्यचिद् वस्तुरूपस्योत्पत्तिरिति । स च निषेध- व्यवहारो देवदत्तस्यैवान्यत्र कचित् सत्तानियमप्रतिबन्धादव्यवस्थितसंवादी । एतेन यत् न्यायभूपणोऽप्याह, को ह्येवं श्रद्दधीत प्रत्युत्पन्नावस्थायामेव सन् भावः पश्चात्त्वसन् , न च पश्चान्नश्यतीति ? तत्रापि कः पुनरेवमाह, न पश्चात् नश्यतीति ? यदि 'पश्चान्नश्यति तदा पश्चान्नाशोत्पत्तिः स्वीकृतेति चेत् ? यदि त्वमेव वचसामर्थेपु स्वामी। ६. धाय न निषेध अ७. °मुत्पद्यमान इति नास्ति श्रा ८. चकारो नास्ति र है. यावनियमा° श्रा १०. मात्रेति नास्ति श्र १. प्रतीतैव अ २. पुरुषापुरुषमुपयुद्येत अ, पुरुषायुषमुह्येत श्रा ३. व्याप्यते ४. स्योत्पत्तिविधेः न ५. सत्तानिषेध...दध्यवसित अ६. व पश्चात् त्व' श्रा, वः पश्चात्वेन क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १३३ स्यादेतत् । द्विधा त्वर्थस्थितिः, प्रमाणानुसारिणी समयानुसारिणी च । प्रथ- मायां पश्चानश्यतीति पश्चादसन्निति व्यवहियत इत्येवार्थः समर्थितः । अतः प्रमाण- 'परायणेन कथमभिधातुं शक्यं पश्चादसन्न च पश्चान्नश्यतीति । द्वितीयायां तु न विरोधः।. यस्य हि पश्चानश्यतीति पश्चान्नाशोत्पत्तिरिष्टा तं प्रति पश्चादसन् । न सन् व्यवहर्तव्यो न च पश्चान्नश्यति । न चास्य पश्चान्नाशवस्तूत्पत्तिरिति कथमश्रद्धा- 'विपयः ? 'तदपरिनिष्ठितार्थतत्त्ववचनविभ्रममात्रेण ग्राम्यजनमनोहरेण समयनिर्वाह- मनोरथ इति कष्टम् । तस्मात् स्वहेतोरेकक्षणनियतस्थितिरुदभूद्भाव इत्येव नान्यदा सन् , न तु कस्यचिदुत्पत्त्या । हेतोस्तु ताहक् सामर्थ्य किं संभावनाविपय इति यदि चिन्तयसि', तदापि यदि जनने सामर्थ्य तदावश्यं केनचिद् रूपेण कार्यमुत्पादयन् क्षणमात्रस्थायि- नापि रूपेण किं १°नोत्पादयेत् ? सर्व तु रूपमस्पृशन् कार्य' कुर्याद्धेतुरिति कस्य श्रद्धाविपयः ? ततो यथायं भावो नियतदेशो नियतवस्तुसंस्थानाद्याकारः स्वहेतोरेव समुत्पद्यते, तथा नियतकालोऽपीति किमसंभाव्यमत्र ? न च देशादिनियमेन स्वरूप- संकोचमभाव एव भावस्य भावयतीति वाच्यम् । न ह्यभावो भावमुत्पन्नं वा सङ्कोचयेत् । कारणेन सह संभूय सङ्कुचितमेव चोत्पादयेत् । अत्र पक्षे पृथक् पौरुप- रहितः कारणसामग्रथन्तर्भूतोऽभावोऽपि नाम यदि भावसाधकः कश्चिदुपपादयितुं" शक्यः, किं नश्छिन्नम् ? याहशी तादृशी वा कारणसामग्री कार्य कुर्यात् । यथा तु नियतदेशाकारं कुरुते तथा नियतकालमपि कर्तुं कस्तस्याः शक्तिविघात इति ब्रूमः , यतस्तदर्थमर्थ्यते परोत्पत्तिः पश्चात् । प्रथमपतेऽपि किं तावत् स भावः स्वहेतोविश्व- रूप उत्पन्नो नियतः क्रियतेऽभावेन ? न वा केनापि रूपेण निष्पन्नः केनचिद् वा निष्पन्न एव न तु देशाकारकालैरिति विकल्पाः । अन्त्यस्तावदयुक्तः । येन हि रूपेण निष्पन्नः स एव तस्याकारः, स च न कचिद् भावमन्तरेण, कचिद् भावोऽपिन कदाचिदभवत इति कथमाकारादिपरिहारः ? माभूत् तथैवं केवलं केनचिद् रूपेणोत्पादयितुं शक्नुवतः स्वहेतोरन्यत्र किमालस्यमा "वा, प्रमाणेनैकत्र शक्तिनियमानिर्वाहात् ? मध्यमीये तु किंकृतः ७. भरसवस्तु° पा ८. निष्ठार्थ आ .. यदितयसि आ १०. नोदयेत् र १. रूपस्पर्शनकार्ये २. कारेः, पा. कारैः र ३, °वाहितः श्रा ४. °सामग्रामन्तर्भूत्वा पा ५. उत्पादयितुं श्र ६. विपात अ.. यत्तदर्थ आ ८. भावेऽपि अ. भाभूत्वैव आ १०. °मोया आ १३४ ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावली कारणभावः, राज[53b]प्रसादो या ? आयेऽपि कल्पे सकलत्रिभुवनाकारच्छेदन- सहाभावाकर्षिणः क्षणान्तरावस्थितिच्छेदनमात्रे अणीयसि कार्ये पर्यालोच एव नास्ति । ततो देशादिसङ्कोचकारिणेवाभावनाना पूर्वसिद्धेन सिद्धे कालसङ्कोचेऽपि किमकारणमन्यः कालान्तरभावी कारणान्तरापेक्षः सिद्धो य[] स्थायी गयेप्यते इत्युक्तप्रायम् । प्रत्यर्थ भेदोऽभावस्येति चेत् ? सर्वथाऽनुपलभ्यस्वभावत्वे साहसमेतत् । अतो व्योमादेः सर्वधर्मनिर्माणवत् सर्वतो व्यावर्तनमपि फि नेप्यते ? न च प्राचीन- मेवं व्यापारभावमनुभवः क्षमते । तस्मात् स्वकारणादेव देशादिनियत इव काल- नियतोऽपि जात इतिन स्थिरपक्षवत् क्षणिकपक्षेऽपि वीणादिप्रसङ्गः,भावस्यैवाभावात्। स्थिरपक्षे तु स चास्ति तदवस्थश्चेति न निवर्तते 'प्रसङ्गः । पदार्थान्तरोत्पत्तावपि तस्य तत्राकिञ्चित्करत्वात् । अप्रस्तुताभिधानंचभावनिवृत्ती प्रस्तुतायां 'वस्त्वन्तरोदयवर्जनात। १°न नु भावनिवृत्ती प्रस्तुतायां निवृत्तेरुदयोऽपदिश्यते' इति फिमप्रस्तुतमत्र ? ननु तावदेव निवृत्तिः प्रसज्यात्मा यावन्नोदयोपदेशः । उदये तु तत्पर्युदस्तपरत्वन्तर- विधानात् पुनरर्थापत्त्या निवृत्त्याकृष्टिः, न तु सैव निवृतिर्वस्तुत्वादेव, अन्यथाति- प्रसङ्गात् । . यत्तु शङ्करः, भावाभावान्तरवदर्थान्तरत्वाविशेपे कथं स एव तस्यैव निवृत्तिरिति चेत् ? अत्र वस्तुस्वभावैरुत्तरं वाच्यं येषां स्वहेतुभ्यः सहस्थितिविरोधेनैवोत्पत्तिः, न ह्यर्थान्तरत्वादन्यत्र सहस्थितिविरोधाभावे भावतन्निवृत्त्योरपि तस्याभाव इति न्याय्यम् , तयोरेव सहस्थितिविरोधस्य प्रमाणेन सिद्धत्वात् । न हि यथा कश्चिदर्थान्तर- तया अन्येषामहेतुरेवं स्वकार्यस्यापि माभूत् ताहगेतदपीति । एतदेव न्यायभूषणोऽपि, तदपि द्विविधस्यापि विरोधस्य घटनादपारतम् । यदि च विरोधादर्थान्तरस्यापि निवृत्तिभावो वरं मुद्गरस्यैवास्त्वित्यपि दर्शितम् । न च प्रत्यक्षमनुमानं वा निवृत्तौ प्रवृत्तम्। तद्विरोधश्च प्रमाणसिद्धोऽवश्यवक्तव्य इति सुन्दरम् । १. अन्येऽपि भा २. वस्थिति° पा ३. मात्रेण श्रा, कारिणेव श्रा ४. पेक्ष एव) र ५. सिद्धोप. स्थायी र ६. प्रत्यक्ष (1) पा ७. °कर्म अ ८. प्रसङ्गेना र १. वर्तनात् पा १०. नन्वभाव° श्र १. 'पदेश्यते श्र २. 'नोदयाप अ ३. सह्यर्थाथ ४. भाबेन र , सहस्थिति अ ६. स्याद्यघटना अ क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १३५ चहिधूमादौ तु हेतुफलभावः प्रमाणसिद्ध एवेति नार्थान्तरोदयवर्णनेऽपि तन्निवृत्ति- ख्यातिः | तस्मात्, अमेरर्थान्तरोत्पत्ती भवेत् काठस्य दर्शनम् । [*प्र. वा. १.२७२] न तस्य "किञ्चिद्भवति न भवत्येव केवलम् । [प्र. वा. ३. २७७] इति दुरतिक्रमो न्यायः । यत्तु न्यायभूपणः, यदि तस्य न किश्चिद् भवति ततः प्रपिपेधोऽपि न तस्य भवतीत्यप्रतिपिद्धस्वरूपस्तदवस्थत्वात् प्रागिवोपलभ्यतेति, प्रागेव परिहृतमेतत् । तथा हि प्रतिषेधोऽपि न तस्य भवतीति यदि प्रतिपेधाख्योऽपि पदार्थो नोत्पद्यत इत्यर्थः, तदा सत्यमेतत् , न तु तावतैवाप्रतिपिद्धस्वरूपत्वमर्थस्य, 'स्वहेतुतैव क्षणान्तरे 'प्रति- पिद्धताप्रतिपादनात् । [54a] अथ वाचनिकप्रतिषेधो विवक्षितस्तदा कस्तमपहस्तयति ? केवलमत्र पक्षे प्रागिवोपलभ्येतेत्यसंवद्धम् , न हि यो यदा नारित स तदोपलभ्यः । अन्यथा कान्यकुब्जस्थितोऽपि पाटलिपुत्रे दृश्येत । मान्धाताऽपि वाद्योपलभ्येत । नन्वद्य मान्धातुरमावस्तेन.नोपलम्भः । को वै अन्यथा प्राह ? केवलपष्ठीनिर्देशाद् भेदावसायेऽपि न ततो भिन्नः पदार्थो विधीयते, यावानेवार्थो मान्धाताद्य नास्ति तत्कालनियतसत्ताकत्वात् , तावानेव मान्धातुरद्याभाव इति। '°न नु समानमेतदपि यावानेवार्थो मान्धातुरद्याभाव इति तावानेव मान्धाताद्य नास्तीति । यदप्युच्यते-तत्कालनियतसत्ताकत्वादिति, तत्रापि तत्काल एवारतीति कालान्तरे अभाव एव प्रतिपाद्यत इति किमत्राधिकमभिहितम् ? उक्तमेवैतत् । 'तथाप्युच्यते, भेदाभेदनिर्देशयोरेक एवार्थस्तत्त्वतः, केवलं यदि भिन्नवस्तुसिद्धिःप्रमाणबलावलम्बिनी, तदाद्य नास्तीत्यस्यापि वाक्यस्याद्याभावोऽस्तीत्ययमेवार्थः। अथ भिन्नवस्तुबाधैव प्रमाणान्वयिनी, तदाद्याभायोऽस्तीति तावदस्तु। अद्याभावो जात इत्यस्यापि वाक्यस्याद्य नास्तीत्येवार्थो वेदितव्यः । प्रमाणान्वेषणे च दृश्यतया स्वीकृतस्यादर्शनमेव वाधकमुक्तं च साधकं च किश्चिन्नेत्यपि । अद्यानुपलम्भेऽपि •A. स्वोपशवृत्त्यनुसारी पाठः ७. दर्शनम् । न तस्येति नास्ति मा ८. स्वेति नास्ति अ६., प्रति- षिद्धतेति नास्ति भा ... नन्वस अ १. तत्काप्यु भ. .

झानश्रीमित्रनियन्धावलो तत्कालवर्तिनः कालान्तरे वस्त्वन्तररूपमरपृशता विरहमात्रेण सिद्धस्त्वमित्युपपा- दितम् । न च विरहमात्रेणेतिकरणशक्तिनिर्देशाद् वस्तुत्वप्रत्याशा, विवक्षापरतन्त्रत्वात् क्रियाकारकव्यवहारस्य, याति गन्धर्वनगरादेप बन्ध्यासुतः पदा' । मृगतृष्णाम्भसि स्नात्वा पित्रे दातुं जलाञ्जलिम् ॥ इति । सकलकारकशक्तियोगेऽपि वस्तुत्वाभावात् सर्वथा मिथ्येदमिति चेत् ? विवक्षा- परतन्त्रतामात्रेण दृष्टान्तोकृतत्वात् । क एवं साधुरभिदधीतेति चेत् ? न कोऽप्यभिधत्ता प्रकृतसिद्धरविरोधात् । न च साधोरप्येतत्पाठोऽसंभवी सर्वथा किं तत् साधुनाभिदधीतेति तदश्रुतवतः प्रश्ने तत्पाठमानेण साधुताक्षतेरभावात् । "कूर्मरोम्णां तु मिथ्यात्वं स्वीकृतमित्यपि किम- साधुनैव वक्तव्यम् ? नापि सर्वथा मिथ्यैवेदम् । तथा मान्धाता नास्तीति नाद्य स्थीयते मान्धात्रेति या व्यक्ता कर्तृशक्तिर्न वस्तुतां प्रत्युज्जीवयति । निषेध एव तस्या वर्तत इति चेत् ? अत एव विवक्षापारतन्त्र्यमपेतसन्देहम् । तस्मात् "कारकशक्तिनिर्देशेन वस्तुतासिद्धिप्रत्याशा फेनसंघातेन तोयतरणमनोरथ- मनुहरति । तदेवं नाभिधानाधीनमर्थतत्त्ववशेनेदं त्वभिधानमिति, भेदनिर्देश एवाद्य अभावोऽस्य जात इति भिन्नवस्तूत्पत्तिमिवासंशन अद्येदं नास्तीत्यस्य प्रसज्यप्रतिषेध- मानसूचकस्यार्थे स्थाप्यो, न विपर्यये, प्रमाणाशरणत्वादस्य विभागस्य । तत्काल- नियमेन कालान्तरेऽभावाभिधानं च सिद्धसाधनम् , धस्त्वन्तरोत्पत्तिरेव हि निपिध्यते कालान्तरे', [54b] न च प्रसज्यप्रतिपेधव्यवहारमात्रं प्रतिपिध्यते । तदस्य वाधविधानप्रतिपादनेऽपि न परमार्थसत् पदार्थान्तरसिद्धिः। तेन यदुद्वर्त्य वार्तिकश्लोकस्य न्यायभूपणश्चकार काव्यम् , अभावो यदि पश्चान्न भावस्तस्य किमिष्यते । सोऽपि न प्रतिषेधोऽयमभावस्य किमिप्यते ।। २. रूपस्पृशता आ ३. सुतो य अ ४. रोन्तुमि अ, रोनामि र ५ वतरण आ ७. एवार्था आ5. 'त्पत्तिनिरा र t, 'स्याथों अ.. विपर्ययः १. कान्तरे श्रा, कालान्तर अ २. न तु श्रा ३. वाधा ना ३. दुदत्य ा ४. नेति नास्ति श्रा , कारण° श्रा ६. पद.

तणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १३७ इति, तत् सिद्धसाधनं "वाधानिश्चयेन वा पश्चादभावव्यवहारप्रवर्तनमानस्येप्टत्वाद वस्तूत्पत्तरेव प्रतिपिद्धत्वात् । ननु केयं वाचोयुक्तिः, अभावव्यवहारमात्रमिष्यते पश्चान्नाभाव इति ? एवं .हि सति विसंवादिताप्रसङ्गोऽभावव्यवहारस्य, अभावश्च मिथ्येति भाव एव प्रतिपेध्यस्य 'स्यात् । प्रतिपेधनिषेधश्च विधानात् कीदृशोऽपरः । [प्र. वा. ४. २२१] इति न्यायस्य स्वयं प्रतिज्ञानात् । स चाभावो भवन् पश्चादेवेति स्फुटतरमस्य कादाचित्कत्वात् सहेतुत्वं वस्तुत्वं चेति । तथा च स एवाह, यस्य भावस्य पश्चादभावः स एव नाश इत्युच्यते । कथं भावस्य विनाशोऽन्यो वा कश्चिन्नोपलभ्यते ? अथ भावस्य विनाश उच्यते, किं तु स भवतीति नोच्यते, भवतीत्यभिधाने को दोपः ? भाव एव स्यादिति चेत् ? तत्किमिदानीगभिधानादेवार्थस्य रूपपरिवर्तो भवति ? यदि च भवेत् ततो जायत इत्युच्यताम् । जन्माप्यभावस्य कुत इति चेत् ? कादाचित्कत्वात् । अकादाचित्कत्वे तु प्रत्युत्पन्नावस्थायामप्यभावः स्यादिति । अनोच्यते, व्यवहारशब्देन तावदस्माकं निश्चयवचसी अभिमते, वचनं च विकल्पेन 'सहकविपयमेव । विकल्पस्य च प्राह्याध्यवसायभेदेन द्विविधो विषयः । तत्र यत्प्रतिभासं विकल्पज्ञानमाजायते तद् ग्राह्यमुच्यते । यदाश्रये तु प्रवृत्तिनिवृत्ती तद्ध्यवसेयम् , यथा पश्चादभावो भावस्यैव जात' इत्यस्यैव विकल्पस्यार्थान्तरोत्पत्तिः साक्षानिर्भासमाना' ग्राह्या, तद्भावार्थक्रियार्थिनो 'निवृत्तेराश्रयभूता च तद्विविक्त- तत्कालदेशस्वभाववस्त्ववस्थाध्यवसेया, यतरतद्विकल्पोदये विनाशाख्यवस्तूत्पत्ति- परामर्शविमुखः प्रतिषेध्यभावार्थक्रियार्थी तद्देशकालात्मनि वस्तुनि न प्रवर्तते, अपि तु निवर्तते । ततस्तद्देशकालवस्त्ववस्थाध्यवसेय उच्यते । तत्र प्रतिभासमानवस्त्वन्तरापेच्या व्यवहारमात्रमुच्यते, यत्नेन निरूपयता नयनसहस्रेणाप्युदीयमानपदार्थान्तरस्यानुप- लब्धेः। ततस्तद्विसंवादेऽपि यत्र प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां परिनिष्ठितव्यापारो विकल्पः संपद्यते, तमध्यवसेयं विषयमपेक्ष्य न विसंवादसंवादः। अध्यक्सेये च संवादेतरचिन्ता, न ५ पाचानि अ, बाधनि पा ६. चाभवन् १७, भावात् र ८. सदैक आ .. पश्चाद्धावोऽस्य जात अ १०. निर्मासं मनोग १ निवृत्ति २. सम्वासः श्रा १३८ ज्ञानोमित्रनिवन्धावलो प्रतिभासिनि । तदयमव्यापकोऽपि यदि न्यायः प्रकृते तावदवसेयसंवादेनव संवाद- मनुशिष्मः । प्रतिभासिनि तु विसंवादः साध्य एव यदि सिध्यति प्रसन्नाः देवताः, किमत्रभवति]: [55a] कोपेन ? तस्मादभावविकल्पप्रतिभासिनः कार्यरूपस्य मिथ्यात्वेऽपि नाभावव्यवहारस्य विसंवादिता, अध्यवसितार्थयाथात्म्यस्य सत्त्वात् । तस्य च कल्पितरूपस्य मिथ्यात्वेऽपि भावविरोधिनः प्रच्युतिमात्रस्य व्यवहर्तव्यैफरूपस्य मिथ्यात्वमिति न वस्तुनिषेधे भावप्रसङ्गः। तस्य तु प्रच्युतिमानस्य निपेचे स्यात् । न च सा तेन रूपेण प्रच्युति- मात्रात्मना प्रतिषिध्यते । किं तु वस्तुरूपतया कल्पितया । ननु वस्तु न भवतीत्ययमेव प्रतिषेधः । तथा च सा प्रच्युतिरस्ति न वेति प्रश्ने यद्यस्ति कथं न वस्तु ? नास्ति चेत् कथमप्रतिषेधः? उच्यते, वस्तुविरहमात्रस्य वस्तु- त्वारोप एव निषेधः। न वस्तुत्वनिषेधस्तन्निषेधः । ततः प्रच्युतिररतीति न प्रच्युति- रूपात्प्रच्यवत' इत्ययमेवार्थः । घटोऽस्तीत्यपि हि घटरूपाप्रच्युतिमात्रमापद्यते । न त्वस्ति प्रयोगमात्रेण कल्पितस्यापि त्रैगुण्यमयत्वादेविधिः। यथा च प्रतिपिद्धघट- रूपादतिरिक्तरूपापेक्षैव नास्ति घटो नित्यतया क्षणिकतया वेति साधु, तथा नास्ति प्रच्युतिरित्यपि वस्तुत्वेनेत्यपेक्षैव साधु । निरुपाधिस्त्वस्ति प्रच्युतिरिति तत्स्वरूपा- प्रच्युतौ न दुष्यति । यावञ्च न 'प्रतिषेध्यभावरतावत्प्रच्युतेः स्वरूपाप्रच्युतिः, परस्परा भावरूपत्वादनयोः । अतएव, निवृत्तिर्यदि तस्मिन्न हेतोवृत्तिः किमिष्यते । सापि न प्रतिषेधोऽयं निवृत्तिः किं निपिध्यते ।। [प्र. वा. ४. २२४] इति दुर्लवोऽयं न्यायः । एवम् , अभावो यदि पश्चान्न इत्यनेन पश्चादभावाख्यविरहमाशङ्कय', भावस्वस्य किमिष्यते - ३.. सितिनि[?] आ४. विति नास्ति ५. °मत्रभवः भ, आ ६. स्यात्तेन र ७. मात्रेति नास्ति मा ८. प्रच्यव इ° पा . °मापाद्यते श्रा १०. विधेः १. पिद्ध[?श्रा२. °दभावविभ क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १३६ इत्युच्यते यदि तदा न दोपः । यस्य हि यदास्तीत्यस्य प्रत्यनीकं नास्तीति विरहमात्रम- वस्तुरूपं कल्पनाविपरिवति प्रतिपिध्यते, तस्य तदा नियमेनास्तीत्येवं रूपमन्वर्मात्राया- मुपस्थानमासादयति । यदा तु पश्चाद्विरहमात्रमप्रतिक्षिप्य पश्चाद् भवति जायते चेति विकल्पविवर्वयशाद् वासनावशगाद्वस्तुरूपस्य कल्पितस्य निषेधः, तदा कर्थ विरहमानप्रतिक्षेपप्रभवो भावप्रसङ्गः, यतो भावस्तस्य किमिप्यते इत्युच्यते ? न हि घटः कल्पितरूपनिपेचे स्वरूपात प्रच्यवमासादयति, उदफधारणाद्यर्थ- क्रियाविरहप्रसङ्गात् । न व प्रच्युतेः५ स्वरूपोल्लेखो वस्तुत्वप्रत्याशायाः पूरफः, असत्स्वभावो बन्ध्यासुत इत्यादिवत् , स्वभावावस्थाननिवेशनेऽपि तदयोगात् । असिद्धो हेतुरित्यादिवद् वा। वस्मात् नाशः पश्चाद् भवति जायते मुद्गरादिभ्य इति वानव्यवहारमात्रमप. लप्यते । तत् प्रतिभापितं तु कादाचित्कत्वादि वस्तुरूपं नारतीति त्रूमः न च वस्तु' यावद् व्यवहारोपस्थापितं तत्सर्व वस्तुतत्त्वमिति शक्यम् , शास्त्रप्रणयनानर्थक्यप्रसङ्गात् । व्यवहारं तु वितथमुपदर्शयन्नपि मूलबलावलाभ्यां कश्चिदुपादेयो हेयश्च कश्चिदिति विभागः सुभगः। मूलं चाध्यवसेयमिति [55b] दर्शितम् । तस्मात् तत्त्वचिन्तायाम् । न भावो' भवतीत्युक्तमभावो भवतीत्यपि । पश्चादभावो भवति भावस्यैवानपायि वा ॥ [तुल प्र. वा. ३. २७८] [त]था च पञ्चान्न भवति भावः स्वकालमात्रनियत इत्येव' कथ्यते । अतो. नार्थान्तरोत्पत्तिरिति न क्षणभङ्गपक्षे तादवस्थ्यादुपलम्भादिसंभवः । किं तु स्थिरपक्ष एवेति स्थितम् ।। नार्थस्तावत्स्वयमुपरतो नाशहेतोर्मुधात्व- 'प्राप्तेर्दण्डादपि न निधने व्यापृतेस्तस्य गीतेः। २. तदा न दोष इति नास्ति मा ४. जायते चेति नास्ति । ५. प्रच्युतिः श्रा ६. ल्लेखा अ. ७. स्वभावस्थाने अ.. ततःभ ६. पस्तु इति नास्ति श्रा १०. 'हारोप इति प्रान्तयोजना अ 1. भाया आ २. स्यैवेत्यनपायिको आ. तथा चेति नास्ति अ. भवतीति अ५. स्वकारण आ इ. नियत एव ा ६, अर्थो भा७, शिम . मुध° आ६. प्राप्तदरडा भा ज्ञानोमित्रनिवन्धायलो प्रतिभासिनि । तदयमव्यापकोऽपि यदि न्यायः प्रकृते तावदवसेयसंवादेनैव संवाद- मनुशिष्मः । प्रतिभासिनि तु विसंवादः साध्य एव यदि सिध्यति प्रसन्नाः देवताः, पकिमत्रभव[स]: [55a] कोपेन ? तस्मादभावविकल्पप्रतिभासिनः कार्यरूपस्य मिथ्यात्वेऽपि नाभावव्यवहारस्य विसंवादिता, अध्यवसितार्थयाथात्म्यस्य सत्त्वात् । तस्य च कल्पितरूपस्य मिथ्यात्वेऽपि भावविरोधिनः प्रच्युतिमात्रस्य व्यवहर्तव्यैफरूपस्य मिथ्यात्वमिति न वस्तुनिषेधे भावप्रसङ्गः । तस्य तु प्रच्युतिमानस्य निषेधे स्यात् । न च सा तेन रूपेण प्रच्युति- मात्रात्मना प्रतिपिध्यते । किं तु वस्तुरूपतया कल्पितया। ननु वस्तु न भवतीत्ययमेव प्रतिषेधः । तया च सा प्रच्युतिरस्ति न वेति प्रभे यद्यस्ति कथं न वस्तु ? नास्ति चेत् कथमप्रतिषेधः १ उच्यते, वस्तुविरहमात्रस्य वस्तु त्वारोप एव निषेधः। न वस्तुत्वनिषेधस्तन्निपेधः । ततः प्रच्युतिररवीति न प्रच्युति- रूपात्प्रच्यवत' इत्ययमेवार्थः । घटोऽस्तीत्यपि हि घटरूपाप्रच्युतिमात्रमापद्यते । न त्वस्ति प्रयोगमात्रेण कल्पितस्यापि "वैगुण्यमयत्वादेविधिः। यथा च प्रतिपिद्धघट- रूपादतिरिक्तरूपापेक्षैव नास्ति घटो नित्यतया क्षणिकतया वेति साधु, तथा नास्ति प्रच्युतिरित्यपि वस्तुत्वेनेत्यपेक्षैव साधु । निरुपाधिस्त्वस्ति प्रच्युतिरिति तत्स्वरूपा- प्रच्युतौ न दुष्यति । यावश्च न 'प्रतिषेध्यभावरतावत्प्रच्युतेः स्वरूपाप्रच्युतिः, परस्परा- भावरूपत्वादनयोः । अतएव, निवृत्तिर्यदि तस्मिन्न हेतोवृत्तिः किमिष्यते । सापि न प्रतिषेधोऽयं निवृत्तिः किं निपिध्यते ॥ [प्र. वा. ४. २२४] इति दुर्लङ्घोऽयं न्यायः । एवम् , प्रभावो यदि पश्चान्न इत्यनेन पश्चादभावाख्यविरहमाशङ्कय', भावस्वस्य किमिष्यते , ३. सितिनि[]श्रा ४. स्विति नास्ति ५. °मत्रभवः भ, मा ६. स्यात्तेन र ७. मात्रेति नास्ति प्रच्यव इ° पा . °मापाद्यते ना १०. विधेः न १. °षिद्ध[?] श्रा२. "दभाववि में क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १३६ इत्युच्यते यदि तदा न दोपः । यस्य हि यदास्तीत्यस्य प्रत्यनीकं नास्तीति विरहमात्रम- वस्तुरूपं कल्पनाविपरिवर्ति प्रतिपिध्यते, तस्य तदा नियमेनास्तीत्येवं रूपमन्तर्मानाया- मुपस्थानमासादयन्ति । यदा तु पश्चाद्विरहमानमप्रतिक्षिप्य पश्चाद् भवति जायते चेति विकल्पविवर्तवशाद् वासनावशगाद्वस्तुरूपस्य कल्पितस्य निषेधः, तदा कथं विरहमात्रप्रतिक्षेपप्रभवो भावप्रसङ्गः, यतो भावस्तस्य किमिप्यते इत्युच्यते ? न हि घटः कल्पितरूपनिषेधे स्वरूपात् प्रच्यवमासादयति, उदफधारणाद्यर्थ- क्रियाविरप्रसङ्गात् । न च प्रच्युतेः५ स्वरूपोल्लेखो वस्तुत्वप्रत्याशायाः पूरफः, असत्स्वभावो बन्ध्यासुत इत्यादिवत् , स्वभावावस्थाननिवेशनेऽपि तदयोगात् । असिद्धो हेतुरित्यादिवद् वा। वस्मात् नाशः पश्चाद् भवति जायते मुद्रादिभ्य इति वालव्यवहारमात्रमप- लप्यते । तत् प्रतिभापितं तु कादाचित्कत्वादि वस्तुरूपं नास्तीति धूमः । न च वस्तु' यावद् व्यवहारोपस्थापितं तत्सर्व वस्तुतत्त्वमिति शक्यम् , शास्त्रप्रणयनानर्थक्यप्रसङ्गात् । व्यवहारं तु" वितथमुपदर्शयन्नपि मूलवलायलाभ्यां कश्चिदुपादेयो हेयश्च कश्चिदिति विभागः सुभगः। मूलं चाध्यषसेयमिति [55b] दर्शितम् । तस्मात् तत्त्वचिन्तायाम् , न भावो' भवतीत्युक्तमभावो भवतीत्यपि । पश्चादभावो भवति भावस्यैवानपायि वा ॥ [तुल प्र. वा. ३. २७८] [त]था च पश्चान्न भवति भावः स्वकालमाननियत" इत्येव' कथ्यते । अतो. नार्थान्तरोत्पत्तिरिति न क्षणभङ्गपक्षे तादवस्थ्यादुपलम्भादिसंभवः। किंतु स्थिरपक्ष एवेति स्थितम् ॥ नार्थस्तावत्स्वयमुपरतो नाशहतोसुधात्व- 'प्राप्तेर्दण्डादपि न निधने व्यापृतेस्तस्य गीतेः। २. तदा न दोष इति नास्ति भा ४. जायते चेति नास्ति पा ५. प्रच्युतिः आ ६. ल्लेखा अ. ७. स्वभावस्थाने अ८. वतःहै. वस्तु इति नास्ति पा १०. °हारोप इति प्रान्तयोजना म १. भावा पा २. स्यैवेत्यनपायिको आ ३. तथा चेति नास्ति अ१. भवतीति अ५, स्वकारण आ ६. नियत एव ा ६, अर्थो मा ७, शिम. मुधा . प्राप्तदएडा मा १४० ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धारलो नापि ध्वंसात् 'परिघवदतो भिन्ननाशप्रसक्तः कस्मान्नैप' सुरति चटकालोपवृत्तं किमेतत् ।। इत्यन्तरश्लोकः। क्षणिकत्वे तु, स्वकारणादेव यथान्यरूप- विच्छिन्नरूपा समुदेति भावः। विच्छिन्नभिन्नक्षणवृत्तिरेवं स्वकारणादेव न जायते फिम ।' इत्युक्तम् । अभावतोऽर्थान्तररूपबाघे तत्राप्यभावान्तरमीक्षणीयम् । तत्र यदयमाह, प्रदोपप्रकाशवनानवस्थेत्येके इति । तत्रोच्यते, प्रदीपदृष्टान्तमतं न कान्तं स्वरूपसन्दर्शनविप्रयोगात् ॥ दृष्टो हि प्रदीपः परप्रकाशनशक्तियुक्तः कथमपह्रोतुं शक्यः ? अभावस्य पुनः स्वरूपवेदनं स्वप्नेऽपि दुर्लभम् । तत्र क एवं धृष्ट आकाशचित्रमाचरतु एतद्भावेऽयमरय भेदः, तदभावे चान नास्ति, स्वयं चानेन रूपेण भिद्यमानो नान्यमपेक्षत इति ? तत् कथं प्रदीपेन साम्यम् ? किं च, प्रदीपवञ्चेदयमप्यभावो भिनत्ति भावं च विभिद्यते च । स एव भावोऽप्युदितः स्वहेतो- भिनत्तु भावं च विभिद्यतां च ।। न ह्येवमभिधीयमानं वदनं वक्रयति । अदर्शनादन्यपौरुपाभावस्य । न च दृष्टान्तमात्रात् साध्यसिद्धिः, हेतुस्तद्भावसाधनायाभावे उपादीयमानः कोऽसावस्ति यो नाश्रयासिद्ध इति ? १०. पलिधन १. कानप या २. चकालोप पा ३. रूपः विच्छिन्न श्रा, वस्थात्येके श्री ५. काष्टान्त पा ६. तत्रेति नास्ति मा ७. °माचरन्त था. भावो भिनत्ति इति नास्ति श्रा. सिद्धिमा .

क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुफविनाशाधिकार: १४१ यत् पुनराह, घयं तु पश्यामः । तत्रानवस्था नाभ्युपगम्यते यत्रानवस्थायां फिश्चिद् दृष्टं विरुध्येत, न चान दृष्टं किञ्चिद् विरुध्यते । या तावद् घटस्य पटादिभ्यो व्यावृत्तिः, तयैव घटादिभ्यो व्यावृत्तः सिद्धः । तत्र व्यावृत्त्यन्तरानवरथायां न फिश्चि विघटितम् । व्यावृत्तिव्यावृत्तिपरम्पराग्रहणोपक्षीणशक्तित्वाद् वस्तु व्यावृत्तं न सिध्य. तीति चेत्- न, 'विशेषणविपर्यस्तानामपि ग्रहणानभ्युपगमादिति । तत्राप्युच्यते, स एस्तु नाभ्युपगमोऽत्र परम्पराया भावस्य तद्ग्रहपरम्परयास्तमाप्तः । नेष्टं विशेपणविशेषणवेदनं चेत् न्यायः समान इति नैप ततो विभागः ॥ अगृहीवमपि किल विलोचनं ग्राहयति रूपमिति तद्विशेषणविशेषणमगृहीतमपि विशेपणं प्राहयतीति' मन्यमानस्य प्रथममपि विशेषणमगृहीतमेव प्राहयिष्यति विशेष्यमिति कृतं तद्महणेनापि । न चायं विशेषणक्रमः। ततो यथा प्रथममेवे विशेपणमहणमनपेक्ष्य लक्षयितुं विशेष्यमशक्तं तथा द्वितीयाद्यपीति कथमयं विभागः [56a] शोभामभ्येति ? यथा ह्यभावोपाधिग्रहणमन्तरेण सङ्कीर्णग्रहणभीतिः, तथा" सोऽप्युपाधिरसङ्कीर्णोऽगृह्यमाणः कथं परभेदको नाम, स्वयं विष्टम्भिद्रव्यवत् ? एवं परम्परापेक्षायां व्यावृत्तवस्तुनः कल्पैरपि ग्रहणाभावादरतमयो दुर्वारः । यदि च विशेषणमभावः तदा' स्वहेतोरेव भिन्नभावसंभवे भिन्नदर्शनविकल्पन- योरर्थापत्त्या सिद्धेः, किमभावेन ? न हि भिन्नमभिन्नमनुभवितव्यमभ्रान्तप्रत्ययेन । नापि भिन्नमनुभूतं भिन्नसङ्कल्पविरोधि । अथाभावमन्तरेण न भिन्नं नाभिन्नं", क तर्हि कारकव्यापार इत्यभावः कारक एव स्वीकृतो भवति । तथापि स्वहेतोरेव भिन्नोत्पत्ती सर्वमविरुद्धमिति नोपाधिवादः संवादविषयः । यचाह- अथवा निर्विकल्पकज्ञानेन व्यावृत्तिव्यावृत्त्यानन्त्यमपि गृहीतमिति, तत्रापि, १०. यत्तावद्भ १. विशेपण' इति नास्ति श्रा २. विणानामपि ध ३. सत्यन्तु म १. स्तनाते। अ५. विशेषण' इति नास्ति पा ६. विशेष प्राहमियतोति मा कुतः श्रा ८. द्वितीयाद्यापीति मा है. शोमासमध १०. प्रहक्षीतितया श्रा.. तदा २. °मात्रान्त°ा ३. नान्तेषिमा १, विरोधे अ५. मन्तरे भिन्नभिन्नः ६. सर्वविरुद्ध अ७. मन्त्या र ... . १४२ ज्ञानश्रीमित्रमिवन्धावली - निर्भासमाह यदयं हृदि निर्विकल्पे पत् कीपिकावरणमप्यजहादलज्जः । यत्रैकमप्यनुपलभ्यमभायनाम्ना' स्वव्यापिनो स्फुरति वन परम्परेति ॥ मृषावादश्वेदारब्धः किमन नभृत्येनेत्यनुरूपमेव न्यायभूपणस्य, यदप्ययं लिखति, ननु स्वरूपेण बुद्धं घ्यावृत्तमव्यावृत्तं वा ? यदि व्यावृत्तं, तदाऽनर्थिका 'व्यावृत्तिः । न चेद् व्यावृत्तं, वस्तुसङ्करप्रसङ्गः । स्वरूपेणेति फोऽर्थः ? किं व्यावृत्ति विना, किंवा व्यावृत्तिव्यतिरिक्तन रूपेण ? व्यावृत्तिं विनेति न युक्तम् , व्यावृत्तेनित्यधर्मत्वात् । यो हि धर्मः कदाचिद् भवति तेन धर्मेण विनाऽपि धर्मी व्यपदिश्यते', यथा फुण्डलेन विना पुरुपोऽकुण्डली, नाशात् प्रागनष्ट इति । न च वस्त्वन्तराद् व्यावृत्तिविहीनं वस्तु कदाचित् , यथा न गोत्व- विहीनोऽस्ति गौः, नौष्णविहीनोऽमिः। अथ व्यावृत्तिव्यतिरिक्तेन रूपेण व्यावृत्तमित्यभिप्रेतम् ? तदिष्ट- मेवास्माकम् , भेदाभ्युपगमात् । न चैवं व्यावृत्तिरनर्थिका । यदि व्यतिरिक्तेन धनेन धनी पुरुषः, किमेतावता धनं व्यर्थ भवेत् ? तस्मादितरेतराभावोऽपि भावादर्थान्तर- मेवेति, तदपि विधूतम् । यस्मात् न खलु वस्तुसती व्यावृत्तिमनुमत्यान्यदर्थ चोद्यमेतत्। किं तु व्यावृत्तप्रत्ययेऽसामर्थ्यवैयर्थ्याभ्यामनुपयोगान्न तद्धनेन व्यावृत्तिसिद्धिरिति चोद्यार्थः । तत्र प्रथमपते वैयर्थ्यमुक्तम् । द्वितीये 'त्वसामर्थ्यमभिप्रेतम् । अयं चार्थः, यदि व्यावृत्तस्वभावो भावः स्वहेतोरुदयवान् , तदा तदुपजनितया प्रतोत्त्या व्यावृत्त' एव प्रत्येतव्यः। १°व्यावृत्तिलक्षणमर्थान्तरं विनापि न हि व्यसनमेवैतदर्थस्य प्रमाणेन वा केनचिवधारितम् , यत्' मया प्रत्ययान्तरसाकल्पेऽपि तामन्तरेण न स्वज्ञानमुत्पादनीयमिति । नापि ज्ञानस्य तदुत्पादितस्य तया विना तदग्रहणमहो' नाम । तदियमनथिका व्यावृत्तिः3 व्यावृत्तप्रत्ययस्यान्यथापि संभवान्न कल्पनोया। . ८. कोपिका अा है. नाना पा १०. दूषणस्य पा १. मधिकारव्या अ२. व्यावृत्तिरिकेन म ३. दीश्यते मा १, रूपेण स्वरूपेण पा ५. विधुत° अ, विप्लुत° ६. तबलेन अ५. तत् अ 1. द्वितीये तु अ६. प्रवृत्त्यावृद्धया प्रा ... नक्षण° र १. यदिति नास्ति थ २. चिरादप्रहो अग्रहण ३. व्यावृत्तिरिति नास्ति श्रा, तदेव योजितम् अ " क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १४३ अथ न [56b] स्वहेतोया॑वृत्त उत्पन्नो भाव उत्पन्नश्च । ततः सकीर्णस्व- भावस्योत्पन्नस्य व्यावृत्तिरेवासती कथं व्यावृत्तप्रत्ययमुत्पादयेदित्यसमा । एवं च चोद्यप्रक्रमे सिद्धामेव व्यावृत्तिमवस्थाप्य व्यावृत्तेनित्यधर्मत्वादि कुत्रोपयोगि ? न ह्यनेन प्रथमपक्षोक्तवैयर्थ्यपरिहारवार्ता । तथा हि व्यावृत्तप्रत्ययसामर्थ्याद् व्यावृत्तिः कल्प्यते', स च व्यावृत्तप्रत्ययोऽन्यथासिद्ध इति किमस्याः कल्पनयेति चोधे व्यावृत्तिर्नाम नित्यो धर्मः, अतस्तेन विनेति न शक्यमित्युत्तरवादिनः किं फेन सङ्गतम् ? यावता व्यावृत्तिव्यतिरेके स्थित्यैव व्यावृत्तप्रत्ययस्यान्यथानुपपत्तिवादस्यायं नावसरः, तद्विधूय सिद्धान्तमानकथया किमत्र ? न च विनाशात् प्रागनष्ट इत्युदाहतु युक्तम् , विनाशस्य भेदासिद्धः। न व्यावृत्ति- विहीनं वस्त्वित्यपि व्यावृत्तेस्तात्त्विकाभेदे सिद्धसाधनम्, 'भेदासिद्धिः दृष्टान्तेऽपि. अतद्वयावृत्तिरूपयोर्गोत्वौप्णत्वयोर्गवामिभेदेन दर्शयितुमशक्यत्वात् । ययात्रैव पक्षे द्वितीयं विकल्पितमनेन, किं वा व्यावृत्तिरिति व्यतिरिक्तन व्या- पारेणेति, तदनभ्युपगमेनैव गतम् , स्वरूपेण व्यावृत्तं बुद्धमिति विश्वस्माद् व्यावृत्त रूपं बुद्धमित्येतस्यार्थस्य विवक्षितत्वात् । न चाधवैफल्यपरिहार इत्युक्तम् । नापि धनिदृष्टान्तेन भिन्नव्यावृत्तिसिद्धिनियमहेतोरभावात् धनवद्वा' संयोगसमवायानपेचो, विशेषणान्तरस्य दण्डपाएडरत्वादेरपि संवन्धव्यवहारः स्यात् । तस्मान्नेतरेतराभावो नाम कश्चित् , स्वहेतोरेव परस्परव्यवच्छिन्नस्योत्पत्तेः। एवं कालान्तरव्यवच्छिन्नस्यापोति । न विनाशहेतुना किश्चित् । तद्यम्', अपेक्षेत परः कार्य यदि विद्येत किञ्चन । [प्र. वा. ३. ५७६] इति सिद्धो न्यायः । किमत्र पिष्टपेपणेन ? नाशोऽद्य , जात इति नान्यपदार्थभावो भावः स्वकालनियतस्तु स नान्यदाऽस्ति । १. व्यावृत्तमुप्र° अ५. 'त्यसमयोः र ६. कय्यते पा ७. किहोनसंहृत आ. स्यानवसरः श्रा १. व्यावृत्ते तामा१०. सिद्ध साधनं अ.. मेदे असि आ २. स्वरूपेणे या ३. ध्वनिवद् मा मा... तदन्या ५ अपेक्षितः अ६. किञ्चनेह ७. भावा मा अन्यभम.

१४४ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो नास्त्यन्यदेत्यपि परोदय एव यस्य तस्य प्रसज्यविपयास्तमये प्रसङ्गः॥ पुनरयं प्रसज्यपर्युदासयोर्भेदसाधनार्थमभावभावव्यवहारविषयत्वेन विभाग प्रत्यपीपदत् , तद् भवतो भाव भावान्यतेत्यत्रान्तरे तिरस्कृतम् । न हि न्यायसिद्धस्य समयमात्रेण वाधनं साधु । तथा हि, यजायमानमुपलक्षितमर्थकारि भावात्मना व्यवहरन्ति तदेव सन्तः । सोऽयं न यः समयतो यदि भगभागी' भावानवस्थितिरियं न च पर्युदासः॥ यदा हि मूर्तामूर्तसप्रतिघाप्रतिघसनिदर्शनानिदर्शनदूरासन्नस्थूलसूक्ष्मादिप्रकारेषु कश्चिद् भावमभावं वा कश्चित् स्वेच्छावशादभिदधीत । विन्ध्यवन्ध्यासुतादिकम् अभावभावं वा", तदायातमव्यवस्थानं भावस्य । न चैवं क्षतिः । स्वसमयानुरोधात् अभिधानभेदसंभवात् । [57b] केवलं किमिदानी पर्युदस्तं वस्तु व्यवहियताम् ? तस्मात् समयानुरोधादभावशब्दाप्रवृत्तावपि एकस्य कारणापेक्षसंभवस्योपालम्भमाजो वा, अन्यस्ताहगेव पदार्थः पर्युदस्तो वक्तव्यः । तत्कथमभावशब्दसङ्केतमात्रेण पर्युदासव्युदासः? यदि पुनरुपलम्भसंभवावप्यभावाभिमतस्य समयमात्रतन्त्रावित्युच्यते, सदा वास्तवः प्रसज्यप्रतिषेध एवायं न पर्युदास इति न दोपः । अनेन तु न्यायविन्मानिना न्यायागतं तमेव प्रकारमुल्लङ्घय संभवोपलम्भार्थक्रियाशक्तयश्चाभावस्य भाविक्यः अभ्युपगन्तव्याः। पर्युदासप्रत्यनीकप्रसज्यप्रतिपेधता चेति किमतोऽपि व्यसनमनवसान- मन्यत् ? यचायमाह, न धुत्पत्तिर्भावस्य लक्षणं येन निवृत्तिभवन्ती भावः स्यादनुत्पत्ति- मतामप्याकाशादीनां भावत्वादिति । तत्रापि, पाणिनेन नदी गङ्गा यमुना च स्थली नदी । अभवमपि भावोऽस्य न भायोऽस्य भवन्नपि ॥ 1. दित्यहि १७. प्रज्य भा. भाभम २. मप्रतिष्ठाप्रतिष आ ३. कधिकधित म १. कश्चित्तचित् अ५. °मभावमभावम्वा भ ६. पर्युदस्तो वळव्यः इति नास्ति र ७. पालम्भ' स, मत्तार.. प्राणि भ, र घणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १४५ नरः स्वातन्त्र्यमापन्नो यदिच्छति करोति तत् । हमयत्र समानोऽयं.न्यायो न्यायविदां मतः ॥ नदीसंज्ञानिपेऽपि नावगाहस्य 'याधनम् । १ भावसंज्ञानिपेघेऽपि पर्युदासो न थाध्यते ।। उपलम्भार्थशक्तस्य कारणापेक्षजन्मनः । सर्वस्य पर्युदस्तत्वं वस्त्वन्तरमपेक्ष्य हि ॥ अभावसंज्ञाषिरहे पर्युदासव्यवस्थितिः । न कापि सिध्येत् सर्वत्र संज्ञायाः' सुलभत्वतः ।। यचेदं स्वरूपनिवृत्तिलक्षणा' घोत्पत्तिः प्रध्वंसस्येप्यते, न तु प्रागसतः सत्ता- संबन्धलक्षणा कारणसमवायलक्षणा वेति, तत्रापि, स्वरूपस्यैव नियुत्तिः सर्वत्रोत्पत्तिरुच्यते । प्रक्षिप्य समवायं तु विभूरैः सापि हारिता ॥ समवायस्यैवाभावात् क सत्तासंबन्धादिः । अस्तु वा सोऽपि, तथाप्यपूर्वात्मलाम एवोत्पत्तिः धर्माधर्मान्तराणां तु भावाभावौ न "साधकबाधकी। किं च कार्यस्याप्य- भावस्य न प्रागसतः सत्तासंबन्ध इति कोऽर्थः ? किं प्रागसन्नेव न भवति ? अथ पश्चादपि न सत्त्वमस्य ? उभयथापि कुतः कार्यत्वमाकाशाकाशकुशेयवत् ? प्रागसतः सत्त्वमस्तु पश्चान्न तु सत्तायोगः । ननु सत्त्वं सत्तेत्यनान्तरमेतत् । योगश्च सम्बन्धः। तत्र सत्त्वयागोऽस्ति न सत्तायोग इति कोऽप्ययं न्यायः ? अथ सत्ता महासामान्यमुच्यते, तदभावेऽपि स्वरूसत्त्वमात्रेण पश्चात् सन्नित्युच्यत इति चेत् ? तत्तहि स्वरूपसत्त्वं यदि तात्त्विकम् । वावव कार्यत्वं किमपरेण कर्तव्यमन्यस्यापि कार्यस्य ? अथौपचारिकम् , तदा नाशस्यापि कुतः कार्यता ? न हि बन्ध्यातनयस्य पश्चाद्भावोपचारे कार्यता वास्तवी नाम। १०. प्रभाव आ १. संशयाः भा २. निवृत्तिलक्षणा मा ३. प्रक्षेप्य श्र४. धर्मा०,इति नास्ति म ५, साधकासा भ६. नकारो नास्ति मा. °माकाशाकुशे'मा ज्ञानश्रोमिनिबन्धावली यचेदं निवृत्तेरप्यादिमत्त्वमित्युच्यत इति, तदापि नाधिकं किञ्चित् । सा च 'निवृत्तिरभावरूपेणैव [57b] आदिमतीति पुनर्न सहामहे, कार्यान्तरसाधारण- तायाः प्रतिपादनात् । आदेशमात्रमेतत् भूभुजामेव शोभते । भावोपलम्भकाले तद्- रूपानुपलम्भादित्यपि पश्चाद्रूपोपलम्भे शोभामाभजति । स च नास्ति, कुम्भासंभव- विकल्पमात्रं तु सङ्केतानुरोधेनेति दर्शितम् । अर्थी पंटार्थक्रियया घटस्यानुपलम्भने । न प्रावर्तत इत्यस्ति नान्यदक प्रतियोगिनः ।। [ ] , तदलमस्य प्रक्रियामात्रमवकरं निरूप्य, स्वयमूह्यदोपत्वात् । यञ्चाह, नाप्यर्थक्रियाहेतुत्वमात्रेण भावत्वप्रसक्तिः, त्वदुक्तभावलक्षणांनभ्युप- गमादिति, तत्रापि पर्युदासत्वानतिक्रमादित्युक्तम् । तस्मान्न भावादर्थान्नरमभावः । यत्पुनराह, त्वयापि भावाभावयोर्लक्षणभेदोऽभिहितः । तत कथमेकत्वम् ? सर्वार्थानां लक्षणभेदादेव भेदव्यावस्था, ततोऽपि चेन्न भेदव्यवस्थितिर्न कस्यचित् कुतश्चिद् भेदसिद्धिरित्यद्वैतप्रसङ्ग इति । तदप्यपर्यालोचनफलम् । यो हि नश्वरस्वभाव एव नाशो नश्यतीति बहुलाधिकारात् कर्तरि घम् , तद्धर्मताकल्पनया वा तद्वाच- केनाभिधानात् । तन्नाशं भावस्वभावमिच्छामः, तमेवाश्रित्य, सत्तामात्रानुवन्धित्वान्नाशस्यानित्यताध्वनेः५ [प्र. वा. ३.५६५] इत्युक्तम् । तथा चानेनैवोत्थापितम् भाव एव क्षणस्थितिधर्मा नाश इति तस्याभेदमेव त्रुमः । नशनं नाश इति प्रसज्यात्मा द्विधा व्याकर्तव्यः, तत्त्वतस्तावद् वस्तुत्वविरहात् तत्त्वान्यत्वशन्य एवासी भावो न भवतीति तद्भावनिपेधमात्रपात्रं तु खरशृङ्गादिवत्। "संवृत्ती तु यथा कालभेदेन विकल्प्यमानः कादाचित्क इति प्रतिभाति', तथा 'सर्वोपाख्याविरहरूपतया भावाद्भिन्न इव प्रतिभातीति नावस्तुत्वेपि "लक्षण- .. मित्युक्त आहे. भारस्वरूपे अ १०. °मतोभिर्नपुन या १. वाले प्रा. १२२ . तदवाचके श्रा ४. स्परूप श्र', नारास्या? ६. सारा श्रा.. संरतो यथा भा म. इषभाति पा . सर्वोपक्ष र १०. क्षणमेदे श्रा पा.स. ६.३.

.४ क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुफविनाशाधिकारः १४५ भेदाख्यानविरोधः । एवं च. सति संवृत्त्या लक्षणभेदे भावाभावयोर्भेदस्येष्टत्वात् । वत्त्वेन च लक्षणेकताविरहे भावस्य तेनैक्यनिषेधात् कथमतप्रसङ्गोपालम्भः? मश्यतीति तु' नाशो नश्वरस्वभावः कथं भावात्मतां परिहरेत् ? स च सहेतुको भावहेतुनैव, न तु परस्तस्य हेतुर्भावस्वभावत्वात् । तदयं यत् , : भावे ह्येप- विकल्पः स्याद् विधेर्चस्त्वनुरोधतः । [प्र.पा. ३. ५७४] इत्यत आह, तदपि स्ववचनविरोधादयुक्तम् । त्वया हि भावाभाययोस्तादात्म्यमुक्तम्, तच तत्त्वानभ्युपगमे विरुध्यते। तत्त्वाभ्युपगमेऽपि लक्षणभेदो विरुध्यते । यस्य हि लक्षणभेदेन भेद उच्यते तस्य कथं तत्त्वातत्त्वनिर्वचनीयत्वमिति ? तत्सुखंधितः कोडनशीलतया कृतं कृतं पुनः कारयति । न खलु "भावप्रच्युतिस्वभावेनाभावेन भावस्य तादात्म्यं ब्रूमः। यस्तु न भवतीत्यभाव उत्तरक्षणापेक्षया तेन कस्तादात्म्य- विरोध इति नाशविमर्शन गतमेतत् । [58a] एवमन्यदप्यनधिकमवधीरितमस्य वेदितव्यम्। यदप्याह, 'नन्यभावस्य सर्वधर्मविवेकलक्षणत्वादुत्पत्तिर्न 'युक्ता । सा हि भावधर्म एवेति- न, ज्ञेयत्वादेर्भावधर्मस्याभावेऽपि सद्भावादित्यादि, तदप्य- सारम् । न हि साधारणधर्मयोगमात्रेण विरोधप्रतिनियतानामपि धर्माणामवकाशः, हुताशनस्यापि शैत्यप्रसङ्गात् , अभावस्यैव वा सर्वत्र सद्भावप्रसङ्गात् ज्ञेयत्वादीनामपि' निषेधात् । उत्पत्तिश्चाभूत्वा भवनरूपतया भावधर्म एवेत्यापादितमेव । यत्तु स्वयं न भवतीति, कोऽर्थः ? किं स्वयमेवायमभावः ? किं वा स्वयमभवनं करोति ? उत भवनं न करोति ? श्रथ किञ्चिन्न करोति ? स्वयं वा न किञ्चित् ? कि या स्वयमभावोभवतीति विकल्प्य दूपणमारब्धम् , तदपि मर्मच्छेदिकाजनितातरव- प्रायम् । तत्र हि स्चयमिति हेत्वन्तरमनपेक्ष्य स्वहेतुना क्षणनियतस्थितिर्जनित इति क्षणान्तरेण न किञ्चिदिति प्रकटित एवार्थः। ततोऽतत्स्वभावः पश्चादसौ कुतो १. श्यती तु श्रा २. नश्वरः भ, ३.. त्वया...तादात्म्यमुक्तमिति प्रान्तयोजना अ५. सुखोदितः र ५. भाव" इति नास्ति था ६. स्वभावो पा .. उतम आ ८. ननु अ६. युक्तं श्रा १०. स हि मा १. अपोति नास्ति या २. उद्भवन या ३. विकल्पदपण° आ ४. 'न्तरे आ १४८ ज्ञानश्रीमिंत्रनिबन्धावलो जातः? स्वहेतोहि तत्वभावोऽतत्स्वभावाद् व्यावृत्त उत्पन्नः। स कथं पश्चादप्यतत्स्वभावः स्यात् ? 'न हि लघुस्वभावाद् व्यावृत्तः पापाणः कदाचिल्लघु स्यादिति । तदपि प्लवत* एवः। यथा हि देशान्तरस्थितिव्यावृत्त उत्पन्नः, तथा क्षणान्तरस्थितिव्यांवृत्तोऽपि कथं क्षणान्तरस्थितेरवकाश इत्युक्तप्रायम् । नन्वसदिति न तदेव वस्त्वभिधीयते, विधिविपयत्वात् । अन्यचाभावशब्दा. भिधेयं प्रतीतिगोचरापन्नं त्वया नेष्टम् , ततो निविषयः प्रतिषेधी विसंवादोत्यप्रतिषिद्धं वस्तु स्यात् । नैवम् , प्रच्युतेरपि प्रतिपाद्यत्वात् कुतो निर्विपयत्वम् ? नापि विसंवादः, भावस्थितौ हि प्रतिषेधस्य विसंवादः स्यात् । स च नास्ति, प्रच्युतेः प्रतिपादितत्वात् । न चावस्तुनः सङ्कल्पविषयताया अप्यनुपपत्तिरित्युक्तमेव । यत्पुनरर्थान्तरविषयोऽपि प्रतिषेधः कथं वस्तुप्रतिषेधक इति चेत् ? तदभावा- भिधायी कथं न प्रतिषेधंक इत्युक्तम् , तदपि प्रत्युक्तप्रायम् । तदभावो हि न प्रसज्या- त्मकोऽर्थान्तरस्वीकारात्, पर्युदासमात्रत्वे तु नार्थान्तरनिवृत्तिरवश्यमर्थान्तरभावेन विभाविता भवति । विरोधस्तु नास्तीति प्रतिपादितम् । सत्यपि वा विरोधे " १.किं विरुद्धद्वाराश्रयणेन ? साक्षादेवाभावप्रतिपादनमस्तु । 'स्यादेतत् , वचसाभावप्रतिपादने कृते संशयावकाशः, विरुद्धद्वारेण तु निश्चय इत्यसत् । विरुद्ध प्रतिपादनमपि हि वचसैव वर्तते । तद् यथा वचनमात्रप्रतिपाये हुतभुजि नेह शीतमित्येव साधु, न तु नात्र शीतं वहेरिति तद्वदेतदपि । अथान्यचिन्त्यते, नालं निपेधविधये [58b] यदि पर्युदस्त- मन्यौपलब्धिरितरस्य' कथं निपेद्धी । नष्टो 'घटः स इति वा भवतो विकल्पा- फारः कथं घटनिपेघनमादधाति ।। अत्रोत्तर, नेहास्त्यसाविति विकल्पमभिप्रसूते- रन्यो निपेघविधिरन्यधियो न तावत् । ५ पर्व या ६. अन्यथा मा. प्रस्तुतेरपि मा ८. पिपयेऽपि म 1. दमायोमिमा १०. किदवारा' मा २. रितस्य म ३. °विति इति नास्ति भर. न भवेत् मा क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १४४ - न "नाभावकल्पनधियोऽप्यविशहिताया मानाङ्गभावमवधूय निषेधकत्वम् ॥ सतो विनाशनं नाम नोपपन्नमितीरितम् । नासतः करणे शक्तिरनिष्टा वस्तुनः सतः ॥ वतः प्रतियोग्यनुभवः प्रतियोग्यन्तरविरहविकल्पमुत्पादयेदिति नेहानुपपत्तिः। न च तन्मात्रादन्योऽप्यनुभवस्य परनिषेधनव्यापारः । तस्यापि विकल्पस्य नष्टो घट इत्येवमाकारस्य वा निःशङ्कगमनादौ तदर्थक्रियान्विततया' प्रवृत्तिव्यावृत्त्यवस्था वा निमित्तभावान्नान्यनिषेधकारित्वम् । एवं वचनस्यापि तद्विकल्पोत्पादनद्वारफमेव निषेधसाधनत्वं द्रष्टव्यम् । एतेन अथ नास्तीति ज्ञानमेवानुपलम्भः, तदपि वस्तुसत् कथं वस्त्वन्तरप्रतिषेधस्य विषयः स्यादित्याद्यवकरपरिहारः सिद्धः। च नास्तीति ज्ञानमनुपलम्भोऽस्माकं, किं तु प्रतियोग्युपलम्भो निर्विकल्प एव, नास्तीति ज्ञानं तु "मनोव्यवहाररूपं तत् फलमेव । किं चैवंविध- निबन्धेन वस्तुचिन्तायामनुपयोगात् ? यदप्यस्य नास्तीति ज्ञानविषयनिरूपणम् , तदप्यसदिति निरूपणेन गतार्थम् । यत्तु "तद्विविक्तभूतलादेविपयत्वमाशङ्कयोक्कम न भूतलादेर्वस्त्वन्तरत्वात् , न च वस्त्वन्तरे प्रतिपादिते प्रतीते 'वाद्यघटादिवस्त्वन्तरम- भूतमिति' प्रतिपादितं प्रतीवं था भवति । एवं हि वस्त्वन्तरं हि नाश इत्येतस्मिन् मते यदूपणमुक्तं तत्तु स्वयमेव परिहृतं स्यादिति । तदप्यसंबद्धम् , केवलं हि भूवलमस्य विषय इति कथं न घटादेरभूतत्वबोधः, येव हि घटाद्यपेक्षया' कैवल्यावस्था प्रदेशस्य स एव घटविरहः । वचनादिनाप्येवं केवलं प्रदेशप्रतिपादने कथमिवान प्रकृत- घटाद्यपेक्ष्य भावप्रतिपादनम् ? एवं यदि कपरादिवत् केवलस्य नाशस्याप्युपलम्मः स्यात् , भवतु घटो निषेधप्रतीतिः घटनिपेधस्तु केन 'कृतः ? पूर्व सन्नेव हि घटाभावः तद्द्वारेण प्रतिपत्तव्यः, न हि प्रदेशेन घटाभावो जन्यते, किंतु सन्नेव घटामावः; तद्वारेण निश्चेतव्यः यदि हि घटोऽपि न स्यान्न प्रदेशकरूपनियता प्रतीतिरिति । एवं ५. कल्पा श्रा ६. शङ्कययाना अ. नातभाव का ७. सत्ता ८. नाशतः ६. वत् श्रा १०. °साकारस्य श्रा. थितया मा २. व्यावृत्ता' मा ३. भावान्य° भ. पचनमपि मा ५. माना आ६. यद्य°ा ७. विभक प्रा. वस्त्वन्तरप्रभ है. प्रतीते वाद्य नास्ति मा. °न्तर इति नास्ति श्रा १. 'युपेक्षया म २. के वस्था ा ३. केवळमिति योजितम् अ ४. पटाद्यभाष मा ५. कर्पादिवत् भ, कर्परक्त् मा ६. हृतः भ७. नकारो नास्ति म ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली यथा यदि घटोऽद्यापि स्यान्न कंपरैकरूपनियता प्रतिपत्तिस्तथा न नाशैकरूपनियता प्रतिपत्तिरिति वलाद् घटाभावनिश्चयो भवतु यदि पूर्व घटाभावः स्यात् , स च नास्ति । तद्भावेऽपि किं नाशेन, कपालेनैव प्रतियोगिना गतार्थत्वात् ? न च 'नाशप्रतीति- रप्यस्तीत्युक्तम् , तस्मात् सतः [59a ] प्रध्वंसने सद्रूपेणासद्रूपेण वा दूपणमुक्तं कथं सद्रूपेण सतोऽसतो वां निश्चये कर्तव्ये स्यादिति न समानः परिहारः। यत्त्वाह,नच तद्विवेकाप्रतीतौ तद्विविक्तग्रहणं भवति । तद्विवेकश्वं न भूतलादि- स्वरूपमेव, विशेपणत्वादिति, तत् न्यायवहिष्कृतम् । विशेषणविशेष्यभावोऽपि सङ्कल्पा- रूढे रूपे । सच, भिन्नं भावमभिन्नमाकलयति व्यक्तं तदन्यात्मना जिष्णु स्फारकदम्बडम्बरमिव स्वांशैरनंशं जगत् । किं च स्वाकृतिमात्र एव विपयव्यामोहदोहक्षमः सङ्कल्पः परमैन्द्रजालिक इव व्याधूतभूतस्थितिः ॥ यथा हि भिन्नं भावमेकीकुर्वन्नुत्पद्यते, तथाभिन्नं भावं भिन्नमाकलयतीत्यप्यर्थः, यथा शिलापुत्रकस्य शरीरम् , शरीरे करचरणादयः, लम्बकर्णो देवदत्त इत्यादि । तस्मात् कल्पनाधीनो विशेष्यविशेपणभावोऽभिन्नोऽपि भावे भेदविवक्षापेक्षव्यवहारः कथं भेदनियतमात्मानमातनोति ? स्खलद्गतिरयं राहोः शिर इत्यादिनिर्देश इति चेत् ? यदि सत्यमेतत्तदा भिन्नस्य साक्षादनुपलम्भादेव । इयं च गतिर्घटविवेकाख्यपदार्था- न्तरापेक्षयाप्यस्ति, तथापि नेति कोपपानं प्रमाणम् । तस्मात् स 'घटाभप्रदेश एव अयमन्यो घटविविक्तो न तु घटविवेकेन भिन्न विशेपित इति । तस्माद् यद्यपि किश्चिद् विशेषणं भिन्नमेव दृष्टं वाहादि, तथापि नायं नियमः, विपर्ययस्यापि दर्शनात् , संभावनाच वाधकादर्शनात् । विवक्षापरतन्त्रता तु ''दृष्टान्त- संभावनाबीजम् । तदेयं न वाच्यं विशेषणविशेप्यादर्थान्तरत्वाद् वाहादिवदिति । किंच.. व्याप्तं भिदा यदि विशेष्यविशेपणत्वं 'भेदात्ययान्ननु तदा तदभाव एव । ८. पटाधार १. गाशयतीति आ 1. निधयाय पा 1. प्रतीतो आ २. शरमा ३. दाद र ४, भूत इति नास्ति मा ५. 'माकमति पा ६. शरीरकर अ. पेक्ष्य मा र नियमा° भा .. घटात् म.. दृशान्त इति नास्तिश्रा १. त्यायामा . .

क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः देशो विशिष्ट इति नास्ति यथा तथेद- मप्यस्ति दृश्यमतभेदहगस्ति नेति ।। न च दृश्यानुपलब्धेः प्रमाणात्मनो विशिष्टव्यवहारमात्रेण स घटादन्य इत्यर्थनिष्ठेन' याधः, किं तु तथैवास्येति । 'यचाह, अभेदेऽपि न प्रमाणं किश्चिदस्तीति, तदनुन्मीलितांक्षस्यैव साम्प्रतम् तम्। अन्यथा प्रत्यक्षोदयस्य निवारयितुमशक्यत्वात् । यच्चेदम् यदि च घटो नास्तीत्यस्य संज्ञानस्याभिधानस्य च भूतलमेव विपयो न च ततोऽन्यो घटाभावः, तदात्र घटोऽस्तीत्यस्यापि भूतलमेव विषयः स्यात् । घटोऽपि न ततोऽन्यः कल्पनीयः, तथोत्पादेन विशिष्टं भूतलमेवोभयत्राप्यस्तु । न चैतद्युक्तम् । यस्माद् 'घटसद्भाववद्घटासद्भावेऽपि भूतलतोऽन्यः प्रतिभाति, एवं हि विधिप्रतिपेधयोः प्रयोगोऽप्यर्थवानेव भवेदिति तद्वरं जनुपान्धो, न पुनरयं "दुनौतिदग्धबुद्धिः । अभाव. वत् किल कलसोऽपि कल्पनामात्रविपयो न लोचनगोचर इति किमत्र भ्रमः ? सकुम्भ- मुद्भूतं भूतलम् [59b] इत्यपि सहितोत्पत्तिरापद्यते, न° रूपसङ्करः, भेदोपलम्भस्य भिन्नार्थक्रियानियोगस्य च दुरपह्नवत्वात् । तद्वन्नाभावोऽपि भूतलकपालादिभ्यो भिन्नः प्रतिभातीति चिन्तितमेव । किं च, किमिह कलसध्वंसो दृश्यो न वेत्युदितो जनो वदतु समयस्मृत्या दृष्टिं विमर्शपराङ्मुखः । कलयसि पुनः कांस्काननिहति परं यदि प्रदिशति धरादिभ्यः सभ्यस्त्वमेव वयं न तु ।। ततो विधिप्रतिपेधप्रयोगयोरपि कानुपपत्तिः, अवस्थाद्वयप्रतिपादनात् ? तथा च' जालान्तरेण प्रविष्टालोकरयाभावो भिन्नदेशो भासमानः किमपह्नोतुं शक्यः ? केवलम् , विच्छिन्नः स्फुटनोलकान्तिकलितः तावत्प्रदेशस्थिति- भिन्नार्थत्वविनिश्चयात्तु स इति प्रख्यातिनामान्तरः । २. दृश्यसत् र ३. मिटेन आ ४. किन्त्वनयेवा श्रा ५. 'तार्थस्यै अ६. शान.पा ७. नेति नास्ति । ८. सद्भाषवद् घटा' इति योजितम् श्र °च भ° नास्ति आ १०. दुर्णीति° श्रा २. क्रियादि' आ ४. विमर्ष अ५. निहेपर श्रा ६. ३. चकारो नास्ति श्रा १. शङ्करः आ ६. तथात पा ७. प्रख्यात° श्रा . , ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ आलोकस्य यथा तथान्यविरहोऽप्यात्मस्वरूपस्पुटी- कारे किं कलसः 'किमातपभिदाध्यक्षेति' चित्रं महत् ॥ न हि "सूक्ष्ममीक्षमाणेऽप्यत्यन्तविचित्रस्य भावराशेरभावानां संपन्धि- भेदानेदोपचारमन्तरेण सूक्ष्मोऽपि स्वभावभेदस्तम इवोपलम्भगोचरः। तवरमालोक- विवेकोऽपि सकलान्यविवेकवदनालोक्य एवास्तु', तमस्तु वस्त्वेवेति गृहाण । किमङ्ग फष्टसंकटे सुखिनमात्मानमावेशयसि ? ननु निमीलिताक्षस्यापि तादृङ्नीलप्रतिभासः संभवी, न च नीलमर्थमुप- स्थापयतीति । तदयुक्तम् , कृष्णवर्णान्तरस्य सर्वस्याप्यभावप्रसङ्गात् । अन्यादृशमेतत् कृष्णान्तरं कलयापि निमीलिताक्षप्रतिभासादिति चेत् ? अन्धकारोऽपि तर्हि "पुनः परिमितदेशो विचित्रसंस्थानः प्रतिभासमानः स्फुटतरं निमीलिताक्षप्रतिभासाद्भिन्नरूप एवानुभूयते, एकरसश्च निमीलिताक्षप्रतिभासः, अन्धकारस्तु कदाचित् किरणपरमाणु- निकरसङ्करकाले विरलरूपः, अन्यदा घनो घनतरो वेति कथं साम्यम् ? कृष्णतामानं पुनरन्यत्रापि साधारणम् । अन्यत्र, नीलवर्णे वस्तुनि स्पर्शान्तरसहचारः 'अवश्यम्भावीति चेत्- न, इन्द्रनीलादिमणिकिरणजालके' तदभावात् । १ अनुपलक्ष्यरतत्र स्पर्श इति कल्पनं नान्धकाराद्विभेति' । वस्मादूपमात्रमुभयमस्तु । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । यदि चाश्रयोऽवश्यमृग्यः२, मणिकुड्यादिकमस्त्येव ! न च वस्तुव्यवस्थायां प्रत्यक्षप्रतिभास- माश्रयतः प्रतिभासविप्लवेन व्यभिचाराभिधानं धीमतो धिनोति । अन्यथा वात- पित्तक्षोभादिना व्वलितस्तम्भादिसंदर्शनात् सत्यमपि ज्वलितरतम्भादिकमसत्यं स्यात् । प्रकृतिप्रत्यापत्ती तु यथा तत्प्रविभासाभावः, तथा नयनोन्मीलनकाले नीलाभावविप्लव- स्यापि । अन्धकारादर्शनं तु स्वस्थावस्थापेक्षमेव यथोपवर्णितविशेषम् । तत्प्रति- भासस्य च प्रत्यक्षसंभवसामग्रोविघ[टीने विघटनं गुण एव नापराधः, प्रत्यक्षरव- भावताया इष्टत्वात्। ८. मातपे° मा. विपदवेति म १०. स(मुसिम 1. माणोप्यन्ते अ२. °लोकवास्तु मा ३. शयति म १. शशोल' मा ५ कलायापि पा ६. तहीति नास्ति म.. वर्ण मा ८. परो भा .. जातके १०. 'लभ्य (कन १. नार्थकोतषिवेति मा २. च भयो। उभयतःभा पायो भ३ 'मासना म.. पोनोति अ५ 'दर्शनात् मा ६. कार म .. विपने विषदनमा . तभंगाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः [60a]यत्पुनरुक्तम् , कृष्णरूपस्यालोफेन विना 'ग्रहीतुमशक्यत्वादिति । ननु पोतावदातादयोऽपि नालोकनिरपेक्षवीक्षणा' इति प्रदीपचन्द्रातपादयोऽपि प्रकाशा- न्तरमपेक्षेरन् । विचित्रास्तु भावप्रकृतयः प्रमाणसमधिगता न पर्यनुयोगमईन्ति । यद्यालोकवत् तदभावस्यापि ग्रहणे चरालोकान्तरनिरपेक्षमाचताते' शङ्कर- न्यायभूपणौ, तदपि न किश्चित् । निश्चायकं हि चक्षुर्विज्ञानमभावस्य न ग्राहकमवस्तु- त्वात् , आलोकान्तरानपेक्षमिति२ तु सिद्धमेव । न चैतत् वाच्यम् । यो हि भायो यावत्या सामप्रया गृह्यते तदभावोऽपि तावत्यैवेत्यालोकग्रहणसामग्रथा गृह्यमाणं तमस्तभाव एवेति, तमोग्रहणसामग्रथा गृह्यमाणस्यालोकस्यैव तदभावता- प्रसङ्नानकान्तिकत्वात् । घटपटयोर्वा समानग्रहणसामग्रीकतया परम्पराभावत्व- प्रसङ्गः। तस्मात् पदार्थान्तरे परूपविवेकेन प्रतिभासमानमध्यते अन्धकारमालोक- विरोधि वस्त्वेव । विरोधित्वे तर्हि कदाचिदालोकमप्यन्धकारः परिभवेदिवि न चोद्यम् , अद्यापि प्रकृतिवादस्योपस्थापनात् , तूलानलादिवत् । एतेन तमस एव' प्रतियोगिवस्तुन उपलब्धिरभावं सहसा व्यवहारयितुं प्रभवति । तमस्यालोकनिवृत्तावपीति' सिद्धे यथेहालोकस्याभावोपलब्धिस्तथा सर्वत्रेति शङ्करा- दीनां प्रत्याशाप्रत्यादेशो वेदितव्यः । अनुपलब्धिनिष्ठायां तु ज्ञानाकारेऽपि' प्रतियोगि- न्यभावसिद्धिर्दशिता । न च कश्चिद् दोप इत्यास्तां तावत् । तस्मानाभावो नाम किञ्चिद् यत्र कारणच्यापार इति स्थितम् । एतेन त्रिलोचनोऽपि निरस्तः, यदाह-भावस्य व्यतिरिक्त निवृत्तिमनिच्छदिर- शक्या स्वरूपनिवृत्तिरवस्थापयितुम् , या हि तस्य प्राक्तनी काचिदवस्था भवद्भिरर्थ- . क्रियानिर्यर्तनयोग्या दृष्टा सैच यद्युत्तरफालमप्यनुवर्तेत तर्हि स्वरूपेणच निवृत्ती भावः कथमवस्थाप्येत ? तदानीमयं नष्टो भावो, न सपदि स्वहेतुप्रतिलब्ध- स्वरूपातिरेकिणी तस्य काचिदवस्थोत्पद्यत ।। ८. गृहीतु आ १. वीक्षणात् श्र १०. चन्द्रोपादयोपि आ १. चक्षते आ २. पेक्ष्यम ३. माणस्यैवालो न१. परस्परत्वा अ५. पदार्थान्तररूप अ६. मित्यध्यक्ष र ७. विरोधे ८. स्थानात् अ, महत्साघ्या) 10. विवृत्ताव आ १. छायज्ञाना आ ३. काव्यनि °रशक्यस्व श्रा ५. निवर्तन आ ६. वर्तते आ ७. निवृत्तो भाव भ८. सुपस्थाप्यते रनो नाम यदि भा१.

- १५४ ज्ञानत्रीमित्रनिबन्धावलौ उत्पत्तौ सैव तस्यात्मान्तरं जातमित्यतादवस्थ्यम् । अतावस्थ्यमेवांस्य विनाशं अमः । तोदवस्थ्ये तादात्म्यमेव स्वरूपेण निवृत्तो भाव इत्यस्य शब्दस्य सत्यमर्थन विद्मः। स्वरूपनिवृत्तिः खल्वियं भवन्ती भाव एव स्यात् , भावादन्या वा ? तत्त्वे स्वकारणेभ्यो निष्पन्नस्यान्यथानुत्पत्तावुत्पत्तेरारभ्य सत्त्वान्नित्यत्वं प्रसज्यते, अन्य- थात्वे च तदेव निवृत्तेरन्यत्वमिति' प्रियंमनुष्ठितं प्रियेण! तस्मादुत्सृज्य विभ्रम नाशोत्पत्तिरेव नष्टत्वमभ्युपगन्तव्यम् । तत् किमुच्यते नष्टस्यादर्शनम् , न च तस्य किञ्चिद् भवतीति ? प्रदर्शनं नष्टस्य पुनरभावदर्शनमेव । "आत्महानमभावोत्पत्तिमेव वयमङ्गीकुर्म इति सर्वमनवद्यम् । अक्षणिकाः सन्तः, कारणवत्त्वात्। यत्कारणवत्तदक्षणिकम् , यथा भाव- विनाशः। कारणवन्तश्चेमे सन्तः । तस्मादक्षणिका इति । कारणवत्त्वस्य :[60b] साध्यविपर्यये वृत्तिशङ्का विनाशहेतुमत्त्वमेव निवर्तयतीति प्रसिद्धव्याप्तिकात्कारण- पत्त्वादक्षणिकत्वसिद्धिरिति, व्यतिरिक्तनिवृत्तिमन्तरेणापि स्वरूपनिवृत्तरुपपादित- त्वात् । ततश्च क्षणादूचं कुतः प्राक्तनशक्तावस्थास्थितिः ? व्यतिरिक्तोत्पादेऽपि कथं मष्टो नाम ? अतादवस्थ्यमतादात्म्यं च जातमित्यस्याप्यक्षरस्य स्वहेतोरेवावस्थास्व- भावान्तरविरहितोऽयं जांत इत्येवार्थ उक्तः । तन्मूलकः अतार्दवस्थ्यादिव्यवहार' एव पश्चाद्भावी न तद्विकल्पप्रतिभासि भावान्तर्रमिति न तत्त्वान्यत्वचिकल्पावकाशः। तस्मादुत्सृज्य विभ्रम नष्टव्यवहारोंऽस्तु, न तु तस्यान्यत् किश्चित् जायत इति । अंदर्शनं चाभावदर्शनमेवेति संप्रत्येव प्रत्याख्यातमिति सर्वमनवद्यम् । तस्मात् प्रसज्यात्मनोऽभावस्य नाशाख्यस्य हेतुरेव, न कश्चित् । विनश्वर- स्वभावे तु हेत्वन्तरशक्तिमपाकृत्य स्वहेतोरेव सामर्थ्यसमर्थनाद् जातमात्रमेव विनश्य- तीति न क्षणांन्तरमन्वेतीति सिद्धेः। कारणवत्त्वायांक्षणिकत्वेन व्याप्त्यसिद्धरनेकान्तः। फतकानामवश्यमन्तेऽपि नाशाभ्युपंगमे चं विरोधः। प्रमाणगोचरस्य पत्तीकरणे प्रतिज्ञाया अनुमानंबाधा। अगोचरे चाश्रयस्वरूपयोरसिद्धिरिति स्थितम् । यत् पुनरयं भगवतो भाष्यकारस्य प्रत्यक्षतः क्षणभङ्गसिद्धिमनंवगाहमानः अनु. रूपविकल्पाभावोद्भावनमात्रसारेण विस्तरेण दूपणमभिलपन्नपभापणप्रमादमाचरति, १०. ताक्दय मा १. तादात्म्ये वाम २. भारद्वादन्य वा पा ३. तत्वेभ्यलणणेभ्यो. मा, तत्यलक्षणेभ्यो र १. रन्यर्थ या ५. हानिमन ६. गृत्ति श ा ... सत्त्व प्रा ८ प्रतिसिद्ध मा . त्पादे तुम १०. हारय प १, तावा २. सृष्ट प्र. जायतेति मा ५. किधित् मा ५. सिः इति नास्ति भ६. मन्तेवि क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः तदस्य घटुलपटुभायसुलभमनात्मशताविष्करणमात्रमिति मन्तव्यम् । तथा हि प्रत्यक्ष सिद्धं , क्षणिकत्वमिति न प्रत्यक्षव्यवहृतम्, अनुरूपविकल्पानुदयात् । किं तु प्रत्यक्ष गृहीतम् , व्यवहाररत्वनुमानात् । तचानुमानं यदि स्वयं कुतश्चिलिङ्गात् :प्रसाध्य प्रत्यतेण क्षणभङ्गमहणव्यवहारमादधीत सामर्थ्यात्', वदा न विशेष: 'सत्त्वाय. नुमानवत् । अर्थतो हि तदा प्रत्यक्षेण क्षणभङ्गाग्रहणमवस्थाप्यमानं स्वपौरुपरपर्शा- भावात् न प्रत्यक्षतः२ क्षणभङ्गसिद्धिप्रसिद्धिं पुष्णाति । यदा तु प्रमाणान्तरसिद्धः मध्यक्षस्य क्षणमात्रस्थितिग्रहणमाश्रित्य व्यवहारमात्रसाधनमनुमानं पृष्ठजविकल्प निर्षिशेष तत्पौरुपमेव दीपयदुत्पद्यते, तदा प्रत्यक्षतः क्षणभङ्गसिद्धिरिवि मुख्य: माख्यायते । तदयमर्थः, क्षणित्वमध्यक्षधियाधिपातं पातं पुनर्न व्यवहारमेतत् । अतः समक्षग्रहसाधनेन प्रसाध्यते तद्वयवहार एव ॥ क्षणभङ्गेऽन्यदासिद्धे प्रत्यक्षेण ग्रहस्थितिः । प्रत्यक्षेण ग्रहादस्य क्षणभङ्गव्यवस्थितिः ।। तथा हि, यन्नि ति यथा तथा तदखिलं गङ्गाम्बु गौरं यथा नोचेन्न प्रतिवस्तु शक्तिनियमः सङ्कीर्णभावे भवेत् । संस्काराः प्रतिभान्ति चेन्द्रियमतिष्वेकक्षणस्थायिनः स्यादेकक्षण्वीक्षणादितरथा [61a] दृष्टरित्रकाली फलः ।। लिङ्गरूपोपपत्तिव्यवकीर्णोऽयं स्वभावहेतुप्रयोगः। अत्र च सपक्षे सद्भावान्न विरोधदोपः । द्वितीयपादेन चानेकान्तपरिहारः । तथा हि, निर्भानं प्रत्यक्ष प्रतिभान- मुकम्, , सतो यावता विशेपेण पदार्थः प्रत्यक्ष प्रतिभासमासादयति तन्नियमपरिहारेण यदि स्वरूपस्थितिमाभजेत तदा सर्वसङ्कीर्णमस्य रूपमिति सर्वत्र सर्वोपयोगादि- प्रसङ्गः। अतः स्वरूपनियमे प्रमाणापेक्षायां प्रवृत्तिनिवृत्तिकामस्य यद् यथा प्रत्यक्षे ७. नात्म्य° . हतम् श्रा6. सामयते र १०. तत्वाद्य १. भनि र २. प्रत्यक्षमतः ३. स्थित र ४. विपातं श्रा ५. नोचेल र ६. स्वकाराः। नाने अम. यावतो मा १. पेक्षया श्रा ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली उत्पत्ती सैव तस्यात्मान्तरं जातमित्यतादवस्थ्यम् । अतावस्थ्यमेयास्य विनाश ब्रमः । तादवस्थ्ये तादात्यमेव' स्वरूपेण निवृत्तो भाव इत्यस्य शब्दस्य सत्यमर्थ न विद्मः। स्वरूपनिवृत्तिः खल्वियं भवन्ती भाव एव स्यात् , भावादन्या वार ? तत्त्वे स्वकारणेभ्यो: निष्पन्नस्यान्यथानुत्पत्तावुत्त्पत्तेरारभ्य सत्त्वान्नित्यत्वं प्रसज्यते, अन्य- थात्वे च तदेव निवृत्तेरन्यत्वमितिः प्रियंमनुष्ठितं प्रियेण । तस्मादुत्सृज्य विधर्म नाशोत्पत्तिरेव नष्टत्वमभ्युपगन्तव्यम् । तत् किमुच्यते नष्टस्यादर्शनम् , न च तस्य किञ्चिद् भवतीति ? प्रदर्शनं नष्टस्य पुनरभावदर्शनमेव । "आत्महानमभावोत्पत्तिमेव वयमङ्गीकुर्म इति सर्वमनवद्यम् । अक्षणिकाः सन्तः, कारणवत्त्वात् ।' यत्कारणवत्तदक्षणिकम् , . यथा भाव. विनाशः। कारणवन्तश्चेमे सन्तः । तस्मादक्षणिका इति । कारणवत्त्वस्य :[60b] साध्यविपर्यये वृत्तिशका विनाशहेतुमत्त्वमेव निवर्तयतीति 'प्रसिद्धन्याप्तिकात्कारण- पत्त्वाक्षणिकत्यसिद्धिरिति, व्यतिरिकनिवृत्तिमन्तरेणापि स्वरूपनिवृत्तेरुपपादित- त्त्वात् । ततश्च क्षणादूचं कुतः प्राक्तनशक्तावस्थास्थितिः १ व्यतिरिक्तोत्पादेऽपि कथं मष्टो नाम ? अतावस्थ्यमतादात्म्यं च जातमित्यस्याप्यक्षरस्य स्वहेतोरेवावस्थास्व- भावान्तरविरहितोऽयं जात इत्येवार्थ उक्तः । तन्मूलकः अतादेवस्थ्यादिव्यवहार' एव पश्चाद्भावी न तद्विकल्पप्रतिभासि भावान्तरंमिति न तत्त्वीन्यत्वंचिकल्पावकाशः। तस्मादुत्सृज्य विभ्रमं नष्टव्यवहारोऽस्तु, न तु तस्यान्यत् किंचित् जायत इति । श्रदर्शनं चाभावदर्शनमेवेति संप्रत्येव प्रत्याख्यातमिति सर्वमनवद्यम् । तस्मात् प्रसज्यात्मनोऽभावस्य नाशाख्यस्य हेतुरेव, न कश्चित् । विनश्वर- स्वभावे तु हेत्वन्तरशक्तिमपाकृत्य स्वदेतोरेच सामर्थ्यसमर्थना जातमात्रमेय विनश्य- वीति न क्षणान्तरमन्वैतीति सिद्ध कारणवत्त्वायांक्षणिकत्वेन व्याप्त्यसिद्धरनेकान्तः। फुतकानामवश्यमन्तेऽपि नाशाभ्युपंगमे च विरोधः। प्रमाणगोचरस्य पक्षीकरणे प्रतिज्ञाया अनुमा बाधां । अगोचरे चायस्वरूपैयोरसिद्धिरितिं स्थितम् । यत् पुनरयं भगवतो भाष्यकारस्य प्रत्यक्षतः क्षणभङ्गसिद्धिमनंवगाहमानः अनु रूपविफल्पाभावोद्भावनमात्रसारेण विस्तरेण दूपणमभिलपन्नपभाषणप्रमादमाचरति, १०. तावदप पा 1. तादाम्ये या म २. भायद्वादन्य थापा ३. वत्वेन्यलणणेभ्यो, भा, तथेत्यलणेभ्यो र १. रन्यर्थ आ ५. °हानिम' अ ६. पृत्ति शङ्का आ ... सत्यभा ९. प्रतिसिद्ध मा . त्यादे तुम १०. 'हारय अ १. तावा २. सूट अ३. जायतेति मा ५. किधित् मा ५. सिद्ध इति नास्ति म इ. मन्तेषिम क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः, १५५ सदस्य चटुलवटुभायसुलभमनामशताविष्करणमात्रमिति मन्तव्यम् । तथा हि प्रत्यक्ष सिद्धं क्षणिकत्वमिति न प्रत्यक्षव्यवहृतम्, अनुरूपविकल्पानुदयात् । किं तु प्रत्यक्ष गृहीतम् , व्यवहाररत्वनुमानात् । तच्चानुमानं यदि स्वयं कुतश्चिलिङ्गात् :प्रसाध्य प्रत्यक्षेण क्षणभङ्गग्रहणव्यवहारमादधीत सामर्थ्यात्', तदा न विशेपः सत्त्वाद्य- नुमानवत् । अर्थतो हि तदा प्रत्यक्षेण क्षणभङ्गग्रहणमवस्थाप्यमानं स्वपौरुपस्पर्शा-: भावात् न प्रत्यक्षतः क्षणभङ्गसिद्धिप्रसिद्धिं पुष्णाति ।, यदा तु प्रमाणान्तरसिद्धः मध्यक्षस्य क्षणमात्रस्थितिग्रहणमाश्रित्य व्यवहारमात्रसाधनमनुमानं पृष्ठजविकल्प निर्षिशेपं तत्पौरपमेय, दीपयदुत्पद्यते, '. तदा प्रत्यक्षतः क्षणभङ्गसिद्धिरिति मुख्य; माख्यायते । तदयमर्थः, क्षणित्वमध्यक्षधियाधिपात पातं पुनर्न व्यवहारमेतत् । अतः समक्षग्रहसाधनेन प्रसाध्यते तद्वयवहार एव ।। क्षणभङ्गेऽन्यदासिद्ध प्रत्यक्षेण ग्रहस्थितिः । प्रत्यक्षेण ग्रहादस्य क्षणभङ्गव्यवस्थितिः ।। तथा हि, यन्नि ति यथा तथा तदखिलं गङ्गाम्बु गौरं यथा नोचेन्न' प्रतिवस्तु शक्तिनियमः सङ्कीर्णभावे भवेत् । संस्काराः प्रतिभान्ति चेन्द्रियमतिप्वेकक्षणस्थायिनः स्यादेकक्षणवीक्षणादितरथा [61a] दृष्टरित्रकाली कलः ।। लिङ्गरूपोपपत्तिन्यवकीर्णोऽयं स्वभावहेतुप्रयोगः। अत्र च सपने सद्भावान्न विरोधदोपः । द्वितीयपादेन चानेकान्तपरिहारः । तथा हि, निर्भानं प्रत्यक्ष प्रतिभान- मुक्तम् , ततो यावता विशेपेण पदार्थः प्रत्यक्षे प्रतिभासमासादयति तन्नियमपरिहारेण यदि स्वरूपस्थितिमाभजेत तदा सर्वसङ्कीर्णमस्य रूपमिति सर्वत्र सर्वोपयोगादि- प्रसङ्गः। अतः स्वरूपनियमे प्रमाणापेक्षायां' प्रवृत्तिनिवृत्तिकामस्य यद् यथा प्रत्यक्ष माम्य भE. हतम् श्रा है. सामर्थ्यते र १०. तत्त्वाद्य श्र.. भङ्गिर २. प्रत्यक्षमतः ३. स्थित र ४. ऽविधातं आ ५. नोचेत्न र ६, स्वकाराः ? ७. नाने अम. यावतो मा १. पेक्षया श्रा ७.

. ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलौ प्रतिभातं तत्तथैव सन् , नान्यथेति । तदनेन अवैतथ्यव्याप्तो हि प्रत्यक्षप्रतिभासोऽर्थ- स्यान्यथावस्थाने विपक्षे व्यापकाभावादभवंस्तथावस्थानेन व्याप्यत इति दर्शितम् । तृतीयपादेन पक्षधर्मोपसंहारः। तदसिद्धिपरिहारश्चतुर्थेन । पूर्वापरकालयोरेकत्वे हि • पदार्थस्य दृष्टादूपाद्रूपान्तरविरहात् सकलकालकलाकलितस्य देशान्तरयुपोऽपि रूपस्या- वश्यं प्रतिभास इति न देशकालान्तरावस्थाप्रतिपत्तये प्रमाणान्तरपर्येपणावकाशः। अस्ति च पर्येपणा इदानीमन्यदेशे काले वा तद्वस्तु कथमस्ति किंस्विन्नोपनिपातिना रागरसेन 'सिक्तमिति तदुपनिपातसंभविन्यवसरे विमर्शदर्शनात् । न च दर्शन- विपयीकृते तथा संभवः । न च दृष्टेऽप्यनवसायः शक्योऽभिधातुम् , तादृशि जिज्ञासिते रक्तादौ रूपे क्षणिकतावदनभ्यासाभावात् । अन्यथा पश्चाद् दर्शनेऽपि नावसायोदयः स्यात् । तस्मात्तदनवसायस्तु तदप्रतिभासादेव । ननु वस्तुनस्त्रैकाल्यव्याप्तिप्रतिभासेऽपि स्वसंबन्धिविशेषाणां कालदेश- दशान्तराणामप्रतिभासो न बाधकः, क्षणिकग्रहणेऽपि तत्संबन्धिहेतुफलसंयोग्यादि- वस्त्वन्तराणाम् 'अप्रतिभासस्य समानत्वात् , अतः संबन्ध्यन्तरापेक्षया प्रमाणान्तर- पर्येपणमपि युक्तमेवेति चेत् ? नैवम् , देशकालक्रियागुणादीनां भावाद् भेदासिद्धः । भिन्नस्य तु संवन्धिनोऽपि प्रतिभासस्तत्प्रतिभासे माभूत् । तस्मात् क्षणान्तरदशाः सर्वा निर्वास्य क्षणपरिगतेनैव रूपेण प्रतिभासनं समस्तवस्तुनः सिद्धम् । यावत्तर्हि रक्तादिरूपा विसदृशी" दशा न सन्निधीयते, तावत्कालमेकीकृती च ग्रहणमस्तु । तदपि नास्ति, दर्शनक्षणानन्तरं झटिति विचलने विलोचनस्य सदृशेष्वपि तत्त्वतः क्षणान्तरेषु विपर्ययशङ्कावतारात् , साक्षात्कृतेपु च तदयोगात् । यदनन्तरं तहि लोचनचलन तदर्शनं नैकक्षणिकमवसायविपर्ययशङ्के पृथग्जनस्य 'संपन्धमुत्थापयितुम, अवश्यं हि द्विवानपि क्षणानुदीयमानमेव तद्दर्शनं तदुपयोगि । ततो द्वित्रिक्षणस्थायिनो रूपस्य कथं 'प्रथमक्षणे प्रतिभासभ्रंशः२, येन द्वितीयादि- क्षणस्य भेदसिद्धिरिति चेत् ? यस्य तावत्प्रथमक्षण[61b]वीक्षणक्षणान्तरमेव' चलति चनुपि विषयविकल्पोदयः, तस्य दुर्वारः सर्वापरक्षणविपर्ययविमर्शावकाशः। १०. भानं भा १. न्यस्या भ २. धावस्था आ ३. काल इति नास्ति पा १. काले इति नास्ति मा ५, किधिनो म ६. वासनासक्त पा ७. यस्तदा ८. स्वेति नास्ति भ 1. दाद इति नास्ति मा १२. हेतुफल मा १. योगादि अ ५. दिसशी अ६. पचन भं 1. क्षणमय मा ८ समर्थ १. व्यापिनो मा १०. भावस्य पा १. प्रथ° इति नास्ति २. संसामा ३. क्षण इति नास्ति मा ५. तस्माद् मा १५७ . तणभङ्गाध्यायेऽहेतुफविनाशाधिकार नैवं कस्यचित् संभवतीति चेत् ? किमन्न याधकम् ? साधकमपि किमत्रेति चेत् ?. उच्यते५,. यदि तावदीक्षणक्षणमानानन्तरमवसायोदये साधकान्वेपणम् , तदा द्विविधः प्रत्यक्षपृष्ठजो विकल्पः, दृष्टमात्र विकल्पश्च । इष्टमिदं वस्त्रं वेत्येव *स्वरूपविशेषविकल्पश्च कृत्रिमेवरमणिमुक्तादौ। तत्रास्य विपये सादृश्यापहार्य- मन्दधियः पृथग्जनस्य 'भ्रान्तिरुत्सर्गसिद्धाभ्यासप्रकर्पसंभविनापोह्यते। अतः प्रकर्पतारतम्येनोदयस्य कालस्य लाघवतारतम्यनिष्ठायां दर्शनक्षणानन्तरमप्ययमुदय- . मासादयनशक्यसंभावननिषेधः। दृष्टमात्रस्य विकल्पस्य तु दर्शनानन्तरमेव जन्मोत्सव- सिद्धं साममीभेदेनापोह्यते । तथा हि, प्रकृत्या अनादिसंसारसन्ततिसात्मीभूत- विकल्पास्त्वनुभूतप्रत्यक्षेऽपि च वस्तुनि विकल्पापेक्षप्रवृत्तिनिवृत्तयो विशेषतः सुखदुःख- प्राप्तिपरिहारार्थिनः सर्वे सर्वदा तत्साधनविमर्शाभ्यासवासितसन्ततयः कथं तद्विषयानु- भवेऽपि समर्थहेतौ समुपस्थिते विलम्बितविकल्पभावाननुभवितुमर्हन्ति ? केवलं कदाचित् संहताः, यतो न विकल्पसंहाराभ्यासः, कदाचिदन्यासक्तिः, कदाचिदात्यन्तिक- मोहादामुखीभाव इत्येवंप्रकारसामप्रथा विलम्बसंवाहितविकल्पजन्मानो भवेयुः । तदभावे तु सिद्ध एव प्रत्यक्षक्षणानन्तरमुदयो विकल्पस्य । ततस्तदर्शनविनाकृतेषु सर्वेष्वेव विषयक्षणेषु रक्ततादिसन्देहदोलान्दोलनं मनसो विप्रकृष्टक्षणपरम्परास्विव द्वितीयक्षणेऽपि विमर्शविपयीकृते कथमनवकाशः ? न च प्रत्यक्षप्रतिभासेऽप्येवम् । तस्मात् क्षणपरिगतेनेव पदार्थराशिरध्यक्षप्रतिभासमाविशति । स्यादेतत् । प्रत्यक्षस्य क्षणिकत्वे सत्युपपन्नमेतत् , यावता प्रत्यक्षमनेकक्षणव्यापि। ततोऽनेक्षणव्यापिनि प्रतिभासिते विकल्पावकाशः (?सायः) । तत् कथमेकक्षण- महणसिद्धिः ? उच्यते, किं तावत् स्वरूपनिष्पत्ताबुपयोगादनेकक्षणस्य व्यापक- मध्यतम् , श्रथ क्षणनिष्यन्नस्यैव स्थैर्यात् ? तत्राद्यकल्परतावदसंभवी, ज्ञानस्यावयवि- रूपतावियोगेन खण्डश उत्पत्तेरयोगात् । क्षणभेदिनश्च तेऽवयवा[:] प्रत्यक्षस्य यदि परिच्छित्तिस्वभावाः, तदा तावन्त्येव प्रत्यक्षाणीति प्रथमप्रत्यक्षापेक्षया सैव चिन्ता । अपरिच्छित्तिस्वभावे तु समुदितमपि न प्रत्यक्षम् । अखण्डशः परिच्छित्तिः समुदायेन सकलात्मवस्तुपरिच्छेदः । तदाप्याद्यक्षणपरिच्छिन्नः खण्ड एव सकलात्म- वस्तु, वदप्रविष्टस्य ततो भिन्नत्वात् । अन्यथा क्रमेण प्रतीयमानं विश्वमेकमेव वस्तु सकलं च प्रत्यक्षमेकमेव प्रत्यक्षमिति । .. उप्यत इति नास्ति मा ६. वेत्येवं भ७. विशेष इति नास्ति पा ८. अत्र १३७ पत्र भष्टम् " स्यात्, मा. °सायः म ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली द्वितीये पक्षेऽपि निष्पन्नव्यापारस्य वा ? [62a] क्षणान्तरव्याप्तिनिष्पन्न- व्यापारस्यैव वा ? प्रथमपक्षे विषयग्रहणमेवास्य व्यापार इति तावतैव विकल्पजन्मा- वकाशः, स्वयं क्षणान्तरमस्तु मा वा ? तथा च सति चलति चक्षुपि विषये वा तद्विषयग्रहणप्रवणमध्यक्षमवतिष्ठत इति अपूर्वोऽयं नयः । "अप्रहणावक्षणावस्थाने तु न तावतैव विकल्पजन्मावकाशान्मुक्तिः । न च पूर्वग्राहिणः पश्चादग्रहणे स्थैर्यपस- स्थितिरि[वि] इन्द्रियविपयविधाने वागृहृतोऽपि तस्य स्थितिरिति श्रद्धावधेयमेव ! एवमनिष्पन्नव्यापारस्थितिरित्यपि दुःश्रद्धानम् । न हि कार्यान्तरवजन्मातिरेकेण ज्ञानस्यापि व्यापारः । अस्तु चैवम्, तथापीन्द्रियविपयोपनिधौ लब्धोदयमध्यक्ष- मनधिगवगोचरमुभयविचालकाले कलयत् किलास्तीति सुभापितं पूर्ववत् । 'तदलमतिप्रतिष्टैमिथ्याविकल्पैरिति चतुर्थपादेन प्राक् पश्चाद् वा. चित्ररक्तादि:- रूपस्य तदैव निर्भासे सूचितप्रमाणान्तरावृत्तिविपर्ययेण । यद् यद् रूपं व्यवसितिसह कापि निर्भासमाने मानं भिन्नं स्पृहयति न तत् तत्र निर्भासयोगि। रूपाभासे रस इव तथा तत्क्षणे भासमाने पूर्वावस्था व्यवसितिसहापेक्ष्यते मानमन्यत् ॥ इति विरुद्धव्याप्तोपलब्धेः स्थितमेतत् एकक्षणस्थायिनमेव' भावस्वभावमामुखयति प्रत्यक्षप्रतिभास इति । न च तत्प्रतिभासवहिर्भूतोऽपि स्वभावस्तस्येति निवेदितप्रायं व्याप्तिसमर्थनपरतावे । तस्मात् सिद्धमध्यक्षेण भगुरत्वम् , व्यवहृतं चानुमानेन मानान्तरोपपादित तत्सिद्धिसिद्धेनेति । प्रत्यक्षेण क्षणिककलने न्यायदिक्सूचनातः सामर्थ्याप्तव्यवहृतिविधौ धीमतो' न प्रबन्धः । सोऽप्याचार्यप्रवररविणाकारि किं त्वल्पमेधा - 'स्तत्त्वावोधात् "प्रकृतिमुखरोऽसत्यमभ्युजगार ।। १०. क्षणापा १. स्थितिः आ २. पधि मा ३. °मेतत् प्रा ४. कैवं मा ५. शुभाषित मा. १. दलमप्रति मा.. सेऽनुचित भ८. तत्तनि ३. ऊर्जा १.. दा. ४. विरोधी पा ५, कि तुल्यमेधा मा ६. स्त्वत्या भा .. ७. स्तत्त्वाभावात्म भावनामुर ३. सामर्यन्त म क्षणभङ्गाध्यायेऽहेतुकविनाशाधिकारः १५४ नो मार्गमाचार्यरवेरपेक्ष्य च क्षणिप्रहेऽस्माकमयं कमो यतः। यथा च भाप्योक्तिसमन्वयस्तथा न गौतमप्रस्तुतविरतराद् भिया ।। तदलमानुपङ्गिककथानिवन्धेन । स्थितमेतन्न विनाशो नाम परिघादिभ्यो भिन्नः कश्चिन्मुद्रादिसाध्यो यस्तद्नुपनिपातदशायामभवन्' भावस्य स्थैर्य सिद्धिमनोरथं परिपूरयेदिति। 'दुर्नीताश्रमवेदिकादृढतरस्तम्भानमून् शङ्कर- १°न्यायालङ्करणत्रिलोचनवचस्पत्याह्वयान ' हेलया। उन्मूल्य क्षणभङ्ग एप विहितो यत्पुण्यमाप्तं मया तेन स्तात् परपारगस्त्रिभुवने' ज्ञानश्रियोऽयं जनः।। ॥ अहेतुकविनाशाधिकारो नाम चतुर्थः पादः समाप्तः ॥ ॥ समाप्तचायं क्षणभन्दाध्यायः ।। ८. स्तमुप. उन्नीता १०. °लकारण श्रा१. प्रत्याह २. मल्यमाधत्तमेतेन ३. भुने म ४. समाप्तः इति नास्ति श्रा ૨ ॥ व्याप्तिचर्चा ॥ [15] नमो भगवते वीतरागाय । . " इह दहनादिना धूमादेाप्तिरध्यक्षानुपलब्धिसाधनतदुत्पत्तिलक्षणेति व्युत्पाद्यते। परे हि पुरस्तनास्तावदमिमति धूमस्य दर्शनमदर्शनं च तद्विरहिणीत्येवान्वयव्यतिरेकित्वं कल्पयाम्बभूवुः । तत्र दर्शनादर्शनं यादृच्छिकमपि सकृद् भवेदिति च भूयः प्रवृत्ति मपेक्षते । ननु भूयसापि प्रवृत्ते. दर्शनादर्शने घटकुलटादावुपलब्धो व्यभिचार इति चेत् ? किमेतावता, तत्राप्यनुमानमस्त्वित्युच्यते, अथ तद्वद् धूमादावपि मा भूदिति ? प्रथमपक्षस्तावद् व्यभिचारादेव निरस्तः । द्वितीयोऽप्यव्यभिचारादेव । न ह्यन्यस्य व्यभिचारे धूमस्य किश्चित् । न खलु विपान्नमनिष्टमिति भक्ष्यान्तरमपि हेयमस्तु । तावता च सर्वा निवृत्तिर्लव्धेति किमुत्पत्तिप्रार्थनया, तन्नि[श्च]योपयोगिना वा प्रत्यक्षा- नुपलम्भेन ? तदुत्पत्तिरपि यदि दर्शनादर्शनादेव गृह्येत कीदृशो दोपः ? अनुमानमेव च विभागेन भवत्विति तदन्वेपणम् । स च विभागो व्यभिचाराव्यभिचारद्वारेण सिद्धः । असति च व्यभिचारे तावतैव गमकत्वम् , अनर्थिका तदुत्पत्तिः । व्यभिचारे च शतमपि तदुत्पत्तयो न समर्थाः। तस्मात् सन्निकर्पण पर्येपणं संयोगेनैव कृतार्थम् । अतएव संयोगी हेतुरुच्यते वढेधूमो न कार्यमिति । त्रिलोचनस्त्वाह, प्रत्यक्षानुपलम्भयोर्विशेषविपयत्वात् कथं ताभ्यां सामान्ययोः सम्बन्धप्रतीतिः ? अथानग्निव्यावृत्तेनाधूमव्यावृत्तस्य सम्बन्धः प्रतीयत एवेति, ननु सोऽपि कस्य प्रमाणस्य विषयः ? न तावत् प्रत्यक्षस्य, [तस्य] स्वलक्षणविषयत्वात् । नाप्यनुमानस्य, तस्यापि तत्पूर्वकत्वात् । न च व्यावृत्तः कश्चित् सम्बन्धः । अथ प्रत्यक्ष- पृष्ठभावी विकल्पो दृष्टे भेदेऽभेदमध्यवस्यति, तदेव सामान्यम् । एवमपि विकल्पानां न वस्त्वेव विपयः, अपि तु ग्राह्याकारः । स च न वस्तु । वस्तु तु तेपां परोक्षमेवेति कथं तेनापि सम्बन्धग्रहः ? अस्माकं तु भूयोदर्शनसहायेन मनसा तज्जातीयानां सम्बन्धो गृहीतो भवति, अतो धूमो नाग्निं व्यभिचरति । तद्व्यभिचारे धूम उपाधिरहितं सम्बन्धमतिकामेदिति हेतोविपक्षशङ्कानिवर्तकं प्रमाणमुपलब्धिलक्षणप्राप्तोपाधिविरह- हेतुरनुपलम्माख्यं प्रत्यक्षमेव । ततः सिद्धः स्वाभाविकः सम्बन्धः।

ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ वाचस्पतेस्तु' प्रपञ्चः, तथा हि धूमादीनां वह्नयादिभिः स्वाभाविकः सम्बन्धः, न तु वह्नयादीनां धूमादिभिः । ते हि विनापि धूमादिभिरुपलभ्यन्ते । यदा तु आन्धन- सम्बन्धमनुभवन्ति तदा धूमादिभिः सम्बध्यन्ते । तस्माद् वह्नयादीनामाईन्धनाधु- पाधिकृतः सम्बन्धः, न तु स्वाभाविकः । ततो न नियतः। स्वाभाविकस्तु धूमादीनां वहयादिभिः सम्बन्धः, तदुपाधेरनुपलभ्यमानत्वात् । [2a] कचिद् व्यभिचारस्या- दर्शनात् । अनुपलभ्यमानस्यापि कल्पनानुपपत्तेः । न चादृश्यमानोऽपि दर्शनानहतया साधकबाधकप्रमाणाभावेन सन्दिह्यमान उपाधिः सम्बन्धरय स्वाभाविकत्वं प्रति- बनातीति युक्तम्, अवश्यं शङ्कया भाव्यं नियामकमपश्यताम् [प्र. वा., ३. ३२४] इति च दत्तावकाशा लौकिकप्रमाणमर्यादातिक्रमेण संशयपिशाची लब्धप्रसरा न कचिन्नास्तीति नायं कचित् प्रवर्तेत, सर्वत्रैव कस्यचिदनर्थस्य कथञ्चित् शङ्कास्पदत्वात् । अनर्थशङ्कायाश्च प्रेक्षावतां निवृत्त्यङ्गत्वात् । अन्ततः स्निग्धान्नपानोपयोगेऽपि मरण- दर्शनात् । तस्मात् प्रामाणिकलोकयात्रामनुपालयता यथादर्शनमाशङ्कनीयम् , न तु अदृष्टपूर्वमपि । विशेषस्मृत्यपेक्ष एव हि संशयो नास्मृतेर्भवति । न च स्मृतिरननुभूतचरे भवितुमर्हति । तदुक्तं मीमांसाश्लोकवार्तिककृता, नाशङ्का निष्प्रमाणिका [श्लो. वा., सू. २.६०] इति । तथा तेनैव बृहट्टीकायाम् , उत्प्रेक्षेत हि यो मोहादजातमपि वाधकम् । स सर्वव्यवहारेषु संशयात्मा क्षयं व्रजेत् ।। इति । तस्मादुपाधि प्रयत्नेनान्विप्यन्तोऽनुपलभमाना नास्तीत्यवगम्य स्वाभाविकत्वं सम्यन्धस्य निश्चिनुमः। स्यादेतदन्यस्यान्येन सहाकारणेन चेत् स्वाभाविकः सम्बन्धो भवेत् , सर्व सर्वेण स्वभावतः सम्यध्येत, सर्व सर्वस्माद् गम्येत । अथान्यस्य चेदन्यत् कार्यम, १. वा. टी. पृ: १३८ व्याप्तिचर्चा १६३ कस्मात् सर्व सर्वस्मान्न भवति, अन्यत्याविशेषात् १ ततश्च स एवातिप्रसङ्गः । ययुच्येत न भावस्वभावाः पर्यनुयोज्याः, तस्मादन्यत्वाविशेपेऽपि किश्चिदेव कारणं किश्चिय कार्यमिति , नन्वेप स्वभावाननुयोगोऽकार्यकारणभूतानामपि स्वभावप्रतिबन्धे तुल्य एव । तस्मात् यत्किञ्चिदेतदपि । फेन पुनः प्रमाणेनैप स्वाभाविकः सम्बन्धो गृह्यते ? प्रत्यवसम्बन्धेषु प्रत्यक्षेण । तथा हि यदा तावत् प्रथमं वद्विधूमयोः सहार्दैन्धनयोः सम्बन्धं पश्यति, तदा किं द्वयोरपि स्वाभाविकः सम्वन्धः औपाधिको वा; अथ धूमस्यौपाधिकः, वढेः स्वाभाविकः, वढेरौपाधिको धूमस्य स्वाभाविक इति च न शक्यं निर्धारयितुम् । वत्र वढेरनाद्रेन्धनस्य विना धूममयोगोलकादौ दर्शनादार्दैन्धनोपाधिरस्य धूमेन सम्बन्धो, न तु स्वाभाविक इति निश्चीयते । धूमविशेपस्य तु विना वहिमनु[प]लम्भा- दुपाधिभेदस्य चानुपलभ्यमानस्य कल्पनायां प्रमाणाभावात् विशेषस्मृत्यपेक्षस्य संशयस्यानुपलब्धपूर्वेऽनुत्पादात् । उत्पादे वातिप्रसङ्गात् । प्रेक्षावता प्रवृत्त्युच्छेदात् स्वाभाविकः सम्बन्धोऽवधार्यते । तदिमवधारणं न मानसम् , अनपेक्षस्य मनसो वाह्येषु प्रवृत्तावन्धवधिराभाव- प्रसङ्गात् । भूयोदर्शनसापेक्षस्य च प्रवृत्तौ प्रमाणान्तरापातात् । न हि मनो निमित्त- मित्येव 'मानसम् । तथा सति न किञ्चिन्न मानसम् , प्रत्ययमानस्य [25] मनोनिमित्त- त्वात् । तत्तदसाधारणकारणापेक्षया च तत्तत्प्रमाणव्यपदेशेऽत्रापि भूयोदर्शनम् असाधारणं कारणमस्तीति प्रमाणान्तरं जातम् । तस्मादभिजातमणिभेदतत्त्ववद् भूयोदर्शनजनितसंस्कारसहायमिन्द्रियमेव धूमादीनां वह्नयादिभिः स्वाभाविकसम्बन्ध- माहीति युक्तम् । एवं मानान्तरविदितसम्बन्धेषु मानान्तराण्येव यथास्वं भूयोदर्शनसहायानि स्वाभाविकसम्बन्धग्रहणे प्रमाणमुन्नेतव्यानि । स्वभावतश्च प्रतिबद्धा हेतवः स्वसाध्येन यदि साध्यमन्तरेण भवेयुः, स्वभावादेव प्रच्यवेरनिति तर्कसहाया निरस्तसाध्य- व्यतिरेकसन्देहा यत्र दृष्टास्तत्र स्वसाध्यमुपस्थापयन्त्येव । न च श्यामतादिपु मैत्रतनयत्वादीनां स्वाभाविकप्रतिबन्धसंभवः, अन्नपानपरिणतिभेदस्योपाधेश्यामवाया मैत्रतनयत्वसम्बन्धं प्रति विद्यमानत्वेन मैत्रतनयत्वस्यागमकत्वात् । एतेन पकान्यस्य घृक्षस्याप्रवर्तीनि फलानि, एतवृतप्रभवत्वात् , आस्वादिवफलवदित्यादयोऽप्यौपाधिक- सम्बन्धा व्याख्याताः । तस्माद् यस्य स्वाभाविकः सम्बन्धो नियतः सोऽनुमानाङ्गम् , १६४ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो यथा धूमकृतकत्वादिः। यस्य त्वौपाधिकः, सोऽनुमानाङ्गं न भवति, यथा तत्पुत्र- त्वादिरिति स्थितम् ।। अत्रोच्यते , व्याप्तिर्नाम व्यापकस्य तत्र भाव एव, व्याप्यस्य वा तत्रैव भाव इत्येवं कर्तृकर्मधर्मतया प्रतीतेरन्वयव्यतिरेकरूपतया द्विधानुमानसमीया समीहिता, अन्यथानुमानेऽनुपयोगात् । यदि हि साधने सत्यवश्यं साध्यं भवत्येवेति सामान्येन सिद्धं भवति, साध्याभाव वा साधनमवश्यं न भवतीति, तदा विशेषोद्देशेनं साधनवति साध्यप्रत्याशा भवति, साध्याभावे तदभावस्य । यदा तु न यथोक्तनियमः, तदा साधनं च भवतिः न च साध्यमित्याशङ्कायां कथमनुमानावकाशः ? तस्मादनुमान- मिच्छता नियतं यथोक्तैव व्याप्तिरपेक्षितव्या । न च भूयोदर्शनमात्रेण तस्याः सिद्धिः । यथा हि यदृच्छयापि सकृत् संवादसंभावना, तथा कतिपयवारानपि यदृच्छयैव भवतः संवादस्य निषेधः, यथा च सकृत् सहचारदर्शने व्यभिचार उपलब्ध इति न सर्वत्र सर्वदा च तत्सहचारनियम इति शङ्का, तथा भूयोदर्शनेऽपि व्यभिचारदर्शनादेव भवन्ती न शक्यनिषेधा। -- यत् तु व्यभिचारदर्शनादननुमानमुक्तम् , तन्न युक्तम् । तथा हि कस्य पुनरिह व्यभिचारदर्शनमनुमानविनाय प्रयोजकम् ? किं प्रतिपत्तुरेव, अथ शास्त्रकारस्य, यस्य कस्यचिद् वा? अन्त्यपक्षे प्रतिपत्तुः किमायातम् , यतो नानुमानमयं कुर्यात् ? अन्यथान्यस्य तत्तद्विपयप्रत्यक्षीकारेणैव सोऽपि कृतार्थ इति किमनुमानमवश्य- मन्येपते ? शास्त्रकारं च पृष्ट्वा अदृष्टसम्बन्धोऽपि धूमादग्निमनुमास्यते इत्यलौकिकम् । [3a]प्रतिपत्तुस्तु नावश्यं सन्नपि व्यभिचारो गोचरीभवति । न हि यत्र व्यभिचारस्तत्रैव तावति काले देशे वावश्यं प्रतीतिमवतरति । अप्रतीयमानश्च नास्त्येवेति [न]शक्य- मवसातुम् , आत्यन्तिककालव्यवधानेऽपि वा दर्शनात् , अनुपजाववाधबुद्धीनामपि निधनसन्निधेरवरोधाच । ततश्च सत्यपि व्यभिचारे प्रतिपत्तुरदर्शनं संभाव्यते । भवति चाव्यभिचारेऽनुमानमन्यया नेत्युपदिष्टस्य स्मरन् किमसावन्यभिचारनिश्चयादनुमाने प्रवर्तताम्, निवर्ततां वाऽदर्शनमात्रेण निश्चयायोगादन्यभिचारासिद्धः, सन्दिग्धा- सिद्धहेतुवत् । वत्राद्यपते करभादप्यनुमानं फुर्यात् । द्वितीये तु न धूमादपि । न हि विद्यमानस्याविद्यमानस्य वा व्यभिचारस्यानवलोकनकाले फश्चिद् विशेषः । ततो यदि भूयांसमपि सहोपलम्भं करभगर्दभयोर्यादृच्छिकमाशङ्कते,तथाधूमदइनयोरपि फस्मान्नेति समानम् । अथ प्रत्यासन्नयोरपि फरभगर्दभयोः स्यातनयेपोपलक्ष्यमायोः पश्यामि व्याप्तिचर्चा १६५ तावत् किमेकमपसार्यमाणमन्योऽनुधावति धेनुमिव वत्स इति जिज्ञासया तथानुष्ठिन्न तथा प्रतिपद्यते । यही त्वपसारिते धूमापगममेव प्रत्येति, वलिसन्निधाने वा धूम- संभवम् । अतः संभाव्यते व्यभिचारः करभरयान्यदापि न धूमस्येति चेत् ? विशिष्टमेव तर्हि दर्शनादर्शनं धूमे उत्पत्तिप्राहकं च यादृशं वादृशं न करमे । तथाहि यदामयभावे धूमाभावं प्रत्येति, तदा सहोपलम्भपूर्वकमग्निमात्राभावे धूमादर्शन]मुपयुक्तं प्रतिबन्ध- सिद्धौ । अन्यथा सहदर्शनाभावे तावदङ्गा[स]वशेपचित्रभानुमात्रापसारणं च धूमश्न नास्त्येव, करभवद् गर्दभाभाव इति क सम्बन्धवोधः ? सहदर्शनेऽपि यदि वस्त्वन्तर- सहितहुताशापसारः, तदा पूर्वमस्य सत्ता किं हुताशस्य वस्त्वन्तरस्य वा सत्तया प्रयुक्तेति न निश्चयः, हुताशमात्राभावे तु तद्भावप्रयुक्त एव प्रागस्य भाव इति सुलभम् । यदापि पावकमात्रसन्निधौ धूमसत्ता, तदापि पूर्वमुभयादर्शनपूर्वकममिमात्रोपदर्शने दर्शनं धूमस्योपयुक्तम् , अन्यथाग्निमात्रमानीतं धूमश्चास्त्येवेति करभवत् कुत्र प्रतिबन्धसिद्धिः वस्त्वन्तरसहितहुवाशनानयनेऽपि कस्याभावेन प्रयुक्तः प्रागभावो धूमस्येति न निश्चयः। हुताशमात्रोपलम्भे तु तदभावप्रयुक्तो युक्तः । तदेवं पूर्वदर्शनापेक्षनियतैकादर्शनपूर्व चान्यादर्शनं विशिष्टमुच्यते । तदपि प्राचीनदर्शनमौतरकालिकयथोक्तादर्शनद्वयापेक्षया विशिष्टम् । एवमदर्शनपूर्वकेऽपि दर्शने विशेष अहितव्यः, यदभावात् करभादौ नाश्वासः । तमेव दर्शनादर्शनयोविशेष- माश्रित्य [35] प्रत्यक्षानुपलम्भव्यापारव्यवहारः तद्विपयश्च भावद्वयस्वभावः कार्य- कारणभाव इत्युच्यते । यचायत्तमनायत्ते परत्र तत् तत्र तदुत्पत्त्या प्रतिबद्धमित्यपि । तथा हि तन्मात्रा- पनयने द्वितीयसाहित्यस्यापि निषेधाद् व्यक्तं तदायत्तं तत् । एवं तन्मात्रापसारणेऽपि बोद्धव्यम् , अन्यथा द्वितीयापसारणापेक्षणात् कुतस्तन्मात्रापसारणमिति तदुत्पत्त्यैव प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनया व्याप्तिरुक्ता भवति, न तद्विशेषविरहिणा दर्शनादर्शनमात्रेण ? तद्विशेपापेक्षणे च सकृदेव प्रवृत्तौ निर्वृत्तिलाभान्न भूयः प्रवृत्त्यपेक्षा । यथा हि सकृद् दर्शनादर्शनेन प्रतीतसहचारमात्रादनाश्वासकरान्नापरमपरेण प्रत्ययम् , तथा सकृत् प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां प्रतीतविशिष्टजातिद्वयहेतुफलभावसम्बन्धानापरमपराभ्यां प्रत्येय- मिति तावतैव निवृत्तिः । यदि न सादृश्यादिना जात्यन्तरे तध्यवसायः पुरुपस्येति निपुणेन प्रतिपत्त्रा भवितव्यम् । सहचारमाने तु तन्नातावेव संशयः । अन्यत्र ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो , सहचारमात्रे व्यभिचारदर्शनं च पुष्टं वीजमस्य । न चात्र विपान्नदृष्टान्तः शान्तये, विपान्नाद् भोज्यान्तरस्य भिन्नजातीयत्वात् । अत्र तु यः प्रयोजको भागो भूयः सहचारलक्षणस्तेनैकजातीयत्वमेव धूमस्य, न तु विपदिग्धत्वं दधिभक्कादेः साधारण- मिति वैषम्यम् । तदुत्पत्तिमन्तरेण चाव्यभिचारस्यैवाभावाद् भेदे अव्यभिचारस्यैव तदुत्पत्तिरूपत्वात् । अव्यभिचारापेक्षया क्षेपस्तदुत्पत्तेरयुक्त एव । तस्मात् कार्यमेव हेतुधूमो धूमध्वजस्य, तदुत्पत्त्याव्यभिचाराक्षेपात् । न संयोगी, सहचारमात्रोल्लेखात् । कथं तर्हि करभगर्दभोदाहरणमसंयोगात् ? दासीकलससंयोगदर्शनभूम्ना सन्तोपोऽस्तु । करभगर्दभयोरपि वा जलवलाकयोरिव तावति काले देशेऽवस्थितिनियमस्तथा दर्शनादस्त्यिति न किञ्चिदेतत् । तस्मादर्थान्तरे गम्ये कार्यहेतुः, तद्भावसिद्धिश्च प्रत्यक्षानुपलम्भादिति स्थितम् । त्रिलोचनचोद्ये तु ब्रूमः, विशेषविषयं प्रत्यक्षमिति किं विशेषोऽपि विपयोऽस्य, अथ विशेष एव ? अयोगव्यवच्छेदपक्षे न सामान्यविपयताप्रतिहतिरिति कथं न प्रत्यक्षानुपलम्भावकाशः सामान्यद्वये ? अन्ययोगव्यवच्छेदस्तु किमस्मत्सिद्धान्ताश्रयेण उच्यते, वस्तुवृत्त्या वा ? अस्माकं तावदुभयमुभयमपि प्रमाणमुभयविषयम् , ग्राह्याध्य- वसायभेदेन । यद्धि यत्र ज्ञाने प्रतिभासते तद् ग्राह्यम् , यत्र तु तत्प्रवर्तते तदध्यक्सेयम् । तत्र प्रत्यक्षस्य स्वलक्षणं ग्राह्यमध्यवसेयं च सामान्यम् । अनुमानस्य तु विपर्ययः । तत्र साधनप्रत्यक्षं तदैवार्थक्रियार्थिनः क्षणवी तणेऽपि सन्तानापेक्षया सामान्यविषयम् । व्याप्तिग्रहणप्रकरणे [4a] पुनरेकव्यक्तिदर्शनेऽपि सर्वसजातीयव्यक्तिविषयत्वेन सामान्य- विषयम् । प्रत्यक्षेण मया अग्निजन्मा धूमः परिच्छिन्न इति सकलतदन्यापोढव्यक्ति- जातमन्तर्भाव्यैव तद्बलोत्पन्नस्याध्यवसायस्य संवेदनात् । यथा रूपमात्रदर्शने रूपरस- गन्धस्पर्शसमुदायविशेषात्मनि घटे दृष्टाध्यवसायात् तद्विपयत्वं प्रत्यक्षस्य । नच सामान्य नाम किश्चिदन्यदेव, किंतु स्वलक्षणान्येव परस्परमविवेचितभेदानि सामान्यमुच्यन्ते । भेदविवेचने तु प्रत्येकं स्वलक्षणमिति स्वशब्देनैव व्यवहारः । ततो यद्यपि परविलक्षणाशेपस्वलक्षणानामप्रतिभासान्न ग्राह्यत्वेन विपयत्वम् , तथाप्यध्य- वसेयत्वेन दुर्निवारमिति कथमन्ययोगव्यवच्छेदः ? विकल्पानामवस्त्वेव विषय इत्यपि परकृतान्तानभिज्ञतयेवोच्यते, अनुसन्धानानुमानयोरध्यवसायापेक्षयावस्तुविषयत्वात्। शेपं सिद्धसाधनम् । अथ वस्तुवृत्त्येति पक्षः सोऽप्ययुक्तः, सर्वज्ञानानां माद्याध्य- यसेयभेदेन विषयद्वैविध्यस्य दुरतिक्रमात् । प्रमाणस्य हि प्रामाण्यमेवातिरिच्यते, .

. व्याप्तिचर्चा विषयद्वैतं तु सर्वत्र सिद्धम् । तवानुमाने तावद्वस्तुनोऽप्रतिभासादध्यवसेयमेय स्वलक्षणम् , प्रायस्तु स्वाकारः । एवंविधं निर्लोठिवमस्माभिरपोहप्रकरणे इति न प्रस्तूयते । यद्यपि च बुद्धराकारो नेष्टरतथापि वस्तुवलादायातः कथमपोहितुं शक्यः ? न ह्यप्रतिभासे ज्ञानं नाम, प्रतिभासि चानुमायां न वस्त्विति स्थिते नियतं स्वाकारः। अलीकमस्त्विति चेत् ? तथापि तत्प्रतिभासे ग्राह्यमवसेयं च याह्यमिति विपयद्वेतसिद्धी किं निर्वन्धेन ? एवं प्रत्यक्षेऽपि काचिदेव व्यक्तिः प्रतिभासिनी ग्राह्यो । सर्वा तु सजातीयाध्यबसेया प्रतिबन्धयोधकाले, अस्फुरणे हि यद्यवसायोऽपि स्यात् प्रत्यक्षेण सम्बन्धवोधप्रसिद्धिगन्धोऽपि निर्धूतः स्यात् । यत्तु मानसेन भूयोदर्शनजनितसंस्कारसहायेनेन्द्रियेण वा ग्रहणमुक्तम् , तत्रेदं विचार्यते । अस्ति तावदमिधूमव्यक्त्योः पुनः पुनरुपलब्धिन्द्रियी । अस्ति च तत्कृत- संस्कारजन्मा विमर्शः अयमेतत्सहित एवोपलभ्यते, तत् किमनयोः सदातनोऽयं सहचारः, अथ सुहृवयस्येव सात्यय इति ? परामर्शदुर्वलस्य हेतुनान्तरीयकप्रतीतिरपि भवति । तदनुरूपं चानुष्ठानम । न पुनरत्रापरो ज्ञानविवर्तः संवेद्यते । ततो भूयोदर्शनं तावत् संस्कारद्वारेण सहायमेव कृतम् , न तत्प्रस्तुतमभिधातुं शक्यम् , तदन्तिममेकजातिकाशेपव्यक्तिविषयक इत्यपि मनोरथमात्रम् , तद्वयक्तीनां निर्भासा. भावात् । संशयोऽपि तदनन्तरः संशयत्वादेव न निश्चायकः सम्बन्धस्य । पश्चिमञ्च निश्चयाकारत्वेऽपि परामर्शशून्यस्यैवैवि प्रत्यक्षाभिख्ययापि तदुपस्थापिते प्रमेये क आश्वासः ? अलिङ्गजस्य हि विकल्पस्य पूर्वप्रवृत्तदर्शनव्यापारानुसारादेवार्थतथा- भावसम्भवो, न स्वातन्त्र्यात् , [4b]अतिप्रसङ्गात् , पूर्वप्रवृत्तानि च दर्शनानि सहचार- मात्रसाक्षीणि वातातपादिसहचारवत् कश्चिद् विशेषमनाविशन्ति कथमस्य यथार्थतां समर्थयितुमीशते ? तथाभावेऽपि तान्येव तत्र प्रमाणम् , इदं तु स्मरणं प्रमाणत्वेन निर्दिश्यत इति साधु । वातातपयोः पश्चात् सहचारविघटनादस्ति विशेप इति न वाच्यम् , व्यभिचारादर्शनकालापेक्षयाभेदस्य विवक्षितत्वात् , अत्रापि अविघटननिश्चयानुप• पत्तेश्वोक्तत्वात् । यावदेव वहिव्यापारात् पूर्व धूमानुदयो हृदयसंवासी, तावदेव हि सहचारान्तराद् भेदविमर्शः, तत एव तद्वयभिचारे धूम उपाधिरहितं सम्बन्धमति- क्रामेदिति शोभते । अन्यथा पूर्व सहचारमात्रोपलब्धौ यथा धूममन्तरेणानलविलोकने अनलस्य धूमेन सम्बन्धे उपाधिकल्पनं सामान्येन, तथा धूमस्यापि वह्निमन्तरेण भावसंभावनायामुपाध्यन्तरकल्पनं भविष्यति, अतः कस्य केनौपाधिकः स्वाभाविको , १६८ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलौ वा सम्बन्धः स्यात् ? न हि सुहृदोरेकव्यतिरेकेणान्यदर्शनेऽन्यव्यतिरेकेणापि तद्दर्शन- संभावना न भवति । केवलं चैत्रमन्तरेणापि मैत्रस्य भावाविरोधाद् भूधरविवर- प्रविष्टस्यापि न दर्शनयोग्यता विगलति, धूमस्य तु नियतं विना वह्निमुदय एव नास्तीति न संभावना, तावता च तदुत्पत्तिरेव शरणीकृता भवति । सा च न भूयोदर्शनादर्शना- दित्युक्तमेव । अत एव गोगोत्वयोरपि न स्वाभाविकः सम्बन्धोऽभिधातुं शक्यः, तदुत्पत्तिप्रतीतिविरहेऽन्यस्मात् सहचारिणो विशेपाभावात् । न च सहचारदर्शन- मप्यस्ति, प्रत्यक्षेणोभयभागानुल्लेखात् । तत् किमत्र स्वाभाविकोपाधिकवादप्रक्षेपण विभागेन? गमकत्वं च सामग्रथाःकारणत्वादेकं कारणमन्यापेक्षमेव जनकमित्यनियमः। कार्य तु सामग्रीनियतत्वेन प्रत्येकं नियतमिति तदेव लिङ्गं न कारणमिति सिद्धम् । अथाग्नेरिन्धनसन्निधौ धूमदर्शनाद् विशेपोद्देशेनैव सिद्ध उपाधिरिन्धनम् । धूमस्य पुनरग्निना सम्बन्धे तदुपाधिर्भवन् दृश्य एव भवेत् , अनुपलब्धस्तु नास्तीत्युच्यते । तत् किमिन्धनमेव परमुपाधिर्येन दृश्यतानियमः सम्बन्धे हि विवक्ष्यते, अपेक्षणीय- मर्थान्तरं स्वभावविशेष एव चोपाधिरभिधेयः । न चार्थान्तरं दृश्यतानियतम् । ततश्च धूमस्यापि हुताशेन सह सम्बन्धे स्यादुपाधिः, न चोपलक्ष्यत इति कथमदर्शनानास्त्येव, यतः स्वाभाविकसम्बन्धसिद्धिः ? अथ यद्यपेक्षणीयमर्थान्तरं स्यात् , कथं धूम इत्येव पावकस्य सत्तानियम इति चेत् ? नन्विदमेव चिन्त्यते, किं धूमे सति अवश्यमग्निः सम्भवी, न वेति ? कदाचिदर्थान्तरमुपाधिमपेक्ष्य धूमोऽपि स्यात् , नामिरिति किमत्र निष्टककारणम् ? वस्मात् पावकपराधीनोदयो धूमः परिनिष्ठतः कथं तदभावेऽपि भावं स्वीकुर्यादित्येव साधु । असिद्धा [5a] चेयमुपाध्यनुपलब्धिः । यथा हि दहनो नेन्धनेन विना धूमेन संवध्यते, तथा धूमोऽपि न तेन विनाऽग्निना संबध्यत इति समानमुपाधित्व- मिन्धनस्योभयन । अथ सिद्धरयाग्नेरिधनसाहित्येन धूमलाभ इत्युपाधिव्यवस्था, असिद्धस्य तु धूमरय तन्निमित्तात्मलाभतया तव्यभिचारात् स्याभाविकः स्थाप्यत इति चेत् ? एवमपि सैव तदुत्पत्तिरायावा, सैव च स्वाभाविकः सम्बन्धः । न च यथोक्त- मानसादिप्रायः । न चोपाधिदृश्यानुपलब्धिवाध्य इत्योपाधिकशक्षायां न विपनाग्नि- पृत्तिधूमस्येति स्थितम् ॥

व्याप्तिचर्चा १६६ वाचस्पत्ये तु प्रबन्धेऽमेधूमेन संबन्धे इन्धनमुपाधिदृश्य उक्त एव । धूमस्य तु वहिना सम्बन्धे स्वाभाविकत्वमुपाधेरनुपलब्धिमात्रेण च वाधः। तत्र च कचिद् व्यभिचारस्यादर्शनादिति हेतुः । तत्रेदमालोच्यते, किमयं हेतुरूपाध्यनुपलब्धिसाधकः, अथ सैवास्य साधिकार्य स्वाभाविकत्वस्य भूतानुपलब्धेरदाशयोपाघेरेव बाधकः ? प्रथमे निरुपयोगः, न हि बुद्धर्भावाभावी हेत्वन्तरसाध्यो, स्वसंवेदावेदनान्तरस्वभाव. त्वात् । नारित चोपाघेरुपलब्धिरिति सिद्धैवानुपलब्धिः। एवं व्यभिचारादर्शनेऽपि हेत्वनुपयोगो वाच्यः । व्यवहारसाधनमुपयोग इति चेत्- न, विमतेरभावात् , अप्रतीतिमात्रस्य सिद्धत्वात् । तृतीयोऽपि न युक्तः । एकरया दृश्यविशेषणरहिताया निपेधसाधनाशक्तौ द्वितीयस्याः कीदृशी शक्तिः ? व्यभिचारो दृश्य एव विवक्षित इति चेत् ? तर्हि न सर्वत्र सर्वदा वा । ततश्च [न] कचिद् व्यभिचार इत्यतः स्वाभाविक- त्वमयुक्तम् । कचित् तु न दृष्टो व्यभिचार इत्येवं तत्कल्पनमनलस्यापि धूमेन प्रसज्येत। चैत्रमैत्रादिनां वा परस्परम् । सति चैवं स्वाभाविकसम्बन्धेऽप्यनाश्वास इत्यायातम् । तस्मात् सर्वत्रैवाव्यभिचारः पर्येपणीयः । ततोऽनुमानविपयेऽपि यावन्न साध्यं प्रत्यक्षेणोपस्थापयति, तावन्नाव्यभिचारं प्रतीयादिति कृतमनुमानेन । किं च तदुत्पत्तिः वादेर्म्यया धूमस्यानेकान्तपरिहाराय स्वाभाविकवाद आश्रितः, अनेकान्तश्च व्यभिचारा- शङ्कया। ततः स्वाभाविकत्वाव्यभिचारः सर्वत्र । सर्वत्राव्यभिचाराच स्वाभाविक- त्वमितीतरेतराश्रयः । यस्य तु सकृदेकजातेरन्यजात्यधीनोत्पत्तिप्रतीतिरेव सर्वत्रा- व्यभिचारप्रतीतिः, तस्य नायं प्रसङ्गः, भूयोदर्शनापेक्षायामेव तदवतारस्य न्यायप्राप्त- त्वात् । यथा ह्येकदा दर्शने शङ्कायामन्यापेक्षा, तथान्यदापि शङ्कापेक्षा । परस्पराकृष्ट एव सर्वत्र दर्शनाक्षेपः । यदि तु तत्रापि वारसंख्यानियमं दर्शयेत् , यथास्माकम्- प्रागदृष्टौ क्रमात् पश्यन् वेत्ति हेतुफलस्थितिम् । [5b] दृष्टौ वा क्रमशोऽपश्यन्नन्यथात्वेन च स्थितिः ।। इति प्रत्यक्षानुपलम्भयोर्वारत्रयनियमोऽवयवे, समुदाये त्वेकवारस्य, तदा तावतैव सुस्थो भवेत् । भूय इति त्वपरिनिष्ठितसंख्यः कियता निर्वृत्तिमासादयेत् लक्ष्यानुसारी ? तदशक्यत्वे च न कचिदनुमानमयं कुर्यादिति लक्षणशास्त्रमनर्थकम् । स्मरणे तु चित्तपाटयाधानाय कियदपि दर्शनं प्रवस्य॑ति । न तत्र परिमाणनियममन्तरेण किञ्चित् क्षीयते, बीजेऽङ्कुरजननाय कालपरिमाणनियमवत् । एवमभिजातमणितत्त्वरफुटी: भावेऽपि न दर्शनानां परिमाणनियमः। सूक्ष्मरूपभेदोद्भेदमात्रस्य विवक्षितत्वात् , ज्ञानश्नोमित्रनिबन्धावलौ प्रभास्वरादिवावरकप्रविष्टस्य । यमलकवद् वा । धूमादौ तु न रूपस्य भेदो विवक्षितः, किं तु स्वरूपस्य । यथा हि नीलेतररूपयोः प्राक् पटीयसोऽपि कोटिरपि दर्शनानि न भेदावधारणपटूनि, तथा व्यभिचारदर्शनात् प्राक् व्यभिचाराव्यभिचारवतोरर्थान्तरे सन्निधीयमानयोन किञ्चिद् रूपभेदायधारणम् । धूमे तु न रूपाद्विशेपोल्लेखि हृदयमपि तु पावकाधीनसंभवतयेत्युक्तम् । अत एव च सकृत्प्रवृत्तप्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां निर्वृत्तिः। रूपापेक्षया तु धूमेऽपि याहगेव दर्शनमाद्यं ताहगेव कोटितममपि न मणिपद्विशेपभाक् । ताहगेव दर्शने यदि व्यभिचारशङ्कारहितः प्रतिपत्ता, तदा न द्वितीयस्यापि दर्शनस्य अपेक्षा । शङ्कमानस्तु शतेनापि दर्शनैरप्रत्यय एवेति भूय इति भवदीयमन्त्राक्षर- जापिनः का गतिः ? अतश्च शतधाप्यव्यभिचारदर्शी पुरस्तात् सन्देवानेव । - यत् त्वनुपलभ्यमानस्यापि कल्पनानुपपत्तेरिति सुप्तेनेव विलपितम् , तद् बालस्याप्यसाम्प्रतम् । अनुपलभ्यमानस्यैव हि कल्पना भवति, प्रकृतीश्वरादिवत् । कल्पितं तु किश्चित् प्रमाणमन्वेति किञ्चिन्नेति विशेपः । न हि दृश्यमानो घटः कल्पित उच्यते । तस्मादनुपलभ्यमानेष्वेव कल्पनाव्यवहारः, केवलं क्वचिदाप्तवचनादिना बाधकादर्शना[] दृढ़ः सत्तावसायः, विमर्शकस्य तु पाक्षिकः । ततो धूमस्यापि यदि व्यभिचारो दृष्टो, दृष्ट एव । कस्तत्र संशयः ? यदा तु न दृष्टस्तदा सत्तैकांशावसायो मा भूत् प्रामाणिकाधिकारात् , पाक्षिकस्तु सत्तोल्लेखः कथं वार्यः ? अथैवमभिप्रायः, न तत्रैवानुपलब्धिर्विवक्षिता, किं त्वन्यत्रापि यन्नोपलभ्यं तस्य न शङ्केति चेत् ? नन्वग्नि- व्यभिचारश्वामीकरादौ दृष्ट एवेत्यस्तु सन्तोपः । अथ धूमे न दृष्टः, तत् किं स्थाणौ पुरुपत्वं दृष्टं येन स्थाणौ शङ्कयते ? अतालिङ्गिते दृष्टमिति चेत् ? इहापि भूयः सहचारिणि दृष्ट एवान्यत्र । अत एव न चादृश्यमानोऽपीत्यादि विसुतम् । यत्रैव तु यत् संशय्यते, तत्रैव तस्य दर्शनमपेक्ष्यत इत्यलौकिकम् । अतो धूमजाताचदृश्यमानोऽपि' व्यभिचार उपाधिर्या दर्शनायोग्यतया निपे मशक्यः । स [6a] इदानी संशयः स्वा- भाविकत्वसंशयस्वभावः स्वाभाविकत्वनिश्चयं तावदवश्यं प्रतिबध्नाति । स्वाभाविक संबन्धवलेन च धूमो गमकः कथं तदनिश्चये गमकत्वेन गृहोत ? न हि धर्मिणि सत्त्वेन हेतुर्गमकः सत्त्वसन्देहेऽपि गमको भवितुमर्हति । यश्च यत्सन्देहे प्रवर्तते स उदसम्भवेऽपि प्रयतत एवेति स्वाभाविकसंबन्धं विधूयापि धूमरयेवान्यस्यापि गमकत्वप्रसङ्गः । तस्मान्निश्चयप्रतिबन्धः स्वाभाविकत्वप्रतिबन्ध एवार्थतः, निश्चय- मन्तरेण गमकाङ्गस्य स्वयमकिश्चित्करत्वात् । तस्मानिरमो धूमस्य, व्याप्तिचर्चा अवश्यं शया भाव्यं नियामकमपश्यताम् [प्र. वा., ३. ३२४] इति दुर्लङ्ग यमेतत्तदुत्पत्त्यनाश्रयणे । नचैवं प्रामाणिकलोकमर्यादातिक्रमोपालम्भः। न हि प्रमाणगोचरे कश्चिदनिश्चयमाचष्टे, प्रमाणाभावे वा निश्चयम् , यथा भवानुपाधिका- प्रमाणाभावेऽप्यभावनिश्चयम् । अत एव न संशयपिशाचस्य सर्वत्रावकाशः प्रमाणाभाव एवानुमतत्वात् । प्रमाणविपयेऽपि किञ्चिद्वक्तं शक्यत इति चेत् ? यदि मुखमस्तीति वक्तव्यमुच्यताम् । केवलं यदि स्वीकृतप्रमाणधर्मो वक्ति तदा सुदानमुत्तरम् । अथेतरः, तदेतरेणैव वक्तव्यम् , नास्माकमवसरः । स्वीकृतप्रमाणस्य हि निश्चयफलत्वात् प्रमाणस्याविप्रतिपन्नप्रमाणविपये निश्चयस्वीकारनान्तरीयक एव तत्स्वीकारः कथं सर्वत्र शङ्कापिशाची लब्धावकाशा भवेत् ? केवलं त्वत्प्रणीतलक्षणं न प्रमाणमिति ब्रूहि । तय विचार्यमाणमेव वर्तते । अथादृश्यमानोऽप्युपाधिधूमे शङ्कयत इति प्रामाणिक- लोकयात्रातिक्रम इति चेत्-न, प्रामाणिक रेवायोग्यानुपलब्धेर्वाधाधिकारप्रतिषेधात् । अन्यथेश्वरस्वर्गसाधनादेर्दत्तो जलाञ्जलिः। अनुमानागमप्रमाणसिद्धेर्नायं दोष इति चेत्- न, पूर्वमनुपलब्ध्या वाधितेऽनुमानादेः साधकस्याप्रवृत्तः सर्वज्ञसिद्धौ प्रसाधित- त्वात् । तस्मात् पूर्वापरपरामर्शविवेकफलमेतदनुपलब्धिमात्रं निश्चयसाधनमिति । ततः प्रमाणविपये संशयानवकाशान्नायं कचित्प्रवर्ततेत्यसंवद्धम् । न च शङ्केत्येव न प्रवृत्तिः, अर्थसंशयेन प्रवृत्तेरनिवार्यत्वात् , स्निग्धानपानवत् । एतत् त्वनर्थकसंशयेनोदा- हरतोऽर्थानर्थसंशयविषयोऽप्यज्ञात इति किमतः परं वाच्यम् ? न चैतत् प्रकृतम् , प्रमाणवृत्तौ संशयोऽस्तु न वेत्यस्य प्रकृतत्वात् , तत्र चोक्तमेव । अथेदमाकूतमनेकधा धूमस्य धामन्यव्यभिचारदर्शनात् कदाचित् तदन्तरेण धूमो भवेदितीयमनर्थशङ्का । सा च निवृत्त्यङ्गमिति तामवधूय स्वाभाविकसम्बन्धबोध एव विधीयतामित्यर्थः । यथानपाने मरणशङ्कां निरस्य प्रवृत्तिरेवेति । यद्येवमर्थसंशयोऽपि प्रवृत्यङ्गमिति युक्तम् । भूयः साहित्यदर्शनादव्यभिचार एव [6b] हि प्रायिकः, अन्नपाने जीवनवत् । अथेहश- मनर्थसंशयमेव ब्रूम इति चेत् ? स तर्हि प्रवर्तक एव । तत् कथं नायं कचित् प्रवर्तेत इत्युच्यते ? कथं वानर्थकसंशयोऽपि निवृत्त्यङ्गम् ? एतच कदाचिद् व्यभिचारेऽपि समानम् , कादाचित्कादानमानवयाचनवदिति साध्वी धूमस्य स्वाभाविकसम्बन्ध- सिद्धिः । यथादृष्टाशङ्कनं च प्रागेव प्रतिपादितम् । अतएव विशेपेत्यादि सिद्धसाधनम् ।

१७२ शाननोमित्रनिवन्धावली तदुक्तमित्यादिना त्यातुरमादाय दहनप्रवेश एपः । तथा हि, वीधाज्ञाने त्वनुत्पन्ने नाशंका निष्पमाणिका [तुल शो. वा., २.६०] इति । यद्युल्लिख्यमानस्यार्थस्य वाधज्ञानमुत्पन्नं साधकं वा प्रमाणम, तदा शङ्कायाः कार्यकाशः, तस्याः संशयरूपत्वात् , साधकबाधकस्य चैकान्तावसायसाधनत्वात् ? "अथेन्द्रियेपु तिमिरादिवाधज्ञानानुत्पत्तिविवक्षिता, तदप्रस्तुतम् । न हि धूमादी स्वरूप- स्यासिद्धिराशङ्किता, किं तु व्याप्तेरिति । को वाऽर्थो निष्प्रमाणिका इति यदि साधकप्रमाणविरह इष्टः, तत् किं शङ्कायाः ? यद् वा शङ्कयोल्लिख्यमानस्यार्थस्य, तस्यापि तत्रैवान्यत्र वा ? अन्यत्रापि सजातीये, अन्यमाने वा ? प्रथमपक्षरतावन्न प्रस्तावानुरूपः । भवतु वा, तथापि तदन्यज्ञाने साधनमेकार्थसमवेतं मानसमर्थापत्तिः स्वसंवेदनं वा, तन्न क्षीणमस्याः । शङ्कितस्य प्रस्तुते साधकप्रमाणाभावस्तु शङ्कासाधक एवेत्युक्तम् । अन्यत्र सजातीये प्रमाणा- भावस्य त्वयमर्थः यद् धूमे वह्नयनायत्तत्वं शङ्कयते, तत् तज्जातीयेन प्रमाणेन नावगतम् , तत्र व्यक्त्यपेक्षया तज्जातीयत्वम् , जात्यपेक्षया वा ? व्यक्त्यपेक्षया तावद् धूमान्तरमेव तज्जातोयम् । यदि च तत्र चित्रभानुनानायत्तिः प्रमिता, तदा व्यभिचारादेव व्याप्तिवहिष्कृतो धूमः साधारणानकान्तो जात इति किमत्र सन्दिग्ध- "विपक्षव्यावृत्तिकत्वार्थ शङ्कावतारणेन ? अप्रमितायामपि वह्वथनायत्तावव्यभिचारादेव किं शवयेति चेत् ? प्रदर्शनमात्रेण व्यभिचारस्याभावासिद्धेः, योग्यानुपलब्धेरेवाभाव- साधनेऽधिकारात् । ततो बहुलं सहचारमाने व्यभिचारी नाव्यभिचारी निश्चित इति शङ्कावकाशः। जात्यपेक्षया तु धूमजातेरन्यैव जातिः कयाचिद् द्रव्यादिप्रत्यासत्त्या सजातीया, ततोऽभिमतपक्षोपनिपाते जलादौ व्यभिचारदर्शनि]मुक्तमेव । युक्तश्चायमेव पक्षः । धूमे व्याप्तिचिन्तायां देशकालान्तरविप्रकृष्टं धूममेकीकृत्यैव निर्णयप्रक्रमात जात्यन्तर एव शङ्कयमानदर्शनमनुरूपम् , तावतापि स्मृतेरनुभवपूर्वत्वाप्रच्युतेरिति । प्रथमपक्षादन्यत्रावाचकं चेदमक्षरं तत्र 'चानुपयुक्तमिति यत्किञ्चिदेतत् । अजातवाधकोत्प्रेक्षिणः संशयात्मत्वमपि वालविलपितमेव । वाधकोत्प्रेक्षणं हि निश्चयात्मतया संशयविरुद्धमित्युक्तम् , न ह्यनिश्चयफलं वाधकं वा । ततो यत्र तदभावः, [7a] तत्र नः संशय इति कथं सर्वव्यवहारेषु तदात्मकत्वम् ? अथ , - व्याप्तिचर्चा " नोपर्बुधाधीनत्वस्य धूमे वाधकमुत्प्रेक्षते य इति विवक्षितम् , किं तु वहयप्रतिबद्धत्वसंशय एव व्याप्तिनिश्चयस्य विरोधाद् बाधक उक्त इत्येवं नेयम् । तथाप्युत्प्रेक्षतेति विरुद्धम् । विकल्पनं ह्युत्प्रेक्षार्थः, न च संशयस्यैव विकल्पात्मनो विकल्पनं नाम प्रस्तुतम् । जननं तु युक्तम् । तदाप्यजातविशेपणमपार्थकम , जातस्योत्पादनार्थासङ्गत्तेः । अथा- जातमभूतमसत्यमपि शक्ष्यमानमनग्न्यधीनतादिकं प्रमेयं स्वविरुद्धवाधकमुत्प्रेक्षेत स्वकल्पनामात्रेणोद्भावयेदित्यर्थः, तदापि तदसत्यत्वं केनचित् प्रमाणेन प्रसाध्य यद्येवं ब्रूयात्, सर्व शोभेत । न चाक्रोशादन्यदस्ति साधनमस्य साहसिकरय । यदि च यथाप्रसिद्धातिरिक्तमभ्यूहत एवाक्रोशपात्रत्वम् , तदा दर्शनादर्शनमात्रप्रसिद्ध व्याप्ति- वादे विपक्षवृत्तिशङ्कामपाकतु स्वाभाविकसम्बन्धादिकमभ्यूहमानस्यापि किं न तत्त्वम् ? तस्यापि वा सम्बन्धस्य मानसम्राह्यत्वबाधकमिन्द्रियग्राह्यत्वं वदतः, सर्वज्ञवाधकानि वा ज्ञेयत्वादीनि । यथा प्रसिद्धोर्वस्यादिशब्दार्थवाधकं वा पा[?]त्र्याद्यर्थ ध्रुवतः, किं वा भूयो चौद्धीयशङ्कासन्निपातशातनमीदृशमाक्रोशसाधनमनन्यशक्यमूहितवतोऽस्यैव 'प्रथमं क्षयगमनमुचितम् । संशयोत्थापकस्य तदिष्टमिति चेत् ? ननु संशयस्यापि पूर्वमजातस्यैवोत्थापनाद् भ्रष्टः, ततः साधकबाधकोपनीतनिश्चयस्याप्यजातस्योत्थापनात् किं न दुष्टः ? प्रमाण- बलान्निश्चयो दुर्लय इति चेत् ? तदभावे तर्हि संशयोऽपि दुर्लबच इत्यलमतिविसा- रिण्या कथया। ततः पूर्वापरपरामर्शेन प्रमाणविपयादन्यत्र संशयोद्भावनं कथं मोहादित्य- नुन्मत्तो भापते ? प्रमाणप्रतिबद्धो हि निश्चयो यदि तदभावेऽपि भवेत् किमर्थं यत्नेन प्रमाणान्वेपणं प्रेक्षस्य, तद्विप्रतिपत्तिनिराकरणाय वा श्रमः शास्त्रकाराणाम् ? तस्मात् प्रमाणापाये नियतमायातः संशयः कथमनिष्टिमात्रेण निराकर्तुं शक्यः ? यद्यप्येवं तथापि गत्यन्तरविरहात् संव्यवहारे प्रायः सहचारदर्शनात्, प्रदर्शनाच सकृदपि व्यभिचारस्य, विकल्पोल्लेखितमपरिपुष्टसंश[य]मसन्तमिव कृत्वा निश्चय एव ,व्यव- हर्तव्यो-न-संशयः। । अत्रोच्यते । तत्त्वतः कार्यकारणभावः प्रमाणसिद्धोऽस्ति न वा ? संश्च नियत- विषयोऽन्यथा वा ? नेति पक्षे सर्वमयत्नशीर्णम् , 'साधनदूपणयोरप्यनवकाशादिति विभक्त क्षणभङ्गे।।सन्नपि यद्यनियतविपयः, तदापि सन्नेवेति विस्तृतं शास्त्रे । न च स्वर्गाद्यर्थिनो वेदेश्वराद्यनुवर्तनं नियमेन वाच्यम् , ब्रह्मवधादेरपि तल्लाभप्रसङ्गात् । 'ततोऽस्ति चासो नियतविपयश्च यथोक्तप्रत्यक्षानुपलम्भसाधनश्चेत्यवश्याभ्युपगन्तव्ये १७४ ज्ञांनोमिनियन्धावली आयाते निश्चयस्य सिद्धत्वाद् गत्यन्तराभावोऽसिद्धः, [7b] तमन्तरेण स्वाभाविक- सम्बन्धसिद्धेरप्यनाश्रयत्वात् । यत्तु यत्नेनान्विष्यन्त इत्यादि, तत्रापि व्यभिचारा- न्वेपणमेवोपाध्यन्वेपणं विद्मः । व्यभिचारमन्तरेणोपाधिव्यवस्थाया अशक्यत्वात्। ततो यावद् धूमदर्शनम् , तावद् व्यभिचारशङ्कयोपमृद्य निरुपणापर्यवसाने गतमनु- मानेनेत्युक्तप्रायम्। अन्यथा यलेनान्विप्यमाणा इत्यस्य कोऽर्थः ? कतिपयवाराव्यभि. चारगोचरीकरणे हि परन कीशी नियुतिः ? यदपि स्यादेतदिति वल्गितं तदपि निःसारम् । प्रमाणसिद्ध हि रूपे स्वभावाव- लम्बनम् । न तु स्वभाववादवलेनैव वस्तुरूपव्यवस्था । तद् यदि नियतविपयान्वय- व्यतिरेकग्राहकप्रत्यक्षानुपलम्भप्रमाणसिद्धे हेतुफलभावे स्वभाववादः, तत् किमायातं स्वाभाविकसम्बन्धे ? यत्र तदुत्पत्तिप्रतीतिसामी हृदयेन दूरीकृत्यान्यतः सहचरित- द्वयाविशेषप्रतीतौ प्रतीत्युपाय एव दवीयान् , तत्सामनथपेक्षणे च तदुत्पत्तिरेव सा । किमाहोपुरुपिकया नामान्तरकरणेन ? अत्रान्तरे भूयोदर्शनजनितसंस्कारसहायेन्द्रियेण ग्रहणपर्यन्तं पूर्वदूपणेनैव निरस्तम् । यञ्चायं संशयस्य विशेषदर्शनापेक्षया, । सामान्यदर्शनाद्विशेपादर्शनाद्विशेपस्मृतेश्च संशयः । [वै. सू. २. २. १७.] इति लक्षणक्षति संशयमनिच्छन् उत्कलयति, तत्र किं लक्षणक्षतिभयात् प्रमाणाविषये द्वयाकारबुद्धथैव न भाव्यम् , उतश्वित् द्वयाकारत्वेऽपि नासौ संशय इत्यभिमतम् , अथ तत्त्वतः संशयो भवतु मा वा वयं तु संशयत्वेन व्यवहरामोऽस्मल्लक्षणक्षयादिति पक्षाः। प्रथमस्तावदसम्भवी, विकल्पोल्लेखिवस्य रूपस्य साधकबाधकयोरेकान्तसाधन- योरभावे श्वः प्रियागमनवार्तादिवत् किं सत्यमेतन्न वेत्युभयाङ्गोल्लेखिविकल्प- जन्मनोराजाज्ञयापि निद्धुमशक्तः । शक्यन्ते हि कायवाग्व्यवहारा अन्यादृशेऽपि चेतसि वलादेव भयादिनान्यथा कर्तुम् , न तु चित्तविवर्तः प्रमाणाप्रमाणद्वारायातः। एतत् तु स्यात् । भूयसैकमागस्योपलम्भात् परिपुष्ट इव सोऽङ्गः परिस्फुरति, एकान्ताशक्तस्त्वन्यो भागः क्षीण इव, तादृक्सामग्रीविरहे पुनरुभयोऽपि साधारणः। यथा तत्र वेश्मनि काकः किमस्ति नास्ति वेति द्वयाकारतापि कापि नापैति । स एव संशयार्थ इति द्वितीयोऽप्ययुक्तः । अन्यथानिश्चयनिश्चयाकाराभ्यां भ्रान्तिसम्यग्ज्ञानाभ्यां भिद्यमानो व्याप्तिचर्चा . यदि न संशयस्तत् किं तुरीयो राशिरेपः, ततस्तमगृहतो लक्षणस्यैयायमस्तु दोषः, न लक्ष्यमन्यथाकतुं शक्यम् । अत एवान्तिमोऽपि नोपयोगी। उभयभागावलम्यि संवेदनं चेदेकान्तक्रियामपेक्षमाणं सिद्धम् , तावतैव स्वाभाविकसम्बन्धासिद्धः किमत्रभवतः सन्देहव्यवहारापेक्षया इत्यलं वालवादितया । मानसदूपणे तु सिद्धसाधनमेवास्तु किमत्रापि परिश्रमेण ? स्वभावप्रतिबन्धे तु गमफत्वं [Sa] सिद्धसाधनमेव । स तु तदुत्पत्तिलक्षण एवेति स्थापितम् । एवं प * भूयौदर्शनसामर्यकदर्थनात् तत्सहायानि मानान्तराणि प्रत्यक्षविपयस्वभावप्रति- वन्धसिद्धये बन्ध्यानि चोद्धव्यानि । विपर्ययवाधकमेव तु प्रमाणमनुमानमुन्नेयम् , तदभावे विपक्षवृत्तिनिपेघस्याशक्यत्वात् , तत्पुत्रताया इव श्यामत्वे । यत् पुनरत्र अन्नपानपरिणतिभेदस्योपार्भावात् स्वाभाविकसम्बन्धवैधुर्यमुत्तरम्, तन्न युक्तम् , आहारपरिणतिभेदस्योपाधित्वनिश्चयाभावात् । यथा हि दहनमात्रादनिन्धनान्न धूम इति धूमेन वह्नः सम्वन्धि इन्धनमुपाधिरुच्यते, तथा यदि मैत्रजनितरयापि कस्यचिद् विवक्षिताहारपरिणामविरहेण श्यामतोपालप्स्यते स उपाधिर्निरचेष्यत, तदा किमुपाधि- वादेन, व्यभिचारादेव न मैत्रपुत्रत्वं गमकमितीयतैव पर्याप्तत्वात् ? न चैवं शक्यम् । तत् कथमसावुपाधिनिश्चितः ? किंश्विन्मैत्रस्यैव जन्मान्तरप्रणिधानात् सप्ताष्टापि दृश्यमानाः श्यामतनवः सूनवो न जोताः किमत्र प्रमाणम् ? तद्वत् तर्हि मातुरपि सुतानामपि वा प्रणिधानमाशङ्कयत । तत्पुण्यप्रणिधानयोरदृढत्वे चाहारभेदस्यापि शक्तिः संभाव्यते । तत्र किंप्रयुक्तमेषां श्यामत्वमिति शङ्कय उपाधिशंकानुमानमनव- काशयति । किं तन्निश्चयेन ? पर्यवसितमिदानीमन्तिमेन श्यामतासाधनेन । यद्विपक्ष- निवृत्तं पक्षसपक्षविश्रान्तमयाधितविषयमप्रतिहेतुम , तत्पुत्रताहेतुमहेतूकर्तुमुदरं मृदित्वा संशयपिशाचमुत्थापयता कथं न भीतं भवता ? तस्मात् तत्पुत्रतायाः श्यामत्वे प्रतिबन्धसाधकप्रमाणाभावादश्यामतायामदर्शनमात्रेणासम्भवानुपपत्तेरहेतुत्वमित्येव साधु, किमन्तर्गडुनोपाधिवादेन ? सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वं च हेतुदूपर्ण तात्त्विकमेवाभ्युपगन्तव्यम् , न ह्यन्यथा सर्वाङ्गसुन्दरस्यास्य हेतुत्वापसारः शक्यः। अपि चैवमनभ्युपगमे वने लोहलेख्यत्वसाधनाय प्रार्थितस्य पार्थिवत्वहेतोः कमुपाधिमीक्षमाणो नानुमानमनुमन्यते भवान् ? अथ प्रशिथिलावयवेपु काष्ठादिप्वयःकोदिमजनं दृष्टं दृढं च वनमिति स एवोपाधिरिति चेन्नैवम् । न खलु घनावयवत्वेन शतकोटिस्फटिकयोर्विशेषमुपलभामहे, यतस्तरणिमणावप्रतिहन्यमानमयापको प्रतिहन्येतेति स्यात् । * १७६ ज्ञानश्रीगिनियन्धावली . स्यादेतत् । यो व्यापार्यमानमयः प्रतिहन्यमानमुपलब्धं तायत् । ननु यस्य साध्यविपर्यवाधकं साधकं वा प्रवृत्तम् , न तं प्रत्यनुमानप्रसञ्जनमारब्धम् । यस्य । शतशिखरपक्षीकरणमात्रं वर्तते, तेन कथमनुमानमुपाधेरवोधात् स्वाभाविसम्बन्धा- वधारणेऽपि परिहार्यमित्युक्तप्रायम् । अथ पार्थिवे उपाध्यन्तरानवधारणेऽपि स्वगतः कश्चिद् विशेपो भविष्यत्युपाधिर्यतो न लोहलेख्यत्वमिति चेत् ? अत्र तह [8b] लब्धाक्काशा शङ्कापिशाची धूममप्यनुधावेत् , धूमस्यापि स्वगतः कश्चिद् विशेपो भविष्यति, येनाग्निं विना भविष्यति । ननु यत्नेनानुसरन्तो नोपलभामहे धूमे स्वगतविशेपलक्षणमुपाधिम् । चने तु पार्थिवेऽवगच्छामो लोहव्यापारणात् । . . तत् तर्हि 'लोहव्यापारणं प्रवृत्तेऽनुमाने प्रयोजनेन, उत यदृच्छया, आहोस्वित् जिज्ञासया ? पाद्यपक्षे महती प्रयोजनसिद्धिरनुमानादित्यनुमानान्तरमपीदृशमेव भवतः । यदृच्छया तु न तावान् श्रमः, यावता लेख्यनिश्चयः । भवतु वा तस्याननु मानम् , अन्यस्य कथम् ? जिज्ञासा तु निरवकाशैव । तथा हि मृत्काष्ठपापाण- तीक्ष्णभेदेपु पार्थिवेपु कोटिशोऽयःकोटिमजनदर्शिनो व्यभिचारस्याप्यदर्शनात् - स्वा. भाविकसम्बन्धनिश्चयाल्लेख्यतानुमानेन निरस्तव्यभिचारसंशयस्य क तत्पूर्वकजिज्ञासा- वकाशः ? अन्यथा सौधशिखरात् पर्वतनितम्बसंवाहितं धूममप्युपलभ्य भूयोदर्शनेन स्वाभाविकसम्बन्धवोधवतस्तत्रापि जिज्ञासैव स्यात् , नानुमानम् । ततः सर्वथा- नुमानापसार एव। कतिपयवारसंवादे चान्यदा जाते स्वाभाविकसम्बन्धनिश्चयात् कालान्तरे धूमादनुमानमन्वेति न यावज्जीवं संवादे पार्थिवतादिवदिति श्लाघनीयप्रज्ञः । . अथ पार्थिवत्वेऽपि काठिन्यतारतम्यदर्शनात् कचिल्लेख्यतानिवृत्तिरपि संभाव्यत इति भूयस्यपि संवादे पार्थिवत्वाद्यननुमानम् , धूमे तु नाग्निनिरपेक्षतातारतम्योपलम्भ इति चेत् ? नन्वग्निनिरपेक्षतेत्यग्निविच्छेद एव वक्तव्यः । न च यत्रात्यन्तिकविच्छेदो भावी तनावश्यं प्राविच्छेदतारम्यदर्शनं निगडपुरुपवत् । अन्ते तु कतिपयक्षणे धूमेऽपि भविष्यति, केवलं न पुरुपनिगडवत् पृथक्सिद्धयोधूमानलयोः संयोगमात्रम् , किं तु धूमस्य धूमध्वजादेव जन्मेति नान्तेऽपि विच्छेदशङ्का । तावद्विशेपारपर्श 'तुं शङ्केव । तस्माद् वह्निविच्छेदिनः स्वरूपस्य धूमे पार्थिवे वा लोहलेख्यताया पाहत्या, 'दर्शनमात्रं भूयो विपर्ययदर्शनं च साधारणमिति नैकनियता स्वाभाविकसंवन्धसिद्धिः साध्ये नौपाधिकव्यवस्था चेति समानमनुमानमननुमानं वा ।

व्याप्तिचर्चा १७७ यदा तु धूमे तदुत्पत्तिरेव -व्याप्तिसाधनी, भेदाभावात् , न तु पार्थिवे लोहलेख्यत्वेन, नापि तादात्म्यम् , स एव लोहलेख्यत्वमेवात्मा अस्येत्यसिद्धेः । विपर्ययवाधकस्यानुमानरय दर्शयितुमशक्यत्वात् , कृतकत्ववत् । प्रत्यक्षस्य च जातिविशेषाधिकारेणेष प्रवृत्तेः, यावतीपु पार्थिवजातिपु लोहलेख्यत्वमुपलब्धम् , तत्रैव व्याप्तिसिद्धिर्नान्यत्र । तदा धूमकृतकत्यादिहेतुः, पार्थिवतत्पुत्रत्वादिस्तु सन्दिग्धविपक्ष- व्यावृत्तिको हेत्वाभासः । एवं तच्छाखाप्रभवत्यादि, प्रथमप्रसवोद्रिक्तवातातपरपर्शाद्य पेक्षया पाकस्य [9a] कचिदेकशाखाप्रभवेऽप्यभावशङ्कनात् । तदेवं कस्यचिदर्थान्तरेण व्याप्तिप्रक्रमे यदि भूयोदर्शनमुपायः, तदा विपक्षादनीक्षामात्रेण निवृत्त्यसिद्धः, तादृशां व्यभिचारदर्शनाच सन्दिग्धविपत्तव्यावृत्तिकतया नैकान्तिफेन साध्यसाधनं धूमादिः । स्वाभाविकादिवादेन तु हृदयलेपनमशुचिनेव परिहार्यम् । डिण्डिकरागमात्रादापाततः परस्वीकरणमात्रोपयोगिनोऽतिरिक्तस्यार्थरय प्रतिपादनादिति प्रतिपादितम् । . तस्माद् भेदे तदुत्पत्तिप्रतीतिरेव व्याप्तिप्रतीतिः। सा च प्रत्यक्षानुपलम्भा- भ्यामेव । भवतु भेदे तदुत्पत्तिप्रतीतिरेव व्याप्तिप्रतीतिः, न तु प्रत्यक्षानुपलम्माभ्याम् , वर्तमानक्षणग्रहणनियमात् प्रत्यक्षस्य, अनुपलम्भस्य च तस्वभावत्वात् । यचाध्य- घसायांपेक्षयाशेषसजातीयविशेषत्वमाख्यातमक्षधियः, तत्राप्यध्यवसायो नामानन्तरो विकल्प एव । ततस्तद्वशेन प्रत्यक्षं सर्वविपयमिति याचितकमण्डनमेतत् । तद्वरममेधूम इति सकलोभयव्यक्तिलक्षणसामान्यद्वयालम्बनो विकल्प एव तद्भावग्राहकःस्वीक्रियताम् , प्रमाणान्तरं प्रत्यक्षान्तरं चा, अनधिगताधिगमादध्यक्षव्यापारकाले भावाचेति चेत् ? तदप्यसारम् , विकल्पेऽपि हि सर्वविषयत्वमध्यवसायसरणमेव, स्वलक्षणस्फूर्तेर- भावात् । एकव्यावृत्तच्छायानुकारमात्रेण स्वाकारस्यैव प्रतिभासनात् । तत् कीदृशोऽस्य .. विशेषः प्रत्यक्षात् ? केवलं स्वानुरूपानुव्यवसायाद्युत्तरप्रबन्धापेक्षया विकल्प विषयाध्यवसायव्यवस्था। प्रत्यक्षे तु तमपि विकल्पमादायेति भेदः। समस्तवस्तु- स्पर्शस्तु नैकनापि.! न चान्योऽस्ति ग्राहकप्रकार इति चर्चितम् । तस्मात् संव्यवहारे सिद्धमध्यवसायेनापि विपयव्यवस्थानमपरिहार्यमनु- उत्तरस्यापवादकत्वं, पूर्वतरापेक्षया कथं नेति चिन्त्यम् । तस्मात् प्रत्येकमुभयकार्य- १८० सानोमित्रनिबन्धावली पक्षः स्वकीयं गुणमात्रमर्पयन दूपणस्पर्शरहितो भविष्यति । न चैनं दूषणमुपनेप्यत इति किमात्मप्रमाणानभिज्ञेन द्वैतपरिग्रहः कृतः १ चैतन्यशून्यत्याच भावानां नाभि- प्रायानुविधानम् । अतएव न द्वितीयोऽपि विकल्पः । अस्तु वैपम्येऽनुनयादिः स पुनरात्मोपकाराप- कारिणि स्यात् । न चै वाचकवाच्यतया किश्चिदेपामपकृतं प्रतिभासभेदेन वोपकृतं वा तदितरेण । भवदनुरोधात तु गुणदोपशब्दप्रयोगः । ततस्तदनुवृत्तिविधुरस्य तथात्वेऽपि न किश्चित् । अननुवृत्ती या चैतन्यमुत्तमेव । स्यादेतत् । शब्दोदयकारणकरणकलापव्यापारवदभिप्रायानुवृत्तिः स्वभावादेवेति । तथापि [2a] द्वैतपरिग्रहोऽग्रह एव । एकस्यैव स्वभावस्य तथा व्यापारकल्पनं किं नास्थीयत इत्युक्तप्रायम्। नापि तृतीयपक्षोपक्षेपः क्षमः । स्वभावयोस्तावत् कालभेदे यदा भेदो न तदा अभेदः। अभेदकाले च न भेद इति न कदाचित् परदोपपरिहारः । तत्र यथा भिन्नेऽभिन्ने वा वस्तुन्येकान्तभेदाभेदभावोनि पर्यायत्वादीनि कार्याणि न विहन्यन्तें, तथैवं स्वभावयोः कालभेदे न प्राप्नुवन्ति, प्रतिद्वन्द्विनोऽभावात् । न च भाविनैवं निषेधोऽवस्तुत्वात् । अतस्तत्कालकार्यकालभेदः शरणीकरणीयः । तत्र भेदः शब्दान्तर- वृत्तिमाधाय यावत् प्रतिभासभेदमाधातुमुपक्रमते, तावदेवाभेदेनोपनियतता प्रतिवध्यत इति क एवं न्यायविहस्तो हस्तसमारचितं वस्तु प्रस्तोतुमर्हति साहसैकभुवं भवन्त. मन्तरेण ? स्वभावयोरेव हि कालभेदः स च] कस्य वस्तुनस्तावद् दुर्लभः १ न हि स पश्चाद् भवन् तस्यैव युक्तः, कारणचिन्ताविधुरत्वाच तत्रापि प्रत्येकं कालभेदः । न ोकस्वभावप्रतिवद्धत्वे युक्तमेवम् । तत्रापि नियतो गुणदोपाभिमतकार्यकरणक्रमः । अनियमेन पुनः प्रपातपतनप्रसङ्गादिति व्यक्तमिष्टकामतामात्रापहृतहृदयो न किञ्चित् चेतयत इत्युपेक्षामर्हति । न हि तदिच्छातिरिक्तमत्रकारणमाकलयामः । अपि च, यदा भेदस्य पश्चाद् भेदाभ्युपगमः, तदा पृथगुपलब्धि बाधमानरयाभेदस्य द्वितीयं कार्य केन-निवार्यताम् ? भेदेनेति चेत्- न, यद्यन्येनोत्तरकालभाविना, तदारयापि दोपाङ्ग- निराकरणायापरो मृग्यत इत्वनवस्था। अथ प्राक्तनेन, तस्य यद्येतावती शक्तिः पश्चादभेदेनोपनीयमानमपृथक्प्रतिभासमेव कथं न वन्नीयात् ? तद् यदि पूर्वापेक्षया भेदाभेदपरीक्षा १५१ त्वाद् भेदाभेदयोरेकप्रतिनियतः परिहारः स्वीकारो बेत्यनिवन्धनमेवत् । ततः पृथक् प्रतिभासाप्रतिभासी सहोत्पत्त्यनुत्पत्ती शब्दान्तरवृत्त्यवृत्त्यादयश्चैकस्यैकदा प्रसज्येरन् । न चोपाघेरुपाधिमतो भेदेनानुभवगन्धोऽपि समस्ति । व्यक्तिविनाशे वा विनाश- लेशोऽपि न सामान्यस्याभ्युपेयते परैः। व्यक्तिरूपेणेप्यत 'एवेति चेत् ? ननु व्यक्तिरूपेणेति न निजेन रूपेणेति विवक्षितम् , अन्यथा विशेषणानर्थक्यात् । निजस्यैव रूपस्य भेदाभेदचिन्तायामयं प्रसङ्ग इति किमनेन परिहृतम् ? अथ निजमस्य न रूपान्तरं संभवत्येव, कस्य तर्हि भेदाभेदचिन्तेति सिद्धा निरुपायो धर्माः । ननु भिन्नस्याभेदसंभवेऽपि न शब्दान्तर- वैयऱ्या विद्म इति किमत्र कुर्मः ? एवं तर्हि भिन्नस्याप्युपाधेन भिन्नः प्रकाश इति किमत्र कुर्म इति अवतो नैकान्तवादेऽपि दोष इति तथापि व्यर्थो द्वैतमताश्रयः, पर्यन्ते पादप्रसारिकाया [2b] अपरिहारात् । परिश्रमातिशयस्त्वतिरिच्यते, आहोपुरुपिका वा ? अथापि स्यात् तादाम्यमभ्युपगच्छतो यदा शब्दान्तरावृत्त्यादिदोषः परैः प्रसज्यते, तदा भेदस्यापि संभवः परिहारः । भेदे च प्रतिभासभेदापादनेऽभेदोपनय इति न शक्यमेकान्तवादे । न च पादप्रसारिकेति नाप्युभयदोपप्रसङ्गः । यदा हि पूर्व भेद उपनीतः, तदा तदासङ्गिदोपोत्खाते चाभेदस्योपनयात् । . एवं पुनः पुनस्तदावर्तनपरम्परया पर्यवसानाभावेऽपि न क्षतिरिति चेत् ? भवतोपनीयमानस्तर्हि बाधको धर्मः साधको वा न स्वसामर्थ्येनैवेत्यापनम् । उपनयश्च वचनात्मन्यनभिधीयमानो भवत उपqधोऽपि न वाधकः स्यात् । एतेन मया प्रसङ्गार्थ- मनङ्गीकारादित्यपि निरस्तम् । न हि जीवनाय भक्ष्यमाणं चिपं न हिनस्तीति शक्यम् । तस्माद् भौतार्गलयुगलसमानमेतदुभयदोपपरिजिहीर्पयोभयपक्षालम्बनं मन्दमेघसा- मिति । प्रयोगः, यद् यन्मात्रनिमित्तं तत् तस्मिन् सति भवत्येव, यथा चक्षुरादि- सामग्रीमात्रनिमित्तं ज्ञानजन्म, भेदाभेदमात्रापेक्षं च यथोक्तदोषजातमिति स्वभावहेतुः। तन्माननिमित्तत्वमन्यानपेक्षत्वेन व्याप्तम् , तत्संभवेऽपि च तदभाव तद्विरुद्धमन्या. पेक्षत्वं स्यादिति व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या विपर्ययानिवर्तमानं तन्मात्रनिमित्तत्वं तस्मिन् सति भावे नियम्यत इति व्याप्तिसिद्धिः । नाप्यसिद्धिस्तन्मात्रापेक्षायाः। न ह्यभेद- मानातिरिक्तं सहोत्पादनिमित्तमुपपद्यते । भेदमात्रातिरिक्तं वा पृथक्प्रकाशस्य दृश्यत्वे ।

ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावलो भवविकल्पयोश्च साधारणमिति प्रत्यक्षविपयोकृते हेतुफलभावे मानसव्यवहार स्वभावोऽपि विकल्पः स्मृतिरेव, न प्रमाणम् । उचिता चैकदेशद्वारेणापि समुदाय- स्पर्शादशेपसजातीयप्रहणव्यवस्थाध्यक्षस्य, न विकल्पस्य प्रकृत्या वहिरथस्य । तस्मात् प्रत्यत्तानुपलम्मसंभवैव हेतुफलभावस्वभावव्याप्तिसिद्धिरिति स्थितम् ॥ ॥ व्याप्तिचर्चा नाम प्रकरणं समाप्तम् ॥ ॥ कृतिरियं महापण्डितज्ञानश्रीमित्रपादानाम् ॥

३ ॥ भेदाभेदपरोक्षा॥ [b] || नमो बुद्धाय ॥ मात्रम्, प्रत्येकपक्षोपनिपातिदूषणपरिजिहीर्पया कैश्चिदाश्रियमाणो भेदाभेदपक्षः परी- क्ष्यते । तत्र किमयमुभयसमुचयस्वभावः, तदभावरूपो वा ? अभावोऽपि प्रसज्य- पर्युदासवृत्त्या वा भावान्तरम् ? तदपि प्रकृतप्रत्यनीकं तृतीयं रूपम् , उत- अप्रकृतमेव किञ्चित् ? तत्र प्रथमपक्षे यावेव भेदाभेदी पृथग्दोपजालकवलिती, वावेवामू एकवस्तु- वर्तिनाविष्येते, तदन्यावेव या ? तत्त्वे तद्दपणस्यावश्यमनुवृत्तेविफलोऽभ्युपगमः । अन्यत्वेऽपि तद्पणवद् गुणस्याप्यननुवृत्तेः । अपि नाम भेदपक्षभावि पृथक्प्रतीतिप्रसङ्ग- दूपणमभेदमुपगच्छन् परिहरिष्यामीति भेदेऽप्यभेदस्वीकारस्तत्र भवतः । यदि च स एवाभेदः पृथगुपलब्धिवाधनोऽधुनाप्युपनीतः, स्यादेवं तत्परिहारः, केवलमेकयोगक्षेम- समावेशात् प्रमाणान्तरावृत्तिमप्याकपेत् । ततो यद्यन्यतयनां नाकर्पेत् , तत एव पृथगुपलब्धिनिषेधनमपि न साधयेत् । अथाभेदस्य पृथगुपलब्धियाधैव फलं न शब्दान्तरावृत्तिस्वाभाव्यात् , तथापि द्वैताभ्युपगमो विफलः । एवं भेदपक्षेऽपि वाच्यम् । अथ पृथगुपलब्धिबाधव फलमभेदस्य, शब्दान्तरावृत्तिनिवृत्तिस्तु भेदस्यैव, तेनापि हि संभविना स्वकार्यमर्जनीयमेव । एवं भेदस्यापि प्रमाणान्तरापेव फलं, पृथगुप- लब्धिवाधा त्वभेदस्येति । उच्यते । उभयमुभयस्य कार्य दृष्टं, भेदस्यापि पृथक्प्रकाशप्रसङ्गदोपः, शब्दान्तरापेक्षा च गुणः । अभेदस्यापि शब्दान्तरापेक्षाप्रसङ्गदोपः, अपृथक्प्रतिभासश्च गुणः । तत्रेदानी भेदेन शब्दान्तरवृत्तिमात्रमातन्वता स्थातव्यम् । द्वितीये तु कार्ये परप्रहारोऽपेक्षितव्यः। अभेदेनापि सह प्रतिभासं सृजता कार्यान्तरे प्रत्यनीकप्रहार इति किंकृतो विभागः ? भवदभिप्रायानुविधायितया वा भावानाम् , गुणदोपयोरनुनयप्रतिघसंभवात् , कालभेदसंभवाद् वा स्वभावयोः कार्याणं च। वनापि नियसो गुणदोपक्रमोऽनियतो वा ? तत्र प्रथमविकल्पे मेदाभेदयोरन्यवर एव स्वयमेव वा शानश्रीमित्रनिवन्धावलो अयोगुडदाहनयोः क्षीरोदफयोर्या भेदेऽप्यभवन् प्रकाशभेद इतरसापेक्षः सिद्ध इति चेत्-न, अभ्रान्तेन्द्रियमानस्य प्रकृतत्वात् । तत्र भिन्ने एव घस्तुनी एकोकृत्य प्रतिपद्य- मानं ज्ञानं कथमभ्रान्तं नाम ? एतेन चन्द्रद्वयप्रतिभासो व्याख्यातः । श्रथोभयकारणारख्धमेकमेव तद् वस्तु संजातमिति मतिः, तदा व्यभिचार एव नास्तीति सिद्धं तन्मात्रापेक्षत्वम् । स्यादेतत् । तन्मात्रापेक्षरयापि तद्भावेनावश्यम्भावः, यथा फटुकमधुरद्रव्यभाविनोरपि पित्त- श्लेप्मणोः। तदयुक्तम्, वीर्यविपाकापेक्षयापि तदतत्कार्यकरणसंभवाद् द्रव्याणाम् । रसमात्रापेक्षातिपातात् पित्तादेरिति ।। ॥ भेदामेदपरीक्षा समाप्ता ।। - ॥ अनुपलब्धिरहस्यम् ॥ सिद्धान्ते विप्रकीर्णस्यानुपलम्भस्य यादृशी। रूपनिष्ठेह तादृश्याः संग्रहः क्रियते स्फुटः॥ प्रतिपेधे साध्येऽनुपलब्धिस्तृतीयं लिङ्गम् । तच यापलब्धिविरहमानं तत् कथं कस्यचित् प्रतिपत्तिः, प्रतिपत्तिहेतुर्वा ? तस्यापि वा कथं प्रतिपत्तिः? तस्मादभक्ष्यादि- वत् पर्युदासवृत्त्या अन्योपलब्धिरेवानुपलब्धिः। तत्रापि यद्यन्यमात्रस्य, तदैकस्य कस्यचिदुपलब्धौ सर्वस्य निषेधप्रसङ्गः। ईष्यत एव तादात्म्यनिषेधः सर्वस्येति चेत् ? तद्देशनिषेधोऽप्यनिवार्यः । तदयं विशेपः, वेद्ये यत्र हि यन्मतिनियमतः [3a] स्याद्वा न वा तस्य धी. रिष्ठा नोऽनुपलब्धिरन्यविरहज्ञानस्थितेराश्रयः ॥ [यत्र] वेद्यमाने यस्य मतिः स्यादिति देशकालस्वभावविप्रकोणां निपेधः। नियमे- नेति, उपलम्भकार[का]न्तरवैकल्यस्य । एतेन दृश्यविशेपणप्राप्तस्य भावज्ञानस्थितिरिति दर्शितम् । अतो न सर्वस्य निषेधप्रसङ्गः । यत्र च वेद्यमाने यन्मतिनियमेन स्यात् , तस्यैव धोरिष्टाऽन्यस्य द्वितीयस्याभावनिश्चयप्रवन्धाक्षेपाय क्षमेति । एतेन न विरह- मात्रम् , पर्युदासवृत्त्या त्वन्यविशेपबुद्धिरित्युक्तम् , अत्र च तस्यैवैकाकिन इति सामर्थ्यात् , अन्यथेतरस्यानिपिद्धोपलब्धेरभावासिद्धः। तद्यथा, नेह घट उपलभ्यस्यानुपलब्धेः। यथा फचित् किञ्चिदिति । तत्र दृश्यस्येति स्वभावविशेष उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं चोक्तं द्रष्टव्यम् । अनुपलब्धेरिति प्रतियोगिन उपलब्धेरित्यर्थः। तच्च प्रतियोगी हेत्वाधारप्राप्तं भूतलमन्यद् वैकेन्द्रिय- ज्ञानसंसर्गि, तदन्यो वा ? यस्मिन् वेद्यमाने निषेध्य उपलभ्यमेवेति सामान्योक्तः। तत्र यदि भूभाग उपलभ्य एव कुम्भसंभवः साध्यः, तदा स एव प्रतियोगी किमन्या- पेक्षया ? यदा तु नभसि तदापि तदेवालोकसंज्ञितम् , अन्यो वा घटादिरनियतस्थितिः स्पृश्यनिपेधे त्वयमेव । , १८४ ज्ञानश्रीमिनिबन्धावली एतेनैकज्ञानसंसर्गी प्रतियोगी व्याख्यातः । कचित् पुनरन्यथापि, यथा प्रदोपं फवलयतुर्नेह रसो दृश्यानुपलब्धेरिति स्पर्श एव प्रतियोगी । तयोहिं सतोर्नेकरूपनियता प्रत्यासत्तिः पानकवत् । दूराद् रूपदर्शनेऽपि तर्हि कथं रसनिषेधो न भवति, देशविप्र- फर्पिणउपलम्भयोग्यताया अभावात् , प्राप्यकारित्वाद् घ्राणरसनस्पर्शनानाम् । उक्तं च, यस्मिन् वेद्यमाने यदवश्यं वेद्यत एवेति । नापि रसानुभवे रूपनिषेधः, तदापि तल्लक्षणा- योगात् । एवं शब्दोपलब्धावपि न रूपनिषेधः । समन्धकारे हि सतोऽपि रूपस्य ज्ञानाव्यभिचारिणी न शब्दवित्तिः । श्रालोके तु न तावद् दृश्यमानस्यैव निषेधः । अदृष्टस्य तु योग्यस्य निषेधेऽपि न दोपः, तल्लक्षणात्यागात् । एतेन देवकुलादौ परिदृश्यमाने तद्देशभर्यादेरेवाभावसिद्धिर्ना वश्यं शब्दान्तरप्रतीतिसापेक्षेति दर्शितम् । न तयोः सहप्रतीतिनियम इति चेति । भूभागकुम्भयोरपि नैवम् , उभयोस्तु सतोरेकरूपप्रतीतिनियमविरहः प्रत्यक्षस्य तत्रापि समानः । एकज्ञानमन्यग्रहाविनाभूतं वान्यपाहिज्ञानान्तराविनाभूतं वेति न विशेपः । एवमेकेन्द्रियजमन्यद् वा ? सन्तमसेऽववरकेऽपि दीपाभावस्तदाकारविरहिणो ज्ञानान्तरादन्ततो विकल्पादपि यदि परम[स्तु समा]नम् । वस्तुतस्तु वस्तुसन्नेवान्धकार' एकज्ञानसंसर्गी प्रदीपस्य संभवतीति किमन्येन ? ननु स्वभावविशेपेऽपि प्रत्ययान्तरसन्निधिरुपलब्धियोग्यता । स च भिन्नेन्द्रिय- ज्ञाननिमित्तं भवन्नपि मिन्नेन्द्रियज्ञानप्रत्ययनिश्चयेऽनुपयुक्तः। ततश्चान्यस्य प्रत्ययान्तर- सनिधिसंशये निपेधः क्रियमाणोऽन्ततो विकल्पादपि नियताकारात् कथं दृश्यस्य...? न हि भवति]' प्रत्ययान्तरसन्निधिसिद्धिनिवन्धनं समानेन्द्रियज्ञानमेव, किं तु [3b] पञ्चस्कन्धलक्षणस्यात्मभावस्यावस्थाविशेषसंवेदनमपि । यदा नेन्द्रियस्वभावविशेषा- भ्यामपरः प्रकाशकोऽपेक्ष्यते, यथा शब्दप्रदीपादौ , तत्र हि किञ्चित् श्रुतदृष्टपूर्विणः तदवस्थेन्द्रियप्रणिधी चिदुपो यतः कुतश्चित तु तदाकारविरहिणो ज्ञानात् तदभावसिद्धिः केन वार्यते ? कस्तहि ज्ञानान्तरपरिग्रहस्योपयोगः, तद्दशासंविदो ज्ञानानुत्पादादेव तदभाव- सिद्धेः ? कथं या भिन्नविपयेन्द्रियज्ञानादन्यनिषेध इति ? उक्तमत्र नाभावस्य कचित् सामर्थ्यमित्यादि । ततो न ज्ञानान्तरमिन्द्रियसाद्गुण्यनिश्चयाय समाश्रीयते, किंतु १. अत्र पाठो लुप्तः।

अनुपलब्धिरहस्यम् प्रतियोगिविरह विकल्पजननाय । तत्र यथा समानेन्द्रियसंसर्गिज्ञानमन्याभावनिश्चय- समर्थम् , तथान्यदपि सति सत्त्वेऽव्यभिचरितव्योऽर्थान्तरज्ञानाफारविरहीति न कश्चिद् विशेषः । कथमिति चेत् ? नात्रेच्छानिच्छयोः सामर्थ्यम् । यस्य तु यदन्वयव्यतिरेकानु- कारस्तयोर्हेतुफलभावाद्युपगमः । यथा भूतलैकाकारनियमात् तु ज्ञानमन्यनिषेध- विकल्पेनानुकृतान्वयव्यतिरेक, तथा प्रदीपमानने तिपतः स्पर्शाकारमाननियमाद् रसाभावज्ञानेन त[जज्ञानम् । न ह्यनयोरुत्पत्ती व्यवधानाव्यवधानविभागः । तथानुपाधिके पयसि प्रणिहितघ्राणस्यारपर्शनदर्शनस्यापि विकल्प एव गन्धान्तरम् अननुभवतोऽपि गन्धाकारज्ञानेन तदाकारशून्यः । लैङ्गिक तदिति चेत्- न, व्यवधानाभावादभ्यासदशावतः । यत्प्रतिपत्तावेव हि यन्निश्चयो न स लैङ्गिकः प्रत्यक्षसिद्धो वा, यथा नीलं न पीतमिति । अस्ति च सनि- हिते पयसि घ्राणप्रणिधानमात्राकारविकल्पवतो नारित गन्ध इति निश्चयः । तत्र गन्धज्ञानाभावमात्रस्यासाधनत्वे यदि नियताकारविकल्पानुभवो न हेतुः, पीताभाव- ज्ञानस्यापि मा भून्नीलानुभवः । अत्र वा प्रत्यक्षपौरुपमामनतो दुष्परिहरं परत्रापि । तदेव च प्रत्यक्षमेकस्य निषेध्यापेक्षयानुपलब्धिरुच्यते यथा तथोक्तम् । तच मूढं प्रतिपत्तारमधिकृत्य पूर्वसमयानुसारेण धर्मिविशेपेऽभावं निश्चाययल्लिङ्गम् । अमूढस्य पुनरभाववतोऽनन्तरसंशयविनाकृतः स्थिर एवासौ निश्चय इति प्रत्यक्षप्रवर्तित उच्यते। ननु न प्रत्यक्षकृतः कश्चिदभावव्यवहारः, नापि प्रत्यक्षमर्थाभावनिश्चयेन फलवदुक्तम् , किं तु ज्ञानाभायनिश्चयेनैव । तद्द्वारेणैव त्वर्थाभावनिश्चयमन्तर्भावयति इति प्रत्यक्षकृतः स उच्यते । स च तत्सामर्थ्यजन्माप्यनन्तरं संशयेन भवता परि- भूयमानो मूढं प्रति लैङ्गिकः । न हि ज्ञानस्येव प्रकाशरूपनियमोऽर्थस्येत्यदृष्टस्यापि स्थितेरविरोधात् दृश्यानुपलब्धिः शरणम् । अमूढत्य तु व्यापकानुपलब्धिः दृश्य- सत्तायां दर्शनविपयत्वेन व्याप्तः। एतद्विवेचनासामर्थ्यात् तु प्राच्यो मूढ इत्येके । तद्युक्तम् । यथा हि ज्ञानमप्रकाशमानवस्थायि, तथा दृश्यं बहिरपीति तद्वदेव [4a] प्रत्यक्षणानिवार्यविरहव्यवहारम् , केवलं जात्यैव ज्ञानं दृश्यम् । पहिस्तु किश्चित् कश्चित् कदाचित् । तत्राभ्यासविशेषवतः प्रतिपत्तुर्ज्ञानान्तरसामान्य इव बाह्य- विशेपेऽपि प्रत्यक्षमात्रादेव मगिति निषेधसिद्धिरसकृदनुभूयमाना कथमपहोतुं शक्या ?

१८६ सानश्रोमित्रनियन्धावलो । तत्त्वतोऽनुमानसंभवादिति चेत् ?' अभिमतयोग्यतानिश्चयोऽपि प्रत्यक्षकृतः :' स्यादिति 'यत्किश्चिदेतत् । न च यथोक्तः संशयो बहिरधिकारेणय तदयमसंसृष्ट- विकल्पो वा दर्शनात्मा दृश्यात्मनो वा विकल्पस्य दर्शनेऽदृष्टिविकल्पकल्पनामिन्द्रिय- ज्ञाने प्रतिइन्तीत्यादेवाच्यताप्रसङ्गात् । तस्मात् ज्ञानेऽपि कदाचिदन्यज्ञानस्य विमर्शः, अर्थेऽप्यनुल्लिखितान्तरासंशयो निश्चय इति दशाविभागेन प्रत्यक्षस्येतरस्य वा सामर्थ्य- पास्थिति न तु जातिविभागेन । ननु एकोपलम्भानुभवादित्यादिना [प्र. वा. ४. २७० ] ज्ञानान्तरनिपेध एव सामर्थ्यमुक्तमनुभवश्चैवमेवेति चेत्- ना यथा हीदं नोपलभ इति प्रत्यक्षादनुभूयते, तथेदं नारवीत्यपि झगित्येवाभ्यासवतः । अनभ्यासवतस्तु ज्ञानाभाव एक निश्चयः । तद्वारेण त्वर्थाभाव इति तदपेक्षया शाने तथाभिधानम् । एवमेकज्ञान- संसर्गियत्नादयोऽपि वाच्याः। अतएव, व्यवस्यन्तीक्षणादेव सर्वाकारान्महाधियः । -[प्र. वा. २. १०७] इत्युक्तम् । मृदुप्रज्ञाधिकारेण च स्थानस्थानेषु यत्नः । तस्मात् पटुधियः प्रत्यक्षादेव । मरिणरूप्यादिविवेकवत् निषेधव्यवहारोऽपि दुर्निवारः । न चाभावो नाम विग्रवान् येनान्यव्यतिरेकिणा रूपेण साक्षात्कर्तव्यः, किं तु व्यवहर्तव्यः । स चैकाकारनियमात् । पटुना व्यवहर्तुमध्यक्षेण शक्य एव। यः पुनरपटुरापाततः प्रवृत्तेऽप्यभावनिश्चयें संशेते, Fसादृश्यमस्यानुपलम्भमात्रमनुसृत्य तद्वयवहारं प्रवर्तयति, यस्तु" ततोऽप्यपटुः स 'दृश्यानुपलम्भेऽपि सन्दिहानो व्यापकानुपलम्भेन प्रवर्तते । न पुनरव्यामूढस्यानेन प्रवृत्तिः । प्रत्यक्षापाटव एव हनुमान प्रायते । तत्पाटवं चं विकल्पजननेनावस्थाप्यते, --पटुतरत्वं च तत्र विमर्शाभावात् । 'चार्वाकेण तु पृथगभावमनुमन्यमानेन प्रति [?] प्रत्यक्षनिषेधेऽव्यापारो दर्शितः, अर्थसामर्थ्यापेक्षायुक्तः । न चानुमानरयेव प्रत्यक्षरयापि निश्चयवशाद् ‘ग्रहणव्यवस्था, किंतु प्रतिभासवशात् । नियताकारतैव च तस्य तदन्यामावभासनम् । तस्माद + अनुपलब्धिरहस्यम् .. १८७.. दुष्परिहरः प्रत्यक्षस्याभावव्यवहारशक्तिसंभवः, प्रतिषेधस्तु सर्वत्रानुपलम्भादिति तु न प्रत्यक्षप्रतिक्षेपः, किं तु लिङ्गान्तरस्य, द्वावेय विधिसाधनाविति यथा । तदयमम्भसि. गन्धनिषेधः प्रत्यक्षकृत एवाव्यवघेर्न लैङ्गिकः ।.किं चात्र लिङ्गं गन्धाभावाव्यभिचारि ? ज्ञानकार्यानुपलब्धिरिति चेत् ? यदा स्वाहिशानं कार्यहेतुस्तदेवं युक्तमपि, यदा तु प्रत्यक्षमेव तत् तदा प्रत्यक्षयोग्यस्य तन्निवृत्तिर्यदि न दृश्यानुपलब्धिर्घटस्यापि'मा भूत् । तदिदं प्रतियोगिज्ञानरूपतालोचनवञ्चनाफलमेव । [4b] अयं च वादी यदीन्द्रियसाद्गुण्यमनिश्चिन्वन्नेतदाह, तदा सन्नपि गन्धादिर्नोपलभ्यत इत्यायातम् । अथ निश्चिन्वन्नलंकार्यानुपलब्ध्येति द्रष्टव्यम् । परोक्षसंभाविते च कारणादौ कार्याद्य-, नुपलब्धि यत्नेन योजयति, संप्रति च दोपलेशभयात् प्रत्यक्षसंभावितेंऽपि संशेत इतीत्यसंबद्धम् । तस्मात् स्थितमेतत् , यस्मिन् वेद्यमाने यदवश्यं वेद्यत एव तस्याभिन्न- न्द्रियग्राह्यस्यान्यस्य वानिन्द्रियग्राह्यस्य वा बुद्धिरनुपलब्धिः। सा च व्यवहारमेव साध- यति, अन्यथा प्रत्यक्षसिद्धः। तदर्थं च विरहज्ञानस्य स्थितेः स्थैर्यस्यानय इत्युक्तमान तु विरहनिश्चयस्येति । - यथा च . नियतसहोपलम्भयोरेकज्ञानमन्यनिषेधाया तथा नियतासहोपलम्भयोरित्याह 'न वेति। वेद्ये यत्र हि यन्मतिनियमवो न स्यादित्यर्थः । यथा नीलमिदमनीलं न भवतीति । अत्रापि व्यवहार एव साध्यः। एतेन परस्पर परिहारस्थितिलक्षणो विरोधो व्याख्यातः । ननु यस्मिन्नवेद्यमाने यन्मतिनियमेन भवितुं संभाव्यत इत्यनेनैव गतमेतत् । अदृश्योऽपि हि तादात्म्येन निषेध्यमानो दृश्यतया संभावित एव निपिध्यते । अन्यथा दृश्यादृश्यतया स्वयमेव भेदाभ्युपगमादिति किमनेन पृथग्ववनेनेति चेत् ? एवं तहि र न वा स्यादित्ययमभावः प्रध्वंसलक्षणो व्याख्यायते । प्रवृत्तापि यन्मतिर्यत्र-वेद्ये सति.. नियमेन निवर्तत इत्यर्थः । नियमश्च सत्तावाधनेऽभाव एवः युक्तः । यथा: शीतम रिति । एतेन सहानवस्थानलक्षणो विरोधो व्याख्यातः । नन्वन्धकारे नियमेनानुपलम्भ इति नावश्यं विरुद्धपरिग्रह इति चेत् ?' नेकप्रविपत्त्रपेक्ष लक्षणमेतत् , किं तु सामान्येन । अस्ति च निरालोकस्यापि रूपस्य दर्शनं कैश्चित् , तेनापि वा संभाव्यमजनविशेषादिनेति । सत्तोच्छेदे तु नियम एवेत्यदोषः। नन्वत्रापि शीत: यदि स्यात् , नामे रेकरूपनियता प्रतिपत्तिरिति कथं पूर्वतो विशेपः ? नैवं स्पर्शनागम्ये निपेधस्याभिमतत्वात् । सहि प्रवृत्तावपि शीतस्य -- बुद्धिरमी वेद्ये सति नियमान्निवृत्तेति -प्रत्येतुमशक्यं न विरुद्धम् ], अन्यदैवमतीतेः.. १ - ] ज्ञानश्रोमिननियन्धावली विवचितत्वात् । तर्हि प्राग्गृहीतविरोधरमरणव्ययहितव्यापारत्वान्न प्रत्यक्षरय प्रवृत्ति- तोऽभावनिश्चयः स्यात् । मा भूत् , केवलं व्यवधानेऽपि तथा विरुद्ध]बुद्धिरेवाभाव. निश्चयाचं नान्यमानस्येत्यनुपलब्धिव्यवस्थानिवन्धनस्य न ततिः । न च व्यवहारमात्रसाधनमंत्रापि संमतमित्याह, सापेक्षा तु परा स्मृती [ अत इहाभावोऽपि साध्यः। तत्सिद्धी च तन्निश्चयस्थिविलक्षणो व्यवहारोऽपि न पुनस्तन्मात्रमित्यर्थः। तथा हेतुव्यापकनिहवे, अभावोऽपि साध्य इति वर्तते । यथा नेह धूमोऽमेरभावात् , नेह शिंशपा वृक्षाभावात् । न ह्मवामिवृक्षयोः प्रतियोगिप्रत्यक्ष- मानं पूर्वप्रवृत्ततादाम्यतदुत्पत्तिसम्यन्धवोधस्मरणनिरपेक्षं धूभशिंशपयोरभावनिश्चयं प्रसवति । तत्राप्यभावसाधनव्यवहारसिद्धिः । [5a] त एतर्हि निपेघहेतवः, स्वभावानुपलब्धिः, कारणानुपलब्धिः, व्यापकानु- पनन्धिश्चेति । तथा विधिसाधनी द्वाविति पश्चहेतवः प्रसकाः। न, अनुपलब्धि- सामान्याभयादेकत्वात् । अपि च अनुपलब्धिः स्वरयापरस्यापरा, फारणव्यापकयोः स्वभावानुपलब्धिरेव । अपरस्य कार्यस्य व्याप्यस्य वापरा फारणानुपलब्धिापका. नुपलब्धिश्वोच्यते । यथा ह्यन्यप्रत्यक्षमेवान्यस्यानुपलब्धिः, तथा करचित् स्वभावानु- पलब्धिरेष कार्यव्याप्यापेक्षया कारणव्यापकानुपलब्धिरुच्यत इति न व्यपदेशभेदात् . वस्तुभेदः। तस्मात् स्वभावानुपलब्धेरेव निषेधः सर्वस्येति त्रयमेव लिङ्गम् । एतेन कार्यस्य स्वभावानुपलब्धिरेव समर्थकारणस्य कार्यानुपलब्धिरुपलक्षिता द्रष्टव्या, हेतुशब्दस्य च लिङ्गार्थस्य व्याख्यानात् । यथा नेहाप्रतिवद्धसामर्थ्यानि धूम- कारणानि सन्ति धूमाभावादिति । कथं तर्हि नात्र तुपारस्पर्शोऽमेरिति व्यापकविरुद्धोप. लब्धिसंग्रहः ? अत्रापि व्यापकस्य हि शीतस्य विरुद्धदहनोपलब्धिरूपा या स्वभावानुप- लब्धिः सा व्याप्यस्य तुषारस्पर्शस्य व्यापकविरुद्धोपलब्धिरुच्यत इति न दोपः। यद्यपि च व्यापकानुपलब्धिरपि सा वक्तुं शक्या, तथापि विरुद्धप्रतियोगिप्रतीतिरूपताप्रति- पादनार्थ तथा व्यपदेशः । एवं कारणविरुद्धोपलब्ध्यादयो व्याख्येयाः । सर्वत्राभाव एव साध्योऽध्यक्षणासिद्धेः। तद्वारकस्तु व्यवहार इति । ननु विरुद्धोपलब्ध्यादौ कथमनुपलब्धिव्यवहारः । उक्तमत्र प्रतियोग्युप- लब्धिरेवान्यानुपलब्धिः । प्रतियोगी च द्विविध एव । तत्र यदा विरुद्धः प्रतियोगी, तदा विरुद्धशब्दप्रयोग उपलब्धिशब्दमेव प्रयोज्यमुपपादयति । शेपे तु प्रतियोगिनि अनुपलब्धिरहस्यम् १८६ गम्यमाने स्वभावशब्दो दृश्यशब्दो का प्रयुज्यमानःप्रतिपेध्यापेक्षया अनुपलब्धिशब्देन व्यपदेशयति । नदेकत्रोपलब्धित्वं गम्यमन्यत्रामुपलब्धित्वम् । तत्त्वं त्वेकमेवेति न दोषः। यदा च विरुद्धः प्रतियोगी द्वितीयस्य च परोक्षस्यव निषेधः, तदा तस्यापि नावश्य प्रत्यक्षमेवानुपलब्धिः। किं त्वनुमानमपि । विरुद्धो हि स्वसत्तया परसत्ताम् अपनयन प्रतियोगी मतः । न च परोक्षोऽपि तथा भवन् केनवार्यते? नियतसहोपलम्भे तु प्रतियोगिनि प्रत्यक्षयोग्यस्यैव निषेध इति तरयावश्यं प्रत्यक्षापेक्षा । न हनुमीयमाने प्रदेशे घटो यदि भवेदुपलभ्येतेवेति सामर्थ्य प्रत्यक्षायोगादनुमानस्य पारम्भनियमा- भावादिति कथं निषेधः? यद्येवं विकल्पमात्रादप्रतिपेध इति चेत्-न, तत्रापि विकल्पाकारे वेद्यमाने बहिरप्यभिमतदेशमिन्द्रियसामर्थ्यानपायेऽनुभूयेतेत्युच्यते । न तु विकल्पनीये वाले विकल्प्यमाने द्वितीयमपि वेद्यतेति शक्यम् । विकल्पनीयेऽपि बाह्ये विकल्प्यमाने वहेशमपरमुपलभ्येतैवेति किं न स्यात् ? न हि प्रतियोगिज्ञानमन्यस्य [5b] दृश्यता- रोपनिवन्धनम् , अपित्वभावनिश्चयोत्पादनिमित्तं सत्त्ववस्तुत्वात् । तच्च विकल्पस्यापीति को विशेषः ? अथ प्रतिपत्ननुरोधः, एकज्ञानसंसर्गिणोऽप्यनुरोधः साधुरिति-नैवम् , जले गन्धस्यानले रसस्यापि वायौ रूपस्यापि शेषमानोपलब्धौ वा अभावव्यवहारमात्र- दर्शनात् । वन वा ज्ञानकार्यानुपलम्भवदन्यत्रापि स एवेति किमेकज्ञानसंसर्गिणा ? कार्यानुपलब्ध्या समर्थस्यैव निषेध इति चेत् ? गन्धादिरवर्हि सन्नपि नीरादाविन्द्रिय- वैगुण्यानोपलभ्य इति महदेव शास्त्रपरिश्रमफलम्। स हि वैगुण्यस्य कारणानुपलम्भेऽपि योग्यादिभिरभिभवं संभावयन् संशेते, भूतले तु तत्कृताभूतदर्शनमिन्द्रियपाटवेऽपि संभावयन् किं न संशेते ? तस्मादभ्यासदशायां तादवस्थ्यस्थित्यैव व्यवहारः। न्यायनाथस्य तु न व्यवहारमनुवृत्त्य पर्यनुयोगो विसर्गोवा, किंत्वेतावत्यामपि गतो नास्मल्लक्षणक्षतिरिति दर्शयितुं प्रौढिवशात् । यथा सर्वचिता सर्वबोधनिश्चये स एव सर्वज्ञ इति । व्यवहारे च यथैकज्ञानसंसर्गिणं पश्यतस्तथान्यमपि प्रतियोगिनम् अभावनिश्चयो दृष्टः साधारणोऽविसंवादी चेति नैकज्ञानसंसनिग्रहः, विकल्प- शरणावस्थायां च तदाकारसंवेदनमेवान्यनिषेधसाधनं युक्तम् , तथैवाभ्यासेन + शानश्रीगिनियन्धायलो. प्रत्यक्षसामर्थ्यदर्शनात् सदेवं विरद्धस्य परोक्षस्याप्युपलब्धिरनुमानामिफाभावमितरस्य - साधयति । यथा नेह शीतं धूमादित्येवं व्यापकविरुद्धकार्योपलब्धिष्टन्या यथा. नेह तुपारं धूमात् । एतच संकलय्य प्रयोगकाले व्याख्यानम् । वस्तुतस्तु न शीतमरित्येकः प्रयोगः, तथा न तुपारमः। व्यापफरय हि विरुद्धो विरुद्ध एव । अग्निश्च धूमादिति । शेपमप्येवमूलम् ।. यदि फारणादेः. स्वभावानुपलब्धिरन्यस्य कारणाघनुपलब्धिः' पर्युदासरूपा, कथं वर्हि निरुपाख्येषु, तथा न वक्ता पन्ध्यासुतश्ववन्याभायादिति ? तत्रापि धुद्धि- प्रतिभासस्येय पैतन्यवियुक्तत्वेन संवेदनं व्यापकानुपलब्धिपर्युदासः । वकृत्य : व्यवच्छेदेन च संवेदनम् , व्याप्याभावः । स्वभावहेतुपर्यवसिताश्च सर्वानुपलब्धयो । निषेधसाधनाध्यवसायाच भेदेन निर्देश इति न दोपः। तथाप्युक्तेन क्रमेण साक्षादेव स्वभावानुपलब्धेनिषेध इति कथमाचार्यपादैः परम्परयाभिधानादौपचारिकः कृत इति, चेत् १. निषेध्यस्यैव यदि दृश्यानुपलब्धिनिपेदा विवक्षिता- तदोपचारिकः । यदि तुं.. परस्यापि तदा मुख्य इति को विरोध.इति केवलमौपचारिककथने किं प्रयोजनमिति. स्यात् । तत्रापि दृश्यस्यैव निषेधो .यथा शक्यः स्यात् , नान्यस्य.सर्वज्ञवीतरागादेः प्रधानपुरुषार्थस्येति कार्यतरतत्रान्तर्भावः । तत्त्वतस्तु तस्य [6a] तदन्यस्य- वा.. यथोक्तस्यानपलब्धिः साधिकेति ।। . ॥ अनुपलब्धिरहस्यं समाप्तम् ।।

॥.सर्वशब्दाभावचर्चा ॥ इह सर्वशब्दाभावसाधने ज्ञान कार्यानुपलब्धिमेके प्रमाणयन्ति । एकज्ञान- -संसर्गिविरहात् किल नेह स्वभावानुपलब्धैरवसरः। तथा हि त्रयमवश्यमस्यामभिधेयम्। घटादिमत्प्रतिक्षेपेण विशेषणं, स्वभावः; फलं चेति । तत्र दृश्यविषयविशेपणवशात् पिशाचादेप्रतिषेधः । एकज्ञानसंसर्गिवेदनस्वभावत्वेन रूपज्ञानाद् रसस्य । नाप्यभाव- पक्षदोपानषङ्गः, व्यवहारफलतया च प्रत्यक्षसिद्धिरुपसंहिता । सा च प्रतियोगिज्ञानाश्रये सत्युपपद्यते । तदेव हि प्रतियोग्यन्तराभावनान्तरीयकतया , तदभावविकल्पजनन- सामर्थ्यात् साधनं भवेत् । ततो मूढं प्रति तदात्मिकानपलब्धिरभावव्यवहार[6a]- साधनोति युक्तम् । न च सर्वशब्दाभावे साध्ये कश्चिदेकज्ञानसंसर्गी लभ्यत इति नाना- वकाशस्तस्याः। स तु शब्दराशिरभिमतप्रदेशे विद्यमानस्तदा ज्ञानकार्यमनारभ्यासितुं न समर्थ इति कार्यप्रतिषेधेऽपि निर्विशेषणैव सत्ता प्रतिपिद्धा भवतीति भावः । अन्न चिन्त्यते।न तावत् ध्वनिरित्येय श्रवणम् , बधिरस्यापि [श्रवण]प्रसङ्गात् । तस्मादिन्द्रियपाटवसहकृतस्यैव शब्दस्य श्रवणज्ञानजनकत्वम् । तच्च श्रवणपाटव- मेकज्ञानसंसर्गिविरहे दुरवधारम। अतएव प्रदेशप्रत्यक्षापेक्षया घटनिषेधः। ततो हीन्द्रियगुणं गणयन् घटापराधमेवानुपलब्धेरवधारयति । न च मनस्कारवत् ‘स्वसंवेदनसिद्धिरिन्द्रियस्य, जडत्वात् । नापीन्द्रियान्तरगम्यत्वम् , अतीन्द्रियत्वात् । "कार्य पुनरुपलब्धिरेवास्य । तत्सिद्धौ च कार्यानुपलब्धेरेवासिद्धिः । असिद्धौ सिद्धमन- कान्तिकत्वम् । न हि विपये सत्यपीन्द्रियदोपात् संभाव्यमानोऽनपलम्भस्तदभावनियतो " नाम। नाभाव एव शब्दस्य । तज्ज्ञानजननयोग्यस्तु नास्तीति बम इति चेत् ? सेयं कुबैद्यवृत्तिरायाता. प्रथमं प्रागल्भ्यगर्भमभिमतप्रतिकरणमभ्युपगम्योपायबुद्धयोप- न्यस्तस्यानुपायस्य परेण तत्त्वप्रतिपादने कृते पश्चादसाध्यत्वघोपणात् । सर्वथा अभाव एवं हि जिज्ञासिते कार्यानुपलब्धिरियं साधनमुक्ता । न तु ज्ञानजननयोग्यताविरह- जिज्ञासायाम् । तद् यदि प्रमाणभ्रंश एव कथञ्चिज् ज्ञातः प्रमेयभ्रंशस्तु किमगाङ्गो.

१६२ शानभोमित्रनिबन्धायलो क्रियते ? वरं च प्रमाणान्तरमेव मृग्यताम् । असाध्यतैव तु करमादवघुप्यते ? न हि . शक्यमवधिरस्याशृण्वतः सन्निहितभेरीरवाद्यभावः प्रतितेप्तुम, वधिरावधिरयोर- विशेपप्रसगात् । सति श्रुविकृतोऽस्ति विशेषः प्राक् पश्चादिति चेत्-नैवम् , यदि हि प्रागवस्थातः श्रवणशक्त्यानिर्विशेप एपः, कथमश्रुतिः सति शब्दे ? अन्यथा प्रागपि न स्यात् । अथ विसदृशावस्थोऽपि संभाव्यते, श्रुतावपि न श्रद्धातव्यम् , अस्य विप्लवस्य संभाव्यमानत्वात् । तत्राश्रवणमभूतनवणं वेति न विशेषः । अन्ते फुतः शक्तिविपर्यय इति चेत् ? मध्ये कुतस्तदभाव इति समानम् । तस्मादपक्ष एवायं सन्नपि शब्दरतदा न श्रुत इति । केवलं किमत्र प्रमाणमस्त्विति चिन्तायां कार्यानुपलब्धिरनेकान्तिकी इत्युक्तमेव, श्रवणपाटवस्य दुरवधारत्वादिति । ननु कथमेतद् दुरवधारणं दृष्टश्रवणपाटवस्मरणवलवतः श्रोतुं, प्रवृत्तस्य । क्षणिकत्वेऽपि हि विसदृशसहकारिप्रत्ययान्तरविरहे विसदृशदशासंभवाभावात् । इन्द्रियविकारकारिणो हि प्रत्यया धातुक्षोभप्रहारादयो नितिशकयः स्वसन्ताने सन्तानव्याकुलीभावहेतवः सूपलक्षा एव । अनुपलक्षितास्तु स्वप्रभवभेदशकां कथमिव क्षमन्ते ? सूक्ष्मं तु प्रभाववतोऽधिष्ठानादिविकारकारणं शकमानस्य श्रवणेऽपि क आश्वासः १ तस्मादनुपलक्ष्यकारणारधदिङ्मोहलक्षणेन्द्रियभ्रान्तिदर्शनेऽपि प्रसिद्ध- कारणानुपलक्षणानेन्द्रियाणामवावस्थ्यव्यवस्था यथा, अन्यथा तत्प्रत्ययानां भ्रमत्व- उङ्गात् , तथाद्यापि किं न गण्यते १ माभूत् सर्वसंवृतिविलोपः। अभ्यासदशासत्तिसमाश्रयस्तु समानः । न हि बधिरवरस्याभिरोपारूढश्रवण- लिस्याप्यश्रवणेऽभावनिश्चयं ब्रूमः, बलनिश्चयस्यैवाभावात् । तद्वदन्यस्याप्यकलित. लस्य । अत्यन्ताभ्यासे हि सकलरजनीसूप्तप्रबुद्धानामदर्शनेऽपि तदवस्थासंवेदिनाम् प्रविपरीतव्यवहारवृत्तिदर्शनात् कः प्रस्तावो जाप्रतः स्वात्मन्यन्यथात्वशङ्कायाः १, तस्मादतादवस्थ्यस्य तद्वथवस्थाया वा निषेधः, प्रसिद्धकारणाभावात् तदुप- लक्षणाभावाद् वा ? यदि दर्शनश्रवणादावभ्यासदशापेक्षयाध्यक्षत्वनिबन्धनं वाद- वस्थ्यमिच्छता संवृतिव्यवस्थिते नेन्द्रियतावस्थ्यं सामग्रोप्रतिबद्धबुद्धितादवरथ्यं वा, साधारणशक्तयपेक्षया संवेदनमेव वा शरणमास्थीयते, तदेवाश्रवणदशायामपीति। कथमनेकान्तः शब्दाभावे ? ननु ज्ञानात्मन्येव स्वसंवेदनमिति चेत्न, सर्वशब्दाभावचर्चा १६३ एकाधिमोक्षविपयेप्वेककार्योपयोगिपु । एकधीः सर्वविपया स्थिता निर्भागवर्तिषु ।। [ ] . , पञ्चस्कन्धेष्यप्यहमित्येकोऽधिमोक्षः, भापणादावेफस्मिन्नर्थे परस्परोपादेये चोपयोगः । घटादिसंज्ञके तु रूपरसादी प्रसिद्धोऽयं न्यायः, अन्यथा व्यवहारायोगात् । ननु न शरीप्रत्यक्षं घुद्धिमन्वैति । एवमेतत् , प्रातिस्विकरूपापेक्षया रूपरसा- दिवदेव । सामान्येन तु गृहीत्वैकधीविपयत्वमुच्यते, यावन्न निर्वन्धो विवेचने । विवेचने तु पृथक् प्रमाणमुक्तम् । तेन प्रत्यक्षश्चैत्रो न च बुद्धिरध्यतेति द्वितयमविरुद्धम् । अतएव तदयस्थोऽहमिति विकल्पोऽपि संवेदनानुसारी सर्वविपय एव । भ्रान्तिरियमिति चेत्न, वाधकाभावाद् भ्रान्त्यसिद्धः । तस्मात् पूर्वप्रतीतश्रोत्र- शक्तरेतदवस्थानिश्चयसंभवादश्रुतिः शब्दस्यैवापराधादिति ज्ञानाभावेनापि तदभाय- सिद्धिरैफान्तिकीति न प्रकृतव्याघातः । इयत्येव वर्हि स्वभावानुपलब्धेर्लक्षणसामग्रीति कार्यानुपलब्धिसंज्ञाकरणे कोऽर्थः? प्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेष चापन्नस्यैव शब्दस्यानुपलब्ध्या निषेधात् । तथाप्यन्यसंज्ञायां घटनिपेधेऽपि को निपेद्धा? केवलं घटवत् शब्दरयापि दृश्यानुपलब्ध्यापि निषेधः साध्यो जात इत्युच्यते । चत्रकज्ञानसंसर्गिसंभवाद् युक्तः तया निषेध इति चेत् ? तत्रैव तावदेकज्ञानसंसर्गिणः किमपेक्षया ? रूपदर्शने हि रसस्य विप्रकृष्टदेशतया अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वादेवाप्रतिषेधः, प्राप्यफारित्वाद् घ्राण- रसनस्पर्शनानाम्। उक्तेन च क्रमेणेन्द्रियतावस्थ्यं सिद्धमिति किमेकज्ञानसंसर्यपेक्षया ? नैवम् , इन्द्रियातिरिक्तरयालोकस्य तत्रापेक्ष्यत्वात् । स हि बहिःसुलभकारणाधीनोपजनाप: जनधर्मको न स्यात्मतादवस्थ्यसाध्य इति तदर्थमेकज्ञानसंसर्गोऽपेक्ष्यमाण इन्द्रिय- साद्गुण्यज्ञानेऽपि सहायीमविष्यति । एवं यत्रालोकनिरपेक्षव ग्रहणशक्तिस्तत्र न किश्चिद् एफज्ञानसंसर्ग्यपेक्षयेति सिद्धम् । तथ नाम फचित् साधनेऽपेक्ष्यते यदन्तरेण विरोधा- सिद्धिसन्देहेष्वन्यतमदोपासत्तिः । न च द्विविधोपलब्धियोग्यतापन्नस्य फचिदनुप- लब्ध्या निषेधे साऽस्ति, येन संसर्गी नियतमपेक्ष्येत । यत्राप्ययमपेक्ष्यते, तत्रापि पालोकापेक्षप्रतिपत्तिनो वस्तुनः प्रतिषेधे विशेषणासिद्धिपरिहारार्थमेव । न चैतावता १६४ शानश्रीमिननियन्यावलो सर्वत्र वदपेशा। न हि विनाशं प्रत्यनपेक्षा व्याप्तिसाधनी सर्वप्न क्षणभङ्गसाधनेऽपि स्वभावहेसावपेक्ष्यते । यदि घायमपेक्ष्य एय फिमङ्गः दृश्यविशेपणेन, फेनफिझानसंसर्गिणो दृश्यत्वाव्यभिचारात् ? न हि पिशापस्य फेनचिकहानसंसर्गः। एक एवार्थ उभयथा- पीति नैकायोगेऽन्यप्रयोजगपति चेत्-न, सामान्यविशेपभावेन भेदस्याव्यक्तत्यात् । संसर्गो हि न विशेषणं व्यभिचरति । विशेपणमात्रं तु तं व्यभिचरत्येव । अतएव विशेषणसिद्धये संसर्ग उपनीयते । न तु विशेपणं संसफिष्टये प्रभवति, शब्देऽपि प्रसङ्गात् । तथा च पक्षक्षय इति कः श्रमस्यार्थः १ सरमादेकज्ञानसंसर्गो नाम प्रकृती- दाहरणापेक्षयवोधुप्यते, न स्वभावानुपलब्धौ सर्वत्रापेक्ष्यत्वे ।। प्रस्तुते हि फलसप्रतिपेवे सा दिगस्तु सविशेपणसिद्धथै, नोपलब्धमुपलभ्य. मितीयलक्षणं खजु निणानुपलब्धेः। तथा च लक्षणे प्रयोगे चोपलब्धिलण[6b]प्राप्ता. नुपलब्धिमानोपन्यासः, शास्त्रे विपर्ययघाघोपदर्शने च प्रत्ययान्तरसन्निधौ स्वमाय- विशेषवतः सत्त्वेऽनुपलब्धेरसंभवः ख्याप्यते, अन्यथा प्रयोजफशं संसर्गमेय सर्वन दर्शयेत् , विशेपणवत् । तादात्म्यं तु दृश्यत्वमभ्युपगम्यैव निषिध्यत इति विरोपगण- स्यानुक्तिमात्रम् , न पुनस्प्रयोजकत्वं व्याप्तेरिव विदुपि । अन्वयोक्तिविशेपे वा व्यति- रेकरय । तस्मात् न्यायनाथरयापि नावश्यमेकज्ञानसंसर्गिव्यपेक्षाभिप्रायः स्वभावा. नुपलब्धौ । अपि चैवं कार्यानुपलब्धावेव सर्वसंग्रहमाचक्षीय, स्वभावानुपलब्धेरपि तदेकदेशत्यात् । सर्वप्रमाणव्यवस्थां च फार्यानुमाने कुर्यात् , स्वसंवेदनादन्यत्र । तस्मादिन्द्रियज्ञानविपये न कार्यानुमानव्यवस्था यथा, तथा तदगृहीत इत्येव फुतः कार्यानुपलब्धिव्यवस्थापि शास्त्रकारस्य ? यथा हि प्रत्यक्षव्यवस्थाविलोपभयम् एकत्र, तथान्यत्र स्वभावानुपलम्भस्य । यथा याऽप्रत्यक्ष कार्य लिङ्गम् , तथाऽप्रत्यक्ष- योग्य एव तदनुपलब्धिरिति समानम् । यथा पायमेव भगवानज्ञाने ज्ञानान्तराभावम् अपि दृश्यानुपलब्ध्या व्यवहारयति । यदाह, दृश्यात्मनो वा विकल्पस्य दर्शनेऽदृष्टिविकल्पकल्पनामिन्द्रियज्ञाने प्रतिहन्तीति । बदा क एकज्ञानसंसर्गी ? किं चैवमभ्युपगमे कार्यानुपलब्धेरप्यसिद्धिरिति प्रकृतमत- हानिरेव । न हि ज्ञानकार्यस्याभावः कार्यानुपलब्धेरैप योद्धव्योऽनवस्थाप्रसङ्गात् । स्वसंवेदनं चैकाकारनियतमन्याभावनिश्चयमाधिपत्येव, केवलं विम प्रति यदि स्याज .

+ सर्वशब्दाभायपर्चा ज्ञानान्तरमनुभूयेतेति दृश्यानुपलब्धिरेव शरणं व्यवहारे वाहावत् । विशेषणानुचारणं तु स्यात् । न त्वन्या गतिः । संसर्गापेक्षायां च सापि नारतीति सन्दिग्धासिद्धो हेनुः । तस्मादनुपलब्वेरेकज्ञानसंसर्गापेक्षा नियमानुल्लास्य वर्दितुमशक्यम् । यहिरपेक्षया नियम इति चेत्-न, तत्रापि निवन्धनाभावात् । यद्धि सामर्थ्य- मन्तस्तदतिक्रमे तस्य पहिरपि लाभसंभवे किं न सदृशी स्थितिः ? विचित्रो हि विषय- स्वभावः । तत्र स्वात्मा तावत् प्रत्यक्षीभावे योग्यतामात्रमपेक्षते। शब्दगन्धरसस्पर्श- तमित्रालोकास्तु मनस्कारातिरिक्तमात्रम् । घटादिसनिवेशिनतु रूपविशेषाः प्रकाशम् अपि प्रायशः । तथैषां विधावुपलब्धिरिव स्वभावत्यानुपलब्धिरपि निपेचे कि न भिन्नामेव सामग्रीमपेक्षेत? तत्राये यथा नेन्द्रियतादवस्थ्येनोपयोगः, तथा मध्यमीयेप्यपि नैकज्ञान- संसर्गिणा। श्रन्यातिरिक्तापविणवदपेक्षा युज्यतेऽपि । ततो यथा यदि बुद्धिः स्यादुपलभ्येतैव, फिमिन्द्रियतावस्थ्यापेक्षयेति सामर्थ्यम्, तथा यदि स्याद्रसादिस्तद्- वस्थेन्द्रियेण मयोपलभ्येतैव, किमेकज्ञानसंसगिणेति शक्यमेव । तस्माद् बहिरपि नियमसंभावनातिदूरैव, अभ्युपगमे या ज्ञानेऽप्यपेक्षेत । तत्रापि संवेदनैकप्रत्यक्षापेकशानसंसर्गोऽस्तीति [7a] चेत् ? ननु [न] संवेदनं नामैकं प्रत्यक्षमरित, धर्ममात्रस्य तस्य प्रतिस्वं भेदात् । सामान्यमाश्रित्येकज्ञानसंज्ञया तु परितुष्टी मिन्नेन्द्रियग्राहायोरपि स्वसंवेदनेन्द्रियज्ञानविपययोरपि वा प्रसङ्गः । ययोः सतोरन्योऽन्यप्रत्यक्षाव्यभिचाररतत्रेयं व्यवस्थेति चेत् ? रूपयोरपि नायं नियमः, प्रदेशपिशाचयोरदर्शनात् । विशिश्योरस्त्येव । न च सामान्यापराधो विशेषमास्कन्दति इति चेत् ? एवमपि शब्दाकाशयोः शब्दमनस्कारयोर्वा प्रसङ्गः। न ह्याकाशप्रत्यक्षं मनस्कारसंवेदनप्रत्यक्षं वा सत्त्वे शब्दस्य प्रत्यक्ष व्यभिचरति । व्यभिचारे पुनः फार्यानुपलब्धेरनेकान्तप्रसङ्गः। तस्मादव्यापकमेकज्ञानापेक्षणमन्गस्यापि च सुलभम् इत्यलं विमत्या। अपि चायं चित्तयोरेकज्ञानसंसर्गोऽपूर्व एव, मुख्यस्याभावाद् गौणस्य चैका- यतनसंग्रहाभावात् । उपलक्षणमेकायतनसंग्रह इति चेत् ? एकज्ञानसंसर्ग एव किं नोपलक्षणमाख्यायते ? मतपटोदाहरणापेश्या तु यमध्येघदुतमित्यनभिनिवेशः।

१६६ ज्ञानमोमिननियन्धायनो यथा होकायवनसंग्रहेणान्योऽन्यप्रत्यक्षाव्यभिचार उपलक्ष्यते, तथैकशानसंसर्गणापि प्रतियोगिमात्रापेवेति युज्यते । कश्च कस्य प्रतियोगी? ययोरेकाकारनियतं प्रत्यक्षमितराभावनिश्चयमुपपाद- यितुं शक्कोतीति । कयोश्चैवमनुपलब्धिः ययोरेकप्रत्यक्षमपरप्रत्यक्षाव्यभिचारि । तयोहि सतो.करूपनियता प्रतिपत्तिरसंभवात् । ततस्तावत्यो विशिष्टकालदेशदशासन्ताना- पेक्षयान्योऽन्यस्य प्रतियोगिनी व्यवस्थाप्येते, सहशः संवित्तिलाभलतणेऽयोगस्तयोरिवि कृत्वा । अत एव तयोरेकाकारनियतं वेदनमन्यस्य प्रविषेधविकल्पमुपपादयितुं शको- तीति वादशामभावः प्रत्यक्षसिद्धोऽभिधीयते । तमेव निश्चयं मूढं प्रति प्रतियोग्युप. लम्भस्वभावानुपलब्धिरुपलब्धियोग्यता युगयोगिनः संभवन्ती[१] व्याहारव्यवहारावपि साधयतीति तावतेवेतरमतप्रतिक्षेपेण स्वभावफलयोरपि परिनिष्ठासिद्धौ किमेकेन्द्रिय ग्राह्यतापेक्षोपग्रहेण ? अयं हि प्रतियोग एकेनानेकेन वेन्द्रियेण ग्राह्ययोरर्थयोर्ज्ञानयोर्ज्ञानार्थयो साधारणोऽभावसाधने च निरपवाद इति करतदनुरोधः ? यथा हि भूतलकलसयोः ज्ञानयोर्वेकरूपवेदनमन्यप्रत्यक्षाव्यभिचारितया तदभावनिश्चयोत्पादने पर्याप्तम् , तथा पानकपानकर्मणि द्वयमुपलब्धवतस्तावस्थ्यसंवैदिनः प्रदीपकवलने स्पर्शमात्रोपलब्धी रसाभावनिश्चयजनने, स्वविकल्पाकारमात्रसंवेदनं वा सन्निहितस्पर्शाभावावसायसाधने शकोत्येव । न हि तद्विकल्पवेदनं तदा सतः स्पर्शस्य प्रत्यक्षं व्यभिचरति । न चान्योऽन्य- प्रत्यक्षाव्यभिचारादन्यदन्यत्रापि द्वितीयाभावनिश्चयोत्पादनसामर्थ्य नाम । नाप्यभाव. निश्चयोत्पादनसामर्थ्यादर्थान्तरमभावप्रत्यक्षीकरणं नाम । न ह्यसौ विग्रहवान् यवः साक्षात्कर्तव्यः । यदा च पर्युदासेन प्रतियोग्येवाभावस्तदा त्वस्य मुख्यैव प्रत्यक्षसिद्धि- रिति युक्तं सर्वत्र व्यवहारफलत्वम् । न चायं प्रतियोगः स्वभावादिविप्रकर्षिणां केनचिदस्ति, येन कस्यचित् प्रत्यक्षं तदभावविभावनाय प्रभवेत् । न चैवं निवृत्तिमात्रम् अनुपलब्धिरुता भवति। भट्टस्तु पर्युदासपोऽपि यथोक्तं प्रतियोगिनमनपेक्ष्यान्यमात्रस्योपलब्धिमनुप- लब्धि प्रमाणयतीति तन्मते युक्तः पिशाचादिप्रतिक्षेपः । रूपदर्शिनस्तु रसस्तद्देशविप्रकृष्ट एव, न तेन प्रतियोगं यथोक्तमावति । रसनामसङ्गी तु नाभावमनुपलब्धौ व्यभिचरवि सर्वशब्दामांवचर्चा इति न दोपः कश्चित् । अत एव कार्यानुपलब्ध्यादीनां साक्षादक्षमः स्वभावानुपलब्धी अन्तर्भावः पारम्पर्येणोच्यते, ताशस्य प्रतियोगरयामावात् । तस्मादुपलम्भयोग्यताप्राप्तस्यानुपलम्ग इत्येव दृश्यानुपलब्धेर्लक्षणम् । सा च यथोक्तप्रतिपत्तियोग्युपलम्भरूपतया सिद्धस्याभावस्य व्यवहारिकस्यैवावतिष्ठत इति न न्यायशास्त्रयोरुपरोधः । एकेन्द्रियग्राह्योपन्यासस्तु घटाधुदाहरणापेक्ष एव मन्तव्य इति स्थितम् । तत्र यदा तावत् तिमिरालोकसंहिते आकाशप्रदेशे दृश्यमाने देवकुलादी वा भेर्यादेरेवाभावं प्रतिपद्यते, तदा तदेव तदेकाकारोपकारोपरक्तज्ञानविषयीभवत् ज्ञानं वा तादृशं नियतप्राप्तिकप्रत्यक्षोदयस्य निषेध्यस्य तज्ज्ञानस्य वा पर्युदासोऽनुपलब्धिः। अव्याहतचनुपस्तु रसादिस्तज्ज्ञानं वान्ततो मनस्काराकारो शेयपर्युदासः । वत्संवेदनं च पर्युदासः। न हि तदपि शब्दप्रत्यक्षोदयविनाकृतमुपपद्यते पटुश्रवणस्य । निर्विकल्पकस्य तु न निपेवेऽधिकारः। केवलं यावद्देशसंबद्धस्य ध्वनेरध्यक्षं न व्यभिचरति रसादि- प्रत्यक्षं विकल्पाकारसंवेदनं वा, तावदेशशब्दापेव पर्युदासो वक्तव्यः, अन्य प्रति प्रतियोगस्यान्योऽन्यप्रत्यक्षाव्यभिचारलक्षणस्य वक्तुमशक्यत्वात् । ततश्च पूर्ववत् प्रत्यक्षसिद्धिरभावस्य । व्यवहारश्च फलं घश्यानुपलब्धेरेव शन्देऽपीति सिद्धम् । एकधीविरदेऽप्यस्या व्यापारानुपरोषतः । अनाकृष्टरनिष्टस्य प्रतियोगिसमाश्रयात् ।। ] इति ॥ आलोकादिसमप्रवाधिगतये जन्माधिकव्यञ्जका- पेक्षे सूचित एकधी वचन योः शब्दप्रदीपादिपु । किश्चित् तु भुवदृष्टपूर्विमनसस्तादृग्टशः संविदो- ऽन्येपु स्वानुपलब्धिरेव हिरवाद्याकारशून्यान्यधीः ।। नातस्य सिद्धं यदि वादवस्थ्य शतिर्न कार्यानुपलम्भनस्य। अवस्य सिद्धं यदि तावस्थ्य फलं न कार्यानुपनम्मनस्य ॥

सानोमित्रनियन्धावली
.
अवश्यापेक्षणोयत्वे स्वभावानुपलब्धिपु ।
संसर्गस्य कार्य सिद्धिानकार्यदृशोऽपि यः ।।
बाद्य एवैप नियमो [sa] यदि तत्रापि कियः ।
प्रदेशमानयोग्यत्वावित्रा हि विषयस्थितिः ।।
मनालोकस्य धीर्यद्वद् बाधा नागुफभेदिका ।
संसर्गिणमनादृत्य तथा याधात्तु कुत्रचित् ॥
तस्यास्तु रूपं प्रतियोगि वस्तु
विज्ञानमेवेति न भट्टभीतिः।
तथा हि सोऽपि प्रतियोगिभायो
मिथः समक्षाव्यभिचार एन ।।
तत एवैयविज्ञाननन्याभावविकल्पकृत् ।
नाभाववोध्योऽध्यक्षेण तत्कृतानिश्चयात् परः ।।
यथोक्तप्रतियोगित्वे सत्येव चनमक्षजम् ।
तभावाचसायायेतीशी वशुनः स्थितिः॥
ननु प्रतियोग्येबैकाहानसंसर्गी साक्षादेकज्ञानसंसर्गस्याभिमतत्वान्गुख्यतया
साकारस्वीकारात् । ततः सामर्थ्यादेकशब्दोऽव्यभिचारमात्रोपलक्षणतयाऽवतिष्ठते ।
प्रत्यक्षकजात्यपेच्या चैकवृत्तिरेव । न चैवं संज्ञामात्रम् , तथा रूढिदर्शनात् , यथैको
प्रीहिः संपन्नः सुभितं करोतीति । तेन यत्राप्येकज्ञानसंसर्गिणि दृश्यमान इति उच्यते,
तत्राप्यन्योऽन्यप्रत्यज्ञाव्यभिचारिणीत्ययमेवार्थः। एकायतनभाव एव तूपलक्षणवया
प्रकृतापेक्षतया व्याख्येयः, यथा प्रदेशस्तज्ज्ञानं चानुपलब्धिरिति ।
ततश्च स्वभावानुपलब्धौ प्रतियोगिसमाश्रय इत्येकतानसंसर्गिसमाश्रय एवाको
भवतीति कयमन्यापकमेकज्ञानसंसर्गित्वं नाम ? सत्यमेवम् ,
प्रतियुगसितैकधीस्थिति-
यदि भवते प्रतिभाति का चतिः।
ननु सकलकलापसंहृतं
स्वयमदृशोऽस्तु निषेधनं ध्वनेः॥

सर्वशब्दाभावचर्चा १६६ भन्योऽन्यप्रत्यशाम्यभिचारस्य फेनापि ध्वनायपि संभवात्, इतररय तु प्रतियोगिनः भयोगात् । प्रतियोगपर्यवसितमेकज्ञानसंसर्ग मन्यमानस्य स्वानुपलब्धितः प्रकृतनिषेधे का परापेक्षा ? तस्मान्न योग्यदेशाशेपशब्दाभावसाधने शानकार्यानुपतम्भः शरणी- करणीयः, स्वभावानुपलब्ध्यैव सिद्धेरिति । तिमिरालोकयोस्तु परस्परदेशपरिहारेण स्थितयोरभिनेन्द्रियकृत एवैकशानसंसर्गः सुलभ इति तदभावसाधनाधिकारे दूरस्थितेव स्वभावानुपलम्भादन्यसाधनचिन्तेति ।। ॥ सर्वशब्दाभाववर्चा समाप्ता ।।

६ ॥ अपोहप्रकरणम् ॥ अपोहः शन्दलिङ्गाभ्यां प्रकाश्यत इति स्थितिः । साध्यते सर्वधर्माणामवाच्यत्वप्रसिद्धये ॥ स्थितियवस्था। प्रसाध्य(? काश्य)त इत्यन्तेनापोहोऽनाभिधेय उक्तः। शेपेण तत्प्रसाधनफलम् । अथवा यदाचारपोहः शब्दादिना प्रकाश्यत इति व्यवस्था क्रियते तदेतदर्थमित्यर्थः । उभयथापि सर्वधर्मानभिलाप्यत्वप्रतिपादनपरमपोहव्यवस्थापन- मित्युक्तं भवति। . नन्वपोहः शब्दलिङ्गाभ्यां प्रकाश्यत इत्यनुभववाधितमेतत् । तथा हीह महीधरोदेशे वहिरस्तीति शब्दाल्लिङ्गाद् वा प्रतीतिविधिरूपमेवोल्लिखन्ती लक्ष्यते । नाननिर्न भवतीति निवृत्तिमात्रमामुखयन्तो । यच्चानुभववाधितं न तत्र साधनान्तर- चिन्ता, सर्वप्रमाणपौरुपस्य तत्रैव विश्रामात् [8b] तत्प्रसूतेस्तत्फलत्वाच्च । न हि प्रत्यक्षोपकारनिरपेक्षः प्रमाणान्तरोदयः । नापि प्रमाणान्तरोदयमात्रेण कृतार्थः प्रमाणानुसारी यावन्न तदुपनीतसाधनार्थक्रियानुभवः । तस्मात् तदनपेक्षायामसामर्य- वैयर्थ्यप्रस्तं प्रमाणान्तरं स्वयमेव न किञ्चिदिति न तेन साधिते बाधिते वावकाश- मासादयति । तत्कथमपोहः शब्दादिगोचर उच्यते ? अथ यद्यपि निवृत्तिमहं प्रत्येमीति न विकल्पः, तथापि निवृत्तपदार्थोल्लेख एव निवृत्त्युल्लेखः । न ह्यनन्त वितविशेषणप्रतीतिविशिष्टप्रतीतिः । ततो यथा सामान्य- महं प्रत्येमीत विकल्पाभावेऽपि साधारणाकारपरिस्फुरणाद् विकल्पबुद्धिः सामान्य- बुद्धिः परेपाम, तथा निवृत्तप्रत्ययाक्षिप्ता निवृत्तिबुद्धिरपोहप्रतीतिव्यवहारमातनोतीति चेत् ? ननु साधारणाकारपरिस्फुरणे विधिरूपतया यदि सामान्यवोधव्यवस्था, तत् किमायातमस्फुरदभावाकारे चेतसि निवृतिप्रतीतिव्यवस्थायाः ? ततो निवृत्तिमहं प्रत्येमीत्येवमाकाराभावेऽपि निवृत्त्याकारस्फुरणं यदि स्यात् , को नाम निवृत्तिप्रतीति- स्थितिमपलपेत् ? अन्यथा वा तत्प्रतिभासे तत्प्रतीतिव्यवहृतिरिति गवाकारेऽपि चेतसि " .

२०२ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली तुरगबोध ।इत्यस्तु । अथ विशेषणतया अन्तर्भूता निवृत्तिप्रतीतिरित्युक्तम् , तथापि यद्यगवापीढ इतीशाकारो विकल्पस्तदा विशेपणतया तदनुप्रवेशो भवतु, किंतु गौरिति [प्रजाति:]। तदा च सतोऽपि निवृत्तिलक्षणविशेषरय तत्रानुत्कलनात् कथं तत्प्रतीतिव्यवस्था तदेतदायातम् , स्फुरतोऽपि विधेर्न विपयस्थितिरपोहस्य पुनरस्फुरतोऽपीति फ एप न्यायः ? तथा च निश्चयैर्यन्न निश्चीयते रूपं तत्तेषां विषयः कथम् ? न च विकल्पे अस्फुरतरतेन निश्चयनं नाम । यद्विधिरूपं स्फुरितमन्तर्मात्रायां तस्य परापोहोऽप्यरतीति तत्प्रतीतिरुच्यते । तत्रापि सम्बन्धमात्रमपोहस्य । विधिस्तु साक्षानि सीति न पूर्वदोपान्मुक्तिः । अपि चैवमध्यक्षस्याप्यपोहविपयत्वमनिवार्यम् , विशेषतो विकल्पाद् एकत्र्यावृत्तोल्लेखिनोऽखिलान्यन्यावृत्तमीक्षमाणस्य । वस्माद् विध्याकारावग्रहाध्यक्षवद् विकल्पस्यापि विधिविषयत्वमेव नान्यापोहविपयत्वम् । यत् पुनरम्यस्मादपोह्यते, अपोह्यतेऽन्य[६]स्मिन् वेति विजातिव्यावृत्तं वायमेव घुद्ध थाकारोऽन्यापोह इति गीयते । तेन न कश्चिदुपयोगः, अपोहनाना" विधेरेव विवक्षितत्वात् , न च नामान्तरकरणे वस्तुनः स्वरूपपरावृत्तिः । तस्मादनुभवानुसाराद्' विधिरूपमेव वाह्य शब्दादिगम्यमस्तु । शास्त्रं घ, अत्र द्वौ यस्तुसाधनावेका प्रतिषेध." हेतु। . अनङ्गीकृतवस्त्वंशो निषेधः साध्यतेऽनया । वस्तुन्यपि तु पूर्वाभ्यां पर्युदासो विधानतः ।। [प्र. वा. ४.२६२ ] यदि च ननप्रयोगवत् [9a] अभावमात्रस्यैव हेत्वन्तरादपि प्रतीतिः, तदा नानुपलम्भाद् भेद इति लिङ्गविभागपूर्वकाशेपव्यवस्थादौरथ्यमायावमिति कथमपोहः शब्दलिङ्गाभ्यां प्रकाश्यत इत्युच्यत इत्यत आह, स्थितिरिति । व्यवस्थामात्रमेवत् । मुख्यतयापोहः शब्दादेविपय इति नेदं वस्तुतत्त्वमित्यर्थः । किं पुनरन वस्तुतत्त्वमिति घेत् ? 1. भय ययीत्यतः सत्प्रतीतिव्यवस्थेत्यन्तोऽनुच्छेदो रसकीर्तिनिपन्धाक्लायुदतः (एः २० २. यो:पिरूप.....नान्याहविषयत्वम् तुल रनरीतिनिबन्धावली, ११.१-२१ + नमापोपपत्र पाठो नितरामस्पष्टः।

M थपोहप्रकरणम् २०३ शब्दस्तावन्मुख्यमाख्यायतेऽर्थ- स्तत्रापोहस्तद्गुणत्वेन गम्यः। अर्थश्चकोऽध्यासतो भासतेऽन्यः स्थाप्यो वाच्यम्तत्त्वतो नैव कश्चित् ।। इति प्रकरणार्थसंग्रहः । " न खलु शास्त्रमनुभवं परिभूय भवितुं क्षममिति विधिरूपमामुखयमेव विकल्प उपजायत इति तावन्न शक्यमपह्रोतुमिति प्रथमपादार्थः। नयोगे विवादाभावान तत्र चिन्ता । शब्दैरिति चोपलक्षणम् । लिङ्गः प्रतिपाद्यते विकल्पैविपयीक्रियत इत्यपि द्रष्टव्यम् । एवं सत्यास्तामपोहस्य वाच्यता, तद्वयवस्थामात्रमपि विलुप्तम् ।..सा स्थिविरपि हि द्विधा विधीयते, सन्निकर्पात् प्रयोजकाच । तत्र यद्यपि सर्वधर्मानभिलाप्य- त्वप्रतिपादनं प्रयोजकमुक्तम् , न तु सन्निकर्पः कश्चिदित्याशङ्कयाह,- तत्रापोह इति । विधौ हि मुख्यतया प्रतिपाद्यमाने तद्विशेपणतयोपसर्जनत्वेन गम्यत एवापोहः । तत्र तद्गुणत्वेनेत्यर्थसन्निकर्पः । गम्यत इति प्रतीतिसन्निकर्पः। ततश्वार्थसंवद्धः प्रतीयमानश्च "अपोहो मुख्यप्रतीतिकमपि विधिं तिरस्कृत्य प्राधान्येन स एवाभिधेय इत्युच्यते, उक्त- प्रयोजनात् । अथवा तद्गुणत्वेनैव गम्यो न मुखत्वेनेति साक्षादपोहवादिनो निरस्ताः । - 'यद्यपि पान्यापोहादिशब्दानुल्लेख उक्तस्तथापि नाप्रतीतिरेव विशेपणभूतस्यापोहस्य, अगवाद्यपोढ एव गवादिशब्दस्य निवेशितत्वात् । शास्त्रं हि, निवेशनं च यो यस्माद् भिद्यते विनिवत्य तम् । [ -- इत्यादि । यथा हि नीलोत्पले निवेशितादिन्दीवरशब्दात तत्प्रतीतो नीलिमस्मरणमनि- -वार्यम् , तथा गोशब्दादप्यगवापोढे निवेशिताद् । गोप्रतीतावगोऽपोहस्फुरणम् ..अनिवार्यम्। ये पुनरगोऽपोहे गोशब्दसङ्केतविधावन्योन्याश्रयणं 'ग्राम्यधन्धीकरणमुद्भाव- यन्ति, तेऽपि सामान्ये सामान्यवति वा सङ्केतवादिनः कथमतो दोपान्मुच्यमान- मात्मानं पश्यन्ति तथा हि सामान्यं नाम न सामान्यमात्रमभिप्रेतम्, तुरगेऽपि गोशब्दसङ्केतप्रसङ्गात् , किं तु गोत्वसामान्यमभिप्रेतम् । तावताः च गोत्वसामान्ये १. तुल° रन निव° पृ: ५५ २०४ ज्ञानश्नोमिनिवन्धावलौ तद्वति वा गोशब्दसङ्केत इत्यर्थनिष्ठायां स एव दोपः, गवापरिज्ञाने गोत्वसामान्या- परिज्ञानात् , गोत्वसामान्यापरिज्ञाने गोशब्दवाच्यापरिज्ञानात् । अथ गोत्वे तद्वति वा गोशब्द इतीदृशाक्षरेण यदि सङ्केतस्तदा दोपः । यदा तु [9b] पुरः स्थित पिण्डीक- मुपदा देशकालान्तरविप्रकीर्णाशेपव्यक्तिसाधारणरूपविकल्पस्थायिनं प्रकरणादेः प्रविपत्तारमवधार्यायं गौरिति सङ्केतः, तदा यत्रैवासौ तत् साधारणं रूपं निरूपयति तमेव गोशब्देन व्यवहरतीति कथं मिथः प्रार्थनादोपः ? तावता च गोत्वे तद्वति वा सङ्केत इति व्याख्यातृणां सिद्धान्तानुवाद एपः, न तु सङ्केतकर्तृणामुपदेशकमरतादृगिति चेत् ? एवं तर्हि यद्यगवापोढे गोशब्द इतीदृशाकारं सङ्केताकारकीर्तनं तदाऽयं दोपः। यदा तु विवक्षितव्यक्तिष्वेकाकारप्रत्यवमर्शवर्तिनि प्रकरणादवधारिते प्रतिपत्तरि सङ्केतकरणमयं गौरिति, तदा क दोपावकाशः ? स हि स्वविकल्पतल्पशायिनीः सकल. व्यक्तीरगोव्यावृत्ताद्यतरमनपेक्ष्य स्वयं तद्विजातीयाशेपव्यक्तिव्यावृत्ता गोशब्दवाच्याः प्रतिपद्यमानो यत्रैव विजातीयव्यावृत्ति प्रतिपद्यते ता एव गोशब्देन व्यवहरतीति, तावता अगोव्यावृत्ते गोशब्द इति सिद्धान्तानुवाद एव न सङ्केताकारः, अभिमते गोशब्दवृत्तावगोशब्देन शेयस्याभिधातुं शक्यत्वात् । स तु विजातीयव्यावृत्तः साधा- रणाकारो विकल्पे सामान्यस्य प्रतिभासो व्यक्तेर्वा स्वात्मैवेति पश्चान्निश्चेष्यते । इतरेतराश्रयस्तु नास्तीति सिद्धम् । सिद्धं च पुण्डरीकशब्दश्रुतौ श्वेतशवपत्रप्रतिपत्तिवद् गोशब्दश्रुतावप्यगवापोढप्रतीतौ जातिवादिनाप्यवश्याभ्युपगन्तव्यमपोहविशेपणशेमुपी- नान्तरीयकत्वं विधेरिति । न च संवन्धगन्धमानं साक्षादेव द्वयोः प्रतीविमुख्योप- सर्जनभावेनेति भेदः। धर्मवाची वा गुणशब्दः, अन्यापोहधर्मणो विधिरूपस्य प्रतीतेः। यत् तृतीयाकारस्यारोपितबाह्ययोरन्यनिवृत्तिकृतं सादृश्यं दूपयन् वाचस्पति- राह'- न च स्वलक्षणधर्मो व्यावृत्तिर्भवद्भिरभ्युपेयत इति, तद् दुष्टमेव । अथ भावि- कोति विवक्षितं तत्रेति चेत् ? तथापि नोपयोगः, कल्पनारुढस्यैव धर्मिधर्मभावस्येष्ट- त्वात् । फेवलं किं न विधिनैव व्यपदेशः प्रत्यक्षस्यापि वा परापोहविषयत्वव्यवहार- प्रसङ्ग इत्यवशिष्यते। अत्र ममः । इह काचिद् व्यवस्था तत्त्वलेशमाश्रित्य प्रयोजनविरोपादन्यथा स्थितायप्यन्यथा नियते, यथात्मतदुत्पाद इति । उत्पादो हि प्रागभावविशिष्टस्य वस्तुनः १. ताटो पृ: ६८४ अपोइप्रकरणम् २०५ संत एव धर्मः। अथ च प्रागभावलक्षणतत्वलेशमानित्यासत इति व्यवस्थाप्यते सत्कार्यवादशकासकोचाय। यथा वाऽनेनैव कृतं कर्म कोऽन्यः प्रत्यनुभविष्यतीत्येक- सन्तानप्रज्ञप्तिमाश्रित्य कृतनाशाकृताभ्यागमवञ्चना विमोहाय, तथानापि विधिविपया- भिधानं [10a] वस्तुतो वस्तुन एव परारोपितवाच्यतास्वीकारशहानिराकरणाय नान्तरीयकप्रतीतिरप्य]पोह एव विकल्पविपय इति व्यवस्थाप्यते । अतो न विधिनैव व्यवहारः। यदा त्वपोह एव मुख्यार्थः शब्दस्येत्यारोपः, तदा विधिरपि पुरस्क्रियते । यथोक्तम्, - शब्दस्तावन्मुख्यमाख्यायतेऽर्थ इति । प्रत्यक्षे तु विवादाभावान्नैवं व्यवस्थेति युक्तम् । श्रन्यापोहविशेपणं तु विधिस्तत्राति- शयो नेत्युक्तमेव । शास्त्रं हि, तत् परिच्छिनत्ति ततोऽन्यदू व्यवच्छिनत्तीत्यादि। निषेध्यापेक्षया तु तत्रानुपलब्धिशब्देन निषेधयापारः पुरस्क्रियत एव । यथा पा [विधिय]त्तेरग्रहणं नाम प्रसज्यपक्षे नियतरूपानुभवादभावविकल्पोत्पादनशक्तिरेव, तथा विधिविकल्पानामपि तन्त्रेऽनुरूपानुष्ठानदानशक्तिरेव निषेधग्रहणमग्निर्मया प्रतीत इत्यनुव्यवसायप्रसवशक्तिश्च । पर्युदासपक्षे च नियतस्वरूपसंवे[दानमेवोभयत्र निपेध- ग्रहणम् । उभयं चैतदभिमतं शास्त्रकारस्य । कचित् तस्य प्रस्तावानुरूपं प्रसज्य- प्रतिपेधाधिकारेण, रूपे तस्य न किञ्चनेत्यादीनि वचनानि, कचित् त्वतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रप्रसाधनादित्यादीनि पर्युदासाश्रयाणि । नत्वेकनियमः। ततो यट्टीकाकारः स्वापोहसिद्धी तदर्थावतारतरलस्त्रिलोचनश्चा- वोचताम् आचार्यः प्रसज्यप्रतिपेधवल्लभ उन्नीयत इति तन्निराकृतम् । न च भेदाभावात् विशेषणव्यवहारहानिः, राहोः शिरः गोत्वं सामान्यमित्यादिवद् विवक्षाकृतस्य अनपायात् । किं च व्यवहियत एव भवतापि घटाभावप्रदेशयोः पिशाचत्वाभाव- स्तम्भयो; विशेष्यविशेपणभावः । तत् कथमस्माकं निपेथे निःस्वभावाभाववादि- त्वादिति चेत् ? नेदानी स्वरूपनिरूपणमभावस्य, किं तु प्रतीतिनिरूपणम् । सा च शक्या अपह्नोतुम् । पर्युदासपनेऽपि तद्विधिरेवान्यनिषेध इति न प्रतीतिक्षतिः । नापि विशेपणभावस्य । अनेनैव वाक्येन विधिनिषेधयोः सामानाधिकरण्यप्रदर्श- . 1 २०८ ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावलो इति । एवमपोहस्य वाच्यताव्यवस्थायां निमित्तान्यभिधीयमानानि शास्त्रेऽपोहस्य शब्दान्मुख्यस्फुरणविरोधीन्यूहनीयानि भाववाचिषु । अभाववाचकाधिकारे चायमेव मुख्यो विवेक इत्युक्तम्। भाववाचिपूपसर्जनतया विवेकस्यामुख्यतां ख्यापयति । विशेपतो ह्येप बोद्धव्यः । अभाववाचिषु पदार्थ एवापोहः । भाववाचिषु पुनः पदार्थस्यान्यतः अपोहः, पदार्थ[व]च्चान्यस्य । एनयोश्वोक्तिमात्रेण भेद इति । यदि तथाविधनिबन्धना- धीनाऽपोहस्य वाच्यताव्यवस्था, अर्थ एव तु मुख्यमाख्यायते, हन्त तर्हि सर्वधर्मानभि- लाप्यतासमयोऽस्तमयमायातः, तदर्थश्च समारम्भ इति सूचितम् । यञ्चोक्तं वस्तुवाच्यतारोपनिपेवार्थमपोहस्य प्राधान्येनाभिधानव्यवस्थेति, तत्रापि स्वयमर्थवाच्यतैव स्वीक्रियते, परस्य त्वन्यथोपदिश्यत इति महती प्रेक्षतेत्याशङ्कयाह, अर्थश्चैक इत्यादि । अयमर्थः, अर्थो हि द्विविधः बाह्य प्रान्तरश्च, अन्यस्याभावात् । तत्रैकरतावद् वाह्यः अध्यवसायादेव वाच्यो व्यवस्थाप्यते, न स्वलक्षणपरिस्फूर्त्या । कथमिति चेत् ? अनुभवादेव। यथा हि प्रत्यक्षचेतसि देशकालावस्थानियतानि परिस्फुटरूपाणि स्वलक्षणानि प्रतिभान्त्यनुभूयन्ते, तथा न विकल्पकाले । विकल्पकाले हि विजाति- व्यावृत्तमेव परस्पराकाराकीर्णमिवास्फुटमिव प्रत्यक्षापरिचितं किञ्चिदूपमाभासमानम् अनुभवविपयः । यच्छास्त्रम् , शब्देनाव्याप्ताक्षस्य चुद्धावप्रतिभासनात् अर्थरय दृष्टाविवेति, उपायभेदादेकस्यैव प्रतिभासभेदः, एकत्र हि बुद्धाविन्द्रियमाश्रयोऽन्यत्र शब्दादीति चेत् । अत्राप्युक्तम्, जातो नामाश्रयोन्यान्यश्चेतसा तस्य वस्तुनः । एकस्यैव कुतो रूपं भिन्नाकारावभासि तत् ॥ [प्र. वा. २. २३५] न हि स्पष्टास्पटे द्वे रूपे परस्परविरुद्ध एकस्य वस्तुनः रतः, यत एकेनेन्द्रिययुद्धी प्रति- भासेतान्येन विकल्पे, तथा सति वस्तुन एव भेदप्राप्तः । न हि स्वरूपभेदादपरो 1. तुल' रम निप:५५. पं०१६-१७ २. तत्रैव धृतम् पं०1८ तः।

अपोहप्रकरणम् २०४. वस्तुभेदः,न च प्रतिभासभेदादपरः स्वरूपभेदः।.ग्रन्यथा त्रैलोक्यमेकमेव वस्तु स्यात् । ननु दूरासन्नदेशवर्तिनोरेकन शाखिनि स्पष्टारपष्टप्रतिभासभेदेऽपि न [शाखि भेदः, अर्थक्रियाभेदाभावादित्यर्थक्रियाभेदोपकृत एवं प्रतिभासभेदो भेदकः । न चेहार्थक्रियाभेद इति कथमिन्द्रियशब्दाभ्यां जनितज्ञानविपयो गवादिभेंद- भागिति चेत् ? न चूमः प्रतिभासभेदो मिन्नवस्तुनियतः, किंतु एकविषयत्वाभाव- नियत इति । [11b] तथा. हि, यो यः कचिद् वस्तुनि प्रत्यक्षप्रतिभासाद् विपरीतः प्रतिभासो नासौ तेनकविपयः, यथा घटग्राहकात् पटप्रतिभासः, यथा वा शङ्कयाहकात् पोवप्रतिभासः । तथा च गवि प्रत्यक्षप्रतिभासाद् विपरीतः प्रतिभासो विकल्पकाले . इति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः। एकविपयत्वं हि प्रतिभासाभेदेन व्याप्तम् , सव्येतर- नयनदृष्टवद् दृष्टम् । अव्याप्तिस्तु यदि प्रत्यक्षान्तरमपि विपरीतप्रतिभासं स्यात् , वस्तु च द्विरूपं भवेत् । तच द्वयमपि नास्तीति ख्याप्तिरेव । आश्रयभेदभाविनि च ज्ञाने पक्षीकृते वद्विरुद्धः प्रतिभासभेदः सिद्धः। ततो यत्रार्थक्रियाभेदादिसचिवः प्रतिभास- भेदस्तत्र वस्तुभेदः घटपटवत् । तं पुनः सहायं विहाय प्रवृत्तो नियमेनेकविपयता परिहरतीत्येकोऽत्र भ्रान्त स्व प्रतिभासः, शङ्ख पीतप्रतिभासवत् । तत्रापि शङ्ख एव विपय इति चेत् ? शुक्लतामस्पृशन्ती बुद्धिः शङ्खविपयेति सुव्याहृतम् । शङ्खमानं प्रत्येतीति चेत्- न, सतः परस्य शङ्खमात्रस्यास्फुरणात् । पृष्ठ भाविनि विकलो स्फुरतीनि चेत् ? अस्तु, न तु निर्विकल्पः पीतप्रतिभासः शशविपय इति सिद्धम् । एवं दूरतः शिखरिणि पिण्डाकारप्रतिपत्तिरपि न पिप्पलादिभेदावसाय- समर्थपत्रादिविशेषविरहिणी वृक्षविपयेति प्रकृतसममेतत् । अर्थक्रियाभेदाद्यभावाच न भिन्नोऽर्थ इत्येकस्यापिते भ्रान्तिभावे यदि न प्रत्यक्षप्रतिभासो भ्रान्तः, तदान्य- प्रतिभास एव भ्रम इति घूमः । एवं पीताभासे गोविकल्पे च समानो न्यायः । ननु कचित् कस्यचिदारोपः कुतश्चित् सादृश्याद् भवति । न च विकल्पप्रतिभासवत् संभिन्नाकारं जन्मान्तरेऽपि किश्चिदुपलब्धम् । तत् कुतः कस्य क समारोपाद् भ्रमोऽयमिति चेत् ? अयमपरस्तवैव दोपः, यदयं विकल्पेनाध्यक्षगम्य गवगोचरो नान्यगोचर इति निर्विपयोऽपि न भ्रमोऽभिधा- तव्यः । अस्माकं तु तद्विपयो न भवतीत्येतावतैव प्रकृतसिद्धिः । तदेवान्यथाख्यातीति तद्गोचर एवेति चेत् ? यथा प्रत्यक्षपुरस्कृतेन रूपेणास्ति ततोऽतिरिक्तस्य वस्तुनोऽभावात् १. तुल रन निव:५५ २०६ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली नात् । अतएव विरोधचोद्यमप्यवद्यं न, स्वाभावेन हि विधेविरोधो, नान्याभावेम, सहैव स्थानात् । तस्माद् युक्तमुक्तम् , तत्रापोहस्तद्गुणत्वेन गम्य इति । अथवा तस्यार्थाख्यानस्य गुणोऽयमेव यदन्यनिषेधनं नाम , तेनासौ गम्यत. इति व्यवहर्तव्यम् । यच्छास्त्रम् , तदन्यपरिहारेण प्रवर्ततेति शब्दनियोगः, व्यर्थोऽन्यथा- प्रयोगः स्यादिति । एतेन तात्पर्यार्थत्वमपोहस्य दर्शितमव्यापित्वपरिहारश्च । एष पन्थाः श्रुघ्नमुपतिष्ठत इत्यत्रापि प्रकृतपथान्तरापेक्षयैप एव । अन्नप्रत्यनीकानिष्टस्थानापेक्षया श्रुघ्रमेव । अरण्यमार्गवद्विच्छेदाभावादुपतिष्ठत एव । सार्थदूतादिव्यवच्छेदेन पन्था एवेति सुलभो नियमः, तर्जनीनिर्देशाद् गतार्थः पन्था एवेति चेत् । परव्यवच्छेदः तावदस्तीष्टश्च । प्रयोगस्तु गतार्थस्यापि लोके दृश्यत एव । अभ्यागच्छति [10b] ब्राह्मणौ द्वावित्यादिवत् । यथा हि--सार्थपुरुषादिव्यवच्छेदेन कः--पन्थाः श्रुघ्नमुपतिष्ठत इति प्रश्नः, तथोत्तरमप्येप पन्था इति । सर्वत्रैव हि प्रतिपाद्यशङ्काङ्कितस्यैव विधि- प्रतिपेधाविति । यदि च शब्दश्रुतिकाले कलितो न परापोहः कथमन्यपरिहारेण प्रवृत्तिः ? ततो गां वधानेति चोदितोऽश्वादीनपि बन्नीयात् । यत्तु गोः प्रचीती न तदात्मा परात्मेति सामर्थ्यादन्यापोहः--पश्चान्निश्चीयत इति मतम्- तदसङ्गवम् , प्राथमिकस्यापि प्रतीतिक्रमादर्शनात् । न हि तत्कालव्युत्पन्न सङ्केतोऽपि गामानयेत्युक्तः परतो निवृत्तावर्थापत्तिमनुसरति । न च.. गोशब्दादन्याव- कीर्णप्रविपत्ती गोनिश्चयो युक्तः। तथा प्रतिपत्ती वा पश्चादपि कथमर्थापत्तेरुदयः ? पररूपपरिकरो हि गोहीतः । कथं स तदनाकीर्णतासमर्थने समर्थः १ तस्माद् गोः 'प्रवीतिरित्यगोऽपोढप्रतिपत्तिरुच्यते। अतः स्वार्थप्रतीतिकाल एवार्थान्तरापोहस्य प्रतीवि- “फालः चन्द्रप्रयोगे चन्द्रप्रतीतिकालयवदावतायाः। यथा च शुक्लिमाप्रतीतो कीदृशीन्दु प्रतीतिः, पररूपसङ्कीर्णप्रतीतावपि कोदृशी गोप्रतीतिरिति समानम् । नापि नासङ्कीर्ण नासवीर्णमवगन्तुं शक्यं वस्तु, पश्चादपि सामर्थ्यस्याशक्यत्वाच ।। तस्मान्न निषेध -योधायार्यसामर्थ्यालम्बनं श्रेयः । यदप्युवाच वाचस्पतिः',-जातिमत्यो व्यक्तयो विकल्पानां शब्दानां च गोचरः, वासां चि] तद्वतीनां रूपमतजातीयव्यावृत्तमित्यर्थतस्तदवगतेगा वधानेति चोदितो १. इल° रम निय° पृ:५१६६-१, २ तुल° सेव पृः १४.५०11-14 ता. टो' ३. साटो पृ: ६८५. पः९८४

अपोहनकरणम्
२०७
नाश्वादोन वन्नातोति, तदप्यनेनैव निरस्तम् । यतो जातेरधिकायाः प्रक्षेपेऽपि व्यक्तीनां
रूपमतजातीयव्यावृत्तमेवः चेत् , तदा तेनैव रूपेण शब्दविकल्पयोपियीभवन्तीनां
कथमतद्वयावृत्तिप्रतीतिपरिहारः ? अथ न विजातीयव्यावृत्तं व्यक्तिरूप] तथाप्रतीतं :
वा तदा जातिप्रसाद एप इति फमर्थतोऽपि तदवगतिरित्युक्तप्रायम् ।
श्रथ जातियलादेवान्यतो व्यावृत्तम् , सा तहि पूर्वमप्यासीदेवेति पूर्वन समर्था,
तन्निश्चये पश्चादपि कथम् ? सङ्केतस्मरणसहकार्यपेक्षा हि नामयोजनायामेव, विजातीये-.
तरकल्पना तु दर्शनमात्राधीना बालादिवदिति यत्किञ्चिदेतत् ।
,
यदि वा गुण्यतेऽभ्यस्यत इति गुण उपादेयो धर्मस्तेन प्राधान्यमत्र लक्षणीयम् ,
ततः स एव गुणोऽपोह एव प्रधानं येपु शब्देपु वदावेनापोह एव भाववाचिपु शब्देषु
गम्य उच्यते, न विधिः स्फुरन्नप्यप्रधानवत् । तथा हि विजातीये सर्वत्रादृष्टयपेक्षत्वात् ,
कचित् तु दृष्ट्यपेक्षणात्मजातीये श्रुतो संवध्यतेऽपोह इति शास्त्रम् | अपि च,
उभयावभासेऽपि यथावभास[प्रमेयाभावादन्यनिवृत्तेस्तु भावनियमानिवृत्तिरेव
प्रधानम् । यच्छास्त्रम्,
वस्तुरूपस्य संस्पर्शो विच्छेदकरणे ध्वनेः ।
स्यात् सत्यं स हि तति ।
[प्र. वा. ३. १३२]
अभाववाचिपु [11a] पुनर्वस्तुनोऽसत्त्वादेव । यच्छास्त्रम् ,
रूपाभावादभावानां शब्दा रूपाभिधायिनः ।
नाशकथा एव सिद्धास्ते व्यवच्छेदस्य वोधकाः ।।
[प्र. वा. ३.१८४-५]
इति । यद् वा तस्मिन्नपोहे पर्युदासेनापोढाकारे वा वाच्ये स्थितो गुणो दोपनिषेधो
येपां शब्दानां तद्भावेनापोढ एव वाच्य उच्यते। यथाह,
निवृत्तेनिःस्वभावत्वान्न स्थानान्तरकल्पना ।
उपप्लवश्व सामान्यधियस्तेनाप्यदूपणा ॥
[प्र. वा ३. १६८-६]

.२१० ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावलौ कस्यान्यथाख्याने कर्तृत्वम् ? तत्तु न ख्यात्येवेत्यलं बहुभापितया । तरमान स्वलक्षण- प्रतिभासो विकल्पेष्विति न्यायः । तेन यदाह वाचस्पतिः', न च शाब्दप्रत्यक्षयोर्वस्तुगोचरत्वे प्रत्ययाभेदः, कारणभेदेन पारोक्ष्यापारोक्ष्यभेदोपपत्तेरिति, तन्नोपयोगि। परोक्षप्रत्ययस्य वस्तु- गोचरत्यासमर्थनात् । परोक्षताश्नयस्तु कारणभेद इन्द्रियगोचरग्रहणविरहेणैव कृतार्थः । ननु वस्तुविषयत्वे प्रत्ययाभेदप्रसङ्गः त्वयैवोक्त इति तत्परिहारेणैव वस्तुविषयत्वं सिद्धम् , न चान्यद् वस्त्वस्वीति तद्विपयत्वं चेति चेत्-नैवं, यतः प्रतिभास[12a]- वैजात्यरयावद्विपयत्वेन व्याप्तिसाधनादसौ प्रसङ्गोऽस्मदीयः । अस्माकमपि व्याप्ति- विघटनायैव प्रयत्न एषः। कारणवैजात्यकृते प्रतिभासबैजात्ये संभावनि कुतो का तद्विपयत्वेन व्याप्तिरिति ? एतदपि कदा युज्यते ? यदि तद्विपयत्वमात्रेण वा कारण- भेदो व्याप्तः शक्यो दर्शयितुम् । तत्तावन्नास्ति, कारणभेदस्य वस्तुनोऽप्रतीत्यैव चरितार्थत्वात् । अथ न गवो[? सत्योद्भावनमेतत् कारणभेदादपि संभाव्यते प्रति- भासभेदस्तद्विपयत्वेऽपीति । संभाव्यतां वर्हि गान्धारमधुरवोधयोरप्येकविपयत्वं, कारणभेदस्य तत्रापि संभवात् । निर्विकल्पसवि]कल्पयोरमित्वमात्रोल्लेखोऽस्तीत्येक- विपयताश्वासः । तत्र तु न गान्धारत्वस्य न वा मधुरत्वरय तदुभयवोधयोरुल्लेख इति चेत् ? अहो निरुढता महती। आत्यंन्तिककारणवैजात्यस्य हि फलमेतत् । एकविषय- त्वाधासः पुनरन्वतो वस्तुन उल्लेखाद् भविष्यति । सन्देहे कारणवैजात्येऽवान्तरस्यामि- त्वादेकल्लेखः। श्रान्तिके तु सर्वसाधारणस्य धर्मस्येति न तावतैवातद्विषयत्वम् । अस्ति चावास्तवधर्मस्य माधुर्यस्यानुवृत्तिर्गान्धारेऽपि । अन्यादृशं तन्माधुर्यमिति चेत् ? विकल्पन्यस्तरयाप्यमित्वमन्यदेव । न चैकरूपे अप्युल्लिख्यमानेऽवान्तरधर्मप्रतिभासयोरेकषिपयत्वम् , शुतिरजतवत् । न हि शुक्ति- प्रतिमासो रजतविषयो रजतप्रतिभासो वा शुक्तिविषयः साधारणधवलतोल्लेखेऽपि । तस्माद् यथाऽग्निविकल्पे यन्तुस्फुरणेऽप्यवान्तरधर्मस्य गर्दमत्वस्यास्फुरणात् न गर्दभ- विपयवा, तथाषान्तरस्यामित्वस्य सुरणेऽपि स्वलक्षणाकारस्य प्रतिनियतरयारकुरणात् नान्यद्व्यफुरणमिति न्यायः, स्वलक्षणस्यैवाग्निद्रव्यत्वात् । ततः कारणभेदो शान• प्रविमासस्य भेदकोऽस्तु । वस्तुविषयत्वं तु न द्वयोरपि प्रतिभासयोरिति स्थितमेतत् । वस्मान स्वलक्षणं विपयः शब्दादेरिति सिद्धम् । 1.लरक्षा निय°:१६ अपोहप्रकरणम् २११ किं च एवं विधिनिषेधयोरपो हत्वादु]शारणमेव न स्यात् । ती हि धर्मिणो वा स्याताम् , धर्माणां वा । यथा वृक्षोऽस्ति नास्ति चो, वृक्षो नौलो न या नील इति । तत्र प्रथमः पत्तस्तावनास्ति । भावाभावनियतो हि वृक्षो वृक्षशब्देन चोदित इति भाव. नियमपतेऽस्तीति व्यर्थम् , नास्तीत्यसमर्थम् , विरोधात् । अभावनिरूपणे तु विपर्ययः । अस्ति च वृक्षपदश्रुतौ विधिनिषेधापेक्षेति, भावाभावसाधारणोऽयं वृक्षपदाद् वृक्ष- प्रतिभासो न बाह्यो वृक्ष इति न्यायः । यत्तु न्यायदर्शने तात्पर्यटीकाकारेण जातिमद्वयक्तिवाच्यता स्ववाचैव प्रस्तुत्य अनन्तरमेव न च शब्दार्थस्य जातेर्भावाभावसाधारण्यं नोपपद्यते, सा हि स्वरूपतो नित्यापि देशकालविप्रकीर्णानेकव्यक्तचायतया भावाभावसाधारणी भवन्त्यस्ति- नास्तिसंवन्धयोग्या । वर्तमानव्यक्तिसंवन्धिता हि जातेरस्तिता। अतीतानांगतसंवं. न्धिता च नास्तितेति । सन्दिग्धव्यतिरेकित्वात् [12b] अनैकान्तिकं भावाभाव- साधारण्यमन्यथासिद्धं वेति' विलपितम् , तावता तावन्न प्रकृतक्षतिः । जाती भरं न्यस्यता स्वलतणावाच्यत्वस्य स्वयं स्वीकारात् । अपि च जातिरप्यस्त्यादिपदप्रयोगात् प्रागभिधीयमाना शब्देन वर्तमानव्यक्ति- संवद्धा वा अभिधेया, अतीतानागतव्यक्तिसंवद्धा वा, उभयसंबद्धा वा, असंबद्धा वेति पक्षाः । न चैकत्रापि त्राणं प्राचीनचोद्यचतुरः क्षमते । प्रथमे पते हि भावनियमः। द्वितीये त्वभावनियमः । तृतीयेऽपि यदि सदसव्यक्तियोगादस्याः सत्त्वासत्त्वव्यवं. हारमनोरथः, तथा यैराश्रयवर्तमानव्यक्तियोगोऽस्या व्यवहियते, यैयर्वातीता- नागतव्यक्तियोगः, तानाश्रयांस्तथैव प्रतिपादयेत् शब्दः । न ह्यन्यथोभयंव्यक्तिसंबद्धा प्रतिपादिता भवति । तथा च सति स एवास्त्यादिपदाप्रयोगप्रसङ्गः।। अथैवं मतिः यत् तदुभयव्यक्तिसंवन्धिरूपं तदस्याः शब्देन चोदितमेव, न तु तत्संबन्धिनीनामुमयीनां व्यक्तीनां प्रतीतिः । न ोकसंबन्धिप्रतीतिः संवन्ध्यंन्तरप्रतीति: मवश्यमन्वाकर्पति पुत्रादिप्रतीतिवदिति चेत् ? एवं सति संबन्धिनामप्रतीतो न संबन्धः स्यापि प्रतीतिः। यतः, द्विष्टसंबन्धसंवित्तिनैकरूपप्रवेदनात् । द्वयस्वरूपग्रहणे सति संवन्धवेदनम् ।। ] १. तुल° ताटी:६८४ तथा रत्न निवपृ:१६,५-१६ [ २१२ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ ततो यथा तत्त्वतः कस्यचित् पुत्रोऽपि पितृसंवन्धानवधारणे पुरुपमात्ररूपः प्रतीतो घटवत् स्वतन्त्रः, तथा सामान्यसङ्घातमपि वस्तु स्वतन्त्रं प्रतीयमानं न सामान्यरूपतया प्रतीतं भवतीति चतुर्थपक्षप्रतिक्षेपः । तदापि संबन्धिनामनाक्षेपादस्त्यादिपदाप्रयोगः सिद्धः, स्वतन्त्रे हि तस्मिन्निश्चीयमाने तस्यैव भावाभावाभ्यामस्त्यादिप्रयोगेण भाव्यम् । नान्यस्य । संबन्धावधारणेऽपि हि नैकसंबन्धिनो भावाभावाभ्यामितरस्यास्त्यादिपद- प्रयोगः । न हि चैत्रस्य भावाभावाभ्यां तत्पुत्रत्वेनावधारितोऽपि मैत्रोऽस्ति नास्ति वेति संवन्धमर्हति, किं पुनः संबन्धाबोधि सामान्यम् ? अन्यारशस्तत्र संवन्ध इति चेत् ? कीशोऽपि वा भवतु, प्रतीतिमनारूढः पुनर्सकल्प एवेति नान्यदीयभावा. भावाभ्यामयःशलाकाकल्पस्य प्रतीतस्यास्त्यादिपदप्रयोगो योगमन्वेति, अतिप्रसङ्गात् । स्वरूपं चास्य सदावस्थायि प्रतिपादितमित्यस्तिपदवैयर्थ्य, नास्तिपदविरोधश्च तदवस्थः । तस्मान्नान्यथासिद्धं भावाभावसाधारण्यमैकान्तिकं च वाह्यविषयत्वसाधने विकल्पप्रतिभासरय। नियमवती हि विषयव्यवस्था निमित्तवत्तया व्याप्ता'। न च विषयसदसत्ताप्रसाधनादन्यत् निमित्तमुपपद्यते, अतिप्रसङ्गात्। ततस्तदभावे व्यापकामावादभवन्तो विषयवत्ता सदसत्त्वप्रसाधन एव नियम्यमाना तेन व्याति तद्विरोधिनि कथमवतिष्ठेत् ? यज्ज्ञानं यत्र भावाभावसाधारणप्रतिभासं, न तेन वस्य विपयवत्त्वम् , [13a] यथा गोज्ञानरयाश्वेन । बाह्ये च भावाभावसाधारणप्रतिभासं वृक्षविकल्पज्ञानमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः। तद्विपयत्वन्यापकस्य भावाभाव- प्रसाधनस्य हि विरुद्धं तदप्रसाधनरूपं साधारण्यम् । एवं जातिमद्वयक्तिवचनेऽपि दोप एव । व्यक्तश्चेत् प्रतीतिसिद्धिः, जातिरधिका प्रतीयतां मा वां, न तु तद्दोपान्मुक्तिः । यथोक्तं कौमारिलैः, सभागत्वादेव वस्तुनो न साधारण्यदोपः, वृक्षत्वं निर्धारित. भावाभायं शब्दादवगम्यसे, तयोरन्यतरेण शब्दान्तरावगतेन संवध्यत इति । तत्रापि क्षत्यमिति यदि जातिर्विवक्षिता, तदा तदपणेनैव निर्वृतिः। अथापरागृष्टभेदाभेदमेय पृतत्वम् , तदा तदवश्यम्भावेऽभाव वा नियतं, शब्देन च तथैयं ख्यापितमिति 'किंगस्त्यादिपदेनाद्यापि ? . स्यादेतत् । तन्नियतत्वेऽपि वृक्षत्याग एव शब्देन चोदितो न सत्त्वासत्त्वा इति चेत् ? तयोरंशयोस्तर्हि भेदः काल्पनिकरतात्त्विको वा ? काल्पनिकत्वे इयं १. नियमवती....ध्याति प्रान्ठयोजना। २. तुल रन निय पृ: ५.६०१८-२१ अपोहप्रकरणम् , गव्यवस्तुनोव प्रतियती शाब्दी बुद्धिः कथं वस्तुविषयेति सिद्धम् । तात्त्विकत्वे वृतः सन्निति सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः, घटपटवत् । एकवस्तुनियतो धर्माविति न्याय- दर्शनवित्प्रतितेपो वक्ष्यते । भेदाभेदपक्षोऽपि क्षिप्तोऽन्यत्र । यचेदं न च प्रत्यक्षस्येव शब्दानामर्थप्रत्यायनप्रकारो येन तद्दष्ट इवास्त्यादिशब्दापेक्षा न स्यात् , विचित्रशक्ति- त्वात् प्रमाणानामिति । तदप्येकार्थत्वे भिन्नावभासदूपणेन दूपितम् । ततो यदि प्रत्यक्षार्थप्रतिपादनं शब्देन तद्वदेवावभासः स्यात् , श्रभवंश्च न तद्विपयख्यापनं क्षमते । तस्यापि विचित्रशक्तित्वं प्रमाणानां वस्तुस्वरूपानुभवाध्यवसायमात्रकृतमेव, नैकार्थ- त्वेऽपि प्रतिभासभेदकृते, तद्भदे एकार्थतायाः प्रमाणवाधितत्वादिति । तस्मादवस्थितमेतन्न स्वलक्षणाभिधाने धर्मिणो विधिनिषेधायोग इति कृतं पदप्रयोगेणेति । नापि धर्माणां, वृक्षपदेन हि धर्मिणोऽध्यक्षवत् सर्वात्मना प्रतिपादितत्वात् फोऽवकाशः पदान्तरेण नीलत्वादिविधिनिषेधयोः प्रमाणान्तरेण वा ? प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणान्तरापेक्षा दृष्टेति चेत् ? भवतु तस्याप्यनिश्चयात्मकत्वादनभ्यस्तस्वरूपविपये । विकल्पस्तु स्वयं निश्चयात्मको यत्र ग्राही तत्र किमपरेण ? अस्ति च शब्दलिङ्गान्तरा- पेक्षा । ततो न वस्तुस्वरूपग्रहः, किं त्वेकधर्मच्छायानुकारिविकल्पोदयसंवेदनमेवेत्ति सिद्धम् । न सिद्धम् , भिन्ना हि जात्यादयो धर्माः परस्परं धर्मिणश्चेति जात्येकधर्म- द्वारेण प्रतीतेऽपि शाखिनि धर्मान्तरवत्तया न प्रतीतिरिति किं न भिन्नाभिधानाधीनो धर्मान्तरस्य नीलचलोचैस्तरत्वादेरवबोधः ? तदयुक्तम् , यदि हि भेदाद् धर्मिणः प्रतीतावपि न धर्माणां शब्दलिङ्गद्वारेण बोधः, इन्द्रियद्वारेणापि मा भूत् । अथेन्द्रियस्य संयोगसमवायवलात् सन्निकृष्टे धर्मिणि [13b] समवायादिसन्निकर्पभाजो धर्मा अपि प्रतीतिगोचरीभवन्तीत्युच्यते, लिङ्गस्या- पीयं सामग्री न खलु कलयापि हीयते । शब्दस्य तु यद्यपि न वाच्येन सह संयोग- समवायो, वाच्यवाचकभावलक्षणा तु प्रत्यासत्तिरिष्टैव, तदभावे वाच्यप्रतीतेरेवाभाव- प्रसङ्गात् । प्रतीतौ वा कीरशी संयोगादेरपेक्षा ? एतच्च स्वाभाविकसंबन्धावलम्बिनामपि लिङ्गाद् वस्तुप्रतीतौ तुल्यम् । न च शब्दद्वारेण प्रतीतौ प्रवृत्तिनिमित्तरोधिनी व्यवधान- शङ्का । जातिमती हि व्यक्तिः सकृदेव शब्दादवसीयते भवताम् । क्रमेण त्वेकैक- योधान कदापि जातिमद्वयक्तिबोधः स्यात् । न च निश्चयक्रमोपलम्भः । तस्मात् जातिरधिका प्रतीयतां नाम, व्यक्तिस्तु धर्मिणी प्रतीयमाना न स्वसमवेत्तगुणक्रियादीन अप्रतिपाद्य स्वास्थ्यमासादयेत् । अन्यथा प्रत्यक्षेऽप्यपरोपाधिबुद्धिरनिवन्धना स्यात् । .

, २१४ ज्ञानश्रीमित्रनियन्धावलौ अथैवं सति शब्दैर्व्यक्तिवोधनमेवास्तु किमुपाधिसाहित्यस्वीकारेणेति चेत् ? तत् किमिदानी भवदुपगमवैयर्थ्यभयाद् भावैः स्वभावपरित्यागः कर्तव्यः ? तदय- मपरस्तवास्तु दोषो न वा, न तु कचिद् गोचरे' ज्ञानसाधनैरतत्संवन्धिनां बोधमसाध. यित्वा स्थातव्यमिन्द्रियवत् । अथेन्द्रियादेव तथा इष्टमिति नान्यत्र प्रसङ्ग इति चेत् ? एवं तर्हि तृणवहिरिन्धनविकारक्रियानान्तरीयकधूमोत्पादनसमर्थो दृष्ट इति खादिर- स्वथा न स्यात् । सामान्येन । व्याप्तिरुभयत्रापीति न विशेषः । ततो यदि खादिरे विकारविरहस्तदा नासौ धूमोऽपि तु वात्यासंवलितधूलिनिवहः । न वा तत्र धूमध्वजः, किं तु कान्तिमत्पद्मरागरत्नराशिरश्मिसंहतिरुच्छायवती । यदि पुनरसौ धूमः सच' धूमध्वजः खादिरे वावश्यं विकार इति, तथा यद्यसौ धर्मियोधस्तत्साधनश्च शब्दो, नियतं तदाश्रयधर्मबोधदोषः । न चेत् तदानयधर्मबोधः, तदा नासौ धर्मिबोधो नापि धर्मिबोधनः शब्दः । यत् कचित् ज्ञानसाधनं तत् तदीयधर्माणां प्रतीतिसाधननियतं यथेन्द्रियम् । तथा च लिङ्गशब्दो परोक्षाभिमतस्य प्रतीतिसाधनाविष्टौ तवेति स्वभावः प्रसङ्गहेतुः । न चैवं, शब्दलिङ्गान्तरापेक्षणात् । यन्न यत्समवेतधर्मबोधसाधनं न तत् तस्य स्वरूपज्ञानजनकम् , यथा गोशब्दस्तुरगे, तुरगो वा गर्दभे, न बोधयतश्च गोधुलिधूमौ स्वविपयाभिमतसमवेतधर्मान्तरमिति विपर्यये व्यापकानुपलब्धिः। जातिगुणक्रियादि- रहितस्य स्वप्नेऽपि दर्शनशङ्काविरहाद् वस्तुदर्शनं तत्सत्तामात्रभाविना धर्मान्तरज्ञानेन व्याप्यत इत्युभयोरपि प्रयोगयो नेकान्तः । भेदे एव हि जात्यादीनां विवादः । समवेतशब्दस्त्वभेदपक्षेऽपि कल्पनाबुद्धौ भिन्नक्दाभासमानानामपृथक्प्रथनपरः । तद् वरमभेद एव धर्माणामस्तु, [14a] सर्वथा वस्तुप्रतीतिस्वीकारे धर्माणां प्रतीति. चोद्यस्य दुष्परिहरत्वात् , किमनुभवभ्रष्टभेदाभ्युपगमेन ? स्वभावा एव भावस्य जात्यादयः। यत्त भाषणं भूपणस्य, न च यत्स्वभावसंघन्धि स स्वभावः, तथा सत्यसंवन्धि- त्वमेव, न हि तदेव तेन साध्यत इति । तदसत् । स्वभावसंवन्धीत्यत्रैव स्वभाव: कस्यचिद्वरतुनो विपतितः, न च तयोर्भेदः। भेदे हि स्वभावत्वमित्यलौकिकमेतत् । उत् कथं तदेव तेन संबद्धमिति परिहतम , अन्यथास्य स्वभाव इति पष्ठीनिर्देशानुप. पत्तः। अथ स्वभाव इति जात्यादिरेवोच्यत इति न दोपः। दोप एव, यदा जात्यादिक विविच्य यस्तुमात्रस्वभावपरामर्शः। न हासी वस्तुनः केवलस्य स्वभावो न वजन्यः । स एव च यत्स्वभावसंबन्धीत्यत्र विवक्षितः, संबन्धिशब्देन जात्यादेविवक्षितत्वात् । + अपोहनकरणम् २१५ तस्माद् यतो यदभिन्नमपि कल्पनया भिन्नमेव दर्शितम् , तत् तस्य संवन्धीति व्यवहारो दुप्परिहरः ।। यच वाचस्पतिः, न चैकोपाधिना सत्त्वेन विशिष्टेऽस्मिन् गृहीते उपाध्यन्तर विशिष्टतग्रहः, स्वभावो हि द्रव्यस्योपाधिर्विशिप्यते, न तूपाधयो विशेष्यत्वं वा तस्य खभाव इति । तदपि प्लवत एव । न ह्यभेदादुपाध्यन्तरमहणमासञ्जिनम् , आकरेऽप्युप- कार्योपकारद्वारेण भेदं पुरस्कृत्यैव सर्वाकारग्रहणप्रसअनात् । शक्तीनां तु शक्तिमतोः अभेद उक्तः । तदनेनापि न स्पृष्टम् । . - यत्पुनस्तत्र दूपणं भूपणेन, सूर्यादिग्रहणे तदुपकार्याशेपवस्तुराशिग्रहणप्रसञ्जन- मुक्तम् , तदभिप्रायानवगाहनफलम् , तथा हीदमाकूतम् । स्वयं वक्ष्यमाणसमवाय- निपेधं स्थिरीकृत्य भवता नैयायिकप्रवरेण प्रत्यक्षकालेऽतसंवन्धमनुभवितरि धर्मिणि धर्माणां जात्यादीनां भेदाभ्युपगमादुपकार्यतयैव तदुपकारकशक्तथभेदात् प्रतिपत्तिरेपि- तव्या । न झनुपकारे कचित् कस्यचित् प्रतिवन्धो भेदवत इति शक्तयभेदापादन- मुखेगाह , [धर्मोपकारशक्तीनां] भेदे तास्तस्य किं यदि । नोपकारस्ततस्तासां तथा रयादनवस्थितिः ।। [प्र. वा. ३.५३] इति । यत्तु शक्तिर्नाम सहजा जातिरौपाधिकी च सहकारिसाकल्यमतो भिन्नैवेत्या- लम्बनम् , तद्पयित्वा क्षणभङ्गाध्याये कार्यक्रियाप्रवृत्त एवं स्वभावः शक्तिरित्येव निर्वाहितम् । उपकारश्च समानकार्यार्जनस्वभावोऽकार्यस्यापि संभवतीत्यपि तत्रैव ध्वस्तम् । कार्योपकार्ययोरपि तत्त्वतो नास्त्येव भेदः, व्यवहारे पुनरपूर्वोत्पत्तौ सोहा- पोहात् कार्यता । पूर्वस्थिताभिमानविषये तु विशेपानुभवादुपकार्यतोच्यते । तत्त्वतस्तु पूर्वस्थितश्चाधुना विशिष्टश्चेति विरुद्धमेव । तदिह स्थिराभिमतजातिपुरस्कारेण चिन्तायां कार्यतानिष्ठ एवोपकार्यन्यवहारः, तत्त्वत एकार्थतया येति न दोपः । तदेवम् अवश्याभ्युपगन्तव्यायामुपकारलक्षणायां प्रत्यासत्तौ सूर्योपकार्यादिभिरनुभवव्यभिचारः [14b] प्रसज्यायातः साधारण एवावयोः। 1. तुल' रत्न निब:७,५१६-१७ २. तुल° रन निव° पृ:१७, पं.२३ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ यत्तु वाचस्पतिः, स्वाभाविकश्च संवन्धो व्यक्तर्जात्या सह नोपकारमपेक्षत इति । तत्र न स्वभाविको नाम यथा प्रसिद्धादन्य एव कश्चित् संवन्धः, किं तु संयोगादि. सत्तायामेव संवन्धिनोर्व्यभिचाराव्यभिचारेण वृत्तिभेदादौपाधिकः, स्वाभाविकश्च सम्बन्ध इति व्यवस्थामात्रम् । एतद्विचारश्च व्याप्तिचर्चायामपेक्षितव्यः । यथा च जात्या सह व्यक्तस्तदव्यभिचारात स्वाभाविकः संवन्धरतथा जातेरपि व्यक्तथा सहा- व्यभिचारादेव, निर्विशेपं न सामान्यं भवेत् शशविपारणवत् इति न्यायात् । तदनयोः प्रत्यासत्यन्तराभावात् समवायस्य च कल्पनामात्रत्वाद् यापकार्योपकारकभावोऽपि परस्परमसन्नवनिवीजादिवत् , अव्यभिचारनियम एव भेदाभ्युपगमव्यसनिनामतिप्रसङ्गादनुपपन्नः । उपकारे हि स्वभावरतद्विशेषो वा तनान्तरीय[क] इत्येवाव्यभिचारार्थो नान्यत्रेति नातिप्रसङ्गः । तदभावे तु द्विधा तत्परिहारः स्वभाववादं समवायबलं वावलम्ब्य । नाद्यः पतः, सर्वस्य यत्र कचन दृष्टशक्तविपर्यासनप्रसङ्गात् । दृश्योपकारो वहिशिल्पिजलादौ धूमकुम्भवलाकादेरव्यभिचारहेतुः । केवलं कालदेशाद्यपेक्षयेति विशेषः । ततो भेदेऽपि स्वभावादेवाव्यभिचारो नोपकार इति ब्रुवता नियमेन सामर्थ्यमपोहितम् । द्वितीय- . पक्षश्चासम्भवी, समवायस्यैवाभावात् । इहेदमिति बुद्धिसाधनो हि समवायोऽभ्युप• गतः, सा च बुद्धिर्न समानसङ्केतप्रतिमिरनिकुरम्बकरम्वितदृशामुपादेया, सर्वस्य सर्वार्थसिद्धिप्रसङ्गात् । इन्छामापरतन्त्रोदयत्वाद् विफल्पानाम् । अन्यस्य च लोकाय नास्त्येव विवादपदे सर्वत्र सा बुद्धिः, कारणाभावात् । परस्पररूपासङ्कीर्णवस्तुद्वय प्रतिभासो हि कारणमिहेदमिति सप्तमोप्रथमार्थविभागमुत्कलयतो विकल्पस्य, घुम्भेऽम्भःसंभवेऽपि कुम्भमात्रोपलम्भिनः सकलान्यकारणकलापवतस्तदभावात् । तादृगवस्थस्य च पश्चा[] द्वितीयोपलम्भमाने भावात् । न चासौ द्वयप्रतिभासः फचिदपि समवाविपयेऽस्तीति संयोगफल्पनाविपय एव तद्विकल्पविषयः । यत्रानात्म- रूपपरिहारेण नोभयोपलम्भो न तत्रेदमिहेति प्रतीतिरनुन्मत्तस्य, यथा पानवदरयो- रेकानुपलम्भे । नास्ति चात्मात्मीयरूपप्रतिभासभेदेन जातितद्वत्तोरनुभव इति कारण नुपलब्धिः। धूमानियत कार्यकारणभावस्य विवक्षितयोः साधनानानेकान्तः । तदमी स्वयंकृतरादेनार्थान्तरमुपकल्पयन्तस्तुरगतुलामनुपतन्तीत्येतदेव पश्यति, अपोहप्रकरणम् २१७ , इति । ननु, 'पटस्तन्तुष्विहेत्यादिशब्दाश्चमे स्वयं कृताः। [प्र. वा. २. १४६] . निर्विकल्पकबोधेन द्वयात्मकस्यापि वस्तुनो ग्रहणमित्युक्तम् , तत् कथं न स्वरूपद्वयप्रतिभास [15a] इत्यसिद्धा कारणानुपलब्धिः ? वदेवत् पापीयः। न, हि प्रत्यक्षगम्येऽर्थे परोपदेशो गरीयान् । प्रतिभासोऽपि तथेति चेत् ? तदेतदायातम् , एतासु पश्चस्ववभासिनीपु प्रत्यक्षबोघे सुटमङ्गुलीषु ! साधारणं पष्ठमिहेनते यः शृङ्गं शिरस्यात्मन ईक्षते सः ।। इति । वयं हि तावधर्मचनुपः चतुपी सुदूरमुन्मील्य शतकृत्यो निरूपयन्तोऽपि नापरम । उपलभामहे, भवतस्त्वदृष्टदेवताप्रसादात् तथा प्रतिभासेऽपि नेतरस्य तथा वोधसिद्धिः । तेन प्रत्यत्तमेव द्रष्टव्यं यदेकमनेकसाधारणं द्रष्णां दर्शयतोत्याचताण: त्रिलोचनोऽप्यन्यलोचनेनेव वीक्षत इति लक्ष्यते । यचाह दृश्यमानापि जातिरपृथग्देश- वर्तित्वाद् व्यक्तितो भेदेन व्यक्तयन्तरवन्न दृश्यत इति । तत्रापि दृश्यते जातिन तु भेदेनेति बवता नियमादभेदेन प्रत्यक्षगोचर इत्युक्तं भवति । यथा च प्रत्यक्षेण गृहीतं तवैव समस्तं वस्तु, न खलु तत्र वाधकसाधकयोर्योगः। ततश्च प्रत्ययानुवृत्तिस्तु व्यक्तितः सामान्यं भेत्स्यतीत्युपपत्तिवर्णनमनवकाशम् । यथा स्पार्शनः प्रत्ययो गन्धादिभ्यः स्पर्श भिनत्तीत्यपि न युक्तमुक्तम् । न हि गन्धस्पर्शयोरप्यभेदग्राहि १ प्रत्यक्षमा एवं तर्हि भेदेन न दृश्यत इति भेदेन न व्यवसीयत इति व्याख्यायताम् , तदापि दृश्यमानापि जातिरिति किं भेदेनाभेदेन वेति विवक्षितम् ? यद्यभेदेन, तदा व्यवसायो भेदेनाभेदेन वास्तु , किमस्य चिन्तया, प्रत्यक्षेणाभेदस्य सिद्धत्वात् ? अथ भेदेन दृश्यमानेति विवक्षितम् ? तत् पुनरशक्यम् , प्रतिभासभेदाभावस्योक्त- त्वात् । युक्तथा साध्यते प्रतिभासभेद इति चेत् ? तदेतत् लजाकरम् । यतः, कस्यचित् प्रतिभासेन साध्यतेऽप्रतिभासि यत् । प्रतिभासोऽस्य नास्येति नोपपत्तस्तु गोचरः ।, [क्षणभङ्गाध्याये पृ११२] '. 1. साध्यते नोपपत्तिभिरिति क्षणभजाध्यायस्थः पाठः।

२१६ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली : - इति विवेचितमस्माभिरहेतुकाभावप्रस्तावे । किं च यद्येकाकारप्रतिभासेऽपि प्रतिभासान्तरं युक्तिसाध्यमभ्युपेयते, तदाऽनुष्णो वहिरिति न प्रत्यक्षबाध्यमभिधेयम् , अनुष्णप्रतिभासस्यापि तत्र संभवात् , व्यक्ती जातिप्रतिभासवत् । अनुष्णप्रतिभासस्य चित्रभानौ साधनाभावान्न साम्यमिति चेत् ? तथापि संशयोऽस्त्विति कथमनुषणस्य बाधकमध्यक्षम् , कथं च साधनाभावः, प्रमेयत्वस्य विद्यमानत्वात् ? अव्यभिचारी हेतुरिति चेत् ? व्यभिचारोऽपि साक्षात् परम्परया वा प्रत्यक्षादेव। तत्र च विपरीतप्रतिभासो निषेद्धमशक्य इत्युक्तम् । यदि चान- कान्तिकतया प्रमेयत्वान्न सिद्धिरनुप्णताया हेतुदोपात्, तर्हि दृप्टमनुष्णोऽमिरिति नायं पत्तदोपः, ततोऽनुष्णत्वावाधनात्। साधनमपि नाध्यक्षम् । उष्णमेव हि उष्णम् । न पुनरुष्णानुष्णम् । तस्मानियतप्रतिभाससंवेदनमन्यप्रतिभासस्य नियमेन बाधकम् अभ्युपगन्तव्यमकामकेनापि, अन्यथा प्रवृत्तिसङ्करप्राप्तः। तथा च, न ह्ययमनलं [15b] पश्यन्नित्यादि । ततो यदोघपतितैरुपुष्यते, जातिमतीपु व्यक्तिषु सङ्केते कृते यत्र यत्र जाति- दर्शनं तत्र तत्र तच्छब्दवाच्यताप्रतीतिरिति, तदसूत्रमम्बरं विडम्बयति, स्वलक्षण- विलक्षणस्य स्वप्नेऽप्यनुपलक्षणात् । अतएव स्वरूपमात्रेणं गृहीतावुपाधितद्वन्तो योज- यतो विकल्पस्य प्रामाण्यमिष्टं यत् तत्प्रत्यादिष्टम् , पूर्व द्वयदर्शनस्यैवाभावात् । तस्मान्न कारणानुपलब्धेरसिद्धिः । असिद्धिः पुनरिहेति प्रत्ययस्येति क समवायवार्ता ? वात चैतद् व्यक्तर्जात्या सह स्वाभाविकः संबन्ध इति । ततश्च यद्यप्युपाधितद्वतां भेदवादो दुप्परिहरः, तदा उपकारलक्षणायामपि प्रत्यासत्तौ समानदेशस्यैव ग्रहणे वस्तुमाहिणः शक्तिरिति समानः सूक्ष्मोपकार्यव्यभिचारपरिहारः। तस्मादेकधर्मद्वारेणापि वस्तुस्वरूपप्रतीतौ ' सर्वात्मप्रतीतेः क शब्दान्तरेण विधिनिषेधावकाश इति किमद्यापि फेवलवृक्षपदेन ? ततश्च फ सामान्यसामानाधि फरण्यविशेषणपिशेप्यभाकव्यवस्था ? यदा तु, [एकार्यश्लेपविच्छेदे एको व्याप्रियते ध्वनिः । लिहं या तव विच्छिन्नं] वाच्यं यस्तु न किञ्चन ।। .

. - , अपोहप्रकरणम् २१६ यस्याभिधानतो वस्तुसामर्थ्यादखिले गतिः । भवेनानाफलः शब्द एकाधारो भवत्यतः॥ [प्र. वा. ३. १२८-३०] वस्तुनि हि वाच्ये सर्वात्मना प्रतिपत्तेविधिनिषेधयोरयोगः । यदा पुनरनादिविवय- विकल्पाभ्यासवासनावशादेकव्यावृत्त्याकारशेखरा बुद्धिरेव फुतश्चिद् वासनाप्रबोधाद् उदयमासादयति, तदा वस्तुमहणसामर्थ्यभाविनामुक्तदोपाणां कावकाशः ? तथा हि वृत्त इत्युक्ते धवखदिरादिसाधारणरूपप्रतिभासवशात् सामान्यमवृक्षापोहपरमार्थम् अवस्थाप्यते। वच्च रूपमप्रतितिप्तानुपात्तसत्तासाद्वलत्वादिभेदतया पदान्तरप्रयोगसापेतम् इत्येकन धर्मिणि धय॑न्तरनिवन्धनरिव सन्नीलचलादिपदैः सामानाधिकरण्यं च, तदा बुद्धधनुरोधतः एकभेदचोदनापेक्षायां वृक्षस्य सत्त्वमिति भेदनिर्देशश्चेति द्विविधोऽपि विशेषणविशेष्यभावः सिद्धः । एवं च सति यथा पृथ्वीरहे पाथोऽमि- सङ्गमादुपचयापचयो दृष्टी, एकत्वारोपाच स एवायं पादप ईदृशो जात इति प्रतीतिः, स च धर्माणां तत्संबन्धयोग्यांनामनुदयेऽपि तद्योग्य इव व्यवसीयते, तथा विकल्पेऽपि वृक्षाकारो धर्मान्तराप्रतिभासेऽपि तद्योग्य इति नीलो न फलिन इत्यादिप्रयोगे चोप- चयापचयभागिय भासते स एवेति चावसीयते, न तथा बाह्यो जलादिसम्पर्फवच्छन्दो. धारणकालेऽप्युपचयापचयवान् । एतच न वाद्यविषयत्वे युक्तम् , यथाप्रतिभासम् अतत्वात् , यथातत्त्वं चाप्रतिभासनात् । अतएव चैत्रस्य गौर्गोमान् मैत्रो नाश्ववानिति भिन्नविशेपणापेक्षयापि न पदान्तरप्रयोगयोगः, तत्कृतोपचयापचयप्रतिभासस्य बहिर- भावात् । तस्माद् बुद्धिविलास एवैपः। यत्र चायं विसवः परम्परया परापोढवस्तु- नान्तरीयकः [16a] तत्राभिमतार्थक्रियाकृतार्थो जनस्तादृशं विशेपमूहितुं न प्रयत्न- धान , नापि चम इत्यनवच्छिन्नो व्यवहारः विसंवादेऽपि मृपेदमिति न व्यवस्थापयति । न पुनरन्यदापि वाह्येनाविषयत्वमिति शास्त्रकाराणामप्य[भ्यू हसंभवात् का परस्य कथा ? तस्मान स्वलक्षणस्य शब्दादिगोचरत्वमिति स्थितम् ।। एक धर्मिणमाकलय्य विविधव्यावृत्तिधर्माश्रयं तकविधानवाघनविधावायव्ययाभासिनम् । मुख्या बुद्धिरियं यथा भ्रमयति भ्राम्यंस्तथायं जन- स्तत्त्वांशेन कृतार्थतामुपगतो नो[प]प्लवं मन्यते ।। .

ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ इति संग्रहश्लोकः ।। 'नापि सामान्यलक्षणस्य । तथाहि उत्तरतीरे सरितश्वरन्ति गाव 'इति वाक्ये गवादिशब्दात् सास्नाशृङ्गलाङ्गुलादयोऽनराकारपरिकराः सजातीयभेदापरामर्शात् संपिण्डितप्रायाः प्रतिभासन्ते, न च तदेव सामान्यम् , वर्णाकृत्यक्षराकारशून्यं गोत्वं हि कथ्यते । [प्र. वा. २. १४७] न चापरमाकाशवत् किश्चित् प्रतिभाति । अन्यथा गोत्याश्वत्वविकल्पयोरविशेष- प्रसङ्गात् । तदेव हि ज्वलद्भासुराकारमात्रमखिलव्यक्तावत्यन्तविलक्षणमपि स्वलक्षणेन एकीक्रियमाणं सामान्यमित्युच्यते । न तु तत्सामान्यमेव तासाम् , बुद्धथाकारत्वे. नान्यत्रानुगमात् । शास्त्रं हि, . बुद्धेरव्यतिरिक्तं च कथमर्थान्तरं व्रजेत् । [ J न चालोचनानन्तरजन्मनीन्द्रियार्थजन्यतयाभिमते सोऽयं, तादृशोऽयं, गौरयमिति वा विफल्पेऽर्थान्तरप्रतिभासः । यथा तु संपिण्डिताकारमलौकिकमात्मनि प्रतिभासमानं पुरः प्रतिभासिनि पिण्डे योजयति, तथा वस्य बाह्यस्याभावाद् भ्रान्तिरेवासी, केश- प्रकाशवत्। वाधकादेवमिति चेत् ? ननु प्रयत्नप्रणिहितपाणिप्रतिघाताद्यभावात् फेशपाशे विसंवादः, प्रस्तुते तु यदि परिभावको भवति स एव व्यक्तव्यक्त्यनुभवो वाधकः किम् अपरेण ? जनस्य तु विवेचनासामर्थ्यमित्युक्तमेव । कथं वा करप्रविघातादिविरहोऽद्यापि न यावकः ? त एव हि शृङ्गादयो यथास्थाननिवेशिनोऽस्पष्टरूपा अप्रतिष्टितदेशदशा- विशेपा देशकालादिभेदादनन्तमूर्तयः सङ्कीर्यमाणा इवाद्यापि भासन्ते, तेषां प्रति- घातादिनियतत्वात् कीदृशः फेशादिभ्यो भेदः, यतो नात्र याधकमिति स्यात् ? तस्माद् वासनावशाद् पुढेरेव तदात्मना विवर्तोऽयमस्तु, असदेव वा तद्रूपं ख्यातु, व्यक्तय एव वा सजातीयभेदतिरष्कारेणान्यथा भासन्ताम्, अनुभवव्यवधा. दुल रमनिष पृ:२८.६१-४ - . चादृश्यस्य सामान्यस्य भावाभावो कचित् निश्चेतुं शक्यौ पिण्डवदिति न mins पिण्डान्तरदर्शनस्मरणवति प्रत्तिपत्तरि तदाकारप्रत्यवमर्शजननम् जगम्य अपोहप्रकरणम २२१ नात् स्मृतिप्रमोपो वाभिधीयताम् , सर्वथा भ्रान्तिरेवेयं यहिरपेक्षया सामान्यवार्ता, इदन्तया च पुरोवर्तिवरत्वनुभवप्रभवतया भवितुं युक्तव । ननु भ्रान्तिहेतवस्तिमिराशु- भ्रमणादय इन्द्रियविकारकारिणः परिगणिता एव । न च तत्रैकस्यापि सन्निधिरिति कथमियमाकस्मिकी भ्रान्तिः ? अथ निर्विकल्पकभ्रान्तेरेव हेतवरते, इयं च मानसी भ्रान्तिरिति मन्यसे ? [16b] साप्यारोप्यारोपविपययोः सादृश्यदर्शननिवन्धनैवेति नागविभागाभावात् कथं मानस्यपि भ्रान्तिः १ सर्वा च भ्रान्तिः सादृश्यनिवन्धनव, न खलु जन्मान्तरेऽपि सदृशदर्शनमन्तरेण भवितुमर्हति । न च संभिन्नाकारं किश्चिज जन्मान्तरेऽपि दृष्टमिति कथं तदारोपः ? अहो महत् पौरुपम् ! तथा हि निर्विपयत्वं तावदुक्तेन क्रमेण न चेत्परिहर्तुं शक्यते, भ्रान्तिव्यवहारं कुर्या[२] मा वा, तावतैव प्रकृतसिद्धेः किमत्र निर्बन्धेन ? यत् पुनराकस्मिकत्वमुक्तं तदयुक्तम् , जनकसामग्रीभेदस्य भवताप्यवश्यस्वी- करणीयत्वात् । कथमन्यथा इन्द्रियार्थी निर्विकल्पकज्ञानजनननियती दृष्टौ विकल्पम् उत्पादयतः १ तस्मात् पूर्वपिण्डदर्शनस्मरणसहकारिणातिरिच्यमानसामयेयं सामग्री विकल्पमुत्पादयतीति निर्विपयं ज्ञानमुत्पादयत्येवार्थः, निर्विपयतानिष्ठत्वाद् विकल्प- तायास्तदंशेन । तद् वरं विजातीयविकल्पवद् विस्पष्टप्रतिभासादनुभवाद् भिन्न एवं सजातीयविकल्पोऽपीत्येव साधु, तस्मान्न जातिसिद्धिरध्यक्षात् । नाप्यनुमानात् , अध्यक्षगोचरतयैव केनचिदमिधूमवत् कार्यकारणभायस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । सामान्येन तु ज्ञानजन्मनि यथा परिदृष्टकारणेभ्यः कारणान्तंगम अपेक्षणीयमिन्द्रियवत् कदाचित् सिध्येत् यदि सकलान्यकारणसन्निधौ कदाचिदम- मतज्ञानकार्याभाव विभावयेत् । न चैवं प्रस्तुते शक्यम् । यदा हि पिण्डान्तरेऽन्नर वा गोबुद्धेरभावं दर्शयेत् , तदा गोपिण्डस्यैवाभावात् अभावो गोबुद्धेपन कथमर्थान्तरापेक्षामाक्षिपेत् , यतस्तदेव गोत्वमिति प्रत्याशा स्यात् १ र पिण्ड इति गोत्वादेव सामान्यादन्यथा तुरगपिण्डोऽपि गोपिण्डः म्याद गोत्वमपि सामान्यं गोपिण्डादेव, अन्यथा तुरगत्वमपि गोत्वं स्यादिति मात्र अथापि स्याद् यदि बाहुलेयपिण्डाभावात् तुरगे न गोबुद्धिः, शायने स्वलक्षणस्य कचिदनन्वयात् । सत्यमनन्वयि स्वलक्षणम्, मन , २२२ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ तथा शावलेयस्यापि । ततो नैक एव गोपिण्डोऽपि तु तादृग् विकल्पारोहिणः सर्व एव पिण्डाः । अतस्तुरगे न गोप्रत्ययः । ननु सामर्थ्य शक्तिरिति जातिरेवोच्यते । सा हि शक्तिभिन्ना वा स्यादभिन्ना वा ? यद्यभिन्ना, तदा स्वलक्षणवदननुगामिनीति नेतरः शक्तः । अथ भिन्ना, अन्य- साधारणी च, तदा जातिरेवासाविति नाम्नि विवादः । अंत्रोच्यते । अभिन्नैव सा प्रतिवस्तु, यथा त्वेकः शक्तस्वभावो भावस्तथाऽन्योऽपि भवन् कीदृशं [17a] दोपम् आवति ? यथा हि भवतां जातिरेकापि समानधीध्वनिप्रसवहेतुरन्यापि स्वरूपेणैय जात्यन्तरविरहात , तथाऽस्माकं व्यक्तिरपि निरपेक्षा स्वरूपेणैव भिन्नापि हेतुः । तत् तु स्वरूपं व्यक्तेः कारणपरम्पराप्रतिवद्धम् । यत्तु त्रिलोचनः, अश्वत्वगोत्वादीनां सामान्यविशेषाणां स्वाश्रयेषु समवायः सामान्यमित्यभिधानप्रत्यययोनिमित्तमिति' । तत् समवायनिराकरणे वापहस्तितम् । समवाय एव वा स्वरूपेणैव निमित्तमिति न दृष्टान्तक्षतिः । न च जातिसमवाययोः सहक्रियाकल्पनेनान्योन्यशक्तित्वम् , तदा हि स्वरूपेणैकस्यापि जनकत्वमिति सामान्या- भिधानधियोर्दत्तो जसाञ्जलिः। स्वरूपेण जनकानामेव हि वीजादीनां सहकारि- साकल्यमौपाधिकी शक्तिरिति स्वरूपेण जनकत्वमवश्यवाच्यमिति समवायावलम्बनं . विडम्बः । न च तद्वयापारविरहे तदाकारवेदनोदयः कारणान्तरमात्रात् , अन्यथानुः वृत्ताकारस्यापि प्रत्ययस्य जन्मनि स्वलक्षणे रेव किं न निवृत्तिरिति चिन्तापि जातेः समूलकापं कपिता स्यात् । आकस्मिकत्वेऽपि स एव दोप इति गले पादिकया जाति- स्वीकारिणोऽनुवृत्तप्रत्यये स्वरूपेणैव जातिव्यापारमनवस्थाभयात् स्वयमेवानारोपित- जात्यन्तराः स्वीकारयितव्या इति कथं समवायेन परिहारः ? स पुनरधिकः सहकारी भवतु मा वा भूत् , जातिस्तु जातिनिरपेक्षा स्वरूपेण शक्तिमती अनुवृत्तप्रत्ययं जनयति, स्वभावस्यापर्यनुयोज्यत्वान्न व्यक्तिरिति न राज्ञामाज्ञामन्तरेण शक्यमभिधातुम् । एतेन सेयं प्रत्ययानुवृत्तिरनुवृत्तवस्त्वनुयायिनी फथमत्यन्तभेदिनीपु व्यक्तिपु व्यावृत्तप्रत्ययविपयभावानुपातिनीपु भवितुमर्हतीत्यप्यूहाप्रवर्तनमस्य प्रत्याख्यातम , जातिष्वेव परस्परव्यायत्ततया व्यक्तीयमानास्वनुवृत्तप्रत्ययेन व्यभिचारात् । अथ जातीनामदर्शनात् कानुवृत्तप्रत्ययो यतो व्यभिचार इति चेत्-न, अभ्युपगमविरोधाय . . १. तुल रन' निय° पृ:रम,६२०-२५ अपोहप्रकरणम् . २२३ अनेन फ्रमेण प्रतिपादनात्। तथा हि प्रत्ययानुवृतिरनुपृत्तवस्तुसाधनायोपनीयते, सा चानुवृत्तवस्त्वभावनान्तरीयिका यद्यनुवृत्तवस्तुसिद्धिरिति क इमं व्याघातमुद्रोढं शक्तोऽन्यत्र जाड्यात् ? किं च कल्पितास्वपि जातिपु व्यभिचारस्तदवस्थ एव किमत्र •दर्शनेन ? अथ दृश्यमानेष्वर्थेषु नियम उच्यते- न, तत्रापि विपर्ययवाधकाभावात् प्रति- वन्धानुपपत्तेः । सामान्येन च व्यभिचारदर्शनादन्यत्रापि शकावीजम् । यदि च दृश्यविशेषापेक्षया सामान्यव्यभिचारपरिहारः, तदा न वक्तव्यं या भिन्नेप्वभिधान- प्रत्ययानुवृत्तिरसावनुवृत्तवस्तुनिमित्ता, यथा कुसुमेषु सूत्रमित्यभिधानप्रत्ययानुवृत्तिस्तथ च गोपु भिन्नपु गौरित्यभिधानप्रत्ययानुवृत्तिरिति । दृश्यमाननिमित्ततायामेवाभिधान- प्रत्ययानुवृत्तेरनुवृत्तवस्तुनिमित्ततया व्याप्तर्विश्रामनियमात् । युक्तं चैतत् । न खलु सूत्रेऽपि [17b] दर्शनाविषयीकृतेषु सूत्रप्रत्ययानुवृत्तिः । सवस्तुको हि विकल्पोऽनुमान विना वस्तुदर्शनकार्यः सिद्ध इति विपर्ययात् कारणानुपलब्ध्या निवर्तमानानुवृत्त- वस्तुना प्रत्ययानुवृत्तित्र्याप्तिश्यनिमित्ततायामेव विश्राम्यति, सति वस्तुविषयत्वे । वस्तुविषयत्वविवादे तु नायं नियमः । - यत् पुनरनेन विपर्ययबाधकमुक्तम् , अभिधानप्रत्ययानुवृत्तिः कुतश्चिन्निवृत्त्य कचिदेव भवन्ती निमित्तवती । न चान्यन्निमित्तमित्यादि । तन्न सम्यक् । अनुवृत्त- 'मन्तरेणाप्यभिधानप्रत्ययानुवृत्तेः [अतद्रूपपरावृत्त स्वरूपविशेषादवश्यं स्वीकारस्य साधितत्वात् । तस्मात् यथा स्वलक्षणानिवृत्त्य गोत्वाश्वत्वादावेव सामान्यं सामान्य- मित्यभिधानप्रत्ययानुवृत्तिः कयाचित् प्रत्यासत्त्या भवति, तथा व्यक्तिष्वपि भवतु, एतेनानुवृत्तवस्तुनि साध्येऽभिधानप्रत्ययानुवृत्तिः, तेनास्या व्याप्ती च विपर्यययाधिका 'व्यापकानुपलब्धिरित्युभयमनैकान्तिकमिति वेदितव्यम् । प्रत्यासत्तिरित्यपि नास्त्य- न्यव्यावृत्तेरन्या । यथाहि गोत्वम[श्व]सामान्याव्यावृत्तं तथाश्यत्वद्रव्यत्वादिकमपि, एवं यथैका गोव्यक्तिरगोतः परावृत्ता तथाऽन्यापि । अस्या अपि भेदाभेदचिन्ता- मौखर्ये शक्तिवदेवोत्तरम् । ततश्च येऽर्था प्रतद्रूपपरावृत्त्या परस्परं प्रत्यासन्नास्ते तेवेकदर्शनानन्तरमपरदृष्टी अनुवृत्तप्रत्ययमुत्पादयन्ति नान्ये । सैन च शक्तिः, न जात्यात्मा। अन्यथा, आत्मकनापि सोऽस्तीति व्यर्थाः स्युः सहकारिणः । [प्र.पा. ३. १६४]- .

२२४ ज्ञानथीमित्रनिबन्धावलो एतच क्षणभङ्गे सहकारिवादादयधार्यम् । सा च प्रत्यासत्तिः कारणपरम्परा. यावत्यनन्तरमुक्तमेव । अवश्यं च हेतुकृतः प्रत्यासत्तिविशेष एपितव्यः, यतः काश्चिदेव व्यक्तयो जात्यधिष्ठानभाजनीभवन्ति नेतराः। अन्यथात्वे तु सामग्रीनियमाच नियत. जातिमत् कार्य भवतीति उक्तमपरित्राणं भूपणस्य स्यात् । तथा च सति, तुल्ये भेदे यया जातिः प्रत्यासत्त्या प्रसर्पति । कचिन्नान्यत्र सैवास्तु शब्दज्ञाननिवन्धनम् ॥ [प्र. वा. ३. १६१-२] किमन जात्या ? यत् पुनरत्र तेनोक्त[मपरमपि कुचोद्यम् , न ह्येवं भवति, यया प्रत्यासत्त्या दण्डसूत्रादिकं प्रसर्पति क्वचिन्नान्यत्र, सैव प्रत्यासत्तिः पुरुषस्फटिकादिपु दण्डिसूनित्वादि- व्यवहारनिवन्धनमस्तु किं दण्डसूत्रादिनेति' ? एतत् कदा शोभते ? यदि प्रमाणसिद्ध सामर्थ्य किञ्चित् कचिदपलप्येत । यथा हि, उपसर्पणप्रत्ययाद्याश्रया प्रत्यासत्तिर्दण्ड- सूत्रयोः पुंसि स्फटिके च प्रसर्पणहेतुः प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धा, तत्संपृक्तपुरुपरफटिकानु भवश्व दण्डिसूत्रिवुद्वेर्निबन्धनं सिद्धं समयस्मरणवतः प्रतिपत्तुः, तथा न गोत्वभावा- भावावनुविधीयमानेयं गोवुद्धिरुपलब्धा, किं त्वन्धकारे करामर्पमात्रमेतदीडशा फेन- चिद् भवितव्यं गोवुद्धिनिबन्धनेनेति । तत्र यद्यवश्याभ्युपगन्तव्येन प्रकारान्तरेण तसिद्धौ न [18a] वा[ध] स्वत् किं गुर्षितरया परिकल्पनयेत्युच्यते ? अन्यथा तदपि कल्पयित्वानर्थकार्यशतकल्पनमनिवार्यम् । यदि तु यथोपसर्पणप्रत्ययादेः पुरुपादी दण्डादिसन्निधिर्भावाभावमनुविदधानो दृष्टः, दृष्टश्च पुरुपादी दण्डादिसन्निधानानु- भवभावाभावानुविधायो दण्डपादिप्रत्ययस्तथा कारणकलापस्य नियतजातिकतायामेव परं व्यापारो नैकामशें । एकामर्श पुनरियमसो जातिरेव संप्रति व्यापारवतीत्यनुभूयेत, स्यात् सदपरदितुरपराधः, यावता समयमानमेवत् , जातेरनुभवातिकान्तिप्रतिपादनात् इति फुतस्तद्वयर्थ्यचोदनं दण्डादिकमपि विपयीकुर्यात् ? एवमन्यत्रापोटशि प्रतिविधी यापनमूहम् । १. तुल° रमनिय पृ:१५,१५-10 अपोहप्रकरणम्... २२५ः अर्थवमनुमानम् , यद्विशिष्टज्ञानं तद्विरोपणमहणनान्तरीयकम् , यथा दण्डि- ज्ञानम् । विशिष्टशानं चेदं गौरयमिति प्रत्यय इत्यर्थतः कार्यहेतुः । विशेपणानुभवकार्य हि दृष्टान्ते विशिष्टबुद्धिः सिद्धेति । अत्रानुयोगः, विशिष्टयुद्धभिन्नविशेषणपदणनान्त- रीयकत्वं वा साध्यम्, विशेपणमात्रानुभवनान्तरीयकत्वं चा? प्रथमपते पक्षास्य प्रत्यक्षबाधा साधनावधानमनयकाशयति, वस्तुमाहिणः प्रत्यक्षस्योभयप्रतिभासा- भावात् । विशिष्टज्ञानत्वं च सामान्य हेतुरनकान्तिकः, भिन्नविशेषणग्रहणमन्तरेणापि दर्शनात् । यथा स्वरूपवान घटः, गोत्वं सामान्यमिति वा । द्वितीयपक्षे तु सिद्धसाध- नम् , स्वरूपवान् घट इत्यादिवत् गोत्यजातिमान् पिण्ड दति कल्पितं भेदमुपादाय विशेषणविशेष्यमावत्येष्टत्यादगोव्यावृत्तानुभवभावित्वाद् गौरयमिति व्यवहारस्येति । तदेवं शायदादिबुद्धौ न वाघस्य स्वलक्षणस्य सामान्यलक्षणस्य. वा प्रतिभासः । न च सामान्य प्रमाणसिद्धमिति प्रतिपादितम् । तद्वदुपाध्यन्तराणि चिन्त्यानि ।। यद्येवं कथं तर्हि, शब्देस्तावन्मुख्यमाख्यायतेऽर्थः। इति शास्त्रं सङ्गतियुक्तम् ? न हि तच्च तेन प्रतिपाद्यते, न च तज्ज्ञाने तत्प्रकाश इति सङ्गतिः काचिदित्याह, . अध्यासत इति। द्विधा विपयव्यवहारः, प्रतिभासादध्यवसायाच । तदिह प्रतिभासाभावेऽपि परापोढ- स्वलक्षणस्याध्यवसायमात्रेण विषयत्वमुक्तम् । तथा च ततोऽपि विकल्पात् तदध्यव- सायेन परतुन्येव प्रवृत्तेरिति । अथ कोऽयमध्यवसायो नाम विफल्पादन्यः, विकल्पित- मध्यवसितमित्यनर्थान्तरत्वात् ? तत् कथं विकल्पादध्यवसायेनेति भेदनिर्देशः ?: अन्यापोटं च स्वलक्षणं न विकल्प परिस्फुरति । अध्यवसिते [विकल्पित इति क एप न्यायः, यतोऽध्यवसायापेक्षतया तदपि विकल्पस्य विषय इति व्यवस्थाप्यते? किं च विकल्पस्याविषयश्च बाहाम् , ग्रहणं चारय शब्देन संयोज्येशि दुर्योजम् । आत्मनि च तन्नास्तीति विकल्पो नाम नास्त्येव, [18b] तत् फस्य विपयचिन्ता ? अगृहोते च स्वलक्षणे शब्दात् प्रवृत्तिरिति सर्वत्राविशेषेण प्रसज्येत, सर्वरयागृहीतत्वेन विशेषा- भावात् । ततः प्राप्तिरपि नाभिमतस्य नियमेनेत्यनुमानस्यापि विप्लव इति ।

. २२६ ज्ञानश्रीमिननियन्धारलौ अनोच्यते, सत्यमेकाौँ विकल्पाध्यवसायो केवलं विकल्पशब्दः शब्दादि- योजनानिमित्तकः । अध्यवसायरत्वगृहीतेऽपि प्रवर्तनयोग्यतानिमित्तः। यद्यपि च विश्वमगृहीतम् , तथापि नियतविपया प्रवृत्तिनियताकारत्वाद् विकल्पस्य । 'नियत्त- शक्तयो हि भावाः प्रमाणपरिनिष्ठितस्वभावा न शक्तिसाङ्कर्यपर्यनुयोगभाजः, असदुत्पत्तिवत् । सर्वत्य तत्रासत्त्वेऽपि हि बोजादङ्करस्यैवोत्पत्तिः, तत्रैव तस्य शक्तः प्रमाणेन निरूपणात्। तथेहापि हुतवहाकारस्य विकल्पस्य हुतवहाजियार्थिनः तत्स्मरणवतो दुतवहविपयायामेव प्रवृत्ती सामर्थ्य प्रमाणप्रतीतं कथमतिप्रसङ्गभागि ? प्रत्यासत्तिचिन्तया च तात्त्विकस्यापि वहेलद्भासुराकारत्वं विकल्पोल्लेखस्यापीति, तायता तत्रैव प्रवर्तनशक्तिचलनविकल्पस्य न जलादौ । न च सादृश्यारोपेण प्रवृत्ति ब्रूमः, येनाकारे बाह्यस्य वाये वाफारस्यारोपद्वारदूषणावकाशः । किं तर्हि ? स्ववासना- परिपाकवशाटुपजायमानैव सा युद्धिरपश्यन्त्यपि बाह्यं वाद्ये प्रवृत्तिमातनोतीति विसुतैव । यच्छास्त्रम्, [देशभ्रान्तिश्च न झाने तुल्यमुत्पत्तितो धियः । तथाविधाया [अन्यत्र तत्रानुपगमाद् धियः ।।] [प्र. वा. २. १३] इति । तस्मान्न रूप्यादिवदारोपद्वारेण प्रवृत्तिरपि तु यथाविधाकारोत्पत्तिप्रतिबद्धशक्ति- नियमात् , यथा शालित्वेन शालिवीजमुपादानं निरन्त्योदयेऽपि शाल्यकुर उपादेये, शलित्वादिस्थितेः स्थैर्यदूपणेन निरस्तत्वात् । न च विचारकरय वरत्वदर्शनं निश्चिन्वतः यप्रवृत्तिप्रसङ्गः सङ्गच्छते, दर्शनेऽपि हि प्रवृत्तिरर्थक्रिययान्वितया, अर्थक्रियामाप्तिश्च घस्तुसत्तानियमे । स च नियमो यथा दर्शनाद् वस्तुप्रतिबन्धकृतस्तथा विकल्पविशेषाद् अपि पारम्पर्येणेति, नानुमानमनवस्थितम् । शब्दात् तु कचिदर्थसंशयेनेति प्राप्तरपि वानियमः। तस्मादध्यवसितमित्यप्रतिभासेऽपि प्रवृत्तिविपयोकतमित्यर्थः । ततो विकल्पबुद्धायप्रतिभासेऽप्यध्यवसियत्वं न यारय पाध्यते। थयमेय पार्यो दृश्यविकल्पयोरेकीकरणरयाभेदप्रतिपत्त्यादेश्व। ततश्च तथ न प्रतीयते तेन पाभेदभासनमित्युपालम्भोऽसंभवीति दर्शितम् , तदर्थनिष्ठायाः क्तत्वात् । स पामिर- प्रेति व्ययसायो यथा फापिको प्रवृत्ति प्रसूते, तयाग्निर्मया प्रतीव इति वाचिफीमपि ..."

२२७ अपोहप्रकरणम् . प्रसूते । एतदाकारानुव्यवसायरूपां मानसीमपि प्रसवति । एवं सति यथा विकल्पेन • अयमर्थो गृहीत इति निश्चयस्तथा शब्देन संयोज्येत्यपि, अर्थाकारलेशवच्छब्दाकार- स्यापि स्फुरणात् । वरमाद् यावदर्थग्रहणाभिमानयान् मानवः [19a] वावदभिधान- संयुक्तमहणाभिमानवानपीत्यवसायानुरोधादेव विकल्पव्यवस्था न तत्वतः! थाह च, न शब्दैः संसर्गः कचिदपि वहिर्वा मनसि वा- क्षराकाराकीर्णः सुरति पुनराकृतिलवः । उभाक्प्यात्मानौ यदपि घिय एवाध्यवसिति- निधत्ते तो बाह्ये वचसि च विकल्पस्थितिरतः ।। अतएव च तदभिमानम्मानमानसं व्यावहारिक प्रति प्रत्यक्षलक्षणे कल्पनापोट- विशेषणमुपादीयते, सूत्रतोऽपि विकल्पादध्यवसायेनेति भेदनिर्देशः । तत्रापि नायम् . अध्यवसायध्वनिर्धर्मिण एव विकल्पत्याभिधायकः प्रयुक्तः, किं तु उद्गतस्याध्यक्सान- लक्षणस्य धर्मस्य । तदयमर्थः, अदृष्टेऽपि प्रवर्तनयोन्यता नाम यो धर्मरतया विकल्पात् प्रवृत्तिरिति । ज्ञातवेदर्थो व्यवस्थापितोऽध्यवसायात् संवृत्त्या, ततो विषयव्यवहारोऽपि लब्ध इत्यवसायमात्रेण विषयत्वमिति युक्तम् । अत उक्तम्, अर्थश्चैकोऽध्यासतो वाच्य इति । यदा भाष्यकार, कथं तद्विषयत्वं तत्र प्रवर्तनादिति । [ ] कथमदृष्टे प्रवर्तनमित्याशङ्कयादृष्ट एव सर्वत्र प्रवर्तनमित्यादिसिंहनादः, स न विपश्चितोऽस्माभिग्रन्थगौरवभयात् । एवं स्वप्रतिभासेऽनर्थाध्यवसायेन प्रवृत्तेरित्यत्राप्यनर्थे स्वप्रतिभासे सति अध्यवसायः पूर्ववत् , अर्थरत्वर्थक्रियासमर्थो बाह्य उक्तः। तत्पर्युदासेनानर्थो युद्धधा- कारः। एवं स परिस्वति असन्निति च द्रष्टव्यम् । एतच्च वार्तिकवाचय स्फुटीकृतं यन्तु - २२८ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ 'साकारसिद्धौ । अर्थाध्यवसायेन प्रवृत्तिरनुमानरयेत्यपि हि अर्थाध्यवसायानुमान- 'मित्यर्थः । टीकाकारस्य' तु यथाऽत्र व्याख्यानं स्वापोहसिद्धौ तद्धयमेव, विस्तरप्रसङ्ग- भीत्या नोद्भावितनस्माभिः । यदि तर्हि वाह्यस्याध्यवसायेन वाच्यता, कथं घुद्धचाकारस्य ? यच्छास्त्रम् , अनादिवासनोद्भूतविकल्पपरिनिष्ठितः । शब्दार्थः [विविधो धर्मी भावाभावोभयाश्रयः ॥] [प्र. वा. ३. २०४-५] इत्यादि। विकल्पप्रतिविम्वेपु तन्निष्ठेषु निवध्यते । [ततोऽन्यापोहनिष्ठत्वादुक्तान्यापोहकृच्छतिः ॥] व्यतिरेकीय यज्ज्ञाने भात्यर्थप्रतिविम्बकम् । शब्दात् [तदपि नार्थात्मा भ्रान्तिः सा वासनोद्भवा ।। [प्र. या. २. १६४-५] इति । न हि बुद्धथाकारेऽप्यध्यवसायः शक्योऽभिधातुम् , प्रवृत्तिविपये तस्य व्यवस्थाप- नात् । स चार्थक्रियार्थिनो वाह्य एवेत्याह, भासतेऽन्योऽर्थो वाच्य इति । वाह्यादन्यो बुद्धधाकार इत्यर्थः। शब्दादिजन्यायां बुद्धाकाकारमात्रस्य प्रतिभासनात् स एव विपय उच्यते, चतुप इव रूपं विषयः, न पुनरध्यवसायादितिभावः। उक्तं च, यथाप्रतीति कथितः शब्दार्थोऽसा वसन्नपि] [प्र. वा. ३.८३]] इति । असन्निति तु यथाप्रतिभासं पहिरभावात् , यहिर्मुखापेक्षया च चिन्तायाः प्रनमात् । अयमेवार्थो यथाध्यवसायमतत्त्वात् , यथातत्त्वं चानध्यवसायादिति । अध्ययसायस्य विकल्पपर्यायत्वाद् यथादिकल्पफुरणमित्यर्थनिष्टानात् । असदर्थ- प्रकाशनादेरपि यथाप्रतीति बहिरसत्त्वमेवार्थः। भ्रान्तित्वमपि पहिरपेक्षायति सर्वम् 1. पोत्तरस्य।

'अंपोहप्रकरणम् २६ -अनाकुलम् । न तु स्वसंवेदनगोचरस्य ज्ञानरूपतयार्थत्वात् केशायाकारस्येवासत्ताभि- 'धानं [19b] साधु । अतएव वाच्यत्वेऽपि, नाकारस्य न वाहास्य तत्त्वतो विधिसाधनम् । वहिरेव हि संवृत्त्या संवृत्यापि तु नाकृतेः ।। ] न घसन्देहत्य विपयस्य स्वसंवेद्यस्याफारस्य शब्दादिना विधिनिषेधयोगः, चैयर्थ्यादसामर्थ्याच । नापि विकल्पाप्रतिभासिनो वाह्यस्य । विपयाप्रतिपत्तेहि कस्य विधिनिषेधो वा स्यात् ? तस्माद् यथा वृक्षशब्देन वायो वृक्षोऽध्यवसायादभिधेयो व्यवस्थापितः, तथाध्यवसायादेव वाह्यस्य विधिनिषेधो वा व्यवहियते। यदापि कुतश्चित् प्रकरणाद् बुद्धधाकारं कश्चिद् विकल्पान्तरेणादाय परीक्षा, तदापि तद्विकल्पाद् बाह्य एव विधिनिषेधौ। तं हि पतत्यर्थे विवेचयन् । [प्र. वा. २. २२० इति हि शास्त्रम् । तस्मात् तत्त्वतो नोभयोरपि विधिनिषेधौ, संवृत्त्या हि याह्यस्यैव, दुप्परिहरौ च । अन्यथा संव्यवहारहानिप्रसङ्गात् । एतेन 'यट्टीकाकारः आरोपितस्य वाह्यत्वपिपयो विधिनिषेधावित्यलौकिकमना- गममतार्किकीयं कथयवि, तदपहस्तितम् । न हि संवृतिपरमार्थसत्यद्वयमनाश्रित्य काचिद् व्यवस्था। तत्र न तावदियं संवृतिः, लोकाभिमानरूपत्वात् तस्याः, लोकस्य च वाह्य एव पदस्थार्थो विहितः प्रतिपिद्धो वेत्यविगानेन व्यापी प्रवृत्तिनिवृत्त्यानयः अभिमानः, नारोपितस्य वाह्यत्वादिकं स्पृशति लोकः । नाप्येप परमार्थः। न हयाच्यस्य विधिनिषेधौ। न च वाच्यं किञ्चित् तत्त्वत इत्यागमः । तस्यापि नान्या दिक् । किं च नानध्ययसेयस्य विधिनिषेधौ, न च शब्दादध्यवसायः स्वलक्षणादन्यत्रेति स्वयगप्यु ष्यते। अतः किमायातमारोपितवाद्यत्वविधिनिषेधयोः ? प्रतिभासाध्यव- “सायद्वारा च सर्वा व्यवस्थितिस्तत्त्वमस्पृशती। तत्रारोपितमारोपितवाहत्वं वा न प्रतिभासस्य विपयो, नाप्यध्यवसायस्य । तत्रारोपितं तावन्न प्रतिभासस्पर्शि, यत् स्वयम् १. धोत्तर एव, द्र रत्न' निय° पृ: ६०,५१२ "२. नरूप तस्य किमन । प्र.मा.२.३०.

२३० ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलो एवाह, उल्लेखानुभवसमानकालं समारोपणमप्रतिभासरूपमेवावस्तु विकल्पविपय इति । अतएव तद्वाह्यत्वमपि न प्रतिभासि, सद्धर्मत्वात् । अध्यवसायस्तु वाह्यस्वलक्षण- नियमादेव नैनयोरित्यलमेनामुत्थाप्य । आरोपितमित्यपि कल्पितमेवोच्यते, कल्पनाकर्म च प्रतिभासमवसितं चेति द्वयम् । तत् कुतस्त्योऽयमारोपिताख्यो राशिरपरः ? यस्माद् बुद्धयाकारवाह्याश्रयैव संवृतिपरमार्थाभ्यां चिन्तोचितेति । तथाविधार्थक्रियाविपक्षायां च किं वक्रदुर्गमार्गा- श्रयेणेत्यलमतिनिर्वन्धेन । स्थितमेतदध्यवसायेन बाह्यस्य बुद्धधाकारस्य तु प्रतिभासेन शब्दवाच्यत्वमुच्यते इति । नन्वेवंव्याचक्षाणेन भवतोभयार्थराशेरशेपरय वाच्यता स्वीकृतेति कथं सर्वधर्मान मिलाप्यतासमर्थनार्थमिदमयतारिवमित्याह, स्थाप्यत इति प्रयोजनान्तरमुद्दिश्य व्यवस्थामात्रमेतत् क्रियते, अध्यवसायमात्रेण प्रतिभासमात्रेण [20a] दा वाच्यत्वमिति । तथा च बहिर्विपयीकरणं तत्त्वव्यवरथानमात्रं गृह्णतः तावदन्यापोटं खलक्षणमेव विपय इत्युच्यते उपाधिराशिनिरशनपरं, एक्मन्यापोढाकारो विकल्पस्यात्मा विषय इति समस्तवाह्यनिरसनपरम् , न तु स्वस्मिन् विपयत्वस्य विश्रामायेति न विरोधः। कुतः पुनरेतत् ? तत्र तत्र विषयताप्रतिपादनेऽपि न विश्रामो विवक्षितः, किं त्वन्यनिरसने तात्पर्यमित्याह, वाच्यस्तत्वतो नैव कश्चिदर्थः। इति । अध्यवसायसहापोहिप्रतिमासः सांव्यवहारिकापेक्षया तत्त्वतो ज्ञेयस्य ज्ञान- विपयतामुपनयति प्रत्यक्षवत्। न हि प्रतिभासमात्रमवसायशून्यमन्यावसायाकान्त- व्यापार वा प्रवृत्तिकानस्य विषयव्यवस्थामर्थे क्षमते, गच्छत्तुणस्पर्शवत् , मरीचाबुद- कारोपवत् । नाप्यवसायमानमपेसप्रतिभासम्, उदफारोपवदेव । तस्मात् प्रवृत्ति- योग्यतया व्याप्तं विपयव्यपस्थानमुभयाभावे व्यापकाभावेन परिभूयमानमुभयसंभव- प्रतिबद्धमेकविओके स्वीक्रियमाणं सांवृतमेव । यत्र ज्ञाने यन्न प्रतिभासते येन वा यन्नावसीयते स न तस्य विपयो यथा गोज्ञानस्याश्वः। न प्रतिभासते च शाब्दज्ञाने स्वतत्तणं, नावसीयते चानन बुद्धधाकार इति व्यापकानुपलब्धिः। प्रतिबन्धसाधनात् मानेकान्तः। यद्यपि पात्यन्ताभ्यासे प्रविभासमात्रेणापि प्रवृत्तिविपयत्वं च दृष्टम् , अपोहनकरणम् २३१ . तथापि स एवाभ्यासो नावसायाद् विनत्यवसायस्यैव तत् पौरुपम् , ततो येन यन्ना- वसोयतेऽसत्यभ्यास इति विशेषणमपेक्ष्यम्। ननु प्रत्यक्षेऽपि न गृहीतक्षणस्यावसायः, किं तु सन्ततः, न चारया प्रतिभास . इति फेनास्यापि सविपयत्वं, चणे सन्तती चोभयाभावात् । अनुमाने तु परीय वर्तते। न चान्यत् प्रमाणमस्ति, यस्योभयसंभवेन विषयः कश्चिदित्यसंभवमेतत् । तदेकफेन विधेयत्वे स्थितविपयकस्थितिरखिलत्य वाह्यस्यान्तरस्य वा वाच्यत्वमिति । अनोच्यते । तत्स्यव्यवस्थामाह, उभयसंभवेनैव विपयत्वं, फेवलं सांव्यव- हारिकापेक्ष्या संवृतेरेवाधरसंतिमपेक्ष्य तत्त्वमिति व्यवाहियते, क्षणभेदावतारे संव्यव- हारविलोपात् व्यावहारिकं प्रति प्रतिवणतीणताया प्रभावात् , तत्त्वतः प्रत्यक्षेणोभय- संभवाभावः, इति न दोपः। अथ पृथग्जनस्य दृश्यविकल्प्ययोरप्यभेदग्रहो नियत एवेत्यवसितो पतिः प्रतिभासित एवेति चेत्-न, प्रतिभासान्तरस्मरणेन तत्प्रतिभास- भ्रमभ्रंशस्य कृतत्वात् । यथा च विकल्पप्रतिमासादन्य एव वस्तुप्रतिभासो दर्शयितुम् अध्यक्षे शक्ष्यः, तथा नाध्यक्षप्रतिभासादन्योऽस्तीति तत्रैव वन्तुप्रतिभासविनामात् तद्विजातीयस्य वस्तुप्रतिमासताव्युदासः श्रेयान् । तस्माद् युक्तमुक्तम् , स्थाप्यो वाच्यस्तत्त्वतो नैव कश्चित् । इति । [20b] अथवा वरत्वन्तरावाच्यत्वेऽपि तत्रापोहरतद्विशेषणत्वेन गम्य इति अपोहस्य वाच्यता स्वीकृतैव । तथापि कथं सर्वधर्मानभिलप्यत्वमित्याह, वाच्यरतत्त्वत्तो नैय कश्चिदर्थ इति । अयमभिप्रायः । पर्युदासपने तावद् वस्तुरूपवत् तस्याप्यध्यवसायमात्रकृतं वाच्य- त्वम् , न प्रतिभासादध्यक्षवत् । प्रसज्यपक्षे पुनरन्यनिवृत्तिमात्रस्यान्यदापि न विशेषः, तथाप्यसौ नार्थ इति नोत्तदोषः । यद् वा यः शास्ने, तस्मात् सिद्धमेतत् सर्वशब्दा. विवेकविपया विकल्पाश्चेत्युपसंहारः, तस्यार्थनिष्ठामुपसंहारेणैव दर्शयति- पाच्यरतत्त्वतो नैव कश्चिदर्थ इति । संघृतौ प्रतिभासाध्यवसायमात्रेणावाच्यताया दर्शितत्वात् , तत्त्यत इत्याह ।

२३२. ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलौ तदयमर्थः । यदेतच्छाने विवेक एव वाच्य इत्युपसंहृतं तस्य न किञ्चिद् वाच्चमेवार्थः, यथा अभावो भवतीति भावो न भवतीत्येवार्थः, तथा अपोहत्य वाच्यतेति वाच्यताया एवापोह इत्यर्थः । एतच्च हेतुत्रयविभागकरणादिना स्वयमेव शास्त्रेण स्फुटीकृतमित्युप- पादितम् । तदेवं कथमपोहः शब्दवाच्य इति प्रश्ने तद्गुणत्वेन यथोक्तार्थेनेत्युत्तरम् । अथ बुद्धथाकारः स्वलक्षणमुपाधयो वा कस्मान वाच्या इति प्रश्नः, तदध्यवसायस्य प्रति- भासस्य उभयस्य चाभावादिति क्रमेण विसर्जनानि। यदा तु शब्दैः किं वाच्यमित्यनु- योगः, तदा प्रतिभासादथाध्यवसायात् , यद् वा तत्त्वत इति विकल्प्य विकल्पस्थेऽन्या- पोढाकारः, अन्यापोटस्वलक्षणं न किञ्चिदिति प्रतिवचनानि क्रमेणैवेत्युक्तं भवति । तस्मात् शब्दलिङ्गयोरपोहविपयतास्थितिप्रसाधनं सर्वधर्मावाच्यत्वप्रतिपादनपरमिति प्रथमश्लोकार्थोपसंहारः॥ भवत्वपोहे कृतिनां प्रपञ्चो वस्तुस्वरूपास्फुरणं तु मर्म तत्राढे सर्वमयनशीर्ण हढे तु सौस्थ्यं ननु तायतैव ।। समर्थनैतस्य दिशः प्रकाशः कृतोऽयमस्माभिरविस्तरेण । तद्विरतत्त्वाकर एव चिन्त्यः परोदितं तूलमिव तिपद्भिः॥ ॥ अयोहप्रकरणं समाप्तम् ।।

७ ॥ ईश्वरवादः॥ ॥ पूर्वपक्षसंक्षेपः॥ फर्मनिर्मितवैचित्र्यमनीशं यो जगजगी। प्रणमामि प्रमाणेन तमव्याहतशासनम् ॥ इह प्रत्ययस्थानमन्येपाम , विवादास्पदीभूतं भूधरादि बुद्धिमत्कनुपूर्वकम् , कार्यत्वात् । यद्यत् कार्य तद् बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकं दृष्टम् , यथा घटः । कार्य चेदं भूधरादि । तम्माद् बुद्धिमत्पूर्वकमिति । न चेदमसिद्धम , बौद्धस्यापि विन्ध्यगन्धमादनादीनां कार्यत्वे विवादाभावात् । नापि विरुद्धम् , सपक्षे भावात् । न चानैकान्तिकम् , कचिदपि कार्य बुद्धिमदधिष्ठानव्यभिचारस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् । प्रत्यक्षागमाभ्याम् अवाधनाच न कालात्ययापदिष्टम् । प्रतिहेतोरभावाच न प्रकरणसमम् । तदनेन यत् सिद्धम् , तदुपादेयं विदुपाम् , साधनान्तरसिद्धवत् । न च सर्वत्रान्वयव्यतिरेके हेतु- वल्लभतया बुद्धिमति कार्यस्य [21a] तदुभयासिद्धेरसाधनत्वमभिधेयम् , सपने सतोऽरय विपक्षराशेराकाशादेरत्यन्तं व्यावृत्तः। . । .. त्रयो हि भावराशयः। बुद्धिमत्कर्तृकाश्च घटादयः, अकर्तृकाश्चाकाशादयः, सन्दिग्धकर्तृकाश्च भूधरादयः । तत्र घटादिपु सपनेय विद्यमानम् , अविद्यमानमम्बरा- दिपु विपक्षेषु इत्यन्वयव्यतिरेकि कार्यत्वं शेषेषु वर्तमानमवश्यं साध्यमुपस्थापयति । यद्यपि च दिगम्बरादयोऽसन्तस्तन्मते परमाणवस्तु कार्यमेव, तथाप्यसतोऽपि व्यावृत्तिः स्वीकृतैव । तथा च, निवृत्तिर्यदि तस्मिन्न हेतोवृत्तिः किमिष्यते । [प्र. वा. ४. २२४] इति हि शास्त्रम् । न च विपक्षताक्षतिः, साध्यानधिकरण लक्षणत्वाद् विपक्षस्येति किमेपां सत्तासाधनप्रयासेन ? तस्मान्नान्वयव्यतिरेकारेकः कर्तरि यथोक्त कार्यत्वस्य । एवमुत्पत्तिमत्त्वाचेतनोपादानत्वस्थित्या प्रवृत्त्यादिपु योज्यम् ।।

२३४ शानधौमित्रनियन्धावली अत्र घौद्धमुत्थापयन् शहरः प्राह, नोत्पत्तिमात्रेण यथोपबुद्धिमत्पूर्वकत्वस्य सिद्धिः । अपि तु यादृशं प्रासादादिपु दृष्टम् , यदृष्टेरक्रियादशिनोऽपि कृतवुद्धिन पाने , यदि ताडगेय हित्यादिपु भवेत् स्यादवापि बुद्धिमतोऽनुमानम् । न कार्यत्यशब्द. साम्येन, तत्र व्यभिचारस्यापि संभाव्यमानत्वात् । न हर्थान्तरान् , शब्दसाम्याद दिनः [प्र. वा. १. १४] पाण्डुत्वादग्नेरनुमान न्याय्यम् । अचेतनोपादानत्याद घटादिवत् तित्यादेरपि फर्तुः अनुमानमिति चेत् ? एवं तहिं घटादेर्मुद्विकारस्य कुम्भकारपूर्वकत्याद वल्मीकस्यापि तत्पूर्वकत्वानुमानप्रसङ्गः । तदुक्तम् । मिद्धं यादृगित्यादि [प्र. वा. १. १२] वार्तिकत्रयम् । तदिदमनिरूपितपराभिप्रायस्य व्याहृतम् । तथा हि बुद्धिमत्कारणस्य सद्भाचे भावो घटादावुत्पत्त्यादेरभावे चाभावो गगनादिपु । स च तथा प्रसिद्धाविना. भावो यत्रैव क्षित्यादावुपलभ्यते तत्रैव तद्विनिर्माणसमर्थकर्तृवुद्धिं तद्विदो जनयति | न चैवं पाण्डुत्वादयः, तेपां जात्यन्तरसमवायिनामग्निव्यभिचारोपलब्धेरिति । तथा न घ[न]धिष्ठितानां प्रयत्नवता करणकर्मणां क्रियासु स्वातन्त्र्यमुपलब्धपूर्यम् , सर्वत्र बुद्धिमदधिष्ठितेभ्य एव प्रासादादिप्रसवोपलव्धेरिति ।। वाचस्पतिस्तु स्वाभाविकसम्बन्धं प्रस्तुत्याह, इहापि कार्यत्वस्योपादानाद्यभिज्ञेन को स्वाभाविकः सम्बन्धोऽस्त्येव, उपाधेरनुपलम्भेन व्यभिचारासिद्धः। तृणादयश्च पक्षीकृता इत्युक्तम् । उत्प्रेक्षणमात्रं तु न कर्तव्यमित्यपि प्रतिपादितमेव । ततः स्वभावतः प्रतिबद्धं स्वसाध्येन यदि साध्यमन्तरेण भवेत् , स्वभावादेव प्रच्यवेतेति तर्कसहायं निरस्तसाध्यव्यतिरेकवृत्तिसन्देहं भूधरादिए दृष्टं स्वसाध्यमुपस्थापयितुं शक्तं किम् अरुचिभिः ? ये तु पाण्डुत्वमृद्विकारगोत्वादयस्तेषां जात्यन्तरसमवायित्वेन प्रत्यक्ष एव व्यभिचारोपलब्धेर्न ते हेतवः, जात्यन्तरसमवायिनो हिमादिगतपाण्डुत्वस्याग्नि- व्यभिचारात् । तथा मृद्विकारस्य स्थपत्यादिपूर्वकत्वेन [21b] फुलालव्यभिचारात् । एवंमन्यत्रापि बोद्धव्यम् । ततश्चार्य तत्र विभागः । यदेव विशिष्टं पाण्डुद्रव्यधूमरूपम् । १. परत्र वार्तिकसप्तश्लोकी द्रष्टव्या । २. तुल° ता. टी. ४. १. २१ " ईश्वरवादे पूर्वपक्षसंक्षेपः २३५ तदेवानेहे तुः, तत्र तस्याव्यभिचारदर्शनात् । यत् पुनरग्निविलक्षणकारणजन्मपाण्डु- द्रव्यमानमर्थतो भिन्नं शब्दसाम्यादभेदि, न ततोऽग्नेरनुमानम् , तत्र तस्य व्यभिचारोप- लब्धेः । एवं मृद्विकारादिष्वपि योज्यम् । कार्यत्वसामान्यस्य त्वभूत्वाभावलक्षणस्य पर्यतादिषु भावः परैरिष्ट एव । किं तु प्रतिबन्धासिद्धरनेकान्तिकमिति ब्रुवते । स च धूमादेरिव प्रतिपादित इति युक्तं ततस्तदनुमानमिति ।। वित्तोकस्त्वाह, स्यादेतत् । न सपक्षविपक्षयोदर्शनादर्शनमात्रेणाव्यभिचार- निश्चयोऽतदात्मनोऽतदुत्पत्तेश्चाव्यभिचारनियमायोगात् । तदिदं कार्यत्वं सन्दिग्ध- व्यतिरेकत्वादसाधनम् ॥ अनोच्यते । नास्ति विपक्षव्यावृत्तिसन्देहो धूमानल्योरिव कार्यबुद्धिमतोरुप- लम्भानुपलम्भसाधनस्य कार्यकारणभावस्य सिद्धत्वात् । कार्यविशेपस्यैव तदुत्पत्ति- सिद्धिर्न कार्यसामान्यस्य, यथा धूमादिवर्तिवस्तुत्वादेन नलादिजन्यत्वनिश्चय इति चेत्- न, विशेपहेत्वभावात् । उपलम्भानुपलम्भयोरतदुत्पत्तिसाधनत्वेनेष्टयोः साध्य- साधनसामान्ययोरविशेषात् कार्यविशेपस्येव कार्यमात्रस्यापि प्रयोधाश्रयायत्ततासिद्धः। न चैवं वस्तुत्वस्यापि वह्निकार्यत्वम् , तदन्तरेणापि सहस्रश उपलम्भात् । ततो यथा कार्य वस्त्रादि उपादानवद् दृष्टमिति कार्यान्तरमपि तथा व्यवस्थाप्यते, तथा तदेव वस्त्रादिकार्य बुद्धिमद्धेतुकं दृष्टमित्यदृष्टकतृकमपि कार्य कर्तृ पूर्वकं] व्यवस्थाप्यते, उपादानस्येव कर्तुरपि कार्येणानुकृतान्वयव्यतिरेफत्वात् । तेन यथा कार्य च निरुपादानं चेति न शक्यमाशङ्कितम् , तथा कार्य च भवेदकर्तृकं चेति नाशङ्कनीयम् , कार्यमानस्य कर्टमात्रादुपादा दिवोत्पादसिद्धेविशेषादिति ।। यत् तूच्यते अन्यादृशमेव कार्य बुद्धिमता व्याप्तम् , यदृप्टरक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धिः, तच्चासिद्धं सिन्धुभूधरादाविति । ननु केयं कृतबुद्धिः ? किं साधनवुद्धिरथ साध्यबुद्धिः ? साधनबुद्धिस्तावद् भवतां सिद्वैव, कर्मजं लोकवैचित्र्यमित्यभ्युपगमात् । अथोत्तरः पक्षः, तेनायमर्थो भवति, नेदं तित्यादिपूपलभ्यमानं साध्यानुमानसमर्थ कार्यत्वं किं त्वन्यदेव साध्यबुद्धिजननात् । न चैतद् युक्तम् , सर्वानुमानोच्छेदप्रस- ङ्गात् । धूमादिप्वपि हि शक्यमेवं वक्तुम्- नायं वह्नयनुमितिसमर्थो धूमः, किं त्वन्य एव साध्यदर्शिनः साध्यबुद्धयजननात् । तथा च तावन्न साधनं सिध्यति, यावन्न साध्य- धुद्धिः सिध्यति । तावन्न साध्यबुद्धिः सिध्यति, यावन्न साधनं सिध्यतोति स्फुटतरमित- रेतराश्रयत्वमिति ॥

૨૨૬ झानश्रीमिननियन्धावली शङ्करोऽप्याह, न च व्यामोहात् कस्यचित् साध्यबुद्धयभावे हेतोरसिद्धिः, सर्वानुमानेषु तद्भावप्रसङ्गादिति ।। भूपणकारस्त्वाह, कृतकत्वेन प्रतीती कथं न कृतबुद्धिः सर्वेषां प्रासादादिप्वपि [22a] कृतवुद्धिर्न भवति, यथा चिरन्तनेषु प्रासादादिषु व्याप्त्यभिज्ञस्यैव कृतवुद्धिः भवति, व्याप्तिविमूढानामकृतवुद्धिरेव, तथा क्षित्यादिप्वपीति न कश्चिद् विशेषः । पुरुष- कृतबुद्धिः प्रासादादिष्विव नित्यादिपु न भवतीति चेत् ? किं प्रासिद्धाविनाभावानामुत अप्रसिद्धाविनाभावानाम् ? प्रसिद्धाविनाभावानामपि किं व्याप्तिग्रहणस्मृतिविकलानाम् , अथान्येपाम् ? अभ्रष्टस्मरणानां तावद्भवत्येव पुरुपकृतबुद्धिः, लोकेऽपि विचित्रं जगत् केनचिद् धात्रा निर्मितमित्यस्ति प्रतीतिः । व्याप्तिग्रहस्मृतिविमूढानां तु प्रासादादिष्वपि केपुचिन्न पुरुपकृतबुद्धिर्भवतीति नैतावता तेपामपुरुपकृतत्वम् । अपि चेयं वेदेष्वपि पुरुषकृतबुद्धिर्मीमांसकानां नास्तीत्यतश्च तत्रापि पुरुपकृति- साधनायोक्ता वाक्यत्वादयोऽसिद्धाः स्युः। किं चानित्यत्वसिद्धयर्थं यत् कृतकत्वं साधनमुक्तम् , तदप्यसिद्धं स्यात् । न हि यादृशं कृतकत्वादि घटादिपु दृष्टं श्रोत्राग्राह्य- रूपम् , तादृशं शव्देऽस्तीति । तस्मात् दृष्टान्तदान्तिकवैधर्म्यमेतत् सर्वानुमानेपु समानं नेश्वरानुमानस्यैव वाधकमिति ॥ मञ्जर्या त्रिलोचनः पुनराह, बुद्धिमत्पूर्वकत्वेन व्याप्तं जन्म घटादिष्वेवास्तीति कुतः प्रतिपद्यसे ? कृतवुद्धिहेतुत्वादिति चेत् ? एवं तर्हि घटादीनां स विशेपो वाच्यो येन महाभूतासंभविना विशेपेण घटादय एव कृतवुद्धिमुत्पादयन्ति न महाभूतानि | न तावत् कर्तृक्रियोपलब्धिर्विशेपः, अक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धिहेतुत्वाभ्युपगमात् । महत्त्वपरिमाणं विशेष इति चेत् ? तस्यापि कारणवहुत्वमहत्त्वप्रचयविशेपेभ्यो महा- भूतेष्वपि दृष्टत्वात् । कृतकत्वमेव विशेप इति न वाच्यम् , कारणसमवायलक्षणस्याभूत- प्रादुर्भावस्य पृथिव्यादिप्वप्यविशिष्टत्वात् । न चैतेभ्योऽन्यः शक्यो विशेपः शक्रेणापि निरूपयितुम् , यस्य भावाद् घटादय एव कृतिबुद्धिहेतवो न पृथिव्यादय इति ।। याचस्पतिस्त्वाह', इदमत्र निपुणतरं निरूपयतु भवान् , किं बुद्धिमदन्वयव्यति- रेकानुविधानं विशेषः ? उताहो तदर्शनम् , यत् पर्वतादिपु नास्तीत्यभिधीयते ? यदि पूर्वः कल्पः, स बुद्धिमद्धेतुकत्वं तनुभुवनादेरातिष्ठमानैरभ्युपेयत एव । न हि कारणं १. ता.टी.पृ:११५. , ईश्वरवादे पूर्वपक्षसंक्षेपः २३७ कार्याननुविहितभावाभावमन्यो वक्तमहत्यहीकात् । अथ दर्शनमिति चरमः कल्पः ? न तर्हि अक्रियादर्शिनः कृतवुद्धिसंभवः । य एव घटोऽनेन बुद्धिमदन्वयव्यतिरेकानु- विधायी दृष्टः, स एव तत्कार्यो, न तु विपरिणवर्ती। नजातीयस्य तदन्वयव्यतिरेकानु- विधानदर्शनाददृष्टान्वयव्यतिरेकानुविधानमपि तज्जातीयं तथेति चेत् ? इन्तोत्पत्ति- मद्घटादि बुद्धिमदन्वयव्यतिरेकानुविधायीत्यन्यदपि तनुभुवनादि तथा भवन्न दण्डेन पराणुद्यते । ‘घटजातीयमुत्पत्तिमबुद्धिपूर्वकमिति चेत् ? ननु प्र[1]सादादि तद्धेतुकं न भवेदघटजातीयत्वात् । [22b] अथ यज्जातीयं बुद्धिमदन्वयव्यतिरेकानुविधायि तज्जातीयमेवादृष्टान्वयव्यतिरेकमपि चुद्धिमद्धेतुकम् । तत् किमिदानी कार्य- जातीयप्रासादादि बुद्धिमद्धेतुकं न दृष्टम् , येनोत्पत्तिमत् तनुभुवनादि तथा न स्यात् । न खलु तज्जातीयत्वेन कश्चिद् विशेषः ।। दृष्टम् , वित्तोकोऽपि, भवतु वा कश्चिदनिरूपितरूपो विशेषः, किं पुनरनेन विशेपं प्रतिपादयताभिप्रेतम् ? किं कार्यत्वसामान्यस्यासिद्धत्वम् , अथ कार्यविशेषस्य, अथ कार्यमात्रस्य बुद्धिमत्कर्तृव्यभिचारः, अथ साध्यदृष्टान्तयो(धर्म्यमात्रम् ? किं चातः ? यदि तावत् कार्यमात्रस्यासिद्धत्वम् , तन्नास्ति, विश्वम्भरादिपु घटादिष्विव कारण- व्यापारजन्मतयोभयसिद्धत्वात् । अथ कार्यविशेषस्य कुम्भादिवर्तिनः पक्षेऽसिद्धिः अभिधीयते, तदा न काचिदन क्षतिः, विशेपस्य हेतुत्वेनानुपादानात् । यदि तु कार्य- सामान्यस्य कर्तृव्यभिचारः प्रतिपादयितुमिष्टः, स न शक्यो विपक्षेऽदर्शनात् , तृणादेश्च पक्षीकृतत्वात् । अथ साध्यदृष्टान्तयोर्वैधयॊद्भावनम् , तन्न, सर्वत्र तस्य सुलभत्वात् ।। 'अपरस्तु एवं तावद् धूमादेरिव कार्यत्वस्य स्वाभाविकः प्रतिबन्धः प्रतिपादितः। इदानी सौगतमनोऽनुरञ्जनार्थ वाधकान्यपि प्रमाणान्यभिधोयन्ते। न खल्वस्माकं बाधकप्रमाणदारिद्यूम् । किं तु नायं न्याय इति महे । तत्र तावदिदमेव बाधक प्रमाणम् सकृदपि पुरुपादनुत्पादो नाम । यथा सौगतानां चित्रभानोरनुमाने यदि चित्रभानुमन्तरेण कारणान्तरादपि धूमो देशान्तरे कालान्तरे वा जायेत, दृष्टयोरपि देशकालयोन चित्रभानोः सकृदप्यात्मसत्तां लभेत, यस्मान्न तदभावे भवतस्तत्कार्य- नियमो युक्तः, अतिप्रसङ्गात् । ततश्च तादृशस्य सर्वस्यैवातद्वेतुत्वान्न ततः सकृदपि जायेत । भवति च तस्मानातजन्यं ताशमिति विपर्यये बाधकप्रमाणवृत्त्या प्रति- 1. सतानन्दस्त्विति पत्रप्रान्ते टिप्पनम् ।

२३८ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो बन्धसिद्धिः, तथाऽस्माकमपि यदि किश्चिद् बुद्धिमदधिष्ठानमन्तरेणान्यतोऽपि कार्यमुप- जायेत, हन्त न तहिं सकृदपि बुद्धिमतः कुम्भकारादेरुत्पद्येत । भवति च ततस्तज्जन्यम् इत्येकं वाधकं प्रमाणम् । यथा चा सौगतानामपि न धूमोऽन्यरमाद भवतीति शङ्कनीयम , अनियत- हेतुकत्वेन निर्हेतुकत्वप्रसङ्गात् । निर्हेतुकस्य च, नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वाऽहेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कत्वसम्भवः ।। . [प्र. वा. ३. ३४] तथास्माकमपीति द्वितीयं बाधकं प्रमाणम् । एवं च सति यथा भवतामयं नियमः सिष्यति, स धूमोऽग्न्यन्वयव्यतिरेकानु- विधायी पदार्थविशेपः, स चाग्निर्यस्तस्य जनकः । तद् यद्यसौ शङ्कयमानो धूमस्तदाग्नि कार्य एवेति, तथास्माकमपि तत्कार्य यद् बुद्धिमत्पूर्वकम् । स पुरुषो यरतत्कारीति । तथा यदि चेतनावन्तमधिष्ठातारमन्तरेण [23a] कचिदपि कार्ये निश्चेतनानां प्रवृत्ति- निवृत्ती स्यातां तदानी कार्यक्रियाया अविरामप्रसङ्गः। तथा हि यद्यचेतनानां स्वरसतः प्रवृत्तिरतदा निरभिप्रायव्यापारतया सर्वदा प्रवृत्तिः स्यात् । न हाकस्मात् प्रवृत्तिनाशो युक्तः । ततश्च कार्यस्याविरामः। अथौदासीन्यम् , तदा कदाचिदपि प्रवृत्तिर्न स्यात् , विशेपाभावात् । अधिष्ठायफेन तु प्रयत्नवता कदाचित् प्रवत्यन्त इति युक्तं पश्यामः, नाचेतनेन । तरयेच्छायत्तप्रवृत्तिनिवृत्त्योरयोगादिति तृतीयं वाधकं प्रमाणम् । इह खलु कार्यत्वं कादाचित्ककारणसन्निधिमत्तया व्याप्तम् , कादाचित्ककारण- सन्निधिश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां कतव्यापाराधीनः, यथा तुरीवेमादीनां सन्निधिः । विपक्षे च कादाचित्ककारणसन्निधिसत्ता नास्ति । न ह्यचेतनः कारणानि सन्निधापयितुं शकोति, शक्ती या घटादावपि कर्तृव्यापारनिवृत्तिप्रसङ्गात् । ततश्च व्यापकानुप- लब्ध्या विपक्षानियतमान कार्यत्वं बुद्धिमत्पूर्वकत्वेन व्याप्यत इति प्रतिबन्धसिद्धिरिति पतुर्थ याधकं प्रमाणम् । तथा देशानियमप्रमद्गो बाधकः । तथा हि कार्यत्वं देशकालप्रकृतिनियमेन च्यानं यदि प्रयत्नयन्तमन्तरेण भवेत् , न देशादिनियमेन भवेत् । फर्तुरिन्छया हि फचिद् देशादायन्यदेशादिव्ययच्छेदेन जायेत। तदभाव सर्वत्र देशादी भवेदिवि .

ईश्वरवादे पूर्वपतसंक्षेपः २३६ विपक्षाद् व्यापकानुपलब्ध्या निवर्तमान कार्यत्वं प्रयत्नवन्नान्तरोयकत्वेन व्याप्यत इति प्रतिवन्धसिद्धिः पञ्चमं वाधकं प्रमाणमिति ।। यत् शङ्करः, निरभिप्रायव्यापारेभ्यः सर्वकार्याणां देशादिनियमो न स्यादिति । तथा नापि कश्चिद् विशेपः क्षित्यादिहेतूनां प्रासादादिहेतुभ्यो येनामी निरभिप्राय- व्यापाराः सन्तः प्रयत्नवनिरपेक्षाः प्रतिनियमवता च व्यापारेण तद्वन्तः म्युरिति ।। 'वाचस्पतिस्तु कणिकायामीश्वरवादमुत्थापयन्नाह, यदि पुनरचेतनानि चेतनान- धिष्टितानि कार्य कुयुः, ततो यत्र फचनावस्थितानि जनयेयुरिति न देशकालप्रतिनियत- प्रसवं कार्यमुपलभ्येत । हेतुसमवधानाधीनजन्मतया कार्य न प्रत्येक कारणैर्जन्यत इति चेत् ? [ सत्यम् ,] समयधानमेव तु कारणानां कुतः ? कादाचित्कपरिपाकाद् अदृष्टविशेपादिति चेत् ? उनन्वयमप्यचेतनः कथं यथावत्कारणानि सन्निधापयेत् ? नो खलु यत्र कचनावस्थितानि दण्डादीनि विना कुम्भकारप्रयत्नमदृष्टविशेषवशादेव परस्परं सन्निधीयन्ते, सन्निहितानि वा कार्यस्येशते । तस्मात कारणसमवधानव्याप्त- त्वात् कार्योत्पादस्य, तस्य चोपलब्धिमत्पूर्वकत्वाभावेऽनुपपत्तापकनिवृत्त्या विपक्षात् कार्योत्पादो निवर्तमान उपलब्धिमत्पूर्वकत्वेन व्याप्यत इति प्रतिबन्धसिद्धिरिति ।। एवं [23b] सति भवतु कर्तृमात्रसिद्धिः, मर्वज्ञता तु कथमस्य, स्याभावादिति चेत् ? अत्र त्रिलोचनः, नैतदस्ति । यतो नास्माभिरुपात्तभेदः कर्ता साधयितुमिष्टः, किं तर्हि ? साध्यसामान्यम् । तस्य च येन विशेपेण सह वास्तवः प्रतिबन्धोऽस्ति सोऽप्युपादानादिसाक्षात्करणलक्षणो विशेषः साध्यसामान्ये निश्चेतव्येऽवश्यनिश्चेतव्यः, तत्त्यागे साध्यसामान्यत्यागप्रसङ्गात् । न च शक्यं त्यक्तुम् , साध्यसामान्यस्य पित्यादिधर्मिव्यापकत्वात् । तत्पुनः क्षित्यायपादानं परमाणुचतुष्टयम सर्वक्षेत्रज्ञ- समवेतसिद्धिरूपाणि कर्माणि । दिक्कालौ चोपकरणम । सर्वक्षेत्रज्ञलक्षणं च सम्प्रदानम् । क्षेत्रज्ञोपभोगलक्षणं च प्रयोजनम् । एतत् सर्व प्रत्यक्षतः प्रतिपद्यमानः कर्ता प्रत्यक्षी- कृतसकलविश्वविभागः सर्वज्ञः । न चास्योपन्यासपूर्वकोऽन्वयो दृष्टान्ते प्रदर्श्यते, येनानन्वयादिदोपगणस्यापत्तिः स्यात् ॥ १. न्या० क° पृ: २१५-६ २. कारणानामन्योन्यमिति न्या क° ४. पादेव न्या. दृष्टान्ते तदन्वय- ३. नसल्वय न्याक २४० ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली स्यादेतत् । महाभूतोत्पत्तेद्वर्थणुकादिक्रमस्य घटनिप्पत्तेरपि द्वषणुकादिक्रम- विशेपानुपलब्धेरयं घटं कुर्वन् कुम्भकारो द्वथणुकमपि करोति । न च तस्योपादानम् उपकरणं वा कुलालः प्रत्यक्षनः प्रतिपद्यते । तम्मादयमनेकान्तः, यो यस्य कर्ता से तस्योपादानादि जानातीति ॥ . . . अत्रोच्यते । भवेदनेकान्तो यदि कुलालो द्वयणुकस्य कर्ता भवेत् । न हि यावदन्त्यावयविनिप्पत्तेरझं तत् सर्व कुलालः करोति, दृष्टसामर्थ्य कारणप्रयोक्तृलक्षण- त्यात् कर्तृकत्यरय । तरमाद् द्वषणुकमपि महाभूतवत् सन्दिग्धकर्तृकत्वात् साध्यमेव । तदेवं यत् साध्यवादिना साधयितुमिष्टमनुमेयसामान्यं तद् दृपणवादिना प्रतिबन्धु न शक्यते । यस्तु दूपणवादिना प्रतिबन्धुमिष्टो विशेषः, नासौ साध्यसामान्यवादिना साधयितुमिष्टः । कि तहि ? साध्यसामान्ये निश्वेतव्ये तेन वास्तवप्रतिवन्धस्य विशेपस्य सिद्धिर्वलाद् भवन्ती नोपेक्ष्यते । एवं साधनायत्तां विशेषसिद्धिमाचार्यो मन्यमानो यद् दूपणमवादीत् ,- यावतीमर्थगतिं साधनं व्याप्नोति तावतीं दूपणमपि । यद्यसौ विशेषो न साधनेन विषयीकृतः, कथमतस्तत्सिद्धिः ? सिध्यन् वा कथमविपयः ? विपयश्चेत , कथं स्वाश्रयां दोपगतिं न स्पृशेदिति, तन्निरस्तम् । यतः साधनवादी साधनाधीनां यदि विशेषसिद्धिमभ्युपगच्छेत् , तदैतत् स्यात् । न च नैयायिकः साधना- यत्तां विशेषसिद्धिमुपजीवति । किं तर्हि ? साध्यसामान्यप्रतिवन्धाकृष्टस्य विशेपस्य सिद्धिम , यथा बौद्धः क्षणिकत्वसिद्धौ तेन वास्तवप्रतिवन्धानरात्म्यसिद्धिमुपजीवति । न ह्यात्मनि नित्ये विभौ च सति सर्ववस्तुविपयं क्षणिकत्वमनुमातुमीशः ॥ मीमांसकोऽपि दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकमवयविनं निश्चिन्वन् निश्चेतव्यानुपङ्गिण इन्द्रियस्य नानात्वं नियतविषयत्वमिन्द्रियाणां स्वविषयग्रहणलिङ्गत्वं ज्ञातुर्ज्ञानसाध. नत्वं गन्धादिगुणव्यतिरिक्तं [24a] च गुणाधिकरणमनियतविपयश्चेतन इत्येता- वतोऽर्थानुपजीवति । तथा साध्यविशेपोऽपि नैयायिकैरुपजीव्यत इति सर्व समानम् अन्यत्राभिनिवेशात् । तस्मात् सिद्धं सर्वज्ञत्वमिति ॥ वाचस्पतिस्तु', स्यादेतत् । उत्पत्तिमत्त्वमुपादानाद्यभिज्ञकर्तृमात्रव्याप्तं घटादिपु दृष्टं तन्मात्रमेव पृथिव्यादीनां गमयेत् । नित्यसविषयज्ञानवत्कर्तृपूर्वकत्वं तु कुत. स्त्यम् ? न चैतद् घटादौ दृष्टान्तधर्मिणि दृष्टम् ।। १. ता. टो.पृ: १५४ ईश्वरवादे पूर्वपक्षसंक्षेपः २४१ 'मन्येवं रूपाशुपलब्धेः क्रियात्वेन चक्षुरादिसाधनानुमानमपि कथम ? न हि छिदादयः मिया इन्द्रियसाधना दृष्टाः, तासां कुठारादिसाधनत्वात् । अथ दृष्टान्त- धर्मिण्यदृष्टमपि इन्द्रियसाधनत्यं पक्षधर्मतावलात् सिध्यति, रूपाद्युपलब्धिगतं हि क्रियात्वं तदेव करणं गमयेत् , यत् तदुपलब्धिनिर्वर्तनसमर्थम् , न च कुठारादयः समर्था इति पक्षधर्मतावलात् कुठारादिविलक्षणमदृष्टचरमपि चक्षुरादि उपस्थापयतीति। तत्रापि समानम् । न ह्यपरिमेयानियतदिग्देशैन्द्रियकातीन्द्रियकत्रसस्थावरादिलक्षण- - कार्योत्पादयोगपद्यमसति सर्वविपये ज्ञाने नित्ये वा सेडुमर्हति । 'नो खल्वीशं पारमेश्वरं ज्ञानं कार्यशरीरेन्द्रियादिकार्य संभवति, शरीराद्युत्पत्तेः प्रागस्याचैतन्येन तत्प्राकालकार्योत्पादाय परमेश्वरान्तरकल्पनाप्रसङ्गात् । एवं च ततः प्राक् ततः प्रागिति अनेकालौकिककल्पनायां वरमेकमेवालौकिकं बुद्धिनित्यत्वं कल्पितम् । एतेनैव शरीरे- न्द्रियनित्यत्वकल्पना प्रतिब्यूढा । एतेन यदेके ब्रुवते, सन्निवेशादिमत्सर्व बुद्धिमद्धेतु यद्यपि । प्रसिद्धयेत् सन्निवेशादेरेककर्तृकता कुतः ।। [विधिविवेके पृ. २१६]] इति, तदपि पराकृतम् । तेषां सिध्येत् सर्वज्ञनिराक्रियामनोरथो यदि पिशितचनुपः परमाणुन क्षेत्रज्ञान् तत्समवेतान् वा कर्माशयान् द्रष्टुमोशते । न चैतदस्ति । तस्मात् अतीन्द्रियार्थदर्शिनोऽस्मदादिविलक्षणा बहवः कल्पनीयाः । तद् वरमस्त्वेक एव तादृशः कल्पनालाघवायेति । तदेवं कार्यत्वादेव पचधर्मतासहायादेवम्भूतेश्वरसिद्धिरिति स्थितम् ॥ भवतु वास्मादुपादानाद्यभिज्ञकर्तृमात्रसिद्धिः। पारिशेष्यानुमानात् तु व्यति- रेकिद्वितीयनानो विशेषसिद्धिः । तथा हि तनुभुवनाद्यभिज्ञः कर्ता नानित्यासर्व विषय- बुद्धिमान् , सत्कर्तुस्तदुपादानाद्यनभिज्ञत्वप्रसङ्गात् । न ह्येवंविधस्तदुपादानाद्यभिको दृष्टो यथास्मदादिः। तदुपादानाद्यभिज्ञश्चायम् । तस्मात् तथेति। नो खलु परमाणु भेदान् प्रतिक्षेत्रज्ञसमवायिनश्च कर्माशयभेदानपरिमेयानन्यः शक्तो ज्ञातुमृते तादृशा- दीश्वरादिति ॥

२४२
ज्ञांनोमित्रनिर्वधावली
वित्तोकस्तु, यथा धूमदर्शनेन पक्षधर्मवावलात् निकुञ्जवर्तित्वं बहेविशेपोऽन्या.
पकोऽपि प्रतोयते तथा कर्तुरपीत्यदोष इति ताहगेव पुरुपविशेष ईश्वरः [24b] प्रमाण
सिद्ध इति कथमनीशजगद्वादिनो भगवतः प्रमाणेनान्याहवशासनत्वमिति ।।
॥ ईश्वरपादाधिकारे पूर्वपक्षसंक्षेपः समाप्तः

॥ ईश्वरवादाधिकारे संक्षेपदूपणम् ।। वार्तिकसप्तश्लोकीव्याख्यापेक्षप्रवन्धभीरूणाम् । ईश्वरवादे दूपणमात्रकथेयं समासेन ॥ इह यद्यपि बहुलं सहचारमा कार्यस्य प्रयत्नवता दर्शितम् , दर्शितश्च तदभावे कचिदभावः, तथापि प्रतिबन्धासिद्धेः कार्यमपि स्यात् , न च बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकमित्या- शङ्का वाधवैधुर्यात् कार्य बुद्धिमति साध्ये सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिको हेत्वाभासः। न च सपक्षविपक्षयोदर्शनादर्शनमात्रमेव साधनस्य भावे साध्यस्यावश्यम्भावः, साध्या- भावे वा तदभाव इत्येवं रूपाया व्याप्तःप्रतिबन्धशब्दवाच्यायाः साधनं भवितुमर्हति, भाविव्यभिचारदर्शनेष्वपि तथोपलब्धेः । किमिदमिदानीमदर्शनमभावादेव व्यभि- चारस्य, अथ दर्शनसामग्रीसमवधानविरहादिति निर्णेतुमशक्यमेव . सहचारमात्र- दशिनो विमर्शशीलस्य । अत एव वाचस्पतेः स्वाभाविकसम्बन्धघोपणमपि शब्दपुष्टिमात्रम्, वदति- रिक्तार्थापोपणात् । भूयोदर्शने हि व्यभिचारादर्शने स्वाभाविकव्यवस्था । व्यभिचारा- दर्शनं च विपक्षेऽदर्शनमात्रमुक्तं भवति । यत् पुनरेतदुपाघेरनुपलम्भेन व्यभिचारा- सिद्धिरिति, तत्र नोपाधिर्नाम दृश्यचिह्नस्थानीयं किश्चिदस्ति, यदनुपलम्भोऽव्यभिचारं व्यवहारयेत् । किंतु व्यभिचारदर्शनमात्रेणैव तत्परिकल्पः। तदर्शनात् च स्वा- भाविकत्वमिति विशेषाभावात् न स्वाभाविकवादेन किञ्चित् , साध्येन सह भूयो दृष्टो हेतुर्व्यभिचारे च न हेतुरितोयतैव पर्याप्तत्वात् । एतच्च सर्व व्याप्तिचर्चायां विविच्य कचिदर्थान्तरस्य प्रतिबन्धो नाम तदुत्पत्तिमन्तरेण, सा च प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनैवेति व्यवस्थापितमिति तत एवावधार्यम् । एतेन शङ्करवाचस्पतिमतावलम्विनः प्रत्युक्ताः अस्तु तर्हि प्रयत्नवतापि कार्यस्य तदुत्पत्तिलक्षण एवं प्रतिवन्धो धूमस्येव चहिना । यथोक्तं वित्तोकेन । तथा हि कुम्भकारव्यापारात् प्राक् मृत्पिण्डदण्ड- चक्रादिषु सत्स्वपि कार्य कुम्भाख्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तमनुपलब्धं तद्व्यापारानन्तरम् उपलभ्यत इति हेतुफलभावसिद्धौ कुतो विपक्षव्यावृत्तिसन्देहः ? सत्यमत्र पक्षविपक्ष- वृत्तिरेव न सन्देहः, अत्र हि प्रत्यक्षानुपलम्भयोग्यस्वरूपस्वीकारादभिव्यक्तोऽनुपलब्ध पुरुषव्यापारवृत्तवीरणादिभिर्व्यभिचारः । पक्षीकृतास्तृणादयः, न च पक्षीकृतेनैव , २४४ ज्ञानप्रीमित्रनिवन्धावली . व्यभिचार इति चेत्-न, प्रतिक्षिप्तस्य पक्षीकरणे न्यायाभावात् । अन्यथा अनुप्णोऽमिः प्रमेयत्वादित्यादावपि पक्षीकरणमेव शरणं स्यात् । तथा हि, सन्दिग्धे हेतुवचनाद् व्यस्तो हेतोरनाश्रयः । [प्र. वा. ४.६२] इति न्यायः । अध्यक्षमेव प्रतियोगिनः प्रवियोग्यन्तरापेक्षयानुपलब्धिरुच्यते । [25a] 'ततोऽनुपलब्धिवाधितमपि प्रत्यक्षयाधितमेव । व्यवहारसाधनापेक्षया तु सानुमानम् । न चानुमानवाधितेऽप्यन्यावकाशः। सा तर्हि दृश्यविशेषणापन्नस्यैवाभावं व्यवहारयति, दृश्यादृश्यशरीरेतरसाधारणं च बुद्धिमत्त्वमिति दृश्यता नियमानुपपत्तेवुद्धिमतः कथम् अनुपलब्धिमात्रेण तृणादिजन्मनि निषेधः । ततः सन्देहात् पक्षीकरणं न्याय्यमिति चेत् ? तदेतद् विक्रीतगवीरक्षणम् । व्याप्तिसाधनायाध्यक्षानुपलब्ध्योरवकाशदानादेव दृश्यविपयतास्वीकारस्य प्रसहायातत्वात् । न घदृश्ये प्रत्यक्षमन्वयसाधनमनुप- लब्धिर्वा व्यतिरेफसाधनी भवितुमर्हति । तदयं भेदे सत्यन्वयव्यतिरेफरूपमध्यक्षानुप- लम्भाभ्यां हेतुफलभावमवतरन्न दृश्यतामतिवर्तितुं साध्यस्य शक्तः । दृश्यत्वे च नियत- "तूंणादिना व्यभिचार इति साधारणानेकान्तः॥ अथ व्यभिचारचमत्कारादध्यक्षागोचरेण प्रयत्नवता व्याप्तिं गृहीयात् ? गृह्णातु, न तु प्रत्यक्षानुपलम्भाश्रयः श्रेयानस्य । ननु दृश्यादृश्यविशेपणमनपेक्ष्य प्रेक्षा. वन्मात्रेण व्याप्तिप्रहः ? नैवम् , ताववापि हि प्रत्यक्षकृताया व्याप्तेरनवकाश एव । ..दृश्यकस्वभावनियता हि सा कथं दृश्यादृश्यविपया भवेत् ? तद्धि दृश्यमदृश्यं च रूपमेकबुद्धिमत्त्वादिधर्मानुवृत्तावपि स्वभावविप्रकप्तराभ्यामत्यन्तं भिन्नजातिः । ततः प्रत्यक्ष दृश्यैकजातिस्वीकारेण प्रवृत्तमिवरवानिभिज्ञं तद्विशिष्टमेव साधारणमपि धर्म व्यापकमादर्शयति । यद्यपि देशकालविप्रकृष्टमपि न दृश्यम् , तथापि तदि]दर्शनयोग्यतयैकजात्ये- वेति स्वभावविप्रकृष्टस्यैव प्रत्यक्षेण परिहारः । सर्वान्यवर्जने हि स्वलक्षणकपर्यवसा. नाद् व्याप्तिरेव न स्यात् , धूमामिवत् , कम्पमारुतवच । यथा हि स्वप्रवृत्तियोग्यज्वलद्- भासुराकारपुरस्कारेण प्रवर्तमानाध्यक्षकृता व्याप्तिः सप्ताचिपि न जठरानलसाधारण- रूपपर्यवसायिनी, अन्यथा तार्णादिभेदवदभिमतेऽपि रूपे सन्दिहानो न तत्साध्यार्थ- क्रियालाभैकाप्रबुद्धिः प्रवर्तेत । प्रतिबन्धवैकल्यवद् वासति जठर्यत्व इत्यामृशतः ईश्वरवादाधिकारे संक्षेपदूपणम् २४५ प्रवृत्तिः स्यात् । यथा वा पल्लवोल्लासने समीरणेन व्याप्तिरध्यक्षजकृतास्पृश्यरूपपुरस्का- रानस्तिमितमारुतसाधारणरूपपर्यवसायिनी, अन्यथाद्यापि किसलयकम्पेन मातरि- श्वानमनुमापयन् स्पृश्यप्रभञ्जनानुरूपप्रवृत्तिनिवृत्ती निश्चयेनाचरेत् , तथा पुरुपेऽपि प्रत्यक्षकृता च्यापितागृहीतिरदृश्यरूपपरिहारेणैव । तस्मात् प्रत्यक्षाव्याजेन यदि परमिष्टमात्रमेव साधनं नाध्यक्ष दृश्यादृश्यसामान्येऽपीति व्याप्तेरभावात् सन्दिग्ध. विपक्षव्यावृत्तिकत्वमेव । प्रयोगः, यो यः प्रत्यक्षकृतः [25b] कारणत्वनिश्चयः, नासौ दृश्यादृश्यरूपपर्यव- सायो, यथामी जठरजातजातवेदःसाधारणरूपं परिहरन् । प्रत्यकृतश्चासौ बुद्धिमतीति व्यापकविरुद्धव्याप्तोपलब्धिः। प्रत्यक्षकृतत्वं हि दृश्यविपयत्वेन व्याप्तमदृश्ये तस्या- प्रवृत्तेः, तविरुद्धं दृश्यादृश्यविपयन्वम् , तद्व्याप्तं दृश्यादृश्यरूपपर्यवसायित्वम् । किं च यदि दृश्यादृश्यविशेषणमवधूय धीमन्मात्रेण व्याप्तिर्विवक्षिता, एवं सति यदा बुद्धिमभावे कुम्भकार्यस्याभावमुपदर्शयेद् व्यतिरेकप्रतिपादनाय, तदा दृश्यादृश्य- विशेषणरहितचेतनमात्रस्याभावः केन प्रमाणेन सिद्धः, दृश्यानुपलब्धेदृश्यस्यैव प्रतिपेऽधिकारात् ? अन्यथा तृणादिना व्यभिचारस्याशक्यपरिहारत्वाच ? " न च दृश्यपुरुपविपयवानुपलब्धिर्बुद्धिमन्मात्रस्य व्यतिरेकबोधसाधनीभवितुम् अर्हति, आत्यन्तिकविपयभेदस्य व्यक्तत्वात् । अन्यथा तृणादिजन्मन्यपि दृश्यपुरुप- विपयैवानुपलब्धिस्तद्वयभिचारस्थिरीकरणकारणं स्यात् । न हि लाभे प्रवेशश्छेदे निःसरणमिति न्याय्यम् । तस्माद् दृश्यविशेपणापोढपक्षे व्याप्तिग्रहणकाले व्यतिरेक- 'ग्रहणोपायाभावात् अव्याप्तेः पुनरपि विपक्षव्यावृत्तिसन्देहः । न च नभस्युभयाभाव- विभावनमुपायो व्यतिरेकग्रहणस्य, कार्याभावस्य बुद्धिमवयापाराभावप्रयुक्तत्वनिश्चया- नुपपत्तेः। तदपरकारणसाकल्ये हि तन्मात्राभावेऽभावः कार्यस्य तदभावप्रयुक्तः प्रत्येतुं शक्यः । यथा त्रिकपञ्चकचिन्तायां चिन्तितम् । द्वयोस्तु कचिन्निवृत्तिमात्रम् अकार्यकारणभूतयोरपि सुलभम् । किं च बुद्धिमत्कारणव्यापारविरहात् विहायसि कार्यत्वाभाव उत कारणमात्र- विप्रयोगादिति को निष्टकः ? तथा च सति विफलः सकलो यनः । अन्वयोऽपि हि कारणमात्रेण कार्यमानस्य गृह्यतामुतस्वित् पुरुषविशेषणेन कारणेनेति सन्देह एव । अथ दृष्ट एवायं विशेषः कथं परिहतुं शक्यः, धूमे दहनात्मवत् ? यद्येवं दृश्यशरीर- २४६ ज्ञानभीमित्रनिबन्धावली रूपोऽपि विशेषः प्रतीत एव, कथं परिहर्तुं शक्यः, चित्रभानो सुराकारवत् ? स तर्हि विशेपः कार्येण व्यभिचर्यत इति चेत् ? व्यभिचर्यताम् । कार्येऽपि कारणवद् यथा परिदृष्टविशेषनिष्ठ एवान्वयो भवतु घटवत् सौधादावपि दृष्टत्वादिति किं नश्छिन्नम ? एतयान्वयमात्रं गजनिमीलितेन दूपणमवधीर्याभिधीयते । वस्तुतस्तु प्रत्यक्षानुप- लम्भयोरेकस्यापि व्यापारायोगान्नान्वयो न व्यतिरेकः । अस्ति च कार्यत्वमुर्वीधरादी, न च दर्शनातिकान्ते कर्तर्यन्वयव्यतिरेकी स्पृशति । ताइक्चेतनकृतेतरत्वाभ्यां च राश्यन्तराभावाद् गन्धादिवसाधारणानेकान्त एव । तत्मान्न प्रत्यक्षेण कार्यमानस्य व्याप्तिग्रहणमिति सिद्धम् । [26a] याताश्चैवं यदमी प्रत्यक्षानुपलम्भाविशिष्टकार्यजात्युल्लेखेनैव कार्य- कारणभावग्रहणप्रवृत्तयो न कार्यमात्रोल्लेखेन । तथा हि प्रत्यक्षानुपलम्भप्रवृत्तिसम- नन्तरमीदशात् ज्वलद्भासुररवरूपवस्तुविशेषादीदृशं धवलिमलिप्तकण्ठाम्वफविकारकारि वस्तु जायत इत्यनेनाकारेण हेतुफलभावव्यवहारः सर्वापरकार्यकारणजाविन्युदासेन विशिष्टमेव जातियुग्ममुनिखन् प्रवर्तते । इयमेव गतिः सर्वत्र हेतुफलभावव्यवहतो, ईश्वरानुरोधात् तु प्रसिद्धन्यायोल्ल[छनमेतत् ] इति पश्यामः ॥ कः पुनरत्रापराधो यदि तार्णादिभेदमुदस्य वह्निना धूममात्रस्येव भूधरादि- भेदमप्युदस्य कार्यमात्रस्य बुद्धिमता व्याप्तिं प्रतीयात् प्रत्यक्षम् ? यथैव तर्हि वहिपा कार्यजातिविशेपस्य धूमस्यावान्तरसूक्ष्मजातिमात्रमन्तर्भाव्य व्याप्तिग्रहो न तु तद्वि- जातीयस्पर्शः, तथा बुद्धिमताप्यस्तु वस्रादेः। यथा वात्यन्तविसदृशोरपि कार्यजातीः अन्तर्भाव्य भूतिभन्मात्रस्य चेतनेन व्याप्तिं जिघृक्षसि, तथा वहिनापि गृह्णीयाः । इन्द्रियप्रत्यक्षस्यैव हि व्यापार उभयत्र कथं भिन्नां वृत्तिमाश्रयेत ? व्यभिचारदर्शना- दर्शनकृतोऽयं विभाग इति चेत् ? तत्तहि दर्शनादर्शनं सङ्कल्पमनारूढं गच्छत्तृण- स्पर्शवदकिञ्चित्करमिति तदनुरूपविमर्शनावश्यभाव्यम् । न चास्ति । न हि कश्चिदग्निधूमादिष्वन्वयव्यतिरेकपाहिप्रत्यक्षानुपलम्भप्रवृत्तौ कार्यजातिः अखिलानलादुत्पद्यत इति सङ्कल्पमनुभूय भूयो व्यभिचारदर्शनात् यतो वा कार्यान्तराणि वह्निमन्तरेणाप्युपलब्धान्युपलभ्यन्ते घा ततो धूम एवानेन जन्यत इति निश्चयं परि- चिनोति, किंतु झगित्येव प्रत्यक्षानुपलम्भान्तरमरमादग्यादेरिदं धूमादीति जाति- विशेपद्वयं हेतुफलभावब्यवहारभाजनीकुर्वन्ननुभूयतेऽनुसन्धानप्रत्ययः । प्रत्यक्षगोचरे ईश्वरवादाधिकारे संक्षेपदूपणम् २४७ [अन्वयव्यतिरेकयोन कश्चिद् विशेषः। यदा च विकल्पान्तरस्थितस्य झगिति कण्टकाद् व्यथेत्यनुपलम्भपूर्विकाध्यक्षविहिता हेतुफलभावग्राहिणी मतिः, तदाभिव्यक्तो व्यभि- चारदर्शनविमर्शविरहः, समसमयासम्भवाद् विकल्पानाम् । तदिहाप्यस्मात् शिल्पिन इदं पृथुवुनोदराद्याकारं कार्यमित्यवान्तरसूक्ष्मभेदमुदस्य व्यवहारः। यदा तु पट- शकटादिकमपि पुरुपादुत्पद्यमानं पश्यति, तदेदमपीदमपि पुरुपेण जन्यत इति मतिरविसंवादिनी समुदेति ।। किं च व्यभिचारो.नाम किं सिद्धायामेव व्याप्तावनुमानमानं खण्डयति ? अथ व्याप्तिरेव मिथ्येति व्यवस्थापयति ? अत्रापि पक्षे स्वसामर्थ्येन स्फुरत्येव व्याप्ति- माहिणि प्रमाणे । यद् वा तस्यैव प्रामाण्यक्षयमादधानः, अद्यापि सर्वत्र विपये नियते वा ? नियतेऽपि किमिष्टिवशात् , अथ प्रत्यक्षस्य तत्रैव प्रवृत्तेः ? प्रथमः पक्षस्तावन्न युक्तो विरोधात् । न हि [26b] साध्याविनाभावलक्षणा च व्याप्तिहेतोः साध्याभाव- संभवकृतश्चानुमानाभावः सङ्गच्छते, अन्यत्रापि व्याप्तावनाश्वासाच । एवं व्याप्तिग्राहिणि प्रमाणे प्रामाण्यादप्रच्युतिभृति व्याप्तिमृपात्वबोधनमप्य. सम्बद्धं घोद्धव्यम् । सर्वत्र च व्याप्तिग्राहिणः प्रामाण्यक्षये धूमादग्निरपि नानुमातव्यः, अन्यस्य व्याप्तिग्राहिणोऽभावात् । किमिदानी शरणमीश्वरानुमानस्य भविष्यति ? स्वेच्छया च नियते विषये व्याप्तिविहिती प्रमाणं वराकमुदासीनमिति न कश्चित् हेतुरहेतुर्वा तत्त्वतः, धूमेऽपि स्वेच्छया व्याप्तिखण्डनप्रसङ्गात् । नियतविपयत्वं तु व्यभिचारगोचरस्यापि प्रत्यक्षस्य कथम् , यावता यथा नियतजातिप्रवृत्तं व्याप्तिग्राहि सर्पविषयमिष्टम् , तथा व्यभिचारगोचरमपि सर्वविषयमेवान्यूनानतिरिक्तशक्तित्वाद् उभयोः? तदेकविषय एव व्याप्तिग्रहो व्यभिचारवेदनं चेति किमधुना साधनमसाधनं वा स्यात् ? भवतु वा भवदुपरोधाद् बाधयोधिनः प्रमाणस्य नियतविपयत्वम् । वथापि न खलु सकृदेव व्यभिचारवतां वाधबोधः, किं तु क्रमेण । तदा च व्यभि- चारिणामपि व्यभिचारदर्शनमाहत्य नास्तीति धूमस्य ततो विशेषाभावात् पुनरहेतु- हेतुत्वं वान्यस्यापि। न च सर्वस्यान्यस्य व्यभिचारदर्शनघूमे व्याप्तिविश्वास इति वाच्यम् । एवं हि पुरस्ताद् धूमे व्याप्तिग्रहणानन्तरमेव पर्वतनितम्वे धूमाद् दहनानुमानं न शार्दूलादिति न स्यात् , व्यभिचारदर्शनविलम्बापेक्षणात् । अशक्यं चैतदन्यत्र व्यभिचारदर्शनरभि.

२४८ ज्ञानश्रीमिननियन्धावली मते व्याप्तिविश्राम इति । व्यभिचारविपयाणामप्यनन्तत्वाद् देशादिविप्रकर्पयतां गोचरीकरणकालापेक्षया पुरुपायुपस्य कनीयस्त्वात् । तस्माद् व्यभिचारदर्शनवन्नियत. विपय एव व्याप्तिग्रहो निरपवादः, शुद्धकाध्यवसायस्य विभागेन प्रवृत्तेः। अतएव च स्वाभाविकविफल्पस्यैव कार्यकारणभावमहणेऽधिकारी नोपाधिकस्य । अस्ति हि शुद्धविपयजनितालोचनाशानमात्रापेक्षो यालतिर्यक्साधारणो विकल्पः। स शुद्धः स्वाभाविक इति चोच्यते, यवशात् पशवोऽपि सुत्पिपासाप्र- शमादिसाधनानि तत्रैव समर्थान्यवधारयन्तः पुनस्तदन्वितया तथैव ततस्तत्र प्रवर्तन्ते, निवर्तन्ते वानन्वितया । अस्ति च सङ्केतस्मरणसचिवालोचनाज्ञानजनितो [विकल्प], यथा दीपात् कज्जलमालोकयतो नीलमिदं रखनाशुपयोगीत्येवं विकल्पः पूर्वदृष्टार्थ- क्रियास्मरणसहायानुभवभावितरतादृगौपाधिक उच्यते । न च तदा नीलविकल्प इत्येव प्रदीपादखिलं नीलमुत्पद्यत इति प्रेक्षः कश्चिनिश्चिनोति । किं तु यदेव फन्नलाव- लोकनमात्रानुरूपविकल्पपुरस्कृतं [27a] वस्तु फजलशब्दसङ्केतयोग्यं जातियोगात् स्वरूपविशेपाद् वा तदेव प्रदीपकार्य व्यभिचारालम्बने चोक्तम् । एवं धूमेऽपि धवलमिदं वस्तु वहेर्जायत इति सङ्केतानुसारी विकल्प श्रीपाधिक एवाक्षिपति कार्यत्वेन तुहिनादिकम् । शुद्धे तु विकल्पे धूमजातिरेव परिस्फुरतीति तत एव तुहिनादेाप्तौ निरासो न व्यभिचारालम्बनं साध्विति बोद्धव्यम् । तद्वत् कार्य- विकल्पोऽपि सर्वत्र औपाधिक एव | अपेक्षितपरव्यापारो हि स्वोत्पत्तावन्धः। कार्य- मिति सङ्केत्तस्मरणसहायादिन्द्रियज्ञानादुत्पत्तिरिति न हेतुफलभावव्यवहारस्याङ्गम् । ततो यद्यपि पुरुपात् घटोदयदर्शने घटोऽयमस्मादिति विकल्पवत् कार्यमिदमस्मादित्यपि सुलभो विकल्पः, तथापि स्वाभाविकत्वाभावान्न तत्पुररकृतस्वरूपस्य तत्कार्यत्वव्यवस्था। नैसर्गिकविकल्पविषयीकृतस्य तु भवतु । ननु शुद्धावसायगोचरेऽपि विकल्पः सङ्केतरमृतिजनितो दृश्यतेऽयं घटः पौरुषेय इति नामोल्लेखात् । ततः सोऽप्यौपाधिकः प्राप्तः। न, तन्मात्रविकल्पने स्मरणस्य अप्रयोजकत्वात् , वाचकांशोल्लेख एव तस्य सामर्थ्यात् । यद्यपि च वाच्यवाचका- कारोत्कलिताखण्डविकल्पोदयः स्मरणसाहायकेन, तथाप्यपोद्धारद्वारेण तन्मात्रे तद्- व्यापार उच्यते, मृन्मयत्वमात्रे कुलालस्येव । जात्यन्तरसमवायिकार्यत्वधवलतादि- धर्मकल्पनं तु सङ्कतसम्बन्धग्रहणादिप्राचीनव्यापारस्मरणमन्तरेण शुद्धाध्यवसायम्य ईश्वरवादाधिकारे संक्षेपदूपण २४६ तमानजात्युल्लेखेनैव कृतार्थत्वाद् बालकादिवत् , अतस्तन्मानविपर्यव प्रत्यक्षकता 'व्याप्तिरित्यनवद्यम् । तस्माद् व्याप्तिग्रहः प्रत्यक्षकृतो व्यभिचारप्रत्ययो वा भिन्नविषय एवेति सिद्धम् । एवं तर्हि व्यभिचारदर्शनेन साधारणनेकान्तव्यवस्था दुःस्थेति चेत् ? 'एव- मेतद् यदि घुद्धिपाटवनियमः सर्वेपाम् । मन्दबुद्धिस्तु सादृश्यादिना जातिविशेष- प्रवृत्तेऽपि प्रत्यक्षे जात्यन्तरेणकीकृत्य व्याप्तिमहाभिमानादनुमानमाविष्ठमानः पटुना परेण व्यभिचारमादर्य व्याप्तिदुर्गमापाद्यते । अतः साधारणानेकान्तव्यवस्था । यथा धूमे प्रवृत्तेऽपि प्रत्यक्षे व्याप्तिग्राहिण्युच्छलदहलरूपमनलव्याप्तिमनुस्मरन् मारुतो. मृतधूलिपटलादनलमनुमापयन् वाप्पोदयेन प्रसिद्धोपर्बुधबँधुर्येण व्यभिचारमादर्श्य वार्यते, ततोऽपि कारणात् जातिविशेषविपयैव व्याप्तिः प्रत्यक्षेण गृह्यत इति सिद्धम् । यदि हि धूमैकजाविप्रतिवद्धप्रतिवन्धवोधमध्यक्षम् , तदा सादृश्यापेक्षोऽन्यत्र तद्रूपारोपः, सदृशान्तरव्यभिचारेण च वारणं युक्तम्। यदा तु कार्यजातौ सर्वत्र व्याप्तिग्रहः, तदा किं सादृश्यापेक्षयेति ? यदि तर्हि जातिविशेषप्रतिबद्ध एवाध्यक्षेण प्रतिवन्धवोधः कथमत्यन्तविजातीयोऽपि घटकुटकुड्यादयः साधारणरागयोगिनो [27b] हरिद्रादिद्रव्यसंस्कारमनुमापयन्ति ? कथं वा कुठारादि च्छेदक्रियायां दृष्ट- व्यापार करणमत्यन्तविजातीयापि बुद्धिः क्रियात्वेनानुमापयति ? एवमत्यन्तविजातीया अपि कैलासकुलिशादयः साधारणकार्यत्वादिधर्मकाः पुरुषमनुमापयिष्यन्तीति चेत् ? नैवम् , व्याप्यस्य गमकत्वात् , तदपेक्षयैव सजातीय- विजातीयतायाश्चिन्त्यत्वात् । व्याप्यं च निवर्त्यविकार्यकर्मापेक्षया द्विविधं धर्मिरूपं धर्मरूपं च । तत्र सर्वथापूर्वोत्पत्तौ धर्मिणो व्याप्तिरुच्यते, धूमादिवत् । तदा च धूमान्तरमेव सजातीयम् , विजातीयमन्यद् वस्तु । यदा तु पूर्वस्थितस्यैव धर्मान्तरो- त्पत्तिव्यवसायः, तदा धर्मव्याप्तिरुच्यते, पयसि औष्ण्यादिवत् , तदा च औष्ण्यान्तर- मेव सजातीयो धर्मः, नाधुना धर्मिजातेरपेक्षा । एवं रागोऽपि घटकुटादिद्रव्यवैजात्यमवमत्य स्वयं स्वजातीयकार्यापेक्षयैव रागद्रव्यसंस्कारस्य गमकः । अतएव तद्विशेपे क्वचित् कुकुमस्य सम्पर्कः, कचित् हरिद्रा- देरनुमीयते । न चैवं पूर्वस्थिते भूधराम्भोधरादौ .कार्यत्वादिमात्रनिर्वतकः पुरुप इष्टः, किं तु कुम्भादिवदपूर्वकोत्पादक एव । तदा च धूमे धवलतादिवत् कार्यतादयः २५० शानशामित्रनिवन्धावली सन्तोऽपि जात्यन्तरसमवायिनो धर्मा व्याप्तहि वादकिश्चित्करा एव । तस्माद् धर्मिवस्तुव्याप्तिमहो न धर्ममात्रप्रत्यासत्तिमनुरुध्यते । नापि धर्मव्याप्तधर्मिणः स- जातीयताम् । शुद्वैकविमर्शापेक्षया च सजातीयेतरव्यवस्थानमुक्तम् । नातो रागवद्धर्मि- वैजात्येऽपि कार्यत्वादीनां गमकत्वम् । अन्यथा पाण्डुद्रव्यादपि हव्याशनानुमान- प्रसङ्गो दुष्परिहरः, व्यभिचारोत्तरस्य दूपितत्वात् । इन्द्रिये त्वेवमनुमानम् । यदन्यकारणसन्निधौ कादाचित्कम् , तत् कारणान्तरा- पेक्षम् , यथा पाथःपृथ्वीसन्निधाषट्कुरः, विपयमनरकारालोकसन्निधौ प फादाचित्की बुद्धिरिति! स्वभावहेतुः । अनपेक्षत्वे विपक्षे कादाचित्कं विरोधादनवस्थायीति घाधकात् व्याप्तिसिद्धिः। यत् तदन्यदपेक्ष्यं तदिन्द्रियमिति व्यवस्था, ततो न क्रिया- त्वेन करणानुमान, नापि प्रत्यदं व्याप्तिप्राहि । अवश्यं च स्वाभाविकविकल्पामुखी- कृतजातिभेदपुरस्कारेणेव सामान्यग्रहणमेपितव्यमध्यक्षस्य, अन्यथा यदा प्रत्यक्षेण व्याप्तिमेकामुपदर्यायं घट इति सङ्केतः क्रियते, तदा किमसौ कार्यत्वादिधर्मयोगि विश्वमाविशति ? व्यभिचारदर्शनेन च नियतविपयतामुपनीयते ? उपदेष्टैव वा सर्वान्य- जाति निधन विपयनियमे निष्ठापयति ? अथ सामान्यविपय एव नासौ समयः ? एवं वाचकजातिभेदेऽपि द्रष्टव्यम् । कार्यशब्दस्तु प्रत्यक्षमनपेक्ष्य विकल्पमात्र- गोचरिते परापेक्षोदयमाने निवेशित इति न विशेपवृत्तिः । यदि तु सोऽपि प्रत्यक्ष- वर्तिन्ययं कार्य [28a] इति निवेश्येत, सोऽपि तत्पर्यायान्तरवन्नियतवृत्तिरेव स्यात् । तस्मात् कायजातिविशेपविषयीकरणमेव निसर्गः प्रत्यक्षस्य ! यदि च कार्यजातिभेदे प्रवृत्तमपि प्रत्यक्ष कार्यमात्रमधिष्ठानीकरोति, कारणे तर्हि प्रवर्तमानं कारणमात्रमेय व्यापकमवधारयतु, कस्मादुपादानादिवेदनविशिष्टमवलम्बते ? ततो यदि न भवभि- प्रायानुरोधोऽध्यक्षस्योभयत्र सामान्यावलम्विना विशेषावलम्बिना वा भवितव्यमनेन, सामान्यालम्बने कार्यात करणानुमानमिति का वार्तेश्वरसिद्धः? विशेपावलम्बने च कार्यमात्रव्याप्तेरसिरिति । तस्मादनुभवाद् युक्तश्च विशिष्टामेव कार्यजातिं हेतुविशेष- व्यातामुपदशयति प्रत्यक्षमिति । प्रयोगः। यद् यत् कायकारणभावग्राहि प्रत्यक्षम्, तद् विशिष्टजातिप्रति- नियतव्यापारम् , यथामिधूमयोः । तथा चेदं बुद्धिमता कार्यस्य व्याप्तिसाधनमिति स्व- भावहेतुः। नास्यान्यथाव्यापाराशङ्कयानेकान्तः, कारणानुपलब्धियाधितत्वात् । कारण- भेदो हि कार्यभेदस्य कारणम् , अन्यथा सर्वस्याहेतुकत्वप्रसङ्गात् । न चास्य कारण- . ईश्वरवादाधिकारे संक्षेपदूपणम् २५१ भेदोऽस्ति, विपयेन्द्रियालोकादिलक्षणसमानसामग्रीप्रभवत्वादिति । दृष्टान्ते, साध्य- शून्यताशङ्कायां च यद् यत् प्रत्यक्षम् ,, तत् तद् विशिष्टजात्यैव सामान्यावलम्बनम् , यथा व्यभिचारग्राहि प्रत्यक्षम् , प्रत्यक्षं च व्याप्तिमाहीति स्वभाव एव । स एवानेकान्त- परिहारः। बुद्धिमत्कार्ययोरपि व्याप्तिमाहिणि धर्मिण्ययमेव वा प्रयोगः । अथवोभय- त्रापि यद् यत् सम्बन्धग्राहि प्रत्यक्षं तद् विशिष्टजात्यैव, यथा वाच्यवाचकयोः, सम्बन्धमाहि च प्रत्यक्ष कार्यकारणयोरपि पूर्ववत् । तदयं यदि तत्त्वतः कृत्स्नोऽपि कार्यमामः प्रयत्नवन्नान्तरीयकः, तथापि कार्यजातीनामत्यन्तविलक्षणानामानन्त्यात् । प्रविजातिभेदं च व्याप्तिग्रहणापेक्षणात् , यावजातिकं कार्य पुरुपपूर्वकं परिच्छिन्नम् , तावत एव तदनुमानमाञ्जसमिति युक्तमुक्तम् , सिद्धं यागित्यादि। . तथा च वहेरेव धूमभस्माङ्गारपाकपारदोत्सारणवीक्षणक्षतिप्रभृतिषु कार्येषु पत्र यत्रैव प्रतिवन्धसाधकमध्य प्रवृत्तम् , तत एव तदनुमानम् , नान्यस्मात् । एवं देवकुलकलसप्रासादस्यन्दनदुफूलादिपु वस्तुवृत्त्या पौरुपेयेष्वपि यज्जातीयेप्वेव पुरुष- क्रियोपलब्धिरासीत् , तजातिकादेव कार्यात् तदनुमानमनुमन्यामहे । धाराधरधरा धरादिजातो पुनरतव्यापारानवधारणात् कानुमानवार्ता, जातिवैजात्यस्यात्यन्तिकस्य सम्भवेन व्याप्तरग्रहात् ? गृहीतव्याप्तेश्च कार्यस्यादर्शनात् ॥ क्रीडापर्वतकादिनिर्मितिदृशां शैलादिपु ज्ञानुमा नापि न्यायसहा स्खलद्गति यतस्तन्नाममात्रं समम् । किं चानेकसमानमानवकृताः सिध्यन्ति चेदीशिनः का वार्ता फलसाम्यसंविदि कुतो हेतोविशेषस्थितिः ।। [28b] इति घन्तरश्लोकः ।। कीदृशी पुनः कार्यजातिः प्रयत्नवता व्याप्तेत्याशङ्कय तस्या अप्यानन्त्यात् संक्षेपार्थमुच्यते, यदृष्टेरर्थक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धिर्भवतीति । तत्र च कृतबुद्धिरिति न साधनबुद्धिः, नाप्युपादानाद्यभिज्ञलक्षणप्रकृतसाध्यबुद्धिः, किं तु कुविन्दादिस्वभाव- साध्यबुद्धिः । तदभावाच न सानाद्भवदीयहेत्वसिद्धिः प्रकृतसाध्यसिद्धिर्वा विवक्षिता, किं तु प्रात्यन्तिकचजात्यप्रदर्शनमेतत् । तद्द्वारेण च हेतोरसिद्धिरव्याप्तिर्वाभिमतैव।

२५२ ज्ञानश्रोमित्रनियन्यावलो तथा हि शून्यनगरपरिदृष्टदेवकुलादी कुलालादि[सम]शिल्पिबुद्धिराविरस्ति, न मलयमकरालयादी । तस्याः शिल्पियुद्धर्भावाभावी न जातिभेदमात्यन्तिकमन्तरेण इत्यभिप्रायः। व्याप्तेरग्रहणे स्मरणसंस्कारभ्रंशे वा देवकुलादावपि न स्यादियं समान- शिल्पिबुद्धिः । ततो यथा धूमादग्निबुद्धिर्भवन्ती गर्दभादभवन्ती धूमाद् गर्दभस्य नियतं जातिभेदमापादयति,'तथेयमपि परिनिश्चितपीरुपेयमावेभ्यो भावेभ्यः फेलासकुलिशा- दीनाम् । कथं पुनरनुमानाभाव एव प्रत्येतव्य इति चेत् , कुम्भकारादम्भोददम्भोलि- प्रभृतिसम्भव इति स्वप्नेऽपि शताविरहात् । अन्यथा कुविन्दपादमर्दनादनावृष्टिकष्टम् आविशेत् न लोकः, परचक्राकान्तिकातरो वा तितिधरजलधिव्यवधिमभिलपस्तत एव निर्वृत्तिमासादयेत् । कुविन्दस्थानीयस्तत्रापरोऽपेक्ष्यत एवेति चेत्-न, समाने कार्यजन्मनि विजातीयकारणगवेपणानुपपत्तेः, कुविन्देनैव साध्यसिद्धेः। न हि पटान्तरे अपि कुविन्दादपरस्यापेक्षा। अस्ति च वस्त्रविशेपे विशिष्टशिल्पिनोऽपेक्षेति चेत् ? अस्ति, यावदेव तु वस्त्रान्तरेणैकजातिपरामर्शो दृढः, अत एव कुविन्दस्यैव शिल्पिनः कल्पनम् । तद्वि- मर्शाभावे पौरुषेयताया एव सन्देहः। मेरुमन्दरादयस्तु न केनचित् पौरुपेयेणेक- प्रत्यवमर्शभाजः। तदेपामध्यक्षसिद्धमत्यन्तवैजात्यं शाठ्यादपगुवानः समानशिल्प्यनु- मानविरहेण स्वीकार्यते । सिद्धे च जातिभेदे यादृक् कार्य कुम्भादि पुरुपप्रतिवद्धं सिद्धम् , न तादृग्गर्भार्भकादि । यादृक् चेदं न तादृक् पुरुषव्याप्तमिति सिद्धा असिद्धिः अव्याप्तिश्च द्वयोः। एवं च स्थिते प्रकृतसाध्यबुद्धधजननद्वाराणि दूपणानि दूरम् अपास्तानि ।। न हि वयं प्रकृतसाध्यबुद्धरभावात् कार्यत्वादिहेतोरसिद्धिं ब्रूमः। किं तहि ? मन्दरादौ कुविन्दसमशिल्पिवुद्धेरभावादम्बरादिसजातीयकार्यत्वासिद्धिम् । प्रकृतसाध्यबुद्धिवैधुर्यमिति न कश्चिद् दोपः। कुविन्दसाध्यापेक्षया च व्याप्तिग्रहण- स्मरणसंस्कारभ्रंश एवेष्ट इति न भूपणविकल्पावकाशः। कृतकत्वमात्रप्रतीतिस्तु न विवक्षितैव । अभ्रष्टस्मरणानां तावद् भवत्येप पुरुपकृतबुद्धिः क्षित्यादिष्विति तु दूरमपकृष्टम् । वौद्वकृतस्य हि [29a] कृतवुद्धिनिषेधस्यासिद्धिः प्रस्तुता अभिधातुम् । न च सा शक्या, कृत चुद्विशब्देन शिल्पिबुद्धरस्य विवक्षितत्वात् । पुरुषकृतबुद्धिभावविभावनं ततच ईश्वरवादाधिकारे संक्षेपदूपणम् २५३ . पुनरनुपयोगि । प्रतोत एव तस्मिन् दूपणचिन्तेयम् । तत्राप्यभ्रष्टस्मरणानामित्यसनवम् , अत्यन्तवैजात्यसिद्धः सिन्ध्वादेरन्यतो न व्याप्तिप्रतीतेः, स्मरणसंस्कारभ्रंशस्य परि- हर्तुमशक्यत्वात् । अत एव जगत् फेनचित् सृष्टमिति प्रलापमाने क आश्वासः ? प्रकृतसाध्यबुद्धयासिद्धिचोदनपरिहारादेव च वेदेप्वपीत्यादि प्रत्यादिष्टम् । यदि तु पौरुपेयवाक्यादेरत्यन्तं वेदस्य वैजात्यमुपदर्शयेत् मीमांसकः, तत् किं समयमात्रेण पराजेतव्यः ? न तु तयोः स्वरूपद्वारकः शक्तिद्वारको वा कश्चिद् विशेषोऽस्ति । तथा च तत् द्वयमगृहीतसंकेतस्य पुरः पठित्वा प्रतीहिं कस्य कीदृशं विशेष व्याकुर्वांत श्रोता, किं न वा पश्यसि गरुडादिमन्त्रकृतं विपापाकरणादि ? तदेवदायातम्, एकः कार्यविशेषमेव कलयन हेतोविशिष्टं निजं लक्ष्यानेरिव कार्यमात्रममुना व्याप्तं समुत्पश्यति । तज्जातीयकमेव कार्यमपरो नावैति तद्धेतुकं हन्त ध्वान्तविशेष एप विदुपामध्यक्षवस्तुन्यपि ।। सस्मात्, यद् वाचः पुरुपान्वयव्यतिरिचोस्तद्भावभाजः स्थिता नान्यस्माद् वचसश्च वैदिकगिरां भेदोऽस्ति शक्यात्मनोः। तुल्यातीन्द्रियसूचना च नियतं नैकन चाश्वासनं वेदस्तेन न पौरुपेयपदवीमप्राप्य विश्राम्यति ।। यदि तत् , का कथा विचारगोचरातीतात्यन्तिकजातिभेदेषु कुम्मादम्भोद- दम्भोलिप्रभृतिषु तजातिनियतप्रतीतेः पौरुपेयतायाः ? यदप्यनित्यतासाधनायोपा- लब्धम् , तदपि न्यायवाह्यम् । प्रत्यक्षेण प्रतिबन्धवोधाधिकारे हि तारशी सजातीये. तरत्वमीमांसा । अनित्यत्वे कृतकत्वमात्रस्य विपर्ययवाधकप्रमाणादनुमानस्वभावात् प्रतिबन्धसिद्धिरिति न तत्र जातिविशेषानुरोधः। जातिविशेषानवच्छिन्न तु कृतकमात्रे व्याप्तिसाधनसमर्थमसमर्थ वा तत् प्रमाणमिति चिन्तनोयम् । शक्तौ न दोपस्पर्शः। अत एव तत्र घटशब्दभेदेन भेदोद्भावनं दृष्टान्तदान्तिकवैधाभिधानमिति न युक्तम् । यतो धर्मिरूपादाकृष्टधर्मद्वयस्य व्याप्तिव्यवस्थापनाद् धर्मवरत्वेव धर्मीति सदाभिधानस्य धर्मिमात्रभेद एवार्थः । .

ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलौ तथा इहापि तर्हि कार्येषु धर्मिपु पौरुषेयत्वं साध्यं कार्यत्वमात्रं हेतुरिति न विशेषः कश्चिदिति चेत् ? उच्यते, कार्यत्वमात्रं हेतुरिति कोऽस्य भापितस्यार्थः ? किं तावन्मुख्य- तया धर्ममात्रे कारणस्य कुट्कुमादेरेव रागे व्यापारादेवमुच्यते ? उतस्वित् कान्येन कार्ये व्याप्तिसिद्धेः, धूमत्वमानं हेतुरितिवत् ? यथा कृत्रनो धूमः साध्यव्याप्तः, यावत् कार्य तत् कृत्स्नं पुरुपव्यापारजन्मकमिति निश्चयात् । तदेतदुभयमपि निरस्तम् । कृतकत्वमात्रमनित्यत्वव्याप्तमिति तु कायपर एव भावनिर्देशः, यावत् कृतकं तत् सर्वमनित्यमित्ययमेवार्थः । [29b] अत्रार्थे प्रमाणवले मिलिते सिद्धे च ध्वनेः कृत- फत्वे घट एव कृतकोऽनित्यो दृष्टः कथं शब्दः स्यादिति निरवकाशमेवेत्ययमेवार्थो धर्मिमात्रभेदोऽयमित्यनया रीत्या प्रकाश्यते । यथा हि स्वभावहेत्वधिकारप्रस्तावात् साध्यसाधनधौं विकल्पारूढरूपापेक्षया भिन्नौ व्यवस्थापितौ तथा धर्म्यपि शब्दादिः, अन्यस्य तद्धर्मणोऽभावात् । न चान्यत्र धर्मिणि कृतकवस्तुना अनित्यवस्तुसाधने ध्वनेरनित्यतासिद्धिः। तस्य च धर्मिणो घट- शब्दभावेन भेदमापादयन् दूपणमभिधाय निगृह्यते धर्मिमात्रभेदद्वारेण । प्रस्तुते तु कार्यहेत्वभिमानाद् धूमस्थानीयः कार्यराशिः साध्यश्च भिन्नोऽग्निवत् पुरुपः। केवलं नाग्निवत् तद्देशकाल एव । किं तु जन्मदेशकाले सन्निहितो निश्चयः, भस्मकुम्भाभ्याम् इवानलकुलालौ । ततो यथा कुलालपूर्वोऽयं घटो घटत्वादित्युपन्यासेऽप्युत्पत्तिकाल- देशसन्निहितव्यापारः कुलालो निश्चीयते, घटश्च हेतुर्वस्तुतः, तथा पुरुपेऽपि साध्ये वस्त्वेव हेतुर्न कार्यत्वधर्मः, तथा सति पुरुपव्याप्तात् कार्याद विलक्षणं क्षोणीधरादि- कार्यमिति वदता साधनसदृश्यमुद्भावितम् , न धर्मिवैसदृश्यम् । तदा हि तदुदयदेश- कालमेव धर्मि, न च कलसादिकालदेशात् कैलासादिकालदेशवैसदृश्यं कश्चिद् वक्तु- मुपकान्तो येन धर्मिवैसदृश्योद्भावनं भवेत् । तस्माद् दहनरूपमात्राद् दहनानुमानवत् साधनवैसदृश्योद्भावनमेतदसिद्धिम् अन्याप्तिं वा दर्शयितुं धर्मिण इति तु विप्लवः परेपाम् । अयमेवार्थो यादक कार्यत्वं देवकुलादी पुरुषव्याप्तं प्रतीतम् , न ताग युगन्धरादावित्यनया दिशोपदिश्यते । यजातोयं देवकुलादि पुरुपव्याप्तं न तज्जातीयं युगन्धरादीत्यर्थः । अत्यन्तवैजात्याच फार्यशब्दमात्रसाम्यमुच्यते न पुनरकार्यव्यावृत्तेः कचित् न्यूनभाषः। व्याप्ती तु कार्य- त्यादरनन्तर्भायं घूमः । अतएव तन्मात्रेण साम्यं नोपयोगि, मूर्तत्वादिनेव दहना- नुमाने।

ईश्वरवादाधिकारे संक्षेपदूपणम् मञ्जर्यास्तु पर्यनुयोगोऽस्थानपतितः। घटादिजातिरेव पुरुपव्याप्ता सिद्धति वदतान्यत्र संशयमात्रस्य विवक्षितत्वात् । कुलालादिमनुष्यकृतयुद्धिश्च कृतवुद्धिरुक्ता। तदभावश्च जातिभेदे उत्तरीकृतः। स चोभयसिद्धतया न विसर्जनान्यवकाशयति । न चात्यन्तिकजातिभेदमन्तरेणोपपद्यत इति निवेदितम् । एवं वाचस्पतेरपि विशेषगवेपणं कृतवुद्धिवैधुर्यस्याभिधेयप्रयोजनयोरपरिज्ञान- प्रयुक्तमिति वेदितव्यम् । यदि हि कृतबुद्धिर्नास्तीति प्रकृतसाध्यबुद्धिर्नास्तीति विवक्षि- तम् , तदा प्रतोतिकलहेऽमुस्मिन् कुतो विशेपादन्यत्र सा भवति पर्वतादौ तदभावान्नेति चिन्त्यते । यदा तु वुद्धिर्नास्तीसि [30a] समानशिल्पिकृत्युद्धिर्नास्तीत्यभिधेयम् , तत्र च न विवादः । प्रयोजनं च कुम्भादिभ्योऽम्भोधरादेरत्यन्तजात्यख्यापनम् । तदप्यशक्यपरिहारम् । ततो गृहीतव्याप्तिकेभ्योऽत्यन्तविलक्षणात् कथं प्रकृतसाध्य- बुद्धिरित्यभिप्रेतम् ? तदा पूवत एव सकलमेवंविधम् । उत्पत्तिमन्मात्रे च व्याप्ति- निरसनात् हन्तोत्पत्तिमदित्याद्युत्तरं कालदण्डखण्डितमेव । तेन घटे दृष्टव्याप्तिकस्य घटसजातीयमेव बुद्धिमत्पूर्वकम् । यदा तु प्रासादादावपि व्याप्तिग्रहरतदा तनातेरपि तत्पूर्वकत्वसिद्धिरित्यप्युक्तम् । यचा[थ] यज्जातीयमित्याशङ्कय, किं कार्यजातीयम् ? तथा न दृष्टमित्युत्तरम् । तदपि स्वाभाविकविकल्पावभासिनः सामान्यस्य प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहणयोग्यतासमर्थ- नात् कर्थितम् । तस्माद् यदपि औपाधिकविकल्पप्रतिभासिनापि रूपेण तज्जातीय- व्यवहारो दुष्परिहरः, व्याप्तिग्रहणे तु प्रत्यक्षेण प्रतिक्षिप्तत्वान्महान् विशेष इति । अत एव वित्तोकविकल्पा अपि न किश्चित् । तथा हि, यद्यस्मदभिप्रायप्रश्नः, तदा विशिष्टैव कार्यजातिदेवकुलकलसादिलक्षणा बुद्धिमद्वयाप्ता यदृष्टेहि परोक्षक्रिय- स्याप्यनुभूतसजातीयशिल्प्यनुमानम् , सा न सिद्धा सिन्धुभूधरादौ । कार्यत्वमानं तु न व्याप्तीमत्युचैस्तरां तन्वन्त एवास्महे । तत्र किमेभिर्विकल्पैरिति चिन्तय । यद्विशेषाद् विशिष्टा कार्यजातिः स विशेषः किमनिरूपितरूप एवेत्यपि पापीयः, प्रत्यक्षसिद्धानां कार्यजातीनां परस्परवैसदृश्यस्यापह्नोतुमशक्यत्वात् । व्याप्तिस्तु विशिष्टायां जाती भवतु कार्यमाने येत्यत्र परमापाततो विमन्तुमर्हति । कथमन्यथा स्वयमपि वस्तुत्व. स्यामिकार्यत्वासंजननं व्यभिचारमालम्च्य परिहृतम् ? व्यभिचारबुद्धीनां नियतजाति- विपयत्वे विवादाभावादित्याविर्भावितमेव । तस्मादाकारार्थक्रियासामर्थ्यादिवेदनात् ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली चित्राकारे जगति नियतमीश्वरप्रसादादेवालौकिकमेकाकारमालोकितमस्येत्युपेक्ष्यैव 'ज्यायसी। . यदपि प्राचीनमुपादानोदाहरणमस्य कार्यमाने व्याप्तिसमीहया, तदपि नौप- यिकम् , तत्रापि प्रत्यक्षव्यापारस्याशक्यसाधनत्वात् , नैसर्गिकविकल्पविषयत्वात् , उपादानस्य दृश्यादृश्यस्वभावत्वाच्च । तत् किमिदानीमुपादानेन कार्यराशेाप्तिरेव 'नास्ति ? आहोस्वित् प्रमाणान्तरगम्या भवत्विति चेत् ? उभयत्र संशयः, सतोऽपि व्यभिचारस्य विपर्ययवाधकानुमानस्य वानुल्लेखसंभवादिदानीमेकान्तहेतोरभावात् । ‘तदयं सोपादानं सर्वोत्पत्तिरिति सर्वतन्त्रसिद्धान्तोऽविरोधादनुवृत्तः, यावच्च कार्यम, आलोकयामस्तावदुपादानवदेवेत्यविगानेन व्यवहारोऽपि । न च कार्यपर्यन्तबोधः पृथग्जनस्येति तनीयसापि विपरीतांशेन संशयो दुर्वारः । बुद्धश्च बुद्धिरुपादानं निश्चिता इति विज्ञानस्य विज्ञाना[न्या]नुपादानाच सिध्यतीति न विरुध्यते, ततो यदि सिद्धान्ता- दपि [30b] तद्व्याप्तिव्यवसायो न काचित् क्षतिः । प्रत्यक्षात् तु मा भूत् , केवलमत्र पक्षेऽचेतनोपादानत्वहेतुरेकदेशसिद्धः शङ्कयतेति व्यवस्था । सा चायातैव, किं क्रिय ताम् ? विपर्ययबाधकप्रमाणलाभे तु सापि न स्यात् । केवलं प्रत्यक्षेण कृत्स्नकार्य व्याप्तिवादेऽनुदाहरणमेवेदम् । अतः प्रत्यक्षस्य जातिविशेपे व्यापारनियमप्रसाधनाद् विशेपहेत्वभावादित्याद्यपि ध्वस्तम् ।। यत्पुनरपरस्य' विपर्ययबाधकप्रमाणोपन्यासपौरुपम् , तत्रापि प्रथमद्वितयं तावद् वाधकं धूमस्येव सिद्धायामेव तदुत्पत्तौ तत्साधकप्रत्यक्षानुपलम्भस्य विशिष्ट- जात्यधिकारेण प्रवृत्तिसाधनाद् विशिष्टमेव घटादिकार्य प्रति शक्यम् । एवं च यदि धुद्धिमन्तमन्तरेण जायेत सकृदपि ततो न भवेत् , अनियतहेतुत्वे वाहेतुत्वमिति न फार्यमानं प्रति, तस्य पुरुपादुत्पत्तिप्रसाधनाभावात् । ततश्च तत् कार्य यत् पुरुपपूर्वम् इत्यपि निरवकाशम् ॥ नापि कार्याविरामप्रसङ्गसङ्गतिः, स्वकारणायचसन्निधेरदृष्टपरिणामसहकारिणः फारणावस्थाविशेपस्य सवतमभावेऽपि कार्याणां कादाचित्कतोपपत्तेः, यदपेक्षया नित्य- शक्तरपि ईश्वरस्य शश्वन करण[त्वम् । एकावस्थानियमे हि कारणान्तराणां प्रवृत्ति- निवृत्तिसाधनीच्या प्रायेंत । स च नास्ति, योजस्योच्छूनतरतमादिभाववत् परिणाम- 1. शवानन्दस्येति प्रान्तलेसः।

२५७ . " ईश्वरवादाधिकारे संतेपदूपणम् परम्परापरिचयस्य तेपामपसोतुमशक्यत्वात् । अस्तु वा एकावस्थानियम ईश्वरस्य इच्छाया अपि नित्यत्वात् तदवस्थः कार्याविरामः, अनित्ये तु यदपेक्षोऽस्याः कदाचिद् भावः, तदपेक्षया कार्यमानस्य यदि स्यात् कोहशो दोपः ? कुम्भादिकार्यममेऽपि तर्हि किं पुरुपेच्छया, यदपेक्षोऽस्याः क्रमः, तदपेन एव कुम्भादेरप्यस्तीति वक्तुं शक्तः ? तद्युक्तम् , प्रमाणेन दृष्टसामर्थ्यरय हेतोरपोहितुमशक्यत्वात् । प्रस्तुते तु प्रमाणा- भाषात् कार्यकादाचित्कतामात्रमाश्रितं तदन्यथाप्युपपत्स्यत इति कुतः पुरुपापत्ति- नियमः कार्यस्य ? अथ कुम्भादेः कदाचिद्भावः पुरुपाधीनो दृष्ट इति कार्यान्तरस्यापि तथेति चेत् १ एवं तहिं तदेव दर्शनादर्शनमात्रं व्याप्तिसाधनमायातम् , किमन विपर्ययचाधको- पन्यासशौटीर्येणेति तृतीयमपि निरस्तम् ।। यचोच्यते, कारणसन्निर्धाधनाधीनो निश्चित इति, तत्रापि तथा दर्शनमात्रा- श्रये एतदेव वाच्यम् । विपर्ययवाधकं च न किञ्चिदुक्तम् । प्रत्यक्षानुपलम्भशरणीकरणे च वावोपघावादिमिलज्जम्बालयीजादिसामग्रथा अनैकान्तिकत्वादि सर्वमाक्षेपपरिहार- समेतं कार्यवद्वगन्तव्यं सामग्रीविशेष एव व्याप्तियोग्य इत्येतत्पर्यन्तम् । तन्न कारण- सामग्रयाः पुरुपेण व्याप्तिसिद्धिः, यतो विपक्षे व्यापकानुपलम्भादसम्भव इति चतुर्थ- मपि कर्थितम् ।। तावतैव वाचस्पतेरपि [31] हृदयशून्यः प्रलापोऽपहस्तितः। यथा हि वि- ततानां तावदजननवीजमुक्तमवस्थाविरोपाभावो नाम । यद्यपि दण्डचक्रादीनां पुरुषा- देव मिलनमुपलब्धं तत्प्रयत्नसचिवानां च कार्यारम्भः, तथापि सर्वत्र सर्वदा वा तथैवेति नियमयितुः प्रमाणस्याभावात् कार्योत्पादव्यापकस्यापि कारणसमवधानस्य बुद्धिमदधीनत्वेन व्याप्तथसिद्धेस्तदवस्थो दोपः। यथा च कारणान्तरदशाविशेपाश्रये- णैव कार्याणां कदाचिद् भावस्तथा प्रकृतिविशेपोऽपीचि पञ्चमं च पश्चतामश्चित्तम् ।। कारणमात्रापत्तिसाधनं पुनरेतदिति दर्शितं शास्त्रे ॥ एतेनैव शङ्करोक्तमपि नापि कश्चिद् विशेष इत्यादि काव्यरचनामात्रमा- पादितम् , प्रतिवन्धसाधकप्रमाणपर्यादानात् । यद्यपि च निरभिप्रायव्यापारत्वेन प्रासा- दादिहेतुभ्यो भूभूधरादिहेतूनां न विशेपरतथापि प्रयत्नवदपेक्षानपेक्षाभ्यां यदि स्यात् को दोपः? यथा पार्थिवत्वाविशेपेऽपि लोहलेख्यत्वालोहलेख्यत्वे। अवश्यं च निरमि- . , ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धानली प्रायत्वाविशेपेऽपि विशेष एपामेपितव्यः शक्तः, कथमन्यथा कार्यवैजात्यमात्यन्तिकम् ? तदसौ शक्तिः प्रयत्नवदपेक्षावैमुख्यमपि यदि समेत का क्षतिः ? किं च कर्तुरपि करादिव्यापारमन्तरेण समीहामात्रात् न मूर्तकार्यसिद्धिरुपलब्धा, तमविवर्तमानानां भूघरादीनां का गणना समीहामाने? करादयोऽपि समीया प्रवय॑न्त इति चेत् ? समीहापि सन्निवेशिनि शयादि- व्यापारविरहे न किञ्चित्करीत्युक्तम् । ततो यया शक्तथा करादिव्यापारपारवश्यमपास्य महीधरादिहेतवो निरभिप्रायत्वे सत्यपि न कार्यकर्मणि प्रतिहन्यन्ते, तया समोहामपि नातिक्रमेयुरिति क एवं श्रद्दधीत ? न हि धूमोदयकाले उच्छलद्वद्दलरूपं वस्तु वही- न्धनजन्यतया सम्भावितमेकाभावनिश्चये निश्चीयमानमन्याभावेऽपि न भावशङ्कायां निवेशयति, तागेतदपि ॥ शरीरस्वीकारे तु प्रादेशिककार्यानित्यानेकासर्वशत्वात् साधु साधितः सुधी- भिरीश्वरः। एतेनैव वा व्यभिचारः कार्यत्वादेः । न घनधिष्ठितानामित्यादि विचनाद् दर्शनादर्शनमात्रादन्यमुपायमस्य व्याप्तिसाधनाय स्पृशति, तच्च कृतोत्तरम् । यदि च दर्शनादर्शनमेव शरणम् , तदा यथा समीहावतः कार्यक्रिया दृष्टेति कार्ये सति समीहा- यतोऽनुमानमिष्ठम् , तथा करादिमत एव मूर्तक्रिया दृष्टेति करादिव्यापारानुपपत्ती पुरुपस्याक्रियैव कस्मात् न निश्चीयते ? न खलु कार्यहेतुव्यापकानुपलम्भयोः प्रामाण्ये कश्चिद् विशेषः । यदि तु दर्शनादर्शनमात्रमन वमनास्थाय प्रमाणान्तरमेकनियतं स्यात्, स्यादेकसाध्यबुद्धिः, तदभावे तु प्रतिबन्ध [31b] एव तयोः परस्परम् , न बाधा तुल्य. कक्षत्वादिति प्रकरणसमः पराभिप्रायात् । प्रयोगः, यो न स्वाङ्गव्यापारवान् नासौ मूर्तनिवर्तनसमर्थो दृष्टः, यथा फुलाल एव संहृतकरादिव्यापारदशायाम् । नास्ति च स्वाङ्गव्यापारः प्रकृते पुंसीति व्यापका- नुपलब्धिः । नाश्रयासिद्धिः क्षणभङ्गाध्यायन्यायेनेति । वस्तुतस्तर्हि दूपणान्तरमेव युक्तं, फा प्रतिहेवोरवकाश इति चेत्-न, भूयोदर्शनस्य व्याप्तिसिद्धावनङ्गत्वप्रतिपादनार्थमस्यो- पन्यासात् । यदि भूयोदर्शनमुपायः तदैवमपि स्यादित्युक्तरिति व्याप्तिप्रहप्रकाराणाम् श्रयोगादनेकान्त इति स्थिवम् ॥ अस्तु वा व्याप्तिमहः कथञ्चित् , तथापि नेश्वरसिद्धिप्रत्याशा फलवती, बुद्धि- मतः साध्यस्यैकत्वनियमनिश्चयाभावात् । एकत्वे हि वस्य सिद्धे नित्यविभुसर्वज्ञत्व- ईश्वरवादाधिकारे संक्षेपदूपणम् २५६ सिद्धिरीश्वरव्यवहारमारोपयेत् । यदा तु भिन्नदेशकालकलितं कार्यजातमनेफेन संख्या- तिकान्तेन फर्का कृतं सम्भाव्येत, न तदा विभुत्वनित्यत्वे, स्वस्वविषयोपादानादिमात्र- वेदनसिद्धौ च क सर्वज्ञत्वम् ? अथ बहूनां व्याहतमनसां व्यापारे कार्यस्यानुत्पत्तिरुपन्यस्य विलोपादिप्रसङ्गच्या स्यादिति चेत् ? प्रत्येकं वैभवादिगुणयोगादीश्वराणां व्यापारे स्यादपीयमाशङ्का, अद्य पुनरेकोऽपि तान सिध्यतीत्युच्यते । अर्वाचीनशक्तयश्च भूयांस एकमनेकं च कार्यम् आरभ्य निष्पादयन्तो दृश्यन्त एव । नन्वनेकत्रापि प्रधानभूतेनैकेन भाव्यम्, बलीयसा वा, सूत्रधारवत् , सेनानीवद् वा । अतस्तस्यैव कर्तृत्वमितरेषां वदनुवृत्तित्वादिति चेत्-न, तत्रापि नियमाभावात् , स्वस्वप्रयोजनानुरोधेन स्वतन्त्राणामपि केपाश्चिदेक- सत्त्वादिघटनादर्शनात् । तत्रापि कश्चिदेव प्रथमः प्रयोजक इत्यपि नास्ति, अनेकस्य तथा हृदयोत्कलिकाया अनिवारणात् , नीचस्यापि प्रयोजकत्वसम्भवात् । तस्माद् भ्रमरमधुमक्षिकावल्मीकजन्तुवत् क्षुद्रमाणिभिरप्येकैकमैनाफादिकरण- सम्भावनायां का वार्ता विश्वस्यैकेन क्रियायाः ? तत्रादृष्टजन्मानस्तावत् तावतेव कृतार्थीकृतचेतनानुमितयः क्षितिधरादयः । ते च क्षुद्रजन्तव उपादानमतिक्षुद्रं पृथिव्या- दिद्रव्यमुपकरणं सुखादिसम्प्रदानमात्मानं स्थितिसुखादि च प्रयोजनं जानन्त एव वल्मीकजन्तुवत् प्रवर्तेरन् । सिद्धे च नावश्यमधिष्ठायका दृश्येरन् , विचित्रशक्ति- कर्माक्षेपात् स्वभावविप्रकर्पाद् वा । येऽपि दृष्टजन्मानो वृक्षादयः पौरुपेयाः, तत्र चिन्तैव नास्ति । अदृष्टपुरुषव्यापारास्तु ये बिन्ध्ययुगन्धरादिपरिसरद्भावास्तेऽपि पिशा- चादिप्रकारैरधि[ष्टाभिरसंख्यैः कर्तृमन्त इति कः सर्ववेदी भवतु ? देशकालयोश्च भिन्ना एवेति क विभुत्वनित्यत्वे ? न चैवं शङ्काया [32a] बाधकं किश्चिदस्ति वस्तु- बलप्रवृत्तमनुमानम् । ननु चैवं तावद् भवद्भिरपि न स्वीकृतमेव । एतावच्चातिकष्टतरं कल्पयतो वरम् ईश्वरकल्पनैव लाघवादिति चेत् ? सत्यम् , यदि कल्पनामात्रेतरन्यासः, तदा भवदुप- न्यासमेव पुरस्करिष्यामः । यावत् पुनरनुमानव्याजं न वर्जयसि, वावदवश्यमस्माकं दृढनिरूपणाभियोगः । अथ सुट्टैरसंख्यैर्निर्मिता नर्मदादय इति दुनोति चेतश्चेत् ? एकेनाशरीरेण निर्मिता इति सुष्टुतराम् । तस्मात् प्रमाणमेव सर्वतो घलवद् यथा स्था- पयति तथार्थस्थितिः । अतएव तद् दृढं निरूप्यते । न च सुद्रेप्वनुरोधः कश्चित् ।

: , २६० ‘ज्ञानश्रोमिनिबन्धावलो नुदैरतुरदृश्यैः समानशक्तिभिरधिकशक्तिभिः स्वतन्त्रैः प्रधानसम्मतैकैकजन्तुसनाथा- परिमितयूथैर्वा स्थूलाणुकैकानेकरवकार्यभागोपादानादिमात्रवेदिभिः पङ्गतिपर्यापन्नः कृतो भवतु भुवनसन्निवेशः, एक एव तु कर्ताऽस्य मा भूत् । नापि बौद्धस्तथानुपगमात् ततो हेतुव्यावृत्तिः, एकतोऽपि व्यावृत्तिप्रसङ्गात् । न च वस्तुबलप्रवृत्तेऽनुमाने परोपगमापेक्षा । उपगममात्रस्य त्यागेनाविरोधात् । तदेवं बुद्धिमन्मात्रे साध्ये उपादानाद्यभिज्ञतालक्षणविशेषनान्तरीयकतया साक्षादुपादानाद्य- भिज्ञकर्तृसाधनाद् वाभिमतसिद्धि कान्तिकी , सर्वकार्यक्रियाया एककर्तृत्वासिद्धेः । उपादानाद्यभिज्ञमात्रसाधने च वैफल्यम् , भारतादिकथावत् । ततः -साधनान्तरा- भावादस्मादेव सर्वज्ञादिगुणवतः सिद्धिरिष्टेति तदपेक्षयैव दूपणमभिधानीयमनेकान्त- . लक्षणमिति स्थितम् । अतो यावतीमर्थगतिमित्यादि दुर्लङ्घयम् । साध्यसामान्यप्रतिवन्धाकृष्टत्वेऽपि विशेषस्य सिद्धिः साधनाधीनैव, तदेकपरतया साधनोपन्यासादन्यसाधनाभावाच । बौद्धस्यापि हि नैरात्म्यसिद्धिः साधनाधीनैव । यदि हि नराम्यत्यागेऽपि क्षणभङ्ग- साधनं चरितार्थ भवेत् , तदा किं क्षणभङ्गसाधने नैरात्म्यसिद्धिः स्यात् ? भवतस्तु सार्वझ्यादिसिद्धिमुद्भूयान्यथाप्युपादानाद्यभिज्ञानलक्षणो विशेष उपपादितः। अतएव नात्मोपन्यासपूर्वकोऽन्वयो दृष्टान्ते प्रदर्श्यत इति अनुपयुक्तम् । साक्षात् तदन्वयदर्शने अपि तन्नान्तरोयकत्वं साध्यसामान्यस्य दर्शयितव्यमेव । तच्चैकत्वेन सकलक्रिया- धारस्य व्याप्तेरभावादशक्यम् । एतेनैव वाचस्पत्योऽपि सार्यश्यसाधनाभिनयः प्रतिव्यूढः । सिद्धे सर्वज्ञ कतरि कर्तुरेकत्वनिरूपणश्रमोऽस्माकमनु[प]योगीत्युपरम्यते । यदप्ययं व्यतिरेकि- प्रयोगमाहू, उदप्येकत्वानिश्चयादेव दूपितम् , अनित्यासर्वविपयवुद्धित्वेऽप्युपादानादि- वेदनसम्भवस्योपपादितत्वात् । वित्तोकसमाधाने तु धूमाद्धराधरा[योगव्यवच्छेदवत् अमेः पञ्चवर्णशिखा- फलापताया अप्यनुमानप्रसङ्गः । नात्र सामर्थ्य मिति चेत् ? तत्रापि पक्षायोगव्यवच्छेद एव सामर्थ्यात् । पृथ्वीमृति प्रयत्नवतः सिद्धावप्येकत्वानिश्चयात् क सर्ववेदनसिद्धिः? [27b] ननु द्वयणुकस्यापि कार्यत्वात् कर्ता तदुपादानपरमाणुदर्शी नियमेन एपितव्यः । न च मांसचनुपस्तथा भवितुमर्हन्ति । अन्यथा किमस्मदाभिरपराद्धं येन ईश्वरवादाधिकारे संक्षेपदूपणम् २६१ . . तथा न भवामः१ तदवश्यं कर्तातीन्द्रियदर्शी स्वीक्रियमाणो नेश्वरादन्यो युक्तः । तदपि यत्किञ्चित् । न हि मांसचतुष्टेऽपि सर्वसाधारणं फरणसामर्थ्यम् , अस्मदत्यन्त. मपकृष्टानमपि गृध्रादीनामिन्द्रियपाटयातिशयदर्शनात् । क्षोदिष्ठानामेव च फेपाश्चित् परमाणुदर्शनमपि स्यात् कर्मशक्तिविशेषात् , यथा पिपीलिकानामस्मदगोचरगन्धाणु- ग्रहणम् । न च तन्मात्रसूक्ष्ममीक्षमाणैर्देशकालविप्रकृष्टस्यापि सूक्ष्मान्तरस्य ग्रहणम् , सकलस्थूलस्य वां.? तन्न तावतैवेश्वरसिद्धिप्रत्याशा । एवं तहि भवतु परमाणोर्दर्शनसम्भावना सफलक्षेत्रज्ञतत्समवेवधर्माधर्माशय- विशेषाणां तु कथम् १ न कथञ्चित् । न हि कार्य क्रिया क्षेत्रज्ञस्वरूपादिपरिज्ञानेनापि व्याप्ता - फुलालदृष्टान्ते दृष्टाकिंतु सम्प्रदानोपकरणवेदनद्वारेण तदाकृष्टिरिप्यते । सा चाशक्या, सामर्थ्यानुपपत्तेः, उक्तक्रमेणापि तन्मात्रवेदनस्य चरितार्थत्वात् । कर्मणि स्वस्याभिप्रेयमाणत्वेन सम्प्रंदानताया दुरित्वात्', यथा स्वस्मै मन्दिरं करोतीति । अन्यथा तेनैव व्यभिचारप्रसङ्गः सम्प्रदानज्ञानापेक्षायाः। अनुमोयमानरतत्रापरः सम्प्रदानवेदी भविष्यतीति चेत्-न, व्यभिचारदर्शनेन कर्तुः सम्प्रदानज्ञाननान्तरीयकत्वासिद्धरनुमानवार्ताविरहात् । न चानुमीयमानापेक्षया तस्याकर्तृत्वम् । एवं हि कुलालस्याप्यकर्तृत्वप्रसङ्गे व्याप्तिग्रहविरहात् तदवस्थोऽनुमाना- नुदयः । तस्माद् यद् यदवश्यं सम्प्रदानज्ञानापेक्षं कर्तृत्वे. स्वात्मापि सम्प्रदानमेपितव्यः । न च परमपि सम्प्रदान व्यवहारप्रसिद्धमुद्वय क्षेत्रज्ञरूपमसौ ज्ञातुमीशः कर्माशयभेदा- र्थोपकरणशब्दसंगृहीतानपि । ततो यथा कुलालस्तानविद्वान् दण्डचक्रादिवेदनेनैवोप- करणज्ञः, तथानुमीयमाना अपि जन्तवः स्वकीयकरमुखादिज्ञानेनाप्यन्ते भविष्यन्ति । वत् कुतस्त्यमेतत् क्षेत्रज्ञरूपतदीयधर्माधर्माशयभेदपरिज्ञानम् ? अथाशरीरस्य क स्वाङ्गव्यापारसङ्गतिः ? अशरीरस्य सिद्धिसङ्गतिरपि कीदृशी ? एकत्वे हि सिद्धे शरीरी प्रादेशिको न सर्वकर्मणि समर्थ इति सामर्थ्यादशरीरिसिद्धिप्रत्याशा, एकत्वं च दु:- साधमित्युक्तम् । न चाशरीरत्वेऽपि दण्डचक्रकरमुखाद्युपकरणानुपपत्तेः पारिशेष्यात् कर्माशयभेदज्ञानेनैवोपकरणज्ञाननिष्ठेति सौष्ठवाय | दिक्कालसमवायादेरप्युपकरण- संगृहीतस्य ज्ञानेन तज्ज्ञतामात्रस्य कृतार्थत्वात् । कः पुनरसौ विशेपो यतस्तवस्थस्य दिगादिज्ञानेनैवोपकरणज्ञता ? [33a] न धर्माधर्मादिज्ञानेनेति । उभयज्ञानेनैव भवत्विति चेत् ? तद्युक्तम् । नहि यावदुपकरणं ॥ ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकीव्याख्यानम् ॥ कर्मनिर्मितवैचित्र्यमनीशं यो जगजगी। प्रणमामि प्रमाणेन तमव्याहतशासनम् ।। नित्यप्रमाणप्रतिषेधसिद्धी यदप्रमाणत्वमनित्यभाये। विभावयन्नाह कृती तदंशे विमोहदंशापह एप मार्गः॥ स्वयं निरस्यापि परस्य साधनान्यसङ्गती वार्तिककारकीर्तने । न निर्वृतिश्चेत् पुनरस्य वर्णनाद् वरं हि तवर्णनयैव विक्रमः ।। यद् यत् कार्य तत् तद् बुद्धिमत्पूर्वकम् , यथा धटः । कार्य च महीमहीधरादि । यद् वा, यद् यत् न बुद्धिमत्पू[क] तत् तन्न कार्यम् , यथा आकाशम् । कार्य च तरुगिरिसागरादीत्यर्थतः कार्यहेतुः । एवमचेतनोपादानत्वम् , अर्थक्रियाकारित्वम् , स्वारम्भकावयवसन्निवेशनाविशेपवत्त्वम् , स्थित्वा स्थित्वा कार्यकर्माणि, प्रवृत्तिधर्म- कत्वं च प्रयोज्यमिति कथमुच्यते, अनित्येऽप्यप्रमाणतेति ? एतच नित्यानित्ययोः साधारणमेव [33b] साधनम् । अनित्यताप्रक्रमणे तु परस्य प्रमाणपर्येपणा प्रवर्तेत । तदुपन्यासनिदानत्वमात्रेणानित्यशब्दानुवादः। न पुनः असावनित्य एव भगवान् अस्माभिरिष्यते । तथा हि, एको विभुः सर्वविदेकबुद्धिसमाश्रयः शाश्वत ईश्वराख्यः । प्रमाणमिष्टो जगतो विधाता स्वर्गापवर्गार्थिभिरर्थनीयः ॥ 'अत्रोच्यते । किमेभिरेव हेतुभिरुपदिष्टगुणगणागारपुरुपातिशयसाधनमनो- रथोऽथ हेत्वन्तरवलात् ? तन न तावदाद्यः पक्षः। तथा हि यत् साधनं यावतोमर्थ- गति व्यानोति ततस्तावत्येव सिध्यति नार्थान्तरम् । न हि यावानिच्छया व्याप्तोऽर्थः, तावति प्रमाणस्य सामर्थ्यम् । अपि तु यावति प्रमाणस्य सामर्थ्यम् , तावतोऽर्थस्य तन्निमित्ता सिद्धिः। न च कार्यत्वादि चेतनपूर्वकत्वेन व्याप्यमानमपि तदेकत्वादि- नियतां मतिमुत्पादयितुं शकम् , तद्विशेषणे व्याप्तेरेवाप्रतीतेः, अन्यथा विपरीवरूप- .. २६२ माननीमित्रनिवन्धावली तावत् कावश्यं शेयमिति दृष्टम् । न च दिगादिशानेनवोपकरणवित्तिस्तदवस्थस्येति निश्चयं घूमो यतो विशेषपर्यनुयोगः, किं तूपकरणान्तरसम्भवान्न पारिशेप्यविश्रान्तिः अनेत्युच्यते । ततो यथा परापरकर्तृपु दण्डचक्रादितुरीवेमाधुपकरणविरहपरम्परायाम् अन्यान्यरुपकरणैर्धर्मादिवायरुपकरणज्ञतास्थितिरुपलब्धा, तथा किमद्याप्यस्तु ? उत धर्मादीनादायैवेति सन्देह एव ? यदि पुनरन्यदुपकरणं न स्यात् पारिशेप्यव्याख्यानं शोभेत । अभ्युदयनिःश्रेयसमार्गादिसन्देहे च किं ताशा वेन कर्तव्यमीश्वराभिधानेन धनविरहिणेव ? तस्मादशरीरित्वेऽपि न धर्मादिज्ञानाकृष्टिः, किं पुनस्तदसिद्धी ? मा भूदुपकरण- तया धर्मादेर्वेदयिता नियमेन कार्यतया भविष्यति, यतः कर्ता कार्यरूपादिवेदकः स चेश्वर इत्यपि निःसारम् । दानहिंसादिकं हि कुर्वन्तस्तद् वेदयन्त एव स्वरूपमात्रेण, न तावता त एवेश्वराः । न चान्यः कास्न्येन तद्वेदी सिद्धः । धर्माधर्मत्वेन तु निश्चयः तत्कारिणोऽपि नावश्म्भावी कुम्भकारवत् । तत्कारिणां तर्हि तत्त्वेन निश्चयाभावात् तत्त्वनिश्चयः कार्यत्वात् कर्तारमीश्वरमेव सन्निधापयेदित्यपि नास्ति । धर्माधर्मत्व- निश्चयोऽपि हि समीचीनः सन्दिग्धसत्ताक एव वर्तते । कथं ततः प्रत्याशा ? अनिरस्त- विपर्ययाशङ्कसङ्कल्पस्वभावस्तु भूयसामागमद्वारेण । देवजातिस्मरादिस्वीकाराच तेपाम् अप्यस्ति लेशेन सम्यक्कर्मफलसम्बन्धबोधः। न च तावतैवैश्वर्यपर्याप्तिरिति । तदेवमीश्वरासिद्धेः सकलजन्मिनां शुभाशुभकर्माणि नोपकरणम् , किं तु कारणान्येव लोकवैचित्र्यस्येति धीमतामुपादेयः प्रथमश्लोकार्थ इति ।। ॥ ईश्वरदूषणं समाप्तमिति ।। eGoror- वार्तिकसप्तश्लोकी ॥ स्थित्वा प्रवृत्तिसंस्थानविशेपार्थक्रियादिपु । इष्टसिद्धिरसिद्धिर्वा दृष्टान्ते संशयोऽथवा ॥१२॥ सिद्धं यागधिष्ठातृभावाभावानुवृत्तिमत् । सन्निवेशादि तद्युक्तं तस्माद् यदनुमीयते ॥१३।। वस्तुभेदे प्रसिद्धस्य शब्दसाम्यादभेदिनः । न युक्तानुमितिः पाण्डुद्रव्यादिवद्धताशने ॥१४॥ अन्यथा कुम्भकारेण मृद्विकारस्य कस्यचित् । घटादेः करणात् सिध्येद् वल्मीकस्यापि तत्कृतिः ।।१।। साध्येनानुगमात् कार्ये सामान्येनापि साधने । सम्बन्धिभेदाद् भेदोक्तिदोपः कार्यसमो मतः ॥१६॥ जात्यन्तरे प्रसिद्धस्य शब्दसामान्यदर्शनात् । न युक्तं साधनं गोत्वाद् वागादीनां विपाणवत् ॥१७॥ विवक्षापरतन्त्रत्वान्न शब्दाः सन्ति कुत्र वा । तद्भावादर्थसिद्धौ तु सर्व सर्वस्य सिध्यति ॥१८॥ प्रमाणपार्तिके प्रथमेऽध्याये ।

२६६ ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावली , निश्चयस्यापि प्रसङ्गात् । न हि दहनसामान्येन व्याप्तं धूममुपलभ्य फश्चिद् विस्फुरत्पश्च वर्णशिखाकलापकमनीयमनलमनुमातुमीशः। ननु तथापि देशकालविशेषविशेपणमनुमिमोत एव पक्षधर्मतावलात् , एवं भूधरादावपि बुद्धिमदधिष्ठानाधीनं कार्यत्वमुपलब्धयतोऽभिमतसिद्धिरधिकरणसिद्धान्त- न्यायेन भविष्यतीति चेत् न, सामर्थ्यानुपपत्तेः। यथा घवदेशकालेन वहिना जन्यमानस्य न तदेशकालत्वमिति धूमाद्यनुमाने सामर्थ्यम् , न तथा चेतयितुरेकत्व- सर्वशत्वादिकमन्तरेण तरूणां वासनिवेशाद्यनुपपत्तिमाकलयामः। ततः पतधर्मता- पलात् कुलालादौ तदुत्पादनसमर्थत्वसिद्धिरपि भवन्ती नाभिमतं विशेपमवलम्बितुम् अलम्। ननु यदि भूधरादिनिर्माणसमर्थः सिद्धः, किमपरं प्रार्थ्यते ? तत् किमिदानीम् अपरिनिष्ठितवाच्यरूपेण वाचकमात्रेण परितुष्टिः १ न होवमभिमतप्रस्तुतवस्तुसिद्धिः । उत्पादनव्यापारो हि नोत्पित्सुकार्य प्रति नियतप्राम्भावित्वमात्रादतिरिक्तः। स चाचेतन- साधारणो बुद्धरपि नैकसर्वगत्वादिविशेपप्रतिवद्धः सिद्धः । ततो विवक्षितसाध्या- पेच्या वचनमानसिद्धथा न किश्चित् । का पुनरेवं प्रतिजानाति सर्वज्ञपूर्वकाः पर्वतादय इति ? अपि तु बुद्धिमद्धतुका इत्याशङ्कय साधनेनान्तरुपहसन्नाह, स्थित्वा प्रवृत्तिसंस्थानविशेपार्थक्रियादिपु । इष्टसिद्धिरिति । साधारणासाधारणकर्मनिर्मितो हि समेस्तो वस्तुराशिरिष्यते । कर्म चाचेतन- स्वभावमिति सफलज्ञानहेतवोऽसिध्यन्तः सिन्धुभूधरादयः किमनिष्टमस्माकमावहन्तीति भावः । तन्मात्रसाध्याभिप्राये च विरोधासिद्धः साधनोपन्यासवैयर्थ्यप्रसङ्गः । तस्मात् उपात्तविशेष एवानेन [34a] साध्यः । न च तत्र साधनसामर्थ्यमित्युक्तम् । अस्तु सहि साधनान्तरादेव तथा सिद्धिरिति द्वितीयपक्षापेक्षया निश्चयाभावमुद्भावयन्नाह, असिद्धिर्वेति। न प्रमाणान्तरं न वा हेत्वन्तरमस्ति यतोऽयं निश्चयः स्यादित्यर्थः। अथवा, अतीन्द्रियत्वेनाध्यक्षासंभवादनुमानमभ्यर्थनीयम् , तदर्थ च सर्व हेतुमधिकृत्याह, .

ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकोव्याख्यानम् २६७ असिद्धिर्वेति । उक्तानुमानतो हि प्रतिवादिसाधारणसर्वकृञ्चेतनमाने सिद्धेऽपि विशेपशंसी न कश्चिद्धतुर्यों न स्वरूपासिद्धोऽन्यत्र सत्तायाः, तन्मात्रसत्तातिरेकिणि धर्मेऽनु- मानस्यानवसरात् । सत्ता तु क्षणभङ्गसंशिनीति नित्यैकत्वापेक्षया आह, असिद्धिर्वेति । : विपरीतसिद्धिरित्यर्थः। अधर्मादिवत् पर्युदासेन नित्येऽपि हि परसाधनवद् दूपणस्याभिमतत्वात् , प्रस्तावमात्रफलत्वादनित्योक्तेः। व्यापित्वापेक्षया अनेकान्त- मप्याह, असिद्धि, दृष्टान्त इति । । व्याप्तित्वस्य परमार्थतोऽभावादेव दृष्टान्ते दर्शनाभावान्न तेन कस्यचिद् धर्मस्य व्याप्ति[:] सिध्यतीत्युक्तं भवति । सर्ववोधस्य तु भावेऽपि न व्यापकत्वप्रतीतिः। कुत इत्याह, दृष्टान्ते संशयोऽथवा इति, अर्वाग्दर्शनेन विशेषनिष्टतया वस्तुतो निश्चेतुमशक्यत्वात् । तस्मादुपगीतगुणस्य यथोक्तसाधनेभ्यो न साक्षान्नाधिकरणसिद्धान्तन्यायेन, नापि साधनान्तरात् सिद्धिः इति सिद्धः साधकप्रमाणविरहः । तद्विशेपविरहिणि त्विष्टसिद्धिरिति ॥ अथवा कार्यत्वादिहेतुपूपन्यस्तेषु साध्यसामान्यविशेषभावेन विकल्प इति सिद्धिरसिद्धिर्वेत्याह । तत्र कर्मवादिताप्रसिद्धधा सिद्धसाधनं व्यक्तमित्यसिद्धिनिबन्धनं विशेपेऽनुगमाभावमादर्शयन्नाह, असिद्धिर्वा दृष्टान्ते संशयोऽथवा इति, साध्यस्येति प्रकृतम् । तत्र विभुत्वादिप्रत्यनीकधर्मणः कुलालादेरविवादेन सिद्धः असिद्धिरिष्टस्य दृष्टान्ते । अथ देहातिरिक्तभागस्यानिसर्गदुर्विभावस्य वैभवादिकमिष्टम् इति मविस्तथापि संशयोऽस्तु, किमिदानीमत्र निर्बन्धेनेति भावः। सामान्ये सिद्धसाध्यतेति, ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलो तस्मात् साध्यविकल्पात्सन्दिग्धसाध्यधर्मत्वाद् वा न दृष्टान्ते साध्येन फार्यत्वादेव्याप्ति- रिति विशेषस्यासिद्धरेव, अनेकान्तस्तु हेतुदोपः । '..: ननु धूमानुगमेऽपि, विशेपेऽनुगमाभावः सामान्ये सिद्धसाध्यता । [ ] इति समानो न्यायः, तदनयो कनियतं प्रामाण्यमन्यद् वैति । नियतं चेत् ? न समी. चीनमालोचितम् । तथा हि न तावद्विशेपसिद्धिमवधूय प्रामाण्यमनुमानमनुभवतीति सिद्धम् । स तु विशेपः पक्षायोगव्यवच्छेदमात्रलक्षणस्तदतिरिक्तश्च संभवति, यथा अमिरत्र धूमात् , एवंरूपो वा ? तत्र प्रथमापहवे स्यादनुमानस्यापलापः, तन्मूलत्वाद् अतिरिक्तसिद्धरपि। न चासो तथान्वयानुसरणमन्तरेणापि निरसितुं शक्यः । पक्षधर्मो हि यत्प्रतिवद्धः सिद्धः स तेन धर्मिणमवियुक्तमनादर्शयन् स्वरूपसत्तयेव [34b] वियुज्येत, यदि पर कार्यहेत्वधिकारेण कालाद्यपेक्षातिरिच्यते। द्वितीयसिद्धिन्तु तन्मात्रसाध्येति तज्जन्यविशेषग्रहणनान्तरीयकतयान्वयानुसरणमन्वरेणाभवन्त्यपि नानुमानापलापाय प्रभवति, । सद्विशेपविरहिणा धर्मेणायोगव्यवच्छेदसिद्धयापि तस्याश्चरितार्थत्वात् । अनुमानविशेपापलापस्तु स्यात् , यथा कश्चित् पश्चवर्णशिखं शिखिनमनुमातुंमभिप्रेत्य वह्निरत्र धूमादिति साधने परेण सिद्धसाधनाननुगमाभ्याम् अभियुज्यमानस्तर्हि धूममात्रोच्छेदेनेह चानुमानमपि न स्यादिति वाणः शोभेत । न त्वनुमानोच्छेद एव स्यात् , तदैव दहनसामान्यानुमानस्य तेन प्रमाणीक्रियमाण- त्वात् । तस्मात्, पक्षायोगव्यवच्छेदमात्रभेदेन दूपणम् । इष्टसिद्धयन्वयाभावावतिरिक्तेपु दूपणम् ॥ : नैतौ दूपणत्वेऽदूपणत्वे वा नियती, विषयभेदेन तु द्वयी स्थितिरिति मतम् । तद्वदिहापि जलधिभूधरादौ बुद्धिमदधिष्ठानायोगव्यवच्छेदमङ्गीकृत्य विवक्षितविशेपा- न्तरापेक्षया तो दूपणमुद्भावयतश्चित्रकान्तिशिखानुमानोच्छेद एव प्रसञ्जयितुमाञ्जसः नानुमानोच्छेदः । ततोऽनुमानविशेषापेक्षया नैकनियतं प्रामाण्यमप्रामाण्यं वेति युक्तं न सामान्येन।

ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकोव्याख्यानम् २६६ ननु चाद्यापि भेदोऽन्वयमनपेक्ष्यैव सिद्ध इति भेदान्तरे कः प्रतिरोधः १ न वै निरन्वया कापि सिद्धिरस्ति । सामान्यान्वय एव तु तं विशेपमनाकृष्य नावस्थातुं शक्तः । न चैवं विशेषान्तरेऽपि तस्यावश्यं शंक्तिरिति शक्यम् , यथोपवर्णितं प्राक्, अन्यथा पञ्चवर्णशिखाद्यनुमानस्य दुर्निवारत्वात् । अत्रासंभवादिक्षेपणमेकचित्तत्वादि- मति पुरुषेऽपि समानम् । तादृगनुमानोगाररतत्रापि समानः। तस्मादतिरेकविशेष- शंसिनावश्यमनेनान्वयः प्रदर्शनीय इति तदभावादनेकान्त एव । बुद्धिमन्मानसाधने च सिद्धसाधनमिति स्थितम् ॥ स्थादेतत् । बुद्धिमानिति न चैतन्यमानवान् , अपि तूपादानाधभिज्ञः प्रयन- वान् वाभिमतः, तेन चान्वयो घटादिकार्य सिद्ध इति भूधरादावपि कार्यत्वमुपलभ्य- मानं तादृशमेव कारमुपस्थापयतीति नो[क्तोभयदोपः । तथा हि तदुपादानाद्यभिज्ञ इत्येव सर्वज्ञः, देशकालनियतश्च, न तद्भेद उपादीयमानफार्यग्रामनिवर्तनसमर्थः स्यात् इति नित्यत्वविभुत्वादयोऽपि तद्धर्माः सिद्धा इति चेत् ? सेयं छिन्नमूलविटपस्य फलभोगप्रत्याशा । एकत्वे हि सिद्ध सिद्धिरेपां गुणानाम् , अन्यथा भिन्नदेशफालस्य कार्यस्यानेककृतौ संभाव्यमानायां कस्य वैभवादयः, स्वस्वव्यापारविपयमात्रवेदनाथ फस्य सार्वज्ञमिति? . एकत्वे सिद्ध [35a] साध्यमशेपमाकृष्येत, न च तनिश्चये किश्चिन्निवन्धनम् अस्ति । न च क्षित्यादि निर्माणसमर्थः सिद्ध इत्येकवचनप्रयोगपतनात् तसिद्धिः, प्रतिबन्धाभावात्। प्रतिवन्धे वा सिद्धैकत्वः परः कथमेनमुपेक्षेत ? जात्यपेक्षया तु स्यादपीति न निर्वन्धः, अपरापरधूमप्रमितस्येव वह्नः। न च विचित्रेऽपि चित्रकर्मणि सजातीयरेखाद्यनुगमादेककर्तृसिद्धिवत् कार्यभेदेषु गुणविशेपानुगमात् तदेफत्वसिद्धिः, तथाविधस्य कस्यचिदनुगतस्यैवानुपलब्धेः । उपलभ्यमानं च कार्यत्ववस्तुत्वादि नैकत्व- साधनं चित्रवदेव । गुणान्तरसंभवेऽपि हि सदृश एको वा कर्तेति सन्देह एव किं पुनरतदभावेऽप्येकनिश्चयः ? नियतमिदमभित्तिचित्रकर्मच, यदभेदानिश्चये सर्वज्ञत्वादि व्यवसीयत इति । इतरस्त्वाह एकत्वमपि कार्योत्पत्त्यैवावगन्तव्यम् । कथम ? बहूनां व्याहत. मनसा स्वातन्त्र्येण परस्परविरोधेन मिथः स्वानुकूलाभिप्रायानवबोधेन युगपत् कार्या- नुतिपत्तिः, उत्पन्नस्य विलोपनादिप्रसङ्गश्च स्यादिति ।

ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावनी अत्र चिन्त्यते बहुभिः फरणे युगपत् कार्यानुत्पत्तिरिति भिन्नकालानां भिन्न- देशानां कार्यानुत्पत्तिर्विवक्षिता, एफस्यैव घा महावयविनः क्षितिधरादिरूपस्येचि पक्षः । तत्र नैकवाप्यनेफेन फरणे उत्पत्तिविरोधं पश्यामः । यथा होकरय प्रवृत्तिस्तथान्येपामपि स्याद् वल्मीकवत् । किं प्रयोजनमभिसन्धाय तेषां प्रवृत्तिरिति चेत्-न, विचित्रवृत्ति स्वान्मनसां प्रवृत्तिनिवन्धनस्य विशेपनिश्चायनाशक्तः। अन्यथेश्वरस्यैव किमभि- प्रेत्येति चिन्तानिवन्धो निर्वोढुं न शक्यः । शक्यो वा अन्येपामभिप्रेतादिवाध्यता- घधारणपटीयसाम् , न मृदुप्रकृतेरीश्वरस्य । नापि बहूनां परस्परव्याहतिनियम उपपादयितुं शक्यः, घल्मीकोकसामेकारम्भ- दर्शनात् । पुरुपाणामहमहमिकया संभाव्यत एव तदिति चेत् ? सद्विवेकिनो टेक- कार्यारम्भिणः सन्त्यपोति तथाविधैरपरैरप्यतिप्रचुरतरै रेकस्य क्रमेण स्थषीयसः करणे संभविनि कोऽस्माकं भरेष्वनुरोधः १ नापि युगन्धरादेर्युगपन्निप्पत्तिः फेनचिदुपलब्धा, यत एकस्यैव कस्यचिच्छक्तिः संभाव्यते । न चाहमहमिकया पुरुषेष्वपि व्याघात- नियमः शक्यनिर्वाहः, परस्पराव्याघातेन पुरुपस्य विरोधद्वयस्यानुपपत्तेः । तस्मात् संभावनामानमेतत् , न प्रमाणवर्ती इत्युपन्यासमर्हति, नानेकेनैकमैनाकादेः करण- मिति समयमात्रानुस्मृतिर्वा । नन्वनेकत्रापि प्रधानभूतेनैकेन भाव्यं बलीयसा सूत्रधारवत् , सेनानीवद् वा, अतस्तस्यैव कर्तृत्वमितरेषां तदनुवर्तित्वादिति चेत्- [35b] न, तत्रापि नियमा- भावात् , स्वस्वप्रयोजनानुरोधेन स्वतन्त्राणामपि केपाश्चिदेकसेत्वादिघटनादर्शनात् । तत्रापि कश्चिदेव प्रधानः प्रयोजक इत्यपि नास्ति, अनेकस्य तथा हृदयोत्कलिकाया निवारकाभावात् , अप्रधानस्यापि वा प्रयोजकत्वसंभवात् । न तावतैव प्राधान्यं, लोकविरोधात् । किं च सूत्रधारस्थानीयापरिमितैकैकजनसनाथैः सार्थैरपरिमितैरेव खण्डशः स्थूलारम्भसंभवेऽपि का नाम कामसिद्धिः ? एतेन वल्मीकजन्तुपु मुख्योप- न्यासः प्रत्युक्तः। अपि च यथैकहृदयानुवर्तिभिरनेकरभिनिर्मीयमानस्य प्रासादस्य सुखोपधाना- वयवसन्निवेशविशेष उपलभ्यते, न तथा विसंस्थूलस्थूलशिलाजालकलितेपु कुल- गिरिष्वपि, येन तथैवैकप्रधानभूतपुरुपपूर्वकत्वमेपामपि स्यात् । तस्मादेकैककैलासादि- सम्पादने बाधितुमशक्योऽनेकव्यापारः कथमपरदूरान्तरानेकदेशकालकलितेषु भाषेपु बाध्यः . - ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तलोकोव्याख्यानम् २७१ भागमादेकत्वसिद्धिस्तहि इति चेत् ? सोऽयं सन्निपानापन्नस्य सर्पप रक्षाबन्ध- विधिरवाधक एव चौद्धानधिकृत्यागमविचारकचतुरचेतसः। यदि हि परीक्षागममहः तदायमेव परीक्षाकाल इति कस्तदनुरोधोऽधुनैव ? अथ परीक्षानपेक्षः, तदापि सत एवाभिमतसमस्तवस्तुसिद्धिरस्तु, किमनुमानोपन्यासव्यसनेन प्रयासैकसारेण ? कष्टो हि हेतुशोधनव्यवसायः सूक्ष्मप्रतिवेधविधुरबुद्धीनाम् , सुकरस्तु शास्त्रैकदेशपाठेनाभिमत- लाभः। यद[य]मेव वादी प्रामाण्यमागमानां समर्थयन् न घप्रमाणत्वे समस्ता- अमिणां संवादो नाम, तस्याप्रमाणत्वे कस्यचिदप्रामाण्यवोधेन विसंवादस्यापि संभाव्यत्वात् , संवादनियमस्य च प्रमाणेष्वेव प्रत्यक्षादिपूपपत्तेरिति नाप्रमाणानि ऋग्यजुः सामानि, समस्ताश्रमिणां संवादिज्ञानसाधनत्यात प्रत्यक्षादिवदित्यादि पञ्चा- लकं पठति, तदपि शिष्यसमितावेवो[प]युज्यते । तथा हि संवादो नाम प्रमाणन्तर- सङ्गतिरर्थक्रिया वा स्यात् , न च तदुभयमपि, सहस्रशीर्षा पुरुपः [ऋ. वे. १०. ६०.१] स वेत्ति विश्वं न च तस्य वेत्ता [तुल श्वेता उप ३.१६] द्यावाभूमि जनयन् देव एक आसीत् [तुल सैव ३. ३] इत्यादिवाक्यार्थेषु स्वर्गसाधनामिष्टोमादी वा कस्यचित् संभवति । आश्रमिणस्तावद् यथैकस्य एको विभुः शाश्वतः स्रष्टा जगतोऽस्तीति मतिः, तथान्यस्यापि । तदनुरूपानुष्ठानं चेति चेत् ? सा पुनरेषां मतिस्तदेकागमप्रभवा, वाहग- न्यप्रभवा वा, आकस्मिफविकल्पमात्ररूपा वा स्यात् , न तु प्रत्यक्षानुमानरूपा, अना- श्रमिणामप्यवकाशप्रसङ्गात् , प्रत्यक्षादेः पुरुषान्तरैः [36a] अनपराधात् । आगमाश्रयं तु ज्ञानमश्रुतवतोऽनाहतवतो न स्यात् , भवान्तराभ्यासवासनावशाद् वा संभवेत् नान्यस्येति युक्तम् । तत्रेदं स्वतन्त्रतया न प्रमाणम् , सत्यसति वा वस्तुनि संभविनः अभ्यासात् प्रसूतेः। तदागमप्रभवत्वेन प्रमाणान्तरसङ्गतिरुक्ता भवति, तादृक्प्रभव- त्वात् , तस्याप्यप्रामाण्यात् । तदसिद्धं यदसिद्धन साध्यत इति न्यायः। तस्मात् .

२७२ ज्ञानश्नोमित्रनिवन्धावली साहक्समयानुस्मरणमात्रमेतदेवम्भूतः कश्चिदस्तीति । किं च, श्राश्रम इत्यपि दर्शन- मात्रं विद्मः, ततश्च समस्वाश्रमिणामिति विशेपणासिद्धिः, पौद्धदिगम्बरादेः संवादा- सिद्धः। कतिपयसंवादश्च विपरीतमतेऽप्यस्तीति नोपन्यासः सफलः । श्रतएव विसं- वादस्यात्यन्तनिवृत्तिरसिद्धा, यतः प्रामाण्यमवतिष्ठत । अभिमतमाश्रमिणां त्वनादि- कालप्रवृत्तसमानसंमोहसामर्थ्यादपि स्यादिति । यत्किञ्चिदेवत् । . " तस्मादेकत्रापि मन्दरादावपरिमितपुरुषव्यापारविषयभागोपादानादिवेदिनां प्रयत्नवतां कतमः सर्ववेदी ? भिन्नदेशकालेश्च तादृशां करणे कुतो नित्यविभुत्वादयः ? न चादृष्टभागज्ञानावकाशः, तदन्तरेणापि कुम्भकारेण स्वव्यापारविषयस्य निष्पादनोप- लब्धेः। न च बहुभिरुत्पादितस्यावश्यं विलोपनादिप्रसंगे संगतिः काचिदिति एकत्वा- पायेऽनुमृतत्वमनिवार्य सर्वज्ञत्वादीनामनुमतमिति । एवं च सति, एतदप्यनिवन्धनमेव, यदाह-तेषां बहुत्वे सर्वज्ञत्वे सति सर्वकर्तृकत्वात् तद्देशकालप्रतिनियतेपु कार्येषु प्रवृत्ती योगपद्यप्रमाणाभावादिति, सर्वज्ञानक्रिययोरेकाधारासिद्धेः । अतएवैकनिराकरणे बहु- तराद्यपगमप्रसङ्गोऽपि न बाधकः । यदि हि सर्वज्ञाः सर्वकारश्च बहवः सिद्धेयुरेकनिरा. करणमेवानुपयोगि स्यात् , बहुतरप्रयासश्चाभ्युपगतो भवति । यदा पुनरनेकमेकैकजनकं वल्मीकजन्तुवज्जन्तुजातमासज्यते प्रकृतगुणासंस्पर्शि, तदा का नाम हानिः १ न हि तदा त एव, स्वर्गापवर्गार्थिभिरर्थनीयाः भवेयुरिति, . एतेन योऽपि मन्यते, भवदीयसर्वज्ञवदीश्वरोऽप्यनेक एव भविष्यतीति, तदपि अनवकाशम् , सर्वक्रियाधिकरणस्यैकस्याप्यसिद्धेः। अस्माकं तु न सर्वक्रियया सर्वबोध- सिद्धिः, किं त्वभ्यासात् । स च सकलसाक्षात्कर्तव्याकारविकल्पसंभवात् संभवानु- मानमन्वेतीति ताटक्सार्वक्ष्यसिद्धिर्यथैकस्य तथान्यस्यापि स्यादिष्यते वा इत्यदोपः। 'अभ्यासादेव तहि सर्वनिर्माणमपि भविष्यतीति चेत्- न, अशक्यत्वात् । तथा हि, स्थावरजीवजननं जङ्गमापत्तिर्वा नाभ्यासफलम् । परिशिष्टप्रतिकृतिनिर्माणकल्प- नायामपि [36b] फश्विदेवमपि स्यादिति स्यात् । न तु इदमेव परिदृश्यमानं भवतु वनादिकं न तथेति निश्चयः, विशेपोद्देशेन संभवानुमानस्याप्रवृत्तेः। तत्रापि दुर्लभ- ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकीच्याख्यानम् २७३ बायोपकरणसंभवातिशयपराधीनो' न चित्तमानपरावृत्तिवत् सुकरस्तदभ्यास इति अध्यवसायः। प्रभावातिशयसहायापेक्षायां किं शिल्पेन ? न तदन्तरेण तस्य शक्तिरिति अप्रमाणकम् , तथैवान्यन्त्र दर्शनादिति चेत्- न, दृष्टक्रमेण गर्भस्थशरीरादिनिर्माण- प्राप्तः । तदवश्यं प्रभावेतरः। न च ताइक्प्रभावाधिगतये मार्गस्य कश्चिन्निश्चयः । अस्तु वा व्यापिशिल्पसिद्धिरादिशब्दसंग्राह्यम्वाभ्यासः। तथाप्याह, सन्निवेशादिषु हेतुपु इष्टरयाकर्तृत्वस्य सिद्धिरसिद्धिा, असिद्धिरेव, उपयोगाभावात् । न हि नरकादिना तावत् कश्चिदुपयोगः संवित्त्यानुष्ठातुः सुखोपकरणमात्र. सृष्टावपि नार्थः । श्रमेण स्वश्रेयसः संभवे हि तान्यन्यथा भवन्ति, भूतानि वा सुखम् आधास्यन्ति । यदि परं तन्मार्गमविदुषां तदुपदेश एवानुग्रहकरः, अतस्तदर्थ मार्ग- साक्षात्करणाभ्यास एव श्रेयानिति वैयर्थ्यानध्यवसायाभ्यां नाभ्यासः । तर्हि प्रतिपरमाणु ज्ञानाभ्यासेऽपि कथं तद्वद् वा सर्वकरणेऽपि न क्षतिरित्याह सर्वसर्वविदि, दृष्टान्ते संशयोऽथवा इति, उपयुक्तसर्वज्ञपक्षस्य मुख्यतया वक्ष्यमानत्वात् । अथवा वैयर्थ्यानध्यवसाययोस्तत्र संशयो नामावनिश्चय इत्यर्थः। उद्देशश्चान्यत्रोपदर्शनमिति न परेण सह साम्यम् । ततः प्रकृतहेतुभ्यः प्रयत्नवतां सिद्धावपि न क्षतिरिति । ननु प्रयत्नवता जन्तुजातेन जनिता गन्धमादनादय इति भवतामनिष्टमेव, ततः प्रकारान्तराभावेनानेकतो निवर्तमानः प्रयत्नवानेक एव सकलकार्यकर्ता सिध्यन सर्वज्ञ- त्वादिकमपि प्रत्युजीवयतीति चेत् ? नैतदस्ति, वस्तुप्रतिबन्धानुपपत्तेरिच्छायाः, तत्: कृताया अनेकतो निवृत्तेरसाधनत्वात् । यदि च कथञ्चिदसौ न स्वीकुरुते, स्वीकारयितुं तहि चरणमर्दनादिनाराधनीयः प्रतिवादीति, नायं न्यायः स्वतन्त्रस्य प्रसङ्गोऽपि न सङ्गतः। प्रसॉंक्यमपायेऽस्य न हनेकत्वमीहितम् ।। विपर्ययपर्यवसायिव्यापारत्वात् तस्येति । ननूभयथापि तावत् परस्यानिष्टमेव, न हि सत्त्वलोकः सकलोऽपि प्रयत्नद्वारेण कारणमिप्यते, अपि तु चेतनालक्षणकर्माधिपत्यमानेण, ततः प्रयत्नवन्नान्तरीयकं २७४ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलो कार्यत्वमेकमनेकं वा प्रयत्नयन्तमन्तिके दधानं साधनमनिष्टस्यैवेति चेत् ? तत् किमि- दानी परानिष्ठमासिद्धये साधनमुपन्यातम् , किं नु स्वसाध्यसिद्धये ? तत्र च परेष्ट. सिद्धिसिद्धिर्वात्मन इति न [37a] किश्चित् साधनोपन्यासफलमिति यक्तुमाह, स्थित्या प्रवृत्त्यादिपु, इष्टसिद्धिरसिद्धि इति । समानमिदमुभयसाधनाङ्गवचनत्वनिवन्धनमानर्थक्यादिति भावः । न च पर एव साधनवादी, यतोऽस्य द्विधानिष्टमापाद्यमानं शोभेत । अनिष्टमप्यस्य प्रकरणापन्नं नित्यैकसर्वज्ञत्वे तत्त्वमेव विश्वस्यापादयितुमारब्धं न यत्किञ्चिदिति । एवं तहिं साधनोप- न्यासेऽपि किमसिद्धिनिबन्धनमिति वक्तव्यम् । यत्पुनरुक्तम्, विशेपेऽनुगमाभावः [ ] . इति, तत्र यद्यपि सर्वगसर्वज्ञत्वादिभिरन्ययेऽसिद्धिसंशयो यथायोगम् , तथाप्येकत्वेन मा भूताम् , तदेकप्रयत्नवत् कर्तृसिद्धौ सिद्धमशेपं साध्यम् । दृष्टश्च कुलाल एकोऽनेक- घटपिठरादिकारक इत्याशङ्कय एकत्वेऽप्यन्वयमापादयन्नाह, दृष्टान्ते इति । असिद्धिरिति वर्तते । अयमभिप्रायः। न प्रकृतमेव घटपिठरादिकार्यमेकेन कृतमिति सर्वस्य तथाभावः। तत्रानेककुलालादिव्यापारः स्फुटमवधार्यते । तत् कुत एकेन यत्नवता दृष्टकार्याणामन्वय इति ? अथवा कुलालो नामैकः कश्चिदस्ति भूत- भौतिकसंवित्तिराशिरयं कुम्भकारादिप्रज्ञप्तिविषयः, करचरणसमुदायो वेति । वस्तुतः केनैकेन करणं कुम्भादेरुपलम्भगोचर इत्यर्थः । अथ किमनेन निर्बन्धेन ? यादृश एव कश्चिदेकल्यहारगोचरो दृष्टः, तादृशः संहतस्वभाव एवैकः कर्ता सर्वस्योपादानाद्यभिज्ञः सिध्यन् सर्वज्ञ एव सिध्यति । ततो गुणान्तरतिरस्कारेऽपि तावतैवोपादेयत्वमुभयपुरुषार्थशंसितिरस्योपपद्यत इति न काचित् क्षतिरिरी अत्रापि पक्षे तेनैव सर्वेऽमी कार्यत्वादिहेतवो व्यभिचारिण इति व्यक्तमनैकान्तिकत्वमभिप्रेत्याह, ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकोव्याख्यानम् २७५ संशयोऽथया इति । साध्यस्येति शेपः । कुलालवत् संघातमात्रतया कार्यत्वसनिवेशादिभावेऽपि प्रयत्न पत्कर्तृपूर्वकत्वस्याभावात् , एतदभावेऽपि वा तस्य भावात् । तत्राप्यन्यत्कारकेप्ठो वा अनषस्थानादप्रतिपत्तिः। ननु चाचेतनस्वभावः स्वयमुत्पत्तौ परं चोत्पादयितुं प्रयत्नवन्तमपेक्षते । स तु स्वयमेव तथाविधवुद्धधाधार इति किमपरेण ? न हि जडा घटादयः प्रकाशमपेक्षन्त इति प्रकाशेनाप्यपरः प्रकाशोऽपेक्षितव्य इत्यस्ति नियमः। ततः केयमनवस्थेति ? एवं तर्हि कुलालसंज्ञित एव प्रयत्नवान् बुद्धीन्द्रियादिकलापः कथमपरमपेक्षते ? तरमाचेतनोऽचेतनो वा कलापः स्वभावेनैवापरचेतनमपेक्ष्य जायते जनयति वेत्युप- गन्तव्यमित्यनवस्थैव । अथ चेतनवर्गश्चेतनान्तरनिरपेक्ष एवेष्यते, तदा घटादिवर्तिनः कार्यत्वादयोऽभिमतकारकाधिष्ठायकविपरीतनान्तरीयकाः सिध्यन्तो न विरोधदूपण- परिहारेण स्थितिमनुभवेयुः। तथाविधाधिष्ठानस्वीकारे तु स्वभावविप्रकोदनुप- लब्धावपि तद्व्यापारसंभावनायां न [37b] तद्विपरीतदृष्टंकनान्तरीयकत्वमेपामिति विपर्ययव्याप्तरभावादभावो विरुद्धव्यवहारस्य स्यात् । तदापि यदि कार्यकारण- व्यवस्थानाय व्यतिरेकचिन्ताचतुरः कश्चिन्न प्रत्यवस्थानमाद्रियते, न चेदानीं तदा- रन्धमित्यास्तां तावत् , तत् किमनेन निर्बन्धेन ? निर्वन्धे वा विरोध्यध्यक्षस्थूलदोपावतारप्रसङ्गात् तथाप्यसिद्धिति विपरीतसिद्धिर्योजयिष्यत इति सान्तर्गर्वो गंजनिमीलितेनैव वाऽव- धीर्य यथैवानेन सर्वकार्योत्पत्तौ निमित्तकारणमीश्वरो गृहीतः, तथैनं संभाव्य चेतन- स्यापि चेतनान्तरापेक्षायामनवस्थानभीरोस्तेनैवाव्यभिचारानाश्रित्य संशयमाह, अथ प्रयत्नवानपि कुलालो न स्वशरीरे किं तु कुम्भादौ, ततः स्वशरीरसिद्धये किं न परमपेक्षेत ? तह-श्वराभिमतोऽपि परकरणप्रयत्नवान् न स्वशरीर एव, स्वात्मनि कारित्रविरोधादिति किं न परमपेक्षेत ? न चापेक्षते । ततो यदर्थकारि कार्यादि वा तत्प्रतियत्नवदधिष्ठितमिति तत्तेनैव व्यभिचारीति संशयसिद्धिः । ननु तस्य शरीरमेव नास्तीति कुतोऽनेकान्त एपः तदेतत् प्रकरणविस्मरण- फलम् । तथा ह्यन्वयोपदर्शनसमोहया कुलाले सांवृतमेकत्वमङ्गीकृत्य तादृक्सांवृतक- पुरुषनिर्मेयत्वं जगतो भवतैव स्वीकृतमित्ययभस्माकमवकाशः। यदि तु वास्तवमेव २७६ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो एकत्वं शरीरसहचारविरुद्धमनुरुध्यते, न सहि सांवृतमेकत्वमुपनेतव्यं दृष्टान्ते व्यापकत्वेन कार्यादेः । नापि नाममात्रपरेण तेन व्याप्ता तत्त्वतस्तथासिद्धिप्रत्याशा फलवती । न खलु दहनोपचरितमाणवकप्रतिबद्धवचनविशेषादिकार्यमुपलभ्य पारमार्थिकं फश्चिद् दहनमनुमीमते । अस्खलन्ती एकप्रतीतिः पुरुषावयविनोति चेत् ? कः पुनरिह साक्षादुपचारत्वम् आह ? अतस्मिंस्तव्यवहारस्तु द्वयोः समान इत्युच्यते । शरीरत्वेऽवयविवाधकात् एकाध्यवसायस्य भ्रमत्वमवसातव्यम् , सत्त्वेऽपि वावयविनः शरीरावयवी. कराद्यव. यवा बुद्धिरित्येप कलाप एकशब्दाभिधेयः, भूतादिकलापो वेत्यपारमार्थिकत्वं सिद्धम् अधिष्ठातुः। स्यादेतत् । पुरुप एघ तत्राधिष्ठाता, कर्ता वा, स च शरीरादिभ्यो लब्धः व्यतिरेक एक एवेति चेत् ? संदृष्टकारणकलापकृतेऽपि कार्य- जन्मन्यदृष्टमपरं परिकल्प्यते यत् । तत्रापि दृष्टमवधूय तदेव वय नानेक[मित्य] नवधिविविधो विमोहः।। अदृष्टस्य तावद् भाव एव दुरवधारः सहजवैपम्यादत्रानुमानस्येत्युक्तम् । तस्यापि दृष्टानुपलम्भसचिवप्रत्यक्षसाध्यः कारणभावः । स च दृष्टव्यवच्छेदेन तस्यैव । अन्यथा करचरणादेरपि व्यापारसंभवे तस्याप्यनुमानप्रसङ्गे पुनः स एव व्यभिचारः । अन्यथा पुरुपस्याप्यनुमानमनिवन्धनं स्यात् । एतेन चैतन्यसन्तानस्यैकपुरुपत्वपरि- कल्पनं प्रत्युक्तम् , अस्यापि करचरणादिसहकृतस्यैव '[38a] शक्तिप्रतीतेः, कार्यात् तत्त्वत एवानुमानप्रसङ्गो धूमादिव सेन्धनशिखिनः । चैतन्यमात्रेण व्याप्तिर्गृह्यते नापरेणापीति चेत्- न, समानन्यायतया वि- भागस्य कर्तुमशक्यत्वादिति । तदयं बुद्धिशरीराव्यतिरेकिणः कारणतामन्ययोगव्यव- च्छेदेनैव वक्तुमर्हति, यतस्तन्मात्रमनुमातुमप्रतिबन्धेन शक्नुयात , पारमार्थिकैकत्वेन च व्याप्तिं ग्रहीतुम् । तथा च सति दृष्टं दृष्टान्वयव्यतिरेक कारकसमुदायमपहायान्यदेव. कारणं कल्पितमित्ययमपरो धिक्कारः । तदपि यदि कथश्चिदनेकं स्याद् विफलः सकलो .

ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकीव्याख्यानम् यन्न इत्येकमेव परिकल्पनीयमित्याकाशकमलपरिमलाकृष्टमधुकरकोलाहलप्रायमिदम अखिलमाकलयामः। तदलं देवादिव्यतिरिक्तोपक्षेपेण'। तस्मात् प्रयत्नवतः कर्तु रेकत्वेन व्याप्तिन मुख्या, कर्तृवाच्यस्य फुलालादेस्तत्त्वत एकत्वानुपपत्तेः । सांताश्रये प वादृशस्यवानु- मानप्रसङ्गन तेनैव व्यभिचारः फार्यत्वादेरिति संशयः साध्यस्येत्युक्तम् । ननु तथापि तादृशः साध्यस्यासिद्धौ फेन व्यभिचारः, सिद्धौ च व्यभिचारः किं करिप्यति ? व्यभिचारादसिद्धिरेवेति चेत् ? असिद्धौ तहिं व्यभिचारोऽपि नास्तीति कुतोऽसिद्धिरिति सिद्धिरिति [वा] व्यवंतिष्ठते ? कार्यत्वादेश्य वस्तुधर्मस्य वस्तुसन्नेव धर्मी भवितुमर्हतीति न चोद्यम् , अभ्युपगमविरोधस्यानेन क्रमेण प्रतिपाद- यितुमारब्धत्वात् तत्त्वतः। अस्ति चासौ साध्यस्य साधनत्रैरूप्येण त्रिरूपसाधनस्य च यथाभिमतसाध्येन, तत्र साध्यसत्त्वे विपक्षव्यतिरेकम्यासत्त्वात् , स्वाभ्युपगमसिद्ध- तया प्रमाणसिद्धमिति साधारणानेकान्तिकमुच्यते, तत्राभ्युपायः कार्याङ्गम् . ] इति वचनात् । पराभ्युपगमः खलु न प्रमाणमिति युक्तम् , तद्वाधनायैव प्रवृत्तेः। अतएव न स्वतन्त्रतावस्याश्रयः । प्रसङ्गस्य च विपर्यय एव फलम् । स्वोपगमस्य त्वप्रमाणत्वे वचनोधारणमेव न स्यात् । स्वदृष्टार्थप्रकाशनं च वचनं परार्थानुमानात् । न चैवं स्वदृष्टरूपत्रयप्रकाशनमनेन कृतं भवतीति तद्वादिनोऽसाधनाङ्गवचनं निग्रह- स्थानमुचितम् । परस्य तु दोपोद्भावनमेवेति स्थितम् । अथवा अन्वयघटनार्थमेवैकेन करणमुपनीतमाशङ्कयाह, दृष्टान्ते संशयोऽथवा [प्र. वा. १.१२] इति । दृष्टान्तेऽसिद्धिरेव तावदेकेन करणस्य । सिद्धावपि वा सन्देह एव कस्य, यदर्थम् उपनीयते दृष्टान्तः ? सर्वोपसंहारवत्या व्याप्तरिति यावत् । तथा हि न दृष्टान्ते दृष्टम् इत्येव यस्य कस्यचिद् वस्तुनो व्याप्यव्यापकभावप्रतीतिः, अविप्रसङ्गात् , अपि तु प्रतिबन्धसिद्धः। न चेह किश्चिन्निवन्धनमस्तीति साध्यधर्मिणि सिध्यन्तोऽपि कर्तृत्वा- दयो नैकत्वनियतमात्मानमातन्वन्तीति विपर्यये वाधकप्रमाणाभावात् प्रयत्नवत्कर्ट- ,

सानयोमिनियन्यायली
नियता [38b] अपि कार्यत्मादय एफफफत्ये साध्ये सन्दिग्धविपल्यावृत्तिफरया
संशयदेवव एवेति ।
सथा प शंकर एवाइ, न फर्नु रेकत्येनावनोपादानत्वस्याव्यभिचार इत्यादि ।
यत् पुनराह, न पैवमचेवनोपादानत्यस्य प्रयनपदधिष्टानमाण व्यमिगार इजि, न
तन्मात्रेण प्रस्तुते फशिदुपयोगः । वियादाधारधर्मसिस्वत्सिदी प्रवियरत्यस्य पूर्व
प्रतिपादनादिति ।
॥ प्रथमःगएटः॥

तदेवं साध्यविशेषापेक्षया व्याप्तिदूषणमभिधाय प्रयत्नवन्मात्रेऽप्यभिधातुं वितर्कयन्नाह, स्थित्वा प्रवृत्तिसंस्थानविशेषार्थक्रियादिपु । इष्टसिद्धिरसिद्धिर्वा दृष्टान्ते संशयोऽथवा।। इति । दृष्टोऽन्तो दृष्टान्तः सिद्धान्त इति योऽर्थः, प्रयत्नवन्मात्रेण व्याप्तः सिद्धत्वात् , एकानेकरूपानतिक्रमाच वस्तुनः। स्थित्वा प्रवृत्त्यादिपूपन्यस्तेषु वादिन इष्टसिद्धिः किमस्तु एकत्वपक्षे, असिद्धिमानं वानेकत्वे, अथ व्याप्तिरेव नास्तीति सिद्धान्ते संशय एव उभयत्रापोति प्रश्नार्थः। अत्र चानन्तरमभेदसाधनाधिकारेण सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वोद्भावनेन दत्तमेवोत्तरम् । अतस्तृतीय एव पक्षः। न हि प्रयत्नोपयोगमन्तरेणापि कार्यजन्मनि संभाव्यमाने बाधकं किश्चिदालोचयामः । तत् कुतस्तत्र नियमः कार्यादेः ? अथ कालदेशाधनियमप्रसङ्गो बाधकः ? तदयुक्तम् , [यतः] प्रतिनियतशक्तरसर्वकालभाविनः स्वकारणायत्तसन्निधेः कारणदशाविशेषस्य व्यतिरेकेऽपि व्यतिरेकः कार्यस्य संभवन्न प्रयत्नवन्नान्तरीयकत्वमुपकल्पयितुं कल्पते । सर्वथा हेत्वनपेक्षायां तद्बाधकमुपपद्यमानं कार्यस्य हेतुमात्रेण व्याप्तिं साधयेत् । न तु हेतुविशेपेण प्रयत्नवता । ननु कारणं नाम सर्वत्र कलाप एव, स च न व्यग्रावस्थायाम् । तत्संहतिश्च प्रयत्नवन्तमन्तरेण यदि स्यात्, नित्यमेव स्यात् । एवं देशेऽपि वाच्यम् । ततश्च स एव देशकालनियमप्रसङ्ग इति, चैतन्यनिरपेक्षत्वे कलापकार्यत्वस्य व्यापकस्याभावेन कार्यत्वादयोऽसंभवन्तः प्रयत्नवदपेक्षत्वेन व्याप्यन्त इति चेत् ? एवं तर्हि सोऽपि प्रयत्न- वान् यदि क्षरिएकः प्रादेशिकश्च तत्क्षणैकदेशत्वमेव सर्वकार्यप्रामस्य स्यादिति सनातन एवाङ्गीकर्तव्यो व्यापी च । ततश्च स एव देशकालानियमोऽद्यापि प्रसक्त इति किमस्योपगमेन ? अथ सोऽदृष्टमपेक्ष्य जनयन्नियतं जनयेत् ? जडानां तु नादृष्टं लोचनमिति । एवं तर्हि तदद्दष्टपरिपाकसहाया एव प्रत्यया नियतमुत्पादयिष्यन्ति निरालोचा अपीति किं चैतन्येनेति चेत् १ एवं ब्रुवतः कुलालादेरपि वैयर्थ्यप्रसङ्गः, न हि तत्रापि नादृष्टमस्ति सहकारि । न चैवम् । तस्माद् विपर्ययः । या या सामग्री सा नादृष्टा- पेक्षया पुरुषप्रयत्नं विफलयति। [39a] यथा सूत्रपिण्डदण्डचक्रादिः । सामग्री च किं न स्यात्, २८० ज्ञानश्रीमित्र नियन्धावली गिरिसागरादिजनिकेति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः। प्रयत्नविफलीकरणं हि तदनपेक्षत्वम् अम्बरादौ सिद्ध निषेध्यम् । तेन यद् विरुद्ध प्रयत्नापेक्षत्वं तद्वयाप्त सामग्रोत्यम् , तस्या यनकार्यत्वात् । अत्रोच्यते । यदि प्रयत्नकार्य सामग्री सर्वोपसंहारेण सिध्येद्, युक्तमेतत् । न चैवम् , न हि तत्रापि विपर्यये पाधकं किञ्चिदस्ति । यथा हि कार्य स्वकारणायत्त- सन्निधेः कारणावस्थाविशेपस्यापेक्षया असर्वकालभावि संभाव्यते, तथा सामग्रयपि यतो नित्यं भावप्रसङ्गश्योद्येत ? ततश्वानिवर्तितविपक्षवृत्तिशंका सामग्री यदि प्रयत्नापेक्षां नियच्छेत्., साक्षात्कार्यत्वादिभिरेव कीदृशोऽपराधः कृतः, येन चदुपन्यासे संशयितस्य सामग्री शरणमुपतिप्यते ? मृदादयः पुरुपादेव मिलन्तो दृष्टा इति चेत् ? कार्यमपि प्रयत्नवत एव जाय. मानमुपलब्धमिति किं नोच्यते १ यथा च. यद्यपि किमपिः कार्य प्रयत्नवतो दृष्टम् , तथापि कार्यान्तरं तिरस्कृत्यापि बुद्धिमन्तं भविष्यतीतिः शङ्का, तथा सामग्रथपि संभाव्यमाना कमर्थ पुष्णाति ? ततोऽनुक्तसममेतत् । तस्मात् सामग्रीमपि मध्ये प्रक्षिप्य कुम्भादिपु सामप्रथास्तथा दर्शनमेव प्रमाणयितव्यम् । तथा च सति कार्यमेव' प्रत्यक्षानुपलम्भैः प्रयत्नवन्नान्तरीयकं सिद्धमित्येव साधु । किमत्र व्याप्तिसिद्धये विपर्यये बाधकप्रमाणोपन्यासशौटीर्येण ? अथ वक्ष्यमाणक्रमेण प्रत्यक्षानुपलम्भा जातिविशेष-' मेव विषयोकर्तुं शक्युरिति न कार्यमानं प्रयत्नवता व्याप्तं सिध्येत् ? तदर्थ विपर्यय- बाधाश्रयणम् , एवं तर्हि सामग्रथा अपि प्रयत्नवत्कार्यत्वे त एव प्रत्यक्षानुपलम्भाः शरणमिति एवंविधा संहतिः प्रयत्नवता क्रियत इति युक्तः सर्वोपसंहारः । तथा च, न व्यग्रादुदयः कचिन्न च चयश्चैतन्यशून्याद् भवेद् भावे किं न सदा सदातनतनोरप्येष दोषः समः । तस्यादृष्टमपेक्ष्य कालनियमे किं चेतसा चेत् तदा कुम्भादावपि शिल्पिनो विफलता नैवच तद्व्यत्ययः ।। कुम्भादौ यदि दर्शनादभिविधिः किं व्यत्यये बाधया प्रत्यक्षानुपलम्भवः किमु मता न व्याप्तिरेवं सति । तेषां जातिविशेप एव विपयो यद्येवमेवंविधो व्यूहश्चेतनतो भवेदिति भवेदन्यत्र को निश्चयः ।। इति संग्रहश्लोकौ ॥

ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकोव्याख्यानम् २८१ न च सामप्रधन्तरस्यातत्पूर्वकत्वे अस्या अपि मा भूदिति युक्तम् , असर्व- व्यापिनामपि धर्माणां प्रदेशवृत्तेर्दर्शनात् लोहलेखनस्येव पार्थिवे, प्रसिद्धशरीर- पूर्वकत्वस्येव वा कार्ये। तत्र वाधकान्न सर्वव्यापित्वमिति चेत् ? तदस्फुरणे तर्हि संशयः केन निवार्यते ? यथा हि न परस्य बाधकं कलापान्तरेऽपि कार्यान्तरादी वा चेतनापेक्षायाः, तथा भवतोऽपि सर्वजाती तयावश्यंभाव्यमिति न साधकमस्ति । यथा च तव कचिबुद्धिमदपेक्षादर्शनमस्ति, तथा परस्याप्येकत्र दृष्टस्य [39b] धर्मस्य भिन्नजातीयाव्याप्तिदर्शनमस्ति । ततो लोहलेखनस्य शरीरव्यापारस्य च कचिद् बाधकादर्शनं सन्देहसाधनमुपयुक्तमेव परस्य, अन्यथा संशयस्यैव निर्वाजताप्रसक्तः । न च साधारणानकान्तः प्रारब्धोऽधुनाभिधातुम् , यतस्तद्वदन वाधकानुपदर्शन बाधकं स्यात् प्रतिवदितुः, अपि तु सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वमेव । तच सिद्ध, दृष्टान्ते दृष्टिमात्रेण व्याप्तेरसिद्धः, निवन्धनान्तरस्याभावात् । एतेन नित्यादिहेतूनाम् अचेतनत्वे सति नियतप्रवृत्तित्वेन प्रासादादिहेतुवत् प्रयत्नवदधिष्ठानसिद्धिरित्यपि प्रत्युक्तम् । अचेतसोऽपि कालादिनियतायाः प्रवृत्तेः प्रयत्नवन्नान्तरीयकत्वसाधक- प्रमाणस्य तद्वदेवाभावादिति । नापि कार्याविरामप्रसङ्गः सङ्गतिभावहति, अपरापरप्रत्यययोगजन्यस्वभावभेद- संभवेन भावेष्वेकशक्तिनिर्वाहस्य दूरीकृतत्वात् । ततश्च कर्तुरेकत्वे सन्देहोद्भावनेन समानन्यायतया आगतमेव बुद्धिप्रतिबन्धं परपरितोपाय साधारणानकान्तिकत्वेन दूपयितुमाह, स्थित्वा प्रवृत्तिसंस्थानविशेषार्थक्रियादिषु इष्टसिद्धिरसिद्धिर्वा दृष्टान्ते इति । वाशब्दः समुच्चये । एषु सत्सु यदिष्टं चैतन्यं तस्य दृष्टान्ते साधनवति धर्मिणि सिद्धिरसिद्धिश्च घटादौ विटपादौ च यथाक्रमम् । ततो व्यक्तं विपक्षकदेशेवृत्तिरेषामिति भावः । एतेन यदि कृतकादिवद् विपर्ययवाधाभिधानमशक्यम् , धूमादिवत् प्रत्यक्षा- नुपलम्भाभ्यामन्वयव्यतिरेकप्रतीतिः प्रयत्नेन सह कार्यादीनां भविष्यतीति गत्यन्तरम् अपास्तम् , तमन्तरेणापि कार्यस्योदयाद् व्यतिरेकस्यैवाभावादित्युक्तम् । ननु बुद्धिमत्त्वं नाम दृश्यादृश्यशरीरेतरसाधारणो धर्मः मारुहादिजन्मनि व्याप्रियमाणं नास्तीति कथमवगन्तव्यम् , अनुपलब्धिमात्रादभावासिद्धेः ? युक्तमेतत् , २८२ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलौ यदि दृश्यशरीरोपाधिविधुरेण बुद्धिमात्रेण व्याप्तिरभिमता स्यात् । वाढमेवेति चेत् ? एवं तर्हि धूमवद्व्यतिरेकमेवाधिकृत्याह, -- संशयोऽथ वा . इति । यदा कुम्भकारव्यापारात् प्राक् कलसस्य व्यतिरेकः प्रत्येतव्यः, तदा न साध्या- भाव[कृतो घट] व्यतिरेकः प्रतीतः स्यात् , साध्याभावस्य सन्देहात् । न हि तथाविध- शरीरोपाधिकेन चेतसा व्याप्तिर्जिज्ञासिता, यतोऽनुपलब्धिविशेषेण निषेधः सिध्येत् । किं तु प्रयत्नवन्मात्रेण । तस्य च यथा वृक्षादिजन्मसमये संभावना निषेधस्याशक्य- त्वात् , तथाद्यापीति, तत्संभवेऽपि संभाव्यमानः कुम्भाभावस्तदभावप्रयुक्तत्वमात्मनो बोधयितुं न शक्नोतीति सन्दिग्धव्यतिरेकः । ननु साध्याभावे साधनस्य भावसंशये सन्दिग्धो व्यतिरेक इति युक्तम् , न तु कुलालव्यापारात् प्राक् कुम्भभावः सन्दिह्यत इति चेत् ? तदयुक्तम् , साध्यव्यतिरेक- प्रयुक्तो व्यतिरेकः साधनस्य [40a] व्याप्तिवादिना दर्शयितव्यः । स च साध्याभाव- सन्देहाद् वा स्वयमतोऽपि न दर्शितः । साध्याभावेऽपि वा स्वभावसन्देहादिति न कश्चिद् विशेषः, उभयथापि तस्य सविशेपणस्य सन्दिग्धत्वादिति । अतएव सन्दिग्ध- साध्यसाधनधर्मित्वं दृष्टान्तयोर्दोष उच्यते । यदि तु साधनाभावमात्रमभिधोयेत साध्याभावमनपेक्ष्य, तदा युक्तमेतत् । न च तावता व्याप्तिग्रहः । अन्यथा प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां व्याप्ति प्रतिपद्य पवनोपघात- साधनोपनीयमानः कम्पो यदा मर्दनादिसंभवेन कम्पेन साधारणं क्रियते, तदा स्तिमितमारुतमस्पर्शयोग्यतया निपे मशक्यं संभाव्य परिहरन्ननिवार्यः स्यात् । तत्र विशेपसाधनाद् व्यभिचार एवेति चेत् ? कुतः पुनरेतद्विशेषस्तेन साध्यत इति ? उपहतिशब्दस्त्वशरोरव्यापारवत् तदनुरूपविपयो भविष्यति, प्रत्यक्षानुप- लन्भेन व्यामिवर्णनादिति चेत् ? तदपि भवतः समानम् , यथा चास्य तादृग्मरु- न्मात्रापेक्षया अदृश्यत्वेन व्यमिचारपरिहारे व्याप्तिग्रहणकालेऽदृश्यत्वेनैव व्यतिरेका. सिद्धिस्तथा भवतोऽपि शरीरविरहिणि चैतन्यमात्रे । ततो यदा तदभावसंशयेऽपि कार्याभावमात्रेण व्याप्तिग्रहणाभिमानस्तथा अस्पृश्यप्रभञ्जनामावसंशयेऽपि फम्पा. भावः सिद्ध इति स्याद् व्याप्तिः ।

ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोफोव्याख्यानम् २८३ अथ न कश्चित् देहवतेव देहविरहिणापि व्याप्तिं करोति, किं तु चैतन्यमात्रेण, तच कायवकालेऽप्यरित विशेषसंभवे सामान्यस्यावश्यंभावादिति तदपेक्षया व्याप्तिग्रहः सामान्यविपय एवावतिष्ठते, बलाविव वयन्तरस्वरूपानुप्रवेशादिति । एतदपि समानं समोरानुमाने । न च कश्चित् चेतनावान् वेपथुमात्रेण मारुतमनुमिमीते, सर्वगत्वा- ध्यवसायेऽपि कम्पमात्रस्य साधनसामर्थ्याप्रतीतेः । न हि राज्यमिष्टमिति तन्नामकरणा- नन्तरमुपजायमानमपि तदुपायवादिनं प्रमाणीकरोति, साधनमपि वा कृतकत्वं वस्तुतः असाधनाङ्गो व्यापकत्वेनोपनीयमानमनित्यतासिद्धी । तस्मात् न कोष्ठशुद्धथा प्रमेयतथाभावेन परितोपः, प्रमाणगुणस्तु निरूप्यते । न च कम्पस्य मरुन्मात्रेण व्याप्तिसिद्धौ किश्चिद् विपर्यये वाधकमस्ति, प्रत्यक्षानुप- लम्भास्तु स्वगोचरीभावयोग्यमेव स्वभावदेशकालविप्रकृष्टमपि तदा त्वसन्निहितेऽन्त- र्भावयितुं शकुवन्तीत्यवश्यमेपितव्यम् । नान्यम् । अन्यथा व्याप्तिग्रहणवद्व्यभिचा- रोऽपि तन्निष्ठ एव प्रसज्येत । ततो यथा विशेपविपयावन्वयव्यतिरेको प्रत्यक्षाद्यगोचर- चैतन्यमरुन्मानविषयौ व्यवस्थितौ, तथापि विशेषविषयो व्यभिचारोऽपि तन्मान- विषयः किं न व्यवस्थाप्यते ? न हि लाभे प्रवेशः, छेदे निःसरणमिति लभ्यम् । वह्निस्तु देशकालविप्रकृष्टोऽपि तदात्मा सन्निहित इव स्वभावविप्रकृष्ट[40b]. प्रत्यक्षादियोग्यतया तदनुप्रवेशमासादयतीति युक्तम् , यतस्तदेकाध्यवसायात् सर्व एव धूमव्यापकतयायधार्यमाणो न दुष्यति, जाठरं तदयोग्यतया तथा निश्चायि । अत एव धूमादभिमते शिखिनि प्रवृत्तिरसंशयानस्य युज्यते । इतरथा प्रत्यक्षायोग्येनापि व्याप्तिः आश्रयभुजा गृह्यमाणा धूमस्य तद्योग्यायोग्यदहनसामान्यविपर्यव व्यवतिष्ठत इति तार्णादिभेद इवाभिमतेऽपि रूपे सन्दिहानो न तत्साध्यार्थक्रियालाभैकाप्रबुद्धिः प्रवर्तेत । प्रतिबन्धवैकल्यवद् वा असति जाठरत्व इत्यामृपतः प्रवृत्तिः स्यात् । न चैवम् , तस्मान्न स्वरूपविशेपनिष्ठं प्रमाणं सामान्येन व्याप्तिं प्रपद्यते । अनित्यत्वेन तु कृतकत्वस्य व्याप्तिं विपर्ययबाधकप्रमाणमधिगच्छद् भूत्वा- भवनमात्रेण विशेषानवच्छिन्नेन प्रवृत्तमिति सामान्येनैवाधिगच्छति । नापि कृतकात् प्रवर्तमानोऽभिमतानित्यैकाप्रबुद्धिः कश्चित् प्रवृत्तिमर्हति । अतश्च सामान्यपर्यवसितमपि प्रमाणं न विशेपेण व्याप्तिं गृहातीति सिद्धम् । उक्तं च न्यायानुसारिणा शंकरेण, यत् प्रमाणं यावतोमर्थगति व्यामोतोत्यादि । यत् प्रमाणं यत्स्वभावसापेक्षप्रवृत्तिकं तन्नैव तदितरस्वभावेन कस्यचिद् व्याप्ति प्रतिपद्यते, यथा विपर्ययबाधकं भूत्वाभवनमात्रा- २८४ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावली पेक्षमनित्यविशेषेण कृतकत्वस्य । यथा वाभिमतस्वरूपविशेपापेक्षमध्यक्षानुपलम्भम् अनेर्जाठरसाधारणेन रूपेण धूमस्य । स्वरूपविशेषापेक्षप्रवृत्तयश्च प्रत्यक्षानुपलम्भाः प्रभञ्जनेन कम्पस्य व्याप्तिग्रहण इति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः, मातरिश्वलघुत्ववत् प्रत्यक्षप्रवृत्तेरभावात्। नाप्यनेकान्तः । विवक्षितस्वभावेन हि कस्यचित् व्याप्तिग्रहणं प्रमाणस्य तस्वः रूपापेक्षप्रवृत्तिकत्वेन व्याप्तम् , अन्यथातिप्रसङ्गः प्रवृत्तिसंकरश्च दोपः । तद्विरुद्धा च तदितरस्वभावापेक्षा प्रवृत्तिः, तस्मात् स्वरूपविशेपापेक्षं प्रत्यक्षानुपलम्भं नानिलमात्रेण स्तिमितेतरसाधारणेन कम्पस्य व्याप्ति प्रतिपद्यत इति प्रमाणार्थः । ततो न परमार्थतः कम्पेन पवनानुमानमस्ति । अथ च न काचिद् भवदीयसमयसमाधानकल्पना, या नैनमनुधावति, न चैतदीयमप्रामाण्यनिवन्धनं किमपि, यन्न भावत्कमनुमानमुपनीयते, ततश्च चह्निधूम- वत् प्रयत्नवत्कार्ययोर्यदि व्याप्तिसिद्धयेऽध्यक्षानुपलम्भं शरणमाश्रियते, तदा तत्प्रवृत्ति- योग्यस्वरूपापेक्षया प्रयत्नवतो नियतो व्यभिचारः कार्यमात्रेण तृणादिना। अथ व्यभिचारचमत्कारागोचरेण चेतनावता व्याप्तिरिष्यते, तदा महीरहादि- जन्मनीव शिल्पिव्यापारादपि प्राक् निपेद्धुमशक्ये प्रयत्नवन्मात्रव्यापारे [41a] व्यतिरिच्यमानो घटादिः कस्याभावप्रयुक्ताभावोऽवधार्यताम , यतस्तेन व्याप्तः सिध्ये- दिति सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकतया पुनरनेकान्तः पूर्व दृश्यादृश्यविशेपमनपेक्ष्य विपर्यये बाधकामावं स्वयमुपदर्य कृतः, इदानी वादिन एवाभ्युपगमेन तदिष्टप्रमाणा- पेक्षया व्यतिरेकासिद्धेरिति भेदः । विपक्षबाधकं तु हेतुमात्रेण व्याप्तिं प्रतीयात् न तद्विशेषणबुद्धिमतेत्युक्तम् । ननु वृक्षादयः पक्षीकृता इति कथं तैर्व्यभिचारः ? विविधो हि भावराशिः, सन्दिग्धकर्तृको बुद्धिमत्कर्तृकोऽकर्तृकश्चेति । तत्र बुद्धिमत्कर्तृके घटादौ प्रत्यक्षानुप. लम्माभ्यां व्याप्तिमादाय सन्देहपदे भूधरादी कार्यत्वमुपसंहृत्य प्रयत्नवान् साध्यते । न पुनरसी व्यभिचारविपयो भवितुमर्हति । यदाह, न च साध्येनैव व्यभिचार इति, तद्युक्तम् । न हि व्यभिचारविषय एव पतो भवितुमर्हति, ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसतलोकोव्याख्यानम् २८५ सन्दिग्धे हेतुवचनाद् व्यस्तो हेतुरनाश्रयः। [प्र. पा. ४.६१] इति न्यायात् । ततश्च माधरादिरेव सन्दिग्धकर्तृकः पक्षीकर्तुमुचितः । मारहादिः त्वचेतनकर्तृक इति चतुर्थो राशिरेपितव्यः। व्याप्तिसमीहया प्रत्यक्षयोग्याभिमतस्य वृक्षादिजन्मन्यनुपलब्धेरिति कथं पक्षीकरणम् ? मा भूदशेपसाधारणानकान्तिको- च्छेदः। कार्यत्वस्य विपक्षवृत्तिहतये संभाव्यतेऽतीन्द्रियः कर्ता चेद् व्यतिरेकसिद्धिविधुरा व्याप्तिः कथं सिध्यति । बाधा त्वाहितहेतुमाननियतिभेदेन न व्याप्तये नाप्यों व्यभिचारगोचरचरः पक्षीक्रियायां क्षमः॥ इति संग्रहालोकः॥ ननु तथापि कथमव्याप्तिराकाशस्य व्यतिरेकग्रहणाधिकरणस्य संभवात् ? यदाह, बुद्धिमत्कारणसद्भावे भावो घटादावुत्पत्त्यादेः, अभावे चाभावो गगनादिपु, स च तथाप्रसिद्धाविनाभावो यत्रैव तित्यादावुपलभ्यते, तत्रैव तद्विनिर्माणसमर्थकर्तृ- बुद्धिं तद्विदो जनयतीति । उत्पत्त्यादेरिति कार्यत्वादेरित्यर्थः । अत्राभिधीयते । न साधम्र्येण धर्मेण वा दृष्टान्तमात्रमस्तीति साध्यसिद्धिः, यदृच्छोपनतावपि तथा संभवात् । तस्मानिदर्शनं नाम गृहीतविस्मृतप्रतिबन्धसाधकप्रमाणस्मरणद्वारेणैव हेतावुपयोगि, न स्वसन्निधिमात्रेण । स च प्रतिवन्धो द्वारान्तरेण वा गृहीतो विहायसा स्मर्यंत, स्वाधिकरणप्रमाण- प्रसिद्धो वा ? तत्र तावत् प्रथमकल्पनमपास्तं, प्रागेव दृश्यशरीरोपाधिना धीमात्रेण वा कार्यत्वादेर्घटादावपि प्रतिवन्धग्रहणोपायापायात् । चरमं चासंभवि। तथा हि, यदि नाम व्योनि द्वयनिवृत्तिरुपलब्धा, तथाप्येकाभावप्रयुक्तत्वनिश्चयायोगादन्याभावे विश्वरूपस्य च तत्रावृत्तेः कस्य केन संवन्धवोधः स्यात् ? करभगर्दभादेरपि [41b] कार्यकारणभावग्रहणप्रसङ्गाश्च । अन्यमान्वयदर्शनसहायस्य तथा प्रतीतिरिति चेत् ? ननु सहदर्शनमेवान्वयार्थः, तच कदाचित् करभादेरप्यस्तीति साध्वी व्यवस्था । न सहदर्शनमन्वयस्यार्थः, किं त्वेकसंभवप्रयुक्तोऽन्यभावः । स च बुद्धि- भत्कार्यत्वयोरस्ति नान्यत्रेति चेत्-न, तद्भावप्रयुक्तत्वं नामापरभावस्य न तव्यापारात् . A , २८६ ज्ञानक्षीमित्रनिबन्धावली प्रागभाविनः सत्तालाभादन्यः, प्रागभावश्च नानुपलब्धिव्यापारमन्तरेणेति प्रत्यक्षानुप- लम्भाभ्यामन्वयव्यतिरेकयोनिश्चये संशयो नाम कीहा हेतुफलस्थिताविति तत्प्रतीति- प्रतिबन्धस्मरणमेव विहायसा विधीयत इति प्रथमपक्ष एवायम् । किं च किमिदमीश्वरेऽनुजीविवृत्ताविष्करणमात्रमत्रभवतः, उत [प्रति]वन्दी- कृते ? धूमानुमानेऽपि सैव गतिः, एकत्रोभयसंभवमुपलक्ष्यान्तरीक्षे एकव्यापारनिवृत्ती अन्यनिवृत्तेरुपलक्षणाद् व्याप्तिग्रह इति । यद्येष एव न्यायः, तदा तदिच्छतामनिवन्धनः प्रकृतप्रद्वेषः, केवलमेवं विलपता दहनानुमानमपि हारितं, दूरतरा तु प्रकृतसिद्धिः, उक्तक्रमेण गर्दभेनापि तस्य प्रसङ्गे वहावपि हस्तकत्यागात् । यदा तु गत्यन्तरमपि तत्रं प्रकृतासंभवि संभवि, तदा कुतो वन्दीकरणं शरणम् ?. एवं तर्हि प्रत्यक्षानुपलम्भव्यापारः तदतिप्रसङ्गभयादेवाश्रीयते, न तु स एव समय इति चेत् ? एवं सति भवतैव किमयमतिप्रसङ्गे भरो दत्तो नेति कोशपानं कर्तव्यम., यो हि प्रत्यक्षानुपलब्धी विहाय विहायसि वहिव्यापारनिवृत्त्या धूमनिवृत्तिम् आदाय व्याप्तिमभिधत्ते, तं प्रति यथा वस्तुमात्रस्यापि तत्र व्यापारोपरमात्तेनापि व्याप्तिसिद्धिः स्यादित्यतिप्रसङ्गः, तथा योऽपि प्रत्यक्षानुपलब्धीरुद्ध्य तद्योग्यपुरुष- विशेपव्यापारविरहेण व्योमनि घटादिकार्यत्वनिवृत्ति दर्शयित्वा तेन व्याप्तिमस्य मन्यते, तं प्रति पुरुपमात्रस्यापि तत्र निवृत्त्या तेनापि व्याप्तिः, तथा कार्यान्तरत्वस्यापि निवृत्त्या तस्यापि स्यादिति व्यक्तमतिप्रसङ्गमात्रमेतत् , न न्याय इति पश्यामः । धूमे गर्दभादिव्यभिचारदर्शनान्न वस्तुमात्रेण व्याप्तिरिति युक्तम् , पुरुषमात्रय तु व्यभिचारानुपलब्धेर्नेदमतिप्रसङ्गमात्रोद्भावनं भविष्यति । नैवं, समानन्यायानाम् एकत्र बाधकदर्शनमन्यत्रापि शङ्कामुत्पादयति । यदि हि विहायसि उभयनिवृत्तिदर्शनं प्रतिवन्धसाधकं भवेत् , वस्तुधूमयोरपि न वाध्येत, तत्र तु वाध्यमानमन्यत्रापि कथम् एकान्तावसायसाधनं स्यात् ? न च पक्षीकृते नैव व्यभिचार इत्यपि, न पतीकरणं मन्त्रप्रभावः, किंतु व्याप्तिप्राहकदाळम् । तच यदि नभसि उभयाभावमात्रम् , तदा तन वाधकाधिगतेरस्तं दायमिति सत्यपि [42a] पतीकरणव्यभिचाराशंका न निवर्तत इति। - व्योमारित व्यतिरेफभूमिरिति चेद् धूमस्य धूमध्यजाद् उत्पत्तायपि कि स एव समयो नातिप्रसङ्गोदयात् ।

२८७ ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकीव्याख्यानम् यद्येवं भवतैव किं विनिहितो नातिप्रसङ्गेसर- स्तस्मिन् वाधविलोकनं पुनरिहाप्यारेकमाकर्पति ॥ इति संग्रहः ।। तस्मात् नाकाशे द्वयनिवृत्त्या व्याप्तिसिद्धिः, सिद्धव्याप्तिकयोस्त्वभावदर्शनं गृहोतव्याप्तिस्मरणकारणं स्यात् । न च व्याप्तिग्राहकं किश्चिदुपपद्यत इत्युक्तम् । तस्मात् अन्वयमात्रभावेऽपि व्यतिरेकामावादनेकान्त एवेति स्थितम् । वस्तुतस्तु व्यतिरेक- वदन्वयोऽप्यस्य दुर्लभ एव । यस्य हि प्रत्यक्षागोचरतया अभावप्रयुक्तः कार्याभाव इति प्रत्येतुमशक्यं तस्यान्वयो दूरोत्सारित एव, प्रत्यक्षग्राह्यत्वात् तस्य । प्रत्यक्षं हिं परिदृश्यमाने वस्तुनि देशकालविप्रकृष्टमपि स्वप्रवृत्तियोग्यमेवान्तर्भाव्य व्याप्तिमव- कल्पयेत् , न स्वभावविप्रकृष्टमपीति उक्तप्रायम् । ततश्चान्वयमात्रं गजनिमीलितेनाव- धीर्य व्यतिरेकाभावेनैव दूपणमुक्तम् । वस्तुतस्तु नान्वयो न व्यतिरेक इति प्रयत्न- वन्मात्रे साध्ये कार्यत्वमसाधारणमेवेति वा दर्शयितुमाह, संशयोऽथवा इति । प्रत्यक्षादियोग्यापेक्षया साधारणानकान्तिकम् , चैतन्यमात्रापेक्षया असाधारणम् इत्यर्थः । ननु शरोरोपाधिबुद्धिकृतं कार्य सिध्यत् बुद्धिमात्रकृतं सिध्यत्येव, शिंशापा- कृतमिव वृक्षकृतम् , विशेपे सामान्यानपह्नवादिति कथमुच्यतेऽन्वयाभावः ? एवं सति व्यतिरेकोऽपि तदपेक्षया स्यादिति चेत् ? का नो हानिः, बुद्धिमति कार्यहेतोरन्वय- व्यतिरेकवत्त्वाभ्युपगमादिति ? उक्तमत्र, एवमन्वयव्यतिरेककल्पने जाठरचित्रकादि- गतेनापि रूपेण धूमादनुमितमग्निं संशयानो नाभिमतैकाग्रचित्तः प्रवर्त्ततेत्यादि । अपि च न तत्र संभवीत्येव प्रत्यक्षेण यत्किञ्चिद्वस्तुनो रूपं कार्यस्य व्यापकम् अवधार्यते, अपि त्वध्यवसायापेक्षया । अध्यवसायश्च पुरुपेण कृत एव इति बुद्धिमता वेति विशिष्टविषय एव प्रवर्तते, तादृश्येव पुरुपादिशब्दस्य रूढः । न तु करादिव्या- पारनिरपेक्षेण चैतन्यमानेणेति, चैतन्यमानं सदप्युदासीनमन्वयग्रहणकालेऽध्यव- सायस्य विशेपोन्मुखेनैव प्रवृत्तः, सामान्यशब्दत्वेऽपि वा प्रकृतविशेपमाक्षिप्यैवाग्नि- व्याप्तिवत् । स चाध्यवसायः प्रत्यक्षव्योपारानुसारी तद्योग्यमेव रूपं बहिः कुर्यात् , न तु तदयोग्यमपि, जाठरादिवत् , तार्णादिवच्च । एवं पुरुपेणापि 'व्याप्तौ कस्यचित् - २४ २ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलौ शरीरोपाधिविधुरस्य बुद्धिमात्रस्य तदयोग्यस्य प्रतिक्षेपः स्यादेव । अप्रतिक्षेपस्तु खर्वादि मेदस्यैव । अयमेव न्यायः सर्वत्र प्रत्यक्षेणान्वयग्रहणे । [42b] प्रथाङ्गारसङ्गादगुरुखण्डजनितं धूममुपलब्धवतः प्रत्यक्षयोग्यतया इन्धनाद्यन्तरेणापि तदन्वयप्रसङ्ग इति चेत् ? तत्किमिदानों प्रमाणविषयप्रतिनियमम अनाहत्य यत्र कचित् प्रवृत्तमध्यक्षं येन के चदन्वयं प्रत्येत्विति विवक्षितम् ?-एक सति हेतुमदाभासव्यवस्थाविलोपात् , सर्वस्य सर्वसिद्धिरिति प्रतिनियतसाधनान्वेष विफलः। अथ प्रत्यक्षेण स्वयोग्यमुलंध्यापि व्याप्तिर्गृहीतेत्युच्यते ? तदसिद्धम् । यदावि प्रत्यक्षं स्वप्रवृत्तियोग्येऽपि वस्तुन्यवान्तरभेदापेक्षया सामान्यमुदासयदन्वयं प्रतिपद्यते तदा कैव कथा स्वप्रवृत्त्ययोग्यस्यात्यन्तं विजातीयस्य ? न चास्माकं पक्षः प्रत्यक्षयोग्येए सर्वेण व्याप्तिरिति, किं तु प्रत्यक्षयोग्येणैव तत्कृता व्याप्तिरिति । अन्यथा गर्दभा दिभिरपि धूमकुम्भादेरेवान्वयप्रसङ्गः। किमतः परम् ? कथं पुनरत्रावान्तरभेदापेक्ष एव व्याप्तिग्रहो न दर्शनयोग्यतामात्रापेक्षः ? विकल्पस्तु वासनाप्रबोधमात्रार्थमपेक्षित प्रत्यक्षादिसन्निधिरनियतोदयाकारतया न प्रतिनियतं विशेषमावेशयितुमर्हतीति । सत्यम् , अतएव व्यतिरेकसाधन्या अनुपलब्धेरवतारः। तत्र यथा वह्नि पुरुपाभ्यां धूमकुम्भयोरन्वयाध्यवसाये सहायतामनुपलब्धिःप्रतिपद्यते, पूर्वस्थितिरन्यत उत्पत्तिरन्यत आगमनमिति विधा भिन्नसंभवव्यतिरेकं साधयन्तीतरथानुपयोगात् तथा यदि गर्दभान्वये वेदनमात्रान्वये वा प्रतिपद्यत, स्यादेव ताभ्यामपि व्याप्तिः नान्यथा, यतो न प्रत्यक्षमात्रं व्याप्ति प्रतिपद्यते, नाप्यनुपलम्भमात्रं, किं तु प्रत्यक्षानुप लम्भावन्योन्यसहायाविति निर्णीतं शास्त्रे बहुशः । अस्माभिरपि निकपश्चकचिन्तायां किश्चिदिति। न च गर्दभाधन्वये तस्याः साहायकमस्ति । एतेन धूमविशेषापेक्षयानुपलम्भ- व्यापाराभावो व्याख्यात इति नैवंवादिनि कश्चित् पर्यनुयोगः। यस्तु प्रत्यक्षगोचरेऽपि तत्कृतां व्याप्तिमुपवर्णयति तस्य तद्विपय एव व्याप्तिग्रहविरह इति दुःस्था व्यवस्था । ततश्च तस्यैवासी पर्यनुयोगः। तस्याप्यनुपलब्धिव्यापाराभावान्नेति चेत्-न, [यतः] प्रत्यतयोग्येऽपि तत्कृतव्याप्तिवादिनोऽनुपलम्मव्यापारविरहेऽपि तत्कृतव्याप्तिमिच्छतः ईश्वरवादाधिकारे वातिकसप्तोकोव्याख्यानम् का प्रतिरोद्धा ? यदि हस्य ब्रीडा स्यादप्रत्यक्षयोग्य एव तद्वयापारं कथं वर्णयेत्? अथोपादानादिविदा प्रयत्नवता करणदर्शनादेव गर्दभस्य निरासः, फिमत्रानुपलब्ध्या ? एवं तहि दृश्यमानेनैव व्याप्तिमुपवर्णयन् नि च] दर्शनपथातिक्रान्तेन, न च शरीरोपाधि व्यवधूय चैतन्यमानमुपलब्धं फचित् । यदि च दर्शनवलादेव व्यवस्था चैतन्यमानाधिष्ठितं शरीरं कुम्भादि जनयत् दृष्टमेवेति न गर्दभेनान्वयविरोधः, सत् कथमनुपलब्धि[43] प्रतितेपः ? व्यापकगताः सामान्यधर्मा एवं व्याप्ती साधकाः इतरेषां व्यभिचारदर्शनेनान्यत्र शंकावका[शा देव न गर्दभेनान्वय इति चेत् । ननु व्यभिचारदर्शनमिति तदभावेऽपि भावदर्शनमित्यनुपलब्धिव्यापाराभावेऽसाधनत्वम् उपनीयमानमनुपलब्धेरेव साधनाङ्गनिश्चये व्यापार परिदोपयति । यदि च विशेपे व्यापारशंकाकुलः सामान्यमनुसरति भवान् , उपादानाद्य. भिज्ञमपि विशेपमपहाय चैतन्यमात्रेण गर्दभसाधारणेन सिद्धसाधनयोग्येन ततोऽपि वा सामान्येन कारणमात्रेण व्याप्तिमभिधत्ताम् । एवं हि सति सर्वथा दूरीकृतः शंकावकाशः स्यादिति । एतावत्तु सामान्यमवमन्य उपादानाद्यभिज्ञविशेपे स्थितिर्न तु तदप्यवज्ञाय यथादृष्ट इति किमत्र सामर्थ्यमन्यत्र जाड्यात् ? प्रत्यक्षानुपलम्भवादि- नस्तु यावति यादशि सामान्ये प्रत्यक्षानुपलम्भव्यापारो न तत्र शंका, शंकावकाशिनि च न व्यापार इति नासौ कचन स्वयमिच्छया व्याप्तिमुपनयत्यपनयति [वा] प्रमाणे- नैव समर्पणादिति न दोपः । ननु सोऽपि हेतुमात्रकृतं वा कार्यप्रामं ब्रुवन् प्रत्यक्षयोग्येऽपि प्रत्यक्षव्यापारोप- लम्भं किं न पश्यति ? पश्यत्येव विपर्ययबाधकादागमाच तस्य तदाभ्युपगमात् । प्रत्यक्षानुपलम्मं तु शरीरविशेपोपाधिक एव चेतसि स प्रमाणयति । इच्छायामपि करादिव्यापारोपरमे कार्याभावात् तद्वारेणैव कुलालादिव्यपदेशविपयस्य समुदायस्य प्रत्यक्षत्वव्यवहारात् । न त्वियं गतिः प्रयन्त्रसचिवचित्तमात्रे । तदाप्यनुमानादन्वयः "प्रत्येप्यते । न च प्रत्यक्षस्यैव कश्चिदनुरोधः। उपलम्भानुपलम्भाभ्यामन्वयव्यतिरेक- निश्चयः कर्तव्यः । स चोपलम्भः प्रत्यक्षरूपोऽनुमानरूपी वेति नात्र निर्बन्धः । अत्र चिन्त्यते । किं तदेव शरीरोपाधिकं चित्तं प्रयत्नवञ्चित्तमात्रशब्देनाभि- सतम् , उतान्यत् ? तत्त्वे किमनुमानेन, प्रत्यक्षसिद्धी विवादाभावात् ? तेन चान्वय- व्यतिरेको सिद्धौ कार्यमात्रेण च तदव्यभिचारी व्यक्तः । अन्यत्वे लिङ्गाभावदोषः, ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ , भाषणादेः कार्यस्य शरीरिणैव चरितार्थत्वात् । न च तेनानुमितेनापि व्याप्तिः स्वो क्रियते, व्यतिरेकानिश्चयात् पूर्ववत् । एवं तर्हि वहिपापि धूमस्य व्याप्तिर्न देशकाला-. वस्थानियतेन, किं तु वह्निमात्रेण । तच दृश्यमानादन्येनैवेति विकल्पे व्यमिचारादि- दोपः साधारण इति ताग्विशेपविरहिणा सामान्येन व्याप्तिर्वक्तव्या। तथेहापीति चेत् ? एवमपि जाठरादिगतेनापि रूपेण व्याप्तिप्रसङ्गो धूमस्य । तस्मान्न सामान्यमित्येव व्याप्तावधिक्रियते, नापि विशेष इत्येव प्रतिक्षिप्यते, [43b] धूमानुमानस्यैवोच्छेदात् , अभिमते शिखिनि प्रवृत्तिसन्देहात् । ततो यदि न स्वेच्छेव संग्रहपरिच्छेदसाधनी, तदा प्रमाणव्यापारमन्विष्य व्यवस्थापक्रमे किञ्चित् सामान्य स्वीकारप्रवृत्तेनापि प्रत्यक्षेण प्रतिक्षिप्तमर्थादेपितव्यम् , यद्विशेपातिक्रमेण नास्यावतारः । यथा ज्वलनासुराकाररूपातिक्रमे धूमव्याप्तिग्राहिणः। किश्चित्तु प्रत्यक्षस्वीकृतम् अप्यनुपलब्धिः प्रतिक्षिपति, पिठरादिवत् सामर्थ्यात् । सा हि दहनाभावे कार्याभिमताभावं साधयन्ती दहनभावप्रयुक्ततद्भावविभा- वनादयोगव्यवच्छेदेन तत्कार्यतासाधनप्रवृत्ताप्यन्यस्य हेतुतां साधयत्येव, यदभावे स्वयं न वर्तते । अनुपलम्भपूर्वके तु प्रत्यक्षे प्राग्भावादियाधनप्रवृत्तयानुपलब्ध्यानेकवस्तु- रूपसत्त्वाभावेऽभावसिद्धौ यदेकवस्तुस्वभावसन्निधौ सन्निधिरध्यक्षेण प्रतीयते प्रागपि तदभावप्रयुक्ताभावविभावनात् तद्धतुभावसाधने यदप्रवृत्तियोग्यतया प्रतिक्षिप्तम् अध्यक्षेण तत्प्रतिक्षिप्तमेव ततो न जाठरादेरन्वयः। नापि कालदेश[दशा] भेदभिन्नस्वभावप्रतिक्षेपः, सर्वस्य प्रत्यक्षेण स्थजन्मयोग्यतया स्वीकारात् । नाप्यनुपलब्ध्या, सा एतादृक्स्वभावा- भावेऽभवन्ती तद्विजातीयहेतुतां प्रतिक्षिपतीति युक्तम् , न तु तस्यैव, अन्यथा तदा- श्रयणवैयर्थ्यात् । ननु देशादिभिन्नस्वभावाभावेऽप्ययं धूमो दृष्टः, न देशादिभिन्नस्या- प्येकाकारप्रत्यवमर्शप्रत्ययेन परिदृश्यमानरूपेण सहकीकरणात् , दर्शनायोग्यस्वभावाद् अन्यत्र । अतएव वह्निमात्रशब्दाभिधेयं तदेव परिदृश्यमानयोग्यानेदाकृष्टावप्यभेदाय- भासात् । ननु देशादिविप्रकृष्टमप्यदर्शनयोग्यमेव । सत्यं, केवलं कदाचित् कचित् । स्व- भावविप्रकृष्टं तु सदेत्यत्यन्तविजातीयतया स्वीकारपरिहारयोर्भेदेन वृत्तिर्न विरुध्यते । ततो यधानुमानवादिना सामान्यमनुसरणीयमव्याप्तिमसंभवं या परिहतु, तथा ईश्वरवादाधिकारे चार्तिकसप्तश्लोकीव्याख्यानम् २६१ दृश्यविशेषापेक्षयातिरिकसामान्यमपि परिहर्तव्यमविव्याप्तिपरिहाराय । एवं सति यथा दर्शनायोग्यवहिसामान्यपरिहारेण तद्योग्यावान्तरसामान्येन व्याप्तिरेकत्वव्य. वस्था च युक्ता, न प्रयत्नवन्मात्रेण, प्रत्यक्षप्रतिक्षिप्तत्वादिति । तत्र व्यामोहात् प्रमाणान्तरेणान्वयमिच्छन् तत्त्वान्यत्वाभ्यां पर्यनुयुज्यते । दहने तु तत्पक्षेणैव समाधिरित्युक्तम् । तस्मात् प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां व्याप्तिजिघृक्षायां [44a] तद्योग्यसामान्यापेक्षाया घटविटपादौ दृष्टान्त इष्टस्य सिद्धिरसिद्धिश्चेति साधा- रणानेकान्तिकत्वं कार्यस्य । चैतन्यमात्रेण तु तदयोग्येनान्वयव्यतिरेकयोरेकस्याप्य- निश्चयात् सन्दिग्धान्वयव्यतिरेकत्वं वक्तं युक्तमुक्तम् , संशयोऽथवेति । सिद्धथसिद्धयोरिति प्रकरणात् । ताभ्यां च भावाभावायुक्तौ ! यथाह,- उपलब्धिरेव सत्ता अनुपलब्धिरसत्तेति । ततः कार्यत्वादिसाधनवति धर्मिणि दृष्टान्ते साध्यत्वेनेष्टस्य प्रयत्नवन्मात्रेण सत्त्वासत्त्वसन्देहात , तदधिष्ठानानधिष्टानाभ्यां च सर्वसंग्रहादेकता- न्वयव्यतिरेकानुपपत्तेर्युक्तमसाधारणानकान्तिकत्वम् । ननु तथाप्यनेकान्तोऽप्यस्तु, अन्वयमानं किमिति प्रतिक्षिप्यते, कार्योत्पत्ती बुद्धेरेव व्यापारदर्शनात् ? जाठरसाधारणेनापि रूपेण तर्हि धूमेऽन्वयप्रसङ्गः, दहन- व्यापारदर्शनात् । ततश्च तदपेक्षो व्यतिरेकोऽपि स्यादिति प्राचीनदोषः । प्रत्यक्षप्रति- क्षेपस्तु साधारणः। ननु जाठराधभावेऽपि धूमभावान प्राचीनदोषः, सत्यप्यन्वय इति चेत् ? कैलासकरणकौशलविकलेनापि कलसस्य करणं किं न कीर्त्यते अथ करणकौशल- सामान्येनान्वयोऽत्र ? तत्रापि दाहकमात्रेणेति न व्यक्तयुपक्षेपेण किञ्चित् । जात्य- पेक्षया तु तदान्यदापीति कथं तदभावेऽपि धूमभावः ? अथ दाहकत्वमानं परिदृष्ट- विशेषाद् भिन्नां जातिमास्थाय व्यभिचार उच्यते, तदा तदपेक्षयान्वयोऽपि कुतः, प्रत्यतेण विशिष्टाया एव जातेरधिगमात् ? अन्वये वा पुनर्व्यभिचारानुपपत्तेरिति । यत्पुनः सजातीयेन प्रत्यक्षतः प्रतिबन्धनिश्चयमाशंक्य, न हि सर्वत्र समान. जातिरनुमीयते, प्रत्यक्षश्च यस्मादसमानजातिः, अप्रत्यत्तश्च रूपादिव्यक्तिभिरनुमीयते चतुरादिग्रामः, तथा चन्द्रमसः पृथिव्याश्च परभागाधोभागावित्युक्तम् , तदपि पापीयः । तथाहि न तावद् व्याप्तिशून्यमनुमानम् , व्याप्तिश्च सामान्येन सामान्यस्य २६२ ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावली , भवन्ती कथमसमानानुमानमनुसहेत ? तथा च सा द्विधैव प्रत्यक्षानुपलम्भतः, विपर्ययवाधकाद् वा । उभयथापि दृष्टान्तदृष्टसजातीयस्यैवानुमानम् । अन्यथान्य. जातीयेन धर्मेण व्याप्तिमुपादायान्यजातीयमनुमिनोतीति महती प्रक्षा । सामान्यतो दृष्टानुमानेऽपि हि यदेव गतिसामान्यमन्यस्थानप्राप्तिनियन्धनमुप- लब्धम् , तदेवाधिकरणान्तरे निश्चीयत इति कथं विजातीयधर्मानुमानम ? अथाधार- भेदापेक्षया सामर्थ्यसाध्यमवान्तरभेदमभिन्नत्योच्यते, तदनुक्तसमम् । न हि कश्चित् अनुमानवादी तन्मात्रेण विशेषमनिच्छन् [44b] फलिनमनुमानं समर्थयितुमीशः। यदि चेश्वरानुमानेऽपि तादृशो व्याप्तिः स्यात् , तन्मात्रविशेपसिद्धथा चेष्टसिद्धिः स्यात् । कस्तत्र मत्सरमाचरेत् ? न च तन्मात्रविरोपापेक्षया न हि सर्वत्र समानजातिरनुमीयत इति वक्तुं युक्तम् , कचिदसमानजात्यनुमानेऽपि तथोच्यते, तन्मात्रविशेपश्च सर्वत्रा नुमानेऽस्ति । विशेपतो दृष्टस्य सामान्येऽपि तदेव निश्चीयत इति तदपेक्षया न सर्वत्र तदेवानुमीयत इति वक्तव्यम् , भेदाधिष्ठानत्वात् समानजातिचिन्तायाः । तत् पुनरप्रकृतमेव । स तु न सर्वः प्रत्यक्षोऽनुमीयत इति । यदि प्रकृतमग्निवत् प्रतिबन्धग्रहे प्रमाणमधिकृत्योच्यते, तदा प्रत्यक्षस्यैव सर्वत्रानुमानम् अन्यत्रापदिष्ट- प्रमाणप्रवृत्तेः । अथ विपर्ययबाधकापेक्षया, तदा न वक्तव्यं न कश्चिद्विशेपोऽग्निसाधनात् ईश्वरानुमानस्येति । अनित्यसाधनादिति तु वक्तुमुचितम् । श्रथ कार्यहेतुतामात्रेणैवम् उच्यते, तदा कार्यकारणभावः प्रत्यक्षानुपलम्भसाधन एवेति स एव दोपः । न च विपर्ययबाधकं किंश्चिदस्तीति चर्चितमेव । देशाद्यनियमप्रसङ्गश्च हेतुमात्रापत्तिं साधय- त्यपि। तस्मात् प्रकृतप्रमेयानवगाहनात् प्लवत एतत् न सर्वः प्रत्यक्षोऽनुमीयत इति । अनुमानकालापेक्षया तु सर्वः परोक्ष एवानुमीयते, न च तत्र काचिद् विमतिः इत्यनुक्तसमम् । इन्द्रियं तु न साक्षाद् बुद्धरनुमातुं शक्यम् , प्रतिबन्धाग्रहणात् । बुद्धिकार्य तु केचित् सत्स्वभावाभाववत्तदतिरिक्तकारणसापेक्षतामावहतीति तादृशी- न्द्रियघोषणा | तत्राङ्कुरादिपु दृष्टजातीयमेव सापेक्षत्वं यथा] साध्यते, तथा परभागा- धोभागावपि घटादिकार्येषु । अर्वागंकसामग्रीप्रतिबद्धौ सामान्यतो दृष्टावेवानुमीयेते इति साध्यशून्यमुदाहरणमपि इत्यलं बहुना । अथवा कारणसामान्येन. कार्यसामान्य व्याप्यते, कारणविशेषेण तु कार्यविशेप एवेति न्यायः। अध्यवसायमात्रतो वा कारण- सामान्येन कार्यविशेष इति प्रवादः । तत्रायं कारणविशेपेण बुद्धिमता कार्यसामान्य व्याप्तमिति वाणः प्रमाणावष्टम्भेन नाम प्रसिद्धिमुल्लङ्घयेत् ।

. ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकीव्याख्यानम् २६३. तच प्रमाणं व्याप्तिसाधकं द्विविधमेव प्रत्यक्षानुपलम्भं वा, विपर्ययवाधकं या अनयोः प्रत्यक्षानुमानस्वभावत्वात् , अन्यतो निश्चयायोगात् । तत्र तावदुक्कक्रमेण' कार्यसामान्यस्य, . नो भेदेन विपक्षवाधकवशाद् व्याप्तिः समस्तस्य च प्रत्यक्षानुपलम्भतो न तदतज्जातीयभेदस्पृशः । प्राग्भावादिनिपेधपूर्वकवया धूमादिवजन्मधी- रस्वतीरशमोदृशादिति यतः सामान्यभेदद्वयम् ।। इदमुपलब्धिलक्षणप्राप्तमनुपलब्धमस्योपलम्भ उपलभ्यत इत्येवं [45a] हि प्रत्यक्षानुपलम्भयोाप्तिमहणक्रमः । तत्रेदमित्येकजातीयतया एकप्रत्यवमर्शप्रतिभासि धूमादिकमनेककार्यजात्यन्तरव्युदासेनानेककारणजात्यन्तरव्युदासेन चास्येति वयादेः इत्यर्थः । ततः कार्यकारणयोः प्रत्येकं तज्जातीयेतरयोरितरेतरतो भेदे परामर्शपूर्विका प्रवृत्तिः, अन्यथा सामर्थ्यवैयर्थ्याभ्यामनुपयोगात् । तथा ह्यकार्यराशिव्यवच्छेदेन वा, कार्यान्तरव्यवच्छेदेन वा इदमेतद् भावा- भावानुविधायीत्यवधार्येत ? आये पक्षे एतानि वस्तुनि एतन्नियतानि इत्ययमों नैतद्वास्त्विति, एकाकारविरहादेकाकारप्रत्यवमर्शानुपपत्तेः। ननु कार्यत्वादिना सामान्येन इदमिति कार्य सन्निवेशो वेत्यादि वक्तुं शक्तः, असिद्धमेतदिति चेत् ? उच्यते, इह भावाभावविधानबुद्धिर्द्विधा संभवति, धर्मिविषया धर्मविपया च, कार्यस्य निर्वर्त्य- विकार्यभेदेन द्वैविध्यात् । तत्राद्या सर्वात्मनोत्पत्तिनिश्चयमुपादाय धर्मिणमेव विशिष्टा: कारकोड़ीकृत कालदेशादिभेदभिन्नमपि स्वभावमन्तर्भाव्य]कप्रत्यवमर्शाद विषयो- करोतीति तद्विपयेत्युच्यते । स हि संभविनमप्यतदाकारभेदविरोधिनं धर्ममुदासयति, धूमादिपु धवलतादिवत् । यत्र पुनरवस्थितस्यैव धर्मिणो धर्मान्तरमुदयमासादयति, तत्र धर्ममात्रस्यैव हेतुभिरन्वयव्यतिरेकाविति धर्मविपयेत्युच्यते । सो पुनराकारमेवोदासयन्ती धर्ममात्रम् अधिष्ठानीकरोति रागादिवत् । न ह्याकारक्रियादिवैजात्यमत्यन्तमनुभवन्तः पटकूटादयः साधारणरागयोगिनो गृहीतसामर्थ्यरागद्रव्यान्तरयोगमनुमाप्य तृप्यन्ति । प्रथमा त्वाकारशरणैच सर्वात्मनोत्पत्तेः । यथैव हि विशिष्टाकारोपरक्तं वस्तु कुतश्चिदुपजायते तथैव तद्बलोत्पन्नेनेन्द्रिज्ञानेनानुभूयानन्तरं विकल्पद्वारेण व्यवहारगोचरीक्रियत इति २६४ मानश्रीमित्रनिकधावलो फथमाकारपरिधारः? अतएव धूमकुम्भादिव्यकिरेफत्रानुपलभ्यप्रमया उपलभमानस्य अन्यत्र तदेव याक्तिभेदेन व्याप्तिसिद्धिस्तव तत्कारणायसायो जायते, नान्यत्र व्यभिचारदर्शनादर्शनमपेक्ष्यापि। अनन्तरं त्वाकारमुदासयेत् फेवलं व्यवस्थिते धर्मिणि धर्ममानोदयदर्शिनः । न च व्यवस्थिते फुम्मादी कार्यत्वादिधर्ममात्रोत्पत्तिरीक्ष्यते, तितिधरादी वाभ्युपेयते, येनाकारमनादृत्य रागवत्तन्मात्रमेव हेतुमनुमापयेत् । सन्निवेशस्तहि स्थित एव तदात्मनि फुम्भकारादिति चेत्-न, द्रागपि संस्थानपिनाकृताया मृदोऽनुप- लब्धेः । अथ वादृशस्याभाव एव पूर्व यः पुम्भप्रज्ञप्तिगोचर इति चेत् ? तदेव संस्थानं तर्हि पुरुपादिति न तावन्मात्रव्याप्तिः, तथापि यदि संस्थानसामान्ये पुरुपक्रिया । हरिद्राद्रव्ययोगोऽपि [45b] वर्णमात्रविधायकः ॥ ननु तथापि न पूर्वसिद्धदर्शनमित्येव व्यक्त्यन्तरे गृह्यमाणाया व्याप्ता- घातः, तद्बलात्त्वनुमानमेव तत्रेत्यनन्तरमेव समर्थितम् । न प तावता वर्णमानं कुसुम्भसंभवसाधनसाधु, व्यभिचारालम्बनं तु दुर्वलमिति किमत्र प्राप्तम् ? गुणेऽपि द्रव्यवत् तस्मात् सजातीयपरिग्रहः । तत्पूर्वसिद्धेऽप्यनुमा न वर्णात् कुकुमस्य च ।। तन्नियतविशेपापरिग्रहे हि रागादपि कुतः फुकुमानुमा ? दवीयसी तु वर्ण- मात्रात् । वर्णवञ्च संस्थानस्यापि विचित्रमेव वैजात्यमनुभवविषयः । तदनयोरेकत्र जातिनियमेन व्याप्तिव्यवस्थानमनियमेन वा व्यक्तौ व्यभिचारो नैकनियतः । तस्माद् वर्णवदनेकजातिनि संस्थानेऽपि तत्त्वं सामान्यमनुवर्तमानमपि व्याप्तिग्रहाद् बहिर्भूतम् एव । एवमर्थक्रियापि पूर्वमसति वस्तुनि पुरुषादिति वक्तुमशक्यम् । सर्वसामर्थ्य- विरहिणः प्रागभावप्रसङ्गेनापूर्वोत्पत्तिप्राप्तरिति विशिष्टे वार्थक्रियापि पुरुषान्वयव्यति- रैकानुविधायिनीति सिद्धम् । तस्मादेवंविधा धर्मविपयापि व्याप्तिबुद्धिर्न सामान्यमनुधावति । यदा तु कार्यहेत्वधिकारेण धर्मिविपयैव, तदा यथापरिदृष्टाकारार्थक्रियासामान्यं समाश्रित्य यथा कारणे प्रतिनियतस्वरूपसामान्येन व्यापकत्वावसायिनी, तथा कार्येऽपि प्रति- नियताकारसामान्यपुरस्कारेणैव व्याप्यत्वावसायिनी - समक्षबुद्धिरिति न सन्देहः ।

ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकीव्याख्यानम् N अन्यथा कार्यवत् कारणेऽपि बुद्धिमदादिविशेषव्युदासेन प्रवृत्तिमती मतिः किमभिमतम् उपनयेत् ? तस्मात् कारणवत् कार्येऽपि तथाभूताकारविशेषमेवमयमवसातुमर्हति । तत्रेदानीं तदाकारवहिर्भूतेषु भूतलादिपु सदपि कार्यत्वमभिधीयमानमनुपयुक्त- मेव, धर्मविषयहेतुफलमाहिप्रत्यक्षव्यापारापेच्या धर्ममात्रसाम्यस्याकिश्चित्करत्वात् । न हि नदेवाकारार्थक्रियादिरूपं तत्साम्योन्मीलनहेतुर्वा । तदनेन साम्यं न किञ्चिदर्थ पुष्णाति अगौणकार्यशब्दप्रवृत्तेरन्यत्र । स हि संकल्पनिवेशिन्युदयार्थमपेक्षितपर- व्यापारमाने अर्थे अकारादिकमुदास्य कृतसमय इति न तस्य व्याघातः । उपपत्त्यन्त- रेण व्यापकतया यः प्रतीतो धर्मः तत्रैव नाशवत्प्रत्यक्षव्यापार एव तु स्वोदयसमय- परिस्फुरदाकारादिसादृश्यमपेक्षते, देशादिकृतभेदे तु सदृश्यावसाय इति न विरोधः। तस्मादेककार[ण] विरहात् प्रत्येक प्रत्यक्षानुपलम्भापेक्षायामेतानि वस्तूनि एतत्कारणानुगामीनीत्यनेनैवाकारेण व्याप्तिनिश्चयः कार्यः । केवलमद्यापि न व्यक्ति- फास्न्येनोपयोग इति सर्वकार्यप्रकारेप्वेककविषयोऽवतिष्ठते । स [46a] चाशक्यः क्रमयोगपद्याभ्यामयोगात् । तथा हि न तावत् सकृदेव तेपामन्वयः, सर्वप्रकारोपनिपाते दर्शनस्य द्रष्टुरेवान्तर्धानप्राप्तः। व्यतिरेको वा शक्यनिश्चयः, अशक्यपरिहारत्वात् केषाञ्चिदाधारालोकशरीरादीनाम् । नाप्येकेन नरायुपा क्षममिदं सर्वप्रकारेक्षणं कार्यस्यान्तवियोगतः कतिपयापेक्षासु कात्स्न्यं कुतः ? न खलु भूयसोऽपि भागस्याभिविधियोघे निर्वृत्तिः, न हि तदपि यद्यत् कार्य तत्तदेवम् इति शक्यमभिधातुम् , एतावदिति तु स्यात् । यत्पुनरेका प्रवृत्तो विचारः सर्वभावांस्तथाभावे व्यवस्थापयतीत्युच्यते, तत्साधारणाकारप्रवृत्तिमधिकृत्याकृत्यादिव्युदासेन प्रमाणान्तरावलम्बनात् । प्रत्यक्ष- व्यापार एव ह्येकजातिग्रहनियम उक्तः। ननु तत्राप्यवान्तरानेकभेदसंभवादयमेवम् इत्यभिधातुमशक्तेरनाश्वासः । अत्र वा भेदतिरस्कारेण धूमादिजात्यन्तरमवलम्ब्य संव्यवहारे कार्यतामाश्रित्य जात्यन्तरेष्वपि कीडशो दोप इति चेत् ? न वयं स्वेच्छया फश्चिद्भेदं तिरस्कुर्मः, पुरस्कुर्मो वा कामपि जातिम् । अध्यक्षपूर्वकस्तु संस्कल्पो यथा अर्थानुपस्थापयति भेदेनाभेदेन वा, तथा हेतुफलभावव्यवहारमवतरामः। स तु ज्ञानश्रोमिन्ननियन्धावली प्रकृतिविशेषमासाद्य यदि सूक्ष्मस्यूलभावेन भेदेवभिभूतिसामर्थ्यासामर्थ्याभ्यां मिनत्ति वृत्तिम् , किमत्र कैश्चित्कर्तव्यं तद्विवर्तस्तु चिन्त्यः । चत्र, धूमोऽवान्तरभेदयत्यपि यथा जात्यन्तरापोहित सारूप्यं विपयीकरोति हृदयं किं कार्यमाने तथा ॥ एकसंस्थानाद्यनुगमाननुगमयोः प्रत्यात्मवेद्यत्यात् नापरमत्र प्रार्थ्यते निर्णय- निबन्धनम् , अन्यथा च व्यपदेशार्थक्रियाविनियोगादिसंकरप्रसङ्गः। तस्मान कचित् कारणे सर्वकार्यप्रकारणां क्रमेण योगपधेन वा अध्यक्षानुपलम्भसंभवा व्याप्तिरुप- पादयितुं शक्येति किमाभ्याम् ? अत एवंमुखेन सर्वकार्यव्याप्तिवादिनः स्वाभिप्राय- निवेदनमात्रमेतद्, वर्मनि स्थाणूपदेशघोपणवत् । तथा च सति इच्छामात्रं साधनम् अस्त्विति स्फुटमनयोरपार्थकत्वम् । तस्मादाभ्यामत इदमिति मतिः कार्यान्तंरव्यव- च्छेदेनैव भवन्ती न कार्यमात्रगोचरीकरणसंवादमासादयति । ततो..निश्चयमुपा- दानादिविदोऽपनुदन्नाहा- संशयोऽथवेति ॥ परेप्टसिद्धिर्न परस्य बाधने प्रसाधनावेदन[य] अमात्रयो- रनन्वयोऽभीष्टविशेपसाधने विपक्षसन्देहसहं तु साधनम् । साध्ये च दृश्ये व्यभिचार एव दृश्यं न चेन्न व्यतिरेकसिद्धि- न चान्वयोऽपि व्यतिरेकवद् वा व्याप्तिर्विशेपेण न चेतरस्य ।। ॥ द्वितीयः खण्डः॥ १. केचिदिति मातृकायाम् ।

एवं सति सत्यपि व्याप्तिरशक्यनिश्चया संभाव्यत इति किमत्रं. साम्प्रतमिति [46b] चेत् ? पश्य, कार्य तावदनेकजाति, जनकश्चैको जडो वीक्षते नानाभेदवतो न चैकनियमज्ञानेऽन्यभेदेऽपि तत् । यद्यजातिकमेकहेतुविदितं तत्तत्तदहं ततो नैवं चेदतिसञ्जनं न च मतः साध्योपमेऽयन्नयः ।। न हि नानाप्रकारकार्यजननं नाम प्रयत्नवत्येव नियतम् , वहयादेरपि विविध- सामग्रीमध्यमध्यासीनस्य धूमभस्माङ्गाराङ्गतापपाकपा दोत्सारणवीक्षणक्षतिप्रभृति- विचित्रकार्यक्रियादर्शनात् । यदि परं प्रयत्नवतोऽधिष्ठानेनेत्यत्र विवादः, न चैकस्य तन्त्र नियमे ज्ञाते कार्यान्तरेऽपि नियमज्ञानमुपपद्यते, यथोक्तं प्राक् । ततो यावन्तः प्रकारा एकहेतवो निश्चिताः, तावन्तस्तस्य हेतोश्चेतनस्येतरस्य वा साधनं युज्यन्ते । अन्यथा स्तिमितेन्धनसखेन शिखिना गृहीतधूमव्याप्तिरपरिचिततत्कार्यभावैर्भस्मादिभिरपि दहनमनुमिनुयात् । न चैवं, तस्मात्तजातिभेदो व्यक्तो व्याप्तिग्रहश्च पृथक् पृथगपेक्ष्य- माणो यत्र कचित्तद्हणेन येन केनचिदनुमानमुन्मूलयति । कः पुनरेवमाह, यत्र कचिद्गृहीतव्याप्तिर्येन केनचिदनुमिमीतामिति, एकधर्मा- नुवृत्तिविरहे हेतोरेवाभावात् ? न हि तदा भरमसाधनमव्याप्तेः। नापि धूमोऽसिद्धः । कुट कूटादौ कार्यत्वमेवान्यधर्माननुवृत्तावप्यनुमाने वर्तमानं हेतुः स्यादिति चेत्- न, कार्यत्वस्यापि प्रागव्याप्तविस्तरेण साधनात् । तत्र यथा फुलगिरिः कुलालव्यापारकाले स्वभाववैकल्यादिकलितनियमः, तथा सदपि कार्यत्वं प्रामाण्यप्रवृत्या धूमजन्मनीव रासभ इति प्रमाणेन व्याप्तिग्रहविरहे न कश्चिद्विशेषः । तदयं घटादौ कार्यविशेपे गृहीतव्याप्तिः सर्वतो न कार्यतामात्रेण वा व्यापकमनुमातु । न तु व्याप्तिग्रहणसाधन- व्यवस्थयोभिन्नाधिकरणतामतिकामतोति कथमतिप्रसङ्गोपालम्भपरिहारः ? तस्मान्नैकधर्मानुवृत्तिमात्रेणोपयोगः । केन वा धूमसंभविनः कार्यत्ववस्तुत्वादयो भस्मनि भरमसादेव कृताः ? सन्तोऽपि व्यभिचारिण इति चेत् ? ननु संव्यभिचारो व्याप्तिवियोगादेव, व्याप्ती तद्न्धस्याभावात् । स च व्याप्त्यंभावः कार्यत्वेनापि अ[व]र्जित इति तत्रापि व्यभिचारो दुर्निवारः । श्राहत्यादर्शनं तु विप्रकर्षादपि स्यात् ।

२६८ ज्ञानश्रोमिननियन्धावलो न तावता तदभाव एव, तन्मूलभूताया अन्याप्तेस्तादवस्थ्यात् । यदि तु व्याप्तावेव सव्यभिचारः, तदा नितरामन्याप्तावित्यलं मिथ्याभिनिवेशेन । तद् यद्यपि साधारण- धर्मा तन्मात्रं व्याप्तिमनादृत्य साधनमिप्यते, किं न भिन्न एव भूधरादिसाधारणं धर्मम् अनाहत्येत्यतिप्रसङ्गवदवस्थः? नाप्ययं नयः साध्यसमानीकृते कलसादावप्यस्ति, तत्रापि यथायथा प्रतिसर- शरावोदश्चनादिपु कुम्भकारकृतिमुपलभामहे, [47] तथातथैवमपीदमप्यनेन सृज्यत इति प्रतियन्तः परिचितक्रियेभ्य एव प्रकारेभ्यस्तद्वयापारमवधारयामः, अन्यथा तद्दोपानतिवृत्तिः । तस्माद् यदि परमार्थतः प्रयन्नवन्नान्तरीयक एवायं सकलप्रकारः कार्यप्रामः, तथापि स्वयमकिश्चित्कर इति प्रमाणवृत्त्यपेक्षया, सिद्धं यागधिष्ठातृभावाभावानुवृत्तिमत् । सन्निवेशादि तद्युक्तं तस्माद् यदनुमीयते । [प्र. वा. १. १३] इति ।। यद्दष्टेरक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धिर्भवति, शून्यनगरपरिदृष्टदेवकुलादिवत् सन्नि- वेशादि, ताहगेव यदीक्ष्येत तन्नगादिपु धर्मिषु । युक्तं तत्साधनादस्माद्यथाभीष्टस्य साधनम् ॥ -- [ तच्चासिद्धमित्याकूतम् । ननु भवत्येवास्माकं सर्वत्र पौरुषेयबुद्धिः, कृतबुद्धिः सा, साध्यबुद्धिरेवानुमानम् इति नियमः, कथश्चित् कस्यचित्तत्राप्यभावात् । किं च कृतबुद्धिरिति कार्यमात्र- बुद्धिर्वा, पुरुषमात्रबुद्धिर्वा ? यदि कृतकमात्रबुद्धिः, सा वौद्धस्यापि सिद्धा सिन्धुभूधरा- दिपु । सावयवत्वाच तदारम्भसंभवित्वमेव कृतत्वम् । अथ पौरुपेयबुद्धिः कृतबुद्धिः ? सा साध्यबुद्धिरेवानुमानमिति चोच्यते, ततस्तदभावान्नानुमानमिति कथमुच्यमानं नोपलवते? यदाह, न च व्यामोहात् कस्यचित् साध्यबुद्धधभावे हेतोरसिद्धतादोपः, सर्वानु- मानेषु तद्भावप्रसङ्गादिति । यदपीदमुच्यते, ताइकार्यत्वादि निपिद्धमचलादिष्विवि, ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकोव्याख्यानम् तत्रापि न कार्यत्वादिना कैलासकलसादेः किश्चिद्विशेपमुपलभामहे । आह च, नापि कश्चिद्विशेपः तित्यादिहेतूनां प्रासादादिहेतुभ्यो येनामी निरभिप्रायाः सन्तः प्रयत्न- निरपेक्षाः प्रतिनियमवता च व्यापारेण तद्वन्तः स्युः, न हनधिष्ठिताना प्रयत्नववा करणधर्माणां क्रियासु स्वातन्त्र्यमुपलब्धिपूर्वम् , सर्वत्र बुद्धिमदधिष्ठितेष्वेव प्रासादा- दिप्रसवोपलब्धेरिति॥ अत्रोच्यते, नेयं कृतवुद्धिः सिद्धान्ताभिनिवेशवासितबुद्धीनधिकृत्य कीर्तिता, किं तु संव्यवहारप्रगल्भपुरुपमात्रापेक्षया। तस्य च पूर्वप्रतीतप्रतिवन्धस्मरणवतः कारणपरामर्शवमुख्याभावे भवत्येव देवकुलादौ तादृशी वुद्धिर्न तु मलयमकरालयादौ । तदनयोरस्या धियो भावाभावौ न जातिभेदमव्यवस्थाप्य स्थातुं प्रभवतः, धूमद्वय- दर्शनेऽपि तथाभावप्रसङ्गात् । इयं च कामं साध्यबुद्धिरेव, कः पुनरेनामेतद्वतोऽनु- माननिबन्धनमाह, तद्भावाद् वा भूधरादौ तदभावम् ? किं तु जातिभेदमात्रोप- लक्षणार्थमस्या भावाभावोपन्यासः समानजनापेक्षया कस्यचिद् दुर्विदग्धबुद्धः प्रति- बोधसाधनाय । जातिभेदे हि तावति सिद्धे नैकत्र प्रवृत्तमध्यक्षानुपलम्भमन्यत्र प्रति- बन्धसाधनसमर्थमिति चक्तुं समर्थः] स्यात् । ततो नाप्रतिवद्धात् सन्नि[47b]वेशादेः साध्यसिद्धिः, प्रतिबद्धश्वासिद्ध इति कथमनुमानमित्यन्ततोऽनुमाननिषेधायोपन्यासेऽपि नैकस्यैव तदभावात्तदभाव इत्युक्तं भवति । ननु तथाप्यन्यस्यानुमानोदयाभावादन्यस्यापि न भवितव्यमित्युकं भवति । तच कथं सङ्गतिमालम्बेत ? उक्तं हि, न च व्यामोहादित्यादि । वदयुक्तम् । समान- साधनसामग्रीसंभवे साध्यस्यैकप्रतिनियमानुपपत्तेः । यद् येन विशिष्टसामग्रीकं तत् तेनाविशिष्टफलमेव, यथा साधारणधूमसाधनेन्धनदहनादिसमुदायं प्रदेशद्वयम् अन्योन्यम् , अविशिष्टानुमानसाधनप्रतिवन्धग्रहणादिसामग्रीकश्च भवता सह सांव्यव- हारिकः पुरुप इति स्वभावहेतुः प्रसङ्गः। भवतोऽपि हि प्रत्यक्षानुपलम्भमेव प्रमाणं प्रतिवन्धसाधनं देवकुलसूत्रधाराद्यधिकारेण प्रवृत्तम् । एतच परस्यापि साधारणम् । असाधारणं तु विपर्ययबाधकप्रमाणमेव दुरभ्यूहतया भवेत् । तच्च भवतोऽपि नास्तीति प्राक् प्रकाशितम्। तद् यदि स्वमताभिनिवेशमात्रमनुभवतो नावृणोति चेतः, किं तु तदेव साधनम् इतरसाधारणम्, तदा तस्यापि शून्यनगरपरिदृष्टदेवकुलादिवन्मेरुमन्दरादावपि पौरुपेयानुमानमनिवार्यम् । न चैवम् । ततो यस्य यत्प्रतिबन्धमाकप्रमाणन्यापारे ३०० . ज्ञानयोमित्रनियन्धावली यथावत्मरणवतो यदर्शनान्न तदनुमान न तस्य तत्र प्रतिवन्धः सिद्धो, यथानी धूम- प्रतिबन्धस्यानुस्मरतो गर्दभदर्शनादमिमननुमिन्वतः । न भवति च चेतनेन देवकुलादि- प्रतिवन्धस्मृतिमतो मलयहिमालयादी पुरुपानुमानमिति कार्यानुपलब्धिः स्मरण- कारणानुसरणवैमुख्यादिप्रत्ययान्तरसंभवे प्राचीनप्रतिवन्धसाधकप्रमाणेन विपयी- करणवकल्पं साधयति । तच न जातिभेदातिशयमन्तरेणावान्तरभेदयतोऽपि, धूमाद् गर्दभवत्। व्याप्तिमहणस्मरणयोरपराधे तु नेयमिष्टसिद्धिः । तदर्थ यथावग्रहणम् । तत्र स्मरणापराधे देवकुलान्तरादपि नानुमिमोत, ग्रहणापराधोऽपि प्रत्यक्षापेक्षयाऽसंभवी, एकप्रत्यवमर्शयोग्यताया एवाभावादित्युक्तेः । अन्यथा जलधराद्यर्थिनोऽपि कुम्भकार- सूत्रधारादीनपेक्षेरन् । अपेक्षत एव वत्रापि सूत्रधारस्थानीयोऽन्यो यथा कुम्भकार- स्थानीयः कचित् सूत्रधार इति चेत्- न, कार्यजातिवसदृश्याभावे कारणसामर्थ्यवैस- दृश्यापेक्षानुपपत्तेः। अन्यथा कुम्भान्तरेऽपि न कुलालमात्रेण तोपमश्नुवीत । तद्वद् वा कृपीवलः कुलालपौरुपापनेयानावृष्टिकष्टः स्यादिति सिद्ध एव तादृशो जातिभेदः, तस्मादेकाकारप्रत्यवमर्शानुपपत्तेरध्यक्षसाध्या व्याप्तिर्विशिष्टविषयतया न दुर्घहदोपमा- वति, यतोऽनुमानाभावेऽपि जातिभेदातिशयस्यासिद्धेः सिद्धसाधनदोषः स्यात् । [48a] ततश्च यथावद् ग्रहणसिद्धेयंत्र नानुमानं तत्र व्याप्तेरेवाग्रहादिति नाने- कान्तः । कथं पुनरनुमानहानमेव तादशि लोकस्या[व]गन्तव्यमिति चेत् ? उक्तादेव जलधरार्थिनोऽपि कुलालजङ्घामर्दनप्रसङ्गात् , परचक्राक्रान्तिकातरस्य वा कुलगिरि- जलधिव्यवधिमभिलपतः, चेतनमात्रेण व्याप्तिं प्रतीमो न कुम्भकाराद्यवस्थानियतेन तेन नायं प्रसङ्ग इति चेत् ? तदवस्थानियतेनैव व्याप्तिग्रहे कीदृशो दोप इति किमत्र वक्तव्यम् ? न च समयापक्षालकलङ्कितधियं भवन्तं प्रति काचिचिन्ता, अपि तु लोक प्रति । सोऽपि व्यभिचारान तेन प्रतिपद्यते इति चेत् ? एवं तर्हि कलसान्तरादपि नानुमानमयं कुर्यात् । अन्यत्रैव व्यभिचारदर्शनादत्र को दोप इति चेत् ? तदेतज्जातिवैसदृश्येऽसति न लभ्यते । ततश्च विशिष्टायामेव जातौ व्याप्तिग्राहि प्रत्यतं प्रवृत्तमतो नान्यत्र तद्वथा- पारानुमानमित्येवं किं नोच्यते, किमत्र व्यभिचारोपक्षेपेण ? अवश्यं च प्रत्यक्षस्य प्रतिनियतजातिव्यवसाय एपितव्योऽन्यथा व्यभिचारागोचरमपि प्रत्यक्षं न नियत- जातिकमिति कलसान्तरमप्यास्कन्देत् । तथा च सति स एव दोपः । व्याप्तिग्राहिणैव ईश्वरवादाधिकारे यार्तिकसप्तश्लोकीव्याख्यानम् कलसान्तरस्याधिष्ठितत्वादिति चेत् । ननु तदधिष्ठित एव विषये व्यभिचारचारि चेत्तः प्रचरत् कथं तमेव परिहरेत् ? उभयोनियतविपयत्वे तु नायं दोपः। केवलमिदानीमध्यक्षेण विशिष्टविपय- स्वीकारान व्यभिचारोपन्यासः सफः। व्याप्तिग्राहिणस्तु प्रमाणस्य विशिष्टविषय- प्रवृत्तिस्मरणाधानार्थमुपयुज्यते मूढं प्रति । न तु परितो विसारिणी व्याप्तिगृहीतिरस्य नियतविपया क्रियते व्यभिचारेण । नाप्य नुमानखण्डनमात्रमुक्तन्यायादेव । तस्माद् विशिष्टविपयेव व्याप्तिः कुम्भकारादिना गृह्यते व्यभिचारदर्शनादर्शनापेक्ष्यमत्यत्तस्यक- जात्यपेक्षयव प्रवृत्तेरिति सिद्धम् । एवं चेतनमात्रेणापि व्याप्तिजिघृक्षायां व्यभिचारो दर्शनाभावात् यज्ञातिनि वस्तुनि प्रत्यक्षप्रवृत्तिस्तदेव तेन व्याप्तं सिध्यतीत्यपि सिद्धम्। तत् कथं सामान्येन च्याप्तिमभिदधानः समयानुवादमात्रेण नोपालम्भमर्हति ? यदि तु पुरुषमात्रेण व्याप्तिं जिघृक्षोरध्यक्षप्रतिक्षेपेण प्रमाणान्तरं शरणम् , तदा नैप दोपः । तत्तु विचा. रितम् । यदि वेश्वरप्रसादादस्य वादिनो जगतश्चित्राकारपरिहारेण सर्वत्रैकाकारं प्रत्यक्षमुदयमासादयति, तशासाधारणमिति न व्यवहाराङ्गम् । सशरीराशरीरयोः प्रयत्नवतोर्न कश्चिद्विशेपः कर्मधर्मापेक्षया प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहणे, यतो जलधरार्थिना कुम्भकाराननुसरणेन तत्कृतानुमानविरहानुमाने प्रकारान्तरेणापि संभावनायां जाति- भेदैकनिवन्धनाप्रतिबन्धात् सिद्धसाधनं पुनरप्यासज्येत । ततो जातिभेदकृतस्तवानु- मानाभावः संसिध्यन [48b] प्रतिनियतजातिप्रतिबद्धमनुमानमुपपादयति । विशिष्टजातिप्रतिवद्धपौरुपेयानुमानासिद्धी वा अनुभवसिद्धमपि जातिभेद शाठ्यादपलवानः परलोकस्य जातिभेदनान्तरोयकैण तथा प्रवृत्त्यभावसिद्धेन कुलाला. दिकृतत्वानुमानाभावेन । अन्यथानुमानोदयं प्रसज्य जातिभेदमापाद्यते, यथा स्थाणु- काकाभ्यां भिन्नः संयोगो नाम यदि स्याद् दृश्यो लोकोऽप्येनं तृतीयमीक्षेतेति उच्यते । तथा च यदि यादशः सन्निवेशो बुद्धिमत्पूर्वको दृष्टस्ताहगेव जलघरादावपि स्यात् , लोकस्यापि पुरुपकृतबुद्धिः स्यात् , घटान्तरवत् । न चैवं तजातिभेदकृतोऽयं विभागोऽन्यनिमित्ताभावादित्युक्तं भवति । ततः कोदशं पुनः सनिवेशाद्यधिष्ठातनान्तरीयकं सिद्धमित्यपेक्षायां यदर्शनादाक्रियादर्शिनः अपीत्याद्युच्यते, पर्यायपरिकलितानेकप्रकारपरिगणनगौरवपरिहारार्थम् , तत्र पुरुषकृत- बुद्धिरिति प्रयत्नवदनुमानं वा कुम्भकारादिव्यापारानुमानं वेत्युभयस्यापि सङ्गतेः ३०२ सानोमिननियन्धायली - प्रागुक्तकमात् । फेवलं प्रयत्नयन्माननिषेधसाधनसामग्रोकतया फुलालानुमानाभाव एव लिङ्गम् , तद्वित्सिद्धो वा व्याप्तिमहणाभावः । एतघ परेच्यामनुपाल्य पल्लवितम् । लोकस्तु यथा दर्शनानुसारो यन्नातिकं पुरुपपूर्वकं पश्यति, तत्तत्तादृशा वनुमतेव कृतमवबुध्यते, न तु शरीरविरतिसन्देहमप्युनिखतीति समानमानवानुमानपर्यय- सानव फतबुद्धिरवतिष्ठत इति । यदापि यदि फस्यचित् सिद्धिवशादासुरी मायालिम' आलोचयतोऽचलेऽपि फश्चिदुल्लेखो जायते, फेनापि करपि या कगित् कृतोऽयमपि भवेदिति, तदापि फेनापि 'करचरणाजोपरक एवात्यन्तं प्रतिभाति । निश्चयस्तु सुदूर एव । न चैकजावित्वे तदुपपद्यते, धूमकुम्भादेरिवानलकुलालादेः। न च फरचरणादि- व्यापारविरहिण उल्लेखोऽपि । न च तावता क्षणिकादिवादिनोऽनुमानापलापः शक्यते । अध्यक्षपूर्वव्याप्तिप्रहसहायं तु जातिविशेपापेक्षवृत्तिकमनुमानमुभयोरपि साधारणत्वान्न संभवति लौकिकपरीक्षकयोरिति घूमः । यद्यपि च द्वितीयमपि लौकिकमेय, तथापि कश्चिद्विपयोऽनभ्यरततया तीव्रतरा- भ्यूहसापेक्षः [सूक्ष्मधियः सांव्यवहारिकस्यापि संभवति । तत्र प्रत्यक्षातमत्वेऽपि विपक्षवाधकेनानुमानान्तरेण लोकप्रतीतिमेवाश्रित्य गृहीता व्याप्तिरनुमानं प्रयोजयेद् इति न क्षतिः, यथा यत्रार्थापत्तियोपणाविरोपो लोकस्य । तस्मात् साध्यबुद्धिरूपा कृतबुद्धिर्भावाभावाभ्यां जातिभेदं प्रसाधयतीति युक्तमेव । यदापि कृतमात्रबुद्धिः कृतबुद्धिः, तदापि न दोपः । तथापि कृतत्वं नाम स्वजन्मन्यपेक्षित[49a]परव्यापार- त्वम् । तच्च न तावद् वृक्षादिवत् प्रत्यक्षतः क्षितिधरादिपु सिद्धम् । पराभ्युपगममात्र- सिद्धं तु स्वतन्त्रसाधनाधिकारेऽनङ्गमेव । ततोऽनुमानसिद्धमाश्रीयमाणं दृष्टसजातीयं यथा कथञ्चिद् वाश्रीयते ? अन्त्य- पक्षे यद्यनाद्युपादानशक्तिसंतन्यमानक्षणपरम्परारूपमेव कार्यत्वं नियतदेशतया व्यव- स्थाप्यमानं सिध्येत् , तादृशात् कीदृशी पुरुपाधिष्ठानप्रत्याशा ? दृष्टसजातीयं तु तदङ्गमुचितम् । चेतनाचेतनाधिष्ठानकृतं विशेपमवधूय विततानेककारणकलापमिलन- लभ्योदयं हि पुरुपव्यापारमाकपैदपि, मिलनस्य तदधीनाध्यवसायात् । अचेतनो- पादानत्वमात्रमपि हि प्राचीनक्रमेण चरितार्थ न प्रकृतं विशेषमाकर्पेत् । एतदेव तु कार्यत्वं लोके विदितम् । तच्च नाचलादौ सिद्धमिति कथमसिद्धिपरिहारः ? केवलं न १. मामालिमालचयतो इति मातृकायाम् । २. कारणानो रिक्त इति माकृकायाम् ।

ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकोव्याख्यानम् सातादसिद्धिसाधनमिदम् , किं तु विजातीयत्वसाधनार्थम् । न च कार्यत्वमात्रमधि- किं तु सर्वम् । तदयमर्थः, किं तदधिष्टातृभावाभावानुवृत्तिसनिवेशादिसिद्धम् , यदर्शनादकिया- दशिनोऽपि लोकस्य कृतयुद्धिर्भवतीति । ततो यदि सापयवा कृतवुद्धिरपि भवती भवति, तथापि लोकस्य नास्तीति भिन्नजातीयत्वं व्यवस्थाप्यते। अन्यथा कुम्भ- कारादिनापि भूधरादिव्याप्यं प्रतीयालोक इति पूर्ववत् प्रसङ्गः । ततो जातिभेदादन्य- देव प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां पुरुपकृतं प्रतीतमिति सिद्धम् । यत्तक्तं कार्यत्वे न कश्चिद्विशेष इति । अत्र सर्वसाधारणधर्मत्वेऽपि कार्यत्वस्य यदि प्रत्यक्षसाधना व्यानिरभिमता, तदा सदपि तदुदासीनमेवेत्युक्तप्रायम् । यदि तु विशेपमुत्सृज्याभूत्वाभावमात्रस्य चेतनाव्याप्तिर्विवक्षिता, तदा प्रत्यक्षव्यापारमप्युत्सृज्य प्रमाणान्तरं शरणमस्त्वित्यपि । तदभावे वा न किश्चित् कार्यत्वेन सतापि । यदप्याह- नापि कश्चिद्विशेषः तित्यादिहेतूनामित्यादि, तदपि ग्राम्यजन- धन्धीकरणमात्रोपयोगि न विवक्षितार्थगतेतिर्भवितुमर्हति । यथा पार्थिवत्वेन वनोपलानां लोहलेख्यत्वं साधयन् सन्दिहाने प्राह । नापि काठपापाणादिभ्यो दम्भो- लीनां कश्चिद्विशेपो, येनामी पार्थिवाः सन्तो लोहलेख्यताविरहिणः स्युः। न ह्यलोह- लेख्यानां कदाचित्पार्थिवत्वमुपलब्धम् । सर्वत्र लोहलेख्यतास्वीकृतेष्वेव घटचिटपादिपु पार्थिवत्वोपलब्धेरिति । तद्वत् प्रकृतमपि वचनरचनामात्रमाभाति । यथा हि निरभिप्रायत्वेन सामान्यमनयन्तः] सर्वे पुरुषापेक्षकार्यारम्भभाजः प्रतीयन्ते, तथा पार्थिवत्वेन लोहलेख्यत्वस्वभावभाजः । यथा च तथा बहुदर्शनं विहाय नान्या गतिस्तथा अत्रापि । यथान किमेतल्लोहलेख्यत्वं पार्थिवत्वमात्रानुबन्धि, उत पार्थिवत्वेऽपि किश्चिद्वि[49b]शेषमपेक्ष्येति शङ्का बहुलदर्शनेऽपि, तथा किम् अचेतनमित्येव कार्यक्रियासु चेतनापेक्षमुत क्रियाविपयापेक्षयैवेति समानम् । किं च यदि दहनादिष्विव सूक्ष्मावान्तरभेदतिरस्कारेणेकप्रत्यवमर्शयोग्यता. पेक्षया नापि कश्चिद्विशेष इति उच्यते, कार्येऽप्यविरोपप्रसक्त्या धूमादिवत् सौधसाधन- स्यापि कुलगिरिकरणप्रसङ्गो दुर्वारः। ईश्वरस्वीकारे कदाचिदन्यथापि स्यात् , सर्वदा विपर्यये शालिवीजस्यापि शाल्यङ्गुरकरणनिराकरणप्रसङ्गः, सौधान्तरक्रियानिषेधो वा स्यात् । अथात्यन्तजातिभेदेऽपि निरभिप्रायत्वधर्ममानापेक्षया ? तदपि विसव ३०४ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली. एवायम् , न हि कचित् साधारणो धर्मो दुर्लभ एव । नापि तावता स्वभावपरभावो भावेपु विपामृतयोरेकक्रियाप्रसङ्गात् किमनिष्टमसंशितान्येव वा सोधादिसाधनानि अशक्यपरिहारनिरभिप्रायत्वं साधारणमवज्ञाय यया स्वभावभेदाधिष्टानया शक्त्या कार्यभेदमात्यन्तिकमारभन्ते तत्कृतप्रयत्नापेक्षा नियमनिपेधोऽपि यदि स्यात् कीदृशो दोप इत्यर्थपदमेतनास्ति फश्चिद्विशेष इत्यादि । तस्माद्विविधविशेषव्याप्तिग्रहणप्रकारस्याभावात् शङ्काया अनिवृत्तेः, स्वदय. स्यापि संप्रत्ययाक्षमतया संभावनारक्षामात्रमेवंविधः प्रलापः । ततोऽवस्थितमेतदध्यक्ष- साध्यप्रतिबन्धापेक्षया यज्जातीयं सन्निवेशादि प्रयत्नवता व्याप्तं सिद्धम् , न तद् भूधरादौ अस्ति, यादृशं चास्ति न तव्याप्तं सिद्धमित्यसिद्धिरनेकान्तो वेति । एतेन यदाह त्रिलोचनः, ननु केयं कृतबुद्धिः किं साधनबुद्धिरथ साध्यबुद्धिः ? साधनबुद्धिस्तावद् भवतां सिद्धव, कर्मजं लोकवैचित्र्यमित्यभ्युपगमादिति । अथोत्तरः पक्षः ? तेनायमर्थो भवति, नेदं वित्यादिपूपलभ्यमानं साध्यानुमानसमर्थ कार्यत्वम् , किं त्वन्यदेव साध्यबुद्धयजननात् । नचैतद् युक्तम् , सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् । धूमादिष्वपि हि शक्यमेवेदं वक्तुं नायं वह्नयनुमितिसमर्थो धूमः किं त्वन्यदेव साध्य- दर्शिनः साध्यबुद्धयजननात् । तथा च तावत् साधनं न सिध्यति यावत् सांध्यबुद्धिर्न सिध्यति, यावत् साध्यबुद्धिर्न सिध्यति तावत् साधनं न सिध्यतीति स्फुटतरमितरे- तराश्रयत्वमिति तन्निरस्तम् । न हि साक्षादसिद्धिचोदनमिदम् , किं तु यतो न व्यवहारिकस्य कृतबुद्धिः सिन्ध्यादौ घटादिव्याप्तिं स्मरतोऽपि ततो नैकजातित्वमिति जातिभेदभात्रसाधनमिदं स्यात् । ततो विशिष्टजातीयव्याप्तिद्वारेणासिद्धिरनेकान्तो वेति युक्तमेव । तत्र च कृतयुद्धयभावो नाम साध्यबुद्धयभावः साधनबुद्धयभावो वेत्युभयमपि निव्यूंढम् । यदपि भूपणकारः, कृतकत्वेन च प्रतीतौ कथं न कृतबुद्धिः ? सर्वेषां प्रासादादिपु अपि कृतबुद्धिर्न भवति, यथा चिरन्तनेषु प्रासादादिषु [5ca] व्याप्त्यभिज्ञस्यैव कृत- बुद्धिर्भवति, व्याप्तिविमूढानामकृतवुद्धिरेव, तथा क्षित्यादिष्वपीति न कश्चिद् विशेषः । पुरुपकृतबुद्धिः प्रासादादिप्विव क्षित्यादिपु न संभवतीति चेत् ? किं प्रसिद्धाविना- भावानामुताप्रसिद्धविनाभावानाम् ? प्रसिद्धाविनाभावानामपि किं व्याप्तिग्रहस्मृति- विकलानाम् , अथान्येपाम् ? अभ्रष्टस्मरणानां तावद् भवत्येव पुरुपकृतबुद्धिः । लोके अपि हि विचित्रं जगत् केनचिद् धात्रा निर्मितमित्यरित प्रतीतिः । व्याप्तिप्रहस्मृति- . " ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तशोकीव्याख्यानम् ३०५ विमूढानां तु प्रासादादिष्वपि केपुचिन्न पुरुपकृतयुद्धिर्भवतीति नवावता नेपामपुरुप- कृतत्वम् । अपि चेयं वेदेष्वपि पुरुषकृतयुद्धिर्मीमांसकानां नास्तीत्यतश्च तत्रापि पुरुप कृतत्वसाधनायोक्ता वाक्यत्वादयोप्यसिद्धाः स्युः। किं चानित्यत्वसिद्धयर्थ यत्कृतकत्व- साधनमुक्तम् , तदप्यसिद्धं स्यात् । न हि यादृशं कृतकत्वादि घटादिपु दृष्टं श्रोत्रा- ग्राह्यत्वरूपम् , तादृशं शब्देऽस्तीति। तस्माद् दृष्टान्तदान्तिकवैधर्म्यमेतत् सर्वानुमानेपु समानं नेश्वरानुमानस्यैव याधकमिति, तदप्येतेनैव प्रत्युक्तम् । यत्पुनः साध्यबुद्धिमधिकृत्य विकल्पितं किं प्रसिद्धानुमानभावानामित्यादि । अत्र ब्रूमः । य एकदा सूत्रधारादिव्यापारे देवकुलकलसादिसंभवमुपलभ्य कालान्तरे कलसादिसंदर्शनात् पुरुपकृतिमनुमिमीते स कीदृशो वक्तव्यः, प्रसिद्धाविनाभाव- स्मरणवान्न वा ? आद्ये पक्षे तस्यैव नाचलादी पुरुषकृतबुद्धिः, कुलालानुमानस्यापि . प्रसङ्गादित्युपपादितम् । तत्कथमभ्रष्टदर्शनानां तद्भावनियमः ? तत एव विचित्रं जगदित्यादिमतिरपि न व्याप्तिग्रहस्मरणवलात् , किं तु दर्शनान्तरप्रभवप्रवादवशात् , तमशृण्वतामभावात् , विपरीतवादवत । व्याप्तिविमूढानां स्वित्यादि सिद्धसाधनं च । उदाहरणमपि पापीयः, कृव- बुद्धधभावस्य जातिभेदमात्रोपदर्शनपरत्वात् । न च वादिप्रतिवाद्यपेक्षया तद्भावाभाव- चिन्तेत्युक्तम् , स्वयं वा अभिनिवेशेनान्यथापि संकल्पसंभवात् । प्रत्यक्षापेक्षया तु व्यावहारिकाधिकारेण चिन्तेयम् । तस्य चाविदितवेदादिसंकेतस्य वैदिकवाक्ये तत्प्रतिच्छन्देन च रचितमपरं शृण्वतो निपुणमपि निरूपय["]श्चिन्तय तावत् कीदृशो विशेषावसायः, कलसकुलिशादिवत् सर्वप्रकाराणां पुरुपैः करणदर्शनात् । प्रत्यक्ष- स्वभावानां शब्दानां प्रत्यक्षभेदकल्पने धूमादिष्वपि प्रसङ्गात् । ततश्च, यद्भावः पुरुपान्वयव्यतिरिचोस्तद्भावभाजः स्थिता नान्यस्माद् वचसश्च वैदिकगिरां भेदोऽस्ति शक्यात्मनोः । तुल्यातीन्द्रियसूचना च नियतं नैकत्र चाश्वासनं वेदस्तेन न पौरुपेयपदवीमप्राप्य विश्राम्यति ॥ यदि तदा कोऽवकाशस्तद्भावस्य प्रत्यक्षमहावैजा[50b]त्येषु शैलादिपु । तदेतदायातम, . .

३०६ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलो एकः कार्यविशेपमेव फलयन हेतोविशिष्टं निजं तक्ष्यामेरिव कार्यमात्रममुना व्याप्तं मुधा मन्यते सज्जातीयकमेव कार्यमपरो नाति तद्धेतुकं हन्त ध्वान्तविशेप एप विदुपामध्यक्षवस्तुन्यपि ।। न च लौकिकवैदिकवाक्ययोजात्यसंभवे समयमात्रेण पराजेतव्यो मीमांसकः। न च प्रत्यक्षाक्षिप्तव्याप्तिकं वाक्यत्वमेव तत्र शरणम् । कृतकत्वे तु यदुक्तं तदपि चिन्तितं चिन्तयिष्यते चानन्तरमिति । ननु तथापि तद्वधाप्तेऽपि कार्ये कार्यत्वादि दृष्टम् इतरत्रापीति यथा घटादि प्रयत्नवन्नान्तरीयकम् , तथा पृथ्वीधराद्यपि स्यादिति चेत् ? ननूक्तमत्र कार्यत्वादि विद्यमानमपि तत्राशक्यव्याप्तिग्रहतयोदासीनमेवेति तेनाभिद्य- मानादपि कार्यान्तरान्न यत्नवतः स्पर्शोऽपि लभ्यते, फेवलं कार्य कार्यमिति शब्द मात्रमभिद्यमानमवशिष्यते । तद् यदि तदेव द्वारान्तरेण शरणीकृतमायुप्मता तत्र साक्षाद् दूपणाश्रवणात् , तदा तदपि काकभक्षणप्रायमित्यादर्शयन्नाह,- वस्तुभेदे प्रसिद्धस्य शब्दसाम्यादभेदिनः । न युक्तानुमितिः पाण्डुद्रव्यादिवद्भुताशने ॥ [प्र. वा. १. १४ ] एतेन यदप्युक्तं, नाप्यत्र शब्दसाम्यादचेतनोपादानत्वस्य समारोपेण साध्य- सिद्धिः, अनित्यत्वादिना कृतकत्वादिष्विव प्रत्यासत्तेरिहापि वास्तवत्वात् । न च जातिभेदो धर्मिणोधर्मयोः सर्वत्र वास्तवीं प्रत्यासत्तिं भिनत्ति, कृतकत्वानित्यत्वयोः शब्दघटजातिभेदेन प्रत्यासत्तरभावप्रसङ्गादिति । तदप्यनवकाशम् । न हि नगादाव- चेतनत्वस्य सोपादानत्यस्य समारोपं ब्रूमः । तन्मात्रं तु व्याप्तिवहिर्भावादसत्कल्पमिति । यदि चान्यदेवाचेतनोपादानत्वं चेतनापेक्षि सिद्धमन्यदेव चाचलादी दृश्यत इति किंकृतोऽयं विभाग इति चेत् ? उपाधिकृतः । किं न भिन्नधर्मिणोधर्मयोरपीति चेत्- न, वैपस्यात् । अचेतनोपादानं धूमस्थानीय कार्यहेत्वभिमानात् न च कश्चित्तस्य धर्मिभेदाभ्रेदमाह- यदा त्वचेतनोपादानत्वादचलादौ चेतनापेक्षत्वं विवक्षितम , सदा धूमत्वेन धूमो वहिमानित्येवंप्राया स्थितिः। एवं च सति धूमद्वये धूमत्वयोर्भेदः प्रसञ्जनीय इति कथं साम्यम् ? एवमेयास्त्विति चेत्- न, भिद्यमानो झुपाधिरुपाधि- ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसतलोकीव्याख्यानम् ३०७ मन्तमपि भिन्द्यात् । भेदश्चैकप्रत्यवमर्शवहिर्भावलक्षणो न धूममुपाधि स्पृशति, येन स्वगतं भिनत्तु, यथा कुम्भाम्भोधरादिरचेतनत्योपादानत्यमित्यचोद्यमेतत् । ननु न दृष्टस्तावद्धर्मिभेदेन धर्मभेद इति चेत् । यद्रूपपुरस्कारेण प्रतिबन्ध- साधकप्रमाणवृत्तिस्तस्याभेदे भिद्यमानापि धर्मिजातिरमिन्नवदाभासमाना न बाधिका । तद्भेदे तु तद्गतं धर्मान्तरमभिद्यमा[57a] नमपि भिन्नवदाभासमानं न साधकमिति न्यायः । अन्यथा जलधरार्थिनापि कुम्भकारस्य पर्येपणाप्रसङ्गः। तदपायेऽपि विहा- यसि वलाहकोदयदर्शनान्नेति चेत्- न, तत्प्रभवस्यैव घटस्येव तस्य मरुतो क्षेपः किं न संभाव्यते ? अथ च पारिधारित्वमात्रमुभयत्र दृष्टमिति यथा तत्र संज्ञाभेदमात्रभेदो व्यवस्थाप्यते, तथानापोति युक्तम् । प्रतिबन्धनिश्चयो हि प्रमाणविपयस्वभावनियमे सति भवति, तद्विरुद्धानियमरूपं च साधारणत्वम् । प्रमाणप्रतिवद्धो हि निश्वयस्तद्विपयस्वरूपोल्लोऽपि भवन् प्रमाणाप्रमाणसाध्यः स्यात् । न चैवम् , तस्मानानेकान्तः । नाप्यसिद्धिरध्यक्षव्यापारानुसारात् । तदिह पाण्डुत्वस्यामिव्यभिचारो दृष्ट इति दृष्टान्तस्य साध्यशून्यतानिपेध एपः । अत एव नानुमानमिति प्रतिवन्धाभावादनिश्चयफलमिदमुभयत्र । न तु सिद्धव्याप्तिकयोर्दहन- पाण्डुतयोर्व्याभिचारेण साधनवैधुर्यम् , व्याप्तिसिद्धाचनुमानापवादस्याशक्यसाधन- त्वात् व्यभिचारस्यैवायोगात् । सर्वोपसंहारवती हि व्याप्तिः, तद्भावे तद्भावः कथं . स्यात् ? ततोऽयमर्थः। यथा पाण्डुत्वान्नाग्निमत्त्वेऽनुमानं तस्य तत्राप्रतिबन्धात् । स च व्यभिचारेणाभिव्यक्तः । अन्यथा तत्राप्यनुमानमङ्गीकृत्यैव स्वस्थमासीत् । स च व्यभिचारः प्रमाणविपयस्वरूपेतरसाधारणं धर्म सर्वमप्रतिवद्धत्वे नियतमादर्शयतीति यथोकसाधारणत्वाकृष्टादप्रतिबन्धात् । तथैव यथा कार्यत्वादिमात्रादपि न चेतनाधि- प्ठानानुमानमिति । अतो व्यभिचारदर्शनमुपकारकमेव परस्य । तस्मात् प्रमाण- विपयस्वरूपपरामर्शात् तथाविधोपाधिकमेव कार्यत्वादिसाधनं धिय इति सिद्धम् । तथाविधस्य च वास्तव एव प्रत्यासत्तिभेद इति संज्ञामानं शरणमापतितम् । तेन धमिजातिभेदरय धर्मभेदकत्वं सिद्धमपीति कथं सर्वत्र तन्निपेधः १ अथ सर्वत्रैव यतेंदकत्वं तन्निपिध्यते कचिदभेदकत्वमपीत्यर्थः, तदा सिद्धसाधनम् । उक्त हि प्रमाणविपयस्वरूपापेक्ष्या तदुभयव्यवस्थानमिति । तथा च सति भेदस्थितिरेव, ज्ञानप्रीमित्रनिबन्धावलौ कृतकत्वादिस्पशश्चापरिभावकतया क्रियते । न हि तत्रापि प्रत्यक्षबलाद् व्याप्तिरुप- पादयितुं शक्या, किं तु विपर्ययवाधकानुमानात् , तदभावेऽननुमानस्येष्टत्वात् । ततोऽभूत्वाभवनाभिधानधर्ममात्रस्य भूत्वाभवनेन धर्मेण व्याप्तिसाधकं धर्मिणो यदि जातिभेदमुदासयति धूमस्याग्निना व्याप्तिसा[51b]धकमेव महानसादि, तदा प्रस्तुते किमायातम् यत्र प्रत्यक्षव्यापारापेक्षया जातिभेदनिष्ठैव व्याप्तिगृहीतिरीतिरिति ? यदि तु प्रकृतेऽपि कार्यवस्तुस्तोमगताः कार्यत्वादय एव धर्माः प्रतीतव्याप्तयः स्युः, तदायं न दोपः । केवलमुपायप्रकारद्वयस्याप्ययोगादयुक्तव व्याप्तिरिति दर्शितम् । विपर्ययबाधकप्रमाणपरिचयस्तेपामसंभवो, बौद्धगन्धेरेव कस्यचित् तथा यत्न- दर्शनात् । न च.प्रकृते वक्तुं शक्य इति तत्रास्थामवधूय । प्रदेशान्तरे च, नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वेत्यादिना [प्र. वा. ३. ३४] करणमात्रे विशेपत्यागेन कार्यमात्रप्रतिवन्धं विपर्ययबाधकबलेन सूचयतो नियति विदधानो भगवान् वार्तिककारः परस्य दर्शनादर्शनमात्रेण व्याप्तिवादिनः तद्योगप्रति- पादने प्रत्यासन्नं प्रत्यक्षानुपलम्भवलावलम्बनमवलोकयन् तदाहत्य दूपयितुं जातिभेद- कृतं दूपणमुद्भावयतीति वेदितव्यम् । तस्मात् प्रत्यक्षव्यापारावधेयजातिभेदस्यात्यन्तं व्यक्तत्वात् संज्ञामानं शरणीक्रियमाणमप्यकिञ्चित्करमित्युक्तम् ।। अथवा, अस्तु घटाद्यपेक्षया क्षोणीधरादोनां जातिभेदो यतः,- सिद्धं यागित्यादि उच्येत । क्रीडापर्वतादयस्तु पौरुपेयास्तदेकजातिभवाः, तैः सहैकहेतवः किं न भवन्ति ? ततोऽयमर्थः, यो यः शैलः स सर्वः पौरुषेयो यथा क्रीडाशैलः शैलश्च कैलास इति । एवं कुल्यामदासरोवरप्रभृतयो नदीसमुद्रादीनामुदाहरणान्यूनीयानोत्या. शङ्कचाह, वस्तुभेदे प्रसिद्धस्येत्यादि, अयमर्थः क्रीडापर्वतकादिनिर्मितिदृशां शैलादिपु धानुमा नापि न्यायसहा स्खलद्गति यवस्तन्नाममात्रं समम् ।

. ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकोव्याख्यानम् ३०६ किं पानेकसमानमानयकृताः सिध्यन्त्यमो चेन्नगाः का वातेश्वरसाधनस्य किमिहोपात्तं समाप्तं च किम् ।। जातिभेदे सिद्धेऽधिकरणसिद्धान्तन्यायानुसारः पूरयेदपि प्रत्याशाम् , अभेदे तु तदपि निरास्पदम् । न हि सजातीयकुम्भान्तरे तद्विजातीयस्य निर्मातुः सिद्धिरित्यनुभवात् अभ्युपगमाद् वा भिन्नैव जातिरनयोर्न समानं हेतुमावहति संज्ञामात्रसाम्येऽपीति । कः पुनरयं नियमो य उक्तप्रकारद्वयेनैव व्याप्तिग्रहो नान्यथेत्याशंक्याह, अन्यथा कुम्भकारेण मृद्विकारस्य कस्यचित् । घटादेः करणात् सिध्येद् वल्मीकस्यापि तत्कृतिः ।। [प्र. वा. १. १५] इति । न हि सुदूरमनुसरतापि स कश्चित्प्रतिवन्धसाधनविधिलब्धव्यो यः कुम्भकारेण मृन्मयमात्रव्याप्तिप्रसङ्गपरिहारकारी प्रयत्नवता कार्यमात्रव्याप्तिं साधयिष्यतीति भावः । कुम्भकारेण हि कार्यमात्रव्याप्तिसाधनाय प्रभवतस्तद्विशेपमृन्मयस्य साधने कः शक्ति- व्याघातः ? अस्तु वा प्रकारद्वयेनैव व्याप्तिग्रहः । यत्तूक्तम् । नो भेदेन विपक्षबाधकवशादित्यादि ततोऽन्यथा भविष्यतीति आशङ्कय जलधरार्थिना कुम्भकारपर्यपणाप्रसङ्गमुक्तमेव प्रकारान्तरेण [52a] संभावयन्नाह, अन्यथेत्यादि। यदा हि बाधात्मकोद्देशेनापि प्रवर्तमानः सामान्येनैव व्याप्ति साधयति, तदा कुतो मृन्मयात् कुलालानुमानं कुर्यात् कारणमात्रस्य सिद्धेः ? यदापि प्रत्यक्षापेक्षया हेतुविशेषेण कुलालेन करणच्यापारोपधेयविशेषस्य कुम्भादिकार्यविशेपस्य व्याप्तिस्तदापि कुतस्तासङ्गः ? यदाप्यध्यवसायमात्रापेक्षया सामान्येन विशेषस्य तदाप्ययं दूरतरः । एवं तु व्यवस्थातोऽन्यथाव्याप्तिाहणे विशेपेण सामान्यस्य भवतीति कथं मृन्मयात् कुलालानुमानमप्रसङ्गि ? तत्कार्यकुम्भाद्यपेक्षया अत्यन्तविसदृशादपि प्रसङ्गे फथं कियताप्यंशेन प्रत्यासन्नात् न स्यात् ? तथा चैवं सजातीयादप्यवान्तरभेदानुसारि- प्रत्यक्षव्यवसायापेक्षया नानुमानं प्रतिबन्धानिश्चयात्तदा कैव वार्ता विजातीयाद् ? अत्यन्तविजातीये दृष्टव्याप्तिकस्येति दण्डापूपन्याय एप इति दर्शयितुं मृन्मयग्रहणम् ।

३१० ज्ञानश्नोमित्रनिबन्धविली ननूभयथा व्याख्यानेऽपि व्यभिचारादेव नानुमानं, तत्कथमतिप्रसङ्ग इति चेत् ? उक्तकमेणोपकारक एव व्यभिचारोऽस्माकं न बाधकः । तथाहि प्रमाद्वयव्या- पारातिकमेऽनन्तरप्रकार बहिर्भावे वा प्रतिज्ञातप्रतिवन्धनिश्चयाभावसाधक एव व्य- भिचार इति । अपि च, व्यभिचारो नाम सामान्येन गृहीताया व्याप्तर्नियतविपया- पेक्षया विघातमातनोति, अथ व्याप्तिग्रहणमेव तन्न भवतीति विभावयति, अथ सत्यपि व्याप्तिप्रसरेऽनुमानमात्र खण्डयति, अतएवाबाधितविपयत्वमपि लिङ्गलक्षणम् आख्यामिति पक्षाः। तत्र प्रथमपक्षे सर्वत्रानाश्वासः, अन्यत्रापि तद्वलादेव साध्यप्रत्याशा, सा च निश्चितापि खण्डिता कचिदिति अन्यत्रापि शङ्कानिवृत्तः, तत एव तद्ग्रहणवैयर्थ्यात् । द्वितीये तु न विशेपश्चेतने । यथा हि कुम्भकारेण कार्यसामान्यस्य प्रत्यक्षेण व्याप्तिर्गृहीता व्यभिचारेण दुर्गृहीता व्यवस्थाप्यते, तथा चैतन्यमात्रेणापि, तत्रापि प्रत्यक्षव्यापारे विशेपाभावात् । तृतीये तु व्याप्तौ सत्यामेव व्यभिचारेणानुमानमपास्यत इति महीयसीयम् अयोगपरम्परा । केवलमत्र पक्षे एतदापतितं यदीदमत्र साधनं साध्यं व्यभिचर्य न स्थितं तदा साध्यं साधयतीति । एतच्च साध्यविधुरं सर्वार्थसाक्षात्कारिणो नान्यः कर्तु शक्तः । स हि य एव धर्मी तथाविधमध्यमधिशयितो न भवति तमेव वा व्यभिचार- गोचरतया अनुमानभाजनीकरोति, सर्वविपक्षानीक्षणे तु वन्मध्य एव कदाचिदेपोऽपि स्यादिति शङ्काऽनिवृत्तेः । तस्मादुक्त एव न्याय आश्रयणयोग्यो व्यभिचारश्च व्याप्ति- दुर्गहणमेव साधयतीति कार्यमावव्याप्तिः प्रकृतकारणविशेपेणासंभविन्येव साधुरिति । गृहीतायां व्याप्ती यदि विहतिराश्वासविरहो ग्रहो नासो व्याप्ते[52b]यदि च न विशेपो मतिमति । अवाधापेक्षायां न सकलविपक्षेक्षणमृते निरातङ्करतस्मान्न खलु फलमाने ग्रहविधिः । इति संग्रहः। किं चादाय समस्तवस्तुविषयां व्याप्तिं पुनश्चेन्मता वत्तजातिपु पाधकामयशास्वव्याप्य[तत्तत् स्थितिः।

ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकोव्याख्यानम् ३११ तत्तजातिषु साधकक्रमवशाधुन्नीयते किं न सा येनायासकशक्तिसंशयपदं सन्तो विशन्तीदृशम् ।। इत्यन्तरश्लोकः। अपरिगणितो नाम वस्तुव्यापारविपयोऽपरिगणिततमस्त्वविपयः । तत्र क एवमनात्मीयकार्यजातिनिकरस्य प्रत्येक व्यभिचारान् दृष्ट्वा दृष्ट्वा स्वकार्यजातिप्वेव नियन्तुं हेतुमपारव्यापारः पारयते ? तथा च सति यस्यैव साक्षादनीक्षितो व्यभिचारः तदेव तस्य गमकमाशक्तम् । तदा शङ्कासंभवान्नेति चेत्- न, क्वचिदतीन्द्रिये तर्हि निश्चयमयं कुर्यात् । यज्जातीयोदेशेन प्रवृत्तमध्यक्षं सामान्य विषयमवस्थापितं तत्र कः सन्देह इति चेत् ? एवं तहि परापरतदीयव्याप्यजातिपु तथैव संशयप्रवृत्तिप्रत्यनीक- प्रमाणवृत्त्यनुसरणे आयातस्तृतीयपादापतितोऽर्थः । तस्मान्न कारणविशेपेण बुद्धिमता कार्यमात्रस्य व्याप्तिः प्रत्येतुं शक्येति, सिद्धं यादृगित्यादि सिद्धान्तः। अथवा यदुक्तं न शरीरनिरपेक्षप्रयत्नवन्मात्रेण कार्यस्य व्याप्तिः प्रतिपत्तुं पार्यते, प्रत्यक्षेण प्रतिक्षेपात् तादृशस्येत्यादि, तदेवोपसंहरति,- सिद्धमिति याहक्षोऽसौ शरीरादियोगी अधिष्ठाता चेति । शेपं सुबोधम् । तादृशश्च प्रत्यक्षबाधादि- दोपविपय इत्याकूतम् । ननु शरीरवत्यपि चेतनत्वं दृष्टमितरत्रापि संभवति इति यथा शरीरिणा व्याप्त कार्यादि सिध्यति, तथाभिमतेनापि इत्यत्रापि प्रागुक्तन्यायात् संज्ञा- मात्रादवशिष्यमानात् साधनमनोरथमुन्मथ्नन्नाह, वस्तुभेदे कुम्भादौ प्रसिद्धस्य कुलालादेर्यो वाचकः शब्दश्चेतन इति तन्मात्रादभिद्यमानरयाभिमतस्य प्रमाणव्यापारा. पेक्षया दूरीकृतस्य न युक्तानुमितिरिति व्याप्ताभिमताद् वस्तुन इति प्रकृतमपन्नं वा कथमिवेत्याह, पाण्डुद्रव्यादिवद्धताशन इति । अयमभिप्रायः, यदि शब्दमात्रसाम्येनाभिद्यमानस्यानुमान शब्दसाम्येनाभिद्य- मानादपि पाण्डुम्नः किं न धूमध्वजस्यानुमानम् ? अथ तत्र विशिष्टकार्यस्वभावापेक्षम् ३१२ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली " . . अध्यक्षमन्यव्याप्ति प्रतिक्षिपतीति नानुमानमुच्यते, तथा चेतनमात्रप्रतिक्षेपेणापि प्रत्यक्ष किं न तदनुमानं निरस्यति ? एतेन यदा दृश्यमपि कार्यान्तरं तिरस्करोति प्रत्यक्षं तदा कैव कथा दृक्पथातिरिक्तस्य चेतनमात्रस्येति ? अस्तु तावद् व्याप्या• पेक्षया विभाग एव, लोके तथैव प्रतीतेः, अन्यथातिप्रसङ्गाच । व्यापकापेक्षया तु यद्यप नियमो न स्यात् को दोष इत्याशंक्य पूर्वोक्तमेवेति प्रसङ्ग भङ्ग-धन्तरेण तरुणयति, अन्यथेत्यादि । वल्मीकस्येति वल्मीकजन्तोरित्यर्थः । तत्कृतिरिति घटोदिकृतिः । [53a] श्रयमर्थः, यदि विशेपेणापि व्याप्तिमवसाय चेतन- मानं सामान्यमनुमातव्यम् , तदा कुम्भादिकरणस्य कुलाले नियतस्य चेतनमात्रपर्य: वसितत्वात् घटादेरपि वल्मीकजन्तुः कर्तानुमेयः स्यात् , यथाहि कुम्भादेः कुम्भकारेण व्याप्तिग्रहणे चैतन्यमात्रेणाविशेषात तस्याप्यनुमानमेवं वल्मीकौकसोऽपि चैतन्येनान्या- विशेषात् किं नानुमानम् ? यदा च शरीरिणा व्याप्तिग्रहे शरीरिणोऽप्यन्यस्य प्रतिक्षेपः, तदा 'का वार्तात्यन्तविसदृशस्येति । न चात्र बहुत्वेनोपयोगः, एकात्मनोऽपि चैतन्याद् इति वल्मीकस्येति निर्देशः । एतेन धूमादेरपि जाठरादेरनुमानाक्षेपो व्यक्तः । व्यभि- चारचर्चायां च पूर्ववत् सर्वमावर्तनीयमिति ।। यदुक्तं, प्रयत्नवता यद्वयाप्तं सन्निवेशादि तन्न सिद्धं सिन्धुभूधरादौ, यञ्च सिद्धं तन्न व्याप्तमिति तत्रैतत्स्यात् , ननु जात्युत्तरमिदं धर्मभेदविकल्पनात् , ततो यथा यत्कृतकं तदनित्यं घटवदिति कृते कश्चिदाह, यदि घटगतं कृतकत्वं हेतुस्तदसिद्धं शब्दे, शब्दगतं त्वनित्यसंघाते घटपटादावभावाद्विरुद्धम् । अथ सपक्षवद् विपक्षेऽपि नास्तीति मतिः, तदा असाधारणमनैकान्तिकमिति । न च तावता कृतकत्वं तत्त्वतोऽशक्तमेव अनित्यत्वसाधने, तथेदमपि । तथाहि यञ्च सिर्द्ध तन्न व्याप्तमित्यनेन सपक्षावृत्तेविरोधः, विपक्षादपि निवृत्तिपक्षे वा असाधारणत्वमाकृष्टमिति । अथ प्रकृतकार्यानुरोधाद् अदूपणमेवेदमुद्रोप्यते ? तथा सति कृतकत्वादेरपि असाधनत्वप्रसङ्गः सूत्रकार- विरोधश्च, कार्यसमसंज्ञया अस्य दूपणस्य तेन प्रतिज्ञानात् । यदाह, कार्यत्वान्यत्वलेशेन यत्साध्यासिद्धिचोदनम् । तत्कार्यसममेतत्व विधा वक्तभिसन्धितः ।। ] [ १. कातरत्यन्तेति मातृकास्थः पाठः।

ईश्वरवादाधिकारे वातिफसप्तश्लोकीव्याख्यानम् इति । उपचारमात्रकृत्त्वेनान्यत्वस्य लेश उक्तः, वक्तभिप्रायेण वैविध्यं च दर्शित- मिति ।. तदेतदुभयमप्यसारम् , प्रथमपक्षस्य तावत् पूर्वमेव प्रतिक्षेपात् । उक्तं हि व्याप्तिसाधकप्रमाणपुरस्कृतस्वरूपस्याभेदे भिद्यमाना अपि संबन्धिनो विधूतभेदा इव भासमाना न बाधकाः । तस्य तु भेदे अभेदिनोऽपि भिन्नवदाभासमानाः कार्य- त्वादयो धर्मा न तद्वयापकस्य साधका इति । व्याप्तिग्रहणप्रक्रमश्च द्विविधो दर्शितः । तत्र यदि नाशेन कृतकत्वस्येव विपर्यययाधकबलाद् बुद्धिमतापि कार्यत्वादेरविना- भावग्रहः स्यात् , तदा अभूत्वा भवनमात्रमिव सन्निवेशादिमात्रमधिकृत्य प्रवृत्तं प्रमाणमिति करतत्र धर्मिभेदेन मिन्दानः साधनं शोभतेति युज्यते जात्युत्तरमिति । यदि तु प्रत्यक्षानुपलम्भवशात् सन्निवेशादिकमिव कृतकत्वमपि व्याप्तमव- धार्यत तदा शब्देऽपि साधनत्वं कृतकत्वादेः केन निवार्येत, जातिविशेपोल्लेखेनैव प्रत्यक्षानुपलम्भव्यापारस्य परि[53b]निष्ठितत्वात् ? अन्यथा धूमगता अपि कार्य- त्वादयो जातिविशेपानवच्छेदेन दहनाविनाभाविनः सिध्यन्तो नाशक्यपरिहारमति- प्रसङ्गमनुपनीय स्वास्थ्यमासादयेयुः। कार्यान्तरस्य व्यभिचारोपक्षेपोऽपि क्षोदिष्ठः प्रतिविधिः । तदा हि यत्रैव साक्षाद् व्यभिचारानुपलम्भः तदेव साधनं जातमिति कियल्लाघवं दोपभारस्य ? न च वहिकार्यान्तरादपि भस्मादेः स्वप्नेप्यलभ्यव्यभिचाराद् धूमैककार्यव्याप्ति गृहीतपूर्विणस्तदनुमानमातीत्यपि निवेदितप्रायम् । तस्मादनुक्रान्तप्रमाणापेक्षया धर्मि- जातिभेदधर्माणां भेदक एवाभ्युपगन्तव्य इति कथमुच्यते जात्युत्तरमिति ? न्याय- वादिनस्तु तु सूत्रकारस्य, साध्येनानुगमात कार्ये सामान्येनापि साधने । संघन्धिभेदाद् भेदोक्तिदोषः कार्यसमो मतः ॥ [प्र. वा. १. १६] अयमर्थः। यदा तावद्विशिष्टविपय एव व्याप्तिग्रहः प्रत्यक्षव्यापारापेक्षया तदा संबन्धिभूतजात्यन्तरभेदात् कार्यत्वादेर्भेदोक्तिर्दोपो भवतु, न्यायप्राप्तत्वात् । यदापि विनाशादिना साध्येन विपर्ययबाधकवशात् सामान्येनाभूत्वा भावित्वमात्रमनुगतम् आस्थाय साधनमनुष्ठीयते, तदापि संबन्धिभेदाद् भेदोक्तिदोपः क्वचिद्दर्शनात् प्रमाण- ३१४ ज्ञानोमिनियन्धावलो परिरोतिमनालोच्योच्यते सर्वकार्यसमः संमतोऽस्मद्गुरोः। अन्यदा तु साधनस्य दोप एप इत्यदोषः । ननु तथापि सर्वोपसंहारवतो व्याप्तिन सिद्धति सिद्धम । न तु तावता साध्यासिद्विरेव, यदि परं परमतानुरोधेन व्याप्तिमहो नियूंढः । अस्माकं तु दृष्टान्तदृष्टमेव रूपं व्याप्तमवधार्यते यथा महानसपरिदृष्टं धूम [धूम ध्वजाधोनमवधार्य साध्यमिगतं सामान्येनानुप्रविश्यापि साध्यधर्मिणि धूमम् 'उपलभ्य यत्र धूमस्तनाग्निदृष्टो यथा महानस इति एवमग्निमनुमीमहे, तथा प्रयत्नवता घटादिजातोयमात्रस्यैव व्याप्तिसिद्धावपि यत्र कार्यत्वं दृष्टं तंत्र प्रयत्नवता कृतिरिति वक्तुं शक्तः । ततश्चैवमपि साध्यसिद्धरविरोधात् कोऽनुरोधः सर्वोपसंहार- व्याप्तिग्रहणस्य ? मौलसाधनानर्थक्यसाधनस्येति चेत् ? एवं तर्हि व्यक्तमिदमायातं जात्यन्तरे व्याप्तिमादाय जात्यन्तरादेवानुमानमिति । यदि परं व्याप्यलिङ्गयोः संज्ञा- साम्यमपेक्ष्य, तथा च सति न वस्तुलिङ्गमुक्तं भवति । केवलं कार्यादिशब्दवृत्तिमात्र- मेव । तच्चायुक्तमित्यादर्शयन्नाह- प्रयत्नवतो, जात्यन्तरे प्रसिद्धस्य शब्दसामान्यदर्शनात् । न युक्तं साधनं गोत्याद्वागादीनां विपाणवत् ॥ [प्र. वा. १. १७] इति । ननु कार्यादीति न शब्दमात्र[म् , अभूत्वा भावित्वसामान्यस्यानुगमसंभवात् , गोशब्दस्तु स्वर्गादिपु रुचिमात्रशरणो न कश्चिदर्थमनुगम्य वर्तते इति महान् विशेपः । एतदपि प्लवत एव, न ह्यभूत्वाभावित्वमानं [54a] [प्रयत्न वन्नान्तरीयकं सिद्धम् , येन तदनुगमसमाश्रयः फलं स्यात् । सिद्धौ च पुनः स एव सर्वोपसंहार इति किमनेन परिहृतं स्वीकृत वा ? तस्मात् तदपि सामान्य कार्यजातिभेदेन भेदमावेशयतो न कश्चिद् वस्त्वनुगम इति शब्दमात्रमेव साधनमाश्रितं भवतीति पश्यामः । ततश्च न कश्चिद् विशेषो गोत्वेन वागादेविपाणसाधनादस्येति । एवं दृष्टान्तेऽप्ययमेव श्लोकः । तदा च जात्यन्तर इत्यन्यधूमजन्मनि प्रसिद्धस्य वरिति योज्यं, यदि सर्वोपसंहारपरिहारः । यदा तु सर्वमेव धूमरूपमेकाकारप्रत्यव- मर्शवशादेकीकृत्य व्याप्तिमवधारयति, तदा न शब्दमात्रसाम्यम् । स एव व्याप्तः नान्तरवानान्तरोयकमिति मातृकायाम् । १ ईश्वरवादाधिकारे वातिकसप्तश्लोकोव्याख्यानम् ३१५ अर्थोऽनापीति न साध्यसिद्धिविरोधः । नाप्येवं मौलहेतुधैफल्योपलम्भसंभवः। न हि यत्र यत्र साधनं तत्र तत्र साध्यमिति सामान्येन प्रवृत्तापि बुद्धिरभिमतदेशकालादि- भेदमारपदीकर्तु प्रभुः । अतो विशेपस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयीकरणाय न पक्षधर्ममना- लम्ब्यासितुं शक्नुयात् । तत् कथमफलं मौलमङ्गम् ? तस्माद् व्याप्तिमहे सर्वोपसंहारपरिहारिणोऽपि धूमोऽपि नाप्नेरनुमापक इति लाभमिच्छतो मूलस्यापि नाशः। न हि यत्रैव धूमजन्मनि व्यापृतो बहिरुपलब्धस्तदेव देशान्तरेऽपि, केवलं सोऽपि धूमशब्दवाच्योऽयमपीति शब्दसाम्यमवतिष्ठत इति न गोत्वेन वाचः शृङ्गसाधनादस्यापि कश्चिद्विशेपः । ननु तथापि कीडशो पुनरियं वाचः शृङ्गसिद्धिरध्यक्षतिप्तत्वात् स्वयमेव हि, व्यस्तो हेतोरनाश्रयः इत्यभिधीयत इति चेत् ? सत्यमियानप्यभ्यूहः संभवी भवत इति महान लाभोऽस्मा- कम् । कदाचिदेवं प्रतिपेधतः संज्ञामात्रतोऽपि साध्यसिद्धिप्रत्याशा परिगलयतीति चित्रं चात्र यच्छास्त्रपरिश्रमानुरूपम् , मानप्रस्ते गिगं शृङ्गे साधनं नेति पश्यतः । संज्ञामात्रेण साध्यस्य सिद्धिः कस्मात् समोहिता ।। . [ ] यन्न गोपालाङ्गनाजनस्यापि साम्प्रतम , एवं च समीहमानस्तदपि श्रद्दधीतेति तदनुरूपम् उत्तरं परिहासपरमभिदधानो वचसि विपाणानुमानेन सकलमनुचितानुमानमात्रमुप- लक्षयति । यदा हि दहनादीनामपि गर्दभादिभ्योऽपि लभ्यावकाशमनुमानं तदा कस्य कस्मादप्रतीतिरित्याकूतम् , यदि परं साक्षादध्यक्षबाधा मा भूत् ? ननु व्याप्तवस्तु साधारणाभिधानवृत्तेस्तद्वयापिनिश्चयप्रसङ्गप्रक्रमे कोऽवकाशो गर्दभादहनानुमानस्य ? न हि दहनव्याप्तवस्तुसाधारणा धूमभस्मादिशब्दा गर्दभे संभविन इति चेत्- न, वस्त्वादिशब्देनापि शब्दसाम्यसिद्धरित्येतच, पाण्डुद्रव्यादिवद्धताशने इत्यनेनैव प्रतिवर्णितमन्तीय पक्षान्तरेण तोपयन्नाह- ज्ञानश्रीमित्रांनयन्धायला विवक्षापरतन्त्रत्वान्न शब्दाः सन्ति कुत्र या। तद्भावादर्थसिद्धी तु सर्व सर्वस्य सिध्यति ।। [प्र. वा.१.१५] एतेन गर्दभादिष्वपि तावदेव धूमादिशब्दानामसंभयो यावन्न समयसमीहा । ततोऽनुमानाभावोऽपि धूमादि[54b]शब्दाप्रवर्तनायधिक एव । प्रवृत्ती तु का साध्य रुगद्धोत्युक्तम् । न त्वेवं रस्तुनि साधने । तथा हि, अविनाभावविषयान्न विनाभावसंभवः । विवक्षापरतन्त्रत्वान्न शब्दाः सन्ति कुत्र या॥ لا वाशब्दो यथार्थे । तद्भावादर्थसिद्धौ तु सर्व सर्वस्य सिध्यति ।। न तु प्रतिवद्धयस्तुवृत्तितः साध्यसिद्धावभिमतायां शब्दादिवत् सर्वसिद्धिः उल्लण्ठमात्रफला, किं तु तत्त्वत एव व्यापकस्य सर्वसिद्धिरिति भावः । तदेवं दृष्टान्त- दृष्टमात्रस्य व्याप्तिवचने वचनसाम्यमात्रपरतन्त्रा सिद्धिरसिद्धिरेवापततीति तात्त्विक- सिद्धिनिबन्धनवस्तुसाधनान्वेपिणा सर्वोपसंहारिण्येव व्याप्तिरुपपादयितव्या। सा च द्विधापि न सन्निवेशादिभ्यो धुद्धिमतोऽनुमानं मानभाजनीकरोति । तन्मा सद्धावपि वा नाभिमता विशेपसिद्धिः, यतः श्रेयोऽर्थिभिरत्यर्थमभिधीयमानमोश्चराभिधानस्य कोविदेराद्रियेतेति संक्षेपतः प्रकरणार्थः । तस्मात् स्थितमेतत् , ताशि प्रमाणसंमते अनित्येऽप्यप्रमाणतेति ॥ " [ तृतीयः खण्डः] । ईश्वरवादाधिकारे वार्तिकसप्तश्लोकीव्याख्यानं समाप्तम् ॥ [ समाप्तश्चायमीश्वरवादः] *SIC- ॥ कार्यकारणभावसिद्धिः ॥ 'प्रत्यक्षानुपलम्भेन त्रिविधेनापि सिध्यति । कार्यकारणयोरात्मा पञ्चकेनेति केचन ||१|| प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः कार्यकारणभाव इति न्यायः । तत्र सामान्येन प्राक्प्र- वृत्तानुपलम्भसहायमुभयविपयं ऋमि प्रत्यक्षद्वयम् । यदि वा सामान्येनोभयग्राहि- प्रत्यक्षसहायं क्रमिकमनुपलम्भद्वयमिति त्रिविधमेव तत्साधनमित्येके। अन्ये तु तत् बयमन्त्यद्वयसहायमेवेति पञ्चविधं नियतानुपूर्वीकमित्याहुः। श्राद्यत्रयसंभवेऽपि हि प्रतिपत्तु सन्दिग्धा बुद्धिरुपजायते, अन्त्यद्वये तु लब्धे सिध्यति । अन्वयव्यतिरेक- लक्षणो हि हेतुफलभावः, तत्र त्रयेणान्वयः प्रतीयते, पद्वयेन व्यतिरेक इति पञ्चकेन साध्वो सिद्धिः । तयोरेकैकानिश्वये तु सन्देहो दुर्निवार इति भावः। अत्र चिन्त्यते, प्राचीनानुपलम्भश्चदन्यतः सङ्गमादिकम् । न निषेधति, किं तेन निषेधे पश्चिमेन किम् ।।२।। अनुपलम्भद्वयेन व्यतिरेकसाधनार्थमेव ह्यनुपलम्भः प्रार्थ्यते । स चानेन हेत्वभिमताभावे कार्याभिमतस्य भावं बाधमानेन साधनीयः । स च 'भावस्त्रिधा संभाव्यते । तत्रैव देशे स्थितिः, अन्यत आगमनम् , तद्विचिक्तकलापादेयोत्पत्तिरिति । एवंविधवाधावैधुर्य किमत्र कारणमयमपेक्षते' ? न व्यतिरेकेऽस्योपयोगः । किं त्वन्वयग्राहिणि प्रत्यक्ष साहायकमावहतीत्युपदर्शितमेवेति चेत् ? अस्मिन् सतोदं भवतीत्यक्षजेन गतं न किम् । १, इतः पूर्वे नमो मञ्जुश्रीकुमारभुतायेति भोटग्रन्थेऽधिकम् , २. लक्षणादि भोटपालानुसारेण । ३. 'भावसिद्धिरिति भोटपाठः। ४. प्रत्यक्षेणेति भोटगाठः । पूर्वानुपलम्भसहकृतप्रत्यक्षद्वयेनेति भोटपाठार्थः। १. दयेनेति अनुपलम्भद्येनेत्यर्थः । ६. अन्वयव्यतिरेकयोः । ७. फलेनेति बोध्यम् । ८. कार्यद्वयाभोटपाठः । ६. कार्यस्येत्यभ्याहार्यम् । १०. बावस्याभाव इत्यर्थः । १. अपेक्ष्यत इति मातृका (अयमिति भावस्य परामर्शः।

३१८ ज्ञानभोमिनिबन्धावली न हि भावे भावादन्यो नामान्वयः। स च सिद्धोऽध्यक्षेणेति किमत्रानुपलम्भ- साहाय्येन ? नन्वेवमन्वयो यदृच्छोपनतस्यापि स्यात् प्रत्यक्षमात्रसंभवात् । प्रागभाव.. ग्रहणविशेपणं तु प्रत्यक्षं तग्राहीति नातिप्रसङ्गः। [55a] स तर्हि त्रिविध[भेद] भिन्नभावविपर्ययस्वभावः, प्रागभावोऽनुपलब्धेः, सिद्धोऽभावमात्रं वा ? श्राद्ये पक्ष एतदायातम्, अस्मिन् सतीदं भवति, अन्यथाऽसंभवादिति व्यतिरेकोऽयमेव सः ॥३॥ न स्थितं तत्र नान्यस्मानातं नायातमन्यतः । यस्य भावे भवेत् कार्य न चेत्तस्य न करयचित् ॥४॥ एतच्चानुपलब्धिपूर्वेण सिद्धमध्यक्षेणेति न किश्चित् पश्चिमद्वयेन । तदपि हि हेत्वभावे फलस्य तत्र स्थितिमन्यत उत्पत्तिमन्ययत्नेनान्यत्र गमनम् वाधमानमेव व्यतिरेकसाधनम् , न पाश्चात्त्यद्वयमित्येव, तद्वापाराभावे शतेनाप्यभावात् । तच्चादि- मेन एकेन कृतमिति नापरस्योपयोगः । अथ पुनरभावमात्रमादिमोऽनुपलम्भः प्रत्येतीति मतिः, अभावमात्रबोघेऽपि प्राच्यस्यानुपयोगिता । अस्यैतद्व्यापृतेः प्रागित्येवं किमवशिष्यते ॥५॥ अभावमात्रप्रतीतौ तावत् कस्य केनान्वयः ? अस्य भावेऽस्य भाव इत्यप्यन्वय- प्रतीतिर्यदृच्छोपनतेनातिप्रसज्यमानोपयोगपरिपन्थिन्येव । एतद्व्यापारात् पूर्वमभावः अस्येति तु प्रतीतौ सैव नयी गतिरायातेति किं परिशिष्यते, यतोऽन्तिमद्वयं न वैफल्य.. मावहेत् ? अन्वये व्यभिचाराचेद् व्यतिरेकोऽनुगम्यते । प्रत्यक्षमात्रव्यापारेऽप्येवं किं नाभिधीयते ॥६॥ यदर्थमयंत प्राक्तनः । अन्वयव्यतिरेको हि प्रत्येक व्यभिचारादेव सहितौ हेतुफलभाव उच्यते । तत एकैकस्यातद्भाविन्यपि संभवोऽबाधक एवेति समानमावयोः। २. त्रिविधेति तत्रैव स्थितीत्यादिपक्षत्रयं प्रदिष्टम् । भेदशब्दो मातृकायां दुष्पठः भाटपाठथि दद्]-- समर्थितः। , कार्यकारणभावसिद्धिः ३१ ततो नान्त्ययोरादिमस्योपयोगः, आये यान्तिमयोरिति सिद्धम् । न सिद्धम् । 'आदिभेन हि प्रागस्य व्यापारादेतन्नासोदिति प्रतियन्नपि एतद्वयापाराभावप्रयुक्तोऽस्या- भाव इति नावधारितम् , चरमेण त्ववधार्यत इत्ययुक्तम् , आदिमस्य पुनरनुपयोगस्य ताइवस्थ्यात् । अपि च, तन्मात्राभावतोऽभावात् पश्चिमेन विनिश्चयः ।। तन्न्यायस्य समानत्वात् प्राच्येनापि न कि मतः ॥७॥ एतद्वथापारात् प्राग नासोदित्यपि हि तन्मानाभावादेवाभावं ख्यापयति, यथोक्त- सत्तात्रैविध्यविधूतेराक्षेपात् । ततस्तेनानिश्चये पश्चिमेनापि मा भूत् । तत्र पूर्वेण द्वयोः अभावस्य सन्निधिमानम् , नैकस्यानेन प्रयुक्तिरिति पश्यतः पश्चिमेऽपि क आश्वासः ? तदनायत्तौ तदभावेऽपि उत्पत्तिप्रसङ्गे द्वितीयाभावस्यैवायोगः समानः। अथ वह्नि- रातभयोरागमनानन्तरजन्मनोऽपि धूमस्य गर्दभाभावेऽप्यभावः प्राच्येनानुभूयत इत्युच्यते । उभयापगमेऽपगच्छतः पश्चात्तनेनापि, इत्यपरापरोपायपरम्परानुसरणेन पञ्चकव्यवस्था हानिः । तथा सति त्रयं, न द्वयमिति चेत् ? पश्चिमेनापि न शक्यत इत्येतावदुच्यते । स तु द्वयोस्त्रयोर्वेति [55b] किमनेन ? अस्त्युपयोगो द्वयस्यान्यस्य अप्यभावे निश्चयायोगादिति चेत् ? यदैव तर्हि केवले हेत्वभावेऽनुपलम्भस्तदैव प्राच्यः अपि समर्थ इति किं नेष्यते ? नो चेत् सर्वथानुपयोगादित्युक्तम् , अन्यथा प्रत्यक्षमपि त्रयं, न द्वयमिति वक्तुं शक्यत्वात् । किं च पञ्चकवादिनः समानसमयतयैवाविभागात् प्राच्योऽनुपलम्भ एक इष्टः । स चाग्निगर्दभापगमेऽस्तीत्यनन्तरधूमानुपलम्भापेक्षयाद्यापि द्वैतमेव । अपि च, प्रागदृष्ठी क्रमात् पश्यन् वेत्ति हेतुफलस्थितिम् ।। दृष्टौ वा क्रमशोऽपश्यन्नन्यथा त्वनवस्थितिः ॥८॥ ३. दह पोहि' आदिमस्य] यह पुनः] दोगसु. ५. मेद् [अनुपयोग दे सिद्' (ल) गनस्' पहि' फियर रो [तादवस्थ्यात् ] | मातृकात्र संदिग्धपाठा। ४. रग्' म ल प [अनायत्ति मातृका संदिग्धपाठा । ५. हानिरिति मातृकायां दुष्पठम् , भोटपाठानिश्चितम् [मम्स् प] ६. स विति पश्चिमानुपलम्भस्त्वित्यर्थः । ७. समय इति मातृकायां दुष्यठम् । भोटपाठे गशुड =समयः सिद्धान्तः । अन तु कालार्थकः समयशब्द इति भाति । ८. मातृका दुष्पठा। भोटपाठे धुग्प भेद् पअिनवस्थितिः। १६ पृष्ठेऽप्ययं श्लोकः । तत्राप्येतदनुसारेण पाठः संशोध्यः।

ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो तत्तदाशवानिराफरणार्थमुत्तरोत्तरपूर्वपूर्वोपलम्भानुपलम्भपर्यपणाप्रसक्तः । तत्र .यथेष्टं त्रयादिव्यवस्था क्रियताम् । न तु 'प्रत्यक्ष मध्यमधिवास्यानुपलम्भयोः कश्चिद् उपयोगः, अन्यशङ्कने द्वयोरप्यनाश्वात् , तद्विवेचने चैकेनैव सिद्धेः । " तस्मात्, १० "प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामन्वयव्यतिरेकयोः। निश्चये संशयो नाम कोहक हेतुफलस्थितौ ॥६॥ अर्थान्तरत्वे तयोरेव तद्भावरूपत्वात् । तयोश्च न प्रतीतिनियमः कश्चित् , द्विधापि सिद्धः। स्यादेतत् , व्यतिरेकदाादेवं व्यवस्था । अतस्ताहिणोऽनुप- लम्भस्यान्वयविपयप्रत्यक्षातिवृत्तिरुचितैव । न, नान्तरीयकत्वमेव हि प्रमाणस्य प्रमेये द्रढिमानमारोपयति । न वाहुल्यम् , प्रमाणाभासेष्वपि दर्शनात् । एक एव च दृश्या- नुपलम्भस्तदभावेऽत्यन्तमभावसाधनसाधुरिति किमधिकधावनेन ? न हि तदा गन्धोऽपि धूमस्य संभावनीयः। ननु भूयसामभावात् कस्याभावे न भूतो धूम इति निश्चेतव्यमिति चेत् ? अत एवान्वयपाहिप्रत्यक्षमपेक्ष्यते अन्याभावप्रयुक्तत्वे ह्येतदभावस्य, नास्य संभवमयमाद्रियेत । एवमन्वयग्रहणपूर्वकेऽपि निश्चये भूयसां संभवात्' कस्य भावप्रयुक्तोऽस्य भाव इति जिज्ञासायामनुपलब्धेर्यदभावप्रयुक्तोऽस्या- भावः संप्रति तद्भावप्रयुक्तः प्रागप्यस्य भाव इति सिध्यति । तत्र चैकैकस्योपनयेऽपनये वा तथा प्रतिपत्तुं शक्यम् । तथा च सति प्राच्यस्य पश्चिमस्य वा व्यतिरेकसिद्धौ शक्तिः, अनेकोपनयादौ तु द्वितयस्याप्यशक्तिरिति स्थितम् ।। अव्यापिनी चेयं पञ्चकव्यवस्था। भस्मानलकलसकुम्भकारादिपु पश्चिमा- भावात् , नीराधारादिपु च प्राच्याभावेऽपि सिद्धः। तथा हि सति सेतो पयःपूर- स्थेमानमुपलब्धवतस्तद्भावे. तद्भावदर्शिनस्तयोहेतुफलभावनिश्चयः प्राच्यानपेक्ष एव । तद्वदन्यत्रापि त्रिकापेक्ष एवेति वेदितव्यम् । अथ प्रागदृष्ट्वा वह्निसन्निधौ धूमदर्शने वह्निमपेक्ष्यान्य एव जनयतीति किं न कल्प्यते ? एवमपि वह्नः कारणत्वमेवेन्धनस्येव । एवं तद्यन्यस्यापि यदृच्छासन्नि- . ६. मडोन्' सुम् [प्रत्यक्ष) दबुस् 'सु' [मध्य] वशग' पहि [अधिष्ठाप्य ?] मि. दमिगस्. प. दम् [अनुपलम्भयोः] । १०. भोटपाठोऽस्य श्लोकस्य गद्यात्मकः । १. म खिद् पनिसंभव इति भोटपाठः। २, ३. उभयत्र भोटपाठ योद्प भाव]; मातृकायां तूभयत्रैव अभाव इति ।

कार्यकारणभावसिद्धिः ३२१ हितस्य गर्दैमादेः कारणत्वमस्तु, ततश्च तस्यापि धूमादनुमानप्रसङ्ग इति चेत् ? तत् किं वहेः कारणत्यनिय [56a] इत्येवं गर्दभस्यापि ? अथ प्रत्यक्षानुपलम्भयोरतत्रापि वृत्तेः उभयस्याप्ययोगात् । न चान्यस्य तथा निपेवाय याश्रयणम् , अपि वविधये । स च सिद्ध इत्यन्यस्यानिषेधोऽवाधक एव । अननुमानं तु कारणत्वा- निश्चयादेय । नच कदाचिदग्निमपेक्ष्य गर्दभः करोतीति शंफैच निश्चयो विरोधात् , तस्याः संशयरूपत्वात् । तन्निपेधोऽपि तस्यैव परीक्षया नान्यस्येत्यस्थानमेवंविध- प्रलापस्य । नतु तथापि वह्निः कारणमित्यवधारणानुपपत्तेदुस्थैव स्थितिः । न हि वह्नि- रेव कारणम् , अन्यस्याप्यनिराकरणात् , इन्धनस्यापि परमार्थतः कारणत्वाच । न च कारणमेव, अनारख्धधूमस्यापि संभवादिति न चोद्यम् , विविधस्यापि व्यवच्छेदस्य सिद्धः। तथा हि, सामग्रथपेक्षयान्यस्य च्छेदे द्रव्यव्यपेक्षया। योग्यतायामयोगस्य सिद्धोऽत्यन्तं च कर्मणि ॥१०॥ यदा हि दहनशब्देन तदुपललिता सामग्री समासेनाभिधीयते, तदा स एवेत्य- न्ययोगव्यवच्छेदः । यदा तु दहनद्रव्यमेव तदापि कारणत्वं नाम यदि योग्यता, तदा कारणमेवेत्ययोगव्यवच्छेदः । अथ क्रियैव, तदापि भवत्येवेत्यत्यन्तायोगव्यवच्छेदश्च सिद्धः। स चायमियान् व्यापारविविधस्यैव प्रत्यक्षानुपलम्भस्य शक्य इति युक्तमत्र भागे भट्टार्चटपादच्याख्यानमेव । भगवतो वार्तिककारस्यापि स्वयमेव, कुम्भस्य कुम्भकारेण करणं भस्मनोऽमिना । शस्त्रादिना व्रणादेश्व वतो मतमेव तत् ॥१॥ कथं पुनः कार्यमाविरोपाधूमादिव भस्मनोऽपि नाझरनुमानम् ? न, देश- कालाद्यपेक्षया अभिमतत्वात् । तथा हि,- फिमप्युदयमात्राय कार्य हेतुमपेक्षते । प्रवन्धस्थितयेऽप्यन्यत् कालवित्तदपेक्षया ॥१२॥ ४. गनित गल [उभयोः यड.च] मि. रिगसु पहि फ्यिर् [श्रयुक्तत्वात् ।

३२२ शानश्रोमित्रनिवन्धायली तत्र कलसभरमादिभ्यो जन्मन्येवापेक्षितपरेभ्यः, अत एवार्थान्तरापेक्षप्रबन्ध वैधुर्येभ्यः, अतीत एव हेतुसन्निधेः कालः शक्यनिश्चयो, न तु वर्तमान इति न प्रवृत्त्यादिसङ्करः । उत्तरेभ्यश्च धूमालोकादिभ्यो दशाविशेषापेक्षानपेक्षप्रबन्धवैधुर्येभ्य उपादानविकलतया प्रवाहविच्छित्तयेऽनपेक्षितपरेभ्यो वर्तमान एवेति न दोपः । एतद- पेक्षया त्वाचार्यधर्मोत्तरस्य पश्चिमद्वयस्य श्रयणयनः फलेदपि । न तु पञ्चकनियमः तदापि परभागभाक् । प्रत्यक्षपूर्वकेऽनुपलम्भेऽन्यापेक्षाऽभावादिति प्रथममेव श्रेयः ।। ॥ ५एकादशश्लोकोसंगृहीता त्रिविधप्रत्यक्षानुपलम्भपूर्विका कार्यकारणभावसिद्धिः [महापण्डितशानश्रीमित्रपादस्य कृतिः६ ] समाप्ता ५. मातृकायां प्रन्थभागे यथाप्रदर्शितं द्वादश श्लोकाः । ६. मखस् प छन् पो' ज्ञा' न श्री' मित्र हि शल' स्न नस' क्यिस् मजद्प' इति भोटपाठानुसारेणैव कल्पितः कोष्टकनिहितभागः । ७. भोट पाठ एवानन्तरोक्तमधिकं विवरणं लभ्यते। वर्य गर' ग्यि' मखन्' पो' पण्डि' त' कु' मा क्ल'शु दड । लो' चा बदगे स्लोड शा क्य होद् स्यिस्' यस्ग्युर् । स्लद्' क्यि' बम् युल् ग्यि पण्डि त अनन्त' श्री दइ.। लो चा व दे निद्' क्यि' गतुगस् शिड 'गतन् ल' फव भारतीयोपाध्यायकुमा[]क्लशुना? कलशेन] भोटभाषानुवादकेन भिक्षुशाक्यप्रमेण चानूदिता । ततध नेपानपण्डितानन्तश्रिया तेनैव च भोटमाषानुवादकेन स्पृष्ट्वा पिाठो] निणीत इति भावः ।। ॥

8 ॥ योगिनिर्णयप्रकरणम् ॥ यद् यद् भाव्यते तत् तद् भावनाप्रकर्षपर्यन्ते स्फुटाभं संभवति । यथा फामुकस्य कामिन्याकारः। भाव्यन्ते च परमपुरुपार्थिना क्षणिकत्वे नराम्यादयो वस्तुधर्मा इति । अत्रेदं चिन्त्यते भवतु भावनया मानसी स्फुटाभता, केवलं भूता. भूतार्थसाधारणत्वाद् भावनोद्भूतवै[56b]शद्यस्यापि संवादनियमानुपपत्तेः कुतः प्रामाण्यमिति कथं प्रत्यक्षता योगिज्ञानस्येति ? अथानुमानव्यवस्थापितवस्तुभावनायास्तद्वभिचारशंकाविरहात् तज्जस्यापि ज्ञानस्य कुतः शंकावकाश इति चेत् ? प्रास्तां तावदनुमानपौरुपप्रत्याशा, प्रत्यक्षेणापि विद्युदहनादिकं गृहीत्वा भावनाप्रकर्षपर्यन्तजावं स्थिरतरतदाकारं च ज्ञानं भवेद् यावन्न विपरीतभावनाभियोगपर्यन्तः । अस्तं गतश्च तद्विपय इति कथं प्रमाणोपनीतवस्तु- गोचरत्वेऽपि संवादाश्वासः ? अनस्तंगमेऽपि वा तावत्कालमनलस्य नावस्थानियमः । समुद्रादेरप्येवम् । महोरहादीनां चाल्पाल्पकालेन वैसदृश्यं दृश्यते । महीधरादीनां च दहनाशनिप्रभृतिभिः । भावना तु यामवस्थामभिनिविश्य भवति तदेकावस्था- नियतः स्फुटीभाव इति तद्विषयापेक्षया भ्रान्तिराकारभेदादिति न प्रामाण्यं न च प्रत्यक्षता । यदा च हालिक एव हव्याशनमनुमाय भावनया स्फुटयेत् , तदा न तद् योगिज्ञानं परमार्थविषयत्वाभावादिति प्रत्यक्षान्तरप्रसङ्गः। अत्रोच्यते । न हि तावदियमनन्तराशंका संभविनी। भावना हि रागशोका. द्यावेशाद् वा स्वयमुपनमेत् , प्रयोजनानुरोधाद् वा प्रेक्षावता संचिन्त्यारभ्येत ? तत्र परमप्रयोजनवार्ताविरहादाहपाकादिमात्रमनुमितेनैव हुतभुजा तद्देशोपसर्पणात् सिद्धम् , अनुपमृष्टदेशेऽपि भावनावैफल्यम् । पुरस्तात्तु भाविते परिस्फुरति तदर्थापेक्षया भ्रान्तिः । एवं शोकायुपनतायामपि भावनायाम् । तत् कथं प्रत्यक्षान्तरप्रसङ्गसङ्गतिः ? अस्तु वा यथा कथञ्चित् ताहगर्थभावना, शिरसि शृङ्गभावनावत् । अथाप्य- भ्रमपने योगिज्ञान एवान्तर्भावः । योगो हि समाधिर्मनस एकामतालक्षण इति न दोषः । शृङ्गाकारस्फुटीभावे तु पृथ्वी कृत्स्नेत्यादिवदप्रत्यक्षतैव निरालम्बनत्वान् । यद् वार्तिकम् . - ३२४ जानश्रोमित्रनिबन्धावली . तत्र प्रमाणं संवादि यत्प्राग्नितिवन्तुवत् । तद् भावना प्रत्यक्षमिष्टं शेपा उपप्लवाः ।। [प्र. वा. २. २८६] यत् पुनरस्तं गतेऽपि वस्तुन्याकारान्तरभाजि वा स्थिराकारतया भावना, यस्य निरालम्बनत्यमापादितं सर्वस्य, तदपि वस्तुभावनापने शोभते, न वस्तुधर्म- भावनापते । वस्तुधर्माश्च क्षणिकत्यादयः संसारवैराग्यात् फुटोभावभाजो भावयितु- मुपक्रान्ताः । अथैकत्र प्रमाणपरिशुद्धेऽपि भावनाजनितवैशद्यस्य वस्तुनि विसंवाद- संदर्शनादन्यत्रापि क आश्वासः, प्रमाणपरिशुद्धिमन्तरेणाश्वासहेतोरप्यरयाभावात् , तस्याश्च संवादनियतावसामर्थ्यात् ? तन्न, स्थिरास्थिरविपयत्वेन विशेषात् । अस्थिर हि वस्तु प्रध्वंसविकाराभ्यां ग्रस्यत इति तत्र न संवादः, [57a] वस्तुधर्मास्तु क्षणिकत्वादयो न कदाचिद्विच्छिद्यन्त इति तद्विपयः सुटीभावः सर्वदा सालम्बन एव। नन्वेतदपि न युक्तम् । न हि क्षणिकत्वादिकं नाम किञ्चिदस्ति वस्तु, सत्त्वे वा तदेव नित्यमासक्तमिति सर्वमयत्नशीर्णम् । अवस्तुत्वे च तदेव निरालम्बनत्वम् ।' तस्माद् भवन्मतेऽपि क्षणिकत्वं नाम क्षणिका एव भावराशयोऽपरामृष्टभेदाः भेदान्तरतिरस्कारेणोच्यन्ते । तथा च सति क्षणिकत्वभावनेत्यपि क्षणिकपदार्थसार्थ- भावनेत्येवार्थः । तावता तान्येव वस्तूनि भाव्यमानानि स्फुटीभवन्तीति स एव दोपः। अथाभिन्नान्यपि क्षणिकत्वादीनि भिन्नानीव तावत्प्रतिभान्ति ? तथाप्यध्यवसायाद् वस्तुगतान्येव भाव्यन्त इति न तद्दोपान्मुक्तिः, तटस्थतया भावयितुमशक्यत्वात् । तथा च त्रुट्यदूपमेतद् वस्तुजातमित्ययमेवाकारो भावनायाः। तत्कथं वस्तुतत्त्वभावनापक्षेऽपि वस्तुसंस्पर्शपरिहारः ? परिहारे चावस्त्वन्तर- भावनैव स्यान्न धर्मभावना । सत्यम् । यद्यपि वस्तुतत्त्वभावनयापि सामान्येनाक्षिप्त वस्तु, तथापि न तस्य स्फुटीभावः, तत्त्वमात्रतात्पर्यपर्यवसानात् । तत्त्वभावनैव हि स्फुटीभवन्ती संसारापसारणसरणिः । न हि कामिनीकलेवरं साक्षात्कृतं रागसंकोच. माचरति, किं त्वनित्यदुःखादित्यमेव । अतस्तत्रैव तात्पर्यात् तदेव वैशद्यमापद्यते भावनया, न वस्तु । ननु तत्र तात्पर्येऽपि वस्तुधर्मः स्फुटीभवति न वस्विति का सङ्गतिः, भावनया द्वयोरपि क्रोडीकरणात् ? कोडशो वा धर्मिणमम्पृशतो धर्ममात्रस्य स्फुटोभावः ? तदेतदाकाशचित्रणम न खलु हालिकस्यापि प्रत्ययमातनोति ।

. योगिनिर्णयप्रकरणम् ३२५ नेप दोपः, धर्मिणः स्फुटीभावमस्पृशतोऽपि धर्ममात्रस्य फुटीभावदर्शनात् । केवलं वस्तुप्रत्यासत्यनपेक्ष्य न स्फुटस्फुरणमिति स्यात् । स्फुटीभावोऽपि तस्य तद्विषय- सन्निधौ यन्नमनपेक्ष्य झगिति तज्ज्ञाने तत्तदाकारस्फुरणं नाम, वस्तुप्रत्त्यासत्त्यपेक्षा तु न क्षोयते, धर्मत्वादेव, प्रियत्यादिवत् । तथा हि निम्बरसादौ तावत् प्रियत्वमभ्यस्यमानं स्फुटीभवदृष्टम् । न च निम्यादेः स धर्म इति तद्भावनया निम्याद्यपि स्वजन्मदेशस्थं रसनामसङ्गि वा स्फुटं स्फुरदस्ति यावन्न विपर्ययभावनाभियोगप्रकर्पः । न च स्फुटीभूतं प्रियत्वमपि तटस्थमुपलभ्यते निम्बानुभवमनपेक्ष्य, किं तु यदा यदा निम्बाद्यनुभवः तदा तदा झगिति प्रियत्वमनुभवविषयः, न प्रागियोद्वेजकमनुभयं वेत्येप एव धर्म- स्फुटीभावार्थः। यथा हि कामिन्यादिवस्तुनि स्फुटोभूतेऽपि न यथा समयसिद्धस्तत्त्वस्फुटोभावः, तथा तत्त्वभावनयापि न वस्तुस्फुटीभाव उभयोः परस्पराव्यभिचारेऽपीति कीहशो दोपः ? अथ न वाह्यधर्मः प्रियत्वमसाधारणत्वाद् भावनाधेयत्याचेति चेत् ? कस्य पुनरयं धर्मोऽस्तु प्रियवादिः प्रत्यात्मवेद्यत्वेनापहीतुमशक्यः ? ज्ञानस्य [57b] चेत् ?. बाह्यस्य प्रियत्वमभ्यस्यमानं ज्ञानस्य स्फुटीभवतीति क एप न्यायः ? उत्कृष्टमिदं निम्बा- दिति भावनाकारोऽपि न तज्ज्ञानमुत्कृष्टमिति । अथापि ज्ञानस्यैव प्रियतया स्फुटीभावे न जातु कश्चिदप्रियमनुभवेत् । न हि बहिरिव ज्ञानमपि कादाचित्कसन्निधानम् । ज्ञानस्यापि कस्यचिदेव प्रियत्वव्यक्तिरिति चेत् ? किंकृतः पुनरयं विभागः ? यद्यभ्यास- कृतः, यत्रैवाभ्यासो वाह्ये तत्रैव भवतु । तदनपेक्षायां कस्यचिदपि प्रत्यासत्तिविप्रकर्षा- भावान्मनोमात्रमधिष्ठानीभूतमिति न कश्चिद्विशेषः । बाह्ये तु विशिष्टजातिनिम्बादिकमभ्यासविषयोकृतमिति नातिप्रसङ्गः । ज्ञान- मपि तर्हि भावितनिम्बगोचरमेव प्रत्या नन्नमिति विशेषः । एवं तींदमायातम् , यद्वस्तु केनचिद् रूपेण भाव्यते तद्वस्तु विहाय तत्प्रत्यासन्नस्य स्फुटीमाव इति कामिनी भाव- यतस्तत्प्रत्यासन्नस्य पित्रादेरेव स्फुटीभावप्रसङ्गो न कामिन्याः। अथ विषयस्य विप- यिणा ज्ञानेन सह विशिष्टैव काचित्प्रत्यासत्तिः ? एवमपि निम्बे प्रियतया अभ्यस्यमाने: तज्ज्ञानं प्रियतया स्फुरतीति निम्बादिकं प्राग्वदप्रियमेव भवेत् । ततो यथा सर्पदाव- प्रिये परिहाराङ्गतया तन्निश्चयः प्रिय एव न सादिस्तथेदमपोति कृतं भावनया। अथ भावनावलात् प्रियाकारमेव तद्विपयं ज्ञानमुपजायत इति कल्पना ? .एवं सति निम्बरसः प्रियो भाव्यत इति तद्विपयज्ञानमेव प्रियाकारं भाव्यत इत्यापन्नम् ।

३२६ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलौ स्फुटाभतापि तस्य तद्विपयोपनिधौ तद्नाहिज्ञानस्य झगिति यत्नमनपेक्ष्या प्रियाकार. स्फुरणम् , न विपयस्यैवासन्निहितस्य साक्षाद्भावः । एवं क्षोणीधरादयोऽपि क्षणिनो भाव्यन्त इति तद्विपयज्ञानमेव क्षणिकाकारं भाव्यत इति । तस्यापि स्फुटीभावो भूधरादिसन्निधौ तद्ग्राहकस्य क्षणिकाकारोदयो न भूधरादेरसन्निहितस्यापि स्फुटी- भावः । इयमेव धर्मभावना शब्दार्थनिष्ठेति न प्रस्तुतवस्तुक्षतिः । वस्तुतस्तु प्रियत्वं नाम सुखकरत्वम्। तत्र यद्विपये यस्य प्रियत्वभावना तचित्तसन्तानं भावनापरिष्कृतमुपादानमुपादाय स विषयः सहकारी सुखमुत्पादयतीति स्थितौ न सर्व प्रति प्रियत्वम् । तत्र प्रीणकत्वं तु तस्यैव धर्मः, सर्वं च प्रतीति न दोपः । स चाभ्यासादेव । एवं कृपादिष्वपि मानसेपु धर्मेपु योज्यम् । दुःखिनमुद्धरामोति दुःखिपरोद्धरणभावनायाः स्फुटीभावरतद्विपयसन्निधौ झगिति तत् ज्ञानं तदनुरूपा- नुष्ठानप्रसवहेतुः। एवं शुचिकपालभावनायामपि नैपुण्यस्फुटीभावो नाम कर्परोप- सर्पणे वेदितव्यः। न तु संबन्धिनैव प्रत्यासन्नेनेतरेण वा सहस्फु[58a]रत्ता । यथोक्तं सर्वज्ञसिद्धौ, , . लब्धो बोधयादिभिरत्वतिशयस्तगोचरोपस्थिती नैवं यनमपेक्षते स्वरसतः प्रत्यात्ममुन्मीलति । तस्मात् क्षणिकत्वधर्माभ्यासेऽपि प्रकर्पगामिनि यावदनुभवितव्यमनेन, तावत् त्रुट्यद्रूपमस्मदादिदर्शनविलक्षणमेव । यथास्माकमत्यन्तप्तदशेऽपि भिन्न देशपटुतर- भेदानुकारि दर्शनं विकल्पश्च झगित्येव तथा स्यात् , अनुष्ठानं वा तदनुरूपम , एवं योगिनः क्षणभेदिनि भावदये दर्शनविकल्पो । स्थैर्यादिभ्रमोद्भवरागादिकलकानङ्कितं. चास्य चेत इति इयती तस्य स्फुटाभता। ननु परिभाषामात्रमेतत् इयत्येव तस्य प्रकर्पगतिरिति । तथाष्टित्वादिति नोत्तरम् । यद्यपि दृष्टमेवं तथापि तावतैव स्थितिरिति न शक्यं प्रस्तुते । कदाचिदति- रिच्यमानः प्रकर्पो विपयेणेव सहस्फुटयेदिति न पूर्वदोपशोपः । प्रियत्वादावपि च कदाचिदन्यैव निष्ठेति चेत् ? भवत्यिति भावनया अभिमतां स्थितिमुल्लङ्घय सुटी. भावशवा । यस्तु प्रेक्षापूर्वकारी स्वार्थ परार्थ या भावनाभियुक्तः, तस्य तावतैव कृतार्थत्वं नातमिति किमिति श्रमान्तरमाविशेत , भानर्थकत्वादनर्थकरत्वाय ? यथा भोज्यभपज्यादिप्वभिमतपाकप्राप्ती । यधा चात्र संभवत्यपि पाकान्तरेऽभिमते ताय. .

- योगिनिर्णयप्रकरणम् રહે तैव पाकप्रकर्षपर्यन्तव्यवहारः, तथा प्रस्तुतेऽपोति न कश्चिदोपः । तदेवं यद्यपि धर्मि- विपयभावनायाः स्फुटोभावो विसंवादसंवासी स्थर्यविपर्ययाद्विषयस्य, तथापि न यथोक्तधर्मगोचरायास्तदाशङ्केति स्थितम् । यद्येवमनुचितः कामिनीदृष्टान्त इति न चोद्यम् , भावनाया वैशद्यमात्रनिदर्शनस्य विवक्षितत्वात् । अत एव वार्तिकम् , घृणावैराग्यरागवत् । ليا इत्याह । " तत्तहि योगिज्ञानमिन्द्रियज्ञानाद्भिन्नमभिन्नं वा ? किं चातः ? अभेदपक्षे न योगिज्ञानं नाम प्रत्यक्षभेदः, इन्द्रियज्ञानेनैव संग्रहात् । न च भावनोपरकृतसन्तानस्य तथोदयाद् भेदव्यवस्था, रसायनादिसंस्कारापेक्षयापि प्रत्यक्षान्तरव्यवस्थाप्रसङ्गात् । भेदपक्षे च भावनासंभवं क्षणिकत्वसाक्षात्कारिज्ञानमन्यदन्यथेति साध्वी शुद्धिः, इन्द्रियज्ञानस्यापि तवस्थायामस्थैर्यसाक्षात्करणे कृतं योगिज्ञानेन । न च तस्या- कस्मिकः क्षणिकत्वबोधः । भावनोद्भूतवेशद्यस्य हि तद्बोधः । न चेन्द्रियज्ञाने भावना, अपि तु मनसः । तामन्तरेणापि साक्षात् क्रियालाभे च भावनावैयर्थ्यम् । किं च भिन्नकालं वा तद्द्वयमभिन्नकालं वा ? तत्राभिन्नकालत्वमनुपपन्नम् । इन्द्रियज्ञानोपनीतस्य हि धर्मिणः क्षणिकता साक्षात्कर्तव्या भावनाभाविनाऽनुभवेन । अन्यथा धर्मिणं धर्म च स्वातन्त्र्येण [58b] साक्षात्कुर्वतो धर्मिद्वारकं दूपणमनि- यार्यम् । न च धर्मभावनाया वस्तुसाक्षात्कारव्यापारो निम्यादिवदिति निवेदितमेतत् । तस्मादिन्द्रियज्ञानगोचरादधिक एव तत्त्वसाक्षात्कार इति प्रथममिन्द्रियज्ञानं धर्मिग्राहि, पश्चान्मानसं क्षणिकताग्राहीति नियतः कालभेदः । कालभेदे च प्राचीनापेक्षया पश्चि- मस्य गृहीतग्राहित्वादप्रामाण्यमेकार्थत्वे । भिन्नार्थत्वे त्विन्द्रियज्ञानगोचरादन्यत्र प्रवर्त- मानं स्वातन्त्र्येण धर्मिणमुपस्थापयतीति न प्राच्यदोपान्मुक्तिरिति । अत्र ब्रूमः। प्रथमपक्षे तावन्न वस्तुदूपणम् , ताहक्पुरुषविशेषस्य साध्यस्य सिद्धत्वात् । व्यवस्थादूपणमपि नास्ति, साध्यतयैव तादृशादशविशेषस्य लोकातिकान्त- रूपत्वे तत्साधनविशेपप्रतिपादनाय पृथग्जनसाधारणेन्द्रियज्ञानाद् भेदेन निर्देशात् । न चेन्द्रियज्ञानशब्देन' कोष्ठशुद्धया रसायनादिजनितविशेषस्येव संग्रहमात्रेण शास्त्र- साफल्यम् । अत एवाअनादिकृतविशेषापेक्षयापि न भेदनिर्देशः, लोकातिक्रान्त- - " ३२८ ज्ञानश्रीगिनिबन्धावलो रूपस्य विशेपस्याभावात् । प्रयोजनापेक्षया हि बहुलमेकप्रकारसंग्राह्यस्यापि प्रकारभेद- निर्देश इप्यत एव, यथा संप्रयुक्तसंस्कारस्कन्धसंगृहीतयोरपि वेदनासंशयोः, विकल्प संगृहीतस्यापि लिष्टमनोज्ञानस्य | तम्मान्नेन्द्रिययोगिज्ञानयोरभेदपक्षे तावदोपः । तदेव धर्मिरूपापेक्षयेन्द्रियझानं धर्मापेक्षया योगिज्ञानं, यथा धर्मिप्रत्यक्षमेव निषेधापेक्षया- नुपलब्धिः। भेदकपक्षेऽपि न तावत् स्थैर्यतरस्फुरणकृतोपालम्भसंभयः, इन्द्रियज्ञानेनापि वस्तु सर्वात्मना गृह्णता त्रुट्यद्रूपस्यैव ग्रहणात् । अध्यवसायोऽपि पूर्व दुर्लभः स संप्रति भावनावलावलम्बिना मनसा श्रासादितपाटवेन घटित इति विशेषः । नन्विन्द्रियस्यापि तद्दशायां निरतिशयविशेषलाभाद् दूरसूक्ष्माद्यनुभवं को निवारयति बाह्ययोगिवत् , तिरश्चामपि कुतश्चित् कर्माक्षेपान्मात्रयो तथोपलब्धेः ? भिद्यमानानां च क्षणानामवश्यं वैसदृश्यमणीयोऽपि संभवि, अन्यथा सर्वात्मना सादृश्ये तत्त्व- प्रसङ्गात् । तत् तथाविधसूक्ष्मभेदावधारणधूर्येणाक्षविज्ञानेनैव साध्यसिद्धरनर्थक योगिज्ञानम् । एतेन दुःखानात्मादिसाक्षात्कारो व्याख्यातः । पुरुपवपुषा चेन्द्रियमन्तरेण भवितुमशक्यमिति योगिज्ञानमनुत्पादनीयमस्तु । तदप्ययुक्तम् । न हि संभावना मात्रोपनीतं नेत्रवलमवलम्ब्य संव्यवहारिणा प्रेक्षण प्रमाणपरायणो मार्गः परिहतु शक्यः । तदभ्याससहकारिकमेव वा तथाविधेन्द्रियशक्तिसाधनमित्यपरिहार्येण योगि- ज्ञानेन समानकक्षतायामपि इन्द्रियज्ञानस्य न कश्चिद् दोपः । वैयर्थ्य[59a] मेकरयेति चेत् ? कतरेण पुनः स्वकारणोपनिधानधर्मणोरनयोः स्वव्यापारवैयर्थ्यभयान्नि- वर्तितव्यम् , बोजादिष्विवान्त्यक्षणप्राप्तेषु । अप्रामाण्यमेकस्यास्त्विति चेत् ? बीजादिष्वप्येकरयाकारणत्वमस्तु । सर्वेषां समानसामर्थ्यानां कतमदेकमकारणमवस्थापयितुं शक्यमिति चेत् ? परिच्छेदबल- वतोनियोरपि किमेकमप्रमाणीक्रियताम् । परस्परापेक्षया मा भूदुभयमपि प्रमाण- मिति चेन् ? वीजादिष्वपि नेकमपि कारणत्त्वमस्त्विति समानम् । गृहीतग्राहित्वं नाम नास्त्येव । तर्हि दोप इति चेत्-न, कालभेदेन तस्य स्वीकारात् । गृहीतग्रहणं हि तदुच्यते, न गृह्यमाणरय, यथा कृतस्य करणस्वीकारेऽकारकत्वम् , न तु क्रियमाण- करणे बीजादिवदेव । तस्मादभिन्नकालपक्षे नप दोपः।

योगिनिर्णयप्रकरणम् ३२६ , ननु तथाप्याकारद्वयस्फुरणप्रसङ्ग इति चेत् ? सत्यम् , सत्यज्ञानाकारस्तावद्धन्त समानदेशः, अन्यथा भ्रमत्वप्रसङ्गात् । अतस्तावाकारावप्रतिघौ कया रीत्या स्फुरत इति को निर्णेतुं क्षमः, यदाह, अचिन्त्या योगिनां गतिः [प्र. वा. २. ५३२.] इति ? तस्माद् दृष्टान्ताभावात् किमिवानिष्टं किमिव वा न दोप इत्युभयोरपि नावसरः। समसमयतया तीन्द्रियज्ञानानपेक्षायां स्वातन्त्र्यदोप उक्तः कथं परिहर्तव्यः ? इन्द्रिया- पेत्तयैव परिहरिष्यत इति नोत्तरम् । तदा हि तदपीन्द्रियज्ञानमेव स्यात्, तव्यापारानु- विधानात् । न योगिज्ञानं नाम किञ्चित् । तद्वरमेकमेव स्वीकृतमिति न भेदपक्षः क्षमः । नैवम् , तथा हि मा भूदिन्द्रिया- पेक्षा। वीक्षणं तु यथा स्वसामर्थ्यानुरूपां योग्यदेशावस्थितिमपेक्ष्य स्वविज्ञानजनने प्रवर्तते तथा मनइन्द्रियमपि प्रवर्तिप्यते, अप्राप्यकारिताया उभयोः साधारणत्वात् , अर्थवत्तायाश्च मनसोऽपि तदानीमिष्टत्वात् । पृथग्जनसन्तानस्य तु न तादृशी शक्तिः यतो नेत्रश्रोत्रवन्मनोऽपि तादृङ्मर्यादया योग्यदेशस्थमर्थसहकारिणमासाद्य वेदनम् उत्पादयेदिति नातिप्रसङ्गः । तद्दशायां तु श्रुतिनयनयोरिव मनसोऽपि कियद्दूरेण विषयसन्निधिव्यवस्थेति क एवं प्रमातुं क्षमः ? केवलमेतावदुच्यते, यावत्तेन शक्यम् अधिगन्तुं स्वाकारार्पणसहं सहकारि वस्तु तावदितरजनासाधारणत्रुट्यद्रूपतया तस्य गोचरीभवति । तथा च सति वस्त्वाकारो वस्तुकृत एव न भावनाजनित इति न विसंवादशङ्का । ननु चतुरादेस्तावद्दूरतरगोचरीकरणे दृष्टा शक्तिः, मनसस्तु नेन्द्रियातिक्रमेण सर्वविषयस्येति चेन्- न, परचित्तज्ञानादीनां संभवात् । तदपि नेष्टमेकेषामिति चेत् ? अष्टमात्रेण प्रतिक्षेपायोगात् । उपायाभावादिति चेत् ? उपायाभावेऽपि नानुपलम्भमात्रादन्य उपायः । तस्माद् यद्येवं स्यात् तदा योगि[59b]नामिन्द्रियमनो. ज्ञानयोर्भेदपक्षेऽपि न निर्वाह इत्युपक्षेपार्थः । निर्वाहस्त्वन्यथाऽपि दर्शित एव । एवं च सति कालभेदपोऽपि न दोपः, यदि [सा] प्रथमं मनोज्ञानवृत्तिः, यदि -चेन्द्रियपथातिक्रमेण वृत्तिः । इन्द्रियज्ञानं तु तस्य तदपेक्षया प्रामाण्यावरहेऽपि न व्यथयतीत्यलं विस्तरेण ।

३३० ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धाक्लो तदेवं योगिज्ञाने तत्त्वभावनाधिकारादर्थाकारोऽर्थकृत एव । भावनया पुनस्तदोय- सन्ताने नेत्र इवाखनविशेषेण शक्तिरतिशयवतो काचिदर्पिता ययेतरजनासाधारणं दर्शनमस्य । यथोक्तं प्राक् । यदि तर्हि विषयजन्यमेव योगिज्ञानमतीतानागतपरि- ज्ञानस्य का वार्ता ? तदेतत्प्रस्तावानवगाहनस्य फलम् । उपयुक्तसर्वज्ञाधिकारेण हि वस्तुधर्मभावनोपक्षेपः कृतः । न सर्वसर्वज्ञपक्षापेक्षया ततोऽतीतानागतमप्रतीयमानमपि न बाधकम् । तावतैव दुःखनिरोधसिद्धः, परस्मै च निष्कम्पदेशनावतारात् । यत् पुनः कणिकायां क्षणिकादितत्त्वभावनाद्वारेण तद्धर्मिणां समस्तवस्तूना- मेव भावनया तदाकारज्ञानोत्पादनात्साक्षात्करणमुत्थाप्य दूषणमभिधीयते योगि- ज्ञानस्य, तदवधीरणीयमेव, वार्तिकभाप्यादिवाबहिर्भावात् । अन्यथारब्धैव नित्य- दुःखादिभावना, सा च सर्वसर्वज्ञत्वमेवार्पयतीति यद्यभिप्रेतं स्यात् , कथं यत्नेनोत्थाप्य तत्परिहारो वार्तिके, नास्माभिः शक्यते ज्ञातुमिति सन्तोष इष्यते [ . इत्यादिना भाष्ये च ? यदि पुनस्तदवस्थाप्राप्ती निरावरणान्तःकरणस्य कारुण्याति- शयात् सर्वाकारपरार्थप्रार्थनपरतया सकलगोचरचारिणि चेतसि चिरविरुढोत्साहस्य ताहगुपाविशेषाधिगमो भविष्यति, यमनुतिष्टतः प्रतिपरमाणु सर्ववस्तुविषयं यथा- देशकालं प्रत्यवस्थानुकारि स्फुटतरं ज्ञानमुदीयात् । तदा न तावद्वस्तुव्यभिचारकृतं विसंवादित्वम् , नापि निरालम्बनत्वम् , वस्तूनामेव प्रतिभासनात् । अथोत्पत्तिसारूपयाभ्यामालम्बनव्यवस्था, [भिन्नकालं कथं प्राह्यमिति चेद्] ग्राह्यतां विदुः । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् ।। [प्र. वा. २. २४७.] इति वचनात् , ततः सारूप्यमेकमकिश्चित्करमिति कथमनालम्बनत्वपरिहारः? सदयुक्तम् , वत् खलु लक्षणं पृथग्जनापेक्षया यहिरर्थ प्रति समसमयभायिना- नुपकार्येण मानेन प्रहणनिषेधपरम् , तथा प्रस्तावात् । तत्त्वतस्तु यदेव यत्र प्रतिभासते तदेव वस्याल मनमुच्यते । यथेन्द्रियप्रत्यक्षे पागमन्यत्र स्वाकारः, प्रतिमासयशात् योगिनिर्णयप्रकरणम् ३३१ प्रत्यक्षस्य ग्रहणाग्रहणे इति हि प्रथमपरिच्छेदवृत्तिः । तत्र वाह्यस्य प्रतिभासो नाम तदाकारोत्पत्तिमात्रम्। तथा हि बहिर्विच्छिन्नाकारोदयसंवेदनमात्रादिदं दृष्टमिति भवति । न खलु तत्संकल्पकाले उत्पत्तिरपरापेक्ष्यते, [60a] तस्याः पश्चानिश्चेय. त्वात् फलप्राप्तया वा अभ्यासेन वा । स च तदाकारोदय इन्द्रियप्रत्यक्षेऽर्थाद् भ्रमे विसवात् । विकल्पे वासनातः । तत्रार्थजन्ये संवादोऽन्यत्र विपर्ययो पहिरपेक्षया, स्वरूपे सर्वत्र संवादनियमात् । ततोऽभिप्रेतसंवादे वेदने तदुत्पत्तिमन्तरेण [न] संवादो नापि ताद्रूप्यमिति तत्र तदुत्पत्तिप्रार्थना । अतएव तदाकारतैव प्रामाण्यम, सारूप्यतदुत्पत्ती च संवेद्यलक्षणमित्युभयमविरोधि । यत्र तु भावनाविशेपवलादेव देवताधिपत्यात् सत्यस्वप्नवदाकारमर्थयाथात्म्य- नान्तरीयकं ज्ञानम् , तत्र न किञ्चित् तदुत्पत्त्या । यद् वार्तिकम्- [रूपादेश्वेतसश्चैवम् ] अविशुद्धधियं प्रति । ग्रामग्राहकचिन्तेयमचिन्त्या योगिनां गतिः ॥ [प्र. वा. २. ५३२.] इति । तस्माद् बाह्ये पृथग्जनस्य सारूप्योत्पत्तिभ्यां वेद्यस्थितिः योगिनः सारूप्य- मात्रेणापि । स्वरूपे योग्यतामात्रेणैवेति न्यायः। 'भाविभूतयोस्तर्हि यदि स्वरूप- स्फुरणं वर्तमानतैव स्यात् । अथ स्वरूपमसन्निहितं ज्ञानमेव तदाकारमिति निरालम्बनं नियमेन, तदपि नास्ति । यस्मादसन्निहितेऽप्यर्थे भावनाबलाचेत् तद्देशकालानुकारि विज्ञानं कथमना- लम्बनम् ? स्फुरणरीतिविशेपेण तु कालभेदविकल्पोदयात् तदनुरूपानुष्याने नियत- त्वात् तत्प्राप्तः। यद्भाष्यम् , यथा स दृष्टः शरदादिकालयुक्तस्तथा तस्य न बाधितत्वम् । [प्र. वा. भा. २. ६१५] इति । यद्वा संचित्यैव कालभेदभागिवस्तुरूपप्रतीतये समाधिसमापत्तव्युत्थाने काल भेदाध्यवसायः । यथोक्तम् , यद् यदिच्छति वै वोद्धम् इत्यादि । क्रमेण त्वनाभोगमपि ज्ञानमायरोधि । ज्ञानमात्रस्य तत्त्वतः स्फुरणाच न १. तुल° रत्न निय° पृ: १६ २ त. स. ३६२८ ) ३३२ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावली वर्तमानताप्रसङ्गः, यथा निराकारवादे वस्तुस्वरूपस्यैव स्फुरणादिति। यद्यपि च वर्तमानेऽपि ज्ञानाकारस्यैव स्फुरणं तथापि वर्तमानतयैवाध्यवसायस्तत्र । एवं दूरासन्नादिभेदेऽपि वेदितव्यम् । तत्र यथाध्यवसायप्राप्तौ नियमेन संवादात् प्रामाण्यम् अन्यदा विपर्ययः, यथा स्वप्नकामिन्यादौ । प्रतिभास्वर्गसाधनामिष्टोमादिविकल्पे च भाविनः स्पष्टरूपस्य प्रतिभासाभावादेव न चिन्ता । न च तत्र प्रेक्षव्यावहारिकस्य प्राप्तिनियमनिश्चयोऽस्ति । प्रस्तुतेऽपि को निश्चय इति चेत् ? करय पुनरत्र निश्चयश्चिन्त्यते, तस्य तदन्यस्य वा ? यदि तस्य, तदा यथाभ्यासात् परितो निरस्तविभ्रमाशङ्के साधनज्ञाने पृथग्जनस्य तथा योगिनोऽप्यत्यन्ताभ्यासाद् भाविभूतादिप्रतिभासः केन वार्यते ? अथान्यस्य, तदेदमायातम् । यावदन्यस्य न प्रामाण्यवोधस्तावन्न प्रमाणम् । यावच्च न प्रमाणं तावन्नान्यस्य प्रामाण्यबोधोऽभ्रान्त इति न किश्चित्प्रमाणं स्यात् । तन्नाभिवेशपार- वश्येन किञ्चित् । तस्मादुपायविशेप[60b]सचिवभावनाभेदस्याहत्यास्फुरणात् तादृक्- सिद्धावेव संशयो, न तु सिद्धेऽपि निरालम्बनत्वादिदोपैरुपद्रवः शक्यः । यच्च विकल्पेन बाह्यस्याग्रहणेऽप्यध्यवसेयतया स्फुटीभावमाशंक्य, यदनुमानेन गृह्यते यचाध्यवसीयते ते द्वेऽन्यनिवृत्ती न वस्तुनी, स्वलक्षणावगाहित्वेऽभिलापसंसर्ग- योग्यप्रतिभासानुपपत्तेरित्याह, तदप्यसंबद्धम् । तथा हि, यथा तथा वा बौद्धसिद्धान्त. गन्धेन व्यवहारः, कामिन्याकारविकल्पभावनवत् क्षणिकाकारस्यापि पर्यन्ते विशदो- पादेयक्षणप्रसवस्तु दुर्निवारः । यदि पुनरीगपोहस्थितिः क्षणिकविकल्पैकतल्पशायिनी न कामिन्यादिविकल्पमन्वेतीत्युपपादयिष्यसि तथैव ग्रहीप्यामः। न चाध्यवसे यमवस्तु- निवृत्तिमात्रं या। धर्मोत्तरेऽपि हि मते स्वलक्षणमध्यवसेयमिति स्थितिः । ननु वह्निः प्रतीतो मयेत्यध्यवसायाकारः । तत्र च स्वलक्षणस्फुरणमिति साहसम, विकल्पाध्यवसाययोरेकार्थत्वात् । सत्यम , न तु तत्र स्फुरतीति तावता स्वलक्षणमध्यवसितमुच्यते । अस्फुरणे तरोधात् कथमवसायः ? स्फुरणेऽपि प्रति- भास एवासी, कथमध्यवसायः ? न च प्रतिभासाध्यवसायावप्येकायौँ। प्रतिभासो हि साक्षात् स्फुरणमस्कुरणेऽपि प्रवृत्तिविपयीकरणमेकन्यावृत्युल्लेखसामर्थ्यादध्यवसायो भाष्यमतः । अतो यदनुरूपमनुष्ठानं तदध्यवसेयम् , प्रतिभासमानरूपाननुप्रविष्टमेव । तय कचिदारोपितमात्रम् । फचिद्वस्तुरूपम् । प्रकृतं तु प्रमाणव्यापारस्वीकाराद् वस्तु- रूपमेवेति कथमुच्यते निवृत्तिमात्रमयस्तु वाध्यवसेयमित्यास्तां तावदनारब्धनिर्यन्धः। , .

योगिनिर्णयप्रकरणम् ३३३ प्रतिभासोऽपि विकल्पे व्यावृत्ताकारस्य, न व्यावृत्तिमात्रस्य, यद्यनुभवानुसारः। सर्वदा यद् वा तद् वा राक्षसादि प्रतिभासेत । भावनया पुनरध्यवसिताकारेण परिणतिः- अवाध्या तत्रारोपितमात्रेऽध्यवसेये निरालम्बनत्वम् । सति तु तदेवालम्बनं यथानन्तर- मुक्तम् ॥ यत्त्वाह, अर्थस्यालम्बनप्रत्ययत्वं विज्ञानं प्रतीन्द्रियापेक्षत्वेन व्याप्तम् । तचा. स्मात् स्वविरुद्धोपलब्ध्या निवर्तमानमालम्बनप्रत्यय[व]मप्यर्थस्य निवर्तयतीति, वत्रा- लम्बनप्रत्ययत्वेन्द्रियापेक्षत्वयोर्व्याप्यव्यापकभावमप्रसाध्य प्रमाणेन व्यापकविरुद्धोप. लब्धि स्फुटयतीति महद्वदग्ध्यम् । तथा दर्शनादिति चेत् ? दर्शनादर्शनमेव ताई प्रमाणीकृत्य स्थीयताम् , किमेवंविधप्रमाणोपन्यासव्यसनेन ? तस्मादिन्द्रियमन पेक्ष्यापि यद्यालम्बनभावं भावः स्वीकुर्यात् न वाधकमुत्पश्यामः। अथात्रोक्तमेव न' खल्विन्धनविशेपो धूमहेतुरिति विनापि दहनं सहस्रेणापि संस्कारधूममाधत्ते । वदा- धाने वा समस्तकार्यहेत्वनुमानोच्छेदप्रसङ्गः । तस्मात् ज्ञानमपीन्द्रियसापेक्षादाद 7 उत्पत्तिधर्मकम् । इन्द्रियव्यापारविरहे च समस्ता[61a]परकारणसन्निधावसन्निधीयमानसत्ताकं तत्प्रतिबद्धं सिद्धमिति कथमिन्द्रियानपेक्ष्यस्यार्थरय स्वविज्ञानं प्रत्यालम्बनभाव इति चेत् ? दपि परचित्तज्ञानसंभवेन प्रतिव्यूढम् । इष्टाश्च परचित्तवेदिनश्चार्वाक- मोमांसकव्यतिरिक्तैः । चार्वाकादेरपि सन्देहान्नापरा गतिः । सन्देहे च विपक्षादेकान्त- व्यावृत्तेरयोगः । ननु ज्ञानकार्यस्येन्द्रियापेक्षानियमादेव नान्यत्र सन्देहो दहनापेक्ष- घूमवत् । यद्येवं रूपज्ञानस्य वीक्षणापेक्षणे यादृशी सामग्री सा न संचरणविशेषस्य चरणापेक्षणे कन्लयापि हीयते, तत् कथं न धूमदृष्टान्तश्चरणविरहिणामुरगादीनां' गमननिषेधाय प्रभुरभूत् ? कथं वा करादिव्यापारसङ्गि सावेगमन्त्रोद्गारपरम्परा- साध्यमेकेपां विपशमनादिकार्य समाधिमात्रादन्यस्य ? न चैवं धूमोऽपि कचिदिन्धने दहनानपेक्षोदयो दृष्टो यतोऽत्रापि तथा शङ्कथेत । तस्मोद् बहिर्भुवो भावा यथा हेतुफलभावेनोपलम्भमाजाते तथैव नियत- वृत्तयः । चित्तसन्तानस्य तु विचित्रकर्माभिसंस्कारसामर्थ्याद् विचित्र एव विवर्तः । अतस्तदाश्रयकार्यमेकत्र यावदपेक्षं तावदपेक्षमन्यत्रापीति न नियन्तुं शक्यम् । तत् कथं परचित्तवेदनादेरभाव एव ? यदि च धूमवदनलमनपेक्ष्य नेन्द्रियं बुद्धिः, तदा स्वविपयेऽप्युत्कर्पघोषणावोक्षणादीनां दोनैव स्यात् । तथा हि यावद्देशं दहनेन्धनादि , ३३२ ज्ञानश्रोमिनिबन्धावली वर्तमानताप्रसङ्गः, यथा निराकारवादे वस्तुस्वरूपस्यैव स्फुरणादिति। यद्यपि च वर्तमानेऽपि ज्ञानाकारस्यैव स्फुरणं तथापि वर्तमानतयैवाध्यवसायस्तत्र । एवं दूरासन्नादिभेदेऽपि वेदितव्यम् । तत्र यथाध्यवसायप्राप्तौ नियमेन संवादात् प्रामाण्यम् अन्यदा विपर्ययः, यथा स्वप्नकामिन्यादौ । प्रतिभास्वर्गसाधनाग्निष्टोमादिविकल्पे च भाविनः स्पष्टरूपस्य प्रतिभासाभावादेव न चिन्ता । न च तत्र प्रेक्षव्यावहारिकस्य प्राप्तिनियमनिश्चयोऽस्ति । प्रस्तुतेऽपि को निश्चय इति चेत् ? कस्य पुनरत्र निश्चयश्चिन्त्यते, तस्य तदन्यस्य वा ? यदि तस्य, तदा यथाभ्यासात् परितो निरस्तविभ्रमाशङ्के साधनज्ञाने पृथग्जनस्य तथा योगिनोऽप्यत्यन्ताभ्यासाद् भाविभूतादिप्रतिभासः केन वार्यते ? अथान्यस्य, तदेदमायातम् । यावदन्यस्य न प्रामाण्यवोधस्तावन्न प्रमाणम् । यावञ्च न प्रमाणं तावन्नान्यस्य प्रामाण्यवोधोऽभ्रान्त इति न किश्चित्प्रमाणं स्यात् । तन्नाभिवेशपार- वश्येन किश्चित् । तस्मादुपायविशेष[60b]सचिवभावनाभेदस्याहत्यास्फुरणात् तादृक्- सिद्धावेव संशयो, न तु सिद्धेऽपि निरालम्बनत्वादिदोपैरुपद्रवः शक्यः । यच्च विकल्पेन बाह्यस्याग्रहणेऽप्यध्यवसेयतया स्फुटीभावमाशंक्य, यदनुमानेन गृह्यते ययाध्यवसीयते ते द्वेऽन्यनिवृत्ती न वस्तुनी, स्वलक्षणावगाहित्वेऽभिलापसंसर्ग- योग्यप्रतिभासानुपपत्तेरित्याह, तदप्यसंवद्धम् । तथा हि, यथा तथा वा चौद्धसिद्धान्त गन्धेन व्यवहारः, कामिन्याकारविकल्पभावनवत् क्षणिकाकारस्यापि पर्यन्ते विशदो- पादेयक्षणप्रसवस्तु दुर्निवारः । यदि पुनरोगपोहस्थितिः क्षणिकविकल्पैकतल्पशायिनी न कामिन्यादिविकल्पमन्वेतीत्युपपादयिष्यसि तथैव ग्रहीप्यामः । न चाध्यवसे यमवस्तु- निवृत्तिमानं वा । धर्मोत्तरेऽपि हि मते स्वलक्षणमध्यवसेयमिति स्थितिः । ननु वह्निः प्रतीतो मयेत्यध्यवसायाफारः । तत्र च स्वलक्षणस्फुरणमिति साहसमा विफल्पाध्यवसाययोरेकार्थत्वात् । सत्यम न तु तत्र स्फुरतीति तावता स्वलक्षणमध्यवसितमुच्यते । अस्फुरणे सहयोधात् कथमवसायः ? स्फुरणेऽपि प्रति. भास एवासी, कथमध्यवसायः ? न च प्रतिभासाध्यवसायावप्येकार्थी। प्रतिभासो हि साक्षात् स्फुरणमरफुरणेऽपि प्रवृत्तिविपयीकरणमेकल्यावृत्युल्लेखसामादध्यवसायो भाप्यमतः । अतो यदनुरूपमनुष्ठानं तदध्ययसेयम् , प्रतिभासमानरूपाननुप्रविष्टमेव । सश फचिदारोपितमात्रम् । कचिवम्नुरूपम् । प्रकृतं तु प्रमाणव्यापारस्वीकाराद् वस्तु रूपमेवेति फयमुच्यते निवृत्तिमात्रमयस्नु वाध्यवसेयमित्यास्तां तावदनारधनिर्यन्धः । . .

योगिनिर्णयप्रकरणम् ३३३ प्रतिभासोऽपि विकल्पे व्यावृत्ताकारस्य, न व्यावृत्तिमात्रस्य, यद्यनुभवानुसारः। सर्वदा यद् वा तद् या राक्षसादि प्रतिभासेत । भावमया पुनरध्यवसिताकारेण परिणतिः । अयाध्या तत्रारोपितमात्रेऽध्यवसेये निरालम्बनत्वम् । सति तु तदेवालम्बनं यथान्तर- मुक्तम् ।। यत्त्वाह, अर्थस्यालम्बनप्रत्ययत्वं विज्ञानं प्रतीन्द्रियापेक्षत्वेन व्याप्तम् । तथा- स्मात् स्वविरुद्धोपलब्ध्या निवर्तमानमालम्बनप्रत्यय[त्व]मप्यर्थस्य निवर्तयतीति, तत्रा- लम्बनप्रत्ययत्वेन्द्रियापेक्षत्वयोाप्यव्यापकभावमप्रसाध्य प्रमाणेन व्यापकविरुद्धोप- लब्धि सुटयतीति महद्वदग्भ्यम् । तथा दर्शनादिति चेत् ? दर्शनादर्शनमेव तर्हि प्रमाणीकृत्य स्थीयताम् , किमेवंविधप्रमाणोपन्यासव्यसनेन ? तस्मादिन्द्रियमन पेक्ष्यापि यद्यालम्बनभावं भावः स्वीकुर्यात् न वाधकमुत्पश्यामः । अथात्रोक्तमेव न खल्विन्धनविशेपो धूमहेतुरिति विनापि दहनं सहस्रेणापि संस्कारैधूममाधत्ते । तदा धाने वा समस्तकार्यहेत्वनुमानोच्छेदप्रसङ्गः। तस्मात् ज्ञानमपीन्द्रियसापेक्षादाद् उत्पत्तिधर्मकम् । इन्द्रियव्यापारविरहे च समस्ता[61a]परकारणसन्निधावसन्निधीयमानसत्ताक तत्प्रतिबद्धं सिद्धमिति कथमिन्द्रियानपेक्ष्यस्यार्थरय स्वविज्ञानं प्रत्यालम्बनभाव इति चेत् ? एतदपि परचित्तज्ञानसंभवेन प्रतिव्यूढम् । इष्टाश्च परचित्तवेदिनश्चार्वाक- मोमांसकव्यतिरिक्तैः । चार्वाकादेरपि सन्देहान्नापरा गतिः । सन्देहे च विपक्षादेकान्त- व्यावृत्तेरयोगः । ननु ज्ञानकार्यस्येन्द्रियापेशानियमादेव नान्यत्र सन्देहो दहनापेक्ष- धूमवत् । यद्येवं रूपज्ञानस्य वीक्षणापेक्षणे याहशी सामग्री सा न संचरणविशेषस्य चरणापेक्षणे कजयापि हीयते, तत् कथं न धूमदृष्टान्तश्चरणविरहिणामुरगादीनां गमननिषेधाय प्रभुरभूत् ? कथं वा करादिव्यापारसङ्गि सावेगमन्त्रोद्गारपरम्परा- साध्यमेकेपां विपशमनादिकार्य समाधिमात्रादन्यस्य ? न चैवं धूमोऽपि कचिदिन्धने दहनानपेक्षोदयो दृष्टो यतोऽत्रापि तथा शङ्कथेत । तस्माद् यहि वो भावा यथा हेतुफलभावेनोपलम्भमाजाते तथैव नियत- वृत्तयः । चित्तसन्तानस्य तु विचित्रकर्माभिसंस्कारसामर्थ्याद् विचित्र एव विवर्तः । अतस्तदाश्रयकार्यमेकत्र यावदपेक्षं तावदपेक्षमन्यत्रापीति न नियन्तुं शक्यम् । सत् कथं परचित्तवेदनादेरभाव एव ? यदि च धूमवदनलमनपेक्ष्य नेन्द्रियं बुद्धिः, तदा स्यविषयेऽप्युत्कर्षघोपणावोक्षणादीनां दोनैव स्यात् । तथा हि यावद्देशं दहनेन्धनादि ३३४ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलौ घूमादिसाधनमुपलब्धं न तावद्देशातिकमे समर्थम् । एवं यावद्देशेऽस्माकं विपये- न्द्रियादिवेदनमुत्पादितवत् कथं तदतिक्रमे गृध्रादीनामुत्पादयेत् ? उत्पादने वा नेन्धन- दहनादिकक्षा क्षमते चित्तसन्तानाश्रया सामग्री । नापि धूमकक्षां त्रुद्धिः । अतः सहकारिणोऽतिव्यवधानवद्वैकल्येऽपि किं न कुतश्चित् विशेपात् संभाव्यते ? जातिकृतोऽसौ विभागः, न चित्तसन्तानाश्रयादिति चेत्-न, जातिरपि हि विचित्रकर्माधिपत्यादेव विचित्रस्वरूपोपसंहारस्वभावा, कर्म च न चित्तादन्यदिति न चित्ताश्रयत्वपरिहारः। अथेन्द्रियस्य प्राप्यकारितया सर्वव विज्ञानजननसामग्री साधारणदेशेत्युच्यते । तथापि कस्मात् पुनस्तावद् दूरदेशस्थितिमति कचिल्लोचन रुदांशश्लेपः कचिदागेव विश्राम इति किमत्र वक्तव्यं कर्माधिपत्यादन्यत्र ? तस्मात् तदाश्रयस्य चित्तसन्तानस्य चित्रैव शक्तिः । . न हि बहिरपि शक्यमेवम् । अन्यथा सदृशप्रदेशस्थायिनोः प्रदीपयोरल्पकस्य कस्यचिद् दूरसारिणी किरणसंहतिरितरस्य पुनरर्वाचीनचारिणी स्यात् । अथ मन्त्र- प्रभावादेवमपि स्यात् , सरीसृपरशा च मान्द्यमादधातीति चेत् ? स तर्हि चित्त- सन्ततेरेव प्रभावः। मन्त्रेऽपि पुरुपमाहात्म्यकृत एव । यथा वार्तिके निर्णीतम् , अपौरुषेयत्वेऽपि मन्त्राणां न पुरुपनिरपेक्षाणां [61b] शक्तिः । ततश्च पुरुप एव मन्त्राद्युपायेन बाह्यवस्तुशक्तिव्यवस्था दुस्थयतीति आयातमिति प्रस्तुते किमसंभावनम् ? यथा च लोचनापेक्षः पदार्थस्यालम्बनभावो दृष्ट इति तन्नियत इष्टः, तथालोकापेक्षोऽपि दृष्ट, इति न संतमसे पश्येयुरुलूकादयः। तथा दृष्टत्वान्न दोष इति चेत् ? तथा दृष्टत्वादेव हतोऽसि । तथा हि नेत्रालोकयोः समानेऽप्यपेक्षासाधनन्याये चित्तस्या- चिन्त्यशक्तितया अन्यवरोल्लङ्घनदर्शनमन्यदपि शंकया कलङ्कयति । न त्वदर्शने शक्य- मेवम् । अथ तादंशि ज्ञानत्वसामान्यवन्त्यपि कार्याणीतरजातिभेदभाञ्जीति नानपेक्ष्य साधनसामग्रीभेदमुदियुरित्युच्यते । केन पुनः प्रकृवज्ञानस्याप्यलौकिकस्य पृथग्जनज्ञानेन सहेकजातितायां प्र- तारितोऽसि ? असत्त्वादेव तर्हि तस्य न जातिभेद इति चेत् ? असत्त्वमिति जातिभेदा- मावादेवेन्द्रियापेक्षया नियमसंभवादितीवरेतराश्रयः। तस्मात् साधारणकर्मनिर्जा- तानामस्मदादोनामनुभवभेदं प्रतीन्द्रियापेक्षत्वमालम्बनत्वस्य व्यापकमपि न स्व. निवृत्त्या अनुभवमानं प्रति निवर्तकं भवितुमर्हति, विशेषोद्देशेनैव व्याप्तिसिद्धः। अयानुभवमात्रमेकोकृत्य व्याप्तिरिप्यते ? तदा विपर्ययवाधकामावान् व्याप्तिरेव न योगिनिर्णयप्रकरणम् ३३५ सिध्यति हेतुफलनियमाश्रयस्तु ध्यरतो घूमादिसाधारण्यानुपपत्तेविचित्रफर्माभिसं. स्कारादचिन्त्यशक्तिस्वान्तसन्तानसंभयिनोऽनुभवमात्रस्य । विशेपानये प म सोप- संदारयती व्याप्तिरिति स एव दोपो विशेपयत्त्वं नाम । यदप्ययमाह, भायनायाभागवाया अर्यानपेशाया एप विशदशानजनन- सामर्थ्यमुपलब्धं फामातुरादिवर्तिन्या इति भूतार्थापि सनिरपेक्षय समयति नार्यस्य श्रालम्बनप्रत्ययत्वं शक्यायगममिति । तथापि फेयमर्थनिरपेक्षता ? फिमर्यायिपयत्यं साचादर्थाप्रतिभासो या, यद् या अाहेतुत्यमयाव्यभिचार इति पताः। प्रथमपो भूतार्थत्वमविपयत्वं चेति व्याहतम् , तटामयानुमानस्येव यस्याप्यध्ययसायापेक्षया तद्विपयत्वात् । प्रतिभासापेक्षया तु मा भूत् तद्विपयत्यं तस्यारतम्बनितज्ञानस्यय तदिष्टे. रिति न द्वितीयोऽपि पतः । तृतीयोऽसंभवी, स्वप्रभवानुमानद्वारेण तस्यापि भूवार्य- कार्यत्वात् । अतएव व्यभिचारोऽपि सिद्ध इति न चतुर्थः। अतस्तनविशदशानस्य संवादनियमादर्थस्य फयमालम्यनत्वमशक्यावगमम् ? तस्मात् प्राचीनरीत्येव पोचं चारु, परिहारश्चोक एव । यशानेन पुरस्तात्तना एवास्य विपयतणा प्राहा युज्यन्ते न पूर्वतरा इत्यादिना भूतानागतयोधनिषेधाय प्रयत्तं, तत् प्रागेय प्रत्यादिष्टम् । प्रकृतसर्वज्ञपते तु यावन्तो ज्ञानमुपजनयन्तः स्वज्ञानगोचरतामनुभयन्ति [62a] सावन्तः क्षणिकदुःखानात्मा- कारेणैवेत्येतायतैव साध्यसिद्धिः। प्रतीतातीतेपु स्मरणं भाविनि संभावनैवेति । यद्यतोते स्मरणमेव, तत् कथं समुदयाकाराणां स्फुटीभाव इति चेत् ? पश्वस्फन्धा एवोत्तरापेक्षया समुदयः। तत्रायमेव समुदयाफारस्फुटीभायो यदभिमुखीभूतेषु परा- पेक्षया मगिनि तदनुरूपविफल्पानुष्ठानादिप्रसपहेतुः स्फुरणरीतिः फाचित् , यया था- जनाद्विभागभागी भवति पूर्ववत् । अतोतेषु च सयैव पटुवरस्मरणोदयः । परानपेत. स्वरूपमात्रेण तु क्षणिकायाकारैर्दुःखसत्यप्रतीतिः । ननु विकल्पानामसहसंभयस्वभाव- त्वाद् यदा दुःखाकाराणामवसायः, तदा न समुदयाफाराणाम् , पश्वाथ निर्विपयः अवसाय इति चेत् ? सत्यमेतदेकैकसत्यस्यापि नाकारचतुष्टयविफल्पनमेककालम् । न च काचिदेवं ततिः । ग्रहणरीतिविशेष एव हि स्फुटीभूतसकलाकारः साक्षात्करणम् । यतो चीजविकल्पावकीर्णाभिमतविकल्पक्रमाविर्भावः। यथा हि नीलचलविकचादि- विशेषणमुत्पलं पश्यतो जनस्य न विकल्पक्रमेण तद्विपयसकलाकारसानाकिया. ३. वाचस्पतिायकणिकायाम् , पृ: १४६; तुज° रस निव° पृः १० ४. न्या क° : ५५ तुल० रन निव" पृ: १०-१ न म ३३६ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली व्याघातः, तथा प्रस्तुतेऽप्युन्नेयः । अपरस्पराश्च क्षणास्तथैवापरापरैरनुभवैः साक्षा- स्क्रियन्ते । विकल्पाश्च यथाभिमतं प्रवर्तन्ते गृहोतानुसन्धानरूपाः । अनुभवेनैव च सार्वज्ञस्थितिरिति वेदितव्यम् । एवं निरोधधर्ममार्गसत्ययोरपि स्वसंवेदनेन वेदने सकलमूह्यम् ।। यच्च सर्ववस्तुनो मिथः कथञ्चित् साक्षात् पारम्पर्येण च संबन्धद्वारकं कतिपय- दर्शने सर्वदर्शनस्य दूपर्ण तदनभ्युपगमेनवः,गतम्। संबन्धद्वारकस्तु विशेषणतया समस्तवस्तुविपयः सङ्कल्पो यदि तदवस्थायां जन्मपरम्परास्मरणसंभवे भवेत् , दोषमुत्पश्यामः । यथाभ्यासवतो हुताशादिदर्शने झगित्येव एधस्य कार्य हेतुश्च पावकस्यायमिति विकल्पः, तथा विकल्पगृहीतानां भावनाप्रकर्पे वैशद्यमप्यस्तु । न तु संबन्धमात्रेणैकदर्शनादन्यदर्शनं सङ्गिरामहे ।. मा. भूद् वा वैशद्यमपि सर्वविषय- विकल्पमात्रेणैव संवादिना; सार्वज्यकार्यपर्याप्तस्तदवस्थस्य । अथवा "स्वालम्बन प्रत्ययमात्रगोचरमेवाविकल्पकं समस्तवस्तुविशिष्टालम्बनाध्यवसायहेतुः । तेनावसाया- नुगतव्यापारमविकल्पमपि समस्तवस्तुविषयं भवति । यदाह, व्यवस्यन्तीक्षणादेव सर्वाकारान् महाधियः ।। [प्र. वा. २. १०७] एतत्त्वाशङ्कय यदाह, अथ कतिपयवस्त्ववलम्बनस्यानुभवस्य कुतस्त्य एष महिमा यतः समस्तवस्त्ववसायः ? रागाद्यावरणविगमादिति चेत् ? तर्हि यथावद् वस्तूनि [62b]पश्येत् , न तु पुनरस्मादशेपवस्तुव्यवसायनिर्माणकौशलमस्य युज्यते । तत्त्वा- वरकता हि सुलभा मलानां न पुनर्विकल्पनिर्माणप्रतिवन्धतेति । अन पर्यनुयोगः, किं तावद् वस्तुनि दृश्यमाने विकल्पप्रतिबन्ध एव न दृष्ट उत शकतो वेति ? तच्च द्वयं नास्ति । न ह्यनुभववत् सर्वाकारकल्पनं फचित् । न च वद्विकल्पवैकल्यं सोशानन्तरेण । यदा हि प्रिये वस्तुनि दृष्टे दोपवत्यपि दोपा- विकल्पनं, तदा व्यक्तं रागो हेतुः। यदा पुनरप्रिये गुणवत्यपि गुणाविकल्पनं, तदा द्वेपः। अनभ्यासे तु सर्वसद्रूपायिकल्पनं मोहकृतमेय । न च कम्बलादिवदा. परणम् , किं तु सन्तानपैगुण्याधानेन । ततो यथा यथा मोहादिपराजयः तथा तथा यनेन वैगुण्यन्यावृत्या तावत्सु श्राकारेषु यदा धियो व्यवसायभाजः पर्यन्ते सर्वा फारेषु सर्ववस्तुपु यदि स्युन कश्चिद्विरोधः। बुद्धिपाटवपरम्परया दृष्टेषु स्मृतेप्वपि ५. न्या कपू११० मुल रन नियः" योगिनिर्णयप्रकरणम् स्मरणसंभवादोतमाणेपु च गाढ़तरस्मरणसंस्काराधानादनाद्यनन्तत्याजन्मनः, एकम- फारनिश्चयस्य च तजातीयाशेषनिश्चयस्वभावत्वान्न सर्वविषयसङ्कल्पानुदयकृतो दोपः । यञ्चेदमूचे, श्रप्रमाणं च वनितान्तयिशदाभत्ये सति भावनाजनितत्वात् । यन्नितान्तविशदाभत्वे सति भावना विज्ञानं तदप्रमाणम् , यथा अनुमितभावित- विषयविशदं ज्ञानमिति । तत्र वढेरनुमाय भावनेव नास्तीति दर्शितत्वात् दृष्टान्ता- भावः। यच्चानेन काव्यायितम् , अस्ति चेह शिशिरभरसंभृतजदिममन्थरतरकाय- काण्डस्यानुमितवह्निभावनाभियोग इति । तत्र यदि जाड्यातुरतया स्वयं चित्तावेशाद् भावनोपनतिः, तदा कानुमानवार्ता ? अनुमानं हि प्रवृतिपाटयभृता प्राय॑ते । वद- 'वस्थस्य तथा अशक्तौ च किं भावनया ? स्फुटीभाव एव वा पुरस्तादस्तु कानुमानाव- काशः ? न हि कामुको यावन्न कामिनीमनुमिमीते, तावन्न भावनायामभियुज्यत इत्यस्ति संभवः । तस्मात् जाड्यातुरस्य भावनाजनितवैशद्यममिज्ञानमात्रमस्तु दृष्टान्तः । तदपि कामिनीदृष्टान्तेन स्वकाव्यालंकृतेन गतम् । न चैकस्य भावनाभुवो ज्ञानस्य विसंवादादप्रामाण्येऽप्रामाण्यमन्यस्य संवादिनोऽपीति न्यायः, इन्द्रियोदय- स्यापि सर्वस्य केशादिविप्लववदप्रामाण्यप्रसङ्गात् । यच्च भावनाप्रकर्पलक्षणस्य कारणरय साम्येन फलयोरपि दृष्टान्तदान्तिकयोः साम्यनियमाय अपश्चितम् , तत्रापि किं न चक्षुरेव द्विचन्द्रकचन्द्रदर्शनयोः समानं कारणमुत्पश्यसि ? तिमिरोपघातानुपघातकृतो विशेपश्चनुपोरिति चेत् ? भावनयोरपि भूताभूतविपयत्वेन किं न भेदः ? चक्षुपि तिमिरकृतो विकार एव कश्चिद् भेदका, भावनाया तद्वैशद्ये वा कश्चित् स्वरूपभेदोऽभेदेऽपि विपयस्येति चेत्- न, संवादेतर- कारणत्वेन शक्ति[63a]भेदस्यैव बलीयसः संभवे किमपरेण ? सविपेतरयोरिव अन्नयोरूपरसदृष्टीनामभेदेन हेतुहेत्वाभासभाविन्योरिव वा साध्यबुद्धयोस्तत्कृतप्र- वृत्त्योश्च किं च लोचनेऽपि न विकार इत्येव दोषः, अञ्जनजनितेऽपि विकारे दोष- व्यवस्थाप्रसङ्गात् । किं तु भ्रान्तिहेतुतयेति शक्तिकृत एव तत्रापि भेदः। तदेवं भावना- प्रकर्षण स्फुटाभत्वमेव साध्यते न प्रामाण्यम , यतो दृष्टान्तासिद्धयादिदोपावकाशः। प्रामाण्यं तु भूतार्थत्वेन संवादात् । प्रत्यक्षत्वं च कल्पनापोढ़ाभ्रान्तत्वेनेति तावतैवास्या- शेषोऽप्यविद्यादुष्टनयः प्रतिहतो वेदितव्यः । ६. न्या क, पृ: १५२, दुल रन निवपृ: १२. ७. न्या क° पृः ११२; तुल° रत्न नियपृ.१३ ३३८ ज्ञानश्रीमित्रनियन्धावली न्यायप्रकीर्णककारस्याप्यभूतविषयतोपलम्भस्तावत् क्षणभङ्गादिसाधनादेव प्रति. व्यूढ़ः । यच्चानुमानस्य विकल्पतां प्रस्तुत्याह, 'तत्र यावद्विकल्पैरुपदर्शितं तत् सर्वमसत् , शब्दसंसृष्टत्वात् । तस्मिंश्च भाव्यमाने असत्ये तावकस्य विकल्पस्य भावनयोपहिते विशदभावे शब्दसंसृष्ट्याह्यत्वनिमित्तं विकल्पकत्वं व्यावर्तते । तद्वधावृत्तौ च ग्राह्य- सर्वशब्दसंसृष्टं निवर्तते । अतो निर्विकल्पकमपि योगिज्ञानं निर्विपयं प्रसक्तमिति । . तत्र किमिदं निर्विषयत्वं नाम ? ग्राह्याकारभ्रंशादनाकारता वा, यद् वान्या- कारता, अथ तदाकारत्वेऽपि तद्वस्तुरूपासंसर्गितेति ? प्रथमपक्षरतावदसंभवी, ज्ञानस्य निराकारत्वानुपपत्तेः, कामिन्यादौ भावनया तदाकारस्यैव वैशद्यदर्शनात् । अतएव न द्वितीयोऽपि पक्षः। यदयमेवाह शोकातुरस्यापि निरुद्धन्द्रियव्यापारस्य तनयभावनया पित्रादिप्रतिभासप्रसङ्गादिति । केवलं न चास्मिन् संसृष्टे भाव्यमाने स्फुटमन्यद्रूपं भवतीति प्रस्तुत्याकुलः प्रलाप एपः । अनेन हि भावनया सर्वथा स्फुटीभाव एव निपिद्धः, विकल्पमन्तरेण भावनानुपपत्तेः । विकल्पस्य च शब्दसंसर्गमन्तरेणेति क स्फुटीभावः ? तनयभावनायां च पित्रादिप्रतिभासप्रसङ्गवादिना तनयप्रतिभासोऽनु- ज्ञात एव । अन्यथा तनयाभावनयापि तनयप्रतिभासप्रसङ्गादित्यभिदधीत । न चानिष्टिमानं दृष्टापलापाय प्रभवति । तथा च कणिकाकार एव कामिन्याकारवैशयं कामुकस्य वचनचेष्टाविशेप- काव्यरचनया द्रढ़यति स्म । स्वयं चायं भावनयोपहिते विशदभावे इत्यादिवचनं केनाकारेण चरितार्थीकुर्यात् ? तस्मादन्यभावनया नान्यस्फुटीभाव इत्यध्ययसेया. पेक्षया अन्यत्वव्यवस्थापनं साधु । न विकल्परूपस्य गोचराभिमतस्य च परस्परम् , तयोरेकताध्यासात् । स्पष्टीभावोऽपि हि बहिरभिमतस्य पर्यन्ते विकल्पोपादेयक्षण- स्यैव स्फुटस्योदयः । तावतैव स विपयस्तेन साक्षात्कृत इति व्यवहारः । केवलं सति वस्तुनि तदाकारज्ञानं संवादि, विसंवादि त्वसतीति चिन्तितप्रायम् । [63b] अत एव तृतीयोऽपि विकल्पः प्रत्युक्तः। संवादसाक्षास्क्रियाभ्यामन्यस्य ज्ञानेन वस्तुरूपसंस्पर्शस्य निर्वक्तुमशक्तः । अपि च तनयभावनायामित्यत्र कस्तनय- भावनार्थः ? तनयस्य पुनः पुनश्चेतसि निवेशनमिति चेत् ? चेतसि निवेशनार्थोऽपि तदाकारपिकल्पनमेव । एवं तहि यदयं प्रलपति क्षणिकत्वे भाव्ये समारोपिते वास्तवं 5. दुल रन निवः३३. न्या कपृ: 18 तुल° रस निव योगिनिर्णयप्रकरणम् क्षणिकत्वमेव योगिज्ञानप्रतिभासीति चेत्- न, सत्त्वासत्त्वयोरेकत्वाभावात्मके हि भेदे [सत्य]सत्यभावनेऽपि यदि सत्यप्रतिभासः, स तर्हि सत्यतनयाभ्यासेऽपि शब्द- साम्यादभेदिनस्तनयसंज्ञकस्य कस्यचिदपरस्य स्वरूपप्रतिभासप्रसङ्गः । तस्मादभूत- विपयादभ्यासानिर्विकल्पकमपि संवादान प्रमाणमिति, तदपि ध्वस्तम् , समारोपित- भावनाया एवाभावात् । यथा हि, तनयस्तनय इति विकल्पाभ्यासस्तथा यदि समारोपितं क्षणिकत्वं समारोपितं क्षणिकत्वमिति विकल्पः, तदा समारोपितक्षणिकभावना भवेत् , न चैवम् । किं तु क्षणिकाः संस्कारा इति । ततः सत्यतनयवद् वास्तवमेव क्षणिकत्वं भाव्यते । सत्यतनयभावनाया वा अन्य आकारो वक्तव्यः । क्षणिकविकल्पेन क्षणिक- स्वलक्षणास्पर्शात् कथं तद्विकल्पो भावना वेति तनयविकल्पेऽपि समानम् । अध्यव- सेयापेक्षया तद्विकल्पत्वव्यवस्था च समानैव । न हि तनयविकल्पेऽप्यारोपिताद् अन्यस्य प्रतिभासः । तदयं तनयभावनायामारोपितशब्दसंसृष्टप्रतिभासेऽपि सत्यतनय- स्पुटीभावमिच्छन् प्रस्तुतं प्रतिक्षिपतीति किमन्यन्मोहमहामनासीभावात् । एतच्च विकल्पस्फुरदारोपितापेक्षया वाह्यत्वमात्रेण सत्यभावनासाम्यमुक्तम् । बाह्यापेक्षया तु शोकातुरस्य तनयभावनमभूतभावनैव । अत एव तदभूतं पुरः स्फुरत्- तनयाकारं तदा तादृक्तनयाभावादप्रमाणम् । क्षणिकभावना तु सदा तत्प्रकृतित्वाद् धर्माणां भूतविपर्यवेति, तज्जनितवैशद्यमविसंवादात् प्रमाणम् । अथ विकल्पस्यावस्तु- विपयता तनये तनयभावनेऽपि भिन्नमेव वैशद्यमापद्यते नास्मन्मत इति हृदिस्थम् । तदपि हृद[य] एव जीर्यतु । योगिनिर्णयो हि प्रारब्ध एपः, तस्य चोभयथापि न क्षतिः। अपोहस्यापि प्रमाणेन परिशुद्धावध्यवसेयस्यैव वैशद्यं दृष्टमिति किमत्र क्रिय- ताम् ? अनुमाने वस्तुनि साभावात् कथं तदपेक्षया प्रमाणपरिशुद्धिरिति चेत् ? प्रस्तावान्तरमेतत् । यञ्चेदम्', अपि च भाव्यस्य वस्तुनः पुनः पुनश्चेतसि निवेशनमभ्यासः। स च ब्रह्मचर्येण तपसा सादरदीर्घकालनिरन्तरमासेवितो दृढ़भूमिरस्फुटाकारस्य विकल्पस्य स्फुटाभत्वजनन इष्टः। स च क्षणिकनैरात्म्यवादिना द्रढ़यितुमशक्यः । तथा हि, भाव्यमाही [64a] यादृशो विकल्प उत्पन्नस्तादृश एव निरन्वयं निरुध्यते । तस्मिंश्च निरुद्धे पुनरुत्पद्यमानः प्रत्ययस्तादृश एवापूर्व उत्पद्यते । तदनेन पर्यायेण कल्पसहस्र १. तुल° रन निवपू: १३-१, .

३४०. ज्ञानेश्रोमित्रनिर्बन्धीवली अप्यपूर्वोत्पत्तेरविशेपांन्न तजन्यः संस्कारोऽभ्यास उत्पद्यते । एतेन विशिष्टविज्ञानो- त्पादोऽभ्यासो व्याख्यातः । निरन्वयनिरुद्धं हि पूर्वविज्ञानं कथमुत्तरोत्तरावस्थान्तरं विशिष्टं जनयेत् ? सर्वथा क्रममाविभिः प्रत्ययैरवस्थितमेव रूपं शक्यं संस्कर्तुमिति । तदेतदसंगतम् । १°न हि यादृश [एव] भाव्यग्राही प्रत्ययः प्रथमो निरन्वय- निरुद्धः, तादृश एवापर उत्पद्यत इति नियमनिश्चयकारणं किश्चिदस्ति चण्डदेवता- स्पर्शादन्यत् । क्षणिकत्वादिति चेत् ? ननु क्षणिकत्वं स्थायितया विरुध्यते, न विसदृशोत्पांदेन । तद्धि प्राचीन निरन्वयनिरोधि यथा सदृशं क्षणान्तर]मारभते, तथा यदि सामग्रीभेदलेशतो विशेपलेशनिवेशिक्षणान्तरमुत्पादयति तदा का क्षतिः ? न हि भवत इव भावस्यापि क्षणिकतायां प्रद्वेपः । अस्ति चेहापि लेशेन सामग्रीभेदः । तथा हि क्षणिकाः सर्वसंस्कारा इत्यनुवादमानापेक्षया संसारदुःखक्षयार्थितया भाव- नायामभिप्रयुज्यमानस्य विशिष्ट एव संकल्पः, सोऽपि विशिष्टमणुमात्रयातिरिक्त जनयति यावत्तरतमादिक्रमेणान्तिमात् फललाभः, बोजादिवत् । यदि तु व्यासङ्गादयो मध्यमध्यासीरन मन्दतादितारतम्यमेव स्यात् । यद् भाष्यम् , संस्कारस्य बलीयस्त्वे व्याक्षेपस्य निवर्तनम् । व्यापस्य बलीयस्त्वे संस्कारः स्यात् पराङ्मुखः ।। [प्र. वा. भा. २.५००] इति । निरन्वयविनाशे तर्हि प्राचीनविशेपासंक्रमणाद् द्वितीयस्य कुतो विशेपलाभः ? एवं वर्हि सामग्रयन्तरेऽपि तादृशा विशेषेण भवितव्यम् , अस्य तत्रासंक्रमणात् । तस्मादसन्नपि स विशेषः कारणबलादुदपादि यथा, तथायमपि । समानस्तर्हि तेनाय- मिति चेत्-न, हेतुविशेषात् फलविशेपस्य दुर्निवारत्वात् । तथा हि प्रथमो विशेपत्तादग्विशेषविनाकृतादुत्पन्नः। अयं तु तादृशविशेष- सचिवादिति कथं समानः स्यात् ? अन्धयस्तु विचारासह एव । यो हि हेतुतः संक्रान्तो भागरतत्र नापरस्य हेतोर्व्यापारः, य एवं व्यापारः स पूर्वमसन्नेव । एवं यदङ्गस्य निरोधो न तस्य स्थितिः, स्थितिमतश्च न निरोधः । तत्कथं सान्वये निरोधजन्मनी ? तेन सहवृत्तेरिति चेत् ? आकाशेनापि सान्वयत्वकल्पनाप्रसङ्गात् । उभयकालानुवृत्ति- मात्रजन्यस्य सहारियाभावात् । तच कलसकपालयोनिधनसंभवकालेऽन्तरालस्य न "लरन निय° पृ:१.

योगिनिर्णयप्रकरणम् ३४१ वार्यते । शेपं तु प्रक्रियामात्रघोपणं प्रमाणपरिपन्थीति किं तेन ? हरिपदवदवस्थिते त्वात्मन्युत्कर्पापकर्षायोग इति बहुशश्चर्वितमास्तां तावत् । यच्चाह, 'किं च चित्तमेकाप्रमवस्थापयितुं विक्षेपत्यागार्थमभ्यासोऽनुष्ठीयते, न च [64b] क्षणिकवादिनां विक्षिप्त चित्तमस्ति, प्रत्यर्थ नियततया सर्वस्यकाम- त्वादिति । तदप्यसंबद्धम् । अनुभवसिद्धं हि चेतसः फस्यचित् तत्त्वसंमुखीकरणम् , कस्यचिद् विपर्ययः, कार्यादिमात्रपरामर्शोऽपरस्येति । तत्र नैरात्म्यादितत्त्वपराममुखं - सर्वमेव चित्तं विक्षिप्रमुच्यते । उक्तक्रमेण तु तत्त्वैकनिष्ठं समाहितमित्येतावता किं न पर्याप्तम् ? यदवश्यमेकस्यैव विचित्रगोचरचारित्वमन्वेपितव्यम् । अथ च तत्त्व- साक्षाकियाकालात् प्रागहमित्येकाकारावग्रहसंभवाद् व्यावहारिकं तदप्यस्ति, यतो ममैव दोपतयो भावीति मार्गाभ्यासप्रवृत्तिरव्याहृता भवति । प्राप्यसंकल्पो हि सर्वत्र प्रवर्तकः । स चेदस्ति घस्तुतथाभावव्यतिरेकेऽपि कः प्रवृत्तिं निवर्तयति ? येन हि तर्हि तथानुमानेन निश्चितं क्षणिकतादि तस्य प्रवृत्तिरिति चेत् ? निश्चयस्य सात्मीभावा- भावादनाद्यविद्यावासनावशीकृतेन चेतसा निश्चयानुचितस्यैव व्यवहारस्य प्रवर्तनात् । अतएव दर्शनमार्गेऽपि लब्धे भावनामार्गापेक्षणमुक्तं वार्तिकेऽन्वेपणीयम् । तस्मात् तत्फललाभादगभ्यासोऽविद्ययैव संपाद्यते । अभ्यासाच्च सिद्धः सर्वज्ञ इति ।। न्यायभूषणस्य च योगाचारपक्षापेक्षया दूपणमप्रस्तुतम् , बहिरर्थमभ्युपगम्यैव साधनप्रक्रमात् । तत्रापि सर्वसर्वज्ञपक्षोपक्षिप्तो बाधस्तदनभ्युपगमादेव निरस्तः । न चासौ बाध एव, संशयमात्रसाधनत्वात् । तथा हि, यत्तावदतीतानागतविषयत्व. निषेधार्थमुक्तम् , न ह्यसतः कश्चिदाकारोऽस्तीति, सत्यमिदानीमेवमेतत् । ततस्तजन्य- ज्ञानेनाग्रहणमपि सत्यम् । सत्यस्वप्नादिवदन्यथापि तु संभावना न शक्यनिषेति दर्शितम् । न च यथेदानों न कश्चिदाकारस्तथा कालान्तरेऽपि भूतभाविनोः। तथा सति भूतभावित्वमपि न स्यात् , करिकेसरवत् । अभ्रमाविसंवादौ च प्रागेव चिन्तिती॥ यत्पुनराह, 'न चाविसंवादित्वमपि त्वन्मते युक्तम् , यतः प्राप्यार्थदर्शकत्वं वा प्रवृत्तिविषयोपदर्शकत्वं वावमातार्थक्रियानिष्पत्तिर्वा भवतामविसंवादित्वमभिप्रेतम् । न चैतदतीताद्यर्थज्ञानस्य संभवति, वर्तमानार्थज्ञानस्यापि क्षणिकत्वपक्षे नोपपद्यत १. तुल° रन निब° पृ:१४, २. तुल सैव, पृ: १७, ३. तुल° सेव, पृ: ११, तेव, १७ ४. तुल - ३४२ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावली एवेति। तदपीर्ष्यापारवश्यमात्रम् , उपपत्तिविधुरत्वात् । यदि तावद् भाविभूतयोः कालव्यवधानेन तथोच्यते, तदा देशव्यवधानेऽपि एप प्रसङ्ग इति प्रवृत्तियोग्यदेशेऽपि प्रदर्शकमप्रमाणं स्यात् । तदस्ति तावदिति चेत् १ अन्यदपि, भावि भूतं वा तत्काले नास्तीति चेत् ? तहेशे वर्तमानमपि नास्तीति समानम् । अर्थक्रियापि यथा तद्देश- सन्निधौ तथा तत्कालसन्निधाविति न कश्चिद् विशेषः । वर्तमानस्य क्षणिकत्वेऽपि एकत्वारोपसामर्थ्यान्न व्यावहारिक प्रति प्रमाणतायाः क्षतिः, तदभिप्रायात् संवादस्य व्यवस्थितत्वादिति ।। यञ्च कौमारिलैः [65a] सर्वसर्वविदि कारणानुपलब्धिमुपक्रम्य तस्य कारणम् इन्द्रियज्ञानं वा मानसं वा भावनाबलजं वा, भावनाबलजमपि चाक्षुपं मानसं वेति विकल्प्य दूपणमारब्धम् , तत् संभावनादौर्बल्याविष्करणमानं नाभावनिश्चयफलम् । यथेन्द्रियापेक्षालम्बनत्वचिन्तायां चर्चितम्'। न च कारणानुपलब्धेरनिश्वयः फलम् , तत एव धर्माधर्मविपयेऽपि भावनायलजस्य बलमपलपितुमशक्यम् । ततः काशिका- कारस्यापि “योगिनां धर्माधर्मयोरपरोक्षप्रतिभासं ज्ञानं नास्ति, इन्द्रियसन्निकर्पा- भावादस्मदादिवदित्यनुमानमनैकान्तिकम् , विपक्षव्यावृत्ते रेकान्तेन प्रतिपत्तुमशक्य- त्वात् । किं च धर्माधर्मज्ञानमिति फर्मफलसंवन्धमात्रपरिज्ञानमेतत् । वच्च जाति- स्मरत्वसंभवे दुर्निवारम् । ततः परिज्ञानसंभवात् भावनापरिनिप्पत्तौ इदं सुवर्णायेवं प्रयुज्यमानमेतत् साधनमिति झगिति विकल्पोत्पादनपटीयः प्रत्यक्षमुदयमासादयेदिति किमनुपपन्नम् ? केवलं जातिस्मृती प्रतिपत्तव्यम् । तत्र चादर्शनमात्रमप्रमाणमिति न सर्वथा निषेधाभिधानं साधु । यथा हि सन्निपातादिभिरभ्यस्वविस्मरणसंभवेऽपि स्मरणमपि फेपाश्चिद् दृष्टम् , तथा गर्भावासपोडयापि कस्यचित् प्रज्ञातदण्यात पुण्योदयात् पोहामान्याच समनन्तरजातिस्मरणमपि भवत् सर्वथा निपेद्धुमशक्यम् अचार्वाफेण। संभवे चारयानेकजन्मान्तरगोचरीकरणस्यापि संभवात् क्रमेण सर्वविषय- संकल्पसंभयाविरोधाद् विपयानयगमकतो भावनानुदयदोपः परिहृतः, आगमाय लोकसग्निवेशं यथावत् परिगृप भावनासंभयात् । यद्यपि नागमः प्रमाणम, तथापि गम्भीरप्रमाणान्तरसंवादसंदर्शिनः श्रद्धावतः किं न संभवेत् ? तत्प्रमेयस्यावतध्ये च सिद्ध साध्यम् । समुदायविफल्पाभ्यामेवावयवस्यापि म्पुटीभावो दृष्ट एव । ममेण. सूरगायमिन्यतिथेति । १. रलो. मानिस, माटे :२८ योगिनिर्णयप्रकरणम् ३४३ एतेन तदपि निरस्तं यदभ्यस्तैकशास्त्रस्यान्यत्राशक्तिरुभया वा बहु बहुधाप्रति- रूपते परमपुरुषार्था पदादिभिः । न पत्र विमतिः । इदं पुनररित, प्रथमशास्त्राभ्यासे प्रयासो यावान् न तावान् विजातीयाभिधेयेऽप्यन्यत्र । एवं पाटवप्रकर्पपरम्परायाम् अश्रुतेऽपि कस्यचित् तथा प्रकर्पो यथा नान्यस्य श्रुतेऽपि । ततो जन्मान्तरस्मृतिसंभवे भूयोऽभ्यासादनभ्यस्तेप्वपि वस्तुरूपेपूहापोहसंभवान्न निसशावस्थः परार्थसमर्थतया तावतैव स्थास्यति । यद् वा सर्वसंकल्पसंभवाद् भावनाभियुक्ता व्यक्तीकरिष्यन्ति सर्व स्वेच्छातो योगिनः । अत एव सर्वावगतिपक्ष भावनानर्थक्योद्भावनमप्यनर्थकम्, निप्पन्नावश्यकार्य[65b]चतुरार्यसत्यभावनस्य सर्वविषयानुमानसंभवे स्वेच्छायाः प्रतिपादनात् । अथ सर्ववस्तुसाक्षात्कारेऽन्यदेव सुखं परार्थसाधनं वेति पश्येन्न भावनया परिखेदः कश्चित्तदवस्थस्य सुकरश्च सर्वम्फुटीभावः संभवतीति महोदधिनापि नाधिर्फ किश्चिदुक्तम् । उक्तं च तावतैव प्रत्युक्तम् । तस्माद् यथा यथा चिन्त्यते संशयमात्र- फलः सर्वविदि दूपणोपन्यासो नैकान्तेन वाधे विकल्पः । प्रकृतसर्वज्ञरय तु साधन- मेकान्तेनैव । तत्रापि न देशकालपुरुप नियम इति चेत्- न, तदपेक्षायां साधनस्य अप्रयुक्तत्वात् । सर्वथापवादिनं प्रति हि साधनमेतत् । तच देशाद्यनियमेऽपि कृतार्थम् । तथा चैवंविधमुद्धेदितमस्माभिः सर्वज्ञसिद्धाविति ।। ॥ योगिनिर्णयो नाम प्रकरणं समाप्तम् ॥ voictikkim- ६. वाक्येऽत्र पाठाशुद्धिः।

॥ अद्वैतविन्दुप्रकरणम् ॥ इह यहिराभिनिवेशिनो मनोरथो यद् यथा प्रतीयते तत् तथा सदिति व्यवस्थाप्यते, यथा कुवलयं नीलरूपतया । विज्ञानाद् व्यतिरिक्तरूपतया च प्रतीयन्ते । घटादय इति स्वभावहेतुः । नाबासिद्धिः, ग्राहकाङ्गाद् विच्छिन्नेन तर्जनीनिर्देशयोग्येन पुरोऽवस्थायिना रूपेण घटाद्याकारस्य प्रतिभासाध्यवसायाभ्यां कोडीकरणात् । तथा घयं घटो नाहं घट इति प्रतीतिः प्रत्यात्मवेद्या सर्वपुरुषाणामव्युत्पन्नसंकेतानामपि संज्ञाविशेपोल्लेखविमुखस्तदनुरूप एवान्तर्जन्यः । वालोऽपि सुखसाधनं स्तनमवलोक्य तदभिमुखे करमुखे प्रहिण्वन् पहिरवसायसचिवमात्मानमातनोति । ततश्च व्यति- रिक्तन रूपेण घटाद्याकारस्य प्रतीतिर्नासिद्धिपथप्रस्थायिनी । नापि विरोधिनी साध्येन,, सपक्षे संभवस्य दर्शितत्वात् । विपर्ययव्याप्तस्य च विरुद्धस्य तदसंभवात् । अतएव च नासाधारणत्वम् , नापि सन्दिग्धान्वयत्वम् , विपक्षेऽदर्शनाय न साधारणानेकान्तः । न च वक्तव्यं कामलिनः पीतशंखप्रतीतावपि न तथैव व्यवस्था केशोएडूकप्रतीतौ वा तैमिरिकस्य, अतः साधारणत्वमेवेति, वाधकप्रस्तत्वेन तत्प्रतीतेः भ्रान्तत्वेन प्रत्यक्षव्यापारविरहात् । प्रस्तुतस्तु वाधकाभावाद्भ्रान्त्यसिद्धरध्यक्षव्यापार एव । न च कदाचित्रापि स्याद् वाधकमित्यनाश्वासः, सर्वत्र प्रत्यक्षव्यापारोच्छेद- प्रसङ्गात् । तस्मात्, देशकालनरान्यत्वे वाधके सति नाक्षजम् । घटादिभेदयोधस्तु प्रत्यक्षरतदभावतः ॥ ]. एवं तर्हि प्रत्यक्षव्यापारे किमनुमानेनेत्यपि न चोद्यम् , व्यवहारसाधनस्य . विवक्षितत्वात् । प्रत्यक्षगोचरे हि विवादसंभवो नानुमानमप्रयोज्य विश्राम्यति । तत्र यथा प्रत्यक्षेऽपि गवि कुतश्चिदारोपात् मृदस्तद्वयवहारमप्रवर्तयन् सारनादिसमुदाया- त्मकत्वेन प्रवर्त्यते, अभावव्यवहारं वानुपलब्ध्या, तथा प्रत्यक्षेऽपि ग्राह्यग्राहकयोर्भेद श्रागमान्तरानुसारी तथाप्रतीत्या व्यवहार्यत इति न दोषः। स चायं व्यवहारः तन्माननिबन्धनः [66a] सकृत्प्रवर्तनादेव सिद्धः। न हि कुवलयादायपि नीलादि- [ ३४६ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली व्यवहारे तथा प्रतिभासाध्यवसायाभ्यामन्यदधिकं वा किश्चित् निमित्तमस्ति, तन्मात्रतोऽप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । अर्थक्रियासंवादोऽपि हि प्रथमायां प्रवृत्ती गवेष्यते । अभ्यासवतस्तु तन्मात्रनिवन्धन एवासौ व्यवहारः। प्रस्तुते तु भेदव्यवहारे सर्वत्र एवानादिकालिकाभ्यासपाटवभृतो लक्ष्यन्ते । उक्तं हि, बालोऽपि हि [ ] इत्यादि। तस्माद् व्यवहारप्रगल्भस्य तथा.प्रतीतिमात्रप्रतिबद्धस्तथाव्यवहारः । तस्मिन् साध्ये तथा प्रतीयमानत्वं तदन्यानपेक्षत्वेन व्याप्यते। यदि च कचित् तथा प्रतीतावपि. तथा व्यवहारविरहः स्यात् , तदा तदन्यापेक्षं स्यादिति साध्यस्य तद्वयवहारयोग्यत्वस्य अभावे व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या अवधूयमानं. तथा प्रतीयमानत्वमपेतवाधके विषये. तथा व्यवस्थायोग्यतयैव व्याप्यत इति व्याप्तिसिद्धेः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वमपि नोपन्यस्तस्य हेतोरन्तिकमुपसर्पतीति सिद्धमध्यक्षविपयस्यापि ज्ञानज्ञेयभेदस्योक्तानुमान- व्यवहार्यत्वमहार्यमिति । अनोच्यते । किमिदं विज्ञानं नाम यतो भेदेन 'प्रतीतिः तथा व्यवहारं साधयेत् ?' यदि हि ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानं जानातीति वा उभयथापि ज्ञेयापेतं लक्षणमेतत् । न च बाह्यापलापिनो ज्ञेयं नाम किश्चिदस्ति सिद्धं, यतस्तदधिगतिसाधनं ज्ञानं स्यात् । तथा हि, इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति व्यवहारो व्यापारविशेषकृतो वा स्यात् द्वैतवादिनो जाविनियतो वा ? प्रथमपक्षे ज्ञानस्य वा ज्ञेये ज्ञेयस्य वा ज्ञाने व्यापारः, परस्परं वोभयोः अत्रापि प्रथमपक्षे निर्वतको विकारको वेति विकल्पाः। तत्र न सावत् ज्ञेये ज्ञानव्यापारो निर्वर्तकः शक्योऽभिधातुम् , अदृश्यविषय- व्यालोपप्रसङ्गात् । न च तथैवाभ्युपगमो युक्तः, तदैव केनचित् दृष्टेः । वज्ज्ञानेन निर्वर्तनाभ्युपगमे च परोक्षस्यापि स्थितेरनपह्नवः। स च तेन पश्चाद् दृश्यमानः तज्ज्ञानस्यैव निर्वतको जात इति न विषयः स्यात् । स न तस्य दृश्यः तज्ज्ञानजन्यस्त्वन्य एवेति चेत् ? एफस्थानानुपपत्तिः । अप्रतिपत्वे प्रकाशरूपस्य प्रत्यात्मवेद्यस्य परा- गोचरस्य विज्ञानरूपतैवमुखान्तरेण समर्थिता स्यात् । नीलरूपत्वान्भवमिति चेत् ?

अद्वैतविन्दुप्रकरणम् केन पुनर्विज्ञानस्य नोलाकारोत्पत्तिनिषेधः सिद्धः, तत्साधनाय साधनानवधान- प्रसङ्गात् ? तस्मान्न परोक्षमसदेवेति द्वयवादिनो युक्तम् । • न चायमभ्युपगमोऽप्यस्येति नात्र निर्वन्धः । प्रमाणाभावे प्रमेयाभावमिच्छ- तोऽपि हि न परोक्षस्य सर्वथाभाव एवाभिमतः, अपि तु सन्नवश्यं कस्यचित्प्रमाणस्य विषयः स्यात् स्तोकान्तरेणेति । [66b] अन्यथा 'सत्संप्रयोगे सतीन्द्रियाणां पुरुपस्य बुद्धिजन्मेत्यवाच्यं स्यात् , ज्ञानात् प्राक् सतो विरहात् । स पुनरभ्युपगमो न न्याय्य इति किमनेन, तन्मात्रस्य विवक्षितत्वादित्यलं विस्तरेण । 'विकार्यपक्षे तु यस्य ज्ञानस्य यो विकार्योऽर्थः स ग्राह्य इति व्यवस्थायां शोका- दिनोपहताया बुद्धेर्विकार्यमिन्द्रियमपि ग्राह्यं स्यात् , मलिनमुखच्छायादयो वा ? दुःख- जनितोऽसौ विकार इति चेत्- न, उपहताकारसंवेदनादन्यस्य तस्यानुपलब्धेः । निर्लोठितं चैतच्छास्त्र इत्यलं प्रयासेन । अथ नैतादृशोऽतिशयः प्रमेयस्य ज्ञानात् , किं तर्हि प्रकाशरूपस्योत्पत्तिरिति चेत् ? अत्रापि पने एकगोचरः सर्वगोचरः स्यात् । 'तदीयज्ञाननिवृत्तौ तद्रूपनिवृत्तेरन्यस्याप्यदर्शनप्रसङ्गः । अन्यस्यापि तदुपाययोगान्नैवमिति चेत् ? तस्यापि निवृत्तज्ञानस्य तत्प्रकाश- प्रसङ्गः । तज्ज्ञाननिवृत्तौ तद्रूपानिवृत्तावप्येप एव दोपः। न हि कुलालप्रयत्नपरिहृताया 'मृदस्तमेव प्रति घटीभावः। दहनाद्वा दहनोपधायकमेव प्रति घटस्य गौरभावः। एवं तर्हि उपकारित्वमपि स्वरूपमस्य सर्वसाधारणं स्यात् , न चैवम् । ततो यथा घटत्वेन साधारणोऽप्येप नार्थकारिणा रूपेण, तथा प्रकाशरूपेणापि न स्यादिति कोऽयं प्रसङ्गः१ अथोपकार्यविशेपोपकारितास्प साधारणी १ पुरुषविशेषापेक्षप्रकाशताव्यस्य सर्वसाधारणीति समानम् । न समानम् | उपकारित्वं हि नाम साक्षादुपकारः, प्रवृत्तियोग्यवामात्रं वा अभिमतं स्यात् ? तत्र योग्यतामात्रं सर्वसाधारणमिति न तत्र विवादः । प्रथमपक्षे तु उपकारलवणकार्यकर्मणि सहकारिभावोऽस्य यथैकत्र तथान्यत्रापि किं न स्यादिति चोद्यार्थः । न चायं न्यायः, अव्यवधानाद्यपेक्षत्वात् । ततो यत्सन्तानवर्तिनः उपादान- स्योपनिधिः, तत्रैव साहायकमस्येति कथं व्यवहितादौ पुष्टिः ? तथा यदि प्रकाश इत्यपि कार्यान्तरजननद्वारेण व्यवहार इष्टः स्यात् , तदा स्यादप्येवम् । अथाहुरेके, । 1. तुल जैमिनिसू० १.१.४ ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावलौ बुद्धिलक्षणव्यक्तिजनकत्वमेव तस्य व्यक्तत्वमिति । तदा हि यस्येव बुद्धरुपादानं समनन्तरसंख्यातं नोपनिपातभागि साधनान्तरं वा, तस्यैव नासो सहकारदान- विरहाद् व्यक्तो युक्तः । दूपणान्तरं च तत्रापि वक्ष्यामः । न चैवं युज्यते, ज्ञानात् प्रकाशरूपस्यैव विषयस्योत्पत्तिरित्येतस्य पक्षस्य विचिन्त्यमानत्वात् । कार्यान्तरद्वारेण तु व्यक्तव्यवहारे न ततस्तथोत्पन्न इति प्रकृत- ततिः। तथोत्पत्तौ दुर्वारः साधारणत्वप्रसङ्गः । उपकारकत्वमपि हि यावदेव भिन्न- सन्तानवर्ति सुखादिजनकत्वं तावदेव तदपेक्षया [67a] साधारणम् । यदा तु सुखादि- रूपत्वमेवाभ्युपगम्येत, तदा का साधारणत्वनिषेधाय प्रभुः ? ननु तथापि यदेकरय सुखं न तदन्यस्येति चेत् ? अर्थस्य धर्मः साधारणत्वमसाधारणत्वं ज्ञानस्य । ततः तदात्मनियतं सुखादि न परसाधारणमनुग्रहादिरूपत्वेनेति युक्तम् । बाह्यरूपं तु स्वी- क्रियमाणं साधारणमेव तत्कार्यत्वेऽपि ह्यनुग्रहस्य, सुखसंचिदुपादेयक्षणान्तररूपत्वात् । तद्वदेव साधारणत्वमसाधारणत्वं चेति । एवं न चैत्रजनितं मैत्रस्य तत्पुत्रत्वं नाम किञ्चिद् गौरत्वमिव यत् साधारणं स्यात् , अपि तु तज्जनितत्वमेवास्य तत्पुत्रत्वं व्यवह्रियते । स च जननव्यापारश्चैत्रस्य नान्यसाधारणः। तथा तन्निमित्तोऽपि व्यपदेशः, तजनितव्यपदेशवत् । गौरत्यं तु तस्कृतमपि न तत्कृतमेव गुणान्तरत्वादिति साधारणं युक्तम् । न ह्यसौ पितुरेव गौरः किं तु परस्यापि । एवं न ज्ञानकृतत्वमेवार्थस्य व्यक्तत्वं व्यवहिताद्यविशिष्टरूपस्य, किं तु तदतिशायिनः प्रकाशरूपस्योत्पत्तिरित्यभ्युपगमः । अन्यथा न व्यक्त उक्तो विपयः स्यात् । तथाव्यवहारमात्रं तु तन्निमित्तं स्यात् , यथा गौरत्वमेव तज्जन्यतामात्रेण व्यवहरतः, सौत्रान्तिकस्य वा तजनकत्वेन । यथा च तस्य जनकज्ञानान्तरस्य विपयता- प्रसङ्गः, तथास्यापि जन्यज्ञानस्येति ज्ञानार्थयोहे तुफलभावसमयातिक्रममात्रमतिरिच्यते। साधारणत्वपरिहारस्तूभयोरपि । न तु व्यक्तिरूपार्थोत्पत्तिनिर्वाह इतोऽस्य सिद्धः । प्रकाशोत्पादने सर्व प्रति प्राकाश्यसंभवः । उत्पादनात्प्रकाशत्वस्थिती नैकमपि प्रति ।। इति संग्रहः। यथा हि निविडान्धकारपिहितयोरामपघटयोरेकन वहिजनितत्वमेव व्यफत्यमभिधानो नातयोग्यतां तत्त्वतः समाधातुमोशः, तथायमपि ज्ञानजनिवत्व . " '- अद्वैतविन्दुप्रकरणम् ३४४ मेव दृश्यतामिति । यदि तु प्रदीपादिव प्रकाशरूपस्योत्पत्तिर्विज्ञानादपि स्वीक्रियते, तदा परोक्षघटादस्य विपर्ययः पर्यवस्यति । साधारणदोपातु दुरत्यजः । प्रदीपव्यक्तोऽपि तहिं घटः सर्वस्य प्रकाशःप्यादिति चेत् ? याशी प्रदीपकृता प्रकाशता अनन्धकारावस्था योग्यदेशस्थत्वाद्यपेक्षज्ञानजननयोग्यतारूपा सा साधारणी एव । ज्ञानकुतैव तु विकल्पस्मृत्यभिलाषादिना प्रवृत्यादिसाधनी नियता। सापि यदि भासुरतेव तस्य निष्पन्ना ख्यायते, हन्त साधारणी प्रवृत्त्यादेस्तत्कालसातादिना वा साधनी सर्वस्य स्यादित्युक्तप्रायम् । तस्मात् , उत्पादमात्रेऽतिशयान्तरे या ज्ञानात्प्रकाशो न हि वाघराशेः। प्रकाशरूपस्य समुद्भवे तु प्रसह्य साधारणताप्रसङ्गः।। [67b] तस्मात् ज्ञानव्यापारो न ग्राह्यग्राहकलक्षणव्यवस्थानिबन्धनमिति ।। अस्तु तर्हि ज्ञेयस्य ज्ञाने व्यापाराद् ग्राह्यत्वमिति चेत्-न, इन्द्रियस्यापि प्रसङ्गात् । सरूपजनकस्य वो तत्त्वे समनन्तरप्रत्ययविशेपेण व्यभिचारात् । बाह्यत्वे सतीति विशेषणस्य च तद्वादिन्येव शोभासंभवादिति नायमपि पक्षः क्षमः। मा भूत् सारूप्यमदुत्पद्यमानं ज्ञानं तदधिगतिव्यापारेण ग्राहकमित्युभयव्यापारपक्षोऽस्तु । तत्रार्थव्यापारान्नाव्यापूतानां ग्रहणं ज्ञानव्यापाराश्रयान्नेन्द्रियस्यापि । न हि ज्ञानस्य तत्राधिगतिव्यापार इति चेत् ? नायमपि न्यायः । सा हि अधिगतिविपयस्वरूपा ज्ञानरूपार्थान्तरं ज्ञानान्तरं वा स्यात् ? प्रथमे पक्षे विषयात्मवत् तस्या अपि सिद्धर्ज्ञानव्यापारविरहः। तद्वद् वा विपयस्यापि ज्ञानव्यापारापेक्षणे प्राचीनो दोपः। द्वितीये तु ज्ञानस्यात्मन्येव व्यापार इति व्याहतम् , व्यापार एवाधि- गतिरित्यनाप्येतदेव दूपणम् , व्यापारतद्वतोरभेदसिद्धेः। एवमेव ज्ञानज्ञेयधर्मत्व- परिकल्पनमपास्तं द्रष्टव्यम् । अर्थान्तरत्वे च विषयस्य किमायातम् , यथेन्द्रियस्य ? यतो नीलं दृष्टं नेन्द्रिय- मिति स्यात् , तस्य साधिगतिरिति चेत् ? ज्ञानजन्यायाः किंकृतस्तत्संबन्धः १ तस्यापि व्यापारादिति चेत् ? एवं तहिं उभयोरुभयव्यापारसिद्धा साधिगतिरिति परस्परं ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं वा स्यात् । न चैवमिन्द्रियग्रहणप्रसङ्गपरिहारः । न हि चनुापारम् अन्तरेण रूपेऽधिगतिः। .

ज्ञानोमित्रनिबन्धावली 'अथेन्द्रियस्य ज्ञान एव व्यापारो नाधिगतो, रूपस्य तु तत्रापोति चेत् ? को नाम विभागमीदृशं कर्तुं समर्थोऽन्यत्र जाड्यात् ? न हि ज्ञानज्ञेयाभ्यां भिन्नमर्थान्तरम् अधिगमरूपमेव किश्चिदुपलभ्यते, यत्र यावत् ज्ञानस्यैव व्यापारः परिकल्प्येत, तत्र च विषयस्याप्यस्ति नेन्द्रियस्य, कल्याणकामतामात्रमेतत् । अधिगतेरर्थस्य च विषय- विपयोभावलक्षण एव संबन्ध इति चेत् ? ननु स एवायं विषयविषयीभावो व्यापार- विकल्पेन परीक्ष्यते । स च यस्य न ज्ञानज्ञेययोः सिद्धः तस्याधिगमविपययोरपि कथं सिध्येत् ? अधिगतेर्वा विषयित्वमकस्मादिच्छन् ज्ञानस्य कथं प्रतिक्षिपेत् ? अस्ति तावदयं व्यवहार इति चेत् ? अस्ति, केवलं किमस्य मूलमिति चिन्त्यते- असंकीर्ण- लक्षणस्वरूपव्यवस्था वा, अनादिवितविकल्पाभ्यासवासना वेति । किमस्या वीजमिति चेत् ? किमनेन ? न हि परेण तदपरिज्ञाने अस्माभिरभि- मतासंकीर्णमनयोर्लक्षणमुपदर्शितं भवति । एतेन ज्ञानान्तरत्वपरिकल्पनमधिगंतेरपा- स्तम् , तस्यापि तद्वदेव तद्विप[68a]यत्वस्यासिद्धेः। अतद्विपयया चाधिगत्या सोऽर्थो ज्ञात इति महती प्रेक्षा । एतेन ज्ञानव्यापारं वादकाले नार्थ कुर्वती विकुर्वती वा बुद्धिस्तद्विपयोच्यते, किं तु तदधिगतिमात्रमातन्वतीति कल्पनमपास्तम् । तस्मान्न • व्यापारद्वारेणायं ज्ञानज्ञेयव्यवहार इति स्थितम् । नापि जातिनियतः, क्वचित् कदाचित् कस्यचित् केनचित् ज्ञेयतया व्यवस्था- पनात् । न हि निसर्गनियतानां गोत्वादीनामीदशी व्यवस्था । अद्यापि वावश्यवाच्यो लक्षणभेदो न च शक्य इति तदभावे तु सत्तामात्रं ज्ञानस्य शेयस्य वा तत्त्वनिमित्त- मिति सर्वः सर्वार्थबोधः सिध्येत् । न वा कश्चिदपि, विप्रकर्षाभावात् । ननु चास्ति प्रत्यासत्तिरिन्द्रियाणामर्थः संयोगसमवायादिलक्षणा, तद्वलादुपजायमानं ज्ञानं तत्तदर्थ- नियतं पोढ़ासनिकर्षविरहविप्रकृष्टार्थव्यावृत्तं च सिध्यतीति कथमतिप्रसङ्गः ? एतदंपि यकिश्चित् । उत्पत्तिनियमो ह्यनेन सिध्येत्, न तु कश्चित् प्रति ग्राहकत्वनियमो 'विज्ञानस्य । तथा हि संयोगादिसन्निकर्पवलादर्थेन 'ज्ञानं जन्यते न तद्विरहिणा 'व्यवहितादिनेति भवतु, कस्य पुनस्तद्ग्राहकमिति न निश्चयः ? येनैव तजनितमिति चेत् ? आत्ममनोऽक्षसंयोगादयोऽपि माह्या इति नातिप्रसङ्गनिवृत्तिः । न हि विपया- 'भिमतेऽप्यस्य कश्चिदुपयोग इन्द्रियादिषु संभवी, येन ग्रहणविभागः स्यात् । परिच्छित्तिजननं व्यापारान्तरं या अनन्तरमेव चिन्तितम् । .

अद्वैतविन्दुप्रकरणम् ३५१ तत्र तस्यैव प्रकाशनं, तेन नातिप्रसङ्ग इति चेत् ? प्राह्यग्राहकाभिमतभागयोः अशक्यापह्नवः प्रकाशोऽस्ति, करणाधिकरणशक्तिनिवन्धनं तु यदि किश्चिदस्ति, तद् उच्यताम् । न च सहप्रकाशनमात्रमेव निवन्धनं चन्द्रद्वयस्य, तयोरेव वा परस्परग्रहण- प्रसङ्गः। नीलपोतयोर्वा । एकञ्चन्द्रो मृपा, द्वितीयभागो जड़ः । मनसश्च द्वयोरेकदा वृत्त्यभावादित्यादि तु वाद्यार्थवादस्थितौ युक्तम् । तदर्थश्चायं विचार इति । यदा तु भागयोरपि न सहप्रकाशनं ज्ञानस्य ज्ञानान्तरेण सहभुवाननुभवेष्टेः, तदेयमपि गति स्ति । यदि तु दुर्भातसमयानुरोधो न वाधकस्तदान्तःपरिस्फुरत्प्रीतिपरितापा- धाकारस्तुपारकराद्याकारश्च समसमयमेव वेद्यत इति तदपि निवन्धनमनुचिन्त्यते, न च क्षमत इति स्थितम् । किं च घटेनेन्द्रियसन्निकर्पो नोष्टेणेति तदनुभवादेव निश्चयम् । तदनुभवत्वं चास्य तत्सन्निकर्षणोत्पत्तेरितोतरेतराश्रयदोपः, प्रकारान्तरेण तदनुभवसिद्धौ वा सन्निकर्पोत्तरस्य वैयर्थ्यात् । अपि च तत्सन्निकणोत्पत्तेस्तदनुभवत्वे विकल्पमात्र- व्यवस्थापितोऽस्पष्टप्रतिभासोऽर्थस्यानुभवः स्यात् न स्पष्टः, मैत्रस्य चैत्रपुत्रत्वतद्गौरत्व. वञ्चेति दृष्टक्षतिः । तदयस्पष्टतया प्रतिभास[68b]मानोऽर्थाभिमतो भागः कारकान्तर- व्यापारचिन्तायधुर्यात् प्रीतिपरितापादिवत् स्वयं विदितमेवात्मानमाकलयति । योऽपि मन्यते, पूर्विकैव तु सामग्री सज्ञानं विपयक्षणम् । सालोकरूपवत् कुर्याद् येन स्यात् सहवेदनम् ।। इति । तस्यापि, सामग्रथा यदि निष्पन्नो व्यक्तोऽर्थो वेदनेन किम् । साधारणत्वदोपश्च नाव्यक्तौ च स्फुटाभता ॥ एकसामग्रयधीनत्वमात्रेणैवं व्यवस्थितेः । किं चैवमिन्द्रियस्यापि प्रकाशत्वं प्रसज्यते ॥ स्थैर्य तु विषयोऽप्येकसामग्रीजनितः कथम् । विपयेण च विज्ञानं संवेद्येत सहस्फुरत् ।। अथ वित्तिरसंवित्तिः सर्वमेव सुभापितम् । स्वसंवेद्यत्वपक्षेऽद्य दुःसंवेद्यमिदं वहिः ।।

३५२ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलौ सामग्रथा एव शक्तश्चेद्विभक्तौ वेद्यवेदकौ । रसरूपवदुत्पन्नौ स्वभावे कोऽनुयुज्यताम् ।। वेद्यवेदकयो रूपं नियतं यदि लक्षितम् । तदुत्पादनपर्यष्टेः सामग्री शक्तिरुच्यताम् ॥ नैरोग्ये तु स्वरूपेण सिद्धे वाच्यं भिपग्वलम् । वेद्यवेदकयोरूपं न चाद्यापि निरूप्यते ।। ततः स्वरूपे वक्तव्ये सामग्रीपरिवर्तनम् । अप्रस्तुताभिधानं वा डिण्डिकाचार एव वा ।। तस्मान्न वेदकं किश्चिन्न वेद्यं न च वेदनम् । यदपेक्ष्य तदा स्थेयं स्वप्रकाशमिदं जगत् ।। प्रकाशते हि नीलादिर्न चान्यत् तत्प्रकाशकम् । तत्स्वप्रकाशता सिद्धा विज्ञानत्वं तदेव नः ।। इत्यन्तरशोकाः॥ एवं सति न विज्ञानं नाम किश्चित् नियतमस्ति, यतो भेदेन प्रतीयमानत्वं घटाद्याकारस्य तद्भेदं साधयेदित्यप्रसिद्धविशेषणो हेतुरसिद्धिदोपप्रस्तः । साध्यश्च ततो भेदव्यवहारो विशेपणासिद्धेरेव न प्रकृतोपयोगं पुष्णाति । विज्ञानरूपत्वेऽपि हि घटस्य यतः कुतश्चिद्विज्ञानान्तरादपि भेदसिद्धेर्न भेदमात्रसिद्धयोपयोगः । तस्माद् विशिष्टावधित्वेन साध्यो भेदो न च तमवधि फुटयितुं शक्त इति व्यर्थ उपन्यासः। ननु विज्ञानयादिनोऽपि विज्ञानव्यवहारोऽस्ति । स यथा तथा वा भवन्नस्माक- मपि तदुपाधिसाधने शरणीभविष्यति । लोके च किश्चिद् विज्ञानमिति प्रतीवमस्ति । तत एव भेदं वक्ष्यामः । नात्रास्मल्लक्षणेन किञ्चित् । न च वस्तुबलप्रवृत्तानुमाने समयानुरोध इति चेत् ? विज्ञानवादिनस्वावद् विज्ञानत्वं प्रकाशता । प्राह्यप्राहकसंख्यातभागयोः सदृशो च सा ।।

अद्वैतविन्दुप्रकरणम् ३५३ ज्ञानानाम ततो भेदः प्रकाशत्वाद्विभिन्नता। सा प्रतिज्ञायमानैव व्यरतामीपु घटादिषु ॥ हेत्वसिद्धिश्च न हि न प्रकाशन्ते घटादयः । एभ्यस्त्वन्यो यदा धर्मी धर्मासिद्धिस्तदा स्फुटा॥ भेदेन शायमानत्वस्वरूपासिद्धिरेव च । पुनः प्रकाशमास्थातुर्हेत्वसिद्धथादयः पुनः ॥ वन्न प्रतिवादिमतापेक्षया क्षमः । लोके चान्तःस्फुरदिदं विज्ञानमिति गीयते । तदज्ञेयात्मनस्तस्मादसि[69a]द्धयापि किं फलम् ॥ वेद्यवेदकरूपेण सिद्धयोर्यदि साध्यते । भेदव्यवहृतिर्नीलज्ञानयोः पौरुपं भवेत् ।। अवेद्यवेदकाकारस्वप्रकाशस्वभावयोः । असाधारणयोरन्तर्वहिर्व्यवसितिस्पृशोः ॥ अहंकाराङ्गघटयो देन यदि तुष्यसि । भिन्नसन्तानयोः किं न भेदसिद्धिर्मदे तव ।। अथ न स्फुरणं भिन्नसन्तानपथवर्तिनः । वेद्यवेदकताहानिर्भानेऽपि न किमीक्ष्यते ॥ भिन्नसन्तानयोरैक्यं न कश्चिन्मन्यते यदि । यदि मन्येत तत्रापि भेदसाधनसाधुना ।। अहो महत्पराकान्तं स्थाने बाह्यापवादिना ॥ सन्तानभेदेऽपि यदा तु बुद्धथो- वेदान्तिकादिः प्रवदत्यभेदम् । न नीलवुद्धघोरपि चैक्यमन्य- स्तदा क एप व्यसनाभियोगः॥ सन्ति हि विज्ञानवादिनोऽपि विचित्रस्थितयः । तथा हि, ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलौ ग्राह्यग्राहकभागभागिव जगत्येक मनो भासते भिन्नं वा द्वयमात्मवेदनमिदं शीतादि शातादि च। शातादिः परमोऽथवेह निहितं नीलाधविद्यावशा- चित्राकारकमेकमेव यदि वानाकारमेवाथवा ।। . . तेपां च बलाबलचिन्तायाः क इदानीमुपयोगो बहिरर्थसाधनाभिनिवेशेन प्रयुक्तसाधनस्य ? तस्मात् प्रत्यात्मवेद्यत्वादिसिद्धयथोक्तविज्ञानरूपस्य घटाकारस्य विज्ञानान्तरसंमताद् भेदसाधने न किश्चित्फलमिति व्यर्थः प्रयासः। ननु न प्रत्यात्म- वेद्यो घटाकारः सर्वसाधारणत्वात् , ततः स्वप्रकाशः सन्नपि साधारणत्वादर्थ एवायं ततोऽप्यभेदेन प्रतीतिर्व्यवहारसाधनी प्रयुक्तेति चेत्- न, साधारणत्वस्यापि प्रागेव प्रतिक्षिप्तत्वात् । न हि तत् प्रकाशमान रूपमविकलकारणादीनां सन्निहितानामिव व्यवहितानामपि प्रवृत्तिनिवृत्ती अप्रयोज्य स्थातुमर्हतीति निवेदनात् । असाधारणत्वे तर्हि सन्निहितानामपि न स्यात् । न वै सन्निहितानामपि तदेकमेव रूपम् , किंतु तादृशम् । -- भेदे तर्हि एकसंप्रतिपत्तिः कथम् ? नैप दोषो, भिन्नेऽपि केशादौ तस्या दर्श- नात् । तत्र बाधकदर्शनान्न प्रमेति चेत् ? इहापि व्यवहितस्यापि प्रवृत्त्यादिप्रसङ्गः किं नोपलभ्यते बाधकः १ तादृशत्वेऽपि प्रवृत्त्यादिरेव हेतुः, केवलं तादृशस्यैव प्रकाशस्य केपाश्चित् संभवो नान्येपामिति किमत्र बीजमिति प्रश्ने वासनेति ब्रूमः । केयं वासना ? तदुपादानशक्तिमानं पूर्वपूर्वानादिकालिकविज्ञानपरम्परायातमभिन्न भिन्नमिव कया- चिदपेक्षया दृश्यं कल्प्यत इति निर्लोठितमन्यत्र । ताम्बोजपरिणतिसाम्यात् केपाश्चित् तादृक् ज्ञानं नान्येपामिति नात्र कश्चिदुपालम्भः, नियतत्वादुपादानोपादेयभाव- परम्परायाः, तैमिरिकद्वयदृश्यकेशादिवत् । तद्वदेव वा प्रतिघत्वादेकदेशा[69b]- वसायोऽपीत्यलं विस्तरेण । एक कस्माद् व्यवसितिवशाद् भिन्नभिन्नेऽपि नेयं वाधातश्चेन्न मितिरधुना किं न वाधोपलब्धिः । सादृश्यं तु स्फुरितुमुचिवं वासनाबीजसाम्याद् विज्ञानानां प्रतिघविरहादेकदेशोऽप्यदोपः ॥ इति संग्रहः।

१ अद्वैतविन्दुप्रकरणम् तस्मात् सिद्ध प्रत्यात्मवेद्यत्वमपि । तथापि काठिन्यादयो न ज्ञानधो इति चेत्-न, प्रकाशरूपतया सर्वेषां ज्ञानत्वात् । नीलिमानं च नाम ज्ञानधर्म सहते न काठिन्यमिति सुकुमारप्रज्ञः । ननु यदेव नीलमालोकितं तदेव कठिनमनुभूयते, न चैवं विज्ञाने युज्यत इति चेत् ? यहिरपि भ्रमोपल]म्भवतः नीलं हि रूपमात्रं, कठिनश्व स्पर्शः। न च ताभ्यामन्यः कश्चिदुपलब्धिगोचरः । गुणस्य द्रव्यपारतव्या- दिति चेत् ? किमिदं गुणतत्त्वम् । यदि पारतन्त्र्यमेव, तदा साध्याविशिष्टो हेतुः । अथ व्यावृत्तिभेदेनान्यदेव ततः, तथापि विपर्ययवाधकप्रमाणस्योपपादयितुमशक्य- त्वात् सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वम् । यदप्ययं, द्रव्याश्रय्यगुणवान् संयोगविभागेप्वकारणमनपेक्षः इति पठति । तत्रापि, द्रव्याश्रयत्वेन गुणत्वसिद्धिः, गुणत्यसिद्धौ च तदाश्रयत्वम् । परस्परापेक्षमतो द्वयं स्यात् स्वनीतिमात्रं शरणं तदस्य ॥ न तामप्रमाणयता विवादे सोपयोगमित्यलं चर्वितचर्वणेन । अस्तु वा बाह्यो गुणद्वयाधारः कश्चिदन्यः, सोऽपि यदि प्रकाशस्तदा न ज्ञानेऽनन्तर्भूय स्थातुं शक्तः । अप्रकाशत्वे हेतोरसिद्धिस्तदवस्था । नीलकठिनयोश्चैकदाध्यवसायो भ्रान्तिरेव । बाधक- श्वास्य परस्परं ज्ञाने अनन्तर्भाव एव यथोक्तक्रमेण । वीजं च नीलनि सज्ञानस्य प्रवृत्त्यपेक्षकठिननिर्भासज्ञानवासनाप्रबोधसाधनत्वनियम इति नैवंविधा जम्बुफ- विक्रोशा योगाचारकेशरिणमभिद्रवतीति । यदप्युक्तं नाहं घट इति प्रतीतिरिति, तत्रापि येयामियमहंप्रतीतिरात्मविषया तेपा घटादावभवन्तीति आत्मत्वमेव निवर्तयेन ज्ञानत्वम् । विज्ञानविषयत्वाश्रयेऽपि न विज्ञानमात्रे मैत्रस्याहंप्रत्ययः, तस्य चैत्रचित्तेऽपि प्रसङ्गात् । चैत्रस्य तत्रास्त्येव स इति चेत् ? मेनस्यापि किं नेति चिन्तायामन्यसन्तानेऽनभ्यास एवोत्तरीकर्तव्यः । स घानभ्यासो बहिर्मुखनिर्भासिनि घटाद्याकारेऽपि समस्त्येव । तदियमहंकारख्यावृत्तिः अन्यथाप्युपपद्यमाना न विज्ञानरूपतोपतापाय प्रभवति । 1. द्रा वैशेषिकसूत्रम् १.१.१६ ३५६ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलौ अथापि स्याद् यद्विज्ञानं तवश्यं स्वस्य परस्य वाहंकारस्य गोचरोभवति, न चैवं घटाकार इति चेत्-न, विपयिणा ज्ञानेन विपयस्य व्याप्त्यसिद्धः । भिन्नो हि विषय इष्टो, न कार्यः, कारणं तु स्यात् । न च कारणस्य कार्यसत्तानियम इति विपक्ष- व्यावृत्तिसन्देहादनेकान्तः । तदयमाकारस्य [70a] बाह्यवामभिवाह्य बाह्यवादव्यसनिनो भेदसाधनविधिस्तपनीयमपनीय ग्रन्थिकरणवृत्तान्तमनुहरति । न चोक्तमानं साध्यम् , अपि तु प्रकरणापन्नमिष्टमप्रकाशस्य प्रकाशकव्यापारेण प्रकाशस्य सतो घटादेः प्रकाशकाद् भिन्नत्वम् , न च तथा सिद्धिरिति साधनवैयर्थ्यादसाधनाङ्गवचनं वादिनो निग्रहस्थानम् । नैवं वा, तथापि सुप्ततैमिरिकादिप्रतिभासैरनेकान्तं को निवारयति ? सर्वत्रालम्बनं बाह्य देशकालान्यथात्मकम् । इति चेत् ? सर्वत्रालम्वनं ज्ञानं देशरूपान्यथात्मकम् ॥ इत्यपि तर्हि वक्तुं शक्यम् । कथं ग्रहः स्वरूपस्य परस्यापि कथं ग्रहः । बुद्धरात्मनि भिन्ने वा व्यापारविरहः समः ।। सव्यापारे च निर्भाति यथान्यत्र तथात्मनि । दीपवद् व्यवहारोऽयमशक्यापह्नवो धियः ।। इत्यन्तरश्लोको। तस्माद् यथान्यथाख्यातीति मतिः, तथा, अवहिर्वहिराकारमनीलं नीलरूपतः । ज्ञानमेव न भातीति सपथैर्यदि निर्णयः।। किमत्र योजं व्यसने ज्ञानस्यार्थात्मनोऽपि किम् । प्रदेशनियतख्याती चोद्यमेतद् द्वयोः समम् ।। आन्तरोपप्लवस्तन शक्तिभेदयुतो यदि । ख्यायते हेतुरभापि स वस्तुं किं न शक्यते ।।

अद्वैतबिन्दुप्रकरणम् किंच, सदन्यथा विभातीति देशभेदेऽस्तु सा गतिः । कालभेदे त्वसत्त्वेन प्रथनं कथमन्यथा ।। जीवनटोऽन्यथा नाम ख्यातीति न मृतोऽप्यलम् । चित्तमेव सतः सर्वत्रान्यथा ख्यातुमर्हति ॥ , ततोऽन्यथाख्यातिपक्षेऽपि नानेकान्तपरिहारः। कालभेदेऽपि नात्यन्तमसन्नेव, स्वकाले सत्त्वादिति चेत् ? प्रतिभासकालेऽसतस्तस्य कालान्तरसत्तामानं फोपयोगि ? यत्र यस्य स्वसत्तोपधानेनोपयोगो न स तत्र चिरातीतः क्षमः, यथा दग्धं वीजमम्बरं वा, अङ्कुरे कालिम्नि वा । स्वसत्तोपधानेन चोपपद्यतेऽर्थः प्रतिभास इति विरुद्धोप- लब्धिः, यतो विनष्टस्यापि शक्तिसंभवः । स्वसत्तोपधानेन चोपयोग इति विरुद्धी धौं । इहातीतमपि कुशूलस्थं वोजमकरे परम्परयोपयुज्यते, न तु स्वसत्तोपधानेनेति विशेपणं तदर्थम् । प्रतिभासमानश्वार्थः प्रतिभासे स्वसत्तोपधानेनैव उपयुक्तो वक्तव्यः, न परम्परया। प्रतिभासो हि तस्य धर्मो वा कार्य वा स्यात् । तत्र धर्मत्वे सहभावः । कार्यत्वे स्वसत्तानन्तर्यनियम इति न क्षणेनापि व्यवधिस्तद्भावं सहत इति स्वसत्तोप- धानेनैव प्रतिभासे अर्थस्योपयोगः सिद्धः । तदभावाचातीतः प्रकाशितुमशक्यः । ततः प्रकाशमानोऽयमसन्नेव प्रकाशते । अतीतत्वात् स्वसत्ताया उपधानविधूतितः ॥ तभावेऽपि भासे च भासः प्राप्तोऽसतः पुनः। स्ववाचैव यतः सत्त्वस्याभावे भानमिच्छति ।। तदवश्यं बहिरर्थपक्षेऽपि भ्रान्तिज्ञाने [70b] दुष्परिहरोऽसत्ख्यातिपक्षः । अस्तु वान्यथाख्यातिरुभयथापि ज्ञानविवर्त एव सदृशस्तस्य सत्त्वादनिष्टिमात्रेण निवारयितुं न शक्यते इति व्याप्तेरभावादनेकान्त एव भेदेन प्रतीयमानत्वहेतुर्भेद- व्यवहारसिद्धाविति स्थितम् । ननु भ्रान्तेष्वेवंभावेऽप्यनुभवे किमायातम् ? ततः अभ्रान्तत्वे सतीति विशेषणस्याभिमतत्वात् नानेकान्त इति चेत्- न, बाधकाधीना हि भ्रान्तिस्थितिः, तस्य चोक्तेनैव क्रमेणात्रापि सिद्धत्वात् । तथा हि, ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावली स्वयं प्रकाशाद्विज्ञानादसाधारणरूपतः । भिन्नत्वे परवेद्यः स्यादर्थः साधारणस्तथा । न चैवमुपपन्नोऽयं नियमः प्रोक्तयुक्तितः । ततः केशादिवत् कुम्भो ज्ञानाद्भिन्नः कथं भवेत् ॥ यद्धर्मव्यतिरेके न यतो धर्मव्यवस्थितिः । अन्वयस्तस्य धर्मस्य ततो भेदं निरस्यति ।। तदयं बाह्यत्वलक्षणसाधारणास्वप्रकाशरूपत्वविरुद्धोऽसाधारणस्वप्रकाशतारूपो धर्म उपलभ्यमानो घटादिषु तद्भावमपाकरोतीति बाधकसामर्थ्यात्तथाप्रतीतिर्धान्तिरेव, वृत्तमेव चेदं बाधकं प्रमाणं नोत्प्रेक्षामात्रेणेति नातिप्रसङ्गोपालम्भः, यदपि विज्ञान- वादी प्रमाणयति, " यद् यत् प्रकाशते तत् तद् विज्ञानं स्वप्नदृष्टवत् । प्रकाशते च नीलादिः स्वभावो हेतुरित्ययम् ।। तदाप्ययं प्रबन्धोऽस्तु प्रतिबन्धस्य सिद्धये। ज्ञानान्वयविकल्पानामवकाशश्च दूरतः ॥ स्वप्रकाशमसामान्य विज्ञानमिति संमतम् । तद्रूपेण प्रकाशस्य व्याप्तिधान्यरतत्कृते ।। प्रकाशते च नीलादि नान्येनेति स्वयं यदि । प्रकाशते स्वयं नातः परेणेति न कि मतिः ।। दृष्टोऽपि भेदव्यापारः प्रस्तुते यदि नोचितः । अदृष्टः स्थाप्यभेदे तु भवद्भिः कल्प्यते कथम् ।। ननु प्रकाशभेदी यः स्वयमित्यादि दृश्यते । तत्रापि नात्मनि व्याप्तस्वभावस्तु तथोच्यते ॥ एवं प्रकाशते बुद्धिः स्वयमित्यपि गम्यताम् । से स्वयं शून्या यद्वत् परब्यापारवारणात् ।।

३५६
अद्वैतबिन्दुप्रकरणम्
तथात्मव्यापृतिभ्रान्तिभ्रंशनाय परश्रतिः ।
न व्यापारवशा वृत्तिस्तद्रूपं तु तथा तदा ॥
यथा निलेपमाकाशं प्रकाशं च स्वयं तथा।
असाधारणमेतच पूर्वमेव समर्थितम् ।।
ततः प्रकाशता नाम साधारण्यपरक्रिये।
सर्वत्र तुल्यदोपत्वान्निराकृत्य व्यवस्थिता ।।
ताभ्यां विरोधो युक्त्यातो लब्धस्तादूप्यनिर्णयः ।
तस्माद्विपर्यये हेतोविरोधादेव न स्थितिः ॥
प्रकाशता च सिद्धति ज्ञानरूपाः शितादयः ।
तद्वाह्यरूपप्रत्याशा प्रत्याशैव हि केवला ॥
यदि स्वरूपमाकाराश्चित्रतैकधियः कथम् ।
भेदः प्रत्यणु वा बुद्धः तथा नान्योन्यवेदनम् ॥
मिथस्तथापि वा वित्तौ बाह्यवलक्षणक्षतिः।
भेदेऽप्येवं धियस्तेपी प्रकाशघटना कथम् ॥
अथैवमेव निर्भासः स्वसन्तानधियो धिया।
अलीकाकारराशेवों कोऽपराधी वहि[71a] वः ।।
अलीकवेदने किं च प्रकाशं च न चापरम् ।
अतो विपक्षसामान्यो हेतुः संशयसाधनः ।।
अलीकमन्यत्वेतीदं [१] व्यावृत्त्यन्तरमीरितम् ।
तस्य सन्देहवत्त्वेऽपि प्रकाशे ज्ञानता स्थिता ॥
एवं प्रकाशमानस्य ज्ञानत्वे प्रतिपादिते ।
कचित् सर्वत्र वा वादादलीकत्वेऽपि बोधता।
ज्ञानमेव ततः सत्यमलीफ वा बहिर्न तु ।
बहिरप्यस्तु वा वस्तु प्रकाशस्यारतु बोधता ।।.

३६०.
ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली
भेदाभेदविकल्पोऽपि न प्रकाशस्य बाधकः ।
न वा यथोक्तसाध्येन व्याप्तेरिति किमर्थकः ॥
परेण परसंवित्तिं योऽभिमन्येत तं प्रति।
शेष स्यादपि दोपाय
बमः
स्वप्नेऽपि न त्विदम् ॥
एकानेकत्वविरहात् निःस्वभावमिदं जड़म् ।
यथा तथा न किञ्चित्तं सत्तैकस्य कथं ततः ॥
प्रकाशमानं नीलादि जई वाजड़मेव वा।
इति प्रकरणेऽस्माभिर्नुद्धित्वे हेतुरुच्यते ।।
तत्रैकानेकविरहो यदि धर्मान्तरार्पकः ।
किं नश्छिन्नं तावतापि नीलादेर्जड़ता न हि ॥
सत्तायां ननु सिद्धायां जड़ वाजड़मेव वा ।
असत्तुरङ्गशृङ्गादि न हि तत्त्वेऽनुमीयते ।।
तथाप्यप्रस्तुतमिदं सत्ताचिन्तावियोगतः ।
सिद्धायामेव सत्तायां विशेषश्चिन्त्यते यतः ।।
सत्तायां संशयेऽप्यस्मात् सच्चेद् विज्ञानमेव तत् ।
ततश्चादूपणाख्यातिरसत्तासिद्धिवाधयोः ।
प्रसिद्धिमात्ररूपेण धर्मित्वान्नाप्यनाश्रयः ।
अन्यथा निःस्वभावत्वहेतोरप्याश्रयः कथम् ।।
तस्मिन्न भावमात्रं चेत् ज्ञानतामात्रमन च ।
वाह्यवस्तुत्वसिद्धिस्तु द्वयोरपि विरोधिनी ।।
वस्तुतोपाधियोधत्वं साध्यमत्र त्वयेति चेत् ।
वोधत्वमात्रप्रस्तावे विशेपः कुत ईदृशः॥
ज्ञानत्वं वस्तुताव्याप्तं तदभावे भवेन्न चेत् ।
विरुद्धाव्यभिचारः क दोपो यद्वास्तु वस्तुता ॥

अद्वैतबिन्दुप्रकरणम्
किं च प्रकाशमात्रात्मव्यतिरिक्तान्यथाथवा ।
सत्ता निपेद्धयाभिमता निःस्वभावत्वहेतुना ।।
निपेचे व्यतिरिक्ताया न प्रकाशात्मवारणम् ।
अस्यैव वारणे केन वारणाध्यक्षभासिनः ।।
अनुमानं प्रमाणत्वाद् वाधकं यदि कस्यचित् ।
प्रत्यक्षमपि तद्भावात् साधकं किं न कस्यचित् ।।
अवश्यमन्तेऽध्यक्षस्य प्रामाण्यमनुमाश्रयेत् ।
प्रकाशमात्ररूपे च नानुमापेक्षमक्षजम् ॥
अथायमनुमानस्य विषयोऽक्षधियोऽपरः ।
प्रकाशरूपेऽध्यक्ष्त्वादनुमावसरः फुतः ।।
अथ प्रत्यक्षसिद्धं यन्न तस्यैव निराक्रिया।
व्यावृत्तिभेदः कश्चात्र विचारासहता यदि ॥
विज्ञानस्यैव धर्मोऽस्तु शशशृङ्गसमं बहिः ।
अर्थशक्तिवियोगे वा धर्मोऽस्तु घिय एव सः॥
अर्थशक्तिवियोगश्च विचारासहता च सा ।
ज्ञानस्यैव न बाह्यस्येत्यर्थ्यते किमतः परम् ।।
प्रकाशस्यैव चिन्तेयं तद्गन्धोऽपि बहिर्न हि ।
तन्नागशृङ्गसाम्येऽस्य सिद्ध किं न कृतार्थता ।।
बहिर्वदेवमासेषु प्रज्ञप्ता रूपराशिता ।
संस्काराद्वेदनासंज्ञे [71b] अभिन्ने किं न भेदि ते ॥
मूलमेवाप्रकाशस्य दुःस्थं सत्ताव्यवस्थितेः ।
प्रकाशरूपस्य सतो धर्मान्तरमवाधकम् ॥
प्रकाशस्यापि तद्दोपाद् यदि सत्ता दवीयसी।
अप्रकाशोऽप्यसत्तायाः किमन्यत् साधयिष्यति ॥

३६२
ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलौ
असत्तैवाप्रकाशस्य प्रकाशस्य तु नात्मना ।
तेनैवासत्त्वमित्युक्तं कल्पिते न तु युज्यते ।।
प्रकाशमानस्य पुनः प्रकाशादेव सत्यता।
अभावोऽवसितेनैव केशस्यापि जडात्मना ।।
प्रकाशसंमतस्यापि नीलादेरत एव हि ।
सत्यमर्थक्रियैवोक्ता तां विना न भिदा द्वयोः ।।
क्रियामानानुबन्धाच विज्ञानस्याप्यनित्यता ।
क्रियाऽभावो यदा त्वस्मिन् सत्ता मुख्यैव भासनात् ।।
न क्षणित्वं तदा तस्य सत्त्वं च व्यभिचार्यतः।
सत्त्वमर्थक्रियारूपं साधनं तन्न दुष्यति ॥
न वा तस्याप्यनित्यत्वं परिहृत्य दशान्तरम् ।
तत्क्षणस्यैव संवित्तेरन्यथा न भिदा कचित् ।।
कार्यकारणभावोऽयमायातस्तर्हि चेन्ननु ।
सांवृतस्यानिषेधोऽत्र क्षणिताप्यस्य सांवृती॥
तत्त्वतो नित्यरूपं चेत् संवृतावपि यन्न सत् ।
अनित्यप्रतिषेधाचेत् तथाप्यस्यागतिः कुतः ॥
भावं कश्चित् पुरस्कृत्य भेदाभेदावुदीरयेत् ।
देशकालादिभेदेन स्वविन्मात्रे तु कः क्रमः॥
स्वरूपं बुद्धिरपरैर्न यौति न भिनत्ति च ।
स्वपरप्रविभागो हि धियो याचितमण्डनम् ।।
अन्यस्यावाच्यता नाम स्वभावभावशंसिनी।
तदेव रूपं तत्त्वस्य तशाद्वैते प्रतिष्ठितम् ।।
परं हि विद्वन् नियवं नियतं प्रतिपद्यते ।
अन्यथावित्तिमात्रेण न प्रवृत्तिनिवर्वने ॥

अद्वैतविन्दुप्रकरणम्
३
AF
प्रथमं ग्राहकाकारो भिनत्ति ग्राह्यमात्मनः ।
देशरूपादिभेदेन तथा प्राह्यान्तरादपि ।
अद्वैतमेवेतरथा तदभावे भिदा यति ।
भेदाभेदी ततो द्वैते नियतौ नाद्वये तथा ।
यावच स्वप्नबोधाय कालभेदं परामशेत् ।
धीविकल्पान्तरेण्यं क्षयेण प्रस्यतेऽन्यवत् ।।
तस्मान्न नित्यता नाम तत्त्वतो न च संवृतिः ।
क्षणितातत्त्वयोगेऽपि गृह्यतामनुमानवत् ।।
चित्रकव्यवहारोऽपि भेदापोहपरो मतः।
एकानेकवियुक्तो हि प्रकाशः केवलोऽत्र सन् ।।
सर्वशक्तिवियुक्तेन प्रकाशेन सतापि किम् ।
शक्यभावान्न कार्य स्यात् स्वरूपं तु क गच्छतु ।।
प्रकाशस्यापि रूपं चेत् विचारेण न लभ्यते ।
विचारमनुमां विद्मो न सा प्रत्यक्षबाधनी॥
गुञ्जानलविपर्यासौ वाध्यतेऽतकृतोऽपि चेत् ।
पररूपे भ्रमान्नाक्षं स्वरूपे भ्रान्तता कुतः ॥
प्रमाणमप्रमाणं चेद् विचारावसरो हतः ।
ब्रुवता नियतं किश्चित् साध्यं वा बाध्यमेव वा ॥
तत्रायुक्तिं ब्रुवाणस्य श्लाघा सदसि कीशी।
नानुमायाः परा युक्तिः किं सिद्धं तदनादरे ॥
स्वीकृता तेन सेत्यस्मात् तन्मत्या बोधनं यदि ।
अबाधनेऽस्याः स्वीकारात्तद्धिया [72a] बोधनं कथम् ।।
साध्यं न किश्चिदिति चेत् बाधाया अपि साध्यता ।
सापि नेति वचो व्यर्थ प्रश्नमात्रेऽपि किं फलम् ।।
१. तुल रानिब पृ.८६

३६४
शाननोमित्रनिबन्धावली
फलं यदि गिरः कापि नान्यत् तयावयोधनात् ।
वाचः प्रत्यायनेशिक्ता नासधूमादि सुन्दरम् ।।
यदि हेतुफले संवृत्तद्भावः केन गृह्यताम् ।
फलाच हेतुधोन्नं न चेद् व्यर्था प्रतादयः ॥
योऽपि तापार्दितोऽभ्येति चन्दनं न हुताशनम् ।
वक्तुं फिश्चिदनाश्रित्य सज्ञानं तु न वर्तते ॥
वस्तु किश्चिदुपन्यस्य न्यस्यन्ते यदि युक्तयः ।
शास्त्रे पक्षग्रहः किं न न चेत्तत् केन गृह्यताम् ।।
मोक्षमार्ग यदा पृष्टो व्याकुर्यात् शून्यभावनाम् ।
बोधयन् शून्यतां तर्हि गर्हेत्पक्षप्रहं कथम् ।।
तस्मात् संवृतिमाश्रित्य साध्यं साधनमस्य वा।
दुर्वारमिति दुर्वारः प्रमाणस्य परिग्रहः ।।
'संवृत्तौ मानमिष्टं चेत् विचारोऽप्येप संवृतिः ।
संवृतावपि नेष्टं चेद् ब्रवन् जेता यथा तथा ।।
यथा हेतुफले संवृत्तथा संवादिधीरपि ।
अनुमामिच्छतोऽध्यक्ष नेति कोऽप्येष निश्चयः ।।
स्ववेदने विवादश्चेत् न संवृत्यैव साधनात् ।
तस्मादपरमार्थत्वेऽप्यात्ता वित्तिः प्रवाधिका ।।
संवृतिश्चेत् क निष्कर्षः परमार्थोऽस्तु तावता ।
ततश्च संवृतावेव सांवृतं त्यज्यते कथम् ॥
तत्प्रकाशान्वयः सत्ताव्यवहारोऽस्तु चेतसः ।
न प्रकाशो न वा शक्तिर्यस्य तेन तुला कथम् ।।
ततो विचारासहतादिधर्मः
प्रकाशामानत्वमबाधमानः ।
-
१. तुल० रन निब° पृ:मक्ष

अद्वैतविन्दुप्रकरणम्
यदीप्यते चेतस एव सोऽस्तु
स्थिता प्रकाशान्मनसः प्रसिद्धिः॥
प्रकाशमूर्तेर्यदसत्त्वमुच्यते
स्वकल्पितं सत्त्वमपेक्ष्य न ततिः ।
प्रकाशमेवैति परस्तु वस्तुसत्
समं द्वयं लौकिकसिद्धवाधने ।
नासत्प्रकाशवपुपी न च सत्तदन्यै-
रेकेन न द्वितयमद्वितयं न ताभ्याम् ।
इत्थं जगद् यदि चतुःशिखरीवियुक्तं
को भाष्यकारमतमध्यमयोविंशेपः।।
अर्थक्रियापि परमार्थत एव येषां
येयां प्रकाशवपुपोऽपि निषेध एव ।
तेषां भिदा भक्तु किं तु निसर्गदुर्गा
मार्गोऽयमात्मविदि साहसभारसारः ।।
वदेतत् परस्योत्तरप्रबन्धानुरोधेन प्रासङ्गिक किश्चिदायानमित्यलं विस्तरेण ।
स्थिसमेतत प्रकाशमानत्वेन विज्ञानमात्रं त्रिभुवनमिति ।।
॥ समाप्तमिदमदैवबिन्दुप्रकरणम् ॥

११ ॥ साकारसिद्धिशास्त्रम् ॥ [प्रथमः परिच्छेदः] विधूतफल्पनाजालगम्भीरोदारमूर्तये । नमः समन्तभद्राय समन्तस्फरणत्विपे॥ जीयान्मुनीन्द्रमतवार्तिकभाष्यकारः साकारसिद्धिनयनाटकसूत्रधारः । संसारनियतिपथप्रथमानगर्व- सर्यारिवीरदुरतिक्रमविक्रमश्रीः ।। विज्ञप्तिमात्रमखिलं स्थितमेतज्जगत्त्रयम् । तत्रावान्तरभेदस्य बलावलमिहोच्यते ॥ तथा हि बहिरर्थदूषणादिक्रमेण, बाह्यं न तावदिदमेव यतः प्रकाश- रूपं स्वतो नियमतश्च सहोपलब्धेः। युक्त्या न चान्यदिह संभवि संभवेऽपि न ग्राह्यलक्षणमतो मतिमात्र[72b]मेतत् ।। गौरगान्धारमधुरसुरभिसुकुमारशातेतरादिचित्राकारं जगत् । तथा च सूत्रम् , विज्ञप्तिमात्र भो जिनपुत्रा यदुत चैधातुकमिति, यदर्थ वार्तिककारः प्रयत्नपरम्परया वहिरर्थ एव साकारवादमुद्दीपयति । कथं तर्हि भाष्यकारोपज्ञमिदमुच्यत इति चेत् ? निराकारदिशान्यैर्योजितत्वात् , सत्तामात्रस्थित इवानेन प्रसाधित इच्युच्यते, न पुनस्तस्यैवोपज्ञेति। तत्रापरे प्राहुः। भवन्तु सितशातादयः प्रकाशैकस्वभावाः, स्वभावशून्यत तु नातिवर्तितुमीशते । यदि युक्तिरेकानेकविरहलक्षणा बाह्यमसंभवि संभावयितुमुप- - ३६८ सानोमित्रनिवन्धावली. नीयते, सान विज्ञानस्वभावतामाविभ्राणेभ्यः शुभ्रादिभ्यो विभेति । तस्मात् सर्वधर्म- शून्यतेव ज्यायसी यथा प्रथितमागमे बहुशः । वार्तिफेऽपि, यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा।। [प्र. वा. २. २०६] इति । संवृतिमात्रं तु विज्ञाननोतिरिति । अत्रापरे समादधति । भवत्याफाराणां वाधनादलीफत्वं प्रकाशमानं तु सत्य- मानायः, तदात्मवेदनस्य भ्रान्तत्वायोगेन प्रत्यत्तत्वात् । प्रकाशस्य प्रकाश एव निजं रूपमिति न तत् तस्य विप्लवोपनीतम् , येन तद्वदनं भ्रान्तिः स्यात् । नीलं तु रूपान्तर- त्वात् विलवोपनीतमपि स्यादिति स्यात्तद्वेदनं भ्रान्तिः । ततोऽस्ति नीलादी बाधक- स्यावतारो न प्रकाशे । कल्पितालोकयोस्तु निषेधो बोद्धव्यः सर्वत्रेति ।। अत्र चिन्त्यते । कोऽयं प्रकाशो नाम नीलादिभ्यो व्यतिरिक्तः, अन्यतिरेके बाधाभयनिवृत्तः ? न च व्यतिरिक्त किश्चित् प्रमाणमस्ति । न तावत् प्रत्यक्षम् , प्रकाश- मानरूपानीलादपरस्योपलम्भासंभवात् । न चानुमानम् , कदाचिदपि प्रत्यक्षतामननु- भवतः केनचित् संबन्धग्रहणानुपपत्तेः । किंच, प्रकाश आत्मसन्तानेऽनुमानेन प्रतीयते । परोक्षविषयेणेति का विकृतिरतः परम् ॥ व्यक्तमिदं शवरस्वामिदर्शनं शरणीकृतमिति किमत्र वक्तव्यम् ? तदयं दृश्यात्मा कुम्भादिभ्यो व्यतिरेकेणानुपलभ्यमानः सामान्यादिवन सद्वयवहारगोचरी- भवितुमर्हति । अन्यथा तेषामप्यनिपेधः, नित्यत्वाङ्गीकृतेस्तच्चत् क्रमादिविरहादसत् । न प्रमाव्यापकाभावो दृश्यादृष्टेरनादरे ।। कथं वा विषाणगुणकर्मादेनिषेध इति यत्किञ्चिदेतत् । अथ नीले बोधरूपे प्रतीयमाने नीलबोधात्मनोः प्रतीतिरशक्यापह्नवेति न सिद्धानुपलब्धिरिति चेत् ? तर्हि गवि शावलेये प्रतीयमाने उभयात्मप्रतीत्या प्रत्यवतिष्ठमानः कथं निषेध्यः ? पृथक्प्रतीत्य- "साकारसिद्धिशास्त्रम् ३६६ भायस्तु साधारणः । अविद्यावशात् प्रकाशनीलयोरपृथकाथनमिति चेत् ? गुणद्रव्ययो- रप्येवं भविष्यति । यदि समवायनिपेधे निबन्धः, किमविद्यावशात् पृथगदर्शनमथा- भावादेवेति सन्देह उभयोरपि शक्यः। तदेव तस्य दर्शनमिति कर्मादेर[73a]पि शक्यम् । तृणाने करिशतस्य वा, यद्रूपं दृश्यताप्राप्तं पृथक् तचेन्न दृश्यते । शतधा विप्रकीर्णेऽपि नीले तद्विद्यते कथम् ।। तस्मात्, न सन्ति सामान्यगुणादयो यथा सितादिभेदेषु निरंशभासिपु । तथा प्रकाशान्तरमप्यसत्ततः सितादिवाघे किमवाधसंभवः ॥ किं च, . देशस्यापि भिदा यदि स्वतनुवद् भिद्येत मासो द्वयो- रत्यन्तं तुलयकधीविषययोरप्येवमालोकनात् । मायागोलकयोहत्यन्तसादृश्येनेकवुद्धिभिन्नकाल एव, एकदा तु भिन्नदेशयो- आदनिश्चयनान्तरीयक एव पटुरामासभेदः । तस्माद् देशभेदे निर्विबन्धः प्रतिभास- भेदस्तनिश्चयश्च । देशे वा भिदिरूपमेव न परं रूपं न देशोऽपरः। ननु वातातपयोर्देशाभेदेऽपि स्वभावभेद इति चेत्- न, तयोरवयविरूपतया उत्पत्तेः, एकघनाकारयोः सप्रतिघयोरन्योऽन्यदेशनिवेशः। परमाणुनिकरस्तु व्यतिकर- मासादयति । तथा च सति, भिन्नात्मा मरुदातपाणुनिचयो भिन्नप्रदेशो न किम् ।। ततो यथा स्वभावभेदस्तथा देशभेदोऽपीति न देशो नामान्यः स्वरूपात् । ततस्तदभेदे स्वरूपाभेद एव प्रकाशस्थापि ।

३७० ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावली तद्वद् यद्यणुसंहतेरुपगमो दोपोऽपि तद्वद् भवेत् स्थूले वा प्रतिघेऽपि देशभिदया दोपत्तथैव स्थितः । किं च व्याप्तिरिहान्यथाप्युपरता खण्डेऽन्यथा भासन प्राप्तस्तद्वशतः सितादिनि ततो यावत् प्रकाशस्थितिः ॥ यावद्देशो हि नीलाद्याकारस्तावद् व्याप्तिविरहे खण्डप्रतिभासनप्रसङ्गो नौलादी तद्वशतः पृथगिष्टप्रकाशवशात् । ततो यावत् प्रकाशनं सितादेरतावत्तस्य प्रकाशाख्यस्य स्थित्या भाव्यम् । ततस्तावद्देशव्यापिनस्तस्यापि नीलस्येवावयविपरमाणुरूपचिन्तायां पुनः साधारणदोषान्न मुक्तिः । तस्मान्न नीलादिनिपेधे कस्यचित् स्थिति दस्यैवा. भावात् प्रतिभासभेदाभावादिति ॥ अथ क्षणयोरभेदभासनेऽपि यथा भेदसिद्धिर्वाधकात् , एवमिहापि । यथा हि कार्यविशेषस्य भावाभावावन्यथानुपपद्यमानौ तयोर्भेदसाधनी तथा वाधकस्य भेदेन धृत्तिः प्रकाशनीलयोरपि । ततो वाध्यान्नीलावाध्यः प्रकाशो भिन्न एवेति चेत् ? उच्यते, अबाध्यता नाम पर्युदासप्रसज्यभेदेन द्विधा । पर्युदासोऽपि प्रकृतव्यक्तिविषयः अस्पृश्यादिवद्वाधान्तरमेवोपनयेदिति, अब्राह्मणक्षत्रियवज्जातिपर्युदासात् । अवाधा नामेयं प्रमितिवलसिद्धिर्यदि मता प्रमित्यो कापि स्वविदि भिदुरायां प्रभवति । अभावो वाधायाः पुनरसति साधारणतया पदे संदेहस्य प्रथयतु कथं भेदममुतः ॥ प्रसज्यप्रतिपेधपक्षे हि चाधास्फुरणमात्रमवाधार्थः । [73b] तञ्च सन्दिग्ध- सत्ताकेऽसत्यपि समानम् , कथं ततो नीलादेमिन्नवस्तुरूपतां प्रकाशस्य साधयेत् ? नीलादियाध्यमबाध्यस्तु प्रकाश इति भिन्नरूपसिद्धौ का सन्देह इति चेत् ? नैवम् , अयाधाया घाधकास्फुरणमात्रत्वात , सत्तासन्देहे वाधितादपि नीलाद्भिन्नरूपसिद्ध- रयोगात् । अतएव पदे सन्देहस्येत्युक्तम् । क्षणभङ्गे तु बाधकान्तरवलादशक्यस्तत्परिहारः। नेतादृशासारसाधनप्रत्याशा। न च तद्वदनापि शक्यमभिधातुम् । तत्र हि कदाचिन्मधूदकाहरणादिवत् स्थूलकाला- पेक्षयाध्यक्षेण व्यवहृतोऽर्थक्रियाशक्तिक्रमः कदाचिदशक्योऽपि क्षणापेक्षया सामर्थ्या- साकारसिद्धिशाम् ३७१ यातः स्वभावभेदं वेदयेत् । सकलक्रियाक्षयिणि क्षणेऽभावप्रसङ्गात् , कृतस्य कर्तुं न • शक्यत्वात्। सोऽयं कार्यक्रमो न कारणक्रममतिक्रमितुं क्रमत इति युक्तम् । न च तथेह प्रकाशमात्रसाध्यं किश्चित् सिद्धमध्यक्षतः, सामर्थ्यायातं वेति । न चापोद्धारेण कार्य- भेव्यवस्थापितोऽप्यात्मभेदः सकृदभेद्भासिनि तात्त्विको भवितुमर्हति विकल्पमात्र- निवेशिनोऽन्यत्र, प्रदीपे तमाक्षयावकाशपिञ्जरणोपयोगिप्रकाशपिशङ्गरूपवत् । अभिन्ना- चमासिनि चेयं चिन्ता । न च क्षणानामभेदावभासनम्, सकलकालकलाव्यापि- रूपप्रतिभासस्य सकदेव पर्यवसाने सर्वस्य त्रिकालालोकप्रसङ्गात् । न चैवमध्यक्ष- व्यवहार्योऽपि कार्यभेदो भावाभावदशाभ्यां कारणभेदाय प्रभवेत् । एकीकृत्य ग्रहणे हि य एवैकक्षणे भावोऽभावो वा कार्यस्य स एव क्षणान्तरेऽपि, विवेका- भावात् । तस्मात् क्षणमात्रस्थायिनैव रूपेण यथास्य विपयो जनकरतथेदमिन्द्रियज्ञानमपि तदनुकारि तेनैव रूपेण ग्राहकम् । अवसायस्तु तद्वयापार तिरयति । अत्र तु प्रतिभास एवाभेदेन स्फुटतरोऽनुभूयते । तथापि भेदकल्पने किमपराद्धमुपाधिसहस्रेण ? न चानुपलब्धेरन्यद् वारकं नामेत्युक्तप्रायम् । तदियमवाधा दृश्यानुपलब्धिसंभवे प्रति- ज्ञायमाना स्वयमेव विशीर्यते, नोत्तरान्तरमपेक्षत इति । किं च वाधात्र नात्रेति पृथग्भासे द्वयोर्भवेत् । अनिर्भासे तदङ्गस्य तत्रासिद्धिस्थितिः कुतः ।। सिद्धोऽपि तत्र हेतुश्चेन्न समर्थः प्रकल्पते । नूनं न साध्यसंवद्धो नाकारेऽपि ततः क्षमः ॥ स्वभावं कारणं वार्थोऽव्यभिचारेण साधयन् । कस्यचिद् वादवाधायां स्वभावान्न निवर्तते ॥ ननु प्रकाशो नीलादौ प्रतिभात्येव देहिनः । तन्मात्रे वाधकाभावः ख्यायमानः क्षमो न किम् ।। नीलस्वभावाभिदुरप्रकाशकथनेन किम् । न हि तस्यैव वाधाया विरह वक्तुमुयमः ।।

३७२
ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली
नोलस्य [ स्यात् ] प्रकाश[74a][श्चेत्प्रकाशः] किमतः परम् ।
परतोऽपि भवनस्य प्रकाशः शक्यवारणः ।
नान्यतोऽपि प्रकाशोऽस्य प्रकाशोऽस्यान्य एव चेत् ।
न तन्नीलं प्रकाश्येत प्रकाशेऽन्यस्य तस्य किम् ॥
संवन्धस्य च बाध्यत्वात्तस्येति न समन्वयः।
पप्ठया लाभेऽपि कथमप्यशक्यो रूपसंकरः ।।
यतः कुतोऽपि वा तस्मात् प्रकाशोऽस्यानपह्नवः ।
तदवा च न फलं न तन्मानं च किश्चन ।।
प्रत्याशया त्वभिमतं प्रसिद्धमभिधीयताम् ।
आश्रयासिद्धिनिर्धूता हेतवोऽप्यत एव च ॥
अवाध्यत्वप्रसिद्धार्थाः संकल्पकलितेऽथ चेत् ।
तस्यामर्थसमानत्वाद् विधिसिद्धी न साधुता ।।
अवाधयैव सत्त्वं चेत् सत्त्वे हेतुस्ततश्च सा।
इति चक्रकमायातं मायामेतामपोहति ॥
प्रथाप्यबाधा वाधायाः स्फुरणे सत्यपोद्यते ।
तदभावे तु सिद्धैव संदेहपदमीदृशी ।।
व[ग]धर्मस्त्वाश्रीयमाणो न चक्रकमतिकामति ।
आश्रयोऽप्यस्तु हेतुस्तु कथ्यतां बाधवाधनः ।
स्वयंवेदनमेवाथ पृथग् नास्तीति दर्शितम् ।।
न च स्ववित्तिरित्येव युक्तः संप्रत्ययोऽपि वः।
स्ववित्तावपि नीलादेयंदा बाधाभिधावति ।।
स्वसंवित्तिर्न नीलस्य यदि किं न प्रकाशते ।
प्रकाश्यन्तां परेणेति न शक्यमिदमीदृशम् ।।
परेण परसंविदोऽन्यत्र विस्तरेण निरस्तत्वात् । असत्त्वान्न परमिति चेत् ?
मा भूत परत्वम् , स्वत्त्वं संभवतीत्येतापतेव तेन वेदनसिद्ध परमुपयोगि, स्वविन्मान

साकारसिद्धिशास्त्रम् ३७३ रूपत्वात्तस्य । कल्पिततादात्म्यान दोप इति चेत् ? बालप्रतारणमेतत् । प्रतिभासादेव हि तादात्म्यकल्पनम् , तत्कृतश्च प्रतिभास इति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् । न प्रतिभासनात् कल्पनम् , अपि तु प्रतिभासावसायादिति चेत् ? सोऽपि प्रतिभासावसायः प्रतिभासादिति चक्रकमस्तु, तादात्म्यकल्पनातः प्रतिभासस्ततस्तदव- सायस्ततस्तत्कल्प नमिति । तत्कल्प]नमपि न तादात्म्यकल्पनातः, किं तु कल्पना- विषयोकृतं यत्तादात्म्यं तत इति चेत्-न, तस्य कल्पनातः प्रागभावात् , अन्यथा कल्पितत्वानुपपत्तेः । न च कल्पितं फचिदर्थक्रियायामुपयुज्यमानमुपलब्धम् , तथात्वे सत्यताया एव प्रसक्तः। एतेनालीकतादात्म्यकीर्तनमपि प्रत्युक्तम् , कचिदुपयोगेऽलीकत्वस्याप्यनुपपत्तेः। अन्यथा नाममात्रक्रियायां निषेधानिवन्धात् । कचिदुपयोगिनः प्रकाशमानस्यापि वाधनादलीकत्वमविरुद्धमिति चेत् ? प्रकाशस्य न [तर्हि] बाधितुमशक्यत्वात् कचिद् उपयोगमपि यदि न बाधते वाधकं किमवश्यं बाधकमभिधेयमिति कुतोऽलीकतादा- स्यस्य ? अथ सामर्थ्यादर्थशक्तिं बाधते न साक्षात् ? भवतु किमत्र निर्बन्धेन शक्ति- बाधायाः सिद्धत्वान्नालीकमुपयोगितादात्म्यमिति स्थितम् । यदप्युच्यते । विज्ञानमेव प्रकाशरूपत्वात् प्रकाशमा[74b]नमनादिभ्रान्ति- वासनोपसवत्वाद् भ्रान्तमलीकैर्नीलादिभिराकारैः प्रख्याति स्वप्नादिवदिति, तदपि एतेन प्रतिव्यूढम् । नीलादिव्यतिरिक्तस्य विज्ञाननान्नोऽनुपलब्धेः प्रक्रियाघोषणामात्रमेतत् । साध्य. शून्यः स्वप्नदृष्टान्तश्च । अपि चैवमलीकतया कारकशक्तरभावान्नीलादिभिरिति इत्थं- भूतविवक्षायामपि सहप्रख्यानमात्रमर्थ इति व्यक्तमुक्तस्तताकाश्यताविरहः । तत् कथं स्वसंवेदनातिक्रमः ? अथाविद्यावासनावशात् तथा ख्यातीति तत्प्रकाश्यतैव भविष्य- तीति चेत् ? एवं सत्यविद्याहेतुरेव स्यान्न प्रकाशिका । प्रकाशरूपस्य तु तस्य तस्याः सकाशादुदयः, प्रदीपस्येव स्वहेतोरिति कुतः स्वप्रकाशनाशः ? एवमपि परप्रकाश्यताव्यवस्थायां चानुभवस्यापि प्रसङ्ग इति न किंचित् स्वप्रकाशं नाम । तथाप्यसंभवादेव स्वसंवेदनान्न कचित् सत्तासिद्धिः । तन्नायं न्यायः, प्रकाशरूपजनकापेक्षया क्षयः स्वसंवित्तेरिति, एवं नीलादेरपीति सिद्धा स्वसंवित्तिः । अथानील[स्याली]कत्वान्न कार्यता ततः प्रकाशनमात्रमविद्यया प्रकाशेन वा, अनुभवस्य ३७४ सानोमित्रनिबन्धावली तु वस्तुत्वात् समनन्तरप्रत्ययेन जननमेवोच्यत इति चेत् ? तदपि यत्किश्चित् । अनु- भवोऽपि हि स्वसंवेदनादेव वस्तु ततो नीलस्यालीकत्वं नाम तदभावात् , तदभावश्चा- लीकत्वात् कार्यतापरिपन्थिन इति ।। अपि च, नीलमलीकमस्तु न वा, कार्यता तु कथं वार्यते ? अपेक्षितपरव्यापारो हि स्वभावनिप्पत्तौ भावः कार्य उक्तः । कादाचित्कतया सिद्धा नीलस्यास्य सहेतुता। नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोरन्यानवेक्षणात् ॥ एवं देशाद्यनियमोऽप्युपलक्षणीयः । न चान्यस्यापि कार्यताव्यवहारनिवन्धनम् अन्यदस्ति देशकालप्रतिनियमसिद्धां परायत्ततामवधूय । अन्यथा चानुभवस्यापि मा भूत् । तदयं श्रद्धामात्रविषयस्य तादृशादेव जन्मजल्पनं दृष्टात् कुतश्चिदाकारान्तरस्य दृष्टानुत्पत्ति प्रतिक्षिपतीति किमत्र ब्रूमः ? एतेनाभूत्वाभावेऽपि शक्त्यभावान्न कार्यत्व- मिति निरस्तम् , उक्तक्रमेण शक्तिव्यवस्थानात् । श्रद्धाविपयस्य तु चिन्त्यतामदर्शनात्। मा भूत् शक्तिः, परापेक्षोदयतया कार्यत्वं तु किं निवर्तते, अतद्वयावृत्तेरनपायात् ? अथ वस्तुधर्मः कार्यत्वम् , न च शक्तिमन्तरेण वस्तुत्वम् । तर्हि शक्तिरप्यस्तु, तद्वयाप्तवस्तुधर्मकार्यत्वस्य दर्शनात् । शक्त्यभावात् तदेव नास्तीति चेत्-न, असिद्ध- त्वात् । कार्यत्वे तु न सन्देहः कार्यान्तरवत् । तस्माद् यदि शक्तिकार्यत्वयोः प्रतिबन्धः शक्तिरनुमीयमाना कचिदस्तु नानूहमात्रेण प्रतिक्षेपः । प्रतिबन्धाभावे तु सिद्धं कार्य- त्वम् । अतः कथमुच्यते नीलस्याकार्यत्वात् [75a] प्रकाशमानहेतुभिः यतो न स्वसंवेदनमिति । किं च प्रकाशनमात्रं कस्यचित् केनचिदित्यप्रतीतोपादानान्तरसंभवे पूर्वापर- क्षणानामभेदाध्यवसायाद् घटादिवदालोकेन स्यादपि वक्तुम् , अलीकाभिमते तु कीरशी दुर्गृहीतिरियम् ? अपूर्वोत्पत्तिस्तु न विरुध्यते केवलं नीलतयेव प्रकाशतया- पीति । मा भूद् वा सर्वथा कार्यत्वम् , तदापि परापेक्षानियमे परप्रकाश्यताशङ्कापि स्यात् । सर्वथा निरपेक्षत्वे निःसंशयः स्वयं वेदनाभावः सर्वाकाराणाम् । तत्र च वाधसन्दर्शनेऽन्यत्रापि सिद्धः सत्ताश्वासविरहः । अथवा, १. तुल प्र. वा...257-२, साकारसिद्धिशास्त्रम् ३७५ . नीलाद्भिन्नमवाधया यदि मतं वाधाविधूतिः कुतो- ऽनारोपादिति यद्यवाधनफलादन्योऽन्यभावाश्रयः। वाध्यमानमेव नीलमारोपितमाहुः । तदा वाध्यताया एवं फलमनारोपितत्यं कथमबाघसिद्धये प्रभवेत् ? विज्ञानस्य तदेव रूपमिति चेन्नीलात्मनस्तन्न किम् । यथा हि प्रकाशस्य प्रकाश एष रूपम् न तु तस्य विप्लवोपनीतमित्युच्यते, तथा नोलस्यापि नीलतैव रूपं न तत् तस्य विसवोपनीतमित्युच्यमानमपि न चक्रं वक्री- करोति । न च न्यायस्य विभागेन वृत्तिः, यतः एकमुपादेयं हेयमन्यदिति स्यात् । अथ प्रकाशमन्तरेण न नीलस्थितिः, नीलमन्तरेणापि न प्रकाशस्थितिः । पीतेऽस्तीति चेत् ? अस्तु, न तु नीलधर्मः। प्रकाशशब्दसाम्याचेत् ? तर्हि पीतधर्मप्रकाशापेक्षया प्रकाश- विनाकृतस्यापि नीलस्य स्थितिरपह्नवस्थ विपयः। ततस्तस्य तदेव रूपमिति नेयं प्रकाशैकनियता कल्पना, यतस्तस्यैवानारोपित. त्वेन वाधावैधुर्याश्वासः । उभयोस्तर्हि परस्परं व्यभिचारादनायाससिद्धो भेदः सिध्यतु । नीलोत्पलं च निदर्शनं स्मारयामः, वस्रोदकस्य निदर्शयितुमशक्यत्वात् । स्थिति- प्रच्युतिलक्षणयोरिव विरुद्धयोधर्मयोरुद्दिष्टाधारयोरनुपलब्धेरेवेति भवन्त एवात्र प्रमाणम् । तदलमभिनिवेशवशतया । तस्य तदेव रूपमिति श्रद्धेयस्य, संकल्पैकनिवेशिनो यदि तथा निर्भासिनः किं न तत् ।। सत्यत्वं नीलस्य, केवलं स्वरूपनिर्भास एवास्य सत्तासिद्धावधिकोऽपराधः । किं चापूर्वोऽयमुपायस्तस्य तदेव तत्त्वमिति बाधाविधूतये । वाध्यमपि हि प्रधान- सामान्यादि, यद् येन रूपेण विकल्पितं वा विभाति वा तस्य तदेव तत्त्वं प्रमाणतस्तत्तु सदन्यथा वा वाधावकाशो द्वितयेऽपि तस्मात् । नीले प्रकाशे वा । यदि परमसिद्धयादिदोपस्य विभागेन वृत्तौ विभागः, न तु तदेव तत्त्वमिति कृत्वा । किं च, आरोपितं कल्पितमेव बाध्यं प्रकाशभृद् बाध्यमलोकमाहुः तत्त्वं ततः कल्पितनिष्ठमेव मा वास्तु दृश्यैकगतं कथं स्यात् ।।

३७६ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलौ श्रारोपितत्वं जलवत् कल्पित एव व्यवह्रियते केवलं बाध्ये । प्रकाशमानं तु बाधितमलीकमपि व्यपदिशान्ति, द्विचन्द्रवत् । ततो यदि दृश्यमप्यारोपितमिति वक्त[75b]व्यम् , उच्यताम् । दृश्यमेवारोपितमिति तु कुत एतत् ? तस्मान्न कल्पित- मारोपपरिहारेण व्यवस्थितं प्रमाणसिद्धादन्यत्र । अतः प्रमाणेन सिद्धिर्वाधा वा निरूपणमर्हति । न तु तस्य तदेव तत्त्वमित्येव वाधोद्धूतिः सिद्धिर्वा । तदयमपि विभागः क्रियमाणो नीलादयः संवृतिसन्तः प्रतीयमानत्वेऽपि बाध्य- मानत्वात् । नीलादिप्रतिभासं तु प्रकाशशरीरं विज्ञानं परमार्थसत् , बाधकायोगात् , प्रमाणसिद्धशक्तियोगाञ्चेति हस्तसमारचित एव प्रतिभाति । नीलव्यतिरिक्त हि प्रकाशे नीलवद् व्यापकानुपलम्भस्य पक्षधर्मोपसंहारो नानिच्छामात्रेण निवर्तेत इत्याद्युक्तम् । वाधा च प्रकाशोभिमतस्याप्रकाशात् कीदृशी परेत्यपि । तथा शक्तिरप्याफारगोचरैव इत्यनन्तरम् । व्यतिरेकश्चायं कृतकानित्यत्ववत् कल्पनामानोपनीतः प्रतिभाति, न साक्षान्नि- र्भासी। यमलकवत् , द्विचन्द्रवद् वा । 'भिन्ने च प्रतिभासमाने धर्मिणि शक्यमधि- गन्तुमत्र धर्मोऽयं संभवी, न संभवी चात्रेति । विशेषतो व्यापकानुपलम्भस्य विपर्यः येण वस्तुधर्मस्यैवोपनेयत्वात् । सर्वश्च भेदसाधनो व्यवहारसाधन एव, विरुद्धधर्म- संसर्गमन्तरेण कचिदपि भेदासिद्धः। अन्यथा न कचिदभेदो नाम विरुद्धौ च धर्मों न कल्पनामात्रेण भिन्तः। प्रमाणतश्च भिन्नाधिकरणावेव प्रत्येसव्यौ, निराधारयोः भिन्नाधारयोर्वा प्रतीतो न [प्रमाणा]प्रमाणयोरन्यतरव्यापारो विरोधसिद्धिर्वा । भिन्न- धर्मिणोश्च तयोः सिद्धौ कोऽपरो धर्मिभेदसाधनव्यवसायः ? अतएव व्यवहारसिद्धिर्मुखं प्रतीतिनिर्णयः । तत्र धर्मिभेदसिद्धिः कचिद् देश- भेदेन गोलकवत् , कचित् कालभेदेन । यदधिकारेणोच्यते, अत एव तयोरवस्थयोः वस्तुभेदो निश्चय इति । न हि तत्रापीयं कुशूलावस्था, इयं क्षेत्रावस्था चेति । काल- भेदेनानुपदर्शने करणाकरणाभ्यां भेदः शक्यदर्शनः । तावता च भेदसिद्धिरवसितेति क्रियाक्रियोपन्यासो व्यवहारसाधन एव । यत्र तु न देशकालाभ्यां भेदोल्लेखः, तत्र प्रतिभासभेद एव शरणमिन्द्रियभेदो वा । पानकस्य रूपरसादिवत् , चार्वाकस्य स्वाभ्युपगम इव बुद्धिशरीरयोः । स हि शैलादि- विकल्पं करचरणाद्याकाराच्छरीराद्विसदृशमनुदाहरणे फेनाकारेण शैलादिविकल्पतां साकारसिद्धिशास्त्रम् ३७७ स्फुटयेत् ? यत्र तु प्रतिभासभेदगन्धोऽपि नास्ति कल्पनाकारादन्यस्तत्र नीलोत्पलादि- वदभेद एव तात्त्विकः । अभिन्नवेदनस्यैक्ये यन्नैवं तद्धि भेदवत् । सिध्येदसाधनत्वस्य भेदाभेदौ किमाश्रयो॥ , इत्यन्तरश्लोकः। तस्माद् बाधावाधलक्षणविरुद्धधर्माध्यासो धर्मिणः प्रतिभासभेदमन्तरेण न भेदव्यवहाराय प्रभवति । केवलं भेद[76a]साधनं सत्तासाधनरूपत्यान त्रयीं दोप- जातिमतिपतति । यदप्युच्यते, ययेन रूपेण नैकं नानेकं, न तत् तेन सत् । तद् यथा दुःखं सुखरूपेण । नैकं नानेकं च विज्ञानं नीलादिरूपेणेति व्यापफानुपलब्धिरिति, तदपि हृदयपरितोपमात्रमेतेनैव निरस्तम् । तथाहि न विज्ञायते न विजानातीति वा व्यापारनिवन्धनं विज्ञानत्वमिष्टमन्यत्र निषेधात् , किं तु स्वप्रकाशतास्वभावम् । स च प्रकाशस्तेनात्मना असन्निति न तादात्म्यनिषेधमात्रमभिमतम् , किं तु स्वेनात्मना सन्नेवेति । अनेन तद्वद् दोपानवतारादित्यप्याक्षिप्तम् । अन्यथा न व्यतिरेकसिद्धिर्वन्ध्या- सुतेऽपि व्यवच्छेदमात्रेण प्रसङ्गात् । ततश्च बाधावाधाभ्यामेव भेदसिद्धिरित्यस्मान्न कश्चिदतिरिक्तोऽर्थ उपात्त इति तेनैव गतमेतत् । तथापि किश्चिदुच्यते । इहाकार- व्यतिरिक्तप्रकाशसाधनप्रकरणेऽप्रतिभासमान एव वा प्रकाशोऽनुमानेन साधयितव्यः, प्रतिभासमान एव वा आकाराद् व्यतिरिक्तो विधातव्यः, उभयथापि तु विधिसाधना- धिकारे का प्रस्तावो व्यापकानुपलम्भस्य ? तदाहितेन रूपेण सत्त्वेऽपि स्वरूपेण यदि असत्त्वशङ्काया न निवृत्तिः शृङ्गस्येव कुतो भेदसिद्धिः? अथ तयोरभावो भावान्तरस्वभाव एवाभिमतः, तदा स्वभावहेतुरेव प्रयोक्तव्यः, विधिविपयत्वाद् विवादस्य । यदा तु तदभावेऽपि तत् स्यादिति संशयीत कश्चित् , तन्मात्रे युक्तो व्यापकानुपलम्भः । न चैकानेकवियोगेऽपि सत्त्वशंकायाः प्रस्तावः । न च विपर्ययविवक्षायां क्षेमः । तदा हि यद् येन रूपेण सत् , तत् तेन एकमनेकं वेति दर्शनीयम् । न चात्र दृष्टान्तः पक्षधर्मोपसंहारो वा शक्यनिर्वाहः । न हि प्रकाशमात्रं कचित् सिद्धमन्यस्य चासत्त्वादिति कुतो दृष्टान्तः, क पक्षधर्मोपसंहारो वा, अन्य- साधनाभावात्, तत्साधनत्वे वा अनवस्थाप्रसङ्गात् ?

३५८ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली प्रकाशश्च प्रकाशरूपेण सन्निति पक्षधर्मोपसंहारकाले [चा] नाप्रकृतोपालम्भ- परिहारः । न हि स्वरूपेणैकानेकत्वे विवादः । किं त्वाकारेण सह भेदाभेदे । एका- नेकत्वविवादिनो वा सत्त्वसिद्धिरिति कुतः ? शक्त्यभावादेव तर्हि नीलादिरसन्नेका- नेकत्वेऽपीति किं तदुपन्यासप्रयासेन, तदभावेऽपि प्रसज्यशक्त्या सत्त्वव्यवस्थापनात् ? अन्यथा तत्संशये च कथमवस्थापयेत् ? सा च चिन्तयिष्यते । अथ तेनैकानेकभाव इति स्वरूपेण एकानेकभावः, ततस्तेनैव सत्त्वमित्यभि- मतम् ? तदापि किं पुनरस्य तत्स्वरूपं येनैकानेकतायोग इति प्रश्ने यदीदमेव तर्जनी. निर्देशयोग्यमिति उच्यते, तदा नीलमेतदिति न तेनैकानेकं विज्ञानमिति प्लवत एतत् । अथान्यत् ? वन्न सिद्धम् । सिद्धौ वा किमनेन ? स चोपालम्भस्त[76b]दवस्थः । भिन्नस्य हि सिद्धावेव विवादः, न तु तस्मिन् सिद्धेऽपि किं पररूपेणापि तस्य सत्त्वम् इति प्रस्तावः। अथ सिद्ध एवायं प्रकाशो धर्मी, तस्य नीलादिरूपेणासत्त्वसिद्धौ सामर्थ्यलब्धो भेदः, तावता च सिद्धमभिमतमतो न विधेरनुरोध इति व्यापकानुपलम्भ एव प्रकृतोप- योगीति चेत् ? महतीयं चैदग्धी, केवलमविद्यापि नीलादिना असन् प्रकाशो यदि स्वेनापि रूपेण तथा, तदा का भेदसिद्धिः ? ननु तस्यासत्त्वाशंका नास्त्येव, स्वसंवेदन- प्रत्यक्षसिद्धत्वात् , स्वभावे भ्रान्त्यभावात् । भेदे एव हि विवादः । तादृशी तर्हि सिद्धिः नीलस्यापि कथं बाधा ? प्रकाशस्य प्रकाश एव रूपमित्यादावुक्तमेव । शक्यं च नीलप्रकाशस्य नीलप्रकाश एव रूपमित्यादि वक्तुम् । ततो भेदाधिक्षेपेऽपि' यदि स्वानुभवो वाधकमनवकाशीकुर्वन् प्रकाशसत्तां साधयेत्, तथापि किमनेन ? तथा अशक्तायपि किमनेन, नीलवत्तत्रापि हस्तकत्यागावर्जनात् भेदासिद्धः ? अथ परस्य परमार्थसत्त्वेन सिद्धः प्रकाशो भेद एव विवादरततः सन्नेव प्रकाशो न नीलात्मनेति साध्यसिद्धिः। सर्वोपायपरिक्षीणन्यायपर्यवसाना तर्हि वैदग्धी । तदेतदात्मवादिनो घटनैरात्म्यसिद्धिन्यायेन हेलामर्हति । किं चास्मिन् साधनेऽभेदाव- भासिनोरनुभवाकारयोर्भेदः प्रतिज्ञार्थः, तद्रूपेण एकानेकविरहो हेतुः । न चास्य यथोक्त- साध्येनान्वयो दृष्टान्ते दर्शयितुं शक्यः । तत्रापि दुःखाद्याकारव्यतिरेकिणः प्रकाशस्य असिद्धः। सिद्धावपि यथा शातमशातेनेति न वक्तव्यम् । यथा दुःखानुभयो दुःखा. द्याकारेणेति युक्तम् । १. चिमोत्तेऽपोति मातृकायाम् ।

साकारसिद्धिशास्त्रम् अन्यथा ह्याकारान्तरपरिगृहीतप्रकाशस्याकारान्तरेणासत्त्वख्यापने तदपेक्षयव भेदः स्यात् । ततश्च साध्यकाले नोलाकारस्य पीतानुभवाद् भेदः सिध्येत् । ततो यदि स्वप्रकाशापेक्षो भेदो दृष्टान्ते नोपदर्शयितुं शक्यः साध्योऽपि कथं भविष्यति, अन्वय स्य एवाभावात् ? यद् येन नैकानेकमिति सामान्येनान्वयोऽनोक्त इति चेत् ? तदसत् । यतः, अनुक्तोऽपीच्छया व्याप्तः साध्य आत्मार्थवन्मतः। तदेतदपि चक्षुरादिपारार्थ्यसाधनादिना समानम् । अथवा यद् येन नैकानेकम् इत्यत्र यदभिन्नाभासि येनावभासिनेति विवक्षितम् , अथ सामान्येनेति विकल्प्य, विशेषेऽनुगमाभावः सामान्ये सिद्धसाधनम् । { -- . सुखदुःखयोरिव नीलपीतानुभवयोरपरस्पररूपतया तेनात्मनासत्त्वाकृष्टभेद- सिद्धेः, अभेदग्राहिणस्तु प्रत्यक्षस्योभयत्रापि न क्षतिः । शेपमस्मद् बृहदीश्वरवादवत् । अपि च यदा प्रकाशश्च नैकानेको नीलादिनेति पक्षे हेतोरुपनयः, तन कोऽयं प्रकाशो नाम, प्रकाशनम् , प्रकाशत इति वा ? अथार्थान्तरमेव किञ्चित् प्रकाशशब्दाभिधेयं प्रकाशयतीत्यादिव्यापारापेक्षया व्यवस्थितेनिरस्त[77a]त्वात् ? प्रथमपक्षे प्रकाशमानानां नीलपीतादीनां प्रकाशो नाम धर्ममात्रमेतत् , भेदान्तरप्रतिक्षेपेण भिन्नवदाभासमानमपि कल्पनाबुद्धौ न धर्मिरूपविघटने तटस्थम् पासितुं शक्तम् , तत् कुतस्तत्त्वतो भेदसिद्धिः ? न हि धर्मिरूपमुद्भूय धर्माणां कचिदपि सत्त्वमस्ति, गुणकर्मादिवत् । कर्तृसाधनपक्षे तु नीलादिरेव प्रकाशत इति तस्यैव तेन रूपेण शून्यतेति पूर्ववत् । अर्थान्तरपक्षे च यदि प्रकाशत इति सान्वयपदं, तदा नीलादिव्यतिरिक्तस्य तस्य दृश्यानुपलब्धिवाधितस्य तेनात्मनासत्त्वेऽपि न साध्यसिद्धिः । निरन्वयनाश- पक्षेऽपि न प्रमाणसिद्धिः, तत्र च व्यवच्छेदमात्रयोः साध्यसाधनभावाश्रयादाश्नया- सिद्धिपरिहारेऽपि न प्रकृतोपयोगः। अथायमेव प्रतिविदितः प्रकाशो धर्मी । ननु प्रतिविदित इति प्रतिभासमानः स च नील एव, न तद्वयतिरिक्तः कश्चित् । ननु तव्यतिरिक्तसाधनायैव यत्न एपः, कथं प्रथमतस्तत्प्रार्थनमिति चेत् ? किमपि साध्यमस्तु भवतः, साधनाधारस्तु निष्ठितस्वरूपो दर्शनीयो यदि प्रकाशो नाम , ३८० ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली वस्तुरूपो धर्मी संमतः । यदि तु साध्यसाधनयोर्व्यवच्छेदमात्रतानुरोधात् अवस्तु संदिग्धवस्तुभावो वा धर्मी, तदा नायं नियमः । प्रकृतसिद्धिस्तु दूरे। अथ प्रकृत- सिद्धयनुरोधाद् वस्तुभूतः प्रकाशो धर्मी, तदा निष्ठितस्वरूपः स्वीक्रियमाणो नोल, एव स्यात् । तत्र रूपं रूपस्वभावेन शून्यमित्यायातम् , तथापि न प्रकृतसिद्धिः । न च तेन शून्यतयान्येन स्थितिरित्यनाकारप्रत्याशा । मा भूदन्यरूपेणान्यस्य शून्यतया सिद्ध- साधनशंकेति तावतापि तेनेत्यस्य चरितार्थत्वात् । , - साकारनये वा तैमिरिकदृष्टचन्द्रद्वये चन्द्रद्वयरूपशून्यतावदध्यवसितवाह्यनिषेध एपः। सर्वत्र . चारोपितस्यैव निषेधात् सर्वत्र च स्वाकारे बहिरारोप एव पृथग्जनस्य, अन्यथा तत्त्वहानेरिति । तस्मान्न नीले धर्मिणि प्रकृतसिद्धिः। अथ किमनया विशेष- निष्ठया, प्रकाशो नाम सामान्येन धर्मी मतः । विशेपनिष्ठया च साध्यावधूतेः साध- नोपन्यासप्रतिबन्धप्रसङ्गात् । न च साध्यमनभिसन्धाय साधनप्रयोगः कस्यचित् । नापि निरस्तसाध्यो धर्मी कचित् क्रियते, सिद्धसाध्यवत् । अतो न विशेपनिष्ठायां भरः । भवतु वा सापि । 4. अयमेवासी पुरःप्रकाशो नाम नीलेन सह यस्य पृथग्भावे सांशयिकोऽसीति भवतु दोहदोपरमः । दृष्टश्च व्यावृत्तिभेदेन धर्मधर्मिभावो यथा स्वभावहेतौ तदेका व्यावृत्तिमिणी, अन्यया सह पृथग्भावः साध्य इति न कश्चिद्दोपः । तदप्यसंगतम् । यतः, युक्ता व्यावृत्तिमात्रेण साध्यसाधनसंस्थितिः । धर्मिरूपं तु भेदेन दृष्टमेवोपयुज्यते ।। सामान्याकारमन्तरेण हि प्रतिबन्धयोधस्याशक्यत्वात् [77b] प्लवमानरूपयोः साध्यसाधनयोधर्मिस्वरूपनिष्ठयैव तत्त्वस्थितिः, न तु धर्मिरूपस्यापि सवमानतायां. व्यावृत्तिमात्रेण, इदं च तथेति शाखिशब्दादेः स्वलक्षणानुपदर्शनेऽप्रतीतेः । व्यावृत्ति- भेदस्तु भेदव्यवहारार्थमपेक्ष्यते, न धर्मिसत्तार्थ, व्यक्तिविरोपनिष्टतयाप्रतीती तस्या एवासिद्धिप्रसङ्गात् । यथा चायं शाखादिमान् श्रवणप्राडो घटादिशब्दो वाघधर्माति.. स्वलक्षणे धर्मिणि प्रतीतेऽपि विरोधाभावात् वृक्षक्षणिकत्वादिसंदेहे साधनानुसारः, तथा न प्रस्तुतेऽत्यवकाशः।

" साकारसिद्धिशास्त्रम ३८१ तथा हि यावदेवायमिति तर्जनीनिर्देशयोग्यो धर्मी नीलतया उपनीतस्तावतैय भेदसन्देहप्रच्युतेन साधनायतारः, तन्नीलरूपमन्तरेण प्रकाशस्य रूपविशेषनिष्टानुप- पत्तेः । अप्रकाशव्यावृत्तिमात्रस्य हि कचिद् व्यक्ती निष्ठायामात्मलाभः, अशब्दव्या- वृत्तेरिव, न प्रत्येकापोहे। ततोऽभावशंकावशान्न वस्तुसन् धर्माष्टः सिद्धः । ततो चस्त्वपेक्षायां सर्वस्य सामान्यस्य विशेषरूपेणैवार्थकारितया वस्तुत्वान्नीलस्यैव धर्मिण उपनये पर्यवसितो भेदाभेदनिरूपणप्रक्रमः । क्षणिकादिरूपता तु सन्देहविपयः स्यात् । अप्रतिक्षेपात् । इह पुनरयमेव स धर्मी प्रकाशत इति नीलरूपतया वादिनैव दर्शिते किमिदानी सभ्यर्वेदितव्यम् ? अथ पश्चात् पक्षधर्मोपसंहारे न दोपः ? दोप एव, प्रकाशश्च नोलेन नैको नानेक इति पश्चादुक्तोऽपि, कोऽसौ. प्रकाश इति नीलरूपतायामेव निष्ठानात् , भेदान्तरस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् , विशेषादर्शने च धर्मिणः सद्रूपस्याशक्यनिर्वाह- त्वात् । यद्यपि च स्वभावहेतावतद्रूपपरावृत्तमुभयमपि वस्तु, तथापि नैतदेव कृतकत्वादि किं त्वेतदपि । ततो दृष्टान्तसाधारणतया सामान्यमुच्यते न धर्मीरूपम् । एतदेवमिति असाधारणेनैव रूपेण प्रवृत्तिनिवृत्त्यथितयापेक्षणीयत्वात् । अतएव साध्येऽपि दृष्टान्तद्वारेण विशेपजिज्ञासोच्छेदः । मा भूत् सर्वव्यक्ति वियुक्तावसत्त्वमेव । अन्ततः पक्षेऽपि तल्लक्षणान्न व्यक्तिविरहः। क्षणिकत्वादेरप्येत एव व्यक्तिभेदाः। काल्पनिकं तु भेदमास्थाय तत्त्वतो व्यतिरेकविवेकेऽपि साध्य- साधनभावः । तथा यदि काल्पनिकेन भेदेन धर्मिभावोऽपि स्यात् , अस्तु तेनैव रूपेण तस्य वस्तुत्वमिति स्वयमुपगमे कस्तन्निपेधाय योगः ? परो वा कथमन्यदाद्रियेत यद्धर्मिरूपनिरूपणेनैव प्रतिहतम् ? अतएव यथा तस्य साध्यार्थो यत्नस्तथा परस्यापि साध्यार्थिन एव धर्मिरूपगवेपणम् । सोऽयं तदनादरोदारयत् प्रसवार्थिनो न प्रेक्षा लक्षयति । ततो यस्य साध्यस्य धर्मिस्वरूपविशेषनिष्ठयैव प्रतिहतिस्तदनुमानेनालम् । सिद्धे धर्मिणि संदिग्धो धर्मः साधनमर्हति । धर्मिरूपविशेषस्य निष्ठायां [78a] तु हतो हतः ॥ अत एच, समयाहितभेदस्य परिहारोऽपि धर्मिणः । प्रमासिद्धविशेपे हि धर्मिण्येवमसंभवः ॥ .

।
३८४
ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलो
न खलु स्वयमप्रकाशं परेण नाम प्रकाशीभवति, यो हि यस्य स्वभाव इत्यादि-
वचनात् । अथालोकाभिमानिनः स्वभावान्तराभावान्नैवमिति मतिः ? स्वभावान्तरः
विरहादेव तर्हि प्रकाशमात्रमस्य स्वभाव इति किं प्रकाशान्तरेण ? कारूढं तदलीकम्
आभासतामिति तु ज्ञानादिसमाश्रयात्मवादेन तुल्यम् | अयं तु विशेषः, प्रमेयस्या-
त्मनोऽप्रकाशतया स्थितिरविरुद्धेति प्रहारान्तरमपेक्षते, प्रकाशात्मनस्तूचारणमपि न
क्षमत इति किं विफलगुरुभिरायासैः। मा भूद् वालीकत्वे स्वप्रकाशावर्जनम् । तेन
तस्यानात्मभूतस्य प्रकाशने बाह्येन कीदृशः कृतोऽपराध ?
अलीके तस्य शक्तिश्चेद् वस्तुन्यम्तमयेत् कथम् ।
निर्विबन्धमतः सिद्धो धर्मोत्तरमनोरथः ॥
यदि -साहायकापेक्षा वस्तुन्येव- स्फुरत्यसौ।
तादात्म्यकल्पनायाश्च पात्रं वस्त्वेव युज्यते ।।
अलीकभेदस्फूर्ती च नाकारस्य यथाश्रयः ।
बाह्यभेदप्रकाशे च तथाकारेण किं फलम् ।।
अथ बाह्यान्ययो कयोगक्षेमत्वमिष्यते ।
बाधापि बाह्यस्यैवास्तामलीकत्वमतः कुतः ।।
बाह्यस्य सिद्धिरिव बुद्धिकृतास्तु वाधा-
प्यौचित्यमेतदसकृद् व्यवलोकितं च ।
सिद्धिर्धियः परधियो न यथा तथा न
याधापि न स्वमुपहन्ति बहिर्मतोऽपि ॥
इत्यन्तरश्लोकः ।
न चालीकस्यासदूपत्वात कचिच्छक्तिरिति साधकतमत्वापेक्षः करणभावोऽपि
यन्नसाधितोऽयत्रशीर्णः। विज्ञाननयावतारणार्थश्चायं क्रमः संमतः। अतश्चैवं यत्
द्वतरूपसिद्धी पुनरसाधारणो निर्वन्धः प्रमाणवार्तिके, ततो यदि निराकारमेव तत्त्वतो
ज्ञानमभिमतम् , श्रास्ता तायदाकारस्य कारणवास्थितिः, श्राकारवद् वाह्यस्यापि
वेदनानपदवत्वात् फुतो विज्ञानमात्रतासिद्धिरित्यलीकाकारसाधनं स्ववधाय कृत्योत्या.
पनं यत्नेनेत्यायातम् । अभिन्ने त्वाकारे स्वरूपविशेपानीलं दृष्टं न पीतमित्यवसाय.

साकारसिद्धिशास्त्रम् - ३५ साधनसामर्थ्याद् यहिरभावेऽप्याभि[79a]मानिकी प्रमाणव्यवस्था तावत् सिध्यति । ततः प्रारब्धविचारस्य ग्राह्यलक्षणाभावात् स्ववेदनमात्रसिद्धरप्रतिवन्धः। अतएव तदन्ते, : नीलाद्विरूपस्तस्यासी स्वभावोऽनुभवश्च सः [प्र. वा. २.३२८] इत्यादि ब्रुवाणः शोभेत । अथैवमपि पश्चास्यापकाभावाद् बाह्यत्याफारस्य वा वस्तुतः निरस्य प्रकाशमानं स्थापयिष्याम इत्यभिप्रायः ? तर्हि किमादितः प्रभृत्याकारराक्षस- प्रसाधनप्रवन्धेन ? यथैव निराकारेयं बुद्धिराकारवान् संवादो वाह्य इति स्वपरमतिः, तथैव व्यवस्थानुपलम्भमवतार्य कार्यसिद्धिरस्तु । ततः कुतो ग्राह्यलक्षणचिन्ता ? वा प्रकाशमानसहोपलब्धौ हेतू वक्तव्यौ, श्राकारसाधनद्वारेण दोषात् , व्यापकानुप- लम्भस्यावश्यमपेक्षणाचेति साधु सिद्धं धर्मोत्तरसमीहितेन । एतदेव च प्रकारत्रयमाचार्यस्य सर्वत्र विज्ञप्तिमात्रतासाधनमाञ्जसं पश्यामः, समर्थनतात्पर्य चात्रैव, व्यापकानुपलम्भे तु पूर्वाचार्यचर्चितेऽनुमतिमात्रम् , स्थूलवत् परमाणुदूपणाभावात् । ततो यदि धार्मोत्तरे परमाशुप्रतिविधावनवधानम् , एकमनेक च रूपं तेषां नेति वचनादयत्नो मुख्यतया चानुपश्यामः सिद्ध एवेति सकलमाकुल- माचार्यमतमत्र मते । न च तावता क्षतिः काचिद् , यदि न्यायगन्धः स्यात् । तत्र किश्चिदुक्तमेव । किं च मा वेदि वाह्यं प्रकाशवेद्यमलीकमित्यपि प्रकारान्तरेण ग्राह्य- ग्राहकस्थितिरुपनता । तेनाप्रकाशने च प्रसज्य स्वप्रकाशतावकाशिनीति किं प्रकाशा- न्तरेण ? तस्मात् सिद्धाः स्वसंवेदनत्वेन ज्ञानरूपा रूपशब्दादयः, असाधारणत्व- स्यापि बहिरर्थदूषणेऽस्माभिः प्रसाधनात् । अत्रापि स्वसंवेदनमात्रमनैकान्तिकं तात्त्विकं चासिद्धमिति बालविभीपिकातो न भेतव्यम् । कल्पितस्यानुपपत्तेः तात्त्विकस्यैव साधितत्वात् न विकल्पद्वयावकाशः। अत एव विज्ञानस्याप्याकारानतिरेकादलोकतां साधयतो नासिद्धिरनेकान्तो वा शक्यः। यदपि विपर्ययेणोच्यत्ते, यस्य यदवाध्यं रूपं तस्यासौ प्रकृतिः, तद्यथा सर्वधर्माणां वोधात्मा। अवाध्यं च रूपं वोधात्मनः सत्त्वमिति स्वभावहेतुरिति, वदप्यनेनैव निरस्तम् । भिन्नस्य धर्मिणोऽसिद्धर्नीलस्य च वाधनादिति ।। तस्मात्,

.
३२
ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली
अनुमानप्रसिद्धेऽपि संबन्धविदपेक्षया ।
रूपं तदनुसारेण विशिष्टमुपकल्पितम् ॥
तथासंभवेऽपि पुनरयं च प्रकाशरतयेति वक्तुमशक्तः पुनस्तदवस्था प्रकृतहानि-
दोपः।
नीले धर्मिण्यभ्युपेतस्य बाधा
सिद्धो नान्यः सत्य इष्टो वृथा च ।
रूपानिष्ठा संभवे तत्व एवा.
रेकः केकासाधने यदुक्तः ॥
किं च यद् येन रूपेणेत्यादिप्रयोगे यदि नैक नानेकं च नीलादिविज्ञानेनेति
पक्षधर्मोपसंहारस्तदा को दोप: ? ततश्च शक्यमेवं पठितुम् ,
येन रूपेण यन्नैकं नानेकं तेन तन्न सत् ।
यथा शातमशातेन प्रकाशेनासितं तथा ॥
तावद्देशव्यापिनो नीलस्येव प्रकाशस्यापि स्थूलाणुरूपविरहः केन वार्यते ?
ततोऽस्ति नीलं न तु प्रकाशरूपेणेति । ततो भिन्नजडरूपसिद्धिः । अलीकस्तु प्रकाशात्मा।
युक्तं चैतत् ,
विद्युदुद्योतसंकाशः प्रकाशः कस्यचित् कचित्
तमपेक्ष्य स्थिरो बाह्यः प्रकाशेऽलीकता ततः।।
अलीकनीलजनने यथा शक्तिर्मता धियः ।
अलीकवोधजनने तथा शक्तिर्मता बहिः ।।
नैवं त्वयाप्यनिष्टेरित्येतद् वक्तुं न लभ्यते ।
ईक्साधनमज्ञात्वा ममानिष्टिर्यतोऽभवत् ।।
प्रकाशः केवलो नापि कचित् फेनचिदीक्षितः।
मुखादिरपि विज्ञेयाकारो घुद्धिस्ततः परा !!
प्रतिमासाद्यभिज्ञानं सुखं सोऽस्ति शितेरपि ।
प्रतिभासेऽप्यभेदेन प्रतिभासः शितेरपि ।।

२६३ साकारसिद्धिशास्त्रम् अथ व्यापकानुपलम्भस्तस्य तत्रावतारयितुमशक्तिः ? एवं तर्हि दुःखमपि प्रकाशात्मवेति न कदाचित् प्रहोयेत । अपि चैवमवयव्यादेः प्रत्युजीवनप्रसङ्गगत् सर्वमादितः प्रभृति शीर्णम् । तस्मान्न कचिदभेदप्रतिभासे भेदसिद्धिः। अतएव सर्वो भेदहेतुर्व्यवहारसाधन इत्युक्तम् । येऽप्याहुः द्वैताभासो धर्मी भ्रान्तत्वात् सत्यसंगतोऽवश्यं तैमिरिकचन्द्रविम्य- द्वयनिर्भासो यथादृष्ट इति, तेपामप्यसत्प्रकाशो भ्रान्तिरभिमतेत्येपा प्रत्याशा । सा च नित्यस्येत एव [निरस्ता] । एवं मायाख्यातिरसत्येत्याद्यपि निरस्तम् । न च मायाकारो नाम स्वप्रकाशाकारव्यतिरिक्तः सिद्धः । ज्ञानान्तरभवं च ज्ञानान्तरमिष्टम् इति । येऽप्यनुवृत्तव्यावृत्तरूपतया भेदमाहुः, तेपामपि कल्पनामात्रमेतत् , सामान्य- वत् प्रमाणसिद्धेरभावादित्युक्तप्रायं वस्रोदकप्रस्तावे । तदयम् , प्रकाशं नीलमित्येतद् भिन्नोपाधिनिबन्धनम् । विशिष्टप्रत्ययत्वेन कुण्डलीप्रत्ययो यथा ॥ इत्येतत्पर्यवसानो वादः। तस्माद् यथास्वं समनन्तरप्रत्ययप्रभवेषु नीलपीतादिपु प्रकाशभेदेषु [78b] परापोहमात्रव्यवस्थापितशरीरः प्रकाशो नाम कल्पितं धर्ममात्र. मेतत् , तेपामपायेऽप्यनुपहतमिति स्थवीयसी भ्रान्तिः । अथ विपरीतो धर्मधर्मिभावः प्रसिद्धः, तत्रापि न प्रमाणव्यापारः, चिपर्यय- स्त्वस्ति। - भेदोऽनुभूतिमान् धर्मी धर्मो जात्यादिकल्पितम् । विपर्ययः पुनः कस्मादिष्टः श्रद्धयनीलयोः ।। केवलमन्वयव्यतिरेकाभ्यां भेदमास्थाय विवेकदुर्बलो लोक एप मृदि संस्था. नादिवत् भेदं धर्मधर्मिताविपर्ययं च व्यवहरतीति नानाभिनिवेशः । न च पृथग्धर्मि- त्वमनयोरुपगमक्षमः, यदि प्रकाशो नीलादिः किं प्रकाशान्तरेण वः । अथाप्रकाशो नीलादिः किं प्रकाशान्तरेण वः ॥

३८६
ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो
'नाकारभेदमवधूय धियोऽस्ति वृत्ति-
स्तद्वाधके बलिनि मध्यनये जयश्रीः।
नोचेदनिन्द्यमिदमद्वयमेव चित्रं
चेतो निराकृतिमतस्य तु कोऽवकाशः।।
महापण्डितशानश्रीमित्रविरचितायां साकारसिद्धी निराकारनिराकरणपरिच्छेदः
प्रथमः॥
..
1. तुला. त. वि.पृ: ५२

[द्वितीयः परिच्छेदः] यदि तहिं निराकारस्य चेतसोऽसत्त्वं तत्वत इति संलशव्यवदानव्यवस्था- विलोपः, उपसतो ह्याकारकलापोऽतस्मिंस्तद्ग्रहाद् भ्रान्तिरेव संसाररतत्प्रभववासना- संघातसमुद्भाते चोपप्लवविगमादनाभासममलं चोपप्लवविगमादनाभासममलं प्रकाशमानमवशि[79b]प्यमाणं निवारणमिति न क्षतिः । अन्यथा तु, साकारबुद्धांधायां व्यवदानमसंगतम् । अबाधायां तु संक्तशव्यवस्थादौस्थ्यमागतम् ।। तथा हि सत्त्वैरेव प्रकाशैरविपरीतस्वरूपसंवेदनात् भ्रान्तेरत्यन्तमभावः स्यात् । ततश्च सर्वसत्त्वाः सदैव मुक्ताः सदैव सम्यक्संबुद्धा भवेयुः। विकल्पिका बुद्धिान्तिः, स्वप्रतिभासेऽनर्थे अर्थाध्यवसायादिति चेत् ? कथमवसीयमानस्तयां सोऽर्थो न प्रकाशते ? प्रकाश्यमाने वा कथमसौ तस्यां न प्रकाशते ? अथ प्रकाशत एव, तदा अर्थस्य तादात्म्यप्रसङ्गः। असति चार्थे सा न स्यात् । अभून्मान्धाता, भविष्यति शवोऽस्त्यात्मा, नित्यः शब्दः इति सर्वात्मना च निश्चयः स्यात् । गौरिति स्पष्टेन च स्वेन लक्षणेन प्रकाशेत । स्वलक्षणे च संकेतायोगाद् विकल्पिकैव सा बुद्धिन स्यात् । तस्मादशेषगोव्यक्तिसाधारणेन गोत्वेन गोबुद्धिरलीकेन साभिलापेन विप्लवात् प्रख्यातीति नथा प्रकाशनमस्या गवार्थावसाय इत्येष्टव्यम् । एवं ह्यते दोपा न स्युः, अप्रतिभासमानस्यापि स्वलक्षणय भ्रान्त्यावसायात् । यथा चालीकरय गोत्वस्य गोबुद्धौ प्रकाशस्तादात्म्यं च, तद्वयतिरेकाद् वस्तुत्वमनारोपितत्वं वा, तथा नीलादि- प्रकाशे नोलादीनामलीकानां प्रकाशसिद्धयैव तादात्म्यसिद्धिः, नानारूपनिष्ठयोरलीकत्वा- नलीकत्वयोरेकत्रापि वस्तुन्यविरोधात् । यदि च वस्तुत्वेऽनारोपितत्वे वा साध्ये तादात्म्यमानं हेतुस्तदा गोत्वादिभिरनेकान्तः । अथानारोपितं तादात्म्यं हेतुस्तदसिद्ध- मिति । अत्राभिधीयते, अतस्मिंस्तद्ग्रहो नाम भ्रमश्चेत् सर्वसंमतः । अलीकेऽपि तदाकारे सत्यवन्न समञ्जसः।। १. तुल° रन निव° पू: २६ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो मरीचावजले जलग्रहो भ्रम इति लोके, शास्त्रे च स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽर्थाध्य. वसायेन प्रवृत्तेर्धान्तमनुमानमित्यादि बहुधाभिधानात् । अतस्मिंस्तग्रहो नाम भ्रान्तिर्विदिता। तम्या यदि साकारनयेऽनुपपत्तिरलीकाकार एव कथमुपपत्तिरिति चिन्त्यताम् । ज्ञानं हि केनचिदाकारेण सत्येन वालीकेन चोपजातं नाम, बाह्यारोपस्तु तदाकारे तत्कृतोऽन्यकृतो वा स्यात् , तत्कृतत्वेन तावत्तत्काल एव व्यापारान्तरमनु- भूयत इति कुतस्तदारोपः ? कालान्तरे च स्वयमेवासन कस्य व्यापारः स्यात् ? द्वितीयपने ज्ञानान्तरमपि नाकारोपरागसङ्गिनीमुत्पत्तिमन्तरेण व्यापारान्तरेण कचित् किश्चित्करं नाम । तदेतदर्वाचीनं प्राचीनज्ञानाकारगोचरीकरणेऽपि न वाह्या. रोपव्यापारमपरं स्पृशति तदाकारलेशानुकारमपहाय, शब्दाकारस्यापि स्वरूपेऽन्तर्गत. त्वात् । यदि च व्यापारान्तरमपि संभवेद् बाह्यारोपाय, नाकारम् , अनुमानेऽपि साधनमभिदध्यात् । अधिगतये तत्साधनं नारोपायेति चेत् - न, स्वरूपनिर्भासस्य अनुमाने [80a] प्रतिक्षेपादारोप एवासौ। आरोप इति प्रसत्यविषय इति चेत् ? ननु रूपाधिगतिरेव तर्हि वढेरनुमानसिद्धस्य स्यात् । तस्मादारोपोऽवसायोऽभिमानम् इत्यनर्थान्तरमेतत् । संवादेतराभ्यां तु विशेषः, यतो न विकल्पमात्र प्रमाणमिति स्यात् । तस्मान्नाकारादन्यो ज्ञानस्य व्यापारः, भारोप्यमानश्वासावर्थो वाह्यस्ता बुद्धी यदि स्वरूपेण परिस्फुरति सत्यप्रतीतिरेवासौ क आरोपार्थः ? स्फुरणे च द्वितीयाफार वेदनप्रसङ्गः। तदाकारस्फुरणमेव तस्य स्फुरणमिति चेत्- न, तस्यारोपविषयत्वाप्त । न हि मरीचिविस्फुरणमेव जलस्फुरणम , तेन सहकीकरणादिति चेत् ? कोऽयमेकी. करणार्थः १ योकतापत्ती प्रयोजकत्वम , तदारोप्यारोपविपययोः कदाचिदेकीमावा- भावादसंभवमेव । न हि शशविपाणे कारणं किश्चित् । न च पूर्वमनेकमेकतामेतीति सणिकवादिनः साम्प्रतम । अर्थान्तरोत्पत्तिमात्रं तु स्यात् , न च तदप्युपलब्धिगोचरः अन्यप्रारोपविषयात् । न च तायताप्यर्थस्य किश्चिदिति कुतस्तस्यारोपः? अथकप्रतीतिः एकीकरणम ? तथापि न द्वयोः, श्रारोप्यानुभवाभावात् । न च द्वयोः प्रतीतिरित्येवा- रोपः, नीलपीतवत, आरोप्ययोधगन्धाभावार्यकत्वेन प्रतोतिरित्यपि निरसनीयम् । यदि हि याचं प्रतिभासेत, एकत्वेनानेकत्वेन वा सतासता या प्रतीतिरिति युक्तम् । सर्याकारतस्वरूपतिरस्कारेण सा प्रतीतिरित्येकप्रतीतिरिति चेत् ? वस्यरूप- तिरस्कार तर्हि तदप्रतिभामनमेव । कस्यचिदंशाय प्रतिभासनादिति येत्-न, निरंश.

. .. साकारसिद्धिशास्त्रम् ३८६ त्वाद् वस्तुनः सर्वात्मना प्रतिभासोऽप्रतिभासो वेति शास्त्रमेवात्र परमते विस्तरेण । अध्यवसायादिति चेत् ? सोऽपि विकल्पापरनामा स्वाकारमन्तरेण वार्तामपि वाघरय न जानातीति उक्तप्रायम् । अथाभेदेन प्रतीतिः ? अद्यापि पर्युदासपक्षे ऐक्यप्रतीति- रेवोक्ता भवति प्रत्युक्ता च । भेदेन प्रतीतिनिषेधमात्रेऽपि न वाह्यस्य प्रतीतिरुक्तेति कुतस्तदारोपः ? भेदेन नेति च निरुपयोगम, अभेदेनक्येन प्रतीतिव्यवस्थाविरहात् , आरोपविषयमात्रप्रतीतेश्वापसोतुमशक्यत्वात् । तन्मात्रानुवादिना न कश्चिद् विशेष उक्तो भवति । तस्माद् यावचिन्त्यते तावदारोप्यस्पर्शाभावान्नारोपो नाम । यथा कथश्चित् तत्प्रतिभासपरिभाषया च तदारोपेण भ्रमव्यवस्थायामलोक इव सत्येऽप्याकारे उपरोधः, न तु तावता तात्त्विकत्वमुक्तं भवति । एवं तर्हि तस्य स्वरूपनिर्भासेऽपि सुतरां न भ्रम इति कथं भ्रान्तिस्थितिः ? न कथञ्चित् , यदि विचारे श्रादरः । अविचाररमणीयमावालसिद्धं व्यवहारमुपादाय पुद्गलादिवदा[80b]रोपमपि व्यव- हरामः । विचार्यमाणस्तु विशीर्यत एव ।। आत्मा यथा यथा वाह्यं यथा संवादतः प्रमा। तथानेकविपर्यासौ व्यवहारपरायणौ ।। तत्र यावदविचारस्तावत् संसारो यावच्च स्वरूपपरिच्छेदनिष्ठा तावनिर्वाणम्। परिज्ञानं भवस्यैव निर्वाणमिति कथ्यते । [ -- इति न्यायः । कथं तर्हि भवपरिज्ञानम् , कथं वा तत्त्वतोऽसतो भ्रमात् प्रवृत्त्यादिरिति वक्ष्यामः । यथा तु निराकारवादी तत्त्वतो भ्रमव्यवस्थामुपस्थापयति तथा प्रतीमः तावत् । तस्यापि तर्हि परारोपरूपा भ्रान्तिर्मा भूत् । अलीकाकारयोग एव भ्रान्तिः। तत्क्षेपः क्षेमश्चेति किमयुक्तम् ? प्रथममिदमेव तावत् यल्लोकशास्त्रयोरतिक्रमः, रजौ हि अनः सारोपाद् भ्रमं व्यवहरति, न तु ज्ञान केनचिदाकारेण [जनं] स्पृशति । स च सारोपो निरूप्यमाणः कियती कोटिमाटीकत इति नोद्यमः, नापि पर्यन्तनयन- शक्तिरितरस्य । तल्लक्षणां तावद् भ्रान्तिमयं व्यवहरतीति सिद्धम् । शास्त्रेऽपि स्वप्रतिभासेऽर्थाध्यवसायेन प्रवृत्तिभ्रान्तिरुच्यते । न तु स्वप्रति- भासोऽनर्थक इत्येव । तथा दृश्यविकल्पयोरेकीकरणादेरप्ययमेवार्थः। न त्वत्रापि.! ।

३६० ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धाक्लो विकल्प्यमलोकमित्येव, किं तु दृश्यारोपादिति । निर्विकल्पेऽपि चन्द्रद्वयमिद्धं दृश्यत इति विकल्पेन स्वव्यापारस्य तत्रैवारोपादविचारितर[मणीयं] स्यात् । भ्रमत्वमविकल्पेऽपि विकल्पान्न ततः परम । अतो विकल्प विश्रान्तमविकल्पेऽपि कथ्यते ॥ तस्मात् सर्वत्र परारोपादेव भ्रमस्थितिरिति । तदसमाधाय परिभाषान्तरं नामेति किमप्रयुक्तमतः ? अथायोगादेव परिहार इति क एप दोपः, समर्थनासामथ्यस्य स्वीकृतत्वादिति चेत् ? यद्येवम् , समस्ति तावद् व्यवहारसिद्धो भ्रमो विचारश्च विरोधकोऽस्य । एतावतैवाभिमतप्रसिद्धः शेषो विशेषोऽभिनिवेशलेशः ॥ स हि सांवृतो भ्रमः सत्यालीकपक्षयोरविशिष्टः- केवलमाकारस्यापि मया अलोकत्वमभ्युपेतमिति तस्यापि पर्यन्ते स्थितिर्माभूदिति भ्रमत्वापादनमभिनिवेशमात्र संलशव्यवदानयोरन्यथापि सिद्धेः । यावदेव विचारेण भ्रमभ्रंशोऽस्तु शोभनम् । सर्वथासन्निति पुनः सुन्दरादपि सुन्दरम् ।। अत एव प्रयत्नेन विचार उचितश्रमः । सतोऽपनयने जातु शंका स्यादपि धीमताम् ।। इत्यन्तरलोकी ॥ तस्मादलीकसंभवो भ्रम इति किमनेन ? तदस्वीकारिणोऽपि परमतानुपगम- माप्रमेतत्, न दृष्टन्यायातिक्रमः । यदप्युच्यते, अयोगात् तत् परि[हार] इति तदयोग- दशिनोऽसत्यप्रकाशो भ्रान्तिरिति कीटशी योगदृष्टिः ? तथा हि असत्प्रतिभास इति असदीश्वरादेः ख्यातिः, भासमानो वा श्राकारोऽसन , सन् वा कश्चित् न रयातीति विधतितम् ? तत्र,

साकारसिद्धिशाखम्
..
'यस्य स्वरूपनि सस्तदेवासत् [81a] कथं भवेत् ।
वाधातो यदि साप्येका प्रत्यक्षानुमयोर्ननु ।।
प्रत्यक्षे यद्यविश्वास एकनान्यत्र का गतिः ।
तत्पूर्वमनुमानं वा कथमाश्वासगोचरः ॥
स्वरूपसाक्षात्करणादध्यक्षत्वं न चापरम् ।
विकल्पभ्रमभूमित्वमत एव हि वाधितम् ॥
यदि नाध्यक्षता तस्य रूपनिर्भास एव न ।
ततस्तदसदीशादि प्रतिभातीत्यसङ्गतम् ॥
यदि तु प्रतिभासेत रूपमस्य सदेव तत् ।
तदसत्प्रतिभातीति प्रतिभात्यसदेव वः ।।
एतेन द्वितीयोऽपि पक्षः प्रतिक्षिप्तो वेदितव्यः । प्रतिभासादेव सत्तासिद्धर्षाधका-
वकाशाभावात् । ननु,
दृष्टमेय द्विचन्द्रादिप्रतिभासेऽपि बाधितम् ।
न दृष्टेऽनुपपन्नत्वं तत्पूर्वोदितमप्यसत् ।।
तदप्यसत् । वाध्यस्याप्रतिभासनात् , प्रतिभासिनश्चाबाध्यत्वात् । तथा हि,
"बुद्धचाकारस्य निर्भासो वाधा बाह्यस्य वस्तुनः ।
रूपस्यैव हि निर्भासः स्पर्शादेरपि बाधनम् ।।
स हि रूपमात्रप्रतिभासो रूपरसग
सगन्धस्पर्शसमुदायविशेषतया अध्यक्सीयते
अतएव केशादौ करपरामर्शोद्यमादिसंभवः । ततो बाधापि तत्सहचरितस्यैव रूपस्य,
न रूपमात्रस्य । तथाविधार्थक्रियार्थी हि सर्वस्तत्साधनस्यैव सिद्धिवाधयोरवधत्ते, न
यस्य कस्यचित् ।
पण्डस्य रूपवैरूप्ये कामिन्याः किं परीक्षया ।।
१. दुःरत" निव° पृः १२५
२, द्रः सैव पृ: १२६ ३. द्रः सैव पुः १२५, तज्ज्ञातमपि -बाध्यत
इत्यन्तिमपादपाठस्तत्रत्यः। ४. दसैव पृः १२५

ज्ञानयोमिनिबन्धावलो .. तत्त्वचिन्तका एव तु प्रयोजनान्तरापेक्षया सामान्यादिकमपि परोक्षन्ते । तत्र यद्रूपमात्रमाभाति ये च सहचारिणश्चत्वारः समुदायरूपतयाध्यवसीयन्ते तदुभयेपाम् अभेदाभिमानी जनो विवेचनाभावादिदमसदलीकं वेति व्यवहरति । अतस्तदभिः मानादेव यावानन विधिः प्रतिषेधो वा स सर्वोऽध्यवसितपर्यवसान एव, अन्यारोपेण तपस्य प्रच्छादितत्वात् । ततो न तत्त्वतस्तस्य बाधा, शब्दार्थवत् । यस्य च कलापस्य बाधा न तस्य प्रतिभास इति सिद्धम् । ततोऽभिमानमात्रकृता बाधाऽपि प्रतिभासिनो यदि स्यात् तत्त्वतस्तु माभूदिति न क्षतिः। सांवृतमुच्चावचमोदृशमनुभूयत एव जगति । अतएव तत्त्वचिन्तांवतारः । केवलमुक्तप्रक्रमेण तदस्फुरणे कथं तदवसाय इत्यायातमसत्प्रकाशनम् । तथा अभेदाभि- माने अभेदस्यासतः ख्यातिः, प्रच्छादनमन्यारोपेरणेत्यपि नान्यप्रतिभासनं विनेति स्फारगलमुत्थानं स्यात् । तत्राक्षिणी निमील्य यदि चिन्तयेत् स्वयमात्मानमुपहसेत् । तथा युक्तमेतद्ध्यवसायस्यापि नाकारविशेपोल्लेखमुद्धयापरः परारोपप्रकारो नाम । न चानात्मनः संवेदनम् । न च स्वाकारनिषेधोऽभिमतो जनस्य, शक्यो वा, स्वरूप. निर्भासिनो निषेधविरोधात् । न च तदेवासतामीश्वरादीनां रूपम् , असत्त्वस्यैवाभाव- प्रसङ्गात् । ततो यत् साकारवादे जल्पित, नित्यादयः सन्त एव स्युरिति तदात्मन एवापतितम् । 'प्रतिभासेऽपि बाधा चेन सत्त्वमसतां मतम् । [81b] नानिपिद्धोपलब्धीनां निपेधस्य निषेधतः ।। यस्य स्वरूपनि सो वाधकाद् यदि तन्न सत् । याधकेऽपि क आश्वासः स्वरूपान्तरभासिनि । श्रन्यस्वरूपोपनयात् तत्स्वरूपनिवारणम् । तत्रापि संशयो जातः पूर्ववाधोपलब्धितः ।। इयमेवामहे बाधा नाक्षजस्यापरा यदि । अस्याः पूर्वव भवतु रूपनि सनं समम् ॥ नान्यायभासिनीत्यत्र प्रमाणं किश्चिदस्ति वः। अपि स्वरूपनिर्भासे यदा बाधकसंभवः ।। , . १. ल. रमनिष १२५ साकारसिद्धिशाग्नम् ३६३ तस्मात् 'श्रनिर्भासे स्वरूपस्य हेतुशोधनविलवे । याधशंकाविनिर्भासेऽप्येवं चेद् विप्लवो महान् ।। इत्यन्तरश्लोकाः॥ ततः सर्वथा निरस्तमसत्प्रकाशनमनवधारितार्थव्यवसाये शब्दश्रवणमात्रेण प्रत्युज्जीवयितुं संरम्भ इति किमपरमुपहासकारणम् ? प्रमाणेन निरस्तस्य शब्दादुजीवनं पुनः । दष्टस्य फणिना मन्त्रप्रभावादिव कौतुकम् ।। तस्मादात्मगोत्वादिशब्दप्रयोगवत् व्यवस्थातद्वीजयोरन्धेपणमात्रं स्वतः परतो वा आद्रियन्ते सन्त इत्येव साधुः । तदयमत्र परमार्थः, विविधानादिवासनावशात् प्रबोधकप्रत्ययविशेषापेक्षया विकल्पः केनचिदाकारेणोपजायमान एव वहिर्मुखप्रवृत्त्य- नुकूलमर्थक्रियास्मरणाभिलापादिप्रबन्धमाधत्ते । ततः पुरुपस्यार्थक्रियार्थिनो बहिरर्थानु- रूपाणि प्रवृत्तिनिवृत्त्यवधीरणानि भवन्ति । पृथग्जनसन्तानज्ञानक्षणानां तादृशो हेतुः भावस्य नियतत्वात् । अनिश्चितार्थसंबन्धविकल्पकालेऽपि सदसत्तादिनिर्णयादिप्रवृत्ति- प्रसवः। तत्र यदुभयथाप्रवृत्ते साधनसामर्थ्यमस्य स्वहेतुबलायातमयमेव प्रवृत्तिविषय- वन्त्वारोपोऽध्यवसायापरनामा, यथा चन्द्रादिज्ञानस्य भ्रान्तस्याभ्रान्तस्य वा तदर्श- नावसायजननमेव ग्रहणव्यापारः । स्वचिदपीयमर्थविदेव कार्यतो द्रष्टव्येति न्यायात् , तथा विकल्पस्याप्यनिरत्रेत्यादिनाकारेणोत्पद्यमानस्य प्रवृत्त्यापकत्वमेव वाह्याध्य- वसानम् । यथा च निर्विकल्पस्य चन्द्राद्याकारतैव तथावसायसाधनी, एवमवसायस्य अपि ताशाकारतैव विषयान्तरविमुखप्रवृत्तिसाधनी। ततस्तदाकारावभासोऽस्यान- धिगतार्थकारणभावोऽप्यारोपविषयत्वेन पृथगिव व्यवस्थाप्यते, आरोग्यज्ञानं च । एवं तहिं तदेव त्रयमसद्वयवस्थाप्यते, व्यवस्था च प्रतीतिरिति नासत्प्रतीते- मुक्तिरिति चेत् ? सोऽयं प्रबाहेऽङ्गन्यासः । उक्तं हि तदनुरूपप्रवृत्त्याक्षेप एव तदारोपो न परप्रतीतिर्नामेति । ततोऽद्यापि त्रयस्यासतोऽध्यवसाय इति तदनुरूपव्यवहारमात्रम् ... रन निवडू: १२९ ३६४ ज्ञानोमिनिबन्धावलो असत्प्रतीतिवादानादराद्यवस्थालक्षणमसदिदमित्याकारं ज्ञानं च फलमिति न कश्चित् दोषः। एवमन्यत्रापीदृशि क्षुद्रोपद्रवेऽभ्यूह्यम् । इयमीदृशी सर्वविकल्पानामतस्मिंस्तद्- प्रहरूपा भ्रान्तिरनुभवानुसारिणी। एतदेव दृश्यविकल्प्ययोरेकीकरणं व्यवह्वियते । स्वप्र[82a]तिभासवेदनमात्रात् परत्र प्रवर्तनशक्तिर्या तदपेक्षा च पररूपेण स्वप्रच्छा- दनस्थितिः । प्रतिभासापेक्षया तु पररूपं स्वरूपेण संबियते इत्युच्यते, तस्यैव प्रकाशात् । सतोऽपि बाह्यस्य प्रकाशादेव तत्त्वतो निर्विपयत्वम् । आकारस्य चात्मरूपत्वात् । अनध्यवसायाच्च । अतएव यथाध्यवसायम् , यथा प्रतिभासम् , यथातत्त्वं च त्रिधा- पोहस्थितिः ।। विजातिव्यावृत्तं ध्वनिभिरभिधेयं यदि बहि- विकल्पे तत्कल्पो भवतु पुनरङ्गः कृत इति । निदानेनेदानीमुभयमपि भासाध्यव[सिते- पोहेन अभावेन बाह्यस्य हि प्रतिभासाभावः। ध्वनिजनितविजातिव्यावृत्तवस्तु. सदृशस्याकारस्य चाध्यवसायाभावो यदि तर्हि न किश्चिद् वाच्यमिति कस्तत्त्वतः अपोहार्थ इति चेत् ? अपोहः स्फुटमयमसौ यन्न किमपि ।। अभिधेयमिति संवन्धः पूर्ववाक्यवत् । अयमर्थः, अपोहो वाच्य इति तत्त्वतो. वाच्यस्यैवापोहनिषेध इत्यर्थः । यथा अभावो भवतीति भावो न भवतीत्यर्थः । तस्मात् शब्दविपयः स्वलक्षणमिति सिद्धम् । यत्सूत्रम्, येन येन हि धर्मेणेत्यादि । एतावति मूले कियन्तः पल्लवाः प्रादुर्भवन्त्वपोहवादिनां नात्र निर्यन्धः। यतश्च विकल्पस्य याह्यनिश्चयनं नाम धर्मो यहिर्मुखप्रवृत्तिहेतुत्वलक्षणो निष्ठितस्तत एव सर्वा- कारनिश्चयोऽपि प्रसज्यमानस्तदनुरूपप्रवृत्त्युपयोगनिष्ठिवात्मा स्यात् । न पैकाकारो, लेखिनो विकल्पस्याफारान्तरेण प्रवर्तनशक्तिरनुभवविषय इति फुतः शब्दप्रमाणान्तरा- साकारसिद्धिशास्त्रम् . पेक्षेति युक्तम् । तत्र निर्विकल्पकं भ्रान्तमपि स्पष्टप्रतिभासवशात् प्राहकमयस्थाप्यते । 'विकल्पस्तु विमर्शाकारतया स्वयमन्यानपेक्षप्रवर्तकत्वेऽप्यस्पष्टैकव्यावृत्त्युल्लेखादारोप- 'कादिव्यवहारभाजनम् । सर्व एव विकल्पो पहिरस्पृशन्नेव सत्यसति थाहा प्रवृत्ति- प्रयोजकतया भ्रान्त उच्यते। असति तु तादृग्विकल्पोत्पादनशक्तिगर्भाकारयोगो निर्विकल्पकस्य भ्रम इति स्थितम् । सर्वा निर्विपयैव कल्पनतिर्ध्यावृत्तिभेदानुग- स्वाकारोत्कलिता तु वीक्षितफलस्मृत्यादिमातन्वती । लोकस्याक्षिपति प्रवृत्तिमनपेक्षवान्यध्यक्षवद् वस्त्वारोप इतीरितोऽर्चिपि जलारोपो जलानामिव ।। इति संग्रहः॥ एवं च सति यध्यवसितं बहिःकलापरूपमिति प्रवृत्तियोग्यतां नीतमुक्तक्रमेण बाध्यं च तस्य न प्रतिभासः। प्रतिभासिनश्चाकारस्य न बाधक इति स्थितम् ॥ न हि तदर्थक्रियायां कश्चिद्विवादः । अर्थक्रियापिहितस्य पृष्ठजोऽध्यवसाय एव न च तस्याः क्षतिः । क्षतिस्तु कलापविशेपसाध्याया एवेति तस्यैवाभावः। तत्कथं प्रतिभासमानस्य बाधा दृष्टेत्युच्यते, व्यापकानुपलम्भापेक्षायां च सर्व पूर्वमावर्तत इति ॥ व्यापकाभावचिन्तायां न पोतो न च पिप्पली। दोपा[82b]न्तरेण साकारे संक्लेशादिपरीक्षणम् ।। आरब्धम् । तत्र सत्यस्वाकारसंवेदनेऽपि सर्वज्ञानानां व्यवहारप्रसिद्धमनन्तकाल- चीजनिर्जातव्यवस्थं भ्रमत्वमाश्रित्य न संलशक्षतिः। यथा च बाह्ये सति कचिद् भ्रमव्यवस्था, तथा निर्णये सर्वत्र । केवलं वहिर्मुखप्रवृत्त्यपेक्षया क्रियमाणो नात्मनि कश्चिद् भ्रम इत्युक्तं भवति । यद् यथा भासते ज्ञानं रूपं तस्य तदेव हि । एवं शब्दयोजनायां बहिरवसायात् तत्रैव विकल्पकत्वमस्पष्टत्वं च, ज्ञानान्तरा- पेक्षया तस्यैवार्थस्य केवलस्य स्पष्टस्य चावस्थानात् । आत्मरूपे तु तादृशाकारा- व्यभिचारात् तस्या बुद्धेः सामग्रीविशेषजन्मनः कुतस्तथाव्यवस्था ? यदाप्यनयक - ३६६ ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावलो अन्याविषयीकृत्य योजयितुमिष्यते शब्देन, तदापि परत्रेव योजना नात्मनीति शास्त्रमन्न चिन्त्यम् । तस्माद् विकल्पिकैव न स्यादिति स्वापेक्षया सिद्धसाधनम् । परन तु विकल्पकत्वमेवाध्यवसायव्यवस्थावलात् । अथ वस्तुस्वरूपनि सबलादेवमुच्यते, तदेतत् साकारपक्षेऽभिधातुमपि महत् साहसम् । 'अध्यवसायेन तदाकृष्टेरिति चेत्- न, तस्यान्यथाव्यवस्थापितत्वात् । न हि तत्स्फुरणेऽवसायो नाम, प्रतिभासस्यैव प्राप्तः । अतएवाप्रतिभासमानस्यापि स्वलक्षणस्य भ्रान्त्या तत्रावसायादिति न युक्तम् । अवसायेन तद्वित्तिस्पर्शे प्रतिभासः कोऽपरः ? अस्पष्टत्वादिति न युक्तम् । तद्रूपवित्तौ तस्यैवासिद्धः। जातो नामाश्रयोऽन्योन्यः [प्र. वा. २. २३५] इत्यादि स्मर्यताम् । न च तदा भ्रान्तिर्भवितुमर्हति, वस्तुरूपस्यैव निर्भासात् , अलीकवित्तेरिति चेत् ? सैवास्त्वर्थाध्यवसायः कथम् ? सैव स इति चेत्-न, अलीकमिदमिति विदुपो बाह्याध्यवसायव्यवस्थाभावात् । नालीकविकल्पनमपि तु तत्संवेदनं बाह्याध्यवसाय इति चेत् ? एवमपि पर्यायतामानं स्यात् , नाभिमतार्थव्यक्तिः। बहिःस्वरूपस्पर्शविरहे हि यावदुक्तमलीकाकारज्ञानमिति तावदुक्तमवसाय इति । ततो न विशेपः कश्चिदुक्तः । तथा च सति यथालीकाकारज्ञानं न वाह्यस्येति संवन्धमर्हति, तथावसायो याह्यस्येति न सम्बन्धी भवेत् । तद्वोधाभिमानद्वारिका हि पष्टी तदभावे भवेत् कथम् ।। ततः परम्परायातमलीकं यदि तस्य तत् । तावता च भ्रमो नैवमनलीकेऽपि दुप्यति । ततो यदुच्यते, तदयमभिलापसंसर्गयोग्यः प्रतिभासविशेष एव बुद्धराध्यव- साय इति तन्निरस्तम्, अर्थस्येति सम्बन्धानुपपत्तेः, बोधे च भ्रमाभावात् । अपि चालोकः प्रतिभास इत्येवावसायोऽस्तु किमभिलापसंसर्गयोग्यविशेषणेन ? निर्विकल्प- व्यवच्छेदार्थमिति चेत् ? यशेवमनलीकवादेऽपि तद्विशेषणविशिष्टमेव ज्ञानं भ्रमो न सर्वमिति न सर्वथा संलोशविशुद्धिवैधु[83a]र्यम् , भ्रमभ्रंशेऽपि ज्ञानजातिविशेपस्यैव विश्लेपात् । उभयमतेऽपि पाभिलापसंसर्गयोगः परापेक्ष इति न ततिः। फेवलं सदप्रतीवी सदयसायव्यवस्था दुस्थेति दोपः । स चाययोः साधारण इति ।

साकारसिद्धिशास्त्रम् - तस्मात् सुदूरमपि धावता प्रतीतिमन्तरेणापि शक्तिविशेषादेव वहिष्टां वृत्तिम् आक्षिपंरतद्ग्रहोपचारादवसायो बाह्यस्येति संवन्धयत्तिमध्यास्त इत्युपगन्तव्यम् । तदा चालोकः सत्यो वा आकार इति न विशेषः । एवं चायसायार्थेऽवसीयमानत्वेन प्रकाश्यतामासळ्यार्थस्य तादात्म्यमसत्यर्थेऽभावादिकं च यदुक्तम् , तत्सर्वमनुपपन्नम् । अदृष्ट्वा बुद्धिरर्थ प्रवर्तयतीति अयमेव विप्लवः । अतएव विकल्पाकारेऽप्यपोहे वाच्ये अर्थस्य स्पर्शाभायात् क सर्वाकारपरिच्छेदप्रसङ्गदीप इत्याह, उपप्लवश्व सामान्यधियस्तेनाप्यदूपणा । [प्र. वा. ३. १६६] इति, एकव्यावृत्त्याकारतया तत्रैव प्रवृत्त्याक्षेपात् । तावता च पुरुपः परितोपलाभात् नापरं विवेचयति । तन्मात्रस्यालाभे तु विसंवादमाह-यस्य च सतोऽपि न विकल्पबुद्धौ कस्यचित् प्रकाशः, तरयासतो नामेति युक्तिदूरमेतत् । न च प्रकाशमानस्यासत्त्वमिति । तत् कथं गोत्वदृष्टान्तेन नीलस्यासतः प्रकाशनं, तादात्म्यकल्पनं च । एतेन नानारूप- निष्ठयोरित्याद्यपि निरस्तम् असत्प्रकाशयोर्विरोधसाधनादेकवस्तुनीति चायुक्तम् , प्रकाशस्य नीलव्यतिरिक्तस्य वस्तुनोऽभावात् भेदकल्पने च न प्रयोजनम् , द्वयोरेक- निषेधमानस्य विवक्षितत्वात् । स चैकत्र प्रतिभासिन्यन्यत्र कल्पिते स्यात् , घट इच 'पटत्वस्य, भिन्नप्रतिभासयोरपि वा शशकमशकयोरिव । अभिन्नप्रतिभासयोः पुनरतद्- व्यावृत्तिमात्रव्यवस्थापितभेदयोन कचिदयं न्यायः सिद्धः । वर्णसंस्थानयोरभिन्नप्रतिभासनेऽपि संस्थानमसदिति चेत्-न, व्यतिरिक्तस्यैव अवयवसंयोगास्यस्य कल्पितस्य संस्थानस्य तत्रापि निषेधः, परिमण्डलादिव्यवहार गोचरदशाव्यावृत्तोदयश्चतुरस्रशब्दाभिधेयो वर्णात्मा कथं निषेध्यः १ तथेहापि भिन्नस्य कल्पितस्यैव निषेधः प्रकाशस्य नीलस्य वा नोलात्मा प्रकाशात्मा वा नीलो न निषेद्धं शक्यः, अव्यतिरेकप्रतिभासादेव । ततश्च वस्तुत्वेऽनारोपितत्वे वा साध्ये नीलस्य प्रकाशात्मकत्वहेतोर्गोत्वादिभिरनेकान्तो, न बायकल्पितासदपेक्षया, तेपां प्रकाशा- भावात् । प्रकाशभूतबुद्धधाकारापेक्षुया च न साध्याभावः । न हि गोत्वाकारप्रकाशस्य केनचिदारोपः तद्वयतिरिक्तस्यारोपकस्याभावात् , स्वयं च स्वहेतो!त्वाकारस्यैव प्रकाशस्य निष्पत्तः। न चात्मनैवात्मन आरोपः, नाप्यन्येनान्यस्यारोपो, नामकरणं - " ३६८ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो - तु स्यात् [83b] ततश्च प्रकाशात्मकत्वं सर्वत्रानारोपितमेवेति नासिद्धिगन्धः। किंच, आरोपितं जलादिवदस्फुटमेव भवितुमर्हति । नीलस्य च प्रकाशता स्फुटवरैव वेद्यते । न तु भिन्नप्रकाशस्य तु भिन्ननीलत्वस्येव, स्फुटत्वे वा नीलवत् प्रकाशस्य सतः ख्याति- रायातेति। एवं यत्र यत्र तांगमयोरसदलीकं वा प्रतिभातीति प्रतीतिःभाष्यकारव्या- ख्यानादन्यत्र तत्राध्यवसितापेक्षयैव व्यावहारिकाभिप्रायाद् वा । स हि तदाकृतिकल्पित-- वाह्यसाध्यार्थक्रियाभावमात्रादलीकादि व्यवहरति । तदनुवादेन वाह्यनिषेधमात्र- मेतत् । तत्त्वतस्तु सदन्तरमेवासत् , इष्टादन्यतया चालीकमुच्यते । अथापि स्यात् । यदा नित्याकारा बुद्धिः, तदानेककालव्यापितयोदयादाकारवन्नित्यं सदेव स्यादित्यपि यत्किञ्चित् । अनुकारमात्रेण हि तदाकारता, न तु तादात्म्येन, अग्निविकल्पमात्रेण दाहप्रसङ्गात् । ततो यथा तावद्देशव्यापको वटविटपी पत्रमात्रपिधेयेनापि दर्पणतल- प्रतिविम्वेनानुकृतः कुतोऽप्याकारभेदात्तथा क्षणिकेनाप्याकारेण नित्यः । अनुभवश्वात्र, नित्यात्मादिविकल्पनकाले बुद्धधन्तरावकाशपरिपन्थिनों सकलकालव्याप्तिमन्तरेणैव तदनुकार। अलीकत्वेऽपि हि न तावत्कालव्यापिनैवालीकेन भवितव्यं नित्याकारण, अन्यथा तदनुरूपसदसत्ताविचारादिप्रवृत्त्याक्षेपकत्वाभावात् । अतो लेशेन तद्नुकार कालव्याप्तिं विनापीति युक्तम् । यथा चोर्ध्वदण्डादिप्रतिकृति[यदा] कदाद्रियते । अध- ऊर्ध्वमध्यभागैरतीतानागतप्रत्युत्पन्नरूपोपलक्षणपरैनित्यस्य सर्वावस्थाजन्यमेकस्यामेव स्यादिति दर्शयितुम् , तथा बुद्धरपि क्षणमेव तदाकाराया नोदयविरोध इति । तस्मात् यदसत् तन्न प्रकाशते, अध्यवसितमात्रं तु स्यात् । यथोक्तं प्राक् । यश्च प्रकाशते स्वात्मनासावसन्निति सिद्धम् । ततश्च नासतः ख्याविर्नाम भ्रमलक्षणमसंभवात् । अत एव सन्न प्रकाशत इति न तृतीयोऽपि प्रकारः, प्रकाशव्याप्तत्वात् सत्तायाः, अप्र- काशस्यासत्तया प्रस्तेः। , ननु प्रकाशो नाम वस्तुनः साधकं प्रमाणम् । न च प्रमाणनिवृत्तावर्थाभावः । अर्थक्रियाशक्तिश्च वस्तुसत्त्वम् । तच्च नाप्रकाशस्यापि विरुध्यत इति चेत् ? सत्यमेतद् पहिरर्थवादेऽप्रकाशस्यापि तस्याभ्युपगमात् । फेशादिप्रतिभासेऽध्यवसितस्यार्थशक्ति- १. व्यासरित्यर्थः । २. तुल° रन निवपुः १२५

साकारसिद्धिशास्त्रम्
३६६
वियोगादेवाभावसिद्धः । सर्वथा यहिराभावे तु ज्ञानस्य प्रकाशाव्यभिचारात् वावतैय
सत्त्वे किमर्थक्रियया?
कथमन्यहृदः सत्त्वं प्रकाशादेव नास्य चेत् ।
नार्थक्रियापि सर्वस्मै कचिञ्चेद् भासनं न किम् ।।
१
अपि च,
वाह्येऽप्यर्थे प्रकाशेन सत्त्वं तत्वत इप्यते ।
प्रतिपत्तुरभिप्रायात् शक्त्या सत्त्वव्यवस्थितिः ॥
शक्तेरपि प्रकाशेन विना [84a] सत्ताप्रसिद्धितः ।
शक्त्यन्तरवलेनेति कथायामनवस्थितिः ।।
कार्येण ज्ञायते शक्तिः परापेक्षा च कार्यता ।
शक्तरनिश्चयेऽप्यस्ति भिन्नव्यावृत्तितो यदि ।
शक्तरनिश्चये तस्य कार्यतापि कथं ननु ।
वस्तुस्वभावः कार्यत्वं भिन्नव्यावृत्तिभागपि ॥
अन्यथा किं न केशादेः कार्यताकार्यतैव चेत् ।
तर्हि प्रकाश एवास्तु सत्त्वमव्यभिचारतः॥
नारोपितानां कार्य चेत् प्रकाशोऽपि न किं तथा ।
एकीकारात् प्रकाशम्चेत् कार्यवापि कथं तथा ।।
फलाभावाद् यथा नाङ्गं नाङ्गाभावात् फलं तथा ।
ततो वस्तुत्वसन्देहे सन्देहः कार्यतादिषु ॥
तस्मादभ्याससामर्थ्यात् सामर्थ्यस्य विनिश्चयः ।
प्रकाश एव सत्त्वं तत्कार्य धीरेव तस्य वा ।।
न च कार्यान्वरेणास्याः सत्त्वं किं तु स्वसंविदः ।
गोचरं हि व्यभिचरेन स्वं बुद्धिः कदाचन ॥
कस्यचित् तत्र संदेहे कार्येऽभ्यासाद् विनिश्चयः ।
सत्त्वं ततो बहिरपि प्रकाशादेव तत्त्वतः ॥
१. तुल रन निव° पृः १२५

४०२
ज्ञानश्रोमिनिबन्धावलौ
यदेव तहिं नीलस्य बाह्यस्य फलमीक्षितम् ।
तभावान केशादिज्ञानदृष्टस्य वस्तुता ।।
तक्रियाविरहाचहि तत्त्वमेव निषिध्यताम् ।
न क्रियान्तरयुक्तस्य वस्तुतामानवारणम् ॥
अहेगिरिगुहाग नियंतो निरभ्रमे।
तक्रियातिक्रमादस्तु वस्तुतो वस्तुतैव किम् ।।
अवसेयक्रियाहानेस्तदर्थार्थी जनः पुनः ।
तत्रैव सत्ताभ्यासेन बुद्धिरूपमसद् वदेत् ॥
अतस्तदनुरोधेन निर्धमाभिमते रहे।
कल्पितस्य निषेधार्थमसद्धात्यादिभाषणम् ।।
तद्धिया न स्ववेद्यं तत् किं त्वन्यत् तच्च नैव सत् ।
अतोऽसदेव गोत्वादि नाकार[स्या प्रकाशतः॥
यथा वा चन्द्रयुगलं तथैकोऽपि न चन्द्रमाः।
अवसेयात्मनाभावस्तत्रात्रापि तथेति दिक् ।।
इयं यथाध्यवसितिव्यवस्था तत्त्वतः पुनः ।
केशादयो न सामान्यमनर्थाभिनिवेशतः ॥
इत्याह न त्वनर्थत्वादित्यन्यच स्फुटाभता ।
ज्ञानरूपतयार्थत्वात् केशादीति मतिः पुनः ।।
सामान्यविषयं केशप्रतिभासमनर्थकम् ।
इन्द्रियज्ञानसंख्यातमसद् बाह्यावसायतः ।।
तथा
ज्ञानरूपतयार्थत्वे सामान्ये चेत् प्रसज्यते ।
तयेष्टत्याददोपोऽर्थरूपत्वेन समानता ।।
अप्रतिक्षेपभाग धर्मी शब्दार्थ इति चासकृत् ।
तस्मात

साकारसिद्धिशास्त्रम्
४०३
यथाप्रतीति कथितः शब्दार्थोऽसावसन्निति ।।
स्वयं विभक्तमुक्ता च भाष्ये ज्ञानात्मभूतता।
यथामतीति सत्त्वं चेत् प्रतीतिर्यदि भासनम् ।।
सैव सत्ता बहिरिव ज्ञानत्वे च न वाधकम् ।
न बाधा व्यापकाभावोऽशक्त्यादिस्तु बहिर्मती ।।
युक्तः प्रतीत्या शब्दार्थः शाब्दे तद्रूपमासनात् ।
स्वाकारेऽध्यवसायश्च चाह्यत्वेनैव देहिनाम् ।।
तेनासत्वे च सत्त्वोक्तियथा तत्त्वमिति स्थिरम् ।
तथा त्रिधातुधीमात्रमिति चित्रैव सा मता ॥
सर्वशून्यादिशब्देपु तुल्य एव परिश्रमः ।
साकारमेव तञ्चित्तमर्था[85a]भासमितीरितम् ॥
विकल्पितस्य वाह्यस्य निषेधो हि स्वयं कृतः।
वासनोपहतत्वं चानिष्ट रूपोदयान्मतम् ।।
प्रवृत्त्याक्षेपिसंकल्पसूतिसामर्थ्यगर्भतः ।
अद्वैतशिखरारोहे न प्रवृत्तिनिवृत्तयः ।।
ता एव संसार इति तद्वत्तुः कथमिष्यताम् ।
दर्पणे दृश्यते रूपमिति वालाभिमानतः ॥
अनूद्य वेदनाकारे तदारोपनिवारणम् ।
तथा भावेषु भावत्वं ज्ञानाकारेषु बाह्यता ।।
यथा तिमिरिणा दृष्टचन्द्रयोश्चन्द्रतासती।
निम्नाच विरहाद् वाह्यनैकत्वं दर्पणेऽस्ति न ।
नान्तःप्रविष्टनिर्भासात् पृथक्त्वं प्रतिघातिना।
भावैराकारसंज्ञा लक्ष्यते योधरूपता ॥
सामान्य ज्ञानसंख्यातमत एवं पृथग्वचः।
लोके रखें पृथगिव ज्ञानमादर्शसन्निभम् ॥'

ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावली न क्षणित्वक्षतिश्चैवं ज्ञानेनैकक्षणग्रहात् । कादाचित्कं च तज्ज्ञानं लिङ्गं नित्यवलव्यये । उक्ता च शास्त्रे धीः सत्ता दृश्यस्यासत्त्वमप्यधीः । व्यपदेशार्थकृत्यादिहान्यपेक्षा विनाकृता ।। अशक्तिरपि तत्रेति न बाधकमियान् पुनः । विशेपो दृष्टयदृष्टी च सत्त्वासत्त्वे उदीरिते॥ कदाचित् कस्यचित् कापि प्रकाशोऽस्त्यनुमान्ततः । मृपा प्रकाशाभावस्तु विभाव्यो बहिरादरे ।। विकल्प एवानुमितेरभावेऽपि प्रकाशनम् । नादशा यादृशो सत्ता प्रकाशोऽप्यस्तु तादृशः ॥ अर्थक्रियार्थी सकलः फलेनैवैति वस्तुताम् । प्रतिभासं च तत्रैव न्यस्यतीति क्रियाश्रयः ॥ न चैवं क्षतिरारब्धं मानं च व्यवहारिकम् । शक्तिरुक्ता ततः सत्ता स्वभावः शुद्ध एव च ।। तस्माद् वाह्यार्थवादेऽपि यद्यपि व्यवहारतः । शक्तिः सत्ताप्रकाशस्तु तात्त्विकीति द्विधा स्थितिः ॥ इत्यन्तरश्लोकाः॥ अथाकारस्य प्रतिभासिनोऽपि शक्तिवियुक्तः सत्त्वं माभूदित्यमुना मनोरथेन शक्तिः सत्वमुच्यते, तदपि तद्वयतिरिक्त प्रमाणाभावात् कीदृशी इष्टसिद्धिः ? न चाकारस्यार्थकारित्वनिषेधोऽपि शक्यः, उपादेयक्षणस्याध्यवसायस्य तदारब्धप्रवन्धस्य च सदसदादिनिर्णयरूपस्याद्याप्यनुच्छिद्यमानस्य जन्मनि नियतप्राग्भावित्वस्य दर्शित- त्यान् , अन्यथा न कचिदपि हेतुफलभावसिद्धिः स्यात् । व्यतिरिक्तं प्रकाशमानं तत्र. १ हेतुरिति चेत् ? अन्वयव्यतिरेकाभ्यामाकारो दृष्टशक्तिकः । हेतुत्वमन्यो लभत इति राजकुलस्थितिः ।।

साकारसिद्धिशास्त्रम्
यदि तस्यापि हेतुत्वमाकारस्य न वारणम् ।।
न होन्धनस्य हेतुत्वं धूमे वहिरपट्टते ।।
एकापेक्षं. परस्याथ कर्तृत्वं तद्वयोरपि ।
भावानुवृत्तिसामर्थ्याद् दहनेन्धनयोरिव ॥
नोलापेक्षः प्रकाशोऽन्यः करोतीति विनिश्चये।
पिशाचो वह्निसापेक्षो धूमाङ्गमिति चागतम् ॥
अविद्याप्यत[४+b]एवाझं केवला न प्रकल्पते ।
दृष्टसामग्रथपेक्षा हि न कचिद् विनिवार्यते ॥
अन्यथा चित्रमखिलं कर्मणैवोपजन्यते ।
अन्यहेतुविलोपः स्यान्न च स्यात् पौरुपं फलम् ।।
भावाभावाननुकृतौ न हेतुफलता कचित् ।
भावाभावानुकारे च नाहेतुफलता कचित् ।।
नीलदृष्टयवसायश्च नानीलाकारदर्शनात् ।
शुक्तौ हि रजतारोपो न वर्णस्य व्यतिक्रमे ।।
रूपे समानजातीयाद् भेदग्रहणविप्लवे ।
रूप्यारोपणमङ्गारदर्शने तददर्शनात् ।।
अस्तु वा दैवतोऽकरमादन्यथापि समोक्षणम् ।
जातिभेदस्तदोन्नयो योगिनिर्मितधूमवत् ।।
यथा बाह्यस्य बीजस्य सत्त्वहेतुत्वसंगरे ।
योजाकारधियस्तद्वदंकुराकारजन्मनि ।।
तथा चाथि] क्षिपन याह्यं तत्स्थाने ज्ञानमादिशन् ।
उत्पद्यन्ते निरुध्यन्ते प्रत्यया इत्यवोचत ।
व्यापकस्तस्य धर्मश्वेत् पार्थिवत्वादिकारणम् ।
प्रकाशोऽप्यस्तु न व्यक्तिरिति साध्वो व्यवस्थितिः॥
"

ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो
आकाराः प्रतिविम्वाभा उभयोः कल्पितं न सत् ।
बोधस्य नैकता वाःि स्वरूपविरहाप्तितः ।।
नान्यत्वमग्रहप्राप्ते सत्ता चाप्रकाशिनः ।
राजक्रमेण चादर्श एकानेकत्ववर्जितम् ।।
इति युक्तं न वा भावा युज्यन्ते दर्पणोपमाः ।
निराभासे स्थितो योगोत्याभासः कल्पना मता ॥
एकापोहेन यत्तस्यामीपदाभासते बहिः ।
समन्तभासादाभासः प्रपञ्चो वा कदम्बवत् ॥
विचित्रकल्पनारुढो हेयश्चित्रेऽपि चेतसि ॥
शेष समानम् । अथवा,
बाह्यग्राह्यस्य हानेऽपि ग्रहणस्थितिवारणम् ।
तथतारक्षणे स्थित्वा चित्तमात्रव्यतिक्रमः ॥
यदाहा
तत्रैकस्याप्यभावेन'
इत्यादि ।
ओरोप्यहानावारोपविपयस्यापि मास्म भूत् ।
चित्रस्योच्छेददृक्पात इत्यनाभासवारणम् ।।
तथा च,
तिष्ठन्ति चित्राणि तथैव लोक
[एवं हि धीरा विनयन्ति [ तत्त्वम् ]
इत्यादि।
आर्यनागार्जुनपादाच,
1.प्र.पा.२.२१३.

साकारसिद्धिशास्त्रम् महाभूतादिविज्ञाने प्रोक्तं समवरुध्यते । तज्ज्ञाने विगमं यान्ति ननु मिथ्या विकल्पितम् ।। तनासत्याधिमोक्षोऽर्थरोधश्चिन्तामये हृदि । तज्ज्ञान इति च ज्ञानरूपसाक्षात्कृती क्षयः ।। वाचे नामनिमित्तानामाकारस्य च न क्षतिः । नाममात्रं मुनेधर्माः सन्तु वा कल्पितात्मना । “एवमन्यदप्यूह्यम् ॥ तदागन्तुमलध्वंसात् तदाकाशतलोपमम् । ज्ञेयेनाभितुला ज्ञेयनिर्विशिष्टतया स्फुटा ।। प्रकाशमानं तदिदं दीपसन्तानसन्निभम् । अप्रकाशाङ्गविरहान्न स्वाकाराप्रकाशनात् ।। अप्रकाशकणस्यापि न पूर्वमपि संभवः । भ्रमव्यवस्थापेक्षा तु समलामलतास्थितिः ।। तत्रैव हेतुपरतन्त्रविचित्ररूपे यत् कल्पितं ग्रहणकर्म च कर्तृ चासत् । तस्यैव तद्] द्वयविवेकिविदेकरूपं निष्पन्नमाह परितो युवराजराजः।। तस्मान मुख्यप्रमाणागमशास्त्रबाधा काचित् साकारनये । नाप्यलोकत्वमाका. राणामर्थसामर्थ्यस्य समर्थितत्वादिति । अस्तु वा अलीकतापि, भ्रमनाममात्रं वा । न तु तत्त्वतः संल[85b]शसङ्गतिः, स्वसंवेदनप्रच्युतेरभावात् , परागेपव्यवस्थाविरहात् । सर्वदा मुक्ता एव सर्वदेहिन इति दीर्घाभ्यासप्रबन्धप्रतिबन्धः । स्वहतोहि स्वसंवेदन- रूपस्योत्पन्नस्य न परेण शक्तिमताप्यन्यथाकतुं शक्यम् , किं पुनरलोकाभिमतेन ? स्वहेतोरेकीभूयोत्पत्तौ च [भवतु] तस्य रूपमभिन्नवेदनम् । किमत्र गात्रानेडपरि- ग्रहेण ? स्वहेतोश्च तथोत्पत्तिवेदनं च तदात्मना । भावैः स्वीकृतमेकत्वं नादिनां महती व्यथा ॥

४०६
ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावली
अविद्यातस्तथोत्पत्तिप्रतिभासाविति न तत्त्वमिति चेत् ? नैतदपि सारम्,.
यतः,
हेतोः कुतोऽपि जन्मास्तु हेतुना चिन्तितेन किम्'
अनिष्टजातोऽनिष्टोऽपि याशस्ताहगेव सः ।।
इत्यनाकारवादाय देयो यत्नान्जलाञ्जलिः।
कदापि भेदो भावीति श्रद्धागम्यं परं यदि ॥
तीरनीरवदेकत्वग्रहो भिन्नोदयेऽपि चेत् ।
न भिन्नेन ग्रहाभावानात्मनवान्यथाग्रहः ।।
आत्मना हि यथैवात्मग्रहः स्वात्मा तथैव सः।
परापेक्षं धियो व्यक्तिभ्रमारेकविकल्पनम् ।।
बाधाभावे परत्रापि न भव्यो भ्रमसंभवः ।
किं पुनः स्वात्मसंवित्तौ बाधागन्धोऽपि यत्र न ।।
अभेदाध्यवसायश्चेत् पश्चात्तेनापि न क्षतिः ।
निर्विकल्पवदस्यापि स्वविदोऽलीकमात्रतः॥
न च तत्र परारोपः स चालीकः स्ववेदनः।
तत्प्रवृत्तिनिवृत्तीनां व्यावृत्तेः कोऽपरः शमः ॥
अलीकमानं सदपि न हि कापि विवन्धकृत् ।
विवन्धकत्वेऽलीकत्वमेवालीकं प्रसज्यते ।।
किंच,
गोचरान्तरसञ्चारो नेष्ट एव क बन्धकृत् ।
स्वसंवित्तौ पुनस्तस्य शतेनापि न बन्धनम् ॥
स्ववित्तिवन्धे हि जड़ः प्रकाशश्च स्वहेतुतः ।
इत्ययुक्तमतेऽशक्यं स्वाभेदेनापि वेदनम् ।।
न हि स्वहेतोः सकाशात् प्रकाशात्मनो जायमानस्य स्ववित्तिविकन्धोपनीत
जाध्यमस्य युक्तमलोफाकारबलात् । अत एव सोऽलीकः स्वाभेदेन तदात्मानं वेद येद्

साकारसिद्धिशास्त्रम्
४०७
इत्यपि न शक्यम् , विरोधादेव । स्वविन्मात्रस्य हि निप्पाद्यमानस्य तदन्यथाभायो
'विरुद्धः तदत्तद्वोधस्वभावोत्पत्ती ।।
अतन्मात्रस्य योघे चेद् विवन्धो गुण एव सः।
अथासी स्वयमेवासन शिष्यतामाकृतिग्रहः ।।
यद्यभिन्न रूपेण तदा तादात्म्यमच्युतम् ।
विभिन्नेनाप्यलीकेन यदि नास्ति क्षतिः कचित् ।।
अलोकमनलीकं च द्वयं भेदेन गृहतः ।
अलोकमनलीकेन रूपेण यदि पश्यति ॥
नालीकबोधवातेति नात्मालीकेन बोधितः।
यथा तथा वा चिन्तायां बाह्यारोपो न चेन्मतः ।।
बाह्यार्थकर्मकामस्य न प्रवृत्त्यादिसंभवः ॥
स्वविदि नियतं चेतस्तस्मादलोकमलीकता-
कलितमितरानारोपान प्रवृचिनिवृत्तयः ।
इति तनुभृतां साक्षान्मोक्षे किमङ्ग परिश्रमैः
श्रवण[86b]तनुजाकाराकारस्थितावपि का क्षतिः ।।
ततः सर्वप्राणिनां सर्वदा निर्वृतत्वात् सम्यक्संबुद्धत्वेनापि नोपयोग इवि न
कश्चिदुपायाभ्यासमारमेत । तदयमतस्मिंस्तग्रहलक्षणो भ्रमः स्वरूपेण विचारविधुरो
यदि तथा प्रवृत्त्याक्षेपसामथ्र्यव्यवस्थापितो न स्यात्, नालीकमात्रसंभवेऽपि दोष इति
जोक्तोपालम्भपरिहारः।
न प्रवृत्तिमनाक्षिप्य सोऽलीको यदि वर्तते ।
अशक्तिः कानलोकस्य पश्य धाष्टविजृम्भितम् ॥
प्रवृत्तिरस्यालीकेन सदाकारगुणैर्न तु ।
विपरीतरतः सोऽयं योगाचारो न तात्त्विकः ।।
तस्मात्,

४०८ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धाक्लो नालोकमात्रमुपयोगि भवे भ्रमात्मा नान्यत्र तद्वयवसितिश्च विचारचारुः। वाह्योचितव्यवहृतिव्यवकल्पित्तस्तु साकृत्यनाकृतिमते द्वितयेऽपि तुल्यः । तत् कथं संलशव्यवदानव्यवस्थाभ्रंशभयात् साकारपरिहारेण निराकार एवात्राभिनिवेशवासिता मतिर्मतिमतामिति ? यदि तु परामर्शेऽभियोगः, सत्याकारमते युक्ता शक्तियोगादिसंस्थितिः । निराकारमते त्वन्तःसंलशव्यवदानयोः॥ इति महदन्तरम् । तथा हि, आकारस्य हि वस्तुत्वे तादात्म्यात्तद्योगाद्वा विशेषमनु- भवन्ननुभवस्तथाविधमध्यवसायं प्रसुवीत, सोऽप्यवसायो विपयविशेषाचितां प्रवृत्तिम् इति न प्रवृत्तिसङ्करः । यदार्थो हि कश्चित् स्वभावभूतविशेपोपयोगात् क्रियाभेदम् श्रादधीत नोलपीतवत् , कश्चित् सहकारिविशेपयोगात् , उत्पलोपलपाणिवत् । ततस्तादात्म्यसहकारौ वस्तुप्रतिबद्धौ सिद्धौ। श्राकारस्य चावस्तुत्वे न कश्चिद्विशेपो जलज्वलनमनसोरिति जलानुभवादपि ज्वलनविकल्पप्रसङ्गः । एवं ज्वलनविकल्पात् पानावगाहनार्थिनः प्रवृत्तिः स्यात् । न चाग्निरत्रेति मन्यमानः पानकामः प्रवर्तते । स्वच्छतया स्फटिकर्माणकिरणपरिभविन्यनुभवेऽभूतेन श्राकारेण को विशेष: ? न हि स्फटिक एव नोलपीतादिवस्तुसाहायकं विहाय प्रतिपत्ति. क्रियाभेदहेतुः। असतोऽप्याकारस्य प्रतिभासादलीकव्यपदेशभाजः संसर्गाच्छक्तिभेद इति चेत् ? तयुक्तम् । यतः, प्रतिभासेऽप्यसत्त्वं चेत् संसर्गार्थोऽत्र कीदृशः । अलीकव्यापदेशोऽपि न सत्त्वापह्नवक्षमः॥ तस्मादभिन्नरूपमेव वस्तु नभस्तामरसयोगादवगाहनादिक्षममकाण्डक्रुद्ध- वन्ध्यामुतसन्निघेर्दाहदायकमित्यपि श्रद्धेयमेवंवादिनः । असत्त्वेऽपि तयोरदृष्टेराकारस्य तु दृष्टेरस्ति विशेप इति चेत्न, दर्शनेऽपि साहाय्यसमीहाविरोधिनोऽसत्त्वस्यानयनयनाद इत्युक्तः । न चासतोऽनाघेयातिशयस्य पुतश्चित् कश्चिद् विशेषः । [86b] न तस्य , साकारसिद्धिशास्त्रम् ४०६ कुतश्चिद्विशेषो नापि ततः प्रकाशस्य, उपलक्षणमा त्वाकार इत्यपि न संबद्धम् , उप- लक्षकत्वस्यापि वस्तुन्येवोपपत्तेः शिखादिवत् । न च तथोपलक्षितोऽपि प्रकाशः स्वयम् अविशेषात् क्रियाभेदोपयोगो भवितुमर्हति । कर्मसामर्थ्यात् तस्य तारशी शक्तिरिति चेत्- न, कर्मणो दृष्टसाधनमनपेक्ष्य शक्तरदृष्टः । न चाकारभेदमन्तरेण तादृस्क्रियाभेदो दृष्टः, तथापि तस्य साक्षित्वमात्र- कल्पने पाकादिपु पाचकादेरपि तत्कल्पनाप्रसङ्गः । ततो दुरपहवा तत्र शक्तिराकारस्य । न च भिन्नानुभवव्यवस्थाची क्रिश्चित् । ततः प्रकाशत इति प्रकाश आकार एव । प्रकाशनं प्रकाश इनि तु तद्धर्ममानं भेदान्तरप्रतिक्षेपेणेति स्थितिः ।। आकार एव नियता हि वहिः प्रवृत्ति- स्तस्यां भ्रमस्थितिरदो विरहे कथं स्यात् । तस्मान्निराकृतिमते सुनिराकृतेय- मारब्धसिद्धिरिति साकृतिवाद एव । एवं तर्हि यावद्वोधस्तावदाकारो यावश्चाकारस्तावद्वहिष्ठा वृत्तिकृता भ्रान्ति- स्थितिरिति न कदाचिद् व्यवदानम् , अलीकत्वे त्वाकाराणां स्वप्रभववासनासमूह- समुदातादत्यन्तमत्यये निराभासमाकाशसंकाशं प्रकाशमानमवशिष्यत इति व्यवदान- मुच्यते । प्राकारसत्यतामते तु दुर्लभमेतदिति चेद् ? भवतु किं तादृशा तेन कर्तव्यम् ? महाप्रारम्भसंभोगकायविलोपलोलुपेनासद्वासनासमुद्भाते हि प्रकृतिवितथः संकल्प एव मा भूदु पहिः प्रवृत्तिर्वा । यद्वा आकारोऽप्यनिष्टो मा भूत् । चित्ताकारविशेषभाव- नायाः शुभसंभाराभियोगस्य च सामर्थ्यात् अभिमताकारविशेषस्य समुदये कीरशो दोषः ? न च कदाचिदाकारे दोपदर्शनात् सर्वदा तन्नियमः, सामग्रीभेदस्यात्यन्तिकस्य संभवात् , अन्यथालीकसंभवोऽपि सदातनः स्यात् । तस्मात् । यातं काश्चित् परिणतिशिखां लक्षणव्यञ्जनश्री- चित्रं चेतः शुभशतसमुल्लासताभ्यासभूमः। संवद्धात्मा गुणनिधिरसद्वासनासन्निबद्धा शुद्धाकारप्रकररहितं न त्वनाकारमेव ।। संवृत्तिविनिवृत्तौ स्याद्धर्मकायविलोपनम् । आकारविनिवृत्तौ च संभोगस्य पराभवः ।।

ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धादली
दशभूभिभुजां बुद्धस्तदाकारात्तथा स्थितिः ।
पिण्डं विहाय हस्तस्य लेहनं स्फुटमीदृशम् ।।
संबुद्धकल्पा दशभूभुजोऽपि
यदा निराकारतरान्तरङ्गाः ।
तदा ऋशीयः करलेहनं च
वरं च निर्माणदृशो वराकाः ।।
बुद्धाधिपत्येन तथा प्रयोघे
दशावनीनां परमः स लाभः ।
अणुभ्रमारणां भ्रमभारयोगः
सुखं न चामेध्यविशेपतोऽपि ।।
तद्धर्मसाक्षात्करणादिति चेद्धर्मकायहक् ।
प्रसक्ता न तु संभोगकायहक् तस्य सिध्यति ।
तदाकारतया तस्य तदाकारोदयो धियः ।
तद्भोगः सार्य[87a]भौमानां शुभसंभारसंभवी ॥
शुद्धलौकिक विकल्पसंमुखी-
भावभावि पटुधर्मदेशनम् ।
उद्धरप्रणिधिपाकतोऽथवा
सर्ववित्तिरपि तत्तदर्थतः ॥
मायाद्यभावेऽपि तत्तदर्थिनां तत्तदर्थसंवादसंभवात् , सर्वज्ञताव्यवस्थापि सर्प.
स्वयुद्धपाकारविलास इति । अथवा,
यथा सकलदेहिनामनुभवस्य चित्रा स्थितिः
समन्तसमयत्रये तदनुकारिसर्वाकृतेः ।
धियः प्रणिधिपाकतः समुदये स्वरूपश्रिया
सहैव विविधाकृतिव्यतिफरकरूपी विभुः ।।
सूक्ष्मतराभपत्रपिहितोऽयमरूपदृशः
सर्वमिदं स्वरूपमधियन्ति दशावनयः ।

साकारसिद्धिशास्त्रम्
.
तन्त्र च निश्चलाप्रतिमभागमुशन्ति वपु-
र्गोचरभाग एप इति शेपमशेपमपि ।।
चित्रमनेकमेकमिति किंकृत एप विधिः
पार्थिव एक एप इति किंकृत एप विधिः ।
संवृतिसत्यमेत्य यदि सा स्थितिरेवमियं
ज्ञानशुभोरुभारजनितस्तु महातिशयः ।।
अस्य च चित्राकारराशेः,
निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः।
न बाधा यत्नवत्त्वेऽपि युद्धस्तत्पक्षपाततः ।।
[प्र. वा. १. २१२-३]
तथा हि,
संभाराभ्यासजन्मा निरतिशयरुचेर्गोचरस्वैकवित्ति-
स्थित्यागन्तुप्रपञ्चापचयपरिचिताकाशकज्ञाप्रभाभूः ।
नानानिर्माणवृन्दैरनुपरतजगत्कृत्यराशिर्दशेयं
हेया केनास्तु यस्या यदि परमुचिता व्युत्थितिः कल्पनैव ।।
इति महापण्डितशानश्रीमित्रविरचितायां साकारसिद्धी
संक्वेशव्यवदानव्यवस्थापरिच्छेदो
द्वितीयः समाप्तः।

" [ तृतीयः परिच्छेदः] कथं पुनः स्वसंवेदनमात्रस्थितौ हेतुफलभावसिद्धिः, यतः प्रकृतफलहेतुपद्धतिरव- धानभाजनीभवतु ? तथा हि, न पूर्वा न परा नापि तदुभयवासनाप्रसूतानुसन्धानरूपा बुद्धिरस्मादिदमिति भेदग्रहणनान्तरीयकं हेतुफलभावानुभवव्यवहारमवतरीतुं शक्नोति, सर्वासां स्वविन्मानमयतयान्यदीयवार्तापरिचयानुपपत्तेः। यद्यपि चाद्य धियावधि- मात्रमधिगतं तथापि नावधिमत् , परया चावधिमदेव नावधिः। अनुसन्धानधिया तु नैकमपीति कोऽपरः प्रतिपत्ता ? अवधिरवधिमदित्यपि तद्वलादेव यस्मान्नैकमपि विषयः । ततश्च तयोरपि शुद्धस्वरूपमेव विषयः । एतेन पूर्वापरभावः प्रत्याख्यातः, पूर्वापरतयापि कयाचिदग्रहात् , येन तदात्मक एव हेतुफलभाव इति मनोरथसिद्धिः। न हि प्रत्यक्षस्यात्र व्यापारः, भिन्नप्रतीत्यभावे पूर्वापरत्वादेर्दूरीकृतत्वात् । अथापि स्यात् , क्रमेणोदयात् पूर्वापरीभावस्तावदस्ति, ततः पूर्वापरा बुद्धिरात्मानं पूर्वापररूपमेवानुभूतिगोचरीकरोति । विमर्शाकारविरहात्तु शब्द एव परमप्रवर्तितः । न च तावता वस्त्वनुभवहानिः, न हि नाम रूपं वस्तूनाम् , तदपि पश्चादनुसन्धानयुद्धथा प्रवर्तते । न च [87b] तावता तस्याः स्ववेदनक्षतिः । स्वसंविदितैव हि परत्र बाधकमुपस्थापयति, पूर्वपूर्वाहितविशिष्टसंस्कारद्वारेण नियतपूर्वापरभावबोध एव च हेतुफलबोध इति । अनोच्यते, अनात्मसंवित्त्यभिमानकाले समस्तमेतद् व्यवहारयोग्यम् । स्वरूपसंवित्तिपरायणत्वे फ भेदपूर्वापरभावयोगः॥ बहिर्यथा भिन्नधिया ग्रहाई परस्परं तस्य तथा भिदापि । तथैव पूर्वापरतापि नोचे. नयाममस्त्येव च बासमान. ॥

साकारसिद्धिशास्त्रम्
४१३
बाह्यस्य पूर्वापरता यथैव
तथा धियोऽपि प्रहणं स्वयं तु ।
स्मृतिश्च संवादवती द्वयेऽपि
किञ्चित्करो नानुभवोऽन्यथा हि ।।
ततोऽनुसन्धानधिया व्यधायि यत्
स्वसिद्धमेवाप्रमयापि तत् फिल ।
प्रमावतारे तु पराप्रवेदने
स्फुट वियचित्रणमीशी स्थितिः॥
न कोष्ठशुद्धथापि तथोचिता स्थितिः
यतो न जातु प्रतिपत्तिगोचरः।
कदापि केनापि हि दृष्टमन्यदा
सहेत सन्देहमवाधितं यदि ॥
क्रमोऽपि तस्मादवसाय पद्धति
विना न सोऽप्यन्ध इवान्यवेदने।
ततो बहिर्विसत एव न प्रमा
न विसतः स्वात्मनि तत्र न क्रमः ।।
तथा ध्वनेरेव न सिद्धिरित्यसत्
परापरीभूतमपीक्षितं न हि
परस्य वित्तिर्न न चात्मनो भ्रमः
भ्रमेऽपि न स्वस्य तथा विवक्षितम् ।।
ननु हेतुफलभावविलोपस्त्वयापि कथं साध्य , प्रमाणाभावात् ? न हि प्रत्यक्षं
निश्चायकम् , अविकल्पकत्वात् । नापि विकल्पमात्रम् , अतिप्रसङ्गात् । प्रत्यक्ष
लिङ्गजे वावसायः स्वकारणस्यार्थस्य निश्चायकः प्रतिबन्धादिति चेत् ? प्रमाणसिद्ध
एव तर्हि हेतुफलभावः कथं बाध्यः स्यात् ?
तद्युक्तम् । न ह्येवं प्रमाणसिद्धिरुपपादिता भवति, प्रत्यक्षस्य हेतुफलभाव
प्रहनिषेधेऽप्रवृत्तिनिषेधाक्षेपात् । परोपगमापेक्षायां च न स्वतन्त्रसिद्धिः, प्रसङ्गस्या-
साधनत्वात् । केवलं परस्य प्रतिषेधप्रतिबन्धमात्रमुपसंहरेदयमुपन्यासः ।
,

४१४ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलो यदि हेतोः कुतोऽपि स्याद् बाधा हेतुफलस्थित्तेः । स एव हेतुरथ न सिद्धा हेतुफलस्थितिः ।। तथा च, न हेतुरस्तीति वदन् सहेतुकम् [ ] इत्यादि । न च परस्य निषेधप्रतिवन्धे कृते स्वयं सद्वयवहारसिद्धिः । अथ परस्यापि परामर्शसिद्धिप्रतिबन्ध एव, न केनचित् प्रमाणेन हेतुफलभावसिद्धिरिति नासद्वपक- हारसिद्धिरिति चेत्- न, परेण तन्मात्रस्यैवारब्धत्वात् । सत्ताव्यवहारोऽपि हि प्रसाधकप्रमाणाधीनः सिद्धः, तद्यदि हेतुफलभावेऽपि किश्चित् प्रमाणं स्यात् , स्यात् तद्भावः । तदभावे कथमेप इति ? तदयं हेतुफलभावः कचित् कदाचिदुपलम्भसं- भावनाविनाकृतो बहिरर्थेन साधं निरत्ययां मैत्रीमावहति ।। बाह्ये दोषान्तरस्यापि संभवान्न तुलेति चेत् । दूषणान्तरमत्रापि यथाभाष्यकृतोदितम् ।। विन्मानानवतारेऽपि सूत्रवार्तिकयोगिरः। तथैव वल[88a]नाद् भाष्ये स्वकस्वातन्त्र्यबिम्बनम् ।। नैवं वा किं न वाह्येऽपि दोपोऽयं केवलो मतः । यदि वाह्योऽनुभूयेतेत्यादि यत्नोऽन्यथा कथम् ।। तदस्य तन्मैत्रीकृतो विधिः प्रतिषेधो वावधेयो धीमतामस्तु, किमपरेण ? ननु तथाप्यत उपपत्तेरेतदायातमिति निगमयतोऽपगत एव हेतुः, अवश्यं चान्ततोऽनुप- लम्भोऽपि समाश्रेयः, तत् कथं हेतुपरिहारेण कश्चिद् युक्तिन्यासः ? न हि ताइफ- प्रस्तावे शक्यं मूफेन स्थातुम् ॥ ब्रुवता नियतं किञ्चित् साध्यं वा वाध्यमेव वा। तत्रातुं अवाणस्य स्वस्यापि प्रत्ययः कथम् ।। ततो दुस्त्यज एवायं सता हेतुपरिग्रहः ।

साकारसिद्धिशास्त्रम् ४१५ किं च स्ववचनव्याहतमप्येतत् , अतो हि वचनादर्थप्रतीतिरस्य स्यादिति वचनोचारणमञ्जसा हेतुफलभावाभ्युपगमनान्तरीयकमित्ति कथमपवदेत् ? अपि च, हेतुफलभावप्रभावितत्वात् सर्वव्यवस्थानां प्राणप्रयाणमायातमेतस्मिन् मत इति । एतदप्यसङ्गतम् । न हि सर्वथाध्यवसायसिद्धोऽपि नास्ति हेतुफलभाव इति, किंतु तत्त्वतः । ततो, यावत् प्रकृत्या भ्रान्तस्य व्यवहारस्य न त्रुटिः। तावत्तथा तथा हेतोरुपादानं न दुष्यति ।। स्ववित्तिमात्रसिध्यर्थं यथा हेतुपरिग्रहः । तथा तन्नान्तरीयौ च कार्यकारणनिहवे॥ व्यवहारप्रसिद्धा चेदस्तु हेतुफलस्थितिः । अध्यक्षसिद्धा यदि तु मुच्यतामात्मवेदनम् ॥ न खलु पूर्वापरभावव्यापिभेदग्रहणविरोधिनि स्वसंवेदने च स्थितिः पूर्वापरी- भूतहेतुफलस्वभाववेदनं चेति सचेतसामादरविषयः, तद्वरं हेतुफलग्रहणमाञ्जसं मृष्यतां विज्ञानवादव्यसनपरित्याग एव युक्तः। ततो यथा प्रकाशादिहेतवो निरालम्बन- साधनाः संवृतिमाश्रित्य व्यवहारस्मारणोपयोगिनः, तथा शक्तिसाधनान्यपि प्रमाण- वचनानि न विरुध्यन्ते । भेदग्रहणपूर्वकश्च हेतुफलभावो विदितः सांव्यवहारिकस्य । अभेदग्राहिणि प्रत्यक्ष उपजाते स्वयमेव परिगलति, कदाचिदभेदमेव न गृह्णीयात् । तत्र द्वयोरपि वादिनोर्याव[ तु]व्यापारपरिस्फुरणं तावत् साधु, संवृतिस्थितयोरेव विवादात् । तत्र च हेतुमन्तरेण क सिद्धिवार्ता ? तहि हेतुना हेत्वभावः साध्य इति हेतुरात्मानमपाफरोतीत्यर्थः स्यात् । नायं विरोधः, परमार्थे तावद्धतोरेवाभावात् । एवं सर्वव्यवस्थानां विलोपोऽपि न वाधकः । क्रमात् सर्वप्रपञ्चोपशम एव शियं यतः ॥ सर्वे हि वस्तुसंबन्धाः फलहेतुतया गताः । प्रतीत्योत्पन्नतामात्रं निरंशं स्वविदागतम् ॥ संवृतौ तु हेतुरपि सन् साध्यमपि साधयति, व्यवस्था अपि स्वस्थाः। कात्म- वधोपालम्भः? १. तुल° म° पू:12म का २५. २५ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धाक्लो यथा वाह्य ग्राह्य सहितपरपूर्वस्थिति तथा' यथान्यत् तग्राहिस्मृतिमपि तथा संप्रथयति । यदा मूलान्पे प्रयसि विधुराणां स्थितिरियं प्रपञ्चोऽयं चित्रः कथमिव तदापह्नवसहः । इति संग्रहः ॥ . कथं तर्हि हेतुना हेत्वभावसिद्धिरिति ? अयमस्यार्थः । हेतुद्वारायातपरमार्थ- रूपानुकारिणि [88b] विकल्पे यः पूर्वापराकारविरहप्रतिभासः स एव हेतुफल- भावग्रहाभावः, ततः सव्यापारप्रतीततामुपादाय निर्व्यापारोऽपि स्वप्रतिभास एतस्मिन् सव्यापार इव लक्ष्यते । ततः स हेतुर्हेत्वभावहेतुरिति प्रख्यातिः । न च कल्पनाकार- विवर्तविशेपादन्यस्तत्त्वाभ्यधिगमोपायः । न तु स्वविदेकलक्षणपरमार्थनिष्ठायां कस्यचित् कचिद् विवादः, साधनदूपणावतारो वा । संवृतौ च तस्य दूरभावेऽपि कथश्चित् तथा तदाकारस्फुरणमेव शरणम् । अतएव च वचनादर्थप्रतीतिः स्यादिति जानानस्य हेतुर्नास्तीति प्रयोगस्तत्त्वत इति विशेपणापेक्ष एव । तथा च न विरोधः । सर्वथापहवे तु स्यादेप दोपः, यथा अवाचकः शब्दः, नानुमानं प्रमाणमिति, तत्रापि तत्त्वत इति विशेषणान कचिद् व्याधातः । अनुमानमपीन्द्रियप्रत्यक्षवत् संव्यवहारत एव प्रमाणं, न तत्त्वतः, संबन्ध- महणाद्यपेक्षत्वात् । न च स्वविन्मात्रमनेन तच शक्यम् , स्वभावहेतावप्यन्वय- व्यतिरेकयोः प्रतीतिभेदसाध्यत्वात् । संवादाच्च प्रामाण्यं, न च कचिद् भिन्ने वस्तुनि संवादः । तस्मात् स्ववेदनातिरिक्तरय प्रामाण्यं सांवृतमेव, तथा हेतुफलव्यवहारोऽपि सांयत एव, एकप्रतीतिकत्वादुभयोः, न परत्र यथा मानं तथा हेतुफले च न । यया च हेतुफलते परत्रापि तथा प्रमा । तत् कस्मिन् भरमाधाय मानसिद्धिरिहोच्यते । तत्यतोऽन्यमहासिद्धः संवृतो सिद्धसाधनम् ।। अविधारितरम्या धीः संवृतिर्यावदावत् । उत्तरोत्तरधीप्राय तत्त्वं स्याद् यावदद्वयम् ॥ .

४१७
साकारसिद्धिशास्त्रम्
इदमितो जातमिति च,
लिङ्गात् परविदो वास्य विकल्पस्य समुद्भवः ।
इति संवृतिरेवेयं व्यापारः स्वविदोऽत्र न ॥
तथाभिमानमानं स्यादनुसन्धानधोरपि ।
ततोऽभिमानमात्राद् यत् सिद्धं सांवृतमेव तत् ।।
यावच संवृतिस्तावद्धत्वादिनियमः स्थिरः ।
अनिष्टपरिहारेण प्रवृत्तिश्च न दुष्यति ।।
अथ शक्ति विना न स्यात् सैव शक्तस्तु संभवे ।
सांवृतत्वकथा मिथ्या शब्दभेदेन किं फलम् ॥
केवलं हेतुफलयोः सह्यं वाह्यत्वमेव न ।
योजाकारघियस्तु स्यादराकारधीरियम् ॥
'तयोस्तहि धियोर्हेतुफलभावविदो धियः ।
भेदवाह्यविदेवासौ शब्दभेदेन किं फलम् ॥
अभेदे द्वैतविरहान हेतुफलवास्थितिः ।
ते एव वा धियो स्यातां व्यतिरोधविरोधिके ।।
न पूर्वा न परा बुद्धिर्मात्मा तग्राहकोऽपरः ।
पश्चाद् चिकल्पो ग्राहोति शल्यो-जेष्यति पाण्डवान् ।।
यदि शक्तिग्रहो बाह्यग्रहोऽप्यस्तु द्वियान किम् ।
अथ न्यायरुची रुच्या मुक्तिः शक्तिग्रहस्य च ।।
दृष्टमित्यवसायश्चेद्वहिरप्येप विद्यते ।
स्वविनिष्दैव बाह्यस्य वाधा सैव फलाद्न्योः॥
-
तथा च सूत्रम्,
हेतुप्रत्ययव्यावृत्ति कारणस्य निषेधनम् ।
चित्तमात्रश्यवस्थानमनुत्पादं वदाम्यहमः।
[
]

४१८ ज्ञानश्री मिननियन्धावलो अनुत्पादमिति फलनिषेधः । चित्तमानस्थिति[89a] रेय हेतुफलनिषेधो व्यक्तः। हेतुनैव भवतो यदि पृत्ति विदेव वहिरध्यवसायः। यावदात्ममतिरप्रतिभावद् व्यापृति न परतो न तु यदत् ।। नानुमानमपहाय निर्णयो नानुमा च परमां विदं विना । स्वं परं च विनिहन्ति सा यथा स्वं परं च मम हेतवस्तथा ।। रूपनयनिरूपणविशुद्धसाधनप्रभवं प्रकृत्या बहिर्मुखप्रवृत्तिकमनुमानमन्यवित्ति- नान्तरीयकमपि परयोधसाधनाय साधनीकुर्वन्तः कचित् प्रकरणे तदर्थानुवादिनमेव विरोधदूपणेन चोदयन्तीति क एप न्यायः ? केवलं यथा पृथग्जनो नानुमानप्रामाण्यं परिहत्य जीवितुं शक्तो द्वैताभिनिवेशात् , तथा तदवस्थापितसत्याधिमोक्षमपि । य एव च तत्सिद्धस्वबोधमात्रतायां सत्याधिमोक्षः स एव बाह्यानुमानयोरपमानः । न च तथा स्थातुं शक्यम् , अन्यथा तदैव साध्यसिद्धेरभ्यासलक्षणप्रयासनिरासप्रसङ्गात् । ततस्तत एव विसवमहिम्न आत्माधिमोक्षादिव प्रवृत्तौ सातानियालाभे प्रतिषिद्धः सर्वत्रगो धमधातुरिति नानुमानस्यापलापे पुनः प्रत्यावृत्तिः क्षीणेन्धनशिखिनः क्षयेऽपि भस्मवत् । अत एव, , निरालम्बा प्रशाम्यतीति संवृतिसंज्ञिता विकल्पबुद्धिरित्यर्थः । अयमेव चार्थों हेतुफलविचारप्रस्तावे अनुद्यते, नाधिकं विधीयते । यावदेव वहिर्मनोऽनुमानमाननं च, अयमेव हेतुफल- स्वीकारः, तदैव तदाश्रयस्यैव लिङ्गस्य, परोक्षे ज्ञापकत्वात् , तत्प्रतीतौ कारकत्वात् । यश्च पश्चादात्मवेदनमात्रस्थिती तत्परिभवः स एव हेतुफलभावस्येति किमत्राभिनि- वेशेन १ कथं तर्हि विज्ञानवादे वार्तिककारस्य कारकज्ञापकव्यवस्था ? सत्यमवान्तर- व्यवस्थामात्रमेतत् । अतएव बुद्धिराश्रित्य कल्प्येतेति वचनरीतिः । तत्वनिष्कर्षे तु, . साकारसिद्भिशास्त्रम् ४१६ अशक्तं सर्वम् [प्र. वा. २.४] इत्यादि। तदयमर्थः, अद्वैतादाक् प्रतिपाद्यजनस्य मृदुमध्याधिमात्रयुद्धिभेदाद् यथा तथा वा व्यवस्था क्रियेत, क्रमेण मतिपाटवात् तत्र तत्रानवस्थितावद्वैते विश्वासः। अत एवोत्तरोत्तरपरमार्थवत्संवृतेर्नानात्वेऽपि तदपेक्षो हेतुफलभावावतारस्त्रिविधप्रत्यक्षा- नुपलम्भसंभव एव तत्त्वम् । स्वाभिप्रेतेऽपि वश्चना मा भूदिति ततः संवृत्यन्तरादियमेव संवृतिरुपादेया, न पुनरपरमार्थाभिनिवेशाविशेपेऽप्यधमा, अभिप्रायसंवादेतराभ्यां विशेषात् । तदयमपर्यनुयोग एव कथमप्रमाणात् प्रतीतिमात्रादर्थसिद्धिः किं पुनर्विचार- वाधितादिति ? न हि तत्र काचिदर्थसिद्धिः पुरुषपरितोपमात्रादन्यत्र । यादृशी' साप्रतीतिरेव प्रतीतिः, तथानर्थसिद्धिरेवार्थसिद्धिरिति यक्षानुरूपो वलिः । यद्यार्य- हृदयानुरोधः, अस्मदीयहृदयेन तु सर्वमस्ति, निपुणेन तु प्रतिपत्ता तथा प्रतिपत्तव्यम् , यथा परितोपमात्रेऽपि विप्रलभ्येत । श्रत एवाह, सांव्य[89b]वहारिकस्य चेदं प्रमाणस्य रूपमुक्तमित्यादि । तस्मान्न सांव्यवहारिकस्य प्रतिनियतसाधनानुसारदोषः, अन्यस्य क परितर्पः ? नन्वस्मन्मतेन तावत् सर्वमस्ति, तत्त्वसाक्षात्कारिणां तु नास्तीति कावस्थानमस्तु ? सत्यम्, ज्ञाततत्त्वस्य लोकोऽयं जडोन्मत्तपिशाचवत् । ज्ञाततत्त्वोऽपि लोकस्य जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ तदत्र स्वातन्त्र्यमिच्छायाः। लोकस्यासत्प्रकाश्चेद् व्यवस्थातोऽस्तु नाचसा । स्वाभासकल्पनादन्यद्धत्वादेर्न हि भासनम् ।। तस्मात् तत्त्वतः कार्यकारणभावाभावेऽपि संवृतावशक्यपरिहारत्वात् कथम् अनवधेयः ? प्रकृतस्य फलस्य हेतुसंभारात् संभवः, सांव्यवहारिकस्यैव तदनुष्ठानार्थिवया तद्नुसरणात् । तत्त्वसाक्षात्कारिणस्तु यथा न हेतुफलभावसिद्धिः कचित् , तथा- नुष्ठानमपि न कचित् । कथमनर्थकारिणः सत्त्वमिति चेत्-न, अस्मदपेक्षया स्वक्षणा- .

४२० ज्ञानश्नोमित्रनियन्धावती क्षोणपरार्थक्रियाप्रबन्धाविच्छेदात् । तत्त्वतस्तु प्रकाश एव वास्तवी सत्तेति व्यवस्थापित चित्रस्यैव रूपस्येति स्थितम् । ननु तथापि, चित्रं तदेकमिति चेदिदं चित्रतरं ततः । [प्र. वा. २. २००] ततश्चित्रतमं चेदं यद् भेदे वेदनं मिथः ।। नानाफारं हि चित्रमभिधीयते, ततः परस्परविरुद्धधर्माध्यासिनामाकाराणां - कथममेदा? भेदोऽपि तहि कथमेकवेदनान्तर्गतानां भिन्नसन्तानवत् परस्परमसंवेदनात् एफस्यैव फस्यचित् प्रतिभासप्रसक्तेः । तदयुक्तम , विरुद्धधर्माध्यासस्य तदवस्थत्वात् । तस्मादनेकमेवेदम् , अभिन्नोपादानजन्यत्वात्त · परस्परमध्यक्षभावः साहित्यप्रतिभास. स्वभावः । सन्तानान्तरभुवां तु बुद्धीनामभिन्नोपादानताविरहानातिव्याप्तिः । भत्र चिन्त्यते, एकोपादानता तासां नानात्वं किमपोहति । नानात्वादेव चान्योन्यवेदनं नेष्यते ॥ तासु न हि संवित् परसंविदमाविशति । एकसंविदर्गलविगमादेव च स्वपरविदाम् अन्योन्यवेदनापवादः । स चाप्रच्युतः प्रस्तुतेऽपीति न विशेषः । ननु साहित्यप्रतिभासे व्यवस्थाप्ये किमेकसंविदावेशेन, साध्यविरोधिना तमन्तरेणापि क्षतेरभावात् ? ननु साहित्यमित्यपि सहचारमात्रं तद्देशकालोपनियते लक्षणं ख्यातम् । प्रतिभासश्च तेषां स्वस्वरूपसाक्षात्करणमिति नान्योन्यवेदनमुपपादितम् ; .सन्तमसमनसन्निहितानेक- पुरुषवत् । ततः परस्परसंविदावेश एव परस्परवेदनव्यवहारोपयोगी किमत्र साहित्य- मात्रेण ? अथ सर्वेषां सर्वत्र प्रतिभास एव साहित्यप्रतिभासशब्देनाभिमतः, तदा साहित्यप्रतिभासेऽपि साध्ये विरुद्धः सर्वत्रकसंविदावेश इति रिक्ता वाचोयुक्तिः । तदर्थत्वे हि सहाय एवायम् । एकसंविदि नान्योन्यध्वनिश्चेत् तदुपह्नवे । प्रतीतिरेव नान्योन्यमर्थदोषोऽत्र दुःसहः ।।

साकारसिद्धिशास्त्रम् १ ४२१ मा 'भूद्वा- साहाय्यं साहित्यप्रतिभासस्य तु परस्परप्रतिभासार्थत्वे [90a] अभिन्नोपादनत्वेऽपि भेदानिपेधात् । न हि स्वसंचित्परसंविदमाविशतीत्यत्र दूपणे-: किमुत्तरीकृतमिति न विद्मः, पर्यायमात्रघोपणे विशेषापोपणात् ।। एकोपादानभावेऽपि न हि ताः सहिता अपि । आविशन्ति मिथो वित्तिमन्यथा भेदं एव कः ।। स्वविदेकनिममारता 'न स्पृशन्त्यन्यसंविदम् । साक्षात्कुर्वन्ति चान्योन्यं किमप्येतन्महाद्भुतम् ।। अपि च, A उपादानाभेदादु व्यतिपरिचयश्चेद् घरमतः स्वभावस्याभेदो भवतु न तु भिन्नेऽप्यनुभवः । तथैका सामग्री यदि नियतवस्तुप्रहसहं सृजेधेतस्तत् किं भयमुभयथा लक्षणहतेः ॥ एवं हि सत्युत्पत्तिसारूप्याभ्यां यद् प्राधलक्षणं तस्य दूषणाद् भीतिर्न काचिद्, यहिरर्थवादिनोऽन्यथैव प्रायमाहकमावस्य सुलभत्वात् । तत्रोपादानाभेदात् परस्पर- मनुभवः सर्वेषामनुभवस्वभावत्वात् । एकसामग्रीजन्यत्वे तु जडानुभवयोः प्रतिनियतं. वेद्यत्वं वेदकत्वं च स्यात् । तत्प्रतिबन्धाच नातिप्रसङ्गः। अथ उडस्यापि तदानी स्फुरणात् कुतः प्रविनियमः ? जडोपादानत्यादेव ग्राह्यं, तदन्यद् ग्राहकमिति । इन्द्रि- येणातिव्याप्तिरिति चेत्-न, सामग्रीसामर्थ्यादेव नीलस्यैव वेद्यत्वेनोत्पत्तेः। सहभावितयान्योन्यभुपकारपियोगिता । तादात्म्यव्यतिवृत्तिश्च युवयोरुभयोरपि । अथ प्रकाशोत्पत्तेः साधारणत्वदोप इति चेत् ? वेद्यत्वेनोत्पत्तिन-प्रकाशत्वेन-। किमिदं वेद्यत्वमिति चेत् ? स्वसंविदितयोः किमिदं परस्परवेदनमिति समानम् । अथ.. न वेद्यत्वं प्रकाशोत्पत्तेरन्यदिति चेत् ? तथापि साधारणत्वं सामग्रीबलादेव परि• हरिष्यते । अथैकरूपत्वाद् घस्तुनो नीलत्ववत् प्रकाशेनाप्रकाशेनापि नन्वसाधारणेन अभूत्या स्थातुमशक्यम् । शक्यमेय साममोपलादिति तूष्णीकामास्यताम् ।

४२२ ज्ञानश्रीमित्रनियन्धावली अथ प्रमाणव्याहतोऽयमर्थ इति फ सामग्रयाः शक्तिरुपनीयताम् ? यस्तर्हि तदवतारमपि नापेक्षते स्वरूपनिरूपणे स्वयमेव परिगलति, तत्र कथमुपादानाभेद. निर्देशः ? न हि द्वयोः प्रकाशयोरुत्पन्नयोरेकेनान्यः प्रकाश्यते, एकस्यान्यः प्रतिभाति, एकस्मिन् वेति काचिदर्थसङ्गतिः। यथा हि प्रदीपस्य स्वप्रकाशः कश्चिद् विदितो ज्ञाने तदनुसारेणानुगम्यते, तथा न प्रदीपानामन्योन्यप्रकाशवापि काचिदुपलब्धा, ततो यथा दीपेन दीपान्तरं प्रकाशितमिति विप्लवस्तथा ज्ञानेन ज्ञानान्तरमिति । तत् फस्मिन्नर्थे एकोपादानमुत्तरमस्तु ? एतेन स्वस्य वेदनमित्ययोगव्यवच्छेदस्यापि नापहव एवातिव्याप्तिपरिहारश्चेत् सुलभ इत्यपि निरस्तम् , परवेदनार्थस्यैवाप्रतिष्ठानात् । परप्रकाशोऽपि दृष्ट इति चेत् ? सोऽप्यप्रकाशोपादानस्य प्रकाशक्षणान्तरजनन- द्वारेणेत्यनवसर एव ज्ञानदीपादिषु । यस्तु तत्रापि सहभाविनमालोकं पटस्य प्रकाशक- मिच्छति सोऽपि न लोकाध्यवसायमात्रेण तत्त्वव्यवस्थेति, इदमस्येति व्यवस्था. [90b]निबन्धनानुमाने यदि तज्ज्ञानजननमाश्रयेत् , तत् तहि शानेन सहभुवार्थस्य प्रकाशनस्वीकारे नास्तीति दुःस्था व्यवस्था । अथेहापि पृष्ठजविकल्पज्ञानापेक्षया साम्यम् ? तीदमेव ग्राहकं न पूर्वकम् । इदन्त्यभिन्नकालमिति सौत्रान्तिकमतावतारः। अथ नालोकरय ज्ञानजननेऽपि तावता प्रकाशकत्वम् , ज्ञानमपि सहभाव्येव , किं तु सामग्रीतः सहोत्पत्तिमात्रेण, तहि सदातनेन्द्रियाएयपि प्रकाशकानि प्रसज्येरन् , तेषामप्रकाशरूपत्वादिति चेत् ? प्रकाशोऽपि प्रकाश एवास्तु, प्रकाशकस्तु कथम् ? न हि पीवस्य सहभावमात्रेण नील पोतकं भवितुमर्हति । तस्मान्नाकिञ्चित्करं कस्यचित् संबन्धपद्धतिमध्यास्ते । कारणोपकारद्वारेण तु प्रदीपोऽप्रकाशस्वभावे घटादौ दृष्टः तद्वयवहारमाक् , ततस्तज्ज्ञानस्य ज्ञानान्तरं प्रकाशमिति गम्यमानकोपादानभावेन षष्ठी प्रयुञ्जीत नाम । न पुनरध्यक्षतापेक्षया, चैत्रस्य मैत्रः सुन्दर इत्यत्र यथा गम्यमान- सौदर्यतापेक्षया, न तु सौन्दर्यापेक्षयाध्यक्षता, सौन्दर्ययोरेकात्मनिष्ठत्वात् । नैवं कश्चित् प्रयुक्त इति चेत् ? यदि परिभावकः स्यात् तदपि कथं प्रयुञ्जीत, समानत्वात् न्यायस्य ? तदस्यान्धदुग्धन्यायेन ग्रहणे गतमेतद् ग्राह्यग्राहकलक्षणवैधुर्य- द्वारेणाद्वयसाधनं न्यायनायकस्य । न चायं न्यायः, तत् किमनेन वार्तिककारद्वेषात् शुभगुप्तजुष्टलोटनेन ? अनेकप्रदीपयदेव तहि संविदः सहिताः प्रतिभान्ति भिन्नाश्चेति वेदनेनापि कोऽर्थ इति चेत्-न, व्यतिरिक्तप्रतिपत्र्यपेक्षया हि सहिताः प्रकाशन्त इति व्यवहारः । ननु तदभावेऽपि सहितानां प्रकाशनं न क्षोणम् । एवमेतत् । न तु - ।

साकारसिद्धिशास्त्रम् ४२३ एकोऽप्यन्यस्य प्रकाश इत्यस्ति । स्वस्वप्रकाशरूपता पुनरयोघटीपिहितानामप्यस्तीति न प्रस्तुतसिद्धिः। तस्मादन्योन्यसंविदन्तर्भाव एवान्योन्यवेदनव्यवहारसिद्धिः। न होक- दीपप्रभवा अपि परस्परप्रकाशिनो दीपा इति वार्ताप्यस्ति । भिन्ना एवाणवस्तत्र जीवं चेत् सुतरां प्रियम् । काप्यदृष्टस्तथा हेतोरसाधारणता सुटम् ॥ स्वप्रकाशो यथा दीपो दृष्टोऽनेकस्तथा यदि । बीजाभेदान्मिथो भासस्तत्र दृश्येत साध्विदम् ।। तयमेकसामग्रीसंभवोऽव्यभिचारद्वारेण कचिदेकदर्शनेऽन्यानुमानाय प्रभवेत्, नान्याध्यक्षत्वाय, रसरूपादिवत् । एवमेकोपादानतापि सजायीयतामधिकां प्रसाधयेत् , न स्वभावसंकरसाध्यमन्यप्रकाशम् । अन्यथा कचिदेकमन्यस्य जडमित्यपि स्यादिति । एतेनाभिन्नोपादानत्वमेव परस्परप्रतिभास इत्यपि कल्पनमपास्तम् , एकोपादानानां जडानामपि परस्परजडत्वप्रसङ्गात् । श्रात्मात्मरूपेण हि तेषामपि जडत्वम् , काशत्वमपि ॥ एवं प्र. अपि च, न [91a] रूपजननद्वारा यथा वस्तुमति स्थितिः । एकोपादानभावेन तथास्तु परिभापया ।। यथा हि, सौत्रान्तिकस्य सरूपजननमेव ग्राह्यत्वं, न तु तस्यापि स्फुरणम् , एवमेकप्रतिभास एवान्यप्रतिभासः स्यान्न चित्रप्रतीतिः। किं च, एकोपादानत्वमपि शुद्धावधेयमेतत् , स्वप्नजामवस्थयोश्चित्राकारस्यैव हेतुत्वावधारणात् । व्याकुल- कालेऽपि विकल्पस्पानेकाकारविवर्तत्वात् , एकवस्तुविकल्पनेऽपि प्रदेशभेदेनाकारस्य चित्रत्वात् । पुञ्जात् पुञ्जोत्पत्तौ चान्यतमस्यैव सामर्थ्यकल्पने च कचिदनेकस्य जनकत्वं भावाभावानुकारं समानम् । विच्छिन्ननीलाकारादपि नीलाकारोदयदर्शनादिति नोत्तरमचित्रात् चित्रोत्पत्तिवादिनः । अशक्यसंख्यानत्वाच न न्यूनाधिकभावः । किं च वटवत्त, न्यूनाधिकत्वेऽपि भवेत् किश्चिदेकसनेककृत् । न स्वेकमायो न्यूनस्य भावे वा चित्रमद्वयम् ।।

४२४ ज्ञाननौमित्रनियन्धावली तज्ज्ञानं. तद्वदन्यदपि गाढस्वापाधवस्थानन्तरं 'चालयविज्ञानात् प्रदेशभेदेन चित्रादेव चित्रान्तरोपत्तिः । अस्तु वा संमूर्च्छिताकारादेकरमात् कदाचित् कुत्रचित् चित्रस्य क्रमेणाक्रमेण वा भावः । यदा तावत् 'जागरानन्तरं यावत्कालमनपरुद्धो मिद्धादिभिस्तावत्। प्रथमक्षणभुवो विहाय नापरेषां परस्परमनुभवः स्यात् , उपादान- भेदात् । परम्परया तदेकप्रबोधादिति चेत् ? यथा यथा तर्हि व्यवधानं, तथा तथा मन्दतातारतम्यादन्योऽन्यप्रकाशप्रणाशः कियताप्यन्तरेण स्यात् । चित्रप्रकाशा विनाशश्च जागरादिभिरनेक दिनमनुभूयते, नापि मन्दतातारतम्यम् । नैवंझानाकारे शक्यमिति चेत् ? एकाकारसंवेदनेन भिन्नस्य' संवेदनमित्यपि कथं शक्यं यदि नामो. “पादानाभेदः, स्वगतस्यैव भेदाभेदस्य प्रयोजकत्वात् १ न-च प्रसङ्ग तत्त्वमेव, विपर्यय- पर्यवसायित्वात् । किंचा उपादानेन संबन्धादुपादेयस्य चेद् प्रहः । उपादानस्य किं नेति संबन्धो न प्रयोजकः ।। स्वभावविप्रकृष्टो हि परस्परस्य बोधः, तां च सीमानमतिक्रम्य सन्निकर्पः स्व- प्रभावमादर्शयति, स चोपादानेनैव सार्ध, मुख्य इति एकसाममयधीनानुमानवद्धतु- प्रतीतिद्वारक एव सह वो भिन्नस्यानुभवः स्यात् । अतीतत्वान्नेति चेत् ? स्वभाव- कालविप्रकर्पयोन कश्चिद् विशेषः । अथोपादानस्य द्वयमप्येतत् , सहभुवस्तु स्वभाव- विप्रकर्पमात्रम् । अद्य तर्हि सन्निकृष्टत्वमपि निकृष्टम् । उपादाने तु प्रौढमिति गोधा- शशन्यायः । सन्निकर्पबलाच ग्रहणस्थितिः । अथातीतस्फुरणे वर्तमानत्वमेव स्यात्, कथमतीतत्वम् ? ततो नातीवस्फूर्तिः। यदीदृशी तत्त्वदृष्टिः परस्यात्मभूतया 'संविदा [91b] संवेद्यमानं परं स्वरूपमेव स्यात् कथं परवित्तिः ? तदत्रानुन्मीलिताक्षस्य सनिकर्षघोपणमन्यत्राप्यस्तु । योगिवद् वातीतग्रहणमपि स्यात् । एवं प्रबन्धप्रवृत्तौ पूर्वपूर्वसर्वक्षणवीक्षणप्रसङ्गो,यावदेकमुपादानमनवधिर्वा । यथा व्यवधितारतम्यं तथा सन्निकर्षप्रौढितारतम्यमिति । एवं स्वोपादेयस्यापि प्रति- भासप्रसङ्गे सर्व तद्वत् । अपि च यदि चित्रप्रतिभासस्य भेद एव तदा नीलपीतवन्नील- खण्डयोरपीति परमाणुपर्यन्तदर्शनात् न किञ्चिदेकं संविदितमस्ति यस्यान्यदेकोपादानं स्यादित्यप्रतिरोधमान्ध्यमशेषस्य जगतः। न वा किचिदित्येतत्पर्यवसानोऽयं वादः ।

साकारसिद्धिशास्त्रम्
४२५
तद् यदीदमेव विवक्षितं किमनेन फल्गुवालगतेन ? जुना क्रमेणानेकत्वमपि भावानां
नास्तीत्येतदेवोच्यताम् । आकाराणामवस्तुत्वमिष्टमेवेति चेत् ? तथापि किमनेन
न्यायमसहमानेन?
अपि च,
श्राकाराणामवस्तुत्वान्नकोपादानसंभवः ।
प्रकाशमात्रस्य पुनर्भेदाभावेऽपि न क्षतिः ।।
अथापि भेद इष्येत न मृष्येत मिथः प्रथाम् ।
मिथः प्रथायाः क्षान्तौ तु ग्राह्यग्राहकता परा ।।
इति सिद्धान्तविसवः । तदयमाचार्यनिरपेक्षमाख्यायमानोऽप्युपादानाभेदः स्वभावा-
भेदमनाक्षिपन्नैपामाकाराणां परस्परानुभवविभावनाय प्रभवति ।
दृश्यते तावदेवं चेत् दृश्यतां किं त्वभेदतः ।
वीजस्य स्वात्मनो वेति विचारमिदमर्हति ।।
एकत्वे चित्रताऽभावो नानात्वे सुतरामयम् ।
नैकत्वं नापि नानात्वं बुद्धीनामुपपत्तिमत् ।।
तत् कोऽत्र परमार्थः ? तथा हि,
आकारा यदि रूपमेव मनसश्चित्राः कथं किं नु वा
चेतश्चित्रमनेकमेव यदि तत् कुक्यमास्थीयताम् ।
अण्वाकारधरा च धीरविपयो नापि क्षमा संहतो
भासन्ते च परस्परव्यतिकरं कोऽप्येप मायाविधिः ।।
तस्मात्,
इदं वस्तुयलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः ।
यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा ।।
[प्र. वा. २. २०६]
भावा येन निरूप्यन्ते तद्रूपं नास्ति तस्वतः।
यस्मादेकमनेकं च रूपं तेषां न विद्यते ।।

४२६ ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावलो । नाङ्गानि धारयन्त्येते विचारविपदूषिताः। वरं एपेक्षिता भावाः कृत्वा गजनिमीलनम् । इति । स्वप्नमायामरीचिगन्धर्वनगरप्रतिभासवत् सर्वधर्मशून्यतैव न्यायप्राप्तति पर मार्थः । ननु भगवन्तमधिकृत्य प्रक्रान्तो विचारः, तत् किमीदानी युद्धोऽपि भगवान् मायोपमः स्वप्नोपम इति चेत् ? कस्य पुनरत्रोपालम्भः स्वयमेव भगवता तथा प्रथ- नात् , सोल्लासं तद्वयाहृतेश्वार्यरुद्योतनात् , तथतया च तथागतपृथग्जनयोरविशेष- स्वीकारादागमोपगीतगाम्भीर्यौदार्यविशेपादन्यत्र ? ननु व्यापकानुपलब्धियाधितत्वात् लक्षणाद्याकाराणामलीकत्वात् फौदार्यमसख्यातिप्रसङ्गश्च ? असत्प्रतिभासिज्ञानस्व. भावत्वेन भ्रान्तत्वात् क गाम्भीर्यम् ? तदयुक्तम् , अतस्मिंस्तद्ग्रहो भ्रान्तिर्धान्तिरन्या [92a] निराकृता । अलीकं चानलीकेन रूपेण न स पश्यति ॥ यथा स्थिता धर्मतेयं तथा ज्ञानात् तथागतः । व्यवस्थामात्रतोऽप्यस्य वीजाभावाद् भ्रमो न हि ।। यतः प्रवृत्तिव्यावृत्ती चिकल्पाद् वासनाभुवः । तयोः समूलमुन्मूलानिर्विकारपदस्थितिः ।। असत्ख्यातिमते चात्र नानिष्टाभासतेह यत् । असत्तत्त्वेन तत्सर्वं न चास्त्यन्यदबाधितम् ।। पूर्व विस्तरेण निरस्तत्वात् । अथापि धर्मोत्तरमार्गसङ्गा- दनङ्गमङ्गीकृतमेतदेव । दकादिकाकारविविक्तमन्तः- परिस्फुरदुःखसुखादि चेतः ॥ नात्र किल वाधकावतारो देशवितानीभावादिति । तदपि विसुतम् । यतः, अन्तः सातादिविपयं पहिः शीवादिगोचरम् । वेदनं तत्तदाकारं बाधकप्रस्तमेव च ॥

साकारसिद्धिशास्त्रम् ४२७ व्यक्तिविशेपमेव हि ज्ञानस्याकारं विद्मः। देशवितानाभावश्च देशग्याल्पत्वं वा स्यादभाव एव वा ? तत्र परमाणुपरिमाणेऽपि देशे प्रसङ्गो दोपः कियत्यल्पे प्रति- हन्येतेति न प्रथमः पक्षः । द्वितीयस्तु असंभवी संभविनः, संभविना हि नियमेन कचिद् भाव्यम् । कचिदप्यभावेऽभाव एव विभावितो भवति । संवेद्यन्ते चासुख- सौमनस्यादयो देहान्तस्तद्वहिर्देशव्यवच्छेदेन स्फुरन्तः । अन्यथा प्रकाशवन्नीलादिभिः अभेदे तद्वदेव दोपः। तत्र च काये कियन्तमभिव्याप्य देशमासत इति किमनेन ? का वा सदेशता, रूपेऽपि स्वरूपातिरेकिणो देशसंज्ञितस्य कचिदनुपलब्धेः ? नाप्याधार एव देशो, वातातपयोरप्यदेशताप्रसक्तः। न च तदपेक्षया चाधकप्रवृत्तिः, किं तु स्वरूपापेक्षया । स्वरूपं च निरङ्गमपि कल्पनाबुद्धी यथा व्यतिरिक्तैरिव धर्मान्तरैः परिकरितमाभाति, तथा इहेदमिति कालाकारविमर्शप्रत्यनीकप्रत्ययकल्पितो नभोगतिप्रतिद्वन्द्वीय देशो न नाम व्यवहारमवतरति। न चेयं गतिरन्तःसुखसौमनस्यादिवेदने दूरवर्तिनी स्पर्शान्तरवदित्युक्तप्रायम् । अथ यथा नीलादौ विशदतरोधिरादिभागत्वं वितस्ति- हस्तहस्तिपुरुपादिपरिमाणपरिच्छेद्यत्वं चोपलभ्यते, न तथा सुखादिष्विति मतिः, ततः कि देशवत्तामात्रपरिज्ञाने ? एवं ह्यस्पर्शनेन्द्रियगन्धरसध्वनिप्रभृतीनामप्यदेशता- प्रसङ्गः । न च परोक्षे वह्नयादावपि प्रतिनियतदेशतादि शक्यम् । अथ यन फले गन्धरससंभवस्तावति वर्तमानौ नियतदेशावूहितुं शक्यौ, पर- पूर्वादिभागेन च ग्रहणकाले चेन्द्रियदेशपरिमाणेनेति चेत् ? सुखाद्यपि देहान्तर्गता- [भोगादेशपरिमाणेन किं न शक्यं प्रतिपत्तुम् ? अव्याप्तिस्तु फले गन्धरसयोरुपलब्धा । मोक्तुनियतदेशोपलम्भ इति चेत् ? सोऽपि स्थूलग्राही नाणुशः प्रतिनियमेन देशमव- सातुं शक्तः । तस्मादत्र तावद् वर्तते कियन्तमपि देशमभि[92b]व्याप्येति समानम् । एवं ग्रहणकालेऽपीन्द्रियदेशपरिमितस्य प्रतिनियमनिश्चय एव । सुखादेरपि वा स एव न्यायो दर्शनश्रवणजनितस्यापि । श्रप्रियावलोकनतप्तं हि लोचनमेव प्रियदर्शने शीतली- भवदनुभूयते । खरांशुतप्तस्य तडागावगाहने तु व्यक्तः परिमाणविशेष ऊर्ध्वाधर- भागो वा । अन्यदेशोदयस्य तत्रारोपकल्पनेऽपि स एव देशः स्यात् । परिमाणनियमो भूमिपु भूभुजामुचितः । इदमेव च नृसुखं यच्छाब्दं संवेदनमिति न भिन्नसिद्धिः, स्पष्टप्रतिभासाद् वा । सौमनस्यस्य तु मानसत्वादस्पष्टप्रतिभासेऽपि तदनुसारेण ४२८ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलौ ': . संभविन इहैव कचिद् देश इति सामान्येन सिद्धरप्रतिबन्धात् । नापि निर्बन्धः तत्रोपयोगी, साध्यस्यापि विकल्पकत्वप्रसङ्गात् । किं च परिमाणनियमानवधारणे यदि देशवत्तानिषेधः कचित् , कालवत्ता तु सर्वस्य मा भूत् क्षणस्य परिमाणेनावधारयितुमशक्यत्वात् । केवलं पूर्व नासीत् पश्चाच्च न भवतीति प्रतिनियतकालतामुपस्थापयति स्थवीयसी बुद्धिः । इहापि न बहिर्देहादिहेव तु सौमनस्यादीति निश्चयः स्थित एव । किं च, कालयोगस्तावदिष्ट एव सौमनस्यादेः, अन्यथा कदाप्यभवतः साध्वी बाधकयुक्तिः, स एव च देशवत्ता- मुपनयति, कचिदभवतः कदाचिद् भावायोगात् । यत्रैव चास्ति स एव देशः, स तु स्थूलः सूक्ष्मो वेति किमनेन ? काले तु प्रयोजनान्तरापेक्षया नियमस्थापनमिति ।। यथा नियतकालता नियतदेशतैवं स्फुटा, प्रदेशनियमस्त्वसावणुतयाधिमात्रेण वा। द्विधापि तु न वाधकव्युपरतिः सुखादावतो निराकृतिगिरा कृतं किमु विशेपपराकृतः ।। तदेवं सत्तामानानुवन्धिनी कालवत्तेव देशवत्ता न कचिद् व्यापकानुपलम्भ- संभवं भयमनवकाशयितुं शक्नोति मैवं वा स्वयमपि सत्ताव्यवहारसिद्धिः कथं सुखादी? एकानेकविवेकासिद्धिर्यद्वदस्य भक्तोऽपि न सिद्धिः । एकेतरयोरन्यतरस्य स्वविदो मित इव धाम निरस्य ।। यथा हि, नीलस्येव पुरोऽवस्थिताकारस्य सुखादेरप्रतिभासनात् एकानेकरूप- च्यतिरेकः प्रतिपत्तुमशक्यः, तथा तत एव तयोरन्यतरसंभयोऽपि पुरस्फुरत्येवेदमेकमनेक वेति निरूपणोपलब्धेः । परोक्षेऽपि दर्शनानुसारेण तथा व्यवस्थायाम् अपुरःस्फुरत्यपि रूपे पुरःसुद्रपानुसारेण देशप्रतिनियमात्तिग्मभङ्गजामिकणिकादिवत्तयोरभावोऽपि व्यवस्थाप्यताम् । सता अवश्यमेकधा भाव्यमिति चेत्- न, व्यापफत्यात् वयोरन्यतरसन्देहे सत्त्वरयंव सन्देहात् । स्यसंवेदनस्य तु शफि श्वेतादियदेव दूरीफुरु, मा वत्प्रत्याशया स्थाः। न प प्रमाणावरमस्तीति परस्य सन्दिग्धासिरिमुदाययतोऽपि न स्वयं सद्- व्यपहारः । सापफयाधफयेधुर्ये [934] सन्देवस्य न्यायप्राप्तत्यात् । स्पसंविदिते प साकारसिद्धिशास्रम् ४२६ नीलादिज्ञानस्वरूपराशी बाधादर्शनमेव बलवद् चीजमस्य । तत एव तहि भवतु स्वसंविदोऽप्रामाण्यम् , वाधाया अभावे तु प्रामाण्यमिति चेत्- वम् , अदर्शन- मात्रेणाभावसिद्धः। वहिः समस्तमभ्यस्तमवाधकस्य च साधकसंभवान्नापरो दृश्यानुप- लम्भः । शास्त्र एव तु चिन्तितोऽयमवाधवाद इत्यास्तां तावत् । वेदोत्पाद्यकथादीनामपि चैवं प्रमाणता । उत्सर्गसिद्धं मानत्वमित्यपि प्रस्तमनिमः॥ स्वतो यत्रापि मानत्वं तदभ्यासफलं विदुः । बहिः समस्तमभ्यस्तमसदन्तस्तु चिन्त्यते ॥ ननु ग्राहकाकारवलादलीकस्यापि ग्राह्याकारराशेरवभास इत्यशक्यापह्नवः सुखादिरिति चेत्-न, स्वप्रकाशस्वभावत्वाद् भागयोरुभयोरपि । किं ग्राह्य ग्राहि वा किं स्यान्न चान्येनान्यभासनम् ।। इति बहिरर्थदूपणे प्रा[गेव] निरूपणात् । न चाभिमानमात्राद् वस्तुस्थितिरिति । किं चात्र मते दुःखादिवन्निराकारज्ञानरूपतया, रागद्वेपमोहमानादिनिखिललेशगणः सहजो यदि । इष्टानिष्टतया च विभागः कः साकारमतेऽङ्ग विरागः।। अलोकाकारयोगो हि भ्रान्तिर्भवताम् । तदभावादविद्यादयः स्वभाव एव भव. भाजां भवेयुः, आलम्यनद्वारेणालीकत्वे सुखादेरपि प्रसङ्गात् । ततोऽनिष्टतया हान- मुपादानमन्यथा केपाश्चिदिति साकारपक्ष एवाक्षरान्तरेणोक्तः । आकारचक्रैकदेशदृश्य- स्पृश्यपर्यवसानं तु वैमत्यमिति न किञ्चिदेवत् । यथा भ्रान्तित्वेऽप्यनिष्टतया कस्यचित् त्यागः तथालोकत्वेऽपीष्टतया श्राकारविशेषस्य स्थितिरस्त्विति साध्यक्षतिः । चैत्ताश्चैते सुखादय इष्यन्ते, चित्तं च विपयग्राहितया श्राकारस्वरूपं हेयम्, चैतं चावस्थायोति नायं संप्रयुक्तधर्म इत्यागमविरोधः। अभेदे च चित्तवदेवालीकत्वं तेषां तद्वद् वा चित्तस्यापि सत्यतेति कथमनाकारस्य साध्यस्य सिद्धिः ? ननु यद् यथा भाव्यते तत् तथा स्फुटीभवतीति व्योमाकारमपि चित्तं भाव्य- मानं तथा स्फुटीभविष्यति, प्रसिद्धाकारविरहाच निराकारं तदेवेति कथं साध्यासिद्धिः? न, प्रयोजनाभावात् , ४३० ज्ञानश्रोमिनिबन्धावलौ . संसारदोपैरस्पृष्टं लक्षणव्यञ्जनोज्ज्वलम् । आत्मभावं विहाय त्वं विहायस्त्वं यदीच्छसि ॥ ननु संभोगकायोऽयमिष्ट एवाहतां सुतैः । धर्मकायस्य लाभेच्छुर्भजेद् व्योमोपमं वपुः ॥ इति चेत् ? तत्तर्हि न तावत् साध्यं, यथोक्त एवेच्छापरिसमाप्तः । नापि साधनं कस्यचिदर्थस्य, निराकारात फचिदर्थसिद्धरसिद्धः। परार्थसिद्धिरपि विशिष्टाकार- प्रतिबद्धैवेत्युक्तप्रायम् । इदानीमाकारादेवार्थसिद्धिः परतस्तु निराकारादिति क एवं प्रत्येष्यति स्याद्वा[दा]दन्यत्र ? आगमादेवमिति चेत् ? क युक्तिबाधितेऽर्थे शरण- मागमः ? पुण्यज्ञानसं[23b]वलिताकारविशेपेण विशिष्यमाणार्थशक्तिः तत्प्रकर्ष- पर्यन्ते स्वयमपि प्रकर्षपर्यन्तवर्तिन्येव स्यात , कथं ततो विच्छिद्यत, अन्यतो वा संभवेत् ? यस्य कदाचित् प्रतीतिरेवासंभविनी, न चागमोऽपि मुख्याक्षर ईदृगर्थः, व्याख्यान्तराश्रयस्तु युक्तिप्रागल्भ्ये भवेत् , सा च क्षीणेति चिन्तितम् । तथापि वाध- भयात् भक्तव्यमेव तद्वपुः, अबाधत्वाच्च तदेवार्थसमर्थमित्यपि सिध्यतु , तत एव च प्रागपि तदुपायिन्येवार्थशक्तिरिति चेत् ? न सोऽस्ति कश्चित् समयप्रकारो यत्र स्थितं नाभिनिहन्ति वाधः। तथा हि, यद्व्योमोऽयमनलाकारम् , यदि तावत् खवद् व्यापि तद्वदेवास्य दूषणम् । ज्योत्स्नातडिन्मणिज्वालास्फुलिङ्गादितुलास्वपि । तदेवेति संवन्धः। न स्वरूपेण यद् दृष्टं दृष्टान्तद्वारतोऽथवा । भाव्यं कथं तदा रूपे तुला तेप्वेव केनचित् ।। भविष्यति ? रूपविरागिणो हि सम्यमार्गपरिचयादेव शुद्धियुद्धधा तज्ज्ञानम् । न सद्भावनादेव व्यापकानुपलम्भसंभवभयभ्रंशभागी। किं भूयः ? सांशेऽवयविवद् दोपो निरंशे परमाणुवत् । नापरं वस्तु चास्तीह सर्वप्रासा हि शून्यता ।।

साकारसिद्धिशास्त्रम् ४३१ . तस्माद् बाधाभयभ्रंशशंसिनापि तद्भाव्यमशक्यं च । प्रवचनोक्तत्वाद् भाव्य. मेवेति चेत् ? वत् किमिदानों पितृकूप इति क्षारवारिपानम् ? किं वा धातुगतियोनि- श्रावकादिमार्गो न तदुक्तः ? अत्र च यस्यापि हेयतया निर्देशः, तस्यापि नाज्ञतया हेयत्वम् , अपि तु विनेयस्याभिलापादिवशात् । स्वर्गोपदेशादेव हि भगवान् प्रमाणम । तस्मात् तत्रोपयोगबुद्धेरभावाभावात् स्वयमदृश्यस्य बाधातिक्रमाकारनिदर्शनम्याभावाच कुतो भावनामयी सिद्धिरिति संभोग एव पर्यवसानं व्यापारस्य, गुणास्तदेकनियतास्तदेकनियता रुचिः । तदेकनियतं मानं बाधेनैव समः परः ।। पर एव जिनो येषां तैः स्वशास्तापि हारित.। ऋजुक्रमगृहोतोय श्रागमाल्लक्षणोज्ज्वलः ।। शून्यता संविदो नान्यद् गाम्भीर्य सा च तद्गता । सा तु कल्पितधर्माणां सर्वेषां वेति चर्चितम् ।। आगमेऽपि स्ववाचा न निराकारस्य धर्मिणः । श्रयते धर्मकायत्वं व्याख्यान्यापि कृता न किम् ।। इष्टं खदृष्टान्ततया निरङ्गं मनोऽथ शून्यं ननु सर्वथास्तु । न सर्वथा चेदुपमा निरंश- त्यागोऽपि किं न प्रणयी प्रियस्य ।। । आगन्तुकमलप्रपञ्चविगमेनैव हि विहायःसादृश्यमिति दर्शितं प्राक । अतएव महायानोतरतन्त्रे निर्दिष्टेनैव साधर्म्यण सर्वत्र व्योमोपमा, यथा व्यपगतविकल्पं गगनवदित्यादि । तस्मान्नाकारविरहेण । यत्तु, अकिश्चने निराभासे निरालम्बे निराश्रये । चतुष्यथ व्यतिक्रान्तेऽप्यरूपिण्यनिदर्शने ।। यथा निम्नोन्नतं व्योनि दृश्यते न च तत्तथा । बुद्धेष्वपि तथा सर्व दृश्यते न च तत् तथा ।।

४३२ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौं इति । तत्राकिश्चनादिविशेषणं व्योम्न एव रजोनीहारादादिकृतस्य निम्नो[94a] नतस्य दुर्शनेऽप्यभावविभावनायेति व्यक्तमेतत् । संबुद्धेऽपीत्यनुक्त्वा बुद्धेष्विति सामान्याधि- करण्यं बाधकबहुवचननिर्देशयत्नात्। सुगते तु भगवति यथोक्ताकारे एवापवादसमारोप- लक्षणस्य निम्नोन्नतस्य दर्शनेऽपि न भाव इतीयदेव विवक्षितम् । अस्तु वा वचन- परिणामेन भगवत्यपि योजनम् । यथा त्वाचार्यवसुबन्धुपादैर्धर्मधर्मिताप्रविभागे निर्विकल्पज्ञानलक्षणप्रस्तावे द्वयेन ग्राह्यमाहकभावेन निरूपयितुमशक्यत्वादरूपि, अविषयत्वादनाभासमिति विभक्तम् , तथेह बुद्ध इति प्रयुक्तेऽप्यस्तु । अकिश्चनत्व. मप्यागन्तुकरागादिविगमाज्ज्ञेयम् । शेपमविरुद्धम् । अतएव धर्मधर्मिताप्रविभागे एक, असख्यानात्मतोऽख्यानादिति भ्रान्तिव्यवस्थितौ । ख्यातिरध्यवसायार्था बोद्धव्येति निराकुलम् ।। कथं पश्यसि तस्यैवं विभाति प्रतिभासते । इत्यादिवद् विकल्पेऽपि ख्यात्युक्तिन विरुध्यते ।। राध्यान्तविभागे च सुव्यक्तत्वात् । यदि तु ख्यातिराकारस्यासतोऽमिमता भवेत् । यौवराजकराजस्य मुनेः संभोग इत्यसत् ।। तदाधिपत्यात् तत्ख्यातिः परस्येत्युक्तवान् न किम । नित्यव्यापितयोरथ यथा व्यक्तं विभक्तवान् । तस्मादध्यवसायोऽयमसतः ख्यातिरीरिता । शुल्कव्ययभयानातो रनराशिरपास्यताम् ॥ तदुक्तिधर्मकायस्य त्यागेऽप्येप न किं नयः । ननु तस्यापवादेन को बुद्धं शरणं गतः।। यस्तुनो धर्मिरूपस्य धर्मः सामान्यलक्षणः । शून्यताख्यो मतो धर्मकायः कावरतारणः ।। शून्यवातथताधर्मघातुभूतशिखादिमिः । पदेः ख्यातः स्वभावोऽमी स्वाभाविक इति श्रतः।।

साकारसिद्धिशास्त्रम् ४३३ योगाचारमते गीतः परिनिप्पन इत्यपि । द्वयाभावतया सर्वशून्यता मध्यमाध्यनि ।। आश्रवस्य परावृत्तिः सैव धातुरनास्रवः । तत्त्वं च परमार्थोऽसौ तद्रोधाद् युद्ध उच्यते ।। तन्निश्चयफले माने तद्वलालम्बिनो गुणाः । न शक्यो निह्नवरतस्य विभिन्नस्येव धर्मिणः ।। अवश्यं हि प्रकाशमानमेतचित्रं शून्यतया साक्षात्कर्तव्यम् , तावतंव बोधि- सिद्धिरिति किमपरेण ? न च स्वसंवेदनादन्यत् साक्षात्कारि । सा च तथता संतोश. व्यवदानावस्थासाधारणश्चित्तधर्म इति स्वाभाविक सहजः प्रकृतिरिति चाभिधीय- मानोऽपि व्यवदानापेक्षया धर्मकायव्यवहारगोचरः। तत्र क्षणिकता तावदाकार- विशेपानपेक्षासौ भाव्यमाना यो य एवाकारः सन्निधीयते, तं तमेव प्रतिविध्यतीति धर्मितानियततल्लक्षणादिनिष्पादकपुण्यसंभारसहकारिकारणोपनीतमन्तिमं तमेवाकारम् आश्रयीकरोति । तत्र प्रागवस्थायां चित्रमेव तत्परतन्त्रमुच्यते । अभूतपरिकल्पो विकल्प इति चोक्तः । पर्यन्ते तु चित्र एव वितथकल्पनायामप्रयोजकत्वान्न तथोच्यते। तद्रूपरहितस्तूच्यते । [94b] हेतुपारतव्यमात्रसंभवेऽपि चासद्वासनापारतन्त्र्याभावे परतन्त्रोऽपि नाभिधीयते, किं तु संभोग इति, धर्मसंभोगाद् दशभूमिभिः संभुज्य- मानत्वाञ्च । तत्त्वतो वा हेतुफलाभावात् क पारतन्त्र्यमिति ? तस्माद् धर्मरूप एव धर्मकायः। ननु, सर्वाकारां विशुद्धिं ये धर्माः प्राप्ता निराश्रवाः । स्वाभाविको मुनेः कायस्तेषां प्रकृतिलक्षणः॥ इति सिद्धान्तः, कथं परोक्ताकारस्य शून्यताख्यो धर्म इत्युच्यते ? तदयुक्तम् । न खलु.. शून्यतातोऽन्या प्रकृतिधर्माणामागमे श्रतिपथावलम्बिनी, स्थितिभेदेन तु यथाधिमुक्ति 'वेदितव्या । तथाहि, नैराम्यं विदुरोश्वरादिविरहान्नित्यस्य चैवात्मनो- ज्वाच्यस्यापि च केऽपि केचन जडप्राकाश्ययोगस्य च।

ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो . बाह्यस्याणुतनोरपि व्यपगमादन्ये पुनः स्वप्नवत् केचिद् रूपनिरूपणासहतया तस्याः स्ववित्तरपि ।। तर्कचिन्तायाश्च क्रमेण तदेकप्रवणत्वात् ।। प्रत्यक्षादनुमावाद् वा न हि भावप्रसिद्धयः । ताभ्यामेव तु वाधपामैदम्पयंमतस्तयोः । न च लक्षणादिमात्रस्यैव धर्म इति ब्रमः । किं तु यावन्तः स्वलक्षणधारिणः चित्तप्रकाराः शरीरखुद्धिसंख्यातरूपास्तेषां सर्वेपामेव संभोगपोपणं तूपलक्षणं तदपि परित्यागेन बोधिबोधनार्थम् । अभिसमयालङ्कारे च, ये धर्माः सर्वाकारां विशुद्धिं प्राप्तास्तेषां प्रकृतिः । इति सामान्येन निर्देशात् न संभोगत्यागः, स तु पृथक्वायत्वेन व्यवस्थाप्यत इति । सर्वाकारज्ञतापर्यन्तपरिगणनात् पृथगेव परिगणितः । तस्माद् धर्मधर्मिभावेन भित्त्वा फायद्वयव्यवस्थेयम् । सदस्य भगवति तादात्म्यं संवन्धो, निर्माणस्य तु तदुत्पत्तिः । यदा तु सदातनं तद्रूपं सकलशुक्लधर्माकारतया विवक्षितम् , तदा तत्रापि तदुत्पत्तिरेव । यथोक्तम्, धर्मकायप्रभाविता गुणाः ] इति । एवं च सति यद्यपि साधनमपि तत् , तथापि न तन्मात्रेण तत्रादरः, किंतु तत्त्वमित्येव । साध्यसाधनयोरनन्तभावोऽपि कुत इति चेत् । तत्त्वसाक्षात्कारस्यैव साध्यत्वात् , तद्गायनाया एव च साधनत्वात् , तदभावेऽनिश्चये वा तयोरेव लोपा- शक्तः । तस्य च प्रतिभासिनैव धर्मिणा चरितार्थत्वानिश्वायकप्रमाणपर्येपणैव परमव- शिप्यत इति समाप्तः पुरुषार्थः। तच सामान्यरूपमेव भाव्यम् , क्षणिकत्यादिवदिति स्वभावान्तरमवस्थाप्यते । वदधिगमाधीनच युद्धध्वनिरिति वदेव प्रधानं बुद्धरूपम् , स एव या युद्ध उच्यते, प्रताप एव राजेत्यादिवत् । लक्षणादिचित्रता हि पक्रवर्तिनी त्युत्तरवन्धम् । न अवमर्थान्तरस्य कश्चित् सत्त्वेऽपि कश्चिदुपयोगः । ततो धर्मकाय- संज्ञाप्मस्य पापितकमएरनमिति न निराकारदर्शनानुरोधः कश्चित् । मत एच [95a] देहभोगप्रतियाविरोपशालिनि, [

साकारसिद्धिशाम्नम्
.
भकनिष्वे पुरे रम्वे शुद्धाबासोपरि स्थिते । ।
बुध्यन्ते तत्र संबुद्धा भारुप्येण किमन्यथा ।।
तस्मात्,
संभोगफायस्थित एव नाथः
स्ववित्तिसाक्षात्कृतधर्मकायः।
दशान्तरत्वे हि तदेव साध्य
बाध्ये तु वन्ध्यो विविधः प्रयासः॥
तथा य सति,
ग्राह्यप्राहकवैधुर्याद् विज्ञानं परमार्थसत् ।
एकानेकवियोगेन विज्ञानस्यापि शून्यता ॥
संवृत्त्यापि न तद्रूपं त्रैधातुकषिवर्तिनाम् ।
तायतौदार्यमिष्टं च धर्मवातिक्रमान्न तु ॥
यथा क्षणित्वं भवता सो तच्चदलीकता।
किं न सह्या क्षणित्वं वा मरणं सह्यते कथम् ।।
मरणान भयं यस्य वस्यान्यस्मात् कुतो भवेत् ।
सर्वाक्रोशो हि मरणपर्यन्तत्वेन भीपणः ।।
मृतादु वरं दुर्बलता सदा चेत् सैव नः प्रिया।
यरमिष्टस्य न प्राप्तिःप्राप्तौ विघटनं न तु॥
तस्मात् प्रकृतिरेव नातिक्रमितुमिष्यते ।
तथापि कोऽप्यतिशयः प्राप्तुमिष्ट इति स्थितिः ।।
क्षणिकालीकयोश्च साधारणीति न दोपः कश्चित् । क्षणिकत्ववद्धेनुपरा-
धीनताद्यपि द्रष्टव्यम् । तदलमस्थानकातरतया। अपि च,
नमस्तलालीककलहानये
नमस्त्वमेवास्तु पलत्वशान्तये ।

ज्ञानश्नोमित्रनिबन्धावलो
न वस्तुधर्मस्य यदि व्यतिक्रमः
प्रमाणतोऽलीकमतेऽप्यसौ समः॥
॥ महापण्डितज्ञानप्रीमिनविरचितायां साकारसिद्धी
मध्यमावतारपरिच्छेदस्तृतीयः ॥

[चतुर्थः परिच्छेदः] अथवा केयमलोकताप्यनुभवस्वभावस्य, बाधकादिति चेत् ? फस्य केन . बाधा ? चित्राकारराशेापकानुपलम्भेन । तदेतद् विक्रीतगवीरक्षणम् , बाध्यवाधकभावस्य सांवृतस्योपपादनात् । भाष्ये तव्यप्यसत्ल्यातेविरोधस्य प्रसाधनात् ॥ अपि च, न तावज्ज्ञानमात्मानमेव बाधते, स्वरूपसंवेदनस्यैव बलवत्त्वात् । परेणापि तद्विपयेण भिन्नविपयेण वा बाधा स्यात् , समकालेनासमकालेन वा ? तत्र तद्विपयं तच वाधत इति असंबद्धम् । भिन्नविपयेणापि तस्य कीदृशी वाधा ? स्वविपयोपस्थापनमात्राचेत् ? तेनैवास्य किं न बाधा ? न च समसमयेन । एककाल. मनेकस्य सजातीयस्य विजातीयस्य वा प्रतिभासे कस्य केन बाधा ? कालभेदे तु सुतरामनबकाशो महासंमतश्रीहर्पयोरपि प्रसङ्गात् । अथैकस्य ज्ञानस्य ज्ञानान्तरेण निविपयत्वप्रतिपादनं वाधार्थः, स च भिन्नकाल- योन विरुध्यते । सोऽर्थस्तत्र ज्ञाने यदि प्रतिभासते, तदा सन्नेवेति कुतो बाधा ? अप्रतिभासे तु स्वयमेवासन किं निषेधान्तरेण ? न वा तद्विपयं बाधनमुक्तं भवति । आरोपितस्य निषेध इति चेत् ? आरोपोऽपि व्यवहारमात्रसिद्ध इति प्रतिपादनात् , तदाश्रया बाधापि न सांवृतमतिकामति । अथ यथैव प्रतीत्यसमुत्पादभे[95b]दसमा श्रयेण ज्ञानान्तरप्रसवमात्रलक्षणो भ्रमः, तथैवैवमेतनान्यथेत्यपि झानाकारोदय एव बाधा भविष्यति। यद्येवं तत्त्वतो न वाधेति सिद्धमेतत् । केनचिदाकारपरिग्रहेण ज्ञानमिदं जातं नाम, न तु किश्चिदनेन बाधितं साधितं वा, नोलज्ञानानन्तरं मधुरज्ञानवत् । अन्यत्र बाधाध्यवसायेन विशेष इति चेत् ? अध्यवसायमात्रसिद्ध इत्येव सांवृत उच्यते । तस्मानालम्बनशून्यताप्रतिपादनं बाधार्थः । किं च, सालम्वनेतरभेदेन द्वैते गतिरियं स्यादपि । अद्वैते तु स्वरूपमात्रपर्यवसितवेदनस्थितीनां मतीनामन्योऽन्यं वाध इति महत्साहसम् । उक्तं च,

ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावलो
.
لا
सिद्धिर्धियः परधियो न यथा तथा न बाधापि
-]:
इति । ननु विज्ञप्तिमात्रतासिद्धिरपि परत एव, तथा वाधापि भविष्यतीति चेत् ?
असारमेतत् । संवृतिव्यवस्थितो हि नानुमानमनास्थाय स्थातुं शक्तः, अन्यथा न
कचित् प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिकमाचरेत् । भनुमानाश्रये च बलाद्विज्ञप्तिमात्रतासिद्धि-
रापतति । न तु तत्त्वपरिनिष्टायामनुमानावकाशः। तथा यदि संवृतावेव वाधस्वीकारः,
तदा पुनः प्रतिभाससमानमेतत् बहिरवसितमिति बाधस्तत्रैव स्यात् । यत्किञ्चिदेतत्
बुद्धिर्जडं वा तत्रैव बाधसिद्धिः, तदापि न बाह्यरूपातिक्रमेण साधनवृत्तिः । अथ किमन
विकल्पेन बुद्धिरूपमेव चित्रमालम्ब्य धर्मीकरणमिति न वाह्ये साधनव्यापारः।
सदेसदश्वारूढाश्वविस्मरणवृत्तान्तमनुहरति ।।
वेदनं किश्चिदुद्दिश्य यद् बाह्यं बाह्यमेव तत् ।
तच झानं जडं वा स्यादिति चिन्ता निरर्थिका ॥
सर्वथा बाह्यप्रायव्यवस्थानान्तरीयको वाधक इति सिद्धम् ।
नन्वेतदेव नीलादिवाधाया विपयो मतः ।
तच ज्ञानं जडं वा स्यादिति चिन्ता निरर्थिका ॥
न च तत्र धियो रूपमिति भीतिः प्रबाधितुः।
नापि पश्चात् तथा ज्ञाने शक्तरुत्कीलनं भवेत् ।।
वायग्राह्यव्यवस्थाया व्यपेक्षानियमो न च ।
इदं हि बाधितं नीलं पहिरस्तु मनोऽस्तु वा ।।
अस्तु वा तद्वयवस्थापि तथाप्येतस्य बाधनम् ।
पैरवुद्धथा न किं वन्धोः प्रहारो मरणप्रदः॥
इति चेत् ? पुनरपि घूमः न विज्ञप्तिमात्रतासिद्धी बाधकावकाश इति प्रकृतम् । तत्र
प्राशप्राहकव्यवस्था नान्तरोयके वाधके सिध्यति नानिष्टमापादितं भवति, यथा हि
वस्या विसवस्तथा वाधकस्येति साध्यसिद्धेः । न च तन्नान्तरीयकतापरिहारः शक्यः ।
न चाविपयोकृतस्य पाधः, इदमनेन वाध्यत इति वाधाध्यवसायात् । विपयोकरणं
एमाध्यस्य मापामादन्येन, बाधके नेवरेण स्वयं स्वपरेण चेति विकल्पाः। माधका
"

साकारंसिद्धिशास्त्रम् ४३६ भन्येन विषयीकरणे सावदवाध्यमेव । पाधफेनापि विषयीकरणे क माधकावकाशः, विपयीकरणस्य स्वरूपनिर्भास[96a]त्वात् ? वाध्यमानत्वेनैव स्वरूपस्य निर्भास इवि चेत् ? व्याहतमेतत् । स्वरूपनिर्भास इति स्वरूपसत्त्वं, याध्यमानता चासत्त्वम् । क्रमेण द्वयमपीति चेत् ? न तावत् प्रथमं वाधा, संवन्धिनोऽप्रतीतेः । अथ स्वरूप निर्भासस्तदा तावतैव सत्त्वाकृष्टः क बाधा ? न खलु कालान्तरे भवन्त्यपि तस्याः स्यात् , तदा तस्य स्वयमेवाभावात् । भावे वा बाधकशतेनापि न किञ्चित् । उभयेन तु विषयीकरणे संवादसिद्धिरेव क बाधागन्धः ? न च तेन वान्येन वान्यस्य विषयीकरणं नामोपपत्तिमत् , विज्ञानसिद्धौ चिन्तायाः प्रारब्धत्वात् । नापि स्वयमेव विपयीकरणे बाधावकाशिनी, स्वयं निर्भासमानस्य परेण विपयीकृतौ । वाधकेनात्मनो मूर्द्धा वाधितव्यो वलीयसा ।। ततश्व नीलमिदं वाधितं मयानया युक्त्येति स्वाकारमात्रपर्यवसायिव्यापारी विकल्पस्तस्य वार्तामपि न स्पृशति भेदे, अभेदेऽपि वमात्मानमेव वाधत इति साहसम् । स्वपरवेदने च पूर्ववत् संवाद एव । अविपयीकृतस्य तु बाधनेऽतिप्रसङ्गः । वाह्यमहाधि- मुक्तौ तु तदस्पर्शिन्यपि ज्ञानोदये तत्सिद्धिबाधव्यवहार इति स्यात् प्रत्याशा । स चाधिमोक्षे विप्लव इति तत्कृता वाधापि विप्लव एव । वाह्यमव्यवस्थापरिभवे हि स्वसंवेदनमममशेपमिति करय केन किं क्रिया स्यात् ? न हि तदापीदमेवमिति शक्यं कर्तुम् । तथा सति पुनद्वैतप्राप्तेः । यदाहुः, विज्ञानमात्रमेवेदमित्यपि ह्यपलम्भतः। स्थापयन्नग्रतः किश्चित्तन्मात्रेनावतिष्ठते ।। -- [ सर्व इति । अथ तत्त्वनिश्चयेऽप्यसाक्षात्करणावस्थस्य प्रवृत्त्यादिवद् बाधकमप्यवकाशेतेति चेत् ? तथापि न दोपः । यथा होदमतो वेद्यं प्राप्यं वेति सहजाविद्यया बहिरधिकारे- णैव प्रवृत्यादिः, तथा बाधोऽपि तन्मूर्धन्येव निपतेत् । विन्मानचिन्तायां पुनः व्यापारोपरमः। तदयं वाध्यवाधकभावः सांवृत एव, न तत्त्वरूपामुखीकरणकाले अवकाशमासादयति । तदा च कामं साधनस्यापि नावतारः, केवलमनवतारोऽप्यस्य न बाधते, साध्यस्य सिद्धत्वात् । " ज्ञानश्रोमित्रनिवन्थावली तदसिद्धावितरस्यानवसारः परपरितोपादन्यत्र कमर्थ पुष्णाति ? यदि सहि तत्साधकप्रमाणवृत्तिमपेक्ष्य बाधकप्रयोगः, तदैप दोपः । कः पुनरेवं विलम्बिष्यते ? प्रथमत एव वाधकप्रयोगोऽस्तु | भौताचमनमात्रमेतत् । यदा हि विज्ञप्तिमात्रता प्रतीतौ नास्यावतार इति सिद्धम् , तदा तदात्मताविरहमपेक्ष्यैव. तत्प्रयोग इति तन्निरूपणापेक्षायां प्रकाशतयैव विज्ञानतासिद्धौ विधूतो वाधकांवतारः, भवन वा यदि नेदं विज्ञानमित्यनेनाकारेण भवेत् । तस्माद् यावद् वाधस्तावद्. वहिरात्मन्येव न विज्ञानरूप इति सिद्धम् । कः पुनरेवं साधनदोप इति चेत्- न, विज्ञप्तिमात्रतासिद्धौ अनुमानस्यैवो[96b]त्थानाभावात् क साधनदूपणावकाशः ? तथा हि,. वहिर्वोधेऽनुमानादि मानं न स्वैकसंविदि । स्वैकसंवित्प्रसिद्धौ तु तद्ग्रहादेव तद्भवः॥ तथापि यदि दोपोक्त्या सन्तोपः, असिद्धेः पररूपस्य धर्मिहेतुस्वरूपयोः । न सिद्धिर्नापि च व्यातिरिति किं वा न दूपणम् ।। किं च, अयं व्यापकानुपलम्भोऽन्यो वा बाधको विचारादिनामा नानुमानात् अन्यः संभावनाविपयः । सर्व हि विवादारूढस्य वचनमाविर्भावितसाध्यसाधन- दृष्टान्तादितया नानुमानमनाक्षिप्य प्रकृतोपयोगि भवितुमर्हति । अतएव संवृताववश्यं, प्रमाणस्वीकार इत्यद्वैतविन्दौ दर्शितमस्मामिः। अन्यथा यथा तथानुवादमात्रेण करय कीदृगर्थसिद्धिः ? न चानुमान- मध्यक्षमधिक्षिप्य यथार्थ भवितुमर्हति, संवन्धग्रहणादी परम्परयापि नियतोपयोगितया तेनैव जन्यत्वात् । तदप्यतदप्रमाणने प्रमाणमिति जनयितुरकुलीनतायां कुलीनता- शंसनमेतत् । स्वरूपे चैतदाकारवेदनं दूरीकृतभ्रान्तिकल्पनतया प्रत्यक्षमिति कुतो वाधावसरः? स्ववित्तिरेवापरमानयोनि- न चेत् प्रमाणं किमिह प्रमाणम् । अतस्तया साधितवाधितेपु न वाधसिद्धगोरपरस्य शक्तिः।

साकारसिद्धिशास्त्रम्, ४४१ अध विज्ञप्तिसाधनकाले कथं स्वयोनिप्रत्यक्षपरिभव इति चेत्- न, साध्य- सिद्धौ स्वस्यापि परिभवात् । दहति द्रुममाश्रयाशनो निजशाखापुगघृष्टिजो यथा। परवित्तिरपीत्थमात्मनो यदि हन्त्री क इहापराध्यतु ।। . न खलु विज्ञप्तिसाधनं परवेदनमपरं वाधमानमात्मनः प्रामाण्यमाशंसति । परवेदन- सामान्येन तु तथोत्थापितो विचारः, वह्निर्यथा सर्वस्यैव दाहक इति नैकस्य कस्यचित् 'अंपराधः। व्यापकानुपलम्भस्तु प्रत्यक्षपरिभवेनैव प्रामाण्यमाकांक्षतीति न न्यायः । विज्ञप्तिसाधनस्य तु परवेदनान्तरप्रामाण्यावधिकमेव प्रामाण्यम् । यदा पुनरर्थक्रिया- शक्तिप्रतीतिव्यवहृतसत्ताकस्तस्याविमर्शनादर्शनान्न तथा व्यवहरति, न तदा व्यापका- नुपलब्धेरपराधः, स्वयमवाधनात् , परतस्तु समानत्वाद् दण्डस्य । न हि स्वसंवेदने शक्तिप्रतिभासः। यदा तु व्यापकानुपलम्भ एव नायकस्तदा प्रत्यक्षान्तरस्यापि न प्रामाण्यमुपहन्तुं शक्तः, प्रागेव स्वसंवेदनस्य जात्यैव दूरीकृतभ्रान्तिविकल्पशङ्का- कलङ्कस्य । तस्मान्न संवेदनरक्षितस्य क्षतिः कुतश्चित् । ननु, अप्रामाण्ये यथाक्षस्य नानुमायाः प्रमाणता। तथानुमानाप्रामाण्ये नाक्षस्येत्यपि शक्यते ॥ तद्गृहीताङ्गतो लिङ्गाजातानुमितिदूपणे । तस्यैव दोपोऽदोपे हि किं कृतं तज्जदूपणम् ॥ ततो यधुभयस्यापि प्रामाण्यम् , तथापि संवित्तिः स्थितिमात्मनः प्रथयतु स्वस्मिन् भ्रमासंभवाद् एकानेकतयात्ययः पुनरयं [97a] क्रूरः कथं वार्यताम् । तत्साध्यस्थितिनान्तरीयकतया तुल्यप्रभावनियो- रध्यक्षानुमयोरयं व्यतिकरः को वेत्ति कस्योर्जितम् ।।

४४० ज्ञानोमित्रनिबन्धावलौ तदपि नौपयिकम् । व्यापकानुपलम्भस्य हि परवेदनैकनियतस्य व्याप्त्यादिग्राहिणा परवेदनेनैव प्रत्यक्षेण समकक्षता भवतु, यत एकप्रामाण्यस्वीकारनान्तरीयकमपर- प्रामाण्यम् । स्वसंवेदनं तु द्वयोरप्याश्रयः तद्वयानाश्रयं चेति कस्तेन सह तुलारोहः ? विपयभेदाच परोक्षविषयत्वादनुमानस्य, प्रत्यक्षे तदनवतारात् क बलाबलचिन्ता- वकाशः ? अतएव प्रत्यक्षादिभिरनिराकृतः पक्ष प्राख्यातः । ननु प्रत्यक्षेऽपि स्वभावान्तरमव्यवहृतं व्यवहारयितुमनुमानमनुमतमेव । न च प्रतिभासिन एव कचिद् विधिनिषेधो वा । प्रतिभासमाने हि शृङ्गलाङ्गुलादि- सन्निवेशविशेषे गवादिशब्दप्रवर्तनम , कचित् केवलभूतलोपलम्भे कुम्भादिनिषेधव्य- वहारः । ज्ञानगतचन्द्रद्वयाकारे चाबहिरिन्दुयुगलस्य । न तु प्रतिभासिनामेव विधि- निपेधौ । तथेहापि निषेधप्रस्ताचे प्रतिभासिनो नोलाद्याकारस्य यावन्तः कल्पिता धर्मा निपिध्यन्ते, तावन्तो निपिध्यन्ताम् । यथात्मपरग्राह्यग्राहकज्ञाप्यज्ञापकनित्यक्षणिकै- कानेकत्वादयो द्रव्यगुणत्रिगुणीमयत्वादयो वा स्पर्शादिलक्षणरूपान्तरसहचारपरमाणु- रूपतार्थक्रियाशक्तिपर्यन्ताः प्रपञ्चशब्दवाच्याः, सर्वेपां कल्पितमात्रत्वात् । तस्मात् प्रकाशमाने धर्मिणि धर्मान्तरस्याप्रतिभासिन एव निषेधो विधिर्वा व्यवहारमाश्रित्य, शब्दादिव्यवहारविरहेऽपि तद्योग्येऽपि तद्योग्यतायाः परोक्षरूपत्वात् । न तु प्रतिभासिनः कचिनिपेधः। यदाह न्यायप्रसूतिः, तस्मिन् भावानुपादाने साध्येऽस्यानुपलम्भनम् । तथा हेतुन तस्यैवाभावः [शब्दप्रयोगतः] ॥ [प्र. वा. ३. २०५-६] इति। व्यस्तो हेतोरनाश्रयः। [प्र. वा. ४.६१] इति च । यदि तर्हि प्रतिभासिनो विधिनिपेधी व्यर्थासमर्थी, अप्रतिभासिनोऽपि स एव निषेध इत्यसमर्थव्यर्थी, क तर्हि शब्दव्यापारः ? न कचित् तत्त्वतः, प्रतीत्य. समुत्पादाश्रयव्यवहारमात्रमेतत् शब्देन किश्चिद् विधीयते निपिध्यते वेति । यथा हि वृक्षोऽस्तीति संकेतयशात् तदनुरूपप्रवृत्त्याक्षेपपरिकल्पोत्पादनमेव शब्देन वृक्षसत्ता- 1. इन न्यायविन्दुः ३.३० साकारसिद्धिशास्त्रम् । ४४३ विधिः, तथा वृक्षो नास्तीति तदर्थिव्यावृत्त्याक्षेपकविकल्पोत्पादनमेव तन्निषेधः, नमस्त्योरप्रयोगे तु केवलं वृक्षशब्दस्य प्रवृत्तिनिवृत्त्यसमर्थशाखा]दिमदाकारविकल्पो- त्पादनमेव विधिनिषेधाकरणं नाम । तस्य चास्तिपदसन्निधौ स एव शाखी सत्तयोप- चीयमान इव प्रतिभातीति पूर्वापेक्षया आकारविशेपोल्लेखमात्रम् । नभ्योगेप्यपचीय- मान इवेति विध्यनुभवापेक्षया क्षीणाकारो[97b]ल्लेख एव । ततस्तदनुरूपप्रवृत्त्यादिः । एवं लिङ्गेऽपि विकल्पविवर्तिनो वढेधूमजलदर्शनादौ, संवादनियमेतराभ्यां तु विशेपः । तथा च न स्फुरतो बुद्धयाकारस्य कचिद् विधिनिषेधौ । नापि वाह्यस्या- स्फुरतः सतोऽसतो या तत्त्वतः । तथापि विकल्पोदयद्वारेण तु बाह्यस्यैव विधिनिषेध- व्यवहारः केवलं कल्पितस्य, पुरःपरिस्फुरतो नशतैरपि निषेधाभावात् । कल्पनं च बहिर्मुखपरामर्शादन्यत् , तस्मात्रविकल्पे सदसत्तानिर्णयावधानावस्थाक्षेपात् । अतएवाकारो वहीरूपतयारोपितः शब्दवाच्योऽपोह इति चोच्यते, शाब्दे ज्ञाने तस्यैव प्रतिमासात् । अध्यवसायात्तु विजातिव्यावृत्तं वहिरिति निवेदितं प्राक् । तस्मात् , नाकारस्य न बाह्यस्य तत्त्वतः प्रतिपेधनम् । बहिरेव हि संवृत्या संवृत्त्यापि तु नाकृतेः ।। तया अनर्थित्वात् , प्रकृत्या च वहिर्मुखत्वाल्लोकस्य । यदा च वाह्येऽपि परिस्फुरति नावकाशो निषेधस्य, कुतः स्वात्मनि ? तस्मात् , न प्रमाणप्रतिक्षिप्त हेतुभिखाणसंभवः । स्वसंवित्त्या च यत् सिद्धं तत्त्वतः सिद्धमेव तत् ।। यद्यपि सांवृत एव साध्यसाधनभावः तथापि सत्संवृतिसमाश्रय एव कर्तव्यः । प्रति पुरुपं हि भिन्नभिन्नसाधनादिव्यवस्थितौ सर्व सर्वस्य सिध्येत् । न च समयान्तर- स्थायिनोऽपि बाधिते हेतुभिस्राणवार्ता ! स्वसंवेदने यदि परं परेपां विमतिः, तत्रच, न स्ववित्तिं विनाकृत्य प्रमाणैर्जीवितुं क्षमम् । विश्वेनेव प्रमापाये शास्त्रे निर्णात्तमेव तत् ।। तस्मात् स्वसंवेदनाध्यक्षसिद्ध व्यापकानुपलम्भाद्यनुमानमनवकाशयन्ती प्रति- ज्ञायाः प्रत्यक्षवाधा । अथवा कीदृशी पुनः सत्ता साधनै रेभिरपाकर्तुमीप्यते ? तत्र ४४४ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो यदि तावदर्शनान्तरप्रसिद्धा सत्ता, सत्तायोगस्वरूपसत्त्वत्रिलक्षणादिलक्षणा, स्वकल्पिता वा काचित् , तदा न विवादः। अथ लोकप्रसिद्धा, सापि शक्तिलक्षणा प्रकाशलक्षणा च । तथा हि युक्तोपलम्भमनुपलभमाना नास्तोत्याहुः । . तत्र शक्तिलक्षणाया बाधने सिद्धसाधनम् । प्रतिभासलक्षणाया अप्यगृहीत- शक्तेर्वाधने स एव न्यायः । न वा तदा प्रतिभासो लक्षणं किं तु शक्तिरेवेति न क्षतिः । कल्पितशक्त्याधुपाधिविधुरप्रकाशमात्रस्वरूपात्तु रूपादिपु सत्ता कथमपह्रोतुं शक्यते, स्वसंवेदनप्रत्यक्षसिद्धत्वादिति प्रत्यक्षवाधे च प्रतिज्ञायाः ? एवं निःस्वभावा अमी भावा इति रीतिभेदेऽपि स्वभावशब्दवाच्योऽर्थः प्रकाशादन्यो यथोक्तश्चेत् सिद्ध- साधनम् । प्रतिभासे चाशक्तिरेवेति वेदितव्यम् । एकानेकविरहस्त्वभिमत एव, सर्व- प्रपञ्चप्रशमस्य विवक्षितत्वात् । स्वभावहानिभयाद्धि [98a] तदनिष्टः स्यात् । सत्त्वं च प्रतिभासात् सिद्धमिति किमनेन व्याहतम् ? कथं तर्हि चित्राद्वैतमिति चेत् ? ग्राह्यग्राहकहानितोऽद्वयमिदं यद् वा जडस्यात्ययाद् एकानेकहतेश्च साकृतिवया चित्रं तथाश्चर्यतः । चित्राद्वैतमिति स्मृतं नृपतिवञ्चैकध्वनिः सांवृतो- अनेकत्वं च न तत्त्वतो च फलं तेनास्ति सत्संवृता ।। एकानेकविरहेऽपि सत्त्वमित्याश्चर्यार्थश्च चित्रशब्दः । एको भगवानिति संवृतौ चा, यथोक्तं प्राक् । न चैवमनेकन्यवहारेणोपयोगः । यथा हि स भगवानाश्रयणीयो. मया, मयापि च तथैव भाव्यमित्येकत्वाध्यवसायिनी प्रवृत्तिरुपयोगवती, तथा नानेकत्वेन किश्चित् फलमाकलयामः । पृथग्धर्मिणि कचिद् व्यापतेरसिद्धः। ततः तत्त्वतो द्वयोरप्यनुपपन्नत्त्वे एकत्वं फलापेक्षया व्यवहियते नान्यत् , यथा अनित्यत्वं प्रशमानुकुलत्वेन । नन्वेतदपि नीलान्तरालवलयपर्यन्तं सजातीयेतरज्ञानचक्र चित्र- मेकमेव व्यवह्रियते भवतां, तत् कथमुच्यते- - यावदेव बहिरध्यवसाय. स्तावदेव पृथगेतदिदं च । वन्मविस्तु सकलेति स एव ज्ञानपाणिचरणादिरसी हि ॥

साकारसिद्धिशास्त्रम् ४४५ न खलु मनोविवर्तान् विहाय करादिमा चैत्रः। ततो विवर्तान्तरवचत्रवाच्य- तायामन्तर्भावादेकव्यवहारः केवलं विज्ञप्तिमात्रतापरामर्श । तत्रापि भगवतीव गोचरभागव्यवस्थान्तरमुक्तं स्मर्तव्यम् । तत्त्वतो वानेकव्यावृत्तिमात्रपर एकशब्दोऽद्वैत- शब्दवत् । तस्मात् प्रकाशतया सन्नेव नोलादिरेकानेकविधुरश्चेति संग्रहः । नीलादिश्चित्रविज्ञाने ज्ञानोपाधिरनन्यभाक् । अशक्यदर्शनस्तं हि पतत्यर्थे विवेचयन् ।। [प्र. वा. २. २२०॥ , , अन्न चित्र इत्येकतानिषेधः । विज्ञान इत्येकप्रतिपत्तुः । प्रतिभासमानतया एक- संविदन्तर्गमादनेकतानिषेधः। ज्ञानोपाधिरिति जडाद् व्यावृत्त्या ज्ञानात्मतया बाधका- भावः । श्राकारान्तरं पीतादिमभजन् न शक्यते द्रष्टुमित्यनेन भेदव्यवहारे प्रयोजना- भावमाह । यदि हि ततः पृथगप्येको लभ्यः स्यात् , तस्माय तत्साध्यसिद्धिश्चैत्रमैत्रादि- वटुचितोऽनेकव्यवहारः । न चैवं, तत एक एवोचितः । तं हीत्यादिना च यावदेव वहिरित्यादिकमर्थमाह । बुद्धिरूपतापरामर्श हि बुद्धधादिकलापे विहितचैत्राद्यकशब्द तत्रापि तथैव प्रवर्तयेत् । विवेचयन भिन्दन पुनरर्थ एव पतेत् , अर्थस्यैव जन्मग्रहणं या पृथक, न ज्ञानस्य । यतः, यद् यथा भासते ज्ञानं तत्तथैवानुभूयते । इति नामकभावः स्याञ्चित्राकारेऽपि चेतसि ॥ [प्र. वा. २. २२१] . नाम संज्ञावाचकः शब्द इत्यर्थः। स एवैकभावो न तात्त्विकः । भासत इति जायत इत्यर्थः, प्रकाशमानस्यैव जन्मेत्यभिप्रायात् । तदेवमेकानेक[98b]स्वभाव- विधुरमेव ज्ञानं चित्राद्वैतमपेतबाधनम् । संवृतौ चैकव्यवहारगोचर एच क्षरिणकत्वा- दिवदिति दर्शितम् । ननु तथापि तच्च नास्ति तद्वयाप्तं चास्तीति कथं संप्रत्ययविषयः ? न चैवं कचिद्धतावाश्वासः । एकनिषेधेन चान्यविधाने राश्यन्तराभावाद् भावेषु उभयपतवदनुभयस्यापि कुतः संभवः ? अतो लक्षणकरणकाल एव प्रकाराभ्यां सिद्धा व्याप्तिः । परस्य तु वस्तुस्वभावादुमयाभावो न वाधक इत्यसंबद्धमेतत् । १. प्रशाकरशुतोऽयं पाठः, तत्तथैव प्रकाशत इति मनोरथः । २. चेतप्त इति प्रशाकरः, कारस्येत्युभो।

" ४४६ ज्ञानश्रोमिनिबन्धावला सत्यमसंबद्धमेतत् , तद्वयीमन्तरेणापि सत्त्वसिद्धाप्तेरेवायोगात् । क चैवम् ? नन्विहैव बुद्धिवपुपि । तत् किमिदानी पक्षीभूतेनैव व्यभिचारः ? को वा दोपो यदि व्यभिचारे प्रमाणवृत्तिः ? धर्म्यन्तरेऽपि हि तयैव साधारणानैकान्तिकः क्रियते । यदि चात्र पक्षीकरणमात्रेण नाणम् , तत्रापि कः प्रतिरोधः ? यदा च विपक्षे साक्षादीक्षणेऽपि न साध्यक्षतिः, तदा सन्देहमात्रमकिञ्चित्करमिति नानैका- न्तिकत्वं तावद् दोपः। नाप्यसिद्धयादिः, यतः कुतश्चित् हेतोः सिद्धेः, अध्यक्षबाधनादरात् । एवं च प्रमाणव्यस्तसाध्याद्धेतोरनाश्वासेऽपि न क्षतिः । अन्यत्र तु कः शङ्कावकाशः ? तत एव लक्षणकालेऽपि न व्याप्तिसिद्धिः । एकनिषेधेनान्यविधाने राश्यन्तरनिषेधो वाह्य एव । नहि तत्रापि प्रत्यक्षवाधोपदर्शनं शक्यम् , इदं तदेतदपेक्षया न भिन्नं नाभिन्न- मिति वक्तुमशक्तेः। स्वसंवेदनं च निसर्गदुर्गमेव, बाह्यस्य भेदाभेदाभावे च सं- व्यवहारविलोपप्रसङ्गात् । यदाह, न ह्यनलं पश्यन् [ لا इत्यादि । तस्माद् बाह्य एवायं न्यायो नियतश्च, तदनुरोधात्तु यदि बुद्धिरपि व्यवस्थाप्येत व्यवस्थामात्रमस्तु । यथोक्तम् , यथा वाह्यं ग्राह्यम् इत्यादि । न तु तदाप्याञ्जसः। यत्त, अन्यथैकस्य भावस्य [प्र. वा. २. ३५८] इत्यादि बुद्धयधिकारेऽप्युक्तम् , तन्माध्यमिकविशेषाभिप्रायात् यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते [प्र. वा. २. २०६] इत्यस्य फुटीकरणार्थम् । यथा तर्हि नैकं नानेकं, तथा न प्रकाशं नाप्रकाशमित्यपि स्यात्- न, प्रकाशनिपेधस्य प्रकाशे व वाधितत्वात् । नैवमेकानेकत्वयोः शक्यम् । परस्य त्वित्यादिना च नोपन्यस्तेनोपयोगः ।

साफारसिद्धिशास्त्रम् ४४७ एकानेकत्वयोहानिरवस्तुत्वेन रक्षिता । श्रवस्तुत्वं स्ववित्त्या तु को रक्षेद्भक्ष्यमाणकम् ।। तस्मान्नैकानेकविवेचकस्य बुद्धावधिकारोऽसत्त्वसाधनाय, विपयविशेषापेक्षत्वाद् व्याप्तिसिद्धरित्यनकान्तिकत्यम् । यदि च सामान्येनैव व्याप्तिसिद्धयध्यवसायस्तत्र- भवताम् , व्याप्यस्य सत्त्वस्य सिद्धत्वादेकानेकत्वयोरेवैकेनेव भवितव्यम् , न चानेकत्वं क्षममित्येकमेवास्तु । अनेकत्वे ह्यापरमाणुदलनात्परमा[99aJणुप्रतिभासेन भवि- तव्यम् । न चैवम् , तस्माद्, यद् यथा भासते ज्ञानम् अनणुरूपतयानेकव्यावृत्त्येत्यर्थः । तत् तथैवानुभूयते। प्राप्त्यर्थत्त्वादनुगम्यते उपगम्यत इति यावत् । इति नामकभावः स्याचित्राकारेऽपि चेतसि ।। [प्र. वा. २. २२१] नामेति अव्ययमुपगमे । एतच न जडस्य संवित्तेरेवाभावादिति ज्ञानमित्यनेन दर्शितम् । यदा तु ज्ञानपरमाणोरपि दिग्भागभेदादनुपपत्तिरेव, न चानशैः सांश- राशेरारम्भ इत्यनाभास एव स्यात् नानात्वपक्षे, अतोऽयमाभास एकत्व एव विश्राम्य- तीति । यद् यथा यतः प्रकारादभेदलक्षणात् भापते ज्ञानं तत्तथैवानुभूयते अभेदे- नैचास्ति, अनुभवः सत्तेति न्यायात् । इति नामेत्यादि सुगमम् । नाम संभावनायाम् । एतेन तदभ्युपगमायातमसिद्धत्वम् ।। ननु चित्रमेकमित्यनुभवविरुद्धमेतत् , नीलपीतादीनां भेदेनैव भासनात् । किं च, चित्रं नानेकमित्यनर्थान्तरम् , तचैकपर्युदासेन स्थितमिति तत्कथं चित्रमेकम् ? अन्यथा प्रकाशो जडः स्यादिति चेत्- न, नोलादित्वे हि संवेदनव्यापारो, न भेदे । भेदाभेदाव्यवस्था तु निबन्धनानुसारमर्हति । नन्विदं नीलमिदं पीतमिति परस्परात्म- तयैव प्रतीतिर्भेदप्रतीतिरिति चेत् ? बाह्यार्थवादे एवमेतत् । अभ्यासवासनावशात् तु बुद्धावप्यारोप्यते । बुद्धौ त्वेतानि रूपाणि भिन्नान्यभिन्नानि वेति चिन्तामर्हति । चुद्धावपि तदनुसारेणैव व्यवस्थेति चेत् ? न खलु सर्चा । तथा हि,

४४८
ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलौ
स्थिरतरत्वे नियतं परेण
प्रकाश्यमर्थक्रियया बहिःसत् ।
आकारभेदानितरां विजाति-
नाभ्यासवश्यं विपरीतमन्तः ।।
अन्तरिति चित्तं तद्विपरीतम् । कथं पुनः स्थिरेतरत्वे नियतं नावुद्धिरूपम् ,
तत्त्वतः पूर्वापराप्रतीतेः ?
पूर्वापरत्ववित्तौ हि नित्यत्वं चलताथवा ।
एकानेकाधिमोक्षेण तदभावादसद् द्वयम् ।।
तत्र भेदे व्यतिवित्तेः स्थूलाभासस्य चाभावप्रसङ्गोऽनाभासप्रसङ्गश्च दुर्निवारः।
श्रथैकत्वेऽपि नीलं पीतमेव स्यात् । तदुक्तम् ,
अभेदेऽप्येकता चित्रत्वविरोधिनी स्यादिति ।
[
चैवं भासते । तथापि,
यद् यथा भासते ज्ञानं तत्तथैवोपगम्यते ।
इति नामैकभावः स्याचित्राकारस्य चेतसः॥
[प्र. वा. २.२२१]
नामेत्यङ्गीकारे । अयमथः, सत्यमनेकवदेकभावो न स्यात् , प्रकाशमानस्य तु सत्ता-
पह्नवो मा भूदिति नानिष्टं किश्चित् । अयमभिप्रायः,
सत्यं चेत् संविदः सिद्धमनेकत्वं च बाधितम् ।
एकत्वे च तवैवेच्छाशतिर्नोभयथापि नः ॥
सत्तासिद्धी चानेकत्वेनापि नापराधमस्माकं किश्चित् । फेवलं न्यायानुसारिण
एकत्वमनुशिष्मः। [99b] तथा हि,
समानयोगक्षेमत्त्वात् सत्तायां नैकताक्षतिः ।
तद्विरोधि लनेकत्वमवस्तस्यां तदत्ययः ।।

साकारसिद्धिशास्त्रम् ४४६ यत् तूच्यते, एकत्वे नीलं पीतमेव स्यादिति.। स वाह्य. एव दोपः, तदर्थ- क्रियार्थिनां तत्रापि प्रवृत्तेः क्रियायाश्च प्रसङ्गात् । क्रियार्थिताव्यतिरेकेऽपि यन्नीलं तत् किं पीतं भवितुमर्हतीति चेत् ? तत् किं स्वरूपसत्तया वियुज्यताम् ? वरमेवमिति चेत् ? यदि परोक्षता स्यात् स्यादप्येवम् । तस्माद् बाह्यत्वे नानात्वमेव नीलपीतयोर्मा भूत् प्रवृत्तिसंकरादिरिति । ज्ञानत्वे त्वेकत्वमेव । बहिन्यवहाराभ्यासात् तु महतः संमुखमध्यन्दिनादित्य इव दुःसहपक्ष एव इति किमत्र कुर्मः ? तदिह प्रत्यक्षविरोधा. दयोऽपि प्लवन्त एव । पीतादन्यत् नीलमिति विकल्पस्य स्ववेदनव्यापारमनाहत्य वृत्तेः, इन्द्रियज्ञानव्यापारानुसारस्यकम्य स्वरसवाहित्वात् । अतएव च चित्रमेकमिति न विरोधः। नीलपीतादितया हि चित्रं, न तु नानात्वेन । केवलं नानात्वेन व्याप्त्य- भिमानात् तथोच्यते । व्याप्तिश्च वाह्य एव । अथवानुवादमात्रं.चित्रमिति, यन्नानेति भवतां संमतम् , तद् बुद्धिरूपं सदेकमेवेति नाश्वारूढवद्दोपः । . ननु विरुद्धधर्माध्यासो भेद उच्यते, स च बाह्यस्य बुद्धेर्वेति नान नियम इति चेत् ? नियम एव । बाह्याभेदे हि नार्थक्रियाप्रतिनियम एव, तदनादरे च प्रतिभास- मात्रात् न विशेष इति तदभाव एव स्यात् । बुद्धस्तु भेदे एव स्वरूपहानिः, अर्थक्रिया- नपेक्षायास्तस्याः प्रकाशादेव सत्त्वात् । भेदे च प्रकाशाभावप्रसक्तिस्तदवस्थायाः । यद्यपि च भेदेन निर्बन्धे द्वयोरपि स्वभावहानिः, तथापि तावदूरमनीत्वा यथाणुसंघात- संख्यातं बाह्यं भेदेऽपि सत्त्वं सहते, अण्वाकारोल्लेखाभावेऽपि चैकघनस्थूलाकारेण ज्ञानेन संवादलेशाद् ग्रहणस्थितिं च, न तथा ज्ञानमित्युच्यते । न वा बाह्यस्य हानिरपि पीडयति, अभिमानमात्रव्यवस्थापितत्वात् । अभिमानादेव वा निर्वहेद् बहिः । अध्यक्षसिद्धायास्तु बुद्धः कुत एव तद् द्वयमपि वहीरूपपरामर्शप्राप्नश्च भेदे नियतः स्वभावभ्रंशः। यदाह, तं हि पतत्यर्थ विवेचयन्निति । [प्र. वा. २. २२०] यथार्थशक्तिविरहे भासः केशादिसन्निभः । तथान्योऽस्मादयमिति बाह्य एव विवेचनम् ॥ नैप स्वसंवेदनानुसारः, किं तु बाह्याभ्यासवासनाविलास एव । तस्माद् यथा अपराधीनवेदनत्वादिभिधमहिरसाधारणं धियः स्वरूपम् , तथा विरुद्धधर्मा.

ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलौ ध्यासकृतभेदव्यवस्थापरिभवेनापि न्यायसामर्थ्यादिति युक्तम् । यदि तर्हि बहिरेव विरुद्धधर्मेतरकृतो भेदोऽभेदो वानुभवाकारे का गतिः ? इष्टश्च तत्राप्येको [100a] भगवानिति व्यवस्था, नियमनिबन्धनाभावे हि सन्तानान्तरेणाप्यभेदप्रसङ्ग इत्याह, नीलादिश्चित्रविज्ञाने [प्र. वा. २. २२०] इत्यादि। बुद्धे रेकभावो नाम स्यादशक्यविवेचनात्मा नानेकत्वम् । यद् वा बुद्धर्नाम स्यान्न जडस्य । प्रतियोग्यक्षमायां नामशब्दोऽवधारणपरः। यच्च यथा भासते चित्र- मप्येकसंविदन्तर्गतम् , तत्तथैवानुभूयते इत्येकत्यमेकसन्तानप्रज्ञप्तिगोचरस्य नाम चेतसः स्यात् , नत्वेतादृशमशक्यविवेचनत्वं पराभिमतस्येति न दोपः । तदेवं स्वतन्त्रे च व्यापकानुपलब्धेरसिद्धिः, बुद्धधाकाराणामेकताया एवोपपत्तेरिति । अपि च, किमिदमेकत्वमनेकत्वं वा क वा, वस्तुत्वव्याप्तिरनयोः ? अनोत्तरम् , निरंशमेकमनेकं च समुचितं तदेव । लोके चैकानेकतयैव वस्तु- स्थितिरास्थीयते । अथ परार्थानुमाने स्वदृष्टमुपयोगीति उच्यते, विचाराश्रये संवृतौ स्वयमेव तथोपलब्धमिति न दोषः ? अत्रोच्यते, संवृतावपि तदेव दृष्टमभिधीयते यत्सिद्धमध्यक्षानुमानाभ्यां, न चाभ्यां कचिदुपलम्भगोचरो निरंशः। ततस्तत्समुच्चय- रूपमनेकमपि नोपलब्धम् , तत्कथमाभ्यां वस्तुव्याप्तिसिद्धिः ? नापि किश्चिदस्ति वस्तु, परोपगमस्तु न स्वतन्त्रहेतावधिक्रियते । प्रसङ्गसाधनत्वे च विपर्ययपर्यवसानात् साध्यविरोधः । यस्य चैकानेकत्वाभ्यां वस्तुव्याप्तिरभिमता तस्यायमस्तु दण्डः। यस्य तु प्रकाशमात्रेण वस्तुता तस्य कस्तदनुरोधः ? तस्मात् स्वयमुपपादयितव्या व्याप्तिः । यदि च कचित् संवन्धवोध एकानेक- त्याभ्यां वस्तुनः, तदेव न शून्यमिति व्याप्तिशून्यता साधनोद्धृतिः। ननु वस्तुस्थितिः एकानेकव्यवहारः प्रमाणसिद्धयवसायञ्च लोके तावदस्ति । विचारे तु नास्तीत्येतदेव साध्यमस्माकं कथं याधकं भवितुमर्हतीति चेत्-न, स्वभावाभावो हि भवतां साध्या, नेकानेकत्वाभाव एव साधनत्वेनोपन्यासात् । न चेदमसिद्धतोद्भावनम् । किं तु व्याप्त्यसिद्धिरभिधीयते । विपर्ययव्याप्तिश्च व्यापकानुपलम्भादो शरणम् , सा च फचिद् व्याप्यव्यापकयोरसिद्धरसिद्धव, सांवृतेनापि प्रमाणेनाविषयीकरणात् । न प साकारसिद्धिशास्त्रम् ४५१ व्यवहारमा प्रमाणम् , न च लक्षणान्तरम् । अप्रमाणेऽपि प्रमाणस्य न व्यवस्था- नियमः। संवृती मानमिष्टं चेद् विचारोऽप्येप संवृतिः । संवृतावपि नेष्टं चेद् ब्रुवन् जेता यथा तथा ॥ इत्यन्तरश्लोकः। ततो यदि प्रमाणनिरस्तेनैव रूपेण व्याप्तिमवकल्प्य सर्वत्र तदभावाभावो भावानामभिमतः, अवन्ध्यस्तर्हि बन्ध्यासुतवियोगोऽपि तत्साधने स्यादिति साध्वी साध्यप्रत्याशा । तस्मात् कचिद् व्याप्य[100b] व्यापकयोरुपलम्भे व्याप्तिप्रहण- निवन्धनेऽध्यक्षरूपे विपर्ययबाधकसमाख्यातानुमानरूपे वा प्रवृत्ते कचित् तदभावात् अन्याभावनिश्चय इति युक्तम् । क्षणिकत्वेनापि सत्त्वस्य व्याप्तिसाधनं क्षणिकसत्ता- निश्चयनान्तरीयकमेवेति सैवोपलब्धिरस्य । प्रकृते तु तद्वत् तयोः सामान्येनापि सत्ताक्षेपे तन्नान्तरोयको हेतुरिष्टविघातकृद् विरुद्धः। अनाक्षेपेऽपि न व्याप्तिरिति अनेकान्तः। " न ." ततः कुतश्चित्राकारबोधनिषेधः ? वाह्यस्यापि कुतस्तहाँति चेत् ? तत्त्वतोऽप्र- काशादेव । न ह्यनुपलब्धेरन्योऽभाव इति सुप्रसिद्धम् । न वा निरंशतैकलक्षणमिति कः शक्तिप्रतिवन्धो बहिरर्थे व्यापकानुपलम्भस्य ? किं पुनस्तदेकतालक्षणम् , यतो नोक्तोपालम्भसंभवः ? विवेच्याशक्यदर्शनत्वं, तत्तु न बाह्यस्य । तद्भावात् तत्संहति- रूपमनेकमपि नास्ति । अथ शक्यविवेचनमनेक भविष्यतीति चेत् ? यद्यशक्य- विवेचनं किश्चिदन्तिमं स्यात् , तदा तदपेक्षया शक्यविवेचनता परस्परं स्यात् । चैवम् , परमाणोरप्यनवस्थानात् । बुद्धौ तु स्वसन्तानभाविन्यां चित्रायामशक्य- विवेचनत्वमस्ति, न तु सन्तानान्तरेण सहेति दर्शयति । एतेन बुद्धौ व्याप्यव्यापक- भावसिद्धिरन्यत्र व्यापकानुपलम्भव्यापार इति व्यक्तमुक्तम् । अत एवाचार्यवसुबन्धुपादैरपि वाह्याधिकारेणैव व्यापकानुपलम्भ उद्भावितो, न ज्ञानाधिकारेण । समानन्यायवया तत्राप्यवकाशमानो दुर्वार इति चेत्- न, विज्ञानमात्रमेवेदमित्यादिना समानन्यायताया निषिद्धत्वात् । अतएव ग्राह्यप्राहक- ‘द्वयासत्तया भैधातुकचित्तचैत्तलक्षणाभूतपरिकल्पसत्तया च समारोपापवादप्रतिषेध- निवृतिः कृता, नेतरसत्त्वासत्त्वमुक्तम् । तद्वदुहितुं शक्यत्वादनुक्तिरिति चेत् ? माह्यस्य ४५२ ज्ञानश्री मित्रनिबन्धावली तर्हि साक्षादेव बाधकमुक्तमिति तदभाव एव नाभिधेयः । तस्मात् तस्यैव वाधकमुक्तम् इतीष्टं चेत्यलं विस्तरेण । तथा विवेच्याशक्यदर्शनेतरत्वमेवैकानेकत्वमन्योन्य- परिहारस्थितलक्षणतया व्यापकं स्वभावे दृष्टत्वात् , न निरंशराशित्वं, अंशचिन्ता तु परानुरोधेन । अथवा तद्द्वारेरणाशक्यविवेचनत्वाभाव एव व्यज्यत इति वेदितव्यम् , सन्तानान्तरवदिति । ननु स्वविदेकतत्त्ववादिनोऽनेकव्यवस्थाश्रयः, सन्तानान्तरभावोऽयं न सिद्धश्चेत् फलाङ्गवत् । सन्तानान्तरसिद्धिः किं संवृत्त्या तु यथा तथा ॥ वा अस्तु किमत्र निर्वन्धेन ? एवमपि हि बुद्धरनेकत्वमेव मा भूत् , एकत्वेनाप्येकेन व्यापकानुपलब्धेरसिद्धिसिद्धः। कल्पितानेकविवेकेन चैकशब्दो भविष्यति यावद् व्यवहारः । तस्मान्न पहिरिव बुद्धेविरुद्वधर्माध्यासकृतो भेदः । अस्तु चैवं, [101a] किं पुनस्तत्र प्रमाणम् ? एकत्वेऽपि किं प्रमाणम् ? प्रत्यक्षमेव । विकल्पेना[न]नुगमान्नेति चेत् ? विकल्पस्यैवायमपराधः । अध्यक्षस्यैव किं नेति चेत्-न, अन्योन्यसंविदन्तर्गतप्रतिभासादेव । किं च मया दृष्टा नीलपीतादय इत्येककर्तुरुल्लेखः। ममायं चित्रः प्रतिभास इत्येकसंवन्धिनश्च । एकप्रत्यक्षविकल्प एवायमभेदेन पटवत्यनुभवाकारवान् । एवमेकतैव बुद्धिरेकस्त[स्य] विकल्पत्रिभुवन- विकल्पो वा ? एकस्यां बुद्धौ चित्रः प्रतिभास इत्यपि शिलापुत्रशरीरवत् , शरीरे पाणिपादादिवद् वा । एकावसाय एवायं, बहिरभिमानात् तु समुच्चयमात्रमुच्यते । तदभावे त्वेकत्वमेवेदमुल्लिख्यते । एवं वृक्षक्ष्माधरादावपि धीमात्रत्वे तूभयन एक व्यवहारः। तस्मान्न प्रत्यक्षापराधः । नापि विकल्पस्य भाव एवेति सिद्धमध्यसमभेदमाहि । भेदेऽपि वहिं प्रत्यक्षमेव शरणम् । न चैका पर्वतबुद्धिरित्यादी विपरीतोदयाद्विकल्पेन अननुगमो, भूयोदृष्टत्यात् । तत् किमिदानीमुभयमस्तु ? अतो व्यापकानुपलब्धेविप्लवः । सोऽयमुमयनिषेधेन शून्यतासाधनारम्भे उभयसाधनेन स्याद्वादमुद्दोपयितुं प्रवृत्तः इति प्रहारपातः। अथैफैफसाधनमन्यान्ययाधनपरं, न तु स्थितिरेव तस्य विवक्षिता, पर्यायेण तस्यापि थाधनात् । यद्येवं यदेक्यं सिद्धमध्यक्षेण तदा द्वितीयवाघेव जाता, फयं तदाश्रयः परस्य पापः ? न हि पूर्वयाधितस्य फुतश्चित् प्रत्युजोवनम् । तथाभावे अनेनापि याध्यमानस्य पुनः प्रत्युनीयनाशंसायां फीशी मनोरथसिद्धिः? पुनरिवरेण 'साकारसिद्धिशास्त्रम याधनंजीवनपरम्पराया अनुपरमादेकैकसनाथतया धर्मिणो न कदाचिद् व्यापकानुप- लम्भसंभवः। तदयमर्थः, यदुच्यते न तावदेकं बुद्धिरुपं, नीलपीतादीनामव्यतिकरपंति- भासनात् । नाप्यनेक, परम्परासंवेदनप्रसङ्गादिति । नत्र यदेकत्वनिषेधाय प्रतिभास- भेदो दूषणीयते, तदा यद्यसौ स्वसंवेदनसिद्धः, तस्य फेन पुनरपोदः ? तस्यादृढत्वे एकत्वस्यापि कुतो बाधा ? एवं नाप्यनेकमित्यत्रापि वाच्यम् । यदि पुनः प्रतियोगि- संभवानपेक्षः परपरिभवः साधनान्तरकृतः स्यात् , तदा न दोपः। स्वयमेव तु प्रमाणसिद्धसंमतस्य पुनः प्रतिवहनमित्यसंबद्धम् । न च प्रमाणान्तरमेकानेकत्व- विपर्यासनमस्ति । तत्संभवाभिमानेऽपि नैकस्यापि स्वसंवेदनसिद्धस्योद्धतिः। अवस्तु त्वान्नकमपीति परस्परापेक्षम् । विरुद्धयोरेकनासंभव इति न द्वयोनिषेधः । तदत्र यस्यैव न संवेदनमित्युपपादयितुं शक्यं तदेवासदस्तु । द्वयोरपि न संवेदनमिति तु सर्वथा संवेदनाभावे स्यात् । तच्चासिद्धमिति । [101b] अथापि स्यात् स्वसंवेदन- वादिनोऽनिष्टापादनमात्रमेतत् , ततस्तस्यैवायं दोषो नास्माकं तदनिष्टे चेति चेत् ? अनिष्टिर्नाम महतां परिहारो महानयम् । सर्वानर्थानुषङ्गेषु यद्येवं स्यात् कृतार्थता ।। व्यापकाभ्युपगमवादिनो हि प्रसह्यायातः स्वसंवेदनाभ्युपगम इत्युक्तम् । ततो यद्यभेदवध्यतसिद्धिर्भेदेऽपि न शक्यः स्याद्वादपरिहारः । प्रमाणानुपगमे च सर्वस्य यथेष्टसिद्धावपि फस्तत्परिहारः ? एवं तर्हि, भेदाभेदद्वयीसिद्धौ स्याद्वादः समुपागतः । वेदान्तवादस्त्वेकत्वे दुस्त्यजस्तत्त्वविप्लवः ।। अत्रोच्यते, मचित्तचक्रं यदपीदमेक- मात्मा नभस्वन्न विभुस्तथापि । "तथागतस्य प्रथते तथा'चेन्. मनःसमाध्यातिशयो न तत्त्वम् ।। न'खलु ज्ञानस्य तादृग्व्यापकत्वं नाम तत्त्वमेव, 'अन्यदा अन्यस्य चाभावात् । भगवतस्तु सिद्धिविशेषोऽसौ । पूर्वापररूपसंस्पर्शस्त संवेदनेनास्तीति कुतो नित्यता ?

ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ
एतेन [ह]स्वतान्तपरिहारः । न च स्वसंवेदनमेव कदाचिदात्मानं विरमन्तमनुभवतीति
उच्छेदान्तस्य प्रबन्धद्वारेण तु शाश्वतोच्छेदपरिहारोऽवान्तरव्यवस्थापेक्ष इष्ट एव ।
अतीतादिनाप्यभेदो भाष्यकारस्येति स्थवीयसी भ्रान्तिोकस्य, प्रकाशमानस्यैवा-
तोतादिभावनानिषेधात् । तस्मान्न तावन्मात्रमेकत्वं गगनवद् वैभवदोषाकपि । नापि
नित्यताप्रतीतिरित कथं वेदान्तसिद्धान्तशंका ?
.... अथ तावद्देशव्यापीदमिदं चान्यथेत्यपि. प्रत्ययः कथम् ?. यद्येवं कालवद्
देशस्यापि न य॑प्रतीतिरिति न तरां नित्यविभुत्वे ।. उभयसिद्धिवादस्त्वहीकस्यैव ।
ननु दिगम्बरस्य बाह्यमप्यस्ति । तत्रापि कथञ्चिद् भेदाभेदौ, भावानां च नैकान्तेन
बाह्यत्वमान्तरत्वं वेत्याद्यवकरपरिहारेऽपि प्रत्यक्षसिद्धबुद्धिरूपैकानेकत्वमात्रेण . का
तन्मतोपनिपातः १ न खलु सर्वथा साम्यपरिहारः शक्यः, परस्परविरोधस्तु ध्वस्तो
बुद्धथधिकारेण प्रतिभासादेव । तस्मात् ,
यद् यथा भासते ज्ञानं तत् तथैवानुभूयते ।
भासते द्वयात्मकत्वेन तथैवास्य सदा स्थितिः।।.
ज्ञानग्रहणेनैवदाह । न बहिद्वात्मकैकत्वेन कचित् प्रतिभासो भ्रमस्यापि
संभवात् , प्रमाणान्तरावतारदर्शनाचन्द्रद्वयादिवत् । तत् कथमेकत्वं चित्राकारस्य ?
उच्यते,
नाहीकवादमुक्तिर्वः प्रकृतार्थविमर्शने ।
अस्माभिर्यदनुष्ठेयं भवद्भिस्तदनुष्ठितम् ।।
एकानेकत्वयोरेकस्यापि सिद्धौ यदेप्सितम् ।
का कथा द्वयसंसिद्धावेकं स्यादपि दुर्वलम् ।।
चित्रैकवाचोद्येऽप्युत्तरम् ,
एकानेकत्वयोः सिद्धावेकत्वं सिद्धमेव तत् ।
इनि नामकभायः स्याचित्राकारेऽपि चेतसि ॥
चित्राकारे एकानेकाकारे [1028] रूपे इत्ययमप्यर्थः । चेतसि नाम स्यानजाते
जडे एकभावोऽपि, न त्वेकभाव एव । न हि नीलं चतुरस्रं न नोलमिति युक्तम् ।
अयषा

साकारसिद्धिशास्त्रम् नैकं चित्रं विरोधेन विरोधश्च न दर्शनात् । इति नामकभावः स्याचित्राकारस्य चेतसः ।। अनेकव्यवहारोऽपि तर्हि स्यात् । यदि प्रयोजनमस्ति को निवारयति ? यथा धेको भगवानुच्यते, तथा चत्वारि वैशारद्यानि, द्वात्रिशल्लक्षणानीत्यादि दृश्यते एवेति का क्षविरस्माकम् ? भवतस्तु स्ववधाय कृत्योत्थापनमेतत् । नन्वेवं परहेतुदूपणमस्तु, स्वाभिमतचित्राद्वैतसिद्धिस्तु कथम् , प्रत्यक्षप्रतिक्षिप्तत्वादेकतायाः, नोलपीतयोः प्रति- भासासंकरात् ? यदप्यशक्यविवेचनत्वमुक्तं तदपि समानसामग्रीजन्यत्वेनाव्यभिचार- निमित्तं भेदहेतुः, बुद्धिरूपत्वात्त समुदाय एकदेशो वा न गोचरः परस्येति किमेकत्व- मस्तु ? औपचारिकमेकत्वं विवेकाशक्तितो यदि । व्यापकानुपलम्भस्यासिद्धिः सत्यं कथं भवेत् ॥ यञ्चेदमुच्यते, एकत्वनान्तरीयकः प्रतिभास इति, तदप्ययुक्तम् , देशव्याप्त्या हि निर्भासो न चैकस्य भवेदयम् । तद्भेदनान्तरीयत्वमप्याभासस्य किं न वः। . अभेदनान्तरीयत्वं यथाभासस्य दृश्यते । नीलपीतादितन्त्रत्वमेवं भेदः स एव च ।। तस्मात्, व्याडिब्रोडाकरं क्षारदध्नोरेकत्वशासनम् । तदेव किं न भवतो गुडगोरसकारिणः ॥ अत्रोच्यते, इयता यदि भेदोऽपि कथ्यतेऽस्तीति का क्षतिः । अयोगस्य व्यवच्छेदेनै तदुक्तमनन्तरम् ॥ तथैव चित्राद्वैतं च मुख्यमित्यपि दर्शितम् । अन्यथा हकमेव स्याचित्रत्वं नोपपत्तिमत् ।।

ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली
परस्परविरोधेन रूपसंकरभीरवे ।
अवश्यं कथ्यमेकत्वं निर्भासात्त्यन्यतां भिदा ।
निर्भासे सति भिन्नत्वमभेदो वा तदाकृतेः।
मानेकत्वे व निर्भासस्तस्मादेकत्वमेव सत् ।।
देशव्याप्तिरनेकस्य जडस्यैवोपपद्यते ।
स्वसंवेद्यस्य तु कथमेकैकप्रतिभासने ॥
नोलपीतादितन्त्रत्वं तथास्तु न तदेव भित् ।
एकरय स्वीकृतस्यैव तथोत्पत्तेः स्वहेतुतः ।।
एकतास्वीकृतं यद्वन्न भेदस्वीकृतं तथा ।
द्वितीयस्याप्रतीभासादभिदेव वशीकृतम् ।।
मिथो विरोधपक्षे च न द्वितीयावलम्बनम् ।
विरोधानभ्युपायेऽपि चित्राद्वैतं प्रसाधितम् ॥
तन्नाशक्यविवेकत्वं धियामद्वैतसाधनम् ।
एकसंवित्तिसिद्धेऽस्मिंस्तदेवैकत्वमुच्यते ॥
तत्रेति नामकभावः स्यादिति कोऽर्थः ? एतदशक्यविवेचनत्वमेकत्वमित्यर्थः ।
तदेवमेकमायो ह्यस्यान्यथैवान्यथा धियः।
इदं वस्तुवलायातमरुचिः कोपयोगिनी ॥
बाह्ये सति धियो प्राह्यमिव भिन्नं शितेः [102b] सितम् ।
तदैक्यवादी निमाटो वायैपी बाह्यविप्लवात् ।।
एतेनाभेदेन प्रत्यक्षप्रतिक्षेपः प्रयुक्तः ।।
किंच,
अध्यक्षमेव हि भिनत्ति शितेः सितं चेत्
वद्भिद्यमानमथवाभिदमेव भिन्द्यात् ।
भेदेऽन्यलेशमपि नेति फुतो भिनत्तु
भिन्यादभेदि मन इत्यपि कस्य शक्यम् ॥

‘साकारसिद्धिशास्त्रम् बहिरपि हि भिंदमानव बुद्धिरर्थान् मिनत्ति मामाचा बुद्धिस्वरूपे प्र- • मायान्तराणामवकाशः स्वसंवेदनादन्यत्र तक भिनत्ति चेति व्याहतम् । वहिस्तु • निराकारपक्षेऽभिद्यमानापिन्बुद्धिरर्थक्रियादिभेदेन दृढीकृता भिन्नस्वरूपग्रहणाभि- 'मानात् अर्थान् भिन्द्यात् । संवेदनं तु स्वधर्म एव स्वभावात्मा नीलपीतयोर्न भिद्यते । भिनत्ति चैताविति महत् साहसम् । प्रत्यात्म भिद्यमानं तु भिन्द्यात्। केवलमन्यान्य- बार्ताविरहात चित्रप्रतिभासं एवासंभवी तदेति कुतो भेदस्थितिः ? 'अथवा कुतः स. काशाद् भिनत्त्ववघेरप्रतीयमानत्वात् ? 'न च किंमत्रांवधिप्रतीत्या कर्तव्यम् यत एव तस्य न प्रतीविस्वतःएवं तस्य ततो भेदस्थितिः। न चान्योपलम्भेऽपि पररूपेणं भावो भियते, किं तु तादात्म्येन प्रतीतिरेवान्यतो भेदप्रतीतिः सा चाप्रतीतेऽपि परस्मिन्न: विकलेनिन भेदप्रतीतिक्षतिः -- ; ... :: .C) ; अत्रोत्तरम् म्, 'यदि तादप्रतीयमानस्यापि सत्त्वपक्षापेक्षयेदमभिधीयते तदा वाह्यवाद एव युक्तमेतत् नं विज्ञप्तिमात्रतानये । तथा हि, सत्ता च नामात्यक्षाणां स्वविन्मात्रे च संस्थितिः । यत्परैरुच्यते रुच्यमत्र विस्मीयते मया ।। तस्मात् नाप्रकाशादसत्त्वादेव तदपेक्षाभेदसंस्थितिः । न चासदपेनैव भवितु- मर्हति, न हि शशविपाणापेक्षया कस्यचिदभेदस्थितिः, ऐक्यनिषेधमात्रं तु स्यात् , तसेप्यत एव । यदि न ततो व्यावृत्तं तदेव किं भवतु घट इति चेत् ? अत एवैक्य- निषेधमात्रं बमः । नन्वसतो व्यावृत्तं सदभिधीयते, यच्चासतो व्यावृत्तं तद् वन्ध्या- सुतादपि न हि वृक्षाद् च्यावृत्तं न प्लक्षादिति युक्तम । तत् कथं खरशृङ्गान्न व्यावृत्तो घटः ? यद्येवं खपुष्पस्यापि कुम्भादिभ्यो भेदः सुतरां दुर्निवारः । न हि यद् यतो न व्यावर्तते ततस्तद् व्यावृत्तिमत् । ततश्च विन्ध्याद् बन्ध्यासुतस्य न भेदो नाभेद इति न वक्तव्यम् । उभयनिषेधस्याभावनियतत्वेन सामान्यपुद्गलाद्यभावसाधनायानुप- न्यासः । ततो व्यावर्तत इति हि प्रथमार्थः पञ्चम्यर्थो वा साधारण एच, वस्तुधर्मतया कल्पितधर्मतया वा! तदिदमत्रार्थसतत्त्वम् । अस्मादिदं भिद्यत इति यदि वक्तुरेक- स्वभावतानिषेधमात्रमभिमतम् , तदा घटतुरङ्गशृङ्गयोः परस्परतो व्यावृत्तिरस्तु, का क्षतिः ? अथात्मात्मीयवस्तुरूपस्थितिरभिमता, '[103a] तदा घटपटादीनामेव, न. नरखरशृङ्गयोन या नरस्य खरशङ्गस्य च, एकस्यैव वस्तुत्वात्। तथा च सति पुगल:- " , ..

ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली स्कन्धान्न भिन्न इति नात्मात्मीयरूपेणानयोः स्थितिरित्येव विवक्षितम् । नाप्येक इति बन्ध्यासू नुसमानतामनुभवतीति न दोषः। भावाभावयोस्त्वभावस्य कल्पितं रूप- माश्रित्य परस्परपरिहारेण व्यवस्थितलक्षणत्वमुच्यते, न वस्तुरूपत्वमुभयोः। अत- एवात्मात्मीयवस्तुरूपस्थितिरित्युक्तम् । तस्माद् यावदप्रतिभासमानमपि न वस्तुतामति- 'झामति तावत् परस्परासंकीर्णत्वेऽनुपलभ्यमानादपि भेदमहणमिति स्यादिति मति- सत्तासाधने । अन्यथा तु तदापि संशय एव । प्रकाशकस्वभावे तु सत्त्वेन प्रतीयमानं नैकं न नाना । प्रतिभासी तु भावोऽभावो न भवतीति भेदार्थोऽभिमत एव । तचोद्भावना संवृत्त्याभिधीयते, न तु तत्राभावांशस्य निषेधस्योल्लेखः, उल्लेखे तादात्म्यापरिहारात् कुत्तोऽभावता ? अतएव भावाभावतयापि न द्वैतप्राप्तिः। तस्मादन्याभिमतस्य लेश- स्यापि न प्रतीतिरित्यभावादेव कुतो भिनत्त्वीति युक्तमुक्तम् । अतएव पूर्वापरयोः सहानुपलम्भेऽपि भेदः प्रसिध्यत्येवेति व्यक्तमात्मप्रतारणमात्रमेतत् । पूर्वापरत्वस्या- प्रकाशात् प्रकाशस्य च पूर्वापरत्वायोगात् । तस्मादसत्त्वादेव नातीतादिवेदनं नाम, प्रकाशस्यैव सत्त्वात् । तथा च, भ्रमान संकल्पनकल्पनानि शातासितादिन्यखिलाक्षजानि । ज्ञानान्यभिन्नानि सहोपलब्धेः पूर्वापरत्वं तु न वेद्यमेव ॥ इति संग्रहः।। अथवा कुतो भिनत्त्वीति भेदाववेरप्रतिभासादेव, किमत्र भावाभावचिन्तया इत्यर्थः । तथा हि, अस्माद् भिन्नमितीदं चेत् स्वरूपं ग्राह्यवस्तुनः । 'सावधेरस्य भासः स्यान्न वा ग्राह्यं तदात्मना । ननु संवन्ध्यन्तराप्रतिभासेऽपि संबन्धिनः पित्रादेः प्रतीतिरस्तीति चेत् ? तत्रापि काल्पनिकमेव संबन्धित्वं विद्मः, वस्तुरूपत्वे सर्वस्य संबन्धिनो बोधाक्षेपात् । अवधिरपि हि संबन्धिविशेष एव । अतएव हेतुफलयोरेकप्रतीतिरन्यप्रतीतिविनाकृता भवन्ती शुद्धस्वभावविपया परस्परापेक्षालक्षणसंबन्धविसवसंकल्पशिल्पिनिर्मितमेवोप- १. साधेरस्यावभास इति मातृकायाम् ।

साकारसिद्धिशास्त्रम् पादयति । तस्मादवघरबोधेऽवधिमतो मविरिति विमतिरेवेति कुतश्चिद् भेदपाहि प्रत्यक्षमप्रतिभासिनः । ननु नीलमनीलाद् भिन्नमवश्यमेपितव्यम् , तद्माहिणा घ प्रत्यक्षेण तथा न गृह्यत इति न गृहीतमेव नीलम् । 'वयमप्येवं ब्रूमः । अनीलाग्रहणे ततो भिद्यमानं न गृह्यत इति नीलमेव कथं गृहीतम् ? यत एव तस्याप्रहणं तत एव ततो भेदमहः, अन्यथा धुपलम्भानुपलम्भावेव न सिध्येयावा[103b]मिति चेत् ? यथा तर्हि तस्य नोपलम्भः, तथा तदवधेéदस्यापि कथमुपलम्भः ? ततश्च तदग्रहो नाम यर्थकतामस्य विरुणद्धि, तथा- तवधिकभेदप्रहमपि। अथास्यैतद्रूपप्रतीतिरेव भेद- प्रतीतिरित्युच्यते ? भेदप्रतीतिनिषेधेऽपि समानमेतत् । विनावधि प्रतीतो हि भेदो भेदः कथं नु सः। शब्द एव तथा माभूदिति चेद् भासतां तथा ।। उभया[व]भासने हि तदपेक्षः स्वभाव एवास्य न स्फुरतीत्युच्यते, न विकल्प- मात्रप्रतिक्षेपः । तस्माद् यथान्यासंकीर्णरूपभासनमेव भेदप्रतिभास उच्यते, तथावधि- निरपेक्षमीक्षणमेवास्य भेदप्रतिभासभ्रंश इत्युच्यते, स्वरूपमात्रप्रतिभासात् । यद्येवम् , न भेद्यमासादवातं नाभेद्यसंकरात् । नान्यच्च भेदाभेदाभ्यां वस्तु वस्तुमहः कथम् ।। यदि समीचीनमालोच्यत एवमेतत् , अर्थश्याव्यतिभेदे हि ज्ञानादपि भिदा कुतः । भेदे चावधिबोधेऽपि सर्वः सर्वस्य गोचरः।। केवलं बहिरभिनिवेशपारवश्ये चिन्तेयम् , तत्र च समानमेव दूषणमिदम् । यथा हि भेदग्रहानङ्गीकारे एकस्य, तथा भेदग्रहनिबन्धनस्यावधिग्रहस्याभावे द्वितीयस्य । तत्र यदि चनुपी निमील्य बाह्यप्रवदवधेरबोधेऽपि भेदग्रहव्यवस्थैकस्य, तदा चक्षुषी निमोल्यैव भेदग्रहाभावेऽपि वस्तुग्रहव्यवस्था किं नापरस्य, यथा परमाणुरूपानु- लेखेऽपि ? न हि परमाणुभ्योऽन्यदस्ति वस्तु, ततस्तत्रापि निमीलिताक्षस्यैव तदनु- लेखेऽपि वस्तुप्रहव्यवस्था । एवं भेदाप्रतीतावपि न दोपः । कथं तहि भेदग्रहः ? न कश्चित् । भेदग्रहव्यवस्थामानं तु पश्चिमनिश्चया- पेक्षया स्यात् । स हि नीलमनीलराशि च स्वानुरूपप्रतिभासविषयीकृतमन्योऽन्य- ४६० ज्ञानश्रोमिनिबन्धावला: अत्यनीकतया विभजन स्वव्यापारमपि नीलमिदं दृष्टं नानोलमिति प्रत्यक्ष एव क्षिपतीति तदपेक्षयाध्यक्षमेव परस्य -व्यावृत्तिं गृह्णातीति व्यवस्थाप्यते, सोऽपि वा स्मृतिरिति,, यथा धारावाहिज्ञानान्तरस्य गृहीतग्रहणमगृहीतेऽप्येकत्वनिश्चयापेक्षया । एतेन तत्, परिच्छिनत्तीत्यादेरविरोधो व्याख्यातः । तदनेनावान्तरव्यवस्थामात्रेण न प्रत्यक्षस्या, भेदप्रहनिसर्गविसर्गयोगः। तत् किमिदानीमुपलब्धानुपलब्धयोरक्यमस्तु .१.न, भेद- ग्रंहनिपेधमात्रस्य विवक्षितत्वात् । विकल्पस्तु सह क्रमेण वा प्रतियोगिनः प्रतिपत्ती संकल्पे वा.भेदमभेदं वा व्यवहारयेत् , प्रत्यक्षापेच्या त्वप्रतिभासमान नैकं न नानाः। . प्रतिभासमाने का गतिरिति चेत् ?- तत्रापि.यदि ग्राहकयोर्भवः, तदान्यविषयानुल्लेखात पूर्ववद्विकल्प एव भेदनाही। अभेदे सिद्धश्चित्राद्वैतवादः, बुद्धिरूप[104a]मेवाभेद- ग्राहकमेव प्रत्यक्षमित्यपि । संग्रहः, .. 1. बाह्यस्य सत्त्वेऽसत्त्वे वा नाध्यक्ष भेदवेदनम् । अभेदवेदनं बुद्धी भासमानात्मनैव तु ॥ तस्माद् व्यवहारपरायणमेव भेदः ।। . . ननु पुरः स्पष्टाकारं नीलपीतादिविरुद्धधर्माध्यासि भासमानं कथमपहीतुं शक्यते ? नेदमपद्यते, अतएव चित्रमुच्यते । तस्य चित्रशब्दाभिधेयस्य नीलपीतादेः प्रतिस्वं भेदं तत्त्वतो न क्षमते, स्वसंवित्तिरित्युच्यते । तत्र च विरुद्धधर्माध्यास इति विरुद्धौ वा धर्मों विरुद्धयो ? प्रथमपक्षे अप्याश्रयद्वारेण वा, स्वरूपेण वा ? आश्रयपक्षे, संवेदनादेवाधिकरणतासिद्धरसिद्धिविरुद्धधर्माध्यासस्य, स्वसंवेदनस्वीकृते प्रमाणान्तरावतारविरहात् । अथ स्वरूपेण, तन्मात्रं न व्यथतेऽभेदिन्याश्रये प्रति- भासमानो मेत्रीमेवावहतो हतो विरोधः, कृतकनित्यत्ववत् । तयोः कल्पनाकृत एव ,भेदोऽत्र तु प्रतिभासकृत इति चेत् ? अभिन्नाश्रयत्व-' मांत्रेण निदर्शनमेतत् । श्राश्रयाभेदस्तहिं तत्र प्रतिभासाभेदादेवेति चेत् ? अत्रापि स्वसंवेदनाभेदात् । प्रतिभासभेदात् तर्हि भेद एव किं न वेति चेत्-न, बाह्ये हि प्रतिभासः प्रमाणमाकारापरनामा, तदभावे त्यामास एंव विपयः। प्रमाणं तु स्व- संवेदनम् , स वेनकोक्रियमाणः फेन भेत्तुं शक्यः ? विरुद्धयोधर्माविति तु दूरोत्सारि- तम्, भेदत्यवाभावात् फ विरोधः इति । तस्मान्न भेदसाधनं किश्चित् । अभेदसाधनं. .

साकारसिद्धिशास्त्रम् - ४६११ तु स्वसंवेदनमेव :भेदयाधनं च स्वरसवाही बहिर्व्यवहारस्तूपस्थापयतीतिः स्थितम् । एतदप्याह... - नीलादिश्चित्रविज्ञाने ज्ञानोपाधिरनन्यभाक् । अशक्यदर्शनस्त्वं हि पतत्यर्थे विवेचयन् ॥ [प्र. वा. २.२२०] T इति । अनन्यभागित्यनन्यस्वभावभाक् । पीतादिस्वभावमभजन्नीलादिरशक्यप्रतिः। मासश्चित्रविज्ञानस्थ एकाकी शक्यदर्शनः स्यादपि पीताकैकनियतत्वात् तेंद्धमतापन्नस्य प्रतिभासस्य । परस्परस्वभावंस्त्यजन्नेव शक्यप्रतिभास इत्यर्थः। तं हि विवेचयन' 'भिन्दन नियतं तद्धमतामनापन्नतां प्रतिभासस्य स्वीकुर्यादिति वहिरर्थवाद एव निपतेत् ।' ज्ञानोपाधिश्चायं नीलादिः, तस्माद्, " -- यद् यथा भासते ज्ञानम् [प्र. वा. २. १२१] नोलपीतादिभासित्वेन तत्तत्रैवानुभूतें] पीतांदित्वेन स्वसंवेदनात् परस्परात्मत्वेनेति इत्यर्थः । शेपं सुगमम् । अतो युक्तमाहं भाष्यकारः, ' 1 'नं वो तेचित्रम् , अचित्राद् भेदेन व्यवस्थापनासंभवादिति । [प्र. वा. भाष्ये पृ: २६०]; अत्र ह्यचित्रादनानारूपात् स्वसंवेदनाद् भेदेनाव्यवस्थापनमिति, अभेदेन व्यवस्थापनं पर्युदासपर्यवसायि विवक्षितम् । तच्च प्रसाधितं स्वयमेव । पूर्वमशक्य- विवेचनत्वमव्यभिचारलक्षणमेकत्वमुक्तम् , अधुना त्वेकसंविदन्तर्गतत्वमेवेति वा शब्दः । तेन चित्राकारतापि संवृत्त्योच्यते । परमार्थतः पुनरद्वैतमेवेत्यर्थ परिकल्प्य भेदप्रतीतिनिषेधमात्राभिप्रायेण यदुक्तम् , [1045] यद्येवं न वा तदद्वैत द्वैताद् भेदेना- प्रतिभासनात् , एवं न वा ज्ञानम्, 'न वा स्वसंवेदनमिति, तन्निरस्तम् । द्वैत हि भेदः, तस्य च क प्रतिभासः ? तेन ततो भेदप्रतिभासाभावेऽपि कुंत एकत्वम् , एक- स्यैकसंविदन्तर्गमेण प्रतिपादितत्वात् ?; एवं शेपमपि, प्रतिभासे हि सर्वस्य विपर्ययस्य स्वभावभङ्गप्रसङ्गः। ॥ .

४६२ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो उद्भावनासंवृत्त्या चात्र चित्रवद् भेदोऽपि व्यवस्थाह इत्यपि न युक्तम् , अनु- भवस्य भेदविरोधेनोदयप्रतिपादनात्। नीलपीतादिमात्रेण चित्रस्याद्वैतवचनमेवोद्भावना- संवृतिः, न भेदवचनम् । अभ्यासभावितं तु भेदवचनमनभ्यूहिततत्त्वस्य न तत्त्वो- परोधीति । वस्तुतस्तु, प्रसज्यप्रतिषेध एवायं वाचकाक्षरः, एकत्वसाधनायेति तु भ्रान्ति- लॊकस्य । तदयमर्थः, अथवा तग्राह्यग्राहकाभिमतं नीलपीतादि वा चित्रशब्दाभिधेयं न चित्रं, न नाना, अचित्रात् स्वसंवेदनाद्धेतो देन व्यवस्थापनाभावादिति नानात्व- निषेधमात्रमिष्टम् , परेण चकत्वनिषेधोऽध्यक्षादेव कुत इत्युभयविनिर्मुक्त एव प्रकाशः । क्षणिक क्षणित्वमुक्त इव सन्नित्युक्तं भवति, यथा प्रथमं प्रथिसमस्माभिः। अतः एवान्यस्य जडस्य ग्राह्यग्राहकस्य वा अभावात् केवलार्थोऽयमद्वैतशब्दो न द्वैतपयुदासे नेकार्थ इति दर्शयन्नाइ, तस्मात् स्वसंवेदनमेव केवलमद्वैतमपरस्याभावादिति । [प्र. वा. भाष्ये पृ: २६०] । तेन यदेव चोद्यमुखेन पूर्वमाह, अथ प्रतिभासमानं कथमेकानेकत्वविकल्पनादेव न भवति, विकल्प्यमानमपि तत्प्रतिभासत एव, अभावे कथं प्रतिभासः ? प्रतिभासश्चेत् , फथमभाव इति ? टीका चात्र एकानेकरूपपरिहृतस्याप्युपलम्भात्मतयोपलम्भः सत्तेति न्यायात सदेवेति । तदेव सिद्धान्तान्तरत्वेन व्यक्तीकृतम् । तदेवमेकत्वोपाधिश्चित्राद्वैत- वादो वार्तिककारस्य मुख्य उपलक्ष्यते । भाष्यकारस्य तूभयव्यावृत्तिविशेपणः । तत्त्व- वस्तु उभयोरप्येक एवाभिप्रायः । अभिव्यक्तिरोतिभेदात् तु मुख्येतरव्यवस्था । अनालोच्य ततश्वित्रां चित्राद्वैतव्यवस्थितिम । भाज्यापदेशादाचार्यदूषणं कस्य भूपणम् ।। यदि चाचार्यस्यान्योऽभिप्रायो भाष्यकारस्याप्यक्षरव्याख्येयमभिप्रायस्त्वन्य इति नाशक्यमिति धिक् प्रकाश एव स्खलनम् ! तदेवमेकताया एव बुद्धिरूपे चित्रेऽप्युप. पत्तेापकानुपलब्धेरसिद्धिः। नोपयोगश्चित्राद्वैतेन व्यवहारिणमिति तु न बाधक सुद्धगोचरत्वात् , शून्यतावत् । तत्त्वावयोधेतरयोरभेदाद् दोष एव चेत् । अनीक्षमाणः स्वमुखं सुखं जीवति पेचकः ।।

साकारसिद्धिशास्त्रम्
तथा हि,
न सा कृतौ चेतसि विप्रतीतिः
प्रकाशमानस्य मनस्त्वसिद्धेः।
प्रकल्पितेनैव तु नात्मनासत्
प्रकाशिनापीति विशेष एषः॥
तया च किं धर्मवया कदाचिद्
विमुच्यते चक्र[105a]मिदं मतीनाम् ।
न चात्मरूपानुभवो न पूर्व
चित्तस्वभावत्वहविप्रसक्तः ॥
ततश्च तन्निश्चय एव नासीद्
आकारभेदोत्कलितश्च सोऽपि ।
न तत्त्वसंवृत्यनुगम्य चास्य
परव्यपेक्षाविरहेऽस्ति भेदः ॥
न च कचिन्नाम परस्य बोध:
स्वभावशून्यत्वमपि द्वयोः समम् ।
तदेकदा संवृतिरन्यदा ने
त्ययं विभागो भवतोऽपि किं कृतः॥
अथवा,
न शून्यताया विरहः कदाचित्
साक्षाक्रिया वापि परा न काचित् ।
न दोपनाशो न गुणोदयो वा
न संवृतिः कार्यविचार्यमाणा ।।
तत्र यावन्न विचारसंभवो
भवोऽयमन्यः शम इत्ययं नयः ।
विचारलीलालुलिते तु मानसे
भवः शमो वा क इहेति कथ्यताम् ।।

[ पञ्चमः परिच्छेदः] ननु स्वसंवेदनविलासः सर्वोऽयं पूर्वो विस्तरः, स्वसंवेदनं च नाम नास्त्येवैतत् , युक्त्यागमनिगृहीतत्वात् । तदभावे कुतश्चित्रा चित्राद्वैतव्यवस्थितिः । न वा समन्तभद्रत्वमालीक्यापरिहारतः ।। अत्र प्रश्न, [105a] विदेव किं नास्ति किमस्तु न स्वयं प्रमेयहत्याथ कथं प्रवेदनम् । हतिः स्ववित्तौ परवेदनेऽपि वा समस्तमेतन्न समस्ति निर्णये ॥ तथा हि, संचित्तिर्मम नेति न प्रथयितुं शक्यं विभिन्नमदो नापीयं परतः कचिन्न च परिस्फूर्तावपीदं न सत् । न स्फूर्ती स्वयमेव सत्यमिति चेदन्येन वित्तौ कुतः सत्त्वं नोभयथापि चेति गदितुं चैतत्स्वतोऽसांप्रतम् ।। अयमर्थः, संवित्तिरेव नास्तीति घूयान्निश्चेतनोऽपि किम् । न वक्ता चेन्न च श्रोता स्वनि सस्तथाप्ययम् ।। परतस्तु वेदनमिति निरस्वमन्यत्रेत्यास्तां तावत् । अथ न सर्वथा वार्यते स्वसंवित्तिः, किं तु सांवृतीत्युच्यते, तर्हि सर्वथाप्रतिक्षेपाभावे घाधकाधीनमस्याः सांवृत- त्वम् । याधा च प्रमेयाद् भेदेनानुभवाद् वा । प्रमेयवाधयैव न तस्याः स्थितिरिति । छत्र, भेदात् स्वानुभूतिः कथं भवेत् । न पुनः शकणापि न शक्यते । ।

साकारसिद्धिशास्त्रम्
४६७
न हि स्फुरदूपमेव नास्तीति शक्यमवसातुम् । अथ न सर्वथा स्फुरतो निषेधः,
स्वयं वेद्यमेव तु मा भूत् , परवेद्यं पुनरस्तु । नैवम् ,
स्ववेदनेऽप्यनाश्वासः का पार्ता परवेदने ।
स्ववेदनस्याभावे हि परवेदनमप्यसत् ।।
यदि परेण परं वेद्यमानं सद्भवेत् , परमेव कथं सद्भविष्यति? न चासदेवान्य.
सत्ताव्यवहारकारणम् । तस्यान्येन वेदने सति सत्त्वेऽनवस्था। एवमेव परसत्तेति
चेत् ? प्रमेयेऽप्येवमेवास्तु ।
स्वयमेव च सत्त्वं चेत् प्रकाशोऽपि स्वयं भवेत् ।
जडस्या
स्वकारित्रविरोधो हि तावतामनयोः समः ।।
अथ परवेदनमपि येन स्वीकृतं भवतु तस्यैव दोपः, मम तु स्ववेद्यं न परवेद्यं किमपीति
चेत् ? नैवं चेतनावान् वक्तुमर्हति । तथा हि, स्वतः परतो वा स्फुरन्नेव नास्त्यर्थ इति
नानिष्टया वचनमात्रेण वा निवर्तयितुं शक्य इति । यदि प्रमाणमनुसरेत् तदा
प्रत्यक्षमादावादाय प्रमाणान्तरपरिगणनम् । अनुमानादौ हि दृष्टानिष्टिः, न तु प्रत्यक्षे।
परोक्षविषये च शेषमशेपं न तद्विपये विधिवाधयोरुत्सहते । तदेव च प्रत्यक्षसिद्धम्
अभिधीयते, यत्स्वरूपस्य साक्षानिर्भासः। स च स्वेन परेण वेति किमनेन ?
परव्यापारभावेऽपि यदि नास्य स्वरूपवित् ।
स्वरूपप्रच्युतिः सैव किमन्यैर्वाधकैरपि ।
यत एवात्मनिर्भासस्तत एव न बाध्यते ।
स्वार्थावभासनादेव बाधकस्यापि बाधिता ॥
सोऽपि तेनैव भाण्डेन वणिगित्यवगम्यताम् ।
तस्मात्प्रकाशमानस्य न वाधो नाम कश्चन ।।
ननु परेण प्रकाशने तेनैव रक्षा स्यात् , स्वयं भासनमनाथं परेण प्रभवता
बाध्येत । उक्तमत्र, परोऽपि स्वरूपप्रकाशनेनैवोपयुज्यते न [106] सत्तामात्रेण, नापि

.४६४
ज्ञानलोमिचनिबन्धावलो
तथा च सूत्रालङ्कारे,
न चान्तरं किञ्चन विद्यतेऽनयोः:
संदर्थवृत्त्या शमजन्मनोरिह।
तथापि जन्मक्षयतो विधीयते...।'
शमस्य लाभः शुभकर्मकारिणम् ।।
सदर्थवृत्त्या परमार्थवृत्त्या, शेष संवृत्त्या । अभिसमयालंकारेऽपि,
स्वप्नोपमत्वाद् धर्माणां भवशान्त्योरकल्पना ।
[अभिसमयालङ्कारालोके पृः ४४०]
इत्यादिकम् । ततश्च जोतिसिद्धम् ।
निर्वाणं 'च' भंवश्चैव द्वयमेंतन्न विद्यते ।
परिज्ञानं भवस्यैव निर्वाणमिति कथ्यते ॥
[नागार्जुनस्य ]
इति । अस्य दूपणं निरपराधमातृवध एव तयं प्रकरणार्थः,
भेदोऽभेदो द्विधाऽद्वेधा धीरूपेऽस्तु यथा तथा ।
नालीकत्वं प्रकाशस्य बाधगन्धविरोधिनः ।।
विजानातीति विज्ञानमित्यादिकल्पितप्रपञ्चशून्यता तु सर्वत्र । तथा च न हि
ते स्वभूते धर्मास्तथा संविद्यन्ते यथा चालपृथम्जना अश्रुतयन्तोऽभिनिविष्टा इत्यादि
विस्तरः । बुद्धिधर्मा अपि हि बुद्धधन्तरपरिकल्पितेन रूपेण सन्त एव न स्वसंवेद्यतया
एव सत्वात् । एतेन स्वममायोपमत्त्वं भगवतो व्याख्यातम् । दृष्टान्तेष्वपि हि
निषेधोऽध्यवसितस्यैव न प्रतिभासमानस्य । तस्मात् साकारस्यैव भगवतः सिद्धिर्वाधा...
पिनाकृतेति स्थितम् । तथा च नमस्कार श्लोकस्यार्थसिद्धिः-
सान्नव्यञ्जनलक्षणरधिगतौदार्य, निजेनात्मना
यद्गम्भीरमनन्यगोचरतया शून्यं प्रपनोमिभिः ।
निर्माणश्च यतः स्फरन्ति जगठी ज्ञानविपत्तन्न चा-
लीकत्वेन फलहितं वपुरतो भद्रं समन्तान्मुनेः ॥

साकारसिद्धिशास्त्रम्
४६५
किं भूयः
: यथा सुवर्ण गुणरूपसंपदः
प्रकर्पपर्यन्तमुपेतमक्षयम् ।
विमुक्तमालीक्यकलवंशङ्कया
वथैव वौद्धं वपुरस्तु देहिनाम् ।। :
॥ इति महापण्डितशानश्रीमित्रविरचितायां साकारसिद्धी
चित्रातपरिच्छेदश्चतुर्थः ॥

ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलौ
भुजं प्रसार्य प्रहारवारणेन, तत्स्वरूपप्रकाशनं यदि स्वरूपमपि संभवेन्नापरमुपयोगि ।
प्रत्युत,
स्ववलेनैव बलवान् यः परेण स दुर्बलः ।
यथात्मरक्षावहितो परस्तत्र परस्तथा ।।
तथा चासत्ख्यातिविपरीतख्यातिस्मृतिप्रमोपदृष्टिप्रमोषादयः,
परेण भासने दृष्टा विविधा भ्रमकल्पनाः ।
स्वहेतोस्तु प्रकाशस्य निष्पत्तौ प्रभवन्ति न ।।
यद् यथा भासते ज्ञानं तत् तथैव व्यवस्थितम् ।
नान्यत्र रूपमाधाय भासते ज्ञानमन्यथा ॥
यदा यदेव स्फुरति रूपं तस्य तदेव हि ।
स्वाकारेणक्यकरणाद् बहिरप्युच्यते भ्रमः ।।
यदा तु यहिरपि परितो निरस्तविभ्रमाशङ्कमभ्यासात् स्वरूपनिर्भासि ज्ञानम्
अनुभवविपयस्तदा क बाधशंका ? किं पुनः स्वानुभवे ? केवलं तादृशस्य कथमुत्पत्तिः
कथं या निश्चयः स्यात् ?
यथा नीलस्वभावेन जन्म वोधात्मना तथा ।
धियः खहेतोर्दीपस्य पीतमासात्मना यथा ॥
कथं पुनः स्वसंवेदनमेवेदं न परवेदनमित्यन्यत्रोक्तमित्युक्तम् ? केवलंस्ववेद्यं
परवेद्यं वा प्रतिभासमानमेव रूपमवाध्यमिति प्रकृतम् । तच्च सिद्धम् ,
प्रमाणस्य प्रमाणेन नापरस्यापि वाधनम् ।
प्रागेवाध्यक्षरूपस्य स्वसंवित्तेस्तु का कथा ।।
धैरूप्यपरिशुद्धिबोधजन्मनोऽनुमानस्यापि न मानान्तरेणावमानः शक्यः;
शब्दादेर्वा यथायथम् । न ह्येकदैकत्रैव धर्मिणि परस्परप्रत्यनीकधर्मद्वयसाधनसमर्थयोः
संभव इत्याक्षिप्तप्रायम् । एफस्य तु स्वविपयदायविरहे पाध्यवाधकभावः स्यात् ।
स्वविपये च दायमदाय या द्वयोः पर्यन्ते प्रत्यक्षस्यैव स्खलनेतराभ्याम् । प्रत्यक्षस्य
घस्सलने विपये भ्रम एव । भ्रमश्च परवित्तिनियत इति कः संवेदनस्य प्रतिमनः?
.

साकारसिद्धिशास्त्रम् ४६६ यदि बहिरपि निरस्तविभ्रमाशङ्कस्य न वाधः, फथमद्वयानुमानेन स्वप्रभवस्य वाधः १ उक्तमत्र परवित्तेरेवायं विसव इति न शक्यम् , व्यापकानुपलम्भेऽपि स्ववित्ते- रेवायं विप्लव इति शक्यमभिधातुम् , परवेदनाध्यवसायेन तद्व्यापारस्याननुविधा- नात् । तदापि सत्तामात्रेण भाव इति संस्कारिणः श्रुतसंस्कारक्षालनवत् महामोह- सामर्थ्यमेतत् । संस्कारमन्तरेणापि स्खलनमिति चेत् ? तहि जोवित्तमन्तरेण न स्खलनमिति मरणमेव स्खलनप्रतीकार इति साध्वी बौद्धस्थितिः । किं च स्ववेदनस्य व्यापकतया व्यतिरेकोऽशक्यदर्शन इति अनाद्यविद्याप्रभवोऽपि विमवस्तदीय इति वदतो व्यापकानुपलब्धिसाध्याथा निःस्वभावताया अपि स्वभावारोपरागादयो विप्लव इति न [106b] दूरम् , प्रत्यनीकाकारता तु साधारणी । तस्मान्न सत्तामात्रेणोपयोगव्यवस्था, उपयोगेऽपि वा न तद्वथापाराननुविधा- यिना विकल्पेनोत्थापितो व्यापकानुपलम्भस्तस्मै प्रभवति । तदप्रभवो हि संबन्धादि- ग्राहकमेवाप्रमाणीकुर्वन् तेनैकविपयतया परवेदनमेव दोपेण स्पर्शयेत् , न स्वसंवेदनम् अत्यन्तभिन्नविपयत्वात् । ततो यथा वन्न साधने यदि परवित्तेः प्रामाण्यं स्वीकुर्यात् , स्वबाधनमनुमानमपि प्रमाणयेत् । अथ न, तथाप्यनुमानसाध्यं सिद्धमिति तस्या एव विप्लवः स्फुटीभवत्यनुमानोदयेन, तथा न व्यापकानुपलम्भेन स्ववित्तेः, उक्तसामर्त्यस्य वक्तुमशक्तः, स्वेच्छया तु प्रतिपत्ता स्ववेदनविपयमपि पक्षीकुर्यात् , केवलं प्रत्यक्ष- न साधनावधानमिति न्यायः। विशेपयाधितत्वात् तर्हि विज्ञप्तिमात्रसिद्धावेप न्यायः, प्रागेव तु व्यापकानुपलम्भोदये तत्साधन- मेवानवकाशम् । नैवम् , यदैव नीलस्य निःस्वभावतां प्रतिजानीते, तदैव स्ववेदना- ध्यक्षेण प्रतिक्षेपादुक्तकमेण । यद्येवं, प्रकाशमानतादिसाधनवन्ध्यवाप्रसङ्गः । एतदपि नास्ति, विज्ञप्तिव्यवहारमात्रीपयोगात् । ननु तथापि परप्रकाश्यतानिपेधेन स्वप्रकाशता साध्यमाना विज्ञानव्यवहारं साधयेत् , न च सर्वथा परवेद्यताभावे निःस्वभावत्वे वा साध्यसाधनं नाम किञ्चित् , तत् कथं व्यवहारसिद्धिरपि ? तदयुक्तम् । संवृतौ हि साध्यसाधनास्था । तदा च द्वयोरपि तत्त्वयोरसिद्धिः । सत्र च यस्य पुरोऽपरोपाधिप्रकाशिन्यपि नीले निजाभिसंस्कारिकाऽविद्याबलात् परम- काश्यतासंशयः, तद्वोधनाय न्यायसहः साधनोपन्यासः । तदा च स एव प्रत्यक्ष- याधादिकं निरूपयिष्यति । तत्प्रतिपादने च जाते विज्ञप्तिव्यवहार इति । एतावतैव ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली विज्ञानवादिनो व्यापारसमाप्तिः । परस्य तु प्रत्यक्षवाधैव साधनावधानं निषेधति । न चानुमानानुदयमपेक्ष्य प्रत्यक्षवृत्तिः कचिदपि । 'अनुमानं तदचिपय एव सर्वदा प्रवृत्तिमदिति तेन साधिते इव बाधितेऽपि नावकाशमासादयतीति स्थितम् । तस्मान्न प्रमेयवाधया सांवृतत्वमात्मवेदनस्य । तथैतदपि नाशङ्कनोयम् , यदि नीलं स्ववेदनात् सिद्धम् , स्ववेदनेनापि स्विवेदनान्तरात् सेद्धव्यमित्यनस्वथा, तस्य स्वयं सिद्धौ नीलस्यापि स्ववेदनेन किं कर्तव्यमिति । तथाहि नीलस्यापि कि स्ववेदनेन इति वेदनं वदतः स्वयमेव वेदनमस्त्वित्यभिमतम् । अयमेव च स्वसंवेदनवाद इत्य- श्वारूढन्यायः। यदि तु भिन्नं तत्स्यात् , तदा नानवस्थामतिकामेत, [107a] नापि स्ववेदनवादस्पर्श इति । यदि तर्हि न भिन्नं प्रज्ञप्तिसत् , तस्यैव च धर्ममात्रमेतत् , तदा तद्वाधने स्वयमेव न तटस्थमासितुं शक्तम् , तत् कथं पररक्षणक्षमम् ? तदपि यत्- किश्चित् । नीलस्यापि प्रकाशत्वं प्रकाशस्यापि नीलता। धर्मधर्मिव्यवस्थानं नैकात्मनियतं मतम् ।। अभेद एव रक्षापि भेदोऽस्मिन् निष्प्रयोजनः । स्वरक्षानान्तरीया हि पररक्षा भवेन्न वा ॥ यत एव स्वयं भाति तत एव न वाध्यते । इत्यर्थतत्त्वं केनापि व्याहारेण निवेद्यते ॥ यत्पुनयुक्तिवादिताभिमानेनोच्यते, स्वात्मनि कारिघविरोधात न स्वसंवेदनम् , न हि तदेवाङ्गुल्यनं तेनैवाद्गुल्यप्रेण स्पृश्यत इति तनापि, नाङ्गुल्यग्रं तदप्रेण स्पृश्यं चेन्मसूणं कथम् । स्वयं मसृणमेतञ्चेद् विरोधः किं न संप्रति ।। किं न धीर्मासते स्वयं वा स्वयमेव मसूणमिदमस्ति जातं वेति प्रतीत्या वाक्यार्थपर्यवसानादायातः कारिनविरोधः । तथा च स्वयं गच्छति, स्वयं गौर इत्यादि प्रेरणागरागजनितत्वादिप्रतिक्षेपेण सर्वथा न वक्तव्यमेवं वादिभिः, तत्सन्निधौ वा परेणेति महान् विप्लवः । अथ सकर्मिकायां क्रियायां एकमेव कर्म कर्ता च नोचितम् , शानार्था च समिकव क्रिया नीलं वेत्ति चत्र इति । एवं वर्हि, साकारसिद्धिशाखम् स्वयं प्रकाशते बुद्धिरित्यादौ तूप्णीमास्यताम् । ततश्च वेद्यत इत्यादि यत् कर्मकर्तृविवक्षया परैः प्रयुज्यते, तदस्माभिर्भासते इत्यस्मिन्ने- वार्धे शतितमिति न कश्चिद् विशेषः । अथ स्वयम्भूभंगवानित्यादिन प्रकृतीश्वरादि- व्यापारनिराशेन स्वहेतोरेव तादृक्स्वरूपोत्पत्तिप्रतिपादनमात्रमेवत्, न तु भेददृष्टः क्रियाकारकव्यवहारोऽत्र मत इत्युच्यते, बुद्धिरपि तर्हि स्वहेतोरेव प्रकाशरूपोत्पन्ना न परेण प्रकाशितेति संमतौ को विद्वपः ? इयमेवात्मसंवित्तिरस्य याजडरूपता । क्रियाकारकभावेन न स्वसंवित्तिरस्य तु ॥ इत्यन्तरश्लोकः। यत्पुनरत्रोक्तमेवंवादिनो लोक एव वाधको भविष्यति इति, तदनेनैव निरस्तम् , लोके तथाविधाया विवक्षाया दृष्टत्यात् । अथ बुद्धिविपये न दृश्यते, तत्रापि प्रकाश- रूपव्यवहारे स्वपरप्रकाशविवक्षाया दृष्टत्वाद् दीपघटवत् । केवलं बाह्ये द्वयदर्शनेऽपि बुद्धिरूपाधिकारेण परप्रकाश्यताया वाधनात् स्वप्रकाशतैव व्यवस्थाप्यते, न तु सर्वथा व्यवहार एवैवं नास्तीति ।। ननु, दीपः प्रकाशत इति ज्ञात्वा ज्ञानेन कथ्यते । ज्ञानं प्रकाशत इति केनेदं सुहृदोच्यते । प्रकाशा [107b] वाप्रकाशा वा यदा दृष्टा न केनचित् । बन्ध्यादुहितलीलेव कथ्यमानापि सा मुधा । इति चेत् ? निरवकाशमेतत् । इदमेव हि नीलादि स्वप्रकाशस्वभावं ज्ञानमिति व्यवस्थापितम् , तत्कथं केनेदं सुहृदोच्यत इत्युच्यते ? न स्वसंवेद्येऽर्थे परोपदेशो गरीयान् , कोऽन्यथा धर्मी व्यापकानुपलम्भादेः ? प्रदीपेऽपि तर्हि ज्ञानमेव कथं सत्यम् , लोकापेक्षयाऽलोक एव वाधको भविष्यतीत्पपहस्तयितुम् । तदेतद् युक्तिक्षीणस्य विश्राममात्रमत्राणम् , अन्यथा सर्वशून्यतायामेव किं बाधको लोकः ? संवृत्त्या सर्वस्वीकारादिति चेत् ? तत्त्वतो न किञ्चिदस्तीति एतदेव लोकस्य न क्षम, दृष्टान्तः '

ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावली
संवृत्त्या तु नास्तीति यदि स्यादस्तु । अथ तत्त्वतोऽपि नास्तीति किमस्माभिः साध्यते,
अस्तिनास्तिव्यतिक्रमस्याभिमतत्वादिति चेत्-न । अस्तिनिषेध एव, न हि नास्त्यर्थः ।
न भावो यदि नीलादेरभावः केन वार्यते ।
नाभाव इति वादे च भाव एवावतिष्ठते ।
परस्परपरीहारव्यवस्थितिमतां यतः ।
एकवाधोऽन्यविधये नानिच्छामानतोऽन्यथा ॥
तृतीयो वा प्रकारोऽन्न वक्तव्यो यदि वानयोः ।
एकत्रैव व्यवस्थानं धीमतां नापरा गतिः।
स्यादेतत् , नास्माभिः कस्यचिद् विधिः प्रतिपेधो वा साध्यते, सदसदुभयानु-
भयवादिनां तु स्वाभ्युपगमेनैव तत्तल्लक्षणानुपपत्तिरिति प्रतिपाद्यते । तत्र यदि सल्लक्षणा-
नुपपत्त्या स्वयमेव प्रागपि सत्त्वाभावः, तदा किमस्माभिरपनीतं किमपि स्यात् ?
यदा चासल्लक्षणानुपपत्त्या प्रागप्यसत्त्वाभावः, तदा किमभावाभावेन भावो नाम
कस्यचित् कुतः ? यथा हि,
पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां कुमार्याः प्रीतिदीनते ।
पुत्रसङ्कल्पतः स्वप्ने जानतस्तु न विद्यते ॥
स तस्याः सावशेषशोकविनोदनाय यदि तत्प्रबन्धमृपात्वमासादयति, तत् किं
तेन कस्यचिद् विधिः पुत्राद्यभावस्य, निषेधो वा पुत्रादिभावस्य कृतः, पुत्रोदयनिषेधेन
या प्रभावः कस्यचित् , मरणनिपेधेन वा भावविधिः, स्वयमादितः पुत्रस्यैवाभावात् ?
तदनुवादमात्रं तु जाग्रतः । एवमार्यानार्ययोरूहितव्यम् । एतदेव चादिशान्तत्वं प्रकृति-
परिशुद्धिश्चागमे गोयते इति ।
अत्रोच्यते । कोदशी विधिनिषेधों भवता परिहियेते, उत्पादनविनाशनलक्षणी
हस्तेन गृहीत्वोपनयापनयस्वभावो वा ? यद् वा विवादास्पदीभूतस्य कस्यचिद् धर्मस्य
प्रमाणेन साधनलक्षणो विधिर्वाधनलक्षणो या निषेधः ? तन,
आद्यपत्तद्वयं वावदन्यस्यापि न विद्यते ।
भवतापि तृतीयस्तु परिहर्तुं न शक्यते ।।
"

साकारसिद्धिशास्त्रम् ४७३ न हि भगवतःप्रामाण्यं स्थितमेव प्रागपनीयते, पश्चाद् चेतीश्वरादावसदेवोप- नीयत इति [108a] परेऽपि मन्यन्ते । तथा न द्वयं स्थितमेवापनीयते, अद्वयं वा सं. प्रत्युपनीयते, अपरेण स्थित एव स्वभावोऽनूद्यते । युक्तपा च कयाचित् प्रतिपाद्यत इति सर्वसंमतिः। तच भवतोऽप्यस्तीति क एवमतिरेक उक्तो भवति ? तदयमेव विधिनिषेधप्रक्रमो यदिदमस्तीदं नारतोति प्रतिपादनं, तघायातं वचनव्यामृतस्य, विशेषतो जिंगीपया "परार्थशीलतया वा वादे प्रवृत्तस्य । मूकोभूय तिष्टतस्तु नायं पर्यनुयोग इति स्यात् । स्वप्नदृष्टान्तोऽपि सर्वसाधारणः, यो हि वस्तुधर्मः फेनचिदा- द्रियमाणः केनचिनिषेध्यः, तस्य सिद्धथा तद्गुणारोपाद् वा प्रीतिः, परेण तदभाव- प्रतिपादने विषादः, तचित्तविनोदनोद्यतेन चादित एव तथा नास्तीत्यनुवादमात्रं कृत- मिति तुल्यम् । तत्र य एव तथा प्रतिपादनक्षमरतस्यैव स्वाधीनः स्वप्नदृष्टान्तः । तथा चाद्वय- वादेऽपि यथा स्वप्ने स्वाकारमात्र एव पुत्र जागरणकाले फलितमारोप्य हादिस्तथा जामदशायामपि ज्ञानाकारमात्र एव पहिरारोपेणेति न क्षतिः। तदुभयदशयोरपि निर्विकल्पप्रतिभासः स्वरूपमात्रपर्यवसितोऽपि विकल्पेनाभूतारोपस्तिर रिक्रयत इति उक्तम् । स च स्वरूपं तिरोधाय पररूपमेव दर्शनेन योजयति, यत एवं भवति पुत्रोऽद्य स्वप्ने मया दृष्ट इति, किचिद्विमर्श हि न पुत्रदर्शनं नाम, ज्ञानमात्रं मम तथोदपादीति । ततस्तद्वयवसायापेक्षया सा पुत्रं जातं च मृतं च पश्यतीत्याद्यभिधानम् , तत्त्वतस्तु क पुत्रदर्शनम् अनादिवासनावशात् तदभिनिवेशप्रसवयोग्यविशिष्टाकारज्ञानमात्रोदयाद् अन्यत्र ? केवलं किमत्र वस्तुतत्त्वमिति, विचारव्यसनं यस्य हस्तामर्शेन तस्य किम् । प्रीत्याभियोगः क्रियतां कीर्तिवार्तिकभाष्ययोः ।। श्रद्धावशत्वेऽपि वरं युवराजनयाश्रयः । आर्यनागार्जुनादीनामपि यत्र व्यवस्थितिः ।। इति प्रतिपादयिष्यते । आगमपाठाः पुनरविचारचतुरस्य पुण्यमानप्रसवहेतव एव । विचारप्रक्रमे च भावाभावयोरेकनिषेधाभिधायिनो द्वितीयस्वीकारः सामर्थ्यांदायात इति नानिच्छामात्रेण त्रातुं शक्यम् । तथा हि स्वप्ने न पुनो नामासीदिति पुत्राभावो 1. परमाथनिरूपणायेत्यर्थः इति पत्र प्रान्तटिप्पणी।

ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो विहित एव भावश्च निषिद्धः, तत् कथं जाग्रता न विधिन प्रतिषेधः क्रियते ? आर्यस्य तु न तथा दर्शनमित्यपि तदाकारदर्शनप्रत्यनीकाकारज्ञानोदय एव, न सर्वथा संवित्ति- विलोप इत्यास्तां तावत् । अथ भावाभावविकल्पनिषेधो विवक्षितः, सर्वथा न प्रतिभासमात्रलोपः, तदेतदिष्टमेव, विकल्पस्य प्रकृतिभ्रान्तत्वात् । अथ विचाराक्षमवैव शून्यतार्थः, तदा विचारो नाम संय[108b]त्याश्रयः, तत्र च नियमेन प्रमाणावतारे न स्वसंवित्ति- मन्तरेण प्रत्यक्षान्तरमनुमानं वा, स्वरूपसत्यैव वियोगप्रसङ्गात् । नापि धर्मिधर्मादि- प्रतिपत्तिरिति संवृतौ नियतस्वाकारायाः स्वसंविदः प्रमेयप्रमाणान्तरवद् वाधानुपपत्तेः स्थितेरेवेति न सांवृतत्वविशेषणावकाशः। यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते विविच्यन्ते तथा तथा । स्वयं तु वित्तिश्छायेव धावतो दुरतिक्रमा । ततश्च 'स्वसंविदितरूपस्य कीदृशी विचाराक्षमता ? कियन्तो हि विचाराः प्रवर्तन्ताम् , न तु नीलप्रकाशस्य प्रकाशता नीलता वा अतिपातमात्रम् , नाप्यप्रकाश- धर्मान्तरं परिचयविपयः। य एव च, स्वरूपमात्रानुभवः कल्पितानां पराभवः । स एव, ततश्च समता ज्ञेया नोपलम्भोपलम्भयोः॥ इति न्यायः। तदेवदादिशान्तत्वं प्रकृत्या च विशुद्धता । वैमल्यपरिशुद्धिस्तु सर्वासत्कल्पनाक्षयः ।। इत्युक्तमेव । यदपीदं तदभ्युपगमेनैव तल्लक्षणानुपपत्तिरिति, तावतापि नानुभव- स्वभावपरिभवः । यतः, भौतकल्पितकल्पानां लक्षणानां क्षतावपि । सर्वोपाधिविविक्तस्य वस्तुरूपस्य न क्षतिः ।। १. म.वि. १.८ २. तुल° मा. त. वि. पृ: ५३० साफारसिद्धिशास्त्रम् राजद्वारि द्विरदमवलोक्य, दन्तेन मूलादकमन्धकारं प्रनावतो नीरदपोतमाह। कश्चिचतुरतम्भकमट्टमास्यं द्वारं धलि पिण्डनिभात्पुरीपात ॥ राजद्वारे श्मशाने वा यस्तिष्ठति स पान्धवः । इति गाढस्मृतेरन्यो भौतो बान्धवमेव तम् ।। ततो भौतैरिव परैः कल्पितान्येव स्वरूपाणि विगलन्तु पुरःप्रकाशिनः किमा- यातं बाधायाः ततः, . यद्यप एव सिद्धान्तो न विशेपस्तदावयोः । वाघे तु सर्वथाऽभावः कथं लोकादयाधनम् ।। यदि लोकानुरक्षापि धीरूपे नास्तितोच्यताम् । तत्त्वेन सर्वथा नास्तीत्युद्वेगः किं न गण्यते ।। तस्माल्लोक उद्वोजतां मा वा पुरुपार्थोपयोगितत्त्वाख्यानं कथं परिहर्तुं शक्य- मिति यदि स्वयमाशयः परः किमलीकमाकुलीक्रियते ? को हि सदुत्तरेऽपि भवतां शक्तिप्रतिवन्धं श्रद्धधीत ? अस्ति च लोकेऽपि स्वप्रकाशव्यवहार इति क लोकवाधापि!? बुद्धे रेवाधिकारे साक्षात् न दृष्ट इति किमनेन ? स्वप्रकाशमपि वस्त्वस्ति न च कारित्र- विरोध इति सामान्याश्रयेणैव दृष्टान्तस्य कृतत्वात् । अपि च, स्फुरत्येतादृशो बुद्धिर्ममेत्यादिमतिर्न किम् । मम स्वानुभवश्वात्र सङ्कल्पे त्वद्गुणस्मृशि ।। तस्मादलमनेन वालजनोपलापनेन ।। यदपि स्मरणादनुभवसिद्धिमाशङ्कपार्थ एव स्मरणमनुभवश्व न ज्ञान इत्युच्यते, तत्राप्यकारज्ञानमेव, तच्च स्वयंस्फुरितमनुस्मर्यत इति न क्षतिः। अर्थे च स्मरणमिति न तावदननुभूते भवितुम[109a] हति, अतिप्रसङ्गात् । अनुभूतश्वार्थोऽनुभयाननुभवे इति कथं प्रतोतमत्र हृदयेन ?

४७६ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलौ असंवित्तौ वित्तन खलु तदुपाधिब्यवहृतिः प्रतीतावन्येन प्रसभमनवस्था प्रसरति । अनेनैवापास्तेऽप्यनुमितिमते लिङ्गविरहो न चादृष्टं लिङ्गं तदधिगतिसिद्धौ च विमतिः ॥ इत्यन्तरश्लोकः ।। कथं तीदंतया न निर्दिश्यते ज्ञानमनुभूयमानम् ? ननु निर्दिष्टमेव, अन्तः शातादिविषयं वहिः शीतादिगोचरम् । वेदनं तत्तदाकारं नान्योऽप्यरित ततः परः ॥ स्फुरत्ता नाम धर्मोऽस्य प्रत्यात्मं दुरपह्नवः । इति सा योग्यता मानमात्मा मेयः फलं स्ववित् ।। ततो निराकारपक्षे स्यादेप दोपः, साकारपक्षे तु शंकापि नास्ति । साकारपक्ष एव तु शान्तिदेवपादानामभिमतः । यदाहुः, यथा दृष्टं श्रुतं ज्ञातं नैवेह प्रतिपिध्यते । सत्यतः कल्पना त्वत्र दुःखहेतुर्निवार्यते ॥ [बो. अ. ६.२६] इति । अत्र हि सत्यतस्तत्त्वतो दृष्टादिर्न निषिध्यत इति दृष्टादिकर्मनिर्देशात् प्रकाश- मानो नीलकोमलादिरशक्यनिहय इत्युक्तं भवति । कस्य तर्हि नैरास्यमित्याह, कल्पनेवाभूतानां ग्राह्यप्राहकहेतुफलादीनामित्यर्थात् कल्पना शब्दादेव । अदृष्टे हि कल्पना । अदृष्टं चादृष्टत्वादेव न संभवति तत्त्वत इति अत्रापि संयध्यते । तेन निःस्वभावाः सर्वधर्मा इत्यादिवचनेऽपि तत्त्वतः कल्पितरूप- निषेध एवेति भावः । किमर्थ पुनरभूतविकल्पवारणम् ? दुःखस्य हेतुत्वात् । स एव हि प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिलक्षणं, संसारमाक्षिपति, तमन्तरेण तदाफारोदयमात्रस्य तत्राकिश्चि- करत्वादिति। यत्तु सत्यत इति सत्यत्वेन या फल्पनेति योजयन्ति, तत्रापि यदि सत्यत्वेऽपि सत्यमिदमिति विकल्पवारणं, परिनिप्पत्ती को दोपः ? अथ संप्रत्यपि सत्याधिमोक्षवारणमसत्त्वादित्यर्थः, वदा दृष्टादि न प्रतिपिध्यत इति व्याइतम् , असत्यं चापाद्यते दृष्टादि न च प्रतिषिध्यत इति, असत्यतापादनस्यैव

साकारसिद्धिशाखम
४७७
प्रतिषेधार्थत्वात् । अथ न प्रतिषिध्यते संवृत्त्या, तत्त्वतस्तु वारणम् । तदपि नाक्षरा-
रूढम् । सत्यतःशब्दोऽन्यथायोजितः कल्पनाविशेषणत्वेन, न च तदा कल्पनाशब्दः
सङ्गतः, दृष्वादेरेवैकम्य संवृतिपरमार्थापेक्षया विधिनिषेधविपयतया अभिमतत्वात् ।
तथा हि,
यथा दृष्टं श्रुतं ज्ञातं नैवेह प्रतिपिध्यते ।
संवृत्त्या तत्त्वतस्त्वेतद्दुःखहेतुर्निवार्यते ।।
इति वक्तुमुचितम् । तदन शब्दतः शब्दस्य पुनरावृत्तिः, संवृतिशब्दग्याध्याहारः,
कल्पनाशब्दस्यान्यार्थतेति किमक्षराणि क्लिश्यन्ते [109b] महताम् ? व्यक्तमेतत् पडि.
न्द्रियविज्ञानगोचराभिमता आकारा न निपिध्यन्ते स्वसंविदितत्वात् , कल्पितस्यैव तु
निषेध इति । कथं तर्हि स्वसंवेदननिषेध एपाम् ? यथा भगवतः । भगवत एव कथम् ?
भिन्नविषयप्रतिषेधात् । एकत्रापि चित्राकारे ग्राह्यग्राहकभावः सूक्ष्मेऽपि साक्षादिति
क्रियाकारकभावाभिप्रायेण । न चायं नाशङ्काया विपयः सर्वथा परिहारयत्नस्य वेति
मन्तव्यम् । तथा हि कस्यचित् ,
एकत्रापि यथा भावे कार्यकारणकल्पनम् ।
एकत्रैव तथा ज्ञाने ग्राह्यग्राहकधीभवेत् ।।
यथा भगवतः,
स चायमङ्कुरो न स्वयंकृत इति ।
आर्यनागार्जुनपादानां वा,
न स्वतो नापि परतः
[मा. का. १.१]
इत्यादिना निषेधयनः, तथा,
विभुं चित्तं न पश्यति
[ ]
इत्यादि । युक्तमेतत् । निःसीमा च समारोपः सांसारिकस्य स्कन्धा एवात्मेत्यादिवत् ,
कारूणिकेन तस्याप्यनुपेक्षणीयत्वात् , ग्राह्यग्राहकारोपस्य च प्रधानदोपत्वात् ।
.

४७८
ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ
क्रियाकारकभावेन निषेधस्तेन युज्यते ।
स्वसंविदितरूपस्य समुत्पादस्तु शस्यते ।।
यथोक्तमार्यसन्धिनिर्मोचने, न हि मैत्रेय, तत्र कश्चिद् धर्म प्रत्यवेक्षते, अपि तु तथा.
समुत्पन्नं तच्चित्तं यत् तथा ख्यातीति । चित्तमर्थाभासं प्रवर्तत इत्यपि स्वसंवेदनमेव
निवेदयति, वेद्यवेदकयोः एकीकरणात । तथा नीलज्ञानसमङ्गी पुरुपो नीलं जानातीति,.
अगेर्गत्यर्थतया ज्ञानार्थत्वात् । नीलज्ञानसंवेदी सन्नित्यनेन,
अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिध्यति ।
[प्रमाणविनिश्चये]
इति व्यक्तमुक्तम् । तद्वेदीत्येव नीलवेदीति यावत् ।
उत्तरतन्त्रेच,
प्रत्यात्मवेद्यो धर्मः
[उ. त. पृ: १०]
इत्येवाक्षरम् । न चाभूतपरिकल्पोऽस्तीति ब्रुवतः स्वसंवेदनादन्यच्छरणम् । तस्मान्न
युक्त्यागमाभ्यां स्वबोधसिद्धौ प्रतिवन्धः।।
अस्तु नाम स्वसंवित्तिः स्वमलीकं तु युध्यताम् ।
मानयोन विरोधश्च क्षणिनीलेक्षणे यथा ।।
अनुमानसिद्धव्यावृत्त्यन्तरविशिष्टस्य प्रत्यक्षेण साक्षात्कारे प्रमाणयोरपि न
विरोधः, क्षणिकवदलीकत्वेऽपि निश्चयप्रत्ययानुदयाद् । विपयभेदश्च व्यक्तः । तदपि
यत्किञ्चित् । नीलसत्ताप्राहिणो हि प्रत्यक्षस्य क्षणभङ्गसाधनं सत्ताविशेपसाधनमेवेति
न विरोधः। सत्तायाधनं तु प्रमेयत्वं धर्मरोमवदिति विरुद्धमेव, वाध्यते चाध्यक्षण
तथा:व्यापकानुपलम्भोऽपि । तथा हि,
अलोकमात्मानमवैति कोऽर्थों
[]सत्स्वभावःस्फुरतीति योऽर्थः।
स्फुरत्त्वमेवास्य च सत्त्वमुक्तं
फचं निपेयश्च विधिश्च तस्य ।
.

साकारसिद्धिशास्त्रम्
४५६
एतेन प्रतीत्योत्पन्नत्वमपि प्रतिविम्बवन्निःस्वभावतायां स्वभावहेत्वभिमतम्
अपा[11ca] स्तम् । अपि च,
प्रतीत्योत्पन्नता नाम कार्यतामात्रमुच्यते ।
सा च नित्यविरुद्धति नित्यतामेव वाधताम् ।।
"अथ,
अकृत्रिमः स्वभावो हि निरपेक्षः परत्र च ।
इत्यभिप्रायतस्ताक्स्वभावस्यैव वाधनम् ।।
येन तोडशं यत्र रूपमारोपि वस्तुनि ।
तस्यैव वाधो निर्वाधः क्षणभङ्गव्यवस्थितः ।।
एवं हि सौत्रान्तिक एव माध्यमिकः प्रसक्त इति महत्पीरुपम् ।
यत्र चाकृत्रिमं रूपं व्योमादावभ्युपेयते ।
न प्रतीत्योदयस्तत्र प्रमासिद्धः कथंचन ।।
ईप्सितार्थक्रियासक्ता उपलब्धा घटादयः ।
न सन्त्यात्मादयः सन्ति व्यत्ययेनेति कापि धीः ।।
अनुपलम्भादेव न ते सन्तीति चेत् ? उपलम्भस्तर्हि सत्तासाधन इति कथम्
असन्तः शैलादयः ? नोपलब्धिरनुपलब्धिर्वा सत्तासाधनोति चेत् ? एतदेव परसमुत्तरं
किं प्रतीत्योत्पादेन ? असत्तासाधनमनेनेति चेत् ? सर्वथा सर्वदा सत्ताया असिद्धेः
असत्ता सिद्धैव । नानुपलम्भो मदीयोऽयमसत्ताहेतुः, कि तु परेणैव तथाभ्युपगतत्वात्
उपन्यस्यते । तन्नोपलब्धेः सत्तासिद्धिरिति चेत् ? नात्मादिवादिनानुपलम्भमात्रेणाभाव
इष्टः, तदन्येनेष्टत्वेऽपि न तस्य स्वोपगमेन दोष उक्तो भवति, ततश्च स्वतन्त्र एवायम्
अनुपलम्भो हेतुः कर्तव्यः॥
सत्ता साधुर्न संवित्तिरसंवित्तिस्तु वाधनी ।
विशेषणानपेक्षा च सेत्ययोगपरम्परा ॥
न च कार्यतानिःस्वभावतयोविपर्यये वाधकं प्रतिबन्धसाधकं किश्चिदस्ति, न
च कचिदुभयदर्शनमात्रेण व्याप्तिसिद्धिः, नापि प्रतिबिम्बे स्वाभिमनिःस्वभावता-

ज्ञानभोमिनीनबन्धावलौ - संभवः, प्रतिभासस्याशक्यनिषेधत्वात् , प्रसाध्य साध्यं साध्यशून्यतापरिहारे साधना- न्तराभावादनवस्था, अध्यवसितनिधोपदर्शने च तेनैव व्याप्तिः प्रतिभासिनामिति सिद्धसाधनम् , न च कचित् हेतुफलभावः प्रमाणसिद्ध इति साधनशून्यता च दृष्टान्तस्य । अथ पतधर्मस्य हेतोर्लोकाश्रयात् सिद्धिरिति चेत् ? लोकाश्रयात् तर्हि शून्यतायै जलाञ्जलिर्दयः। न हीदमर्द्धजरतीयं लभ्यं साधने लोकाश्रयो न साध्ये इति । प्रतिबिम्बे लोकाश्रयेणापि शून्यता दृष्टेति चेत् ? विम्बे तर्हि विपर्ययदर्शनान्न साधनम् । न च प्रमाणप्रतिक्षिप्तस्य पक्षोकरणमिति न्यायः । विपर्ययादर्शने दर्शना- भिमान इति चेत् ? प्रतिबिम्बेऽपि निःस्वभावत्वादर्शने दर्शनाभिमानो भवतः केवलं लोकः प्रमाणमाश्रितः, विम्बे विपर्यये प्रमाणमपि लोक एव बिम्बे चाप्रमाणीभवन प्रतिविम्वेऽपि [110b] कथं प्रमाणं स्यात् ? प्रतिबिम्बे संवादाभाव एव प्रमाणमिति चेत् ? यत्र तर्हि संवादसंवासस्तत्र दुर्वारः शून्यताविरहः इमारूहादौ । संवादाभिमान- मात्रमिति चेत् ? वक्तव्यस्तर्हि संवादोऽर्थों यथा प्रसिद्धादन्यः, यतः प्रतिबिम्बे तदभावः प्रतीयते। -- प्रमाणनिरूपणासहत्वं महीधरादावसंवाद इति चेत् ? केन पुनः प्रमाणेन भवान् निरूपणमनुसरतीति प्रक्रमे प्रत्यक्षानुमानोपमानशाब्दानि तदितराणि वाभि- दधीत, नत्वेकस्यापि स्वसंवेदनमन्तरेण सिद्धिरिति महान्तमायासमाविशेत् । ततः प्रमाणान्तरतिरस्कारेऽपि स्वसंवेदनादेव सिद्धिः सिन्धुभूधरादेः। यदि च कचित् प्रमाणनिरूपणेन संवादोपलम्भस्तदा तदभावानिवर्तेत, न च तदस्ति । पुनरपि परचरणपरिचरणमेव शरणमिति क एप न्यायः, प्रसङ्गमात्रेण तदुपगमापेक्षायाः क्षमत्वात् ? न च सर्वदा प्रसङ्ग एव । विपर्ययार्थमेव हि प्रसङ्गसङ्गमः, न च कदाचिद् अस्वातन्त्र्येण हेतोरुपन्यास एपा तमः । क्षमायां वा सांवृतं तात्त्विकं वा प्रमाणम् श्राश्रयणीयमिति न भूधरादेः सिद्धिप्रतिबन्धः। अन्यस्य तु विज्ञप्तिमात्रव्यवहार एव अधिको न तु प्रतिभासमानरूपसिद्धिप्रतिबन्धः। यदि च निरूपणातमत्त्वं माधरादेः असंवादः, तदेव तर्हि निःस्वभावत्वमिति किं प्रतीत्योत्पादेन ? किं च, शक्तिनान्तरीयकः प्रतीत्यसमुत्पादः, शक्तिरेव च सत्त्वमिति निस्व- भावत्वसाधने विरोधश्च दोपः । अथ शून्येभ्य एव धर्मभ्यः शून्या धर्माः प्रजायन्त' साकारसिद्धिशास्त्रम् इति न दोपः, तत् किमिदानी सिद्धान्तपाठमात्रेण दोपपरिहारः ? एवं घतिप्रसङ्गः स्यात् । यस्मादेव हि यज्जन्म शक्तं तत्र तदेव तत् । शक्तेऽपि निःस्वभावत्वकल्पना कोपयोगिनी ।। अन्यस्य तु पूर्वापरविरह एव तत्कल्पनाप्रतिघातहेतुरित्यनवद्यम् । किं च, सर्वप्रतीतिमूलत्वाद्धन्मो हेतुफलस्थितिम् । शून्यताकांक्षिणो यत्नाद्विपरीतस्त्वयं विधिः ।। तदयमहेतुरेव निःस्वभावत्वे प्रतीत्योत्पादो नाम । अथ प्रतीत्योत्पाद एव निःस्वभावत्वं व्यवहारमात्रसाधनं तु कदाचित् , तदापि कार्यतामात्रं शून्यत्वमुक्तं भवतीत्यधरस्थितिपात एव । समयमा वा कुर्वतो न कश्चित् परिपन्थीति किमनेन ? स्वयमेव वा कृत्रिमे स्वभावत्वमवकल्प्य तद- भावेन स्वभावहानि ब्रुवतः शृङ्गेणापि तुरङ्गतामवकल्प्य [111a] तदभावेन न तुरङ्ग इत्यपि प्रत्येयम् । कथं तर्हि, यःप्रतीत्यसमुत्पादः शून्यता सैव ते मता। [द्र. अ. अ. भा. पृ: १५३ प्रः] इत्यादिकं सगस्यते । अधरस्थित्यपेक्षया तावताङ्गेन शून्यतावतारमभिप्रेत्य तदेता- दृशानि साधनान्यपि कचिन्न प्रकृतवादिन्युपयोगभाजि भवन्ति ! व्यापकानुपलम्भवद् वा स्वसंवेदनप्रत्यक्षापोढपौरुपाणि नाङ्गनिरूपणायातमिति स्थितम् । ततो निःस्व- भावतया न कथश्चिदपि स्वसंवेदनसिद्धिरिति निरस्तम् , तत्साधनप्रमाणानवकाशात् , प्रत्यक्षेण प्रतिबन्धाद्यभावाच, साधनविनाकृतायां सिद्धावतिप्रसङ्गात् । स्वप्रकाशिनि तु नान्यापेक्षिततथासिद्धिरेव स्वसंवेदनस्थितिः । यदप्युच्यते, न चापि जडस्वभावता मध्यमकं वादिनं प्रति कस्यचित् सिद्धा, येन तद्वथावृत्तमजडं स्वसंवेदनं स्यादिति । तदपि गानाभ्रेडमात्रं न त्राणाय । तथा हि, योगाचारस्य नाज्ञानं नाशून्या मध्यमा विदः । तथापि ज्ञानशून्यादिव्यवहारो न बाध्यते ॥

ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो
:
यदि सर्वथा नास्तीति तद्व्यावृत्तिनिबन्धनध्वनिनिषेधः, हन्त ! आदितः प्रभृति
क्षणिकनिरात्मानीश्वरकृताप्रकृतिमयादिशब्दोन्मूलनादव्यवहार एवायातः ।
नमो निर्विषयस्यास्ति न प्रयोग इति ब्रुवन् ।
परिभूतः स्ववाचैव परं वा बोधयेत् कथम् ।।
अन्तरलोकः।।
तदास्तां तावदतिघृणाकरमेतादृशम् । तस्मान्न स्वसंवेदने दूपणकणस्यापि
संभवः । ततः सांवृतत्वविशेषणमपनीय स्वसंवेदनमस्त्येवेति व्यवस्थानमनपेतं
न्यायाद् यद्यद्यापि नाभिनिवेशावेशि मानसमिति,
स्वयमपि यदि बोधे बाधकस्य प्रवृत्ति.
स्तदुपनतविशेपे कीदृशी नितिर्वः ।
अथ कथमपि तत्रापत्तितः किं न साक्षा-
दनुभुवि तद्बाधा बोधिभित्तिः स्ववित्तिः ।।
परबोधस्तु तत्त्वतोऽसन्नपि अभिमानमात्रसिद्धौ यद्यनुमानान्तरेण बाध्यते बाध्यताम् ,
स्वरूपपर्यवसायि तु तदा प्रत्यक्ष स्वरक्षायां न क्षममिति न क्षममेवेति ।
सकल इह विचारः संवृतावेव युक्तः
कचिदनुभवबाधो न क्षमः संवृतौ च ।
न च परमनुभूतं कापि तद्वोधबाघे
कलिरिव कलिनायं हन्यतामस्तु शान्तिः ।।
..
॥ इति महापण्डितज्ञानश्रीमित्रविरचितायां साकारसिद्धी
स्वसंदनपरिच्छेदः पद्यमः ॥

- [पष्टः परिच्छेदः] अथ तथाविधश्लाघारपदं मध्यमामुपक्रम्य, सम्यग् [111b] योगाचारदर्शन- मेतत् परिनिष्टितमिति कोऽयं क्रमः १ नैष दोषः, अस्यापि भगवतेवोक्तस्य नीतनेय- विभागकारितया तद्वयाकृतैराय॒युवराजपर्यन्तैः प्रतिगृहीतस्याचार्यैः प्रसाधितस्योल्लाघ- श्लाघत्वात् । साकारसिद्धिश्चेयमुपक्रान्ता । ननु तथापि परस्परविरोधिद्वयमपि न सत्यम् , तत्रैकहृदयोऽपि स्वयं दैशिको भगवान् विनेयापेक्षया नेयमप्युपदिशेत् , भूमि- लाभिनस्तु दृष्टसत्याः कथमेकैकपक्षपातिनः एकैकमतदेशनात् ? विशिष्टान्यदेशने हि परानुरोधादेतदिति स्यात् । परमगम्भीरश्च मन्त्रनयसमय एते एव स्थिती समाश्रित्य ययोरियान विरोध इति कथं हृदयनिर्वृतिः समन्तभद्रत्वेऽपि ? उच्यते, विरोधः पौरुपेयोऽत्र वस्त्वेकमुभयस्थितौ । समारोपापवादान्तमुक्तं हि मुनिशासनम || अन्न हि चित्रप्रकाशराशौ नाप्रकाशकणस्यारोपः सह्यो, नापि प्रकाशलेश- स्यापवादः, शल्येन विशताङ्गन च्छिद्यमानेन वा यथा । व्यथारोपापवादाभ्यां तथेह स्फुरदाकृतौ ॥ अपवादोन संवृत्त्या नारोपस्तत्त्वतो यदि । न तौ द्वावपि तत्त्वेन यदि किं वा विरुध्यते ।। तथा सदसल्लक्षणनिर्देशे आर्यस्वामी, अभूतपरिकल्पोऽस्ति द्वयं तत्र न विद्यते । शून्यता विद्यते त्वत्र तस्यामपि स विद्यते ॥ [म. वि. १.२] अभूतपरिकल्पस्तु चित्तचत्वात्रिधातुकाः । [तत्रैव १.६].

ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो इति ब्रुवन् ग्राह्यप्राहकयोरेवारोपनिषेधं प्रति भासमानस्यैवापवादनिषेधमाह । तत्राभूतं माह्यमाहकद्वयं परिकल्प्यतेऽनेनास्मिन् वा पृष्ठजविकल्पद्वारेत्यभूतपरिकल्पः । तदेव विस्तरेण दर्शयन् सभाष्यः सूत्रालंकारः, यथा माया तथाभूतपरिकल्पो निरुच्यते । यथा मायाकृतं तद्वद् द्वयभ्रान्तिनिरुच्यते ॥ यथा मायामन्त्रपरिगृहीतं भ्रान्तिनिमित्तं काष्ठलोष्टादिकं तथाऽभूतपरिकल्पः परतन्त्रस्वभावे वेदितव्यः । यथा मायाकृतं तस्यां मायायां हस्त्यश्वसुवर्णाद्याकृतिस्तद्- भावेन प्रतिभासिता, तस्मिन्नभूतपरिकल्पे द्वयभ्रान्तिर्ग्राह्यग्राहकत्वेन प्रतिभासिता परिकल्पितस्वभावाकारता वेदितव्या । अत्र भाष्ये काष्ठलोष्टादिकमिति प्रवीणशिल्पि: रचितहस्त्यादिसंस्थानं चित्रितं च सम्यक्प्रयुक्तम् । लोष्टं मन्त्रादिपरिग्रहात् विकृतेन्द्रिय- ज्ञानधर्मपोताद्याभासपरिकरितम् । श्रादिशब्दान्मृन्मयपापाणादिपरिग्रहः । यथा माया कृतमिति व्याख्येयानुवादः । तस्यां मायायामिति कृत्रिमहस्त्यादौ । उपलक्षणमेतद् यथो[112a]क्तलोप्टे च । हस्त्यादीनामाकृतिवर्णसंस्थानम् । तद्भावेन हस्त्यादित्वेन, प्रतिभासिता अध्यवसिता, असतोऽनुभवाभावात् । मरीचिपु जलस्येवाध्यवसानमात्रं यत् तत्र हस्त्यादीनां तन्मायामात्रकृतमुक्तमित्यर्थः । तथा द्वयभ्रान्तिरिति सम्बन्धः । तस्या व्याख्यानम् परिकल्पितस्वभावं ग्राह्यप्राहकमेव, तस्यैवाकार उल्लेखोऽस्याभूत- परिकल्पस्य खण्डद्वयप्रतिभासात् । तस्य भावस्तत्ता। ग्राह्यप्राहकत्वेन प्रतिभासिता. ध्यवसिता । यथा मायादिपु हस्त्याद्यवसायस्तथाऽभूतपरिकल्पे द्वयावसाय इत्येवार्थः । तथाच, यथा तस्मिन्न तद्भावः परमार्थस्तथेप्यते । यथा तस्योपलब्धिस्तु तथा संवृतिसत्यता ।। यथा तस्मिन् न तद्भावो मायाकृते हस्तित्याद्यभावः, तथा तस्मिन् परतन्त्रे परमार्थ इप्यते । परिफल्पितस्य द्वयलक्षणस्याभावः। यथा तस्य मायाकृतस्य हस्त्यादि- भावेनोपलब्धिः, तथा तस्याभूतपरिकल्पस्य संवृतिसत्यत्वेनोपलब्धिः । अत्र मायाकृतं मायारचितं मन्तव्यम् । हस्त्यादिभावेनोपलब्धि नमध्यवसाय इत्यर्थः। संवृतिसत्यं प्राधप्राहकं तद्भावेनोपलब्धिरध्यवसायः । एतेन मूलेन विपयेण विपयिनिर्देश इति। दर्शितम।

साकारसिद्धिशास्त्रम् तदभावे यथा व्यक्तिस्तन्निमित्तस्यं लभ्यते । तथाश्रयपरावृत्तावसत्कल्पस्य लभ्यते । यथा मायाकृतस्याभावे तस्य तन्निमित्तस्य काष्ठादिकस्य व्यक्तिभूतार्थ उपलभ्यते, तथाश्रयपरावृत्तौ द्वयभ्रान्त्यभावात् अभूतपरिकल्पस्य भूतार्थ उपलभ्यते । मूलेऽसत्कल्प इत्यभूतपरिकल्प उक्तो भूतार्थो द्वयविवेकः । तन्निमित्ते यथा लोको ह्यभ्रान्तः कामतश्चरेत् । परावृत्तावपर्यस्तः कामचारी तथा यतिः ।। यथा तनिमित्ते काष्ठादावभ्रान्तो लोकः कामतश्चरति स्वतन्त्रः, तथाश्रयपरा- वृत्तावविपर्यस्त आर्यः कामचारी भवति स्वतन्त्रः । अत्र च काष्ठादियन्त्रमात्रमेतद् भ्रान्तज्ञानाकारो वा न हस्ती न वा सुवर्णमिति निश्चयादिति मन्तव्यम् । तदाकृतिश्च तत्रास्ति तद्भावश्च न विद्यते । तस्मादस्तित्वनास्तित्वं मायादिषु विधीयते ।। एप-श्लोको गतार्थः। न भावस्तत्र चाभावो नाभावोभाव एव च । भावाभावाविशेषश्च मायादिषु विधीयते ।। न मावस्तत्र चामाचो यस्तदाकृतिमायो नासौ न भावः । नामावो भाव एव च, यो हस्याद्यभावो नासौ नाभावः । तयोश्च भावाभावयोरविशेषो मायादिषु विधीयते । य एव तत्र तदाकृते[111b]र्भावः, स एव हस्त्याद्यभावः । य एव हस्त्याद्य- भावः, स एव तदाकृतिभावः । तथाद्वयाभता चास्ति तद्भावश्च न विद्यते । तस्मादस्तित्वनास्तित्वं रूपादिपु विधीयते ॥ तथात्राभूतपरिकल्पेऽद्वयाभता चास्ति द्वयभावश्च नास्ति । तस्मादस्तित्व- नास्तित्वं रूपादिपु विधीयते, अभूतपरिकल्पस्वभावेषु । अत्र च द्वयमिवाभातीति द्वयाभस्तस्य भावोऽन्तर्बहीरूपप्रतिभासी स्वभावः ।

ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो न भावस्तत्र चाभावो नाभावो भाव एव च । भावाभावाविशेपश्च रूपादिपु विधीयते । न भावरतत्र चाभावो या द्वयाभासता। नाभावोभाव एव च या [तद्द्वय- भावनास्तिता, भावाभावाविशेपश्च रूपादिपु विधीयते । य एव हि द्वयाभासतया भावः स एव द्वयस्याभाव इति । समारोपापवादान्तप्रतिषेधार्थमिप्यते । हीनयानेन यानस्य प्रतिषेधार्थमेव च ॥ किमर्थ पुनरिह भावाभावयोरैकान्तिकत्वमविशेपश्चेष्यते, यथाक्रमम् ? समा- रोपापवादान्तप्रतिपेधार्थमिष्यते, हीनयानगमनप्रतिषेधार्थ च । अभावस्य धभावत्वं विदित्वा समारोपणं करोति । भावस्य भावत्वं विदित्वापवाद न करोति । तयोश्चा- विशेषं विदित्वा न भावादुद्विजते । तस्मान्न हीनयानेन निर्याति इत्येवं विस्तरः। तथाभिसमयालङ्कारे तात्पर्यम् , सत्ता च नाम धर्माणां ज्ञेये चावरणक्षयः । यत्परैरुच्यते शास्तुरत्र विस्मीयते मया ॥ [अ. अ. पा. पृ: ४६ ] इति प्रकरणान्तरवत् कल्पितधर्मनिषेधाभिप्रायेणाभिधाय सामान्यवचनात् प्रकाश- निषेधशङ्खासकोचार्थमेवाह, नापनेयमतः, किश्चित् प्रक्षेप्तव्यं न किञ्चन । द्रष्टव्यं भूततो भूतं भूतदर्शी विमुच्यते ॥ [ तत्रैव पृ: ४६८; उ. त. १. १५४] इति । तत्रात इति प्रकाशमानात् चित्रात् संक्शकालापेक्षयाऽभूतपरिकल्पशब्द- वाच्यात् स्वसंवेद्यतया न किश्चिदपनेयम् । प्रागप्यभावादस्माभिरपनोतं किमत्र चेत् । असत्त्वापादनादन्यो निह्नवो नाम कीदृशः ।। न किश्चित् प्रतेप्तव्यमप्रकाशं प्राह्यग्राहकमनाकारमात्मादि वा, किं तु यद्भूतं. तद् भूतेनैव ग्रहीतव्यम् , नाभूतत्वेनेत्यपवादनिषेधः, भूतमेव च भूतत्वेनाधिमोक्तव्यं, साकारसिद्धिशास्त्रम् ४८७ - नांभूतमिति समारोपनिषेधः । किं तद्भूतमभूतं वेति विशेषनिष्ठां नेतुं मध्यान्तविभागे सदसल्लक्षणमनुसरन् द्वयमभूतम् , द्वयशून्यताधर्मिणं च भूतमवर्गच्छत्येककर्तृकत्वात् । अत्रापि वा अत इति प्रत्यक्षपरामर्शात् प्रकाशराशेरप्रतिक्षेपार्हत्वाद् भूतत्वमन्यस्य तु कल्पितमात्रत्वादभूतत्वम् । ततश्च [113a] तच्छून्यताया अपि भूतत्वं सूचितमेव । ततो भूतसाक्षात्कारो विमुच्यते, भूतग्राही वा । श्रुतचिन्ताभ्यामभ्यासक्रमेण विमुच्यत इत्यर्थः। समारोपापवादविनिर्मुक्ता च मध्यमा स्थितिः। तदेव च योगाचारदर्शन- मिति न वस्तुभेदः। न हि प्रतिभास एवारोपः । नापि बाधमर्थामीत्युक्तम् । ये त्वत्रापि प्रतिभासमानमपि पुद्गलनिराकारवेदनादि प्राह्यतादि चारोपयन्ति, ये चा- प्रतिभासमानमप्यपवदन्ति सर्वतः, अंशतो वा तदुभयपुरुपाश्रयो विरोधः परस्परप्रति- क्षेपहेतुरनर्थाय । तस्मादयमेव शून्यतानयः। यथोत्तरतन्त्रम् , 'तत्र शून्यताविक्षिप्तचित्ता उच्यन्ते । न च यानसंप्रस्थिता बोधिसत्तास्तथा- गतगर्भशून्यतानयविप्रलब्धाः। ये भावविनाशाय शून्यताविमोक्षसुखमिच्छन्ति सत एव धर्मस्योत्तरकालमुच्छेदो विनाशः परिनिर्वाणमिति, ये वा पुनः शून्यतोपलम्भेन शून्यतां प्रतिसरन्ति, शून्यता नाम रूपादिव्यतिरेकेण कश्चिद्धर्मोऽस्ति यमधिगमि. ध्यामो भावयिष्याम इति, तत्र कतमः स तथागतगर्भ शून्यतानय उच्यते ? नापनेयमतः किश्चिदुपनेयं न किश्चन । द्रष्टव्यं भूततो भूतं भूतदर्शी विमुच्यते ।। [उ. त. १. १५४, अ. अ. पा. पृ: ४६६ ] इत्यादि विस्तरः । तत्र सत एवाकारस्यालीकतामास्थाय पश्चादुच्छेदानुपगमानाप्रथमो विप्रलम्भः शून्यतार्थे । नापि द्वितीयः, निराकारवेदनादिवद् व्यतिरिक्तानुगमात् , नन्वत्र अतस्तथागतधातोर्न किश्चिदपनेयं, संक्लेशनिमित्तं नात्र किश्चिदुपनेयं व्यवदान- निमित्तमिति व्याख्यातम् । सत्यम् , किं तु धर्मेण धर्मिनिर्देशात् तथागतधातुशब्देन शून्यताधर्मा चित्तविवर्तप्राह्य एव ग्राह्यः, कल्पनानिवेशिनि शून्यतामाने कस्यचित् प्रक्षेपादिशंकाविरहात् । ततश्च संक्लेशव्यवदाननिमित्तयोः सदसतोनिरोधोत्पादप्रति- पेधेन यथोक्तापवादसमारोपनिषेध एव विवक्षितः, यतोऽनन्तरमाह, एवं यद् यत्र नास्ति तत्तेन शून्यमिति पश्यति । यत् पुनरत्रावशिष्टं भवति, तत्सदिहास्तीति यथाभूतं 1. उ.त.पृ.७१ ४८८ ज्ञानश्रीमित्रनियन्धावली प्रजानाति, समारोपापवादान्न परिवर्जनादविपरीतशून्यतालक्षणमनेन परिदीपितमिति। तन्न प्रकाशरूपनिषेधः । अयमेव च मध्यमार्थः । अथवा शून्यं नापि न चाशून्यं तस्मात् सर्व विधीयते ! सत्त्वादसत्त्वात् सत्त्वाच मध्यमाप्रतिपञ्च सा॥ [म. वि. १.३] इत्यनेन, सन्मध्यमाख्या प्रतिपञ्च सैवे. त्युवाच मध्यान्तविभागशास्त्रे साक्षादकल्पं युवराजमौलिः किमत्र पाण्डित्य[113b]परिश्रमेण ।। तस्मादियमेव स्थितिमध्यमा योगाचारनयश्च वस्तुत इति ।। एनामेव चाभिसन्धायार्यनागार्जुनपादानामपि, आत्मप्रहनिवृत्त्यर्थ स्कन्धधात्वादिदेशना । सापि ध्वस्ता महाभागैश्चित्रमात्रव्यवस्थया ।। 1. [ -- [ इति श्लाघा । इतरदिगपक्षेपात् तु, चित्तमात्रमिदं सर्वमिति या देशना मुनेः। तत्त्रासपरिहारार्थ चालानां सा न तत्त्वतः ।। 1 इत्युक्तम् । प्रायसो बहिरिवार्थशक्त्यैव सत्तां चित्तस्यापि प्रपन्नो जनः । तथा चाद्य यावद् वार्तिकभाष्यकारयत्नैरपि न प्रवोधमासादयति, प्रत्युतान्याभिप्रायदूपणाभ्यामुपक्रमत इति । चित्तमात्रमिति सामान्यवचनं प्रायस्त्वसूचनपरम्, न तु सर्वथाऽनिष्टथैव, वाघाया निरवकाशत्वप्रसङ्गात् । न चैषां स्वप्नवदनुत्पन्नानिरुद्धप्रतिभासमात्रादन्यत्र लाघासंभवः । धर्मो नोत्पद्यते कश्चिन्नापि कश्चिन्निरुध्यते । उत्पद्यन्ते निरुध्यन्ते प्रत्यया एव केवलाः ॥ [ साकारसिद्धिशास्त्रम् इति वचनाच साकारनय एवंपाम् , संभोगकायवर्णनाश, अन्यैरिवोपचारादेवर्णनात् । . , कथं तर्हि, न रक्तो हरिन्माजिष्टः [ ] इत्याधुक्तम् ? धर्मकायाभिप्रायेण । तथा चानन्तरमेव, अद्वयाय नमोऽस्तुते [ ] इत्युक्तं प्रसज्यवृत्तिमाश्रित्य । किं च, वन्दे प्रत्यात्मवेद्यं धर्मकायमिति स्वसंवेदनादरेऽपि विपरीतशङ्केति धिक् स्वातन्त्र्यम् , स्वसंवेदनस्य चित्राकारप्रतिभास एव विश्रामात् । तच्च दृढीकृतमिति न धर्मकायाद्यपलापिनां विलापेन किश्चित् । तस्माद् युवराजरुचि. तैवार्याणां मध्यमेति स्थितम् ।। एतेन यरपि, रूपकायमधिष्ठाय प्रकृतिभ्रमभावतः । निरोधश्चित्तचैत्तानां धर्मकायाप्तिरिष्यते ।। [ -- तेपामपि व्यवस्था दुःस्थेति प्रतिपादितम् । तथा हि, क रूपमात्राधिष्ठानं सर्वत्रैव प्रसाधनात् । स्वसंवेदनरूपस्य भ्रमभावविरोधिनः।। तस्मात् तत्त्वतो ज्ञानमपि न विचारसहम् । संवृत्त्या तु पश्चापि स्कन्धाः सन्त इति कुत एकनिषेधोऽन्यस्थापनं चेति न वाच्यमेतत् । किं च, केयं संवृतिर्नाम ? यद्य. विचाररम्याप्रतीतिः, हन्तानन्तत्वात् संवृत्तः के पश्चस्कन्धनियमः ? प्रकृतीश्वरपट- पदार्थादिबुद्धयोऽपि विविधाः सहजाभिसंस्कारिकव्यामोहभाजः पर्यन्ते बालस्यापि प्राप्यचन्द्रविम्बादिगोचराः, करप्रणिधानाद्यनुमेयास्तत्तद्वस्तुसंवृतिसत्यत्वेन प्राहयेयुः। एवमस्त्विति चेत् ? किमिदानीं निरोधाय मार्गान्वेपणेन, वेदेश्वरादेरपि गवेषणीय- त्वात् ? [114a] अथ संवृतायपि केचिदेव परितोपलाभान्न सत्ताश्रयणम् , एवं तर्हि ४६० ज्ञानश्रीमित्रनियन्धावली यथाविहितलक्षणप्रत्यक्षानुमानरूपैव संवृतिराश्रयणीया । तथा च सत्यवान्तरव्यवस्था मात्रमेतत् नामरूपमिति । प्रत्यक्षादनुमानाद् वा न रूपस्कन्धसाधनम् । ताभ्यामेव तु वाधास्य ज्ञानमेवाखिलं ततः ।। केवलं वत्राप्यनुमानमेव वाधकमिति किल तत्रापि न स्थितिः। तथा सति ज्ञानमेव संवृतिसत् , न रूपम् । तस्मादासंसारस्थायि ज्ञानमेव संवृत्या युक्तम , बाधनेऽपि तस्य प्रकाशात् , अन्यस्याप्रकाशात् । सन्तु वा संवृत्या पश्चापि स्कन्धान, स्वयं वा बुद्धेस्तु निवृत्तितः स्यात् , निवर्तनप्रयत्नेन वा ? नाद्यः पक्षः, स्थिरस्वभावत्व- साधनात् चिंत्तसन्ततेः । निरालम्या प्रशाम्यतीति चेत् ? ननु शान्तिरनुपद्रव उच्यते इति कीदृशो दोपः ? नाशो विवक्षित इति चेत् ? तदापि यद्यालम्बनं विपय इदानीमपि निर्विपयैव तत्त्वतः कथं प्रवन्धेन प्रवर्तते ? संवृत्या तु न कदापि विपयव्यावृत्तिः । अथाधारः ? नास्याः किश्चिदाधारेण, गौरवाभावात् । अथ कारणम् ? तदेदानीमपि समनन्तरप्रत्ययः कारणं न तदापि विच्छिद्यते, विशेपतोऽरोपजगत्कृपासहायम् । क्लेशा. भावान्न प्रतिसन्धिसक्तिरिति चेत् ? हितसुखेच्छयाशुचिस्थानपातलक्षणः संसार एव मा भूत्, प्रबन्धमात्रेण तु वृत्तिः केन वार्यते, विशेपेण दयालोः ? तस्मान्न स्वयं निवृत्तिः, प्रयत्नस्तु द्वयोरेकस्य स्थापने निवर्तने वान्यस्य गुणदोषदर्शिनः स्यात् । तत्र जडराशेः कीदृशो गुणो यो न चैतन्यस्य ? कीडशो वास्य दोपो यो न जाड्यराशेः ? प्रकृतिभ्रान्तत्वात् चित्तचैत्तानामिति चेत् ? जाड्यराशित्वाद्रूपस्येति किं नोच्यते ? यदि च तावतैव बहुमानः, लोप्टेप्टकाप्रभृतयो वरं भवद्भय इति किमनःपरं परेण कर्तव्यम् ? किं च केयं भ्रान्ति म ? न तावदलोकतैव, रूपेऽपि प्रसङ्गात् । अथालीकत्वेऽपि न रूपे भ्रान्तिव्यवस्था किं तु विज्ञान एव ? एवं तर्हि मरिभापामात्रमेतत् । स्वसंकेतानुरोधाच विभागे त्यागपरिग्रहौ । तथा च सति रूपेऽपि तथा परिभाष्य त्यागो भवेत् । यदि तु विज्ञानमात्रवादिनो भगवतः प्राति. कूल्येन तस्यैव निरोध इष्टो न रूपस्य, तथापि किं भ्रमत्वपोपणेन ? मा भूजडरूपस्य प्रत्यासत्त्या भ्रान्तिसंभावना। विज्ञानस्य विपर्यास उपलब्धो न जडैकरूपस्येति चेत् ? ननु विपर्यासो भ्रम इत्येक एवार्थः, तस्यैव च स्वरूपनिरूपणमिदमिति केदमुत्तरं संबध्यते ? अथातस्मिन् साकारसिद्धिशास्त्रम् ४६१ तद्ग्रहादिर्यथासमयं प्रसिद्धो भ्रमार्थः, तर्हि तद्वयत्ययेनाभ्रान्तिरपि विज्ञानस्योप- लब्धैव । स्यादेतत् , भ्रमस्तावद्धम एवोभयसिद्धः। अत्र सोऽपि भ्रम एव मद्विचारेण इति ? एवं तर्हि सर्व एव भ्रम इति [114b] शून्यताज्ञानमपि भ्रमः । ननु न शून्यता- ज्ञानं नाम तत्त्वेनेति चेत् ? तत्त्वतो नास्तीति भवतु, भ्रमस्तु शून्यवाज्ञानमिति कापीयं व्यवस्था। अपि च, तत्त्वेन किञ्चिन्नास्तीति शून्यता नाम कथ्यते । तत्त्वेनैव भ्रमोऽस्तीह नाभ्रमोऽस्तीति कापि दिक् ।। यतो विचारादखिलभ्रमस्थितिः स एव किं भ्रान्तिरथाभ्रमो भवेत् । यदि भ्रमोऽसावखिलो भ्रमः कथं, न चेत् स एव भ्रमभाववर्जितः ॥ परमार्थतो न कश्चिद् भ्रमोऽप्यभ्रम इति चेत् ? युक्तमप्येतत् । केवलं संवृती यथा स्कन्धपञ्चकम , तथा कश्चिद् भ्रमः, कश्चिदभ्रम इत्यवश्योपेयम् । न हि तदापि नीले नीलबुद्धिर्भमः, श्वेते तु स्यात् । एवं रजतबुद्धधादयो द्विधाभिधातव्याः, अन्यथा न रूपस्कन्धो नाम । संवृत्या च चित्तचैत्तनिरोधो रूपस्कन्धंस्थितिरिति विवक्षितम् , तत्र च भ्रम एव । तस्य तु न सम्यग्बोधः, तदर्थमेव सर्वारम्भात् । संवृतौ द्वयमप्यस्ति तत्त्वतो द्वयमप्यसत् । भ्रम एवाखिल इति केदं संबध्यते वचः।। अथ कदाचिज्ज्ञान एव भ्रमो दृष्टो न रूप इत्युच्यते ? स्कन्धेष्वेव इष्ट इत्यपि स्यात् । शास्तृसंमतेषु वा दोपदर्शनं भगवन्तमपि त्याजयेत् । अवान्तरभेदस्तु साधारणः । प्रकृत्या भ्रान्तिरित्यपि यदि सर्वव्यक्त्यनुयायित्वं विवक्षितं, तदानेनैव प्रत्युक्तम् । अथ कचिद् भ्रान्तिर्भवन्त्यपि विकृतिरेवेत्यर्थः, तथापि कथमयं निश्चयः, उभयस्यापि दर्शनात् ? तत्रागमस्तावचित्तस्य प्रकृतिपरिशुद्धत्वम् , आगन्तुकत्वं तु दोपा- रणामसदभिधत्ते, अनुभूयते च विपर्यासशङ्ख्या परिपीड्यमानं मनः, सम्यक्परिज्ञाने च निर्वृतमिति विभक्तं सर्वज्ञसिद्धौ । न च सविकल्पाविकल्पयोरन्यतरापेक्षयेदमभिधातुं शक्यम् , द्वयोर्द्वयदर्शनात् । एकत्र तथाभावे वा तस्यैव प्रहारिणरस्तु, भेदाप्रतिपत्तौ वा प्रतिपत्तये शास्त्रान्तरमन्वेप- . .

४६२ शानभौमित्रनियन्धावलो णीयम्। तदयमलक्षः क्षेपः प्रकृतिभ्रान्ताश्चित्तचैत्ता इति । किं च, चित्तचत्तनिरोधश्च धर्मकायसाक्षाक्रिया चेति व्याहतम् , चित्तधर्मस्वात् साक्षाक्रियायाः । साक्षात्कारोप- चारोऽसाविति चेत् ? कुतः १ गत्यन्तराभावादिति चेत् ? तन साक्षात्कारिचित्त. स्थितिरेवास्तु, किं निवर्तनयनेनेति कथं गत्यन्तराभावः१ तदेवन्नेत्रमुत्पाट्य दर्शन- कौतुकविनोदनं न प्रेवावतां क्षमते । लोष्टादयो वा धर्मकायसाक्षात्कारिणः, तेषां प्रभावातिशयाभावादिति चेत् ? न खलु तावता धर्मकायसाचाक्रिया किं त्वधिगमविशेषेण, अन्यथा मन्त्रादीनामपि साम्याद् बुद्धत्वं च । यद्येवम् , अभावातिशयसंभवे साक्षाक्रियया किं कर्तव्यम् । मण्यादिवत् ? यद्येवं [115a] लक्षगानुव्यञ्जनैरपि किं कर्तव्यम् । सामर्थ्य विशेपस्य मणिमन्त्रादिवदन्यथापि संभवादिति न धर्मकायो नापि संभोगकाय इति परिशुद्धा बुद्धस्थितिः । अथवा रूपवदधिगमस्यापि प्रभावफलातिशयदर्शनाद्पमेव निवर्त्य- मस्तु, स्थाप्यं वा, द्वयमपि कस्यचित् केनचिदर्थसिद्धः। . सर्वसामर्थ्यस्य रूप एवारोपयितुं शक्यत्वादिति चेत् ? विज्ञान एव शक्यत्वाद् विपर्ययोऽस्तु, नेति कोशपानं प्रमाणम् । तथाप्येकस्य स्थापने कदाचिञ्चित्तभागस्यैव स्यात्, इति न रूपस्यैव स्थितिः। रूपसामर्थ्याच्च ज्ञानसामर्थ्यस्यैव महत्त्वदर्शनात् तत्रैव भरन्यास उचितः । कथमन्यथा विज्ञानमात्रं जगदिति नेयम् ? तस्मात् पञ्च- स्कन्धकसंवृतिपक्षेऽपि न चित्तचैत्तनिरोधः साधुः । न च सैव संवृतिः सर्वशून्यता- पक्षेऽपि । अन्तिमा संवृतिर्वक्तुं संवृतित्वे न युज्यते । अन्त्या च ज्ञानरूपैव नो चेद् द्रव्यगुणाद्यपि ।। तस्मात् साकारचित्तस्यैव स्थितिः स्वसंवेदनसिद्धश्च धर्मकाय इति ।। यद्येवं स्वसंवेदनस्य वस्तुविषयत्वात् कथं प्रनप्तिसत् शून्यताभिधानं धर्ममानं धर्मकायो भगवतः । ततः, संभोगकायादितरज्ञानमेव निराकृति । शून्यतालम्बनं धर्मकाय इत्यपरे विदुः ।।

साकारसिद्धिशास्त्रम् ४६३ . अत्रापि पक्षे संभोगसंख्याताद् बुद्धनामतः। भिद्यमानं कथं तस्य स्वभावो भवितुं नमः॥ तस्यापि बुद्धरूपत्वे द्वौ बुद्धौ भिन्नलक्षणौ । तस्यैव बुद्धरूपत्वे धर्मकायोऽपरः पुनः ॥ स एप बुद्धो धर्मश्चेत् तस्येति न समन्वयः। न धर्मिधर्मभावेन न सामान्यविशेपतः ॥ संभोगधर्मो बुद्धश्चेद् बुद्धः प्राज्ञप्तिको भवेत् । सतोऽप्यन्योऽथ धर्मात्मा द्रव्यं चेत् सा परम्परा ।। धर्मता चेन्न संवित्तिः संवित्तौ नीलतादिवत् । अनाकारेण किं साऽ[न्या] संभोगस्यैव धर्मता ॥ कस्तहि उत्तरतन्त्रे' क्लेशोपचयापचयात्यन्तापचयात् स एवायं धर्मकायः सत्त्व- धातुर्बोधिसत्त्वो बुद्ध इति चोच्यते इति दर्शितः ? यस्तत्रैव, धर्मकायो द्विधा ज्ञेयो धर्मधातुः सुनिर्मलः । तन्निध्यन्दश्च गाम्भीर्यवैचित्र्यनयदेशना ।। [उ. त. १. १४५] इत्यनेन धर्मधातुरित्युक्तः, स एव च प्रकृतो न तन्निष्यन्दभूतगम्भोरविचित्रनय- देशनाख्यः । कस्तहि धर्मधातुरपि ? एतदर्थमधीष्व मध्यान्तविभागमेव । यः, तथताभूतकोटिश्वानिमित्तं परमार्थता । धर्मधातुश्च पर्यायाः शून्यतायाः समासतः ।। [म. वि. १. १५] इत्युक्तः, ताइक्संमोहापोहाय । तथा शून्यतापि धर्ममात्रमित्यत्रापि यदि विप्रतिपत्तिः, द्वयाभावो ह्यभावस्य भावः शून्यस्य लक्षणम् । [म. वि. १. १४] १. उ. त.पृ: ४०-१.

४६४ ज्ञानभोमिननियन्धावली इत्याद्यनेकप्रकारमनुसरत् [115b]तत्रैव तत्परिहारेण निराकारवस्तु किश्चिद्- धर्मकायशब्दवाच्यमिति स्वातन्त्र्यमेतत् । ननु धर्ममानं संवृतिसत् , कथं स्ववेदन- विपयः? कथं वा तस्य पूर्वेण सदा रहितता तु या। इत्यादि कचिद् विधिरूपः परामर्शः१ उच्यते, प्रसज्यपर्युदासाभ्यां सर्वाभावस्थितिर्द्विधा । धर्मिमानं च सर्वस्मिन्नभावे मानमिप्यते । यदा तावत् पर्युदासः, यथोक्तम्- य एव हि द्वयाभासताया भावः स एव द्वयाभाव इति, तदा न स्वसंवेदनेन ग्रहाभावशंका । द्वयं तत्र न विद्यते [म. वि. १.२] इत्यादि प्रसज्यपक्षेऽपि धर्मिसंवेदनस्य न द्वयाभावविकल्पोत्पादनादन्यद् द्वयाभाव- संवेदनमिति । तदर्थ प्रदेशे घटस्य तादात्म्यतदाधारतानिपेधप्रस्तावः शास्त्रे चिन्तनीयः । उभयथापि तदेवैकं वस्तुरूपमापद्यत इति प्रसज्यप्रतिपेघेन पर्युदासेन वा व्यवहार इति नात्र निर्बन्धः। यथा वा भावमात्रापेत्तयैकान्तिकभेदाभेदनिपेधेऽपि दिगम्बरमता- वतार: टीकाकारेण निषिद्धः, तथा विकल्पप्रतिभासिनि विधिरूपेऽपि निषेध्यः, तस्यापि नित्यादिरूपस्यावस्तुत्वात् , यदर्था चेयं व्यवस्था, तथोक्तं प्राक् । यथा वा स एवं धर्मकाय इति । न चान्यथा समलामलसर्वत्रगादिचिन्तायाः कश्चिदुपयोगः । निष्यन्दाग्रार्थे टीका च, धर्मधातुप्रभावितत्वाद् बुद्धवचनस्येति प्रस्तुत्य, सर्वाकार- परिशुद्धस्य धर्मकायाख्यस्य धर्मधातोराधिपत्येन प्रवृत्तत्वादिति । तस्मात् प्रज्ञप्तिसन् धर्मकाय इति न सचेतसत्रासविपयः, तथैव युक्त्यागमाभ्यां समर्पणात् । अथवा यत्र निष्ठा. निषेधस्य, विधिरूपस्य तु यदवसायोऽपि तद् धर्मिरूपापेक्षया वस्तुसन्नेव भगवान् धर्मकाय इति त्यज्यतां त्रासः। यथा हि प्रदेशे घटाभावः सत्य इति केवल प्रदेश इत्यर्थनिष्ठा, तथा द्वयाभावोऽत्रेति द्वयेन द्वयत्वेन या रहितं ज्ञानरूपमित्यर्थः। एतदेवाभिसन्धाय द्विधापोहः, तस्य च वस्तुरूपे निष्ठा । धर्मिप्राहि च धर्मे प्रमाणम् इति निर्णयः शास्त्रे । तेन धर्मधर्मिणोः, साकारसिद्धिशास्त्रम् '४६५ कल्पितं भेदमाश्रित्य बुद्धो धर्मश्च तावुभौ । संघो निर्माणकायाम इति रत्नत्रयस्थितिः ॥ वस्तुतस्तु बुद्धधर्मयोस्तादात्म्यमेव । एतेन यः सभाष्यः सूत्रालङ्कारः, समः सूक्ष्मश्च संबद्धः कायः स्वाभाविको मतः । स्वाभाविकः सर्वबुद्धानां निर्विशिष्टतया समः ।। सूक्ष्मो दुर्ज्ञानतया, तेन सांभोगिकेन कायेन संवद्ध इति । तत्र तादात्म्यमेव वास्तवः संवन्धो बोद्धव्यः । यदि तर्हि संभोगवुद्धताहेतुरिति वचनात्तदुत्पत्तिरेवास्त्विति चेत्-न, मध्यान्तविभागे [116a] श्रआर्यधर्महेतुत्वादु धर्मधातुरार्यधर्माणां तदालम्यन- प्रभवत्वादितिं वचनेन तदामुखीकरणस्य तत्र प्रभावात् तथा व्यवहार इत्यस्यार्थस्य स्फुटीकृतत्वात् । तथा शून्यतास्वभावप्रस्तावे टीका, शून्यताभावनायाः प्रयोजनं गति- द्वयप्राप्तिमारभ्य यावद् बुद्धधर्मप्राप्तिः, स्वपरात्मनो रूपधर्मकायसम्पत्प्रकर्पः शून्यता- भावनादेवेत्येवमन्यदपि । पूर्वावस्थापेक्षया वा तदङ्गस्य तत्राधिपत्यव्यवस्था, यथा विक्रमोऽस्य सर्वार्थसाधकः, क्षणिकता चेति । न चाकारमन्तरेण कचिदर्थक्रियोप- लम्भः । समस्तशुलतरधर्मोत्पत्तौ तस्यैव सामर्थ्यदृष्टेः । तत्त्वामुखीकरणस्य शुक्लधर्म- जन्मनि सहकारित्वम् । तत एव निराकारात् सर्वसंभव इति चेत् ? नानागम इति दर्शितम् , नापि युक्तिः काचित् । अपि च, प्रतीत्यभावप्रभवेऽप्ययं जनः समक्षवृत्ति श्रयतेऽन्यकारितम् । तमप्रकारः कतमोऽयमीहशो यतोऽविपश्यन् ‘सदसन्निरीक्षते ॥ कृमः कर्तृकर्मविवक्षायां णिच् । श्रन्यकारितमन्यक्रियामित्यर्थः । श्राकार- लेशो वरं हेतुफलभावं सन्तं न विपश्यति । अन्यविषयमसन्तमीक्षते । नन्वय- मात्मवादाधिकारेण सूत्रालङ्कारश्लोकः। किमतोऽप्यन्य आत्मवादो नाम ? नित्य- विभुतयोरनङ्गीकारान्नेति चेत्-न, चित्रत्वादात्मवादिनाम् । यतः, कर्ता भोक्ता च दृष्टेभ्यो भिन्नोऽहंकारगोचरः। निरञ्जनस्तदेकावशेपा मुक्तिश्च योगिनाम् ।

ज्ञानभोमित्रनिबन्धावलो किं घ, पृथक्स्वरूपनिर्मासाभावेऽर्थक्रियायां फचिदुपयोगाननुभवाद् भवान् मेव क्षणिकतामस्य स्वीकृात् । तदयं निष्कलात्मवत् ज्ञानमात्रार्थकरणेऽप्ययोग्यम् इत्यादेविपयः । यदा तु नित्यविभुतयोरपि धर्मकायस्य प्रतिपादनमागमे, सदा किमुत्तरम् ? न च प्रवाहनित्यता, प्रकृतिनित्यताया एव निर्देशात् । तथा च तत्रैव, प्रकृत्यानंसनेनापि प्रवन्धेन च नित्यता । इति । अत्र च भाष्यम्, प्रकृतिनित्यता स्वाभाविकस्य, स्वभावेनैव नित्यत्वात् । अभंसने सांभोगिकस्य, धर्मसंभोगाविच्छेदात् । प्रवन्धेन नैर्माणिफस्य, अन्तद्धाप्य पुनःपुनर्निर्माणसंदर्शनादिति । विभुता चोक्तव । यथोत्तरतन्त्रम् , सर्वत्रानुगतं यद्वनिर्विकल्पतया नमः । चित्तप्रकृतिवैमल्यधातुः सर्वत्रगस्तथा ।। [उ. व. १.४६] अनेन किं दर्शयति ? तद्दोपगुणनिष्ठासु व्यापि सामान्यलक्षणम् । होनमध्यविशिष्टेषु व्योम रूपगतेष्विव ।। [उ. त. १.५०] इति । रूपगतेष्वित्यत्र मृद्रजवसुवर्णभाजनेविति भाष्यम् । गतशब्दश्च प्रकारार्थो [116b] चेदितव्यः। हरतर्गतताच्छिल्य इत्यत्र पतञ्जलिः' गतविधप्रकारा एकार्था इति । गतताच्छिल्य इति रूढिः । निर्विकल्पतयेतीत्थंभूते तृतीया । चित्तस्य प्रकृति वैमनस्यमेव धातुस्तथता । तस्मानित्यव्यापित्वं मुख्यमेवोक्तम् । ततो यदि द्रव्यमेव धर्मकाया, कथमात्मवादपरिहारः? धर्मवायास्तु नित्यत्वव्यापकत्वादि सांवृतम् । स्वाभाव्येऽपि यथाकल्पं प्रसिद्धं क्षणिवादिवत् ।। अत्रापि हीनमध्यविशिष्टेष्विति धर्मिनिर्देशः। नापि व्यापित्वाभावादनात्म- वादो दिगम्बरवत् , न चात्मवादत्वेऽपि निर्बन्धः, अविपश्यन् सदसन्निरीक्षते । 1. महाभाष्ये नेदृशो पंक्तिः। श्राशयोऽयं पतनले कैयटादिभिर्व्याख्यातः ।म.भा. प्रदीपे १.३.२१ . साकारसिद्धिशास्त्रम् ४६७ इति दोपस्य तद्वदेवापरिहारसिद्धेरिति । सत्त्वेऽपि च श्रद्धेयस्याकारभागस्तावत् सत्य इति दुर्वारः। सत्ताप्रज्ञप्तिमात्रमेतत् , श्रद्धेयमेव तु वस्तुसत् । अत एवालीकः संभो. गात्मा न भिन्न एव तदाश्रयप्रकाशत्वाच नासंबद्ध एवेत्यपेतागमयुक्तिकं काव्यमात्रम् एतत् । स च बुद्धनामार्थोऽलीको यस्यासी धर्मकायः सत्य इति साध्वी स्थितिः । अपि च, एवमाश्रितमात्रत्वेनोपसर्जनं, बुद्धः प्रभुस्तु धर्मकाय इति धर्मस्य बुद्ध इत्याञ्जसो निर्देशः स्यात् । अथोभयं बुद्धः, तदापि प्रत्येकं समुदायो वेति विकल्पे, एको बुद्धस्तदंशो वालीको भ्रान्तश्च इत्यपि साधु, भ्रान्तिबुद्धयोर्विरोधात् । कथं च सोऽलोकः संभोगात्मनि निर्माणहेतुरिष्टः ? यदाह सूत्रालङ्कारः, द्वयोयार्थसम्पत्तिः सर्वाकारा प्रतिष्ठिता। इति । अत्र भाष्यम् , संभोगः स्वार्थसम्पत्तिलक्षणकायः। नैर्माणिकः परार्थसम्पत्ति लक्षणः । सेयं परार्थसम्पत्तिर्यथाक्रमं प्रतिष्ठिता स्वाभाविके च सांभोगिके चेति । एवं च सति फलं धर्मकायस्य, हेतुश्च निर्माणस्य परार्थसम्पत्तः। स्वार्थसम्पत्तिश्चासाव- सती च ख्यातीति विप्लवः सर्वः । तदयं संभोगे स्वार्थसम्पत्तिवादोऽलीकताप्रतिज्ञानम् आकारेषु विधुरयति । एतेन श्रद्धेयस्यैव युद्धत्वे सत्यत्वेऽपि वा संभोगः कार्यार्थमाद्रियत इति कल्पनमपास्तम् । तेन फलस्याणोरप्यभावात् , कलङ्करूपत्वात् च, दोपं लघीयांसमुपेक्ष्य कश्चि. दास्थीयते कार्यमपेक्ष्य भूयः। प्रधानदोपभ्रमराशिरर्थ- शून्यः स्थवीयान् कथमाद्रियेत ।। कर्मवशात् तदुदय इति न युक्तम् । एकान्तत्याज्यस्य हि हेतुः कमैव नारम्भम् अर्हति, पातकान्तरवत् । कर्मापराधाद् भ्रान्तिस्तथागतस्येत्यपि सुभाषितम् । तदस्य सर्वथोपरम एवायातः । किं च बोधिसत्त्वाभिधानः, निराकारतया पुभिः सर्वथा स्यादसेव्यता । आकारोपगमे मुख्यं गजनानमिदं भवेत् ॥ निराकारप्रतिज्ञानं निराकारप्रसिद्धये। स्वीकारः पुनराकारे निकारः कोऽपर[117a]स्ततः ।। इत्यन्तरश्लोकौ ॥

. ४४ तानश्रीमिननिबन्धावलो यदर्थलालसतया च तद्वारणं, तत्र कः शक्तिप्रतिरोधः श्रद्धेयस्य ? यदि तस्य कचिच्छक्तिः शक्तिः सर्वन गोयताम् । नान्वयव्यतिरेकौ हि शरणं कारणस्थितेः ।। तस्मानिराकारवादिनां केवलविमलानन्तव्योमनिभाशेपशक्तिमति रूपं साध्यमिति 'दर्शनान्तरमस्तु किमन्यानुपङ्गरण ? आर्यमैत्रेयनायकनयातिक्रमे हि कीदृशी चौद्धतत्त्व- स्थितिः ? संक्षेपतः स हि, त्रैधातुकं धियमुवाच विचित्रमत्र संवेद्यवेदकमिति द्वयमेव मिथ्या । रोपापवादनियतैव नुदन्नुनाव संभोगमन्यहितहेतुनिजार्थलक्ष्मीम् ।। न च कचिल्लक्षणानुव्यञ्जनादिप्रस्तावे तत्त्वतो न बुद्धरूपमिदमोपचारिक वेति दर्शितम् । धर्मकायप्राधान्येन बुद्धव्यवहारप्रस्तावेऽपि नासत्त्वमेव प्रतिपादितमुपचारो वा, लक्षणादिकं हि चक्रवर्तिनोऽपीति दर्शनात् । सूत्रालङ्कारेऽपि, सर्वैचित्रैर्लक्षणकर्मण्डितगात्रः इत्यत्र भाष्यम् , चित्रग्रहणं चक्रवादिलक्षणेभ्यो विशेपणार्थमिति दृढीकरणमेव । तदतिक्रमे च यदपीदं लिखितं, भगवांस्तु प्रहोणझेयावरणत्वादसंभवद्भ्रान्तिरा- दर्शनज्ञानरूपः सकलज्ञेयबिम्योदयात् प्रतिक्षणमेकज्ञानचक्रात्मा । अत एव चक्रचिह्नः । सर्वज्ञेयप्रतिबिम्बसंवेदनमेवास्य सर्वज्ञेयसंबोधः । अत एव सर्वधर्मस्वरूपावबोधादति. शयेन बुद्धिरस्यास्तीति बुद्ध उच्यत इति । ततः स्वपरमेव लुप्तम् , आकारस्यैव च भ्रान्तिव्यवस्थानात् , क प्रशस्तबुद्धियोगः, क वा ज्ञेयावरणप्रहाणिरिति । अलीक. मलीकमेव वेत्तीति अतस्मिंस्तद्ग्रहभ्रान्तिवादप्रसङ्गः । निराकृतायामिति संविदाकृतौ न मन्त्रनीतिन च पारमीनयः । तदस्तु सैव स्थितिरस्तदूपणा मनोज्ञता स्वर्गुणरत्नभूपणा ॥ इत्यन्तरलोकः।

साकारसिद्धिशास्त्रम् ४६४ अथेष्यत एव संभोगकायः, अलीकत्वेऽपि तत्तदर्थसमर्थश्च । सामर्थेऽपि वा विशुद्धत्वादेव तदुपसंहारेण धर्मकायसाक्षालियालवणं नभोनिममवस्थान्तरमिति न दोपः ? न, एवमप्यअंसननित्यतातिकमापरिहारात् । धर्मकायविरहितश्चैवं जगदर्थ- कारी भगवानित्यायातम् । तच विरुध्यते, यदाह उत्तरतन्त्रम् , महाकरुणया कृत्स्नं लोकमालोक्य लोकवित् । धर्मकायादविचलन्निर्माणश्चित्ररूपिभिः॥ [उ. त. २.५३]] इति । जातकादीनि निर्वाणपर्यन्तानि दर्शयतीति विस्तरेण संबन्धः । पुनश्च, सर्वत्र देवभुवने ब्राह्मचादविचलन पदात् । प्रतिभासं यथा ब्रह्मा दर्शयत्यप्रयत्नतः ।। तद्वन्मुनिरनाभोगान्निर्माणैः सत्त्वधातुपु । धर्म[117b]कायादविचलन् भव्यानामेति दर्शनम् ।। [उ. त. ४.५३-४] इत्यादि पुनर्विस्तरेण। अथ प्रकृतिपरिशुद्धधपेक्षया धर्मकायाविचलनमुच्यते, तदा सर्वस्यैव प्राणिनस्तुल्यमेतदिति कोऽतिशयो भगवत एवमुक्तो भवति प्रबन्धेन ? तस्माद् वैमल्यविशुद्धथपेक्षयैवायं विशेपः, केवलं धर्मकायसाक्षास्क्रियाकाले न जग- दर्थकरणमाभोगाद्यपेक्षमतः समाधिव्युत्थाने तदिति शंकानिवृत्त्यर्थः प्रयत्नः, तथा चानाभोगानिर्माणैरिति चोक्तम् । एवं च देहत्यागेनात्मवादिनां तत्त्वाधिगमप्रवाद- निपेधसिद्धिः। अथापि पुनः पुनः समाधिव्युत्थानाभ्यामपि चलनं विवक्षितं, तथापि किमनेन परिश्रमेण ? ननु, संभोगकायात् परमेति शुद्धौ संभोगकायं च ततोऽर्थसिद्धी। निमज्जनोन्मजनसक्तमूर्ते- मद्गोरिव स्वास्थ्यमृपेः कदा स्यात् ।।

ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावली - न चैवमओएणविधानः परार्थः । नापि शाश्वती शुद्धिरित्यारतां तावदेतत् । मा भूत् तुन्दिवृत्तान्तस्मृप्तिः । यथोक्तम् , धर्म एव युद्ध इति, तत्र कल्पितस्यापि भेदस्याभावाद् भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वेऽपि पर्यायत्वात् जिनमुनोन्द्रादिवत् , कुतः कायान्तरव्यवस्था ? किं. च पर्यायत्वविरोधिधर्मजिनयोस्तद्वाक्यम , धर्मकायादविचलन इत्यादि । न हि बुद्धादविचलन सुगत इति युक्तम्, बुद्धत्वादिति तु युक्तमेव । एकस्य च प्रज्ञप्तिस्थितिमाह, तच वाक्यम , यथा ब्रह्मा ब्राह्मयादविचलन पदादिति निदर्शनात् । तत्र हि ब्रोव परमार्थसन् । तत्पदं तु प्रज्ञप्तिसदेव, न हि तद् वस्त्वन्तरं किश्चन, आनयोपकरणात्मभावविशेपे पदप्रज्ञप्तः। यदाप्युपाधिविशेपापेक्षं स्वरूपमेवाचार्यपदवत् पदशब्दवाच्यम् , तदापि धर्मिणः पृथगिव कल्पनया निर्दिश्यमानं प्रज्ञप्तिसदेव, तथात्रापि मुनिधर्मकायशब्द- वाच्ययोरेकस्य प्रज्ञप्तिसत्त्वमायातम् , धर्मस्यैव तथास्तु नापि च मुनेरर्थक्रियाभावतो। भावः सोऽपि निराकृतेर्यदि कथं संभोगजन्मोच्यते ।। - इति स्ववचनव्याघातः। किं चैवं मुनिरित्यपि निराकार एव स्यात् , ततश्च धर्मकायाद् अविचलन्निति संभोग एव प्रज्ञप्तिसन् धर्मकायशब्दवाच्यः स्यादिति विपर्ययः । तस्य द्वयशून्यता धर्मकाय इति चेत् ? तदापि कथं संभोगस्य जन्मोच्यते ? तावतैवार्थपरि- समाप्तेरित्यापादितम् । अथ विभागोऽस्तु काचित्कार्यकोटिः, संभोगस्य काचिन्निराकारस्येति चेत् ? विभागेन त्वसहः क्रियाभावो व्यवस्थायाः, द्वयोरपि समानप्रौढितया ब्रह्मतत्पददृष्टान्ता- नुपपत्तेः, प्रकरणेष्वपि तथा प्रतिपादनाभावाच । संभोगे [118a] तु यथा धर्मकायो हेतुरुक्तः, तथा दर्शितमेव । अस्तु वा संभोगेऽन्यत्र वा कार्यग्रामे कियत्यपि निराकारस्य व्यापारः, संभोगस्य तु सिद्ध एव । ततश्चानलीकमुभयं भवेदिति परं संबन्धनीयम् , तत् कथं संभोगरयालीकता लोकोत्तरनिरामासज्ञानसिद्धिर्वा समुद्देष्यते ? वाधकाद् अलीकत्वमिति चेत् ?

साकारसिद्धिशास्त्रम् विहाय प्रतिविम्बादि ब्रह्मदृष्टान्ततो यदि । संभोगालीकता सिध्येत् वाधशक्तिस्तु चिन्तिता ।। प्रतिभासार्थक्रिययोरविच्छेदेन । एतेनोपसर्जनतापि प्रागुता प्रत्युक्ता । किं च, द्वयोरपि सामर्थ्यस्थिती यदा द्वयशून्यतामेव धर्मधातुं धर्मकायापरनामिकामिच्छन्, युवराजानुरोधाद् वा यथा दर्शितं प्राक् , संप्रत्येव ब्रह्मपददृष्टान्ताद् वा, तदा कायश्च तुर्यो भवेत् श्रद्धेय एव निर्माणस्य पृथक्त्वात् । सा च द्वयशून्यता संभोगस्यैव संबन्धाभि- धानात् , तस्यैव धर्मसंभोगाविच्छेदप्रतिपादनाच । न हि स्वसंवेदनादन्या संभुक्तिः । सूत्रालंकारेऽपि, कचिद् धर्म्य चक्र बहुमुखशदर्शयति स कचिज जन्मान्तधि कचिदपि च चित्राअनवराम् । कचित् कृत्स्ना घोधि कचिदपि सनिर्माणमसकृ- न च स्थानात्तस्माद्विचलति स सर्व च कुरुते ।। इति । स्थानादनाश्रवाद् धातोरिति भाष्यम् । स चानास्रवो धातुर्धर्मकाय इति । तत्साक्षात्कारस्थिरता चाविचलनार्थ इति स एवार्थः । अथवा, कायश्च तुर्यो भवेत् इति निराकारसाकारकल्पितादिस्वभावत्रयाचतुर्थश्च स्वभावः प्रसक्तः, अभूतपरि- कल्पाख्यविचित्रचित्तचक्राद् भिन्नत्वात् । तदेव चित्तमभूतपरिकल्पो वेति चेत्- न, अस्यार्थस्योपायकारैरप्यनुद्धेदितत्वात् । न चाप्रकाशं चित्तमचित्तं वा प्रकाशमानमिति । उक्तं च प्राक् , रूपादिष्वभूतपरिकल्पस्वभावेष्विति । तथाकल्पितविकल्पितधर्मता- रूपादिप्रस्तावो मध्यान्तविभागेऽनुसतव्यः । व्याख्यानमन्यथेति चेत् ? भवतु न तु न्यायाक्षरानुरोधीति उच्यते । किं च, एवमप्याकारराशिरेव पृथक्स्वभावोऽलीकाख्यः स्यात् । कल्पितेऽन्तर्भवतीति चेत् ? क कस्य कल्पना ? निराकारे श्राकारस्येति चेत् ? अप्रतिभासिनि प्रतिभासमानं कल्पितमारोपितं वेति कार्यदृष्टिः, प्रकाशे त्वप्रकाशम् आकारेऽनाकारमारोपितमन्यवदिति तस्यैव कल्पितेऽन्तर्भावः । तस्मात् , धर्मत्वेन विकल्पभासिवपुषा भेदाभिदावर्जितो निष्पन्नः परतन्त्रधर्म्यनुगतो यः शून्यताख्यो मतः । ,

झानधीमित्रनिवन्धावली
स स्वाभाविक उच्यते भगवतः संभोगकायोदये
धर्माणां प्रकृतिध्वनिव्यवहृतं धर्माश्यमेतद् वपुः ।।
इति [118b] प्रकरणार्थः । ततो यदि प्रवचनप्रकीर्णार्थसंकलनमेय युवराजनीतिः, तदा-
स्फुटतरार्थगतिर्वचसामियं
प्रकरणान्तरसंगतिरोदशी।
प्रमितिभेदवलं च विचिन्तितं
विवृतयस्तु भवन्तु यथारुचि ॥
तस्मान्न निराकारवादवाापि । ननूत्तरतन्त्रे अनुत्तरं बुद्धगुणमारभ्य श्लोकः'
स्वार्थः परार्थः परमार्थकायता
तदाश्रिता संवृविकायता च ।
फलं विसंयोगविपाकभावा-
देतचतुःपष्टिगुणप्रभेदम् ॥
[उ. त.३.१]
इति । तत्र च स्वार्थपरार्थों धर्मसंभोगकायावनूद्य परमार्थकायता संवृतिकायता च
यथाक्रमं विहिते, विसंयोगविपाकफलत्वे च । तत्र संभोगकायस्य सांवृतत्वप्रतिपादनम्
अनाकारं परमार्थमुपस्थापयतीति कथमुच्यते निराकारवार्तापि नास्तीति ? तथा च
तत्रैव विवृत्तिः,
आत्मसम्पत्त्यधिष्ठानं शरीरं पारमार्थिकम् ।
परसम्पत्त्यधिष्ठानमृपेः सांकेतिक वपुः ।।
विसंयोगगुणैर्युक्तं वपुराध बलादिभिः ।
वैपाकिकैद्वितीयं तु महापुरुपलक्षणैः ।।
[उ. त. ३.२-३]
इति । तदेतत् हितकामतामात्रप्रयुक्तं व्याख्यानमात्रम् , अपारतं च प्राक् धर्मकायस्य
द्रव्यधर्मरूपतानिरूपणे । कथं च बुद्धगुणमारब्धो वक्तुं नाथः परार्थसाधनमसाधारणं
निर्माणकायमनभिधाय निवृणीत १ कथं वा तत्रैव,
.. अनन्तरं बुद्धगुणविभागमिति पाठः उ. त.पृ:११

५०३ साकारसिद्धिशास्त्रम् रत्नविग्रहवज्ञेयः कायः स्वाभाविकः शुभः । अकृत्रिमत्वात् प्रकृतेर्गुणरत्नाश्रयत्वतः ।। महाधर्माधिराजत्वात् संभोगश्चक्रवर्तिवत् । प्रतिविम्योपमत्वाध निर्माणं हेमविम्बवत् ।। [उ. त. १. १५१-२] इत्यनेन निर्माणस्य सांवृतत्वं व्यक्तमुक्तं विस्मृत्य धर्मकायादप्यायस्थानीकृतान्महा.. धर्माधिपत्येन चक्रवर्तितुलयोत्कर्पिते संभोगकाये योजयेत् ? यदायुनागार्जुनपादा अपि, वन्दे संभोगकायं तमहमिहमहाधर्मराज्यप्रतिष्ठम् । با ] इति । तदयं श्लोकार्थः । स्वार्थपरार्थों धर्मसंभोगावनूद्य परमार्थकायव्यवहार एव विधीयते, परमज्ञानविषयत्वात् परमसाध्यत्वाच तयोः। एवं परमार्थसंगृहीतकायद्वयम् अभिधाय तृतीयमाह, तदाश्रिता संवृतिकायता चेति । प्रतिविम्बोपमत्वेन निर्माणस्य सांवृतत्वप्रतिपादनात् । आश्रितत्वं च संभोगे साक्षात् , धर्मकाये पारम्पर्येणेति प्रति- पादितं प्राक् । विवृतावपि परमार्थशब्दाभिधेयकायद्वयमादिममनूद्यात्मसम्पत्त्यधिष्ठानत्वं विहितम् । तत्र लोकातीतामचिन्त्यां स्वकृतशतफलामात्मनो यो विभूति पर्पन्मध्ये विचित्रां प्रथयति महतीं धीमतां प्रीतिहेतोः। तस्याः संभोगकायोऽधिष्ठानमाश्रय [119a] इति व्यक्तम् । धर्मकायस्तु तदाश्रयो दर्शित एव । तृतीयं पश्चार्द्धनाह, तत्र विम्योपमत्वेन लोकप्रसिद्धथा सांवृतं पदं मूले । विवृतौ तु तत्त्वतो बुद्ध इति संकेतमात्र निर्माणे । न त्वसौ बुद्ध एवेति सांकेतिक शब्दः। पौरुपफलं चास्य बाह्ययोगिसाधारणमतिप्रतीतमिति न पृथक् कथ्यते । स्व. रूपेण तु त्रयोऽप्यसाधारणगुणा इत्यारब्धम् ।। अथैवमपि परमार्थशब्दः शून्यतायां निवेशितः, कथं संभोगेऽपि व्याख्यायते ? नैवमन्यार्थत्वात् । परमज्ञानविपयत्वेन हि शून्यता परमार्थः परमप्रयोजनत्वाच संभोगः स्वार्थसम्पत्तयः । तथा च, स्वार्थशब्द एव संभोगे, दर्शितः पुनरधुना धर्मकायेऽमि- ५०४ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली धीयते, स्वार्थोऽर्थोऽस्मादिति कृत्वा । तलवार्थभेदान्न दोपः । ननु धर्मकायोऽपि साध्य उच्यते, ततश्च स्वोऽर्थ इति न क्षतिः । सत्यं, किं तु व्यवस्थामात्रमेठत् , न तु संभोग वन्निवयतया साध्यत्वमस्येति सिद्धोऽर्थभेदः । तथा च परार्थतापि निर्माणे साक्षात् । संभोगे तु तद्द्वारेणेत्यागमे । केवलो वा परमार्थशब्दः शून्यतापर्यायः कृतः, परमार्थकाय इति तु धर्मधर्मिणोः प्रमाणसिद्धिनिवन्धनोऽभिधीयते इति न विरोधः । कियद् वा शक्यं निर्वन्धुमेवंविधश्रद्धाविलसितेपु इत्यास्तां तावत् । स्थितमेवत्, न निराकारयादवार्तापीति । कथं तर्हि आचार्य दिग्नागपादाः पिण्डार्थे, कल्पितस्य निषेधोऽयमिति संग्रहदर्शनम् । सर्वो शेयतयारूढ आकारः कल्पितो मतो।। इति । अत्रायमर्थः, सर्वो मतावारूढ आकारो शेयतया कल्पितः। तस्य शेयतया कल्पितस्य निषेध इति ग्राह्यत्वनिषेध इत्यर्थः । यथा, तदभावात् तदप्यसत् [ السا इत्यत्राचार्यस्थिरमतिः, अर्थाभावाद् विज्ञातृत्वेन विज्ञानमसत् , न त्वर्थसत्त्वात्म- विज्ञप्तिप्रतिभासतया । तदसत्त्वे हि सर्वथा अभावप्रसङ्गः, तद्व्यतिरेकेण विज्ञान- स्वभावानभिधानात् । तद्वयतिरिक्तस्वभावत्वे वा कथं तद्विज्ञानं, कथं वा परस्प भिद्यत इति ? अत्र तर्हि किं कर्तव्यम् ? असदेव यतः ख्याति तदविद्याविनिर्मितम् । असत्ख्यापनशक्तौ हि साविद्येति निगद्यते ।। इति । स एप बन्धकीमृत्युवृत्तान्तः समुपागतः । कश्चिदेकनिस्तारे दुस्तरान्तरसङ्गतेः॥ यातु । अन्नापि तु भवत एव भ्रान्तिः, पूर्वापरापरामर्शात् । तथा हि, तेन बुद्धं तथा बोधिं न पश्याम्यादिवाचकैः । आसमाने रिह ज्ञेया कल्पितानां निराकृतिः ॥

ज्ञानश्रोमिननिबन्धोवलौ अमी त्वसाधारणयोगसंपदो गुणाश्च रूपं च भवन्तमाश्रिताः॥ इति विशेपाभिव्यक्तरित्यलं बहुना । न चास्माकं यावत्संभवं ग्रन्थकाराशयसमर्थन यत्नः । एकवंशसंमतास्त्वेत इति । तथा हि, आर्यासङ्गमनङ्गजिन्नयवहो यद् भूपतीशोऽन्वशाद् आचार्यो वसुबन्धुरुधुरमतिस्तस्याझयादिद्युतत् । दिग्नागोऽथ कुमारनाथविहितासामान्यसाहायक- स्तस्मिन् वार्तिकभाष्यकारकृतिनोरद्यानवद्या स्थितिः ॥ आर्यनागार्जुनपादानां तु भिन्नवंशत्वेऽपि साधारणैव साध्यतत्त्वस्थितिरिति दर्शितम् , अवाध्यस्वसंवेदनस्वीकारात् । तदेवम् . केचिद् बुद्धमलीकरूपवपुपं बुद्धया विहीनं विदुः संविद्रूपमरूपमम्बरनिभं न भ्रान्तमन्ये पुनः। संविद्रूपमलीकसुन्दरतर्नु भ्रान्त्या विमुक्तं परे केचित् त्वेनमलोकताविरहितं यद्भाति तद् गृह्यताम् ।। तस्मात् संभोगधर्मस्यैव धर्मकायस्य स्वसंवेदनसिद्धः किमप[120a]रेण ? स हि भवन्नपि भेदाद्भिन्नवेदनः कथं तस्य स्वभावः स्यात् , एकदेशत्वेऽपि आरूप्य. धातुसत्त्ववत् ? ननु श्रादर्शादिशानचतुष्टयस्वभावो भगवान् पारमितानय एव वर्णितः । तत् फथं प्रस्तुतेऽपि विमतिरिति चेत् ? तत्रापि चित्राद्वैतस्थित्यैव निर्वाहः । निराकारे हि तावत् परस्परं भेद एव दुर्लभः। यदाह, कथं वा परस्परतो भिद्यत इति । भेदेऽपि परस्परासंवेदने स एव दोपः। चित्राद्वैतस्वीकारे च किमपरेण ? अथ चित्राद्वैतमपि नोक्तमिति चेत्-न, साकारमानवादितया तदाक्षेपात्, साधनवत् । न हि वार्तिक प्रमेयराशिरपि तत्साधनकप्रवणरतत्रोक्तः । तस्मात् तद्वदेव तदुक्त्यैव यायती तस्य निष्ठा साप्यातिप्तय । प्रदीपेन या प्रदीपान्वेपण एपः । एक एव भगवान् चतुर्मानस्वभाव इति प्रस्तावाद्वैतं घ गयेपत इति । एवं चित्रलक्षणायुक्तयोऽपि वान्याः ।

साकारसिद्धिशास्त्रम् ५०७ अतएव यदप्युक्तं सूत्रालङ्कारे, त एव विकल्पा न पुनर्वयाभासाः प्रवर्तन्त इत्येवं व्यवदानं पर्येषितव्यमिति तत्रापि द्वयाभासा इति द्वयावसायिन इत्येवार्थः विकल्प- शब्दश्च नाभूतपरिकल्पार्थः, किं तु कल्पनार्थः । अतएव बहुवचनम् । युक्तं चैतत् । न हि मायग्राहकाढते द्वयशब्दस्य कचिदन्योऽर्थ उक्तः । न च तयोः साक्षात् ख्यातिः, किं त्ववसाय एव, मायाहस्तिनि हस्तिवत् । अन्यथा च यदैव सर्वाकारक्षयस्तदेव व्यवदानमिति कथं संभोगः स्वार्थसंपत्तिरिति सर्वव्यवस्थाविलोपः। आकाराना- कारयोरसत्यसत्यताप्रतिपादनाभावाच कथं तत्परिहारः? अतएवोन्नीयतामिति चेत्- न, अन्यदर्थत्वात् । तथा प्रतिपादने तु नान्यार्थकल्पना | तथा च तत्रैव, अर्थान् स विज्ञाय च जल्पमात्रान सन्तिष्ठते तनिभचित्तमाने। इत्यत्र भाष्यम् , मनोजन्यमात्रानर्थान् विदित्वा तदाभासे चित्तमात्र व्यवस्थानमियं बोधिसत्त्वस्य निर्वेधभागीयावस्था। ततः परेण धर्मधातोः प्रत्यक्षतागमनम् , यो द्वयलक्षणेन विमुक्तो ग्राह्यग्राहकलक्षणेन । इयं दर्शनमार्गावस्थेति । न चात्र निर्वेध- भागीयावस्थापि, तस्याकारस्य दर्शनमार्गावस्थायां भ्रंश उक्तः । नापि कचिद् भावना- मार्गे, ग्राह्यप्राहकलक्षणक्षयस्तु सर्वत्र । तस्माद् ग्राह्यमाहकसंगृहोतप्रपञ्चकल्पना न पुनर्मवन्तोति व्यवदानपर्येपणार्थः । ननु भावनामार्गसंगृहीतायां सप्तम्यां भूमौ साभोगमनाभोगम् , अष्टम्यां निमित्त- वर्जनमुक्तम् , निमित्तं चाकार एव, किमियं नागलोक[120a]भापा, प्राचार्यमुष्टि ? अथाकारो भ्रान्तिनिमित्तं प्रपञ्चनिर्मितमुच्यते भ्रान्त्यवलम्बनत्वात् ? नन्वास्तां तावदाकारो वाह्यस्यापि सतो न भ्रान्तिहेतुतानियमः वासनामात्रानुबद्धत्वात् तस्याः । यद्यपि च सादृश्यमपि स्थिरभ्रान्तेः साधनमुक्तम्, तथाप्यनार्यस्येति वासनाविशेष एवावशिष्यते । यदि च कदाचिद् भ्रान्तिसंवासात् परिहारः, निराकारस्यैव प्रथममस्तु । यदेव चा किश्चिद् भ्रान्तिनिमित्तमुपपादयितुं शक्यमनाकारदर्शनादिवत् तदेव निवत्यै निमित्तशब्दाभिधेयमिति कथमस्यां भणितावाश्वासः ? स्वयमेव च परिकल्पितेपु धर्मेपु कार्यकारणभावो निषिध्यते, तेपामलोकत्वादित्युच्यते। अलीकसंमतस्य चाकारस्य भ्रान्तौ शक्तिरिति सुव्यवस्थम्। तदालम्बनविकल्पद्वारेण तस्य शक्तिरुच्यत इति चेत् ? विकल्प एव हेयोऽस्तु । स चाकारः स्वयमेव भ्रमो भवतामिति किं निमित्त- ५०८ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो वचनेन ? प्रवन्धापेक्षया च सर्वहेयानां निमित्तशब्देनैव चोदनप्रसङ्गः। निरालम्बनस्य च भ्रान्तालम्बनत्वं, न तावत् तत्त्वतः । संवृत्त्या च भवदपि न हेयताहेतुरिति किमनेन पूतिकुष्माण्डस्थानोयेन ? तस्मात् प्रसिद्ध एव भेदव्यवहारहेतुर्विप्रयुक्तसंस्कारो वस्तुधर्मसंमतो निमित्त- शब्देन गृह्यतां यदुद्ग्रहः संज्ञोच्यते हेयश्च, भिन्नस्य तस्याभावात् । यदि तर्हि तस्यापि स्वालम्बनविकल्पद्वारेणैव भेदव्यवहारकारणत्वमेष्टव्यम् , ततो विकल्प एव हेयः । सत्यं, तदेव तस्य हानं स्वयं स्फुरणाभावादाकारवत् । यदि चाकारपरिहारः, तदा अत- एवास्यां भूमावुपायपारमितातिरिक्ततरा भवति, यतः सर्वनिमित्तान्यनिमित्तत्वेन प्रतिविध्यति, तत्कृतं च व्यवहारं न विरोधयतीति न व्याख्यानविरोधः । तत्कृतो हि व्यवहारो भेदव्यवहार एव भाष्यटीकाभ्यां दर्शितः । स चाकारविरहिणो मनोरथस्या- प्यविपयः। न च तदैवाकारपरिभवे भगवतामादर्शज्ञानसंभवः। लौकिकं तदिति स्वकपोलविलसितम्, पार्यराजस्मृतेरभावात् । कथं तहि सूत्रालंकारे, आदर्शज्ञान- निर्देश एव सर्वज्ञेयेष्वसंमूढं, न च तेष्वामुखं सदेत्यत्र भाष्यम् , न च तेष्वामुखमना- फारत्वाद् इति । नायं दोपः, वस्तुज्ञानप्रकाराणामाकारा इति लक्षणमित्यभिप्रायेणो- कत्वात् । तद्ग्रहणप्रकाराभावान्नामुखमुच्यते चेयप्रतिविम्बोदयेऽपीत्यर्थः । एतच्चा- दर्शज्ञानत्वादेव सुव्यक्तम् । तथा चानन्तरमेव, संभोगबुद्धताज्ञानप्रतिविम्योदयाच तत् इत्यत्र [1210] भाष्यम् , संभोगवुद्धश्च तत् , ज्ञानप्रतिविम्बोदयाच तदादर्शज्ञान- मित्युच्यत इति । तस्मादर्थसत्त्वप्रतिभासस्यानाकारत्वादित्यत्राप्यमाहकत्वादिति युक्तं विभक्तमाचार्यस्थिरमतिना। तथा चार्यवसुबन्धुपादैः स्वयमनाभासशब्दस्याप्यन्यत्र निर्विपयार्थत्वं व्याख्यातमिति दर्शितमेव ।। फयं पुनईयाभाये ज्ञेयप्रतिविम्योदय एव ? उच्यते, यथा यथा पूर्व वाह्यतो विज्ञानमात्रतो या विश्वमभिनिविश्य महाकरुणया परार्थसंपादनाभिप्रायस्य प्रति- परमाणुप्रतिक्षणसर्वाफारसर्ववेदनप्रणिधिः, तथा तथैव ज्ञानोदयः। तन्न च यहिरा- भावेऽपि चित्तसन्ततिविवर्तभेदेन भिन्नभिन्ना आकारास्तावत् सन्ति, तदाकारोत्पत्ति- संवेदनमेय तत्संवेदनम् । न च याहो जडेऽप्येप प्रसङ्गः, प्रकाशस्यैव सत्ताप्रसाधनात् । ततः सन्तानान्तरमिगरस्याप्रकाशपि स्वप्रकाशं सदेव । जडस्य तु नैवं, जडत्यप्रच्युति. . .

" " , साकारसिद्धिशास्त्रम् ५०६ प्रसङ्गात् । युक्तमेतत् , केवलं सन्तानान्तरस्य सत्तायामेव क श्राश्वासः ? ननु तदर्थमेव सन्तानान्तरसिद्धिः, इह पुनरप्रकृतमेतत् ।। ननु गम्भीरस्तत्राशयो नास्माकमवधारणसहः, तत्प्रतिबिम्बसंवेदनं च सार्वत्यं प्रकृतमेव । प्रणिधानं हि परचित्ताकारापेक्षं, तद् यदि परस्तथा भवतु मा वा, मया तु एवंरूपेण एवंपरिवारभाजनोपकरणेन भाव्यमिति नियतरूपभावनादेव तदाकारो- दयः । तदेव च सर्ववेदनं, तदा न क्षतिः । यदा तु परस्य प्रश्नाकारोदयस्तदा हन्त प्रतिविसर्जनाकारः स्यामिति प्रणिधिरेव साधनम् , तदा तदीयसत्तायामेव तथा युज्यते । एवमपि प्रणिधेस्तावन्न क्षतिरधिमोक्षसंभवात् । सति च सन्तानान्तरे तथा सेत्स्यति, असत्यपि स्वरूपाधारोपकरणसंपत्तिरेव शुभसञ्चयसचिवस्य भविष्यतीति न साध्यक्षतिः । त एव च स्वाकाराज्ञेयारोपाज्ञेयप्रतिविम्यशब्दवाच्या इति ।। प्रणिधिरपि कथमनिश्चये ? परोपदेशात् सत्वाधिमोक्षाद् बाधकाभावाच । न च कश्चिद् दोषः। इयमेव वा स्वार्थसामग्रीति । अत्र च चित्राद्वैतवादितया भाष्यकारमते बुद्धबोधिसत्त्वादिप्रतिक्षेपात् क परोपदेश इति निराकारपक्षपातेन उपविषधरायितं केपाश्चित् । तत्रायं मन्त्रपाठः, धर्माधर्मनिराशंसः सर्वाशी सुखमेधते । युक्तायुक्तविमर्शन शून्यो यश्च यथेष्टवाक् ॥ तथा हि, युवराजप्रभृतिभिः साकारवादितया प्राक्षिप्त उक्तश्च साक्षात् । वार्तिककारेण च [121b] साधितोऽयं चित्राद्वैतवादः। तद्भाष्यकारश्च दूष्यते । सोऽयं चौरापराधेन माण्डव्यनिग्रहः । अथवा, भानुं परिभवत्येव विचक्षुः संमुखः स्थितः । न सचक्षुस्तदालोकान्मार्गामार्ग तु पश्यति ॥ एवं हि वदता न तत्त्वं न संवृतिर्न स्वपक्षो न परपक्षश्चालोचितः । तथा हि, योगाचाराभिमानात् स्वविदि कृतपदोऽप्यन्यसत्तामवैति न्यकारः कोऽपरोऽस्मान्ननु भवतु तितो दुर्लभः संशयोऽपि । सन्दिग्धात् किं फलं वो भवतु किमपि चेनिश्चयस्यैव किं वै नाशंसा संशयोऽपि स्वविदि कथमिदं विद्धि धान्ध्यं विधूय ।।

५१० ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलो न हि निराकारमित्येव पुरुपकारः कश्चिदस्य येन परवेदनमुपनयेत् , स्थिति- हानिप्रसङ्गात् । नापि तद्वाद्यपज्ञमुपादानाभेदोऽप्यन्त्र संभवी । शेषं समानम् । संवृत्यपेक्षा यदि संशयार्थ किं नार्थ्यते निश्चय एव तस्याः । चित्राद्वये चेदनुमाप्यशक्या चित्राद्वयं तत्त्वत एव गीतम् ।। विचित्रं च चित्राद्वैतमादर्शितम् । तत्र चैकोपाधिरन्यत्र वचनादिविज्ञप्त्या अनुमीयमानमन्यचेतः किमङ्ग साकारवादविद्वपादङ्गमाकर्पत् ? एकोपाधि तु संवृताव- सदेव । संवृतौ चानुमानमन्वेपसे ? अथवा, यावत् संवृतिरस्ति तावदनुमाबाधाच्च सत्संवृति. र्बाह्येऽसावलसापि नापरधियः सत्त्वं विना प्राणिति । श्रासंसारमतोऽनुमानविपयः शारता परस्तात् पुनः प्रत्यक्षस्य पदं स्ववेदनतनोर्मानं किमन्यत् ततः ।। सुदृष्टतरमेतत् स्याद् दृश्यते स्वयमेव यत् इति न्यायः । न च तदा परोपदेशापेक्षा, यदापेक्षा तदानुमानमनिवारितम् । तन्नि. वारणमेवाद्वयसाक्षास्त्रियोच्यते । तदपि न दूरमस्माकम् । श्राकाशीभाव एव हि भवतोऽतिरिच्यते, न च तेनानुमानमन्यद् वा। तस्माद् गम्भीर एवार्य विषयः वदनिश्चयेऽपि सत्ताधिमोक्षे यथाशक्तिपरीक्षिताप्तोपदेशेन प्रवर्तमानो व्यवहारः कथं परिहतुं शक्यः १ मध्यमानयेऽप्ययमेव न्यायः, सांवृतत्वादात्मपरतादेः। न च तत्र परोऽपि संवृती प्रतिभाति तावदिति शक्यम् , तदाप्यनुमानैकशरणत्वात् । न घ मध्यमाधीमात्रवादयोर्भेदरतत्त्वत इत्युपपादितमेतत् । अपि च, प्रतिभासोपममखिलं फेचित् प्रतिभासमेच विदुरन्ये । सकलार्थशक्तिशून्यं फेपा[श्चित् ] कियदन्तरं तदिह ।। . अपूर्वोऽयं शून्यतावाद इति चेत् ? युवराजेनकेन दर्शितेऽवान्तरप्रमाणपुरुष. संपादोऽप्यतिरिच्यते, किमन्यसाहायफेन ? उक्तं च चन्द्रप्रदीपे, . साकारसिद्धिशास्त्रम् ५११ वहूजनो भापति स्कन्धशून्यता न च प्रजानन्ति यथा निरात्मकाः । ते अप्रजानन्त परे हि चोदिताः क्रोधाभिभूताः परुपं वदन्ति ।। इति । तस्माद्विचारः शरणमिति सोऽपि यथाकथञ्चित् कृत एव ।। कथं तर्हि स्थितिचतुष्ट[122a]यव्यवस्थेति चेत्- उच्यते । नानयोर्वाद्यवादवद् द्रव्यत एव भेदः, किं त्वभिन्न एव वस्तुनि प्रतिपाद्य विधिनिषेधद्वारव्यवहारः कृतः । स च विनेयभेदात् । द्विविधो हि संक्षेपाद् विनेयजनः, अारोपचरितोऽपवादचरितश्च, तत्रापवादचरिताशयवशात् प्रतिभासमात्रपर्यन्तसत्तोल्लेखिनी विधिमुखेन भगवतो देशना, तावता विज्ञाननयप्रसिद्धिः। आरोपचरितं तु प्रति सर्वधर्मशून्यतादेशना प्रतिषेधमुखेन मध्यमास्थितिरित्युच्यते । सर्यारोपव्यवच्छेदेऽपि हि चित्रप्रतिभास- मात्रमिदमिदानीमशक्यापह्नवमिति स्वयमाक्षेपात् । उच्छेदचरितस्यापि विज्ञाने सत्ता गृहतो प्रतिभासमात्ररूपवास्यापि सत्तेत्येकसिद्धान्तनिष्ठा, साधर्म्यवैधर्म्यवाक्यवत् । आरोपचरितस्य प्रायशः संभवापेक्षया तन्मुखदेशनाविस्तरः । तथा हि, प्रकृतिविमले सर्वारोपप्रपञ्चविवेकिनि स्फुरति यदिह न्यस्तं किश्चित्तदेव सुदुःसहम् । निरवधिरयं तितो भारस्तथा तु वृथा पर- श्चिरमिव यथा भावस्यात्मा तलेन तलं गतः ।। अतएव विकल्पितविशेषणमनपेक्ष्य सर्वमेव नास्तीत्यपि साधु समारोपशीलं प्रति । स हलस इव गाढ़प्रेरितो भित्तौ स्थास्यतीति भावः । तदनयोरेकवंशतया तत्त्वतो बान्ध[व] त्वादमूलकः कलहः । यथा, सर्वशक्तिवियुक्तेन प्रकाशेन शतापि फिम् । शक्त्यभावान कार्य स्यात् स्वरूपं तु क गच्छतु ।। न चात्र प्रमेयभेदः, अन्यत्र सच्छब्दप्रयोगाप्रयोगाभिमानात् । न चेच्छाचरितस्य शब्दस्य प्रयोगेऽप्रयोगे वोपचयापचयाविति कलहवारणमपि सुकरम् । ये तु प्रतिभास- मानमप्यपवदन्ति, चित्राकारमप्रकाशं प्रकाशसंज्ञितमतिरिक्तमारोपयन्ति, अर्थशक्त्या. दिकं वा साध्यमपूर्वम् , तेऽर्थशक्तिमात्रकल्पकेभ्योऽपि विज्ञानवादिभ्यो दूरमपक्रान्त- ५१२ ज्ञानश्रोमित्रानबन्धावलो त्वात् न बन्धुत्वभाजः । कलहश्चैकपर्यवसान इति । तस्माद् वस्तुतो मध्यमायोगाचार- योरप्यद्वैतमेव । नापि स्थितिचतुष्टयव्यवस्थादौःस्थ्यम् , सर्वत्राविरोधाच समन्तभद्रत्वे अपि नानिवृतिः ॥ यत् तूक्तम् , नोचेत् नित्यमिदमद्वयमेवेति । छेकोक्तिरियं निराकारनिरसनपरा, इतरमाध्यमिकापेक्षया वा । तत्त्वतस्तु, नासत्प्रकाशवपुपा न च सत् तदन्यै- रेफेन न द्वितयमद्वितयं न ताभ्याम् । इत्थं जगद् यदि चतुःशिखरोवियुक्त को भाष्यकारमतमध्य[म]योविशेषः ।। अर्थक्रियापि परमार्थत एव येषां तेपां प्रकाशवपुपोऽपि निषेध एव । तेपां भिदा भवतु किं तु निसर्गदुर्गो मार्गोऽयमात्मविदि साहसभारसारः ।। भाष्यकारस्य च प्रतिराज[122b]स्थानीयस्योत्थापनम् , परप्रसिद्धथा का। नायकस्तु वार्तिककार एवात्र युवराजनीतिप्रसाधनपदे संप्रतीत्यभिव्यक्तमेतत् । कि च भूयः, यन्मध्यमामचतरन्नपि न स्ववित्ति- मुल्लंघते स्वरुचिमाह यदाकृतीनाम् । यत्कार्यकारणगुणं च निराकरोति रीतिरवतो नयनिधेरपि सैव सिद्धा ।। यूरासंख्यविपक्षराक्षसमुखाद् यः शासनस्यावने शास्तुम इव प्रभावमहिमाचायः स्तुतिस्तस्य का । फस्यामन्दविमर्दमन्दरगिरिव्यापारमासाद्य वा धन्यानां परमार्थसम्पदि मुद्दे दुर्गाधमेयाम्बुधिः।। पोतेनेप्सितमाप्यते जलनिधावित्युक्तिमात्रान्वयाद् थारब्धं शिशुनापि चापलबलाच्द्रत्यापि भोतिर्यतः ।

साकारसिद्धिशास्त्रम् ५१३ तत्तीरान्तमियाद् विनाशमविशन् यद्यप मुख्यः सुधा. सिन्धोरस्य गुणः स वेपितवियद्वेलावलीमालिनः ॥ . साक्षात्ल्यातकुमारमूर्तिमहिते मञ्जश्रियां शास्तरि प्राप्योद्भदमिदं पदं प्रति शिशुक्रीडानुकारेऽपि यत् । श्रेयस्तेन जनोऽयमस्तु परितो नियन्त्रमैत्रीमय- ज्ञानश्रीवशितोपनीतपरमानन्दैकफन्दाङ्कुरः ॥ । उभयाद्वैतपरिच्छेदः पष्ठः ॥ ॥ समाप्तं चेदं वलावलपरीक्षामुखेनारब्धं साकारसिद्धिशास्त्रं. कृतिर्महापण्डितज्ञानधीमित्रपादानामिति ॥

१२ ॥ साकारसंग्रहसूत्रम् ॥ [प्रथमः परिच्छेदः] प्रज्ञा येन खलीकृताम्बरदशामाकृष्य नः प्रेयसी सासूयं सदसि स्थितेषु कृतिषु प्रख्यातकीर्तिप्वपि । करन्यायमयो निराकृतिनयो दुःशासनः साम्प्रतं सोऽयं मद्भुजपञ्जरे निपतितः संरक्ष्यतां कौरवाः ॥१॥ साकारेतरमध्यमासु कृतिनामुत्थाप्य नानाविधा विक्रान्तीयुवराजनायकनये व्यक्त ममायं भरः। श्रीनागार्जुनपादसंमतिपदे भाष्यान्तिमैवर्णिते तन्न्यूनाधिकचिन्तनाय सफले मध्यस्थबुद्धेःश्रमः ॥२॥ साकारत्वं मतीनां भवशमनियमः सुन्दरं बुद्धरूपं हेतोप्तेश्च हानेन तु सदिति सदित्येव वास्तु स्ववित्तेः। आर्याचार्याविरोधः प्रगुणपरिचयो धर्मकायो नयौ च मुक्तौ स्थित्योरभेदः परम इति परं शास्ति साकारसिद्धिः ॥३॥ आवेणिकाखिलगुणाभरणाभिरूप- रूपस्ववित्त्यधिगतामलधर्मधातुः । धातुत्रयोहितलवानिकरैककन्द- कन्दर्प केतुरवतादकनिष्ठनिष्ठः ॥४॥ तत्साधनप्रवणशाखपरम्पराया यन्नाद्विचित्रमतिमात्रजगत्प्रसिद्धया। ध्वस्तोऽखिलस्वदपवादिपु तीथिकौघ. स्वन्मार्गसंगमगुणप्रथिवास्त्ववार्याः ॥शा , तुल° वेणीसंहारम् ३.४७ ५१६ ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धावलो ... 1 एकेतरात्मविकलः किल भासनेऽपि चित्राकृतिव्यतिकरोऽयमसत्य एव । तत्रापि सत्यमपरं वविदभ्युपेतं तन्मात्रशेषमवदानमिति क नाथः ।।६।। युक्त्यागमोक्तियुवराज[123a] नयानुगोऽय- मध्वेति साकृतिनये निहितः प्रवादः । वादस्थिताविव विवादिमतक्रमेण लेखाविधेस्तु स नयोऽजनि विप्रकीर्णः ॥७॥ समासतस्तेन करिष्यतेऽयं तदर्थसंग्राहकसूत्रकोशः । परार्थचर्या हि भवेन्नवेयं स्वार्थस्तु तत्त्वाभ्यसनादवार्यः ||८} 11. प्रकाशो नाम न स्वप्नेऽप्य]नाकारोऽनुभूयते । ततोऽदृश्यमतस्याहं बाधकं न तु साधकम् ॥६॥ जडत्वेन गुणादीनामदृष्टिः सविशेपणा। वाधनेऽपेक्षते वावन्न विलम्बः स्वसंविदः ॥१०॥,, योधात्मनि सिते भासमाने सिद्धाथ बोधधी। प्रतीयमानेऽजां वेत्यगवि गोत्वगतिर्न किम् ॥१२॥ किं च [ प्रदेशो] भिन्नश्चेदवाध्यो भेदनिश्चयः । अभेदे तु प्रदेशस्य स्वरूपाभेद एव सः॥१२॥ न वातातपयोरस्ति प्रतिघात्यणुपुञ्जयोः । देशाविभेदो युद्धिस्तु तथान्वेति स्थयोयसी ॥१३॥ प्रतिपातात्ययान्तेन देशाभेदोऽस्तु या सितेः । अवयव्यणुरूपत्वविकल्प संप दूपणा ॥१४॥ अभेदभा[स]ने यथा क्षणयोर्याधकाद् भिदा ॥१शा क 11:

साकारसंग्रहसूत्रम्
अभेदभासनान्नास्ति क्षणयोर्व्यवसैव तु ।
अस्ति नोलधियोः स्पष्टं नान्यथा कचिदेकता ॥१६।।
न वाधापयुदासोऽस्ति साधकं प्रमितिद्वयम् ।
प्रसज्यपक्षे बाधाया हानिस्तावद् दुरन्वया ॥१७॥
कदाचित् केनचिद् वाधान्नीलवद् वोदितेव सा।
वाधास्फुरणमात्रं तु सन्दिग्धे वितथेऽपि सत् ॥१८॥
ततो न भेदसिद्धथङ्गं भेदो धर्मः स्वतो यतः ।
क्षणयोस्तु सतोर्भेदः कार्यकालभिदा भवेत् ॥१६॥
न चैवमेककालत्वे कार्यभेदेऽप्यपोद्धृते ।
अभेदभासिनो दोपपोतस्येव प्रकाशिनः ॥२०॥
किं च बाधात्र नाति पृथग्भासे द्वयोर्भवेत् ।
वाधायोग्यस्वभावस्य विभागेनोपलम्भतः ॥२१॥
न चानाकारभागस्य पृथग्भासोऽस्ति नीलतः।
देशव्याप्त्यवसायस्तु बाधकेऽस्यैव साधकः ।।२२।।
सिद्धोऽपि तत्र हेतुश्चेन्न समर्थः प्रकल्प्यते ।
नूनं न साध्यसंबन्धो नाकारेऽपि ततः क्षमः ॥२३॥
भासनं भास इति च धर्मो नीलेऽस्ति भासिनि ।
तस्य स्वभावभूतत्वाद् बाधावाधौ समौ द्वयोः ॥२४॥
न नीलस्य प्रकाशश्चेत् साहसं किमतः परम् ।
'परतोऽपि भवन्नस्य प्रकाशोऽशक्यवारणः ।।२।।
नान्यतोऽपि प्रकाशोऽस्य प्रकाशोऽस्यान्य एव चेत् ।
न तन्नीलं प्रकाशेत प्रकाशेऽन्यस्य किं [ फलम् ] ॥२६॥
-यतः कुतोऽपि वा तस्मात् प्रकाशोऽस्यानपह्नवः ।
दीपेन भासमानस्य घटादेः किं न भासनम् ॥२७॥

ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलौ
तस्य बाधोक्तिरफला धर्म्यबाधावकाशतः।
यतस्तद्भासनं तत्तु भासमानं न दृश्यते ॥२८॥
यदि प्रकाशो नीलादिः किं प्रकाशान्तरेण वः ।
अथाप्रकाशो नीलादिः किं प्रकाशान्तरेण वः ॥२६॥
ध्वस्तोऽन्येन प्रकाशो हि प्रसिद्धमपरं न च ।
कस्या [123b]बाधः कुतो हेतोः सर्वस्याश्रयसंशयात् ॥३०॥
अथास्ति स्फुरणं तावन्नीलधर्मस्तु तन्मतम् ।
तस्याबाधनतो भेदसिद्धौ सिद्धं समीहितम् ।।३१॥
भासमानस्य नीलस्य तावद्धर्मेण भाषया ।
अवश्यभाव्यं तद्भेदप्रतिज्ञान्या पटुः सहा ॥३२।।
कुतश्च भासमानं तदबाध्यं स्वविदो यदि ।
स्ववित्तावपि नोलादि कि न बाधाभिधाववि ॥३३।।
स्वसंवित्तिन नीलस्य यदि किं न प्रकाशते ।
प्रकाश्यतां परेणेति निपिद्धमिदमोडशम् ॥३४॥
असत्त्वान्न परत्वं चेत् स्वं नेत्येव कुतोऽस्य वित् ।
अस्वभासनशक्तिश्च निमील्याक्षि निगद्यते ॥३५॥
अथ कल्पिवतादात्म्यादेतदन्योन्यसंशयः ।
भासः कल्पिततादात्म्यागासात् तादास्यकल्पनम् ॥३६॥
फल्पितं कचिदर्थे च नोपयोगीति संमतम् ।
इयन्तं कालमधुना श्रद्धेयमिदमप्यभूत् ।।३।।
तेनान्यासंभवाद् भ्रान्तिवासनोपसवान्मनः।
अलीकरूपैर्मातीति प्रक्रियामात्रपोपणम् ॥३८॥
माध्यशून्यश्च दृष्टान्तः स्वप्नोऽलोफेरितीह च ।
स्वादिः सदार्थानान्यार्थाभासनं फेन फस्यचित् ॥३॥

५१४ साकारसंग्रहसूत्रम् अविद्ययापि निर्भान्तः आकाराः सन्तु तस्कृताः । प्रकाशास्तु []जायन्ते यथा दीपः स्वहेतुतः ॥४०॥ तथापि हेत्वपेक्षा चेत् स्वप्रकाशत्वबाधनी । भिन्नोऽप्यनुभवोऽन्यस्मादुदयन् किं स्ववेदनः ॥२१॥ तत् कचित् स्वविदोऽभावान्नास्ति व्यवहृतिर्भवेत् । भवेद् वाकारपुळेऽपि समानन्यायसंभवात् ।।४।। भासमानस्य च भवेत् स्वप्रकाशः परेण वा । नीलादाविति चिन्तेयं न त्वभासिन्यनाकृती ॥४॥ न च कार्यतया भासमात्रं हेतिभिराकृतेः। स्वसंभवेऽन्यव्यापारापेक्षं कार्य हि कथ्यते ॥४४॥ शक्त्यभाषाच कार्यत्वाभावस्तेनेव बाधितः । आकारादाकृतेर्जन्मदृष्टेरन्यत्र चिन्त्यताम् ।।४।। न वा शक्तं सितं कार्य किं नान्यापेक्षसंभवात् । शक्त्या व्याप्तं तदिति चेच्छक्तिरप्यनुमीयताम् ॥४६॥ कार्यत्वे हि न सन्देहः शक्तिः साध्या तु संशयात् । केशाकारोऽपि नाकार्योऽध्यस्तकेशस्त्वशक्तिकः ॥४७॥ दृष्टा च प्रागुपादानाभावे कस्य प्रकाश्यता । प्रकाशधर्मा नीलोऽयं तस्माजातोऽभ्युपेयताम् ।।४।। अवाधया च भिन्नत्वे बाधाभावः कुतो मतः । स्वसंवेदनसामर्थ्य संप्रत्येव निराकृतम् ॥४६॥ अनारोपितभावाचेदनारोपमतिः कुतः । अवाधयानारोपञ्चदेवदन्योन्यसंश्रयम् ।।१०।। प्रकाशस्य प्रकाशत्वं नारोप्य रूपमेव तत् । नीलस्यापि न नीलत्वमारोप्य रूपमेव तत् ।।५।।

५२०
ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलौ
न प्रकाशं विना नीलः प्रकाशस्तं विनापि चेत् ।
अन्योऽपि व्यापको धर्मः कल्पितः को न तादृशः ॥५२॥
न च प्रकाशः पीतेऽपि नील एव स्थितो हि यः ।
सामान्यमन्यथा [124a] कस्मादकरमाद्विनिवार्यते ॥५३॥
अन्यत्वे च यथा नीलं न प्रकाशं विना तथा।
नर्ते नीलात् प्रकाशोऽसौ सप्रकाशोऽथ साकृतिः ।।५४||
मिथश्चेद् व्यभिचारेण भेदो नीलोत्पलेन किम् ।
वस्रोदकेऽपि भेदः किं किं] न रूपनिरूपणात् ।।५।।
बीजेऽपि कालभेदेन तर्जन्या भेदरूपणे ।
मानेन भेदोऽभेदो वा नैवं नीलप्रकाशयोः ।।६।।
नीलधर्मः प्रकाशोऽस्मान्न भेद्यो भेदिनः पुनः ।
कल्पितस्य स एवात्मा भएयते भासिनो न किम् ।।५७
कल्पितं] तस्य जात्यादे रूपं किं न तदेव तत् ।
प्रमाणेन तु तत्सत्यमसत्यं वेति चिन्त्यते ॥८॥
तेन भानेऽपि नीलादिरलीको वस्तुसन्मतः ।,
श्रयोगाद् वाधकस्येति विभागः किं कृतो भवेत् ॥५६
न[वा तस्य प्रमासिद्धः शक्तियोगोऽपि संभवी।
श्राकृति वाकृतेरेव सामर्थ्यस्योपलम्भतः ॥६०॥
विरुद्धधर्माध्यासाच्च न विना भेदसाधनम् ।
धर्मी विरुद्धी भिन्नाधिकरणौ यदि सिध्यतः ॥१॥
देशाकालाकृतिकृतो भेदोऽधिकरणस्य प।
न संभवी नीलधियोस्वत् क धर्मविरोधिवत् ॥३२॥
देशकालप्रतीभासभेदाभावेऽपि भेदनम् ।
नीलोत्पलादाविव तद् भवतो यदि सिध्यति ॥३॥

साकारसंग्रहसूत्रम्
अन्तः स्फुरत्सुखाद्येव स्वसंवेद्यं मनो यदि ।
नीलाद्याकारविरहादनाकारं च संमतम् ॥६॥
प्रतिभासाद् यदि ज्ञानं सुखं सोऽस्ति सितेरपि ।
अभेदेन प्रकाशश्चेत् सुखग्यवं सितेरपि ।।६।।
यथा भिन्नं सुखान्नीलं नोलाद् भिन्नं तथा सुखम् ।
यथा नाहं मतं नीलं तथा नाहं मतं सुखम् ॥६६॥
अहं सुखीति व्यवहन्नाहं नीलीति चेन्मतिः ।
व्यवहारभावाभावी नार्थसाधनवाधनौ ॥६॥
साधारण्याभिमानेन न भवेदपि सा स्थितिः।
तथापि क्वचिदस्त्येव गोमान दण्डी दुकूलवान् ॥६॥
अन्तः शातादिविषयं बहिः शीतादिगोचरम् ।
वेदनं तत्तदाकारं वाधकग्रस्तमेव च ॥६॥
हानाद्देशवितानस्य बाधकासंभवः किल ।
दोपो देशेऽणुमात्रेऽपि कियत्यल्पे विहन्यते ॥७०॥
कुत्राप्यवर्तमानस्य कदाचिन्न हि वर्तनम् ।
तदरय विद्यमानत्वं सुखादेः साधु साधितम् ।।७१।।
विद्यते यदि कुत्रापि देशस्तस्य स एव हि ।
शरीरादवहिर्भूता वेद्यन्ते च सुखादयः ॥७२॥
भानं हस्तवितस्त्यादि ज्ञायते नियतं न चेत् ।
ततः किं भूभुजामेव भूमाननियमोऽर्थवान् ।।७३।।
स्पर्शनात् स्पृश्यरूपाभ्यां चान्यत्र विपयेन्द्रिये ।
न माननियमोऽस्तीति तत्रापि किमवाधनम् ।।७४।।
यत्रापि निश्चयो माने शक्यस्तत्रापि नाणुशः।
निश्चयेऽप्यङ्गलादीनां तत्त्वतो न मितिस्ततः ॥७॥

५२२ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावलौ तडागगाहने व्यक्तं तप्तस्योर्ध्वाधरादितः । सुखमानं स्फुटत्वेन तत्रारोप्यो न चान्यतः ॥७६|| तत्पर्शनेन्द्रियद्वारा मितेस्तद्देशतामतिः । इत्यपि ध्वस्तमियता भ्रमत्वादस्फुटाप्तितः ॥७७|| इन्द्रियभ्रान्तिरेपा चेत् न ततोऽन्यसुखात्ययात् । इदमेव हि नः सौख्यं यत् [124b] शातं वेदनं स्फुटम् ।।७।। रूपादिष्वपि वा कास्था चक्षुरादीन्द्रियाश्रयात् । तथाप्रतीतेराख्यातुं शक्यत्वादपरं समम् ||७|| निर्भासनियमाज्ञाने' यद्यदेशाः सुखादयः। क्षणरूपापरिज्ञानादकालं सकलं जगत् ॥८॥ यथा नियतकालत्वं तथा नियतदेशता । बाधकावश्चनात् तस्मानिराकृतिगिरात्र किम् ॥शा अस्तु वा बाधकाभावः सत्ताश्वासस्तु किंकृतः । एकेतरत्वयोरेकस्थित्यसिद्धरदेशतः ॥२॥ न चादर्शनमात्रेण बाधाभावोऽपि सिध्यति ! एकवाधवियोगेऽपि स्याद् वा बाधान्तरोदयः ॥३॥ अनुमानादबाध्यत्वसाधने यदि साधनम् । कथश्चिदाश्रयासिद्धिदूपणं नातिवर्तते ।।४।। दुःखद्वेषादयोऽप्येवं स्वभावाः सर्वदेहिनाम् । हानं स्वतोऽप्यनिष्टश्चेदसतोऽपोच्छया स्थितिः ॥शा यद् यथा भाव्यते चेतः तत् तथैव स्फुटोभवेत् । व्योमाकारमपि स्याचेन्न प्रयोजनहानितः ।।६।। संसारदोपरस्पृष्टं लक्षणव्यञ्जनोज्ज्वलम् । आत्मभावं विहाय:त्वं विहायस्त्वं यदीच्छसि ॥५॥ पारनियेमेति मातृकायाम् ।

साकारसंमहसूत्रम् ५२३ यदि तावत् खवद् व्यापि तद्वदेवास्य दूपणम् । ज्योत्नातडिन्मणिज्वालास्फुलिङ्गादितुलास्वपि ||८|| सांशेऽवयविवद् दोपो निरंशे परमाणुवत् । न चापरः प्रकारोऽस्ति मुधैवादेशघोपणम् ।।६।। गुणास्तदेकनियतास्तदेकनियता रुचिः। तदेकनियतं मानं बाधेनैव समः परः ॥१०॥ एव जिनो येपां तैः स्वशास्तापि हारितः । ऋजुक्रमगृहीतो य आगमाल्लक्षणोज्ज्वलः ||१|| येन रूपेण यन्नैकं नानेकं तेन तन्न सत् । यथा शातमशातेन भासश्च सितिना तथा ॥२॥ न धर्मो धर्मिणो भेत्तुं शक्य इत्युक्तमेव हि । न च भिन्नस्य भानस्य न्यायेनानेन साधनम् ।।६।। . यदि नाम न नीलेन प्रकाशस्यास्ति वस्तुता । तथापि भिन्नभानस्य वस्तुत्वं केन सिध्यति ।।६४|| बन्ध्यासुतोऽनिरूपेण नैकानेको न तेन सन् । ततस्तस्यापि वस्तुत्वं किमस्तु भवतो मितेः ॥६शा न सन् बन्ध्यासुतः सिद्धः प्रकाशः सिद्ध एव सन् । असिद्धो भेद एवास्य साध्यते चेत् तदप्यसत् ।।६६|| तत्त्वतः सत्यरूपेण सिद्धिर्भेदस्य चेन्मता। सा न सिद्धा न हि व्यापिविरहो नास्त्यवस्तुनि ॥१७॥ प्रतीतिमात्र सिद्धिश्चेद् भिन्नोऽप्येवं न तात्त्विकः । व्यावहारिकभेदस्तु किं न पीतसितस्य ते ।।८।। यदि प्रकाशसत्तां च बाधकावसरं हनन् । साधयेत् तावतवास्तु भेदो मानमिदं पृथा |Ell ५२४ ज्ञानश्रोमित्रनिवन्धाक्लो तदशक्तावपि व्यर्थमेतत् शौटीर्यजृम्भितम् । परस्योपगमः. संप्रत्यप्रमा कथमाश्रयः ।।१००। नीलभासोरभेदावभासिनो प्रस्तुता च भित् । न वमन्वयः शक्यस्तथा साध्यमतः कथम् ॥१०१॥ येन नैकमनेक यदिति सामान्यतोऽन्वये । पीतेनं नैकानेकोऽस्तु नीलभासो न तेन सन ॥१०॥ अनुक्तोऽपीच्छया व्याप्तः साध्य आत्मार्थवन्मतः । विशेपेणान्वयस्तस्मात् सामान्ये सिद्धसाधनम् ।।१०३।। यथा शातमशातेन भिन्नेनैवातदात्मकम् । तज्जातिनैव पीतेन [125a] नीलभासोऽस्तु तादृशः ॥१०४॥ जैकानेकप्रकाशश्च नीले ने]ति यदोच्यते । कस्तदास्तु प्रकाशार्थो धर्ममात्रं यदीष्यते ॥१०॥ धर्मिरूपादभिन्नस्य तस्य तेनैव सा स्थितिः । ऐक्यानैक्यं प्रकाशस्य नीलेनैवेत्यसिद्धता ॥१०६।। तस्यापि नैक्यानैक्यं चेदनेकान्तोऽपि वाञ्छते । पिण्डेन नैकानेक सद् वस्तुसद् गोत्वमस्तु किम् ॥१०७॥ कर्तृसाधनपक्षेऽपि दोप एव दुद्धरः । प्रकाशमानरूपं हि शून्यं तेनात्मना भवेत् ॥१०॥ अर्थान्तरं प्रकाशाख्यं यदि सान्वयसंबकम् । नीनादिभ्योऽतिरिक्तस्य न सत्तास्य फलं न च ॥१०६।। निरन्वये च हेतूनामाश्रयासिद्धिरन ते'। व्यावृत्तिमात्रसिद्धी च प्रस्तुतेऽनुपयोगिता ॥११०॥ प्रत्यक्षाप्रतिवेद्योऽयं प्रकाशो धर्मकारि चेत् । प्रत्यक्षगोचरो धर्मी नीलादन्यो न विद्यते ॥१११॥ 1. प्रमे इति मातृकायाम्।

५२५" साकारसंग्रहसूत्रम् परत्वमेव चेत् साध्यं तत् सिद्ध कथमर्थ्यते । साध्यं तव किमप्यस्तु धर्मी कार्यस्त्विदन्तया ॥११२।। परिनिष्ठित एवार्थो वस्तुरूपो यदा मतः । व्यवच्छेदद्वये निष्ठानपेक्षायां फलं न वः ॥११३।। ननु प्रकाशः सामान्यं धर्मि किं भेदनिष्ठया । विशेपनिष्ठया साध्यविधूतेश्च न वच्छमः ।।११४॥ [स] निष्ठितविशेषोऽपि विवादपदमेप यः । धर्मी तदेका व्यावृत्तिरन्या साध्यं ध्वनाविव ।।११।। युक्तो व्यावृत्तिमात्रेण साध्यसाधनसंस्थितिः । धर्मिरूपं तु भेदेन दृष्टमेवोपयुज्यते ॥११६|| सामान्यधर्मयोरेव व्याप्तिः शक्यप्रतीतिका । अयमेवमितीत्थं तु धर्मी सर्वत्र भेदभाक् ।।११७॥ सामान्याश्रयणं यत्र तत्रावश्यमपेक्षते । विशेषदर्शनं सिद्धिः सामान्यस्यैव नान्यथा ॥११८।। न विशेष विना कापि सामान्यस्य व्यवस्थितिः । नो चेदबन्ध्यातनयव्यावृत्तेश्च समानता ।।११।। भेदः साध्यस्य दृष्टान्ते हेतोः पक्षसपक्षयोः । सामान्यस्याप्यवश्योपदेश्यो धर्मी त्विदन्तया ॥१२०॥ व्यक्तिभेदाः क्षणित्वादेरप्यमी एव संमता । प्रसिद्धव्यक्तिभेदश्च शब्दो धर्मी तथापरः ।।१२१।। अप्रकाशपरावृत्तिस्तद्वदेवान दयताम् । इदन्तया यदि पुरो दर्येताकार एव सः ॥१२२॥ ततः प्रकाशः सामान्यं नीलाधेवेतिवादिना । स्वीकृते विविदिष्यन्ते सस्वात्मादिनि दूपके ॥१२।।

५२६
ज्ञानलोमिनिवन्धविलो
सिद्धे धर्मिणि सन्दिग्धो धर्मः साधनमर्हति ।
धर्मिरूपविशेषस्य निष्ठायां तु हतो हतः॥१२४॥
क्षणिकत्वादिरप्येवं यदि धर्मिणि निष्ठिते ।
हन्येत साधयेत् कस्तं संशयार्थस्य साधनम् ।।१२५॥
येन रूपेण यन्नैक नानेकं तेन तन्न सत् ।
यथा शातमशातेन प्रकाशेनासितं तथा ।।१२६।।
विद्युदुद्दयोतसंकाशः प्रकाशः कस्यचित् क्वचित् ।
तमपेक्ष्य स्थिरो वाह्यः प्रकाशेऽलीकता ततः ॥१२७ ।
अलीकनीलजनने यथा शक्तिर्मता धियः।
अलीकबोधजनने तथा शक्तिर्न कि बहिः ।।१२८॥
नैकं त्वयाप्यनिष्टेरित्येतदुक्तं न लभ्यते ।
ईटक्साधनमज्ञात्वा ममानिष्टियतोऽभवत् ॥१२॥
प्रकाशः केवलो [125b] नापि क्वचित् केनचिदीक्षितः ।
ततोऽनुमानप्रत्याशा प्रत्याशैव हि केवला ॥१३०॥
तेनेकानेकहानिश्चेत् स्वेनेकानेकसंभवः ।
ततः स्वेन स्थितिः साध्या हेत्वसिद्धिस्तथापि वः ॥१३१।।
विपर्ययविवक्षा चेत् यद् यद् येनात्मना हि सत् ।
त[स]त् तेनैकानेकं वा भासश्च. स्वेन सनिति ।।१३२।।
नाये दृष्टान्तसद्भायो भास एव हि संमतः।
न पक्षे चोपसंहारो विधादात् प्रकृतं न च ॥१३३।।
यो भ्रमः सर्व एवासी द्विचन्द्रप्रतिभासवत् ।
सत्यसको भ्रमश्वायं द्वैताभास इतोतरे ॥१३४॥
खएडद्वयाफारतया जन्म वा द्वैतमासनम् ।
प्राधमाहफरूपावसायो वेति विवतितम् ॥१३॥

साकारसंग्रहसूत्रम् - ५२७ अतस्मिन्नतदाकारा वेद्ये सति मतिभ्रंमः । सर्वथा वेद्यहानौ तु न भ्रमो नाम तत्त्वतः ॥१३६।। यत् किश्चिदतथाभूतं तथा भावेन कल्प्यते । कीहक् तस्यापराधोऽस्तु कल्पकस्य तु युज्यते ॥१३७|| कल्पकोऽपि न कश्चिद्धमो नाम न कश्चन । तन्नासिद्धतया हेतुर्व्यवहारादथ भ्रमः ॥१३८।। व्यवहारादवितथं बहिरेव कथं भ्रमः । अबहिर्व्यवहारे तु [य]दारोपस्तदा भ्रमः ॥१३६।। आरोपातिक्रमे यस्मात् तत्त्व एव व्यवस्थितिः । वाधनाद् वितथत्वेन भ्रमस्तदपि किं भ्रमः॥१४॥ भासनेऽलोकमित्यस्तु भ्रमत्वं [वा] कथं भवेत् । अतस्मिंस्तग्रहाभावादनलोकमतेरिव ॥१४॥ द्विचन्द्रप्रतिभासेऽपि भ्रमत्वं यच्च विश्रुतम् । द्विचन्द्रग्राहिचित्तस्य तन्न चन्द्रद्वयस्य तु ।।१४२॥ ग्राह्यग्राहकभावेन कल्पितेऽशद्वये धियः। ग्राहकांशे प्रमाणत्वं ग्राह्यांशे भ्रमता कथम् ॥१४३।। वेद्यत्वे वेदकत्वे च व्यतीते भासमात्रकम् । वोधकग्रस्तमप्येतदसत्यं स्यान्न तु भ्रमः ॥१४४॥ वेदकाभिमतत्वेन भ्रमत्वं व्याप्तमिष्यते । तद्विरोधिन्यवेदित्वे भ्रमत्वं दूरतो हतम् ॥१४॥ अन्यथाध्यवसाये तु भ्रमत्वे निर्विकल्पकम् । न भ्रमरतेन तेनैव सत्यसङ्गित्वमस्तु च ॥१४६|| यद् यत्रावस्थितेऽपैति तत् तद्भिन्नं पटाम्बुवत् । प्रकाशेऽवस्थितेऽपैति नीलादीति परे विदुः ॥१४७।।

ज्ञानप्रीमित्रनिवन्यावलो यद्यत्रावस्थितेऽपैति तत् तद्भिन्नं पटाम्वुवत। गोत्वे चावस्थितेऽपैति चित्रादीत्यपि गीयताम् ॥१४॥ अथ गोत्वमगोऽपोहस्तत् तद्धर्मोऽन्वयी कथम् । भासोऽपि भासिनो धर्मो नीलादीनां किमन्वयो ॥१४॥ ॥ इति माकारसंग्रहे निराकारसाधकप्रमाणभावनिर्णयः प्रथमः ॥ wian , [द्वितीयः परिच्छेदः] नाप्यागमाद् गमयितुं शक्यं चित्तमनाकृति । न प्रत्यक्षप्रतिक्षिप्त प्रमाणान्तरसंगतिः ।।१।। न च प्रवचनेऽप्यस्य वोधकं मुख्यमक्षरम् । लोकः स्माभिनिवेशं तु तत्रैव प्रतिविम्वयेत् ।।२।। वासनालुठितं चित्तमामासमिति देती। लुठतिः श्लेपणार्थोऽयं नोपघातार्थलोठतिः ||३|| विनार्थमर्थाभासा धीः कथमित्यत्र कथ्यते । वासनायोगत इति समनन्तरशक्तितः ॥४॥ व्यतिरेकीव निर्देशो न च भेदस्य [126a] वेदकः । सुवर्ण कुण्डलाकारं करोतीति न कि वचः ॥शा वासनोपहतत्वं चानिष्टरूपोदयान्मतम् । प्रवृत्त्याक्षेपि संकल्पसूतिसामर्थ्यगर्भवः ॥६॥ अद्वैतशिसरारोहे न प्रवृत्तिनिवृत्तयः । ता एव संसार इति तद्धेतुः कथमिष्यताम् ॥७॥ विनचित्तानुसतावस्थापेक्षमिदं वचः। तेनार्थाभासमित्येतत् सामान्यं भेदधिष्ठितम् ।।८।। दपणे दृश्यते रूपमिति बालाभिमानतः । अनूद्य वेदनाकारे तदारोपनिवारणम् ॥६॥ तथा भावेयु भावत्वं ज्ञानाकारेषु बाह्यता । यथा तिमिरिणा दृष्टश्चन्द्रयोश्चन्द्रतासती ॥१०॥ निनोचविरहाद्वाोनैकत्वं नास्ति दर्पणे । नान्त प्रविष्ट्रनिर्भासात् पृथक्त्वं प्रतिपातिना ॥११|| ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली भावैराकारसंज्ञा लक्ष्यते बोधरूपता । सामान्य ज्ञानसंख्यातमत एवापृथग्वचः॥१२॥ 'लोके रूढं पृथगिव ज्ञानमादर्शसन्निभम् । आकाराः प्रतिविम्वाभा उभयोः कल्पितं न सत् ।।१३।। वोधस्य नैकता बाह्यः स्वरूपविरहाप्तितः ।- नान्यत्वममहप्राप्न सत्ता चाप्रकाशिनः ।।१४।। ऋजुक्रमेण चादर्श एकानेकत्ववर्जितम् । इति युक्तं न भावाश्च युज्यन्ते दर्पणोपमाः ।।१।। सर्वधर्माः स्वधीरेव स्थिताश्चित्ते समाहिते। अबाध्यां कल्पितैर्धमः शून्यतामाश्रिता यतः ।।१६।। तत्प्रकाशतया चित्तं स्वमेवैते सितादयः । कल्पितास्त्वप्रकाशत्वान्न धर्मा न च धर्मता ॥१७॥ शून्यताख्या यथा भाति विकल्पे भेदिनीव सा । भिन्नया हि तया शून्या धर्मधर्मा न तैरमी ॥१८॥ बाह्यप्राहस्य हानेऽपि ग्राहकस्थितिवारणम् । तथतारम्बणे स्थित्वा चित्तमानव्यतिक्रमः ॥१६॥ आरोप्यहानादारोपविषयस्यापि मास्म भूत् । चित्रस्योच्छेददृक्पात इत्यनाभासवारणम् ॥२०॥ निराभासे स्थितो योगीत्याभासः कल्पना मता। एकापोहेन यत्तस्यामीपदाभासते बहिः ॥२१॥ समन्तभासादाभासः प्रपञ्चो वा कदम्यवत् । विचित्रकल्पनारूढो हेयश्चित्रेऽपि चेतसि ॥२२॥ तदागन्तुमलध्वंसात् तदाकाशतलोपमम् । ज्ञेयेनाभितुला ज्ञेयनिर्विशिष्टतया स्फुटा ।।२३।।

साकारसंमहसूत्रम् प्रकाशमानं तदिदं दीपसन्तानसन्निभम । अप्रकाशाङ्गविरहान्न स्वाकारप्रकाशनात् ॥२४॥ अप्रकाशकणस्यापि न पूर्वमपि संभवः । भ्रमव्यवस्थापेक्षा तु समलामलतास्थितिः ॥२शा, बाघे नाम निमित्तानामाकारस्य च न क्षतिः। नाममात्रं मुनेधर्माः सन्तु वा कल्पितात्मना ॥२६॥ दृष्टा विकल्पाकारेऽपि दृष्टताख्यातिभातयः। कथं पश्यसि संख्यां भो भाविते प्रतिभासते॥२७|| निराभासे स्थितिवतोऽप्यविकल्पस्थितिमता। सतो ख्यानमसख्यानं व्याखात इयता भ्रमः ॥२८॥ अवश्यादेयमेतच सतोऽख्यानं किमन्यथा । परास्फूतौ न हि भ्रान्तिः स्वास्फूतौ च न चित्तता ॥२६॥ अग्राह्यप्राहकस्यातः स्वस्य नावसितिः सतः । अवसायोऽसतो ग्राह्यप्राहकस्याप्यतो भ्रमः ॥३०॥ तथा [126b] चाभूतकल्पोऽस्ति द्वयं तत्र न विद्यते । न ग्राह्यग्राहकादन्यद् द्वयशब्देन चोच्यते ॥३॥ अभूतपरिकल्पास्तु चित्तचैत्तास्त्रिधातुकाः । विहाय चित्राकारं च का त्रिधातुव्यवस्थितिः ॥३२॥ न चाकारातिरिक्तोऽशश्चित्तमापादितं कचित् । वैभाषिकमतिक्रम्य स्थितिरेषा हि दूरतः ।।३३।। अभूतं कल्प्यते यत्र येन वा पृष्ठयकल्पतः । अभूतपरिकल्पोऽसौ बुद्धिश्चित्रैव युज्यते ॥३४॥ अभूतद्वितयारोपापेक्षयान्वयसंगतः। अदृश्ये त्वतिरिक्तांशे नारोपो नाम कस्यचित् ॥३॥ १. तुल° स.सि शा° पृ: ४३२ २. म. वि.सू....

५३२
ज्ञानोमिनिवन्धविली
.
कल्पितं च द्वयं तावन्नीलमेव न भासनात् ।
अतः स्वभावस्तु योऽपि वक्तव्यः कल्पितादिपु ॥३६॥
कल्पितं स्फुरदेवेति साहसं किमतः परम ।
मरीचिनिश्चयेऽप्यम्भः कल्पितं स्फुरदस्तु किम् ॥३७॥
तथाभ्युपगमे पाथःकार्य तेनाभिधीयताम् ।
असत्त्वान्नैवमिति चेत् , यदसत् तत् कथं पयः ॥३८।।
आरोपादिति चेत् तर्हि भवत्वारोपमात्रकम् ।
न तु स्वभावरफुरणं स्फुरणे तक्रियाप्तितः ॥३६॥
सत्यतैव प्रसज्येत तथा वाधापि किंकरी। .
वाधया तक्रियाहानौ, न पयरतक्रियं हि तत् ॥४०॥
तत्पाथः कथमारोपे स्फुरतीति निगद्यते ।
ग्राह्यप्राहकयोरेवमारोपः स्फुरणं न तु ।।४।।
स्वप्रकाशस्वभावत्वाद् भागयोरुभयोरपि ।
किं ग्राह्यं प्राहि वा किं स्यात् स्वस्वलक्षणहानितः ।।४२।।
स्फुरदेवतितो रूपं स्वभावोऽस्तु तुरीयकः।
अदृश्यात्मनि दृश्यस्य कल्पनेत्यपि कापि धीः ।।४३||
चित्रे च परतन्त्रोऽतो धीः कल्पितविकल्पिता ।
धर्मतारूपनिर्णीती व्यक्तमेतच लक्षय ॥४४॥
कल्पितस्य द्वयस्यैव परतन्त्रस्य भासिनः ।
रोपापवादौ मध्यान्तविभागे विहतावतः ॥४५॥
सूत्रालंकारमार्यायं भाष्ययुक्तं च चिन्तय ।
यत्र रूपादिराख्यातः परतन्त्रपरिस्फुटः॥४||
तदाकृतिश्च तत्रास्ति तद्भावश्च न विद्यते ।
तस्मादस्तित्वनास्तित्वं मायादिषु विधीयते ॥४७॥

साकारसंग्रहसूत्रम् ५३३. न भावरतत्र चाभावो नाभावो भाव एव च। भावाभावाविशेपश्च- मायादिपु विधीयते ॥४८|| तथाद्वयाभता चास्ति तद्भावश्च न विद्यते । तस्मादस्तित्वनास्तित्वं रूपादिपु विधीयते ।।४।। न भावस्तत्र चाभावो नाभावो भाव एव च । भावाभावाविशेपश्च रूपादिपु विधीयते. ॥५०॥ समारोपापवादान्तप्रतिषेधार्थमिष्यते । होनयानेन यानस्य प्रतिषेधार्थमेव च ५१॥. रूपादिष्विति चाभूतपरिकल्पात्मकेष्विति । भाष्यीयविवृत्तिं पश्य तस्य विस्तरमेव वा ॥५२॥ नापनेयमतः किश्चिदुपनेयं न किश्चन । द्रष्टव्यं भूततो भूतं भूतदर्शी विमुच्यते ॥५३।। प्रत्यक्षवस्तुविपयो विमर्शोऽयं यदीप्यते । न चित्रादन्यदध्यक्षं यत्नः शास्त्रद्वयेऽप्ययम् ।।५४॥ धर्मधातुविमर्शोक्तौ धर्मी धर्मगिरोदितः । तथा चानन्तर्रागरा व्यक्तमेतदितोरितम् ॥५॥ अतएव च धर्मस्य पश्चाच्छेदो हि नितिः। दोपोऽयं स्वीकृतोऽलीकनाम्नाका[127a] रक्षयस्य हैः ॥५६॥ शून्यता नाम धर्मोऽस्ति रूपादिव्यतिरेकतः । यो भाव्य इत्युपालम्भलाभोऽनाकारवादिनाम् ।।५७|| अर्थान् स विज्ञाय च जल्पमात्रान् सन्तिष्ठते तन्निभचित्तमाने । इत्याह निर्वेधपथेऽथ दृष्टी प्रत्यक्षताप्तिं खलु धर्मधातोः ॥५८|| 1. मध्यान्तविभागसूत्रे पृ: २५ शनिश्रोमिनियन्धावली ग्राह्य ग्राहकरूपेण यो द्वयेन विवर्जितः । इति तस्य चिशेपं च न त्वाकारतयं कचित् ।।५६|| द्वयलक्षणहानिस्तु सर्वत्रेति परिस्फुटम् । न ग्राह्यग्राहकत्वं चाकृतीनामत एव च ॥६०॥ द्वयाभासाः प्रवर्तन्ते न विकल्पाः पुनश्च ते । व्यवदानार्थनेत्यत्राप्याभासोऽध्यवसायिता ॥६॥ सर्वज्ञयेष्वसंमूढं न च तेष्वामुखं सदा । इत्यत्र विवृती हेतुरनाकारतयेति यः ||६|| प्राधप्रकाराभावेनेत्यर्थो विम्बोदयेऽपि हि । एतच्चानन्तरं मूलभाष्ययोरीक्षणे स्फुटम् ॥६३।। एवं मध्यान्तभागस्य [मूले] भाष्येऽपि ईदृशे । अपाहकत्वादित्यर्थों विभक्तः साधु टीकया ॥६४|| तथा [च] तद्भाष्यकृताधर्मधर्मतयोन्नये अविकल्पकविज्ञानलक्षणप्रक्रमे स्वयम् ॥६॥ अरूपीति पदं ग्राह्यग्राहित्वेनानिरूपणात् । अनाभासमितीदं चागोचरत्वेन वर्णितम् ॥६६।। न त्वाभासवियोगेन ग्राह्याभावेन चेत् तथा । किमनेन प्रयासेन मुख्यमेवोचितं वचः ।।६७|| नास्मिन्नाभासते किश्चिद् गोचरत्वेन संमतम् । इति व्युत्पत्तिरिष्टेह तस्मात् तन्त्रेऽपि चोत्तरे ॥६८|| अकिश्चने निराभासे निरालम्वे निराश्रये । चक्षुष्यथव्यतिक्रान्तेऽप्यरूपिण्यनिदर्शने ॥६६॥ यथा निम्नोन्नतं व्योनि दृश्यते न च तत्तथा । बुद्धध्वपिा तथा सर्व दृश्यते न च तत्तथा ॥७०॥ प्रकार' इति मातृकायाम्। २. उ.त. ४.७३-४ साकारसंग्रहसूत्रम् अत्रापि यदि दृष्टान्तविशेपणगणो विभौ । अवश्ययोज्योऽनाभासरूपित्वे तद्वदेव हि ॥७॥ आलम्बाश्रययोहानिरूधिोऽक्षया समा। 'अकिञ्चनत्वमागन्त्वशेषदोपवियोगतः ।।७२।। खविशेषणमात्रात्तु कृतार्थ पद्यमादिमम् । बुद्धेष्विति तथा चेदं बहुत्वं भेदकं ततः ॥७३॥ खसाम्यान च नैरूप्यं नःस्वरूप्यं यथैव न । रोपापवादस्थानोच्चावचहान्या तु तुल्यता ||७४|| वस्तुरूपेषु नीचोधभावसंभावना भवेत् । 'अवस्तुरूपे शङ्कापि नास्तीति खमुदाहृतम् ।।७।। यदि चानाकृतिज्ञानमभ्रान्तिर्धान्तिराकृतिः । त्रिकायव्यवहारोऽन्तःसंभोगस्य पराभवात् ॥७६।। भ्रान्तिराकृतिपुञ्जोऽसौ यावत् तावन्न बुद्धता । बोघे भ्रान्तिविरोधित्वायुद्धात्मा संकथं भवेत् ||७७॥ नापि संवृतिरेवासी कल्पनैव हि संवृतिः । न चोपचारात् कायत्वं त्यागस्यैवोपपत्तितः ॥७८|| बुद्धाधिपत्याद् धन्यांनां तदाभासश्च नोचितः । निराकारतरास्ते हि बुद्धस्तु भामयाधिकः ॥७६|| बुद्धाधिपत्यं स्थाने च स्थाने तेषां च धन्यता । अण्डभ्रमाणां यदयं ताइक्स्थूलभ्रमोदयः ।।८।। यथा च व्याप्तिनित्यत्वे स्वाभिप्रायेण वर्णिते । न संभोगे तथा व्याख्या तत्स्वातन्त्र्यमिदं महत् ॥२१॥ सर्वेश्च लक्षणैश्वित्रैर्मण्डितात्मेति चित्र[127b']वाक । चक्रेशलक्षणगणाद्विशेषायेति भाष्यकृत् ॥८॥ १. पृष्टमिदं दुष्पठम्।

५३६ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावली धर्मकायप्रधानत्वदर्शनायोत्तरेण यत् । . चक्रेशरयापि भायोति नालीकत्वाद्यवर्णयत् ।।३।। अयं च सूत्रालंकारो विरुद्धो यद्यलोकता। द्वयोर्द्वयार्थसंपत्तिः सर्वाकारा प्रतिष्ठिता ॥४॥ संभोगः स्वार्थसंपत्तिः परार्थधीस्तु निर्मितिः । प्रतिष्ठिते ते स्वाभाव्ये संभोगे चेति भाष्यगीः १८।। एवं च धर्मकायस्य कायो निर्माणकारणम् । स्वार्थसंपदसन् ख्यातिसंभोग इति विसवः ।।६।। आकाशवादे देहत्वान्न घहुत्वं मुनेरिति । बहुत्वं नाकृतिव्याप्तं चित्तचैत्तात्मनामिव ॥७॥ टोका त्वात्मग्रहाभावान्मुनेः स्वपरहानितः । , 'न भूमेति वदन्त्याह देहमात्मग्रहं स्फुटम् ।।८।। स्वार्थः परार्थः परमार्थकायता तदाश्रिता संवृतिकायता च । फलं विसंयोगविपाकभावा. दित्युत्तरेतन्त्रवरेऽथ कोऽर्थः ॥६॥ स्वार्थः स्वाभाविकोऽन्यार्थः संभोगो मत एघ नः । प्रस्तावेऽत्र तयोः किं तु परमार्थत्वसंविधिः ॥१०॥ पारम्पर्येण साताद् वा सांवृतस्तौ समाश्रितः । निर्माणकायः ख्यातं च निर्माणं [सांवृतं] फलम् ।।६१|| वदस्तथागतगुणान्निर्माणं हि त्यजेत् कथम् । पारमार्थिकमित्येवं वृत्तौ कायावनूद्य तौ ।।२।। श्रात्मसंपत्त्यधिष्ठाने विधिश्च न विरुध्यते । श्रात्मसंपत् द्विधा रूपनि याभ्युदयेन च ॥३॥ २. ये इति मातृकायाम् । . ३. उ. त... Arr.

साकारसंग्रहसूत्रम् ५३७ 1 श्राद्यायामादिमाधिष्टा द्वितीयस्य द्वितीयके । अचिन्त्यलोकातीतादिख्याताने[क]विशेपणे ।।६४|| अथवात्मनि संभोगे संपत्तौ च तयोर्वलम् । रत्नविग्रवज्ञेयः कायः स्वाभाविकः शुभः ।।५।। अकृत्रिमत्त्वात्प्रकृतेर्गुणरत्नाश्रयत्वतः' । महाधर्माधिराजत्वात् संभोगश्चक्रवर्तिवत् ।।६।। प्रतिविम्यस्वभावत्वान्निर्माणं हेमविम्बवत् । एवं वक्तार नाथे तु स्वपक्षरसिकैः कृतः ॥१७॥ संभोगः सांवृतो हित्वा निर्माणं धिक् स्वतन्त्रताम् । महाकरुणया कृत्स्नं लोकमालोक्य लोकवित् ।।८।। धर्मकायादविचलन्निर्माणश्चित्ररूपिभिः । इत्यादिना प्रवन्धेन यचात्रैव प्रदर्शनम् ।।६६|| उक्तं निर्वाणपर्यन्तजातकादेः पुनश्च यः । सर्वत्र देवभवने ब्राह्मयादविचलन पदात् ।।१००। प्रतिभासं यथा ब्रह्मा दर्शयेदप्रयत्नतः । तद्वन्मुनिरनाभोगान्निर्माणैर्लोकधातुपु ।।१०।। धर्मकायादविचलन भव्यानामेति दर्शनम् । इत्यादि वित्तरस्त त्र] धर्मकायात् पृथग् गिरा ||१०२।। संभोगात्मा न चेत् कोऽन्यः कार्यभारकरो मुनिः ॥१०३।। क्वचिद् धयं चक्रं यहुमुखशतैर्दर्शयति स कचिजन्मान्तधि कचिदपि च चित्राञ्जनविधिम् । कचित् कृत्स्ना बोधि कचिदपि सनिर्माणमसकृ. न च स्थानात् तस्माद्विचलति स सर्वं च कुरुते ॥१०४॥ इत्याह सूत्रालङ्कारेऽप्यत्र स्थानमनानवः । धातु प्योदितो धर्मकायाचलनमेव तत् ॥१०।। १. स्वातु सत्प्रनाकरे त्व २. उ. त... ११.२३. तत्रैव २. १३ .. तत्रैव १.५३-४ ज्ञानलोमिनियन्धावलो - - तथाप्यलीक एवात्मा चाकारश्च भ्रमो मतः। कार्यभारस्तदन्यस्मादिति लजैव लजिता ।।१०६।। अस्तु चालोकभावेन भ्रमः [128a'] स्थूले निरर्थकः । अवश्यहेयस्त्वाकारमारः स्यादिप्यते यदि ११०।। निरन्ध्रगगनाकारज्ञानस्येवावशेपणात् । त्रिकायसिद्धिमुद्ध्य परमेवेदमुद्गतम् ॥१०॥ संभोगभङ्गे तद्धर्मो धर्मकायो न विद्यते । तत्कार्य न च निर्माणं साध्वी चौद्धकृतान्तता ॥१०॥ नन्वस्तमेतु संभोगो धर्मकायोऽस्त्वनाकृतिः । तत एव च निर्माणं संभोगोऽपि तदाश्रितः ।।११०॥ भ्रमत्वादेव संभोगं हित्वानङ्गदशाश्रयः । विशुद्धः स हि पर्यन्तस्तत्त्रयी संगतिन किम् ।।१११।। युवराजनये तद् विरोधीत्युपपादितम् । तथापि यदि चर्चायां कौतुकं किश्चिदुच्यते ॥११२|| अनाकारप्रकाशश्चेद् धर्मकायोऽभिधीयते । कस्तहि बुद्धसंभोगो न प्रहेयतयोचितः ॥११३॥ कार्यार्थ ध्रियमाणोऽपि भ्रमत्वात् सुगतः कथम् । यदि कार्योपयोगी च मृपालीकत्वपोषणम् ॥११४ । तथा च सति न भ्रान्तिरभ्रान्तेस्त्यजनं न च । ततोऽनन्ध्र[व]तः साम्यसिद्धिसिद्धान्तनिधुतिः॥११।। तदस्यावश्यहेयस्य हेतु रम्भमर्हति । ततोऽपि नासौ सुगतो धर्म एव जिनो यदि ॥११६।। धर्मकायो जिनस्येति व्यवहारो न सिध्यति । व्यावृत्तिभेदद्वारेणाप्येकस्यैवाभिधानतः ॥११७|| १. पृष्ठमिदं मातृकायां दुष्पठम् ।

५३६ साकारसंग्रह सूत्रम् जिगादिनामभेदेन कायाः स्युः शतमन्यथा । न च बुद्धो जिनस्येति व्यवहारोऽस्ति कुत्रचित् ॥११८।। धमिणो धर्मवाचो तु भिदेव व्यवहारभाक् । धात्र्यास्तरोर्वा तरुता न तु धानो तरोरिति ॥११॥ धर्ममात्रे मते बुद्ध बुद्धो धर्मस्य युज्यते । बुद्धस्य धर्मकायस्तु धर्मस्तस्य गुणो यदि ॥१२०॥ तथा सति निराकारः कायस्तुर्यसमश्च ते । गणनीया न वा हानात् संभोगेन तनुत्रयो ।।१२१॥ समः सूक्ष्मश्च संबद्धः कायः स्वाभाविको मतः । इति चोद्यं विरुध्येत संबद्धपदवर्णने ॥१२२॥ सांभोगिकेन कायेन संवद्ध इति भाष्यतः। संभोगे सति तद्धर्मस्तेन संवन्धमर्हति ॥१२३।। तदभावे न तादात्म्यं भावेऽप्यत्यन्तभेदतः । संभोगबुद्धताहेतुरिति तत्रैव कीर्तनात ॥१२४।। कार्यकारणभावश्चेत् कार्य नावस्तु कस्यचित् । अवस्तुधर्मतामानं कथं हेतुरपीति चेत् ।।१२।। न मध्यान्तनये भाष्ये तदालम्बनतोद्गता' । तद्धेतुतोक्तो धर्माणां टोकैवं तत्र तत्र च ॥१२६॥ तदंशो वा पृथक्कृत्य सन् पुरापि तथोच्यते । यथा विक्रम एवास्य राज्ञः सर्वार्थसाधकः ।।१२७॥ निराकारात् कचिज्जन्म कस्यचिन्नोक्तमात्मनि । सूत्रालंकारगदितं. दूषणं तुल्यमत्र तु ॥१२८॥ प्रतीत्यभावप्रभवेऽप्ययं जनः समक्षवृत्ति श्रयतेऽन्यकारितम् । .. तोद्भवतेति मातृकायाम् ।

ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो . तमप्रकारः कतमोऽयमोदशो यतो विपश्यन् सदसनिरीक्षते ॥१२६।। कर्ता भोक्ता च दृष्टेभ्यो भिन्नोऽहंकारगोचरः। निरञ्जनस्तदेकावशेपा मुक्तिश्च योगिनाम् ।।१३०॥ इत्यात्मवाद एवायं न च नित्योऽक्रियादृशः। स्वभावनित्यता प्राप्ता धर्मकायतयास्य च ॥१३॥ प्रकृत्याअंसनेनापि प्रयन्धे[128b]न च नित्यता । अत्र स्वाभाविके तस्यार्थस्य भाप्येण योजनात् ॥१३२।। कार्यभ्रमव्यवस्थायां यः स्वाभाविक एव सः । धर्मकाय इति प्रोक्तो व्यवदानव्यपेक्षया ॥१३३।। स्वभावः शून्यता धर्मः संभोगः सुगतः स्वयम् । तस्यान्तरेतरगुणो भित्त्वा कायचतुष्टयी ॥१३४॥ त्रिकाये धर्मकायोक्तिर्वक्ति स्वाभाविकं वपुः । संभोगांशचतुष्वेऽन्तर्निर्माणं शेषमन च ॥१३५॥ सर्वत्रानुगतं यद्वन्निर्विकल्पतया नभः । चित्तप्रकृतिमल्यधातुः सर्वत्रगस्तथा ॥१३६।। इति चोत्तरतन्त्रेण मुख्यं व्यापित्वमीरितम् । संपूर्ण श्रात्मवादोऽयं व्यक्तो वेदान्तवादिनाम् ।।१३७।। धर्मताथास्तु नित्यत्वव्यापकत्वादि सांवृतम् । स्वाभाव्येऽपि यथाकल्प प्रसिद्धं क्षणितादिवत् ॥१३८।। विना विशेपं न न्यायो वस्तुनस्त्वेप हीयते। अत एवाभिसमये तच्छंकावारणं विभौ ॥१३॥ इति कारित्रवैपुल्याद् बुद्धो व्यापी निरुच्यते । अनुच्छेदाञ्च तस्यैव नित्य इत्यपि कथ्यते ॥१४०॥ १. उ.त.१.४६ ५४१ साकारसंग्रहसूत्रम् योज्यं न च तदेवान प्रकृत्या नित्यतोदिता। स्वाभाविकाधिकारे हि वस्तुरूपस्ततो न सः।।१४१।। विश्वकार्य च संभोगे शुद्धि[स्तद्वि] रहे यदा। प्राग्वद् विरोधः संशुद्धिसत्त्वार्थो न च शाश्वती ॥१४२॥ यदि नास्ति निराकार अात्मना चास्य तुल्यता । स एवायं धर्मकाय इत्युपक्रम्य भूभुजा ॥१४३॥ संतशोपचयध्वंसात्यन्तध्वंसैः क उत्तरे । तन्त्रे प्रकाशितः सत्त्ववोधिसत्यजिनात्मकः ॥१४४॥ धर्मकायो द्विधा ज्ञेयो धर्मधातुः सुनिर्मलः । तन्निष्यन्दश्च गाम्भीर्यवैचित्र्यनयदेशना' ।।१४।। इति व्याख्यापि तत्रैव किं तु धर्मेण धर्मिगीः। प्रस्तुतो धर्मकायस्तु धर्मधातुःसुनिर्मलः ॥१४६।। तथता भूतकोटिश्वानिमित्तं परमार्थता । धर्मधातुश्च पर्यायाः शून्यतायाः समासतः ॥१४७।। इति मध्यान्तवीभागे धर्मधातुश्च वर्णितः । ज्ञेयः सपरिनिष्पन्नस्तत्त्वं धातुरनाश्रवः ॥१४८।। शून्यता च द्वयेनोक्ता तत्र क्लेशदशावशात् । परतन्त्रगुणो ज्ञेयः संभोगस्य मलक्षये ॥१४६।। सर्वाकारां विशुद्धिं ये धर्माः प्राप्ता अनाश्रवाः। स्वाभाविको मुनेः कायस्तेषां प्रकृतिलक्षणः ॥१५०।। अत्रापि चाभिसमयालङ्कारे न विरुध्यते । प्रकृतिः कारणं यस्मात् तत्त्वं च प्रतिपादितम् ॥१५१।। यद् वा स्वभावः प्रति[प]द्धर्माणां शून्यवैव सा । सर्वेषां च मता बुद्धप्रस्तावात्तु विशुद्धवाक् ॥१५२॥ १. उ.त.१.१४५ २. म. वि. १.१५ ज्ञानश्रोमिनियन्धावली न शुद्धिसंगृहोतोऽपि संभोगो गणितो गणे। पृथक्कायो हि वाच्योऽसौ धर्मस्तस्य कथं तदा ॥१५३।। मुख्यत्वान्न तु तस्यैव शेषः परिकरोऽस्य हि । एकज्ञानात्मकत्वेन तद्ग्रहेणैव गृह्यते ॥१५४।। भोगः प्रतिष्ठाकारौ च ततो भिन्नौ न यद्यपि । अन्यवद्व्यवहारस्तु सांवृतः पुरुषाद्भिदा ॥१५॥ इति धर्मकायस्वरूपचिन्तापर्यन्तप्रवचन- मार्यासनयुवराजोकिनिर्णयो द्वितीयः॥

[तृतीयः परिच्छेदः] यद्येवं धर्मतामात्रं पृथक्कृत्य विमुच्यते । बुद्धो वा धर्म एवेति द्वयाभावः स्ववित्कथम् ॥११॥ तद्वोधा[129a]दुच्यते युद्धो नोज्ज्वलेर्लक्षणादिभिः । न वदालम्बनं हित्वा सर्वशुरुगुणप्रियः ॥२॥ तद्वोधः सर्वबुद्धानां सामान्यो नापरस्य सः । तत्स्मृतिस्तायिनां पूजा तनिश्चयफले प्रमे ।।३।। तस्मात् स्वलक्षणं बुद्धो धर्मः सामान्यलक्षणम् । तत्प्राधान्ये न बुद्धत्वं भिन्नो राशिरतः कुतः ।।४।। अत एवोच्यते बुद्धो धर्म एवेति तद्यथा । प्रताप एव राजेति तादात्म्यं तत्त्वतस्तयोः ॥५॥ यच्चोक्तमाद्याचार्येण बुद्धशब्दस्य गोचरः। विशुद्धश्चित्तसन्तानो धर्मास्यापि महामुनेः ॥६॥ तत्रापि धर्मकायस्य साक्षात्कारेण स ध्वनिः । धर्म एव जिनो यजिन एव तथा 'स च ॥७॥ आर्येशनीतिविवृतेररूप्यनाभासवर्णनारीतेः । द्वयमानहानिगीतेरपि शङ्का नास्त्यनाकृतिनः ॥६॥ आलयज्ञानयत्नेऽपि न तदेव निराकृति । तस्य व्यावृत्तिरहत्त्वे कथ्यते कथमन्यथा । ll व्यावृत्तिश्चेद् दशाभेदोऽनाभासः साध्यनिधुतिः । अकनिष्ठे हि संबोधिरुक्तानारूप्यधातुजा ॥१०॥ टीकाप्याहागमे कापि नोक्ता नाकारधीरिति । ख्याताचार्यस्थिरमतेरागमस्यानुसारिणी ॥१॥ १. तथा सच्चेति मातृकामाम।

ज्ञानश्रीमित्र नियन्धावली तन्निराकारमेवोक्तमिति चेन्निश्चयो हतः । किमन्यचिन्तयास्माकं प्रकृतस्य प्रसाधनात् ।।१२।। कापि व्यवस्था कथमप्यागमे क्रियतां जिनः। आद्याचार्येण वा सर्वमिदानी प्रस्तुतं न तत् ॥१३॥ उपेक्षाकारसद्भावान्नारूप्येऽप्यांकृविक्षतिः । धियो विवर्ती होकारः किंचिद्रूपस्य वा स्थितेः ॥१४॥ धोजातेयक्तिराकारो यदि नाकनिभा न किम् । किं वाधुना व्यवच्छेद्यं न किञ्चिद् बुद्धिसंभवे ॥१२॥ नोलादौ तु तदाकारादन्या बुंद्धिनिपिध्यते । स्वप्रेऽप्यदर्शनाद् धीस्तु तथा काचित् परान्यथा ॥१६॥ : यद् यथा भासते ज्ञानं तत्तथैव व्यवस्थितम् । तत्तद्रूपाङ्गमिच्छा चेत् पात्रमस्या निवेदितम् ॥१७॥ . . मोहारूपविरागेणारूप्यधातुः शमाशया। तस्मानीलादिरात्मैव बुद्धीनां द्वयमेव न ॥१८॥ प्रसज्यपर्युदासाभ्यां सर्वाभावस्थितिद्विधा । पयुदासो द्वयस्यान धर्मिरूपं स्वलक्षणम् ॥१६॥ तस्य वस्तुतया तावत् स्ववितिन विरुध्यते । धर्मिप्रत्यक्षमेवान्याभावेऽपि विहिता मितिः ॥२०॥ भूतले कलसाभावो भूतलाध्यक्षसाधनः । संभोगे च द्वयाभावःसंभोगाध्यक्षसाधनः ॥२१॥ आर्योऽन्यस्तदपेक्ष्येदमद्वयाय नमोऽस्तुते । न रक्तो हरिन्माञ्जिष्ठ इत्यादिकमवर्णयत् ।।२२।। प्रत्यात्मवेद्यमित्येवं स्वविच्च स्वगिरोदिता। तत्पर्युदस्तेऽपि समं कल्पेऽप्ययसिताश्रयात् ।।२३।। .

साकारसंमहसूत्रम्
अवसेयरय निष्ठापि संभोगेन फुटीकृता ।
अतएव च साकारस्वीकारस्तः प्रकाशितः ॥२४||
धर्मो नोत्पद्यते कश्चिन्नापि कश्चिन्निरुध्यते ।
उत्पद्यन्ते निरुध्यन्ते प्रत्यया एव फेवलाः ॥२५॥
इति चाकुरवीजादिस्थाने युद्धिनिवेशनात् ।
तदाभासः स्फुटो यच कल्पितक्षयकीर्तनम् ।।२६।।
महाभूतादिविज्ञाने [129b] प्रोक्तं समवरुध्यते ।
तज्ज्ञाने विगमं याति ननु मिथ्या विकल्पितम् ॥२७॥
तत्रासत्त्वाधिमोक्षोऽर्थावरोधः श्रुतचिन्तयोः ।
तज्ज्ञान इति च ज्ञानरुपसाक्षात्कृतौ क्षयः ॥२८॥
आत्मग्रहनिवृत्त्यर्थ स्कन्धधात्वादिदेशना ।
सापि ध्वस्ता महाभागैश्चित्रमानव्यवस्थया ॥२६॥
इति श्लाघासमुद्धारान्निश्चयोऽन रुचेरपि ।
स्थितिद्वयमपेक्ष्यायं विशेपश्चेद् यथोदितम् ॥३०॥
चित्तमात्रमिदं सर्वमिति या देशना मुनेः ।
तत्वासपरिहारार्थ वालानां सा न तत्त्वतः ॥३१॥
उच्छेदाभिनिविष्टानामिच्छां दत्त्वैप संग्रहः ।
त्रासहानेन नेत्यन च्छेदस्तु परमार्थतः ।।३।।
अन्यथा बालसंत्रासहानिस्तुल्या स्थितिद्वये ।
कोऽत्र भेदो यतः श्लाघा प्रक्षेपो वा तथाविधः ॥३३॥
नापनेयमतः किञ्चिदित्यादिवचनस्य च । '
अन्वाख्यानात् स्वयमपि व्याख्येयं किमतः परम् ॥३४॥
भूतात्मना भूतमेव भूतं भूतात्मनैव च ।
द्रष्टव्यमिति वाक्यार्थो नेयतां गोयतेऽन किम् ॥३५॥

ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धाक्लो सर्वनास्तित्ववादे हि न भूतं किञ्चिदस्ति यत् । द्रष्टव्यं भूतरूपेणेत्यपवादान्त एप सः ॥३६।। समारोपस्तवापीति नारोपः कल्पना यतः। निर्विकल्पे स्फुरत्यत्रारोपस्तु द्वयकल्पना ॥३७॥ अपवादो न संवृत्त्या नारोपस्तत्त्वतो यदि । न तौ द्वावपि तत्त्वेन यदि किंवा विरुध्यते ॥३८॥ संवृत्त्यानपवादोऽपवाद एव हि तत्त्वतः । सर्वनास्तित्ववादोऽतः प्राप्त उक्तं च दूपणम् ॥३॥ भूतं चेत् शून्यता साधु यत्र यन्नास्ति तेन तत् । शून्यं गेहं यथा पुंभिर्न बाधा धर्मिधर्मयोः ॥४०॥ अभूतपरिकल्पोऽस्ति द्वयं तत्र न विद्यते । शून्यता विद्यते त्वत्र तस्यामपि स विद्यते ॥४॥ सर्वनास्तित्ववादस्तु दूष्य एव मितेलम् । चिन्तिप्यतेऽत एवार्याः किञ्चिन्नेक्षन्त इत्यसत् ॥४२|| वेद्यवेदकभावेन कल्पितापेक्षयाथवा । निषेध एप सदृशो यदा चेक्षाविकल्पनम् ।।४।। यथा पुण्यवलं तेषां चित्रज्ञानसमुद्भवे । एतदेतच पश्यन्तीत्युच्यते व्यवहारिभिः ।।४४|| अस्तित्ववारणं कूर्मो नास्तित्वस्य विधिर्न तु । तस्यापि प्रतिषेध्यत्वात् महानेप मनोरथः ॥४५॥ निषेध एवास्तित्वस्य नास्तित्वमभिधीयते । नमोऽपरार्थविरहानैकस्य विधियाधनम् ॥४६॥ परस्परल्यवच्छेदरूपयोरेकबाधनम् । विधि विषय नान्यस्य स्थातुं क्षणमपि क्षमम् ॥४७॥ 1. म. वि.१.२ साकारसंग्रहसूत्रम् । ५४७ भौतकल्पितकल्पानां स्वभावानामसंभवे । सर्वोपाधिविविक्तस्य वस्तुरूपस्य न क्षतिः ॥४८॥ तस्माद् रूपद्वये निष्ठा नैकत्र विधिवाधयोः। भासेऽपवादोऽनाभासे चारोपस्त्यज्यतामतः ||४६) शल्येन विशताङ्गेन च्छिद्यमानेन वा यथा । व्यथारोपापवादाभ्यां तथेह स्फुरदाकृती ॥५०॥ शुद्धमाध्यमिकस्तस्माद् योगाचारान्न भिद्यते । समारोपापवादान्तमुक्तिरेव हि मध्यमा ॥५१॥ शून्यं नापि न चाशून्यं तस्मात् सर्व विधीयते । सत्त्वादसत्त्वात् सत्त्वाच मध्यमाप्रतिपच्च सा॥५२!! अभावार्थ परमते शून्यमादाय वागियम् । आर्यरा[130a]जस्य यत्नोऽयं दृष्टिदग्धेर्मुधाकृतः ॥५३।। सत्त्वेऽत एव धर्माणां ज्ञेयावरणवारणे। विस्मयः कल्पितापेक्षोऽसकृच्छास्त्रेपु कीर्तनात् ॥५४|| स्वयं विज्ञानवाद्येव परशब्देन चोदयेत् । विज्ञानवादिन इति वैशसं किमतः परम् ।।५।। रखो भावी यदि संबुद्धो यश्चकः कुन नितिः । पश्चिता अपि तेनैव शोभाभाजो मनीषिणः॥५६।। पराशयाज्ज्ञाननयोऽथ नाथ. स्यार्यस्य किं नान्यकथा तथैव । यथा विनेयाः खलु तस्य केचिद् भवादशोऽप्यस्य तथा विनेया॥५॥ अनुक्तिरन्यस्य निजाशयस्य साधारणायाश्च नरान्तरेऽपि । 1. म. वि.१.३ ज्ञानश्रीमिननिवन्धावलो श्लाघांततानार्यधराधिपस्य यत्नस्तु मध्याप्रतिपञ्च सेति ॥८॥ समेऽपि चेद् दर्शनमार्गलाभे न भावनाथाभ्यधिकोऽपराधः । तकसत्ये सहशे द्विधा चेद् वरं धराधीशपुरप्रवेशः ||५|| धर्मानुसारो यदिवर्णतस्ते प्रमाणशास्त्रैकपरायणः स्याः। श्रद्धानुसारे तु महाजनीयः सभाजनीयो युवराजराजः ॥६०|| जिनोक्तिमात्रं यत पुद्गलेऽपि न सन्धिनिर्मोचनमोचनेन । नीतार्थलाभस्तदनादरे तु बुद्धे स्वयं वक्तरि को विशेषः ॥६१।। अन्तरलोकाः॥ विनयभेदाद भित्त्यैको गाम्भीर्यपरमाथतः । विधिबाधामुखतया चतुर्धा स्थितिरुच्यते ॥२॥ अपवादपरा ह्येके समारोपपराः परे । तनाद्यानधिकृत्योक्ता प्रथमा चरमा परान् ॥६३।। स्वयं निषेधनिरतेष्वभिसङ्गनिपिध्य ये । चिन्तास्तित्वविधानेन योगाचारनयस्थितिः ॥६४॥ आरोपरक्तेषु पुनधिद्वारेण मध्यमा । नद्या च निषेधोक्तिर्भूयसी निरुपाधिका ॥६५॥ पगुवद्गाउनुन्नाक्तिमित्ती स्थास्यन्ति ते स्वयम् । साधर्म्यवैधर्नागिरोरैफार्थ किं न भेदनम् ॥६६।।

साकारसंग्रहसूत्रम् योगाचारान्न तत्त्वेन भिद्यते शुद्धमध्यमा। तस्मादार्योऽपि चार्येशनयस्थ इति सुन्दरम् ॥६७|| विशिष्टयोग्यतादृष्टेस्तद्वारेणान्यकर्षणात् । उत्साहनाच सोल्लासव्याकृतिन विरोधिनी ॥६८|| तस्मादेपामपि नये यावदुक्तनिपेधनम् । कल्पितस्यैव तज्ज्ञेयं द्वितीयाचार्यनीतिवत् ।।६।। कल्पितस्य निषेधोऽयमिति संग्रहदर्शनम् ! सर्वो ज्ञेयतया रूढ आकारः कल्पितो मती ॥७॥ मतावारूढ आकारो ज्ञेयरूपेण कल्पितः। तस्योपलक्षणत्वेन ज्ञानत्वेनापि कश्चन !!७१।। कल्पितस्य निषेधश्च ग्राह्यादित्वेन गृह्यताम् । विभक्तं टोकया यद्वत्तदभावात् तदप्यसत् १७२।। असदेव यतः ख्याति तदविद्याविनिर्मितम् । अस[त्ख्यापनशक्तौ हि साविद्येति निगद्यते ।।७।। ख्यातिरध्यवसायार्थो विकल्पे स्फुरतीति वा । अविद्यावासनायातकल्पस्थस्तत्कृतो मतः ॥७४|| प्रज्ञापारमितायां हि ब्रोन् समाश्रित्य देशना । कल्पितं परतन्त्रं च परिनिष्पन्नमेव च ।।७।। नास्तीत्यादिपदैः सर्वैः कल्पितं विनिवार्यते । भायोपमादि[130b] दृष्टान्तैः परतन्त्रस्य देशना ॥७६॥ चतुर्धा व्यवदानेन परिनिष्पन्नकीर्तनम् । प्रज्ञापारमिलायां हि नान्या बुद्धस्य देशना ॥७७॥ इत्थं पारमितानोतरक्षीणार्थान्वयाच तत् । तस्यां हि तावत् साकारवादः स्फुरति निर्मलः ।।७।।

ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली ततो यद्यन्य एवार्थो मुख्यमाख्याय भाविकम् । अर्थ आर्यनयेऽप्येप ग्राह्य इत्युचितं वचः ।।६।। अथ तस्मादियत्यंशे भेदः साध्ये तथापि किम् । द्वयमात्रनिपेधेन निर्वृतिः कृतिना कृता ॥८॥ वाच्यो भासनिषेधोऽपि भास एव च न द्वयम् ! लक्षणाभावतो भावे त्वबाधा सूचिता पुरा 11८१॥ संभोगे चोपचारादि व]त विशदाक्षरम् । प्रधानार्थतयार्येण स्वनीतौ वा प्रकाशनात् ।।२।। भगवत्या हि पिण्डार्थवाक्प्रवृत्ते न किं कृतम् । विहाय हेयोपादेयव्यक्तिमीपत्करां गिरा १८३|| गुणरूपविशेषेण । स्वस्तुतिर्वा किमन्यथा । यद् वा वार्तिकमादर्शस्तन्मतस्य परेण किम् ।।४।। तत्र वार्तिककारेण यत्नाद् बाह्यऽपि साकृतिम् । धियं प्रसाध्य तन्माचं शेपितं ग्राह्यविप्लवात् ।।६।। आत्मा स तस्यानुभवः स च नान्यस्य कस्यचित् । प्रत्यक्षप्रतिवेद्यत्वमपि तस्य तदात्मता ॥६॥ तथा ब्रुवाण आर्येश इत्थं चार्तिककृद् वदन् । संमुखोऽप्यन्यथा कुर्वन्न संप्रत्ययगोचरः ||७ यद्याकारं प्रवेश्यापि चित्ते चित्तमनाकृतिः । इष्टमालोक्यमाकारस्यान्तासोऽस्य किंफलः ।।८।। निराकारं मनः सिद्धं सर्वयोः स्वान्यवादिनोः। ज्ञानवद् यहिरारोपेऽप्याकृतेदूपणं समम् ।।८।। ततः प्रयासः किमियान प्रक्षाल्य त्याग एव वा। श्रयत्नसिद्धो वितधरपुरणे वासनान्ययः ।।६०|| १.प्र.पा.२.१२६ साकारसंमहसूत्रम् ग्रहसाधुतयाकारं ग्राह्येऽङ्गीकार्यदूपिते । साकारचित्तनिष्ठायां युक्तमाकारसाधनम् ।।१।। ग्रहणे करणत्वेन प्रकाशकोपलम्भतः । विप्रतीतिशताधारं प्रसाध्याकारवन्मनः ॥६२|| मानमेयफलन्यायं निर्वन्धेन विधाय च । अतृप्तेः पुनरन्तेऽपि तदर्थो हि महान् नमः ॥१३॥ प्रत्युतालीकमाकारं मुधा साधयतः प्रति । प्रत्यासत्तिं ग्रहेऽनाद्यः स एव स्यान्निदर्शनम् ||४|| ततः स्वभावतोऽनात्मप्रकाशवलवन्मनः । सिद्धमित्यफलं ग्राह्यलक्षणक्षतिचिन्तनम् ॥६५॥ सहोपलम्भप्राकाश्यहेतुद्वयगिराप्यज्ञम् । द्वितीयाचार्यवश्यत्वं धर्मोत्तरवदुच्यताम् ।।६।। न च वार्तिककारीयमेकानेकात्ययोऽञ्जसा । बाह्येऽपि दूपणं 'कापि परमाणोरदूपणात् ॥६७|| यन्नसाधितसाकारे स्थित्वा ग्राह्यं तु दूपितम् । वैभाषिकाच सूत्रान्ती वर्णितस्तत्त्वसन्निघेः ॥१८॥ ततोऽलीकमसद् वेति सर्वत्रावशितं प्रति । न ह्याकारस्वरूपेण गृह्यते किं तु वाह्यतः ||६|| दृष्टमिन्दुयुगं तच नास्तीत्युक्तिन चेतसः। दृष्टाकृतिर्मपावेति न चेन्दुद्वयमेव तत् ।।१०।। जलारोपोदिताद्दोपाच्चित्ताकारस्तु युज्यते । असाधारणनि सो प्रकाशो न परस्य च ॥१०१।। इयं [131a] यथाध्यवसिति व्यवस्था तत्वतः पुनः । केशादयो न सामान्यमनर्थाभिनिवेशतः ॥१०॥ क्वचिदिति मातृकायाम .

ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावलौ
इत्याह न त्वनर्थत्वादित्यन्यञ्च स्फुटाभता।
ज्ञानरूपतयार्थत्वात केशादीति मतिः पुनः ॥१०३||
सामान्यविषयं केशप्रतिभासमनर्थकम् ।
इन्द्रियज्ञानसंख्यातमसवाहावसायतः॥१०४॥
ज्ञानरूपतयार्थत्वे सामान्ये चेत् प्रसज्यते ।
तथेष्टत्वाददोपोऽर्थरूपत्वेन समानता ॥१०॥
अप्रतिक्षेपभाग्धर्मी शब्दार्थ इति चासकृत् ।
तस्माद् यथाप्रतीत्युक्तः शब्दार्थोसावसन्नपि ॥१०६||
अभवन्नपि शब्दार्थः शब्दार्थ इति कीर्तितः ।
ज्ञानाकारश्रुते शब्दे तद्भासादिति दर्शितम् ॥१८७)
यथावसायं तु यहिः शब्दार्थ इति निश्चयः ।
अतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रस्थितेरिति ॥१०८॥
यथाप्रतीति सत्त्वं चेत् नावसायोऽत्र सापि तु ।
भासनं सैव सत्तास्य वाह्ये शक्तस्त्वपेक्षणम् ॥१०॥
तस्माज्ज्ञानतयैवोक्त श्राकारोऽर्थ इति स्थितम् ।
व्याख्यातं भाष्यकारेण यच्च तत्र श्रमेण किम् ॥११०॥
साकारमेव चेतश्चेत् पर्यन्तेऽप्यधिकं न हि ।
संक्लेशव्यवदानं चेत्येकमस्तु न तु द्वयम ॥११॥
प्राकार एव संलशो व्यवदानं तु तत्क्षयः।
इत्यनाकारपादे स्यादुभयस्य व्यवस्थितिः ॥११२||
अतस्मिंस्तग्रहाद् भ्रान्तिर्विकल्पस्तत्क्षयः समः।
समापि चेद् विकल्पोऽपि सत्याकारः कथं भ्रमः ११३।।
श्रवसाये प्रकाश्यत्वं प्रकाशे च तदात्मता।
अर्थग्य हानी न स्याच नाम इत्यादिवेदनम् ॥११॥

साकारसंग्रहसूत्रम्
सर्वात्मनिश्चयश्च स्यात् स्पष्टोऽर्थः स्याय गौरिति
स्वलक्षणे चासंकेतात् कल्पिकैव भवेन्न धीः ।।११।।
तस्मादशेपगोव्यक्तिसामान्येन विभाति धीः।
गोत्वेन साभिलापेनालीकेनेति तथा प्रथा ।।११६।।
गवावसाय इत्यस्तु नैते दोपा भवन्त्यतः।
स्वलक्षणस्याभावेऽपि भ्रान्त्या तदवसायतः॥११७||
यथालीकस्य गोत्वस्य गोयुद्धौ च प्रकाशनम् ।
तादात्म्यं चाव्यतिरिचोऽनारोपो वस्तुतापि च ॥११८।।
तथा नीलादिनिर्भासेऽलीकरय धवलादिनः ।
प्रकाशभावसिद्धथैव तादात्म्यं सिद्धमिष्यताम् ।।११।।
वस्तुतायामनारोपे लिङ्गं तादात्म्यगोत्रकम् ।
गोत्वादिभिरनेकान्तसमारोपमसिद्धकम् ।।१२०।।
वदेतत् फल्गु सकलं यतः साकारवादिनाम् ।
सतोऽपि भानं नार्थस्य कुत एवासतो भवेत् ॥१२१।।
स्वरूपस्यैव निर्भासाद् बालस्याप्येप निश्चयः ।
अर्थभानाश्रयास्तस्य किल दोपाः प्रसङ्गिनः ॥१२२।।
कुत्र सङ्केतकरणं शब्दो यस्यावबोधकः ।
कस्यावबोधकः शब्दो यन संकेतकक्रिया ।।१२।।
वाचोयुक्तिरियं कीदृशीदगेव यदीक्षसे ।
वाच्यवाचकतां कापि ममापि प्रतिपादय ||१२४॥
अलीको यस्य चाकारः किं तस्यापि विशिष्यते ।
अलीके यदि 'सङ्केतः सत्याकारे कथं न सः ॥१२।।
फलं न सत्यप्याकारेऽलोके सुष्टु न विद्यते।।
अर्थारोपावलीके चेन् सत्ये केन निपिध्यते ॥१२६।।
1. शंकेतः इति मातृकायाम्।

ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली - कोऽ[1310]रोपोऽथ सत्यत्वेऽलोकत्वेऽपि स कीदृशः। सत्योऽलीकोऽथवाकारो वस्त्वारोपस्तु फिंकृतः ।।१२७।। असत्यगोत्यमानाद् हि भानात् सत्याकृतेन किम् । सत्येऽपि सत्याकारश्चेत् सत्येऽप्यालीच्यमाकृते ॥१२८।। असत्यभानादारोपो युक्तः सत्ये कथं भवेत् । नवसत्येऽपि सङ्केतोऽसत्यत्वावसितौ कथम् ।।१२।। तस्मादर्थक्रियाशक्तवस्त्वारोपात्मनस्तनौ । सङ्केतकरणं सत्यासत्ययोर्न विशिष्यते ॥१३०।। यथातथात्वे वाकारस्यावसायो न विद्यते । नभानमर्थस्य ततो वाच्यता कस्य तत्वतः ॥१३१॥ अभाने प्रतिभाने वा न चारोपोऽपि कस्यचित् । प्रतीत्योत्पादभेदेन व्यावस्थामात्रमीदृशः ॥१३२॥ निर्विकल्पाद् विकल्पस्य भावे लेशानुसारिणः । सङ्केतकारिवचनाद् बुद्धथाकारे विशेषिणि ॥१३३.. सङ्केतः कृत इत्यास्था तादृक्शब्दस्थितौ पुनः । प्रवृत्त्याक्षेप बुद्धधात्मभावे वाच्यव्यवस्थितिः ॥१३४॥ एवं प्रवृत्तेराक्षेपिविकल्पाकारजन्मनि । सतो जलादिरारोपः सत्यासत्यसमश्च सः ।।१३।। सतो यद्यपि तत्त्वेन नारोपः कस्यचित् कचित् । व्यवहारकृतस्त्वेप प्रतिपेधुं न शक्यते ।।१३६|| मरीची जलवद् यावदनात्मन्यात्मकल्पनम् । भ्रमः स एव संसारो निर्वाणं तत्वसंस्थितिः ।।१३७।। पदन यापन विचारसंभयो भयोऽयमन्यः शम इत्ययं नयः। विचारलीलाललिते तु मानसे भयः शमो या क इहेति कथ्यताम् ॥१३८।। तथा चा- "साकारसंग्रहसूत्रम् नपान्तरं किञ्चन विद्यतेऽनयोः सदवृत्त्या शमजन्मनोरिह । तथापि जन्मक्षयतो विधीयते शमस्य लाभः शुभकर्मकारिणाम् ॥१३॥ तथा निर्वाणं च भवश्चैव द्वयमेसन्न विद्यते । परिज्ञानं भवस्यैव निर्वाणमिति कथ्यते ॥१४०।। जलबुद्धावलीकत्वं नाकारस्य प्रयोजकम् । भ्रमव्यवस्थितौ तद्वग्राह्यग्राहकविप्लवे ॥१४॥ सत्येऽसत्ये[ऽथ]वाकारे नापराधोऽस्ति चेतसः । यदि प्रवृत्तेराक्षेपी याह्यारोपो न जायते ।।१४२॥ सत्याकारमपि ज्ञानं कल्पकं गोचरे ततः। प्रवृत्त्यांक्षेपणाद् दुष्ट प्रवृत्तिः संसृतिर्यतः ॥१४॥ प्रवृत्तिरविकल्पेऽपि विकल्पेऽपि न सेति' चेत् । विशेषसरणेऽप्येव तत्रानिष्टिस्ततो न किम् ।।१४४॥ अनादिकालिकाभ्यासाद्यथा किश्चित् कचित् समम् । तथा विकल्पस्यापीयं योग्यतानिष्टिसाधनी ।।१४५॥ विकल्पे क्लेशभावोऽधिसत्वानामत एव हि । तद्वासनाहतो यत्रो यावद्धेतुफलस्थितिः ॥१४६।। अलीकगोत्वाकारेण ख्यातिः सिद्धा न गोमतेः। सत्याकारोऽपि संकल्पोऽध्यवसायः प्रवर्तनात् ॥१४॥ सत्यस्य गोत्वाकारस्य गोबुद्धौ भासनं यथा। तादात्म्यं चाव्यतिरिचोऽनारोपो वस्तुतापि च ॥१४८।। तथा नीलादिनिर्भासे सत्यस्य धवलादिनः। प्रकाशभावसिद्धथैव तादात्म्यं सत्यमिष्यताम् ॥१४६) ., सतीति मातृकायाम् । २, गोमतो इति मातृकायाम्।

ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो. यद्वस्तुरूपं तद्वस्तु गोविकल्पे यथाकृतिः । प्रकाशवस्तुरूपं च नीलं न स्फूतिरन्यथा ॥१५॥ तादात्म्यधिनिघूतेः सिद्धो बाधश्च वास्तवः । नेक्षते च सितादन्यस्तथानारोपसाधनम् ॥१५१।। शक्तस्त्वलीक [132a] आकारो नोपकारापकारयोः । कादाचित्कः स्फुरन्नर्थसमर्थो चा मृपा कथम् ।।१५२।। एतत्स्वरूपावाधे हि बाधकोऽप्यस्य किंकरः। ततः स्वयं प्रकाशात्मा शुद्धो वा लिष्ट एव वा ॥१५॥ अलोकमानं सदपि न हि कापि विवन्धकृत् । विबन्धकत्वेऽलीकत्वमेवालीकं प्रसज्यते ।।१५४।। गोचरान्तरसम्वारो नेष्ट एव क वन्धकृत् । स्वसंचित्तौ पुनस्तस्य शतेनापि न बन्धनम् ।।१५५॥ स्ववित्तिवन्धे हि जडः प्रकाशश्च स्वहेतुतः। इत्ययुक्तमतोऽशक्यं स्वाभेदेनापि वेदनम् ॥१५६|| स्वहेतोश्च तथोत्पत्तिवेदनं च तदात्मना । भावैः स्वोकृतमेकत्वं वादिनां महतो व्यथा ॥१५७।। तन्नालीकोऽयमाकारः स्पृशत्येनं स्फुरन्नपि । तायताप्यस्य संकशे सन्तानान्तरतो न किम् ॥१५८।। वस्तुसन्नपि सन्तानभेदस्तस्य न बाधकः । असत्यः पुनराकारो वाधायेति किमप्यदः ।।१५।। तत्प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां संसारो नाम नापरः। 'तत्त्यावसायभेदेपु प्रतिबन्धे प्रसाधिते ॥१६॥ विशेषश्चायमायानामाकागत्परतो न च। जलाफाराद् विसंकल्पाजल एय प्रयतते ॥१६॥ १.ते,चार इति मातृकायाम् ।

साकारसंग्रहसूत्रम् जनाकारविकल्पोऽपि जलाकारादकल्पतः । भवन्नपि न तन्मानाद् वासनासचिवा स्वसौ ॥१६२।। सद्वासनासमुद्घाते फेवलान्नाविकल्पतः। प्राधमाकभावादेरभूतस्य चिकल्पनम् ।।१६|| निर्विकल्पमपि ज्ञानं हेतुश्चेद् वासनाश्रयात् । यथाप्रवृत्ताकारस्य तत्तयेऽस्तूदयचयः ।।१६४।। श्रा बोधिचित्तग्रहणाद् दानाद्यभ्यासतः क्रमात् । अतिविश्ववपुर्भोगप्रतिष्ठाकारसंभवः ॥१६॥ आसंसारमविश्रामपरार्थस्वार्थसंपदे । रुचेस्तदेकनिष्ठत्वात्तद्धतासमः श्रमः ।।१६६।। महाकारुण्यसम्पन्नपुएयज्ञानंश्रियान्ततः । विशुद्धिवासनावन्धप्रवन्धस्थैर्यसाधनः ॥१६७।। तत्रासकल्पना कालः संकेशःशुद्धिरुत्तरः। साकार एव विज्ञाने तस्मादेपा व्यवस्थितिः ।।१६।। अद्वैतचित्रगुणसंभृतशातपूर्ण- साधारधेयमयमण्डनचक्ररूपम् । साध्यं विधूय न च सन्तनयोऽपि सारः साकारनीतिरिति नोतिपुगस्य जीवः ॥१६॥ दृष्टं शर्मविशिष्टसाधनपराधीनं यथा भावना- प्यस्योदेति तथैव यत्सुखरसाकृष्टाङ्गनादेरपि । निष्पत्तौ च तथा निरन्तरमुखस्यन्दाभिनन्द्याकृतौ बाधायाधविधौ समेतरतया शमकशेपोऽस्तु किम् ॥१७०॥ अन्तरलोको। ॥ इति धर्मकायचिन्तामशेष[]मारभ्य संकेशव्यवदानपर्यन्त. शास्त्रकारान्तरैकवाक्यतानिणयस्तृतीयः परिच्छेदः ॥

[चतुर्थः परिच्छेदः]
मा भूदन्योऽस्तु साकार एव साध्येतरस्थितिः।
एकानेकविवेकेन त्वालीक्यं केन वार्यते ॥१॥
एकानेकविवेकोऽस्तु न त्वालीक्यं प्रकाशिनः ।
बाधा हि रूपेऽवसिते नाध्यक्षविषये कचित् ।।२।।
रूपमात्रस्य निर्भासो द्विचन्द्रेऽपि न बाध्यते ।
बाधा स्पशादिनो रूपस्यापि तत्सहचारिणः ॥३॥
एवं [132b] स्वप्नेऽपि पुत्रादिः कल्पितोऽसन्न धीतनुः ।
मन्त्राधिपत्याल्लोष्टादौ पोतभासो न बाधनम् ॥४॥
रुक्मादि फल्पितं बाध्यं लोष्टादेस्तु न भासनम् ।
न चावसायस्तेनास्य न विधिर्न च बाधनम् ।।५।।
अन्यथाख्यातिरस्येति दुष्टं तत्ख्यात्यसंभवात् ।
असख्यातिस्तु विख्याता कल्पिता सदपेक्षया ॥६॥
लोष्टमेवान्यथाख्यातीत्यभिप्रायान्न सापि किम् ।
व्यवहारेण निर्वन्धः तत्त्यतस्तु न तद्वयम् ॥७॥
अन्यथैवावभासन्ते तद्रूपरहिता अपि ।
इत्युक्तेर्भाविकम्त्वत्र योद्धयोऽर्थो यथोदितः ।।८।।
तथैवादर्शनात् तेषामनुपप्लुतचक्षुपा।
फल्पितत्वमनेनोक्तमाभासे फनकादिनः ॥ध्या
न पापः फस्यचित् तत्त्वे संवृत्ती फल्पितस्य तु ।
प्रकाशिनोऽपि यापश्येद् याघेऽप्याश्वासनं फुत्वः ॥१०॥
अनुमायाधिकाशा च न वस्तुयिपयेति चेत् ।
अपश्यमस्ति यस्त्यात्मनिष्ठासो नान्यथा प्रमा ॥११॥

. ५५ 44 साकारसंग्रहसूत्रम् भातमेव पुरा वस्तुविधावभ्ययसीयते। निषेधोऽपि स्वभावार्थः पर्यन्ते पर्यवस्यति ॥१२॥ अन्तरलोकौ ॥ परेण विपयाभावज्ञापनं सपदीप्यते । स्वार्थे प्रवृत्तिमज्ज्ञानमभावं गमयेत् कथम् ॥१॥ स्वगोचरोपस्थानेन विषयान्तरबाधने । स्वगोचरस्य तेनापि स्थानात् किं नास्य वाधनम् ॥१४॥ तदर्थकर्महानेश्चेद् भिन्ना सार्थक्रिया यदि । अन्यहानेऽन्यहानिः किमभेदे तु स्फुरत्यसी ॥१|| रूपं समीक्ष्य दाहादिहानेः स्पर्शस्य बाधनम् । न च स्पर्शः स्फुरत्यत्र बाधा संवास्य किं परैः ॥१६॥ विषयीकृतमन्यद्वा वाध्येत प्रथमं यदि । स्फुरदेव कथं चाध्यमस्फूतौ बाधकेन किम् ॥१७॥ न वाधा भिन्नकालत्वे स्वस्वकाले स्फुरत्तया । तथैव कालाभेदेऽपि नीलपीतसितादिवत् ॥१८।। तस्मादारोपवद् वाधः प्रतीत्योत्पादभेदतः । कल्पितो न तु तत्त्वेन स्वविन्माने तु का कथा ॥१॥ यावन्न सिद्धिः स्वविदो वाधकं तावदस्तु चेत् । निरूप्य स्वविदोऽसिद्धिं वाधस्तर्हि प्रवर्तताम् ॥२०॥ पूर्व प्रवर्तनारम्भे प्रतिज्ञावाधमक्षतः। यदि चूयात् परज्ञाननिषेधे स्वविदागता ।।२१।। यथायथार्थाश्चिन्त्यन्ते विविच्यन्ते तथा तथा । स्वयं तु वित्तिश्छायेव धावतोऽप्यनतिकमा ॥२२॥ अतएव निषेधस्य प्रक्रमेऽपि जगौ गुरुः । मदीदं स्वयमर्थानां रोचते तत्र के वयम् ।।२।।

ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली न बाधा चेत् परेणास्ति सिद्धिरप्यस्तु नान्यतः । स्वविसिद्धिरपीदानी साधनान्तरतः कथम् ।।२४।। कुतश्चित् कस्यचित् सिद्धिर्न तत्त्वे किं तु संवृतौ । यथा धूमादितोऽन्यादेर्मता सिद्धिरियं तथा ॥२५॥ स्वविसिद्धिरतत्त्वे चेत् यावत् साध्याङ्गसंस्थितिः । तावत् तदेव तत्त्वं यत् सिद्धं साधनशक्तितः ।।२।। यत्साधनवलात् सिद्धे स्वविन्मात्रे पुनः परम् । सिद्धिषाधनयोरस्ति नावकाशः कुतश्वन ।।२।। न बोध[य]न किश्चिदन्यत्' प्रस्तुतत्यजनक्षमः । प्रस्तुतं वा त्यजन् नान्यस्यान्यतो ग्रहणक्षमः ॥२८॥ असएव परज्ञानं गृह्यमाणं स्ववाधनम् । स्ववित्तिहेतुत्रैरूप्यज्ञानस्याप्य पाप्यवकाशतः ॥२६॥ [133a] त्यक्तं तु तेपां रूपाणामयोधेऽपि न बाधकम् । साध्यसिद्धेः प्रकाशो हि विद्यते परतो न तु ॥३०॥ स्वतोऽपि मा भूदिति चेत् यदि भासो न सर्वथा । युक्तमेतत् प्रकाशस्तु रान्नास्त्यस्मान्न किं स्वतः ॥३१।। प्रकाशोऽरित न तु स्वस्मादतोऽन्यस्मात् कथं न चेत् । अन्यथा बाधकं यद्वत् तद्वन्नास्ति स्वतो मतौ ॥३२॥ स्वात्मन्यथ क्रियारोधो धारयोः स्वच्छिदा न हि । धारापि तीक्ष्णा स्वयमित्युच्यते किं न सूरिणा ॥३३॥ स्वहेतोरेव तीक्ष्णा सा जायते नान्यतो यदि । प्रकाशरूपज्ञानं च स्वहेतोरेय जायते ॥३४॥ उपकार्योपकारित्वकृतं मा भूत प्रकाशनम् । तापजन्म रूपं तुस्यियंशब्ददन शदितम् ॥३॥ १. नबोधन किपिदन्यस्मादिति मापायाम् ।

५६१
साकारसंग्रहसूत्रम्
यथा प्रदीपपटयोरुपकारात् प्रकाशनम् ।
दृष्टं तथा प्रदीपस्य स्वयं किं न समोचितम् ।।३६।।
अक्षापेक्षापि दीपे चेत् सा कुम्भे किं न विद्यते ।
तत्सत्त्वेऽपि घटो दीपं दीपो नान्यमपेक्षते ॥३७॥
यन्नादौ सत्यपि यथा परप्रेरणवारणात् ।
स्वयंगमोक्तिरतज्जातिवारणेव स्वभासने ॥३॥
आगमेऽपि स्वयंवित्तधे च प्रतिभाति यों।
ग्राह्यग्राहकभावस्य सूक्ष्मस्य वदपोहनम् ॥३॥
एकत्र फलहेतुत्वं यथाशङ्कय निवारितम् ।
प्राह्यग्राहकतैकत्र तथाशङ्कय निवारिता ॥४०॥
न कर्मकर्तृभावेन स्वप्रकाशमतो मतम् ।
परानपेक्ष्य भासन्तु स्वहेतोरुदितं मनः ।।४।।
सन्धिनिर्मोचने व्यक्तं तदर्थप्रतिपादनात् ।
अर्थाभासप्रवृत्त्यादिवचनैरपि सूचनात् ।।४२।।
तस्मान्न युक्त्यागमयोः प्रतियोधि स्ववेदनम् ।
दोपः स एवान्यविदं वाधतेऽमिरिव द्वमम् ।।४३॥
न च स्ववित्तिव्यापार परवित्तिग्रहोऽर्थितः ।
यतोऽस्य गुणदोपाभ्यां स्ववित्तेरवलेपनम् ॥४४॥
दोषो न सत्तामात्रेण व्यापारेण तु स स्मृतः ।
अकार्यकृतिकालस्था निमाह्या दमादयो न हि ॥४॥
न स्ववित्तरतो दोषः परवित्तेस्तु विस्तरात् ।
सदन्यवित्तिव्यावृत्तः प्रकाशो नियतः स्वयम् ॥४६॥
न स्वतो नापि परतो भासम्बेद् भास एव न ।
नालोष्टादिसमानस्य वक्तुमेतच्च साम्प्रतम् ॥४॥

५६२
ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धांवलौ
स्वतोऽन्यतश्च व्यावृत्तावपि भासो यदीष्यते ।
एकानेकवियोगोऽपि वस्तुनः सत्त्वमस्तु वः ।।४।।
एकानेकवियोगेऽपि यदि वस्तु सदिष्यते ।
स्वतोऽन्यतश्वाभावेऽपि भावो भासस्य किं न वः॥४६॥
भासमानास्तथाप्येते न भावाः शक्यनिह्नवाः ।
असाधारणभासत्त्वात् ज्ञानत्वं च भविष्यति ॥५०॥
रूपनिर्भासतोऽध्यक्षरूपताप्यस्ति वारतवी ।
न च स्ववित्तौ दोपश्चेत्यतः किश्चिन्न दुप्यति ॥५१॥
ननु स्ववित्तिर्नीलस्येत्येतदेव कुतो भवेत् ।
न हीदमेकमात्मानं वेत्ति येन स्ववेदनम् ॥५२॥
अन्तः शातादिरूपस्य बहिः शीतशितादिनः।
भासनात् कस्य केनास्तु कथं वित्तिर्न चैकता ॥५३।।
भासनं तावदस्त्येषां तन्निपेढुं न शक्यते ।
न भेदे तच्च युक्तं चेदभेदोऽस्तु धियस्तदा ॥५४॥
भिन्नाकृतीनामेतेपामभेदोऽपि कथं भवेत् ।
तत् [133b] किमिष्टो द्वयाभावो भाव एव द्वयस्य वा ।।५।।
भेदोऽभेदो द्विधाऽद्वेधा धीरूपेऽस्तु यथा तथा ।
नालीकत्वं प्रकाशस्य वाधगन्धविरोधिनः ॥५६||
न हिस्वानुभषस्यास्ति बाधः काप्युपपत्तिभिः ।
स एव तासां प्रभवो निष्ठा तत्रैव वा यतः ॥५॥
भेदादिरेव चिन्त्योऽस्तु न प्रकाशस्य वारणम् ।
यन्त्र प्रकाश विश्रामः स्वः परो वा स एव सन् ॥१८॥
सत्त्वे घ स्वषिदः सिद्धे किमेकानेकचिन्तया।
सदभावादमावेन तस्याः फिल फलस्थितिः ॥५॥

साकारसंग्रहसूत्रम् प्रकाशमाने सिद्धेऽपि स्ववित्तिः कथमुच्यते । वावता चार्थसंसिद्धौ कि स्ववित्तिगिरापि नः ॥६०॥ प्रत्यक्षबाधा हि परप्रतिज्ञा या विवक्षिता । स्व] रूपस्य परेणापि प्रकाशे सा च सिध्यति ॥६१॥ स्वरूपसाक्षात्करणादध्यक्षत्वं न चापरम् । परेणापि प्रकाशस्य रूपं वावद् विभाति तत् ॥६२॥ तथापि स्वविदस्त्येव किं तु स्वस्येति न स्वयम् । बाधासिद्धौ तथान्येन वित्तिवादेऽपि न क्षतिः ।।६।। न सिद्धापरवित्तिश्च स्ववित्तिश्च न सिध्यति । ततःप्रत्यक्षता नाम कीदृशी बाधनं यया ॥६॥ साक्षात्कारस्वरूपस्य प्रत्यतत्वमुदीरितम् । विशेपलक्षणस्यापि नैव तिरनिश्चये ॥६॥ सामान्येन विशेषाणां यथा व्याप्तिस्तथास्य तैः। सिद्धे विशेष सामान्य सामान्येऽन्यतरः स च ॥६६॥ मनुष्यनिश्चये भाव्यं शूरिणा वाऽपरेण वा। न च तद्वयसन्देहे मनुष्यस्य पराभवः ॥६॥ निश्चिते तद्वयाभावे भवेन्मानुष्यकक्षतिः । किं तु मानुष्यकेऽसिद्धे सिद्धे वा न द्वयक्षतिः ॥६॥ परोक्षे वस्तुनि ततो द्विधाभासक्षतिस्थितौ । भासभ्रंशोऽस्तु निश्चयो भासे त्वेका स्थितिद्वयोः ॥६६॥ न प्रकाशेऽस्ति सन्देहः सन्देहस्तु भिदाभिदोः । भिदामिदोरन्यतरा प्रकाशेऽवश्यमन्विता ॥७०॥ भेदाभेदस्थितियद्वदुपपत्तिमपेक्षते । नैवं प्रकाशोऽपेक्षायां प्रकाशः कथमुच्यते ॥७१|| 1. मेदामेदोरिति मातृकायाम् ।

५६४,
ज्ञानश्रोभित्रनिबन्धावलौ
द्वाभ्यां व्याप्तिः:प्रकाशस्य.स्याचेदेकस्थितियोः ।
व्याप्तिश्च न कचित् सिद्धा तथाप्यततिरीरिता ॥७२॥
नाभिन्नेन न भिन्नेन वेदनेन] विदित्यतः ।
कथं प्रत्यक्षबाधेति व्याप्तावेवेदमप्यलम् ।।७३॥
उपपाद्यं समतत्वमथ चेद् बाध्यवादिना ।
अभ्युपेतप्रमाणस्य प्रत्यक्षं कीदृशं परम् ॥७४||
व्यापकानुपलम्भेऽपि रूपनयनिरूपणे ।
पारम्पर्येण साक्षाद् वापेक्षावश्यं समक्षधीः ।।७।।
तत्र कीहक् समक्षं ते यद्यस्माकं न विद्यते ।
तत् सांयूतं चेद् वाधापि सांयतादस्तु सिद्धिवत् ॥७६।।
रूपाप्तौ सांवृतं शक्तं न बाध इति कः क्रमः।
यजातिकं च तत्सिद्धौ तज्जात्येवास्तु बाधकम् ॥७॥
सांवृतत्वं च मानस्य मेयस्य यदि संवृतेः।
अद्यापि चिन्त्यते सैव न सिद्धा साधनं कथम् ॥७॥
अन्यस्यासंविदोऽन्येन यदि व्याप्तिग्रहो हतिः।
विसुतोऽन्यग्रहश्वास्तु स्ववित्तः कियती क्षतिः ।।६।।
अनुपेतप्रमाणस्य ज्यायसी मूकतैव यत् ।
ब्रुवता नियतं किश्चिद् वाध्यं वा साध्यमेव वा ॥
संवृतौ मानमिष्टं चेद् विचारोऽप्येप संवृतिः ।
संवृतावपि नेष्टं चेद् ब्रुवन् जेता यथा [134a] तथा ॥१॥
नप हेती प्रकाशादायप्येवं बाधसंभवः ।
असाधारणनिर्भासव्यत्ययस्याप्रसाधनात् ||२||
अमुनापि समक्षेण विषयी[कृति]मात्रकम् ।
न सत्तासिद्धिरस्येति पाधकायसरी न किम् ॥२॥

५६५ साकारसंग्रहसूत्रम् विधिसाधनमानेन विषयीकरणात्परम् । न सत्तासाधनं फापि शक्तिः सत्ता तु लौकिकी ||४|| सर्वत्र मानविहिते सत्ताभेदस्य साधनम् । युक्तं नाशादिवत् सत्तावाधकं तु विरुध्यते ॥६॥ तम्मात् स्वं वा परं वा स्यात् प्रत्यक्ष विषयस्य तु । यस्य स्वरूपनिर्भासः स एवाध्यक्षगोचरः॥८६॥ तदतद्रूपविमतावपि चोध्यवपुः स्थिरम्। ज्ञानज्ञयोपनयनादेव साधकबाधकम् ॥२७॥ न स्वरूपेण रूपं तु गवेष्यं भ्रान्तिशान्तये । प्रतिभासिनि रूपे च न भ्रान्तेरस्ति संभवः ।। कल्पनापोढमेवास्तु किमभ्रान्तपदं तदा । भ्रान्तिद्वैविध्यनिर्वाहनिर्बन्धोऽपि मुघेति चेत् ।।६।। सत्यमाचार्यदिग्नागपादेन कृतमेव तत् । वार्तिके तु कृतं लोकस्याकारे बाह्यरोपणात् ॥१०॥ आकारमाकारतया शुक्तिं शुक्तितया तथा । यदि विद्याज्जनः कापि कथं स्यात् कस्यचिद् भ्रमः ॥११॥ अतदात्मनि तादाम्यव्यवसायस्तदा द्वयोः। विकल्पवर्जनेनैव निवर्त्य इति युज्यते ॥२॥ यदा त्वर्थग्रहो ज्ञानस्याकारे सर्वदेहिनाम् । दृष्टोऽतिस्पष्टविच्छिन्नप्रतिभासे विशेषतः ॥३॥ तदा मृपार्थग्रहणं तदध्यक्षमकल्पनात् । प्राप्तं गृहीतग्रवत् तद्वितीयं विशेषणम् ||४|| लोकबुद्धिमपेक्ष्यैव सतैमिरमितोरितम् । स्पष्टाभस्यास्य कल्पत्वमोहापोहाय चापरम् । .. करणाप इति मातृकायाम् २. दिनानपादेन इति मातृकायाम् ।

५६६ ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली तत् तत्त्वचिन्तावसरे कल्पितापेक्षयैव सा। भ्रमव्यवस्था स्पष्टाभे न स्वाकारज्यपेक्षया ॥६६॥ भ्रमत्वमविकल्पेऽपि विकल्पान्न ततः परम् । अतो विकल्प विश्रान्तमविकल्पेऽपि कथ्यते ॥६७) विकल्पकस्य भ्रान्तत्वे भ्रमोऽन्यः स्यान्न वा भवेत् । विकल्पकरयाभ्रान्तत्वे भ्रम एव न विद्यते ॥६८ अन्तरश्लोकौ ॥ निर्भासिनः समक्षत्वमसत्यत्वमपोहति । अतः प्रकाशे मिथ्यात्वमर्थस्यैव न धीतनोः ॥६॥ तस्मान्माने भिदाभेदविवादेऽपि प्रकाशिनः । प्रत्यक्षगोचरावस्था सिद्धा सत्त्वं तदेव च ॥१०॥ तचित्रमेतदद्वैतं ग्राह्यादिविरहान्मतम् । सांवृती पुंवदेकाख्यानेकव्यवहृतिर्मुधा ।।१०१॥ यावदेव बहिरध्यवसायस्तावदेव पृथगेतदिदं च । तन्मतिस्तु सकलेति स एव ज्ञानपाणिचरणादिरसौ हि ॥१०२॥ नीलादिश्चित्रविज्ञाने ज्ञानोपाधिरनन्यभाक् । अशक्यदर्शनस्तं हि पतत्यर्थे विवेचयन् ॥१०३।। यद् यथा भासते ज्ञानं तत्तथैवानुभूयते । इति नामकभावः स्याचित्राकारस्य चेतसः ॥१०४॥ संग्रहश्लोकी॥ चित्रविज्ञान इत्याभ्यामेकानेकात्ययः क्रमात् । ज्ञानोपाधितया याध्यं विविच्याशक्यटक्कया ॥१०॥ मुधानेकध्वनिस्तं होत्यादिना शेपसंग्रहः । यद् यथेत्यादिना युक्तिरेकसंज्ञा तदेकता ।।१०६॥ १. प्र.पा.२.२२०-" - साकारसंग्रहंसूत्रम् ५६७ प्रत्यक्षानुमयो पि विरोधे शक्तिसं[134b]शयः । अचापेक्षानुमा नित्यं नानुमापेक्षमतजम् ।।१०७।। परिहत्य यथाध्यक्षविरोधमनुमोदयः । तथानुमाविरोधं न परिहत्यासंभवः ॥१०॥ परोक्षे धानुमान्यत्र विरोध इति कः क्रमः। अक्षण बाध्यते कोऽर्थों नेयं तद्गोचरे प्रमा ॥१०॥ स्वात्मसत्तास्थितापक्षादनुमानाद् गुणान्तरम् । प्रत्यक्षणाव्यवहृतेः परोक्षत्वव्यवस्थितेः॥११॥ ततोऽध्यक्षान्तरेणापि नानुमायास्तुला कचित् । स्वसंवित्त्या तु यत् सिद्धं तत्र चिन्तैव कीदृशी ॥१११।। स्ववित्तिरेवापरमानयोनिन चेत् प्रमाणं किमिह प्रमाणम् । अतस्तया साधितबाधितेषु न बाधसिद्धथोरपरस्य शक्तिः ।।११२॥ अन्तरलोकः ।। एकानेकात्ययेऽप्यस्मात् फुरतः केन वारणम् । न च ताभ्यां स्थितिव्याप्तिः प्रत्यक्षेणैव बाधनात् ॥११३।। लक्षणस्य क्रियाकाले व्याप्तिविच्च हतामुना । बहिरेवैष नियमः सामर्थ्यादवतिष्ठते ॥११४॥ द्वैतेऽपि न बहिर्धर्मः सर्वः साधारण धियः । स्थैर्यास्थैर्यवदद्वैते स्यान्न यद्यप न क्षतिः ॥११॥ पूर्वापरतया व्याप्तं स्थैर्यादि न तदत्यये । एकानेकतयाव्याप्तिः स्थितेर्बुद्धौ न संविदः ॥११६।। व्याप्तिरेवाथ तदपि सस्वादस्त्येकमेनयोः । सकारावसायो हि न प्रत्यक्षेऽपि वस्तुनि ॥१७॥ भासमाने च नीलादी भास एव समक्षधीः। ततो भेदोऽथ निर्भेदशंका पीतादिनः पुनः ॥११॥ १. ततो मेदिनी मेदशति मातृकायाम् ।

ज्ञानश्चीभित्रनिबन्धावली तत्रापि व्यंतिनिर्भासादेवाभेदव्यवस्थितिः । भेदे हि भेदसन्तानज्ञानवन्न प्रकाशनम् ||११९।। उपादानाभिदोऽन्योन्य प्रकाश इंति चेदसत् । उपादानाभिदंप्येषां न हि भेदमपोहति ॥१२०।। प्रत्यासत्तिर्यदप्यस्ति ग्रहणार्थस्तु को भवेत्।। सैव चेत् स्फुरणं साक्षात् न भवेत् सैव हि प्रथा ॥१२१।। तलाच आहे हेतुफलयोः किं न वेदनम् । सान्निध्यतारतम्यं तु] तत्रैवैतदपेक्षया ॥१२२॥ परस्परग्रहार्थोऽत्र साहित्यस्फुरणं यदि । आसन्नदेशस्फुरणमग्रहेऽपि मिथो न किम् ॥१२॥ तस्मान्न चित्रभासः स्यात् संस्तु न क्षमते भिदाम् । अन्योन्यसंविदावेशात् स्वभावाभेदलक्षणात् ।।१२४॥ चित्रादेव सदोत्पत्तावकोपादानतापि का । न सङ्कोचदशायामप्येकान्ताचित्रनिश्चयः ॥१२।। यावच जन्म चित्रस्य चित्रादेवोपलभ्यते । भिन्नोपादानता तावत् क्षमते न मिथः प्रथाम् ॥१२६।। उपादानस्य यदि च चित्रस्याप्येकतास्थितिः। उपादेयस्य कि नेति चित्राद्वैतमवाधितम् ॥१२७।। फथं वा नीलमप्येकमथाणुप्रतिभासनम् । ततोऽनेकस्थितिभ्रंशे फेन कस्य स्थिरैकता ॥१२॥ एकानेकत्वविरहोऽप्यत एवेति चेन्मतिः। अस्तु सत्त्वरय पाधा तु न शक्येति निवेदिवम् ॥१२॥ एतत्तु प्रकृतं भेदे युक्तं नान्योन्यभासनम् । उपादानाभिदो नाम नोत्तरस्य पलं यतः ॥१३०॥ 1. मयो इति मायाम् ।

साकारसंग्रहसूत्रम ५६६ तस्मात् , सहोपलम्भनियमादभेदो नीलपीतयोः। स्वभावो हि [135a] तयोः संविदभिन्नेति भिदा कुतः ॥१३१॥ संवित्तिनियमो नास्ति भिन्नयोर्नीलपीतयोः। इत्थमर्थे पतेत् पुंभ्यामेकैकस्यापि दर्शनात् ॥१३२॥ तदाह, 1 नीलादिश्चित्रविज्ञाने ज्ञानोपाधिरनन्यभाक् ।' अंशक्यदर्शनस्तं हि पतत्यर्थे विवेचयन् ।।१३।। यद् यथा भासते ज्ञानं तत्तथैवानुभूयते । इति नामकभावः स्याचित्राकारेऽपि चेतसि ॥१३४|| बाह्यवन्न हि बोधेऽपि पुंसोरेकैकदर्शनम् । यतोऽन्यथापि ग्रहणान्नियमस्य पराहतिः ।।१३।। भासते यद्यदेकं तद् यथा चित्रे सिताकृतिः । भासते चाखिलं चित्रं पीतशीतसुखादिकम् ।।१३६।। एकाभिमतबोद्धारमपेक्ष्येदमुदीरितम् । नानकान्तिकता तस्मात् सन्तानान्तरभासिना ।।१३७॥ दृष्टान्ते साध्यशून्यत्वं न विपर्ययबाधकात् । भासः स्थूलतया व्याप्तो न घसावणुशो भिदि ।।१३८।। एकैकाणुनिममत्वात् संवित्तिर्न परस्परम् । न चैकाणुप्रकाशोऽस्ति स्थूलमेव स्फुरत्यतः ॥१३॥ बाह्याणूनां प्रतीभासो बुद्धिरेका स्थवीयसी। ज्ञानाशूनां क ऐकस्तु प्रतिभासो भविष्यति ॥१४॥ अनेकत्राप्यवयविन्येका चित्राकृतिर्मतिः । खण्डशो व्यवहाराय साध्वी बुद्धौ तु का गतिः॥१४॥ १. प्र.पा.२.२२०-१ ५७० ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली एकत्राप्यशिनि मितिः साकारका प्रसाधिता। व्यवहारोऽन्यथा नेति स्थौल्यं ज्ञानस्य दुस्त्यजम् ।।१४।। तस्मात् स्थूलतया व्याप्तो निर्भासस्तन्निवृत्तितः । निवर्तमानोऽनेकस्मादेकत्वे विनयस्य ते ॥१४।। यथा सजातीयमताद् भागाद् भेनिराक्रिया । अनाभासप्रसङ्गन विजातीयमतात्तथा ॥१४४|| तन्नास्तु साध्यो दृष्टान्तो न चाशङ्काविपर्यये । साध्यस्याध्यक्षबाधापि नाध्यत्तस्याप्रतिष्ठितेः ॥१४॥ न मानमन्यग्रहणं न भेदग्राहिका स्ववित् । भिन्नमस्मादिदमिति विकल्पो वासनान्वयः ।।१४६।। यथा बाचं स्वतो भिन्नं स्वतन्त्रः कल्पयत्ययम् । बाहाँ बाह्यान्तराद्भिन्नं तथा कल्पयति स्वयम् ॥१४॥ घाो सत्यपि नान्यस्मादध्यक्ष भेदवेदनम् । अन्यस्यापि प्राप्तेस्तद्विशिष्टात्मनो ग्रहात् ॥१४॥ अस्माद्भिनमितीदं चेत् स्वरूपं प्राह्मवस्तुनः । सावधेरस्य भासः स्यान्न वा प्राचं तदात्मना ॥१४६॥ विनावधि प्रवीवो हि भेदोऽभेदः कथं न सः। भेदोपचारमानं स्यानभेदस्तत्त्वतस्ततः ॥१५०।। परासंकीर्णरूपस्य प्रहणं किल भेदवित् । परासंकीर्णमन्यस्माद् भिन्नमेकार्थमीदृशम् ।।१५१।। न त्वन्यसंकीर्णगतावन्यस्याप्युचितो प्रहः । अन्यामहे वकीर्णस्य फेवलस्यामहः कथम् ।।१५२।। फेवलो यताएवायं भाति तेनैव नान्ययुक् । अन्यस्यापि प्रकाशे हि गृहीतः फेवलः कयम् ।।१५।।

साकारसंपइसूत्रम् केवलस्य ग्रहो न स्यादन्यस्य स्फुरणे यथा । भन्यस्यास्फुरणेऽप्येवं परामिश्रो दि केवलः ॥१५४।। भमिश्रोऽयं परेणेति विवर्तो मनसो यथा। तथैव यद्यनुभवः परधीः केन [135b] वार्यते ॥१५॥ परिहत्य परं तातो यथा मिश्रग्रहो न सन् । परिहत्य परं तातस्तथा भिन्नमहो न सन् ॥१५६।। वस्तुमात्रमहस्तस्मादध्यक्षेणेति युज्यते । न मिन्नं नापि चाभिन्नं प्रहीतुं तेन शक्यते ।।१५७।। न भेषभासादवघेतिं नाभेवशंकरात् । मान्यच भेदाभेदाभ्यां वस्तु वस्तुप्रहः कथम् ॥१५८।। सर्वमर्थाव्यतिभिदि ज्ञानादपि भिदा कुतः। भेदे चावधिभानेऽपि सर्वः सर्वस्य गोचरः ॥१५॥ किं तु याम[ग्रहा] वेशे चिन्तायां दूषणं समम् । यथा भेदप्रहानिष्टौ तथा सत्यवधिमहे ॥१६॥ तस्माद् बाह्यग्रहश्वनुनिमील्यास्तु यथा तथा । भेदामहं त्वनुवदन् तत्त्वविद् बाध्यतां कथम् ॥१६॥ नाध्यक्ष भेदकृत् कल्पं तस्करत्विह तत्करः। स स्वापराधमध्यक्षे दिपतीति भिदः स्थितिः ॥१६२॥ नीलादिव तदेकं च कथमेतत् समेतु चेत् । नीलमंशान्तरं चैकमिति किं भाति सङ्गतम् ॥१६३।। नैकं तदपि चेत् तर्हि कागुतो भिदि भासनम् । न परीक्षाक्षमश्वाणुः कुतः कस्य तदा भिदा ॥१६४।। मा भूवस्तुतो वा चेत्' सोऽप्येकत्वहतो भवेत् । निर्मासादेकतासिद्धौ स्ववित्तेर्वस्तुता स्थिता ॥१६शा 1. पाचेदिति मातृपयामू ५७२ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो अथ देशवितानाप्तिर्नामान्तरचियोगिनः । न देशभानहानौ च भास इत्यपि शक्यते ॥१६६|| न स्वात्मान्तरमन्यात्मा स बाह्यस्यैव युज्यते । बुद्धेः स्ववित्तिनिष्ठाया यः परस्तस्य का.गतिः ।।१६७।। भिन्नोऽपि देशभेदेन बाह्यार्थो गृह्यते.धिया । धीस्तु देशभिदा भिन्ना केनास्तु व्यवहारभाक् ॥१६८।। स्थूलदेशापि 'तेनैक्यान्न बुद्धिर्भेदमहति । यथा न भेदोऽस्या भदे] भेदकरतद्वदाकृतेः ॥१६॥ चित्रं वदेकमिति चेदिदं चित्रतरं ततः । तत्तचित्रतमं चेदं यतेंदे वेदनं मिथः ॥१७०।। चित्रकबुद्धिनिभ से वाह्यः स्याद् वा न वा भवेत् । अनाभासप्रसङ्गेऽस्या न बाह्यानि न बुद्धयः ॥१७१।। अणुत्वे तदभावे वा न धीमासस्य सङ्गतिः । तस्मादणुत्वाभावाभ्यां विरुद्धं भासनं धियः ।।१७२॥ तदाहा नीलादिश्चित्रविज्ञाने ज्ञानोपाधिरनन्यभाक् । अशक्यदर्शनस्तं हि पत्तत्यर्थे विवेचयन् ।।१७।। यद् यथा भासते ज्ञानं तत्तथैवानुगम्यते । इति नामकभावः स्याचित्राकारस्य चेतसः ॥१७४॥ ज्ञानत्वेन विशिष्टोऽयं नीलादिश्चित्रवेदने । मिथः स्वरूपानापन्नोऽस्थूलो द्रष्टुन शक्यते ॥१७५।। भेदस्य प्रत्यणु प्राप्तेनीलादि घय एव वा। अशक्यो द्रष्टुमुदित एकैफस्य प्रहाद् धिया ॥१७६।। १. तेनयति मातृकायाम्। ३. तत्रैव २.२०७.१ प्रकाशत इति घेतमीति र पत्र पादः। प्र.पा.२,२०० '५७३ साकारसंग्रहसूत्रम् अनेकाकार एकोऽत एएव्योऽनुभवों यतः । अस्मादिदं भिन्नमिति प्रकल्पयति पृष्ठजम् ॥१७७॥ अत एवं च नीलादि भिन्दन्नर्थ विवेचयेत् । न बुद्धिरूपं तद्भदे न ज्ञानं न च गोचरः ॥१७८।। तस्माद् येन प्रकारेण करणेन चकास्ति धीः। स्थूलकत्वेन तेनै[व] विशिष्टा सोपगम्यते ॥१७६।। विरुद्धधर्माध्यासश्च तत्र भेदाय कल्पते । [136a] यत्राध्यक्षकृतो भेदो व्यवहारप्रसाधनात् ॥१८॥ स्वयं वेदनमेवात्र प्रत्यक्षं न च तद्भिदे । नीलादित्वे विकल्पोऽनुवर्तकरतस्य नो भिदि ॥११॥ निर्भासभेदाद् भेदश्चेत स एवाकार उच्यते । वहिर्मेये प्रमाणं स तत्र मेये स्ववित् प्रमा ॥१८२॥ स्वविदेकीकृतस्यास्य भेदाद् भिन्नं कथं बहिः । यथा धियोऽक्षाद् ग्रहणं स्वविदा भेदनं तथा ॥१८३|| स्फुरणं प्रतिभासश्चेत् सा स्वविन्न च विद्यते । मेयभूताकृतौ भेदावसायो हन्यते विदा ॥१४॥ अध्यक्षमेव हि भिनत्ति शितेः सितं चेत् तद्भिद्यमानमथवाभिदमेव भिन्द्यात् । भेदेऽन्यलेशमपि नेति कुतो भिनत्तु भिन्द्यादभेदि मन इत्यपि कस्य शक्यम् ॥१८॥ बाह्यं न नश्यति भिदागुतयाप्यभेदे स्वर्थक्रियाविरहसंकरतोऽशुमात्रम् । बुद्धिस्तु नश्यति भिदैव विदैव सत्ता. चित्राप्यतो न भिदमेति किमत्र कुर्मः ॥१८॥ १, तुल रत्न निमः १३६

ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलौ
भेदस्तथाप्यबुध बुद्धधनुरोधतश्चेद्
एतावतापि तव हेतुरसिद्ध एव । ।
एकत्वहानिरथबुद्धधनुरोधबाधो
बाधस्तु नस्तदपि नेति परोक्तमेतत् ॥१८७॥
अन्तरश्लोकाः॥
एकानेकतया वस्तुव्याप्तिः सिद्धा यदि कचित् ।
सर्वशून्यत्वसमये हेतुरिष्टविघातकृत् ॥१८८।।
अथ लोकप्रसिद्धौ च न सर्व लोककल्पितम् ।
तत्त्वव्यवस्था शरणं किं तु मानेन संगतम् ॥१८॥
न चाध्यक्षानुमानाभ्यामनंशं कचिदीक्षितम् ।
यस्य राशिरनेकं स्यान्नापि वस्तु च किश्चन ॥१०॥
स्थूलमेकैकमध्यक्ष नैकानेकं व्यवस्यति ।
वस्तुतस्तु किमेकं तत् नाना वा कोऽत्र निश्चयः ॥१६॥
न चान्योपगमः साधुः स्वतन्त्रे साधने सताम् ।
न प्रसङ्गे च मुख्यार्थः तथात्वे च मतक्षतिः ।।१६२॥
यस्य चैकतरत्वाभ्यां सत्त्वव्याप्तिः स हन्यताम् ।
अभ्रान्तवित्तिमात्रेण सत्तावादी तु जित्वरः।।१६।।
सर्वत्र हेतौ व्याप्तिस्तु प्रमासिद्धिमपेक्षते ।
व्यापकानुपलम्भादौ सा च ज्ञेया विपर्यये ॥१६४||
मानसिद्धं न च व्याप्तिव्याप्यं नोपगतं स्वयम् ।
परवित् परवित्त्यैव बाध्यते त्विति कीर्तितम् ।।१३।।
न च स्वभावस्वीकारोऽवश्यमेकादिकर्षकः।
व्याप्तेरसिद्धरद्यापि प्रमाणव्याहतं च तत् ।।१६६।।
प्रमाणव्यस्तरूपेण व्याप्तिमादाय वद्धतेः ।
यदि मावास्वभावत्वं खरहात्ययान किम् ॥१९॥

सांकारसंप्रहसूत्रम एकानेकात्ययात् तर्हि बाह्यस्यापि कयं चतिः। तत्त्वतोऽनुपलम्भेन प्राहालक्षणहानितः ॥१८॥ न चानशकता किं तु विविच्याशब्ददर्शनम् । वच नास्ति बहिस्तस्याभावतस्तत्समुचयः ॥१६॥ विविच्याशक्यदर्शित्वमेवैकत्वमणावपि । चित्रज्ञाने तदक्षीणमरुचिः कोपयोगिनी .२००। युद्धौ तु चित्ररूपायामशक्य[क]विवेकदृक् । परचित्तविवेकेन तदेकानेकलक्षणम् ॥२०॥ तदाह नीलादीत्यादि स्फुटातोऽन्यधियोऽन्यता । सा कुत्तोऽनुमितेः सा चेत् संवृत्त्यास्तु यथा तथा ।।२०२।। तथापि कल्पितं नित्यमपेक्ष्य क्षणिता यथा । . दृढप्रकल्पान्यमनोऽपेक्ष्यमेकं तथा धियः ।।२०३।। तर्षशक्यविवेककाभावेऽप्यन्यतया ततः । शक्यभेद[136b]मनेक स्याद् बाह्येऽप्येकचयेन किम् ॥२०॥ नैवं यथाशिनि हते त्वणुरेकोऽवतिष्ठते । ततस्तत्प्रचयोऽनेकस्तरोषादेव दूपितः ॥२०॥ तथा तत्प्रतिरूपेऽस्मिन्नेकानेकात्यये कृते । एकसंहतिरेवायमनेको नादिसंमतः ॥२०६|| शक्यमेवमपि ख्यातुमिति बाह्याधिकारतः । अवयव्यणुचिन्ताद्यकृतिनोऽभूत्पराशयात् ।।२०७।। यदा च चित्रबुद्धथैव बाधकान्तरहानितः । एकानेकत्वयोर्वाधः सिद्धिः किं न तया तयोः ॥२८॥ एकस्वे चित्रताभावो नानात्वे सुतरां यथा । चित्रत्वान्नकता यददिका नेकस्थितिस्तथा ॥२०६।।

५७६ ज्ञानश्रोमित्रनिबन्धावलो अनुत्पन्नत्वमेवास्तु हेतुर्न प्राच्यदूपणात् । हानेऽपि हेतुफलयोः स्फुरदूपं क गच्छतु ।।२३।। तस्माद्धर्मः कल्पितरेव रूपैः शून्यः सर्वो भासभामेव कश्चित् । चित्राद्वतं चित्रचक्रं तदेतद् भाव्यं भव्यैरप्रपञ्चं शिवाय ॥२३६।। साक्षात्कारो न कामं भवति भवभृतां यावदस्या दशाया हेयोपादेयसाध्यप्रभवपरिचयस्तावदस्त्यप्रकम्पः । तस्मात् संभारयुग्माभ्यसनपरिणतो मूर्तिचेतोगुणाभ्यां योगी योगोश्वरोऽसौ निरुपमानलये लब्धबोधिः प्रसिद्धः ॥२३॥ यथा सुवर्ण गुणरूपसंपदः प्रकर्षपर्यन्तमुपेतमक्षयम् । विमुक्तमालोक्यकलङ्कशङ्कया तथैव बौद्धं वपुरस्तु देहिनाम् ।।२३८।। ॥ इति चित्राद्वैतनिर्णयश्चतुर्थः परिच्छेदः ।। ॥ साकारसंग्रहसूत्रं समाप्तमिति ।। ॥ कृतिरिय महापण्डिताचार्यशानश्रीमित्रपादानाम् ॥

%3D विशिष्टनामसूचों अद्वैतबिन्दुः, . ३६५,४४० ४६२,४८३,५१५; कणिका २३०,२३६; कारः अनुपलधिरहस्यम् १६० “पाद १६०; श्राद्य अनेकान्तचिन्ता ६ ५४३-४, द्वितीय क्न्दर्प केतुः [:] ५१५ अपरः [शतानन्दः] २३७, ५४६,५५१ कान्यकुब्जा १३५ २५६ श्रादित्यबन्धुः बुटः] १ कार्यकारणभावसिद्धिः [द्रः अपोहः ७; प्रकरणम् १६-७; आर्य: ५१५,५३२,५४४, त्रिकपञ्चकचिन्ता]१६६,३२२ 'प्रस्तावः १६ ५४६-५०; नाथः काशिकाकारः ३४२ 'अपोहसिद्धिः [धर्मोत्तरस्य] ५४७; °राजः ५४७; कुमारनाथः [द्रः युवराजः]] २०५, २२८ स्वामी ४८३;"ईशः ५०६ 'अभिसमयालङ्कारः ४६४, ५४३, ५४९-५० कैलास: २६६,३०८ ४८६,५०४-१ श्रार्यराजस्मृतिः ५०८ कौमारिलः २१२,३४२ अर्चटः [भट्टपादः] ३२१ इन्द्रियापेक्षासम्बनचिन्ता३४२ क्षणभङ्गः १७३,२१५,२२४; अव्याहतशासनः [बुद्धः]२६५ ईश्वरदूषणम् २६२ अध्यायः १५६,.. असङ्गः [ार्य] ५०६,५४२ ईश्वरवादः२३६,२६२,३१६; २५८ अहेतुकाभावप्रस्तावः २१८ अधिकारः २४२, गन्धमादनः २३३,२७३ अहेतुकविनाशप्रस्तावः १५६ ३१६; बृहद ३७६ गान्धारः २६७ अहीकः २३६,४५४ उत्तरतन्त्रम् ४३८,४७८, ३१४, आकारण्यतिरिक्तप्रकाशसाधन- ५५६ ४८७,४६३, ४६६, मस्तावः ३७७ ४६६, ५०२,५३४, चन्द्रप्रदीपः [समाधिराज- 'अागमः ३४,५५,८३,२७१, ५३६, ५४०-१; सूत्रम् ] ५१० ३६८,४२५-६,४३० महायान ४३१ चार्वाकः १८६,३३३,३४२, १७३ ३७६ -१,५२३,५६१ उर्वशी ऋक् २७१ ३८५,४२५,४२६ एके ३४७ ५३६,५४३-४,५४८ गुरुः [शानश्रियः] आचार्यः २०१,२०५,२४०, जिनः ४३१,५००,५२३, . अपस्तादहाः पृष्ठसूचकाः ।

५७६ ज्ञानश्रीमित्रनिवन्धावली विना विरुद्धोपनयान्न बाधा प्रतियोगिनः । तथानेकहतावेकस्वविदन्तर्गमाद् वद ॥२१०॥ . तथा च व्यापकाभावविप्लवः स्यान्मतस्थितः । अस्माकं तु न दोषोऽयं द्वयोश्चेन्मानसिद्धता ॥२१॥ सर्वावकारहानेन किमेकं न समं कचित् । एकतानेकताभ्यां तत् स्फुरत्ताभ्यां तदन्वितम् ।।२१२।। स्थानाम तत एकत्वं भेदाभेदात्मचित्रके । अथैकस्यान्यवाधाय साधनं स्थितये न तु ।।२१३।। तस्यापि वाधनात् पश्चात् प्रत्याशा महत्तीशी । प्रमाणादेकसिद्धिश्चेत् पश्चाद् बाधः कथं भवेत् ||२१४॥ प्रमाणानैकसिद्धिश्चेदन्यबाधः कथं भवेत् । एकात्ययो नात्यविधिः स्याद्विरोधः स्वयं यदि ॥२१५।। विधिश्च चित्रधीहन्याविरुद्धोपनयात् परम् । उदीयमाणः शक्तश्चेदहो प्रामाणिकस्थितिः ॥२१॥ कदापि नोभयभ्रंशस्तथाप्येकैकसंस्थितिः । कदाप्येकतयानेकतया भाति कदापि तत् ॥२१॥ तथापि भाव एकस्यामसिद्धिापकच्युतेः ॥२१८।। अर्थशक्त्यादिरूपं च यदि सत्त्वं निषिध्यते । का क्षतिर्भासरूपं तु ब्रह्मणापि न वाध्यते ॥२१॥ वाघने धर्मिणस्तस्य बाधा स्यादपि न स्वयम् । यथा नीलमिदं वद्वद्भाति सत्यं न वा भवेत् ।।२२०॥ सन्देहे धर्मिणो धर्मसन्देह इति चेत् कुतः । तादात्म्यात् तत्वत इति तुल्यं नाशिकतादिभिः ॥२२॥ अथकनिश्चयोऽन्यत्र प्रवृत्तमपि संशयः । हन्ति व्यावृत्तिभेदेन तदपि प्रस्तुते समम् ।।२२२॥

यथा स्ववित्तिविश्रामस्तथा संवृतिसत्यसी ॥२३२।। प्रतीत्योत्पन्नताप्यस्मादसिद्धेरप्यसाधनम् ॥२३३॥ स्वैकरूपे द्वयाभावात् स्वान्ययोः परयोन वा। फलाङ्गभावः परवित् परिहारात्त न द्विधा ॥२३॥ तस्माद् यथा परज्ञान तथा हेतुफलस्थितिः। न च प्रतीत्योत्पन्नत्वमेव वाच्या च शून्यता। अधरस्थितियुग्माच नवं भेदो वृथा नमः ॥२३४ा. साकारसंमहसूत्रम् प्रतीतिरेव सत्तास्तु यदा बायेऽपि तत्त्वतः । भासिनो धर्मिणस्तहि क बाधा क च संशयः ॥२२३॥ कदाचित् केनचिद् दृष्टस्यानुमानत्वमन्यदा । अपात्रं सर्वथा दृष्टेः पात्रं किं सदिति स्थितेः ।।२२४।। विकल्प एवानुमितेरभावेऽपि प्रकाशनम् । तादृशां यारशी सत्ता प्रतीतिरपि तादृशी ॥२२॥ प्रतीतिमेव सत्तां च स्फुटयन् वातिके कृती। अप्रतीत्यैव बाह्यस्य विन्मानं प्रत्यपीपदत् ।।२२६॥ तद्भासमात्ररूपेण भातद्रव्यादिता मुधा । चित्रे भासकभावः स्यान्न प्रपञ्चो गुणादिभिः ॥२२७|| स्थिति[हिं] विज्ञाननये तात्त्विकी च फलाङ्गता । अहो नर्लज्यमथवा सर्व हि महतां महत् ।।२२८।। पूर्वापरपरिझाने परज्ञाने च तद्ग्रहः । कुतः स्ववित्तिनिष्ठायामुभयस्याप्यसंभवात् ।।२२।। श्रभासे पूर्वपरतानानं न [137a] ज्ञानहानितः । न भासे पूर्वपरताज्ञानमतसंगतेः ॥२३०।। चित्तमात्रव्यवस्थानमनुत्पादं वदन्त्यवः ।

५८० विशिष्टनामसूची ४३२ १५६ तन्त्रम् ૪૩૨ शानश्रीमित्रः ५१३, महा धराधीशः [युवराजः] ५४८ ५, १६, ७२, १३॥ पण्डित° १७८,३८६,४११, धर्मपर्मिप्रविभागः १२२ ४३६,४६५,४८२, धर्मर्मिभेदः १६ न्यायमञ्जरी [द्रः मञ्जरी]३६; महापण्डिताचार्य [धर्मकीतिः ४७३ कार २८. ५७८, महापण्डित धर्मोत्तरः ३२२,३३२,३८४ न्या वादी [धर्मकीति] पादः ३२२,५१३ ३१३ रीका २०५,४६२,४६५, नयनिधिः [बुद्धः] ५१२ न्यायवित् ४८,१४५; °मानी ५०८, ५४६ नागार्जुनपादः [आर्य]४०४, टीकाकारः ४६४; [धर्मोत्तरः] ४७३,४७७,४८८, न्यायानुसारी २०५,२२८-६ ५०३,५०६, ५१५ न्यायान्वेषी तथागतः [बुद्धः]] ४२६, निराकारनिराकरणम् ३८६ न्यायालङ्करणः [भूषणकारः] ४५३, ५०५ निर्विकल्पकज्ञानलक्षणप्रस्तावः २०५ पतञ्जलिः ४६६ तात्पर्यटीकाकारः [द्रः नैयायिकः ६,५२-३,२४०, पाटलिपुत्रम् १३५ याचस्पतिः २११ प्रवरः शङ्करः] २२; पाणिनिः तीपिका = भूषणकारः २१५ पिण्डार्थः [प्रज्ञापारमिता] न्यायदर्शनम् २११; °वित् २४५, २८८ २१३ पूर्वाचार्यः न्यायनायः १८६, १६४ प्रज्ञापारमिता ५०५, ५४६ ७७,८८,६३,१००, ४२२ प्रमाणवातिकम् [द्रः वार्तिकम् १५३,१५६,१६१, न्यायप्रकीर्णककार:[त्रिलोचनः ३८४°भाष्यम् ४७३. १६६,२०५,२१७, ३३८ बहिरर्थदूपणम् ३८५,४२६ २२२,२३६-७,३०४ न्यायप्रसूतिः [धर्मकीर्तिः] बुद्धः ४१०,४२६,४३१,४३३: -दिगम्बरः २३३,२७२,४५४, ४६३,४६७,५३४, ४६४,४६६ न्यायभूषणः [द्र भूषण: ५३६,५४३,५४८ दिनागः ५०६, प्राचार्य ११,२५,३२, ७३, हट्टीका १६२. पा: ५०४,५६५ ८६८६५-६,१३२, बोधिसत्त्वः ६७,५४१ पराधिपः [मार्य =युवराजः] १३४-६,१४२, बौदा २७,३१,३३-४,.. १५३,३४१;°कारः ४०,७५,६०8 त्रिकपञ्चकचिन्ता १२,७६, ५०४-५, ५५०. ३८५ त्रिलोचनः ३६,४७,६४,६६, न्यायनायकः विशिष्टनामसूची ५८१ २३३-४,२४०,२५२, भेदाभेदपरीक्षा १८२ ५४२, नायकः ५१५; २६०,२७१-२,२६८, मञ्जरी २३६,२५५ राजः ५०४,५४८ ४६६; गन्धी ३०८ मञ्जुश्रीः ५१३ योगाचारः १०, ३६, ३४१, भगवान् बुद्धः १६४, मध्यमकः ४८१ ३५५,४०७, ४३३, ४२६,४३१-२,४४४ मध्यान्तविभागः ४३२,४८७ ४८१,४८८, ५०६ -५, ४५०, ४५३, ८,४६३,४६५,५०१, ५१२,५४७-६; ४५५,४६४, ४७१, °टीका ५३४,५३६, 'दर्शनम् ४८३,४८७ ४७३,४७७, ४८३, ५४३; भाग्यम् ५३४ योगिनिर्णयः ३३६,३४३ ४६०-२,४६८-६, मन्दरः ७१,२७२,२६६ योगी ४६५,५४० ५०२,५०६,५०८, मलय: २६६,३०० यौवराजकराजः ४३२ ५११ महाभारतम् २६० रविः [अाचार्य] १५८-६ भट्टः १६६ महासम्मतः ४३७ लक्षणशास्त्रम् १६६ भस्मभूषणः [शङ्करः?] १२६ महोदधिः ૨૪૨ वसुबन्धुपादः [श्राचार्य]४३२, भाष्यम् १५६,३३२,३४०, माध्यमिकः ३६,४४६,४७६, ४५१,५०६,५०८ ४०३,४१४,४३७, ५१२,५४७ वस्त्रोदकप्रस्तावः ३८३ ४६६,४६७,५०१, मान्धाता १३५-६,३८७ वाचस्पतिः ४३,५१,१२८८, ५०७-८,५१५,५३२ मीमासकः २३६,२४०,२५३, १३०,१५६, १६२, -४,५३६,५३६; ३०५-६,३३३ १६६,२०४, २०६, °कारः ५,१५४, मीमांसाश्लोकवार्तिककृत्१६२ २१०,२१५-६,२३४, २२७,३६५, ३६७, मुनिः [बुद्धः] ५०० २३६,२३६, २४०, ३६८,४६१-२,५०६, मेरुः ७१,२६६ २४३, २५५, २५७, मैत्रेयः ५०६,५१२, ५५२ ४७५ २६० कृत् ४१४,५३४-५ मैत्रेयनायकः [आर्य ] ४६८ वार्तिकम् १३६,२२७,२३४, भूपतीशः ५०६ यजुः २७१ २४३,२६२, ३१६, युधिष्ठिरः ३२३,३२७, ३३०, भूपणः [मासर्वशः) २१४- ३३४,३४१, ३६३, ४७३,४८३,४८-६, ३६८,४१४, ४७३, ५, २२४, २५२ ५०१-२,५०६,५१०, ५०५-६,५५०,५६५; कारः २२, २३६ 'कार: २६५,३०८, मेदाभेदनिषेधप्रस्तावः ५०५ ५१२१५१६, ५३८, भूभुक. युवराजः [द्रः यौवराजकराजः ५८२ विशिष्टनामसूची ३२१,३६७, ४१८, २०२-३, २०५-८, साम २७१ ४२२४६२,५०६, २२५-६, २२८-६, साकारवादः ३६२ ५०६,५१२,५५०-१ २३१-२,२५७,२७१, साकारसिद्धिः ३६,२२८, 'कारकृती ५७७; २८८,३१५, ३२७, ३६७,३८६,४११,४३६, माप्यकारः ४८८ ३४७,३६४, ३८६ ४६५,४८२, ५१३ विमानवादी ६६, ३५२-३, ३६६,४००, ४०५, साकारसंग्रहः । ५२८,५४२; ३५८,४००, ५११, ४२६,४६४, ५४७; सूत्रम् ५७८ कारः ६३, १६४, सुगतः ४३२,५००,५३८ वित्तोकः २३५,२३७,२४२-३ १७३,१६४, २०५, सूत्रम् ३६८, ३६४, ४१४, २५५,२६० '२१६ वटः १७३,३०५,२४६१४८३ शुभगुतः ४२२ सूत्रान्ती ५५१ येदान्तवाद: ५४० शुन्यतास्वभावप्रस्तावः ४६५ सूत्रालझारः ४६८,४८, যমিক ३५३ शहरः ११,१८,२१,२३,३०, ४६५,४६७-८,५०१, येभारियः ३३,६५-६,७६,८७० ५०७:८,५३३,५३६ रोशितः ८,६२,१२०,१३१, -७,५३६% भाष्यम् पाटि १३४,१५३, १५६, ४८४,४६५,५३७, मामिमदनगमनमानायः २३४,२३६, २३६, २४३,२५, २०८, मोगतः २१,४७,६३,२४८ दयनरम् १६६ सोमान्तिकः ६-८, १०, २४, ८२,३४८,४२२-२, ६ जननां १८,२१६५ ५०० ममतणनिःशः ४८३ र गनिमीनन परम् ७८, ५.८५६. सा: Milnfe [] ५१.१२ संयुः स्थिरमी [ग्राचार्य] ५०४, ५००,५४३ पिगिदिः दिमास मीनाः ११८ 12t. मा - श्लोकार्यसूची ४८२ -अकनिछे पुरे रम्ये अकनिष्ठे हि संबोधिः ५४३ अकार्यकृति कालस्था ५६१ अकिञ्चनत्वभागस्तु ५३५ अकिञ्चने निरा- ४३१,५३४ "अकृत्रिमत्वात्प्र- ५०३, ५३७ अकृत्रिमस्वभावो हि ४७६ श्रक्षस्य सिद्धं यदि १६७ अक्षापेक्षानुमा नित्यम् ५६७ अक्षापेक्षापि दीपे चेत् ५६१ अक्षण बाव्यते कोऽर्थः ५६७ अग्नरर्थान्तरोत्पत्ती १३५ 'अग्राहकत्वादित्यर्थः ५३४ अग्राह्यग्राहकस्यातः ५३१ अचिन्त्यलोकातीतादि ५३७ अचिन्त्या योगिनां गतिः ३२६ अणुत्वे तदभावे वा ५७२ अणुभ्रमाणां भ्रम ४१० अणुभ्रमाणां यदयं एवाकारधराच ४२५ अतएव च नीलादि ५७३ अतएव च साकार ५४५ अतएव निषेधस्य ५५६ अतएच परशानम् ५६० ३६० श्रतएव हि धर्मस्य अत्रापि पक्षे संभोग- ४६३ श्रतएवाभिसमये ५४० अत्रापि यदि दृष्टान्त- ५३५ अतएवोच्यते बुद्धो ५४३ अथ कथमपि तत्रा- अतदात्मनि तादात्म्य- ५६५ अथ कल्पिततादात्म्य- ५१८ अतद्रुपपरावृत्त ५५२ अथ गोत्वमगोऽपोहः ५२८ अतन्मात्रस्य योघे चेत् ४०७ अथ तस्मादियत्यंशे ५५० अतस्तदनुरोधेन ४०२ अथ देशवितानाप्तिः ५७२ अतस्तया साधित-४४०,५६७ अथ न स्फुरणं भिन्न- ३५३ अतस्मिन्नतदाकारा ५२७ अथ न्यायरुची रुच्या ४१७ अतरिमस्तद्ग्रहाद् ५५२ अथ प्रत्यक्षसिद्धं यत् ३६१ श्रतस्मिंस्तद्ग्रहाभावात् ५२७ अथ बाह्यान्वयोनक- ३८४ अतस्मिंस्तद्ग्रहो नाम ३८७ अथ लोकप्रसिद्धौ च ५७४ अतस्मिस्तद्ग्रहो भ्रा४२६.५५२ अथवात्मनि संभोगे अतिविश्ववपुर्भोग- अथ वित्तिरसंवित्तिः अतीतत्वात् स्वसत्त्वायाः ३५७ अथ शक्तिं विना न ४१७ अतृप्तेः पुनरन्तेऽपि ५५१ अथान्योन्याभाव ११६ अतो विकल्पे ३६०,५६६ अथापि धर्मात्तरमार्ग- ४२६ अतो विपक्षसामान्यः ३५६ अथापि भेद इध्येत ४२५ अतोऽसदेव गोत्वादि- ४०२ यथाप्यबाधा बाधायाः ३७२ अतः प्रकाशे मिथ्यात्वम् ५६६ अथाप्रकाशो ३८३, ५१८ अतः शक्ताशको ८२ अथायमनुमानस्य अतः समक्षग्रहसाधनेन १५५ अथासौ स्वयमेवासन् ४०७ अतः स्वभावस्तु योऽपि ५३२ अथास्ति स्फुरणं तावत् ५१८ अत्र स्वाभाविके तस्या-५४० अथैकनिश्चयोऽन्यत्र ५७६ अत्रापि चाभिसमया- ५४१ अयैकस्यान्यनाधाय ५७६ श्रतएव प्रयत्लेन श्लोकार्यसूची १८४ अथैवमेव निर्भासः ३५६ अनि से तदनस्य अन्यथा कि न केशादेः ३६६ अथो वह्नि वस्तु श्रनिर्भासे स्वरूपस्य ३६३ अन्यथा कुम्भ- २६३, ३०६. अदृश्यात्मनि दृश्यस्य ५३२ अनिष्टजातोऽनिष्टोऽपि ४०६ अन्यथाख्यातिरस्येति ५५८. अदृश्ये त्वतिरिक्तांशे ५३१ अनिष्टंपरिहारेण ४१७ अन्यथा चित्रमखिलम् ४०१ ५२७ अदृष्टः स्थाप्यभेदे तु ३५८ अनिष्ट्रिनाम महतां श्रन्यथाव्यवसाये तु अद्यापि चिन्त्यते सैव ५६४ अनीक्षमाणः स्वमुखम् ४६२ अन्यथा निःस्वभावत्व- ३६० अद्वयाय नमोऽस्तुते ४८६ अनुक्तिरन्यस्य निजा- ५४७ अन्यथा बाधकं यद्वत् ५६० अद्वैतचित्रगुणसंभृत- ५५७ कोऽपीच्छ्या व्याप्तः३७६, अन्यथा बालसंत्रास- ५४५. अद्वैतमेवेतरथा ३६३ ५२४ अन्यथा वित्तिमात्रेण ३६२ अद्वैतशिखरारोहे ४०३,५२६ अनुच्छेदाच तस्यैव ५४० अन्यथासम्भवादिति ३१८. अघरस्थितियुग्माच्च ५७७ अनुत्पन्नत्वमेवास्तु ५७८ अन्यथा टेकमेव स्यात् ४५५ अध्यक्षमेव हि ४५६, ५७३ अनुपेतप्रमाणस्य ५६४ अन्यथैकस्य भावस्य अध्यक्षसिद्धा यदि तु ४१५ अनुमानप्रसिद्धेऽपि ३८२ अन्यथैवावभासन्ते ५५८ अनङ्गीकृतवस्त्वंशः २०२ धनुमानाबाध्यत्य ५२२ अन्यवद् व्यवहारस्तु ५४२ अनाकारप्रकाशश्चेत् ५३८ अनुमानं प्रमाणत्वात् ३६१ अन्यस्यानुभवे तर्हि ६८. अनाकारेण किं सान्या ४६३ अनुमावाधिकाशा च ५५८ श्रन्यस्यापि ग्रहमासे ५७० अनाकृष्टेरनिष्टस्य १६७ अनुमामिच्छतोऽध्यक्षम् ३६४ अन्यस्यापि प्रकाशे हि ५७० अनात्मविषयभि- ४१२ अनूद्य वेदनाकारे ४०३,५२६ अन्यस्यावाच्यता नाम ३६२ अनादिकालिकाभ्यासात् ५५५ अनेकत्राप्यवयवि ५६६ अन्यस्यासंविदोऽन्येन ५६४ अनान्तरीयके चार्थे अनेकाकार एकोऽतः ५७३ अन्यस्यास्फुरणेऽप्येवम् ५७१ अनादिवासनोद्भूत- २२८ अनेन ध्वंसेन ११६ अन्यस्येति न सम्बन्धी ६८ श्रनाभासप्रसङ्गेन ५७० श्रनेनैवापास्तेऽपि ४७६ अन्यस्वरूपोपनयात् ३६२ श्रनाभासप्रसङ्गेऽस्याः ५७२ अन्तिमा संवृतिर्यक्तुम् ४६२ श्रन्यहानेऽन्यहानिः किं ५५६ श्रनाभासमितीदं च ५३४ अन्तः शातादिरूपस्य ५६२ अन्य हेतुविलोपः स्यात् ४०१ श्रनारोक्तिभावाञ्चेत् ५१६ अन्तः शातादिविषयम् ४२६, अन्यामहे वकीर्णस्य ५७० श्रनालोकस्य धीर्यद्वत् १६८ ४७६, ५२१ अन्योन्यसंविदावेशात् ५६८ श्रनालोच्य ततचित्रां ४६२ अन्तः स्फुरत्मुखाय ५२१ श्रन्योऽपि व्यापको धर्मः ५२० श्रनित्यप्रतिषेधाच्चेत् ३६२ श्रन्त्या च ज्ञानरूपैव ४६२ अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् ४०० अनित्येऽप्यप्रमाणता २६५ अन्यत्वे च यथा नीलम् ५२० श्रन्ययस्तस्य धर्मस्य ३५८.

भोकाधसूची अन्वये व्यभिचाराच्चेत् ३१८ श्रवाध्यां कल्पितर्धमैः ५३० ग्रामिश्रोऽयं परेणेति अन्वाख्यानात्स्वयमपि ५४५ श्रभवन्नपि भावस्य १४४ श्रमी त्वसाधारण ५०६ अन्वीतिव्यतिरेकम् अभवन्नपि श दार्थः ५५२ अमुनापि समक्षण ५६४ अपवादपरा लेके श्रमाने प्रतिभाने या ५४८ ५५४ श्रयत्नसिद्धो वितथ- ५५० अपवादोन संवृ-४८३,५४६ श्रमावतोऽर्थान्तर १४० श्रयमेवमितीत्यं तु ५२५ अपात्रं सर्वथा दृष्टेः ५७७ अभावमात्रबोधेऽपि ३१८ श्रयोगस्य व्यवच्छेदे ४५५ श्रपि स्वरूपनिर्भासे ३६२ श्रभावसंज्ञाविरहे १४५ श्रयोगाद् बाधकस्येति ५२० अपेक्षातो हि भावानाम् २३८ श्रभावार्थ परमते ५४७ श्रयं च सूत्रालङ्कारः ५३६ अपेक्षेत परः कार्यम् १४३ श्रभावो याधायाः ३७० श्ररूपीति पदं ग्राह्य ५३४ पोहः शन्दलिगाम्याम् २०१ अभावोयदिपश्चान्न १३६,१३८ अर्थ आर्यनयेऽप्येषः ५५० श्रप्रकाशकणस्या-४०५,५३१ श्रभावोऽवसितेनैव ३६२ अर्थक्रियापि पर- ३६५,५१२ अप्रकाशपरावृत्तिः ५२५ श्रभासे पूर्वपरता ५७७ अर्थक्रियाओं सकलः अप्रकाशाङ्गविर- ४०५,५३१ अभिन्नवेदनस्यैक्य ३७७ अर्थक्रियासमर्थ यत् अप्रकाशोऽप्यसत्तायाः ३६१ अभूतद्वितयारोपा ५३१ अर्थभानाश्रयास्तस्य ५५३ अप्रतिक्षेपभाग्धर्मी४०२,५५२ अभूतपरिकल्पस्तु ४८३,५३१ अर्थशक्तिवियोगे या अर्थश्चैकोऽध्या- २०३,२२७ ५७७ अभूतपरिकल्पोऽसौ ५३१ अप्रत्यक्षोपलम्भस्य अर्थस्य दृष्टाविव २०८ अभूतपरिकल्पोस्ति४८७,५४६ अप्रवृत्ते यतस्तस्मिन् ११६ अभूतं कल्यते यत्र ५३१ श्रर्थस्य हानी न स्याच ५५२ अप्रस्तुताभिधानं वा ३५२ श्रभेद एव रक्षापि अर्थस्याव्यतिभेदे हि ४५६ अपामाण्ये यथाक्षस्य ४४१ अभेदनान्तरीयत्वम् ४५५ अर्थान् स विज्ञाय च ५०७, अबहिर्बहिराकार- ५३३ ३५६ अमेदभासनान्नास्ति ५१७ अबहिर्व्यवहारे तु ५२६ अभेदभासने यथा श्रर्थान्तरं प्रकाशाख्यम् ५२४ अबाधनेस्याः स्वीकारात् ३६३ अभेदभासिनो दीप ५१७ अर्थापत्तिरतो गता १०६ अबाधया च भिन्नत्वे ५१६ अभेदवेदनं बुद्धी ४६० अर्थाभासप्रवृत्यादि ५६१ अबाधया नारोपश्चेत् ३७२ अभेदाभ्यवसायश्चेत् ४०६ अर्थारोपादलीके चेत् ५५३ अबाधा नामेयं ३७० अभेदे तु प्रदेशस्य ५७६ ५१६ अर्थशक्यादिरूपं च अबाधापेक्षायाम् अभेदे द्वैतविरहात् अर्थो पटार्थक्रियया अबाधायां तु संक्लेश- ३८१ अभेदेन प्रकाशश्चेत् ५२१ अलीकगोत्वाकारेण ५५५ अवाध्यत्व प्रसिद्धार्थाः ३७२ अभ्रान्तवित्तिमात्रेण ५७४ अलीकनीलजनने ३८२.५२६ अप्रतीत्यैव बाह्यस्य ४७८ ४७० पू८६ श्लोकार्धसूची ४०७ अलीकबोधजनने ३८२,५२६ अवसेयक्रियाहानेः ४०२ असत्यान्नैवमिति चेत् ५३२ अलीकभेदस्फूर्ती च ३८४ अवसेयस्य निष्ठापि ५५३ असत्त्वापादनादन्यः ४८६ अलीकमनलीकेन अवसेयात्मना भावः ४०२ असत्यगोत्वभानाद्वि ५५४ अलीकमनलीकं च ४66 अवस्तुत्वं स्वविच्या तु ४४७ असत्यभानादारोपः ५५४ -अलीकमन्यत्वेऽपीदम् ३५६ अवस्तुधर्मतामात्रम् ५३६ असत्यः पुनराकार ५५६ अलीकमात्मानमवैति ४७८ अवस्तुरूपे शंकापि ५३५ असदेव यतः ५०४, ५४६ अलीकमात्रं सदपि ४०६,५५६ अविकल्पकविज्ञान ५३४ असाधारणनिर्मास ५६४ अलीकरूपैर्भातीति ५१८ अविचारितरम्या धीः ४१६ असाधारणनिर्भासी ५५१ अलीकवेदने किंच ३५६ अविद्ययापि निर्भान्तः ५१६ असाधारणभासत्यात् ५६२ अलीकव्यपदेशेऽपि ४०८ अविद्याप्यतएवाङ्गम् ४०१ असाधारणमेतच ३५६ अलीकाकारराशेर्वा રપૂર अविद्यावासनायात ४४६ असाधारणयोरन्तः ३५३ श्रलीके तस्य शक्तिश्चेत् ३८४ अविनाभावविषयात् ३१६ असिद्धः पररूपस्य अलीकेऽपि तदाकारे ३८७ अविपश्यन् सदसत् ४६६ असिद्धो भेद एवास्य ५२३ अलीके यदि सङ्केतः ५५३ अवेद्यवेदकाकार ३५३ असंवित्तौ वित्त ४१६ अलीको यस्य चाकारः ५५३ अशक्तिरपि तत्रैव अस्तित्ववारणं कुर्मः ५४६ अलीकं चानलीकेन ४२६ अशक्तिः कानलीकस्य ४०७ अस्ति नीलधियोः स्पष्टं ५१७ अवयव्यणुचिन्ताद्य ५७५ अशक्ते सामान्ये अस्तु चालीकभावेन ५३८ अवयव्यणुरूपत्व ५१६ अशक्तं सर्वम् ४१६ अस्तु नाम खसंवित्तिः ४१८ श्रवश्यभाव्यं तद्भेद- ५१८ अशक्यदर्शनस्तं हि ४४५, अस्तु वा तद्वयवस्थापि ४३८ अवश्यमन्तेऽध्यक्षस्य ३६१ ४६१,५६६,५६६,५७२ अस्तु या दैवतोऽकस्मात् ४०१ अवश्यमस्ति यस्त्वात्म- ५५४ अशक्यो द्रष्टुमुदिते ५७२ श्रस्तु वा बाधकाभावः ५२२ अवश्ययोज्योऽनाभास ५३५ असरल्यातिर्मते चात्र ४२६ श्रस्तु सत्वस्य बाधा तु ५६८ अवश्यहयस्त्वाकार- असख्यातिस्तु विख्याता५५८ अस्माकं तु न दोपोयं ५६८ श्रवश्यादेयमेतच असत्ख्यापनशक्तौ५०४,५४६ अरमादिदं भिन्नमिति ५७३ श्रवश्यापेक्षणीयत्वे १६८ असख्यानात्मताख्या- ४३२ अरमाद्भिन्नमितीदं४५८,५७० अवश्य कप्यमेवलम् ४५६ श्रसत्तत्त्वेन तत्सर्वम् ४२६ अरमाभिर्यदनुष्ठेयम् ४५४ अवश्यं शङ्कया १६२,१७१ असत्तुरङ्गशृद्धादि अस्मिन् सतीदं भवति ३१७ श्रवसाये प्रकाश्यत्यम् ५५२ असत्याप्रकारास्य श्रस्याः पूर्वव भवतु अवसायोऽसतो माह• ५३१ असत्वान परत्वं चेत् ५१८ अस्यैतद्यापतेः प्राक् ३१८ રૂદ૨ शोकार्यसूची ५७ अस्यैव वारणे केन श्रात्मा स तस्यानुभवः ५५० श्रासमासेरिह शेया ५०४ अस्वभासनशक्तिय ५१८ श्रात्मैकत्रापि सोऽस्तीति २२३ यासंसारमतोऽनुमान- ५१० अहङ्काराङ्गघटयोः ३५३ श्रादित्यबन्धोः किरणः १ श्रासंसारमविश्राम- ५५७ श्रहेर्गिरिगुहागर्भात् ४०२ श्राद्यपदद्वयं तापत् ४७२ यास्तां कपरपंक्तिः १०८ अहो नैर्लज्ज्यमथवा ५७७ श्राद्याचार्येण या सर्वम् ५४४ इति कारित्रवैपुल्यात् ५४० अहो महत्पराकान्तम् ३५३ अायायामादिमाधिष्टा ५३७ इति गादस्मृतेरन्यः ४७५ अहं सुखीति न व्यवहृत् ५२१ अान्तरोपप्लवस्तत्र ३५६ इति चक्रकमायातम् ३७२ श्राकार एव नियता हि ४०६ या बोधिचित्तग्रहणात् ५५७ इति चाकुरबीजादि- ५४५ श्राकार एव संक्लेशः ५५२ शारोपरक्तेषु पुनः ५५८ इति चोत्तरतन्त्रेण ५५४ आकारभेदानितराम् ४४८ ग्रारोपातिकमे यस्मात् ५२७ इति चोद्यं विरुध्येत ५५३ ग्राकारमाकारतया ५६५ अारोपादिति चेत्तर्हि ५३१ इति तनुभृतां ४०७ आकारविनिवृत्ती च ४०६ ग्रारोपितं कल्पितमेव ३७५ इति तस्य विशेषं च ५४८ श्राकाराणामवस्तुत्वात् ४२५ आरोग्यहानादा- ४०४,५३० इतिनामैकभावः स्यात् ४४५- आकारादाकृतेर्जन्म ५१६ आर्यनागार्जुनादीनाम् ४७३ ८,४५४-५, ५६६, श्राकारा यदि रूपमेव ४२५ आर्यराजस्य यत्नोऽयम् ५४७ ५६६, ५७२ याकाराः प्रति- ४०४, ५३० प्राचार्यविरोधः ५१५ इति प्रकरणेऽस्माभिः ३६० श्राकारोपगमे मुख्य- ४६७ आर्यासङ्गमनङ्गजिन्नय- ५०६ इति मध्यान्तवीभागे ५४१ आकाशवादे देहत्वात् ५३६ आर्येशनीतिविवृतेः ५४३ इति युक्तं न वा भावाः ४०४ श्राकाशं द्वौ निरोधौ च ६ पार्योऽन्यस्तदपेयेदम् ५४४ इति युक्तं न भावाश्च ५३० आकृति याकृतेरेव ५२० श्रालम्बाश्रययोर्हानिः ५३५ इति व्याख्यापि तत्रैव ५४२ आगमेऽपि स्वयं वित्तेः ५६१ श्रालयज्ञानयत्नेऽपि ५२६ इति व्युत्पत्तिरिष्टेह ५३४ श्रागमेऽपि स्ववाचा न ४३१ श्रालोकस्य यथा १५२ इति श्लाघासमुद्धारात् ५४५ आत्मग्रहनिवृत्त्य- ४८८८,५४५ श्रालोकादिसमग्रता १६७ इति सा योग्यता मानम् ४७६ आत्मना हि यथैवात्म• ४०६ आविशन्ति मियोवित्ति ४२१ इति संवृतिरेवेयम् ४१७ अात्मभावं विहाय ४३०,५२२ श्रावेणिकाखिलगुण- ५१५ इत्यमर्ये यतेत् 'भ्याम् ५६६ आत्मसंपत्यधिष्ठानम् ५०२ श्राश्रयासिद्धिनिर्धूता ३७२ इत्थं जगद् यदि ३६५, ५१२ श्रात्मसंपत्त्यधिष्ठाने ५२६ श्राश्रयोऽप्यस्तु हेतुस्तु ३७२ इत्यं पारमितानीतेः ५४६ श्राश्रवस्य परावृत्तिः ४३३ श्रात्मसंपत् द्विधारूप- ५३६ इत्यत्र विवृतौ हेतुः पू३४ श्रात्मा यथा यथा बाघम्३८६ श्रासन्नदेशस्फुरणम् ५६४ इत्यनाकारवादाय ५ ४७० ४०० श्लोकार्घसूची इत्यनाकारवादे स्यात् ५५२ इष्टं खदृष्टान्ततया ४३१ उपादेयस्य कि नेति ५६८ इत्यपि ध्वस्तमियता ५५२ इहेतिबुद्धः समवाय- १० उपेक्षाकारसद्भावात् ५४४ इत्यभिप्रायतस्तादृक् ४७६ ईदृक्साधनमज्ञा- ३८२,५२६ उभयत्र समानोऽयम् १४५ इत्ययुक्तमतेऽश- ४०६,५५६ ईप्सितार्थक्रियाशक्ता ४७६ उभावप्यात्मानौ २२७ इत्यर्थतत्त्वं केनापि ईश्वरवादे दूषणमात्र- २४३ ऋजुक्रमगृहीतो यः ४३१,५२३ इत्यात्मवाद एवायम् ५४० उक्ता च शास्त्रे धीः ऋ[राज] क्रमेण ४०४,५३० इत्यादिवद् विकल्पेऽपि ४३२ उक्तं निर्वाणपर्यन्त- ५३७ एकज्ञानात्मकत्वेन ५४२ इत्यादिविस्तरस्तत्र ५३७ उच्छेदाभिनिविष्टानाम् ५४५ एकतानेकताभ्यां तत् ५७६ इत्यादिना प्रबन्धेन ५३७ उत्तरोत्तरधीग्रायम् एकतास्वीकृतं यद्वत् ४५६ इत्याह न त्वनर्थ-४०२,५५२ उत्पद्यन्ते निरुध्यन्ते ४०१, एकत्र फलहेतुत्वम् ५६१ इत्याह निर्वेधपथे ५३३ ४८८,५४५ एकत्राप्यंशिनि मितिः ५७० इत्याह सूत्रालङ्कारे ५३७ उत्पादनात् प्रकाशत्व- ३४८ एकत्यहानिरथ ५७४ इत्युक्ते विकस्तत्र ५५८ उत्पादमात्रेऽतिशया- ३४६ एकत्वे च तवैवेच्छा ४४८ इदमेव हि नः सौख्यम् ५२२ उत्प्रेक्षेत हि यो मोहात् १६२ एकत्वे चित्रता- ४२५,५७५ इदन्तया यदि पुरः ५२५ एकत्रापि यथाभावे ४७७ इदं वस्तु बला- ४२५, ४५६ उत्सादनाच्च सोल्लास- ५४६ एकत्रैव तथा ज्ञाने इदं हि बाधितं नीलम् ४३८ उदीयमानः शक्तश्चेत् ५७६ एकत्रैव व्यवस्थानम् ४७२ इन्द्रियज्ञानसं- ४०२, ५५२ उद्धरप्रणिधिपाक्तः ४१० एकधीविरहेऽप्यस्याः १६७ इन्द्रियभ्रान्तिरेषा चेत् ५२२ उन्मूल्य.क्षणभङ्ग एप-१५६ एकधीः सर्वविषया १६३ इयता यदि भेदोऽपि ४५५ उपकार्योपकारित्व- ५६० एकबाधावियोगेऽपि ५२२ इत्यन्तं कालमधुना ५१८ ५६४ एकबाधेऽन्यविपये ४७२ इयमेवाप्रद बाधा ३६२ उपप्लवश्व सामा• २०७,३६७ एकसामग्यधीनत्व. ३५१ इयमेयात्मसंवित्तिः उपलम्भार्यशक्तस्य १४५ एकसंवित्तिसिद्धेऽस्मिन् ४५६ इयं यथाध्यप- ४०२, ५५१ उपादानस्य किं नेति ४२४ एकसंविदि नान्योन्य- ४२० इष्टमालीक्यमाकार- ५५० उपादानस्य यदि च ५६८ एकसंघतिरेयायम् ५७५ इप्टसिद्धिरसिद्धियां २६३, उपादानाभिदो नाम ५६८ एकस्य स्वीकृतस्यैव ४५६ २६६,२७४, २७६, २८१ उपादानाभिदोऽन्योन्यम् ५६८ एक्स्यैव कुतो रूपम् २०८ इष्टसिदधन्वयाभाय- २६८ उपादानाभेदात् एकात्ययो नान्यविधिः ५७६ दशानिरतया च ४२६ उपादानेन संभन्धात् ४२४ एकाधिमोदविषयेषु १६३ उत्सर्गसिद्धं मानत्वम् ४२६ ४७७ उपपाद्यं समदत्वम् ४२१ ५६ एतत्त प्रकृताभेदे अशोकार्धसूची एकानेकतया वस्तु ५७४ एकोपादानभावेऽपि ४२१ कथं पश्यसि तस्यैवम् ४३२ एकानेकतयाव्यातिः ५६७ एकोपालम्भानुभवात् १८६ कथं पश्यसि संख्यातो ५३१ एकानेकत्वयोर्वाधः ५७५ एको विभुः सर्वविदेक- २६५ कथं प्रत्यक्षबाधेति ५६४ एकानेकत्वविरहात् ३६० एकं कस्माद् व्यवसिति- ३५४ कथं वा तस्य पूर्वण ४६४ एकानेकत्वविरहः ५६८ एक धर्मिणमाकलय्य २१६ कथं वा नीलमप्येकम् ५६६ एकानेकवियोगेऽपि ५६२ एकः कार्यविशेष-२५३ ३०६ कदाचित्कस्यचित्कापि ४०० एकानेकवियोगोऽपि ५६२ एतच्चानन्तरं मूल ५३४ कदाचित्केनचिद् दृष्ट- ५७७ एकानेकविवेकस्तु ५५८ ५६८ कदाचित्केनचिद्वाधात् ५१७ एकानेकविवेकेन ५५८ एतत्स्वरूपाबाधे हि ५५६ कदापि केनापि हि एकानेकात्ययात्तर्हि ५७५ एतदेतच पश्यन्ति ५४६ कदापि नोभयभ्रंशः ५७६ एकानेकात्ययेऽप्यस्मात् ५६७ एतावतैवाभिमत ३६० कदापि मेदो भावीति ४०६ एकानेकात्ययोरेक- ४५४ एतासु पञ्चस्ववमा. २१७ कदाप्येकतयानेक- ५७६ एकानेकत्वयोहनिः एभ्यस्त्वन्यो यदा धर्मी ३५३ कर्ता भोक्ता च ४६५,५६८ एकानेकत्वयोः सिद्धौ ४५४ एवं च धर्मकायस्य ५३६ कर्तृसाधनपक्षेऽपि ५२४ एकानेकवियोगेन ४३५ एवं प्रकाशते बुद्धिः ३५८ कर्मनिर्मितवैचित्र्यं२३३,२६५ एकानेकविवेका ४२८ एवं प्रकाशमानस्य ३५६ कलयसि पुनः कांस्कान् १५१ एकानेकाधिमोक्षण एवं प्रवृत्तेराक्षेपि ५५४ फल्पकोऽपि न कश्चित् ५२७ एकानेकवियुक्तो हि एवं मध्यान्तभागस्य ५३४ कल्पनापोढमेवास्तु ५६५ एकापेक्षं परस्याथ ४०१ एवं वक्तरि नाथे तु ५३७ कल्पितत्वमनेनोक्तम् ५५८ एकापोहेन यत् ४०४,५३० एवं सर्वव्यवस्थानाम् ४१५ कल्पितस्य यस्यैव एकाभिमतबोद्धारम् ५६६ एवं स्वप्नेऽपि पुत्रादिः ५५८ कल्पितस्य निषेधश्चेत् ५४६ एकार्यश्लेषविच्छेदे २१८ ऐक्यानैक्यं प्रकाशस्य ५२४ कल्पितस्य निषेधार्थम् ४०२ एकीकारात्प्रकाशश्चेत् ३६६ औपचारिकमेकत्वम् ४५५ कल्पितस्य निषेधो-५०४,५४६ एकेतरत्वयोरेक- ५२२ कथञ्चिदन्यं स पुनः १० कल्पितस्य स एवात्मा ५२० एकेतरयोरन्यतरस्य ४२८ कथञ्चिदाश्रयासिद्धि ५२२ कल्पितस्यैव तम्शेयम् ५४६ एकेतरात्मविकलः ५१६ कथञ्चिदेकनिस्तारे कल्पितास्त्वप्रकाशत्वात् ५३० ५०४ एकैकाणुनिममत्वात् ५६६ कल्पितो न तु तत्वेन ५५६ कथमन्यहृदः सत्यम् ३६६ ५१८ एकोपादानता तासाम् ४२० कथं ग्रहः स्वरूपस्य ३५६ कल्पितं वचिदथें च कथं तद्विषयत्वम् २२१ एकोपादानभावेन कल्पितं च यं तावत् ५३२ . श्लोकार्धसूची कल्पितं तस्य जात्यादेः ५२० कार्येण ज्ञायते शक्तिः ३६६ कुतः स्ववित्तिनिष्ठायाम् ५७७ कल्पितं परतन्त्रं ५०५,५४६ कार्य तावदनेकजाति- २६७ कुत्र सङ्केतकरणम् ५५३ कल्पितं भेदमाश्रित्य ४६५ कालभेदे त्वसत्वेन ५२१ ३५७ कुत्राप्यवर्तमानत्य कल्पितं स्फुरदेवेति ५३२ किञ्चित् तु श्रुतदृष्ट- १६७ कुम्भस्य कुम्भकारेण ३२१ कश्चिच्चतुस्तम्मकम् ४७५ किमत्र बीजं व्यसने ३५६ कुम्भादौ यदि दर्शनात् २८० कस्तदास्तु प्रकाशार्थः ५२४ किमनेन प्रकाशन ५३४ केचिद् बुद्धमलीकरूप- ५०६ कस्तर्हि बुद्धसंभोगः ५३८ किमन्यचिन्तयास्माकम् ५४४ केवलस्य ग्रहो न स्यात् ५७१ कस्यचित्तत्र सन्देहे ३६६ किमप्युदयमात्राय ३२१ केवलो यत एवायम् ५७० कस्यचित्प्रतिभा- १११,२१७ किमिह कलसध्वंतः १५१ केवलं हेतुफलयोः ४१७ कस्यचिद्वादबाधायाम् ३७१ किं ग्राह्यं ग्राहि ४२६,५३२ केशाकारोऽपि नाकार्य- ५१६ कस्य बाधः कुतो हेतोः ५१८ किं च प्रकाशमात्रात्म- ३६१ केशादयो न सा-४०२,५५१ कस्यामन्दविमर्द ५१२ कि च प्रदेशो भिन्नः ५१६ कोऽत्र भेदो यतः श्ला-५४५ कस्यायबोधकः शब्दः ५३३ किं च बाधात्र ३७१,५१७ कोऽर्थारोपोऽथ ५५४ का कथा द्वयसंसिद्धौ ४५४ किं च व्याप्तिरिहान्यथा ३७० क्रमात्सर्वप्रपञ्चोपशमः ४१५ का क्षतिर्भासरूपं तु किं च स्वाकृतिमात्र एव १५० क्रमोऽपि तस्मादवसाय ४१३ कादाचित्कतया ३७४ किचानेकसमान-२५१,३०६ क्रियाकारकताभावे ४७१ कादाचित्कं च तज्ज्ञानम् ४०० किं चादाय समस्तवस्तु ३१० क्रियाकारकभावेन फादाचित्कः स्फुरन्नर्थः ५५६ किं चान्यप्रकृतिप्रति- ११२ क्रियाऽभावो यदा त्व- ३६२ कायभ्रमव्यवस्थायाम् ५४० किं चार्थस्य विनश्वरे- १२२ क्रियामानानुबन्धाच ३६२ कायश्च तुर्यों भवेत् ५०१ किं चैवमिन्द्रियस्यापि ३५१ क्रीडापर्वतकादि- २५१,३०८ कार्यकारणभावश्चेत् ५३६ किं तु बाह्यग्रहावेशे करन्यायमयो निरा ५१५ कार्यकारणभावोऽयम् ३६२ किं तु मानुष्यकेऽसिद्धे ५६३ क्रूरासंख्यविपक्ष- ५१२ कार्यकारणयोगमा कि नश्छिन्नं तावतापि ३६० कचित् कृत्स्ना . ५०१,५३७ फार्यत्यस्य विपदवृत्ति• २८५ किं न सह्यं क्षणित्वं वा ४३५ क्वचित्सर्वत्र या वादात् ३५६ पार्यत्वान्यत्वलेशेन' ३१२ किं पुनः स्वात्मसंवित्तौ ४०६ कार्यत्वे हि न सन्देहः ५२७ कचिद्गुणा एव न रूपं ५०५ किं वाधुना व्यवच्छेद्यम् ५७४ कचिद् धयं चक्रं ५०१,५३५ कार्यमारस्तदन्यरमाद् ५३८ कीहक् तस्यापराधस्तु ५२७ कचिन्नान्यत्र सेवास्तु २२४ कार्याणि हि विलम्पन्ते १७ कुतध भासमात्रम् ५१८: क रूपमात्राधिष्ठानम् ४८६ फायर्याय प्रियमाणोऽपि ५३८ , कुतश्चित्कस्यचिसिद्धिः ५६० कापि व्यवस्था कथम् ५४ ५७१ . ५१० श्लोकाधसूची ५६१ छाप्यदृष्टस्तथा हेतोः ४२३ ग्रहणे करणत्वेन ५५१ चित्रमनेकमेकमिति ४११ काप्यस्ति चेत् कथम् ८६ ग्रहसाधुतयाकारम् ५५१ चित्रविज्ञान इत्याभ्याम् ५६६. क्षणभङ्गेऽन्यदासिद्ध १५५ ग्राहकांशे प्रमाणत्यम् ५२७ चित्रत्वान्नकता यद्वत् ५७५. क्षणयोस्तु सतोमेंदः ५१७ ग्राहाग्राहकचिन्तेयम् ३३१ चित्रादेव सदोत्पत्ती ५६८ क्षणरूपापरिज्ञानात् ५२२ ग्राह्यग्राहकतैकत्र ५६१ चित्राद्वये चेदनुमा- क्षणिकत्वादिरप्येवम् ५२६ ग्राह्यमाहकभागभाक् . ३५४ चित्राद्वैतमिति स्मृतं क्षणितातत्त्वयोगेऽपि ३६३ ग्राह्यग्राहकमावस्य ५६१ चित्राद्वैतं चित्रचक्रं ५७८, क्षणित्वमव्यवधिया ग्राह्यग्राहकमावादेः ५५७ चित्रे च परतन्त्रोऽतः ५३२ क्षीरनीरवदेकत्वग्रहः ४०६ ग्राह्यग्राहकभावेन ५५५ चित्रे भासैकभावः स्यात्५७७ खएडयाकारतया ५२६ ग्राह्यग्राहकयोरेवम् ५३२ चित्रैकबुद्धिनिर्भासे ५७२ खण्डशो व्यवहाराय ५६६ ग्राह्यग्राहकरूपाव ५२६ चित्रैकव्यवहारोऽपि खविशेषणमात्रात्तु ५३५ ग्राह्यग्राहकरूपेण ५३४ चित्रं तदेकमिति ४२०,५७२ खसाम्यान्न च नैरूप्यम् ५३५ ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् चिन्तास्तित्वविधानेन ५४६ खे स्वयं शून्यता यद्वत् ३५८ ग्राह्यग्राहकसंख्यात ३५२ चिन्तिष्यतेऽत एवार्याः ५४६ ख्याताचार्यस्थिरमतेः ५४३ ग्राह्यग्राहकहानितः जडत्वेन गुणादीनाम् ५१६ ख्यातिरध्यवसाय ४३२,५४६ ग्राह्यतां विदुः ६४ जलबुद्धावलीकत्वम् ५५५ ख्यायते हेतुरत्रापि ३५६ ग्राह्यप्रकाराभावेन ५३४ जलाकारविकल्योऽपि ५५७ गणनीया न वा हानात् ५३६ घटादेः कारणात् २६३,३०६ जलाकाराद् विसंकल्पात् ५५६ गवावसाय इत्यस्तु ५५३ घृणावैराग्यरागवत् ३२७ जलारोपोदिताहोपात् ५५१. गुञ्जानल विपर्यासो ४०१ ३६३ जातिभेदस्तदोन्नेयः- चक्रेशलक्षणगणात् ५३५ गुणरूपाविशेघेण ५५० चक्रेशस्यापि भावीति ५३६ जातो नामाश्रयो-२०८,३६६ गुणास्तदेकनिय- ४३१,५२३ चक्षुष्यथ व्यति- ४३१,५३४ जात्यन्तरे प्रसिद्वस्य२६३,३१४ गुणेऽपि द्रव्यवत्तस्मात् २६४ चतुर्धा व्यवदानेन ५०५,५४६ जिनादिनामभेदेन ५३६ गृहीतायां व्यासो चित्तप्रकृतिवैमल्य-४६६,५४० जिनोक्तिमात्रं बत गोचरान्तरसञ्चारः४०६,५५६ चित्तमात्रमिदं सर्वे ८८,५४५ जीयान्मुनीन्द्रमत ३६७ गोचरं हि व्यभिचरेत् ३६६ चित्तमात्रव्यव- ४१७,५७७ जीवनटोऽन्यथा नाम :३५७ गोत्वादिभिरनेकान्त- ५५३ चित्तमेव ततः सर्व ३५७ ज्ञानज्ञेयोपनयनात् गोत्वे चावस्थितेऽपैति ५२८, चित्तस्योच्छेदहक् ४०४,५३० शाततत्त्वस्य लोकोऽयम् ४१६. गोत्वेन सामिलापेन ५५३ चित्रज्ञाने तदक्षीणम् ५७५ : ज्ञाततत्वोऽपि लोक्स्य .४१६ ४७४ ज्ञानवद् बहिरारोपे . ३१२ ૫૬૨ श्लोकार्घसूची ज्ञानत्वेन विशिष्टोऽयम् ५७२ तत एवैकविज्ञानम् १६८ ततः केशादिवत् कुम्भः ३५८ *ज्ञानत्वं वस्तुताव्याप्तम् ३६० ततश्च तन्निश्चय एव ततः परम्परायातम् ३६६ ज्ञानमेव ततः सत्यम् ३५६ ततश्च समता शेया ततः प्रकाशता नाम ३५३ ज्ञानमेव न भातीति ३५६ ततश्च संवृतावेव ततः प्रकाशमानोऽयम् ३५७ ज्ञानरूपतयार्यत्वा-४०२,५५२. ततश्चादूषणांख्यातिः ३६० ततः प्रकाशः सामान्यम्५२५ ज्ञानरूपतयार्थत्वे ततश्चित्रतमं चेदम् ४२०,५७२ ४०२,४५२ ततः प्रत्यक्षता नाम ५६३ '२५० ततस्तत्प्रचयोऽनेकः ५७५ ततः प्रयासः किमियान् ५५० ज्ञानस्यैव न बाह्यस्य ३६१ ततस्तदसदीशादि ३६१ ततः स्वभावतोऽनात्म- ५५१ ज्ञानाकारश्रुते शब्दे ५५२ ततस्तस्यापि वस्तुत्वम् ५२३ ततः स्वयं प्रकाशात्मा ५५६ शानांणूनो क एकस्तु ततोऽदृश्यमतस्यातम् ५१६ ५६६ ततः स्वरूपे वक्तव्ये ३५२ 'ज्ञानांन्नाम ततो भेदः ३५३ ततो दुस्तज एवायम् ४१४ ततः स्वेन स्थितिः सा-५२६ शानान्यभिन्नानि सहोप- ४५८ ततोऽध्यक्षान्तरेणापि ५६७ तत्कस्मिन् भरमाधाय ४१६ शानान्वयविकल्पानाम् ३५८ ततो न मेदसिद्धयङ्गम् ५१७ तत्कार्यसममेतत्तु शानोपाधितया माध्यम् ५६६ ततोऽनभ्रवतः साम्य- ५३८ तत्कार्य न च निर्माणम्४३८ शानं प्रकाशत इति ४७१. ततोऽनुमानप्रत्याशा ५२६ तत्किमिष्टो द्वयाभावः ५६२ नेयेनाभितुला ज्ञेय४०५,५३० ततोऽनुसन्धानधिया ४१३ तलियातिक्रमादस्तु शेयः सपरिनिष्पएणः ५४१ ततोऽनेकस्थितिभ्रंशे ५६८: तत्क्रियाविरहात्तर्हि ४०२ ज्योत्स्नातडिन्मणि४३०,५२३ ततोऽन्यापोहनिष्टत्वात् २२८ तत्क्षणस्यैव संवित्तेः. ३६२ का त्यात्मग्रहाभावात् ५३६ ततोऽपि नासौ सुगतः ५३८ तत्वचित्स्वविदोऽमावात्५१६ ततोऽप्यन्योऽथ धर्मात्मा४६३ तत्तजातिषु साधक- उच्च ज्ञानं जडं वा स्यात् ४३८ ततो बहिविप्लुत एव ४१३ तत्तद्रूपाङ्गमिच्छा चेत् ५४४ तय नास्ति' पहिरतस्य ५७५ ततोभिऽमानमात्रात् ४१७ (तत्तत्त्वचिन्ताइसरे ५६६ तचित्रमेतद्वतम् •५६६ • ततो भेदोऽथ निमेंद.. ५७५ तत्तोरान्तमियात् ५१३ तजातिनयं पीतेना ४२४ सतो यद्यन्य एवार्यः ५५० तत्तत्तेनेकानेक वां। - ५२६ तजातीयकमेव २५३,३०६ ततो यद्यपि तत्वेन तलासपरिहाराय ८५ तन्मान इति च ४०५,५४५ ततोलीकमसद् वेति ५५१ तस्यतो नित्यरूपं चेत् .३६२.. समाने विगमं ४०५, ५४ ततो पस्तुत्यसन्देहे ३६६ . तत्वतोऽनुपलम्भेन ५७५.. तागगाहने व्यक्तम् ५२२ ततो विचायसहता ३६४ : तत्वतोऽन्यग्रहांसिस ४१६ सत एप च निमांएम् ५३८ ततः किं भूभुजामेय ५२९ तत्वतः सत्यरूपेण ५२३ ४०२ टीकाप्याहागमे फापि ५४३ . . ५५४ तत्साधनप्रवण- लोकार्घसूची ५६३ तत्त्वव्यवस्था शरणम् ५७४ 'तत्रापि संशयो जातः ३६२ तात्मव्यापृतिभ्रान्ति- ३५E तत्यायबोघेतरयोः ४६२ तत्रांपोहस्तद्गुणत्वेन २०६ तथा त्रिधातुधीमात्रम् ४०३ तत्यावसायभेदेषु ५५६ तत्राभ्युपायः कार्यानम् २७७ तयाद्वयाभता चा-८५,५३३ तत्त्वेन किञ्चिन्नास्तीति YET सत्रायुक्तिं बुयाणस्य ३६३ तथा वनेरेव न सिद्धिः ४१३ तत्वेन सर्वथा नास्ति ४५ संघासत्कल्पना कालः ५५७ "तथा नीलादिनि- ५५३,५५५ 'तत्वेनैव भ्रमोऽस्तीह र तत्रासत्याधिमोक्षेऽयं- ४०५ तथांनुमानापामाएपे । तत्यं च परमार्थोऽसौ ४३३ 'तत्रासत्त्वाधिमोक्षोऽर्या- ५४५ तथानुमाविरोधं न ५६ तत्परिचिटनत्ति २०५ तमाहेतुं वाणस्य ४१४ तथानेकविपर्यासो ३८९ तत्पर्युदस्तेऽपि समम् "५४४ संप्रेकस्याप्यभावेन ४०४ तानेकहतावेक ५७६ तत्पाथः कंधमारोपे ५३२ तत्रैकानेकविरहः ३६० तथान्योऽस्मादयमिति ४४६ तत्पूर्वमनुमान या ३६१ तत्रैव हेतुपरतन्त्र ४०५ तथापि कल्पितं नित्यम् ५७५ तत्पूर्वसिोऽप्यनुमा २६४ तत्सत्वेऽपि घटो दीपम् ५६१ तथापि कोऽप्यतिशयः '४३५ तत्मकांशतया चित्तम् ५३० ५१५ तथापि कचिदस्त्येव ५२४ तत्प्रकाशान्वयः सत्ता- ३६४ तत्साध्यस्थितिनान्त तथापि जन्मक्षयतो४६४,५५५ तत्प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्याम् ५५६ तत्सांवृतं चेाधापि ५६४ तथापि शानन्यादि- २ 'तत्प्रवृत्तिनिवृत्तीनाम् ४०६ तत्स्पर्शनेन्द्रियद्वारा तथापि भाव एकस्याम् ५७६ तत्प्राक्कारणसन्निधेः १०७ तत्स्मृतिस्तायिनां पूजा ५४३ तयापि भिन्नमानस्य ५३३ तत्प्राधान्ये न बुद्धत्वम् ५४३ तत्स्वप्रकाशता सिद्धा ३५२ तथापि यदि चर्चायाम् ५३८. तंत्र कीदृक् समक्षं ते ५६४ तथता भूतकोटिश्च४६३,५४१ तथापि यदि संस्थान- तत्र च निश्चलाप्रतिमः ४११ तर्थतारम्बणे स्थि-४०४,५३० तथापि स्वविदस्त्येव ५६३ तत्र प्रमाणे संवादि ३२४ ४५३ तथापि हेत्वपेक्षा चेत् ५ तंत्र वार्तिककारेण तथा च तद्भाष्यकृता ५३४ तथाप्यप्रस्तुतमिदम् १६० तंत्राटे सर्वमयन- २३२ तयां च व्यापकाभाव- ५७६ तथाप्यलीक एवामी ५३८ तत्राद्यानधिकृत्योक्ता ५४६ तथा च सति न भ्रान्तिः५३८ तथा प्रकाशान्तरम् ३६६ २७६ तथा चानन्तरगिरा तत्रापि धर्मकायस्य तत्रापि नात्मनि व्यास- ३५८ तथा चाय क्षिपन् बाह्यम्४०१ तथा भावेषु भाव-४०३,५२६ तत्रापि व्यतिनिर्भासात् ५६६ तथा तत्प्रतिरूपेऽस्मिन् ५७५ तयाभिमानमात्रम् तत्रापि सत्यमपरम् ५१६ तथा तन्नान्तरीयो च ४१५ तयाभ्युपगमें पायः- ५३२ । ५२२ .. . तथागतस्य प्रयते ५५० तंत्रापि दृष्टमवधूय ५३३ तथाप्रतीतेराख्यातुम् ५२२ ५४३ तथा चाभूतकल्पोऽस्ति ५३१ तथा वाण प्रायशः ५५. ४१७ ५६४ लोकार्यसूची तदसत् प्रतिभातीति . तथैव यद्यनुभवः तथा विकल्पस्यापीयम् ५५५ तदभावे यथा व्यक्तिः ४८५ तद्दोषगुणनिष्ठासु ४६६ तथाविधाया अन्यत्र २२६ तदर्थकर्महानेश्चेत् ५५६ तद्धर्मसाक्षात्करणात् ४१० तथाश्रयपरावृत्तौ तदशक्तावपि व्यर्थम् ५२४ तद्धिया न स्ववेद्यं तत् ४०२ तथा सति निराकारः ५३६ ३६१ तद्धेतुतोक्ता धर्माणाम् ५३६ तथा हि सोऽपि प्रति- १६८ तदस्तु सैव स्थितिः ४६८ तद्वलाच प्रहे हेतु- ५६८ तथा हेतुर्न तस्यैव तदस्य विद्यमानत्वम् ५२१ तद्वाह्यरूपप्रत्याशा ३५६ तथेष्टत्वाददोषोऽर्थ-४०२,५५२ तदस्यावश्यहेयस्य ५३८ तद्वोधादुच्यते बुद्धः तथैका सामग्री यदि ४२१ तदाकारतया तस्य . ४१० सद्बोधः सर्वबुद्धानाम् ५४३ तथैव कालाभेदेऽपि ५५६ तदाकृतिश्च तत्रा- ४८५,५३२ तद्भासमात्ररूपेण ५७७ तथैव चित्राद्वैतं च ४५५ तदा शीयः करलेहनं ४१० तद्भावना प्रत्यक्षम् ३२४ तथैव पूर्वापरतापि ४१२ तदागन्तुमलध्वंसा-४०५,५३० तद्भावादर्थसिद्धौ २६३,३१६ तथैव बलनाद्भाष्ये तदाधिपत्यात् तत्ख्यातिः ४३२ तद्भावेऽपि न भावश्चेत् ३० ५७१ तदाप्ययं प्रबन्धोऽस्तु ३५८ तद्भूना च निषेधोक्तिः ५४८ तयैषादर्शनात् तेषाम् ५५८ तदामासः स्फुटो यच्च ५४५ तदिनान्तरीयत्वम् तदशेयात्मनस्तस्मात् ३५३ तदा मृषार्थग्रहणम् ५६५ तद्भोगः सार्वभौमानाम् ४१० तदतद्रूपविमती ५६५ तदाह नीलादीत्यादि ५७५ तद्पजन्म रूपं तु ५६० तदत्र यावन्न वि-४६३,५५४ तदुक्तिधर्मकायस्य ४३२ सद्रूपेण प्रकाशस्य ३५८ तदन्यवित्तिव्यावृत्तः ५६१ तदुत्पादनपर्येष्टेः ३५२ तद्वद्यघणुसंहतेः ३७० तदवाधे च न फलम् ३७२ तदेकदा संवृतिः ४६३ तद्वन्मुनिरनामो- ४६६,५३७ तदभावप्रयुक्तस्य तदेकनियतं मानम्४३१,५२३ तद्वासनासमुद्घाते ५५७ तदभावस्तु नास्तीति तदेतत्फल्गु सकलम् ५५३ तद्वासनाहतो जन्म तदभावात् तदप्यसत् ५०४ तदेतदादिशान्तत्वम् ४७४ तद्विरोधि वनेकत्वम् ४४८ तदभावादभावेन ५६२ ४५५ तद्विरोधिन्यवेदित्वे ५२७ तदभायान केशादि- ४०२ तदेवमेकमावो हि ४५६ तद्विस्तरस्त्वाकर एव २३२ तदभावाचसायाय १६८ ३६२ तन्ने प्रकाशितः सत्त्व. ५४१ सदमावे कुतचित्रा ४६६ तदैफसत्ये सदृशे ५४८ तनागशृङ्गसाम्येऽस्य तदभावे तु सिद्धव ३७२ तदैक्यवादी निर्णायः ४५६ तन्नालीकोऽयमाकारः ५५६ दभावे न तादात्म्यम् ५३६ तदंशो या पृथक्त्य ५३६ तमाशक्यविवेकत्वम् ४५६ तदमायेऽपि मासे च ३५७ तद्ग्रहीतान्तः तमासिद्धतया हेतुः ४५५ 1 तदेव किं न भवतः तदेव रूपं तत्वस्य ૧૨૭ ३४० तनास्तु साध्यो दृष्टान्तः ५७० सनिमिते यथा लोकः ४५ तनिफारमेवोकम् तनिश्चयफले माने ४३३ तनिष्यन्दक्ष ४६३,५४१ तन्यायस्य समानत्वात् ३१६ तन्मतिस्तु सकलेति४४४,५६६ तन्मात्रामावतोऽभावात् ३१६ तन्माने बाधकामावः तमपेक्ष्यस्थिरोमा ३८२,५२६ तमाप्रकारः कतमः४६५,५४० तया च किं धर्मतया ४६३ तयोस्तहिधियोर्हेतु- ४१७ तयोः समूलमुन्मूलात् ४२६ तर्हि प्रकाश एवास्तु ३६६ तीशक्यविवेकैका- ५७५ तस्माज् शानतयैवोकः ५५२ तस्मात्प्रकाशमानस्य ४६७ वस्मात्प्रकृतिरेपैव तस्मात्यच्युचिमात्रकम् १२० वस्मात् संभारयुग्माद्य- ५७८ तस्मात् संवृतिमाश्रित्य ३६४ तस्मात्स्वं वा परंवा ५६५ तस्मात्स्थूलतया व्यासः ५७० तस्मात्स्वलक्षणं बुद्धः ५४३ तस्माद्णुत्वाभावाभ्याम् ५७२ तस्मादध्ययसायोऽयम् . ४३२ तस्मादपरमार्यत्वे तस्मादभ्याससामात् ३६६ श्लोकार्धसूची ५६५ तरमादर्थक्रियाशक ५५४ तस्यादृष्टमपेक्ष्य २८० तस्मादशेपगोव्यक्ति- ५५३ तस्यान्तरेतरगुणी सरमादस्तित्व- ४८५,५३२-३ तस्यापि नैक्यानक्यं चेत् ५२४ तस्मादारोपपदाधः ५५६ तस्यापि प्रतिपेभ्यत्वात् ५४६ तस्मादार्योऽपि चायेंश- ५४६ तस्यापि बाधनात्पश्चात् ५७६ तस्मादेपामपि नये ५४६ तस्यापि युद्धरूपत्वे ४६३ तस्माधर्मः फल्पितेरेष ५७८ तस्यागराधनतो भेद ५१८ तस्माद् बाह्यमहश्वदुः ५७१ तस्यामर्थसमानत्वात् ३७२ तस्माद्बाह्यार्थवादेऽपि ४०० तस्यास्तु रूपं प्रति १६८ तस्माद् यथा परज्ञानम् ५७७ तस्यां हि तावत्साकार- ५४६ तस्माद् यथाप्रतीत्युक्तः ५५२ तस्यैव तवयविवेकि ४०५ तस्माद् येन प्रकारेण ५७३ तस्यैव दोषोऽदोघे हि ४१ तरमापदये निष्ठा ५४७ तस्यैव वाधो निर्वाधः ४७६ तस्माद् विपर्यये हेतोः ३५६ तस्यैव बुद्धरूपत्वे ४६३ तस्मान्नचित्रभासः स्यात् ५६८ तस्योपलक्षणत्वेन ५४६ तस्मान्न नित्यता नाम ३६३ ताएव संसार इति४०३,५२६ तस्मान्न युक्त्यागमयोः ५६१ तादात्म्यकल्पनायाश्च ३८४ तस्मान वेदकं किञ्चित् ३५२ तादात्म्यद्वैधनिघृतेः ५५६ तस्मानिराकृतिमते ४०६ तादात्म्यव्यतिवृत्तिश्च ४२१ तस्मानीलादिरात्मैव ५४४ तादात्म्यात् तत्त्वत इति ५७६ तस्मान्माने भेदाभेद ५६६ तादात्म्यं चाव्य- ५५३,५५५ तस्मिन्न भावमात्रं चेत् ३६० ताडगेव यदीक्ष्येत २६८ तस्मिन् भावानुपादाने ४२ ताशां यारशी ४००,५७७ तस्य धर्मिणि प्रत्यक्षतो १०५ ताम्यामेव तु वाचैषाम् ४३४ तस्य वाधोक्तिरफाला ५१८ ताभ्यामेव तु बाधास्य ४८e तस्य वस्तुतया तावत् ५४४ ताभ्यां विरोधोयुक्त्यातः ३५६ तस्य व्यावृत्तिरत्त्वेि ५४३ तावता च भ्रमो नैवम् ३६६ तस्य सन्देहवत्त्वेऽपि ३५६ तावता चार्यसंसिद्धौ । ५६३ तस्य स्वभावभूतत्वात् ५१७ तावताप्यस्य संक्लेशे. ५५६ लोकार्घसूची तावतौदार्यमिष्टं च ४३५ दशभूमिमुजां बुद्धः ४१० हष्ट शर्मविशिष्टसाधन- ५५७ तावतथा तथा हेतो. ४१५॥ दशान्तरत्वे हि तदेव ४३५ देशकालप्रतीभास ५२० तायत् तदेव तत्त्वं यत् ५६० दष्टस्य फणिना मन्त्र- ३६३ देशफालनरान्यत्वे तिष्ठन्ति चित्राणि तथैव ४०४ ५२० दहति द्रुममाश्रयाशना. ४१ देशकालाकृतिकृतः ३६२ तुल्यातीन्द्रियसूच-२५३,३०५ दिमागोऽय कुमारनाय-५०६ देशकालादिभेदेन तुल्ये भेदे यया जातिः २२४ दीपवद् व्यवहारोऽयम् ३५६ देशभ्रान्तिश्च न शाने २२६ तृतीयो वा प्रकारोऽत्र ४७२ दीपेन भासमानस्य ५१७ देशरूपादिभेदेन ३६३ ते अप्रजानन्त परे हि ५११ दीपः प्रकाशत इति ४७१ देशव्यातिरनेकस्य ते.एव वा धियो स्याताम्४१७ दुर्णीताश्रमवेदिका १५६ देशव्याप्त्यवसायस्तु ५१७ तेन बुद्धं तथा बोधिम् ५०४ दुरिमिति दुवार ३६४ देशव्याप्या हि निर्मासः४५५ तेन भानेऽपि नीलादिः ५२० दुःखद्वपादयोऽप्येवम् , ५२२ देशस्यापि भिदा यदि. ३६६ तेनान्यासमवाद् भ्रान्ति-५१८ दूपणान्तरमनापि ४१४ देशाविमेदो बुद्धिस्तु ५१६ तेनामावःइति श्रुतिः १०७ दृटप्रकल्पान्यमनः ५७५ देशे या भिदि रूपमेवः ३६६ तेनार्थाभासमित्येतत् ५२६ दृश्यते तावदेवं चेत् ४२५ देशो विशिष्ट इति तेना सत्त्वे च सत्योक्तिः४०३ दृष्टमित्यवसायश्चेत् दोषान्तरेण साकारे' ३६५ तेनैकानेकहानिश्चेत्। ५२६ इष्टमिन्दुयुगं तच्च ५५१ दोषो देशेऽणुमानेऽपि ५२१ तेनैवासत्त्वमित्युक्तम् ३६२ दृष्टमेव द्विचन्द्रादि- ३६१ दोषो नासत्तामानेण ५६१ तेषां जातिविशेष एव २८० दृष्टसामग्रथपेक्षा हि ४०१ दोषोऽयं स्वीकृतोऽलीक-५३३ तेषां भिदा भवतु ३६५,५१२ दृष्टस्तावदयं घटोऽत्रः १०७ दोषं लघीयांसमुपेक्ष्य, ४६७ तं हि पतत्यर्थे २२६६,४४६ हटाकृतिर्मपा वेति ५५१ दोषः स एवान्यविदम्। ५६१ त्यक्तं तु तेषां रूपाणाम् ५६० दृष्टा च प्रागुपादाना.. ५१६ द्यावाभूमि जनयन्। २७१ त्रासहानेन नेत्यंत्र ५४५ दृष्टान्त साध्यशयत्वमा ५६६ द्रव्याश्रयत्वेन गुणत्व- ' ३५५ विकायव्यवहारोंऽन्तः ५३५ दृष्टान्तेसंशयोऽथवा २७७ द्रव्याश्रय्यगुणवान् ३५५ त्रिकायसिद्धिमुंध्य ५३८ दृष्टा विकल्पाकारेऽपि ५३१ द्राव्यमिति वास्यार्थः ५४५ त्रिकाये धर्मकायोक्तिः' ५४० दृष्टेऽम्भोमृति मुद्रा. १०६ द्रष्टव्यं भूततो ४८६-७,५३३ धातुकं धियमुवाचः ४६८ दृष्टोऽतिस्पष्टविच्छिन्नः ५६५ द्रष्टव्यं भूतरूपेण दकादिकाकारविविक्तम् ४२६ दृष्टोऽपि भेदव्यापारः, ३५८ द्वयमात्रनिषेधेन दन्तेन मूलादकमधका- ४७५ दृष्टौ या क्रमशोऽप१६६,३१६ द्वयमानहानिगीतेः दर्पणे दृश्यते रूप४०३,५२६ दृष्टं तथा प्रदीपस्या ५६१ द्वयलक्षणहानिस्तु ।

श्लोकार्घसूची दयाभावो हमावस्य दाभ्यां व्यातिः'प्रकाशस्य५६४ ७० यस्वरूपमहणे धर्ममा मते पुरे ५२६ प्पस्तोऽसिलस्तदप ५१५ दयाभावतया सर्व ४३३ धर्मस्य कस्यचिदवस्तुनि ८६ ध्वस्तोऽन्येन प्रकाशो हि ५१८ v६३ धर्मस्यैव तथाख नारि ५०० ध्यस्तो यास विधेः १२७. दयामासाः प्रवर्तन्ते ५३४. धर्माधर्मनिराशंसः ५०६ न फर्मकर्तृभावेन दयोर्दयार्थसम्पति:४६७,५३६ धानुसारो यदि वर्णतः ५४८ न फोउशुश्यारि दयं तत्र न विद्यते ४६४ धर्मिणो धर्मवाचि तु ५३६ न क्रियान्तरयुक्तस्य' ४०२' धर्मिपत्यतमेवान्या न कापि सिध्येत् सर्वत्र १४ दिचन्द्रग्राहिचित्तस्य ५२७ धर्मिरूपविशेषस्य ३८११५२६ न क्षणित्वक्षतिश्चैवम् ४०० दिचन्द्रप्रतिभासेऽपि ५२७ धर्मिरूपादमिन्नस्य ५२४ न क्षणित्वं तदा तस्य ३६२ द्वितीयस्य प्रवीभासात् ४५६. धर्मिरूपं तु भेदेन ३८०,५२५ नपाएमाहकत्वं च ५३४ द्वितीयाचार्यवश्यत्वम् ५५१ धर्मिमानं च सर्वस्मिन् ४६४ न ग्राह्यग्राहकादन्यत् ५३१ द्विधापि तु न बाधक- ४२८ धर्मी तदेका व्यावृत्तिः ५२५ न च कार्यतयामास- ५१६ द्विष्ठसंबन्धसंवित्तिः २११ धर्मा नोत्पद्यते ४८८,५४५ न च कार्यान्तरेणास्याः ३६६ देतेऽपि न महिधर्मः ५६७ धर्मोपकारशक्तीनाम् २१५ न च कचित्तदिपये धर्म एव जिनो यदत् ५४३ः भो विरुद्धोऽभावस्य न च कचिनाम परस्य ४६३ धर्मकाय इति प्रोक्तः धर्मो विरुद्ध भिन्नाधि- ५२० न च तव्यसन्देहे ५६३ धर्मकायप्रधानत्य- ५३६. धातुत्रयीहितलतानिकर- ५१५ न च तत्र थियो रूपम् ४३८ धर्मकायस्य लामेच्छुः ४३०. धातुर्भाष्योदितो धर्म- ५३७ न च तत्र परारोपः ४०६ धर्मकायादविचलन् ४६६, धारापि तीदया स्वयम् '५६० न च ताभ्यां स्थिति- ५६७ ५००,.५३७ धाच्यास्तरोवा तरुता ५३६ न च परमनुभूतम् ४८२ धर्मकायो जिनस्येतिः ५३८ धियः प्रणिधिपाकतः ४१० न'च प्रकाशः पीतेऽपि'५२० धर्मकायो द्विधा ४६३,५४१ धियो विवतो ह्याकारः ५४४ न च प्रतीत्योत्पन्नत्वम् ५७७ धर्मता चेन संवित्तिः ४६३. धियं प्रसाध्य तन्मात्रम् '५५० न च प्रवचनेऽप्यस्य ५२६ धर्मतायास्तु नित्य-४६६,५४.. धियः साकारत्वं यदि न च बुद्धों जिनस्येति ५३६ धर्मतारूपनिर्णावी. न च मिन्नस्य भानस्म ५२३ ५३२ धियः स्वहेतोर्दीपस्य' ४६८ धर्मवेन विकल्पमासि--५०१० धीजातेय॑तिराकारः नचं वार्तिककारीयम् ५५१ धर्मधर्मिव्यवस्थानम् ४७० धीविकल्पान्तरेणेयम् ३६३ न च स्पर्शः स्फुरत्यत्र: ५५ धर्मधातुविमर्शाक्तोः ५३३ धीस्तु देशभिंदा भिन५७२ न च स्वभावस्वीकार ५७४ न च स्ववित्तिरित्येष १२ धर्मधातुश्चपर्याया:४६३,५४१ धूमोऽवान्तरभंदवत्यपि २६६ ५८ ५६८ लोकाधसूची न च स्ववित्तिव्यापारम् ५६१ न त्वामासवियोगेन ५३४ न प्रकाशो नया शक्ति३६४ न च स्ववित्ती दोपश्च ५६२ न त्वेकमावो न्यूनस्य ४२३ न प्रकाशं विना नीलः ३२० न च हेती प्रकाशादौ ५६४ नदी संज्ञानिषेधोऽपि न प्रतीत्योदयस्तन ४७६ नचाकारातिरिक्तोऽशः५३१ न दृष्टेऽनुपपन्नत्वम् ३६१ न प्रत्यक्षप्रतिदिते ५२६ न चात्मरूपानुभव: न देशमानहानी च ५७२ न प्रमाणप्रतिक्षिसे न चादर्शनमात्रेण ५२२ न दोषनाशो न न प्रमाव्यापकाभावः ३६८ नचाध्यक्षानुमानाभ्याम् ५७४ न धर्मिधर्मभावेन ४६३ न प्रवृत्तिमनादिप्य न चानाकारभागस्य ५१७ न धर्मो धर्मिणो मेत्तुम् ५२३ न प्रसङ्गे च मुख्याः ५७४ न चानशकता किं तु ५७५ न ध्वंसादपरा निवृत्तिः ११४ नमावर्तत इत्यस्ति न चान्तरं किञ्चन ४६४,५५५ न ध्वंसेन विनान्यतैव ११२ न बाधा चेत् परेणास्ति ५६० न चान्योपगमः साधुः ५७४ न निवृतिश्चेत् २६५ न बाधा पर्युदासोऽस्ति ५१७ न चापरः प्रकारोऽस्ति ५२३ न निषेधति किं तेन ३१७ न बाधा भिनकालत्वे ५५६ न चावसायस्तेनास्य ५५८ न नीलबुद्धयोरपि ३५३ न बाधा यनवत्वेऽपि ४११ न चित्रादन्यदध्यक्षम् ५३३ न नीलस्य प्रकाशश्चेत् ५१७ न पाधा व्यापंकाभावः ४०३ न चैकाणुप्रकाशोऽस्ति ५६६ ननु तस्यापवादेन ४३२ न बाधः कस्यचित्तत्त्वे ५५८ न चैवमन्वयः शक्यः ५२४ ननु प्रकाशभेदी यः ३५८ न बुद्धिरूपं तद्भदे न चैवमुपपन्नोऽयम् ३५८ ननु प्रकाशो नीलादौ ३७१ न बोधयन् किञ्चिदन्यत् ५६० न चैवमेककालत्वे ५१७ ननु प्रकाशः सामान्यम् ५२५ नभस्तलालीककलङ्क- ४३५ न चैवं क्षतिरारब्धम् ४०० ननु सकलकलाप- १६८ न मानमर्थस्य ततः ५५४ न चोपचारात् कायत्वम् ५३५ ननु संभोगकायोऽयम् ४३० न भावस्तत्र ४८५-६,५३३ नमो निर्विषयस्यापि ४८२ ननु स्ववित्तिनीलस्य ५६२ न भावो भवतीत्युक्तम् १३६ नोऽपरार्थविरहात् ५४६ नन्वसत्येऽपि सङ्केतः ५५४ न भावो यदि नीलादेः ४७२ न तत्त्वसंवृत्त्यनुगम्य ४६३ नन्वस्तमेतु संभोगः न भासे पूर्वपरता ५७७ न तदालम्बनं हित्वा ५४३ नन्वेतदेव नीलादि ४३८ न भिन्नेन महाभावात् ४०६ 'न तन्नीलं प्रका• ३७२,५१७ न पक्षे चोपसंहारः ५२६ न भिन्नं नापि चाभिन्नम्५७१ न वस्य किञ्चिद्भवति १३५ न परत्र यथा मानम् ४१६ न भूमेति वदन्त्याह न तु स्वभावस्फुरणम् ५३२ न परीक्षादमश्वाणुः न भेदे तच युक्तं चेत् ५६२ न तो दावपि ४८३,५४६ न पूर्वा न परा बुद्धिः ४१७ न मेघमासादवधेः४५६,५७१ न वन्यसङ्कीर्णगती न प्रकाशेऽस्ति सन्देहः ५६३ न भ्रमस्तेन तेनैव ३२७ ५७३ लोकार्यसूची HEE ४७० . न मध्यान्तनये भाष्ये ५३६ न माननियमोऽस्तीति ५२१ न मानमन्यग्रहणम् ५७० नमः समन्तभद्राय ३६७ न युक्तानुमितिः २६३,३०६ न युक्त साधनं २६३,३१४ न रको हरिन्मा-४८६,५४४ नरूपजननद्वारा ४२३ नरः स्वातन्त्र्यमापन्न: १४५ नर्ते नीलात्प्रकाशोऽसौ ५२० न वक्ता चेन च श्रोता ४६६ न वस्तुधर्मस्य यदि न वा तस्य प्रमासिद्धः ५२० न वा तस्याप्यनित्यत्वम् ३६२ न वातातपयोरस्ति ५१६ न वा यथोक्तसाध्येन ३६० नवा शक्तं सितं कार्यम् ५१६ नवा समन्तभद्रत्वम् ४६६ न विशेषं विना कापि ५२५ न वै शास्त्रे स्थित्वा न व्यग्रादुदयः कचिन्न २८० न व्यापारवशा वृत्तिः ३५६ न शक्यो निहवस्तस्य ४३३ न शन्दैः संसर्गः २२७ न शुद्धिसंगृहीतोऽपि ५४२ न शन्यताया विरहा नष्टो घटः स इति वा १४८ न सङ्कोचदशायाम् ५६८ न सचक्षुस्तदालोका- ५०६ -न सत्तासाधने कापि ५६५ नालस्य सिद्ध यदि १६७ न सन्ति सामान्यगुणा- ३६६ नाङ्गानि धारयन्त्येते ४२६ न सत्तासिद्धरस्येति ५६४ नाइल्यमं तदग्रेण न सन्त्यात्मादयः सन्ति ४७६ नाये दृष्टान्तसद्भाका ५२६ न सन् बभ्यासुतः सिद्धः ५२३ नाध्यदं भेदकृत्यरूप्यम् ५७१ न सम्भवी नीलधियोः ५२० नानात्वादेव चान्योन्य.-४२० न सर्वथा चेदुपमा ४३१ नाना निर्माणवृन्दैः '४११ न साकृती चेटसि ४६३ नानिपिद्धोपलब्धीनाम् ३६२ न सिद्धापरवित्तिश्च ५६३ नानुमानमपहाय न सिद्धिर्नापि च व्यातिः४४० नानुमायाः परा युक्तिः ३६३ न सोऽस्ति कश्चित्समय-४३० नानेकत्वे च निर्भासः ४५६ न संभोगे तथा व्याख्या ५३५ नानकान्तिकता तरमात् ५६६ न स्थितं तत्र नान्यस्मात् १३ नान्तः प्रविष्टनि- ४०३,५२६ न स्फूर्ती स्वयमेव ४६६ नान्यच्च भेदाभेदा-४५६,५७१ न स्वतो नापि ४७७,५६१ नान्यतोऽपि प्रका-३७२,५१७ न स्वरूपेण यद् दृष्टम् ४३० नान्यत्र रूपमाधाय ४६८ न स्वरूपेण रूपं तु ५६५ नान्यत्वमग्रहप्राप्तेः४०४,५३० न स्ववित्तेरतो दोषः ५६१ नान्यावभासिनीत्यत्र ३६२ न स्वात्मान्तरमन्यात्मा ५७२ नान्वयव्यतिरेको हि ४६८ न हि तस्यैव बाधायाः ३७१ न हि स्वानुभवस्यास्ति ५६२ ४८७,५३३,५४५ न हीदमेकमात्मानम् ५६२ नापरं वस्तु चास्तीह ४३० न हीन्धनस्य हेतुत्वम् ४०१ नापि ध्वंसात् परिघ- १४० न हेतुरस्तीति वदन् ४१४ नापि पश्चात् तथा ज्ञाने ४३८ न ह्यनलं पश्यन् नापि संवृतिरेवासी ५३५ न ह्ययमनलं पश्यन् न ह्याकारस्वरूपेण नाकारमेदमवधूय ३८६ २६५ नाकारस्य न बाह्य-२२६,४४३ नापनेयमतः किञ्चित् ४८६, २१८ नाप्यन्यत्किल कारणम् १०८ ५५१ नाप्यागमागमयितुम् ५२६ नाप्येकेन नरायुपा नाप्येकैव विधान्यदापि ४०७ ४०८ ६०० श्लोकार्घसूची नाभाव इति यादे च ४७२ नाहीकवादमुक्तिः १४ निमांसनियमाशने ५२२ नामावकल्पनधियः निजं स्वरूपं प्रयाय ५०५ निभासमाह यदयम् १४२ नाभावबोध्योऽध्यक्षेण १६८ नित्यत्रयानुगमनादि ८२ निर्मासभेदाद् मेदश्चेत् ५७३ नामिन्नेन न भिन्नेन ५६४ नित्यत्यागीकृतेस्तच्चेत् ३६८ निर्भासादेकतासिद्धी ५७१ नाममात्रं मुने- ४०५,५३१ नित्यप्रमाणप्रतिपेध- २६५ निर्भासिनः समक्षस्यम् ५६६ . नायं न्यायः स्वतन्त्रस्य २७३ नित्यव्यापितयोरम् ४३२ निर्भासे सति भिन्नत्वम् ४५६ नारोपितानां कार्य चेत् ३६६ नित्यं नास्ति न या ८६ निर्माणकायः ख्यातं च ५३६ नायक्रियापि सर्वस्मै २E नित्यं सत्वमसत्वं या २३८, निर्माणश्च यतः स्फुरन्ति ४६४ नार्यस्तावत्स्वयमुपरतः १३६ २०८,३७४ निर्वाणं च भवः ४६४,५५५ नालीकत्वं प्रका- ४६४,५६२ निदाने नेदानीमुभयम् ३६४ निर्विकल्पपदस्यापि नालीकबोधवातेति निमजनोन्मजनंसक्त- YEE निर्विकल्पाद् विफल्पस्य ५५४ नालीकमात्रमुपयोगि निग्नोच्चविरहाद् ४०३,५२६ निर्विकल्पे स्फुरत्यत्र ५४६ नालोष्टादिसमानस्य ५६१ निरञ्जनस्तदेकाय- ४६५,५४० निर्विवन्धमतः सिंद्धः नालं निषेधविधये १४८ निरन्वये च हेतूनाम् ५२४ निर्विशेष न सामान्यम् २१६ नाशङ्का निष्प्रमाणिका १६२ निरन्ध्रगगनाकार ५३८ निवर्तमानोऽनेकस्मात् ५७० नाशङ्कया एव सिद्धास्ते २०७ निरवधिरयं क्षितः ५११ निवृत्तिर्यदि तस्मि-२२८,२३३ नाशोऽध जात इति निराकारतया पुंमिः ४६७ निवृत्तेनिःस्वभावत्वात् २०७ नाशो नास्ति यदि स्व. १०८ निराकारतरास्ते हि . नाशो मुद्गर एव वा निराकारप्रतिज्ञानम् ४६७ निवेशनं च यो यस्मात् २०३ निराकारमते त्वन्त:- ४०८ निश्चयेऽप्यॉलादीनाम् ५२९ नाशः सैव यथोच्यते १०८ निराकारात कचिजन्म ५३६ निश्चये संशयो नाम ३२० नासतः करणे शक्तिः १४६ निराकारं मनः सिद्धम् ५५० निश्चिते तवयाभावे ५६३ नासत्प्रकाशवपुषा ३६५,५१२ निराकृतायामिति ४६८ निषेध एवास्तित्वस्य ५४६ नासिद्धे भावधर्मोऽस्ति , निराभासे स्थितिवतः ५३१ निषेध एष सदृश "५४६ ६२,१०० निराभासे स्थितो ४०४,५३० निषेधे व्यतिरिक्तायाः । ३६१ नास्तीत्यादिपदैः ५०५,५४६ निरालम्बा प्रशाम्यति ४१६ निपेघोऽपि स्वभावार्थः ५५६ नास्त्यन्यदेत्यपि परोदयः १४४ निरुपद्रवभूतार्थ ४१४ निष्पत्तौ च तथा निरं-५५७ नास्माभिः शक्यते ज्ञातुम्३३० निरूप्य स्वविदोऽसिद्धम् ५५६ नीतार्थलाभस्तदनादरे ५४८८ नारिमन्नाभासते किञ्चित् ५३४ निरोधश्चितचैत्यानाम् ४८६ नीलदृष्टयवसायश्व ५३५ निवृत्यभावस्तु विधिः नाशो वास्तु न तु ३२६ .परस्परापेक्षमतः परस्य वित्तिर्न . . ५६१ ४८५ श्लोकार्धसूची नीलधर्मःप्रकाशोस्मात् ५२० नेक चित्रं विरोधेन ४५५ परव्यापाराभावेऽपि ४६७ नीलपीतादितन्त्र- ४५५,४५६ नैकं तदपि चेत् तर्हि ५७१ परसम्पत्यविष्ठानम् ५०२ नीलभासोरभेदाव ५२४ नैकं त्वयाप्यनिष्टेः ३८२,५२६ परस्परग्रहार्थोऽत्र ५६८ नीलमंशान्तरं चैकम् ५७१ नैरात्म्यं विदुरीश्वरादि. ४३३ परस्परपरीहारख्यवस्थिति- ४७२ • नीलस्य स्यात्प्रकाशश्चेत्३७२ नैरोग्ये तु स्वरूपेण ३५२ परस्परविरोधेन रूप- ४५६ नेलस्यापि न नीलत्वम् ५१६ नैवं.प्रकाशोऽपेक्षायाम् ५६३ परस्परव्यवच्छेदरूपयोः ५४६ नीलस्यापि प्रकाशत्वम् ४७० नवं यक्षमपेक्षते .३५५ नीलस्वभावभिदुर.. ३७१ नैवं यथाशिनि हते •५७५ . ४१३ • नीलादाविति चिन्तेयम् ५१६ नैवं वा किं न बाह्येऽपि ४१४ परस्योपगमः संप्रत्यप्रमा ५२४ 'नीलादित्वे विकल्पोऽनु- ५७३ नोचेदनिन्द्यमद्वयमेव ३८६ -परानपेक्ष्य भासन्तु नीलादिरूपस्तस्यासौ ३८५ नोचेदवन्ध्यातनयं ५२५ परापेक्षं धियो व्यक्ति- ४०६ नीलादिम्योऽतिरिक्तस्य ५२४ नो चेन मुद्गलनिराकरणेन ८२ परार्थचर्या हि भवेत् -५१६ नीलादिव तदेकं च ५७१ नोपकारस्ततस्तासाम् २१५ परावृत्तावपर्यस्तः नीलादिश्चित्रविज्ञाने ४४५, नयः नो भेदेन विपक्ष-२६३,३०६ पराशयाजज्ञान ४५०,४६१,५६६,५६६, नो मार्गमाचार्यरवेः परासङ्कीर्णमन्यस्मात् ५७० १५६ परासङ्कीर्णरूपस्य ५७० ५७२ न्यायस्तु समयबाधना २३ नीलादौ तु तदाकारात् ५४४ न्यूनाधिकत्वेऽपि भवेत् ४२३ परास्फूर्ती न हि भ्रान्तिः ५३१ नीलाद्भिन्नमवाधया ३७५ पक्षायोगव्यवच्छेद- परिज्ञानं भवस्यैव ३८६,४६४, २६८ नीलाद्याकारविरहात् ५२१ ५५५ पङ्गुवद् गादनुनाक्ति- ५४८ नीलोपेक्षः प्रकाशोऽन्यः ४०१ ५२५ पटस्तन्तुष्विवेत्यादि परिनिष्ठित एवार्थः २१७ नीले धर्मिण्यभ्युपेतस्य ३८२ पदैः ख्यातः स्वभावोसौ ४३२ ५७१ नीलोत्पलादाविव तत् ५२० पर एव जिनोयेषां ४३१,५२३ परिहत्य परस्तातः नूनं न साध्यसंबद्धः३७१,५१७ परचित्तविवेकेन ५७५ परिहत्य परं तातः नेक्षते च सितादन्यः ५५६ ५६७ परतन्त्रगुणो शेयः परिहत्य यथाध्यक्षम् नेष्टं विशेषणविशेषण- १४१ परतोपि भवन्नस्य ३७२,५१७ परेण परसंवित्तिम् ४६८ नेहाल्यसाविति विकल्पं १४८ परत्वमेव चेत् साध्यम् ५२५ परेण भासने दृष्ट्वा नैकत्वं नापि नानात्वम् ४२५ पररूपे भ्रमान्नाक्षम् परेण विषयाभाव- ५६३ "नैकात्मानमनेकताम् ११३ परवित्तिरपीत्यम् परेणापि प्रकाशस्य २६६ ५७४ परेष्टसिद्धिर्न परस्य परवित्पर वित्यैव परिभूतः स्ववाचैव ४८२ .३६० ५५६ ४४१ मकानेकमकाशश्च ५२४ ६०२ श्लोकार्यसूची परोक्षविपयेणेति ३६८ प्रकाशता च सिद्धेति ३५६ प्रकाशेऽवस्थितेऽपैति ५२७ परोक्षे चानुमान्यत्र ५६७ प्रकाशते च नीलादिः ३५८ प्रकाशो नाम न स्वप्ने ५१६ परोक्षे वस्तुनि ततः ५६३ प्रकाशते स्वयं नातः ३५८ प्रकाशोत्पादने सर्वम् ३४८ परं हि विद्वन् नियतम् ३६२ प्रकाशते हि नीलादिः ३५२ प्रकाशोऽप्यस्तु न व्यक्तिः४०१ पर्युदासो द्वयस्यात्र ५४४ प्रकाशधर्मा नीलोऽयम् ५१६ प्रकाशोस्ति नतु स्वरमात्५६० पश्चात्प्रवर्तमाणोऽपि ११६ प्रकाशभावसिद्धथैव५५३,५५५ प्रकाशं नीलमित्येतत् ३८३ - पश्चादभावो भवति प्रकाशमात्ररूपेच प्रकाशः केवलः ३८२,५२६ पश्चाद् विकल्पो माहीति ४१७ प्रकाशमाने सिद्धेऽपि ५६३ प्रकाश्यन्तां परेण ३७२,५१८ पाणिनेन नदी गङ्गा प्रकाशमानं तदिदम् ५३१ प्रकृतियिमले सर्यारोप- ५११ पारमार्थिकमित्येवम् ५३६ प्रकाशमानरूपं हि ५२४ प्रकृतिः कारणं यस्मात् ५४१ पारम्पर्येण साक्षा-५३६,५६४ प्रकाशमानस्य पुनः ३६२ प्रकृत्याअंसनेनापि ४६६,५४० पिण्डेन नेकानेकं सत् ५२४ प्रकाशमात्रस्य पुनः ४२५ प्रक्षिप्य समपायं तु १४५ पिएडं विहाय हस्तस्य ४१० प्रकाशमानं तदिदम् ४०५ प्रज्ञापारमिताशानम् ५०५ पिशाचो वह्निसापेक्षः ४०१ प्रकाशमानं नीलादि ३६० प्रज्ञापारमितायां ५०५,५४६ पीतेन नैकानेकोऽस्तु ५२४ प्रकाशमूर्तेर्यदि सत्यम् ३६५ प्रज्ञा येन खलीकृता ५१५ पुत्रसंकल्पतः स्वप्ने ३७३ प्रकाशमेवैति ३६५ प्रणमामि प्रमाणेन२३३,२६५ पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्याम् ४७३ प्रकाशरूपशानं च ५६० पुनः प्रकाशमास्थातुः ३५३ प्रकाशरूपस्य सतः ३६१ प्रतिघातात्ययान्तेन ५१६ पूर्वमप्येष सिद्धान्तम् प्रकाशरूपस्य समुद्भवे ३४६ प्रतिपत्तुरभिप्रायात् ३६६ पूर्वापरतया व्याप्तम् ५६७ प्रकाशरूपेऽध्यक्षत्वात् ३६१ प्रतिबिम्बस्वभावत्वात् ५३७ पूर्वापरत्ववित्तौ हि प्रकाशवस्तु रूपं च ५५६ प्रतिबिम्बोपमत्याच ५०३ पूर्वापरपरिज्ञाने ५७७ प्रकाशसंमतस्यापि ३६२ प्रतिभासाद् यदि शानम् ५२१ पूर्विकैव तु सामग्री २३,३५१ प्रकाशस्य प्रकाशत्वम् ५१६ प्रतिभासाद्यभिज्ञानम् ३८२ पूर्व प्रवर्तनारम्भ ५५६ प्रकाशस्यापि तद्दोषात् ३६१ प्रतिभासिनि रूपे च ५६५ पृथकायो हि वाच्योऽसौ ५४२ प्रकाशस्यापि रूपं चेत् ३६३ प्रतिभासेऽपि बाधा चेत् ३६२ पोतेनेप्सितमाप्यते ५१२ प्रकाशस्यैव चिन्तेयम् ३६१ प्रतिभासेऽप्यभेदेन ३८२. प्रकल्पितेनैव तु नात्मना ४६३ प्रकाशा वाप्रकाशा वा ४७१ प्रतिमासेऽप्यसत्त्वं चेत् ४०८ प्रकाश अात्मसन्ताने ३६८ प्रकाशास्तु प्रजायन्ते ५१६ प्रतिमासेऽस्य नास्येति १११ प्रकाश एव सत्वं तत् ३६६ प्रकाशिनोपि बाधश्चेत् ५५८ प्रतिभासोपममखिलम् ५१० प्रताप एव राजेति ४०७ प्रतीतिरेव सतास्तु लोकार्धसूची ६०३ प्रतिभासोऽस्य नास्येति २१७ प्रत्यक्षेण महादस्य १५५ प्रमेयसाधा तु पुनः प्रतिभासं च तत्रैव प्रत्यक्षेणान्यवहतेः ५६७ प्रवृत्तिरविकल्पेऽपि ५५५ प्रतिभासं यथा ४६६,५३७ प्रत्यक्षे यद्यविश्वासः ३६१ प्रवृत्तिरस्यालीकेन प्रतियुगसितैकधीस्थिति: १९८ प्रत्यात्मवेद्यमित्येवम् ५४४ प्रवृत्त्याक्षेपणाद् दुष्टम् ५५५ प्रतिषेधनिषेधश्च प्रत्याशया त्वभिमठम् ३७२ प्रवृत्त्याक्षेपबुद्धयात्म- ५५४ प्रतिष्ठिते ते स्वाभाव्ये ५३६ प्रत्यासत्तिर्यदप्यस्ति ५६८ प्रवृत्याक्षेपि सङ्क- ४०३,५२६ प्रतीतिमात्रं सिद्धिश्चेत् ५२३ प्रत्यासत्तिं ग्रहेऽनाद्यः ५५१ प्रसका न तु संभोग- ४१० प्रतीतिमेव सत्तां च प्रत्युतालीकमाकारम् ५५१ प्रसज्यपने वाधायाः ५१७ प्रतीतिरेव नान्योन्यम् ४२० प्रभानार्थतयायेंण ५५० प्रसज्यपक्षेऽस्ति १२८ ५७७ प्रथमं ग्राहकाकारः ३६३ प्रसज्यपर्युदासा• ४६४,५४४ प्रतीत्यभावप्रभवे ४६५,५४० प्रदीपदृष्टान्तमतं न १४० प्रसक्यमपायेऽस्य २७३ प्रतीत्योत्पन्नता नाम प्रसिद्धिव्यक्तिभेदश्व प्रदीपवच्चेदयमप्यभावः १४० ४७६ ५२५ प्रतीत्योत्पन्नताप्यस्मात् ५७७ प्रदेशनियतख्याती ३५६ प्रसिद्धमात्ररूपेण ३६० प्रतीत्योत्पन्नतामात्रम् ४१५ प्रदेशमानयोग्यत्वात् १९८ प्रसिद्धयेत् सन्निवेशादिः २४१ प्रतीत्योत्पादभेदेन ५५४ प्रधानदोपभ्रमराशिः ४६७ प्रस्तावेऽत्र तयोः किं तु ५३६ प्रतीयमानेऽजाम् ५४१ ५१६ प्रध्वंसेन विनाशजन्मनि ११४ प्रस्तुतो धर्मकायस्तु प्रत्यक्षगोचरावस्था ५६६ प्रबन्धस्थितयेऽप्यन्यत् ३२१ प्रस्तुतं वा त्यजन् नान्यः ५६० प्रत्यक्षगोचरो धर्मी ५२४ प्रमाणमप्रमाणं चेत् ३६३ प्रागदृष्टौ क्रमात् १६६,३१६ प्रत्यक्षप्रतिवेद्यत्वम् प्रमाणमिष्टो जगतः २६५ प्रागप्यभावादस्माभिः ४८६ ५५० प्रत्यक्षप्रतिवेद्योऽयम् प्रमाणव्यस्तरूपेण ५७४ प्रागेवाध्यक्षरूपस्य ५२४ ४६८ प्रत्यक्षबाधापि पर- २६३ ४६८ प्राग्भावादिनिपेध- ५६३ प्रत्यक्षमपि तद्भायात् ३६१ प्रमाणादेकसिद्धिश्चेत् ५७६ प्राग्वद्विरोधः संशुद्धि- ५४१ प्रत्यक्षमात्रव्यापारे ३१८ प्रमाणानकसिद्धिश्चेत् ५७६ प्राचीनानुपलम्भश्चेत् ३१७ प्रत्यक्षवस्तुविषयः ५६५ ५३३ प्रमाणेन तु तत्सत्यम् ५२० प्राप्तं गृहीतग्रहवत् प्रत्यक्षानुमयो पि ५६७ प्रमाणेन निरस्तस्य ३६३ प्रीत्याभियोगः क्रियताम् ४७३ प्रत्यक्षादनुमानाद्वा४३४,४६० प्रमावतारे तु परा ४१३ फलाच हेतुधीनम् प्रत्यक्षानुपलम्माभ्याम् ३२० प्रमासिद्धविशेषे हि फलाभावाद् यथा नाङ्गम३६६ प्रत्यक्षानुपलम्भेन ३१७ प्रमासिद्धं तच्चेत् ८२ फलं तत्रैव वनाति ૭૨ प्रत्यक्षेण क्षणिककलने १५८ प्रमितिमेदबलं च ५०२ फलं न सत्यप्याकारे ५५३ प्रमाणस्य प्रमाणेन ३८१ ६०४ शोकार्यसूची बुद्धस्य धर्मकायरतु फलें यदि गिरः कापि ३६४ बाधासिद्धी तथान्येन ५६३ चीजाकारधियरतद्वत् ४०१ फलं विसंयोगवि-५०२,५३६ बाधा स्पशादिनः ५५८ बीजाकारधियरतु स्यात् ४१७ फलाङ्गभावः परवित् ५७७ बाधास्फुरणमा तु ५१७ बीजाभेदान्मियो भासः ४२३ बन्ध्यादुहितृलीलेव ४७१ बाधा हि रूपेऽवसिते ५५८ वीजेऽपि कालभेदेन ५२० बध्यासुतोऽग्निरूपेण ५२३ याधे तु सर्वथाभावः ४७५ ५३६ बहिरप्यस्तु या वस्तु ३५६ बाधे नाम निमि- ४०५,५३१ बुद्धाधिपत्याद् धन्यानाम् ५३५ बहिरेव हि संवृत्या२२६,४४३ बालोऽपि हि ३४६ बुद्धाधिपत्येन तथा ४१० बहिरेवैप नियमः ५६७ पाह्य एवैप नियमः १६८ बुद्धाधिपत्यं स्थाने च ५३५ बहिबाँधेऽनुमानादि ४४० घाग्राह्यव्यवस्थायाः ४३८ बुद्धिस्तु नश्यति मिदेव ५७३ बहिमेंये प्रमाणं सः ५७३ वाह्यग्राह्यस्य हाने ४०४,५३० बुद्धेरव्यतिरिक्तं च २२० बहिर्यथा भिन्नविया ४१२ बाह्यभेदप्रकाशे च ३८४ बुद्धरात्मनि भिन्ने वा ३५६ बहिर्वदवभासेषु बाह्यवंन्न हि बोधेऽपि ५६६ बुद्धप्यपि तथा स- ४३१,५३४ बहिः समस्तमभ्यस्तम् ४२६ बाह्यवस्तुत्वसिद्धिस्तु ३६० बुद्धेष्विति तथा चेदम् ५३५ बहुत्वं नाकृतिव्यातम् ५३६ बाह्यस्य पूर्वापरता ४१३ बुद्धः स्ववित्तिनिष्ठायाः ५७२ बहूजनो भाषति स्कन्ध- ५११ बाह्यस्य सत्त्वेऽसत्त्वे वा ४६० बुद्धो वा धर्म एवेति बांधकावञ्चनात्तस्मात् ५२२ बाह्यस्य सिद्धिरिव ३८४ बुद्धौ तु चित्ररूपायाम् ५७५ बाधकेत्मिनो मूर्दा ४३६ बाह्यस्याणुतनोरपि बुद्धथाकारस्य निर्भासः ३६१ बाधकेऽपि क आश्वासः ३६२ बाह्याणूनां प्रतीभासः ५६६ बुध्यन्ते तत्र संबुद्धाः ४३५ बाधनाद् वितथत्वेन ५२७ बाह्यार्थकर्मकामस्य बोधकप्रस्तमप्येतत् ५२७ बाधने धर्मिणरतस्य ५७६ बाह्ये दोषान्तरस्यापि ४१४ बोधत्वमात्रप्रस्तावे ३६० बाधनेऽपेक्षते तावत् ५१६ बाह्येऽपि दूषणं कापि ५५१ बोधयन् शून्यतां तर्हि ३६४ बाधया तक्रियाहानौ ५३२ बाह्येऽप्यर्थे प्रकाशेन ३६६ बोधस्य नैकता बा-४०४,५३० बाधशङ्काविनि से ३६३ बोधात्मनि सिते भास- ५१६ बाधाज्ञाने त्वनुत्पन्ने १७२ बोधे भ्रान्तिविरोधित्वात् ५३५ बाधातो यदि साप्येका ३६१ बाह्योचितव्यवहृतिः ४०८ ब्रुवता नियतं किञ्चित् ३६३, बाधा त्वाहितहेतुमात्र- २८५ बाह्यं न तावदिदमेय ३६७ ४१४,५६४ पाधापि बाह्यस्यैवास्ताम् ३८४ पाह्यं न नश्यति भिदा ५७३ ब्रुवाणो युक्तमप्यन्यत् ६ बाधाभावे परत्रापि ४०६ बाह्यं बाह्यान्तराद्भिन्नम् ५७० भगवत्या हि पिण्डार्थ- ५५० माधा योग्यस्वभावस्य ५१७ बीजस्य स्वात्मनो वेति ४२५ भवतापि तृतीयस्तु ४७२ बाह्ये सति धियो ग्राह्यम् ४५६ बाह्ये सत्यपि नान्यस्मात् ५७० - भातमेघ पुरा वस्तु टोकार्धसूचो भवत्वपोहे कृतिनाम् २३२ भासनं तावदस्त्येषाम् ५६२ भूतात्मना भूतमेव ५४५ भवन्नपि न तन्मानात् ५५७ भासनं भास इति च ५१७ भूतं चेत् शत्यता साधु ५४६ भवेद्वाफारपुझेऽपि ५१६ भासनं सैव सत्तास्य ५५२ भेदबाह्यविदेवासी ४१७ भवनानाफलः शब्दः २१६ भासनंशोऽस्तु निश्चयः ५६३ भेदव्यवहतिनील- ५५६ भासमानस्य च भवेत् ५१६ भेदस्तथाप्यबुधबुद्धधनु- ५७४ . भानुं परिभवत्येव ५०६ भासमानस्य नीलस्य ५१८ भेदस्य प्रत्यणु प्राप्तेः ५७२ . भानेन मेदोऽभेदो वा ५२० भासमानास्तथाप्येते ५६२ भेदाग्रहं त्वनुवदन् ५७१ भावसंज्ञानिषेधेऽपि १४५ भासमाने च नीलादी ५६७ भेदादिरेव चिन्त्योऽस्तु ५६२ भावात्तेन विभिन्न- ११३ भासिनो धर्मिणस्तर्हि ५७७ भेदाभेदद्वयीसिद्धी भावानुवृत्तिसामर्थ्यात् ४०१ भासेऽपवादोऽनाभासे ५४७ भेदाभेदविकल्पोऽपि ३६० भावाभावाविशेषश्च ५३३ भासोऽपि भासिनो धर्मः ५२८ भेदाभेदस्थितिद्वत् ५६३ भावामावाननुकृती ४०१ भासः कल्पिततादात्म्य-५१८ भेदाभेदी ततो द्वैते ४५६ भावाभावानुकारे च ४०१ भासः स्थूलतया व्याप्तः ५६६ भेदे चावधिभेदेऽपि भिदाभिदोरन्यतरा भेदे चावधिभानेऽपि ५७१ ५३३ भिद्यमानं कथं तस्य ४६३ भेदेन शायमानत्व ३५३ भावा येन निरूप्यन्ते ४२५ भिन्नकालं कथं ग्राह्यम् ३३० मेदेनानुभवे भेदात् ४६६ भावे ह्येष विकल्पः स्यात् १४७ भिन्नत्वे परवेद्यः स्यात् ३५८ भेदोऽनुभूतिमान् धर्मो ३८३ भावैराकारसंशैर्वा ४०३,५३० भिन्नमस्मादिदमिति ५७० मेदेऽन्यलेशमपि ४५६,५७३ भावैः स्वीकृतमेक-४०५,५५६ भिन्नया हि तया शुन्याः ५३० भेदेऽप्येवं धियस्तेषाम् .३५६ भावं कश्चित्पुरस्कृत्य ३६२ भिन्नसन्तानयोरैक्यम् ३५३ भेदे हि भेदसन्तान- ५६८ भाव्यं कथं तदा रूपे ४३० भिन्नसन्तानयोः किं न ३५३ भेदोपचारमानं स्यात् ५७० भाष्यापदेशादाचार्य- ४६२ भिन्ना एवाणवस्तत्र ४२३ भेदोऽभेदो द्विधा-४६४,५६२ भाष्यीयविवृतिं पश्य ५३३ भिन्नाकृतीनामेतेषाम् ५६२ भेदः प्रत्यगु या बुद्धः ३५६ भाष्ये तव्याप्यसत्ल्याते:४३७ भिन्नोपादानता तावत् ५६८ भेदः साध्यस्य दृष्टान्ते ५२५ भासते चाखिलं चित्रम् ५६६ भिन्नोऽपि देशभेदेन ५७२ भोगः प्रतिष्ठाकारौच ५४२ भासते द्वयात्मकत्वेन ४५४ भिन्नोप्यनुभवोन्यस्मात् ५१६ भौतकल्पितकल्पा-४७४,५४७ भासते यद्यदेकं तत् ५६६ भिन्नं चेत् कुरुते भ्रम एवाखिल इति ४६१ मासनात् कस्य केनास्तु ५६२ भिन्नं भावमभिन्नम् भ्रमत्वमविकल्पे- ३६०,५६६ भासनेऽलीकमित्यस्तु ५२७ भूतले कलसाभावः ५४ भ्रमत्वादेव संमोगम् ५३८ भावाभावाविशे-४८५,४८६, ५७३ ४०० ६०६ श्लोकार्घसूची ५५१ भ्रमव्यवस्थापेक्षा ४०५,५३१ मायोपमादिदृष्टा- ५०५,५४६ यत्नसाधितसाकारे भ्रमव्यवस्था स्पष्टाभे ५६६ मिथश्चेद् व्यभिचारेण ५२० यनादौ सत्यपि यथा ५६१ भ्रमव्यवस्थितौ तद्वत् ५५५ मिथस्तथापि वा वित्तौ ३५६ यत्परैरुच्यते रुच्यम् भ्रमात्र संकल्पनकल्प- ४५८ मिथो विरोधपक्षेच ४५६ यत्परैरुच्यते शास्तुः ४५६ भ्रमः स एव संसारः ५५४ मिथःप्रथायाः क्षान्तौ तु ४२५ यत्र चाकृत्रिम रूपम् ४७६, भ्रान्तत्वमविकल्पेऽपि ५६६ मियास्वरूपानापन्नः ५७२ यत्र प्रकाश विश्रामः ५६२ भ्रान्तिद्वैविध्यनिर्वाह- ५६५ मुख्यत्वान्न तु तस्यैव ५४२ यत्र रूपादिराख्यातः ५३२ भ्रान्तिराकृतिपुञोऽसौ ५३५ मुख्या बुद्धिरियं यथा २१६ यत्राध्यक्षकृतो भेदः मच्चित्तचक्रं यदपीद- ४५३ मुधानेकध्वनिस्तं हि ५६६ यत्रापि निश्चयो माने ५२१ मतावारुढाकारः ५४६ मूलमेवाप्रकाशस्य ३६१ यत्रैकमनुपलभ्यम् १४२ मतिः साकारा चेन ५२ मृगतृष्णाम्भसि स्नात्वा १३६ यत्सत् तत्क्षणिक यथा १ मनुष्यनिश्चये भाव्यम् ५६३ मृताद् वरं दुर्बलता ४३५ यत्साधनबलात् सिद्धः ५६० मन्त्राधिपत्याल्लोष्टादी ५५८ मृषा प्रकाशाभावस्तु यथा क्षणित्वं भवता ४३५ मम स्वानुभवश्वात्र ४७५ मेयभूताकृती भेदा ५७३ यथा च भाष्योक्तिसम- १५६ मरणान्न भयं यस्य ४३५ मोक्षमार्ग यदा पृष्टः ३६४ यथा च व्यापिनित्यत्वे ५३५ मरीचिनिश्चयोऽप्यम्भः ५३२ मोहाल्पविरागेण ५४४ यथातथात्वे वाकारस्य ५५४ मरीची जलवद् यावत् ५५४ यचोक्तमाद्याचार्यण ५४३ यथा च हेतुफलते ४१६ महाकरुणया कृ- ४६६,५३७ यजातिकं च तत्सिद्धौ ५६४ यथा तथा न किञ्चित्तम् ३६० महाकारुण्यसम्पन्न ५५७ यजायमानमुपलक्षितम् १४४ यथा तथा वा चिन्तायाम्४०७ महाधर्माधिराज- ५०३,५३७ यत एव स्वयं भाति यथा तस्मिन्न तद्भावः महाभूतादिविज्ञाने४०५,५४५ यत एवात्मनिर्भासः ४६७ यथा तस्योपलब्धिस्तु ४८४ मानग्रस्ते गिरां शृङ्गे ३१५ ५१८ यथा तिमिरिणा ४०३,५२६ मानमेयफलन्यायम् ५५१ यतोऽन्यथापि ग्रहणात् ५६६ यथात्मरक्षावहितः ४६८ मानयोन विरोधश्च यतो विचारादखिल. ४६१ यथा दृष्टं श्रुतं शातं ४७६-७ मानसिद्धं न च व्याप्ति-५७४ यतोऽस्य गुणदोषाभ्याम् ५६१ यथा थियोऽक्षात् ५७३ मानं हस्तवितस्त्यादि ५२१ यतःकुतोऽपि वा ३७२,५१७ यथा धूमादितोऽग्न्यादेः ५६० मा भूदन्योऽस्तु साकारः ५५८ यतः प्रवृत्तिव्यावृत्ती ४२६ यथा न भेदोऽस्याभेदे ५७२ मा भूदवस्तुतो या चेत् ५७१ यत्कार्यकारणगुणम् ५१२ यथा नाहं मतं नीलम् ५२१ मायावदन्यथा भातीत्यत्र ५०५ यत्किञ्चिदतथाभूतम् ५२७ यथा निम्नोन्नतं ४३१,५३४ यतस्तद्भासनं तत्तु ४७८ श्लोकार्यसूची ६०७ यथा नियतकालता ४२८ यथा स दृष्टः शरदादि. ३३१ यदि मन्येत तत्रापि ३५३ यथा नियतकालत्वम् ५२२ यथा सुवर्णे गुण- ४६५,५७८ यदि लोकानुरक्षापि ४७५ यथा निर्लेपमाकाशम् ३५६ यथा स्थिता धर्मतेयम् ४२६ यदि विद्याजनः कापि ५६५ यथा नीलमिदं तद्वत् ५७६ यथा स्ववित्तिविश्रामः ५७७ यदि शक्तिग्रहो बाह्य-. ४१७ यथा नीलस्वभावेन ४६८ यथा हेतुफले संवृत् ३६४ यदि साहायकापेक्षा यथा पुण्यबलं तेषाम् ५४६ ययोक्तप्रतियोगित्ने १६८ यदि स्वरूपमाकाराः ३५६ यथाप्रतीति कथितः२२८,४०३ यदपेक्ष्य तदा स्येयम् ३५२ यदि हेतुफले संवत् ३६४ यथाप्रतीति सत्त्वं ४०३,५५२ यदा च चित्रबुद्धथैव ५७५ यदि हेतोः कुतोपि स्यात् ४१४ यथा प्रदीपपटयोः यदा त्वर्थग्रहो शान ५६५ यदीदं स्वयमर्थानाम् ५५६ यथा प्रवृत्ताकारस्य ५५७ यदा मूलान्वेषे प्रयति ४१६ यदीप्यते चेतस एय ३६५ यथा बाह्यस्य बीजस्य ४०१ यदा यदेव स्फुरति ४६८ यदेव तर्हि नीलस्य ४०२ पथा बाह्यं ग्राह्यम्४१६,४४६ यदि कार्योपयोगी च ५३८ यद्धर्मव्यतिरेकेन ३५८ यथा बाह्यं स्वतो भिन्नम् ५७० यदि किञ्चित्कचिच्छास्त्रे ६ यद्भावः पुरुपान्वय- ३०५ यथा भिन्नं सुखान्नीलम् ५२१ यदि चानाकृतिज्ञानम् ५३५ यद्यजातिकमेकहेतु २६७ यथा भेदग्रहानिष्टौ ५७१ यदि तस्य कचिच्छक्तिः ४६८ यद्यत्रावस्थितेपैति ५२७,५२८ यथा मायाकृतं तद्वत् ४८४ यदि तस्यापि हेतुत्वम् ४०१ यद्यत्प्रकाशते तत्तत् ३५८ यथा माया तथाभूत- ४८४ यदि तावत्खवत् ४३०,५२३ यद्यथा भाव्यते चेतः ५२२ यथायथार्थाश्चिन्त्यन्ते ३६८, यदि तु ख्यातिराकार- ४३२ यद्यथा भासते ज्ञानम् ३६५, ४२५,४४६,४७४,५५६ यदि नाम न नीलेन ५२३ ४४४५,४४७-८,४५४,४६१, यथार्यशक्तिविरहे ४४६ यदि तु प्रतिभासेत ३६१ ४६८,५४४,५६६,५६६, यथालीकस्य गोत्वस्य ५५३ यदि नास्ति निराकारः ५४१ ५७२ ५५२ यदि नाध्यक्षता तस्य ३६१ यद्यथेत्यादिना युक्तिः ५६६ यथा वा चन्द्रयुगलम् ४०२ यदि प्रकाशसत्तां च ५२३ ५३६ यदि प्रकाशो नी- ३८३,५१८ यद्यद्रूपं व्यवसितिसहम् १५८ ५४७ यदि प्रवृत्तेराक्षेपी ५५५ ५५० यथा शातमशातेन ३८२, यदि बाह्योऽनुभूयेत ४१४ ५२३-४,५२६ यदि ब्रुयात् परशान ५५६ यद्येन रूपेण विकल्पितं ३७५ यया सकलदेहिनाम् ४१० ५४३ यदि भावास्वभावत्वम् ५७४ २८७ यथा सजातीयमतात् , ५७० यदि नमोऽसावखिलः ४६१ यद्येवं भवतैव किम् यथावसायं तु बहिः यद्यदिच्छति वै बोद्धम् ३३१ यया विक्रम एवास्य यथा विनेयाः खलु ४०७ यद्यमिन्नेन रूपेण यद्याकारं प्रवेश्यापि यद्येवं धर्मतामात्रम् रूपमात्रस्य निर्भासः - ६०८ श्लोकार्धसूची यद्यष एव सिद्धान्तः ४७५ युक्तायुक्तविमर्शन ५५७ ५०६ रुचेस्तदेकनिष्ठत्वात् यद्पं दृश्यताप्राप्तम् ३६६ युक्ता व्यावृत्तिमा- ३८०,५६७ रूपकायमधिष्टाय यद्वस्तुरूपं तद्वस्तु ५५६ युक्तं तत्साधनादस्मात् २६८ रूपनिर्भासतोध्यक्ष ५६२ यद्वाचः पुरुषान्वय- १८३ २५३ युक्तं नाशादिवत् सत्ता-५६५ रूपनिष्ठेह तादृश्याः यद्वा वार्तिकमादर्शः युक्तः प्रतीत्या शब्दार्थः ४०३ ५५८ यद्वा स्वभावः प्रतिपद्- ५४१ युक्त्यागमोक्ति ५१६ रूपस्यैव हि निर्भासः ३६१ यनिर्भाति यथा तथा १५५ युक्त्या न चान्यदिह ३६७ रूपादिष्वपि वा कास्था ५२२ यन्मध्यमामवतरन्नपि ५१२ युवराजनयेनैतत् ५३८ रूपादिष्विति चाभूत- ५३३ यश्चोभयोः समो दोपः ६४ येन तहाँदृशं यत्र ४७६ रूपादेश्चेतसश्चैवम् ३३१ यस्य चैकतरत्याभ्याम् ५७४ येन नैकमनेक यत् ५२४ रूपानिष्ठा संभवे २८२ यस्य भावे भवेत् कार्यम् १३ येन येन हि धर्मेण ३६४ रूपाप्ती सांवृतं शक्तम् ५६४ यस्य राशिरनेकं स्यात् ५७४ येन रूपेण यन्नकम् ३८२, रूपाभावादभावानाम् २०७ यस्य स्वरूपनि- ३६१-२,५६५ ५२३,५२६ रूपाभासे रस इव तथा १५८ यस्याभिधानतो वस्तु- २१६ योगाचारमते गीतः ४३३ रूपे तस्य न किञ्चन यस्मादेकमनेकं च ४२५ योगाचारस्य नाज्ञानम् ४८१ रूपे समानजातीयात् ४०१ यस्मादेव हि यजन्म ४८१ योगाचारान्न तत्त्वेन ५४६ रूपं तदनुसारेण ३८२ यस्मिन्नेव हि सन्ताने ७२ योगाचाराभिमानात् ५०६ रूपं समीक्ष्य दाहादि- ५५६ याति गन्धर्वनगरम् १३६ योग्यतायामयोगस्य ३२१ रूप्यारोपणमगार- यातं कांचित्परिणति- ४०६ योज्यं न च तदेवात्र ५४१ रोधादेव सन्न १२० यावच जन्म चित्रस्य ५६८ योऽपि तापार्दितोऽभ्येति ३६४ रोधः सोऽपि सहास्थितिः ११५ यावच्च संवृतिस्तावत् ४१७ यो भाव्य इत्युपालम्भ- ५३३ रोपापवादस्थानोचा ५३५ यावच स्वप्नबोधाय ३६३ यो भ्रमः सर्व एवासौ ५२६ रोपापवादनियतैव ४६८ यावत्प्रकृत्या भ्रान्तस्य ४१५ यौवराजकराजस्य ४३२ रोपापवादौ मध्यान्त- ५३२ यावत्संवृतिरस्ति ५१० यः प्रतीत्यसमुत्सादः ४८१ लक्षणस्य क्रियाकाने ५६७ यावदात्ममतिरप्रतिभा• ४१८ रत्नविग्रहवम्शेयः ५०३,५३७ लक्षणाभावतो भावे ५५० यावदेव विचारेण ३६० रसरूपवदुत्पन्नौ ३५२ लब्धो बोधदयादिभिः ३२६ यायदेव हि यहि- ४४४,५६६ रागद्वेपमोहमानादि- ४२६ लिङ्गात् परविदो ग्राह्यम् ४१७ यायन सिद्धिः स्वविदः ५५६ राजद्वारे श्मशाने च ४७५ लिङ्गं या तव विच्छिन्नम् २१८ युक्तमेतत्प्रकारात ५६० रुपमादि फल्पितं याध्यम् ५५८ लठतिः श्लेपणार्थोऽयम् ५२६ २०५ ४०१ .

लोकार्धसूचो ६०६ लोकबुद्धिमपेयव ५६५. वाचो युक्तिरियं कीदृक् ५५३ विज्ञानस्य तदेव ३७५ लोकस्याक्षिपति प्रवृ. ३६५ वाचः प्रत्यायने शक्ता ३६४ विज्ञानस्यैव धर्मोऽस्तु ३६१ लोकस्यासत्प्रकाशश्चेत् ४१६ याच्यवाचकतां कापि ५५३ विदेव किं नास्ति किमस्तुं४६६ लोकातीतामचिन्त्याम् ५०३ वाच्यो भासनिषेधोऽपि ५५० विद्यते यदि कुत्रापि ५२१ लोके चान्तः स्फु-३५३,५३० वादस्थिताविय ५१६ विद्युदुद्द्योतसंका-३८२,५२६ लोके रूढं पृथगिव ५३० वार्तिकसप्तश्लोकी २४३ विधिवाधामुख्यतया ५४८ लोकः स्याभिनिवेशं तु ५२६ वार्तिके तु कृतं लोक- ५६५ विधिश्च चित्रवीर्हन्यात् ५७६' लोष्टमेवान्यथाख्याति ५५८ वासनायोगत इति ५२६ विधिसाधनमानेन ५६५ वक्तुं किञ्चिदनाश्रित्य ३६४ वासनालुठितं चित्तम् ५२६ विधि विधूय नान्यस्य ५४६ वञ्चिता अपि तेनैव ५४७ वासनोपहतत्वं च ४०३,५२६ विधूतकल्पनाजालम् ३६७ यदंस्तथागतगुणान् ५२६ विकल्प एवानुमि-४००,५७७ विनार्थमर्थाभासा धीः ५२६ चन्दे संभोगकायम् ५०३ विकल्पकस्य भ्रान्तत्वे ५६६ विनावधि प्रतीतः ४५६,५७० वरमिष्टस्य न प्राप्तिः ४३५ विकल्पकस्याभ्रान्तत्वे ५६६ विना विरुद्धोपनयात् ५७६ वरं धुपेक्षिता भावाः ४२६ विकल्पप्रतिबिम्वेषु २२८ विना विशेष न न्यायः ५४० वर्णाकृत्यक्षराकारशून्यं २२० विकल्पभ्रमभूमित्वम् ३६१ विनेयचित्तामुखता ५२६ वस्तु किञ्चिदुपन्यस्य ३६४ विकल्पवर्जनेनैव ५६५ विनेयभेदाद् भित्त्वैकाम् ५४८ वस्तुतस्तु किमेकं तत् ५७४ विकल्पितस्य बाह्यस्य ४०३ विन्मात्रानवतारेपि ४१४ वस्तुतायामनारोपे ५५३ विकल्पे क्लेशभावोऽधि-५५५ विपरीतरतः सोयम् वस्तुतोपाधियोधत्वम् ३६० विचारमनुमां विभः ३६३ विपर्ययविवक्षा चेत् ५२६ वस्तुमानग्रहस्तस्मात् ५७१ विचारलीलालुलि-४६३,५५४ विपर्ययः पुनः कस्मात् ३८३ वस्तुनी घर्मिरूपस्य ४३२ विचारव्यसनं यस्य ५५१ ४७३ विप्रतीतिशताधारम् वस्तुन्यपि तु पूर्वाभ्याम २०२ विचित्रकल्पनारूढः४०४,५३० विप्लुतेन्यग्रहश्चास्तु ५६४ वस्तुभेदे प्रसिद्धस्य २६३, विच्छिन्नभिन्नक्षणवृत्ति- १४० विन्धकत्वेलीक- ४०६,५५६ ३०६,३०८ विच्छिन्नः स्फुटनील- १५१ विभकं टीकया यद्वत् ५४६ घस्तुरूपस्य संस्पर्श २०७ विजातिव्यावृत्तं ध्वनिभिः३६४ विभावयन्नाह कृती २६५ वस्तुरूपेषु नीचोद ५३५ विज्ञप्तिमात्रमखिलम् ३६७ विभिन्नेनाप्यलीकेन वस्तुसन्नपि सन्तान ५५६ विज्ञानमात्रमेवेदम् ४३६ विभुं चित्तं न पश्यति ४७७ वस्तुस्वभावः कार्यत्वम् ३६E विज्ञानवादिन इति ५४७ विमुक्तमालीक्य- ४६५,५७८ वस्त्रोदकेऽपि भेदः किम् ५२० विज्ञानवादिनस्तावत् ३५२. विरुद्धधर्माभ्यासश्च ४०७ ४०७ श्लोकार्घसूची विरुद्धधर्माध्यासाच ५२० विहाय चित्राकारं च ५३१ व्ययस्यन्तीक्षणात् १८६,३३६ विरुद्धाव्यभिचारः फ ३६० विहाय हेयोपादेय ५५० व्यवहारकृतस्स्वेपः विरोधश्चेद् भेदम् विहायाप्रतिबिम्बादि ५०१ व्यवहारप्रसिद्धा चेत् ४१५ विरोधादेवालम् ८४ वेदकाभिमतत्वेन ५२७ व्यवहारभावाभावी ५२१ विरोधानभ्युपायेपि ४५६ वेदनं किञ्चिदुद्दिश्य ४३८ व्यवहारादयितथम् ૧૨૭ विरोधः पौरुषेयोन ४८३ वेदनं तत्तदाकारम् ४२६, व्यवहारेण निर्बन्धः ५५८ विवक्षापरतन्त्रत्वा-२६३,३१६ ४७६,५२१ व्यवहारोऽन्यथा नेति ५७० विविच्याशक्यदर्शित्वम् ५७५ वेदान्तवादस्त्वेकत्वे ४५३ व्यस्तो हेतोरनाथ-३१५,४४२ विशिष्टप्रत्ययस्वेन ३८३ वेदोत्पाद्यकथादीनाम् ४२६ व्याक्षेपस्य बलीयस्त्वे ३४० विशिष्टयोग्यतादृष्टः ५४६ वेद्यवेदकताहानिः ३५३ व्याख्यातं भाष्यकारेण ५५२ विशुद्धश्चित्तसन्तानः ५४३ वेद्यत्वे वेदकत्वे च ५२७ व्याडिब्रीडाकरं चार- ४५५ विशुद्धिवासनामन्ध ५५७ वेद्यवेदकभावेन ५४६ व्यापकस्तस्य धर्मश्चेत् ४०१ विशुद्धः स हि पर्यन्तः ५३८ वेद्यवेदकयो रूपं न ३५२ व्यापकानुपलम्भस्य ४५५ विशेषणानपेक्षा च ४७६ वेद्यवेदकयो रूपं नि- ३५२ ग्यापकानुपलम्भादी विशेषदर्शनं सिद्धिः ५२५ वेद्यवेदकरूपेण ३५३ व्यापकानुपलम्भेऽपि ५६४ विशेषनिष्ठया साध्य- ५२५ वेद्ये यत्र हि यन्मतिः १८३ व्यापकाभावचिन्तायाम् ३६५ विशेषलक्षणस्यापि ५६३ वैपाकिकैर्द्वितीयं तु ५०२ व्यापाराविरतिस्ततः १२७ विशेषश्चावसायानाम ५५६ वैभाषिकमतिक्रम्य ५३१ व्याप्तिरेवाथ तदपि ५६७ विशेषसरणेऽप्येव ५५५ वैभाषिकाच सूत्रान्ती ५५१ व्याप्तिश्च न कचित्सिद्धा ५६४ विशेषेणान्वयस्तस्मात् ५२४ वैमल्यपरिशुद्धिस्तु व्याप्तेरसिद्धरद्यापि विशेषेऽनुगमाभावः २६८, पैरबुद्धया न किं बन्धोः ४३८ व्याप्तं मिदा यदि विशेष्य-१५० २७४,३७६ व्यक्तिभेदाः क्षणित्वादेः ५२५ व्यावहारिकभेदस्तु पू२३ विशेपो दृष्टयदृष्टी च व्यतिरेकीव निर्देशः ५२६ व्यावृत्तिभेदद्वारेण विश्वकार्य च संभोगे व्यतिरेकीव यज्शाने २२८ व्यावृत्तिभेदः कश्चात्र विपयीकृतमन्यदा ५५६ व्यथारोपापवादा- ४८३,५४७ व्यावृत्तिमात्रसिद्धौ च ५२४ विषयेण च विज्ञानम् ३५१ व्यपदेशार्थकृत्यादि- व्यावृत्तिश्चेद् दशामेदः ५४३ विश्वेनेव प्रमापाये ४३ व्यवच्छेदद्वये निष्ठा ५२५ व्योमाकारमपि स्याच्चेत् ५२२ विसंयोगगुणैर्युक्तम् ५०२ व्यवस्थामात्रतोऽप्यस्य ४२६ व्योमास्ति व्यतिरेकभूमिः२८६ विस्मयः कल्पितापेदः ५४७ व्यवदानार्थनेत्यत्र ५३४ शकस्त्वलीक श्राकारः ५५६ ४७४ पू७४ ४०० ३६६ शून्यतातथताधर्म- शून्यतालम्बनं धर्म- लोकार्धसूची ६१६ शक्तिक्ता तत सत्ता ४०० शुल्कव्ययभयानातः ४३२ सकलार्यशक्तिशून्यम् ५४० शक्तिः सत्ताप्रकाशस्तु ४०० शन्यताकांविणो यत्नात् ४८१ सङ्केतकरणं सत्यां- ५ शक्तपि निःस्वभावत्व. ४८१ शून्यताख्या यथा भाति ५३० सङ्केतकारिवचनात् ५५४ शक्तरनिश्चये तस्य ३६E शून्यताख्यो मतो धर्म- ४३२ सङ्केतः कृत इत्यास्था ५५४ शक्तरनिश्चयेप्यस्ति ३६६ शून्यता च द्वयेनोक्ता ५४१ सतो ख्यानमसत्ख्यानम् ५३१ शक्तरपि प्रकाशन ४३२ सतो जलादिरारोपः ५५४ शक्त्यन्तरबलेनापि ३६६ ३६० शुन्यता नाम धर्मोस्ति ५३३ सतोऽपनयने जातु शक्त्यभावाच कार्यत्वा-५१६ ४६२ सतोपि भान नार्थस्य ५५३ शक्त्यभावान्नकार्य स्यात्५११ शून्यता विद्यते त्वत्र४८३,५४६ सतो विनाशनं नाम १४६ शक्त्या व्याप्तं तदिति ५१६ शून्यता संविदो नान्यत् ४३१ सत्ता च नाम धर्माणाम् ४८६ शक्यभावान कार्य स्यात्३६३ शून्यं गेहं यथा पुंभिः ५४६ सत्ता च नामात्यक्षाणाम्४५७ शक्यभेदमनेकं स्यात् ५७५ शून्यं च द्वितयेन ८६ सत्ता निषेद्धयाभिमता ३६१ शक्यमेवमपि ख्यातुम् ५७५ शन्यं नापि न चा-४८८,५४७ सत्तामात्रानुबन्धित्वात् १४६ शतधा विप्रकीर्णेऽपि ३६६ शेष स्यादपि दोषाय ३६० सत्ता साधुन संवित्तिः ४७६ शब्द एव तथा मा भूत् ४५६ श्रद्धानुसारे तुमहाजनीयः५४८ सत्तायां ननु सिद्धायाम् ३६० शब्दसाम्यादभेदिनः २३४ श्रद्धावशत्वेऽपि वरम् ४७३ सत्तायां संशयेप्यस्मात् ३६० शब्दात् तदपि नार्थात्मा २२८ श्रीनागार्नुनपाद ५१५ सत्त्वमर्थक्रियारूपम् ३६२ शब्दार्थः त्रिविधो धर्मी २२८ श्रूयते धर्मकायत्वम् ४३१ सत्वादसत्त्वात् स-४८८,५४७ शब्देनाव्यापृताक्षस्य २०८ श्रेयस्तेन जनोयमस्तु ५१३ सत्त्वेत एव धर्माणाम् ५४७ शब्दस्तावन्मुख्यम् २०३, श्लाघां ततानार्यधरा- ५४८ सत्त्वे च स्वविदः सिद्धे ५६२ .२०५,२२५ ३६१ सत्त्वं ततो बहिरपि ३६६ शरीरादबहिर्भूता ५२१ पष्टया लाभेपि कथम् ३७२ सत्यतैव प्रसज्येत ५३२ शल्येन विशताङ्गे-४८३,५४७ स एव तासां प्रभवः ५६२ सत्यतः कल्पना त्वत्र ४७६ शस्त्रादिना व्रपादेश्च ३२१ स एव भावोप्युदितः १४० सत्यसनी भ्रमश्वायम् ५२६ शातादिः परमोथवेह ३५४ स एव हेतुरथ न ४१४ सत्यमर्थक्रियेवोक्ता ३६२ शास्त्रे पक्षग्रहः किं न ३६४ ५४१ सत्यमाचायदिग्नाग ५६५ शुक्तौ हि रजतारोपः ४०१ स एप बन्धकीमृत्यु ५०४ सत्यस्य गोत्वाकारस्य ५५५ शुद्धमाध्यमिकस्तस्मात् ५४७ स एप बुद्धो धर्मश्चेत् ४६३ सत्याकारमते युक्ता शुद्धलौकिकविकल्प- सस्याकारमाप शानम् ५५५ पएडस्य रूपवैरूप्ये स एवायं धर्मकायः सकल इह विचारः - सर्वत्रालम्बनं बाह्यम् ६१२ लोकार्धसूची सत्याकारोपि संकल्पः ५५५ समेपि चेद् दर्शनमार्ग, ५४८ सर्वा निर्विपयेव ३६५ सत्येपि सत्याकारश्चेत् ५५४ समः सूक्ष्मश्च संब-४६५,५३६ सर्वावकारहानेन सत्येसत्येयवाकारे ५५५ सम्बन्धिमेदाद में-२६३,३१३ सर्वावस्थासमानेऽपि २६,५६, सत्योलीकोथवा ५५४ सर्वज्ञेयेष्वसंमूढम् ५३४ सर्वेषां च मता बुद्ध- ५४१ सत्यं चेत् संविदः सिद्धम् ४४८ सर्वत्र तुल्यदोपत्वात् ३५६ सर्वे हि वस्तुसंबन्धाः ४१५ ५३५ सदन्यथा विभातीति ३५७ सर्वत्र देवभुवने ४६६,५३७ सर्वेश्च लक्षणैश्वित्रः स निष्ठितविशेपोपि ५२५ सर्वत्र मानविहिते ४६८ ५६५ सर्वैश्वित्रैर्लक्षणकैः सन्तानान्तरभेदेपि ३५३ सर्वत्र हेतौ व्याप्तिस्तु ५७४ सर्वो ज्ञेयतया रूढः५०४,५४६ सन्तानभावोयम् ४५२ सर्वत्रानुगतं यद्वत् ४६६,५४० सर्वोपाधिविविक्त- ४७४,५४७ सन्तानान्तरसिद्धिः स्यात् ५५२ सर्वत्रालम्बनं ज्ञानम् ३५६ स वेति विश्वं न च २७१ सन्दिग्धात् किं फलं वः ५०६ ३५६ सन्यापारे च निर्भाति ३५६ सन्दिग्धे हेतुवच- २४४,२८५ सर्वथा वेद्यहानौ तु ५२७ स सर्वव्यवहारेषु १६२ सन्देहे धर्मिणो धर्म- ५६८ सर्वथासन्निति पुनः ३६० स स्वापराधमध्य सन्धिनिर्मोचने व्यक्तम् ५६१ सर्वदेशसमानेपि स स्वाभाविक उच्यते ५०२ सन्निवेशादिमत्सर्वम् २४१ सर्वधर्माः स्वधीरेव ५३० सहध्वंसो ध्वंसान्तरम् ११६ सन्निवेशादि तद्यु- २६३,२६८ सर्वनास्तित्ववादस्तु ५४६ सहभावितयान्योन्यम् ४२१ सन्मध्यमाख्या प्रतिपच्च ४८८ सर्वनास्तित्ववादे हि ५४६ सहस्थानाभावो यदि ११६ समन्तभासादाभा-४०४,५३० सर्वनास्तित्ववादोतः ५४६ सहस्रशीर्षा पुरुषः २७१ समयस्य हि साधनत्वे २३ सर्वप्रतीतिमूलत्वात् ४५१ सहोपलम्भनियमात् ५६६ समयाहितभेदस्य ३८१ सर्वमर्थाव्यतिभिदि ५७१ सहोपलम्भप्राकाश्य. ५५१ समर्थनैतत्य दिशः २३२ सर्वशक्तिवियुक्तेन ३६३,५११ स वस्तु नाभ्युपगमः १४१ समर्थहेतुसद्भावे सर्वशत्यत्वसमये ५७४ साकार एव विज्ञान समस्ति तावद्वयवहार- ३६० सर्वशून्यादिशब्देषु ४०३ साकारचित्तनिष्ठायाम् ५५१ समानयोगक्षेमत्वात् सर्वस्य पर्युदस्तत्वम् १४५ साकारत्वं मतीनाम् ५१५ ‘समापि चेद् विकल्पोपि ५५२ सर्वाकारावसायो हि ५६७ साकारबुद्धेबांधायाम् ३८७ समारोपस्तवापीति ५४६ सर्वाकारां विशुद्धिं ४३३,५४१ साकारमेव चेतश्चेत् ५५२ समारोपापवादान्त-४८६,५३३ सर्वात्मनिश्चयश्च स्यात् ५५३ साकारमेव तच्चित्तम् ४०३ समारोपापवादान्तम् ४८३ ४३५ साकारतरमध्यमा ५१५ समासतस्तेन करिष्यते ५१६ सर्वानर्थानुषश्लेषु सा कुतोनुमितेः सा ५७५ + सर्वाकोशे हि मरण- लौकार्यसूची ६१३ १ ४०३ साक्षात्कारः स्वरूपस्य ५६३ सामप्रयपेक्षयान्यस्य ३२१ २६३,२६८,३०८,३११ साक्षात्कारो न कामम् ५७८ सामप्रथा एव शक्तश्चेत् ३५२ सिध्येदसाधनत्वस्य ३७७ साक्षात्कुर्वन्ति चान्यो- ४२१ सामप्रथामिह नाशनाम १०६ सुखमानं स्फुटत्वेन ५२२ साक्षात्ल्यातकुमारमूर्ति-५१३ सामग्रथा यदि निष्पन्नः ३५१ सुखादिरपि विशेया- ३८२ साक्षादकल्पं युवराज- ४८८ सामान्यदर्शनात् १७४ सुदृष्टतरमेतत्स्यात् ५१० सा च नित्यविरुद्धति ४७६ सामान्यधर्मयोरेव ५२५ सुप्ता इवानिष्टविलापिनः सा तु कल्पितधर्माणाम् ४३१ सामान्यमन्यया करमात् ५२० सुवर्णकुण्डलाकारम् ५२६ सादृश्यं तु स्फुरितुम् ३५४ सामान्यविपयं के-४०२,५५२ सूक्ष्मतराभ्रपत्र ४१० साधर्म्यवैधयंगिरोः ५४८ सामान्यस्याप्यवश्योप- ५२५ सूत्रालङ्कारगदितम् ५३६ साधयेत् तावतवास्तु ५२३ सामान्याश्रयणं यत्र ५२५ सूत्रालङ्कारमार्योयम् ५३२ साधारणत्वदोषश्च ३५१ सामान्येन विशेषाणाम् ५६३ सैव चेत्स्फुरणं साक्षात् ५६८ साधारण्याभिमानेन ५२१ सामान्य ज्ञानसं- ४०३,५३० सैव सत्ता बहिरिव साधारणं षष्ठमिहेक्षते २१७ सालोकरूपवत् कुर्या-२३,३५१ सोपि तेनैव माण्डेन ४६७ साप्यते सर्वधर्माणाम् २०१ सावधेरेव भासः ४५८,५७० सोपि न प्रतिषेधोयम् १३६ साध्यशत्यश्च दृष्टान्तः ५१८ सांभोगिकेन कायेन ५३६ सोप्याचार्यप्रवररविणा १५८ साध्यसिद्धेः प्रकाशो हि ५६० सांवृतत्वकथा मिथ्या ४१७ सोय नयः समयतः १४४ साध्यस्याध्यक्षवाधापि ५७० सांवृतत्त्वं च मानस्य ५६४ संक्लेशव्यवदानं च ५५२ साध्ये च दृश्ये व्यभि- २६५ सांवृतस्यानिषेधोत्र ३६२ संक्लेशोपचयध्वंस- ५४१ साध्येनानुगमात् २६३,३१३ सांवृती पुंवदेकाख्या- ५६६ संघो निर्माणकायाम- ४६५ साध्यं तव किमप्यस्तु ५२५ सांशेवयविवद्दोपः ४३०,५२३ संज्ञामात्रेण साध्यस्य साध्यं न किञ्चिदिति २६३. सिद्धमित्यफलं ग्राह्य ५५१ संदृष्टकारणकलाप २७६ साध्यं विधूय न च सिद्धान्ते विप्रकीर्णस्य १८३ संपूर्ण श्रात्मवादोयम् ५४० सान सिद्धा न हि संबद्धात्मा गुणनिधिः ४०६ ५२३ सिद्धायामेव सत्तायाम् ३६० सान्नव्यञ्जनलवणः ४६४ सिद्धिबाधनयोरस्ति ५६० संबन्धस्य च बाध्यत्वात् ३७२ सानिध्यतारतम्यं तु ५६८ सिद्धिर्धियः परधियः३८४,४३८ संबन्धिभेदाद् मेदोक्ति- ३१३ सापि ध्वस्ता महा-४८,५४५ सिद्धेधर्मिणि सन्दि-३८१,५२६ संबुद्धकल्पा दशभूभुजः ४१० सापि न प्रतिषेधोयम् १३८ सिद्धे विशेषे सामान्यम् ५६३ संभाराभ्यासजन्मा सापि नेति वचो व्यर्थम् ३६३ सिद्धोपि तत्र हेतु- ३७१,५१७ संभोगकायस्थित एव ४३५ संभोगकायात्परमेति ४६६ सा प्रतिज्ञायमानैव २३४,२५१, ३५३ सिद्धं याडक् ५५७ . ६१४ लोकार्घसूची संभोगकायादितर- '४६२ संवृत्त्यापि न तद्पम् ४३५ फुरदेव कथं बांध्यम् ५५८ संभोगधर्मो बुद्धश्चेत् ४६३ संवृत्यपेक्षा यदि ५१० स्फुरदेव ततो रूपम् ५३२ संभोगबुद्धताज्ञान ५०८ संसर्गस्य कथं सिद्धिः १९८ स्फुरणं प्रतिभासश्चेत् ५७३ संभोगबुद्धताहेतुः ५३६ संसर्गिणमनाहत्य १६८ स्मृतिश्च संवादवती संभोगमले तद्धर्मः ५३८ संसारदोपैरस्पृष्टम् ४३०,५२२ स्यात् सत्यं स हि तत्र २०७ संभोगात्मा न चेत्कोन्यः ५३७ संसारनिवृतिपथ ३६७ स्यानाम तत एकत्वम् ५७६ संभोगालीकता सिध्येत् ५०१ संस्कारस्य बलीयस्त्वे ३४० स्वकारणादेव यथान्य- १४० संभोगांश चतुष्ट्वेपि ५४० संस्काराद् वेदनासंशे ३६१ स्वकारित्रविरोधे हि ४६७ संभोगेच दयाभावः ५४४ संस्काराः प्रतिभान्ति १५५ स्वगोचरस्य तेनापि ५५६ संभोगे चोपचारादि ५५० स्थापयन्नग्रतः किञ्चित् ४३६ स्वगोचरोपस्थानेन -५५६ संभोगे सति तद्धर्मः ५३६ स्थितिद्वयमपेक्ष्यायम् ५४५ स्वतन्त्रं कार्यमेव स्यात् २६ संभोगः सांवृतो हित्वा ५३७ स्थितिर्हि विशाननये ५७७ स्वतो यत्रापि मानत्वम् ४२६ संभोगः स्वार्थसंपत्तिः ५३६ स्थितेन किं व्योग्नि १२६ स्वतोन्यतश्च व्यावृत्ती ५६२ संमुखोप्यन्यथा कुर्वन् ५५० स्थितन्यदन्यत्र भवत् १२६ स्वतोन्यतश्चामावेपि ५६२ संवित्तिनियमो नास्ति ५६६ स्थितेपि हेतौ भवदेकदा १२६ स्वतोपि मा भूदिति चेत् ५६० संवित्तिरेव नास्तीति ४६६ स्थित्वा प्रवृत्तिसंस्थान- २६३, स्वपरप्रविभागो हि ३६२ संवित्तिर्मम नेति ४६६ २६६,२७६,२८१ स्वप्नेप्यदर्शनाद् धीस्तु ५४४ संवित्तिः स्थितिमात्मनः ४४१ स्थिरतरत्वे नियतम् ४४८ स्वप्नोपमत्वाद् धर्माणाम् ४६४ संविद्रूपमलीकसुन्दर- ५०६ स्थूलदेशापि तेनैक्यात् ५७२ स्वप्रकाशमसामान्यम् ३५८ संवृतावपि नेष्टं चेत् ३६४, स्थूलमेकैकमध्यक्षम् ५७४ स्वप्रकाशस्वभावश्चेत् ४२६ ४५१,५६४ स्थूलैकल्वेन तेनैव ५७३ स्वप्रकाशस्वभावत्वात् ५३२ संवृतिश्चेत् क निष्कर्षः ३६४ स्थैर्यास्थैर्यवदद्वैते ५६७ स्वप्रकाशो यथा दीपः ४२३ संवृतिसत्यमेत्य यदि स्थैर्य तु विषयोप्येक ३५१ स्वबलेनैव बलवान् ४६८ संवृतौ यमप्यस्ति ४६१ स्पर्शनात्स्पृश्यरूपाभ्याम् ५२१ स्वबुद्धया रज्यते येन .११० संवृती मानमिष्टं चेत् ३६४, स्पटामस्यास्य कल्पत्व- ५६५ स्वभावनित्यता प्राप्ता ५४० ४५१,५६४ स्फुटतरार्थगतिर्वचसाम् ५०२ स्वभावः शून्यता धर्मः ५४० संवृत्तिविनिवृत्तौ स्यात् ४०६ स्फुरता नाम धर्मोस्य ४७६ स्वभावो हि तयोः संवित् ५६६ संकृत्यानपवादोप ५४६ स्फुरत्यमेयास्य च स्वभावं कारणं वार्थः ३७१ संहया तत्त्वतस्त्वेतत् ४७७ स्फुरत्येताहशी बुद्धिः ४७५ स्वयमपि यदि बोधे ४८२ ४०७ -४६७ ४७० श्लोकार्घसूची ६१५ स्वयमेव च सत्यं चेत् ४६७ स्वयित्तिदेवप्रेरूप्य ५६० स्वाभाविको मुनेः ४३३,५४१ स्वयंगमोक्तिस्तजाति- ५६१ स्वविसिद्धिरतत्त्वे चेत् ५६० स्वाभाविकः सर्वबुद्धानाम्४६५ स्वयं तु वित्तिश्छा-४७४,५५६ स्वविसिद्धिरपीदानीम् ५६० स्वाभाव्येपि यथा- ४६६,५४० स्वयं निरस्यापि परस्य २६५ स्वविदि नियतं चेतः स्वाभासकल्पनादन्यत् ४१६ स्वयं निर्भासमानस्य ४३६ स्वविदेकनिममास्ताः ४२१ स्वार्थसंपदसन् ख्याति- ५३६ स्वयं निषेधनिरतेषु ५४८ स्वविदेकीकृतस्यास्य ५७३ स्वार्थावभासनादेव स्वयंप्रकाशाद्विज्ञानात् ३५८ स्वविनिष्ठेव बाह्यस्य ४१७ स्वार्थे प्रवृत्तिमज्ञानम् ५५६ स्वयं मसणमेतच्चेत् ४७० स्ववेदनस्याभावेपि ४६७ स्वार्थः परार्थः पर-५०२,५३६ स्वयं विज्ञानवाद्यव ५४७ स्ववेदनेऽप्यनाश्वासः ४६७ स्वार्थः स्वाभाविकोन्या- ५३६ स्वयं विभक्तमुक्ता च ४०३ स्ववेदने विवादश्चेत् ३६४ स्वीकारः पुनराकारे स्वयंवेदनमेवाथ ३७२ स्वसंवित्तिर्ननीलस्य३७२,५१८ स्वीकृता तेन सेत्यस्मात् ३६३ स्वयंवेदनमेवात्र स्वसंवित्तिं विनाकृत्य ४४३ स्वीकृते विविदिष्यन्ते ५२५ स्वरक्षानान्तरीया हि स्वसंवित्तौ पुनस्त- ४०६,५५६ स्वैकरूपे द्वयाभावात् ५७७ स्वरूपप्रच्युतिः सैव ४६७ स्वसंवित्या च य-४४३,५६७ स्वैकसंवित्प्रसिद्धौ तु स्वरूपमात्रानुभवः स्वसंभवेन्यव्यापार- ५१६ स्वो भावी यदि संबुद्धः ५४७ स्वरूपसाक्षात्कर- ३६१,५६३ स्वसंविदितरूपस्य स्वं परं च विनिहन्ति ४१८ स्वरूपसंवित्तिपरायणत्वे ४१२ स्वसंवेदन रूपस्य ४५६ हतिः स्ववित्तौ परवेदने ४६६ स्वरूपस्य परेणापि स्वसंवेदनसामर्थ्यम् ५१६ हतो हेतुर्वक्तुर्यदि ५६३ ८३ स्वरूपस्यैव निर्भासात् ५५३ स्वसंवेद्यत्वपक्षेद्य ३५१ हन्ति व्यावृत्तिमेदेन ५७६ स्वरूपस्यैव निर्वृत्तिः स्वसंवेद्यस्य तु कथम् ४५६ हन्तुं हेतुफले श्रमः १२६ स्वरूपं बुद्धिरपरैः ३६२ स्वहेतोरेव तीक्ष्णा सा ५६० हन्येत साधयेत् कस्तम् ५२६ स्वलक्षणस्याभावेपि ५५३ स्वहेतोश्च तथोत्प-४०५,५५६ हरिद्राद्रव्ययोगेपि ૨૪ स्वलक्षणे चासंकेतात् ५५३ स्वहेतोस्तु प्रकाशस्य ४६८ हानाद्देशवितानस्य ५२१ ३५७ स्वाकारेश्यवसायश्च हानेपि हेतुफलयोः स्ववित्तावपि नीलादि ५१८ स्वाकारेणैक्यकरणात् ४६८ हानं स्वतोप्यनिष्टश्चेत् ५२२ स्ववित्तावपि नीलादेः ३७२ स्वात्मन्यथ क्रियारोधः ५६० हीनमध्यविशिष्टेषु ४६६ स्ववित्तिबन्धे हि ४०६,५५६ स्यात्मसत्तास्थितावक्षात् ५६७ हीनयानेन यानस्य४८६,५३३ स्ववित्तिमात्रसिद्धयर्थम् .४१५ स्वादिः सहार्थानान्यार्थ- ५१८ हेतुत्वमन्यो लभते स्ववित्तरेवापर- ४४०,५६७ स्वाभाविकाधिकारे हि ५४१. हेतुत्वमेव युक्तिशाः ६४,३३० ४४० ४७४ ৮৫ . स्ववाचैव यतः सत्व- ४०० ३ लोकोक्ति सूची ३५६ ५०० ४७० अन्धदुग्धन्यायः ४२२ जीवितमन्तरेण न स्खलनमिति मरणमेव अंभित्तिचित्रकर्म २६८ स्खलनप्रतीकारः अर्धजरती तपनीयमपनीय प्रन्थिकरणवृत्तान्तः अश्वारूढस्याश्वविस्मरणवृत्तान्तः ४३८ तुन्दिवृत्तान्तस्मृतिः अश्वारूढन्यायः दण्डापूपन्याय ३०८ श्रसूत्रमम्बरविडम्बनम् २१८ न चैकामलक्यां क्षीरावसेके सर्वामलकी मधुर श्राकाशकमलपरिमलाकृष्टमधुकरकोलाहलः२७७ फला उत्तरापथं प्रविश्य तावतैव मूल्येन तुरग- न पोतो न च पिप्पली ३६५ त्यागिनो गर्दभक्रयणवृत्तान्तः न हि तच नास्ति तेन च प्रतिपत्तिरिति कुवैद्यवृत्तिः प्रथम प्रागल्भ्यमभिमतप्रतिकरणम न्याय्यम् भ्युपगम्योपायबुद्धयोपन्यस्तस्यानुपायस्य तत्त्व- न हि वृषभस्यादोहनयोग्यत्वे धेनोरपि तथेति प्रतिपादने कृते पश्चादसाध्यत्वघोषणम् १६१ युक्तम् गोधाशशन्यायः ४२४ तदसिद्धं यदसिद्धेन साध्यते गोपमुखात्पायसमिष्टताश्रुतिः ५२ नेत्रमुत्पाट्य दर्शनकौतुकविनोदनम् ४६२ चौरापराधेन माण्डव्यनिग्रहः ५०६ पत्यु माविजानत्या भ्रातृशन्देन व्यवहारः ५३ छिन्नमूलविटपस्य फलभोगप्रत्याशा २६६ पिएडं विहाय हस्तस्य लेहनम् जनयितुरकुलीनतायां कुलीनताशंसनम् ४४० पितृक्ष इति क्षारवारिपानम् ६७ २७१ लोकोक्तिसूचो. .६१७ बन्धकीमृत्युवृत्तान्तः ५०४ मूले परशुनिपातप्रकारः १२२ बन्ध्यापुत्रेण तुरगशृङ्गस्य खोलिघटनवृत्तान्त:७० यक्षानुरूपो बलिः ४१६ भौतार्गलयुगलसमानमेतदुभयदोषपरिजिहीर्षयो- लाभमिच्छतो मूलस्यापि नाशः ३१५ भयपक्षालम्बनम् १८१ लामे प्रवेशः छेदे निःसरणम् २४५,२८३ माता च बन्ध्या चेति २२ विक्रीतगवीरक्षणम् २४४,४३७ मूकीभूयावस्थानं तु सति वचनसामध्ये नोचित सन्निपातापन्नस्य सर्षपै रक्षाबन्धनविधिः २७१ इति यत्किञ्चिल्लपतो न प्रतिमल्लः स्ववधाय कृत्योत्थापनम् ३८४,४५५ ६० ४ विशिष्टशब्दसूची अकार्यकृतिकाल अकिञ्चन अंकृताभ्यागम अक्रम श्रकर्तृक २३३,२८४ अतद्पपरावृत्त २०५,२५२ ५६१ स्वरूप २२३ ४३१,५३४ अतद्पसमारोप २०५ अतद्व्यावृत्ति १४३,३७४,३६७ तादवस्थ्य १६२ अतिप्रसङ्ग २३-४,६७,११५,११८, १६,२० २१२,२२६,२३७,२७७,२८४,२८६, ४३२ २६७,३१०,३१२,३२५,३२६,३५., ४१३, ४२१, ४३६, ४७५, ४८१ अतिव्याप्ति ४२० ७,४१०,४२३,४२७,४३४,४४६, अतिशय ५१६, ५६८,५६६, ५७२. ५७५ अत्यन्ताभाव अक्षणिक श्रक्षेपक्रियाधर्म अख्यान अग्निष्टोम अचेतनकर्तृक अणु विशिष्टशब्दसूची ४०६ वाद ४०६ ५३५ ४०७ श्रत्यन्तायोगनिषेध १२४ अनभिलाप्यत्व २०१,२०३ अत्यन्तायोगव्यवच्छेद ३२१ श्रनलीकवाद २६६ श्रदूषणख्याति ३६० अनवसित अहट २७२ श्रनवस्था ११,१६४,३७७,४७६ श्रदय ६,१०,३८६,४४४,४७३, अनवस्थान ३८-६,२७५,४५१ 'ग्रहण १०°याद ४७३; याकार अनवस्थिति २१८,३६६ ३२ श्राभता ५३३ धनाकार अद्वैत १४६-७,४०३,४१६,४३७,४६१-२, श्रनाकृतिज्ञान ५२६ श्रनाकृतिमत अधरसंवृति ७,६ अनात्मवाद ४६६ अधिकरणसिद्धान्तन्याय २६७-७,३०६ श्रनात्मसंवित्ति ४१२ श्रध्यवसान ४८४ अनादिकालिकाभ्यास ५५५ अध्यवसाय ११-१५,३१,१०२,१६५-६, अनादिनान्तिवासना ३७३ १७७,२०८, २१३, २२५.८, २३०, अनादिवासना १०,३६३,४७३ २३२,२४८८,२७३,२७६,२८३,२८७. अनाभास ४०४,५०८,५३५,५४३ ८,३०२,३०६,३२४,३२८, ३३१-२, अनायत्ति ३१६ ३३५-६, ३४५-६, ३५५, ३८७-६, अनारोप ५१६ ३६३.४,३६६, ४०३, ४०८, ४१५, अनास्तव ४३३,५०१,५४१ ४१८,४२२,४३२,४३७,४४३,४४७, अनिदर्शन १४४ ४४,५०५,५५५ अनिमित्त अध्यवसित ३६५ अनिर्भास ३७१ अध्यवसिति ५०१; व्यवस्था ४०२ अनिष्टानाकृष्टि १६७ अध्यवसेय ६६,१६६-७,२२६,३३२- अनुत्पन्नानिरुद्धप्रतिभास ३,३३८-३३६ अनुपपत्ति २७७,२६६,३००,३३८ अध्यवसेयता ३३२ अनुपलब्धि १४,६६,७६,१६१,१७०,१८३, २०३ १८७-६०,१६३-६,२४४, २८८-६१, धनध्यवसाय २७३,३६४ २६४,३१८,३२०,३४५,३४७,३६८, अनध्यवसित २२ ननमिलाप्यता २०८,२३० अनुपलम्भ ८०,१६१,१६५,१६१,२८६, - अध्यास ४७६ विशिष्टशब्दसूची ३७५ २८६, २६१-३, ३०३,३१३, ३१७, अन्यथाध्ययसाय ५२७ ३२०-२,४७६ अन्यथावित्ति ३६२ अनुभव ४; बाधित २०१ अन्यथासिद्ध २१२ अनुवृत्तप्रत्यय २२२ अन्ययोगव्यवच्छेद ३८,१६६,२७६,४२१ अनुव्यवसाय ५६१ १७७,२०५ अन्यवित् अनुसन्धानधी ४१२ अन्यव्यवच्छेद ७५ श्रनुसन्धानप्रत्यय २४६ अन्यापोट १६६ अनुसन्धानविकल्प अन्यापोह २०४,२२८ अनेकाकारसंवेदन ८१ अन्योन्यपरिहार ४५२ अनेकान्त अन्योन्यभावाश्रय १४,१८,३५,६०,६५,७३, ४२३ ७६,८६,१०५,११०,१२२, १५३-५, अन्योन्यवेदन १६६,१६२,१६५,२१४,२१६,२४०, अन्योन्यसंवित् ४५२,५६८ ५१६ २५१, २५८, २६०, २६७-६, २७५, अन्योन्यसंश्रय २८४-५,२८७, २६१, ३००, ३०४, अन्योन्याश्रय ७३,२०८ ३०७,३५६-७, ३८५, ३८७, ३६७, अन्वय ६,८,११-२,३१,३५-६,४१,४३, ५२४; °समारोप ५५३ ४५,५३.४,५७,५६-७१,६३, ६६-७, अनेकान्तिक ११,२६,५१,६०,१६२-३, ७२,७६,८०, १०७-६, ११२, १६१, २११,२२३,२२५,२३३,२३५,३०२, १७४,१८५, १६४, २३३, २३७८, ३८५,४४६ २४४-७, २६०, २६८-६, २७४-७, अनेकान्तिकता २१८,५६८ २८३,२८७-६,२६१,२६३-६,३०५, अनेकान्तिकत्व ५७,८७.८,१६१, २५७, ३१७-८,३२०, ३५८, ३६४, ३७६, २७४,४४७ ३८३, ४००, ४१६, ४६८, ५२४ अनौपयिक २४ अन्वयविकल्प ३५८ अन्यावयवि २४० अन्वयव्यतिरेकि २३३ श्रन्धपरम्परा अन्वयी ५२८ अन्धशरक्षेप अन्वीति १०७ अन्यमहासिद्धि अपराधीनवेदनत्व अन्यथाल्याति ३५६-८ अपवाद ४८३,४८७,५३३,५४८% अन्यथाग्रह ४०६ 'चरित ५११, 'समारोप ४३२ ४४ विशिष्टशब्दसूची ८८ वेदन ३५६ श्रर्थाभासप्रवृत्ति ५६१ सत्तुरङ्गशृङ्गादि नहत् असत्वसिद्धि अलीक ३५६, ३७३, ३६२, ४०६-८, असत्त्वाधिमोक्ष ४०५,५४५ ४७८,५५२,५५४; ता ४३५; ल असभागोत्पत्ति ४१ ३६८,३८४,५५५, वित्ति ३६६; असमवायिकारणत्व ६६ 'श्राकार ४२६ असर्ववित् अवधिभान ५७१ असाधनाङ्ग २८३, वचन २७७,२५६ अवयवि ७,२४०,२६६,५१६,५२३; °संयोग ७ श्रसाधारण ४५,२८७,२६६,३०१ यवसाय ११,६०,८४,२३०,३३५,३७१, °ता ५५-६,४२३; त्व ३४५,३४८; ३७३,३८४,३८८,३६७,५३१,५५२, 'निर्भास ५६४, भासत्व ५६२, ५५४,५५६,५५८ 'अनैकान्त ४६,५१; अनैकान्तिक अवसेय ५४५ ५४,३१२ अवाच्यत्वप्रसिद्धि २०१ असाधारणीकरण अविकल्प ४६१ "कत्व ४१३; कविज्ञान ५३४ प्रसिद्ध २६,५१,८८,६६, १२२, २३३, अविचारितरम्य २८१,२६७,२६६,३०५,४७६,५२३, अविद्या ३५४,३६६,३७८,४२६,५०४-५, °ता ५२४; तादोष २६८त्व ३७४ ५१६,५४६, दुष्टनय ३३७; वासना असिद्धि १,४,१०,१४,३८,४२,५४,७३, ३७३ ८२,१००,१०५,११०, १५६, १८१, अविनाभाव २३६,२८५,३१६; ग्रह३१३ १६१,१६३,२१८,२३७,२४३,२५१- अविसंवाद ३३६ २,२५४,२६७,२७२,२७४-५, २७७, अविसंवादित्व ३४१ २७६,२८१,३००,३०२,३०४,३०७, श्रव्याप्ति २०६ ३४५,३५५,३८०,३८५,३६५,३६८, श्रव्यभिचार १६६ ४४०, ४४६, ४६२, ५२२, ५५६ श्रग्रएकण्डूया ८१ अस्यैर्यसाक्षात्करण ३२७ अशक्ति ४०३ असंकरनियम ६७ अष्टमभूमि ५०७ ३५५ श्रसख्याति ३५७,४२६,४३२,४६८,५५८ अहेतुकविनाश १०७ असख्यान ४३२ श्रहीकवाद ४५४ श्रसत्यापन ५०४,५४६ अाकस्मिकत्व २२१ ६२२ विशिष्टशब्दसूची ४६५ श्राकार ६७,२६३,४०५,४२५,५३१ श्रारूप्यधातु ५०६,५४४ कलाप ३८७; चक्रक ४२६; दूषण पारेक २३३,२८७ ८२; द्वय ३२६ °परिस्फुरण २०१; आरोप २१,४८३,५३२ भेद ३८६; विनिवृत्ति ४०६ चरित ५११; रक्त ५४८ श्राकाशवाद ५३६ आरोप्य ५२२; °हान ५३०, हानि४०४ श्राकृतिग्रह ४०७ आर्यनय ५५० धागन्तुकमलप्रपञ्च ४३१ आर्यहृदयानुरोध ४१६ अागन्तुमल ५३० पालम्बन श्रागमान्तरानुसारी त्व ३३५, प्रत्ययत्व ३३५ श्राचार्यमुष्टि ५०७ श्रालयज्ञान ५४३ श्रात्मग्रह ४०६,५४५ अालयविज्ञान ४२४ श्रात्मनिभास ४६७ प्रालीक्य यात्ममाव १८४ श्रावरणक्षय ४८६ यात्मवाद ६६-७०,४६५-६,५४० आशङ्का ३२०,५७० श्रात्मवेदन ३५४,३६८,४७० স্বাস্পদ २७२; "वेदिका १५६ श्रात्मव्यावृतिभ्रान्ति २७१-२ श्रात्मसम्पत् ५०२,५३६ श्राश्रयासिद्ध ६४ अात्मसन्तान ३६८ श्राश्रयासिद्धि २,८७.८,६०-६२,१००, श्रात्मसंविचि ४७१ १०२,१०५,१५४,१५८,३७२,३७६; श्रात्मसंवेदन ५२२,५२४ धात्महान १५४ श्रास्तिक ४६ यात्मा ७६-७,३८७,३६८ श्राहोपुरुषिका श्रात्माधिमोद ४१८ इतरेतराश्रय 'प्रात्यन्तिकविच्छेद ८०,१६६,२०४,३३४ १७६ 'व२०,८८,१०१,२३५,३०४,३७३, प्रादिशान्तत्व ४७२,४७४ "दोप ३५१ आनन्तर्यप्रतिनियम ६७ इन्द्रजाल यानुपूर्वी ३१७ इन्द्रियशन ३२६ प्रासपचन इन्द्रियनानात्व २४० मामास ५.४ इन्द्रियराटय ३५६ श्राश्रमी ३६२ १७४.

६२३ ५०८ ५१३ ५३० १६४-६ १८९,१६१,१६३-४,१६८ ४०६ २७६ ७५ १६७ ४५२ विशिष्टशब्दसूची इन्द्रियप्रत्यक्ष ३३० उपायपारमिता इन्द्रिय सन्निकर्ष ३४२ उभयसिद्धत्व इष्टसिद्धि २७४,२७६,२८१ उभयाद्वैत ३६१ ऊहापोह ईश्वर ५,८,४७,१७१,१७३,२४६-७, जुक्रम २५६-६,२६१-२,२६५,२७०, २७५, एककार्यतान्याय २८५,३०१,३०३,३०५,३१६,३६०, एफशानसंसर्ग ४३३,४७१,४७३,४८२,४८e; 'वाद एकशानसंसर्गों २४३; °साधन ३०६, सिद्धि २४१, एकत्वग्रह २५०, २५८, २६१; अनुमान २, एकत्वपक्ष २३६,२६२ एकत्वाध्यवसाय उत्पत्तिधर्मक ६६ एकधीविरह उत्सर्गसिद्ध ४२६ एकप्रत्यक्षविकल्प उत्सर्पणप्रत्यय ४४ एकप्रत्यवमर्श उपकरण २६१-२ उपकार ५७ एकभेदचोदना उपकार्यता २१५ एकव्यावृत्याकारता उपगम ३२०, वैयर्य२१४ एकसन्तानप्राप्ति उपल्लव ३२४ एकसामग्रथधीनत्व उपमान ६ एकस्वभाव उपयुक्तसर्वश एकाकारप्रत्यवमर्श उपलक्षण १६२,४०६ एकाधिमोक्ष : उपलब्धि १६१; बाधन १७६% एकाध्यवसाय बाधा १७६ एकानेकवियोग उपसर्पणप्रत्यय ४५-६,२२४ एकानेकविरह , उपाधि ४०,७७,१६१-३,१६८-७१, एकानेकविवेक १७४.६,२१८,३०६; °बोधत्व ३६०, “एकान्तवाद 'वाद १४१, १७५, साहित्य २१४, एकान्तहेतु अनुपलन्धि १६८ एकापोह २६३,३००,३०३,३०७; प्रतिभासि २६३ २१६ ३६७ २०५,४५० २६३,३००,३१४ १६३ ५६२ ५५८ २५६ ५३० विशिष्टशब्दसूची ६२५ वसेय १३७ क्रमाक्रम ५,६,६५-६,८५-७,६०,६२, गन्धाणु २६१ ६५,६७,१०३-५ गलेपादिका ४८,२२२ क्रमावसाय ८१ गुण २१४ क्रिया २१४ गृहीतग्राहित्व ३२८ क्लेश ४६३ ग्राम्यजनधन्धीकरण २०३,३०३ क्षण ४४; भङ्ग ११,४३,५६-६०, ग्राह्य १६६-७ ६२-६४,६६,८४,६६,६८, १०६, ग्राहकचिन्ता ३३१; ग्राहकविप्लव १२६,१३६,१५५,१७६,१६४,२६७, ५५४; °ग्राहकवैधुर्य ४३५; ग्राहक- ३७०, भङ्गदर्शी १२, भगवाद १०, व्यवस्था ४३८%; °स्थिति ३७; °विप्लव 'भगवादी१०,२५; भङ्गसाधन २६०, ५५०; याकार १६१, ३३८ अध्य- ४७८; भङ्गसिद्धि ११,६२,१५४ क्षणिक २७६,३२६,३३५,३६८, ४४२, चक्रक १०१,३७२-३ ४६२.४८२, ता८१-२,३४१,४६५- चक्रवर्ती ४६८,५०३,५३७ ६; त्व८७, ३२३, ३२४, ३२६-७, चक्रेश ५३५-६ २४०,३३६-४०, ४३४; नीति १३१, चण्डदेवतास्पर्श ३४० नैरात्म्यवादी ३३६; °पद १३४; चतुरार्यसत्य ३४३ वादी २६, ५१, ७६, ३४१, ३८८ चतुःशिखरी ३६४,५१२ °सत्ता ४५१; स्वलक्षण .३३६; चतुःषष्टिगुण ५०२ अाकार ३३२ चरणमर्दन २७३ क्षणिता ४६६ चित्र ४२०,४२४,४३३,४४७,४५०, क्षणित्व ५३०, ज्ञान ५४६ °ता ३५६,४२५, 'क्षुद्रोपद्रवं धर्म ४३३; निश्चय ५६८; प्रतिभास क्षेत्रज्ञ २३६ ४५७; बुद्धि ५७५; मात्रव्यवस्था ख्याति ५४६ ४८८; रूप ५७५; विज्ञान ४४५, गजनिमीलन ४२६ ५६६, ५६६, ५७२; °ाकार ८३, गजनिमीलिका २५६,३०१,३५४,४४५,४४८,४५१, गजनिमीलित २४६,२७५,२८७ ४५५,४७७,५११, ५३१ श्राकार- प्रतिभास ४८९; अाकारराशि ४११, गजस्नान गएडोल्लास ८२. ४३७; श्राकृति ५१६; °अद्वय४२३, . ... ३६४ ४६७ . ६२६ विशिष्टशब्दसूची ५१०; अद्वैत ४४४-५, ४५६,४६५. शानशेयोपनयन ५६५ ६,५०६, ५०६-५१०,५६६,५६८, शानकार ४२४; °उदय ४३७ ५७८, 'अद्वैतनिर्णय ५७८; 'अद्वैत- ज्ञानव्यापार ३४६ वाद ४६०, ४६२, ५०६; 'अद्वैत- ज्ञानोपाधि ४४५,४६१,५६६,५७२ सिद्धि ४५५ ज्ञापकहेतु १२२ चित्रकता ४५४ शेयावरण ५४७; प्रहाणि ४६८ चित्रैकबुद्धि ५७२ डिण्डिकराग १७७ चित्रैकव्यवरार ३६३ डिण्डिकाचार ३५२ चित्रोत्पत्तिवादी ३६४; °चिन्ता १३६,३६२,५६६; चित्त ५३१, चैत्त ४८३, ४८६ 'निश्चय ४३६% परनिष्ठा ४३८% ६०; °चैत्तनिरोध ४६२, प्रकृति रूपामुखीकरण ४३६ °वित् ५७१; वैमल्यधातु ४६६, ५४०; °मात्रव्य व्यवस्था ५७४, व्यवस्थान ६५; वस्थान ४१७; °मात्रस्थिति ४१८% व्यवस्थिति ६५; °संमुखीकरण ३४१ "सन्तति ४६०°सन्तान ३२६,३३४, तत्त्वावरकता ५४३ तथता ४२६,४३२,४६३,५४१; चिन्तामय ४०५ रम्बण ४०४,५३० चैत्त ४२६,५३१ तदतद्रूपविमति ५६५ चोद्यचुञ्चुता ७५ तदुत्पत्ति १६१,१६५-६,१६८, चोद्यप्रक्रम १४३ १७१,१७४,१७७,१८८,२३५,२५६, छाया ३३१,४३४, °वाद १६६ जन्म ५५४, परम्परास्मरण ३३६ तमः १५३ : जाति २०६,२११,२१३- तर्क ३६८; चिन्ता ४३४. ४,२१६,२१८, २२२, २५५, ३३४; तादवस्थ्य ११६,१५४,१६२-३,१६५-७ भेद २५५; °सिद्धि २२१, स्मरण तादात्म्य ३६,५०,१७७,१८८,१६४,३७३, ३४२ ३८७,३६७, ४०७-८, ४३४,५१८, बात्युत्तर ४,३१२-३ ५५५,५७६; °कल्पना ३७३, ३८४; शानकार्यानुपलब्धि १६१ द्वैत ५५६; °निषेध ३७७; विरह ज्ञानज्ञेयधर्मत्व ३४६ ३४; °व्यवसाय ५६५ ज्ञानज्ञेयभेद तार्किकत्व विशिष्टशब्दसूची ६२७ निकाय त्रिधातु १३८ दोपजाति ८७ ताकिफवर्म दृष्टाध्यवसाय १६६ तीथिकौघ ५१५ दृष्टानिष्टि ४६७ १२ हटान्त ७८,१२३,२७६,२८१,३०५, त्रयीदोपजाति ३७७ ५३५, ५६६; "क्षति १२३, धर्मों त्रिक ३२० २४१; अभाव ३३७, असिद्धि ३३७ ५४०; सिद्धि ५३८ दृष्टिप्रमोप ४६८ ५३१°क ४८३,५३१; देश ५७; °कालनियम २७६; °धी ४०३ कालस्वभावविप्रकर्ष १८३; °विता- त्रिरूपलिङ्ग १५ नासि ५७२, "व्याप्त्यवसाय ५१७ प्रेगुएषमपत्व प्रैधातुक ४६८; °चित्तचैत ४५१; दोपानुपन १६१ विवर्ती ४३५ द्वय ५३४; °भ्रान्ति ४८४-५ भैरूप्य ४६८ लक्षणहानि ५३४; °वादी ३४७; दन्तनिष्कोषिका °अभाव ५६२; °अभावता ४३३; दशभूभुजः ४१० "अाभास ५३४,४३७, °मत १८१; दशभूमि ४३३, भुजः ४१० निराकरण ६६; °वादी ४४६; दशावनि ४१० °ाभास ५२६; अभ्युपगम १७६ दर्शन ३२६;°मार्ग ५४८ अन्तर ४४४ धन्धान्धविलसित दिमोह ३३६,४८६,५३१,५४५, काय दीर्घाभास ४०५ ४०६,४३०,४३२-५,४८६, ४६२-४, दुःखसत्य ४६६.८,५००,५०३-४,५०६, ५१५,, दुःखाकार ३३५ ५३५०४१,५४३; °कायचिन्ता ५५७, दुषणवादी २४० कायत्व ४३१, कायसाक्षालिया दृश्यविकल्प २२६ ४६२,४६६ °कायस्वरूप ५४२ ता दृश्यानुपलब्धि १८४-५,१८७,१६३ ४३५,५३०, धर्मिभाव ४३४; धातु ५,२४५,३७६ ४६३,५३०,४१८,४३२,४६४,५१५, दृश्यानुपलम्भ ३२० ५३३,५४१; भावना ३२६; °मेद- दृष्टकारणसामग्रथ ६८ विकल्पन ३१२, रूप २४६; व्याप्ति दृष्टमानविकल्प २४६ °सन्देह ५७६, सिद्धि ३५३ . १६२ धर्म ३३५ ६२ विशिष्टशब्दसूची ८७ ४०८ धर्मिमेदसाधनव्यवसाय ३७६ निराकार ४०८,५०१-२,५४१,५४४, धर्मिरूप २४६ ज्ञानरूपता ४२६°पक्ष ४७६; °वाद धमिविकल्प १०४ ३३२, 'वादी ४६८ धाता ३०४ निरामास ५३४ धातु ४८८ क्षोभ १६२, देशना ५४५ निरालम्ब ५३४, नत्व ३२४ धाष्टर्यविजृम्भित ४०७ निरास्त्रव ४३३ ध्रुवभार निरुपाख्य १६० ध्वनि २५४ निरोध ३३६ नमस्तामरस निर्मास ३५६,५२६,५७० नागलोकभापा ३५,५०७ नियम ५२२ नातिप्रसङ्ग २८६-७,३५८ निर्माण ४६४; "काय ५०२,५३६ नान्तरीयक ४६-५०,६०,८१,८४-५, निर्वर्तक ३४६ ८७,१०१,११०,१६७, १७१, १६१, निवर्त्य २६३ २०५,२१६,२१६,२२५,२३६,२६१, निर्वाण ३८७,४६८,५५४-५ २६८,२७३, २७५, २८०-१,२६८, निर्विकल्प ३३६,३६०,३६३,४०६, ३०१,३०६,३१४,३२०,३३१,३६६, ५४६,५५४,५५७ ४१२,४१५, ४१८, ४३८, ४४१-२, निर्विकल्पक १६७,२१०,३३८,३६५, ४५१,४५५,४८० व २०४, २६०, ५२७, ज्ञान १४१,२२१ २७६ निर्विकल्पता ४६६,५४० निग्रहस्थान २७७ निर्विकल्पप्रतिभास ४७३ नित्य ४४२; °वादी ५८ निर्विकल्पव्यवच्छेद ३६६ निमित्तकारण ६६,२७५; °ता १८६, निर्वेधपथ त्व ६६ निर्वेधभागीयावस्था निरक्षन निवृत्ति २३८ निरन्वयनाश ३७६ निश्चय २७२,३२० निरन्वयनिरुद्ध ३४० निःश्रेयस ५,६६,२६२ निरन्वयविनाश ३४० निःस्वभाव ३६०,४८० "ता ४६६, निरपराधमातृवध ४६४ ४७६%) "३६०,४८१ निरस्तव्यभिचारसंशय १७६ नीतनेयविभाग ४५३ ५०७ ५४० विशिष्टशब्दसूची ६२६ नैरात्म्य नर्माणिक नौपयिक ३२३, याद ७० पञ्चालक २७१ ४६७ परचरणपरिचरण ४२ परचित्तशान न्याय ७०,७३,७५-७,८५,६१-२, परतन्त्र ४३३,५०५,५४६ ६५,६६,१०१, १०३, १०५, १११, परधन्धीकरण १२७,१३२, १३५, १३७-८, १४१, परमाणु ५८,६८-६,७८,८८,२३६,२४१, १४३,१४५,१६३,१६७,२०२,२०६ २६१,२७३, ३३०, ३६६-७०,३८५ ११,२१६,२२५,२३७, २४४, २६८, ४२४,४२७,४३०,४४३,४४७,४५१, २७१,२८५-६, २८८, २६२, ३०१, ४५६,५२३, ५५१; °प्रतिविधि २८५ ३०७-८,३१०, ३१७, ३२५, ३३१, परमार्थकाय ५०३-४; °ता ५०२ ३४७,३४६,३७३, ३७५, ३८६-६०, परमार्थसत्य २२६,३७८ ३६३, ३६७, ४१८, ४२२, ४२५.८, परमेश्वर २४१ ४४१,४४४,४४६,४५०,४६६,४७४, परम्परासंवेदन ४५३ ४८०, ५०१, ५१०, ५२३, ५४०; परविति ४४१,५६१ 'बाह्य २५३; °रुचि ४१७; °वित् ४८; परवेदन °विन्मानी ५४; विरुद्ध १०; "अन्वेपी परसम्पत्ति ५०२ ४८ परसंवित् ४२१ ८७,६२,२६५,४४२, क्षति परसंवित्ति ३६० ११८; °ग्रह ३६४; °धर्म ७४, २६८; परस्परपरिहारस्थिति १८७ "धर्मता १०,६१,१०१,२६६, धर्म- परस्परापेक्ष ३५५ त्य १६, ८६; °धर्मोपसंहार १५६, परापोह २०४,२०६,३८३ ३७७-८, ३८१-२; "अयोगव्यवच्छेद परामर्श १३,२६३,४०८; २६८, एकदेशासिद्ध ७५; एकदेशा. सिद्धिप्रतिबन्ध ४१४ परार्थसम्पत्ति पञ्चकनियम ३२२ परिकल्प ७,२० पञ्चकवादी ३१६ परिच्छित्ति १५७ पञ्चकव्यवस्था ३१६-२० परिनिर्वाण पञ्चस्कन्ध १६३,३३५, ४८६ °कसंवृत्ति परिनिष्पत्ति ४७६ ४६२ लक्षण १८४ परिनिष्पन्न ४३३,५०५,५४६ पद सिद्धि ७५ ४६७ ६३० विशिष्टशब्दसूची परिमण्डल ३६७ प्रकृतसर्वश परिशुद्धि ४७२ प्रकृति परीक्षक ३०२ प्रकृत्याअंसन ५४० पर्यनुयोग २२६,४७३ प्रचय ५७५ पर्युदास ११५,१२८,१४४.६,१४८,१८३, प्रतिष १७६,३५४,३७० १६०, १६६-७, २०५, २०७,२२७, प्रतिज्ञा ३७८ २६७,३७०,४४७,४६२,४६४,५१७, प्रतिनियम RE ५४४; पक्ष २३०, वृत्ति १८३ प्रतिपत्ति १६६,२१६ पाकोपचय ४६ प्रतिबन्ध ६,१६,६६,८६,१७५, पाण्डचण्डातकनिवर्तन १२५ १७८,२१५,२३५,२३७,२३६,२४३- पारमितानय ५०५ ४,२५१,२५३,२६०,२६६,२८५-६, पारमितानीति ५४६ २६१-२,२६६,३००,३०४, ३०७-६, पारमीनय ४६८ ३५८, ३७४,३८०,४१३-४, ४२८%, पारमेश्वरज्ञान २४१ ग्राहकप्रमाण २६९; °धैकल्य २८३; पारिशेष्य ८६,२६२ 'साधक २८६, ४७६; °सिद्धि १६५, पुद्गल ३८५,४५७,४८७,५४८%; १७५,२३७-८, २७७; असिद्धि ११० प्रतिभान पुरुष २७१,२७६,३०३,३०५, प्रतिभास ७,१४,८०,६३,१११,१३७, श्रायत्ति २५७; अर्थ ४७५ १५६,१८१-२,२१७-६, २२५,२२६- पूतिकुष्माण्ड ५०८ ३२, २४२, ३३१-३, ३३५,३३६, पूर्वापरीभूत ४१५ ३४५,३४६, ३५६, ३६९-७०.३७३, पृष्ठ[ज]भाविविकल्प २०६,४२२ ३६१, ३६४.५,४०८,४३७.४४४, पौरुषेयता २५३ ४७४,५३७,५६०भेद २०६, ३७० प्रकरण १२६,२०४,२७५,२६१, प्रतिभासी ४४२ ३६० °सम २५८; अापन्न २७४ प्रतियोग १६६-७ प्रकर्षपर्यन्त ३२७,४३०,४६५ ३८,७६,६६, ११५, प्रकाशमूर्ति ३६५ १४६,१६६,१६८,२४४ प्रकाशवपुः ३६५ प्रतियोगिशान १८७,१६१ प्रकाशात्मा प्रतियोगिप्रत्यक्ष निराकरण ८२ प्रतियोगिन् विशिष्टशब्दसूची प्रतियोगिसमाश्रय १६७ प्रवाहविच्छित्ति ३२२ प्रतियातिप्तभस्म १२० प्रयाहनित्यता ४६६ प्रतिसन्धातृ ६७८,८२ प्रवृत्ति २३८: योग्यता ३४७; प्रतिसन्धान ६८ संकर २८४ प्रतीतिनियम ३२० प्रसन २०-१,५६,६१,६७,८८,६१, प्रतीत्यसमुत्पाद ४३७,४४२,४८० १२२,१२७.८,१३४,१३८-६, १४२, मतीत्योत्पन्न ४७६,५७७, °ता ४७६ १५५,१७०,१७६,१८१,१८३, १६१- प्रतीत्योत्पाद ४८१,५५४ २,१६५, २०४, २११, २१४, २१६, प्रत्यक्ष ३१७, ३२०-२, ३२७ पृटज २२६,२३६,२३८,२५६,२६६,२६६, विकल्प १५७, प्रतिभास २०६% २७२,२७५,२७७, २७६-८०, २८५, "बाधा ५६४;"अनुपलम्भ ४१६ २८८,२६०,२६६,२६८-३००,३०४- प्रत्यनीकदर्शन ५,३०७, ३०६, ३१२, ३१५, ३२१, प्रत्यभिज्ञा ११-६, २२,२४,३१.३, ३२३,३२७-६,३३३,३३८-६, ३४६- ५७,६६, ७३, ७७-८, १२५, १३० ८,३५१, ३५४, ३७०, ३७७, ३८०, प्रत्यय ४३,१२६,५४५ ३८३, ३८८७-८, ४०८, ४१८, ४२३, प्रत्यात्मवेद्यत्व ३५५ ४२७,४२६,४४८,४५३,४६६,४७४, प्रत्यासत्ति ५१,६८-६,७१,१०५,११५, ४६८, ५०५, ५०६, ५७०, ५७४; . १७२,१८४,२१३,२२४,२५०,३०६, साधन ४५०; हेतु २१४ ३२५, ३५०, ५६८; 'चिन्ता २२६ प्रसज्य १२०,१२८,२०५, ३७०, ४६४, प्रत्येकपक्षोपनिपातिदूषण १७६ ५४४; 'पक्ष २३१, ५१७, प्रतिषेध प्रबन्धप्रवृत्ति ४२४ १३६, २०५, ३७०, ४६२, ४८६) प्रबन्धस्थिति ११६, ३२१ विषय १४४, शक्ति ३७८; अात्मा प्रबोधकप्रत्यय ३६३ १३२, १४८, १३४, १४६, १५४ प्रमा ४१३ प्रहीणशेयावरणत्व ४६८ प्रमाण ६५, 'परिशुद्धि ३२४, "वृत्ति प्रागमाव १३१,२०४,२८६ १७१,°भ्रंश १६१ प्राणप्रयाण प्रमेय ३२०, भ्रंश १९१ प्राप्यकारिता प्रयत्नवन्नान्तरीयक २५१ प्राप्यकारित्व १८४,१६३ प्रयागवट ३४ प्रौढन्याय ६३२ विशिष्टशव्यसूची ३४५ बौद्धतत्त्व ४६८ ७,८२,३३२ . फल १६१; °हेतुत्य ५६१, अङ्गभाव ५७७ विम्योदय ५३४ बन्ध्यक्ष १२१ बुदसंभोग ५३८ अध्यादुहितलीला ४७१ बुद्धस्थिति ४६२' बन्ध्यापुन 'सुत ७०,४०८ बुद्धि ५३५, मकर्तृक २३३, २८४; बलावलपरीक्षा ५१३ "मत्पूर्वक २६५ बहिरध्यवसाय ५६६ बोधिचित्तग्रहण ५५७ पहिरर्थदूषण ३६७ बोधियोधन ४३४ बहिरर्थवाद ३६८ बोधिसिद्धि बहिराभिनिवेशी ३४५ बौद्धकृतान्त बहिरवसाय बहुलाधिकार १४६ बौद्धसाधन भाष १४,१३६,१७२, २२४, २४३, बौद्धसिद्धान्त ४६६, ४७६, ५५६, ५६२, ५६४, ब्रह्मपद ५०१ ५६७, 'सिद्धि ४३८ ब्राह्मयपद ४६६,५००,५३७ बाधक ४०,१७२-३,२१७-८, २७६, भएडविद्या १११ २८३, ३१०, ३७१; क्रम ३१०% भव ४६३-४,५१५,५५४ °प्रमाण २३५, २३७, २७७, २८०, भाग्यहीनमनोराज्य २१ °सिद्धि ५४; अध्यवसाय ४३७-८; भावधर्म ६२ अवतार ४२६ भावना ३२३-५,३२७,३३१, ३३५- बाधा ५३२, "वैधुर्य ३१७ ७, ‘जप्रत्यक्ष ३२४; प्रकर्षपर्यन्त बाधित २४४; °त्व ३३१ ३२३, बलज ३४२, मयी सिद्धि बाध्यबाधकभाव ४३७,४३६ ४३१; उद्भूतवैशद्य ३२३; °उपस्कृत- बाह्य २०८; 'ग्रह ४१७, प्रा. सन्तान ३२७ व्यवस्था ४३८, "भेदप्रकाश ३८४ भावविपर्ययस्वभाव ३१८ योगी ५०३, राशि ३४६, वस्तु भावस्वभाव १६३ शक्तिव्यवस्था ३३४; °वेदन ५६; भावाभाव अध्यवसान ६५, ३६६, अपवादी भाव्यग्राही ३३६ ३५३; °अभाव २२०, यारोप ५५५; भूतकोटि ५४१ नर्थवाद ४४७, अवसाय ४०२ भूतदर्शी ४८६,५३३ विशिष्टशब्दसूची ६३३ भूतभौतिकसंवित्ति २७४ मनस्कार १६५,१६७; °संवेदन १६५ भूतशिखा मन्त्रपाठ ५७ भूतभूतार्थ मन्त्रप्रभाव ३३४ भूमिलाभी ४८३ मन्त्राधिपत्य ५५८ भूयोदर्शन १६३-४,१६७,१७७ महाकरुणा ४६६,५०६,५३७ भेद ३७,३६,८४, १८०, प्रतिभास महाकारण्य ५५७ ४०; °सन्तान ५६८; °सिद्धि ३५३, महाधर्माधिराजत्व ५३७ ३७०, ३७८-६; हेतु ४६ अपोह महापुरुषलक्षण ५०२ ३६३, 'अभेद ८५, ३६२-३, ३८१, महाभूत २३६,२४०, श्यादिविज्ञान अभेदचिन्ता २२३, अभेदपक्ष १७६%) ४०५,५४५ अभेदविकल्प ६७,३६० महासामान्य १४५ भेद्यभास ५७३ मार्ग २७३, सत्य ३३६ भौत ४७४,४७५,५४७, आचमन °साक्षात्करण २७३ ४४०, अर्गल १८१ माया ३८३,४२५,४८४:५,५३२७ भ्रम ३८६.६०, ३६५, ४०७; भ्रंश श्राकार १५; °गोलक ३२ ३६०; 'पारेक ४०६ मिद्ध ४२४ भ्रान्तत्व ५६६ मुक्ति ५४० भ्रान्ति २२१,३७५, ३७८, ३८६, मूकीभूयस्थिति] ४७३ ३६४,३६६,४२६,४२६,४४१,५३१, मूटकर्णाट ५३५, ५३८, ५५२; वैविध्य ५६५, मृदुमध्यमाधिमात्रबुद्धि ४१६ व्यवस्थिति ४३२ मोक्ष १२७,४०७; °मार्ग ३६४ मणिमन्त्रौषध १३१ याचितकमण्डन १५, ६७, १७७, ३६२, मध्यनय ३८६ मध्यमा ३६५,३८३,४३६,५१२, योगक्षेम १७६ ५१५,५४७-८ योगदृष्टि ३६० मध्यमावा ४३३ योगसंपत् मध्यमानय ५१० योगिन् १२,२३, ४८, ३२६, ३३१, मध्यमाप्रतिपत् ४०८,५४७ ३४३,४०१,४०४,४२८,५३०,५७८; मध्यमास्थिति "ज्ञान ३२३,३२७-३०,३३८-६ ५०६ ६३४ विशिष्टशब्दसूची योग्यता ३२१; निश्चय १८९ १३०,१३३,१५८,१६१,१६६,१७३. योग्यानुपलब्धि १२ ४,१७७-८,१६१,१६६,२०१, २०३, योगपद्य ६४-५,६७,८१ २०६,२०८,२१३,२१६,२१८,२२०. यौतुकलब्धो न्यायः १, २२५-६, २३१, २४७-८, २५६, रत्नत्रय ४६५ २६३,३२६, ३३२, ३३५-६, ३३८, रत्नविग्रह ५३७ ३४३,३४६,३७१, ३८६-६१, ३६३. राजकुलस्थिति ६,४०० ५,३६८,४०८,४३६, ४४३, ४५२, राजक्रम ४०४ ४६०, ४७३, ४६४, ५३१, ५५४-५, राजाज्ञा २३ ५६५-६,५७३, ५७७; फत्व ३६५; रूपकाय ४८६ 'कल्पना १६४; 'चेतः ५३८, प्रति- रूपचय बन्ध ३३६, श्राकार १०५; अनु- रूपस्कन्ध ४६०-१ भव १८५, अभ्यास ३५० रोपापवाद ४६८ विकारक ३४६ लक्षण ४५५, 'हति ४२१ विकार्य २६३,३४७ विचार लाक्षणिक ११६ विचित्रगोचरचारित्व ३४१ लिङ्गाभावदोष २८६ विज्ञप्तिमात्र ३६७; "ता ४४०,४४५ लोकमर्यादा १७१ 'तानय ४५७, तासिद्धि ४३८,४४०% लौकिक ३०२,३०६ °साधन ३८५, सिद्धि ४६६ वस्तुधर्म ३२४ विज्ञप्तिसाधन ४४१ वस्तुप्रतिभास ८६ विज्ञान ६७, ४६८, ४६०, जनन- वस्तुस्वरूपनिर्भास ३६६ सामग्री ३३४; तासिद्धि ४४०; "नय वाचोयुक्ति ५०,१३७,४२०,५५३ ३८४, ५११, ५७७, नीति ३६८% वाद ८३,१२६,४२४, प्रक्रम ५६ °मात्रता ३८४; °वाद ४१५, ४१८ १०,५३,८०,२१६-२०, सिद्धि ४३६, स्वभावता ३६८ २२८,३५०,३५४,५२६,५५१,५५७, विधिविकल्प २०५ समुद्घात ४०६; °संघात ३८७; विधिसाधनमान ५६५ विध्याकारावग्रह ૨૦૨ F६,१२२,१२५-७, विनाशवाद १३२ अभाव ५५० वासना हति ५५५ विशिष्टशब्दसूची ६३५ ४३६ विरोध ४६८ विवर्त ३२३ विशेषण विनेयभेद ५४८ ३५७; अव्यभिचार ३६० विन्मानचिन्ता १०:१२,१८,३७-६३५८,६४, विपक्ष ६२,२३३,२३७, २४३, ३१०, ६७,१०४,१०५,१२०, १५५, १८७- ३१२, ३३३, ३५६ बाधक २६३, ८,१६३,२०६, ३२१, दूपण २७५; °वृत्ति १७३; 'व्यतिरेक २७७; °व्या "सिद्धि ८७,२७६; असिद्धि ६२,२६६ वृत्ति २३५, २४५ विरोधी ५३८ विपरीतख्याति ३३३,५७१ विपरीतप्रतिभास २१८ विशेष ११५,२६६ विपरीतभावनाभियोगपर्यन्त १६१; प्रतीति २०१ विपर्यय ५६-६४,२२३,२५७, ३०३, विशेष्यभाव २२५ ३०८, ३५६, ४२४, ३४६; 'दर्शन विशेषवचनाभिमानी १२ १७६; °बाधक २२३, २५३, २८३, विशेषसिद्धि २६८ २८६, २६२, ३१३, ३३४, ४५१; विशेपावसाय ३०५ बाधकप्रमाण २५६; बाधा ५८, विषयता २३० २८०-१; भावनाभियोगप्रकर्ष ३२५; विषयत्व २३१ व्याप्त २७५, ३४५ व्याप्ति ४५० विषयद्वैतसिद्धि १६७ विपर्यास ३८६ विषयनियम विप्रतिपत्ति ५२,४६३ विपयविषयीभाव ३५० विबन्ध ३६६,३८४,४०६-७,५५६ विषयाध्यवसायव्यवस्था १७७ विभुत्व २६७ विसभाग ११२, "उत्पत्ति ७३ विमर्श ४१२ विसंकल्प ५५६ वियचित्रण ४१३ वेदान्तवाद ४५३ विरुद्ध ११,२१,५१, ५४, ५६, ६७, वेद्यवेदक ३५३; 'ता ३५३ १२२,१८६.६०,२३३, ३४५, ३५८, वैजात्य २५८ ५७६; 'त्व ८८, धर्मसंसर्ग ३७६; वैदिक ३०६ वैधर्म्यदृष्टान्त धर्माध्यास १६, २१, २७-८, ३६, ८७,६६,१०० वैमल्यपरिशुद्धि १३०,३७७,४१०,४४६,४५२,४६०, ५२०,५७३; °व्यातोपलब्धि १८,७२, वैयर्थ्य १५८,२८०% उपलब्धि ११६,१८८, वैशारय २७३ AuN विशिष्टशब्दसूची सिद्धि ८७ वैसदृश्यावसाय २६५ व्याख्याता २०३ व्यतिनिर्मास ५६८ व्यापकविरुद्धकायापलब्धि १६० व्यतिरेक ६,८,१२,१६, ३१, ३५-७, व्यापफविरुद्धव्यासोपलब्धि २४५ ४१,४३-५,५३-४,५७,६०-६२,६६. व्यापकविरसोपलब्धि १८१,१८८,२०६, ७,७२,७७,७६-८०,८७-८६,६७, २१२,२८४,३३३,३४६ १०१-२,१०६-६,११२,१४३, १६१, व्यापकानुपलम्भ ५२,५४-६,७५,८७-८, १६८,१७४, १८५, २३३, २३६-८, ६२, १०४, १८६, २५८, ३७७-८, २४४-७,२७६,२७६,२८२, २८५-७, ४२८,४३०,४३७,४४०-३, ४१०-१, २८६-६१, २६३-६, ३०५, ३१७- ४५३,४६६,४७१,५६४ ८,३५८,३६८, ३७६, ३८३, ३८७, व्यापकानुपलब्धि ५५, १०५, १८५,१८८, ४००, ४१६, ४२८, ४६८; चिन्ता- १६०,२१४, २२३, ३७६-७, चतुर २७५; °साधन ३१८, सिद्धि ४२६,४४१,४६२,४६६ ३२०, असिद्धि २८४ ध्यापकाभाव १५६,३६५, ४०३, ५७६; व्यतिरेकी २२८,२६०,५२६ व्यपदेश ३४८ व्यापारवैयर्थ्य ३२८ व्यभिचार १२,१६,१६१,१६४,१६६- व्यापारानुरोध १६७ ७१,१७७, १६४-५, १६८-६, २१६, व्याप्ति २,६,१७,५१,६०,६२-४,७४- २१८, २३३, २४३-४, २७७, २८२, ५,८६,१६१,१६४,२४४-६,२४८-६, २८४,२६६,३००,३०७,३१०,३७५; २५४-७,२७७, २७६, २८२, २८५. 'चर्चा ३१२ दर्शन १६४; प्रत्यय ६८,३००-३,३०५-६, ३०८, ३१०, २४६% शङ्का ८६,३२३ ३१२,३१४,३१६,५३५,४४०,४४५. व्यभिचारि ८३ ४८,४५०-१,५३५, ५६३-४, ५७४; व्यवच्छेद ३८,२०६,३२१ खण्डन २४७; गृहीति ३०८; ग्रह व्यवदान ३८७,३६०,४०६,४११,५०५, २५८,२८२,२८८,२६७,३०४,३०६, ५०७, ५३३-४, ५४०, ५४६, ३०६,५६४ ग्रहण१०४,२३६,२४६, ५५२,५५७; निमित्त ४८७ २८३-४,२६३, २६७,३१३; ग्रहण- व्यवसाय १०८, ११७,१२१, २७१, स्मृति २३६, ग्राहक २८६, चिन्ता ३००,३०६,३३६,३६३ १७२निश्चय १७३, वाद ८६, ध्यवस्था ४६,४२२ योग्यता ३४६ १७३, व्यवसाय २५६, साधक विशिष्टशब्दसूची २६३; "स्मरण ३००; 'सिद्धि ७३, श्रुतचिन्ता ४८७ ७६,८६,१०१,१७७-८,१८१, २८३, पट्पदार्थ ६५,४८६ २८६,२६४,३०७,३४६,३५६, ४७६ पटपदार्थों ३५ व्याप्यव्यापक ४५०; भाव ८७,१०२, पोटासन्निकर्ष १०६,२७७,३३३,४५१ सङ्केत २०३-४; °कर्ता २०४; °वादी २०३ व्यवस्थितलक्षणत्व ४५० सत्कार्यवाद २०५ व्यावृत्तप्रत्यय १४३,२२२ सत्ता १४५, १६१; त्रैविध्य ३१६ प्रति व्यावृत्तिभेद ३६१ ४६७, चिसाय १३१; °साधन ५६५ शक्ति ८,६,१६,२१,२२,२५,३४,८०, सत्त्व १,१४५ २१५,२२३,२५८,३७४, ३६६. सत्त्वधातु ४६६ ४०० ग्रह ४१७ सत्त्वलोक २७३ शङ्का १६६,१६२,१७१,१७६,२८६; सत्त्वसमवाय ११५ पिशाची १७१ सत्याधिमोक्ष ४१८,४७६ शब्दव्यावृत्ति ३८१ सत्संप्रयोग ३४७ शब्दसंसर्ग ३३८ सनातन २७६ शब्दान्तरापेक्ष १७६ सनिदर्शन शब्दार्थ २२८ सन्तान ४१,४३-४,७६; भेद ३५३, शम ४०६,४६३-४,५५४-५, ५५६; व्यवस्थान ६६ अन्तर ४४, शाश्वतोच्छेद ४५४ ६७, ७२,७४, ४२०,४५०, ५०६, शास्ता ५५६, अन्तरभाव ४५२, ५६६६ शुद्धमध्यमा ५४६ अन्तरसिद्धि ४५२ शुद्धावास ४३५ सन्दिग्ध ८९,२८५; कर्तृक २३३,२८४-५, शून्यता ३५८,४३०,४३२,४३५, ४६३, 'विपक्षव्यावृति ४५, २४३, २४५; ४८०.१,४८३,४८७,४६२-३, ५०१, विपक्षव्यावृत्तिकत्व ५७, ६७, १७२, ५३०, ५३३, ५४१, ५४६, न्याय १७५, १७७, २७८-६, २८१,२८४, ३८०, भावना ३६४, वाद ५१०; विपक्षव्यावृत्तिकहेत्वाभास साधन ४५२ १७७, व्यतिरेक २३५,२८२व्यति श्रद्धाजड रेकित्व २११, साध्यसाधनधर्मित्व भावक २८२ अन्वयत्व ३४५%प्रसिद्ध ६३८ विशिष्टशब्दसूची सन्देह ५४६ १६४, १६५; 'श्रसिद्धि ५४, ४२८ सर्वकर्तृत्व २७२ १६३.४, ३११, ३३३, ३६६ सर्वकार्यध्यातिवादी २६६ सन्निकर्ष २०३,२१३, ३५१, ४२४ सर्वश १८६-६०,२३६,२६०,२६६, सपरिनिष्पन्न ५४१ २७२,२७४,३४१,३४३; °ता २३६- सप्तमभूमि ५०७ ४०, २५६, २६६, २७२-४ ४१०% सप्रतिष १४४, ३६६ बाधक १७३ २५६ सपद सर्वतन्त्रसिद्धान्त ११,८६,८७,६२,१०६,२३३, २४३,३१२-३, ४१.२; °क्षणप्रतिबन्ध सर्वधर्म २०१; शून्यता ३६८,५११ ४१; 'त्व २१२ सर्वनास्तित्ववाद समनन्तर ३४८; °जाति ३४२ प्रत्यय ८८; सर्वप्रपञ्चप्रशम ३४६,३७४,३८३,४६० शक्ति ५२६ सर्वप्रपञ्चोपशम समन्तभद्रत्व २६० ४६६,४८३ सर्ववेदन समन्तभास ४०४ सर्ववेदी २७२ समवाय ७,१०,७०,७४,११५,१४३, सर्वशब्दसंसृष्ट ३३८ १४५,२१३,२१५-६,२१८,२२२, सर्वशब्दाभाव १६६ २६१,३५०,३६६ सर्वसर्वज्ञ २७४,३३०; °पक्ष ३४१ समवायि २३४, २४८, २५०; कारणता सर्वसर्ववित् २७३,३४२ ६८-६ सर्वाकारग्रहण समाधिव्युत्थान ४६६ सर्याकारता ४३४ समानन्याय २८६ सर्वाकारपरिच्छेद ३६७ समानसामग्री ३७ सर्वोपसंहार २८०,३१४-५ समारोप ४८७,५३३,५४८; अपवाद सर्वोपसंहार वती]व्याप्ति ६०,६२,२७७, ४५१,४८३,४८६-७,५४७ ३०७,३१४,३१६,३३५ समुच्चय ३७,१७६ सर्वोपाख्याविरह १४६ समुदय ३३५,३६२; °विकल्प ३४२, सर्वोपाधिविविक्त अाकार ३३५ सविकल्प सम्बन्ध २६२; °बोध १६५ सविकल्पक ४६१ सम्यक्संबुद्ध ३८७ सव्यभिचार २६७-८ सम्यग्ज्ञान १७४ सहकारी ४३-६,४६-५०/५४. २१५ विशिष्टशब्दसूची ६३६ ३४७ ६,५६,२२२-३,३३४,४०८ साधनानवधान सहकारिता त्य] ५८,६६ साधारणत्व[ता] ३४८६; दोष ३४६,४२१ सहकारिप्रत्यय ४४,४६,६६ साधारणानेकान्त ७६,६७,१७२,२४४, सहकारिभाव ३४७ २४६,२८१,३४५ सहकारिसमवधान साधारणानकान्तिक २७७,२८५,२८७,४४६ सहचार १६६-७,१७३,२४३; °दर्शन साध्य ६०.१, २४३, २७५, बुद्धि १६४ ३०४, विकल्प २६८, विपर्यय- सहवेदन २३,३५१ व्याप्ति ११; विरोध ४५; विशेष सहस्थितिविरोध २७६% व्यभिचारी १५; शून्यत्व सहानवस्थान ११५-२१,१८७ ५६६, 'साधन ४३४,४६६%3 °साधन- सहोपलब्धि ३६७,३६५ भाव ५६; सामान्यवादी २४०; सहोपलम्म १६४-५, १८७,५५१; सिद्धि ८१, १४०, ३०६, ३१५-६, नियम ५६६ ३३५; °सिद्धिविरोध ३१५; °साध्याग- साकार ४०८, ५०१,५१५, संस्थिति ५६०; इतरस्थिति ५५८ ५५८; °चिन ४६२, ज्ञानवादिता सापेक्षध्रुवभाव ६६ ५५३ ५०६; °नय ३८०,३८८,४०५,४८६; सामिलाप नान्तरीयक ८१; °नीति ५५७; पक्ष सामग्री २३,२६,३५,४२,४७,५१-२, ४२६,४७६; °मत ४२६ °वाद ३६७, ७५,१०६,१५३,१७४, १८१, १६५, ५४६; °वादिता ५०६; °वादी ५५३; २२१,२४३,२५७,२७६,२६२,२६७, विज्ञान ५५७; °वेदन ८१; °वेदन २६६,३०२,३२१,३३३-४, ३५१-२, वादी २४; सिद्धि ४५३ ३६५,४०१, ४०६, ४२२-३; °नियम साकृति २२४; "भेद ३४० ५२०, 'नय ८२,५१६; °मत सामानाधिकरण्य २०५,२१६,४३२ २०३ ७,११५,१६१,२०१,२०३, २१७ २१२,२१७,२१६,२२१,२२३, २८६- ६१,२६४,३०१,३०६, ३१४, ३६२, ५२०, ५२४-५, ५५१; "रूप ४३४; साधनाङ्गनिश्चय 'लक्षण ८६,२२०,४३२,४६६,५४३; २५६ 'विशेषभाय १६४; विषय १६६ साधनाङ्गवचनत्य २७४ ४०८ याद ४०६ सामान्य साक्षादपोहवादी साधक साधनबुद्धि साधनसामग्रीभेद ६४२ विशिष्टशब्दसूची - सिद्धि ३८५ स्वविरुद्धोपलब्धि ३३३ स्वाभाविकविकल्प २५५ स्ववेदन ३६४,४०६,४१२,४१६,४४६, · स्वाभाविकसम्बन्ध १६१-३,१६७-८,१७०-१, ४६७,४६४, ५१६, ५६१-२; °मात्र. १६८,१७५-६, १७३.४, २१६, २१८, २४३ स्वाभासकल्पन ४१६ स्वसत्तानन्तर्यनियम ३५७ स्वार्थसम्पत्तिलक्षणकाय ४६७ स्वसत्तोपधान ३५७. स्वार्थविभासन ४६७ स्वसन्तान १६२ स्वालम्बनप्रत्यय स्वसाध्याविनाभावित्व १०१ हस्तकत्याग १२,१६,२८६ स्वसंवित् १०,४२१,४२६,५१६ हीनयान ४८६ स्वसंवित्ति ३७२,४०६,४४३,४६६, हेतुत्रयविभाग २३२ ४६८,४७८,५५६; °वाद ७६ हेतुप्रत्ययव्यावृत्ति : स्वसंवेदन ६५,१६६,१६२,१६४,२२६, हेतुफल ४१७; °ग्रहण ४१५; °ता ४०१, ३३६,३७३-४, ३८५, ४०५, ४१२, ४१६-७, 'नियम' ३३५, निषेध ४१५,४४१-४,४४६,४५३-४, ४६०- ४१८; °बोध ४१२; °भाव ३६,१७८, २,४६६,४६८-७०,४७७-८,४८१-२, २४६,२४८, ३१७, ४१२-३, ४१५, ४८६,४६२,४६४,५०१,५०६,५१६) ४१६, भावसिद्धि २४३, ४००, प्रत्यक्ष ३७८ ४१४; "स्थिति १६६, २८६, ३२०, स्वसंवेद्यतात्वि] ३५१,४८६ ४१४-५, ४८१; स्वभाववेदन ४१५ स्वाकार १६७, ३६२, ४३६, ४६८; हेतुवाद १२६; °उच्च्छेद १२५ 'निषेध ३६२, व्यपेक्षा ५६६; हेतुसंवित्ति ६६ अर्पणसह ३२६ हेतुस्वभावसवित्ति स्वात्मसंवित्ति ४०६ हेत्वन्तर १२३ स्वानुपलब्धि १६७ हेत्वभाव ३१८-६ स्वाभाविकप्रतिबन्ध १६३ हेत्वसिद्धि ३५३ स्वाभाविकवाद १६६,१७७ हेत्वाभास १५,२४३,३३७ हेयोपादेयसाध्य ५७८ . . ८ सोऽयं नयः उन्मूल्य क्षण १६५ १६२ प्राक् न पश्चा ४ संशोधनं संयोजनं च .... [अत्र शुद्धपयोगा एवं प्रदर्शिताः । ते संश्लिटस्थले योजनीयाः] . Intoduction १ व्याप्यन्यायकमायो P. 5. line 15 incidentally चेदित्युक्तम् । तत्र P. 10. विभाजिका रेखा २२- १३७ ग्राह्याध्यवसेय पंक्त्यनन्तर यास्यति । १४४ P. 17. F. N. 3, Nayavi p. 271 १५६ P. 31. line 21, Ksanabhangai 'दर्शनमौत्तर १६६ २२ च स्थितिः।। 30 सहजगुरु P. 32. line 32 विपक्षेक्षणम् [कार्यकारणभावसिद्धौ P: 36. line 3 नो चेदनिन्द्यमिदमद्वय १८४ २ कवलयितुनेंह P. 40. line 6 Mallisena १८८ न ह्यनानि 7 एतासु पञ्चस्व १६१ एकज्ञानासं 8 ईदते सः॥ in the Syadvadamañjri रजनीसुप्तप्रति (p. 167). २०७ कथमर्यतोऽपि २०८ दृष्टाविवेति 'प्रस्तावनायाम् [प्रमाणविनिश्चये] पृ: ४३ ५ १७ भोटदेशीयग्रन्येभ्यो २१७ १० साधारणं द्रष्टणां १६ पुनरागतेभ्यो २२६ १६ ज्ञयादिद्युतत् शालित्यादिस्थितेः स्यान्तर्भाव इति २२६ [द्रःसाकारसिद्धौ पृ:४४३] २३६ प्रसिद्धाविनाभावा' ग्रन्थभागे २३७ पादटीका शतानन्दस्विति पृ: ३५१६ जन्माधिकरणं २३६ २१ क्षित्याद्युपादानं ६ २४ नवाभिधानम् २५० १७,१८,२५ कार्य २१ हेतोरुपपद्यते २७४ २१ कश्चिदेकव्यवहार १७,१६,२१,२३-शीर्षकेषु ध्यायेऽन्वयाधि' २८७ शरीरोपाधिबुद्धि २५ चातजनकत्वं व्यव २८८ खर्वादिभेदत्यैव मन्धकारनाशादि २६५ सहभुव श्राद्या २६ तिलकचित्रक सर्वकार्यप्रकाराणां बाधकस्यैव विद्य' ३०५ १ न तावता स्वरूपसाक्षात्क पाण्डुतयोय॑भिः पर अन्तिमपं० रन निब ८१८८ ३०६ विपक्षमाधकवशादि. ६४ [द्रः श्लो.वा. पृ: २६६] त्यादि [ पृ: २६३ ] ५ ६ २३ or कान्य कुतः संकल्पो यथा ६ ४७ २६६ ७ ४६ ५ १६ ७ १ २६ [दिमागस्य प्रमाणसमुचयें] १२ ३१५ १० व्यस्तो हेतोरनाश्रयः। १६ [प्र. वा. ४.६१] ३१६ ६-१० मध्ये [प्र. वा. १.१८] ५०१ १ ३२७ २४ ताहशदशाविशेषस्य ५०४ ६ ३२८ . २४ नैकमपि ३५६ अलीकमन्यत्वेऽपीदं व्या १६ १२ शक्त्यमावान्न २४ प्रकाशमानत्वमबाध २५ ३६५ नासत्प्रकाशवपुषा "नुरोधेन प्रासङ्गिक ५०५ ६ २५ नीलस्वभावभिदुर ३७२ न नीलस्य प्रकाशश्चेत् साहसं किमतः परम् । ३८६ चेतोनिराकृति २० ३८६ [ नागार्जुनस्य ] ४०१ २ वहिरपद्भुते ५०६ ४०३ प्रतिपातिना ४०४ १२ तथतारम्बने ४०५ २ विगमं याति ५११ १७ °भ्यासमारभेत । ४०८ २२ अलीकन्यापदेशोऽपि ५२५ ६ ४३४ प्रत्यवादनुमानाद् वा ५३५ २० भाष्ये तद्व्याप्य ५३६ १८ ४३८ २६ बाधकादन्येन पू४८ २० ૪૩ २०-२१ तन्माने नावतिष्ठते ।। ५५१ १७ [विंशिकायाम् ] ५ ४५८ १०,१६ कुरो भिनत्त्विति [पृ:४५६] २ न साकृती चेतसि ५५८ ६ न तत्वसंवृत्यनुगस्य सा मुधा ॥ [बो. श्र. ६. २२-३] विहायाप्रति कल्पितो मती॥ [प्र. पा. पि. २६ ] निगद्यते ॥ [प्र. पा. पि. ४२] निराकृतिः ॥ [प्र. पा. पि. ३२] भातिर्यथामतः ॥ [प्र. पा. पि..३८] बुद्धस्य देशना ।। [प्र. पा. पि. २७-६] साध्या [प्र. पा. पि. १]] इति साप्याक्षिप्तव तन्निभचित्तमात्रे। [महायानसूत्रालङ्कारे ६.७] वदन्ति ॥ [समाधिराजसूत्रे ६.४२] युक्ता व्यावृत्ति अणुभ्रभाणां तद्धतुतोक्ता धर्माणां निषिध्यये सर्वत्रावसितं प्रति कथ्यते ॥१४०॥ [ नागार्जुनस्य] बाधा स्पर्शादिना २४ १० २२

Front matter

Jnanasrimitranibandhavali Vol.v