·CHANDRA LOKA
2
OF
SHRI JAYADEVI
THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES.
458-459.
THE
WITH THE RĀKĀGAMA COMMENTARY
28686
S'RĪ GĀGĀ BHATTA
With a I creword by
Pandit Batuk Nath Sharma, M. f.,
SAHITYACHARYA,
Professor of Sauskrit, Benares Hindu University.
Edited with Introduction etc., by
PANDIT ANANTA RAM SHASTRI VETAL
SAHITYACHARYA
Sanskrit Teacher, U. P. College, Benares.
Sa4A
BY
PUBLISHED BY
Jay
Tay Net
JAYA KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA
I'he Chowkhamba Sanskrit Series Offioe.
BEN A RES
1938

·A ENTRAL ARCHAEOLOGIGAA UBRARY, NEW DELHI. AR NO............. en 2578260. Motein Vete RRORADARomarathi 00000000egmen-000.00pm SCLAR आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥१॥ चौस्त्रम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २॥ स्तबकाः ४५८-४५९. Printed by Jai Krishna Das Gupta at the Vidya Vilas Press, Benares. 1938.

·चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला ग्रन्थ-संख्या ८३ नम्बर ४५८-४५९ चन्द्रालोकः श्रीजयदेवप्रणीतः श्रीगागाभट्टकृतराकागमव्याख्यासहितः श्रीकाशीहिन्दूविश्वविद्यालयाध्यापक- साहित्याचार्य-श्रीबटुकनाथशर्म एम्. ए. महोदयैः प्राक्कथनेन सनाथीकृतः वाराणसेयोदयप्रतापविद्यालयाध्यापकेन साहित्याचार्येण अनन्तरामशास्त्रिवेतालेन भूमिकादिभिः सम्भूष्य सम्पादितः । प्रकाशक:- जयकृष्णदास हरिदास गुप्त चौखम्बा संस्कृत सीरीज़ आफिस, बनारस सिटी। AEOLO (New Delhi वि० सं० १९९५

·॥ श्रीः ।।
सूचीपत्रम् ।
पृष्ठानि
१-१७०
विषयाः
प्रास्ताविक किश्चित्
पीयूपवर्षों जयदेवः
विषयानुक्रमणिका
चन्द्रालोकः
चन्द्रालोकस्य पाठभेदाः
ग्रन्थेऽस्मिन्नुपलब्धानि ग्रन्थग्रन्थकाराणां
नामानि
कारिकासुची
श्लोकसूची
शुद्धिपत्रम्
१
१-४
५-१२
१-४
म

·॥श्रीः ॥ प्रास्ताविकं किञ्चित् । अद्य किल कोऽपि वाचामगोचरः संमदोऽस्माकं मानसः सीमातिगत्वं गाहते यदिदं नूत्नप्रकाशितमनूनतमं ग्रन्थरत्नमुपनीयते श्रीमतां नयनपदवीम् । परिचित एव नूनं जगति जडेतरेषां सर्वेषां चन्द्रालोकः । को नु नाम स्यादेतादृशोऽभाग्यवान् साहित्यरसावादसौहित्यशालिनां समाजे ? यो हि सविशेषप्रशंसास्पदं न जानीया- नाम्नापि चन्द्रालोकम् । तदीयमाशयं पुनराविर्भावयन्तो द्विनाः शरदागमाद्या अपि विद्योतमानाः प्रायेण भवेयुः सम्प्राप्तविद्वत्परिचया एव । सम्प्रति प्रस्तुतोऽयं चकास्ति- तमां राकागमोऽप्यगणेयस्पृहणीयरमणीयगुणगणस्तत्रैव गणनीयः। स्वभावादेव दिव्येन स्वीयेन तेजसा भ्राजमानमनऱ्या रत्नमन्येन केनापि तेजो- विशेषेण विभाजितं पुनरसीमां कामपि सुषमा समुन्मीलयतीति तावत्प्रत्यक्षमेवास्ते । चन्द्रालोको हि नियतं कमनीयः, सति च राकागमे किन्नु नाम कथनीयं कामनीयक तस्य ? नूनमयं रत्नकाञ्चनसंयोग इव महार्हः सर्वथा सर्वैरभ्यर्हणीयो दैवयोगादुपगत. श्चारुतरो योगश्चन्द्रालोकराकागमयोरालोकनीय एव । प्रकृता हि प्रेक्षावतामनतिदुर्गमा श्रीमती राकागमनामिकेयं चन्द्रालोकटीका प्रकटयन्ती गूढार्थान् परमं प्रौढिमानमानीता नाद्यावधि कुत्रापि मुद्रिता । अद्य यावत् कमनीयमेतदीयं नामधेयमानीतमेव स्यात्कर्णाभ्यर्णतां प्रायः प्राज्ञैः। साम्प्रतं मेतां प्रापय्य नेत्रयोः पात्रता सविशेषमान्तरं तोषं जुषन्तां ते । एतस्याः प्रशस्यागणेयगुणायास्तत्तद्गुणानां वर्णनं तावन्मुधैवाधुना । दर्शनादेव ते नूनं तद्विदां प्रतीतेः पन्थानमवतरेयुरित्यमुष्मिन् विषये जोषमेव स्थीयते । अत्रत्य- विषयाणां विवरणं पुनरने विधीयेत विषयानुक्रमणिकायां विस्तरेणेति नैषोऽपि सा- म्प्रतं प्रस्तूयते विषयः । अस्य च व्याख्यारत्नस्य सङ्ख्थावत्सुखावगमस्य राकागमस्य निर्माता कविर्धमैक- तत्त्वविन्मर्मज्ञो निगमागमानां शिरोमणिर्मीमांसकानां व्याकरणमहार्णवकर्णधारः साहि- त्यदर्शनादिषु नितरां निष्णातः प्रथमो मनीषिणां प्रथमसमानभूसिर्भट्टभट्टकुलाम्भोजभानु- विश्वेश्वरापराख्योऽतिविख्यातिमन्नामधेयः श्रीमान् गागाभट्टो नाम । महानुभावः र स एवायं मनस्वी, येन किल भुवो भूषणस्य भूषणकवीन्द्रोपवर्णितप्राज्यप्रतापसम्पदः प्रोद्यत्परतापकरप्रतापसारस्य वीरवराप्रेसरश्रीमत्सुगृहीतनामधेय श्रीशिवाजीमहोदयस्य महोदयः श्रीमान् समपादि ससम्भार राज्याभिषेकसंस्कारः। एतदुपज्ञोऽयं राका गम एव तत्तदनेकविषयावगाहवैशयहृद्यमनवा वैदुषर्षाविशेषमेतदीयं प्रतिपदमावेदयितुं नियतं प्रभूतं पर्याप्त इत्यतस्तस्यापि वर्णनमत्रोपेक्षणीयपक्ष एव निक्षिप्यते । अमू हि महिमोन्नतावतिमहनीयमहोदारकीर्तनीय कीर्ती श्रीमद्ग्रन्थकारव्याख्या. M/S MFALE । ।

·प्रास्ताविकं किञ्चित् । .. कारश्रीजयदेवगागाभट्टपण्डितावुद्दिश्य तद्विषयानुरूपसमुचितालोचनीयतत्तद्विचार- सारपरिष्कारेण सम्पादितमस्मन्मित्रवरैः श्रीवाराणसेयहिन्दूविश्वविद्यालयवरा- ध्यापकैः प्राच्यप्रतीच्यविद्याभिधमहासिन्धुसंभेदतीर्थावगाहविशदीकृतशेमुषीकैः परितः- प्रसर्पत्प्रशंसनीयप्रकटप्रभूतशास्त्रीयमहनीयपाटवोदयैः सहृदयकवीन्द्रवरश्रीमद्बटुक- नाथशर्मसाहित्याचार्य एम० ए० महोदयैः 'पीयूषवर्षो जयदेव' इत्येतच्छीर्षक लेखमेतत्प्रास्ताविकलेखानन्तरदर्शनीयं दर्शनीय पदवीं नयनयोरुपनीय विद्वांसो नियत- मेव विदुषोरेतयोः समयस्वरूपादिपरिचयं समीचीन मनुरूप पूर्णमधिगच्छेयुर्न चावशिष्ट ततो विशिष्टं किमपि लेखनीयमित्यतो न खलु तत्रापि लेखनीयमायास्यते । अद्य यावन्नामतः समुपलब्धासु चन्द्रालोक व्याख्यासु विद्योतते प्राचीनतमैका प्रद्योतनभट्टाचार्योण निर्मिता शरदागमनाम्नी, या हि समाम्नातसंक्षिप्तार्था प्रक टिताभिप्रायापि न तावच्छक्नोति विशेषमावेदयितुम् । तदनन्तरं च रमा नाम सा समभूत् , यया किल कृतविद्याद् वैद्यनाथपायगुण्डेपण्डितात्काशीस्थमहाराष्ट्रवंशा- डराद्वीजादङ्गुर इव श्लाध्यमानं जनुर्लेभे । इयं तु तं तं प्रसङ्गविशेषमनतिक्रम्य तत्र तत्र प्रतिपाद्यमानविषयानावेदयन्ती प्रकल्पितलोकोपकारा प्रचुरप्रचारा च । एतयो- स्तावत्प्रथमा शरदागमाख्यव्याख्या चरमसंमुद्रणा, चरमा च रमा प्रथम मुद्रिता । तृतीयापि तत्र कथाभनन्दकिशोरशर्मनिर्मितैका नचिरादेव प्रकाश्यमानाभूत् । प्रकाशवेश्मनोरुभयोष्टीकयोर्या समाविष्टा स्वस्यापि प्रकाशवत्तां सूचयति । पौर्णमासी हि सेहावतीर्णा प्रभूतं प्रयततेऽत्र चन्द्रालोकं प्रकाशयितुम् । चतुर्थी च राकागम- नामिकेयं पुरस्तादेवास्ते । प्राचीनयाऽप्येनया यत्किल सर्वतोऽन्ते मुद्रितया भूयते साम्प्रतम् , तत्र तावत् हस्तलिखितैतत्पुस्तकस्यात्यल्पस्थानगत्वं समयमहिम्नैत- त्समयपर्यन्तं च तस्यानुपलब्धिरित्युभयं कारणम् । अतिचिराद् गूढजन्मा गुणै- ज्येष्ठापि कनिष्टेयं प्रकाशजन्मना ज्येष्ठाः समस्तास्ता भगिनीनिःसंशयमतिशेत इतीदं. दर्शनतो विशद भविता। टीकास्वेतासु वर्तमानायां रमायामर्वाचीनायां प्राचीनस्य राकागमस्यैव शब्दार्थी अविकलं बहुत्र सङ्ग्रहीताः समुपलभ्यन्ते। किन्तात्पर्येण वैद्यनाथस्तादृशं चेष्टित- वान् ? नूनमेतत्तदितरासमानाधिकरणं ज्ञानं तेनैव सह लीनम् । श्रूयते, श्रीमद्गागाभट्टनिर्मितया वाजचन्द्रचन्द्रिकयाप्येकया स्थानमधि- चन्द्रालोकव्याख्यानं लभ्यते । एषा च कश्चित्तात्कालिकं वाजराज वर्णयन्ती वर्तते राकागमस्यैव सङ्क्षिप्त रूपम् । सम्भाव्यते, श्रीगागाभट्टेन राकागमं निर्माय तस्मा- स्किश्चित्किञ्चिदुचितं सगृह्य पुनर्वाजभूपालवर्णनपरेयं वाजचन्द्रचन्द्रिका नाम तन्नाम्नैव कल्पिता स्यात् , अथवा पूर्व प्रकल्प्य वाजचन्द्रचन्द्रिका तत्र तत्रोचितं चातुर्येण तत्तच्छास्त्रीय विषयांस्तदन्तः सन्निवेशयता प्रापितोऽयं बृहद्रूपतां तावत्र प्रसिद्धिमानिन्ये ग्रन्थो राकागमनाम्ना । .

·प्रास्ताविक किञ्चित् । इतः पूर्व प्रकाशिते स्वगुणैः प्रकाशमाने त्रिविधेऽपि चन्द्रालोके क्वचिदेकत्र कारि- कायां गड्डलिकानवाहेण सङ्गतमसङ्गतं च्युत 'स्कारं पाठमेकमुपलभ्य मक्षिकास्थाने मक्षिकापातं कुर्वतां चक्षुष्मतामपि सम्पादकमहाशयानां तेषां तत्तादृशमविदूष्यं वैदुष्य- मुद्दिश्य को नाम विस्मयं नादधीत चित्ते । दृश्यतां च तदिदं द्वादश्यां कारिकायां पञ्चमे मयूखे । अत्र किल पूर्वार्धे 'उपमानोपमेयत्वे यत्रैकस्यैव जाग्रतः' इत्येष एव सर्वत्रोपलभ्यते पाठः । 'जाग्रत' इत्येवं पण्डितवरो जयदेवः प्रयुजीतेत्येवं तु केन कथं वा सम्भावनीयम् । सम्भाव्यते, मूलग्रन्थलेखकमहोदयप्रमादात्सोऽयमपपाठस्तत्र लब्धावकाशः स्यात् । मुद्रणावसरे च तत्रावधानं नादायि सम्पादकैः । एकेन कृत- मन्येनाप्यनुसृतमित्येवं तदेवाद्यापि दृश्यते सर्वत्रानुस्यूतम् । चित्रं तु महदेतद्वर्तते, यदेतद्याख्यायामपि तदेव पदं पुनराम्रडितं दृश्यते । अस्माभिस्तु तत्र 'जाग्रत' इत्यत्र स्थाने 'जागृत' इत्येवं पाठः सन्निवेशितः । अस्य च पुरो वर्तमानस्य चन्द्रालोकसंस्करणस्य विषयानुक्रमणिकायाः सङ्कलन मनसिकृत्य पूर्वप्रकाशितैतत्संस्करणेषु 'किन्नाम कीदृशं वैतदन्यैराचरित'मित्येवमन्त- दिदृक्षोदयात्तत्राक्षिपातः कृतः। दर्शनानन्तरमेव च यस्य कस्यापि वैशिष्टयमवगन्तुं शक्यम् । अत्र तावत् सर्वप्रथमसंस्करणं कमपि विशेषमुल्लेखनीयं नोपातिष्ठिपत् , किन्तु तदनन्तरप्रकाशितैतत्संस्करणद्वय्यापि विषयसूच्यां तत्र तत्र वैचित्र्यं किञ्चि- दुपदर्य दर्शकानां मनसि महान् सङ्करः समुपस्थापितः । अद्वितीयदर्शनाः पूर्वमेके ग्रन्थोक्तं नाम कुत्रचिन्नामान्तरेण सङ्केतयन्तो यथेच्छमन्तरान्तरा किञ्चित्किञ्चिदुत्सृज्य किमपि लेखनीयमन्यदेवान्यत्र लिखन्तः समन्ततो दर्शयन्ति स्वीयमद्वितीयं तत्कार्य- सम्पादनकौशलम् । इतरे च तदनुयायिनस्तदीयमेव गृह्णन्ति । न हि तावत्तत्र किञ्चि- द्वक्तुमिष्य तेऽस्माभिः। व्याख्यायां च कुत्रापि स्थाने किमप्येकमालिख्य विषयसूच्या तदेव नामान्तरेण दर्शयन्तो नूनं ते दर्शनीय वैदुष्याः। कुत्रापि किञ्चिल्लिखितमस्माक- मेवेषत्परिवर्तनपूर्वमनुकृतवतां तेषां तदिदं कार्यमभिनन्दनीयमेव । तदेतत्सकल. माकलय्य 'अहह महताम्' इत्यर्धमेवोक्त्वा तूष्णीं भूयते । प्रसङ्गवशात्तदिदं यथा- लोचितमत्रोपदर्शितम् । दर्शनसञ्जातसहजभावप्रवाहेणैव तत्प्रकाशपदवीं नीता वयम् । नात्र किञ्चिद्धावान्तरमुन्नीय तैर्विमनायितव्यम् । एतेन खलु साङ्कर्येण दर्शकास्ताव- दतिविचित्रं दशान्तरमनुभविष्यन्तीति तैः सावधानं कुतोऽपि कित्समीक्ष्यैव किञ्चि- दुपादेयमित्येवमेवास्मिन्निवेदनमस्माकम् । अस्तु तावत् , प्रकृतमनुसरामः । दिनानि सुबहूनि वीतानि, कदापि केनापि कारणेन श्रीमतां श्रौतस्मार्तनिगमागमप्रपञ्चचुञ्चूना परमोदारसरसस्वभावसम्भूतप्रभूत- यशसां यशःशेषतां नीतानामकाल एव सहसा कालेन श्रीबाबूदीक्षितजडेमहोदयानां गृहं गतैरस्माभिः प्रसङ्गविशेषमनुसृत्य तैः प्रदर्शितं स्वीयकमनीयप्रशस्तपुस्तकालयीय- पुस्तकानां सूचीपत्रमवलोक्य तत्रैकस्याकर्णितपूर्वस्यापूर्वस्य काशीस्थमहाराष्ट्रजातीय- भभवंशावतंसश्रीगागाभट्टसङ्घयावत्प्रणीतस्यैतस्य चन्द्रालोकव्याख्यानरूपस्य ·४ प्रास्ताविकं किञ्चित् । राकागमस्य रमणीयं नामधेयमुपलभ्य तद्विलोकनसक्षातसहजकौतूहलैस्तदीयाधि- कारिमहोदयानुग्रहातिरेकेण तदानीं तन्निभालनसौभाग्यमन्वभूयत । कालान्तरे च तेषामत्युदारचेतसामधिगत्यानुमति निर्माप्यापि तदीयां प्रतिलिपि परितस्तत्प्रचार- चिकीर्षयाऽतिचिराय तन्मुद्रणोपायपर्यालोचनयैव तस्थे । अत्रैव चान्तरे कदापि वार्ता- प्रसङ्गेन प्राचीनार्वाचीनदुष्प्रापतमोपादेयग्रन्थरत्नप्रकाशनोद्धारबद्धादरैः श्रीमद्विद्या. विलासमुद्रणालयस्वामिभिः श्रेष्टिवरश्रीजयकृष्णदासगुप्तमहोदयैः समुपलभ्यता तत्पुस्तकसम्बन्धिनी प्रवृत्तिं तत्प्रकाशनोत्साहः स्वकीयः प्रादर्शि । यथासमयं प्रवृत्ते च तन्मुद्रणे सुमहतः सौभाग्योदयादित्यमेतां मनोरथस्य फलवत्तां नयनगोचरीकृत्य सोत्साहं ततः प्रवर्तितं तत्सम्पादनकार्यम् । अद्य तावत् परमकारुणिकश्रीमत्परमेश्वर- करुणापाङ्गभङ्गीभिरभिभूय भूयोऽन्तराय जातमन्तरान्तरापतितं तदिदमुपक्रान्तं पूर्णतां प्रापय्य कार्य समुत्तीर्णमहार्णवा इव परतरप्रमोदस्य परां काष्टां प्राप्ताः स्मो वयम् । यदुपजीव्यैतन्मुद्रणं प्रवृत्तं, तदेतत्पुस्तकं कपुस्तकत्वेन सङ्केतितं विशिष्टतमा. ऽशुद्धीनां निकेतनं दृष्ट्वा परितः समारब्धे शुद्धतमैतत्पुस्तकान्तरानुसन्धानव्यतिकरे, श्रीमद्गागाभट्टसन्तानसन्तान भूतानां भभट्टकुलकमलदिवाकर श्रीवीरेश्वरभट्ट- महोदयानामेवं केवलं गृहेषु तस्योपलब्धिर्जाता । ततोऽत्र सम्प्राप्तमशुद्धीनां निराकरणे सुमहत्साहाय्यम् । किन्तु ततोऽपि ताः सामस्त्यान्निर्गन्तुं नैहन्त। खपुस्तकत्वेन गृहीत- मेतत्पुस्तकमशुद्धीनामनास्पदं यद्यपि नासीत्तथापि प्रायः शुद्धमेवासीत् कपुस्तकात् । अस्मदभ्यर्थनानुसारमशुद्धिबहुलपाठसंशोधनाय तदिदमौदार्येण समर्पयतां तदधिका- रिणां तेषामुपकारजातमेतत्प्रशंसनीयं नूनमविस्मरणीयमेव । अत्र च पुस्तकद्वयपाठ- सम्मेलनसाहाय्यमाचरतां केषाञ्चित्सहृदयसौहार्दशालिनां तेषां सहजस्नेहविशेषोऽप्यय- मभिनन्दनीय एव । इत्थमिदं पुस्तकद्वयमालम्ब्य विधीयमाने मुद्रणकार्ये मध्ये च पुनः समुपस्थिते तत्तदुपलब्धाऽपपाठसंशोधन प्रस्तावे, श्रीमदनवद्यहृद्यतमसाहित्यविद्याविलासैकनिकेतन- कमनीयसरसगुणालङ्कारसारोदयविद्योतमानगद्यपद्यमयमधुरसारसूक्तिसुधारसप्रवाहसरणि- सम्भेदभूमिहोदयाभूमिभूषणायमानमानोन्नतश्रीमत्पूजनीय गुरुवरचरणानुग्रहाद्बहुषु दूरी- क्रियमाणेषु सन्देहपदेषु दीयमाने च सस्नेहमुदारैः सहृदयसूरिवरैस्तत्तदपपाठशोधनी- पयिकविचारोचितसाहाय्ये, स्वयमपि तत्तद्गन्थविशेषपर्यालोचनेन तत्र तत्रोचितविचार- पुरःसरं पुस्तकाक्षरसमुदायानुकूलपाठकल्पनया च कार्यविशेषव्यतिकरोऽयं परिश्रमा तिरेकात्कथञ्चित्पूरयाञ्चक्रे । अन्ते च गत्यन्तराभावादक्रियन्ताऽस्माभिः प्रश्नचि हैरकि- तानि विचारावशिष्टानि विशिष्टानि तानि तानि स्थलानि । मुद्रणोत्तरं च तत्तद्विचारणीयविषयानुद्दिश्य किञ्चिद्विचारणीयं पुनरपी'त्येवमन्त- विचारेण समुचितविचारसाहायकसमवाप्तिसम्भावनयाऽस्माभिरभ्यर्थितास्तदर्थ केचि. दुच्चावचप्रौढपाण्डित्यलीलाविलासालयाः सहृदयास्तदिदमजीकृत्यापि सहजसौजन्य- , ·प्रास्ताविक किश्चित् । ५ . गुणेन कार्यान्तरब्यापृतिवशादनवाप्तपर्याप्तावकाशाश्चिरादपि दुर्दैवोदवादस्माकं किमपि तत्रोचितमालोचयितुं कथञ्चिदपि नाशक्नुवन्नित्येष आशाविशेषोऽस्माकमकस्मान्मोघ एवाजनिष्ट । ततश्च कियचिरं तूष्णीमेव नैराश्यादवस्थाय भूयोऽनुसन्धानपरैः, सहज- सौजन्यशालिनां धीमतामधिगत्य केषाश्चित्किञ्चित्समुचितं विचारसाहाय्यं भूयस्तरामत्रो- पकृतैः सञ्जातमितीदं तेषां न कुतोऽभिनन्दनीयमनन्य सामान्य सौजन्यम् । अत्र किल तार्तीयीकस्य पुस्तकस्यानुपलब्धेरुपलब्धस्य पुस्तकद्वयस्य चाशुद्धि- बहुलत्वेन तदवलम्बादेतद्ग्रन्थसम्पादनव्यतिकरे स्वसंवेदनगोचरमायासमनुभूय मह- त्तरमुपक्रान्तमिदं कार्यं कथमप्यवसायितम् । सौभाग्यात्सम्भविष्यति द्वितीये संस्क- रणे पुनरप्यत्र दत्तपदेषु विचारः सन्देहेषु विधास्यते। हस्तलिखित मेतत्पुस्तक कदाचि- स्कैश्चित्कुत्राप्युपलब्धं चेत्कृपया सूचनीयं तैः । टीकाकृता हि चित्रकाव्यलक्षणप्रदर्शनप्रसङ्गादत्र गोमूत्रिकादयो बन्धविशेषाः केचिदुदाहृताः पञ्चमे मयूखे । अस्माभिश्च तदाकारचित्राण्युद्धारानुसारीणि सम्पाद्य सपरिश्रमं तत्रैतानि सन्निवेशितानि । ग्रन्थान्ते च -पूर्वमुद्रितपुस्तकप ठान् , ग्रन्थेऽत्र प्रसङ्गादापतितानां ग्रन्थग्रन्थकाराणां नामानि, कारिकाश्लोकसूच्यौ शुद्धिपत्रं चेत्येवं सकलमावश्यक संयोज्य परमेश्वरानुग्रहेण श्रीमद्गुरुवरप्रसादेन च ग्रन्थोऽयं प्रापित- स्तावद् यथासम्भवं सर्वाङ्गीणसौन्दर्यम् । चरमे च सम्भाव्यते, यथाबुद्धि सावधानमुचितमित्थमाचरितेऽपि संशोधने क्वचि- दत्र मुद्रणालयदोषेण मदीयमतिमान्येन वा समुपलब्धा अशुद्धीः संशोध्य सुधियो ग्रन्थ- मेनमादितोऽन्तं यावन्नयनयोः पन्थानमुपनेष्यन्ति सन्दिग्धस्थलेषु यथोचितं विचारा- नात्मनः प्रकटय्य परिश्रमं ग्रन्थकर्तुर्मम च साफल्यमवश्यं नेष्यन्तीत्यलं पल्लवितेन । :- वर्षप्रतिपत् , संवत् १९९५. विदुषां विधेयः- अनन्तरामशास्त्री वेताल: २

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ पीयूषवर्षों जयदेवः। चक्षुष्मानपि लोकोऽयं यं विना नाऽवलोकयेत् । सोऽयं हृताशेषशोकश्चन्द्रालोकः प्रकाशताम् ।। यदालोकाल्लोकः सकलमपि लोकायतमयं दुरालोकं लोकं कलयति खलाखेटकपटम् । सतां सद्यः पद्यां दिशतु सुदृशां हृद्यदयितो दयातोऽयं चन्द्रो हृतहृदयतन्द्रोऽद्य महितः ॥ सखे पाण्डित्य ! त्वं किमसि कलिविद्वानिव तथा यथा मे नाद्याऽपि प्रकटयसि सर्व स्वहृदयम् । प्रतीक्षाऽपेक्षातः स सुहृदनुरोधोऽद्य बलवान् अतोऽयं लेखन्यां प्रणय इति मां मृष्यत बुधाः ॥ पीयूषवर्षजयदेवमनु प्रवक्तुं यस्याग्रहादभवदत्र मम प्रवृत्तिः । सोऽनन्तराम कविरेष ममेति बुद्ध्या दोषैरपि श्रयतु तोषमशेषतो मे ॥ अनिवेदितमेवेदं विदितचर विशदशेमुषीजुषां विदुषां यदयं लोको न खलु विलो- चनाभ्यां वस्तुतो विलोकयति वस्तुजातानि। विजयते किञ्चिचिन्मयं नामाभ्यन्तरं चक्षु. येनैव चक्षुष्मतां चक्षुष्मत्ता परमार्थतः प्रसिद्धयति । विना तेन विलोचनवन्तोऽपि सम्य. गर्थदर्शने नितान्तं तान्ता एव । तदिदं यद्यपि सर्वस्यैव परमकारुणिकेन परमपुरुषेण प्रसादीकृतमेवाऽऽस्ते, तथापि प्राक्तनपुण्यापुण्यसंस्कारानुगुणमेव न्यूनान्यूनं विद्यो- तते जीवजातस्य प्रातिभं चक्षुः । यत् किश्चिद् विवर्तते वाङ्मयविग्रहेण जगत्सु जागरितं तेजो भगवती महाविष्णोस्तत्तस्यैव चितिविचितिचयस्य स्थूलतामुपगतं बहिश्चरं रूपम् । इदमेवोद्दिश्य पुरा प्रोक्तवानाचार्यदण्डी स्वकीये काव्यादर्शे- 'इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम् । यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते ॥ तदिदं वाङ्मयं द्विधा विवर्तते शास्त्ररूपेण काव्यरूपेण च । तदुक्तं काव्यमीमांसायां कविराजराजशेखरेण-"इदं हि वाङ्मयं द्विधा शास्त्रं काव्यं च । एतदनुरूपं च भवति विपश्चितां द्विविधा प्रकृतिः। केषांचिन्मनीषा निसर्गत एव शास्त्रे धावति, तदन्येषां स्वभाव एवोद्भावयति काव्यभावनासद्भावम् । यद्यपि यथा कवयो व्युत्पत्तिनिमित्तं शास्त्रा- भ्यासमपि बहु मन्यन्ते तथैव केचन पण्डिता अपि कथंचन कवयन्तो दृग्गोचरीक्रियन्ते, तथाप्यत्र प्रकृतिमधिकृत्य प्रवृत्तिप्राधान्यमवधृत्य च वस्तुस्थितियथायथं कथ्यते । परस्परपरोपकारपरम्परापरायणा अपि केचन मतिमन्तो हृदयतः पण्डिता एव भवन्ति तथैवाऽन्ये प्रतिभावन्तः कवय एव हृदा भवन्ति । एतमेव व्यतिकरमाश्रित्य प्रायः प्रव- तते प्रायोवादो यद् विभिद्यते मूलत एव पन्था एतयोरुभयोः । वाचां प्रयोगश्चैतयोः प्रकृतिविजृम्भितां भिन्नामेव चमत्कृतिमादधाति सहृदयधुरीणानां हृदये । कवयः - ।

·प्रायो बकुलभञ्जरीगलदलीनमाध्वीझरीधुरीणपदरीतिभिरेव भजन्ते परमं प्रमोदम् । पण्डितास्तु खफछठथेति घटपट इत्यपि च विकटां वर्णच्छटां पटु रटन्त एव स्वान्त- सन्तोषमुद्घोषयन्ति । तयोर्ध्याहृतान्येव परस्परपार्थक्यं सर्वप्रथमं प्रथयन्ति । तदिदं व्यक्तमेवावभाति यत् सत्यमेव वर्वति सर्गक्रमसंक्रान्त एष कोऽपि निसर्गः प्रतिभावताम् । किन्तु विधेर्विधानमिवेदमपि प्रत्यक्ष प्रेक्ष्यते यत् सर्वस्यैवोत्सर्गविधेर्भवन्ति सत्यमेव काऽपि केचनापवादाः। कविपण्डितयोः प्रकृतिपृथक्त्वेऽपि ते बहुशोऽनु. भूयन्ते । बभूवुरेव पुरा कतिपये महानुभावा येषां विषणा धिषणस्यापि धियमति- शयाना नैव प्रतिबन्धायाऽभूत् कीर्तिमुशनसोऽप्यपहरन्त्याः काव्यप्रतिभायाः । सममेव धावति स्म मतिस्तेषां शास्त्रे काव्ये च । को न माद्यति संसन्तोषमाचामन् काव्यामृतं शारीरकभाष्यरचनाश्चर्यचर्याणामाचार्यचर वरणानाम् ? षट्प्रबन्धनिबन्धनोडुरस्य काव्य- मीमांसादिविलक्षणग्रन्थनिर्मातुः को न शृणोति सानन्दं सुधास्यन्दिनीः सूक्तीः कविराज- राजशेखरस्य ? किमन्यैः प्रत्नतरैः पुरुषरत्नैः? किं न खलु यवनगणसाम्राज्यविस्रसित. सकलसमयेऽपि समये पण्डितराजो जगन्नाथः प्रादुर्बभूव ? यद्यप्येवं तथापि न खलु तादृशाः पुरुषविशेषाः डित्थडवित्थादिवत् प्रतिरथ्यं नेत्रातिथ्यं नीयन्ते । साधूक्तं केनापि- "बहवः सन्ति कवयो बहवः सन्ति पण्डिताः। किन्तु सारखताकारो विरलः कविपण्डितः ॥" देशविशेषस्य यदा समष्टिरूपं पुण्यं परिपाकं प्राप्नोति तदैवैतादृशाः पुरुषाः भगवतो विभूतिरूपा मानवखरूपमास्थाय पुनन्ति जगतीतलम् । अद्याऽहमासाद्य तादृशमेकं पुरुषविशेष प्रवृत्तोऽहमात्मानं पवित्रीकर्तुम् । तदीयेति- वृत्ताद्यालोचनमपि तीर्थावगाहनवत् पापप्रमोचनाय भविष्यतीति मे बलीयान् विश्वासः। न खलु स्वल्पसुकृतकृतमेतत् संभवति यत् 'विलासों यद्वाचामसमरसनिष्यन्दमधुरः कुरङ्गाक्षीबिम्बाधरमधरभावं गमयंति' . स सकलशास्त्रपारदृश्वा प्रमाणप्रवीणोऽपि भवेत् । अहो अनुग्रहविशेषः कश्चिदस्मिन् वाग्देव्याः ! अस्मिन् 'चन्द्रिकाचण्डा- तपयोरिव कवितार्किकत्वयोरेकाधिकरणतामालोक्य' को न विस्मितो भवेत् ? किमत्र विचित्रं चित्रं यद्यात्मानमुद्दिश्य स एवं निर्दिशेत्- "येषां कोमलकाव्यकौशलकलालीलावती भारती तेषां कर्कशतर्कवक्रवचनोद्गारेऽपि किं होयते ॥" नेदं वृथाऽहङ्कारोत्यं विकत्थनं, किन्तु यथार्थकथनमात्रम् । कियन्तः किन्तु कथयितुमित्थं सन्ति सन्तः समर्थाः कोऽयं य एवमुच्चैरुद्दिश्यते ? सोऽयं पीयूषवर्षों जयदेवः । कोऽयं पीयूषवर्षों जयदेवः ? कोऽयं पीयूषवर्षों जयदेव इत्यनुयोग एव कश्चिदुत्तरयोग स्वतोऽवतारयति । जयदेवाभिधानं दधती मध्ये यः पीयूषवर्ष इत्युपाधिमिव नामान्तरं च दधाति स्म, सस . ?

·[३] एवायं भवेदस्य प्रबन्धस्य विषयः । नैवेदं कथनं प्रकृतविषयनिर्मथननिभम् । सत्यमेव बहवो बभूवुरस्मिन् सुरभारतीरते भारते कवयः कोविदाश्च, ये जयदेवाख्यया ख्यापया- मासुः सर्वतोऽद्भुततरं स्वकीयं यशः। शर्मण्यपण्डित औफेक्टः स्वकीय ‘सूचीपत्राणां सूचीपत्रे (१) तत्तद्ग्रन्थनामनिर्देशपुरस्सरं पञ्चदशानां जयदेवानां नामान्युद्धि खति । बहूनि हायनानि व्यतीतानि लिखितस्य तस्य सूचीपत्रस्य । एतदन्तरे. मन्ये केचिदन्येऽपि जयदेवा विचयव्यङ्ग्रहीता भवेयुः । नाऽस्ति नाम्नां परिमितिः । तदलं जयदेवाभिधाधारिणां सुधियामभिधानगणनान्यासः । परिजिहीयमाणमपि नामुं व्यापारमन्तरा सेत्स्यति नः कार्यम् । न खलु यावन्तो जयदेवा बभूवुस्ते सर्वे ग्रन्थमेकमेव लिखित्वा विगतशक्तयो बभूवुः । तन्नैव संभाव्यते यत् सर्व एवैते परस्परभिन्ना एवाऽभूवन् । एतेषां मध्ये कतिपयैरेतादृशैर्भवितव्यं येषां नामानि बहु- प्रन्थविरचनयाऽनेकशो गृहोतानि भवेयुः । भवतु, प्रवर्ततामेषां नामाद्यनु सूक्ष्मा परीक्षा । पीयूषवर्षापरनामधेयमेव जयदेवमादौ तावदन्विष्यामः । अस्ति चन्द्रालोकनामाऽलङ्कारग्रन्थो यस्य प्रणेता जयदेव आत्मानं पीयूषवर्षा- भिधया प्रधयति । यथोक्तमनेन चन्द्रालोकस्यादावेव- हो । चिन्मयचित्तचन्द्रमणयः संवर्द्धयध्वं रसान् रे रे स्वैरिणि निर्विचारकविते ! मा स्म प्रकाशीभवः । उल्लासाय विचारवीचिनिचयालङ्कारवारांनिधे- श्चन्द्रालोकमयं स्वयं वितनुते पीयूषवर्षः कृती ॥ (१.२) पीयूषवर्ष इति नाम जयदेवस्यैवेति स्फुटीभवति प्रथममयूखान्तस्थपद्यात् । तथाहि-- "महादेवः सत्रप्रमुखमखविद्यैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ । अनेनासावाद्यः सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥” ( १. १६) चन्द्रालोकस्यान्तेऽपि च तदेव गदितमनेन । यथा- "पीयूषवर्षप्रभवं चन्द्रालोकं मनोहरम् । सुधानिधानमासाद्य श्रयध्वं विबुधा मुदम् ॥ जयन्ति याज्ञिकश्रीमन्महादेवाङ्गजन्मनः । सूक्तपीयूषवर्षस्य जयदेवकवेगिरः॥" (१०.५-६) चन्द्रालोकटीकाकारान्य तमेन गागाभटेनाप्युक्तम्-'पीयूषवर्ष इति जयदेवस्यैव नामान्तरम्' इति । एतस्मादिदमप्युपलब्धं यदस्य पिता महादेवनामा माता च सुमित्राभिधा (१) Aufrects Catalogorus Catalogorum. ..

·[४] . वभूवतुः । इदमपि परमं साधनमयं जयदेवोऽस्माकमभिप्रेतो जयदेवो नवेति निर्णये भृशं भविष्यति। वर्तते प्रसन्नराघवं नाम 'वि तूपणहाटक नाटक किमपि केनापि जयदेवेन विनिर्मितम् । पीयूषवर्ष इति जयदेवविनिगमकोपपदमत्र नैवोपलभ्यते, किन्तु पित्रो- मनी तु समाने एव । तथाहि- "कवीन्द्रः कौण्डिन्यः स तव जयदेवः श्रवणयो- रयासीदातिथ्यं न किमिह महादेवतनयः ।" "लक्ष्मणस्येव यस्याऽस्य सुमित्राकुक्षिजन्मनः । रामचन्द्रपदाम्भोजभ्रमभृङ्गायते मनः ॥” (प्रस्तावनायाम् १४-१५) अतः सुमित्रामहादेवतनयत्वसाधर्म्यात् चन्द्रालोककर्तुर्जयदेवस्य प्रसन्नराघव- कवेर्जयदेवस्य चैकत्वं निःसंशयमवसीयते । तदन्येषां जयदेवानामुपलब्धमितिवृत्त. मितस्तत आवर्तयन्तोऽपि न वयं पारयामः प्राप्तुं कस्यापि पित्रो मनी सुमित्रामहा- देवाविति । यद्यपि नैतेनानुमीयते यदयं ग्रन्थानन्यान् नो प्रणिनाय; तथापीदं तु सुविशदमेव निष्पद्यते यदयं नान्येन केनाऽपि जयदेवेननामसामान्यसंभावना- मात्रबलादेवैकीभावं नेतुं शक्यते । तदलं दुरासादासादनायासेन । यत्तु कैश्चिद् विपश्चिद्भिरितरजयदेवत्वेनायं गृहीतस्तत् सर्वं भ्रान्तिविजृम्भितमित्यचिरादेव निवे. दयिष्यामः । साम्प्रतं तावदस्य समयो विनिश्चेतुमेव साम्प्रतम् । जयदेवस्याविर्भावकालः । इदमिदानी विचारयामः कस्मिन् कालेऽयं समुत्पन्न इति । कोऽयं नामास्माकं संस्कृत साहित्येतिहाससमयप्रविभागो यस्मिन्नयं पीयूषवर्षो जयदेवः पाञ्चभौतिक कायमधिष्ठाय कवितामृतोत्सारितजरामृतिभयं यशःकायं समाससाद । एतदकथित- मेव सर्वतः प्रथितमास्ते यत् सुरभारतीसेवासिद्धानां वृद्धानां बहुशोऽनधिगत- निर्णयो दुरधिगतनिर्णयो वा निःसंशयसमयनिर्धारणामासः । नैवापवादाय भवति जयदेवस्यापीतिवृत्तम्। न खलु वयं यथातथं जानीमः कस्मिन् काले देशे वाऽयं सत्यमेव प्रादुर्बभूव । यद्यप्येवं सर्वथाऽभ्रान्तं विनिश्चेतुमशक्यप्रायो जयदेवस्य समयस्तथाप्ययं प्रयत्नः प्रतन्यते तानि तानि प्रमाणशकलानि संग्रहीतुं यैः कथमप्यू- हितुं शक्येत तत्समयसामीप्यम् । अयं जयदेवः स्वकीये चन्द्रालोके काव्यप्रकाशस्थं काव्यलक्षणमाक्षिपन्निव लक्ष्यते। श्रीमन्मम्मटभट्टः काव्यप्रकाशे काव्यलक्षणमेवमाह-"तददोषौ शब्दार्थों सगुणा- वनलकृती पुनः कापि" । इदमुद्दिश्य जयदेव इत्थं कथयति- "अङ्गीकरोति यः काव्यं शब्दार्थावनलङ्कृती। असौ न मन्यते कस्मादनुष्णमनलं कृती" ॥ (१.८ ) एतदुक्तं भवति । अलङ्काराणां काव्ये नियतप्रयोजनीयत्वं नैवानुमन्यते मम्मट- .

·[५] भट्टप्रधानैर्ध्वनिमताध्वनीनैः । भामहोद्भटप्रभृतयः प्राञ्च आचार्या अलङ्कारानेव काव्ये चमत्कारकारणं विनिश्चिक्युः । जयदेवस्तु ध्वनिप्रपञ्चममुञ्चन्नपि चिरन्तनतराणामेवैतेषा- माचार्याणां मतमूरीकुर्वन् यथोष्णत्वं विना वह्नित्वं नैव सिद्ध्यति तथैव सालङ्कारत्वमपा- कृत्य काव्यत्वमपि नैव सम्भवतीति स्वाभिमतं मतं विमताक्षेपमुखेन व्यक्तं प्रतिपादयति । मम्मटमतमाक्षिपता नियतमेवैतेन तस्मात्पश्चाद् भवितव्यम् । मम्मटभट्टस्य काल एकादशशतकस्यान्तः। मम्मटभट्टस्य काव्यप्रकाशे उदात्तालङ्कारोदाहरणत्वेन भोज- राजप्रशंसात्म कमिदं पद्यं दत्तं दृश्यते- "मुक्ताः केलिविसूत्रहारगलिताः संमार्जनीभिर्हताः प्रातः प्राङ्गणसीम्नि मन्थरचलबालाव्रिलाक्षारुणाः । दूरादाडिमबीजशङ्कितधियः कर्षन्ति केलीशुका यद् विद्वद्भवनेषु भोजनृपतेस्तत् त्यागलीलायितम् ॥" इदं पद्यं स्वग्रन्थे उदाहरणत्वेन समुपन्यस्यन् मम्मटभट्टो भोजराजात् स्वस्य पश्चाद्भावित्वं व्यक्तमेवाभिव्यनक्ति । भोजराजो दशाधिकसहस्रमितादारभ्य पञ्चपञ्चाश- दुत्तरसहस्रमितं निस्तवत्सरं यावद् (१०१०-१०५५ ) राज्यं चकारेति मन्यन्ते भारतेतिहासविद्वांसः। काव्यप्रकाशटीकाकाराणां मध्ये रुय्यकमाणिक्यचन्द्रौ प्राचीनतमौ। रुय्यकः कश्मीरेषु सुस्सलजयसिंहभूपालयो राज्यकालेऽभूदिति सुप्रसिद्धम् । तयो राज्ञो राज्यकालः पञ्चाशदधिकैकादशशतकमितः निस्ताब्दः ( ११५०)। माणिक्यचन्द्रः स्वटीकाविरचनसमयमेवं स्वयं निर्दिशति- "रसवक्त्रग्रहाधीश(१२१६)वत्सरे मासि माधवे । काव्ये काव्यप्रकाशस्य संकेतोऽयं समर्थितः ॥" जैनानामुत्तरदेशीयानां च : विक्रमवत्सरलेखनस्यैव सुप्रसिद्धत्वात् वैक्रमोऽयं वत्सरः । अयं षष्टयधिकैकादशशतकमतेन ख्रिस्ताब्देन (११६०) तुल्यकल्पः । भोजराजस्य रुय्यकमाणिक्यचन्द्रयोश्चान्त वित्वान्मम्मटभट्टस्य समयः ख्रिस्ता- ब्दैकादशद्वादशशतकपूर्वार्द्धयोर्मध्ये (१०५०-११५०) संभवति । एतस्मादिदमुपपद्यते यज्जयदेवो द्वादशतकमध्यादूर्ध्वं नेतुं नैव शक्यते । अलङ्कारसर्वस्वमधीतवतां नैतत् तिरोहितं यद् रुय्यकः कतिपयानलकारान् सर्व- प्रथमं लक्षणोदाहरणैः प्रथयाम्बभूव । तेषामन्यतमो विकल्पालङ्कारः । 'तुल्यबल- विरोधो विकल्पः' इत्थमेतं सूत्रे लक्षितं लक्ष्यीकृत्य 'तस्मात् समुच्चयप्रतिपक्षभूतो विकल्पाख्योऽलङ्कारः पूर्वैरकृतविवेकोऽत्र दर्शित इत्यवधातव्यम्' इतिस्फुटमलङ्कारसर्व- स्वेऽभिहितम् । टीकाकारो जयरथोऽपि तमेवार्थ सुविशदं प्रथयन्नित्थं प्रोवाच 'अनेना- स्य ग्रन्थकृदुपज्ञत्वमेव दर्शितम्' । (जयदेवश्चन्द्रालोके "विरोधे तुल्यबलयोर्विकल्पालङ्. कृतिर्मता' इति विकल्पं लक्षयद् व्यक्तमेव रुय्यकोक्तं लक्षणं यथायथं गृह्णाति । नैताव- देवास्य रुय्यकानुगृहीतत्वम् । केचिदन्येऽप्यलङ्कारा रुथ्यकोक्तदिशैव लक्षयित्वा प्रदर्शिताः। तथाहि-'स्वविपरीतफलनिष्पत्तये प्रयत्नो विचित्रम्' इति रुय्यकोक्त विचित्र लक्षण, ·[६] .. मवलोक्य जयदेवः 'विचित्रं तत्प्रयत्नश्चेद् विपरीतः फलेच्छया' इति तल्लक्षणमभि- हितवान् । न केवलं लक्षणान्येव संवदन्ति, अलङ्कारनिरूपणक्रमोऽपि प्रायो रुय्य कानु- मृतसरणिमेवानुकरोति । न खलु नावगतं भवेदलङ्कार काननविहाररसिकानां यदलङ्काराणां संख्या क्रमशो वर्धमाना वर्तमानमहिमानमुपागता । भरतमुनिश्चतुर एवाऽल काराननुमेने । तथोक्त- मनेन नाट्यशास्त्रे- "उपमा रूपकं चैव दीपकं यमक तथा । अलङ्कारास्तु विज्ञेयाश्चत्वारो नाटकाश्रयाः ॥” इति (:१५. ४३ ) शनैः शनैः समयक्रममनुसरन्ती सैकषष्टिमिताऽभूदलङ्कारसंख्या मम्मटभहस्य काव्यप्रकाशे । रुय्यकस्यालङ्कारसूत्रे पञ्चसप्ततिरभवत् संख्याऽलङ्काराणाम् । जयदेवस्य चन्द्रालोके सा शतप्राया। तदनन्तरप्रणीतेष्वपि ग्रन्थेषु तत्क्रमाभिवृद्धिः स्पष्टमेव द्रष्टुं शक्यते । इत्थमेतत् सर्व विचारयन्तो वयं जयदेवस्य मम्मटभट्टस्य रुय्यकाचार्यस्य च पदानुविधेयत्वं व्यक्तमेव पश्यामः । नैतदत्याहितं नाम किञ्चित् । ग्रन्थारम्भे स स्वयमेव प्रतिजानीते स्म- "तं पूर्वाचार्यसूर्योतिज्योतिःस्तोमोद्गमं स्तुमः । यं संश्रित्य प्रकाशन्ते मद्गुणत्रसरेणवः ॥” ( १.४ ) यथा तथा वा भवतु, जयदेवस्यास्य न केवलं मम्मटभट्टादेव किन्तु रुय्यकादप्यु. तरभावित्वमवश्यमेवाभ्युपेयम् । रुय्यकस्य समयो द्वादशशतकस्य पूर्वार्द्धमित्युपरिष्टा- निवेदितम् । अतोऽयं जयदेवो द्वादशशतकादूर्ध्वं नैव गन्तुमर्हति । ख्रिस्तद्वादश- शतकान्तोऽस्य उपरितनो समयसीमेति निर्विवादमासाद्यते । संप्रत्यधस्तनसीमानमासादयितुं तावद् यतामहे । प्रसन्नराघवस्थं पद्यम् - "कदली कदली करभः करभः करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि बिभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरदृशः" ॥ (१.३७) इति विश्वनाथकविराजः साहित्यदर्पणस्य चतुर्थपरिच्छेदे अर्थान्तरसङ्क्रमित- वाच्योदाहरणत्वेनोपन्यस्तवान् । विश्वनाथस्य समयश्चतुर्दशशतकस्य पूर्वार्द्धम् । अयमस्फुटगुणीभूतव्यङ्गयोदाहरणरूपेणेदं पद्यं व्याहरति- "सन्धौ सर्वस्वहरणं विग्रहे प्राणनिग्रहः । अलावुद्दीननृपतौ न सन्धिर्न च विग्रहः ॥" अत्र सोऽलावुद्दीननामानं खिलजीवंशसमुद्भूतं महम्मदीयं महीपाल स्मरति । अयं नृपः पञ्चदशाधिकत्रयोदशशतकमिते वत्सरे मृत इति भारतीयेतिहासविद्वांसः। साहित्यदर्पणस्यैका प्रतिलिपिश्चत्वारिंशदधिकपञ्चदशशतमितं वैक्रम वत्सरं (१४४० वै० = १३८३ ख्रि०) लेखनकालं दधाना जम्बूनगरस्थपुस्तकालये समुपलब्धा । अतो उनुमीयते चतुर्दशपञ्चदशशतकपूर्वार्द्धयोर्मध्ये ( १३५०-१४५०) विश्वनायकवि- राजो बभूवेति ।

·[ ७ ] - शार्ङ्गधरपद्धतौ प्रसन्नराघवस्थे पद्ये ( १६४, ३५२० ) समुपलभामहे । ते इमे- "अपि मुदमुपयान्तो वाग्विलासैः स्वकीयः परभणितिषु तोष यान्ति सन्तः किंयन्तः । निजघनमकरन्दस्यन्दपूर्णालवालः कलससलिलसेक नेहते कि रसालः ॥” (१. १९) "विनैवाम्भोवाहं बहुलरुचिलिप्ताम्बरतलात् तडिल्लेखा हेमद्युतिविततिरम्या विलसति । विनैव स्वर्गङ्गां नभसि रभसोन्मुद्रशफरी- परीवतैः साकं स्फुरति नवनीलोत्पलवनम् ॥" ( १. ३३) शाई धर इमां पद्धतिं त्रिषष्टयधिकत्रयोदशशतमिते (१३६३) ख्रिस्ताब्दे लिखित- वानित्यभियुक्ता मन्यन्ते। शिङ्गभूपालविरचितो वर्तते रसाणवसुधाकरनामा नाट्यशास्त्रविषयको ग्रन्थः । तत्र तृतीये विलासे भ्रंशं लक्षयित्वा ग्रन्थकृत्तमेवमुदाहरति- "यथा प्रसन्नराघवे-'रावणः-कथय व तावत् कर्णान्तनिवेशनीयगुणं कन्यारत्नं कार्मुकं च" । इत्यादि । पुनरपि तत्रैवान्तापामुदाहरति- यथा प्रसन्नराघवे- "प्रत्यङ्कमकरितसर्वरसावतारं नव्योल्लसत्कुसुमराजिविराजिबन्धम् । घर्मतरांशुभिव वक्रतयाभिरम्यं नाट्यप्रबन्धमतिमञ्जुलसंविधानम् ॥" अस्य शिङ्गभूपालस्य समयो वेङ्कटगिरिनृपतीनां चरित्राधारेण निर्धारितः त्रिंश- दधिकत्रयोदशशतकमितः ( १३३० ) ख्रिस्ताब्दः । विश्वनाथः शार्ङ्गधरः शिङ्गभूपालश्चेति त्रयाणां समयालोचनेन निःसंशयमव- भासते यदस्माकं जयदेवश्चतुर्दशशतकमध्यादधः कथमपि गमयितुं नैव पार्यते। अतो ऽधस्तनी सीमाऽस्य समयस्य चतुर्दशशतकमध्यम् । अलमतिप्रसङ्गेन कुतूहलखिलीकरणव्यासङ्गेन । अयमत्राऽस्य संक्षेपः । मम्मट- भस्थ्यकोत्तरभावित्वं विश्वनाथशार्ङ्गध धरशिङ्गभूपालानां पूर्ववर्तित्वं चास्य जयदेवस्य समालोच्य वयमेतावदेव निश्चेतुं पारयामो यदयं तयोस्तेषां च मध्ये प्रादुर्बभूव । यदि तत्कालकवीनां प्रसिद्धिसमासादनार्थ माब्दानां शतकाई पर्याप्तं कल्प्यैत तर्हि कथयितुं शक्यते यदयं वापि त्रयोदशशतके ( १२००-१३००) कमपि भारतीय प्रदेशं स्वावस्थानेनालश्चकार। एतदधिकं तु वक्तुं साधनानामियत्तया नैव शक्नुमो वयम् । गीतगोविन्दकविजयदेवः । केचिदभियुक्ता विततां वाचोयुक्ति प्रयुञ्जाना एवमभिदधति यदयमस्माकं पीयूष- वर्षों जयदेव एव गीतगोविन्द नाम परमाद्भुतं काव्यं प्रणिनाय । एतेनैतत् - ·प्रख्यापितं व्यक्तमेव भवति यच्चन्दालोककविर्गीतगोविन्दकविना सर्वथैकात्मता. मावहति। किन्तु नेदं मतं विपश्चितो निश्चितिपदवीमारोपयितुं कथमपि पारयन्ति । यत् केनचिदेतयो रचनासु गुणरीत्यादिसाम्यमाचम्यते तत्र रसनाया रसविशेषतारतम्य- ग्रहणालस्यमेव हेतुः । एतदधिकृत्य तु केवलमिदमेव साञ्जलि विनिवेद्य विरम्यते यत्- साक्षाद् द्राक्षा मधुरा मधुराऽपि च सा सुधा सिद्धा। यद्यस्ति तारतम्यं रसयति तत् केवलं विबुधः ॥ इदमपि सुविदितमेव विदुषां यद् गीतगोविन्दकविर्जयदेवो लक्ष्मणसेन इत्यभिधस्य धराधिपस्य समये समलङ्करोद् गौडदेशम् । तस्य नृपस्य प्रासादद्वारि शिलापट्टोल्लिखि. तोऽयं श्लोकः समुपबृंहयति तमेवार्थम् । यथा- "गोवर्द्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि समिती लक्ष्मणस्य च ॥" अयं जयदेवोऽपि स्वकीये गीतगोविन्दाख्ये काव्ये स्मरत्येतानारम्भ एव कवि- वरान् । तथाहि- "वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः सन्दर्भशुद्धिं गिरां जानीते जयदेव एव शरणः इलाध्यो दुरूहद्रुतेः । शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोवर्द्धन- स्पर्धी कोऽपि न विश्रुतः श्रुतिधरो धोयी कविक्ष्मापतिः ॥” ( १.४ ) महाराजलक्ष्मणसेनो द्वादशशतकारम्भ एवासीदिति व्यक्तमेवैतिहासिकानाम् । कथमिवाऽयं पूर्ववर्ती जयदेवोऽनन्तरवर्तिना जयदेवेनाभिन्नतां भजेदिति स्वयं विचार- यन्तु विद्वांसः । नैतावदेव खलु तयोर्भेदसाधकं साधनम् । तयोर्मातापितृनामनी अपि विसंवदतः । गीतगोविन्दकविः स्वयमेव कथयति- "श्रीभोजदेवप्रभवस्य रामा(धा)देवीसुतश्रीजय देवकस्य । पाराशरादिप्रियवर्गकण्ठे श्रीगीतगोविन्दकवित्वमस्तु ॥" सुमित्रामातृकस्य महादेवतनयस्य जयदेवस्य रामा(धा)देवीसंभवेन भोजराज- तनूजेन कीदृशोऽभेदस्य सम्भव इत्यगदितमेव व्यक्तमवभासते शेमुषीजुषाम् । पक्षधरो जयदेवः। कथमेकः प्रमादवशाभ्रान्तिमागतः सन्नन्यानपि तथैवोत्पथगामिनः करोतीत्येतस्य निदर्शनानि सन्त्येव बहूनि । गड्डलिकाप्रवाहवदभियुक्तानामपि भवति मतेः कदा- चिदभिसंचारः। नास्त्यत्र विस्मयविशेषः कश्चित् । किन्तु यदा विचारसंभ्रमोद्गमो ऽपि भ्रमो भ्रामयन् बहुन् सुचिरं भ्राम्यति तदावश्यमेवायं भवति विदुषां दृश्यरहस्यः। ईदृश एव कश्चिददभ्रो बभूव कस्यचिद् भ्रमो येनानालोचितसकलकल्पेन तेन प्रकल्पि- तोऽभेदो जयदेवयोरेतयोः । सकृत्प्रवर्तितः प्रवादो विदुषा विदुषाऽनधिगतविशेष. जुषा वरदकरामर्शाप्यायित इव लब्धवान् विदग्धवाद इव संमतिसंमानम् ।

·[8] मिथिलायां बभूव पण्डितप्रकाण्डो जयदेवमिश्रो नाम येनाधिगतं विद्वत्परिषदि कारणैरनेकैः है: पक्षधर इति प्रतिष्टातिशयास्पदमुपपदम् । अस्य ग्रन्थेषु तत्त्वचिन्तामण्या- लोकः प्रसिद्धतमः । अयं स्वयं कविः सन् कविभिर्बहुभिः संपादितस्नेहोऽनेहसो बहून् नयते स्म । आलोक इति ग्रन्थाभिधानान्यपदसाम्यात् कवित्वतार्किकत्वयोः सामाना. धिकरण्याच्च स एवायं चन्द्रालोककविर्जयदेव इति सुतरां सम्भवति भ्रान्तेरवकाशः। सौभाग्येन नैवावहद् जयदेवाभिधानं ध्वनिकार आनन्दवर्द्धनः । यदि स तथाऽभविष्यद् ध्वन्यालोककरः कविरानन्दवर्द्धनो नियतमेवैतैरय मपि जयदेवत्वेन गृहीतोऽभविष्यत् । यदि कोऽपि कविः स्वकाव्ये प्रमाणप्रवीणमात्मानं प्रमाणयति न खलु तेन तदभिधानं कमपि तार्किकं स एवायमिति वक्तुं कोऽपि मतिमान् प्रतिपद्येत । वर्तमाने सति प्रबल तरे प्रमाणान्तरे, साहाय्यं सम्पादयितुं शक्रुवन्ति युक्तय ईदृश्यः । अतो यत् पक्षधरो जयदेवः कमप्यालोकोपपदं ग्रन्थं लिखितवान् यच्च पीयूषवर्षों जयदेवः प्रसन्नराघवप्रस्तावनायां स्वकीयं प्रमाणप्रवीणत्वमुपन्य स्तवान् तत् सर्वं प्रमाणा- न्तरं विना तदुभयाभेदसाधनार्थमकिञ्चित्करमेव । तद् युक्तमिदानी प्रमाणान्तर. प्रामाण्यमेव परीक्षितुम् । अस्य पक्षधरस्य प्रत्यक्षालोकान्ते लेखको लिपिकालमेवं लिखति-"शुभमस्तु शकाब्दा ॥ लसं १५०९" । अत्र मनमोहनचक्रवर्तिमहोदयः कल्पयति यदस्यां १५०९ इति संख्यायां शून्यं प्रमादेन न्यस्तं भवेत् , तदयं नियतं १५९ मितो लक्ष्मणाब्द एव । लक्ष्मणाब्दः १११९ मिते ख्रिस्ताब्दे समारभ्यते । तदयं संकलनेन १५९ मितो लक्ष्मणाब्दः १११९+ १५९ % १२७८ मितेन ख्रिस्ताब्देन तुल्यः। सतीश. चन्द्रविद्याभूषणो लसं इत्येतस्य वत्सर इत्येवार्थसङ्केतमूरीकुरुते । तत् तत्रत्या १५०९ इति संख्या तन्मतेन शकाब्दद्योतिका । शकाब्दः ७८ मितात ख्रिस्ताब्दादारभ्यते । तदयं १५०९+ ७८= १८५७ मितेन ख्रिस्ताब्देन तुल्यो भवति । लिपिकरणकाललेखने लेखकस्याभूत् प्रमाद इत्यत्र नैवास्ते बिन्दुरपि सन्देहस्य । किन्तु कुत्र सोऽभूदिति निश्चेतुं नैव शक्यते। चक्रवर्तिप्रवर्तिता शून्यन्यूनत्वकल्पना विकल्पानन्यान् प्रकल्प- यन्ती नैवारोहति चेतोनिश्चितिभूमिम् । शुन्यन्यूनत्वकल्पनातो वरीयसीयं स्यात् कल्पना यदयं शकाब्दं दत्त्वा लक्ष्मणाब्दं पश्चाद् दास्यामीति तं लिखितुं विस्मृत- वान् । शकाब्दश्चास्थाने दत्त इति विशेषः कृतः। भवतु सर्वमेतत् । इदमत्र पृच्छामः कस्मादेतावानायासः स्वीक्रियते ? किन्नु सेत्स्यति तस्य लिपिकालाकलनेन ? यद्यस्य ग्रन्थो १५८७ मिते शकाब्दे प्रतिलिखितोऽभूत्, न तेन किञ्चिदासाद्यते निश्चेयनिश्चिति- करणम् । यदि चक्रवर्तिपदमनुवर्तमाना वयं लिपिकालं १२७८ मितं ख्रिस्ताब्दं कल्पयामः तर्हि पक्षधरसमयं तत्पूर्वमेवावधारयितुं बलात्प्रवृत्ता भवेम। न खलु न कथयन्ति पण्डिता यत् पक्षधरादधीतवन्ती वासुदेवसार्वभौमो रघुनाथशिरोमणिश्च । चैतन्यमहाप्रभुश्वा- भूत् वासुदेवसार्वभौमस्यान्यतमः शिष्यः । अतो नैवेयत्पूर्व भवितुमर्हति पक्षधरः। - ·[१०] एतदपि न विस्मर्तव्यं यदयं मिथिलाधिपस्य भैरवसिंहस्य राज्यसमये प्रसिद्धिं लब्ध. वान् । ख्रिस्ताब्दपञ्चदशशतकमध्यं यावत् समयो भैरवसिंहभूपतेरिति मिथिला- प्रत्नतत्त्वविदो निगदन्ति । विजयते बलवती किंवदन्ती यत् कविवरविद्यापतेरयमेकदा गृहं गत्वा तदातिथ्यं स्वीकृतवान् । पक्षधरहस्तलिखिते विष्णुपुराणे तल्लिपिकाल एवं दत्त आस्ते-- "बाणैर्वेदयुतैः सशंभुनयनैः संख्यां गते हाय ने श्रीमद्गौडमहीभृतो गुरुदिने मार्गे च पक्षे सिते ।" व्यक्तमेवायं ३४५ मितो लक्ष्मणसंवत्सरः, ( १११९+ ३४५) १४६४ ख्रिस्ताब्देन तुल्यः । एतत् सर्वमालोचयतां स्पष्टमेवाभासते यदयं ख्रिस्ताब्दपञ्चदश- शतकमध्ये मिथिलामध्युवास । कथमिव त्रयोदशशतकारम्भे स बलान्नेतव्य इति वयं न जानीमः। चन्द्रालोककविना जयदेवेन पक्षधरस्यैकात्मता सिद्धा स्यादित्याशयैव स्वीकृतवा- नेतावन्तमायासं मनमोहनचक्रवर्तिमहोदयः । किन्तु कथं विस्मृतवान् यदभिन्नयोः पुरुषयोः पितरावप्यभिन्नौ भवतः । अपि पक्षधरस्यापि जननी सुमित्राभिधाऽभूत् ? अप्यस्य जनको महादेवयाज्ञिकोऽभूत् ? अपि कोप्योमिति वक्तुं शक्नोति ? यद्येवं तर्हि वृथैवाऽयं विततो यत्नो वस्तुतो भिन्नयोरभिन्नत्वं साधयितुम् । पीयूषवर्षोऽपि जयदेवः प्रमाणप्रवीण आसीदित्यत्र नाऽस्ति काऽपि विप्रतिपत्तिः । तद्न्थद्वयमेव तत् स्फुटं प्रमाणयति। एतत् पक्षधरभिन्नत्वेऽपि संभवत्येव । बलवविरुद्धप्रमाणावरुद्धाध्वा कथमिव कोऽप्युत्सहेत तावेकीकर्तुमिति वयं नैवावधारयामः । अहो ! गतानुगतिकत्वं लोकस्य यत् कस्मिन्नपि समये परप्रत्ययनेयबुद्धयः सुधियोऽपि संजायन्ते । पीयूषवर्षजयदेवस्य ग्रन्थद्वयम् अद्यावधि पण्डितप्रकाण्डस्थाऽस्य महाकवेर्ग्रन्थद्वयमेवोपलब्धं चन्द्रालोकः प्रसन्न- राघवं चेति । (१)चन्द्रालोकः-अयमस्य चन्द्रालोकः स्वकीयालोकेन चिराद् धवलयन्नास्ते भारतधरावलयम् । अलङ्कारागमपारावारे विजिहीर्पूणामयं परमहर्षमादधानो विदधाति काञ्चित् परिचितिं ययोत्साहिताः सुखेनारोहन्ति लघुबुद्धयोऽप्यलघुकान् ग्रन्थपोतान् । अयं चन्द्रालोको दशमिर्मयूखैः प्रकाशमानो विगलितविस्तर सुविशदं विद्योतयते साहित्यशास्त्रस्य समस्तवस्तुजातम् । वाग्विचाराभिधे प्रथमे मयूखे मङ्गलाचरणादिभिः प्रक्रम्य काव्यस्य हेतुलक्षणे च लक्षयित्वा रूढयौगिकादिभेदानां शब्दानां सोदाहरणः सयुक्तिकश्च संक्षेपेण विचारः कृतः। द्वितीये मयूखे दोषनिरूपणाख्ये काव्यदोषाणां लक्ष- णोदाहरणानि प्रदर्य प्रदर्य दोषाङ्कुशभेदानपि चान्तर्निर्दिश्य साधु समाधान विहि- तम् । लक्षणनिरूपणाभिधाने तृतीये मयूखे नाट्यशास्त्रीय ग्रन्थेषु प्रतिपाद्यमानानां. लक्षणानां कानिचित् सोदाहरणानि प्रदर्शितानि । चतुर्थे मयूखेः प्राचामाचार्याणां मतेन :

·[११] दंशानां गुणानां सौदाहरणं निरूपणं कृतम् । पञ्चमो मयूखः सर्वेषां विपुलतमः । अत्र विंशत्यधिकशतेन श्लोकैः शब्दार्थालङ्काराणां लक्षणभेदोदाहरणानि सुस्पष्टं सुशब्दं च प्रपञ्चितानि । षष्टे मयूखे रसस्य रीतीनां वृत्तीनां च विचारः संक्षेपातिशयेन कृतः। सप्तमे ध्वनिनिरूपणाख्ये मयूखे वृत्तिभेदत्रयाद् व्यञ्जनामादाय सलक्षणभेदो- दाहरणं सा संक्षेपत उपदर्शिता । तथैवाष्टमे गुणीभूतव्यङ्गयानां निरूपणं कृतम् । नवमे दशमे च मयूखयोः लक्षणाभिधे लक्षणभेदाभ्यामभिहिते । विपुलप्रचारतया चन्द्रालोस्य टीका अपि विद्वद्भिरने कैर्विरचिताः । तासु काश्चित् प्रथिततमा अत्र विनिर्दिश्यन्ते । १. शरदागम:-अयं चन्द्रालोकस्य टीकारूपो ग्रन्थः प्रद्योतनभटेन विरचितः। बलभद्रमिश्रतनयः प्रद्योतनभट्टो बुन्देलवंशावतंसस्य महाराजवीरभद्रदेवस्य सभा- पण्डितो बभूव । अयं महाराजः कन्दर्पचूडामणिनामकं कामशास्त्रीय ग्रन्थं विंशत्य- धिके षोडशशतके (१६२०) वैक्रमे लिखितवान् । शरदागमप्रणयनसमयः षड्विंश- त्यधिकषोडशाब्दो वैक्रमः । इयमतिसंक्षिप्ता टीका समूलसंस्कारं सभूमिकादिकपरिष्कार च नीता प्राकाश्यमस्मत्सुहृद्भिः पण्डितश्रीनारायणशास्त्रिभिः । अतोऽस्य विस्तर- स्तत्रैवावलोकनीयः । २. रमा--इयं टीका वैद्य नाथपायगुण्ड इत्येतेन रचिता निर्णयसागरयन्त्रालये मुद्रिता च। उदाहरणचन्द्रिकादिग्रन्थकर्तुवैद्यनाथादयं सर्वथा भिन्न एव । स तु तत्सदि- त्युपनामको रामचन्द्रतनयश्चासीत् । अयं पायगुण्ड इत्युपपदो वेणीमहादेवयोः सुतो नागोजिभस्य शिष्यश्चासीत् । व्यक्तमेवौफेक्टो बालभट्टमस्य तनयं तत्त्वेन गृह्णन् भ्रान्त एव। उभावपि सुतजनको दीर्घायुषो नागोजिभट्टस्य शिष्यतामुपगतौ । अयं वैद्यनाथो ऽनेकान् व्याकरणधर्म शास्त्रविषयग्रन्थान् विरचितवान् । एतद्विस्तरस्तु म. म. पण्डित- नित्यानन्दपन्तस्य बाबूगोविन्ददासस्य च भूमिकाभ्यामवगन्तव्यः । ३ राकागमः-अयं टीकाग्रन्थो गागाभट्टेतिप्रसिद्धापरनामकेन विश्वेश्वरभटेन विरचितः । काश्यां विराजते विद्वन्मणिखनिनिभो भट्टानामन्वयः(१)। तत्रैवायमपि महाभागः समन्वभवत् प्रादुर्भावसौभाग्यम् । रामकृष्णभट्टतनूजस्य दिनकरभट्टस्याऽयं पुत्रः । स एवाऽयं येन शिवाजिभूपतेः सप्तदशाधिकषोडशशतकमिते वैकमेऽब्दे (१६१५) राज्यारोहणसंस्कारः क्षात्रेण कल्पनाकारि(२) । कायस्थप्रदीपं नाम ग्रन्थ लिखितवानयं विंशत्यधिकषोडशशतकमिते वैक्रमेऽब्दे (१६२०)। तदस्यैहिकयाऽब- स्थित्या निषष्ठ्यधिकपञ्चदशशतमिताब्दस्य (१५६३) अष्टाविंशत्यधिकषोडशशतक- (१) कान्तानाथभट्टेन विरचितं भवंशकाव्यमवलोकनीयमेतदन्वयविशेषजिज्ञा- सुभिः। (२) एतद्व्यतिकरवृत्तमधिकृत्य श्रीसिद्धान्तविजयग्रन्थस्योपोद्धातः परिशिष्टानि च द्रष्टव्यानि ।

·[ १२ ] - मिताब्दस्य (१६२८) च वैक्रमस्य मध्ये प्रायशो भवितव्यमिति सम्भाव्यते विद्वद्भिः । अनेन विरचिता ग्रन्थाः(१)- धर्मशास्त्रे- १ आपस्तम्बपद्धतिः २ आशौचदीपिका ३ कायस्थपद्धतिः(२) ४ तुलादानप्रयोगः ५ दिनकरोयोतः(३) ६ पिण्डपितृयज्ञप्रयोगः ७ प्रयोगसारः ८ सुज्ञानदुर्गोदयः ९ समयनयः १० सापिण्ड्य विचारः पूर्वमीमांसायाम्- १ मीमांसाकुसुमाञ्जलिः २ शिवार्कोदयः ३ भादृचिन्तामणिः अलङ्कारशास्त्रे- १ राकागमः(४) ( चन्द्रालोकटीकारूपः ) (२) प्रसन्नराघवम्- इदं नाटकं सुप्रसिद्धमेवाऽऽस्ते । सप्ताङ्केऽस्मिन्नाटके रामायणीया कथाऽभिनय- विन्यस्तरूपा सुतरामावर्जयति चेतांसि साहित्यसौहित्यजुषां विदुषाम् । बहुस्थानेषु मुद्रितमिदं विपुलप्रचारं चालोक्य चित्रभिव नः प्रतिभति यदस्य न सन्ति टीका अनेकाः सुप्राचोनाः । काशी, कलिकाता, मंदराज, मुम्बा, पूना इत्येतासु पुरीषु मुद्रितानि संस्करणानि मूलमात्रं दधते । श्रूयते कस्य चिद् वेङ्कटाचार्यस्य टीकां दधदास्ते खोपकरसम्पादितं मुम्बापुर्या प्रकाशितमेकमस्य संस्करणम् । तन्नैवोपलब्धमस्माभिः । न च वयं जानीमः कोऽयं वेङ्कटाचार्यः कतमदेशसमयवास्तव्यश्चेति । अद्यावधि एकैव टीका दृष्टाऽस्माभिः । सा भावबोधिन्याख्या महामहोपाध्यायः सुगृहीतनामधेयैः डा० गङ्गानाथझामहोदयैर्निर्मिता। इयं मूलरहिता 'भूबाणरत्नचन्द्राङ्के वैकमेब्दे (१९५१), लिखिता काश्यां प्रकाशिता । .. (१) एतानि प्रन्थनामानि श्रीपाण्डुरङ्गवामन काणेमहोदयस्य History of Dharma Fastra, Vol. I नामकाद् ग्रन्थाद गृहीतानि । (२) अयमेव प्रन्थः 'कायस्थधर्मप्रदीप' इति, 'कायस्थधर्मप्रकाश' इति चाभिधा. नाभ्यामभिधीयते । संक्षेपतो गागाभट्टीत्युच्यते । (३) प्रन्थप्रकाण्डस्य सन्त्यनेकेऽस्यांशाः-आचार, आशौच, काल, दान, पूर्त, प्रतिष्ठा, प्रायश्चित्त, व्यवहार, वर्षकृत्य, व्रत, शूद्र, श्राद्ध, संस्कार-इत्याख्याः । (४) संप्रत्येवाऽयं प्राकाश्यं प्राप्यतेऽस्मत्सुहृद्वर्यैरनन्तरामशास्त्रिभिः ।

·[ १३ ]
इतीतिवृत्तं गदितं समासेनैतिहासिकम् ।
कवेः पीयूषवर्षस्य जयदेवस्य किञ्चन ॥
विशयविषविषण्णः को भवेन्नो विपन्नः
शुभविषयनिषण्णः सर्व एव प्रसन्नः ।
विषयमविशयं यद् भाग्यवान् वाग्यवीयान्
कथमपि लभते सोऽनल्पपुण्यानुभावः ॥
पदे पदे विवादेषु स्खलन्नपि लिखन्निदम् ।
जयदेवगतं वृत्तं क्षन्तव्योऽयं जनो बुधैः ॥
वर्तते बहु वक्तव्यं विवक्षा चाऽवशिष्यते ।
तथाऽप्यौचित्यमालोच्य सम्प्रतीतो विरम्यते ॥
का विवक्षा विना दाक्ष्यं तेन किं शिक्षया विना ।
वन्ध्यैव सा विनाऽभ्यासं निर्विवेकस्य तैः किमु ? ॥
बालो बलवतामग्रे वल्गनायाति फल्गुताम् ।
इतीव मतिमाधाय समीक्षोपेक्ष्यतेऽधुना ।।
चकोरैकनिपेयानां चारुवागपि चारु कः ।
इन्दुपीयूषबिन्दूनां रसमास्वादयेद् द्विजः ॥
4
ध्यायं ध्यायमुपाध्यायं करुणावरुणालयम् ।
विद्वच्चन्द्रं भालचन्द्रं कतमो न तमो जयेत् ॥
साहित्यवारा निधिकर्णधार
शब्दार्थविद्याधरसार्वभौमम् ।
श्रीलक्ष्मणं निश्छलमाश्रयेयो
हृद्योगतोऽयं कविको विदः स्यात् ।।
बाणाङ्कनववर्षावैक्रमान्दाद्यवासरे।
बटुकेन प्रवन्धोऽयं प्रापितः परिपूर्णताम् ॥
संवत्सरप्रतिपत्, १९९५.
8 बटुकनाथशर्मा.

·No text on this page.

·॥ श्रीः ॥ राकागमसहितस्य चन्द्रालोकस्य विषयानुक्रमणिका(१)। " ३ विषयाः पृष्टाका: प्रथमे मयूखे- टीकाकारस्य मङ्गलाचरणे। स्वस्य टीकायाश्च नामनी निर्दिश्य टीकाकारकृतं टीकानिर्माणसूचनं स्वव्याख्यानप्रशंसनं च । ग्रन्थकारस्य मङ्गलाचरणम् । प्रन्थकर्तुः स्वनामग्रन्थनाम्नोः सूचनम् । अन्धप्रयोजनप्रदर्शनम् । स्वाभिमानपरिहारपूर्वक स्वोक्तेरुपादेयत्वस्य प्रतिपादनम् । *श्रुवाभ्याससहितायाः प्रतिभायाः काव्ये रणत्वं ग्रन्थकृत्संमतं दर्शयित्वा तस्य कारणत्वस्य सप्रपञ्चं निरूपणम् । काव्यस्वरूपनिर्वचनम्। *तत्तन्मतप्रदर्शनप्रकारेण काव्यत्वस्य विवेचनम् । काव्यलक्षणे प्राचीनोक्तः सोपहासं दूषणम् । *काव्यलक्षणगतं दूषणमुदाहरणेन विशदीकृत्य कैश्चिदुक्तस्य काव्यलक्षणस्य सूचनम्। वाक्यघटकशब्दस्वरूपनिर्देशपुरःसरं शब्दनैविध्यस्य निरूपणम् । *सर्वेषां शब्दानां यौगिकत्वस्य सर्वार्थवाचकत्वस्य च खण्डनम् । प्रथमद्वितीयशब्दभेदयोः प्रत्येकं त्रैविध्यस्य सोदाहरणं प्रतिपादनम् । तृतीयस्य शब्दभेदस्य सोदाहरणं प्रतिपादनं तत्प्रयोजनप्रदर्शनं च । *तृतीये शब्दभेदे सविशेषं विचारं प्रस्तुत्य प्राचामुक्तीनां निरसनम् । ६-७ पदस्य वाक्यस्य खण्डवाक्यस्य च लक्षणानां निरूपणम् । *पवाक्यखण्डवाक्ययोः स्वरूपं सप्रपञ्च निरूप्य तत्तन्मतोक्तिप्रदर्शनपूर्वक- स्वाभिप्रायप्रकाशनेन वाक्यार्थबोधौपयिकक्रमप्रदर्शनविधया च वाक्यार्थी- न्वयबोधस्वरूपप्रदर्शनम् । ७-९ " " " " ५ ७ . (१) '* एतच्चिह्नाङ्किता विषयाष्टीकान्तर्गता विज्ञेयाः ।

·विषयानुक्रमणिका । ९- ११ १२ विषयाः पृष्ठाकाः *अन्वयबोधे स्फोटयादिनां वैयाकरणानां चतुरः पक्षान् सोदाहरणानुपक्षिप्य तत्पक्षकदेशस्य खण्डनम् । -१० *परमतनिरासस्वमतोपन्यासपूर्वकं प्राभाकरादिमतावष्टम्भेन वाक्यार्थबोधस्य विचार: एकत्रापि पदे वाक्यत्वखण्डवाक्यत्वयोः सोदाहरणं सूचनम् । वाक्य कदम्बक(प्रबन्ध)स्वरूपप्रतिपादनम् । मातापितॄनामनिर्देशपुरःसरं प्रथममयूखसमाप्तिप्रदर्शनम् । ११-१२ द्वितीये मयूखे- दोषस्वरूपनिरूपणम् । *दोषाणां वाक्यार्थज्ञानरसोत्पत्तिप्रतिबन्धकतायाः प्रतिपादनम् । *वामनवचनानुकूल्यप्रदर्शनपुरःसरं दोषाणां गुणाभावरूपत्वस्य निरूपणम् । १२-१३ *काव्यप्रकाशोक्तगुणदोषस्वरूपश्रदर्शनम् । १३ श्रुतिकटुदोषस्वरूपनिरूपणम् । च्युतसंस्कृतिदोषस्वरूपनिरूपणम् । १३ *तत्तदुदाहरणप्रदर्शनमुखेन दण्डिमतानुसारं च च्युतसंस्कृतेः सप्रपञ्चं निरूपणम् । १३-१४ अप्रयुक्तदोषस्वरूपनिरूपणम् । *व्याकरणविरोधालङ्कारिकसम्प्रदायविरोधयोमिथो भेदस्य प्रदर्शनम् । असमर्थदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । निहतार्थदोषस्वरूपनिरूपणम् । *कैश्चित्प्रकल्पितेऽसमर्थनिहतार्थयोभैदे दूषणस्योद्भावनम् । अनुचितार्थदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । निरर्थकदोषस्वरूपनिरूपणम् । अवाचकदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *'अप्रयुक्तनिहतार्थावाचकदोषा असमर्थदोषेऽन्तर्भाव्या अप्यालङ्कारिकसम्प्र- दायमात्राद्भिन्ना' इति काव्यप्रकाशोक्तेः प्रदर्शनम् । अश्लीलदोषत्रैविध्यस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *अश्लीलदोषस्वरूप प्रदय विरुद्धमतिकृदोषादेतद्दोषस्य भिन्नतायाः प्रति- पादनम् । सन्दिग्धदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । अप्रतीतदोषस्वरूपनिरूपणम् । शिथिलदोषस्य सोदाहरणं निरूपणम् । १४ " " " " " " ·विषयानुक्रमणिका। " " " - " १७ - " " " १८ १८-१९ विषयाः पृष्ठाकाः ग्राम्यदोषस्य १६ *शिथिलस्य श्लेषाख्यगुणाभावरूपत्वं प्रतिपाद्य ग्राम्यदोषस्वरूपप्रदर्शनम् । नेयार्थदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । क्लिष्टदोषस्वरूपस्य अविमृष्टविधेयांशदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *उदाहरणान्तरप्रदर्शनप्रकारेणाऽविमृष्टविधेयांशत्वस्य विशदीकरणम् । विरुद्धमतिकृदोषस्य सोदाहरणं निरूपणम् । अन्यसङ्गतदोषस्य *विरुद्धमतिकृद्दोषस्वरूपप्रदर्शनमुखेनान्यसङ्गतस्य दोषत्वं प्रतिष्टाप्य 'अन्यसङ्गतमविमृष्टविधेयत्वान्तर्गत मिति काव्यप्रकाशमतप्रकाशनम् । पददोषानुपसंहृत्य वक्ष्यमाणेषु वाक्यदोषेषु प्रतिकूलाक्षरदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । उपहतविसर्गलुप्तविसर्गदोषस्वरूपयोः सोदाहरणं निरूपणम् कुसन्धिविसन्धिदोषयोः सोदाहरणं निरूपणम् । *सोदाहरणं कुसन्धिविसन्धिस्वरूपदर्शनम् । हतवृत्तदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । न्यूनाधिकदोषयोः सोदाहरणं निरूपणम् । *न्यूनाधिकदोषस्वरूपप्रदर्शनम् । कथितविकृतदोषस्वरूपयोः सोदाहरणं निरूपणम् । पतत्कर्षदोषस्वरूपस्य समाप्तपुनरात्तदोषस्य *समाप्तपुनरात्तदोषस्वरूपस्य सप्रपञ्चं विवेचनम् । १९-२० अर्धान्तरपदापेक्षिदोषस्य सोदाहरणं निरूणम् । *अर्धान्तरपदापेक्षिदोषस्वरूपप्रदर्शनम् । अभवन्मतयोगदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *अभवन्मतयोगदोषं सविशेषं विविच्य काव्यप्रकाशोक्ताऽनभिहितवाच्यल्व- दोषस्य न्यूनपदेऽन्तर्भावं च संसूच्य, कैश्चिदुक्तस्याऽनभिहितवाच्यत्व- न्यूनपदत्वयोर्भेदस्य खण्डनम् । अस्थानस्थसमासदोषस्य सोदाहरणं निरूपणम् । २१ *सङ्कीर्णदोषस्य द्वैविध्यं स्फुठीकृत्य काव्यप्रकाशोक्तप्रसिद्धिहतत्वदोषस्या- ऽप्रयुक्तदोषेऽन्तर्भावस्य सूचनम् । भमप्रक्रमदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । १९ " " - " " । " " ” २० " ” ·विषयानुक्रमणिका। २२ " " २४ " विषयाः पृष्ठाका भन्नप्रक्रमदोषं सप्रपञ्चं सोदाहरणं च विविच्य 'काव्यप्रकाशोत्तम क्रमत्व- मस्थानस्थपदत्वेऽन्तर्भवतीति सूचनम् । अमतार्थान्तरदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् अमतान्तरस्य प्रकृतरसविरुद्धरसव्यञ्जकसमभिव्याहारस्वरूपता प्रति- पाद्य रसानां परस्परविरोधस्य प्रदर्शनम् । *अमतान्तरदोषस्य चतुर्णामपि रसदोषाणामुपलक्षकत्वं निरूप्य तेषा. मुदाहरणानां निरूपणम् । अर्थदोषेष्वपुष्टार्थदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । कष्टदोषस्वरूपनिरूपणम् । व्याहतदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । पुनरुक्तदोषप्रदर्शनम् । * कटादिदोषाणां सोदाहरणं निरूपणम् । २४-२५ दुष्क्रमग्राम्यसन्दिग्धदोषाणां सोदाहरणं निरूपणम् । *दुष्क्रमग्राम्यसन्दिग्धदोषस्वरूपप्रदर्शनम् । अनौचित्यदोषमुदाहरणेन प्रदय विरुद्धदोषस्वरूपद्वैविध्यस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *अनौचित्यदोषस्वरूपं विवृत्य काव्यप्रकाशोक्ताऽनवीकृतत्वदोषस्य कथित- पददोषेऽन्तर्भावस्य संसूचनम् । २५-२६ सामान्य परिवृत्तिविशेषपरिवृत्त्योः सोदाहरणं निरूपणम् । *सामान्यपरिवृत्तिविशेषपरिवृत्तिस्वरूपोदाहरणप्रदर्शनपूर्वकं काव्यप्रकाशो- क्तयोः सनियमानियमपरिवृत्तिदोषयोरत्रैव दोषद्वये साकाङ्क्षाऽपदयुक्तत्व- दोषयोश्च न्यूनपदत्वव्याहतदोषद्वयेऽन्तर्गतेः सूचनम् । २६-२७ सहचराचारुविरुद्धान्योन्यसङ्गतिदोषयोः सोदाहरणं निरूपणम् । २७ *सहचराचारुत्वदोषस्वरूपं निरूप्य विरुद्धसम्बन्धदोषस्य काव्यप्रकाशोक्त- प्रकाशितविरुद्धरूपतायाः सूचनम् । *काव्यप्रकाशोतयोर्विध्यनुवादायुक्तत्वदोषयोरविमृष्टविधेयांशभग्नप्रक्रमाभ्या- मभेदं सूचयित्वा 'अश्लीलत्वं नार्थदोष' इत्यत्र तदोषानुक्तेः समर्थनम् । दोषाणां पदपदांशाद्याश्रयतायाः प्रतिपादनम् । *श्रुतिकटुत्वादीनां केषाश्चिद्दोषाणां पदपदांशादिंगतत्वस्य तदुदाहरणानां च निपुणं निरूपणम् । २७-२८ अप्रयुक्तनिहतार्थावाचकदोषाणामसमर्थदोषेऽन्तर्भावस्य कथनम् । " ·विषयानुक्रमणिका । २९ " " विषयाः पृष्ठाङ्काः स्थलविशेषप्रयुक्तपूर्वोक्तदोषापवादरूपदोषाङ्कुशस्वरूपस्य तत्रैविध्यस्य च प्रतिपादनम् । दोषाङ्कुशप्रकारत्रयनिरूपणम् । प्रथमदोषाङ्कुशप्रकारोदाहरणप्रदर्शनम् । *अत्रैव प्रकारान्तराणां निरूपणम् । द्वितीयदोषाङ्कुशप्रकारोदाहरणप्रदर्शनम् । *अत्रैव प्रकारान्तराणां सोदाहरणं निरूपणम् । १९-३० तृतीयदोषाङ्कुशप्रकारोदाहरणप्रदर्शनम् । *अत्रैव प्रकारान्तराणि प्रदर्य तदन्येषु रसालङ्कारादिदोषेष्वपि क्वचित् तदोषापवादस्वरूपत्वस्य सोदाहरणं सविस्तरं च निरूपणम् । *सर्वेषामलङ्काराणां प्रायेणोपमागर्भत्वादुपमादोषाणामेव सर्वालङ्कारदोषज्ञाप- कत्वमुक्त्वा तेषाञ्चोपमादोषाणामनुचितार्थत्वन्यूनाधिकपदत्वभन्मप्रक्रमत्व- रूपतायाः काव्यप्रकाशोक्त्या सूचनम् । द्वितीयमयूखसमाप्तिप्रदर्शनम् । तृतीये मयूखे- काव्यत्वज्ञापकेषु काव्यस्य लक्षणेष्वक्षरसंहतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *'अक्षरसंहतेः समासोक्तिभेदत्वमिति कस्यचिन्मतस्य सूचनम् । शोभायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । अभिमानस्य हेतोः 'हेतुरपद्भुतेर्भेद' इति कस्यचिन्मतस्य सूचनम् । प्रतिषेधस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अस्य प्रतिषेधस्य हेत्वलुपतावन्तर्गतेः कस्यचिन्मतेन सूचनम् । निरुक्तस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *निरुक्तस्य द्वैविध्यं प्रदयं तस्योदाहरणैः स्फुटीकरणम् । मिथ्याध्यवसायस्थ सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । सिद्धेः *कस्यचिन्मतेन सिद्धस्तुल्ययोगितान्तर्भावस्य सूचनम् । युक्तः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *'युक्तिश्चयं व्यतिरेकालङ्कारस्वरूपे ति कस्यचिन्मतस्य प्रदर्शनम् । कार्यस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । अस्य कार्यस्य परिणामालङ्कारान्तर्गतेः कस्यचिन्मतेन सूचनम् । " " " * " " " ३५ " " ·विषयानुक्रमणिका पृष्ठाकाः " ७ " " ३ विषयाः *इत्यादीनि बहून्यन्यान्यपि काव्यस्य लक्षणानि महर्षिभिरुक्तानीति अन्थ. कारोक्ति प्रदर्य कस्यचित्तत्प्रकारस्य सोदाहरणं निरूपणम् । तृतीयमयूखसमाप्तिसूचनम् । चतुर्थे मयूखे- श्लेषगुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *इलेषस्य द्वैविध्य द्वयोरपि तद्भदयोर्लक्षणे च प्रदश्यं सरस्वतीकण्ठाभरणो- क्तिप्रामाण्येन श्लेषस्यार्थगुणतायाः सूचनम् । *श्लेषगुणस्य श्लेषालकृतावनन्तर्भावं सहेतुकं प्रतिपाद्य साहित्यदर्पणोक्त- श्लेषगुणस्वरूपं च सोदाहरणं निरूप्य तस्य पूर्वोक्तश्लेषेऽन्तर्भावस्य संसूचनम् । *काव्यादर्शोक्तश्लेषगुणप्रतिपादनम् । प्रसादगुणस्वरूपनिरूपणम् । *अन्येषां संमतं प्रसादस्वरूपं प्रतिपाद्य दण्डिमतानुसारं प्रसादस्य सोदा. हरणं वर्णनम् । समतागुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *दण्डिसमतायाः समताया वर्णनम् । समाधिगुणस्वरूपनिरूपणम् । *समाधे विध्यं संसूच्य तदुदाहरणयोर्निरूपणम् । माधुर्यगुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *काव्यप्रकाशदर्पणोक्तस्य माधुर्यस्वरूपस्य वर्णनम् । *दण्डिसंमतमाधुर्यस्वरूपप्रदर्शनम् । ओजोगुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *काव्यप्रकाशदर्पणोक्तमोजोगुणखरूपं सोदाहरणं निरूप्य दण्डिसंमतस्यापि तत्स्वरूपस्य वर्णनम् । सौकुमार्यगुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । * 'सौकुमार्यमश्लीलत्वाभावरूपं न गुणान्तर मिति स्वभिप्रायप्रकाशनम् । उदारतागुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *'उदारत्वमोजस्येवान्तर्गत मिति दर्पणोक्तिं प्रदश्य दण्डिसंमतोदारतास्वरू. पस्य सोदाहरणं वर्णनम् । इत्थमष्टौ गुणान्निरूप्य तदतिरिक्तयोः कान्त्यर्थव्यक्तिगुणयोः क्रमेण शृङ्गार- प्रसादयोरन्तर्भावं च संसूच्य गुणालङ्कारस्वरूपयोविवरणम् । *दण्डिसंमतयोः कान्त्यर्थव्यक्त्योः स्वरूपे उदाहरणप्रत्युदाहरणाभ्यां निरूप्य तन्मतानुसार गुणालङ्कारयोर्भेदस्य प्रदर्शनम् । " " " " " " " " ३९-४० ·विषयानुक्रमणिका। ४१-४२ ४२ " " - ४४ " " " विषयाः पृष्ठाङ्काः *काव्यप्रकाशकृतां मतमनुसृत्य सोदाहरणं गुणस्वरूपं गुणालङ्कारयार्भेदं च प्रदर्य गुणानां त्रिविधत्वस्य संसाधनम् । जीफ्रुक्तानां व्यासनिर्वाहप्रभृतीनां गुणानां वैचित्र्यज्ञापकत्वस्य सूचनम् । ४१ व्यासादिस्वरूपोदाहरणप्रदर्शनपुरःसरं सरस्वतीकण्ठाभरणोक्त्या सुस्पष्ट चतुर्विंशतिगुणानिरूप्य तेषां पूर्वप्रदर्शितेष्वेव गुणेषु यथासनिवेश- मन्तर्भावस्य सूचनम् । चतुर्थमयूखसमाप्तिप्रदर्शनम् । पञ्चमे मयूखे- अलङ्कारसामान्यलक्षणनिरूपणम् । *शब्दार्थालङ्कारत्वयोः सुस्पष्टं विवेचनम् । छेकालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । वृत्त्यनुप्रासालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । लाटानुप्रासालङ्कारस्य *लाटानुप्रासस्य पञ्चप्रकारतायाः सोदाहरणं प्रतिपादनम् स्फुटानुप्रासालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *स्फुटानुप्रासस्य दर्पणसंमताया वृत्त्यनुप्रासभेदस्वरूपतायाः सूचनम् । अर्थानुप्रासालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । पुनरुक्तप्रतीकाशालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *पुनरुक्तप्रतीकाशस्य शब्दश्लेषरूपतायाः स्वमतेन वर्णनम् । यमकालङ्कारलक्षणनिरूपणम् । यमकस्य सामान्यतश्चतुरो भेदान् संसूच्य सोदाहरणं तदवान्तरभेदानां प्रदर्शनम् । ४५-४६ चित्रकाव्येषु खड्गबन्धस्य वर्णनम् । *खड्गबन्धाक्षरविन्यासप्रकारं स्पाट प्रतिपाद्य गोमूत्रिकाबन्धप्रदर्शनम् । *षोडशदलकमलबन्धं सोद्धारं निर्दिश्य चक्रबन्धस्य सोद्धारप्रकारं प्रदर्शनम् । ४७-४८ *सर्वतोभद्रबन्धतदुद्धारयोः प्रदर्शनम् । ४८-४९ *काव्यप्रकाशोत्तमष्टदलपद्मबन्धं तदुद्धारं च वर्णयित्वा मुरजबन्धप्रदर्शनम् । *चित्रप्रकारान्तराणि नामतः संसूच्य प्रहेलिकादीनामनलङ्कारत्वसूचिकाया दर्पणोक्तः प्रदर्शनम् । अर्थालङ्कारेषूपमालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *उपमायाः पञ्चविंशतिभेदान् नाममाहं निर्दिश्य सपदकृत्यमुपमालङ्कार- स्वरूपनिर्वचनम् " ४५ " " ४९ " .

·विषयानुक्रमणिका। " " " विषयाः पृष्ठाकाः *कैश्चिदुक्ते उपमाया लक्षणस्वरूपे निर्दिश्य तत्खण्डनप्रदर्शनम् । ५०-५९ *उपमाया भेदान्प्रदर्य तस्याः शाब्दत्वमार्थत्वं तत्कृतबोधवैलक्षण्यं च स्वमतान्यमताभ्यां प्रतिपाद्य पञ्चविंशतेर्भेदानां विस्तरेण सोदाहरणं निरूपणम् । ५१-५४ *उपमायाः साधारणधर्मस्य त्रैविध्यं सोदाहरणं निरूप्य मालोपमारशनो- पमयोः स्वरूपोदाहरणे च प्रतिपाद्य मूल कारमतानुसारमुपमायां तद. तर्भावस्य संसूचनम् । अनन्वयस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । अनन्वयालङ्कारस्वरूपनिर्वचनम् । ५५-५६ उपमेयोपमायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् *उपमेयोपमाया भेदयोः सोदाहरणं वर्णनम् । प्रतीपोपमायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ललितोपमायाः *ललितोपमायाः पदार्थवृत्तिनिदर्शनारूपतायाः सूचनम् । स्तबकोपमायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । सम्पूर्णोपमायाः ५७-५८ *पूर्वोक्तपूर्णोपमातः सम्पूर्णोपमाया मेदं प्रदर्य केषाश्चिन्मतेनास्या उपमेयो- पमाभेदत्वस्य सूचनम् । रूपकालङ्कारलक्षणनिरूपणम् । *रूपकस्य सावयवादिभेदान् संसूच्य तदुदाहरणानां सप्रपञ्चं निरूपणम् । ५८-५९ *केषाञ्चिदभिमतान् रूपकभेदान् सोदाहरणं निरूप्य कुत्रचित्तद्भदे दूषण- प्रकारप्रदर्शनम् । सोपाधिरूपकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ६० दृश्यसादृश्यरूपकस्य ६०-६१ आभासरूपकरूपितरूपकयोः सोदाहरणं निरूपणम् । *मालारूपकरशनारूपकयोरलङ्कारान्तराभावरूपत्वस्य प्रतिपादनम् । परिणामालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *परिणामस्वरूपं सप्रपञ्च निरूप्य 'रूपकान्तर्गतोऽयमलङ्कार' इति काव्य- प्रकाशमतस्य सूचनम् । उल्लेखालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ६१-६२ *अन्यत्रोक्तमुल्लेखलक्षणं सोदाहरणं निर्दिश्य काव्यप्रकाशमतानुसारमेतस्य रूपकान्तर्गतेः सूचनम् । ६२ ५८ " " ·विषयानुक्रमणिका। " " ६५ विषयाः पृष्टाङ्काः अपहृतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । पर्यस्तापछुतेः *अन्यत्रोक्तां हेत्वपह्नुतिं सोदाहरणं प्रदर्य कस्यचिन्मतेन तस्या अलङ्कार- त्वस्य खण्डनम् । भ्रान्तापहृतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । भ्रान्तपहृतद्वैविध्य प्रदर्य 'तत्त्वाख्यानोपमारूपेय मिति : दण्डिमतस्य प्रकाशनम्। *छेकापहृतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । कैतवापटुतेः *केषाश्चिन्मतमनुसृत्यापछुतेः स्वरूपत्रयस्य प्रदर्शनम् । उत्प्रेक्षायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *उत्प्रेक्षाया भेदत्रयं निर्दिश्य कर्तुरुपमानत्वेनान्वययोग्यतायाः प्रतिपादनम् । *अन्यैरुक्तमुत्प्रेक्षायाः स्वरूपं निरूप्य तस्या द्वैविध्यस्य सोदाहरणं सूचनम् । ६५-६६ *अन्येषां मतेनोत्प्रेक्षाया भेदद्वयं सूचयित्वा तदुदाहरणयोः प्रदर्शनम् । गूढोत्प्रेक्षायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *काव्यप्रकाशमतेन गूढोत्प्रेक्षाया अलङ्कारान्तरत्वस्य खण्डनम् । स्मृतिभ्रान्तिसन्देहानां सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *स्मरणादीनां स्वरूपभेदोदाहरणानि प्रदर्य कैश्चिदुक्तं संशयस्वरूपं च विवृत्य काव्यप्रकाशोक्तस्य संशयसन्देहयोर्भेदस्य स्फुटीकरणम् । ६७-६८ मीलितस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *काव्यप्रकाशाभिमतस्य मीलितस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । सामान्यस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अन्यैरुक्तं मीलितसामान्यालङ्कारयोर्भेदं निर्दिश्य काव्यप्रकाशोक्तस्य सामान्यस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । 'उन्मीलितस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । अनुमानस्य *प्रदीपसंमतं हेत्वनुमानयोर्भेदं सोदाहरणं निरूप्यानुमानप्रकारान्तरोदाह- रणप्रदर्शनम् । अर्थापत्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ७०-७१ काव्यलिङ्गस्य परिकरस्य " ६९-७० " ७० ७१ " " ५ ·विषयानुक्रमणिका। ” " " " " ७३ " " " " ७३-७४ विषयाः पृष्टाका *काव्यलिङ्गपरिकरयोर्भेदं प्रदर्य परिकरालङ्कारविषये परेषां मतस्य प्रति. पादनम्। परिकराङ्कुरस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । अक्रमातिशयोक्तेः अत्यन्तातिशयोक्तेः चपलातिशयोक्तेः सम्बन्धातिशयोक्तेः भेदकातिशयोक्तेः *भेदकातिशयोक्तेरुदाहरणान्तरं निर्दिश्य तस्य पूर्वोक्तसर्वातिशयोक्तीनामुदा- हरणत्वस्य सूचनम्। रूपकातिशयोक्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *काव्यप्रकाशमतेन रूपकातिशयोक्तेनिंगीर्याध्यवसानातिशयोक्तिरूपतायाः सोदाहरणं सूचनम् । *काव्यप्रकाशोक्ताया यद्यर्थोक्तिकल्पितातिशयोक्तेर्वक्ष्यमाणसम्भावनान्तर्भाव संसूच्य सापहवातिशयोक्तेरलङ्कारसर्वस्वोक्तायाः प्रतिपादनम् । प्रौढोक्तः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् सम्भावनायाः * सम्भावनालङ्कारोऽयमतिशयोक्तभैद' इति काव्यप्रकाशमतस्य सूचनम् । प्रहर्षस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ७४-७५ *मतान्तरेण प्रहर्षस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । विषादस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । तुल्ययोगितायाः ७५-७६ *अन्यत्रोक्तं कण्ठाभरणमतानुसारं च तुल्ययोगितास्वरूपं सोदाहरणं प्रति- पाद्य कस्यचिन्मतेनैतस्याः सिद्धिनामकलक्षणगुणेऽन्तर्भावस्य सूचनम् । दीपकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ७६-७७ *अन्यत्र प्रतिपादितस्य दीपकस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। आवृत्तिदीपकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । * आवृत्तिदीपकं प्रतिवस्तूपमान्तर्गत:मिति काव्यप्रकाशमतस्य सूचनम् । प्रतिवस्तूपमायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *आवृत्तिदीपकप्रतिवस्तूपमयोर्भेदस्य प्रदर्शनम् । दृष्टान्तस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *बिम्बप्रतिबिम्बभावस्वरूपं विशदीकृत्य दृष्टान्तस्य निरूपणम् । ७५ " " ७७-७८ ७८ TH ·विषयानुक्रमणिका। ८० " " . " " " " विषयाः पृष्ठाङ्काः निदर्शनायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *रूपकानिदर्शनाया भेदं प्रदर्थ परमतेन निदर्शनास्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । व्यतिरेकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *व्यतिरेकालङ्कृतेः षोढात्वं प्रतिपाद्य 'उपमानन्यूनतायां प्रतीपालङ्कार' इति मूलाशयस्याविष्करणम् । केषाञ्चिन्मतेन सोदाहरणं व्यतिरेक वर्णयित्वा काव्यप्रकाशप्रतिपादितान् व्यतिरेकस्य चतुर्विंशतिभेदांश्च सूचयित्वा तद्भेदैकदेशस्य खण्डनम् । सहोक्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *सहोक्तः श्लेषगर्भतायाः सूचनम् विनोक्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । समासोक्तः खण्डश्लेषस्य *श्लेषस्य शब्दार्थगतत्वेन द्वैविध्यं शब्दश्लेषलक्षणं तस्य चाष्टविंधत्वं सोदा- हरणं निरूप्यार्थश्लेषस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रकटीकरणम् । ८१-८२ *अलङ्कारान्तरसत्त्वेऽपि श्लेषस्य प्राधान्यं वर्णयित्वा काव्यप्रकाशमतेनास्य शब्दालङ्कारत्वं जीर्णमतेनालङ्कारत्वं च प्रतिपाद्य गुणान्तर्गतश्लेषा. देतस्य भिन्नतायाः प्रदर्शनम् । ८२-८३ भङ्गश्लेषस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ८३ अर्थश्लेषस्य अप्रस्तुतप्रशंसायाः ८३-८४ *अप्रस्तुतप्रशंसायाः पञ्च प्रकारान् प्रदर्य सोदाहरणं तेषां सप्रपञ्च निरू- पणम् । ८४-८५ *अप्रस्तुतप्रशंसायाः समासोक्त्यादेर्भेदं निरूप्य तत्स्वरूपमन्यत्रोक्तं च निर्दिश्य व्याजस्तुतेर्भिनविषयत्वस्य तस्याः प्रतिपादनम् । ८५ अर्थान्तरन्यासस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अर्थान्तरन्यासकाव्यलिङ्गयोर्भेदस्य प्रदर्शनम् । ८५-८६ विकस्वरस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ८६ पर्यायोक्तः *पर्यायोक्तिस्वरूपं सोदाहरणं विविच्य काव्यप्रकाशमतेनाम्यमतेन च तत्प्रति- पादनम् । व्याजस्तुतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अन्यत्रोक्तस्य व्याजस्तुतिव्याजनिन्दयोः स्वरूपस्य निरूपणम् । " " " " " " " ८७ ·विषयानुक्रमणिका। पृष्ठाकाः ८८ ८८-८९ " " " ९१-९२ ९२ " विषयाः आक्षेपस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *काव्यप्रकाशमतेनाक्षेपस्य प्रतीपेऽन्तर्भावं संसूच्यान्यमतेनाक्षेपस्य सलक्षणो- दाहरणं वर्णनम् । गूढाक्षेपस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । विरोधस्य *विरोधालङ्कृतेर्दशसु प्रकारेषु केषाञ्चिदुदाहरणैः स्फुटीकरणम् । विरोधाभासस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । विरोधाभासविरोधयोर्भेदस्य प्रदर्शनम् । असम्भवस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । विभावनायाः *अन्यत्र प्रदर्शितान् विभावनाभेदान् सोदाहरणान् निरूप्य काव्यप्रकाश- मतेन तेषामतिशयोक्तावन्तर्भावस्य संसूचनम् । विशेषोक्तः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *विशेषोक्तेर्भेदत्रयस्य सोदाहरणं स्फुटीकरणम् । असतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अन्यत्र प्रतिपादितस्यासङ्गतेः प्रकारद्वयस्य सोदाहरणं निरूपणम् । विषमस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । अन्यत्रोक्तस्य विषमस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । समस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अन्यमतेन सोदाहरणं समस्वरूपस्य वर्णनम् । विचित्रस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । अधिकस्य *अन्यत्र प्रदर्शितयोरधिकाल्पालङ्कारस्वरूपयोः सोदाहरणं निरूपणम् । अन्योन्यस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । विशेषस्य *अन्यत्रोक्तस्य विशेषस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । व्याघातस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अन्यत्र प्रतिपादितयोाघातभेदयोः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । कारणमालायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । एकावल्या: मालादीपकस्य ९२-९३ " ९४ " " ९५ " ९५-९६ " ” " " ·विषयानुक्रमणिका । " " ९८ " " " विषयाः पृष्ठाकाः *सारालङ्कृते दद्वयस्य सोदाहरणं प्रतिपादनम् । उदारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । यथासङ्ख्यस्य ९७-९८ *अन्यमतेन यथासङ्ख्यस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । पर्यायस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अन्यत्र प्रदर्शितं पर्यायस्वरूपं सोदाहरणं निर्दिश्यैतदलङ्कारस्य सङ्कोच. विकासोभयरूपतायाः सोदाहरणं निरूपणम् । ९८-९९ परिवृत्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ९९ *सोदाहरणं परिवृत्तेः स्वरूपान्तरस्य प्रदर्शनम् । परिसङ्घयायाश्चातुर्विध्यमुदाहरणैः स्फुटीकृत्य लक्षणप्रदर्शनपुरःसरं स्व. मतेन तस्याः प्रकारद्वयस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । १००-१०१ विकल्पस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । १०१ समुच्चयस्य *प्रकारत्रयेण समुच्चयस्वरूपं सोदाहरणं प्रदयं परमतेनापि तत्स्वरूपस्य निरूपणम् । १०१-१०२ समाधेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । १०२ प्रत्यनीकस्य प्रतीपस्य *इतरत्रोक्तं सोदाहरणं प्रतीपस्वरूपमुपवर्ण्य प्रतीपोपमातः प्रतीपस्य भिन्न- तायाः प्रतिपादनम् । उल्लासस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *उल्लासालकृतेर्भेदचतुष्टयस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । तद्गुणस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । १०३-१०४ पूर्वरूपस्य १०४ प्रकारान्तरेण पूर्वरूपस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । अतद्गुणस्य (१)प्राक्सिद्धेः १०४-१०५ अवज्ञाया: १०५ प्रश्नोत्तरस्य *प्रश्नोत्तरालकृतेरनुमानकाव्यलिङ्गालकृतिभ्यां भेदस्य प्रतिपादनम् । " " " " " " " " " " " " " (१) अत्रैव 'अनुगुणः इत्यलकृतिनामान्तरमन्यत्र ।

·१४ विषयानुक्रमणिका। र्शनम् । 41 " १०७ " ” " " " " विषयाः पृष्ठाकाः पिहितस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । १०५ व्याजोक्तेः *क्वचिदुक्तां सोदाहरणं व्याजोक्तिमुपदर्य केषाञ्चिन्मतेन तस्याश्छेकापहृता- वन्तर्भावं च संसूच्यापह्नुतिव्याजोक्त्योरन्येषां मतेन भेदस्य प्रद- १०६ अन्यत्रोक्तस्य सोदाहरणगूढोक्तिस्वरूपस्य निरूपणम् । वक्रोक्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । स्वभावोक्तेः भाविकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *अद्भुतरसातिशयोक्तिभ्यां भाविकस्य भिन्नतायाः स्फुटीकरणम् । भाविकच्छवेः उदात्तस्य *उदात्तालकृतेः सद्भावं संसाध्य तत्स्वरूपस्यान्यत्रोक्तस्य सोदाहरणं निरूपणम् । १०८ अत्युक्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *मिथ्याध्यवसितिललितानुज्ञालेशमुद्रारत्नावलीयुक्तिलोकोक्तिछेकोक्तीनां ग्रन्था- न्तरोक्तानां सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । १०८-१०९ *अलङ्कारशेखरोक्ताश्चतुर्दशालङ्कारान् नामतः सूचयित्वाऽत्युक्तिप्रभृतीना. मनलकारत्वस्य सूचनम् । १०९ कैश्चिन्मनीषिभिः प्रोक्तानां रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितभावोदयभावसन्धिभाव- शबलत्वाख्यानां सप्तानामलङ्काराणां सूचनम् । *रसवदादीनां लक्षणान्युदाहरणानि च प्रदर्य तेषामलङ्कारत्वस्य केषाञ्चि. दुक्त्या निरसनम् । १०९-११२ * रसवदादीनां युक्तमलङ्कारत्व'मिति ध्वनिकारमतं तदुक्तिप्रामाण्येन प्रद- र्य 'भाक्तमेषामलङ्कारत्वमित्यन्येषां मतस्य सूचनम् । ११२ शुद्धलक्षणं संसूच्य शुद्धिसंसृष्टिसङ्कराणां पूर्वोक्तालङ्कारविन्यासरूपत्वेन हेतुनालङ्कारान्तरत्वस्य निराकरणम् । *संसृष्टिसङ्करयोर्लक्षणे सङ्करस्य भेदत्रयं च निर्दिश्य सोदाहरणविवरण: मेतेषामलङ्कारान्तराभावरूपत्वस्य संसूचनम् । ११२-११३ सर्वेषामलङ्काराणां क्वचिन्न्यूनाधिकरूपत्वस्य दर्शनाद्वैसादृश्येऽपि प्रकार- भेदात्तदलङ्कारत्वसद्भावस्य प्रतिपादनम् । ११३ उपमादीनामलङ्काराणां मालापरम्पराद्याकार विशेषेण विन्यासस्य चम- स्कारजनकतयाऽलङ्काराङ्गत्वेन हेतुनाऽलङ्कारान्तराभावरूपत्वस्य प्रतिपादनम् । " " ·विषयानुक्रमणिका। " " " विषयाः पृष्ठाङ्काः *रशनोपमादीनां सोदाहरणं निरूपणम् । ११३ सर्वेषामलङ्काराणामतिशयोक्त्यलङ्कारेऽन्तर्भावं प्रतिपादयतः परेषां मतस्योपन्यसनम् । अलङ्कारभेदस्यानुभवैकसिद्धत्वादुपमाद्यलङ्कारभेदसद्भावस्य ग्रन्थकार- मतेन निरूपणम् । पञ्चममयूखसमाप्तिप्रदर्शनम् । षष्ठे मयूखे- विभावस्य भेदद्वयं कारणत्वं च निर्दिश्यानुभावव्यभिचारिणोः क्रमेण कार्यसहकारिकारणरूपत्वस्य प्रतिपादनम् । ११५ सामान्यतो रसस्वरूपस्य निर्वचनम् । *शृङ्गारादिनवरसानां स्थायिभावान् प्रदर्य रसस्वरूपस्य सविशेष निरूपणम् । *भट्टलोल्लटमतेन रसखरूपस्य निरूपणम् । ११५-११६ *श्रीशङ्कुकमतेन *भट्टनायकमतेन *आचार्याभिनवगुप्तपादमतेन रसस्वरूपस्य निरूपणम् । ११६-११७ *विभावादीनां सर्वेषां मिलितानामेवाभिव्यञ्जकत्वं संसूच्य, एकेन रसा- भिव्यक्तावन्यतराक्षेपस्य तत्तदुदाहरणैः प्रदर्शनम् । :शृङ्गाररसस्वरूपनिर्वचनं संयोगविप्रलम्भयोस्तद्भेदयोश्च कथनम् । *शृङ्गाररसस्थायिनः स्वरूपं प्रदर्य संयोगवियोगयोद्वैविध्यमनुभावादीन् विप्रलम्भस्य चातुर्विध्यं च संसूच्य द्विविधयोः संयोगवियोगयो- रुदाहरणानां प्रदर्शनम् । ११८-११९ हास्यरसस्वरूपनिर्वचनम् । ११९ हास्यरसस्थायिनः स्वरूपं निर्दिश्य हास्यस्य विभावादीस्त्रैविध्यं सङ्क- मणरूपत्वं च प्रतिपाय हास्यरसोदाहरणप्रदर्शनम् । ११९-१२० करुणरसस्वरूपनिर्वचनम् । १२० *करुणरसस्थायिनः स्वरूपं निरूप्य विभावादिप्रतिपादनपूर्वं करुणरसो- दाहरणप्रदर्शनम् । रौद्ररसस्वरूपनिर्वचनम् । *रौद्ररसस्थायिनः स्वरूपं प्रदर्य विभावादिप्रतिपादनपुरःसरं रौद्ररसो- दाहरणप्रदर्शनम् । १२०-१२१ वीररसस्वरूपनिर्वचनम् । वीररसस्थायिनः स्वरूपं प्रतिपाद्य वीररसस्य विभावादिकं त्रैविध्य च निरूप्य वीररसोदाहरणप्रदर्शनम् । ११७ ११८ " १२१ ·विषयानुक्रमणिका। " विषयाः पृष्टाका भयानकरसस्वरूपनिर्वचनम् । १२१ *भयानकरसस्थायिनः स्वरूपं निर्दिश्य विभावादिप्रतिपादनपुरःसरं भया. नकरसोदाहरणप्रदर्शनम् । १२१-१२२ बीभत्सरसस्वरूपनिर्वचनम् । १२२ *बीभत्सरसस्थायिनः स्वरूपं निरूप्य विभावादिप्रतिपादनपुरःसरं बीभत्सरसो. दाहरणप्रदर्शनम् । अद्भुतरसस्वरूपनिर्वचनम् । *अद्भुतरसस्थायिनः स्वरूपं प्रदर्य विभावादिप्रतिपादनपुरःसरम् अद्भुत. रसोदाहरणप्रदर्शनम् । १२१-०१२३ शान्तरसस्वरूपनिर्वचनम् । १२३. *विभावादिप्रतिपादनपुरःसरं शान्तरसस्थायिनः स्वरूपं निरूप्य निर्वेदस्य शान्तरसस्थायिभावत्वमन्येषां मतेन सन्दूष्य शमस्य च तद्रस. स्थायिभावत्वं निर्दिश्य शान्तरसोदाहरणप्रदर्शनम् । भावस्वरूपनिर्वचनम् । *सोदाहरणं भावानां निरूपणम् । १२३-१२४ त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिभावानां नामतः प्रतिपादनम् । *तत्तद्वयभिचारिभावस्वरूपप्रदर्शनम् । १२४-१२५ रसाभासभावाभासयोर्निरूपणम् । १२५ *स्वरूपनिरूपणपुरःसर रसाभासभावाभासोदाहरणप्रदर्शनम् । भावशान्तिभावोदयभावसन्धिभावशबलतानां काव्यशोभाजनकत्वस्य सूचनम् । *कैश्चित्प्रकल्पितस्य भावसन्धिभावशबलतयोमिथो भेदस्य प्रदर्शनम् । पाञ्चाल्यादिरीतिचतुष्टयस्वरूपनिरूपणम् । १२५-१२६ *रीतिचतुष्टयोदाहरणप्रदर्शनम् । १२६ मधुराप्रभृतीनां पञ्चवृत्तीनां सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । १२६-१२. * उपनागरिकादिवृत्तित्रयस्यैव वामनादिभिर्वेदीप्रभृतिनाम्मा सङ्केतितत्वा- इत्तयो रीतयश्च न भिन्ना' इति काव्यप्रकाशमतं प्रकाश्य स्वमतेन वृत्तीनां रीतीनां च मिथो भेदस्य प्रदर्शनम् । षष्ठमयूखसमाप्तिसूचनम् । सप्तमे मयूखे- शक्त्यादिभिस्तिसृभिर्वृत्तिभियुक्ताया भारत्याः स्वरूपभेदान्निर्दिश्य व्यञ्जना- व्यापारस्वरूपस्य निर्वचनम् । १२८ १२४ ३ ." " १२८ " ·विषयानुक्रमणिका। १४७ " " विषयाः पृष्ठाङ्काः *व्यञ्जनाव्यापारस्यैव शैत्यपावनत्वादिप्रतीतिजनकत्वं शक्त्यादेस्तत्रा- ऽसमर्थत्वं वाच्यार्थव्यङ्गयार्थयोमिथो भेदक वैलक्षण्यं च साटोपं निरूप्य व्यजनाव्यापारस्यावश्यकतायाः प्रतिपादनम् । १२८-१३१. *व्यञ्जनाभेदयोः सप्रपञ्चं सोदाहरणं च निरूपणम् । १३१-१३२ व्यजनाप्रयोजनभूतानां ध्वनिभेदानां प्रदर्शनम् । १३२ *ध्वनेरेकपञ्चाशझेदान् विशदीकृत्य संसृष्टिसङ्करादिभिस्तेषां परस्पर- योजनेन सम्भवतां चतुरधिकचतुःशतोत्तरदशसहस( १०४०४)- भेदानां संसूचनम् । १३३-१३५ *तैस्तैरुदाहरणैः सर्वेषां ध्वनिभेदानां सविस्तरं निरूपणम् । १३५-१४६ *ध्वनेभैंदानामेकपञ्चाशत्त्वं स्फुटीकृत्य संसृष्टिसङ्करोदाहरणप्रदर्शनम् । १४६-१४७ व्यङ्गयस्य द्वयोर्भेदयोर्निरूपणम् । *द्विविधव्यङ्गयस्वरूपनिर्देशपुरःसरं सोदाहरणं तत्तद्वयङ्गयार्थाविष्करणम् । व्यङ्गयस्य प्रथमे भेदे प्रकारचतुष्टयस्य प्रतिपादनम् । *चतुर्णामपि व्ययभेदानां तदुदाहरणैः स्फुटीकरणम् । १४७-१४८ ___ व्यङ्गयस्य द्वितीय भेदे प्रकारद्वयस्य प्रतिपादनम् । *द्वयोरपि व्यङ्गयभेदयोस्तदुदाहरणाभ्यां स्फुटीकरणम् । *प्रथमव्यङ्गयस्य पूर्वप्रदर्शिते भेदचतुष्टयेऽन्येषां मतेन तत्तत्स्वरूपोदाहर. णानां निरूपणम् । १४८-१४९ पूर्वोक्तद्वितीयव्यङ्गायद्वितीयभेदस्यानेकरूपतां संसूच्य लक्षणामूलव्यञ्जना- भेदोपसंहारप्रदर्शनम् । १४९ *द्वितीयव्यङ्गयभेदस्यानेकरूपतायां कस्यचित्तत्प्रकारस्योदाहरणेन प्रदर्शनम्। शक्तिमूलव्यञ्जनायाः ( वाच्यव्यङ्ग्यस्य ) खरूपस्य निरूपणम् । *अनेकार्थस्थले प्रकरणादीनामेकार्थनियामकत्वस्य तत्तदुदाहरणैर्विशदी- करणम् । १४९-१५० सप्तममयूखसमाप्तिप्रदर्शनम् । अष्टमे मयूखे- ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गथयोः स्वरूपे निर्दिश्य गुणीभूतव्यङ्गये त्रैविध्यस्य सूचनम् । १५१ *ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गये ( उत्तममध्यमकाव्ये) सप्रपञ्च निरूप्य मध्यमकाव्यो- दाहरणप्रदर्शनपुरःसरं काव्यप्रकाशोक्तदिशा काव्यस्योत्तममध्यमा- धमभेदैस्त्रिविधत्वस्य सूचनम् । *चण्डीदासमतेन काव्यस्थोत्तमाधमभेदाभ्यां द्वैविध्य संसूच्योत्तमकाव्य- भेदोदाहरणप्रदर्शनम् । 1५१-१५२ १५० " ·विषयानुक्रमणिका। " " " " " " " " " विषयाः पृष्ठाकाः मध्यमकाव्यभेदस्यागूढव्यङ्गयस्य त्रयाणां भेदानां प्रतिपादनम् । १५२ *काव्यप्रकाशोक्तस्य गुणीभूतव्यङ्गयस्वरूपस्य निरूपणम् । त्रिविधस्यागूढव्यङ्ग्यस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *अगूढव्यङ्गयोदाहरणप्रदर्शनम् । १५२-१५३ अपराङ्गव्यङ्गयस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । १५३ वाच्यसिद्धयङ्गव्यङ्गयस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । *स्वकल्पिते वाच्यसिद्धयङ्गरूपगुणीभूतव्यङ्ग्यमध्यमकाव्यभेदोदाहरणे काव्य- प्रकाशदर्शितस्योत्तमकाव्यत्वस्य खण्डनम् । अस्फुटव्यङ्गयस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । सन्दिग्धव्य जय तुल्यप्राधान्यव्यङ्गय असुन्दरव्यङ्गय काकाक्षिप्तव्यङ्गयस्य पूर्वोक्तेन प्रकारेण मध्यमकाव्यभेदानामष्टविधत्वस्य सूचनम् । *ध्वनेरिव गुणीभूतव्यङ्गयस्यापि भेदानामनेकत्वस्य संसूचनम् । १५४-१५५ अष्टममयूखसमाप्तिप्रदर्शनम् । नवमे मयूखे- भेदद्वयप्रदर्शनपूर्वकं लक्षणायाः स्वरूपस्य निरूपणम् । १५५ *लक्षणाबीज लाक्षणिकशाब्दबोधं च परिदय काव्यप्रकाशोक्तलक्षणाखरूप. निरूपणपुरःसरं लक्षणाया भेदयोः स्फुटीकरणम् । १५५-१५६ द्विविधाया अपि लक्षणायाः पुनर्भेदानां प्रदर्शनम् । १५६ *उदाहरणैर्लक्षणाभेदानां निरूपणम् । प्रयोजनवत्या लक्षणायाश्चातुर्विध्यस्थ प्रतिपादनम् । *तत्तद्भेदप्रभेदोदाहरणप्रदर्शनमुखेन प्रयोजनवती लक्षणां सप्रपञ्चं निरूप्य पाठान्तरकल्पनया तस्याः षण्णां भेदानां निरूपणम् । १५६-१५७ पूर्वोक्तचतुःप्रकाराया लक्षणायाः सोदाहरणं निरूपणम् । १५७-१५८ लक्षणाबीजभूतानां तत्तत्सम्बन्धानां प्रदर्शनम् । १५८ *मूलोक्तानां तदितरेषां च लक्षणाबीजभूतसम्बन्धानां तैस्तैरुदाहरणैः स्फुटीकरणम् । १५८-१५९ प्रयोजनवत्या लक्षणाया भेदचतुष्टयस्य सोदाहरणं प्रकारान्तरेण प्रति- पादनम् । १५९ *तत्तन्मतसमीक्षापूर्वक पूर्वोक्तलक्षणाभेदप्रदर्शनम् । " .

·4 विषयानुक्रमणिका। " " . " " विषयाः पृष्ठाकाः प्रयोजनवत्या लक्षणाया भेदयोः शुद्धसारोपसाध्यवसानयोर्भेदद्वयं सोदा- हरणं प्रदय सङ्कलनया लक्षणायाः षाविध्यस्य सूचनम् । १५९-१६० लक्षणायाः पुनर्भेदद्वयस्य सोदाहरणं निरूपणम् । १६० पुनरपि लक्षणाया भेदद्वयस्य सोदाहरणं निरूपणम् । शब्दादिषु रसादे:जत्वेनालङ्कारादेरङ्कुत्वेन लक्षणाया अवस्थितेः सूचनम् । शब्दाद्याश्रयेण स्थिताया लक्षणायाः सोदाहरणं निरूपणम् । नवममयूखसमाप्तिसूचनम् । १६०-१६१ दशमे मयूखे- अभिधास्वरूपनिरूपणम् । १६१ *अभिधायास्तत्तन्मतप्रदर्शनेन निरूपणम् । षड्भिर्जात्यादिशब्दैरमिधायाः षाड्विध्यस्य सोदाहरणं प्रतिपादनम् । *जात्यादिशब्देषु तत्तच्छक्यतावच्छेदकानां सविस्तरं निरूपणम् । १६२ निर्देशशब्दस्य वाचकतायाः प्रतिपादनम् । *'जातौ व्यक्ती वा शक्तिरितीदं तत्तन्मतनिरूपणेन निपुणं विचार्य तत्प्र. सङ्गेन जात्यादीनामेकद्वयादिवृद्धिक्रमेण पञ्चकं यावत् प्रातिपदिकार्थ- त्वस्य सुस्पष्टं प्रतिपादनम् । १६२-१६४ *'षट्कं प्रातिपदिकार्थः इतीत्थमालङ्कारिकाणां सिद्धान्तस्य सविस्तरं निरू- पणम् । १६४ *सोदाहरणप्रदर्शनं प्रथमादिविभक्त्यर्थविचार प्रस्तुत्याव्ययीभावादिसमास- चतुष्टयस्वरूपनिरूपणेन तत्र शक्तिलक्षणान्यतरव्यापारेण बोधप्र- कारस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् । १६५-१६६ *दशलकाराणां क्त्वाणमुल्तोसुन्प्रभृतीनां च शक्तीनां सप्रपञ्चं विवेचनम् । १६६-१६८ *शक्तिविचारप्रसङ्गान्महाभाष्यकारमतानुसारं स्फोटस्वरूपनिरूपणं निपुर्ण प्रस्तुत्यालङ्कारिकसिद्धान्तमनुसृत्य स्फोटैकदेशस्य युक्त्या खण्डनम् ॥१६८-१६९ चन्द्रालोकस्य विबुधैराश्रयणीयतायाः प्रतिपादनम् । प्रन्थकारेण कृतं स्वरचनायाः प्रशंसनम् । दशममयूखसमाप्तिसूचनम् । टीकाकर्तुः स्वग्रन्थविषये मानसोद्गारस्य प्रदर्शनम् । समाता चेयं विषयानुक्रमणिका । १७० " " "

·No text on this page.

·IA ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ → चन्द्रालोकः - गागाभट्टकृत-गकागम-टीकासहितः । अधिसरयू(तटिनी?)तटमधिसाकेताङ्गणमधितदुद्यानम् । खेलन् नीरदनीलो बालो मे मानसे सदा भूयात् ॥ अनेकैः कैशैर्यन्न परिचितमद्यापि गहनं परीहासस्तस्मिन्मम भवति यत्नस्य, तदपि । यशोदाकौशल्यातनयपदभावाहितमन:- प्रसादः क्लेशानां फलति फलमत्युत्कटमपि ॥ सूनोदिनकरस्यैषा षा गागाभट्टमनीषिणः । चन्द्रालोकस्य विवृतौ कृतिरस्तु सता मुदे ॥ राकागमेनाऽवदातो रसिकानन्दकारणम् । चन्द्रालोकनिबन्धोऽयं चन्द्रालोक इवापर: ॥ विनविधाताय कृतं समुचितेष्टदेवतास्मरणरूपं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै व्याख्यात. श्रोतणामनुषगातो मङ्गलाय च निबध्नाति- उच्चैरस्यति मन्दतामरसतां जाग्रत्कलकैरव- ध्वंसं हस्तयते च या मुमनसामुल्लासिनी मानसे । दुष्टोद्यन्मदनाशनार्चिरमला लोकत्रयीदर्शिका सा नेत्रत्रितयीव खण्डपरशोर्वाग्देवता दीव्यतु ॥ १ ॥ उच्चैरिति। खण्डपरशोर्महादेवस्य सूर्यचन्द्राग्निरूपनेत्रत्रितयीव वाग्देवता दीव्यतु सर्वोत्कर्षेण वर्ततां कीडतां मोदतां वा । नेत्रपक्षे मन्दानि निष्प्रभाणि तामरसानि कम- लानि तेषां भावमुचैरस्यति दूरीकरोति । कमलनिष्ठां मन्दतां दूरीकरोतीत्यर्थः । सूर्यस्य पद्मविकासकत्वादिति भावः । जाग्रत्यः स्फुरन्त्यः कला यस्मिन्कर्मणि, कैरवध्वंसं कुमुद. नाश हस्तयते । 'हस्तानिरसने' इति वार्तिकाणिच् । निरस्यति दूरीकरोति । चन्द्रस्य तद्विकासकत्वात् । सुमनसा देवानाम्, सकलदेवानां शम्भुपूजकत्वात् अमृतभक्षकत्वाच्च।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- । ! दुष्ट उद्यन् मदनः कामस्तमश्नाति ताशमचिः । अनिरूपनेनस्य मदनदाहकत्वात् । वाग्देवतापक्षे मन्दतां मूर्खताम् अरसता सामावमुरख्यति दूरीकरोति । जामत्कजङ्क: प्रकटदोषः यो रवध्वंसो वचनामावस्तमपाकरोति । सुमनसां पण्डितानां दुष्ठ उधन यो मदः तन्नाशनेर्चिज्वालेव लोकत्रयीदर्शिका त्रिलोकीवर्णनक्षमेति ॥१॥ कीर्तये स्वस्य ग्रन्थस्य नाम निबध्नाति--- इंहो ! चिन्मयचित्तचन्द्रमणयः ! संवर्धयध्वं रसानु रेरे ! स्वैरिण ! निर्विचार कविते! मा स्म प्रकाशीभवः । उल्लासाय विचारवीचिनिचयालङ्कारवारांनिधे- श्चन्द्रालोकमयं स्वयं वित्तनुते पीयूषवर्षः कृती ॥३॥ हंहो इति । हहो इति सम्बुद्धौ । चिन्मयाः ज्ञानप्रचुरा ज्ञानरूपा वा, चित्तस्य ज्ञानरूपत्वात, ज्ञानशालिनो वा, चित्तचन्द्रमणयः मनोरूपचन्द्रकान्ताः ! रसान् नवरसान् जलानि वा संवर्धयध्वं वृद्धि प्रापयध्वम् । निर्विचारकविते! स्वैरिणि! सकलजनसाधारणे! मा स्म प्रकाशीभवः प्रकटीभवः । 'स्मोत्तरे लङ् चेति लङ । यद्वा 'माऽस्मत्प्रकाशीभवेति पाठः । तत्राऽस्मदिति पञ्चमी। अस्मत् अस्मत्तः । स्वकविताय निर्विचारतायाः स्वभावेनाऽविद्यमानत्वादभूतताये विः । यतः, पीयूषवर्षनामा कविः विचाररूपतरङ्गसमुदायो यास तादृशालारवारा जलाना निधेः समुद्रस्योल्लासाय वृद्धये चन्द्रालोकनामानं ग्रन्थं वितनुते विस्तारयति । चन्द्रालोके चन्द्रमणीनां क्षरणात अभिसारिकागत्यभावाच्च ॥२॥ पण्डिस प्रवृत्त्यर्थं ग्रन्थप्रयोजनमाह- युक्त्यास्वाधलसद्सैकवसतिः साहित्यसारस्वत- क्षीराम्भोधिरगाधतामुपदधत् सेव्यः समाश्रीयताम् । श्रीरस्मादुपदेशकौशलमयं पीयूषमस्माज्जग- जाग्रद्भासुरपझकेसरयशःशीतांशुरस्माद् बुधाः ! ॥३॥ युक्त्यास्वाधेति । युक्तिश्चास्वाधलसदसश्च तयोरेका वसतिः स्थानम् । अन्यत्रा ऽलङ्कारग्रन्थे युक्तिर्नास्तीति भावः । यद्वा युक्त्येति तृतीयान्तम् , आस्वाद्येति ल्यबन्तं क्रियान्वितम् । साहित्यसम्बन्धि सारस्वतं वाङ्मयं तदेव क्षीरं तस्य समुद्रा, अगाधता गाम्भीर्यम् उपदधत् । ग्रन्थान्तरापेक्षयात्र गाम्भीर्यम् । सेव्यः शनैर्गन्तुं पक्षे बोर्बु योग्यः चर्वणास्वाधः समाश्रीयताम् , अध्ययनाध्यापनावलोकनादिना । श्रीरिति । भवतीति सर्वश्राऽध्याहारः । उपदेशकौशलरूपममृतम् । अत्राऽमृतपदेन प्रभुसंमितसहसमित- कान्तासंमितोपदेशत्रैविध्येऽप्युदेशद्वयल्य शब्दार्थप्रधानतयाऽऽस्वादाविषयत्वात्कान्ता- संसितोपदेवास्थ रसप्रधानतयाऽऽस्वादविषयत्वादमृततुल्यतया तृतीयोपदेशो व्यज्यते । - - ·प्रथमो मयूखः। - जगदेव जागद्विकसितं भासुरं प्रसिद्ध देदीप्यमान वा पद्मं तस्य केसरं प्रस्तत्वेन तद्वत् यशस्तद्रूपः शीतांशुश्चन्द्रोऽप्यस्मात ग्रन्थात् । तेनार्थोपदेशप्राप्तिफलककाव्यज्ञान- प्रयोजकान्थे प्रवृत्तिः सूचितेति भावः । इदमुपलक्षणम् । व्यवहारज्ञानाऽनर्थनिवृत्ति. परमानन्दप्राप्तिरूपप्रयोजननयमप्यधिक बोध्यम् ॥ ३ ॥ स्वाभिमानं परिहरति- तं पूर्वाचार्यसूर्योक्तिज्योतिःस्तोमोगमं स्तुमः । यं संश्रित्य प्रकाशन्ते मद्गुणत्रसरेणवः॥४॥ तमिति । पूर्वाचार्याणां सूर्यस्थानीयत्वेन तदुक्तदीप्तिस्थानीयत्वम् । संज्ञात्या- ऽभावान्न षत्वम् । पूर्वोक्त्यवलोकनाम्यासेनैव मम सामर्थ्य मिति भावः ॥ ४ ॥ नाशङ्कनीयं पूर्वेषां मतमेतेन दृष्यते । किन्तु चक्षुमंगाक्षीणां कज्जलनैव भूष्यते ॥ ५ ॥ नेति । मलिनवदामासमानाया अपि स्वोक्तेजीर्णो किपरिष्कारकत्वेनोपादेयतोक्ता॥ काव्ये कारणमाह- प्रतिभैव श्रुताभ्याससहिता कविता प्रति । हेतुर्मदम्बुसम्बद्धा बीजपतिलतामिव ॥६॥ प्रतिभेति । श्रुतं शास्त्र विद्यास्थानं पुराणादि आयुर्वेदादि उपवेदचतुष्कं च तस्या- ऽभ्यासस्तत्पठनपाठनाऽवेक्षणपौनःपुन्यं तत्सहिता प्रतिभा बुद्धिविशेष एव कविता प्रति कवित्वविशेष प्रति हेतुः कारणम् । मृदम्बुभ्यां सम्बद्धा बीजपङ्क्तिलतां प्रति यथा हेतुरित्यर्थः । 'बीजस्य फलतामिति क्वचित्पाठः । तत्र बीजस्य फलता फल- रूपताम् अङ्कुरितरूपतां प्रति जलेन सम्बद्धा मृदिवेत्यर्थः । शास्त्रपदं चालङ्कारिकव्यव- हारगजतुरगखड्गादिलक्षणग्रन्थानामुपलक्षणम् । यदि च तादृशप्रतिभाऽभावेऽपि काव्य. कर्तृत्वानुभवस्तदा काव्यविशेषेऽदृष्टस्य कारणताऽस्तु । न तु सर्वत्र काव्ये, मानाभावात् अदृष्टकल्पनागौरवाच । न च सत्यां ताशप्रतिभायां काव्याऽनुत्पत्तिः कथमिति वाच्यम् । इच्छादिरूपकारणान्तराभावेन तदुपपत्तेः । एवं च विजातीयकाव्येऽदृष्टस्य कारणता, अविजातीयकाव्ये प्रतिभायाः । अतः 'तृणारणिमणिग्न्यायेन हेतुत्वान्न व्यभिचारस । न च काव्यत्वस्य कार्यमात्रवृत्तितया कार्यत्वावच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्न प्रत्यदृष्टस्य कारणतास्त्विति वाच्यम् । तादृशनियमे मानाभावात् । अस्तु वा इच्छात्वेन हेतुतेति दिक । एतेन काव्यमाने दृष्टस्य कारणता, अदृष्टाभ्यासप्रतिमानां व दण्डचक्रादिन्यायेन (१) कारणतेवि काव्यप्रकाशोक्तिः (१) परास्ता ॥ ६ ॥ (१) काव्यमान्नेऽदृष्टाभ्यासबुद्धिप्रतिभादीनां 'चक्रदण्डचीवरादिन्यायेन-इति क ।

·राकागमसहिते चन्द्रोलोके- : काव्यलक्षरूपमाह- निर्दोषा लक्षणवती सरीतिर्गुणभूषणा । सालङ्काररसाऽनेकवृत्तिर्वाक् काव्यनामभाक् ॥७॥ निर्दोषेति । दोषाः शाब्दबोधरसाऽवबोधप्रतिबन्धकाः च्युतसंस्कृतिक्लिष्ट- प्रतिकूलवर्णत्वादयः, तदभावो विवक्षितो न दोषसामान्याभावः । केषाञ्चिदोषाणां काव्यापकर्षकत्वेऽपि काव्यत्वविघातकत्वाभावात् । अत एव-- कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरु पातक मनुजपशुभिनिर्मर्यादैर्भवनिदायुधैः । नरकरिपुणा सार्धं तेषां सभीमकिरीटिना. मयमहममृङ्मेदोमांसः करोमि दिशां बलिम् ॥ इत्यादिषु पुनरुक्तदोषेऽपि रौद्ररसध्वनिरिति केचित् । अन्ये तु-एकत्रैव पद्ये दोषवदवयवावच्छेदेनाऽकाव्यत्वम् अन्यावच्छेदेन काव्यत्वमित्याहुः । अक्षरसंहतिशोभादि. वक्ष्यमाणलक्षणानि । पाञ्चाली गोडी वैदर्भीति रीतयः । श्लेषप्रसादादयो गुणाः । एते च शब्दधर्मा' इति केचित् । रसभावतदाभासभावशान्तिभावोदयभावसन्धिमावशब. लत्वादिधर्मा एवैते । 'गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता।' इति काव्य. प्रकाशः । उपमादयोऽलङ्काराः । शृङ्गारादयो रसाः । इदं च भावानामुपलक्षणम् । तेन 'अदावत्र प्रज्वलत्यग्निरुच्च रित्यादौ न काव्यत्वम् । मधुरा प्रौढा परुषा ललिता भद्रेति वृत्तयः । शकिलक्षणाव्यानारूपवृत्तित्रयं च । तद्युक्ता वाक शब्दः स काव्यमित्यर्थः । तेन विशिष्टशब्दनिष्ठमेव काव्यत्वम् । 'काव्यं करोतीति प्रयोगस्य तन्नव दर्शनात् । केचित्तु -यन्त्र भाब्दी व्यञ्जना शब्दालङ्कारो वा तत्र शब्दशक्तिमूलेऽर्थस्य विशेषणत्वेनार्यविशिष्टशब्दस्य, यन्त्राऽऽर्थी व्याजमार्थालङ्कारो वा तत्र शब्दविशिष्टार्थस्य काव्यत्वम् । अत उभयनिष्ठं काव्यत्यमित्याहुः । अन्ये तु- व्यासज्यवृत्ति काव्यत्वम् । व्यासज्यवृत्तिधर्मज्ञाने यावदाश्रयविषयकज्ञानस्य हेतुतया अर्थाऽविषयकज्ञानेनापि तद्ग्रहसम्भवात् संयोगप्रत्यक्षे यावदानयगुणप्रत्यक्ष वा तस्य हेतुत्वादित्याहुः । केचित्तु-भाषाश्लोकादौ च्युतसंस्कृतित्वादिदोषसत्वेन निर्दोषत्वा. भावेऽपि काव्यपदप्रयोगानिर्दोषादिकमपि न विशेषणम्, किन्तूपलक्षणमित्याहुः ॥ ७ ॥ प्राचीनोक्तिमुपहासेन दूषयति- अङ्गीकरोति यः काव्यं शब्दार्थावनळकृती । असौ न मन्यते कस्मादनुष्णमनलं कृती ॥ ८॥ अङ्गीकरोतीति । अलङ्काररहितयोः शब्दार्थयोः काव्यत्वाङ्गीकारे औष्ण्यरहि- तस्याऽप्यग्नित्वाङ्गीकारो युक्तः स्यादित्युपहासार्थः । अलङ्कारादिसमनियतमेव कान्य स्वमिति भावः ।

·प्रथमा मयूखः । - यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः । सा चैवास्मि, तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते । इत्यादौ विभावनादयोऽर्थालारा 'हरो वर इत्यादौ शब्दालङ्काराश्च स्फुटा एव । अलङ्कारव्यञ्जकेऽप्यलङ्कारस्य स्फुटत्वमेव । तेनालङ्काररहितस्य न काव्यत्व- मिति भावः । केचित्तु-श्रवणमात्रद्वारा सुखविशेषसाधनं वाक्यं काव्यम् । अदृष्ट द्वारकसुखसाधनवेदवाक्यवारणाय श्रवणमात्रद्वारैति । तेन रसालङ्कारादिरहितेऽपि काव्यत्वमस्त्येवेत्याहुः ॥ ८॥ काव्यत्वस्य वाक्यनिष्ठत्वेन तद्धटकशब्द दभेदानाह- विभक्त्युत्पत्तये योग्यः भास्त्रीयः शब्द इष्यते । सूढयौगिकतन्मिः प्रभेदैः स पुनस्त्रिधा ॥ ९ ॥ विभक्तीति । मुतिप्रत्ययोत्पत्तियोग्यः प्रकृतिभागः शास्त्रीयः साधुः शब्दः । सत्रेधा, रूढो यौगिको योगरूढश्च । समुदायशक्त्यार्थप्रत्यायको रूढः । अवयव. शक्त्यार्थप्रत्यायको यौगिकः । अवयवशक्स्था समुदायशक्त्या चार्थप्रत्यायको योग. रूढः। एतेन-'सर्वे शब्दा यौगिका' इत्यपास्तम् । योगस्याऽनुपलभ्यमानत्वात् । यथा- कथञ्चिद्योगकल्पनेऽपि तज्ज्ञानं विनैवार्थप्रतीतेः कृतं योगेन । यत्तु-सर्वेषां यौगिकत्वे 'कृत्तद्धितसमासाश्वेत्यनेनैव सर्वेषां प्रातिपदिकसंज्ञासिद्धौ ‘अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्राति- पदिकामितिसूत्रारम्भानुपपत्तिरिति, तन्न । पूर्वनिपातितेषदसमाप्त्यर्थकबहुच्प्रत्यय. युक्तबहुपटुशब्दस्य प्रातिपदिकसंज्ञार्थतया तत्सार्थक्यात् । तत्र तद्धितान्तत्वाभावेन तत्संज्ञायाः कृत्तद्धितसूत्रेणाऽलाभात् । तद्धितयोगमात्रविवक्षायां पचतकी'त्यत्राऽकच्. प्रत्यययुक्तेऽपि तदापत्तेः । केचित्तु-अर्थवत्सूत्रेण समासादीनामपि प्रातिपदिकसंज्ञा- सिद्धावनर्थकसमासानां शशशृङ्गखपुष्पादीनां प्रातिपदिकसंज्ञासिद्ध्यर्थं कृत्तद्धितसूत्र- मित्याहुः । अन्ये तु-अर्थवत्सूत्रेण वाक्यसमासयोरपि संज्ञाप्राप्तौ कृत्सूत्रेण समासेषु पुनः संज्ञाकरणं वाक्यपरिसंख्यार्थमित्याहुः। एतेनैव-'सर्वे सर्वार्थवाचका' इत्यपा- स्तम् । सर्वत्र रूढियोंगो वा न सम्भवतीति वृत्त्यभावेन सर्वार्थवाचकत्वासम्भवात् । बोधकत्वं चेल्लाक्षणिकादिसाधारणं न कस्याप्यनिष्टमिति दिक् ॥ ९ ॥ रूढस्य भेदनयमाह- अव्यक्तयोगनियोंगयोगाभासैनिधाऽऽदिमः। ते च वृक्षादिभूवादिमण्डपाद्या यथाक्रमम् ॥ १० ॥ अध्यक्तयोगेति । सम्भवदवयवार्याननुसन्धानेऽपि समुदायशक्त्यार्थप्रत्यायक. त्वमव्यक्तयोगत्वम्, अवयवार्थाभावो नियोगत्वम् , तात्पर्यविषयेऽनन्वितावयवार्थत्वं .

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- योगाभासत्वमित्यर्थः । उदाहरणान्याह-ते चेति । वृक्षे वृश्चत्यातपमिति विद्यमान. योगप्रतीत्यैव वृक्षत्वजातिप्रतीतेः । तेनावयवार्थाऽननुसन्धाने समुदायशक्त्यार्थप्रत्या- यकत्वम् । तात्पर्य विषयेऽर्थे असम्भवद्योगो नियोगः । भूसत्तायां भूधातुः, गति. वाचको वाधातुः, आदिपदाद्विभक्त्युपसर्गनिपाताः। तात्पर्य विषयेऽनन्वितावयवार्थो योगाभासः । गृहरूपेऽर्थे मण्डपानरूपार्थानन्वयात् ॥ १०॥ शुद्धतन्मूलसंमिन्नप्रभेदैयौगिकत्रिधा ।। ते च भ्रान्तिस्फुरत्कान्तिकौन्तेयादिस्वरूपिणः ॥ ११ ॥ शुद्धति । प्रकृतिप्रत्यययोगेनार्थप्रत्यायकः शुद्धयौगिका, ताशयोगिकयोाँगेन समासेनार्थप्रत्यायको यौगिकमूलयौगिकः, यौगिकायौगिकयोोगेनार्थप्रत्यायकः संभिन्नयौगिक इत्यर्थः । उदाहरणान्याह-ते चेति । यथा-भ्रान्तिः पाचक इत्यादि. शब्दाः। भ्रमु चलन' इति धातोर्गमनाऽयथार्थज्ञानवाचित्वेऽपि केवलप्रकृतेस्तदर्थ- बोधाभावेन प्रकृतिप्रत्यययोगादेवाऽयथार्थज्ञानगत्योर्बोधात् । स्फुरत्कान्तिपदावयव. शत्रन्त स्फुरग्धातुस्त्रीत्वार्थविन्प्रत्ययान्त कान्स्यर्थ कमुश्वातुनिष्पन्नयोः स्फुरत्पदकान्ति- पदयोः शुद्धयौगिकयोः समासेन तत्सम्बन्ध्यर्थप्रत्यायकत्वम् । देशवाचिनो हस्वस्य स्त्रीत्वयाचकडीष्प्रत्ययान्तत्वेन यौगिकस्य कुन्तीशब्दस्याऽयौगिकापत्यार्थतद्धितस्य च योगेन निष्पन्नस्य कौन्तेयपदस्याऽर्जुनादिप्रत्यायकत्वम् ॥ ११ ॥ योगरूढमाह- तन्मिश्रोऽन्योन्यसामान्यविशेषपरिवर्तनात् । नीरधिः पङ्कजं सौधं सागरो भूरुहः शशी ॥ १२ ॥ क्षीरनीरधिराकाशपङ्कजं तेन सिध्यति । तन्मिश्र इति । अन्यौ भिन्नौ सामान्यविशेषौ तयोः परिवर्तनमुपस्थितिरित्यर्थः । अन्योन्ययोमिलितयोः सामान्यविशेषयोरिति वा । नीरध्यादिपदात् जलाधिष्ठानत्व-पङ्क- जनिकर्तृत्व सुधानिर्मितत्व भूजातत्व-शशधरत्वसामान्येन समुद्रत्व-कमलत्व-गृहत्व-समुद. त्व-वृक्षत्व-चन्द्रत्वादिविशेषरूपेणाऽप्युपस्थितेरानुभविकत्वात् । शक्यतावच्छेदकोभय. प्रकारकोपस्थितये योगरूढिकल्पनमित्याशयः । तस्य फलं 'क्षीरनीरधिारित्यादिव्यव हारः । एतदन्तर्गतनीरधिपदस्य समुद्रत्यविशेषरूपेणाऽनुपस्थापकत्वे जलाधिष्ठानत्वेनो पस्थापकत्वे क्षीरेत्यस्यानन्वयापत्तिः । एवं सागरपदस्यापि सगरनिर्मितत्वसामान्यपरत्वे 'क्षीरसागर' इत्यत्र क्षीरपदानन्वयः । अतस्तदन्वयार्थ समुद्रत्वविशेषरूपेणोपस्थितिः। एवं 'सुरभुल्ह' इत्यत्र भूरुहपदस्य 'निष्कल शशधर' इत्यत्र शशधरपदस्य वृक्षचन्द्र- रूपविशेषपरत्वम् । एवम् 'आकाशाजापदस्य कमलस्वरूपेणोपस्थापकत्वम् , सम्बन्धमात्रेण च तन्त्र प्रयोगः । एवं स्वर्णपङ्कज' 'कलधौवसौध' इत्यत्रापि बोध्यम् । एवं 'नीरधिः कूप इत्यादौ विशेषरूपत्यागेन सामान्यमानपरत्वम् । यद्यपि सामान्य. आकाश- ·प्रथमो मयूखः । सामान्य- पनत्वस्य विशेषमानपरत्वेऽन्यतरधर्मत्यागेनैकदेशे लक्षणा योगरूढाङ्गीकारेऽपि तुल्या, तथापि शक्यतावच्छेदकाऽननुप्रविष्टधर्मेण लक्षणापेक्षया तदनुप्रविष्टधर्मेण लक्षणा लघीयसी । लाधवं च तेन रूपेणान्वयमात्रकल्पानं न तु स्मरणमपीति हृदयम् । एवं च विशेषरूपयोरन्योन्यत्याग इत्यपि बोध्यम् । एतेन पङ्कजादिपदानामपि यौगिकत्वमेव । पङजपदादवयवशक्त्या पङ्कजनिकर्तृत्वमात्रप्रकारकबोधेन पनत्वप्रकारकबोधाभावाद । न चैवं पङ्कजपदात्कुमुदभेकादिविशेष्यकपङ्कजनिकर्तृत्वप्रकारकबोधापत्तिरिति वाच्यम् । पूर्वतरप्रयोगत्वप्रकारकज्ञानस्य पद्मविशेष्यककर्मपूर्वतरप्रयोगत्वप्रकारकज्ञानस्य वा तत्पदजन्यशाब्दबोधे हेतुत्वाङ्गीकारात् । यद्वा परजनिकर्तृत्वनिष्ठ प्रकारतानिरूपित. विशेष्यतासम्बन्धेन पङ्कजपदावयवशक्तिग्रहजन्यशाब्दबोधं प्रति समवायसम्बन्धेन पद्ममात्रवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानस्यैव वा हेतुत्वाङ्गोकारान्नोता. अतिप्रसङ्गो न वा भाविविनष्टपद्मबोधानुपपत्तिः । एवं च सत्यपि, यदि कचित्पमा न्यविशेष्यकोऽपि बोधो यदि वा पनत्वप्रकारकबोधोऽध्यानुभविकस्तदा तत्र लक्षणथै. वोपपादनीय इत्युदयनाचार्योक्तिपास्ता । अतो वृत्स्यन्तरमेव युक्तम् । केचित्तु- योगेन रूढ्या चार्थद्वथप्रत्यायको यौगिकरूढः । यथा मण्डपशब्दो योगेन मण्डपानकर्तृ- प्रत्यायको रूढ्या च गृहप्रत्यायक इति पदचातुर्विध्यमाहुः। तत्तु वृत्तिभेदपूर्वकार्थभेदेन पदभेदाङ्गीकारात् 'सुवर्णस्य सुवर्णस्येत्यादिप्रयोगदर्शनात् 'सकलकलामितिवत्सकुत् प्रयुक्तस्य ताशपदान्तरस्मरणेनार्थान्तरप्रत्यायकत्वादुपेक्षितम् ॥ १२ ॥ पदवाक्ये लक्षयति- विभक्त्यन्तं पदं वाक्यं तद्व्यूहोऽर्थसमाप्तितः ॥ १३ ॥ युक्तार्थानां तां च विना खण्डवाक्यं स इष्यते । विभक्त्यन्तमिति । साधु पदमित्यर्थः । पद्यते गम्यतेऽर्थोऽनेनेति व्युत्पत्तेः । साधुत्वं चाऽनादिवृत्तिप्रमाप्रयोज्यार्थप्रतिपादकत्वम् । तेन भाषाशब्देऽनादिशक्त्य. भावाच्छक्यार्थाभावेन लक्षणाप्रमासम्भवान्न साधुत्वम् , लाक्षणिकगङ्गादिपदे च न क्षतिः । आधुनिकसतितडित्यादिपदेषु पाणिनिसङ्केतितवृद्धयादिपदेषु च पिता नाम कुर्यादिति विधिना पुत्रत्वनामत्वोपाधिना व्याकृता वाक् सत्पद्यते इति विधिना व्याकरणोपाधिना चाऽनादिवृत्तिप्रमासम्भवात्साधुत्वम् । वृत्तिभ्रमेणार्थप्रत्यायकत्व मसाधुत्वम् । यथा भाषाशब्दाना मिति केचित् । राणकस्तु पौरुषेयसङ्केतविरहविशि- टत्वं साधुत्वम्, व्याकरणसङ्केतितानामसाधुत्वमिष्टमेवेत्याह । वाक्यामिति । तेषां पदानां व्यूहः समूहः अर्थसमाप्तितः, समासार्थनिराकाङ्क्ष इति यावत् । तेन विशिष्टैकार्थ. प्रतिपादकनिराकाक्षपदसमहो वाक्यमिति फलितम् । एकार्थत्वं च भिन्न प्रतीतिविषया- नेकमुख्यविशेष्यराहित्यम् । तेनाख्यातभेदेऽप्येकाख्यातार्थभावनादेरपराख्याताथै प्रका- रता। यथा यो घटस्तिष्ठति तमानया पश्य मृगो धावति' इत्यादौ, तन्नैकैकवाक्यत्वम् । - ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- . एतेन 'सुपतिङ्चयो वाक्यामिति लक्षणमपास्तम् । खण्डवाक्य लक्षयति-युक्तार्थाना. मिति । सम्बद्धार्थप्रतिपादकानाम् । तां च विनेति । अर्थसमाति विनेत्यर्थः । यथा 'यो गौरस्ति तमाइरेत्यादिराकाङ्क्षा विशिष्टार्थबोधकपदसमूहः खण्डवाक्यमित्याशयः! आकाङ्क्षा च तव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाऽननुभावकत्वरूपा । इदमुपलक्षणं योग्यताऽऽस. त्योः। योग्यता चैकपदार्थसंसर्गेऽपरपदार्थनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावः । अव्य. वधानेनान्वयप्रतियोग्युपस्थितिरासत्तिः । अन्वयप्रतियोग्युपस्थापकपदाव्यवधान बाऽऽसत्तिः । तेनैकपदोपस्थाण्ययोनासत्तिः । एकपदोपस्थित्यव्यवधानेनापरपदो. पस्थितिर्जायतामिति तात्पर्यमासत्तिः । अनयेव योजनया ईदृशतात्पर्यज्ञानादन्वय. बोधः । वक्त्रभिप्रायविरोधान्यत्वं च तात्पर्यविशेषणम् । तेन 'नीलो घटो द्रव्यं पट' इत्यादौ यत्र वक्त लपदवटपदयोव्र्यवधाने तात्पर्य श्रोतुस्तु नीलघटपदयोस्तदग्रहादू बोधस्तत्रेश्वरतात्पर्येण तात्पर्यभ्रमेण वा बोधः । शुकवाक्येऽप्येवम् । वाक्ययोरेक वाक्यतास्थले आन्तरालिकपदार्थोपस्थितेने व्यवधायकत्वमिति मिश्राः । तत्राकाङ्क्षा- योग्यतयोनि कारणम् , आसत्तिश्च स्वरूपसती कारणमिति जीर्णाः, नव्यनैया. यिकमीमांसकाश्चन योग्यताज्ञानस्य कारणवा, किन्तु 'वधिना सिञ्चेदित्यादौ बोधादर्शनेनाऽयोग्यतानिश्चयः प्रतिबन्धकः । स चानुमित्यादिसाधारण्येनैव कप्तप्रति. बन्धकीभूतबाधज्ञानत्वादिनैव शाब्दबोधेऽपि प्रतिबन्धकः, न तु भिन्न प्रतिबन्धकः । तेन न 'वहिनेत्यादौ बोधः । किञ्च योग्यतायाः सर्व।क्यासम्भाद्विशिष्य हेतुहेतुम- झावावश्यकत्वेन 'वहिनेत्यादौ तादृशशाब्दबोधाप्रसिद्ध्या हेतुत्वकल्पना न सम्भ वति । अतो न योग्यताज्ञानं कारणं किन्त्वयोग्यतानिश्चयः प्रतिबन्धक इत्याहुः । श्रालङ्कारिकास्त्वाहुः- न शाब्दबोधे योग्यताज्ञानं हेतु प्ययोग्यतानिश्चयः प्रति. बन्धकः । तदभाव तत्सत्वेऽपि 'चन्द्रो मुखामित्यादिरूपकादिबोधोदयात् । एष वन्ध्या. सुतो याति खपुष्पकृतशेखर इत्यादिश्लोकार्थबोधेन चमत्कारातिशयानुभवाच्च । न च तन पदार्थस्मरणमात्रं न शाब्दबोध इति वाच्यम् । 'घटमानये'त्यादावपि तथा वक्तुं शक्यतया शाब्दबोधमानोच्छेदापत्तेः । किन्तु बाधनिश्चयस्य शाब्दान्यत्वमेव प्रति- बध्यम् । न चैवं प्रवृत्त्याद्यापत्तिः । प्राक्तनबाधेनाऽप्रामाण्यशङ्काया एव जायमानज्ञाने जननादप्रामाण्यशङ्काशून्यज्ञानस्य प्रवृत्ति प्रति हेतुतया तदभावेन प्रवृत्त्यापादना. सम्भवात् । तदुक्तं खण्डने-'अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थे ज्ञानं शब्दः शब्दः करोति हिर इति । वस्तुतस्तु 'चन्द्रो मुखामित्यादिवाक्येन पामराणां बोधानुइयादालङ्कारिकाणा- मेव बोधोदयाच्चमत्कारविशेषोदयाच वासनाविशेष एवोत्तेजको वाच्यः । एवं चोत्तेजका. भावविशिष्टबाधनिश्चयाभावस्य हेतुत्वं न युक्तमुत्पश्यामः । अत्र वाक्याद्वाक्यार्थबोधो. यादयं क्रमः । ऋमिकोचारितपदजन्यपदार्थोपस्थित्युत्तरं सर्वेषां पदानां समूहालम्बन- रूपा मानसोपस्थितिः । तज्जन्यसमहालम्बनरूपपदार्थोपस्थितौ तेषां संसर्गरूप. वाक्यार्थज्ञानम् । अन्यथोत्तरपदार्थोपस्थित्या पूर्वपदार्थोपस्थिविनाशाच्छाब्दबोधो में - - ·प्रथमा मयूखः। - स्यात् । न च पदसमूहालम्बनं विनार्थोपस्थितिरेव कल्प्यतामिति वाच्यम् । तस्याः पदजन्यत्वाभावे सकार्यकारणभावबाधापत्तेः। अतः पदसमूहालम्बनमावश्यकमिति केचित् । कारणत्वस्याऽनन्यथासिद्धिगर्भतया प्रयोजकत्वापेक्षया गुरुत्वात्पदप्रयोज्य- पदार्थोपस्थितेरेव हेतुत्वं युक्तम् । तेन पदसमूहालम्बनं नावश्यकमित्यन्ये । एवं च 'खले कपोतन्यायेनान्वयबोधः । तदुक्तम्-- वृद्धा युवानः शिशवः कपोताः खले यथामी युगपत्पतन्ति । तथैव सर्वे युगपत्पदार्थाः परस्परेणान्ययिनो भवन्ति ॥ क्वचित्तु राजपुरप्रवेशन्यायेनान्वयबोधः । तत्र 'दण्डी कुण्डली छत्री चैत्र इत्यादौ विशिष्टस्य वैशिष्ट्यबोधे तात्पर्यम् । तदुक्तम्- यद्यदाकाक्षितं योग्यं सन्निधानं प्रपद्यते । तेन तेनान्वितः स्वार्थः पदैरेवावगम्यते ॥ एवं खण्डवाक्यार्थबोधोत्तरं महावाक्यार्थबोधेऽपीति सम्प्रदायः । खण्डवाक्यार्थ. बोधोत्तरं चरमपदस्मृतिस्ततस्तदर्थस्मृतिः । तत्रार्थस्मृतिकाले खण्डवाक्यार्थबोधनाशा. चरमपदस्मृतिरेव तावत्पदविषयिणी, चरमार्थस्मृतिस्तावदर्थविषयिणी । ततोऽन्वयबोध इति । तत्रापि 'खले कपोत'न्यायेनैव बोध इति नव्याः। तत्र चत्वारः पक्षाः । वा. क्यस्य संसर्गरूपे वाक्यार्थे शकिरिति स्फोटवादिना वैयाकरणाः। तथाहि-भवति भूयात् बभूव रामः राममित्यादौ श्रूयमाणतिकारविसर्गादीनां वाचकता, न तु भूधातु. लकारसुवाग्रुपस्थापनद्वाराऽर्थप्रत्यायकत्वम्। आदेशिनां वाचकत्वकल्पने भादेशानां तदुपस्थापकत्वकल्पने गौरवात् । व्याकरणभेदेनाऽऽदेशिनामननुगमाश्च । अन्यथा 'ऋषभो वृषभो वृष' इत्यादावन्यतरेणान्यतरस्मरणेनैकत्रैव शक्त्यापत्तेः । अतः श्रूय- माणानुपूर्वी विशिष्टवर्णवाचकाः, न तु धात्वाशुपस्थापका इति वर्णस्फोटः । एवं 'हरिणा हरये रामात् हरेरित्यादौ पदैकदेशविभागाभावात्कस्यचिदंशस्य द्रव्यवाच कत्वं कस्यचित्करणत्वाशिवाचकतेति निणेतुमशक्यत्वात करणत्वादिविशिष्टहरिवाचितेति पदस्फोटः। एवं कृष्णैहि रक्षनामित्यादौ वाक्येऽशविभागाभावादेकारघटितानु- पूर्वीकल्यागमनवाचकस्यान सवे मानाभावाद्वाक्यस्यैव विशिष्टार्थे शक्तिरिति वाक्य स्फोटः । स द्विविधः, सखण्डवाक्यस्फोटोऽखण्डवाक्यस्फोटश्च । आयो द्विविधा, पदरूपखण्डवाक्यस्फोट: वर्णरूपखण्डवाक्यस्फोटश्च । तथा हि-विष्णोऽवेत्यादिवाक्येषु माकासादिसहकृतततत्पदस्मारितपदार्थानां संसर्गरूपवाक्यार्थावगमेऽपि तस्य शब्दत्व- सिद्धये वाक्यस्य शक्तिः कल्प्यते । स एव चाक्यस्फोटः । स चाज्ञाते स्वरूपेण हेतुः । मन्वितशक्तिवादिमतेऽन्धयां शक्तिवत् हरिद्रावाक्य इवान्वयावगमाद्वयवहित. पूर्ववतिक्षणे तवगमो वा कलप्यते । यद्वा 'हरेऽवेत्यादौ पदविभागानिर्णयाद्वर्णप्रया. स्मकवाक्यस्य सम्बोध्यहरिकर्तृकरक्षणे शक्तिरूपस्फोटः । तदा वर्णरूपः खण्डः न पद. रूपः । अस्याश्च व्यवहारकाले प्रहः । न चवं वाक्यस्य पदवत्स्मारकत्वापत्तिः, अनुभव. २ ·१० राकागमसहिते चन्द्रालाके- - त्वस्य प्रत्यक्षमात्रवृत्तितयेष्टत्वात् । यथार्थज्ञानजनकत्वस्यैव प्रमाणत्वात् । आकासा- दिसहकारिपदार्थस्मरणजन्यार्थगमकत्वस्यैवानधिगतार्थगन्तृताया वा प्रामाण्यविधातः । यद्वा वाक्ये बोधकत्वातिरिक्तसम्बन्धो न शक्तिः, मानाभावात् । हस्तिपकादौ तु तस्य मानान्तरगम्यत्वाद् युक्तं तेन तस्मरणम् । अतो न स्मारकत्वापत्तिलेशोऽपि । एवं धाकालादिज्ञानस्य हेतुत्वाभावातात्पर्यज्ञानस्यैव हेतुतया कार्यकारणभावकल्पना- लाघवम् । यद्वा 'घटमानये त्यादिवाक्येषु ध्वनिधर्मेस्तारत्वमन्द्रत्वादिभिरिव घटत्वादि. ध्वनिधमैरेव एका बाब्दी वर्णरूपोऽभिव्यज्यते । स एव वाक्यस्फायः । एवं पदस्फोटे. ऽपि वैविध्यमुन्नेयम् । एवं च-एक पदम् एकं वाक्यं महत्पदं महद्वाक्यं शब्दात्प्रत्येमी त्यनुभवोपपत्तिः । वर्णानामनेकत्वेन महत्त्वाभावेन च तदनुपपत्तेरिति । तन्न । विस. गादिनिष्ठनानाशक्तिकल्पनमपेक्ष्यादेशिनिष्ठशक्तिकल्पनस्यैव लघुत्वात् । न च व्याकरण- भेदेनाऽऽदेशिनामध्यननुगतत्वादनन्तशक्तिकल्पनापत्तिरिति वाच्यम् । परिगणित. व्याकरणबोधितादेशिनिष्ठशक्तिकल्पनातो विसर्गादिव्यक्तीनामनन्ततया तनिष्टशक्ति कल्पनस्य गुरुत्वात्। न च विसर्गत्वादिजातिस्फोटकल्पनया तत्परिहारः । तथापि 'रामा गङ्गा नदी वनं धुक् फले फलानि' इत्यादौ विसर्गत्वादिजातिषु शक्तिकल्पन- मपेक्ष्यादेशिनिष्ठशक्तिकल्पनस्य लघुत्वात् । न चाधीतव्याकरणत्रयस्य स्मरणाननुगमः । अभ्यासरूपोद्बोधकस्यैवानुगमकत्वात् । न च बोधकत्वातिरिक्ता न शक्तिः येन तत्क. ल्पने गौरवं स्यादिति वाच्यम् । घटपदादपि पटबोधापत्तः । मम तु शक्तिरूपसम्बन्धा. भावान्नान्वयबोध इति वैषम्यम् । सम्बन्धाभावस्तु बोधरूपकार्याभावेनाऽनुमेयः तस्मान्न वर्णस्फोटः । धातुप्रत्ययानभिज्ञस्य ऐयहारित्यादौ बोधापत्तेश्च । पदानां निर. वयवत्वम् 'ऐयरुरित्यादावर्थानवबोधेन प्रकृतप्रत्ययविभागप्रदर्शनेन तदर्थबोधानुभवेन च विरुद्धम् । एवं वाक्यस्य निरवयवत्वमपि पच्यमानश्लोकार्थानवबोधेन पदप्रदर्शनजन्य. श्लोकार्थानुभवेन च विरुद्धम् । संख्यापरिमाणप्रतीतिश्च ‘एको महान् धान्यराशिारितिव. दुपपन्नेति दिक् । प्राभाकरास्तु-कार्यान्विते पदानां शक्तिः। तथा पदेषु स्मारिकानुभाविकी चेति शक्तिद्वयम् । तत्र स्मारिका जातो, आनुमाविकी कार्यान्विते । एवं च घटादि. पदानि घटत्वादिजातिस्मरणद्वारा घटादेः कार्यान्वयानुभवजनकानि । तथा हि- सर्वत्र व्यवहारेणैव शक्तिग्रहः। प्रयोज्यः प्रयोजकवृद्धस्य चाक्यश्रवणानन्तरं गोकर्मका- नयनचेष्टया. ताशकृतीच्छानुमानद्वारा स्वप्रवृत्तौ कार्यताज्ञानस्य हेतुत्वदर्शनात्कार्यता. ज्ञानमनुमाय वाक्यस्य कार्यताज्ञानहेतुत्वमवधार्य तस्याः सति वृत्त्यन्तरे तदर्थशक्ति विनाऽनुपपन्नतया कार्यान्विते आनुभाविकी शक्तिमवधारयति । कार्य चापूर्वमेवेति । यन्न कार्यवाचकपदाभावस्तत्र न वाक्यार्थबोधः । लिडादियुक्तलौकिकवाक्यस्य लक्षणया मानयनादिरूपकार्यान्वितगोरूपार्थे ( वाक्यस्य ?) शक्तिमवधार्य आवापोद्वापाभ्यां गवादिपदस्य गोत्वादौ शक्तिमवधास्यनायव्युत्पत्तिगृहीतान्वयांशे शक्तिमत्यजनानयना. - ·प्रथमो मयूखः। ११ hasammatosinni - ७ धन्वित एव शक्तिमवधारयति । एवं चान्वयेऽपि शक्तिरित्याहुः । वेदान्तिनस्तु- अन्वयविशिष्टे शक्तिर्न कार्यान्विते, गौरवात् । तेनान्वयेऽपि शक्तिरित्याहुः । अन्ये तु वाक्याथै लक्षणा । न च वाक्यार्थाभावे कथं लक्षणेति वाच्यम् । पदार्थानामेव वाक्य. शक्यत्वात् तैश्च सम्बन्धसत्वात् । न च लक्षणाज्ञानस्य वाक्यार्थज्ञानहेतुतया पूर्व. मगृहीतायां लक्षणायां कथं तज्जनकतेति वाच्यम् । वाक्यार्थज्ञानाव्यवहितपूर्वलक्षणा- ज्ञानाङ्गीकारात् । यथा प्रागविज्ञातहरिद्रानामकनदीविशेषेण हरिद्रायां नद्यां घोष इति श्रुते वाक्ये नदीपदसमभिव्याहारेण तदानीमेव 'हरिद्राशब्दस्य नदीविशेषे शक्ति- मवधार्य तत्सम्बन्धि तीर लक्षणयाऽवधार्यते, तथा ,पदश्रवणोत्तरं पदार्थस्मरणाव्यव. हितोत्तरकाल एव सम्बन्धो लक्षणयाऽवधार्यत इत्याहुः । परे तु-यथा बलवता प्रेरित इघुरेके व वेगाख्यव्यापारेण वर्मच्छेदमुरोभेदं प्राणहरणं पात्रोः करोत्येवं शब्द एकेमा- भिधाव्यापारेण पदार्थस्मृति वाक्यार्थानुभवं च करोतीति यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति वाक्याथै शक्तिमाहुः। तदयुक्तम् , 'पूर्वो धावती'त्यत्रापरस्य, 'पुत्रस्ते जात' इत्या. दिषु हर्षादीनां, 'गच्छ गच्छसि चे'त्यादौ मा गा इति निषेधल्य वाक्यार्थतापत्तेः । अत एवेशार्थप्रत्ययाय व्यञ्जनैवाङ्गीकृता, तच्च व्यञ्जनानिरूपणे स्पष्टमिति दिक् । केचित्तु वाक्याथै तात्पर्याख्यं वाक्यस्य वृत्यन्तरमाहुः । युक्त तु समभिव्याहारेग वाक्यार्थबोध इति । घटानयनविशिष्टसंसर्गज्ञाने तादृशानुपूर्वीज्ञानस्य हेतुत्वमात्रकल्पने लाघवादिति । स च वाक्यार्थबोधश्चतुर्विधः । विशिष्टस्य वैशिष्टयतिति रीत्या, विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणान्तरमिति रीत्या, एकविशिष्ट अपरवैशिष्टयमिति रीत्या, एकत्र द्वयमिति रीत्या चेति ॥ १३ ॥ - वाक्यत्वं खण्डवाक्यत्वं च कस्मिन्पदेऽप्यस्तीत्याह-- वाक्यं च खण्डवाक्यं च पदमेकमपि क्वचित् ॥ १४ ॥ धूमवचादिति यथा देवेत्यामन्त्रणं तथा । वाक्यमिति । एकमपि पदं वाक्यं खण्डवाक्यं च कचिद्भवतीत्यर्थः । उदाहरति- धूमवत्त्वादिति । अन्न पञ्चम्यन्तस्यैकपदत्वं च हेत्वाकाक्षानिवर्तकविशिष्टार्थप्रति. पादकत्वेन वाक्यत्वम् । देवेत्यत्रार्थसमाप्तेरभावात्सम्बोध्यत्वविशिष्टदेवप्रतिपादनात खण्डवाक्यत्वमित्यर्थः ॥ १४ ॥ वाक्यान्येकार्थविश्रान्तान्याहुक्यि कदम्बकम् ॥ १५ ॥ वाक्यानोति । एकार्थावच्छिन्नो वाक्यसमूहः प्रबन्ध इत्यर्थः ॥ १५ ॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखविद्यकचतुरः मुमित्रासद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- अनेनाऽसावाद्यः सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥ १६ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवविरचिते चन्द्रालोकालङ्कारे वाग्विचारो नाम प्रथमो मयूखः । महादेव इति । अनेन प्रसिद्धन कविना पण्डितेन जयदेवनाम्ना रचिते कृते चन्द्रालोकनाम्नि ग्रन्थेऽसावाद्यः प्रथमो मयूखः किरणः सुमनसः पण्डितान चिरं मुख. यतु । यस्य महादेवनामा सुमित्रानाम्नी च पितरौ । किंभूतो महादेवः सत्रप्रमुखाः सत्राद्या मखविद्या यागविद्याः तास्वेकचतुरः, किंभूता सुमित्रा तस्य महादेवस्य भक्ति. राराधना तत्र प्रकर्षण निहिता मतिर्ययेत्यन्वयः ॥ १६ ॥ विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्टमनीषिणा। चन्द्रालोकप्रकाशोऽयं मयूखे प्रथमे कृतः ॥ इति गागाभकृतराकागमाभिधायां चन्द्रालोकटीकायां प्रथमो मयूखः । । द्वितीयो मयूखः। लक्षणनिवेशानुरोधेन प्रथम दोषानाह- स्याच्चेतो विशता येन सक्षता रमणीयता । शब्देऽर्थे च कृतोन्मेषं दोषमुद्धोषयन्ति तम् ॥१॥ स्यादिति । चेतसि प्रविष्टेन ज्ञातेन येन काव्यस्य रमणीयता चमत्कारकारिता रसाभिव्यञ्जकत्वं क्षतेन सहिता प्रतिबद्धा स्यात्, तद्वर्णपदवाक्यरूपे शब्देऽर्थे चकारा- इसेऽलश च कृत उन्मेषः प्राकट्यं येन तं दोषम् आलङ्कारिका उद्घोषयन्ति सनिरन्त इत्यर्थः । तेनात्मनिष्ठदोषव्यावृत्तिः । अर्थरसान्यतरप्रतीतिप्रतिबन्धकत्वं तदवच्छेदक- तया सिद्धो जातिविशेषो वा दोषत्वमित्याशयः । अत्रेदमवधेयम्-अनौचित्यप्रवर्ति- तत्वरूपरसदोषाणां ज्ञानोत्तरं वाक्यार्थे उपोत्पश्या वाक्यार्थज्ञानेच्छाया अभावान वाक्यार्थज्ञानमिति तत्प्रतिबन्धकता। अश्लीलादिपददोषाणां तु शक्तिमूलव्यञ्जनया- ऽवगतेऽर्थे अश्लीलत्वज्ञानेऽपि तत्पूर्व जातस्य वाक्यार्थज्ञानल्या प्रतिबन्धात्कामिनी- जिज्ञासादिवदन्तःकरणव्यग्रतापादकतया स्वरूपेणैव रसोत्पत्तिप्रतिबन्धकता। एवमल- द्वारस्य वाक्यार्थस्वादलहारदोषाणामपि वाक्याथांववोधप्रतिबन्धकता । एवमन्येषा. मपि पददोषाणां वाक्यार्थज्ञाने विलम्बजनकतया दोषतेति । सरस्वतीकण्ठा- भरणकारस्तु-श्लेषप्रसादसमतादिगुणानां सार्थावबोधजनकवया सिद्धानाममावष्टो दोषो न जात्यन्तरम् । यथा -श्रुतिकटुत्वं सौकुमार्याभावा, कान्तेरभावो ग्राम्यत्वं, प्रसा. - ·द्वितीया मयूखः । , दल्याभावः क्लिष्टत्वं, समत्वाभावः पतत्प्रकर्षत्वं, श्लेषाभावो विसन्धित्वं, समाधि. भावोऽपुष्टत्वम्, अर्थव्यक्तरभावः प्रसिद्धिविद्याविरोधः, उदारत्वाभावो व्याहत्त्वम् । अविमृष्टविधेयांशत्वादीनामप्यर्थव्यत्यभावरूपत्वादू गुणाभावत्वमेव दोषत्वम् । तदुक्तं वामनेन- यो हेतुः काव्यशोभायाः सोऽलङ्कारो निगद्यते । गुणोऽपि तादृशो शेयो दोषः स्यात्तद्विपर्ययः ॥ इति । अतः काव्यशोभाहेतुगुणाभावत्वमेव दोषत्वमित्याह । काव्यप्रकाशा- दयस्तु विनिगमकाभावादर्थरसावबोधजनकत्वं गुणत्वं तत्प्रतिबन्धकत्वं च दोषत्व- मित्याहुः ॥१॥ दोषानाह- भवेच्छुतिकटुवर्णः श्रवणोद्वेजने पटुः । संविद्रते व्याकरणविरुद्धं च्युतसंस्कृति ॥२॥ भवेदिति । श्रुतिकटुत्वं कठिनवर्णत्वम् । तच्च शब्दश्रवणोत्तरार्थावगमप्राकालीन- दुःखविशेषजनकशब्दत्वमित्यर्थः । लक्षणकथनब्याजेनोदाहरणमप्युक्तं भवेच्छ्रतिरिति । संविद्वत इति । जानन्तीत्यर्थः । वेत्तेर्विभाषेति रुडागमः । इदं च 'अकर्मकाश्त्यनु- वृत्तौ समो गम्युच्छीतिसूत्रेण सम्पूर्वकात् विदेरकर्मकादात्मनेपदविधानेन सकर्मकस्य सम्पूर्वस्य विदेशत्मनेपदनिषेधाल्लक्ष्यमपि । यथा वा- इति द्विकृत्वः शुचिमिष्टभोजिनां दिनानि तेषां कतिचिन्मुदा ययुः । विष्टवर्षाधिक( संवत्सर )वारसुन्दरीपरीष्टिभिस्तुष्टिमुपेयुषां निशि ॥ अन्न 'इति द्विकृत्व' इति कृत्वसुच्प्रत्ययो 'द्वित्रिचतुभ्यः सुजिाति सूत्रेणापादितो व्याकरणविरुद्धः । यथा वा- स्वर्णकेतकपरागगौरताऽहकृतिद्विरदनाङ्कुशकान्ते । वाजचन्द्र ! मदनद्विपगर्मास्त्वां दरेण ललना बहुधैक्षन(१) । अन ऐक्षानिति परस्मैपदम् । न चाऽनुदात्तेतोऽपि चक्षिको डिस्करणसामथ्या. दात्मनेपदस्यानित्यत्वम् । एवं च- तमले समारोप्य पढेरुहाक्षं निरीक्षं निरीक्षं स सस्मार सारम् । निदिध्यासतो मे यध्याविरासीत्तदेतत्पदं धाम रामाभिधानम् ॥ इत्यन्न शतृप्रयोगः । अन्यथा शानजापत्तिरिति वाच्यम् । परिभाषाया अनित्यता. वशेन स्वयं प्रयोगाकरणात् । आरोपे सतीति भयेन सिद्धप्रयोगोपपादकतया परि.. भाषायाः प्रयोगप्रयोजकत्वाभावात् । अनुदात्तेतश्वक्षिको बित्करणसामर्थ्यकृतात्मने. (१) रथोद्धतास्वागतयोमेलनादुपजातिरियम् । उपजातिभेदश्चायम् इत्थं किलान्यास्वपि मिश्रितास स्मरन्ति जातिविदमेव नाम' इत्युक्त्या कैश्चित्कल्प्यते । ।

·राकागमसहिते चन्द्रालाके- यथावा- - पदानित्यत्वस्य चमिङ्मानविषयत्वात् । उक्तप्रयोगस्तु न शवन्तः, अपितु वीप्सार्थक- णमुलन्तत्वेनोपपादनीय इति । एवं 'नाथसे किमु पति न भूभृतामिति दुष्टम् ,आत्मने- पदिनो नाथतेः 'आशिषि नाथ' इत्यात्मनेपदस्याशिष्येव नियमाद याचनार्थके तत्प्रयो. गस्य व्याकरणविरुद्धत्वात् । न च आशिष्यात्मनेपदमेवेति नियमः, आत्मनेपदिधातु. मध्यपाठवैयांपत्तः । अ संस्कृतकाव्ये दोषो न प्राश्ते । तत्रापि हेमचन्द्रादिसाधित. संस्कारविरोधो दोष इति दण्डी ॥ २ ॥ अप्रयुक्तं दैवतादौ शब्दे पुंल्लिङ्गतादिकम् । अप्रयुक्तमिति । कविसम्प्रदायविरुद्ध मित्यर्थः । यथा-- कोदण्डखेलः खलु कौणपानामन्तः प्रसिद्धस्मृतिरेनसां च (१) । सर्वापदुच्छेदकरः सदैव स दैवतो मे खुनायकोऽस्तु ॥ पमान हिमे प्रावृषि खारीटान् क्षिप्नुर्यमादाय विधिः कचित्तान् । सारेण तेन प्रतिवर्षमुः पुष्णाति दृष्टिद्वयमेतदीयम् ॥ अन्न पद्मशब्दः पुंल्लिङ्गः । आदिपदात् 'वचन्तीत्यादिप्रयोगः । न हि चिरन्ति- परः प्रयुज्यत इति प्रयोगस्यैव निषेधो न साधुत्वस्य । व्याकरणविरोधालङ्कारिकसम्प्र. दायविरोधयोविद्याविरोधत्वेनैक्यसम्भवेऽपि शब्दार्थरूपानयभेदाभेद इति सम्प्रदायः । अस्य दूषकताबोजमर्थोपस्थितिविलम्बजनकता । असमर्थ तु हन्त्यादेः प्रयोगो गमनादिषु ॥ ३ ॥ स हन्ति हन्त कान्तारे कान्तः कुटिलकुन्तलः । असमर्थमिति । अन्न हन्तिपदं गमनार्थम् । हन्तेरवगतापि गतौ शक्ति पद्धति- अंधनं जात्यादौ नियता । तदभावेनासमर्थत्वमित्याशयः । यथा वा- चतुरम्बुधरावृता मही विधिना केन विहाय गम्यते । इति वाजकलानिधेद्विषां वनवासे महती विचारणा ॥ अत्राम्बुधरपदम्। निहतार्थ लोहितादौ शोणितादिप्रयोगतः ॥४॥ निहतार्थामिति । प्रसिद्धनार्थेनाऽप्रसिद्धार्थतिरोधानमित्यर्थः । लोहिते रागे शोणितमिति प्रयोगे रुधिरेण रागस्य निहतिः, विरलप्रयोगादिति भावः । असमर्थ. निहतार्थयोभदो विभावनीयः । यत्तु-शक्यभाववत्पदप्रयोगोऽसमर्थत्वं शक्तिसस्त्रे. ऽप्रसिद्धार्थकपदप्रयोगो निहतार्थत्वमिति भेद उक्तः, स चिन्त्यः । हन्तेरपि व्याकरणेन गतो शक्तिमहात् ॥ ४ ॥ (१) धनुर्धारी राक्षसानां पापानां च नाशको रघुनायका, कल्याणकारित्वेम यस्य स्मरणं प्रसिद्धमित्यर्थः । manor ·द्वितीयो मयूखः । १५ व्यनक्तयनुचितार्थ यत्पदमाहुस्तदेव तत् । इयमद्भुतशाख्यग्रकेलिकौतुकवानरी ॥५॥ व्यनक्तीति । वर्णनीयवैरूप्यबोधकमनुचितार्थमित्यालङ्कारिका आहुरित्यर्थः । इयमिति । अद्भुतरसस्याश्चर्यरसस्य शाखिनः अग्रं तत्र क्रीडाकौतुककीत्यर्थः । अन्न वानरीति वैरूप्यबोधकम् ॥ ६ ॥ निरर्थकं तु हीत्यादि पूरणकप्रयोजनम् । निरर्थकमिति । मात्रार्थ केनैकपदेन 'विजयते' इत्यादावुपसर्गे न चातिव्याप्तिः । हिकार एवोदाहरणम् ॥ ६ ॥ अर्थे विदधदित्यादौ दधदायमवाचकम् ॥६॥ धत्ते नमस्तलं भास्वानरुणं तरुणः कः । एकाक्षरं विना भूभ्रूक्ष्मादिकं खतलादिवत् ॥ ७॥ अर्थ इति । उपसर्गसमभिच्याहारेणैव तात्पर्यविषयीभूतार्थावबोधकस्य विनो. पसर्ग प्रयोगोऽवाचकत्वम् । अत्र 'विधत्त' इत्यपेक्षिते 'धत्त' इति प्रयोगः । एवं च तात्पर्य- विषयीभूतार्थप्रकारकबोधजनकत्वं शक्त्या लक्षणया वा यत्र न सम्भवति, तदवाचकम् । योगरूहं पदं योगमात्रेण प्रयुक्तमवाचकमेवेति केचित् । तात्पर्य विषयीभूतार्थबोधसह- कारित्यागोऽवाचकत्वमित्याशयः । भास्वान् सूर्यः तरुणैः प्रकाशमानैः करैः किरणे. भस्तलं नमोऽरुणं करोतीत्यर्थः । ननु खायेकाक्षरस्य तलादिपदसमभिव्याहारेण गृहीतशक्तिकस्य केवलल्यावाचकत्वं स्यादत माह-एकाक्षरमिति । एकाक्षरमित्युप- लक्षणम् , तन्निन्नत्ये सतीत्यर्थः । सहकारित्यागे स्वार्थाबोधकत्वमवाचकत्वम् । भूभू. क्ष्मानभआदिपदे तलयुगादिपदत्यागे स्वार्थाबोधकत्वाभावान्नातिप्रसङ्गः। अप्रयुक्त- निहतार्थावाचकानामसमर्थ एवान्तर्भावसम्भषेऽप्यालङ्कारिकसम्प्रदायमात्रेण भेदो युक्त इति काव्यप्रकाशः। निधामलीलमाह- अश्लील त्रिविधं वीडाजुगुप्साऽमङ्गलात्मना । आल्हादसाधनं वायुः कान्तानाशे भवेत्कथम् ॥ ८॥ अश्लीलमिति। ब्रीडायन्यतरहेतुकः कान्तिविरहोऽवलीलत्वम् । विरुद्धमतिकृति शक्त्यान व्यञ्जनयेति भेदः । साधनवायुनाशपदानां पुंलिङ्गाऽपानवायुमरणोपस्थापक. तया ब्रीडादिजनकतेत्याशयः । कान्ता वियोगे पवन आनन्दहेतुः कथं स्यादित्यक्षरार्थः । अयमनित्यदोषः, तेन हास्ये शोके च गुणत्वम् ॥ ८ ॥ स्याद् द्वयर्थमिह सन्दिग्ध नयां यान्त प्रतत्रिणः । स्यादप्रतीत शास्त्रैकगम्यं वीताऽनुमादिवत् ॥९॥ . .. - ·राकागमसहिते चन्द्रालोके-- - am- स्यादिति । पदस्वरूपसन्देहजनकमर्थसन्देहजनक चेत्यर्थः । नधामिति । 'नदीदेशे गच्छन्तीत्यर्थस्य 'स्वर्गे न गच्छन्तीत्यर्थस्य च प्रत्यायकत्वादर्थस्सन्देहः। द्वितीयान्त. सप्तम्यन्तत्वसन्देहेन द्विवर्णकैकवर्णकत्वसन्देहेन च पदस्वरूपसन्देह इति । शाक- गम्यमिति । कोशाधप्रसिद्धत्वे सति शास्त्रप्रसिद्धत्वमित्यर्थः । अनुमानं वीतमवीत चेति द्वेधेति कारणलिङ्गकाऽनुमाने प्रसिद्ध न्यायशास्त्रे ॥९॥ शिथिलमुदाहरणेनैव दर्शयति- शिथिलं शयने लिल्ये मच्चितं ते शशिश्रियि । मस्तापिष्टकटीलोष्ठगल्लादि ग्राम्यमुच्यते ॥ १० ॥ शिथिलमिति। तच श्लेषरूगुणाभावः । श्लेषः सजातीयपदबन्ध इति वक्ष्यते । लिल्ये लीनम् । शशिश्रियीति सप्तम्यन्तं शयनविशेषणम् । इदं च काव्या. प्रकाशिकायां नोक्तम् । ग्राम्यमुदाहरति-मस्तेत्यादि । ग्राम्य हालिकाद्यविदग्ध- मात्रचमत्कारजनकम् । नागरोपनागरशब्दत्यागपूर्वकग्राम्यशब्दप्रयोगेण वक्तुरवैदग्ध्यो- जयने श्रोतु_मुख्येन रसानुत्पत्तिर्दूषकताबीजम् । तेन विदूषकादावधमे वक्तरि न दोष- त्वम् । मस्तादिशब्दाः क्रमेणोन्मत्तचूर्णितनितम्बमृत्पिण्डकपोलेषु ग्राम्याः। यथा वा- मुष्टिमिताऽपि मृगाक्ष्याः कटिरेषा तुष्टिमावहति । वसनग्रन्थिनिगूढा विहितहरिरुचिः सुदामभिक्षेव ॥ इदमनित्यदूषणम्, तेन हास्ये गुणः ॥ १० ॥ नेयार्थ लक्षणाऽत्यन्तमसरादमनोहरम् । हिमांशोहोरधिकारजागरे यामिकाः कराः ॥ ११ ॥ नेयार्थमिति । लक्षणाया अत्यन्तप्रसरः परम्परितत्वं निषिद्धलाक्षणिकत्वम् । रुढिप्रयोजनाभ्यां विना लक्षणा निषिद्धा, तद्वत्त्वम् । वृत्यभावेनार्थानुपस्थितिर्दूषकता. बीजम् । हिमांशोः करा हारशोभाधिक्कारभीतचन्द्रमसो जागरे यामिका इत्यर्थः । अन हारधिक्कारादिपदम् अमनोहरत्वे लक्षणया प्रयुक्तम् । न च तत्रास्य रूढिर्न वा प्रयोजनम् । मुख्यशब्दार्थातिरेकिगोऽर्थल्याप्रतीतः ॥ ११ ॥ क्लिष्टमर्थो यदीयोऽर्थश्रेणिनि श्रेणिमृच्छति । हरिप्रियापितृवधूप्रवाहप्रतिमं वचः ॥ १२ ॥ किष्टमिति । भूयोऽर्थपरम्परया तात्पर्यविषयीभूतार्थप्रत्यायकमित्यर्थः । हरि- प्रियेत्यादिना गङ्गाप्रवाहप्रतीतेः । हरिप्रियाया लक्ष्म्याः पिता सिन्धुस्तस्य वर्गङ्गा तत्प्रवाहसमित्यक्षरार्थः । अयं समासस्य पदतया पददोषः । यथा वा- गोगजवाहनभोजनमक्षोभूतपमित्रसपत्नजशत्रोः । - ·द्वितीयो मयूखः । वाहनवैरिकृतासनहृष्टा त्वामिह पातु जगत्त्रयतुष्टा (१) ॥ १२ ॥. अविमृष्टविधेयांशः समासपिहिते विधौ । विशन्ति विशिखपायकटाक्षाः कामिनां हृदि ॥ १३ ॥ अविमृष्टेति। विधा विधेये समासेन पिहिते इतरविशेषणत्वेन निर्दिष्टे । विशिख- प्रायेत्यस्थ कटाक्षविशेषणत्वेन निर्देशात्साक्षात्क्रियान्वयाभावेन विधेयत्वासम्भवात् विशिखप्रायामिति पाठे तु न दोषः । यद्यपि विशिष्टस्य क्रियान्वये विशेषणस्यापि तदन्वयः प्रतीयते, तथापि विशेष्यावच्छेदकतया प्रतीयते न साक्षात् । तेन च साक्षात- क्रियान्वयप्रतीतिजन्यचमत्कारे विलम्ब इति । यथा वा- विपक्षनृपनारीणां पातिव्रत्यविलोपने । शूरः प्रतापो नायं ते तासां हृदवियोगि यत् ।। अत्र वियोगाभावो विधेयः, स च समस्तेन विशेषणत्वेन निर्दिष्टः । न चान वियोगाभावविशिष्टहृदयो देशेनान्यत् किञ्चिद्विधेयमस्ति, येन 'जुगोपात्मानमन्त्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः" इत्यादाविव दोषाभावः स्यात् । यथा वा- रसैः i: कथा यस्य सुधावधीरणी नलः स भूजानिरभूदू गुणाऽभुतः । सुवर्णदण्डैकसितातपत्रितज्वलत्प्रतापावलिकीर्तिमण्डला ॥ अन्न प्रतापालिकीर्तिमण्डलोद्देशेन सुवर्णदण्डैकसितातपत्रितत्वं विधेयम् , तब समासान्तर्गतम् । न चेह विधेयस्य क्रियाविशेषणत्वात् समासेनेतरविशेषणत्वेनावग. तस्य क्रियाविशेषगत्वानुपपत्तिर्दूषकताबीजम् । यथा वषटकर्तुः प्रथमभक्षा इत्यादा- वेकप्रसरतामङ्गस्य । स चोत्सर्गापवादाभ्यां तत्पुरुषे दृष्ट उक्तोदाहरणे 'ध्यङ्गैः स्विष्ट. कृतं यजती'त्यत्र च । बहुव्रीहौ तु लोहितोष्णीषा ऋत्विज श्वरन्ति' 'सप्तदशानि. जिपेयस्य यूप' इत्यादावङ्गीकृतमेव विशेषणविषयत्वं विधेः । अतः कथमत्र स दोष इति वाच्यम् । दूषकताबीजनौल्येन बहुबीहावयविशेषात् । रसैः कथा यस्य सुधावधोरणी नलेन तेनाशु कृतं महीभुजा । ज्वलत्प्रतापावलिकीर्तिमण्डलं सुवर्णदण्डैकसितातपत्रितम् ॥ 'इति पाठ तु न दोषः। अयमपि समासगत एव पददोषः ॥ १३ ॥ अपराधीन इत्यादि विरुद्धमतिकुन्मतम् । अन्यसङ्गतमुत्तुङ्गहारशोभिपयोधरा ॥१४॥ 1:(१) गवा वृषेण गच्छतीति गोगः शिवः, तज्जः कार्तिकेया, तस्य वाहनं मयूरः, तस्य भोजनं सा, तस्य भक्षो भक्षणं वायुः, तामादुभूत उत्पन्नो हनूमान् , ते पाति रक्षति योऽर्थात् सुग्रीवा, तस्य मित्रं श्रीरामचन्द्रः, तत्तपत्नो रावणः, तज्जो मेघनादः, तच्छन्नोरिन्द्रस्य वाहनमैरावतो गंजः, तस्य वैरी सिंहः, तत्र कृतेनासनेन स्थित्या हृष्टा, दुर्गा इति गूढोऽर्थः । स्पष्टमन्यत् । . , ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- अपराधीन इति । वर्णनाविरुद्धार्थप्रतीतिजनक विरुद्धमतिकृत । वर्णनाविषय. पराधीनस्वाभावबोधकापराधीनपदस्य 'अपरख्याधीन' इति षष्ठीलमासेन विरुद्ध पराधीनत्वरूपार्थबोधकत्वादुदाहरणत्वम् । सन्दिग्धस्य तु न विरुद्धार्थप्रत्यायकत्व. मिति भेदः । पयोधरविशेषणतया तात्पर्यविषयस्योतुङ्गत्वस्य हारविशेषणत्वप्रत्यायक. स्वादन्यसङ्गतत्वमित्यर्थः । न चान्नैकत्र द्वयमिति न्यायेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसम्भवा. नास्य दोषत्वम् । अन्यथा सर्वत्र त्रिपदसमासोच्छेदप्रसङ्गः । न च द्वन्द्वतत्पुरुषयो. रुत्तरपदे नित्यसमासवचनामिति वचसो रिक्तार्थत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । समाससन्दे- हेन बोधविलम्बस्य दूषकताबीजत्वात् । अत एव क्लिष्टादिदोषचतुष्टयं समासनिष्ठ- मेवात्रक्तिम् । इदं चाविमृष्टविधेयत्वान्तर्गतं, तत्रापि क्रियाविशेषणत्वेनेष्टस्य तदवि. शेषणत्वतौल्यादिति काव्यप्रकाशः ॥ १४ ॥ पददोषानुक्त्वा वाक्यदाषानाह- रसायनुचित वर्णे प्रतिकूलाक्षरं विदुः । न मामङ्गद ! जानासि रावणं रणदारुणम् ॥१५॥ रसादीति। शृङ्गाररसोचिताः कोमलवर्णा वीररसोचिताः कठिना अनुचिता विपरीता, ताशवर्णवद्वाक्यं प्रतिकूलाक्षरमित्यर्थः। वीररसानुचितकोमलवर्णमुदाहरति- नमामिति । कर्कशमिति पाठे न दाषः ॥ १५ ॥ यस्मिन्नुपहतो लुप्तो विसर्ग इति तचथा । यस्मिन्निात । उपहत उत्वं प्रातो लुतो वा विसर्गो यत्र तद्वाक्यं तथा। अपहता विसर्ग लुप्सविसर्ग चेत्यर्थः। उदाहरणमपीदमेव । 'उपहतोलुतो इति उत्वप्रासः, 'विसर्ग इति अन लुप्तः । एतेषां क्रमशो बहुशः पातो रचनानिष्टो दोष इत्याशयः । अनाकार. प्रश्लेषेण प्रथमासप्तमीसन्देहेन चान्यार्थप्रत्यायकत्वं दूषकताबीजम् । कुसन्धि पटवागच्छ विसन्धि नृपती इमौ ॥ १६ ॥ कुसन्धीति । सन्धावश्लीलता क्लिष्टत्वं च कुसन्धित्वम् । 'पदो! आगच्छे'त्यत्र सन्धावालीलता। य॑सावत्र ताली मर्वन्ते चावस्थितिः । नात्र युज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक् ॥ इत्यादौ क्लिष्टत्वम् । बिसन्धीति । 'प्लुतप्रगृह्मा अचि इति प्रगृह्यसंज्ञाप्रयुकः । संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥' इति वैकल्पिकसंहिताप्रयुक्तश्च सन्ध्यभावो विसन्धित्वम् । नृपती' इति प्रगृह्यन संज्ञाप्रयुक्तः। द्वितीयस्तु-'धन्यासि या कथयसि प्रियसङ्गतानि इत्थं सखीषु परिवार - - ·द्वितीयो मयूखः। जने यथेष्टम् । इति । अस्य बन्धवैरख्याधायकत्वेन दूषकता । तेन तावदेव ऋषि. रिन्द्रदिक्षुरित्यादौ तु बन्धवैरस्थानाधायकत्वान्न दूषणम् ॥ १६ ॥ हतवृत्तमनुक्तोऽपि च्छन्दोदोषश्चकास्ति चेत् । विशाललोचने ! पश्याम्बरं तारातरङ्गितम् ।। १७॥ इतवृत्तमिति । शास्त्रीयदोषाभावेऽप्यश्रव्यतया प्रतिभासमानच्छन्दोदोषवच रसा- अमनुगुणच्छन्दोवत्वं चेत्यर्थः। 'पश्याम्बएमित्यत्र छन्दोलक्षणाविरुद्धत्वेऽपि पूर्वस्वरेणो- स्तरबकारे काचिदश्रव्यता भवति । यथा वा- मल्लिकाकुसुमडण्डुभकेन सम्भ्रमावलयितेन कृतेन । आसनेऽकृत सचेतसि साक्षात्कुण्डलीन्द्रतनुकुण्डलमाजम् ॥ मनायपादान्त्याक्षरे लघुत्वश्रवणेन । एवं हास्यरसानुगुणदोधकादिच्छन्दोवश्व करणदोषः ॥ १७ ॥ न्यूनं त्वत्खड्नसम्भूतयशःपुष्पं नभस्तलम् । अधिकं भवतः शत्रून् दशत्यसिळताफणी ॥१८॥ न्यूनमिति । अपेक्षिताकथने न्यूनमनपेक्षितकथनेऽधिकम् । उदाहरणयोर्यासः पुष्पत्वे कथिते खड्गल्य लतात्वकथनमपेक्षितम् । उत्तरन्न लतात्वमनपेक्षितमिति ॥१०॥ कथितं पुनरुक्ता वाक् श्यामाब्जश्यामलोचना । विकृतं दुरविकृतेरैयरुः कुञ्जराः पुरम् ॥ १९ ॥ कथितमिति । श्यामपदस्य पुनरुतत्वात् । यथा वा पैतामहः श्लोका- दिनकरसेवालब्धो दिनकरशार्मा तनूजाग्यः । दिनकर इवोपतेजा दिनकर इव नन्दनः स पद्मानाम् ॥ विकृतमिति । दूरविकृतेर्महतो धातुप्रत्ययविकारादुत्पन्नम्। जौहोत्यादिक- खेन लुविकरणल्य 'ऋगता वित्यस्य श्लौ द्वित्वे उरदत्वे रेफलोपे 'अतिपिपयोश्चे'- स्यभ्यासस्येत्वे अभ्यासल्यासवर्ण हतीयडि 'सिजभ्यस्तविदिभ्यश्चेति जुसि 'जुसि चेति गुणे भागमे 'आटश्रति वृद्धौ ऐयकरिति लकि रूपम् । आपुरित्यर्थः ॥१९॥ पतत्पकर्षे त्यक्तानुप्रासादित्वे यथोत्तरम् । गम्भीरारम्भदम्भोलिपाणिरेष समागतः ॥ २० ॥ पतदिति । आरम्भेऽङ्गीकृतस्यानुप्रासस्य यमकस्य वा त्यागः ॥ २० ॥ समासपुनरात्तं स्यादेष पीयूषभाजनम् । नेत्रानन्दी तुषारांशुरुदेत्यम्बुधियान्धका ॥ २१ ।। समातेति । समाप्तेऽन्वये विशेषानाधायकविशेषणश्रवणम्। तदनुरोधेन विशेष्या.

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- । - नुषण वाक्यार्थान्तरप्रत्यायकत्वं दूषकताबीजम् । एष इति । 'उदेतीत्यन्तेन समालो वाक्यार्थः । 'अम्बुधिबान्धवः इति विशेषणस्य विशेषाऽनाधायकस्यानुरोधेन विशेष्या- नुषङ्गात् । विशेषाधायकत्वे तु न दोषः। 'अयमुदयति मुद्राभञ्जनः - पद्मिनीनार- मित्यादौ मुद्रामञ्जकत्वविशेषणस्य मानिनीमानखण्डनसमर्थत्वस्योदये विशेषरूपल्या- काडितत्वात् ॥ २१ ॥ अर्धान्तरपदापेक्षि क्रीडानृत्येषु सस्मितम् । मोघारम्भं स्तुमः शम्भुमर्धरम्भोरुविग्रहम् ॥ २२ ॥ अर्धान्तरेति । द्वितीयाघटकपदार्थ हेतुकप्रथमायाक्यत्वम् । चरणेत्यपि बोधय. म् । अस्य कविसम्प्रदायसिद्धवैरख्याधानेन दूषकता । अत एव द्वित्रिपदपाते न दोषः, तथैव सम्प्रदायात् । क्रीडेति । अत्र पूर्वाधे 'सस्मितमित्यन्तविशेषणे मोघारम्भा. मित्युत्तरार्धपठितस्थापेक्षणात् ॥ २३ ॥ अभवन्मतयोगः स्यान्न चेदभिमताऽन्वयः। येन बद्धोऽम्बुधिर्यस्य रामस्यानुचरा वयम् ॥ २३ ॥ अभवन्मतेति । अयोग्यतया निराकासतया च तात्पर्यविषयान्वयासम्भव इत्यर्थः । येनेति । येनाम्बुधिद्धो यस्य वयमनुचराः तस्य रामपदवाच्यस्यान्वयो मिमतो न चेदित्यन्वयः । अत्र येन रामख्येत्यन्वयो भिन्न विभक्तिकत्वेन निरा. कासत्वान्न सम्भवति । न च विभक्तो लक्षणया विमक्तिव्यत्यासेन वान्वयः स्यादिति वाच्यम् । सुन्धिभक्तौ लक्षणानङ्गीकारात् । तद्वयत्यासे यस्येति षष्ठ्यन्तेन रामस्य पुनरन्वयायोगात् । अतोऽयमभवन्मतयोगः । यथा वा- त्वमेवंसौन्दर्या स च रुचिरतायाः परिचितः कलानां सीमानं पुनरिह युवामेव भजथः । अपि द्वन्द्वंदिष्टया तदिति सुभगे ! संवदति वा- मतः शेषं यस्याज्जितमिह तदानीं गुणितया ॥ अत्र यत्तदाना पदयोरकालार्थककालार्थकयोरभेदान्वयो न सम्भवति, अयोग्य. स्वात्। किन्तु यदित्यस्याकाङ्क्षापूरकं तदिति, तदानीमित्यख्य तु यदेति आकाङ्क्षापूरक स्यात् । न च तयोरध्याहारः । यत्तदानीमितिपदद्वयसवे तयोरन्वय एव तात्पर्य- अहात् । अन्यथा सर्वत्राध्याहारसम्भवादयोग्यवाक्योच्छेदापत्तिः । अतोऽनापि विव- क्षितान्वयासम्भवः । अत्र काव्यप्रकाशेनाऽनभिहितवाच्यतादूषणमुक्तम् । तन्न्यून. पदान्तर्गतमिति चिन्त्यम् । केचित्तु-अवश्यवक्तव्यानभिधायकपदाभिधानम् अन- भिहितवाच्यत्वम् , अवश्यवक्तव्याभिधायकपदानभिधानं न्यूनपदत्वमिति भेवमाहुः । तन्न, विनिगमकाभावेन वैपरीत्येनापि स्वचत्वात । यथा वा- इदं यदि क्षमापतिपुत्रि ! तत्त्वं पश्यामि तन स्वविधेयमस्मिन् । - ·द्वितीयो मयूखः। २१ त्वामुश्चकैस्तापयता नृपंच पळपुणेवाऽजनि योजनेयम् ॥ अन्न तदिति तदेत्यर्थकम् ॥ २३ ॥ अस्थानस्थलमासमाह-- द्विषां सम्पदमाच्छिद्य यः शूरान्समपूरयत् । अस्थानस्थसमासं न विद्वज्जनमनोरमम् ॥ २४ ॥ द्विषामिति । अन्न रौदरसानुगुणो दीर्घ: समासस्तद्वयक्षकपदेषु 'सम्पदमाच्छिये. त्यादिषु न कृतस्तदनभिव्यञ्जककवेरुक्तौ विद्वज्जने त्यत्र कृत इति भावः । इदमुप- लक्षणमस्थानस्थपदस्थापि । उदाहरणमपीदमेव । 'न विद्वज्जनमनोरमा मित्यत्र न मो. ऽन्ते उचितस्य 'अविद्वज्जनमनोरममितिबुद्धयापादकतयाऽस्थानस्थत्वात् । यथा वा- चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान कर्मोपदेष्टा इरि: समामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतव्रता। कौरव्याः पशवः प्रियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फलं राजत्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं यशोदुन्दुभिः ॥ अनाऽध्वरपदस्य समासेऽन्तर्भावे ऋत्विगादीनां तदन्वयबोधः क्लेशेनेत्यस्थानस्थ. समासत्वम् ॥ २४॥ पिथः पृथग्वाक्यपदैः सङ्कीर्ण यत्तदेव तत् । वक्त्रेण नाजते रात्रिः कान्ता चन्द्रेण राजते ॥ २५ ॥ ब्रह्माण्डं त्वद्यशःपूरगर्भितं भूमिभूषण !। आकर्णय पयःपूर्णसुवर्णकलशायते ॥ २६ ॥ मिथ इति । सङ्घीण द्विविधं प्रोक्तं पदसङ्कीर्ण वाक्यसङ्घीणं च । वाक्यान्तरपदानां वाक्यान्तरानुप्रवेशे माद्यम् , वाक्यस्य वाक्यान्तरानुप्रवेशे द्वितीयमित्यर्थः । आद्यो- दाहरणं वक्त्रेणेति । अत्र वक्त्रचन्द्रपदे सङ्कीणे । द्वितीयोदाहरणं ब्रह्माण्डमिति । अत्र 'भूमिभूषण ! आकर्णयेति वाक्यस्य महावाक्यान्तः पातः । अत्र काव्यप्रकाशे प्रसिद्धिहतत्वं दोषान्तरमुक्तम् । यथा- मीरादिषु रणितप्राय पक्षिषु च कूजितप्रभृति । स्तनितमणितादि सरते मेधादिषु गर्जितप्रमुखम् । इतिनियमातिकमरूपम् । तस्याप्रयुक्तमध्येऽन्तर्भावान्मूलेऽनुतिः ॥ २५-२६ ॥ भग्नसक्रममारब्धशब्दनिर्वाहहीनता । अक्रमः कृष्ण! पूज्यन्ते स्वामनाराध्य देवताः ॥ २७ ।। भग्नेति । आकासितप्रकारकस्यार्थल्यानुक्तिरित्यर्थः । अक्रम इत्युदाहरणम् । अनमोऽनुचितम् । पूज्यन्ते अनाराध्येति प्रक्रममङ्गः। तथाहि-त्राऽनाराभ्येति .

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- वाक्यं साकासम् । तत्रोचितापि देवतान्तरपूजा अनुचितत्वेनोच्यमाना क्रियान्तरापेक्षया अनुचितत्वेन प्रतिभासत इति क्रियान्तराकासा उत्थापिता । सा चाकाङ्क्षा पूर्वोक्तशब्द. विशिष्टकृष्णपूजनाभावमेव विषयीकरोति । सा च मनाराध्येति धातुमा तेन प्रकारेण न निर्देश्यत इति प्रक्रमभङ्गः । म सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यत्र शब्दो न भासते । ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा ।। इत्यादिवक्ष्यमाणनयेन शब्दविशिष्टार्थस्य प्रातिपदिकार्थत्वमित्याशयः । 'असम्पू. ज्येति पाठे तु न दोषः । नन्वेवमेकस्य पदस्य द्विःप्रयोगात्कथितपदत्वं दोष हति घेता, उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यकातिरिक्तपद एव तस्य दोषत्वात् । यथा- रामो जागर्ति देवेषु राम भज सदा सखे!। रामेण निहता दैत्याः स ते दास्यति सत्फलम् ॥ यथावा- हितगिरं न शृणोषि किमान ! प्रसभमप्यत्र जीवितमात्मनः । सखि ! हिता यदि मे भवसीहशी मदरिमिच्छसि या मम जीवितम् ॥ इत्यादौ उदिष्टस्य विधेयान्तरे उद्देश्यतया विहितस्य, विधेयान्तरे उद्देश्यतया एकोदेशेन विहितस्योद्देशान्तरे विधेयतया वा प्रतिनिर्देशे तु तत्पदप्रयोगस्य सर्वनाम- प्रयोगस्य चोक्तप्रकारेण गुणत्वात् । अयं च प्रत्ययसर्वनामवचनपर्यायकारकाणामुन्नेयः । यथात्रैव क्स्वान्तस्य पूर्वता युक्ता । अत्र काव्यप्रकाशोकमक्रमत्वमस्थामस्थपदत्वा- न्तर्गतमिति नोकम् ॥ २७ ॥ अमतार्थान्तरं मुख्येऽमुख्येनार्थे विरोधकृत् । स्यक्तहारमुरः कृत्वा शोफेनालिङ्गिताऽङ्गना ॥ २८ ॥ प्रमतेति । मुख्येऽर्थे प्रकृतरसे ममुख्येन विरुद्धेन तदुद्दीपनविभाजुभावव्यभि. चारिमावादिरूपेण वा विरोधकृत् । प्रकृतरसविरुद्धरसव्याकसमभिव्याहार इत्यर्थः । पाक्यगतविरुद्धमविकृति तु न रसो विरुद्धोऽपि तु वाक्यार्थ एव । शेयो शृङ्गारबीमत्सौ तथा वीरभयानको । रौता तो हास्यरसकरणौ वैरिणौ मिथः । इति विरोधो ज्ञेया । त्यत्तहारेति लक्ष्यम् । मन्त्र प्रकृतकरुणबीभत्सरसविरोधि. शृङ्गारण्यजकमलनालिङ्गमम् । यथा वा- राममन्मथकारेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवटुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जयाम सा ॥ अन बीमत्सरसविरोधिशङ्गारव्यानात् । अन्न च त्यावहारमित्युदाहरणव्याजेन, यभिचारिसस्थायिमावानां शब्दवाच्यता । ।

·द्वितीयो मयूखः। २३ क्लिष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥ प्रतिकूलविभादेहोऽनुचितवन्धता ।। इति रसदोषचतुष्टयमप्युपलक्षितम् । तथाहि-शोकेनेति स्थायिभावः शब्दे. नोक्तः । त्यतहारमुरः कृत्वेत्यनेन शृङ्गारकरुणसाधारणेन करुणरसानुभावचित्तविक्षेपस्य शृङ्गारोहीपनविभावस्य च क्लेशेन कल्पनं करुणरसानुभावप्रतिकूलशारादिविभावा. नालिङ्गानादिकथनं चेति । यथा वा- लसनीडा: सकक्षणाः सेया अथ सविस्मयाः । निपतन्ति भवद्रूपे कामिनीनयनाञ्चलाः ॥ अत्र व्यानम्रत्वादिकार्यमुखेन वाच्यानां ब्रीडादीनामुक्तिः । अयं च दोषो व्यभि. चारिणां स्वातन्त्र्येणोपादान एव । रसव्यञ्जनार्थमुपादाने तु न दोषः । यथा 'लज्जा. बन्नमुखी'त्यादौ। जनकस्य सता राम ! कथमूढेति सस्मिताः । रामस्य जानकीसख्यः परिहासं प्रचक्रिरे । अन हासख्य शब्देनोतिः । 'स्मेश्यामासराननामिति युक्तम् । अम्बरसंवरणच्छलकृतकणझस्कृतिर्वाला । उन्निद्रयति निशीथे निर्भरनिद्राकुलस्य रतिम् ॥ अन्न स्थायिनो रतः पादेनोक्तिः । करधूलिधवलद्युतिपूरधौतदिछमण्डले शिशिरोचिषि तस्य यूनः । लीलाशिरोंऽशुकनिवेशविशेषक्लप्सिव्यक्तस्तनोन्नतिरभूचयनाऽवनौ सा॥ अनोहीपनालम्बमरूपाः पदार्थाः शृङ्गारयोग्यविभावानुभावपर्यवसायिनः स्थिता इति क्लिष्टकल्पना गता रतिर्मतिलूना भूयो विपरिवर्तते । अवस्था तस्य विषमा देहं परिभवत्यदः ।। अन्न स्ल्यभावादीनां करुणादिसाधारण्यात्कामिनीरूपो विभावः प्रकरणालोचनादि. करण्या। विमुच मार्न सात वर्ष त्यज मुदं कुरु । प्रसीद बाले ! कालेऽस्मिन् गतः कालो न यास्यति ॥ मनानित्यताप्रकाशानरूपो विभावस्तत्प्रकाशितो निदश्च झारप्रतिकूलो व्यमि- चारिमायः । क्रुध्यतु नाम नमान्दा पतिरपि मन्दादरो भवतात् । उचैरिदै बदामो मम सखि ! दामोदरः सर्वम् । अत्र निःशङ्कत्वं वीरानुभावः । अनुचितबन्धता तु दिव्यनायकेषु विष्ण्वादिषु गुर्वादिषु च सम्भोगादिवर्णनम् । मदिव्येषु समुद्रलङ्घनं सधाकोपफलादिवर्णनम् । एवं ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- . धीरोदात्तादिषु कातर्यादिवर्णनम् । एवं नायिकाया अनेककामुकविषयरत्यादिवर्णनम् । इदं च शाब्दबोधजनकेच्छाप्रतिबन्धकतया शाब्दबोधप्रतिबन्धद्वारा रसोद्धोधप्रतिबन्धक. मिति दिक् ॥ ३८ ॥ अर्थदोषानाह- अपुष्टोऽर्थो विशेष्ये चेन्न विशेषो विशेषणात् । विशन्ति हृदयं कान्ताकटाक्षाः खलनस्विषः ॥ २९ ॥ अपुष्ट इति । एतेषामान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादर्थदोषत्वन् । विशेष्यो. स्कर्षानाधायकविशेषणत्वमपुष्टत्वम् । खानत्विष इति लक्ष्यम् । एतदसुपादाने बाधा. भावात् ॥ २९॥ कष्टः स्पष्टावबोधार्थमक्षमो वाच्यसन्निभः । व्याहतश्चेद्विरोधः स्यान्मिथः पूर्वापरार्थयोः ॥ ३० ॥ सहस्रपत्रमित्रं ते वक्त्रं केनोपमीयते । कुतस्तस्योपमा यस्य पुनरुक्तः सुधाकरः ।। ३१ ।। कष्ट इति । आसत्यादिसत्त्वेऽपि बिलम्बबोध्यत्वं कष्टत्वम् । वाच्यसन्निभ इति लक्ष्यम् । वाचि वचने न सम्यक् शीघ्रं निभासत इत्यर्थः । वाच्यसदृश इति प्रतीते- रुतार्थबोधे विलम्बः । यथा वा- रविरुचिऋचामोंकारेषु स्फुटामलबिन्दुतां रचयितुममूरुच्चीयन्ते. विहायसि तारकाः । स्वरविरचनायाऽऽसामुच्चैरुदात्ततया हृताः शिशिरमहसो बिम्बादस्मादसंशयमंशवः ॥ व्याहतइति । पूर्वार्थस्य स्तुतेनिन्दाया वा परार्थन स्तुत्या निन्दया था विरोधो व्याहत इत्यर्थः । स्तुत्यरूपेण निन्दायां निन्धरूपेण वा स्तुतौ व्याहलिरिति भावः । सहस्त्रेति । कमलसादृश्येन स्तुत्यस्य मुखस्योपमानाभावप्रदर्शनेन , कमल. सादृश्यमेव निन्धत्तारूपं प्रतीयते , तन्त्र विरोध इति । 'देवि! त्वन्मुखपङ्कजेन शशिनः शोभातिरस्कारिणाः । पश्याऽजानि जितानि तानि सहसा गच्छरित विच्छायताम् ॥'. इत्युदाहरणं स्पष्टम् । अत्र पङ्कजत्वेनैव स्तुत्यस्य तेनैव निन्धत्वात् । सिन्धेनैव स्तुती यथा- गोस्तनी मधु पीयूषमस्तु लोकमनोमुदे । Sures मदनोन्मत्तचाङ्गीवचोमधु मुदे मम ॥; A अन मधुत्वेन निन्दा स्तुतिश्च । पुनरुक्तमाह-कुत इति । मन्त्र केनोपमीयत- ·द्वितीयो मयूखः । o इत्यस्यानुषङ्गः, पुनरुक्त इत्यस्यावृत्तिश्च । चन्द्रो यस्य मुखस्य पुनरुतो व्यर्थः, तस्य मुखस्य कुत उपमा । अयमर्थः 'केनोपमीयत' इत्यनेन पुनरुक्त इत्याशयः । यद्वा केनो- पमीयत' इत्यनुषङ्ग विनापि कुतस्तस्योपमा' इत्यनेनोपमानिषेधात्सधाकरस्य व्यर्थत्व. मर्थसिद्धमिति श्लोके तदुक्तिः पुनरुक्तिरित्यर्थः । यथा वा- नाभूदभूमिः स्मरसायकानां नासीदगन्ता कुलजः कुमारः। नाऽस्थादपन्था धरणेः कणोऽपि बजेषु राज्ञां युगपदू बजत्छ । अन्न 'वजास्विति 'नासीदगन्तेति पुन क्तम् । अयं च भीताश्वासनादौ गुण इत्यनित्यदोषः ॥ ३०-३१ ॥ दुष्क्रमग्राम्यसन्दिग्धास्त्रयो दोषाः क्रमादमी । स्वद्भक्तः कृष्ण! गच्छेयं नरकं स्वर्गमेव वा ॥३२॥ एक मे चुम्बनं देहि तब दास्यामि कञ्चकम् । ब्रुत कि सेव्यतां चन्द्रमुखीचन्द्रकिरीटयोः ।। ३३ ।। दुक्रमेति । अनुचितक्रमेणाभिधानविषयत्वं दुष्कमत्वम् । वैदग्धीराहित्येनो- च्यमानार्थत्वं ग्राम्यत्वम् । वक्तृतात्पर्य निश्चये प्रमाणान्तरापेक्षित्वं सन्दिग्धत्वम् । क्रमेणोदाहरणान्याह । त्वद्भक्त हति । अत्र नरकस्यादावुक्तिः । स्वर्ग नरकमेव बेति युक्तम् । यथा वा-- भूपालरत्न ! निर्दैन्यप्रदानप्रथितोत्सव ! | विश्राणय तुरई मे मातङ्ग वा मदालसम् ॥ मन प्राथितबहुमूल्यवस्त्वप्राप्तव्यत्वसम्भावनयाऽल्पमूल्यवस्तुप्रार्थनस्योचितत्वेन मातङ्गयाचनोत्तरं तुरङ्गयाचनस्य युक्तत्वम् । 'एक मे' इति ग्राम्योक्तिः । अत्र चुम्ब. नादिपदानामग्राम्यत्वेऽपि तादृशार्थस्याविदग्धपुरुषवाक्यार्थतया ग्राम्यत्वमित्याशयः । बतेति । अन्न तात्पर्यविषयनिश्चये प्रमाणान्तरापेक्षा ॥ ३२-३३ ॥ अनौचित्यं कीर्तिलतां तरङ्गयति यः सदा । प्रसिद्ध्या विद्यया वापि विरुद्धं द्विविधं मतम् ॥ ३४ ॥ न्यस्तेयं पश्य कन्दर्पप्रतापवलद्युतिः । केतकी शिखरे शम्भोधत्ते चन्द्रकलातुलाम् ॥ ३५ ॥ अनौचित्यमिति । अनौचित्यम् अयोग्यसम्बन्धः। कीतिलतायास्तरङ्गसम्बन्धा. ज्योग्यत्वात् । प्रासयेति । कविप्रसिद्धयेत्यर्थः । तेन कविप्रसिद्धिविरोध एव दोषो न लोकान्तरप्रसिद्धिविरोध इत्याशयः । विद्ययेति । शास्त्रेणेत्यर्थः । आयोदाहरणम्- न्यस्तेति । अत्र प्रतापस्य धवलद्युतिः कविप्रसिद्धिविरुद्धा। प्रतापधुतिस्तु कवि.

·२६ राकागमसहिते चन्द्रालोके- प्रसिद्धति लोकप्रसिद्धिविरोधेपि न दोषः । यथा वा-- जानेऽमुना कर्णलतामयेन पाशद्वयेन च्छिदुरेतरेण । एकाकिपाशं वरुणं विजिग्येऽनङ्गीकृतायासतती रतीशः ॥ कामस्य पाशः कविप्रसिद्धिविरुद्धः । द्वितीयोदाहरणम् - केतकीति । शम्भुशेखरे केतकी पुराणविरुद्धा । विधाय दूरे केयूरमनङ्गाङ्गणमङ्गना । बमार कान्तेन कृतां करजक्षतमालिकाम् ॥ मन्त्र कामशास्त्रविरोधः। एवं शास्त्रान्तरविरोध ऊह्यः । अन काव्यप्रकाशे अनवीकृतत्वं दोषः । तच्च बहुशः प्रतिपाद्यस्यार्थस्यैकयोक्त्या कथनम् । यथा- प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः कि दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । सन्तर्पिताः प्रणयिनो विमवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ इति । तत्तु कथितपदान्तर्गतमिति नोक्तम् ॥ ३४-३५ ॥ सामान्यपरिवृत्तिमाह- सामान्यपरिहात्तिः स्यात्कुण्डलच्छविविग्रहा । विशेषपरित्तिः स्याद्वनिता मम चेतसि ॥ ३६ ॥ सामान्येति । अपेक्षितार्थसमर्थकसामान्यरूपोक्तित्यागेनाऽनपेक्षितविशेषोपादान- मित्यर्थः । कुण्डलच्छवीति लक्ष्यम् । कनकालारविशेषः कुण्डलम् । विग्रहे कनक- कान्तेर्विवक्षणेनाऽपेक्षितकनकसामान्यरूपत्यागेन विशेषरूपकुण्डलोक्तिः । यथा वा- कल्लोलवेल्लितहषत्परुषप्रहारै रत्नान्यमूनि मकरालय मा वर्मस्थाः। कि कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम यामाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ॥ अन्न सर्वरत्नसाधारणधर्मेण कौस्तुमस्योपकारकत्वे वाच्ये कौस्तुभत्वविशेषधर्म- णोक्तमिति सामान्यपरिवृत्तिः । 'एकेन किं न भवतो विहितो न नामेति युक्तम् । विशेषपरिवृत्तिरिति । अपेक्षितविशेषत्यागेनाऽनपेक्षितसामान्याभिधानमित्यर्थः । वनितेति लक्ष्यम् । अन्न वनितात्वसामान्येन सर्ववनितानामिच्छाविषयत्वासम्भवात् वल्लभात्वादिरूपेणापेक्षितविशेषाभिधानत्यागः । यथा वा. श्यामां श्यामलिमानमानयत भोः ! सान्द्रेर्मषीकूर्चकै. स्तन्त्र मन्त्रमय प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां श्रियम् । चन्द्रं चूर्णयत क्षणाच कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिवास्तवक्त्रमुद्राहिताः ॥ अन तमस्विन्याः श्यामतया श्यामीकरणासम्भवात् रात्रिविशेषो विरहिदुःखदो - ·द्वितीयो मयूखः। २७ .. वाच्यस्तत्परित्यागः । एतेन काव्यप्रकाशोक्तयोः सनियमानियमपरिवृत्तिदोषयो. रप्यन्त्रैवान्तर्भावः । अनियमः सामान्य सनियमो विशेषः तत्परिवृत्तिस्तत्यागः । तथा साकाङ्गडोषस्यापि न्यूनपदत्वेऽन्तर्भावः । तथा अनुपयुक्तस्थाने समर्पितार्थकत्वरूपा. ऽपयुक्तत्वमपि व्याहतान्तर्गतमित्येते नोक्ताः ॥ ३६ ॥ द्वौ स्तः सहचराऽचारुविरुद्धान्योन्य सङ्गती। ध्वाङ्क्षाः सन्तश्च तनयं स्वं परं वा न जानते ॥ ३७॥ सरोजनेत्र ! पुत्रस्य मुखेन्दुमवलोकय । पालयिष्यति ते गोत्रमसौ नरपुरन्दरः ॥ ३८ ॥ द्वाविति । सहचराचारुत्वं विरुद्धान्योन्यसम्बन्धश्चेति द्वौ दोषावित्यर्थः । सह- चरेति भावप्रधानो निर्देशाः । अगसाहचर्यमित्यर्थः । तच्च स्तूयमानैत्कृष्टैः सह निकृष्टस्य, निन्द्यमानैनिकृष्टैः सहोत्कृष्टस्य चैकक्रियान्वयः । ध्वाला इति लक्ष्यम् । ध्वाक्षाः काकाः । स्तूयमानैः सद्भिः काकैः साहचर्य निकृष्टसाहचर्यम् । यथा वा-- दुष्टसङ्गेन दौःशील्यं विपत्तिव्र्यसनेन च । अपथ्यचर्यया व्याधिविद्याऽभ्यासेन वर्धते ॥ अयमलङ्कारदोषेऽन्तर्गत:* (१) । विरुद्धसम्बन्धमुदाहरति-सरोजनेति । अयमेव प्रकाशितविरुद्ध इति काव्यप्रकाशोक्तिः । अन्न सरोजानामिन्दुसम्बन्धो विरुद्धः पुरन्दरस्य गोनपालनं च । अन्न विध्ययुक्तत्वमनुवादायुक्तत्वं च दोषद्वयमधिक- मुक्त काव्यप्रकाशे, तदविमृष्टविधेयांशाझमप्रक्रमाद्वा म भिन्नम् । अश्लीलत्वं च नार्थदोष इत्यङ्गीकृत्य नोकम् ॥ ३७-३८ ॥ पदे पदांश वाक्यांशे वाक्ये वाक्यकदम्बके । यथावकाशमभ्यूहेदोषान् शब्दांशसंश्रयान् ॥ ३९ ॥ पद इति । पदे सुबन्ततिबन्तादौ, पदांशे प्रत्ययादौ, वाक्यांशे समासे खण्ड- वाक्ये च, वाक्ये महावाक्ये, वाक्यकदम्बके प्रबन्धे, यथावकार्या यथासम्भव- मित्यर्थः । श्रुतिकटुत्वं पदादिसर्वगतम् । युतसंस्कृतित्वासमर्थस्वनिरर्थकत्वानां पद. निष्टत्वमेव । *वाक्ये वाक्यभावेन अवाचकत्वमपि पदतदेकदेशनिष्ठमेव (९)क्लिष्टत्वं समासनिष्ठमेव । अविमृष्टविधेयांशत्वं विरुद्धमतिकस्वमपि तथैव । 'यकारो अयमेव मे यदरयः' इत्यत्र वाक्यगतमविमृष्टविधेयांशत्वम् । सङ्कीर्णत्वं तु वाक्यगतमेव । अस्थानस्थपदत्वं पदगतमेव *न वाक्यगतम् । दूरान्वयरूपस्य पदस्य पदे 'सङ्कीर्ण - - - (१) *एतचिन्हावितं नास्ति क-पुस्तके । (२) चिन्हाङ्कितोंऽशो नास्ति क-पुस्तके ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- वाऽन्तर्भावात* (१) । एवमन्यदप्यूह्यम् । क्रमेणोदाहरणानि-वीप्सोत्सर्पन्मुखा बहीं जह शस्तृणम् ।। अन्न समासगतम् आमिति, पदैकदेशगतं 'बहीं जहे। इति । 'दैवत' इत्युदाहृतमप्रयुक्त प्रत्ययगतमिति पदैकदेशनिष्ठम् । समासगतं तु- स रातु वो दुश्च्यवनो भावुकानां परम्पराम् । अनेडमूकताद्यैश्च द्यतु दोषैरसमतान् ॥ अनेडमूकता मूकबधिरतेति समासोऽप्रयुक्तः । बहुधाऽन्यानि उक्तोदाहरणेष्वेव समासगतान्युदाहृतानि । तान्येव विश्लेषे पदद्वारेणेव वाक्यगतानीति न भिन्नान्युदा. हियन्ते । वाक्यगतमविमृष्टविधेयांशं यथा- आनन्दजाश्रुभिरनुस्त्रियमाणमार्गान प्राक् शोकनिर्गमितनेत्रपयःप्रवाहान् । चक्रे स चक्रनिमचक्रमणच्छलेन नीराजनां जनयतां निजबान्धवानाम् ॥ अत्र द्वितीयचरणार्थस्योदेश्यस्य प्राथम्यमपेक्षितमिति रचनानिष्ठो दोषः । पदांशे तु समासनिष्टमेव । पदांशे निरर्थक यथा- आदावानपुञ्जलिप्तवपुषां श्वासानिलोल्लासित- प्रोत्सर्पविरहानलेन च ततः सन्तापितानां दृशाम् । सम्प्रत्येव निषेकमश्रुपयसा देवस्य चेतोभुवो- भल्लीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरक्षणा ॥ भन्न 'शामिति बहुवचनमात्मनेपदं च । दमस्वतः सेयमुपैति तृष्णा जिष्णोर्जगत्यग्रिमलेख्यलक्ष्मीम् । शां यदब्धिस्तव नाम दृष्टित्रिभागलोभातिमसौ बिमति ॥ अन्न न निरर्थकम् । अवाचकं यथा- चापाचार्यत्रिपुरविजयी कार्तवीर्यों विजेयः शास्त्रव्यस्तः सदनमुदधिभूरियं हन्तकारः । अस्त्येवैतकिमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधा बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥ भन्न विजेया इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थस्यावाचकः । विरुद्धमतिकृयथा- शुभायी ते विधिनाऽस्ति वञ्चिता मुखस्य लक्ष्मी तव यन्न वीक्षते । असावपि श्वस्तदिमां नलानने विलोक्य साफल्यमुपैतु जन्मनः ॥ अत्र द्विवचनं नेत्रचतुष्टयप्रतीतिकृत् । एवमन्यान्युदाहर्तव्यानि । वस्तुतोऽप्रयुक्त. मिहतार्थावाचकान्यसमर्थान्तर्गतान्येवेति न भिन्नान्युदाहर्तव्यानि ॥ ३९ ॥ - (१) इयानंको नास्ति ख-पुस्तके ।

·द्वितीयो मयूखः। इदानीमुक्तदोषाणामपवाद वक्तुं दोषाङ्कुशलक्षणमाह- दोषमापतितं स्वान्ते प्रसरन्तं विशृङ्खलम् । निवारति यत्रेधा दोषाङ्कुशमुशन्ति तम् ॥ ४० ॥ दोषमिति । स्वान्ते आपतितं ज्ञातं विश्वल प्रसरन्तं प्रतिबन्धकाभावेनार्था- ऽवबोधरसोत्पत्तिप्रतिबन्धेन वा दोषत्वेन निश्चितं त्रेधा प्रकार(य)रूपेण निवारयति, स दोषाङ्कुशो दोषापवाद इत्यर्थः ॥ ४० ॥ प्रकारत्रयमाह- दोषे गुणत्वं तनुते दोषत्वं वा निरस्यति । भवन्तमथवा दोषं नयत्यत्याज्यतामसौ॥४१॥ दोष इति । गुणत्वज्ञानं कविसमयकृतदोषाभावत्वज्ञानं श्लेषानुप्रासादिनिर्वा तयाऽऽवश्यकत्वरूपात्याज्यत्वज्ञानं वेत्यर्थः ॥ ४१ ॥ तत्राघोदाहरणमाह- मुखं चन्द्रश्रियं धत्ते श्वेतश्मश्रुकराङ्कुरैः । अत्र हास्यरसोद्देशे ग्राम्यत्वं गुणतां गतम् ॥ ४२ ॥ मुखमिति । हास्यरसपोषकत्वाद् ग्राम्यत्वस्य गुणत्वम्, स्त्रीविदूषकायुक्तौ च । एवं कुपितोक्तौ वर्णनीये नृसिंहादौ रौद्ररसपोषकत्वात् श्रुतिकटुत्वं कष्टत्वं च गुणः । एवं तत्तच्छामा भिजे बोद्धरि वक्तरि वाऽप्रतीतत्वम् । एवमश्लील मरतगोष्ठीषु शमकथास वैराग्यजनिका शापायुक्तौ च गुणः । *नियतार्थप्रतिपत्ताजस्तुत्यादिपर्यवसायित्वे सन्दिग्धं गुणा* (१) । हर्षभयादियुक्तवक्तवाक्ये न्यूनाधिकपदत्वं वा गुणः । यथा- ममासनाधं भव मण्डन, न न, प्रिये ! मदुत्सङ्गविभूषणं भव । अहं अदालपम! मृष्यतां विना ममोर कतमत्तवासनम् ॥ लाटानुप्रासेऽर्थान्तरसाक्रमितवाच्ये विहितानुवादे च कथितपदत्वं गुणः । स्वरूपा- ख्यापको यत्रान्तिमो भावस्तन्त्र पतत्प्रकर्ष गुणः । एवमन्यत्राप्यूह्यम् ॥ ४२ ॥ द्वितीयस्य दोषत्वं वा निरस्यति' इत्यस्योदाहरणमाह- तव दुग्धाब्धिसम्भूतेः कथं जाता कलङ्किता । कवीनां समयाद्विद्याविरुद्धोऽदोषतां गतः ॥ ४३ ॥ तवेति । चन्द्रस्य दुग्धसमु सम्भवस्य कविसमयेन दोषाभावमानं न गुणत्वम् , रसादिपरिपोषकत्वाभावात् । एवं पुनरुक्तिरपि क्वचिन्न दोषः । यथा-अवतंसकुण्डल. शेखरज्यादिपदानां कर्णावतंसकर्णभूषणशिरोऽवतंसधनुावाचित्वेऽपि । 'अस्याः कर्णा । (१) विहान्तर्गतं नास्ति क-पुस्तके ।

·३० राकागमसहिते चन्द्रालाके- वतंसेन जितं सर्व विभूषणम् ।। इत्यादौ पुनः कर्णादिपदप्रयोगे कर्णस्थितित्वरूपार्थ- विशेषगमकतया दोषाभावः । अत एव 'ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेने त्यादौ न धनुरारूढत्व. प्रत्ययः । एवं नीरसे श्रुतिकटुत्वकष्टत्वयोर्न दोपत्वम्, दूषकताबीजाभावात् । एवं यत्रान्तिमो भागो वाक्यार्थान्तरप्रतिपत्तिकृत , यन्त्र वा हेतुप्रतिपाइक विशेषणम् , तत्र समाठपुनरात्तत्वं न दोषः ॥ ४३ ॥ तृतीयोदाहरणमाह- दधार गौरी हृदये देवं हि-मकराङ्कितम् । अत्र श्लेषोदयात्रैव त्याज्यं हीति निरर्थकम् ॥ ४४ ॥ धारेति । हिकारस्य श्लेषनिर्वाहकतया आवश्यकत्वात् । यथा वा- पत्यौ वृते तयाऽन्यस्मिन् यदर्थ गतवानलि । उद्वेगेन विमानेन किमनेनापि-धावता ॥ अन्न अपि पदं न विद्यते पिधा यस्येति श्लेषनिर्वाहकम् । एवमप्रयुक्तनिहतार्थयो. रपि न दोषत्वम् । यथा- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरस्त्रीकृता यश्चोवृत्तभुजङ्गहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामाऽमरा: पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ।। अन्न माधवपक्षे शशिमदन्धकक्षयकरशब्दावप्रयुक्तनिहतार्थो । एवमन्यदप्यूह्यम् । इदमुपलक्षणम् , अनुकरणे सर्वेषां दोषाणामदूषकत्वात् । यथा- भवहासो दीनः क्षुदुपशमहेतोः प्रतिदिनं भवान् भिक्षा देहीत्यविरतमवोचं यदवचः । न तत्ते लज्जायै भवति नटतः प्रोज्झ्य वसनं परं त्वां वा मृष्यत्यहह ! जगदम्बा कथमिव । अन्न भवच्छन्दयागे मध्यमपुरुषश्च्युतसंस्कृतिरनुकरणत्वान्न दोषः । न चाऽनुक. रणस्य परोक्यनुवादरूपतया नेदमनुकरणमिति वाच्यम्, लाघवादुक्त्यनुवादस्यैवानु- करणत्वात् । भिक्षां यच्छत्विति परमवोचामिति पाठे तु न दोषः । एवमन्यन्नाप्यू. ह्यम् । एवम् उक्तरसदोषाणां क्वचिदपवादो मूलेऽनुक्कोऽपि सुधीभिरुह्यः । कश्चित्तूच्यते- अन्याङ्गत्वेन बोध्यत्वेनोक्तौ दोषो न कस्यचित् । कस्यचिद् व्यभिचारिणो रसस्य स्थायिभावादेः शब्देनोको न दोष इत्यर्थः । यथा- औत्कण्ठ्य लज्जादरमन्थरं ते प्रेसत्पदाब्जं शयने रसेन । निद्रामरं मोचयितुं न्यवेशि हा ! हन्त !! तत्तन्वि! मयैव दग्धम् ॥ अत्र व्यभिचारिभावानामौत्कण्ठ्यादीनामन्याङ्गत्वात् शृङ्गारस्य करुणात्वात् ·द्वितीयो मयूखः। करुणरसत्य बोध्यत्वेन वा शब्देनोक्तावपि न दोषो रसावबोधप्रतिबन्धामावादङ्गिनो रसस्य पोषाच्च । एवमलङ्कारदोषा मूलेऽनुक्ता अपि स्वयमूह्याः । केचित्तच्यन्ते । तत्र शब्दालङ्कारदोषा:- प्रसिद्धय भावो वैफल्यं प्रातिकूल्यं रसस्य च । पादहीनत्वमित्येषां शब्दालडारदुष्टता ॥ यथा है कुबेरः कूबराग्रं च चक्री चक्रे हारहरीन । यस्य स्तौति, स वो दद्यात् शिवस्य स्यन्दनः शिवम् ॥ अनेशी स्तुतिरनुप्रासानुरोधेनैव कृता न तु पुराणादिषु प्रसिद्धति प्रसिद्धयभावः। येनानुप्रासादिना वाच्यख्य चास्त्वं न प्रतीयते स विफलः । यथोदाहरिष्यमाणे वृत्त्यनुप्रासे अमन्दानन्दसन्दोहस्वच्छन्दास्पन्दमन्दिरम् । इति रसप्रतिकूलवर्णघटिता. ऽनुप्रासादित्व रखप्रातिकूल्यम् । यथोदाहरिष्यते ।। १.बीलोत्सर्पन्मुखादी बहीं जले कृशस्तृणम् । ललना रभसंधत्ते घनाटोपे महीयसि ॥ अत्र शृङ्गारप्रतिकूलवर्णता । अनुप्रासयमकादेरेकस्मिन पादादाववृत्तित्वं पादहीन. त्वम् । यथाऽन्नैबोत्तरार्धेऽनुप्रासहीनत्वम् । एवं यमकादिहीनत्वमवसेयम् । यथा वा- अहह ! सह मघोना श्रीप्रतिष्ठासमाने । निलयमभि नलेऽथ स्वं प्रतिष्ठासपाने । अपतदमरमतर्मतिबद्धव कीर्ति- र्गलदालिमधुबाप्पा पुष्पवृष्टिनमस्तः ॥ एते च प्रसिद्धिविरुद्धाऽपुष्टार्थत्वाप्रयुक्त्तत्वान्तर्गता इति काव्यप्रकाशः। एवमर्थालङ्कारदोषाः । जातिप्रमाणधर्माणां न्यूनत्वाधिक्ययोरपि । अप्रसिद्धया च वचनलिङ्गभेदेन वा पुनः ॥ कालस्य पुंसश्च विधे#दो वैरूप्यमेव च । उपमानस्य दुष्टत्वमुपमादिषु दुष्टता ॥ क्रमेणोदाहरणानि- चण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतम् । वन्हिस्फुलिङ्गक इव भानुरस्ति प्रकाशकृत (१)॥ इदं न्यूनोपमम् । अयं पद्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते । युगादौ भगवान् वेधा विनिर्मित्सरिव प्रजाः ॥ १ वह्निस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति-इति ख ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- । पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणादण्डः पुनरपि कालिन्दीपातसनिमः ॥ इदमधिकोपमम् । पिशङ्गमौजीयुजमर्जुनच्छविं वसानमेणाजिनमञ्जनधुति । कर्पूरसारद्युतिराजिमश्रियं विडम्बयन्त शितिवाससस्तनुम् ॥ अनोपमानस्य मौजीस्थानीयो धर्मो नोक्का, उपमेये च गौरवमनुक्त्वैवोपमाने उक्तमिति धर्मतो न्यूनाधिकोपमत्वम् । 'सुवर्णसूत्राकलिताधराम्बरामिति पाठे तु न दोषः । 'चिन्तारत्नमिव च्युत' इत्यादौ लिङ्गभेदः । 'सक्तवो भक्षिता देव ! शुद्धाः कुलवधूरिव ।। इत्यादौ वचनभेदः । अतिथिं नाम काकुत्स्थात्पुत्रमाप कुमुद्वती। पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना ॥ इत्यत्र यथा चेतना प्रसादमाप्नोति तथेयं पुत्रमापेति कालभेदः । विनाजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपप्रभवा लतेव ।। इत्यत्र 'लता विभाजते. इति सम्बोध्यमाननिष्ठस्याऽसम्बोध्यमानोपमाननिष्ठतया व्यत्यासात पुरुषभेदः। 'गङ्गव प्रवहतु ते सदैव कीर्ति रित्यादौ 'प्रवहतीति विधिभेदः । 'नलेन भायाः शशिना निशेव त्वया स भायानिशया शशीव। इति च । 'प्रथनामि काव्यशशिनामित्यादौ प्रसिद्धय- भावाद्विरूपता, 'जाज्वल्यमाना इव वारिधार।' इत्यादावसम्भवात् । इत्युपमा- दोषाः । एवमुत्प्रेक्षायां साधर्म्यमात्रवाचकसम्भावनाद्यवाचकय पदसमभिव्याहारो दोषः । बहुधा सर्वेऽप्यलङ्कारा उपमागी एवेति तद्दोपैरेव सर्वेषामलङ्काराणां दोषा ज्ञेयाः । एतेषां चाऽनुचितार्थत्वन्यूनाधिकपदत्वभानप्रक्रमस्वरूपतेति काव्य. प्रकाशः ॥४४॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखविद्यैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितपतिर्यस्य पितरौ । द्वितीयस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके मुखयतु मयूखः सुमनसः ॥ ४५ ॥ इति श्रापीयषवर्षपण्डितजयदेवविरविते चन्द्रालाकालङ्कारे दोषविचारो नाम द्वितीयो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्यस्य गागाभट्टमनीषिणः । चन्द्रालोकमयूखेऽभूदू द्वितीये विवृतिः शुभा । इति मीमांसकगागाभट्टक्वतौ चन्द्रालोकटीकायां राकागमे द्वितीयो ·- तृतीयो मयूखः। काव्यलक्षणोवेशक्रमेण लक्षणान्याह- अल्पाक्षरा विचित्रार्थख्यातिरक्षरसंहतिः। उषाकान्तेनाऽनुगतः शूरः शौरिरयं पुनः ॥१॥ अल्पाक्षरेति । बह्वर्थप्रत्यायकाल्पाक्षरवत्त्वमक्षरसंहतित्वम् । उदाहरणम्- उषाकान्तेनेति । अनिरुद्धेनेत्यर्थः । उषाकान्तपदं बाणपुरवृत्तपौरुषस्मारकम् । अपायि मुनिना पुरा पुनरमायि मर्यादया व्यतारि कपिना पुरा पुनरशोषि कल्पाग्निना । अमन्धि मुरवैरिणा पुनरवन्धि लङ्कारिणा क्क नाथ ! वसधापते ! तब यशोऽम्बुधिः काम्बुधिः ॥ अन्न वैस्तैः पदैर्नानापुराणस्थकथानां स्मरणम् । अयं समासोक्तिभेद इति कश्चित्॥१॥ शोभा ख्यातोऽपि यद्दोषो गुणकीर्त्या निषिध्यते । मृषा निन्दन्ति संसार कंसारियंत्र पूज्यते ॥२॥ शोभेति । गुणकथनेन दोषतिरस्कारः शोभेत्यर्थः । यथा वा- श्यामानां खलु गोकुलेषु वसतिः सख्यं गवामकैः किञ्च ग्राम्यजनैः समं व्यवहतिः श्लिष्टा तथाऽश्लीलगीः । आसां यद्यपि दुग्धगन्धि वसनं रूपं विदग्धेतर (?) वैदग्ध्यं न, तथाप्यमूः स्मरचमूप्राया हरिप्रेमतः ॥ अभिमानो विचारश्चेदृहितार्थनिषेधकृत इन्दुर्यदि कथं तीव्रः सूर्यो यदि कथं निशि ॥ ३ ॥ अभिमान इति । कल्पितार्थप्रतिषेधकयुक्त्युपन्यासोऽमिमान इत्यर्थः । - यथावा- न मन्मथस्त्वं स हि नास्तिमूर्तिर्न चाश्विनेयः स हि नाऽद्वितीयः । चिन्हैः किमन्यैरथवा तवेयं श्रीरेव ताभ्यामधिको विशेषः ॥-॥३॥ हेतुस्त्यक्त्वा बहूनान् यत्रैकस्यावधारणम् । नेन्दुर्नार्कोऽयमौर्वाग्निः सागरादुत्थितो दहन् ॥ ४॥ हेतुरिति । अन्यदूषणेनैकपक्षावधारणं हेतरित्यर्थः । अत्र चन्द्रास्य 'दहा नित्य- नेनार्कत्वस्य 'सागरास्थित' इत्यनेन निरासपूर्वक्रमौर्वत्वस्थापनम् । अयमपन्हुतिभेद इति कश्चित् ॥ ४ ॥ ५ ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- प्रतिषेधः प्रसिद्धानां कारणानामनादरः। न युद्धेन भ्रुवोः स्पन्देनैव वीरा निवारिताः ॥५॥ प्रतिषेध इति । प्रसिद्धकारणाऽनादरेणाप्रसिद्धकारणादरः प्रतिषेध इत्यर्थः । युद्धस्य प्रसिद्ध कारणत्वं भूस्पन्दस्य त्वप्रसिद्धम् । अयं हेत्वपन्हुत्यन्तर्गतः ॥ ५ ॥ निरुक्तं स्यानिर्वचनं नान्नः सत्यं तथाऽनृतम् । ईशौश्चरितै राजन् ! सत्यं दोषाकरो भवान् ॥ ६ ॥ निरुक्तमिति । नाम्नो निर्वचनमवयवार्थकथनद्वारा तदुत्पत्तिदर्शनं निरुक्तम् । तद् द्विधा-व्याकरणलाध्यं सत्यं प्रसिद्धावयवार्थकं वा, तदसाध्य मिथ्या स्वकल्पिता- वयवार्थक वा । ईदृशैरिति । अन्न दोषाणामाकर' इति व्याकरणसाध्यत्वात्सत्यम् । रञ्जनाद्वाजेति व्युत्पत्ति मनसि निधाय 'राजनिति तदसाध्यत्वान्मिथ्या । राजु दीसाविति धातो राजपदस्य निष्पत्तः । यत्तव स्तवविधौ विधिरास्यैश्चातुरी चरति तच्चतुरास्यः । स्वय्यशेषविदि जाग्रति शर्वः सर्वविद्वतया शितिकण्ठः ॥ यथावा- हरि परित्यज्य नलाभिलाषुका न लज्ज वा विदुषिब्रुवा कथम् । उपेक्षितेक्षोः करभाच्छमीरतादुरुं वदे त्वां करभोरु ! भोरिति । इदं सत्यम्। यस्माञ्चण्डं च मुण्डं च गृहीत्वा त्वमुपागता । चामुण्डेति ततो लोके ख्याता देवि! भविष्यसि ॥ इति मिथ्या । यथा प्रहादनाचन्द्र प्रतापात्तपनो यथा । तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरक्षनात् ॥ इति च ॥ ६ ॥ स्यान्मिथ्याध्यवसायश्चेदसती साध्यसाधने । चन्द्रांशुसूत्रग्रथिता नमःपुष्पस्रजं वह ॥ ७॥ स्यादिति । साध्यसाधनयोमिथ्याभूतयोः कथन मिथ्याध्यवसायः । चन्द्रकिरण- सूत्रप्रथनं कारणमाकाशपुष्पमाला कार्यम् , उभयोरप्यसत्यत्वादित्यर्थः । तथा च- स्वर्भानुप्रतिवारपारणमिलहन्तोषयन्त्रोद्भव. श्वभ्रालीपतयालुदीधितिसुधासारस्तुषारधुतिः । पुष्पेष्वासनतत्प्रियापरिणयानन्दाभिषेकोत्सवे देवः प्राप्तसहस्रधारकलाश्रीरस्तु नस्तुष्टये ॥-॥ ७ ॥ . -- ·तृतीयो मयूखः । .. सिद्धिः ख्यातेषु चेन्नाम कीर्त्यते तुल्यतोक्तये । युवामेवेह विख्यातो त्वं बलैजलधिर्जलैः ॥ ८॥ सिद्धिरिति । तुल्यतासिद्ध्यर्थं प्रसिद्धसाहचर्येण कथनं सिद्धिरित्यर्थः । यथा वा- दुदोह गां स यज्ञाय सख्याय मघवा दिवम् । सम्पद्विनिमयेनोभौ दधतुर्भुवनद्वयम् ॥ अयमपि गुणोत्कृष्टः समीकृत्य वचोऽन्या तुल्ययोगितेति तुल्ययोगितालङ्कारा. न्तर्गत इति कश्चित् ॥८॥ युक्तिविशेषसिद्धिश्चेद्विचित्रार्थान्तरान्वयात् । नवस्त्वं नीरदः कोऽपि स्वर्णैर्षसि यन्मुहुः ॥९॥ युक्तिरिति । विचित्रकर्मकथनेनोपमानापेक्षयोपमेये चमत्काराधायकविशेषसिद्धि- युक्तिरित्यर्थः । नव इति । जलदान्तराष्टसवर्णवृष्टया वर्णनोये नीरदापेक्षया विशेष- सिद्धः। यथा वा- एषा रतिः स्फुरति चेतसि कस्य यस्याः सूते रति युतिरथ त्वयि वा तनोति । यक्षवीक्षणखिलीकृतनिर्जरत्व. सिद्धायुरध्वमकरध्वजसंशयं कः ॥ अयं व्यतिरेकालङ्कारभेद इति कश्चित् ॥ ९ ॥ कार्य फलोपलम्भवेद् व्यापाराद्वस्तुनोऽथ वा । असावुदेति शीतांशुर्मानच्छेदाय मुभ्रुवाम् ॥ १०॥ कार्यमिति । व्यापाराद्वस्तुनो वा यत्र कार्यकथनं तत्कार्यम् । असाविति । चन्द्रस्य स्वत: उदयव्यापारेण च मानच्छेदफलजनकत्वं प्रसिद्धम् । नायके तत्फलवर्ण- नम् । अयं परिणामालङ्कारान्तर्गत इति कश्चित् ॥ १० ॥ इत्यादि लक्षणं भूरि काव्यस्याहुमहर्षयः । स्वर्गभ्राजिष्णुभालत्वप्रभृतीव महीभुजः ॥ ११ ॥ इत्यादीति । लक्षणं कान्यत्वज्ञापकम् तेनैताहशोक्तौ काव्यत्वं ज्ञेयम् । शुष्को वृक्षस्तिष्ठत्यो 'मद्रावत्र प्रज्वलत्यनिरुतः' इत्यादिषु न काव्यत्वम् । मादिना भङ्गयन्तरेणाप्युक्तिषु काव्यत्वाक्षतिः । इतो भिया भूपतिभिवनं वनादजिरुरटवीत्वमीयुषी । निजापि साऽवापि चिरात्पुनः पुरी पुनः स्वमध्यासि विलासमन्दिरम् ॥ - ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- इत्यादिषु मज्ञानादिवर्णनम् । यथा कनकतेजस्बिललाटतादीनि राजचिन्हानि तथा काव्यलक्षणान्यपि बहूनीत्यर्थः ॥ ११ ॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखविधैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिमणिहितमतिर्यस्य पितरौ । तृतीयस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥ १२ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवविरचिते चन्द्रालोकालङ्कारे लक्षणविचारो नाम तृतीयो मयूखः । विश्वेश्वरपराख्यस्य गागाभट्टमनीषिणः । चन्द्रालोकमयूखेऽभूत्तृतीये विवृति: शुभा ॥ इति मीमांसकगागाभट्टकृतौ चन्द्रालोकटीकायां राकागमे ततायो मयूखः । चतुर्थो मयूखः । गुणान निरूपयति- श्लेषो विघटमानार्थघटमानत्ववर्णनम् । स तु शाब्दः सजातीयः शाब्दैन्धः सुखावहः ॥१॥ उल्लसत्तनुतां नीतेऽनन्ते पुलककण्टकैः । भीतया मानवत्यैव श्रियाऽऽश्लिष्टं हरिं स्तुमः ॥ २॥ श्लेष इति । पलेषो द्विधा-अर्थश्लेषः शब्दश्लेषश्च । असम्भावितार्थस्य सिद्धत्वेन कथनमाद्यः, बहूनां पदानामेकवद्भासनं द्वितीय इत्यर्थः। उभयविधमुदाहरति- उल्लसदिति । इदं मानवत्या असम्भावितस्यालिङ्गानस्य सिद्धत्वेन कथनादायो- दाहरणम् । 'नीतेऽनन्ते श्रियाऽऽशिलष्टमित्येकपदवहानादू द्वितीयोदाहरणम् । इदमेवा. मुसृत्य सरस्वतीकण्ठाभरणेऽपि श्लेषादिगुणामभिधाय, 'उक्ताः शब्दगुणा वाक्ये चतुर्विंशतिरित्यमी । अथैतानेव वाक्यार्थगुणत्वेन प्रचक्ष्महे । तेषां श्लेष इति प्रोक्ता संविधानं सुसूत्रता ॥ इति चलेषल्यार्थगुणत्वमुक्तम् । न चैतस्यालङ्कारान्तर्गतिः । तस्य पायपदो- पस्थाग्यपृथगर्थयोरेकोच्चारणविषयत्वरूपार्थषलेषात् पर्यायपदानुपस्थाप्यपृथगर्थयो(१). (१) 'पर्यायपदानुपस्थाप्यपृथगर्थयो रित्यत्र 'मिन्नयोः शब्दयोरिति क- पुस्तके।

·चतुर्थो मयूखः। - - कोच्चारणविषयत्वरूपशब्दश्लेषादपि भेदेन प्रतीतेः । अर्थवलेपो यथा वा- उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपतौ पाणिनैकेन कृत्वा वृत्वा चान्येन वासो विलुलितकवरीभारमसे वहन्त्याः। भूयस्तत्कालकान्तिद्विगुणितसरतप्रीतिना शौरिणा व शय्यामालिङ्गय नीतं वपुरलसलसद्वाह लक्ष्म्याः पुनातु ॥ साहित्यदर्पणे तु-श्लेष: क्रमकौटिल्याऽनुज्ज्वलल्वोपपत्तियोगरूपघटना। क्रमः क्रियासन्ततिः, विदग्धचेष्टितं कौटिल्यम् , अप्रसिद्धवर्णनाभावोऽनुज्ज्वलत्वम् , उपपादकक्रिया उपपत्तिः, एतत्प्रतिपादकसन्दर्भः श्लेषः । यथा- दृष्ट्वा कश्चित्प्रियतमे सहकासनसंस्थिते । निमील्य नेने कल्याश्चित् चुचुम्बान्यां रसाकुलः ॥ अन दर्शनादयः क्रियाः, उभयसमर्थनरूपं कौटिल्यम् , लोकव्यवहाराविरोधो. ऽनुज्ज्वलत्वम् , नेत्रनिमीलनादिकमुपपादकक्रियेति । इदमपि पूर्वोक्तश्लेषान्तर्गतमेव । "अल्पप्राणाक्षरबाहुल्यरूपौथिल्याभावः श्लेषः । स च वैदर्भरीत्यामावश्यको न गाड- रीत्याम् । तत्रानुप्रासमात्रस्य रणत्वात् । तेन, 'ममालि ! मालती माला लोलालि. कलिला यथा' इति गौडरीत्या काव्यमेव, वैदर्भरोत्यां तु न काव्यम् । किन्तु 'वैदर्भ- मालतीदाम लधित भ्रमरैरितिः काव्यम् ।" इति काव्यादर्शः॥ १-२ ॥ यस्मादन्तःस्थितः सर्वः स्पष्टमर्थोऽवभासते । सलिलस्येच मुक्तस्य स प्रसाद इति स्मृतः॥३॥ यस्मादिति । सूक्तस्यान्तःस्थिर्वोऽवभासते चमत्कारजनको भवति । स प्रसाद इत्यर्थः । एवं च प्रसादस्य वाक्यनिष्ठत्वमुक्तम् । अन्ये तु-"गुणानां वक्ष्यमाणरीत्या रसधर्मत्वादन्त:स्थितोऽर्थों रसो भासते तदाकारा चित्तवृत्तिर्भवतीति यावत् । तेन रसे झटिति प्रतीयमानत्वं झटिति प्रत्यायकत्वं च रचनायां स्वच्छतारूपः प्रसाद इत्यर्थः । अयं च सर्वरससाधारणः । तदुक्तम्- समर्पकत्वं काव्यस्य यत: सर्वरसान्प्रति । स प्रसादो गुणो ज्ञयः सर्वसाधारणक्रियः॥ इति । शब्दार्थयोस्तु रसव्याकतया प्रसादवत्त्वमौपचारिक मित्याहुः । दण्डी तु-"प्रसिद्धार्थत्वं प्रसादः। यथा-'मलिनमपि हिमांशोलक्ष्म लक्ष्मी तनोतीति कलङ्क. वर्णनम् । अयं दाक्षिणात्यरीत्याम् । गौडरीत्यां तु निन्दाप्रसिद्धत्वादिदं न वर्णनम् । किन्तु 'यथाऽनत्यर्जुनाऽब्जन्मसाक्षाङ्को वलक्षगु(१) रिति वर्णनं युक्तमित्याह ॥ ३ ॥ - (१) अनत्यर्जुम नातिश्वेतमर्थान्नीलम् अब्जन्म कमलं तेन सदृक्षस्तुल्योऽङ्कः कलको यस्य तादृशो वलक्षगुश्चन्द्र इत्यर्थः ।

·राकागमसहिते चन्द्रालाके- । समताऽल्पसमासत्वं वर्णायैस्तुल्यताऽथ वा । श्यामला कोमला बाला रमणं शरणं गता ॥ ४ ॥ समतेति । बहुसमासाभावः समता, प्रक्रान्तप्रकृतिप्रत्ययाऽविपर्यासेनार्थस्या- विसंवादो वा लमतेत्यर्थः । उभयविधस्योदाहरणं 'श्यामलेगति । यथा वा- मही कृतार्था यदि मानवोऽसि जितं दिवा यद्यमरेषु कोऽपि । कुलं त्वयाऽलङ्कृतमौरगं चेन्नाधोऽपि कस्योपरि नागलोकः ॥ यशोऽधिगन्तुं सखमीहितुं वा मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा । इति । दण्डी -"काव्यबन्धवेधा, मृद्वक्षरस्फुटाक्षरमिनाक्षरघटितः । मृतुत्वं चाल्पप्राणाक्षरत्वम् , स्फुटत्वं महाप्राणत्वम् । तत्तद्वन्धेषु वैषम्याभावः समत्वम् । इदमपि गौडरीत्या नावश्यकणमित्याह ॥ ४ ॥ समाधिरर्थमहिमा लसद्धनरसात्मना । स्यादन्तर्विशता येन गात्रमङ्कुरितं सताम् ॥ ५॥ समाधिरिति । येनार्थमहिम्ना लसद्धनरसात्मना प्रतिभासमाननिबिडरसरूपेणा. अन्तर्विधाता ज्ञातेन सतामालारिकाणां गात्रमरितं रोमाञ्चवद्भवति सोऽर्थतहिमा समाधिः । तेनान्यधर्मस्यान्यनारोपः समाधिरित्यर्थः । रसधर्मोऽन्तःप्रवेशनादिर) आरोष्यत इति । अयं च द्वेधा, अयोनिरम्यच्छायायोनिश्च । अयोनिरकारगका । यथा- एतद्यशःक्षीरधिपूरगाहिं पतत्यगाधे वचनं कवीनाम् । एतद्गणानां गणनाङ्कपात: प्रत्यर्थिकीतीः खटिकाः क्षिणोति ॥ द्वितीया यथा- निजनयनप्रतिबिम्बैरम्बुनि बहुशः प्रतारिता कापि। नीलोत्पलेऽपि विमृशति करमर्पयितुं कुछमलावी ॥ 'अन्न नीलोत्पलनयनयोरतिसादृश्यं काव्येनोक्तमिति साहित्यदर्पणः। मारोहा. ऽवरोहरूपशब्दनिष्ठोऽपि समाधिः। आरोहावरोहश्व समासतदभावौ । उदाहरण- भिदमेव ॥ ५ ॥ माधुर्यं पुनरुक्तस्य वैचित्र्यं चारुतावहम् । वयस्य ! पश्य पश्यास्याश्चञ्चलं लोचनाञ्चलम् ॥६॥ माधुर्यमिति। पुनस्त्वर्थे । माधुयं तु उक्तस्य काव्यस्य चारुतावह चित्तद्रवीभाष. जनक वैचित्र्यमित्यर्थः । द्रवीभावश्च-स्वाभाविककाठिन्य, मन्युक्रोधाविकृतदीप्तत्व,- हासादिकृतविक्षेपाभाव एव माधुर्यरचनाविशिष्टरत्याचाकाराऽनुविद्धानन्दोदोधरूपः । सच शृङ्गारकरुणशान्तजन्या इति काव्यप्रकाशः। 'द्रवीभाव एव माधुर्य रचनाजन्य चेति दणः। रचना च दवर्ग विना वर्गान्त्यानां वयमूर्धस्थितिरूपा । 'वयस्येत्युदा.

·चतुर्थो मयूखः। ३४ हरणम् । अत्र 'चञ्चलामित्यादौ नकारस्य वर्यमूर्धस्थता स्फुटैव । यद्वा पुनरुक्तस्य चारुताजनकवैचित्र्यं माधुर्यमित्यर्थः । 'पश्य पश्येत्युदाहरणम् । 'ग्राम्यत्वाभावो माधुर्थमिति दण्डी ॥ ६ ॥ ओजः स्यात्मौदिरथस्य संक्षेपो वाऽतिभूयसः । रिपुं हत्वा यशा कृत्वा त्वदसिः कोशमाविशत् ।। ७ ॥ भोज इति । अर्थनिष्ठमोजः प्रौढाक्तिरूपम् । शब्दनिष्ठं संक्षेपरूपम् । अनाश्रयस्या. श्रयत्वेन कथन प्रौढोक्तिः । 'रिपुं हत्वेत्युदाहरणम् । हननकर्तृत्वाऽनाश्रयस्य खड्गल्या- श्रयत्वोक्तः । संक्षेपोक्तिः स्फुटव । काव्यप्रकाशदर्पणौ तु- "ओजश्चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तत्वमुच्यते । वीरबीभत्सरौद्रेषु क्रमेणाधिक्यमस्य तु ॥ सोऽपि रचनानिष्ठ एव । रचनाच माधुर्यवर्गसहिता समासबहुला । यथा- चञ्चद्धजभ्रमितचण्डगदाभिघात- सम्चूर्णितोक्युगलस्य सयोधमस्य । स्त्यानाऽवनधनशोणितशोणपाणि. रुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि! भोमः ।" इत्याहतुः । 'समासभूयस्त्वमोजा इति दण्डो ॥७॥ सौकुमार्यमपारुष्यं पर्यायपरिवर्तनात् । स कथाशेषतां यात: समालिङ्य मरुत्सखम् ॥८॥ सौकुमार्य मिति । अमङ्गलशब्दपरित्यागेन तत्पर्यायशब्दप्रयोगः सौकुमार्यम् । 'स कथाशेषतामित्युदाहरणम् । अग्नौ प्रविश्य मृत इत्यर्थस्य पर्यायेणाभिधानात् । वस्तुतस्त्वय(१)मश्लीलत्वाभावो न गुणान्तरम् ॥ ८ ॥ उदारता तु वैदग्ध्यमग्राम्यत्वात्पृथक् मता। मानं मुश्च पिये ! किञ्चिल्लोचनान्तमुदश्चय ॥९॥ उदारतेति। अग्राम्यत्वादिति, *ग्राम्यत्वाभावापेक्षया भिन्नेत्यर्थः*(२) । 'मानं मुञ्चेत्यादि लक्ष्यम् । 'विलोकयेत्युक्तावपि प्राम्यत्वामावसत्वे उदारताया अभावा- जिन्नेत्याशयः । दर्पणस्तु-"उदारता विकटत्वम् , तच्च पदानां नृत्यत्प्रायत्त्वम् । तचौजस्येवान्तर्गतमित्याह । “व्यग्योत्कर्षप्रत्यायकत्वमुदारत्वम् । यथा- अर्थिनां कृपणा दृष्टिस्त्वन्मुखे पतितासकृत । तदवस्था पुनदेव ! नान्यस्य मुखमीक्षते ॥ - (१) इ. नास्ति ख-पुस्तके । (२) चिहान्तर्गतः पाठो मास्ति ख-पुस्तके ।

·४० राकागमसहिते चन्द्रालोके- अन्न दातृतोत्कर्षप्रतीतेगरिति दडी ॥ ९ ॥ एवमष्टौ गुणानभिधाय वामनोक्तदशगुणान्तर्गतकान्त्यर्थव्यक्त्योरन्यत्रान्तर्भाव दर्शयत्रष्टौ गुणान् दृढीकरोति- शृङ्गारे च प्रसादे च कान्त्यर्थव्याक्तिसङ्ग्रहः । अमी दश गुणाः काव्ये पुंसि शौर्यादयो यथा ॥ १० ॥ तिलकाद्यमिव स्त्रीणां विदग्धहृदयङ्गमम् । व्यतिरिक्तमल कारं प्रकृतेर्भूषणं गिराम् ॥ ११ ॥ शृङ्गारे चेति । शृङ्गाररसान्तर्गतः कान्तिगुणः । अर्थव्यक्तिश्व प्रसादगुणान्तर्गते- त्यर्थः । कान्तिहज्ज्वलत्वम् । तच्च दीप्तरसत्यम् । अतो रसान्तर्गतेत्याशयः, "कान्तिः प्रसिद्धिविरोधाभावः । निषिद्धलाक्षणिकत्वरूपनेयार्थत्वाभावोऽर्थव्यक्तिः । माधं यथा- गृहाणि नाम तान्येव तपोराशिवाहा । संभावयति यान्येव पावनैः पदपांसभिः ॥ अनयोरमवयाशि! स्तनयोर्जम्भमाणयोः । अवकाशो न पर्याप्तस्तव बाहुलतान्तरे ॥ इति । -- - 'अल्पं निर्मितमाकाशमनालोच्यैव वेधसा । इदमेवंविधं मावि भवत्याः स्तनज़म्भणम् ॥' इति प्रत्युदाहरणम् । इयमतिशयोक्तिरिति केचित् । द्वितीयं यथा-'मही महा- वराहेण लोहितादुद्धृतोदधेरिति । प्रत्युदाहरणं तु- 'भूरिमारभरोन्ममा कालेन हरिणोवृता । भूः खुरक्षुण्णनागाऽसृग्लोहितादुदधेरिह ॥' इति । अन्न नागलोहितपदयोरिति दण्डी । उपसंहरति-अमी इति । दशेति वामनमताभिप्रायेण । गुणालङ्कारविभागं सपादलोकेनाह-पुंसीति । यथा शौर्य- कातरत्वादयो नियताः पुरुषधर्मास्तथा श्लेषादयो गुणाः काव्यधावान् विना काव्यत्वं नास्तीत्याशयः । तिलकाद्यालङ्कारस्तु शरीरापेक्षया भिन्नः सकलशरीरशोभाजनको न तु शरीरधर्मः । एवमनुप्रासोपमादयोऽलवारा इति भावः । यथा श्रीणां प्रकृतेः स्त्रीशरीरस्य तथा गिरां प्रकृतेः काव्यस्येत्यक्षरार्थः । एवं च काव्यधर्मत्वं गुणत्वम्, काव्यशोभा- धायकत्वमलङ्कारत्वमिति भेदः । काव्यप्रकाश(कृत)स्तु-"गुणा न काव्यधर्माः । स्वर्गप्राप्तिस्नेनैव देहेन वरवर्णिनी । अस्या रदच्छदरसो व्यककरोतितरां सुधाम् ॥ इत्यादौ गुणाभावेऽपि विशेषोक्तिव्यतिरेकालद्वारमात्रेण काव्यपदप्रयोगात् । 'भद्रावन प्रज्वलल्यनिरुच्चै रित्यादावोजोगुणसत्येऽपि तदप्रयोगाय । मतो रसधर्मत्वं .. ।

·चतुर्थो मयूखः । - गुणत्वं काव्यधर्मत्वमलङ्कारत्वमिति भेदः । तत्रापि माधुर्योजःप्रसादाख्यास्त्रय एव गुणाः । शृङ्गारकरुणशान्तधर्मो माधुर्यम् । वीरबीभत्सरौद्ररस ओजः । सर्वसधर्मः प्रसादः । श्लेषादयस्त्वत्रैवान्तर्गताः । केचित् समतादयस्तु दोषाभावरूपा न गुणा" इत्याहुः ॥ ११ ॥ वैचित्र्यलक्षणं व्यासो निर्वाहः प्रौदिरौचिती। शास्त्रान्तररहस्योक्तिः सङ्ग्रहो दिक् प्रदर्शिता ॥ १२ ॥ वैचित्र्यमिति । वैचित्र्यलक्षणं वैच्चियज्ञापकमित्यर्थः । व्यासादयो जीर्णोक्का न गुणा:, किन्तु वैचित्र्यज्ञापका हत्याशयः । पदार्थस्य वाक्येनाभिधानं व्यासः । यथा- चन्द्रपदार्थस्य अभियनसमुत्थं ज्योतिरिति वाक्येनाभिधानम् । निर्वाहो वर्णसमता । अन्यार्थकपदेन लक्ष्यनिर्देशः प्रौतिः । यथा-'हग्युग्मविपुला च सेति । मत्र ग्युग्मे विपुला विस्तृतेत्यर्थ केन लक्ष्यानुष्टुप्छन्दोभेदविपुलाभिधानम् । औचिती कविसरूत- प्रसिद्धया वर्णनम् । शास्त्रान्तररहस्योक्तिर्यथा- अवादि भैमी परिधाप्य कुण्डले वयस्ययाभ्यामभितः समन्वयः । स्वदामनेन्दोः प्रियकामजन्मनि श्रयत्ययं दौधरी धुरं ध्रुवम् ॥ अत्र 'उभयस्थितैर्दुरुधरा(१) इति दुरुधरायोगो ज्योतिशास्ने प्रसिद्धः । सङ्ग्रहः समासः, स पदेन वाक्यार्थाभिधानम् । यथा--निदाघशीतलहिसकालोष्णसुकुमार शरीरावयवा योषिदिति वाक्याथें वक्तव्ये वरवर्णिनीति पदाभिधानम् । दिक् प्रदर्शिता, दिकप्रदर्शन साभिप्रायोक्तिविन्यास इत्यर्थः । यथा-- मनस्तु यं नोज्झति जातु यातु मनोरथः कण्ठपथं कथं सः । का नाम बाला द्विजराज-पाणिग्रहाभिलाषं कथयेदलज्जा ॥ अन चन्द्रपाणिग्रहाभिलाषतुल्यनलपाणिग्रहाभिलाष इति साभिप्रायोक्तिः । अन सरस्वतीकराठाभरणे चतुर्विशतिगुणाः श्लेषादयो वाक्यनिष्ठा वाक्यानिष्ठा- श्योक्ताः। "उकाः शब्दगुणा वाक्ये चतुर्विंशतिरित्यमी ॥ अथैतानेव वाक्यार्थगुणत्वेन प्रचक्ष्महे । तेषां श्लेष इति प्रोक्तः सविधानं सुसूत्रता ॥ यत्तु प्राकव्यमर्थस्य प्रसादः सोऽभिधीयते । अवैषम्य क्रमवत समत्वमिति कीर्तितम् ॥ (१) रविवज्य द्वादशगरनफा चन्द्राद् द्वितीयगैः सनफा । उभयस्थितैर्दुरुधरा केमद्रुमसंज्ञकोऽतोऽन्यः ॥" इति पूर्णः श्लोक स्वल्पजातके । ६ ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- माधुर्यमुक्तमत्रापि क्रोधादावण्यतीव्रता । अनिष्ठुरत्वं यत्प्राहुः सौकुमायं तदुच्यते ॥ अर्थव्यक्तिः स्वरूपस्य साक्षात्कथनमुच्यते । कान्तिीसरसत्वं स्याद् भूत्युत्कर्ष उदारता ॥ माशयस्य य उत्कर्षस्तदुदात्तत्वमुच्यते । प्रोजः साध्यवसायस्य विशेषोऽर्थेषु यो भवेत् ॥ रूढाहङ्कारतौजित्यं प्रेयस्त्व|वभीष्टता । मदारणार्थपर्यायो दारुणेषु सुशब्दता ॥ व्याजावलम्बनं यत्तु स समाधिरिति स्मृतः । सौम्यमित्युच्यते तत्तु यत सूक्ष्माभिदर्शनम् ॥ शास्त्रार्थसव्यपेक्षत्वं गाम्भीर्यमभिधीयते । विस्तरोऽर्थविकासः स्यात्संक्षेपस्तस्य वृतिः ॥ शब्दार्थो यन्त्र तुल्यौ स्तः संमितत्वं तदुच्यते । साभिप्रायोतिविन्यासो भाविकत्वं निगद्यते ॥ गतिः सा स्यादवगमो योऽर्थादर्थान्तरस्य तु । रीतिः सा यस्त्विहार्थानामुत्पत्यादिक्रियाक्रमः ॥ उक्ति म यदि स्वार्थो मनया भव्योऽभिधीयते विवक्षितार्थनिर्वाहः काव्ये प्रौढिरिति स्मृता॥" इति । तेषामपि यथासनिवेशमेष्वेवान्तावो बोध्यः (१) । महादेवः सत्रप्रमुखमखविधैकचतुर: सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ । तुरीयस्तेनासौ मुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः मुमनसः॥ १३ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेव विरचिते चन्द्रालोकालङ्कारे गुणनिरूपणाख्य- : श्चतुर्थो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्यस्य गागाभट्टमनीषिणः । चन्द्रालोकमयूखेऽभूचतुर्थे विवृतिः शुभा ॥ इति गागाभट्टकृतचन्द्रालोकटीकायां राकागमे चतुर्थो मयूखः । (१) इति । तेषामपि यथा सनिवेशौ बुधैः कृतः-इति क । ।

·- पञ्चमो मयूखः। गुणान्निरूप्यालङ्कारान्निरूपयितुमलङ्कारसामान्यलक्षणमाह- शब्दार्थयोः प्रसिद्ध्या वा कवेः मौदिवशेन वा । हारादिवदलङ्कारः सनिवेशो मनोहरः ॥१॥ शब्दार्थयोरिति । शब्दानामर्थानां चालङ्कारिकतात्पर्यविषयभूतो मनोहरश्चम- कारकारकः सन्निवेशः सममिव्याहारशब्दगतोऽर्थगतश्वालङ्कारः । अप्रसिद्धोऽपि प्रौढ- कविकल्पितोऽलङ्कारो भवतीत्याह- कवेः प्रौढीति । हारादिवदित्यनेन काव्यस्वरूप- बहिर्भाव उक्तः । तेन गुणाझेदः सूचितः । शाब्दत्वमलङ्कारे शब्दान्वयव्यतिरेकानुवि- धायित्वम् । आर्थित्वं च अर्थबोधान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वम् । तेन वक्रोक्तिश्लेष. योर्न शब्दालङ्कारत्वम् । अर्थानववाधे तदबोधात् । अर्थानवबोधेऽप्यनुप्रासादीनां चम. स्कारजनकत्वाद् युक्तं शब्दालङ्कारत्वम् । अन्नार्थबोधान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाभावे सतीति विशेषणीयम् अन्यथा समासेाक्तिपरिकरादीनामपि शब्दान्वयव्यतिरेका. नुविधानतौल्यात् स्याच्छब्दालारत्वमिति ॥१॥ छेकानुप्रासं लक्ष्यलक्षणाभ्यामाह- स्वरव्यअनसन्दोहव्यूहाऽमन्दोहदोहदा । गोजगज्जाग्रदुत्सेका छेकानुप्रासभासुरा ॥ २ ॥ स्वरेति । 'वर्णसाम्यमनुप्रासः इति सामान्यलक्षणम् । साम्यं च व्यन्जनैरेव न स्वरैः । तेन स्वरवैसादृश्येऽपि 'स्पन्दमन्दीकृते'त्यादावनुप्रासत्वाक्षतिः । या गौर्वाणी, स्वरयुक्तानि व्यञ्जनानि तेषां सन्दोहः साम्यं तस्य व्यूह आवृत्तिर्यस्यां सा, छेका विदग्धास्तत्सम्बन्धी योऽनुप्रासो रसानुगुणा न्यासस्तेन भामरा प्रसिद्धा, भवतीति शेषः । किंभूता, अमन्दः सम्यक् य ऊहो ज्ञानं तोहदरूपा तज्जनिका, जगति जाग्रत् उत्सेक उत्कर्षों यस्या इत्यक्षरार्थः । अत्र स्वरेत्यविवक्षितम् । तेन व्यञ्जनसाम्य छेकानुप्रास इत्याशयः । 'दोहव्यूहे त्यत्र स्वरवैसादृश्येऽपि व्यञ्जनसाम्यात् 'शोहदोहे'. त्यन्न स्वरव्यञ्जनसकृत्साम्याल्लक्ष्यमपीदमेव ॥ २ ॥ आवृत्तवर्णसम्पूर्ण वृत्यनुप्रासवद्वचः । अमन्दानन्दसन्दोहस्वच्छन्दास्पन्दमन्दिरम् ॥३॥ आवृत्तेति । आवृत्तवर्णन पूरितं वचो वृत्त्यनुप्रासवत् । किंभूतम्, अमन्दो भूयान् मानन्दसन्दोह मानन्दस्तोमस्तस्य स्वच्छन्दास्पन्दः स्वछन्दव्यवहारस्तस्य गृहम् । तेनाऽसकृदेकवर्णावृत्तिव॒स्यनुप्रासः । दकारावृत्ते लक्ष्यमपि ॥ ३ ॥ - ·४ राकागमसहिते चन्द्रालोके- वर्णानुप्रासमुक्त्वा पदानुप्रासमाह- लाटानुमासभूभिन्नाभिप्रायपुनरुक्तता। यत्र स्यान्न पुनः पात्रोर्जितं तज्जितं जितम् ॥ ४॥ लाटोति । यत्राभिप्रायभेदेनाभिन्नार्थकपदावृत्तिः सा लादेशस्थविचक्षणप्रिया- ऽनुप्रासस्थानमित्यर्थः । यथा वा--- सत्सङ्गानिस्ता वस! भविष्यसि भविष्यसि । अथ सत्सङ्गगोष्ठीषु पतिष्यसि पतिष्यसि ॥ अभिप्रायाभेदेनाभिन्नार्थकपदावृत्तिरिति लक्षणम् । द्वितीयाजित'पदस्य साफल्या- भिप्रायकत्वालक्ष्यत्वम् । अयं च पञ्चधा-पदस्य, पदानां, समासे, समासद्वये, समासा. इसमासयोश्चति । पदस्योक्तः । पदानां यथा-- यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य (१)॥ समासादौ यथा-- सितकरकररुचिरविभा विमाकराकार ! धरणिधर ! कीतिः । पौरुषकमला कमला(२) सापि तवैवास्ति नान्यस्य ॥ 'सितकरकरे तिसमासे हचिरविमा-विभाकराकारे ति समासयोः, पौरुषकमला. कमले ति समासतदेकदेशयोवृत्त्यनुप्रासोदाहरणम् ॥ ४ ॥ श्लोकस्यार्धे तदर्थे वा वर्णात्तिर्यदि ध्रुवा। तदा मता मतिमतां स्फुटानुपासता सताम् ॥ ५ ॥ श्लोकस्येति । अर्धे पादे तदर्धे पादार्धे । उत्तरार्धे पादान्तरगततकारसाम्येन उत्तरार्धगतपूर्वपादाधंगततकारसाम्येन च लक्ष्यत्वम् । अयं च न पदनिष्ठः, किन्तु वर्णनिष्ठः । 'अयं वृत्त्यनुप्रासभेद' इति दर्पणः ॥ ६ ॥ उपमेयोपमानादावर्थानुपास इष्यते । चन्दनं खलु गोविन्दचरणद्वन्द्ववन्दनम् ॥ ६॥ उपमेयेति । अन्न चन्दनवन्दनयाः समानबहुवर्णवत्पदप्रतिपाद्यत्वसाहश्येनोपमानो पमेयभावः । तेनार्थद्वारा 'चन्दनं चन्दनमिवेति वाक्ये वर्णावृत्त। शब्दनिष्ठोऽयं बोध्यः। तेन शब्दालङ्कारत्वाक्षतिः ॥ ६ ॥ (१) चन्द्रः शोतलोऽपि विरहोहीपकतया दुःखदो विरहिणां प्रियासहचराणां पुना मुखदो भवति सन्तापकरोऽपि दावापिरिति भावः । (२) पौरुषेण पुरुषार्थेन तद्वशात्प्राप्तेति यावत्, यो कमला लक्ष्मीः सैव लक्ष्मीवास्तविकीत्याशयः । अन्यत्सगमम् । ।

·पञ्चमो मयूखः । ४५ पुनरुक्तप्रतीकाशं पुनरुतार्थसन्निभम् । अंशुकान्त शशी कुर्वन्नम्बरान्तमुपैत्यसौ ॥७।। पुनरुक्तेति । भिन्नार्थकत्वे सत्येकार्थकपदवदाभासमानत्वम् । अंशुभिः कान्तं सुन्दरमम्बरान्तमाकाशान्तमिति लक्ष्यम् । यथा वा-- भुजङ्गाकुण्डली (१)व्यक्तशशिशुक्लांशुशीतलः । जगन्त्यपि सदाऽपायादव्याच्चेतोहरः शिवः ॥ अयं चालङ्कारो वाक्यनिष्ठत्वाच्छाब्दः । यद्यप्यनाथबोधान्वयव्यतिरेकानुविधायि. त्वादालङ्कारत्वमुचितम्, तथाण्यापाततः शब्दालङ्कारत्वमुक्तमिति ध्येयम् । अयं च शब्दश्लेष एवेति युक्तम् ॥ ७ ॥ यमकमाह-- - । । आवृत्तवर्णस्तबकं स्तवकन्दाङ्करं को। यमकं प्रथमा धुर्षमाधुर्यवचसो विदुः ॥ ८॥ आवृत्तेति । 'भिन्नार्थकवर्णसमूहावृत्तिर्यमकामिति लक्षणम् । वीप्सावारणाय भिन्नार्थकति । स्तवकं स्ववक माधुर्यमाधुर्यमिति लक्ष्यम् । कवेः स्तुतिकन्दस्य काण्ड- स्याऽकुर प्रथमाः पूर्व कवयो विदुः। किंभूताः, धुर्यम् आधं माधुर्य यस्य तादृशं वचो येषा रार्थः । यमकं च पदद्विपदचरणार्धावृत्या चतुर्विधम् । पदावृत्तिरूपं काञ्ची. यमकादिभेदेनानेकविधम् । तत्र चरणान्तचरणाद्यपदयोरेकत्वे काञ्चीयमकम् । यथा-- बुबुधे जनेन स महाविषमो विषमोहवाहिविशिखप्रभटः । प्रभटप्रभापरिभवभुवनो भुवनोपरोधनकरः समरः(२) ॥ इति । नवलक्षयं गणयसीह तनोन वलक्षशनिवहं च मना । मवलक्षणं न विजहासि मनाम् नवलक्षवारमुपदिष्टमपि(३) ॥ (१) भुजङ्गः सर्पः कुण्डलं कर्णभूषणं यस्यास्तीति ताहशः । व्यक्तस्य मस्तके विराजमानस्य कलात्मकस्य शशिनश्चन्द्रस्य शुक्लै श्वेतैरंशुभिः किरणैः शीतला सन्ताप- हर इत्यर्थः । अत्राऽऽपाततोऽभित्ररूपा इव प्रतीयमाना भुजङ्गाकुण्डल्यादिशब्दाः पौनरुत्यमिव दर्शयन्ति, अर्थमुखप्रेक्षितया पुनस्तत्परिहारो भवतीति तस्वम् । (२) विषमोहवाहिनो विषाक्ता मूकिराश्च विशिखा बाणा येषां तादृशाः प्रभटाः श्रेष्ठा याद्धारो यत्र सः, प्रमटप्रभया वीरवराणां तेजसा परिभवगुवनो जगद्विजयकर, भुवनोपरोधनकर:-जगद्व्यापकः शरवर्षणेन जगदाच्छादको वा, एताडा समरो युद्धम् । युद्धमिदं लौकैरतिभयङ्करं ज्ञातमित्यर्थः । अत्र 'परिभूयमानेश्त्यर्थे कृत: परिभवादिति पदप्रयोगश्चिन्त्यः । (३) कुमार्गगामिनं कश्चित्प्रति तद्धितैषिणो वृद्धस्य कस्यापि वचनमिदम् ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- नवपलाशपलाशवनं पुरः स्फुटपरागपरागतपङ्कजम् । मृदुलतान्तलतान्तमलोकयत् स सरभि सरभि समनोमरैः(१) । इदद्वयं पदयमकम् । पदद्वययमकं यथा--- अवलम्ब्य दिक्षयाम्बरे क्षणमाश्चर्यरसालसं गतम् । स विलासबनेऽवनीभृतः फलमैक्षिष्ट रसालसङ्गतम् श्लोकार्धगतो यथा- वर्जयत्या जनैः सङ्गमेकान्ततस्तकंयन्त्या सुखं सङ्गमे कान्ततः । योषयष स्मराऽऽसन्नतापानया सेव्यतेऽनेकया सनताऽपाङ्गया(१)॥ चरणयमकं यथा-- यथासीत्कानने तत्र विनिद्वकालका लता । तथा नलच्छलासक्तिविनिद्रकलिकालता (३)। शरीरस्य बलहानि न पश्यसि त्वम्, विषयलोलुपतया भवन्तमात्मनः शरीरशक्तरुपक्षय- मुपेक्षसे इत्यर्थः । मनश्च ते वलक्षकेशानां वृद्धानां निवहः समूहो यस्मिस्तथाभूतं नास्ति, त्वदीये मनसि वृद्धा अवकाशं न लभन्ते, वृद्धजनवचांसि त्वं न विचारयसीति यावत् । किञ्च-नवलक्षवारमनेकवारम् उपदिष्टमपि मयोपदिष्टेऽपीति यावत्, मना किञ्चिदपि नवलक्षणं नूतनं दुर्लक्षणं दुर्गुणान् न त्यजसि । अहो ! महीयान् विमोहस्तवेति भावः । (१) रैवतकपर्वतं गतो विहर्तुकामः श्रीहरिस्तन प्रादुर्भवन्तं वसन्तमवलोक्या- चक्रे । तमेव सर्वर्तुराज वसन्तं वर्णयति माध:-नवेति । नवानि नूतनोत्पन्नानि पला. शानि पनाणि येषु तादृशानि पलाशवनानि किंशुकवृक्षकाननानि यत्र तम् , स्फुटानि विकल्वराण्यतएव परागैरन्तर्गतै रजोभिः परागतानि व्यासानि पङ्कजानि कमलानि यस्मिस्तादृशम् , मृदुला नूतनोत्पन्नतया कोमला अत एव तान्ता आतपवशान्म्लानाः लतानाम् अन्ता। प्रान्तमागाः पल्लवरूपा यन्त्र ताहाम्, सुमनोभरैर्विकचपुष्पसमूहै। सुरमि मुगन्धि घ्राणतर्पणम्, सुरभि वसन्तमित्यर्थः । (२) एकान्तत एकान्ते, कान्ततः कान्तेन । सार्वविभक्तिकोऽयं तसिः, स चान क्रमेण सप्तम्यर्थे तृतीयाथै च । सङ्गमे मुर्ख तर्फयन्त्या सम्भावयन्त्या, रहसि प्रियसमा. गर्म मुखकर मन्यमानयेति यावत, अत एव जनैः सङ्गं वर्जयन्त्या लोकसहवास त्यजन्त्या, स्मरेण कारणेन आसन्नतापानि सन्तप्तान्यङ्गानि शरीरावयवा यस्यास्तया, सन्नती सम्यगातावपाडौ नेत्रप्रान्तभागो यस्यास्तथाभूतया, अनेकया योषयेति जातावेकत्वम् , अनेकाभिर्योषाभिः स्त्रीभिरिति यावत्, एष रैवतकपर्वत: सेव्यते । रैवतकपर्वतोऽयं बहूनां प्रियसमागमकोक्षिणीनां बीणां विहारस्थानमस्तीति भावः । (३) विनिद्रा विकसिताः कलिकाः पुष्पकोरका यस्यां तादृशी लतेति जाता- देकवचनम् । नले नलविषये या छलासक्तिः कपटाभिनिवेशास्तत्र विनिद्रो जागरूक सावधान इति यावत् कलिकाल: कलिसमयो यत्र तस्य भावस्तत्ता नलच्छलासक्ति- .

·पञ्चमो मयूखः। 2 एवमन्यानि स्वयमुह्यानि ॥ ८॥ चित्रकाव्येषु खड्गबन्धं श्लोकदयेशाह- काव्यवित्प्रवरैश्वित्र खगबन्धादि लक्ष्यते । तेष्वाद्यमुच्यते श्लोकदयीसज्जनरञ्जिका ॥ ९ ॥ कामिनीव भवत्खङ्गालेखा चारुकरालिका। काश्मीरसेकारक्ताङ्गी शत्रुकण्ठान्तिकाश्रिता ॥१०॥ काव्यविदिति । सन्निवेशविशेषेण यन्त्र न्यस्ता वर्णाः खड्गाद्याकारं प्रकटयन्ति, तत्खनबन्धादि चित्रकाव्यम् । चित्रमेव तत्रालङ्कारः । करश्च अलिकं च चारू सन्दरं यस्याः। काश्मीरसेकात् काश्मीरजलसेकेन कृताऽऽरक्ताङ्गी। अत्र मुटेरुपर्यधोदेशे दक्षिणों तरयोः शाखाद्वयं लेख्यम् । तत्र खड्गसंलग्नं शाखाद्वयमधिक लम्ब तधः शाखाद्वयं च हस्वम्। एवं खङ्गो लेख्यः। तत्र खड्गसंलग्नशाखाचतुष्टयमध्ये प्राथमिक 'काकारो लेख्यः। तदधः खड्गदक्षिणभागे 'व्यविदित्यादिक्ष्याकारान्तानि चतुर्दशाक्षराणि । खड्गाग्रे 'ते'. कारश्च लेख्यः । ततस्तमेव 'तेकारमादाय खड्गोत्तरभागे 'वाद्येत्यादि जिकारान्तानि चतुर्दशाक्षराणि लेख्यानि। अन्तिमः काश्कार प्राथमिक एव । ततस्तमेव 'का'कार. मादाय मुष्टिदक्षिणशाखायां 'मि'कारादीनि सप्त, उत्तरशाखायां च 'ले'कारादीनि सप्ल लेख्यानि। अत्राप्यन्तिमः काकारः प्राथमिक एव । ततस्तमेव 'का'कारमादाय मुष्टिवीथ्या 'श्मीत्यादि वर्णनयं लेख्यम् । तदधश्चतुष्पथे 'काकारो लेख्यः । दक्षिण. शाखायां रक्त'त्यादि वर्णचतुष्टयम्, उत्तरशाखाया 'कण्ठान्ति इति वर्णचतुष्टयं लेख्यम् । 'काकारः पुनः स एव वाचनीयः । ततः 'श्रितेति वर्णद्वयं मुष्ट्यने लेख्यमिति । अन्येऽपि केचन बन्धा उदाहियन्ते- सङ्गतानि मुदा राजन्मदनामरविद्विषाम् । युगलानि तदा भाजदुदयामरविद्विषाम् (१) ॥ अयं गोमूनिकाबन्धः । मन्त्रार्धयोर्युग्माक्षरेक्यमेव बीजम् । विकारकारिकामाङ्का स्वाकारैकाऽभिकाऽऽसिका। विनिद्रकलिकालता । तद्वनं विकसितानां लतानामिव नलप्रतारणबद्धादरस्य कलेरपि निवासस्थानमासीदिति भावः । (१) राजन् विलसन् मदनः कामो येषु ते च तेऽमरविद्विषोऽसुराश्च तेषां राज. न्मदनामरविद्विषाम् , प्राजन् विराजमान उदयो येषां तादृशोऽमरा देवास्तेषां विद्विषः शत्रवस्ता गानां भाजदुदयामरविद्विषाम् ।कामिनां प्राप्तोदयेषु देवेषु द्वेषभावमाविनता चेत्युभयेषामहराणां युग्माणि तस्मिन्पमये परस्पर मिलितान्यभूवन्नित्यर्थः । अन्न भ्राजादिति परस्मैपदं चिन्त्यम् ।

·JEEVAN राकागमसहिते चन्द्रालोके- चकार कार्मुकानीकाधिकार कान्न कामुकान् (१) ॥ अयं षोडशदलकमलबन्धः । मध्ये 'काकारः, षोडशदलेषु षोडशाक्षराणीति । अनापि तदेव बीजम् । शत्रुधीरशरच्छातामीकालशतो नवा(२)। जानकीलक्ष्मणयुतः पातु वो रघुपुङ्गवः ॥ चक्रबन्धोऽयम् । अत्र गर्मितं वृत्तद्वयं रेखाद्वयेन चतुर्धा कृत्वा मध्यकणिकायां 'शकार लिखित्वा मध्यवीथिचतुष्टये निर्गमक्रमेण पूर्वादिषु 'वीरछामीकातोनेति वर्णद्वयं लिखित्वा तकारोपरि बहिवृत्ते छेदगृहे 'वा' इति लिखित्वा लकारतकाररकारान् छेदगृहेषु, 'जानकी त्यादि वर्णानां त्रयं त्रयं वृत्तवीथीषु लेख्यम् । देवाकानिनि कावादे वाहिकास्वस्वकाहि वा। काकारेभमरेऽकाका ! निस्वमव्यव्यमस्वनि(३) ॥ , , , , (१) विकारकारी मनोविकारकरः कामोऽङ्कविहं यस्यास्तादृशी कामान्धेति यावत, स्वाकारस्य स्वीयरमणीयाकृतेः एका अद्वितीयाश्च तेऽभिका अभिलाषुकाः तेषु मासिका स्थितिर्यस्यास्तथाभूता, स्वसौन्दर्योपासकानां कामिनां मानसे विलसन्ती तन्मनोहारिणीति यावत्, यद्वा स्वाकारेण स्वस्वरूपेण एकाऽद्वितीया चासौ अभिका. सिका प्रकाशमाना अद्वितीयसौन्दर्यशालिनीति यावत्, सा काचिदिति प्रकरणानुरोधा- द्गम्यम्, कान कामुकान कामिनः, कार्मुकानीकाधिकारे, अन्न कार्मुकपदं कामधनुषोः कान्ताभुवोरुपलक्षकम् , तयोरनीको युद्धं च विक्षेपरूपा, ताधिकारे तद्वशे, भ्रविक्षेपवर्श. वदानित्यर्थः, न चकार, अपि तु सान्कामयमानांस्तथा चकारेति सूक्ष्म निरीक्ष्यम् । (२) शत्रुवीरशरच्छातशमीकालातः-शत्रुषु वीराः पराक्रमवन्तो ये शरा। स्व. कीया बाणास्तैः छातानि छिनानि विनाशितानि शमीकालाना कामावृक्षवत्कृष्णवर्णानां रक्षसामिति यावत् शतानि अनेकशातसंख्या येन ताENE | नवा-उत्साही युवा वीरवर इत्यर्थः। (३) युद्धक्षेने युध्यमानानिष्पौरुषान् स्वसैनिकान् प्रथमादिगणानुद्दिषय कुमार- कार्तिकेयस्य तन्निन्दापरं वचनमिदम् । हे अकाकाः ! काकशब्दोऽन निन्दाव्यक्षका, हे अनिन्द्या देवाः उच्चजातीयत्वात्पूज्या:! अथवा हे काकाः पौरुषहीनत्वात्काकवनिन्या धीरम्मन्याः! देवान् आकनयितुमुद्दीपयितुं शीलमस्येति देवाकानी तस्मिन देवगणो- साहप्रदे इति यावत् , कावादे कुत्सितवालहकारिणि, वाहिकया क्रमप्राप्तेन युद्धव्या. पारेण मुटु सम्यक अस्वकान् परान् आजिहीतेऽभियातीति वाहिकास्वस्वकाहाः तस्मिन् यथावसर शानूनभिगच्छतीति यावत, वा अपिच, के मदजलम् आकिरन्ति स्त्रावयन्तीति काकारा ता शानामिभानां गजानां भरः समूहो यत्र तथाभूते, निस्वा युद्धोत्साहधन- हीनाः भव्या युद्धोत्साहपूर्णाश्च तानुभयान व्ययन्ति संवृण्वन्त्याकामन्तीति ताशैन। - ·पञ्चमो मयूखः। एष सर्वतोभद्रबन्धोऽत्र पक्तिचतुष्टयेन लेख्यः। अनुलोमप्रतिलोमक्रमेण चोपर्यधो. वर्णक्रमेण च पाः । भासते प्रतिभासार ! रसाभाता हताऽविमा । भावितात्मा शुभा वादे देवाभा बत! ते समा(१)॥ अयं काव्यप्रकाशोकोऽष्टदलपद्मबन्धः । अत्राष्टदिग्वितताष्टदल लेख्यम् । तत्र कणिकामध्ये 'भाकारः । पूर्वादिदलेषु निर्गमप्रवेशरीत्या द्वौ द्वौ वर्णी लेख्यो । तत्र प्राचि दले आदौ निर्गम:, श्लोकान्ते प्रवेशश्च । दक्षिणोत्तरयोदलयोनिर्गत्यैव प्रवेशः । पश्चिमदले तु प्रविश्यैव निर्गमः । आग्नेयवायव्यदलयोः प्रवेश एव । नैर्ऋत्येकानयोस्तु निर्गम एवेति । सरला बहुलारम्भतरलाऽलिबलाऽऽरवा । वारलाबहुलाऽमन्दकरला बहुलाऽमला(२)॥ अयं मुरजबन्धः । अत्र मुरजषट्कोत्पत्तिः । एवमन्येऽपि धीभिरुह्याः । अन्ये च प्रातिलोम्याक्षरैकाक्षरद्वयक्षरा: तालव्याक्षरगूढचतुर्थाः च्युताक्षरदत्ताक्षरान्तलापिका- बहिलापिकाक्रियाकारकगुप्तादयोऽपि चिन्नप्रकारा ग्रन्थगौरवभयानोकाः । दर्पणस्तु- 'रसस्य परिपन्थित्वानालङ्कारः प्रहेलिका । उक्तिवैचित्र्यमानं सा च्युतदत्ताक्षरादिका ।' । इत्याह । ९-१०॥ - बमस्ति शोभत इति निस्वमव्यव्यभस्वा तस्मिनित्यर्थः । एतादृग्विशेषणविशिष्टे महा- समरे युष्माभिरत्युनतमात्मनः पौरुषं परित्यक्तमित्युत्तरेण सम्बन्धः । (१) राजानं कञ्चिदुद्दिश्य तत्समा प्रशंसतः कस्याप्युक्तिरियम् । हे प्रतिमा. सार! विकसन्ती बुद्धिः प्रतिभा तद्विषये श्रेष्ठ ! बुद्धिमत्तम ! राजनित्यर्थः, रौः मासमन्तात् माता शोभिता रससम्पत्तिसम्पूर्णा, हता दूरीभूता अविभा दापत्यभावो यस्याः सा हताविमा, भावितात्मा-भावित भालोचितः आत्मा परमात्मा यस्याम् आत्मा स्वरूपं वा यस्याः, यत्र परमात्मविचारो भवति यत्स्वरूप वालोचयन्ति परे ताशीति यावत् , वादे वस्तुविचारे शुभा श्रेष्ठा, देवाभा देवसहशी दिव्या ते समा परिषत भासते शोमते । बतेत्याश्चर्य । विलक्षणगुणा त्वत्सभेयं विलसतीति भावः । (२) पारदो वर्णनमिदम् । सरला ऋजुः मेवादिकौटिल्यविरहिता, बहुलः प्रचुर भारम्भ द्योगः पुष्परसपानरूपो येषां ताशा अत एव तरलाश्चञ्चला इतस्ततो मक. रन्दलोभाद् अमन्तो येऽलयो भ्रमरास्तेषां बलानि सैन्यानि तेषाम् आरवा गुन्जितानि यस्मिस्ताडो, वारलाबहुला-वरला एव वारला हंस्यस्ताभिबहुला तद्वयाप्तेति यावत, भमन्दा बहवः करला राजग्राह्यभागमाहिणो यस्यां सा, बहुलाऽमला अतिप्रसन्नेत्यर्थः । , १ ·५० राकागमसहिते चन्द्रालोके- अर्थालारान्विवक्षुबहुशोऽलङ्कारख्यापित्वात्प्रथममुपमालपारमाह- उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरुल्लसति द्वयोः । हृदये खेलतोरुच्चस्तन्वङ्गीस्तनयोरिव ॥ ११ ॥ पूर्णा लुता द्विधाऽऽद्या तु शाब्दं यत्र चतुष्टयम् । उपमान चोपमेयं साश्यं धर्म एव च ॥ द्वितीय कद्वित्रिलोपे, उभयपि पुनद्विधा । श्रौत्यार्थीति, तयोराधा यस्यां सादृश्यवाचकम् ॥ यथेवेत्यादिकं, सा ख्यादन्त्या सदृशवाचिनी । अन्नोपपत्तिविज्ञेया सादृश्यस्य प्रकारता॥ शीघ्र प्रतीयते औत्यां द्वितीयायां विलम्बतः । समासे तद्धिते वाक्ये द्विधा पूर्णेति षड्विधा । इवेन च समासे तु वत्यादौ तद्धिते तथा । एकोनविंशधा(?) लुप्तोपमा धर्मादिलोपतः ॥ समासगा वाक्यगा च श्रौत्यार्थीति चतुष्टयम् । आर्यका तद्धिते चेति धर्मलोपेन पञ्चधा॥ साश्यवाचिलोपे तु सा षोढाऽथ समासगा। विहितेन क्यचा तद्वत्कनुत्तरपदात्क्यका ॥ कर्मकोश्व विहितणमुला चेति भेदतः । माथ्य चोपमानस्य लोपे वाक्यसमासगा। धर्मोपमावाचिलोपे क्विगा चाऽथ समासगा। धर्मोपमानयोोपे वृत्तौ वाक्ये च सा मता ॥ उपमेयोपमालोपे क्यचि सैकभिदा मता । त्रिलोपेऽपि समासे सा पञ्चविंशतिधोपमा ।। उपमेति । यत्र काव्ये द्वयोन्नियोः साहश्यलक्ष्मीश्चमत्कारजनकं सादृश्यमुल्ल. सति वाच्यं भवति स स्वाश्रयबोधकतासम्बन्धेन काव्यनिष्ठ उपमालङ्कारः। उदाहरण- मप्युक्तम् । अत्र द्वयोरित्युपमेयं, तन्वङ्गीस्तनयोरित्युपमान, हृदये खेलभ साधारणधर्मः, इवेति सादृश्यवाचकमित्युपमा । अत्र 'द्वयोरिति सागरः सागरोपमा इत्याद्यनन्वय. व्यावृत्तये । 'उल्लसती ति अलङ्कारध्वनिव्यावृत्तये । 'लक्ष्मीरिति चमत्कारानाधायक. वस्तुत्वप्रमेयत्वादिना साश्यव्यावृत्तये । तेनान्यनिरूपितमन्यांनष्ठं चमत्काराधायक वाच्य साहश्यमुपमालङ्कार इत्यर्थः फलितः । न चार्युपमायां सशस्थ वाच्यतया साह. यस्याऽवाच्यत्वेनाव्याप्तिरिति वाच्यम् , शक्यतावच्छेदकसादृश्येऽपि शकिसवेन तस्यापि वाच्यत्वात्। केचित्तु-न सायमुपमा, किन्तु उपमानतोपमा चका । साच, ·पञ्चमो मयूखः। 'चन्द्र हव मुखं, यथा चन्द्रस्तथा मुखं, चन्द्रो मुखं च तुल्यं, चन्द्रवन्मुखामित्यादौ(१) चन्द्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वमुपमा । न च प्रतियोगित्वस्य संसर्गतया न शाब्दत्वम् । उपमायास्तु हवादिपदार्थतया शाब्दस्य सादृश्यस्यैवोपमात्वमुचितमिति वाच्यम् । अव्ययानामन्विताभिधायित्वेन प्रतियोगित्वविशिष्टलाशयस्येवादिवाव्यत्वात् । एवं चटो नेत्यत्रापि प्रतियोगित्वविशिष्टाभावो नमादिवाच्यः । अन्यथा चन्द्रघट- पदार्थयोरिवादिपदार्थे प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रकारतानुपपत्तेः । नामार्थयोभैदान्वयस्या- ऽव्युत्पत्तः । निपाताव्ययातिरिक्तत्वविवक्षायां मानाभावात् । किञ्च साहश्यमान. स्येवादिवाच्यत्वे 'चन्द्रस्य सदृश' इत्यत्रेव 'चन्द्रस्येव घटस्य नेत्यपि प्रयोगापत्तिः । अतः प्रतियोगित्वविशिष्टसादृश्यमेवेवादिवाच्यम् । तदेव चोपमा । अत एव-इवादौ तस्याः शाब्दत्वम् , सादृश्यवाचके तुल्यादिपदे तस्या आर्थत्वमित्याहुः । तत्तुच्छम् । एवमपि प्रतियोगित्वविशिष्टसादृश्ये इतरपदार्थल्यान्वयासम्भवादेकदेशान्वयस्या- ऽव्युत्पत्तः। अत्रेदमवधेयम् । उपमा द्विधा, शुद्धा दुष्टा च । द्वितीया दोषमयूखेऽभिहिता । शुद्धा द्विधा, पूर्णा लुप्ता च । उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमावाचकपदसमभिव्याहारे आद्या । एतेषामेकस्य द्वयोस्त्रयाणां वाऽनुपादाने लुप्ता । आद्या यथा- सं तनौ सन्निहितं परन्तं मुनेर्मनोवृत्तिरिव स्विकायाम् । ग्रहीतुकामा दरिणा शयेन यत्नादसौ निश्चलतां जगाहे ॥ अत्र दमयन्त्युपमेया, मनोवृत्तिरुपमान, हंसग्रहणेच्छा साधारणो धर्मः, उपमा- वाचक चेवादिपदम् , तेषां समभिव्याहारस्य सत्वात् । शुद्धा चेयं शाब्दी आर्थी चेति द्विधा । तथा हि-इवयथादिशब्दानां साहश्यमानवांचित्वं निर्विवादम् । तुल्य. समसहशादिपदानां तु न साक्यमानवाचित्वम् । किन्तु 'कमलेन तुल्यं मुखामि- त्या दितृतीयान्तोपमानवाचकपदसमभिव्याहारे 'कमलनिरूपितसादृश्यवभिन्न मुखा- मिति बोधः । 'मुखस्य तुल्यं कमलामित्यादौ षष्ठयन्तोपमेयवाचकपदसमभिव्याहारे 'मुखनिष्ठसादृश्यनिरूपकाभिन्न कमलामिति बोधः । 'कमलं मुखं च तुल्यामित्यादौ प्रथमान्तोभयवाचकपदसमभिव्याहारे उभयविशेष्यकबोधश्चानुभाविकः । अतस्तेषां साव्यविशिष्टवाचित्वम् । तत्र इतरविशेषणतया तत्प्रतिपत्तिः । वस्तु तत्र तस्ये. वेति सूत्रेणेवार्थे विहितस्य विशेष्यीभूतसादृश्यमानवाचिता । 'तेन तुल्यं क्रिया चेद् वतिरिति सूत्रेण तुल्यार्थे विहितस्य तुल्यादिपदवत् सादृश्यस्य विशिष्टवाचित्वमित्यु- भयार्थत्वम् । एवं च-"इतराविशेषणीभूतसादृश्यमात्रप्रतिपादने शाब्दी, इतरविशेषणी- भूतसादृश्यप्रतिपादकशब्दसमभिव्याहारे, अर्थात्साहायस्य विशेष्यताप्रतिपत्तेरार्थी ति सम्प्रदाय: अन्ये तु-"चन्द्रेण तुल्यं मुखमालादकरमित्यत्रालादकत्वस्य न (१) उत्तरं वाक्येभ्यो यद्यपि 'चन्द्रप्रतियोगिसादृश्याश्रयो मुखमिति वाक्यार्थबोधस्तथापि इत्यधिकः पाठः क पुस्तके । 90805 . . . ।

·५२ राकागमसहिते चन्द्रालोके- । । चन्द्रनिष्ठता प्रतीयते, भिन्न विभक्तिकत्वात् । एवं च चन्द्रस्योपमानताप्रतीतौ विलम्ब 'मुखस्य तुल्यश्चन्द्र आह्लादकर हत्यन्न धर्मस्योपमेयनिष्ठत्वप्रतीतौ विलम्बः। 'चन्द्रो मुख तुल्यमावादकामित्यत्र समानविभक्तिकत्वेन शीघ्रमुभयनिष्ठत्वप्रतीतावप्युपमानोपमे. यत्वप्रतीक्षौ प्रकरणादिसहकार्यन्तरापेक्षेत्युपमाया आर्थत्व"माहुः । तथा च-इवयथा. वादिशब्दानां तदर्थविहितवतेश्च समभिव्याहारे शाब्दी । तुल्यसमसहापदानां तदर्थ- विहितवतेश्च सममिव्याहारे भार्थीति । उभयविधापि तद्धिते समासे वाक्ये चेति षड्. विधामाब्दी यथा-- नदिमा पदयोः सरोजवद् वदनं चन्द्र इव प्रकाशकम् । रघुनाथ ! यथैव चन्द्रिका नयने शीतयति प्रियातनुः ॥ मन्त्र सरोजवादिति वत्प्रत्ययरूपस्तद्धित हवाथ विहित इति शाब्दी तद्धितगा पूर्णा । न चायं वत्प्रत्ययस्तुल्याथै सम्भवति । षष्ठ्यन्तोपपदसत्वेन 'तत्र तस्येनेत्यनेन विधानात् । चन्द्र हवे ति हवेन नित्यसमासो विभक्तयलोपश्चेति समासगा। एवं च हरिसादृश्यामित्यर्थक सहरीत्यव्ययीभावे 'सचन्द्रमित्याचव्ययीभावेऽपितित्र 'अव्ययी. भावे चाकाले' इति सहस्य सभावः। न हो 'सचन्द्रं मुखामिति प्रयोगापत्तिः । इष्टा. पत्तेः। एवम् 'अनुगङ्ग वाराणसीत्यव्ययीभावेऽपि गङ्गावदायतेत्यर्थः । मन्त्र मायाम एवं साहश्यं न त्वन्यदिति संक्षेपः । द्वितीयाधे वाक्यगेति । आर्थी यथा- कठोरोऽशानिवञ्चापः पनतुल्या करो मृदुः । राम ! ते 'चपले नेत्रे खानाम्यां समे मते ॥ अन्न वतिस्तुल्यायें 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिरिति विहित इत्यार्थी तद्धितगा। 'पद्मतुल्य इति समासगा । द्वितीयाधै वाक्यगेति । लुप्ता धर्मवाचकपदलोपे पञ्चधा । वाक्यगा शाब्दी आर्थी च, एवं समासगा। तद्धितगा स्वाथ्येव । यथा- मुखमिन्दुर्यथा पाणिः पल्लवेन समः प्रिये ! । वाचः सुधा इवौष्ठस्ते बिम्बतुल्यं मनोऽवमवत् ॥ अत्र यथेत्यन्ता श्रौती वाक्यगा, 'सम' इत्यन्ता वाक्यगार्थी सुधा इवेति समा. सगा श्रौती, "बिम्बतुल्यामिति समासगा आर्थी, 'अश्मवादिति तद्धितगाऽऽथ्येव । एवं 'विषकल्प मनो वेत्सी ति ईषदसमाप्त्यर्थककल्पष्प्रत्ययेऽपि तद्धितगाऽऽर्थीति । यथावा- बालकेलिषु तदा यदलावीः खपरीभिरभिहत्य तरङ्गान् । भाविवाणभुजभेदनलीलासूत्रपात इव पातु तदस्मान् । अन्न यसच्छन्दनिर्देश्यधात्वर्थलवनमुपेयं, सूत्रपात उपमानम् । ऋमिकत्वं साधा- रणो धर्मस्तु नोक्तः । न च धात्वर्थस्याऽसस्यतया लिङ्गसंख्यान्वयायोग्यत्वेन यत्तच्छन्द. निर्देश्यत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् , 'यत्करोषि यदनासीत्यादिवदात्या तनिदेशो. पपत्तः। यथाकथञ्चित्तत्र कर्मनिर्देवासम्भवेऽपि प्रकृते तदसम्भवात् । तरङ्गाणां निदेशक. वचनानुपपत्तेः । अत एव न जलादिकर्मान्तरकल्पनापि । अतोऽन धात्वर्थलवनस्यैवो. . .

·पञ्चमो मयूखः । ५३ । पमेयत्वम् । एतेन यत्करोषोत्यादावपि कर्मनिदशोक्तिः परास्ता । हृत् तस्य यम्मन्त्रयते रहस्त्वां तद व्यक्तमामन्त्रयते मुखयत् । तद्वैरिपुष्पायुधमित्रचन्द्रसख्यौचिती सा खलु तन्मुखस्य । इत्यादौ क्रियानिर्देशं विनाप्युपपत्तेश्च । वाचकलुप्ता षोढा- समासगम्या । सप. मानवाचककर्माधारोमयोपपदाचारार्थविहितक्यच्प्रत्ययगम्या । 'धातोः कर्मण: "सुप आत्मनः क्यच' इत्यनुवृत्तिविशिष्टम् 'उपमानादाचारे' इति पाणिनिसूत्रम्, 'अधिकरणा- च्चेति वक्तव्यामिति वार्तिकं च विधायकम् । उपमानवाचककर्नुपपदाचारार्थविहितक्या- प्रत्ययगम्या । 'उपमाने कर्मणि चेतिसूत्रेणोपमानवाचककर्मोत्तरविहितणमुलगम्या । ताशकनुपपदोत्तरणमुल्गम्या चेति । यथा-'पल्लवस्निग्धपाटलेपति समासगम्या । "पुत्रीयति गुरुः शिष्यम्। 'वनीयति सुधागृहे' इति कर्माऽऽधारयोः क्यचि । यद्यशो राजहंसस्य ब्रह्माण्ड पञ्जरायते । मालक्षीरायते चास्य पुरस्तात्क्षीरवारिधिः ॥ इति क्यालि। गृह्णाति चिकुरग्राहं तमास्तोमं दिवाकरः । प्रातः स भीमसञ्चारं सञ्चरत्यतिभीषण:(१)॥ हति गमुलि । उपमानलोपे वाक्ये समासे चायवेति द्विधा । यथा-'सहकां सुत. वाक्यस्य किञ्चिन्नास्ति मनोहरम् । इयं वाक्यगार्थी। 'न चन्द्रसदृशं तेजो भिन्नमस्ति प्रकाशकम् । इति समासगार्थी । इयं तद्धितगा न सम्भवति । उपमाप्रतिपादकस्य तद्धितस्य वतिकल्पबादेरुपमानादेव विधानेन तदनुपदानेऽसम्भवात् न वा श्रौती, इवादीनामुपमानमात्रान्विततया तदनुपदाने तेषामप्यनुपादानात् । 'त्वमिव कोऽपिपरा- ऽपकृतौ कृती न दहशे न च मन्मथ ! शुश्रुवे ।' इत्यादावपि इत्यस्य तुल्यार्थकतया भार्थीत्वाऽविधात इति सम्प्रदायः । 'तवेव महिमा राम! न कस्याप्यत्र दृश्यते ।। इत्यादौ श्रौत्यपि सम्भवतीति युक्तं प्रतीमः । “मत्रोपमानस्यैवाभावानोपमात्वसम्भवः, तेन चिन्त्यमेतदिति काव्यप्रदीपः । उपमानाऽभावबोध एव (२)उपमानलुप्तोपमेति युक्तम् । धर्मोपमावाचिपदद्वयलोपवती किब्गा समासगा च द्वेधा । किबगा यथा- कासारन्ति पयोधयो विषधराः करहारन्ति च श्रीखण्डन्ति दवानला मदगजाः सारङ्गशावन्ति च । दासन्त्युबटवात्रवः किमपरं पुष्पन्ति वज्राण्यपि श्रीदामोदरसोरे ! भगवति ! त्वत्पादनिष्ठात्मनाम् ॥ (१) मन चिकुराहमिति कर्मणि 'भीमसञ्चार मिति च कर्तरि णमुल्प्रत्ययः । (२) सादृश्याभावज्ञाने सति, अर्थादसमत्वप्रतीतो सत्यामित्यर्थः । साहण्या- भावशानमेवोपमानलुतात्वव्यवहारप्रयोजकमिति भावः । तत्त्वं तु-अनाऽसमत्वे पर्य- वसानम्, कल्पनीय घोपमान किश्चिदुस्कृष्टमिति । - ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीकृते मनसि ॥ समासगा यथा- अयं क इत्यन्यनिवारकाणां गिरा मुहुद्वारि विभुज्य कण्ठम् । दृशं ददे विस्मयनिस्तरङ्गां स लधितायामपि राजसिंहः ॥ अन्न राजसिंह' इति । उपमानधर्मवाचिपदद्वयलोपवती वाक्यगा समासगा चार्थी। आधा यथा-'न तन्मुखस्य प्रतिमा चराचरे' इति । 'भ्रमर ! भ्रमता दिगन्तराणि कचनाऽऽसादितमीक्षितं श्रुतं वा । वद सत्यमपास्य पक्षपातं, यदि जातीकुछमानुकारि पुष्पम् ॥" इति समासगा। उपमोपमेयवाचिपदद्वयलोपे यथा-'कृपाणोदप्रदोर्दण्डः स सहनायुधीयति ।' अन्न 'सहस्रायुधमिवात्मानमाचरतीत्युपमेयस्यात्मनोऽनुपादाना- दिवादेरनुपादानाच्च । एवमष्टादका भेदाः । 'हसायते' इत्यादौ क्या कर्तुरेवो. पमेयत्वोपादानेन द्विलोपवत्या इदमप्युदाहरणम् । यद्यपि उपमानोपमेययोरुपमाने- वाघोर्लोपेनान्यदपि भेदद्वयं द्विलोपवत्याः सम्भवति, तथापि तत्रोपमाया: प्रसा एव नास्तीति नोदाहृता । उपमेयभिन्नत्रितयवाचिपदलोपे समासगा यथा-'मृग. नयना हरते मुनेमन' इति । अत्र 'सप्तम्युपमानपूर्वपदल्य बहुव्रीहिरुत्तरपदलोपश्चेति वार्तिकेन समासो विहितः । तस्य चायमर्थः-सप्तम्यन्तमुपमानं च पूर्वपदं यस्य तस्य समासस्य पदान्तरेण बहुव्रीहिः पूर्वसमासावयवस्य चोत्तरपदस्य लोप इति । हस्ते स्थितं धनं यस्य स हस्तधन: 'मृगनयनमिव नयनं यख्याः सा मृगनयने. त्युदाहरणे । न चात्र मृगस्योपमानत्वाभावात्कथमुपमानपूर्वपदत्वमिति वाच्यम् । अवयवधर्मेण समुदायव्यपदेशात् । एवं च मृगनयनस्योपमानस्यानुपादानात् त्रितय. लोपः। यदा तु मृगपदमेव लक्षणया तन्नयनपर, मृग एव वा चञ्चलतयोपमान, मृगस्येव नयने यस्या' इति वा समासः, तदा द्विलोप एव पूर्वोक्तो ज्ञेयः। अन्ये तु- "उपमेयधर्मोपमावाचकपदलोपेन 'अय:शूलसदृशदुराचारेच्छावानिति बोधात् त्रिलोप- वत्या उदाहरणम् 'आयांशूलिक' इति । अत्र हि 'मन्विच्छतीत्यनुवृतौ 'अयःशूल- दण्डाजिनाभ्यां ठक्टना विति उकि 'अयःशूलेनान्विच्छति आयःशूलिका इति । मत्रायःशूलपदलक्षितदुराचार उपमेयः । तेनानोपमेयवाचिधर्मवाच्युपमावाचिपदत्रयः लोप" इत्याहुः। 'अध्यवसानप्राधान्येनातिशयोक्तिरूपत्वान्नेयमुपमे ति काव्यप्रकाशः। तेन पूर्णोपमाभेदैः सह पञ्चविंशतिरुपमाभेदाः । इदमप्यवधेयम्-साधारणो धर्मः कचिदेकः, कचिनिनोऽप्येकवाधकानुप्रवेशे नैकवदू भासमानः, कृषि भिन्नपदोपात्तोऽपि बिम्बप्रतिबिम्बमावेनैक्यमापाद्यमानो भासते । यथोक्तोदाहरणे दमयन्त्यां मनोवृत्तौ च निश्चलताया ऐक्यम् । द्वितीयस्तु-सीव कृष्ण ! ते कीतिः स्वर्गङ्गामवगाहते' इत्यत्राकाशगङ्गावगाहनस्य स्वर्गपृथिव्यवगाह- , । ।

·पञ्चमो मयूखः। नस्य च वस्तुतो मित्रत्वेऽप्येकवाचकानुप्रवेशेनैकवद्धानम् । तृतीयस्तु- 'गुणदोषौ बुधो गृहन्निन्दुक्ष्वेडाविवेश्वरः । शिरसा श्लाघते पूर्व परं कण्ठे नियच्छति ॥' इत्यत्र मिन्नपदोपात्तयोरपि गुणेन्द्वोर्दोषवेडयोश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावं प्रकल्प्य साजात्ये नैक्यम् । भिन्नयोरपि धर्मयोः कल्पितसादृश्येनोपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभाव इति दिक् । बहुनामुपमानानामेकस्मिन्नुपमेयके । अभिन्ने वाथ भिन्ने वा धर्म मालोपमा मता॥ अनयेनेव नृपतिर्धाष्ट्येनेव कुलानना । कार्पण्येनेव धर्मात्मा कल्पो (१) गर्वेण दूष्यते ॥ पीयूषमिव सुस्वादुर्भास्वानिव विबोधकृत् । ज्ञानीव तत्त्वनिष्णातः सतां वचनविस्तरः ॥ यन्त्र यात्युपमानत्वमुपमेयं यथोत्तरम् । सा भिन्नेनाप्यभिन्नेन धर्मण रशनोपमा॥ साधोधीवत् तता विद्या विद्यावदोषहा क्रिया । क्रियावत्प्रीतिकद्वाणी वाणीवत्कीर्तिहज्ज्वला ॥ यस्यास्ति विमलं शास्त्रं तद्वद्वित्तं तथा मनः । मनोव व्याहृति(२)स्तद्वद्यशो विश्वनयीमुदे । 'एते उपमान्तर्भूता एव नालङ्कारान्तरमिति मूलकारः। यथा वा- अ) विदर्भन्द्रपुरस्य शङ्के न संममौ नैष तथा समाजः । यथा पयोराशिरगस्त्यहस्ते यथा जगद्वा जठरे मुरारेः ॥-॥ ११ ॥ अनन्वयालङ्कारमाह- उपमानोपमेयत्वे यत्रैकस्यैव जागृतः। इन्दुरिन्दुरिवेत्यादौ भवेदयमनन्वयः ॥ १२ ॥ उपमानेति । यत्रैकल्यामुपमितौ उपमानोपमेययोरभेदस्तन्नानन्वय इत्यर्थः । एकस्यामिति विशेषणादुपमेयोपमायां रशनोपमायां च नातिव्याप्तिः । 'हन्दुरिन्दु- रिवेति लक्ष्यम् । यथा वा- आपूर्णितं पक्ष्मलमक्षियुग्मं प्रान्तद्युतिश्चैत्यजितामृतांशु । मस्या इवास्याश्चलदिन्द्रनीलगोलामलश्यामलतारतारम् ॥ अत्रानन्यसहशत्वप्रतिपिपादयिषयोपमानोपमेयभावो वैवक्षिकः । न चैवं द्वितीयेन्दु- पदस्थान्यसदृशव्यवच्छेदतात्पर्यकत्वाल्लाानुप्रासान्तर्गतिरिति वाच्यम् । 'इन्दुश्चन्द्र इत्यत्र लाटानुप्रासाभावेऽप्यनन्वयालङ्कारसम्भवात् । अत एवानन्वये तु शब्दैक्य- ७१) कल्पः-समर्थ इति यावत् । (३) व्याहृति:-वचनम् ।

·५६ राकागमसहिते चन्द्रालोके- - . मौचित्यादानुषङ्गिकमित्युक्तम् । न चाऽपर्यायप्रवृत्तोपमेयोपमायामतिव्याप्तिः, उपमिति. क्रियाया एकत्वादिति वाच्यम् । अनुगामिना साधारणधर्मेणोपमितेविशेषणीयत्वात् । न ह्युपमेयोपमायामनुगामी साधारणधर्मः किन्तु बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नः । अत एव- 'धर्मार्थकामेषु समं प्रपेदे यथा तथैवाऽवरजेषु वृत्तिम् । इत्यादौ अवरजविषया वृत्ति. धर्मार्थकामविषयवृत्तिसहशीति वृत्तपमानोपमेयत्वेऽप्यनुगामिना धर्मेण नेयमुपमा, किन्त्ववरजानां धर्मादीनां च बिम्बप्रतिबिम्बमावेनेति न तत्रानन्वयप्रसकिः । एवञ्च- उपमानतावच्छेदकोपमेयतावच्छेदकसाधारणधर्मावच्छेदकैक्यविशिष्टा यन्त्रकोपमिति. किया तत्रानन्वय इति तत्त्वम् । व्यङ्गयानन्वयो यथा- श्रीराम ! ताटकान्तक! तव दर्शनसम्भवोऽद्य में हर्षः। भाग्येन पुनर्भविता समये त्वदर्शनेनैव ॥ अन्न त्वदर्शनभवा प्रीतिः पुनरपि बहुना कालेन त्वदर्शनेनैव भवेन्नान्येनेग्त्युक्ति मङ्गया त्वदर्शनजन्यप्रीतेः सैव सहशी न वितरप्रभवे ति व्यज्यते ॥ १२ ॥ उपमेयोपमामाह- पर्यायेण द्वयोस्तच्चेदुपमेयोपमा मता। धर्मोऽर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव त्वयि ॥ १३ ॥ पर्यायेणेति । अनन्वये द्वितीयसहाव्यवच्छेदः उपमेयोपमायां तृतीयसहाव्यव. च्छेदः . फलम् । इयं च पर्यायप्रवृत्ता अपर्यायप्रवृत्ता वेति द्विधा। आधामुदाहरति- धर्म इति । यथा वा-- अमलेव मतिर्मतिरिव कमला तनुरिव विमा विभेव तनुः । धरणीव तितिरिव धरणी सततं विभाति बत ! यस्य ॥ द्वितीया यथा--- तल्गुना युगपदुन्मिषितेन ताव- सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां वे। प्रस्पन्दमानपरुषेतरतारमन्त- श्वास्तव प्रचलितभ्रमरं च पन्नम् ॥ मन्त्र सादृश्यस्यैकेन व्यापारेणोपादानात् । अन्नाप्युपमावत्पूर्णादिभेदा उन्नेया:१३॥ प्रतीपोपमामाह-- विख्यातस्योपमानस्य यत्र स्यादुपपेयता । इन्दुर्मुखमिवेत्यादौ स्यात्प्रतीपोपमा तदा ॥ १४ ॥ विख्यातस्येति । विख्यातस्येतिविशेषणात स्वकल्पितोपमानस्योपमेयत्वे न प्रतीपोपमाल वारः। 'इन्दुर्मुखमिति लक्ष्यम् । इयं च वक्ष्यमाणप्रतीपापेक्षया भिन्ना, अपमाया वाच्यत्वात् ॥ १४ ॥ - ·पञ्चमो मयूखः। ललितोपमामाह- उपमाने च लीलादिपदाढये ललितोपमा । त्वन्नेत्रयुगलं धत्ते लीलां नीलाम्बुजन्मनोः ॥ १५ ॥ उपमाने चेति । उपमानं यत्र लीलादिपदेनाढ्यं सम्पन्न मित्यक्षरार्थः । अन्यलीला. मन्यः कथं वहेदिति लीलादिपदसमभिव्याहृतोपमानवाचकपदेन यत्रोपमेये उपमानधर्मा. रोपकल्पनं तत्र ललितोपमेत्याशयः(१) । 'त्वन्नेवेति लक्ष्यम्, नेत्रयुगले नीलकमलगत. लीलापदार्थारोपात् । यथा वा- राजौ द्विजानामिह राजदन्ताः संबिभ्रति श्रोत्रियविभ्रम यत् । उद्वेगरादिमजावदाताश्चत्वार एते तदमि मुक्ताः ॥ इयं चोपमेय(२)धर्मारोपेणापि । यथा- रे सारङ्गा! वनवसतयस्तत्वमाख्यात यूयं कुत्राधीतं त्रिभुवनमनोहारि चाञ्चल्यमदणोः । आँ! जानीमो गमनसमये हन्त ! कान्तारसीम. न्येकाकिन्याः कुवलयहशो लुण्ठिता लोचनश्रीः ॥ इयं च पदार्थवृत्तिनिदर्शनेत्याहुः ॥ १५ ॥ स्तबकोपमामाह-- अनेकार्थस्य युग्मस्य सादृश्ये स्तबकोपमा। श्रितोऽस्मि चरणौ विष्णोमङ्गस्तामरसं यथा ॥ १६ ॥ अनेकेति । अत्र भृङ्गण स्वस्य तामरसेन चरणयोर्मोपमा, किन्तु विशिष्टस्येति स्तबकोपमात्वम् । यथा वा- लक्ष्मीविलासवसतेः सुमनासु मुख्या- दस्माद्विकृष्य भुवि लब्धगुणप्रसिद्धिम् । स्थानान्तरं तदनु निन्युरिमां विमान- वाहाः पुनः मुरभितामिव गन्धवाहा ॥ १६ ॥ सम्पूर्णोपमामाह-- स्यात्सम्पूर्णोपमा यत्र द्वयोरपि विधेयता। पद्यानीव विनिद्राणि नेत्राण्यासन्नहर्मुखे ॥ १७॥ स्यादिति । द्वयोरिति सप्तमी। उपमानोपमेययोर्यन्त्रकस्य धर्मस्य विधेयता । (१) एतदनन्तरच 'तेनोपमानोपमेययोरन्यतरत्र धर्मारोपे ललितोपमा । मत एव. न रूपके तिव्याप्तिः, तस्य तादात्म्यारोपरूपतया भेदार इत्मधिक क-पुस्तकें । (२) चोभय-इति क.।।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- -- पाच्यता अज्ञातज्ञाप्यता, तन्नेत्यर्थः । एकधर्मवत्वेनोपमानोपमेयभावो यत्रेत्याशयः । विनिद्रत्वलक्षितविकासत्योभयसाधारण्यालक्ष्यत्वम् । इयं च पूर्वोक्तपूर्णोपमातो भिन्ना । तत्रोपमानधर्मत्वेन ज्ञातस्योपमेयनिष्ठत्वबोधः । इह तु श्लेषेणैकदेवोभयनिष्ठत्व. बोध इति । 'अयं चोपमेयोपमाभेदः इति केचित् ॥ १७ ॥ रूपकमाह- यत्रोपमानचित्रेण सर्वथाप्युपरज्यते । उपमेयमयी भित्तिस्तत्र रूपकमिष्यते ॥१८॥ यति । उपमानरूपचिन्नेणोपमेयरूपा मित्तिः सर्वथा स्वतादात्म्येनैवोपरज्यते आहार्यनिश्चयविषयीक्रियते यत्र, तन्त्र रूपकमित्यक्षरार्थः । उपमानाभिन्नत्वेनापमेयल्या- हायनिश्चयो रूपकमिति फलितार्थः । उपमाने चित्रतादात्म्यारोपाल्लक्ष्यमपीदमेव । अन्नेदं बोध्यम्- रूपकं निधा, सावयचं निरवय, परम्परितं च । अवयवो धर्मः । आधं समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति चेति द्विधा । द्वितीयमपि शुद्ध मालारूपं चेति द्विधा । तृतीयमपि शुद्धं मालारूपं चेति द्विधेति । आरोप्यारोपविषयारोपणीयधर्माणां च शाब्दत्वे समस्तवस्तुविषयम् । अन्यतरल्य सामर्थ्यलभ्यत्वे एकदेवाविवति । आरोप्या. रोपविषययोरेव शाब्दत्वे शुद्धम् । एकस्मिन्ननेकारोपे मालारूपकं चतुर्थम् । आरोप्या. रोपविषययोर्धर्माणां चैकवाचकानुप्रवेशेन प्रकृतरूपकनिर्वाहक यदप्रकृतरूपकं तत्परम्परि. तम् । एवंदर्शन रूपकमिति । यथा- तडिदियं क्षणलोचनगोवरा मम रहस्यमियं हृदि वर्तते । किमपि वेभि गन्तनिरीक्षणान्मनसि रागलता मयि वर्धते ॥ इदं सावयवभेदद्वयस्य निरवयवशुद्धस्य चोदाहरणम् । अत्र प्रथमचरणे आरोग्या. रोपविषयारोपणीयधर्माणां शाब्दत्वात्समस्तवस्तुविषय सावयवम् । इदं चात्र हण्य. साहश्यरूपकमिति मूले उक्तम् । द्वितीयचरणे रहस्यत्वारोपेण हृदये मज्जूषात्वारोपल्या- र्थत्वात्तत्र स्थापनादिधर्माणामर्थलभ्यत्वादेकदेशविवति सावयवम् । इदं च रूपितरूपक. मित्यत्रोकम् | उत्तरार्धे रागे लतात्वारोपस्य शाब्दत्वाद्धर्मारोपाभावाच्च शुद्धम् । हद चाभासरूपकमित्यत्रोक्तम् । यथा वा-- सेयं मृदुः कौसुमचापयष्टिः स्मरस्य मुष्टिग्रहणाईमध्या । तनोति नः श्रीमदपाङ्गमुक्तां मोहाय या दृष्टिशरोषवृष्टिम् ॥ मन्त्र दमयन्त्यां चापयष्टितादात्म्यम् । यथा वा- केशान्धकारादथ दृश्यमालस्थलार्धचन्द्रा स्फुटमष्टमीयम् । एनां यदासाद्य जगज्जयाय मनोभुवा सिद्धिरसाधि साधु ॥ न चान 'केशा अन्धकारा इव, मालमर्धचन्द्र हव, इयमष्टमीवेत्युपमासन्देहसरा. सङ्कारोऽस्त्विति वाच्यम् । दमयन्त्यामटमीतादात्म्यारोपे सिद्धे तदुतरमेव धर्मत्व.

·पञ्चमो मयूखः। ५९ सिद्ध्या तदारोपात् । द्वितीयं यथा- वेलामतिक्रम्य पृथु मुखेन्दोरालोकपीयूषासेन तस्याः । नलस्य रागाम्बुनिधौ विवृद्ध तुङ्गौ कुचावाश्रयतः स्म दृष्टी॥ अन्न रागे समुद्रत्वारोपः शाब्दः । तेन कुचयोः कलात्वारोपो दृष्टयोर्मज्जमान(?). स्वीतादात्म्यारोपश्चार्थ इति । माला यथा- चातुर्यस्य खनिर्नानागुणलीलासुधागृहम् । मम विश्रामधरणी ङ्गाराब्धिरिय प्रिया ॥ पथावा- . अध्याहारः स्मरहरशिरश्चन्द्रशेषस्य शेष. स्याहेभ्य:फणसमुचितः काययष्टीनिकायः । दुग्धाम्भोधेर्मुनिचुलुकनत्रासमामाभ्युपाय: कायव्यूहः क जगति न जागयंदाकीर्तिपूरः ॥ परम्परितं यथा- वरङ्गिणी भूमिभृतः प्रसूता जानामि शृङ्गाररसस्य सेयम् । लावण्यपूरोऽजनि यौवनेन यस्यां तथोच्चस्तनता-घनेन ॥ अन्न भूमिभूदेव भूमिभृत् , धन एव घना, उच्चैःस्तनतैव उच्चस्तनता' इति धर्माणा- मेकवाचकानुप्रवेशेन श्लेषेण च परम्परितम् । तात्पर्यवशात्समासविरुद्धानामपि श्लिष्टपदा- दुपस्थितौ तद्रूपनिरूपणात् । तस्य प्रकृतरूपकनिर्वाहकत्वात् । आरोप्यारोपविषययोः प्रकृताप्रकृतयोरेकवाचकानुप्रवेशेन परम्परितं यथा । पुरो हटाक्षिप्ततुषारपाण्डुरच्छदा वृतेर्वी रुधि बद्धविनमा । मिलनिमीलं ससृजुर्विलाकिता नभस्वतस्तं कुसमेषु-केलयः॥ अत्र 'कुछमेषु केलय एव कुसमेषुकेलया इति रूपकेण लतायां स्त्रीरूपकनिर्वाहा । मत इदमेकदेशविवर्त्यपि । एवमन्यदप्यूह्यम् । केचित्तु-"रूप द्विविधम्, अभेदरूपक ताप्यरूपकं च । आरोप्यारोपविषययोरभेदपर्यवसायि प्रथमम् । भेदे प्रतीयमान एवं सदीयधर्मारोपमानपर्यवसितं द्वितीयम् । द्विविधमपि विषयिणोऽधिकन्यूनत्वानुभयोक्त्या च षड्विधम् । यथा- विना पतनं विनतातनूजः समीरणैरीक्षणलक्षणीयैः मनोभिरासीदनणुप्रमाणेन लविता दिक्कतमा सदश्वैः । यथावा- शम्भुर्विश्वमवत्यद्य स्वीकृत्य समदृष्टिताम् । अयमास्ते विना शम्भुस्तायीकं विलोचनम् ॥ अयं हि धूर्जटिः साक्षान दग्धाः पुरः क्षणात । ।

·OM राकागमसहित चन्द्रालाके- इदमभेदरूपकं त्रिविधम् । अस्या मुखेन्दुना लब्धे नेनानन्दे किमिन्दुना। साध्वीयमपरा लक्ष्मीरसुधासागरोदिता ॥ अयं कलडिनचन्द्रान्मुखचन्द्रोऽतिरिच्यते । इदं त्रिविध ताप्यरूपक"मित्याहुः । अत्र न्यनत्वाधिकत्वोक्तौ कथमभेदभानम् । प्रतीपव्यतिरेकाभ्यां चास्य को विशेष इत्यपि चिन्त्यम् (१) । तस्मादाद्यमेकदेशविवर्ति रूपकम् । अन्यच्च विशेषोक्तयत्युक्तिप्रतीपव्यतिरेकालङ्कारान्तर्गतमिति युक्तम् । एवञ्च 'एकगुणहानौ गुणसाम्याधिक्ययोर्विशेषोक्तिरिति वामनोकिरपि सअच्छते। मत एव, किमसुभिग्लपितैर्जड ! मन्यसे मयि निमज्जतु भीमसुतासनः । मम किल्ल श्रुतिमाह तदथिका नलमुखेन्दुपरां विबुधः स्मरः ॥ इत्यत्र प्रसिद्धचन्द्रो न निर्याणकालिकमनाप्रवेशतात्पर्यविषया, किन्तु नलमुखचन्द्र एवेति व्यतिरेकालङ्कार एव । एतत्तहस्तक्षणि! राजति राजजम्बू स्थूलोपलानिव फलानि विमृश्य यस्याः । सिद्धस्त्रियः प्रियमिदं निगदन्ति दन्ति- यूथानि केन तरूमाररुहुः पथेति ॥ इत्यादाविव रूपकव्यञ्जको वेति कृतमप्रसकचिन्तनया ॥ १८॥ समानधर्मयुक्साध्यारोपात्सोपाधिरूपकम् । उत्सितक्षितिभृल्लक्षपक्षच्छेदपुरन्दरः ॥ १९॥ समानेति। समानधर्मयोगेन साध्यो यत्र प्रकृतारोपस्तत्सोपाधिरूपकम् । प्रकृता- रोपनिर्वाहकोऽप्रकृतारोपो यत्रेत्याशयः । उरिसक्तति । अत्र 'क्षितिभृत एव क्षिति- भृतः, पक्ष एव. पक्षा' इत्यप्रकृतारोप एकवाचकानुप्रविष्टः प्रकृतपुरन्दरत्वारोपनिर्वाहकः । एतदेव परम्परितम् ॥ १९ ॥ पृथक्कथितसादृश्यं दृश्यसादृश्यरूपकम् । उल्लसत्पश्चशाखस्ते भ्राजते भुजभूरुहः ॥ २० ॥ पृथगिति । आरोप्यारोपविषयारोपणीयधर्माणां शाब्दत्वे इत्यर्थः। उल्लसदिति । (१)न्यूनत्वाधिकत्वोक्तिस्थलेष्वपकर्षोत्कषयोविभावनमपि तद्वयतिरिक्त सकल. गुणसाधारण्यप्रतीतेरभेददाड्यांपादकत्वेन चमत्कारातिशयमुत्पादयति । प्रतीपव्यति- रेकयोश्च साहश्यगर्भितत्वात्साहश्यस्यापि भेदघटितत्वाद्भेद एव पर्यवसानम् , अभेद. रूपके त्वापाततः साश्यप्रतीतो सत्यामपि तन्मूलका उभेदप्रतीतेरेव प्राधान्यमित्यभेद एव पर्यवसानम् । अयमेव च ताभ्यासेतस्य विशेषः मुस्पष्ट एवेति सर्वे मुस्थम् । - ·पञ्चमो मयूखः। भुजे वृक्षत्वारोपोत्तरमेव पञ्चाङ्गालीषु शाखात्वस्यारोपसम्भवात् । इदमेव समस्तवस्तु. विषयं सावयवम् ॥ २० ॥ स्यादङ्गायष्टिरित्येवंविधमाभासरूपकम् । अनयष्टिधनुर्बल्लीत्यादि रूपितरूपकम् ॥ २१ ॥ स्यादिति । इदमेव निरवयव शुद्धम् । सावयवैकदेशविवति अङ्गयष्टीति । अत्रा- यष्ट्यां धनुर्वल्लीत्वारोपः शाब्दोऽङ्ग धनुष्टवारोप आर्थ इति । रूपितेनारोपेण रूपक मारोप इति योगः । यथा गुणसिन्धुपरित्यादौ गुणे जलत्वारोप आर्थ इति । माला- रूपकं रमानारूपकं च 'नालङ्कारान्तराण्यमी' इति वक्ष्यमाणत्वान्न लक्षितम् ॥२१॥ परिणामोऽनयोर्यस्मिन्नभेदः पर्यवस्यति । कान्तेन पृष्टा रहसि मौनमेवोत्तरं ददौ ॥२२॥ परिणाम इति । अनयोरारोष्यमाणारोपविषययोः, पर्यवस्थति क्रियान्वये फलितो भवतीत्यर्थः । आरोप्यस्यारोपविषयात्मनैव क्रियान्वय इति भावः । कान्तेनेति । मौनस्य उत्तरवचनात्मनैव दानक्रियान्वयात् । यथा वा- प्लुष्टः स्वैश्वापरोपैरपि सह मकरेणात्मभूः केतुनाऽभू. द्धत्ता नस्त्वत्प्रसादादथ मनसिजतां मानसी नन्दनः सन् । भ्रूभ्यां ते तन्वि ! धन्वी भवतु तब सितै नभल्ल: स्मितैः स्ता. दस्तु त्वन्नेत्रशत्तरशफरयुगाधीनमीनध्वजा ॥ अन्न ध्रुवो धनुरात्मनैव क्रियान्वयः । यथा वा-'प्रसन्नेन दृगब्जेन वीक्षते मदिरे. क्षणा' इत्यत्राब्जस्यैवारोप्यमाणास्यारोपविषयगात्मना वीक्षणान्वयो न तु अंब्जा. त्मना शोः, 'मयूरव्यं सकादयश्चेति समासेनोत्तरपदार्थप्राधान्यावगमात । यद्यध्ययमुप- मितसमासः स्यात पूर्वपदप्राधान्य च, स तु न सम्भवति । प्रसन्नेनेति साधारणधर्म- वाचकपदप्रयोगात् । उपमितसमासस्यो पमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगः इत्यनु- शासनेन साधारणधर्मवाचकपदाप्रयोगे विधानात् । एवं चान्न परिणाम एव । अयमपि रूपकवन्न्यूनाधिकधर्मविशिष्टो ज्ञेयः । यथा वा- वनेचराणां वनितासखाना दरीगृहोत्सङ्गनिषतभासः । भवन्ति यत्रौषधयो रजन्यामतैलपूराः सुरतप्रदीपा: ॥ अत्रौषधीनां दीपत्वेन मुरतोपयोग्यन्धकारनाशे उपयोगः । अतैलपूरत्वेनाधिक्य च। मल्य रूपकान्तर्गति रिति काव्यप्रकाशः ॥ २२ ॥ उल्लेखालङ्कारमाह- बहुभिर्बहुधोल्लेखादेकस्योल्लेखता मता। स्त्रीभिः कामः प्रियैश्चन्द्रः कालः शत्रुभिरैक्षि सः ॥ २३ ॥ बहुभिरिति । एकस्मिनारोपविषयेऽनेककतकोऽनेकरूपारोप सल्लेख इत्यर्थः । .

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- तेन रूपकपरिणामादिषु नातिव्याप्तिः । कचिदयं भ्रान्तिगर्भोऽपि । यथा- अस्य क्षोणिपतेविहायसि यशोराशौ चमत्कुर्वति द्राक् कपूरजोभ्रमेण वणिजो वीथीमुपस्कुर्वते । चन्चु चञ्चलयन्ति चन्द्रकिरणभ्रान्त्या चकोराः, पयो- बुद्धया व्योम्नि नियोजयन्ति कलशीमामीरवामध्रुवः ॥ . एकेन बहधोल्लेखेऽप्यसौ विषयभेदतः । गुरुर्वचस्यर्जुनोऽयं की भीष्मः शरासने ॥ अकृशं कुचयोः कृशं वलग्ने विपुलं चक्षुषि विस्तृत नितम्ब । अरुणाधरमाविरस्तु चित्ते करुणाशालि कपालिभागधेयम् (१) ॥ प्रसूनता तत्करपल्लवस्थितैरुडुच्छवियोमविराजिभिः पथि। मुखेऽमराणामनले दावलेरभाजि लाजैरनयोज्सिततिः ॥ तथा- अन्न . - तया प्रतिष्ठाहुतिधूमपद्धतिर्गता कपोले मृगनाभिशोभिताम् । ययौ दशोरञ्जनतां श्रुतौ श्रिता तमाललीलामलिकेऽलकायिता ॥ काव्यप्रकाश:-'उपमेये उपमानतादात्म्यारोपरूपरूपक एवान्तर्भावा. न्मालारूपकादिवन्नेदमलङ्कारान्तमित्याह । यथा वा- अलसं वपुषि श्लथं दुकूले चपलं चेतसि धुसरं कपोले । चकितं नयने स्तने विलोलं तव नामश्रवणं तनदरीणाम् ॥ पूर्वोदाहरणेषु ग्राह्यगतधर्मभेदः, इह तुगृहीतगतधर्मारोपेण ग्राह्यभेद इति विवेका३३ अपहत्यलङ्कारमाह- अतथ्यमारोपंयितुं तथ्याऽपास्तिरपततिः । नायं सुधांशुः किं तर्हि व्योमगङ्गासरोरुहम् ॥ २४ ॥ अतथ्यमिति । तथ्यधर्मनिषेधपूर्वकाऽतथ्यधर्मारोपोऽपहतिरित्यर्थः । निषेध पर्वकत्वमेव रूपका दः । नायमिति । तथ्यचन्द्रत्वनिषेधपूर्वमतथ्यसरोरुहत्वा. रोपात् । तथ्यत्वं चान्न न प्रमाविषयत्वं, किन्तु निश्चयविषयत्वम् । तेन कविकल्पित. धर्मनिषेधेनान्यधर्मारोपेऽपकुत्यलङ्कारः । यथा- अनवगतविभेदं सुन्दरं वस्तु किञ्चि- ज्जडमतिरिह कश्चिन्मोक्ष इत्याचचक्षे । मम तु मतमनङ्गस्मेरतारुण्यपूर्ण- न्मदकलमदिराक्षानीविमोक्षो हि मोक्षः ॥ (१) पद्यमिदं ख पुस्तके मास्ति । - .

·पञ्चमो मयूखः। यथावा- द्विजपतिग्रसनाहितपातकप्रभवकुष्ठसितीकृतविग्रहः । विरहिणीवदनेन्दुजिघत्सया स्फुरति राहुरयं न निशाकरः । निषेधश्च कचिच्छन्दतः क्वचिदर्थतोऽपि । तेन- यदस्य यात्रास बलाढतं रजः स्फुरत्प्रतापानलधूममजिम । तदेव गत्वा पतितं सुधाम्बुधौ दधाति पढीभवदतां विधौ । इत्यन्न तदेवेत्येवकारेण कलङ्कनिषेधस्यार्थत्वेनापखुतिरलङ्कारः । यथा वा- साक्षात्सुधांशुर्मुखमेव भैम्या दिवि स्फुट लाक्षणिकः शशाङ्क: एतदुभ्रुवौ मुख्यमनाचार्य पुष्पं पुनस्तद्गुणमात्रवृत्या ॥ अत्रापि निषेध आर्थः ॥ २४ ॥ पर्यस्तापत्यलपारमाह- पर्यस्तापहतियंत्र धर्ममात्रं निषिध्यते । नायं सुधांशुः किं तर्हि सुधांशुः प्रेयसीमुखम् ।। २५ ।। पर्यस्तेति । धर्ममान, धर्मिणि धर्मनिषेध इत्यर्थः । धर्मिणि धर्मनिषेधपूर्वक तद्धर्मल्यान्यनारोपः पर्यस्तापतिः । पूर्वमन्यधर्मारोपः मन्नान्यत्र धर्मारोप इति भेदः । नायमिति । सति चन्द्रे चन्द्रत्वनिषेधेन कामिनीमुखे चन्द्रत्वारोपात् । यथा वा- जानेऽतिरागादिदमेव बिम्ब बिम्बस्य च व्यक्तमितोऽधरत्वम् । योविशेषावगमाऽक्षमाणां नाम्नि भ्रमोऽभूदनयोजनानाम् ॥ अत्राधरेऽधरबिम्बत्वनिषेधपूर्वो विम्बफ हेतूपन्यासपुरासरोऽधरविम्बत्वारोपः। अन्यत्र तु- स एव युक्तिपूर्वश्चेदुच्यते हेलपद्धतिः । नेन्दुस्तीवो न निश्यक: सिन्धोरौर्वोऽयमुत्थितः ॥ स एव, निषेध एवेत्यर्थः। अपद्भुतः स्वेभरः करे तयोस्त्रपाजुषोदानजलैमिलन्मुहुः। हशोरपि प्रस्तुसमनु साविक धनैः समाधीयत धूमलधनैः ॥ अयं हेतुस्त्यक्त्वा बहूनान् यन्नकल्यावधारणम् ।' इतिलक्षणान्तर्गतो नालङ्कार इत्याह कश्चित्(१) ॥ २५ ॥ भ्रान्तापद्धत्यलङ्कारमाह- भ्रान्तापततिरन्यस्य शडया तथ्यनिर्णये। तापं तनोति सोत्कम्प ज्वर: किन सखि! स्मरः ॥ २६ ॥ - (१) इत्याकरः इति ख।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- ७ भ्रान्तेति । अत्र तापस्य ज्वरसाधारण्यात् भ्रान्तलख्या 'ज्वरः किमिति पृष्टे 'न सखि! स्मर" इति सत्यकथनेन भ्रान्तिवारणम् । इयं च सम्भवद्धान्तिपूर्विका कवि. कल्पितञान्तिपूर्विका चेति.द्विधा । आयोहाहृता । द्वितीया यथा- जटा नेयं वेणीकृतचकलापो, न गरलं गले कस्तूरीय, शिरसि शशिलेखा न कुठमम् । इयं भूतिनाङ्गे प्रियविरहजन्मा धवलिमा पुराऽरातिभ्रान्त्या कुहमार !कि मां प्रहरसि ॥ इयं च तत्वाख्यानोपमे ति दण्डी ॥ २६ ॥ छेकापकुतिमाह- छेकापह्नतिरन्यस्य शङ्कया तथ्यनिहवे । प्रजल्पन्मत्पदे लग्नः कान्तः किं नहि नूपुरः ॥२७॥ छेकेति । अन्येन श्रुतायां रहस्योक्तो तात्पर्यान्तरकथनेन निलवे छेकापडुतिः नर्मसखी प्रति 'प्रजल्पन्मत्पदे लग्न' इति निवेद्यमाने 'कान्तः किमित्यन्यया पृष्टे, न हि नपुरइति निह्नवः । यथा वा- वदन्ती जारवृत्तान्तं पत्यौ धूर्ता सखीधिया । पति बुधवा 'सखि ! ततः प्रबुद्धास्मीत्यपूरयत् ॥ ॥२७॥ कैतवापन्हुत्यलङ्कारमाह- कैतवं व्यज्यमानत्वे व्याजाचैर्निहृतेः पदैः । निर्यान्ति स्मरनाराचाः कान्तादृक्पात कैतवात् ।। २८ ॥ कैतवमिति । आदिना छलादिपदम् । न्याजादिपर्यत्र निहुतिय॑ज्यते तत्र कैतवापत्यलङ्कारः । यथा वा- अस्या यदास्येन पुरस्तिरश्च तिरस्कृतं शीतश्चान्धकारम् । स्फुटस्फुरद्रङ्गकचच्छलेन तदेव पश्चादिदमस्ति बद्धम् ॥ अत्र केचित्-"इयं सर्वापि स्वरूपापह्नतिरुदाहृता । कचिद्धत्वपक्षुतिः । यथा-1 आस्तामनङ्गीकरणाद्भवेन दृश्यः स्मरो नेति पुराणवाणी। तवैव देहं श्रितया श्रियेति नवस्तु वस्तु प्रतिभाति वादः ॥ अत्र स्मराश्यत्वे भवकतको दाहो न हेतुः, किन्तु तव शोभेति पलेषेण हेत्व. पद्धतिः । क्वचित्फलापह्नतिर्यथा- यदि मधुमथन ! त्वदनिसेवा हृदि विदधाति जहाति वा विषेकी। तदखिलमपि दुष्कृतं त्रिलोक्यां कृतमकृतं न कृतं कृतं च सर्वम् ॥ अत्र कृतस्याकृतत्वं तत्फलापकुतिः । एवमन्यदप्यूह्यम् । निषेधस्यापि.शानदत्वा. स्वकृतद्वैविध्येन भेदोऽपि शेय" इत्याहुः ॥ २८ ॥ me- ·पञ्चमो मयूग्वः। . ७ उत्प्रेक्षालङ्कारमाह- उत्प्रेक्षोनीयते यत्र हेत्वादिनिहति विना । त्वन्मुखश्रीकृते नूनं पौर्वैरायते शशी ॥ २९ ॥ उत्प्रेक्षेति । उन्नीयते, अन्यधर्मसम्बन्धेनान्यतादात्म्येन सम्भाव्यते उत्कट- कोटिकसन्देहविषयीक्रियते । आदिना फलस्वरूपे । निहुति विना, अन्यधर्मनिषेध विनेत्यर्थः । एवं च-उपमानतादात्म्यसम्भावममुत्प्रेक्षा हेतुफलस्वरूपविषया विधा। त्रिविधाया उदाहरणं त्वदिति । अत्र स्वाभाविकचन्द्रपद्मविराधे मुखकान्तिलिप्सा न हेतुरिति तत्र तहेतुत्वेन सम्भावना हेतृत्प्रेक्षा, कान्तावदनकान्तिप्राप्तेरफलस्यापि फलत्वेनोत्प्रेक्षणादियमेव फलोस्प्रेक्षापि, वस्तुतो वैराकतयपि वैरकर्तृतादात्म्योत्प्रेक्षा स्वरूपोत्प्रेक्षा चेति नैविध्यम् । यथा वा- कल्प्यमानममुनाऽऽचमनार्थ गाङ्गमम्बु चुलुकोदरचुम्बि । निर्मलत्वमिलितप्रतिबिम्बद्यामयच्छदुपनीय करे नु ॥ अन्न प्रतिबिम्बिता द्यौदेयत्वेनोत्प्रेक्षिता, अम्बु च दानकर्तृत्वेनोत्प्रेक्षितम् । ननु चाख्यातवाच्यख्य कर्तुर्भावप्राधान्यबोधकस्मृत्या धात्वर्थोपसर्जनतयान्वयेनान्यत्रो. पमानतयाऽन्वयासम्भवः । तदुकम्- कर्ता यापमान स्यान्न्यग भुतोऽसौ क्रियापदे । स्वक्रियासाधनव्यग्रो नालमन्यद्वयपेक्षितम् । इति चेत्, अनागत्या उभयथोभयत्वेनान्वयानीकारात् । यद्वा न यत्रोपमानस्वे. नान्धयः । किन्त्वपद्धताविवार्थिक उपमानभावः । अस्तु वा चन्द्र इत्यादाविवार्थ. विशेषणस्यापि चन्द्रस्योपमानत्वेनान्वय इति दिक् । अन्ये तु-"नेयं कर्तृतादात्म्यो- त्प्रेक्षा, किन्तु क्रियातादात्म्योत्प्रेक्षारूपा स्वरूपोत्प्रेक्षैव । कमलसोचनस्योपमेयस्य वैरतादात्म्येनोत्प्रेक्षणात् । अन्न चोपमेयं कमलसोचनादि कल्प्यते । एवं 'लिम्पतीव समोऽङ्गानी'त्यादौ व्यापनादिरूपमुपमेयं कल्प्यते । एवं च-वैरमिव करोतीति विवरण न वैरं करोतोवेति । अत एवेयमनुपात्तोपमेयोत्प्रेक्षेशत्याहुः । इयं शाब्दी आर्थी चेति द्विधा । मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोऽपि तादृशः ॥ इत्युत्प्रेक्षाव्यञ्जकशब्दसत्त्वे शाब्दी, असत्त्वे आर्थीति । इयं च गूढोत्प्रेक्षेत्युदा- हरिष्यते । पूर्वस्या उदाहरणान्तराणि- पद्माङ्कसंमानमवेक्ष्य लक्ष्मीमेकस्य विष्णोः श्रयणात्सपत्नीम् । आस्येन्दुमस्या भजते जिताजं सरस्वती तद्विजिगीषया किम् ॥ अन्न दमयन्तीमुखें सरस्वतीवासे विजिगीषा हेतुत्वेनोत्प्रेक्षिता।

·राकागमसहिते चन्द्रालाके- पुराकृतस्त्रैणमिमां विधातुमभूद्विधातुः खलु हस्तलेखः । येयं भवद्भाविपुरन्ध्रिष्टिः साऽस्यै यस्तज्जयज प्रदातुम् ॥ अत्र पूर्वकृतपुरन्ध्रिसृष्टेदमयन्तीनिर्माणहेतुत्वेन भाविपुरन्ध्रीसृष्टिनिर्माण दमयस्ती- निर्माणफलत्वेनोत्प्रेक्षितम् । स्मरेन्धने वक्षसि तेन दत्ता संवर्तिका शैवलवल्लिचित्रा । सकास्ति चेतोभवपावकस्य धूमाविला कीलपरम्परेव ॥ अत्र स्वरूपोत्प्रेक्षा । अन्ये तु-"स्वरूपोत्प्रेक्षा उक्काउनुक्तविषयत्वेन द्विधा । उप- मेयाकायुक्तविषया अनुक्तावपरा । हेतुत्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षा च प्रसिद्धाऽप्रसिद्धविषयत्न द्विविधेश्याहुः । यथा- विवस्वताऽनायिषतेव मिश्राः स्वगोसहस्त्रेण समं जनानाम् । गावोऽपि नेत्रापरनामधेयास्तेनेदमान्ध्यं खलु नान्धकारैः अत्राऽसदेव लोचननयनमान्ध्यहेतुत्वेनोत्प्रेक्षितम् । पूर्व विधुर्वर्धयितुं पयोधेः शऽयमेणामणि कियन्ति । पयांसि दोग्धि प्रियविप्रयोगसशोककोकीनयने कियन्ति । अन्न समुद्रवृद्धिश्चन्द्रकृतकोकीनयनबाष्पनावणस्य फलत्वेनोत्प्रेक्षिता । एवमन्य. - - गूढोत्प्रेक्षामाह- इचादिकपदाभावे गूढोमेक्षां प्रचक्षते । यत्कीर्तिविभ्रमश्रान्ता विवेश स्वर्गनिम्नगाम् ॥३०॥ इवेति । इवादिकेत्यादिनोत्प्रेक्षावाचकानां 'मन्ये शो इत्यादीनां ग्रहणम् । इयमपि पूर्ववत्त्रिधा। उदाहरणे असती प्रान्तिहेतुत्वेनोत्प्रेक्षिता। वेशनकर्तृतादात्म्यो. त्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षा च पूर्ववत् । यथा वा- रविरुचिऋचामोंकारेषु स्फुटामलविन्दुतां गमयितुममूरुचीयन्ते विहायसि तारकाः । स्वरविरचनायाऽऽसामुच्चै रुवाततया द्वताः शिशिरमहसो बिम्बादस्मादसंशयमंशयः ॥ अत्र उत्तरभावित्वसामान्येन रविकान्त्युदयस्तारकास्तफलत्वेनोत्प्रेक्षितः, चन्द्र निष्प्रमता च सूर्यकिरणाधिक्यहेतुत्वेनोत्प्रेक्षिता, तारकास्वरूपं च वर्तुलत्वसामा- न्येन बिन्दुस्वरूपत्वेनोत्प्रेक्षितमिति । इयं क्वचिद्वपक्षुतिगर्भापि । यथा- अनङ्गलीलाभिरपाङ्गधाविनः कनीनिकानीलमणे पुनः पुनः । तमित्रवंशप्रभवेन रश्मिना स्वपद्धतिः सा किमरजि नाझनैः ॥ काव्यप्रकाशस्तु-"गूढोत्प्रेक्षा नालङ्कारान्तरम्, इवादिपदाभावे सम्भावन- बोधाभावेन गूढरूपकल्याप्यलारान्तस्त्वापत्तरित्याह । ३०॥ , ·पञ्चमो मयूखः। स्मृतिमान्तिसन्देहालङ्कारानाह- स्यात्स्मृतिभ्रान्तिसन्देहैस्तदेवाऽळकृतित्रयम् । पङ्कजं पश्यतः कान्तामुखं मे गाहते मनः॥ ३१ ॥ अयं प्रमत्तमधुपस्त्वन्मुखं वेद पङ्कजम् । पङ्कजं वा सुधांशुवैत्यस्माकं तु न निर्णयः ॥ ३२ ॥ स्यादिति । उपमानोपमेयभावकल्पकसमादर्शनेन सहशान्तरस्मरणकथ स्मरणालङ्कारः । आरोपविषयज्ञानतिराधानविशिष्टारोप्यारोपो भ्रान्त्यलङ्कारः । तेन न रूपके तिव्यातिः। तत्रारोपविषय(ज्ञाम)तिरोधानाभावात् । सादृश्यज्ञामफलकैकाशितक- धर्मिकाऽनेकविरुद्धधर्मवत्ताकथन संशय इत्यर्थः । एकाश्रितेत्युक्त नोल्लिखितातिप्रसङ्गः। त्रितयोदाहरणानि क्रमेणाह-पजमिति । गाहते स्मरतीत्यर्थः । यथा वा- एतेन ते स्तनभरेण सरेमकुम्भौ पाणिद्वयेन दिविषद्रुमपल्लवानि । आस्येन स स्मरतु नीरधिमन्थनोत्थं स्वच्छन्दमिन्दुमपि सुन्दरि ! मन्दराद्रिः॥ क्वचिदयं व्यतिरेकमुखः । यथा- श्रियौ नरेन्द्रस्य निरीक्ष्य तस्य स्मरामरेन्द्रावपि न स्मरामः । वासेन तस्मिन् क्षमयोश्च सम्पाबुद्धौ न दमः खलु शेषबुद्धौ । 'मत्र यामिति केचित् (१) । "क्वचिद्वसाधयेमायमलङ्कारः । यथा- सीता यदा यदा दुःखं प्रपेदेऽरण्यवतिनी । तदा सस्मार शार्माणि गलवाष्पो रघूत्तमः ॥" इति केचित् । अयं तु साक्ष्यगर्भो बोध्यः । तेन, प्रसादमासाद्य सुरैः कृतं सा सल्मार सारस्वतसूक्तिसृष्टः । देवा हि नान्यद्वित्तरन्ति किन्तु प्रसथ ते साधु धियं ददन्ते ॥ इत्यत्र न स्मरणालङ्कारः । अयमिति भान्त्युदाहरणम् । अयं चिनिश्चयान्तः । वामे करे निहितवामकपोकपालि: सा चित्रितेति रघुवीर ! मयाऽनुमेने । वासरयो विरहिणालबालिकेति हा! राघवेति वचनादय जानकीति ॥ (१) इदं नास्ति ख.पुस्तके ।

·- ३८ राकागमसहिते चन्द्रालाके- यथावा- पुनः पुन: काचन कुर्वती कचच्छदाधिया धूपजधूमसंयमम् । सखीस्मितैस्तकिततनिजभ्रमा बबन्ध तन्मूर्धजचामरं चिरात् ॥ तच्छायसौन्दर्यनिपीतधैर्याः प्रत्येकमालिङ्गदमू रतीशः । रतिप्रतिद्वन्द्वितमासु नूनं नामूषु निर्णीतरतिः कथञ्चित् ॥ इति व्यतिरेकमुखः । पङ्कजं वेति सन्देहोदाहरणम् । अयं च शुद्धो निश्चयान्त- श्वेति द्वधा । यथा- पदे विधातुर्यदि मन्मथो वा ममाभिषिच्येत मनोरथो वा । तदा घटेतापि न वा घटेत प्रतिप्रतीकाऽभुतरूपशिल्पम् ॥ अयं शुद्धः । कि घनस्य जलधेरथवैवं नैव संशयितुमध्यलभन्त । स्यन्दनं परमदूरमपश्यग्निःस्वनश्रुतिसहोपनतं ते । अयं निश्चयान्तः । केचित्तु-"संशयलक्षणेऽनेकधर्म प्रकारकत्वं न विवक्षणीयम् । किन्तु विशेषधर्माप्रकारकसामान्यधर्मप्रकारकत्वमेव विवक्षणीयम् । तेन 'कोऽयं किमि. दामित्यादिज्ञानानामपि संशयत्वम् । यथा- कान्ते स्वान्ते मदीये निवसति भवती सर्वदेति वाणे प्रेम्णा पत्यो सहासं रूफटिकमविमलं (१)वीक्ष्य वक्षस्तदीयम् । प्रामाण्यादस्य वाचां प्रतिफलितमपि स्वीयमत्येति मत्वा स्वात्मानं तर्कयन्ती किमिदमिति मुहुः पार्वती त्वां पुनातु ॥ अत्र 'किमिदमित्येककोटिकः संशय” इत्याहुः । काव्यप्रकाशस्तु--'ससन्देह. स्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ तु संशयः ।। इति संशयसन्देहयो दमाह । 'ससन्देह इत्येक पदम्, तेन भेदोक्तो सन्देहवदलङ्कारोऽग्रिमस्तु संशयालङ्कार' इति व्याचक्षते । 'अयं भेदकातिशयोक्तिव्यतिरेको वेत्यपि केचित् ॥३१-३३॥ मीलितालङ्कारमाह- मीलितं बहुसादृश्याद् भेदवचेन्न लक्ष्यते । रसो नालाक्षि लाक्षायाश्चरणे सहजारुणे ॥ ३३ ॥ मीलितमिति । भेदवत् उपमानम् । समानधर्मोपादानेनोपमानस्वरूपाज्ञानपूर्वक मुपमेयवर्णनं मीलितमित्यर्थः । रस इति लक्ष्यम् । यथा वा- गौर्याः शिवस्यापि विलोक्य वक्त्रमालादकं चन्द्रपरागपाण्ड । नालक्षि रूप खलु भालबालजैवातृकस्यापि.सखीसमाजैः॥ काश्मीरजाङ्गरागश्चम्पकगौराणि! दृश्यते नैव । किमति वृथाअमरेखामिन्दीवरलोचने ! कुरुषे ॥ यथावा- X (१) सविशद-इति ख । SE ॐRAN ·पञ्चमो मयूखः । ans काव्यप्रकाशे तु- समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यन्त्रिगृहते । निजेनागन्तुना वापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥ कृत्रिमेणाकृत्रिमेण वा साधारणेन धर्मेण किञ्चिद्वस्तु वस्त्वन्तरगोपर्क वर्ण्यते यत्र तत्र मीलितालङ्कारः । यथा- स्वभावचपले नेत्रे भयादाक्षरं वचः । मदः कृतपदस्तन्व्यामाभ्यामपि न लक्ष्यते ॥ अत्र चपलत्वं स्वाभाविकम् अर्धाक्षरत्वमागन्तुकम् , उभयमपि मदसाधारणम् । तेन मदस्य तिरोधानमिति युक्तम् ॥ ३३ ॥ सामान्यालङ्कारमाह- सामान्यं यदि सादृश्याद् भेद एव न लक्ष्यते । पद्माकरप्रविष्टानां मुखं नालाक्षि सुभ्रवाम् ॥ ३४ ॥ सामान्यमिति । किञ्चिद्धर्मसादृश्येनोपमानभेदाज्ञानेनोपमेयवर्णने सामान्या. लड्डार इत्यर्थः । पद्माकरेति लक्ष्यम् । यथा वा- भैमीविनोदाय मुदा सखीभिस्तदाकृतीनां भुवि कल्पितानाम् । नातर्कि मध्ये स्फुटमयुदीतं तस्यानुबिम्ब मणिवेदिकायाम् ॥ अन्न भिन्नव्यक्तिज्ञानेऽपि तद्गतभेदाज्ञानात्सामान्यम् । एवं चोपमानस्वरूपतिरो- धानं मीलितं व्यावर्तकधर्माज्ञानकृतभेदतिरोधानं सामान्यमिति फलितम् । अन्ये तु- 'पमानाज्ञानं मीलितम् उपमेयाज्ञानं सामान्य मित्याहुः । काव्यप्रकाशे तु-- "प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया । ऐकात्म्यं बध्यते योगात्तत्सामान्यमिति स्मृतम् ॥ अपरित्यक्तस्वगुणल्याप्रस्तुतपदार्थेन सम्बन्धादप्रस्तुततया निबन्धनं सामान्या- लङ्कारः । अत्र तहगुणालङ्कारल्यावृत्तये अपरित्यकेति, मीलितालङ्कारव्यावृत्तये अप्रस्तुत. तयेति । यथा- कनकद्रवगौराडी चञ्चलाचपला सखे !। अविभाज्याभिवतया प्रियाङ्गणमुपाययौ । अन्न नायिका विद्युतोरभेदभानमित्युक्तम् ॥ ॥३४ ॥ उन्मीलितालङ्कारमाह- हेतोः कुतोऽपि वैशिष्ट्याव स्फूर्तिरुन्मीलितं मतम् । लक्षितान्युदिते चन्द्रे पनानि च मुखानि च ॥३५॥ हेतोरिति । उपमानादुपमेयोत्कर्षज्ञानाधायकहेतुकथा नमुन्मीलितमित्यर्थः । कस्मादपि हेतोरुपमेयस्य वैशिष्टयानुपमानाधिक्यात स्फूर्तिज्ञानमित्यक्षरार्थः ।

·७०
राकागमसहिते चन्द्रालोके-
।
लक्षितानीत्युदाहरणम् । चन्द्रोदये कमलानां सङ्कोचान्मुखानामसङ्काचान्मुखनिष्ठ-
वैशिष्ठयज्ञानम् । यथा वा-
बालेषु सरयूतीरे सम खेल धूलिषु ।
याचके गाधिजे ज्ञातो रामः साकेतवासिभिः ॥-॥३५॥
अनुमानालङ्कारमाह--
अनुमानं च कार्यादेः कारणाद्यवधारणम् ।
अस्ति किश्चिद् यदनया मां विलोक्य स्मितं मनाक ॥ ३६ ॥
अनुमानमिति । कार्योक्त्या कारणज्ञानं यत्र तत्रातुमानालङ्कारः । आदिना
सम्बन्धिपरिग्रहः । अस्तीति लक्ष्यम् । अत्र हास्येन कार्यणान्तास्थितोऽभिलाष: कारण
मनुमीयते । यथा वा---
नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः
प्रस्निग्धाः कचिदिगुदीफलमिदः सूच्यन्त एवोपला ।
विधासोपगमादभिन्नगतयः शब्द सहन्ते मृगा-
स्तोयाधारपयाश्च वल्कलविखानिष्यन्दरे खाहिताः ।
अत्र ऋध्याश्रमनैकव्यमनुमीयते । प्रदीपस्तु-"पक्षासम्बन्धः सपक्षवृत्तित्वं विपक्ष-
व्यावृत्तिरिति रूपन्नयवान हेतुः । व्यापकत्वेनाभिमतस्य पक्षेऽयोगव्यवच्छेदस्तदुभय.
वचनमनुमानम् । यथा-
मृगीहशो यन्त्र निपातयन्ति हो स्मरस्यापि च तत्र बाणा:।
पतन्ति यद्वक्रितचापहस्तो मारस्तदासां कुपितः पुरोऽस्ति ।
अत्र 'एताः पुरो मनोभुवः निपतदूबाणफलकहरव्यापारवत्वात्। इति प्रयोग
इत्याह । अयं व्यतिरेकादपि । यथा--
स्मरः स्वं सर्वस्वं कुचकलायोः पङ्कजहशो-
ध्रुवं कृत्वा मुद्रामकृत मुखयो लिममिषात् ।
न चेदित्थं व्यर्थ कथय कथमेताविह नरं
स्मरन्तं पश्यन्तं प्रहरति शरिष विषमः ॥
कचिच्छाब्दः । यथा--
न तूणादुद्धारे न गुणघटने नाश्रुतिशिखं
समाकृष्टौ दृष्टिर्न वियति न लक्ष्ये न च भुवि ।
नृणां पश्यत्यस्य कधन विशिखान किन्तु पतित.
द्विषवृक्षावधैरनुमितिरमन गोचरयति ॥-॥ ३६ ॥
मर्थापत्त्यारमाह-
अर्थापत्तिः स्वयं सिध्यपदार्थान्तरवर्णनम् ।
स जितस्त्वन्मुखेनेन्दुः का वार्ता सरसीरुहाम् ॥ ३७ ॥

·पञ्चमो मयूखः। यथा वा- अर्थापत्तिरिति । यत्रैकस्य सिद्धावान्तरमात्सिध्यतीति वयते, तन्नार्थापत्य. लङ्कारः । चन्द्रे जिते तजितपमानां जयोऽर्थात्सिद्ध इति । यथा वा- मयि ! ममैष चकोरशिशुर्मुनेब्रजति सिन्धुपिवस्य न शिष्यताम् । अशिनुमब्धिमधीतवतोऽस्य वा शशिकराः पिबतः कति कीकराः ॥ या पदाङ्गुष्ठनखौ मुखं च बिमति पूर्णेन्दुचतुष्टयं या । कलाचतुष्टिरुपैतु वासं तस्यां कथं सुश्रुवि नाम नाऽस्याम् ॥॥३७॥ काव्यालङ्गालबारमाइ- स्यात्काव्यलिङ्ग वागर्थो यत्र हेतुसमर्थकः । जितोऽसि मन्द ! कन्दर्प ! मच्चित्तेजस्ति त्रिलोचनः॥३०॥ स्यादिति । यन्त्र वाच्य एव वाक्यार्थः पदार्थो वा प्रस्तुतवाक्याथें हेतुभूतस्तन्त्र काव्यलिङ्गालङ्कारः । चित्ते त्रिलोचनस स्वरूपवाक्यार्थस्य कन्दर्पदाहकतृतीयलोचनत्वा. भिप्रायगर्भतया कन्दर्पजयरूपवाक्यार्थे हेतुत्वात् । यथा वा- मन्येऽमुना कर्णलतामयेन पाशद्वयेन च्छिदुरेतरेण । एकाकिपाशं वरुणं विजिग्येऽनङ्गीकृतायासतती रतीशः ॥ अत्र पाशद्वयेनेति पदार्थो वरुणजयरूपवाक्याओं हेतुः*(१) । यथा वा- भ्रश्चित्रलेखा च तिलोत्तमाऽस्या नासा च रम्भा च यदूरुसृष्टिः । दृष्टा ततः पूरयतीयमेकाऽनेकाप्सरःप्रेक्षणकौतुकानि ॥-॥३८॥ पारकरालङ्कारमाह-- अलङ्कारः परिकरः साभिप्राये विशेषणे । सुधांशुकलितोसस्तापं हरतु वः शिवः ॥ ३९ ॥ अलङ्कार इति । सुधेति विशेषणस्य शैत्यप्रतीतिद्वारा तापनिवारणरूपवाक्यार्थो. पयोगित्वम् । यथा वा- मनसि सन्तमिव प्रियमीक्षितुं नयनयोः स्पृहयाऽन्तरुपेतयोः । ग्रहणशक्तिरभूदिदमीययोरपि न संमुखवास्तुनि वस्तुनि ॥ अत्रान्तर्गतत्वविशेषणस्य चक्षुःसंयोगाभावद्वारा प्रकृतवाक्यार्थोपयोगित्वम् । काव्यलिङ्गपरिकरयोः साभिप्रायपदार्थोतिरूपतया साम्येऽप्ययमेव भेदो, यत्काव्य. लिड्ने पदार्थों वाक्याओं को साक्षाद्वाक्यार्थोपयोगी, परिकरे तु प्रस्तुतवाक्यार्थोपयो- ग्यर्थान्तरप्रतिपादनद्वारा विशेषणं प्रकृतवाक्यार्थोपयोगीति । मन्त्र केचित्-'इदं नालङ्कारान्तरम्, किन्तुनिष्प्रयोजनविशेषणत्वरूपापुष्टत्वदोषाभाव एवे'त्याहुः। अन्ये तु- 'अपुष्टस्य श्लेषादौ दोषत्वाभावात्तत्र साभिप्रायविशेषणत्वस्यालङ्कारत्वामित्याहुः ॥३९॥ - (१) चिताडित नास्ति ख-पुस्तके ।

·७२ राकागमसहिते चन्द्रालोके- - - - साभिमाये विशेष्ये तु भवेत्परिकराङ्कुरः । चतुर्णी पुरुषार्थानां दाता देवश्चतुर्भुजः ॥ ४० ॥ साभिप्राय इति । अत्र देवश्चतुर्भुज' इति विशेष्यं पुमर्थचतुष्टयदानसामर्थ्या- भिप्रायम् । यथा वा- स जयत्यरिसार्थसार्थकीकृतनामा किल भीमभूपतिः । यमवाप्य विदर्भभूः प्रभु हसति द्यामपि शक्रभर्तृकाम् ॥ अन्न भोम हति विशेष्यं शक्रजयोपयोगि ॥ ४० ॥ अतिशयोक्यलङ्कारमाह- अक्रमातिशयोक्तिश्चेद्युगपत्कार्यकारणे । आलिङ्गन्ति समं देव ! ज्यां शराश्च पराश्च ते ॥४१॥ अमेति । कार्यकारणयोर्योगपद्यकथनमक्रमातिशयोक्तिः। बाणमौर्वीसन्धानस्य कारणस्य कार्यस्य शक्षितिनिपातस्य साहित्योत ॥ ४१ ॥ अत्यन्तातिशयोक्तिस्तु पौर्वापर्यव्यतिक्रमे । अग्रे मानो गता पश्चादनुनीता प्रियेण सा॥ ४२ ॥ अत्यन्तेति । कार्यकारणयोः पौर्वापर्यकथनमत्यन्तातिशयोक्तिः अग्रे मान इति प्रियानुनयमाननाशयोवैपरीत्येनोक्तः ॥ ४२ ॥ चपलातिशयोक्तिस्तु कार्य हेतुप्रसक्तिजे । यामीति मियपृष्टाया वलयोऽभवदुर्मिका ।। ४३ ॥ चपलेति । हेतुप्रसक्ति वित्वेन सम्भावना, तस्यां कार्योत्पत्तिकथने चपला. अतिशयोक्तिः ऊर्मिका बाहुभूषणम् । वियोगस्य कारणस्य सम्भावनयैव कार्यस्य कार्यस्योत्पत्तिकथनात् । यथा वा- त्वद्रूपसम्पदवलोकनजातशङ्का पादाब्जयोनिजकराङ्गलिलालनेन । भूयाचिराय कमला कलितावधाना निद्रनुबन्धमनुरोधयितुं धवस्य ॥ अन दमयन्त्यासक्ते: स्वानादरगडया तत्प्रयोज्यजागरणप्रतिबन्धकनिद्रानुकूल. व्यापारकथनात । श्रन्ये-तु 'स्वविरोधिकार्यशङ्कया स्वोकावपि चपलातिशयोक्तरिद. मुदाहरणमित्याहुः । यथा वा- यामि प्रेयसि ! वारिदागमदिने जानोहि मामागतं चिन्तां चेतसि मा विधेहि कथयत्येवं सवाष्पे मयि । ।

·पञ्चमो मयूखः। निःश्वासैः पवनायितं वरतनोरङ्गैः कदम्बायित कान्त्या केतकपत्रकायितमहो! हगभ्यां पयोदायितम् ॥ सम्बन्धातिशयोक्तिः सा तदभावेऽपि तद्वचः। पश्य सौधाग्रसंसक्तं विभाति विधुमण्डलम् ॥ ४४ ॥ सम्बन्धेति । असम्बन्धे सम्बन्धकथन सम्बन्धातिशयोक्तिः । सौधामाणामस. त्यपि विधुमण्डलसम्बन्धे तत्कथनात ॥ ४४ ॥ भेदकातिशयोक्तिश्चेदेकस्यैवान्यतोच्यते । अहो ! अन्यैव लावण्यलीला बाळाकुचस्थ ॥ ४५ ॥ भेदकेति । असति भेदे भेदकथनं लोकप्रसिद्धपदार्थापेक्षया चमत्काराभिधायक भेदकातिशयोक्तिः । लोकप्रसिद्धलावण्याभेदेऽपि भेदकथनात् । यथा वा- तस्मिन्नियं सेति सखीसमाजे नलस्य सन्देहमथ व्युदस्यन् । अपृष्ट एव स्फुटमाचचक्षे स कोऽपि रूपातिशयः स्वयं ताम् ॥ इदं च पूर्वोतसर्वातिशयोक्तीनामुदाहरणम् । 'युदस्यन्नाचचक्षे ' इति सन्देह. क्युदासाख्यानयोः कार्यकारणयोर्योगपद्यस्य पौर्वापर्यस्याप्युक्तः, अपृष्ट एवेत्यनेन प्रश्नल्य सम्भावनाकल्पनात् कर्तृत्वासम्बन्धे सम्बन्धकथनाच्च । भेदकं तु स्पष्टमिति ॥ ४५ ॥ रूपकातिशयोक्तिश्चेद्रूप्यं रूपकमध्यगम् । पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वानिःसरन्ति शिता: शराः॥४६|| रूपकेति । आरोप्यारोपविषययोरारोप्यरूपात्मनैव कथनं रूपकातिशयोक्किः आरोपविषयनेन्नकटाक्षयोरारोप्यकमलारत्वरूपेण आरोपविषयनिगरणेनारोप्यप्रतिपत्ति. रिति यावत् । हयं च निगीर्याध्यवसानातिशयोक्तिरिति काव्यप्रकाशे कथिता । - यथा वा- विहायसि विहारिणी भवतु नाम सौदामिनी समेशिखरादधः पततु नाम मन्दाकिनी । इदं त. महदद्भुतं यदयमेत्य भूमीतलं नमन्नमृतदीधितिः कमलसारमाकर्षति ॥ मन चन्द्रत्वकमलत्वाभ्यामारोपविषययोर्मुखयोरध्यवसानम् । इयं च रूपकगर्मेति रूपकभेदै दोऽवसेयः। या तु काव्यप्रकाशे यद्योंक्तिकल्पितातिशयोतिरुक्का, सा वक्ष्यमाणसम्भावनान्तर्गतेति नोक्ता । अलङ्कारसर्वस्वे - यद्यपलवगर्मत्वं सैव सापहवा मता। त्वत्सक्किा सधा राजन बान्ताः पश्यन्ति तो विधौ ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - ma इत्यपकुतिगर्भातिशयोक्तिरक्का । तेनापद्धतिभेदभिन्नाप्यतिशयोक्तिरवसेया ॥४६॥ प्रौढोत्यलारमाह- भौढोक्तिस्तदशक्तस्य तच्छक्तत्वाऽवकल्पनम् । कलिन्दजातीररुहा: श्यामला: सरलदुमा: ।। ४७ ।। प्रौढोक्तिरिति । तत्राऽसमर्थस्य तन्त्र सामर्थ्यवर्णनं प्रौढोक्तिरित्यर्थः । यमुनातट- रोहस्य नैल्यहेतुत्वाभावेऽपि तद्धतुत्वेन कथनात् । यथा वा- याभिरनङ्गः साङ्गीकृतः स्त्रियोऽस्त्रीकृताश्च ता येन । वाम्याचरणप्रवणौ प्रणमत तो कामिनीकामौ ॥-॥४७॥. सम्भावनालङ्कारमाह- सम्भावनं यदीत्थं स्यादित्यूहोऽन्यप्रसिद्धये । सिक्तं स्फटिककुम्भान्तःस्थितिश्वेतीकृतैर्जलैः ॥ ४८ ॥ मौक्तिकं चेल्लतां सते तत्पुष्पैस्ते समं यशः । सम्भावनमिति । यदीत्थं स्यात्तदान्यत्कार्य स्यादित्यर्थबोधकसमभिव्याहार: सम्भावनेत्यर्थः । सितमिति लक्ष्यम् । स्फटिकवटान्तस्थितपयासिक्तमौक्तिकाङ्कर. विवृद्धलतापुष्पसमं ते यश इति । यदि तत्पुष्पं स्यात्तदा तत्साम्येन ते यशोवर्ण स्यादिति । (१) कलिन्दजेत्यस्य कचित्पुस्तके पाठाभावात्, स्फटिककुम्मान्त:स्थिते. जलवेतीकरणसामर्थ्याभावेऽपि तदुक्त्यैतदेवोदाहरणं प्रौढोक्तेरपि बोध्यम् । योगविभागेन सम्भावनस्यापीदमेवोदाहरणम् । यथा वा- यदि त्रिलोकी गणनापरा स्यात्तस्याः समातिर्यदि नायुषः स्यात् । पारेपराधं गणित यदि स्याद् गणेयनिशेिषगुणोऽपि स स्यात् ॥ - । यथावा- विधाय मूर्धानमधश्चरं चेन्मुछेत्तपोभिः स्वमसारभावम् । जाड्यं च नाञ्चत्कदलीतरुयत्तदा यदि स्यादिदमूरुचारुः ।। अर्थ कचिद् व्यतिरेकमुखोऽपि- निजौजसोज्जासयितुं जगद्गुहामुपाजिहीथा न महीतलं यदि । समाहितैरप्यनिरूपितस्ततः पदं दृशः स्याः कथमीश ! मादृशाम् ॥ 'अयमतिशयोक्तिभेद' इति काव्यप्रकाशः॥४८॥ प्रहर्षालङ्कारमाह- वाञ्छितार्थाधिकमाप्तिर्यद्यन्येन प्रहर्षणम् ॥४९॥ दीपमुद्दयोतयेद्यावद तावदभ्युदितो रविः । (१) इत आल्य 'सम्भावनस्यापीदमेवोदाहाणमित्यन्तं नास्ति न-पुस्तके ।

·पञ्चमा मयूखः । वाञ्छितेति । इच्छाविषयाधिकप्राप्तिबोधकपदसमुदायो यत्र, तत्र प्रहर्षालङ्कार इत्यर्थः । दापमिति लक्ष्यम् । तदधिकप्रकाशप्राप्तः । यथा वा- भेकै कोटरशायिभितमिव क्षमाऽन्तर्गतं कच्छपः पाषाणैः पृथुपङ्कपीठलुठनाद्यस्मिन्मुहुर्मूर्छितम् । तस्मिन्नेव सरस्यकालजलदेनागत्य तश्चेष्टितं यत्राकण्ठनिममवन्यकरिणां यूथैः पयः पीयते(१) ॥ एस्कण्ठितार्थसंसिद्धिविना यत्न प्रहर्षणम् । तामेव ध्यायते तस्मै विसृष्टा सैव दूतिका ॥ यत्नमनपेक्ष्येत्यर्थः(२) । यथा वा- परवति । दमयन्ति ! त्वां न किञ्चिद्वदामि द्रुतमुपनम किं मामाह सा शंस हंस!। इति वदति नलेऽसौ तच्छशांसोपनम्रः प्रियमनु सुकृतां हि स्वस्पृहाया विलम्बः ॥ यत्नादुपायसिद्धयर्थास्साक्षाल्लाभः फलस्य च । सिद्धाञ्जनौषधीमलं खनताssसादितो निधिः ॥-॥४९॥ विषादालङ्कारमाह- इष्यमाणविरुद्धार्थसम्प्राप्तिस्तु विषादनम् ॥५०॥ दीपमुद्दयोतयेद्यावत् तावनिर्वाण एव सः । यथावा- यत्प्रत्युत त्वन्मृदुबाहुबल्लिस्मृतिनजं गुम्फति दुविनीता । तता विधत्तेऽधिकमेव ता तेनाश्रिता शैत्यगुणा मृणाली ॥ यथावा- रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभात भास्वानुदेष्यति हसिष्यति पङ्कजनाः । इत्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे हा! हन्त ! हन्त ! नलिनी गज उज्जहार -॥१०॥ तुल्ययागितालङ्कारमाह- क्रियादिभिरनेकस्य तुल्यता तुल्ययोगिता ॥५१॥ सङ्कचन्ति सरोजानि स्वैरिणीवदनानि च । (१) पद्यमिदं नास्ति -पुस्तके । (२) यौनकथनं विनेत्यर्थ:-इति ख।

·राकागमसहिते चन्द्रालाके- प्राचीनाचलचूडाप्रचुम्बिबिम्बे सुधाकरे ॥ ५ ॥ क्रियादिभिरिति । क्रियया गुणेन वा प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां वा तुल्यधर्मयोगित्वं सत्ययागितेत्यर्थः । मुखाना कमलानां च चन्द्रोदये वर्णनीयत्वेन प्रस्तुतत्वादुदाहरणम् । यथावा- मपि लोकयुगं हशावपि श्रुतदृष्टा रमणीगुणा अपि । श्रुतिगामितया दमस्वयंतिमाते सुतरां धरापते ! ॥ . अप्रस्तुतानां यथा- लोकोत्तरां मृगाक्ष्या निरीक्ष्य नेत्रश्रियं तस्याः । खजनसरोजमीना मन्यन्ते स्वीयमफलत्वम् ॥ अत्राप्रस्तुतानां खजनादानामेकधर्मकथनम् (१) । एवञ्च-प्रस्तुतानामप्रस्तुताना वैकधर्मकथने तुल्ययोगितेति सिद्धम् । अन्यत्र तु- हिताहिते वृत्तितौल्यमपरा तुल्ययोगिता । प्रदीयते परा-भूतिमित्रशानवयोस्त्वया । अत्र भूतिदानल्य पराभवदानस्य च श्लेषेणाभेदाध्यवसायातितुल्यत्वम् । যতামযা ই- गुणोत्कष्टः समीकृत्य वचोऽन्या तुल्ययोगिता । लोकपालो यमः पाशी श्रीदः शक्रो भवानपि । अन्न वर्णनीये राजनि लोकपालस्वेन यमादिसाम्यवर्णनातुल्ययोगिता । "मल्या- स्तुल्ययोगितायाः 'सिद्धिः ख्यातेषु चेन्नाम कीयते तुल्यतोक्कये । इत्युक्त सिद्धिः- लक्षणगुणान्तर्गतिगरिति कश्चित् ॥ ११-१२ ॥ दीपकालङ्कारमाइ- प्रस्तुतामस्तुतानां च तुल्यत्वे दीपक मतम् । मेधा बुधः सुधामिन्दुभिर्ति वसुधां भवान् ॥ ५३॥ प्रस्तुतेति । अन्नापि क्रियादिभिरित्यनुषज्यते । तेन प्रकृता प्रकृतामामर्थादुप- मानोपमेयानामन्येषां वा क्रियादिरूपैकधर्मकथनं यन्त्रकपदैन, तत्र दीपकमित्यर्थः । प्रस्तताप्रस्तुवानामित्यनेन तुल्ययोगिताब्यावृत्तिः । 'एकस्यैव धर्मस्य समस्ते वाक्ये दीपवदन्क्यावू दीपक मिति नामयोगः । 'मेधां बुध' इति लक्ष्यम् । अन्न धारणरूप. (१) इतोऽनन्तर- 'मबलस्वकुलाकिनो झपान निजनीडनुमपीडिना खगान् । अनवद्यतृणार्दिनो मृगान् मृगयाऽधाय न भूभृतां नताम् ॥' हत्युपलभ्यते पद्यमधिकं क-पुस्तके । - ·पञ्चमो मयूखः। . क्रियायाः प्रकृतराजवसुधयोरप्रकृतबुधेन्दुमेधासधानां धर्मस्य सक्दु । यथा वा (१) स्थितस्य रात्रावधिशय्य शय्यां मोहे मनस्तस्य निमज्जयन्ती। आलिङ्गय या चुम्बति लोचने सा निद्वाऽधुना न स्वहतेऽङ्गाना वा ॥ मन्त्र प्रस्तुताप्रस्तुतदमयन्तीनिद्वयोर्लोचनचुम्बकत्वादिनानन्ददायकत्वधर्मोकि । यथावा- अबलस्वकुलाशिनो झपान् निजनीगुमपीडिनः खगान् । अनवधतृणादिनो मृगान् मृगयाऽवाय न भूभृतां नताम् ॥ अन्यत्र तु-'भनेकास क्रियासु स्याद्वीपका कारकान्वये ।। अनेकास क्रियास्वेक. कारकान्वये दीपकम् । यथा- इतः कयाचित्पथि कन्दुकेन सङ्घय मिन्नः करजैः कथापि । याचनाऽका कुचकुङ्कमेन सम्भुक्तकल्पः स बभूव ताभिः । एककर्तृकक्रियास यथा- प्रणमति पश्यति चुम्बल्याश्लिष्यति पुलकमुकुलितैरझैः।। प्रियसङ्गाय स्फुरितां वियोगिनी वामबाहुलताम् ॥ अकवियोगिनीरूपकारकल्यानेकक्रिया उक्तिः। यथा वा- शोभायशोभिर्जितशैवौलं करोषि लज्जागुरुमौलिमेलम् । दनौ हठश्रीहरणादुदनौ कन्दर्पमप्युज्झितरूपदर्पम् ॥-॥५३ ॥ आवृत्तिदीपकमाह- आवृचे दीपकपदे भवेदावृत्तिदीपकम् । दीप्त्यानि ति भातीन्दुः कान्त्या भाति रविस्त्विषा ॥५४॥ आवृत्त इति । प्रस्तुताप्रस्तुतोपमानोपमेयनिष्ठक्रियारूकधर्मवाचकपदस्थ कारक- वाचकपदस्य कारकरूपार्थस्य वा यत्रावृत्तिस्तत्रावृत्तिदीपकमित्यर्थः । द्विविधस्यो- दाहरणमाह-दीप्स्येति । मन भातीति क्रियावाचिपदस्यावृत्तीप्तिकान्तिरूप. कारकार्थावृत्तश्च । कारकपदावृत्तेवदाहरणं नानार्थस्थले । 'अयमुपमानोपमेयनिष्ठधर्मस्य तदोधवाक्ययोभिन्नपदाभ्यां कथनरूपप्रतिवस्तूपमालङ्कारान्तर्गत' इति काव्य. प्रकाशः ॥१४॥ प्रतिवस्तूपमालङ्कारमाह- वाक्षयोरथसामान्ये प्रतिवस्तूपमा मता। सापेन भ्राजते सूरः शूरश्चापेन राजते ॥ ५५ ॥ बाक्ययोरिति । उपमानोपमेयबोधवाक्यद्वयैकक्रियारूपसाधारणधर्मस्य पृथइ. (१) 'मथा वा हस्यता धर्मोकि इति यावत् ख-पुस्तके नास्ति । ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- निर्देशे-प्रतिवस्तूपमा । तेन नावृत्तिदीपकान्तर्गतिः । 'उपमा साहश्यं प्रतिवस्तु प्रतिः वाक्याथै यस्यामिति नामयोगः । तत्र च पदावृत्तौ कथितपदत्वापत्त्या पदभेदेन तदुक्ति- बोध्या । तापेनेति । 'राजते? इत्येकस्य धर्मस्य पृथक् पदाभ्यां निदेशालक्ष्यत्वम् । । । यथाबा- त्वयि वीर ! विराजते परं दमयन्तीकिलकिञ्चितं किल । तरुणीस्तन एव दीप्यते - मणिहारावलिरामणीयकम् ॥ यथा वा- कवयः परितुष्यन्ति नेतरे कविसूक्तिभिः न ह्यकूपारवत्कृपा वर्धन्ते विधुकान्तिभिः । अत्र तोपाभाववृद्धयभावधर्मणेतरकूपयोरुपमा । वैधम्येण यथा- षट्पद एव नितान्तं सम्प्रति सहकारसौरभाभिज्ञः । न हि भेकमीनपङ्क्तिः कमलाऽऽमोदं विजानाति ॥ शब्दावृत्तावेव आवृत्तिदीपकम्, अर्थावृत्तौ तु प्रतिवस्तूपमेश्त्याहुः ॥ १९ ॥ दृष्टान्तालङ्कारमाह- चेद् बिम्बप्रतिबिम्बत्वे दृष्टान्तस्तदलकतिः । स्यान्मल्लप्रतिमल्लत्वे सङ्ग्रामोद्दामहुकृतिः ॥ ५६ ॥ दृष्टाऽन्तश्चेद्भवन्मूर्तिस्तन्मष्टा दैवदुर्लिपिः। जाता चेत्या प्रभा भानोस्तर्हि याता विभावरी ॥७॥ चेदिति । धर्मसहितस्योपमानस्य धर्मसहितस्योपमेयस्य च बिम्बप्रतिबिम्ब- भावबोधकसमभिव्याहारे साधारणधर्मोपमानोपमेयत्वानां सर्वेषां बिम्बप्रतिबिम्बभाव. प्रणिधानगम्यत्वे वा दृष्टान्तालङ्कारः । साधारणधर्मसहितस्येति विशेषणात्तुल्ययोगिता- दीपकप्रतिवस्तूपमानां व्यावृत्तिः । मल्लप्रतिमलत्वे सड्यामसम्बन्धिनी उद्दामहुङ्- कृतिः स्यात् । अन्न पूर्ववाक्यार्थोत्तरवाक्यार्थयोबिम्बप्रतिबिम्बभावाल्लक्ष्यमपीदमेव । मल्लप्रतिमल्लत्वे यथा सङ्ग्रामोदामहुकृतिः स्यात्तथा बिम्बप्रतिबिम्बत्वे सृष्टान्ता- ऽलकृतिः स्यादिति पदान्वयः। दृष्टान्तसहितस्य बिम्बप्रतिबिम्बत्वस्य हुकृतिसहि. तस्य मल्लप्रतिमल्लत्वस्य बिम्बप्रतिबिम्बमावः । अन्ये तु-'साधारणधर्मयोरुप- भानयोरुपमेययोश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावो न तु विशिष्टस्ये त्याहुः । अस्य किलष्टत्वा. दक्लिष्टमुदाहरणान्तरमाह-दृष्टेति । अन्तर्हदये भवन्मूतिष्टा तदा दवदुर्लिपिम॒ष्टा, प्राक प्राच्यां यदि भानोः प्रभा जाता तदा रात्रिर्गतेति । अन्न स्पष्टः साधारणधर्मादीनां बिम्बप्रतिबिम्बभावः । यथा वा- बेलातिगस्त्रैणगुणाधिवेणिर्न योगयोग्यासि नलेतरेण । संदभ्यते दर्भगुणेन मल्लामाला म मृद्धी भूशकर्कशेन ॥ ।

·पञ्चमो मयूखः। यथावा IT -- . . तवाहने साहसकर्मशर्मणः पाणिं (कर) कृपाणान्तिकमानिनीषतः । भटाः परेषां विशरारुतामगुर्दधत्यवाते स्थिरता हि पासवः ॥ ॥ ५७ ॥ निदर्शनामाह- वाक्यार्थयोः सहायोरक्यारोपो निदर्शना। यहातुः सौम्यता सेयं सुधांशोरकलङ्कत्ता ॥ ५८ ॥ वाक्यार्थयोरिति । उपमानोपमेयभावकल्पनाफलको वाक्यार्थयोराहार्यतादात्म्या. रोपो निदर्शनेत्यर्थः(१) । यहातुरिति लक्ष्यम् । दातृसौम्यतारूपवाक्यार्थस्य चन्द्रा. ऽकलकत्वरूपवाक्यार्थस्य च यत्तच्छब्दाभ्यामैक्यारोपात् । अत एव दृष्टान्तवैल. क्षण्यम् , तक्यारोपाभावात् । यथा वा- यत्प्रदेयमुपनीय वदान्यैदीयते सलिलमर्थिजनाय । साऽर्थनोक्तिविफलत्वविशात्रासमूर्छदपमृत्युचिकित्सा ॥ न च निदर्शना रूपकान भिन्मा, तादात्म्यारोपरूपत्वादिति वाच्यम् । पदार्थ. तादात्म्यारोपरूपत्वेन वाक्यार्थतादात्म्यारोपरूपत्वेन च तयोर्भेदात् । अन्यत्र तु- 'अभवन् वस्तुसम्बन्ध उपमापरिकल्पकः । स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्तिः क्रिययैव हि सा परा॥' इति निदर्शनाद्वयम् । आधा यथा- स्वप्रकाश ! जड एष जनस्ते वर्णनं यदभिलष्यति कर्तुम् । नन्वहर्षतिमहः प्रति सल्यान प्रकाशनरसस्तमसः किम् ॥ : द्वितीया यथा- उन्नत पदमुपैति यो लघुहेलयैव स पतेदिति ध्रुवम् । शैलशेखरगतो दृष(त: पृष)त्कणश्वारुमारुतधुतः पतत्यधः ॥ अत्र पातक्रियाया उन्नतपदप्रातिरूपकारणस्य तद्धतोलाधवस्य च सम्बन्धः । हय. मेव मालारूपा यथा- कण चन्द्रमादत्ते दो तरति सागरम् । मेलं लङ्घयते, यस्ते गुणान् गदितुमिच्छति ॥ अन्यन्न तु-'अपरां बोधनं प्राहुः क्रिययाऽसत्सदर्थयोः। विशिष्ट क्रियया सतोऽसतो वार्थस्य बोधके समभिव्याहारेऽन्या निदर्शनेत्यर्थः । यथा- मयि स्थितिनम्रतयेच लभ्यते दिगेव तु स्तब्धतया विलध्यते । इतीव चापं दधदाशुगं क्षिपन्नयं नयं सम्यगुपादिश द्विषाम् ॥ (१) एतद इयं च द्विधा, सम्बन्धनिबन्धना असम्भवद्वस्तुसम्बन्धनिबन्धमा । दातृसौम्यतासम्बन्धस्य सम्भवात () इत्यधिक वर्तते क-पुस्तके ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- on- - अत्र हषुक्षेपधनुर्धारणरूपक्रिययेष्टानिष्टजनकार्थावबोधनात् ॥ १८ ॥ व्यतिरेकालङ्कारमाह- व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपमेययोः । शैला इवोन्नताः सन्तः किन्तुं प्रकृतिकोमळाः ॥१९॥ व्यतिरेकइति । यत्रोपमागपेक्षयोपमेयख्याधिक्यप्रतिपादनं तत्र व्यतिरेकालङ्कार इत्यर्थः । तच्चोपमेयाधिक्यप्रतिपादनेनोपमानन्यूनत्वप्रतिपादनेनोमयप्रतिपादनेन चेति। विधाप्युपमानोपमेयमावे शाब्दे आर्थे चेति षोढा । आद्योदाहरणं शैला हवेति । उप- मायाः शाब्दत्वात प्रकृतिकोमला इत्युपमेयाधिक्यप्रतिपादनात् । अयं कललिताश्चन्द्रा. दकलको विशिष्यते।' इत्यादि द्वितीयाधुदाहरणं बोध्यमिति प्रान्च।। 'उपमामन्यूनता- प्रतिपादने प्रतीपाख्यमलङ्कारान्तरमिति मूलाशयः । केचित्तु-"हनूमदायैर्यशसा मया पुनर्द्विषां हसर्दूत्यपथः सितीकृतः ।। 'मयाप्तं रामत्वं कुशलवमता न त्वधिगता' इत्यादौ उपमानापेक्षयोपमेयस्य न्यूनत्वप्रतिपादनेऽपि व्यतिरेकालार इत्याहु। "अस्य व्यतिरेकालङ्कारस्य चतुर्विंशतिभेदाः । उपमेयाधिक्यप्रतिपादकविशेषणोक्ती उपमानन्यूनताप्रतिपादकविशेषणोको उभयोकावुभयानुको चेति चत्वारः । चत्वार उपमायां शाब्द्याम् आथ्यों व्यायायां चेति द्वादश । एवं श्लेषे द्वादशेशति काय. प्रकाशः । तन्न, उभयानुको उपमेयाधिक्यरूपव्यतिरेकज्ञानाऽसम्भवाव ॥५॥ सहोक्यलङ्कारमाह- सहोक्तिः सहभावश्चेद्भासते जनरञ्जनः । दिगन्तमगमद्यस्य कीर्तिः प्रथिभिः सह ॥६०॥ सहोक्तिरिति । उपमानोपमेयभावकल्पकसहस्वोको सहोक्यलहार इत्यर्थः । दिगन्तेति लक्ष्यम् । मन्त्र साहित्यबलेनैव कीर्तिनिष्ठदिगन्तगमनस्य वैरिनिष्ठत्वप्रतीते. रुपमानोपमेयभावकल्पनम् । अस्य साहित्यस्य वैरिणोऽपि दिगन्ते गता इति वय. निष्ठाऽतिपौरुषरूपचमत्काराधायकत्वात् । यथा वा- क्षणादथैष क्षणदापतिप्रभः प्रभजनाऽध्येयजवेन वाजिना। सहैव ताभिर्जनदृष्टिवृष्टिमिर्बहिः पुरोऽभूत् पुरुहूतपौरुषः । (१)अत्र राजनिष्ठपुरबहिर्भावस्य दृष्टिनिष्ठताप्रत्ययेन कल्प्यसाहयेनान्मविषया. दर्शनादिरूपचमत्काराधानात् । अयं च श्लेषगर्भोऽपि । यथा- अनेन साध तव यौवनेन कोटि परामच्छिदुरोऽध्यरोहत् । प्रेमाऽपि तन्वि! त्वयि वासवस्य गुणोऽपि चापे समनःशरस्य । अन्न कोटिपदस्यात्यन्ताधिक्यधनुःकोटिपरत्वात् बलेषः ॥ ६ ॥ mom (१)हत भारभ्य 'प्रेमापि' इत्यन्तः पाठः ख-पुस्तके नास्ति ।

·पञ्चमो मयूखः। विनोक्तिमाह- विनोक्तिश्चेद्विना किञ्चित्प्रस्तुत हीनमुच्यते । विद्या हृद्यापि साऽवद्या विना विनयसम्पदा ॥ ६१ ॥ विनाक्तिरिति । यदभावोक्त्या वर्णनीयसदसत्त्वापादनं, तादृशोको विनोक्त्य. लङ्कार हत्यर्थः । उदाहरणं विधेति । वर्णनीयविद्याया विनयाभावेऽसत्त्वप्रतिपादनात् । यथावा-- - " तव रूपमिदं तया विना विफलं पुष्पमिवाऽवकेशिनः । इयमृद्धधना वृथाऽवनी स्ववनी संप्रवदपिकाsपि का ॥ अन्न वृथाशब्दकाकूक्तिभ्यामसत्त्वोक्तिः। विना खलैविभात्येषा राजेन्द्र भवतः समा' इति सत्वप्रतिपादनम् ॥ ६१ ॥ समासोक्तयलङ्कारमाह- समासोक्तिः परिस्फूर्तिः प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य चेत् । अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्चुम्बति चन्द्रमाः ॥ ६२॥ समासोक्तिरिति । प्रस्तुते श्लिष्टैरश्लिष्टैवा पदार्थर्वर्ण्यमाने चमत्काराधायका- प्रस्तुतार्थप्रत्ययः समासोक्तिः । 'समास: सक्षेपस्तेनोक्तिरित्यक्षरार्थः । अयमिति यम् । अत्र मुखशब्दः प्रारम्भवदनयोः, रक्तशब्दश्चाऽरुणकामुकयोः, चुम्बतिशब्द. थुम्बन सम्बन्धयोः श्लिष्ट इति, ऐन्द्रीशब्दप्रतिपादितेन्द्रसम्बन्धिस्त्रीप्रतीतेः पुंलिङ्गचन्द्रमः. शब्दप्रतिपादितपुमन्तरप्रतीतेश्च परनायिकासक्तपुरुषान्तरवृत्तान्तः प्रतीयत हति श्लेषेणोदाहरणम् । यथा वा- वरुणरमणामाशामासादयन्तममुं रुची. निचयसियांशिभ्रंशक्रमेण निरंशुकम् । तुहिनमहसं पश्यन्तीव प्रसादमिषादसौ निजमुखमितः स्मेरं धत्ते हरेमहिषी हरित् ॥ अन्न महतोऽन्यस्त्रीनिषेवणे, वस्वादेराच्छिद्य ग्रहणेन विपदग्रस्तत्वदर्शने चान्यस्त्रीणां हास्यमित्यादिप्रतीतेः ॥ ६२ ॥ खण्डश्लेषमाह- खण्ड श्लेषः पदानां चेदेकैकं पृथगर्थता । उच्छलदुभूरिकीलालः शुशुभे वाहिनीपतिः ॥ ६३ ॥ खण्डश्लेष इति । श्लेषो द्विधा शाब्दश्लेषोऽर्थश्लेषश्च । विजातीयोचारणयोग्य. त्वेन भिन्नयोः शब्दयोरेकोचारणविषयत्वं शब्दश्लेषः । सोऽष्टधा, वर्णपदलिङ्गभाषा- विभक्तिप्रकृतिप्रत्ययवचनभेदात् । वर्णभेदेन विरूपयोः पदयोरादेशादिवशेनैकरूप्ये वर्ण. श्लेषः । यथा-चन्द्रादृष्टवाचकविधुविधिपदयोः 'विधा विति ससम्यन्तम् । न्यूनाधिक ११ ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- 'मम तया भिन्नार्थयोः पदयोमिथोमेलनादेकार्थप्रतिपादकत्वं पदश्लेषः। यथा-'पृथुकार्तस्वर. पानामिति । मन महत्सुवर्णपात्रवत्व पृथुकाथं य आर्तस्वरस्तस्य स्थानम् (इत्यर्थः)। विभिन्न लिङ्गार्थ प्रतिपादकयोव्याकरणवशे नैकरूप्यं लिङ्गलेषः । यथा-'रामयोरिति । मिनार्थयोः प्राकृतसंस्कृतयोरैकरूप्यं भाषाश्लेषः । यथा- महदेवरसंधम्मे तमवसमासंगमागमाहरणे । हरबहुसरणं तं चित्तमोहमवसरउमे सहसा ॥ देहि रसं धमें तमोवशामाशां गमागमाद्धर न:, हरवधु ! शरणं त्वं चित्तमोहोऽपसरतु मे सहसा' इति प्राकृतार्थः । 'महं ददाति सा महदा, उत्सवदात्रि! सुरसन्धं सुरान् सन्दधाति वशीकरोतीति सुरवशीकारिणं समासङ्ग सम्यगभ्यासम् अव रक्ष (हे आगमाहरणे!) बहुसरणं बहुविस्तारिणं वित्तमोहम् अवसरे समये उमे ! पार्वति ! हर दूरीकुरु' इति संस्कृतार्थः। भिन्नयोविभक्त्योर्नाम्नो धातोश्चैकरूप्यं विभक्तिश्लेषः । यथा -'हरा दिपदे सुतिङन्तत्वम् । भिन्नधात्वोः प्रत्ययवशेनैकरूप्यं प्रकृतिश्लेषः । यथा-वह प्रापणे 'वच परिभाषणे इति धात्वो वक्ष्यतीति। भिन्नयोरपि तृजभाप्रप्रत्यययोरकरूप्यं प्रत्ययश्लेषः । यथा -'नन्दिते'ति । नदिधातो. नन्दिनो बलीवर्दस्य भावो, नन्दिता, आनन्दाश्रय इति च । द्वयेकार्थप्रतिपादकयो- व्याकरणवशेनैकरूप्यं वचनश्लेषः । यथा-'कुरुतामिति परस्मैपदप्रथमपुरुषद्विवचने मात्मनेपदकवचने च । अयमष्टविधः सभङ्गश्लेषः । वः । पर्यायशब्दानुपस्थापयार्थद्वयोपस्था. पकाऽभिन्नशब्दत्वमभङ्गशब्दश्लेषत्वम् । यथा- क्षोणीभृतामतुलकर्कशविग्रहाणा- मुद्दामदर्पहरिकुञ्जरकोटिमाजाम् । पक्षाच्छदामयमुदप्रबलो विधाय त्रासाब्धिमग्नमखिलं जगदुज्जहार ।। इत्यादौ वात्पर्यग्रहेणोभयोपस्थाकत्वात् । पर्यायशब्दोपस्थाप्यार्थद्वयोपस्थापक. शब्दवत्त्वमर्थश्लेषः। यथा- स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् । महो ! सुसहशी वृत्तिस्तुलाकोटेः खलस्य च ॥ अत्र 'अल्पेनो, समायातीति पाठेऽप्यर्थद्वयप्रतिभानस्य तुल्यत्वात् । श्लेषस्योपमानज्ञानज्ञाप्यतयोपमाया एव तत्रालङ्कारतया न श्लेषस्यालङ्कारत्वमिति वाच्यम् । श्लेषज्ञानात्पूर्व सादृश्यज्ञानाभावेन श्लेषस्योपमाज्ञानज्ञाप्यत्वाभावात् । प्रथमोपस्थितिविषयतया इलेषस्यैव तत्रोपमाज्ञापकतयाऽलङ्कारत्वात् । एवम्-यत्र श्लेषज्ञानज्ञाप्यो विरोधाल कारोऽलारान्तरं वा तत्रापि श्लेष एवालङ्कारो, मुख्य- त्वात् । एतस्य शब्दान्वयव्यतिरेकानु विधायिज्ञानविषयत्वाच्छब्दालङ्कारत्व" वामिति ·HighaliKAR पञ्चमा मयूखः। - काव्यप्रकाशः । 'अर्थालङ्कारत्वमिति जीर्णाः । न चैतस्य गुणमध्यपाठानालङ्कारत्व. मिति वाच्यम् । गुणान्तर्गतश्लेषस्य विसन्धित्वाभावरूपत्वात् । कोलालेति । कीलालालपदेन जलरुधिरप्रवाहरूपार्थद्वयपरत्वात् , वाहिनीपतिपदस्य सेनापतिनदी. पतिरूपार्थद्वयपरत्वाल्लक्ष्यत्वम् । अयं चामङ्गरलेषः ।। पर्यायशब्दानुपस्थाप्यार्थद्वयप्रति. पादकशब्दवरवातू । यथा वा- अत्याजि लब्धविजयप्रसरस्त्वया किं विज्ञायते रुचिपदं न महीमहेन्द्रः । प्रत्यधिदानवशताहितचेष्टयासौ जीमूतवाहनधियं न करोति कल्य ॥६३ ॥ सभङ्गशब्दश्लेषमाह- भङ्गश्लेषः पदस्तोमस्यैव चेत्पृथगर्थता । अजरामरता कस्य नायोध्येव पुरी प्रिया ॥६४ ॥ भङ्गश्लेष इति । अर्थद्वयप्रतिपादकपदद्वयस्य मेलनादेकार्थप्रतिपादकत्वे सभङ्ग- श्लेष इत्यर्थः । अजरेति लक्ष्यम् । अत्र 'अजरामरते ति द्वन्द्वोत्तरभावप्रत्ययस्योभयन्त्र सम्बन्धादजरामरतेत्यस्य 'अजश्व रामश्चेति द्वन्द्वगर्भषष्ठीतत्पुरुषेण 'अजरामविषयक- प्रातिमतीत्यर्थल्यापि प्रतिपादनात् ॥ ६४ ॥ अर्थवलेषमाह- अर्थश्लेषोऽर्थमात्रस्य यधनेकार्थ आश्रयः । कुटिलाः श्यामला दीर्घाः कटाक्षा: कुन्तलाश्च ते ॥ १५ ॥ अर्थश्लेष इति । अर्थमात्रस्य न तु शब्दविशिष्टस्य । तेन पर्यायशब्दोपस्था- प्यत्वमुक्तम् । अनेकार्थ उपमानोपमेयरूप: यदि आश्रयत्वेन कथ्यते तन्नेत्यर्थः । तेन पर्यायशब्दोपस्थाप्यार्थद्वयोपस्थापकपदवश्वमर्थश्लेषः । कुटिलादिपदोपस्थाप्यार्थस्य वक्रादिपदैरप्युपस्थितेर्लक्ष्यत्वम् ॥ ६५ ॥ अप्रस्तुतप्रशंसामाह- अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात्सा यत्र प्रस्तुतानुगा । कार्यकारणसामान्यविशेषादेरसौ मता ॥ ६६ ॥ कमले कमलावासैः किं किं नासादि सुन्दरम् । अप्यम्बुधेः परं पारं प्रयान्ति व्यवसायिनः ॥ ६७॥ अप्रस्तुतेति । चमत्कारकारककार्योपस्थापककारणकथने ताशकारणोपस्थापक - - ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- . - कार्यकथने ताशसामान्योपस्थापकविशेषकथने ताशविशेषोपस्थापकसामान्यकथने सहशोपस्थापकसदृशकथने अप्रस्तुतप्रसालङ्कार इत्यर्थः। कार्येति । भादिना तुल्यार्थ- ग्रहणम् । अप्राकरणिकश्चार्थः कार्यरूपो हेतुरूप: सामान्यरूपो विशेषरूपः सदृशवस्तुरूप. चेति पञ्चविध इत्यर्थः । तदुकम्- 'कायें निमित्त सामान्ये विशेष प्रस्तुते सति । तदन्यस्य वस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ॥" इति । निमित्त कारणे तदन्यस्य कारणादेस्तुल्ये प्रस्तुते तुल्यस्य यद्वचनमित्यर्थः । कमलैरिति । कमलः सन्दरम् आसादीत्यन्वयः । अन कमलानां जलकार्यत्वात्कारणी. भूतजलनिष्ठसौन्दर्यस्योपस्थिति: 'कमलावासैः किं किं भासादीत्यन्वयः। अत्र कमला. वासरिति करणोक्त्या सर्वमनोहरकार्योपस्थितिः । अप्यम्बुधेरिति । अन्न 'अम्बुधे पारमिति विशेषोक्त्या परदेशगमनाघुद्योगसामान्योपस्थितिः। 'व्यवसायिना इति सामान्योक्त्या प्रकृतकार्यविशेषोपस्थितिः । तुल्येन तुल्योपस्थितिरपि प्रकृतवाक्यार्थ- ज्ञानोत्तरं समासोक्त्या जायत इति । यथा वा- स्मारं ज्वरं घोरमपत्रपिष्णोः सिद्धागदङ्कारचये चिकित्सौ । निदानमौनादविशद्विशाला साक्रामिकी तस्य रुजेव लज्जा ॥ मन नलनिष्ठलज्जारूपकार्योक्त्या कारणोभूतदमयन्तीविषयानुसरणोपस्थितिद्वारा स्मरेणवेयं याजना कृतेति प्रकृतोपपत्तिः । पतगेन मया जगत्पतेरुपकृत्यै तव किं प्रभूयते । इति वेनि, न तु त्यजन्ति मा तदपि प्रत्युपकर्तुमर्तयः ॥ अन्न प्रत्युपकारेच्छारूपकारणोक्त्या प्रकृतगमनोपस्थितिः । क्रमेलकं निन्दति कोमलेच्छु: क्रमेलकः कण्टकलम्पटस्तम् । प्रीतौ तयोरिष्टभुजोः समायां मध्यस्थता नैकतरोपहासः ॥ मन्त्र कोमलेच्छुकमेलको नोपहसनीयौ' इति विशेषोक्त्या 'सर्वोऽपि स्वेष्टेच्छु. पहसनीयः इति सामान्योपस्थितिः । नित्यं नियत्या परवत्यशेषे का संविदानोऽप्यनुयोगयोग्यः । अचेतना सा च न वाचमद्वक्ता तु वक्तनमकर्म भुङ्क्ते ॥ अन्न अनुयोगकर्तृत्वसामान्योक्त्या तादृशसखीविशेषोपस्थितिः । तुल्योक्त्या तुल्योपस्थितिस्विधा, श्लेषेण समासोक्त्या सादृश्यमानेणेति । यथा- ध्वनिरतिमधुरः शुचित्वमुच्चै निरपि शङ्ख ! नदीनतस्तवाभूत् । अवगतमखिलं बहिस्तदेतत् कुटिलतरं पुनरन्तरं न विभः ॥ समासोक्त्या यथा- आगच्छतामपूर्णानां पूर्णानां प्रतिगच्छताम् । यध्वनि न सधटो घटानां, सदू वृथा सरः ॥ ..

·पञ्चमो मयूखः। y साहश्येन यथा- यत्कल्यामपि भानुमान ककुभि स्थेमानमालम्बते जातं यदू धनकाननैकशरणं प्राप्तेन दावाग्निना । एतद्भुजतेजसा विजयोस्तावत्तयोरौचिती धिक तं वाडवमम्भसि द्विषि भिया येन प्रविष्ट पुनः ॥ आरोपितलाश्येन यथा- अभ्यस्ता पदश्चङ्खला, न गणितायाधोरणाऽधोगतिः सोढा कापि सृणिव्यथा, परिजनाः प्राणोपमा विस्मृताः। वृत्तो वाचि तृणच्छदस्वदपि नो कञ्चित्पुपूरे मना- गेषा कुक्षिदरीति सम्प्रति पुनर्वाञ्छामि तत्काननम् ॥ एवमन्यान्युदाहरणान्यूह्यानि । प्रायेण सर्वेऽप्यन्यापदेशा उदाहरणम् । अत्र धाच्यार्थस्याप्रस्तुतत्वेनाऽवर्णनीयतया तत्राभिधायामपर्यवसितायां तेन प्रस्तुतार्था- भिव्यक्तिः। समासोक्त्यादौ प्रस्तुतस्य वर्णनीयत्वेनाभिधायां पर्यवसितायामर्थसौन्दर्य- बलेनाप्रस्तुतार्थभानमिति । अन्यत्र तु- 'अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादप्रकाण्डे तु या स्तुतिः। स्तुतिरित्युपलक्षणं निन्दाया अपि । तेन यत्राप्रस्तुतस्य स्तुत्या निन्दया वा प्रस्तु- तस्य स्तुतिनिन्दा वा प्रतीयते तत्राध्यप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । न च तन्न व्याजस्तुत्य. लङ्कार इति वाच्यम् । निन्दास्तुत्योरेकविषयत्व एव व्याजस्तुत्यलङ्काराङ्गीकारात् । यथा- ये किल नाSSशादासाः सरसि सदा ये कृतावासाः । पानीयपानमुदितास्त एवं धन्याः परं मीनाः ॥ अत्राप्रकृतमीनस्तुत्या प्रकृतराजसेवकानां निन्दा । उपचीयमानमनिशं बहुतरदुरितं कृतं तेन । यः खलुनिसान्तकुटिलं सेवति (2) तरलं धराधीशम् ॥ अत्र सेवकनिन्दया प्रकृतोदासीनस्तुतिः ॥ ६ ॥ अर्थान्तरन्यासमाह- भवेदर्थान्तरन्यासोऽनुषक्तार्थान्तराभिधा। हनुमानब्धिमतरद् दुष्करं किं महात्मनाम् ॥ ६८॥ भवेदिति । अनुषक्त उपपादकः । यत्र प्रस्तुतस्य सामान्यरूपस्य विशेषरूपस्य चार्थस्योपपादनार्थ विशेषरूपस्य सामान्यरूपस्य चार्थस्याभिधानं तत्रार्थान्तरन्यासा. लङ्कार इत्यर्थः । अतश्चोककाव्यलिङ्गालङ्कारानेवः । हेतुरूपार्थसमर्पकत्वस्य काव्य. लिङ्गत्वात् । न यत्र सामान्यरूपो विशेषरूपो वार्थों हेतुः, अपितूपपादकः । उपपादन च निक्षयविषयत्वरूपढीकरणम् । काव्यलिङ्गे तु व्याप्तिपक्षमतावलेनोपपादनमिति ·राकागमसहिते चन्द्रालाके- . भेदः । न चैवमनुमानाकाव्यलिङ्गस्य को भेदः ? उपपादनीयार्थोक्त्यनुक्तिभ्यां तयो. भेदात । हनुमानित्युदाहरणम् । 'महात्मनां सर्व सकर मिति सामान्यार्थस्याब्धितरण- रूपविशेषेणोपपादनात । विशेषस्य च सामान्ये नोपपादनात् । उपपादनं च सादृश्येन वैधम्र्येण वा । अग्धितरणस्य दुष्करस्य च साश्यात् । यथा वा- त्वया निधेया न गिरो महाः क्रुधा कदुष्णे हृदि नैषधस्य । पित्तेन दूने रसने सितापि तिक्तायते हंसकुलावतंस ! ॥ अत्र 'क्रुद्ध नले मदीया वार्ता न वक्तव्येति विशेषाभिधानस्योपपादक: पुरुष- सामान्यस्य दोषेणान्यथावस्थितार्थस्यान्यथाभानरूप उक्तः ॥ ६८ ॥ विकस्वराल गरमाह- यस्मिन् विशेषसामान्यविशेषाः स विकस्वरः। स न जिग्ये महान्तो हि दुर्धर्षाः माधरा इच ॥ ६९ ॥ यस्मिन्निति । उपन्यस्तस्य विशेषस्य समर्थनार्थ सामान्योपन्यासे कृते तावता परितोषाभावात्पुनरूपमानभूतार्थविशेषोपन्यासेन तत्समर्थने विकल्वरालङ्कार इत्यर्थः । उदाहरणं स इति । अन्न सन जित: इति विशेषरूपेणाभिधानोत्तरं 'महान्तो हि दुर्धर्षा' इति सामान्यरूपेणामिधाने कृते 'क्ष्माधरा इवेति पुनरुपमानभूतविशेषरूपा- भिधानम् । यथा वा- अलं विलम्ब्य त्वरितुं हि वेला कार्य किल स्थैर्य सहे विचारः । गुरूपदेशं प्रतिभेव तीक्ष्णा प्रतीक्षते जातु न कालमतिः ॥ अनायचरणेन कार्यविशेषे विलम्बवारण उपन्यस्ते सामान्येन च तत्समर्थने कृते पुनरुपमानीभूतविशेषोपादानम् ॥ ६९ ॥ पर्यायोक्त्यलङ्कारमाह- कार्याथैः प्रस्तुनरुक्ते पर्यायोक्तिं प्रचक्षते । तृणान्यकुरयामास विपक्षनृपसबसु ॥ ७० ॥ कार्याधैरिति । प्रकर्षेण स्तुतैः स्तुतिविषयैः कार्याधैरुत गम्ये वक्तव्याथै इति शेषः । कार्यादीत्युपलक्षणं कारणसम्बन्ध्यादेरपि । एवञ्च-गम्यस्य विवक्षितस्वरूपा. दविचमत्कारजनकसाधारणधर्मेणाभिव्यञ्जने पर्यायोतिरित्याशयः । तृणानीति लक्ष्यम् । य इत्यध्याहृत्य सोऽस्तीत्यादिना वाक्यार्थः पूरणीयः । अरिभवननिष्ठतृणाङ्कुरोत्पादक- तया प्रस्तुतस्य राज्ञो गम्यत्वात् । यथा वा- यस्तन्वि ! भर्ता धुसणेन सायं दिशः समालम्भनकौतु किन्याः । माशापतिस्ते दमयन्ति ! सोऽपि स्मरेण दासीभवित न्यदेशि ॥ - ·पञ्चमो मयूखः। यथावा- विद्यासन्ध्योदयोद्रेकादविद्यारजनीक्षये । यदुदेति नमस्तस्मै कस्मैचिद्विश्वतस्त्विषे ॥ अन्न सूर्यस्तकालीनोदयकर्म (कर्तृ)त्वेनासाधारणेन रूपेणाभिहितः । यथा वा- येन निःसप्तकृत्वो नृपबहलवसामांसमस्तिष्कपडू. प्राग्भारेऽकारि भूरिच्युतरुधिरसरिद्वारिपूरेऽभिषेकः । यस्य स्त्रीबालवृद्धावधिनिधनविधौ निर्दयो विश्रुतोऽसौ राजन्योचासकूटकथनपटुरद्धोरधारः कुठारस ॥ अक्ष गम्यः परशुराम एकविंशतिवारक्षत्रियक्षयकारणत्वेन कुठारसम्बन्धित्वेना- भिहितः । यथा वा(१)- तीर्णः किम!निधिरेष नैव सुरक्षितेऽभूदिह यत्प्रवेशः । फलं किमेतस्य तु साहसस्य न तावदद्यापि विनिश्चिनोमि॥ अन्न किमर्थमागतोऽसीति गम्यं भग्यन्तरेणाभिहितम् । एवञ्च-गम्यस्यार्थस्य भङ्गयन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तिरिति सम्प्रदायः । भित्रकारकप्रकारकयो च्यव्याज. निकयोरर्थयोरक्यं पर्यायोक्तिः। यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासप्रीतिरुज्झिता । मदनैरावणमुखे मानेन हृदये हरेः ॥ अत्र मदमानयोः प्रेक्षणप्रीत्यसम्मवादुक्तकारकप्रकारेण तात्पर्याभावाद्वाच्यानामेव मदमानैरावणेन्द्राणां कारकान्तरप्रकारेण व्यङ्गयता । मदमानहीनत्वरूपोऽर्थ उभयत्रा- प्येक एव । यथा निर्विकल्पकसविकल्पकयो विशेषणविशेष्यभेदसंसर्गाविषयकतद्विषय- कयोविषयैक्यम् । 'अन्न 'ऐरावणशक्रौ मदमानमुक्तौ जाताविति व्यङ्गयम्।। इति काव्य- प्रकाशः । यथा वा -'स्ववृत्तितत्तज्जनयन्त्रणातिविश्रान्तिमायुः ककुभां विभागाः ।। अन्यत्र तु-पर्यायोक्तं तदप्याहुर्यदू व्याजेनेष्टसाधनम् ।। यथा- विमातृपुत्रस्य करस्थकेतकीपुष्पं जिघृक्षुः शिषुरेष रोदिति । हसन्तु सर्वे विकिरन्तु कण्टकानुच्चस्तरं, यामि तथापि तद्वनम् ॥ अत्र वनगमनव्याजेन स्वैरविहार इष्टः प्रतीयते ॥ ७० ॥ व्याजस्तुल्यलङ्कारमाह उक्तियाजस्तुतिनिन्दास्तुतिभ्यां स्तुतिनिन्दयो। कस्ते विवेको नयसि स्वर्ग पातकिनोऽपि यत् ॥ ७१ ॥ उक्तिरिति । निन्दया स्तुतेः स्तुत्या च निन्दाया उक्तियाजस्तुतिरित्यर्थः । . 'कस्ते विवेक' इति निन्दया पापिनोऽपि स्वर्ग नयसीति स्तुतिः । - (१) 'यथा वा' इत्यारभ्य भङ्गयन्तरेणाभिहितम्' इत्यन्तं नास्ति ख-पुस्तके ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- अपहाय निखिलकृत्यं विहाय निद्वामपि त्वरया । प्रातर्यदागतोऽसि प्रभो ! तदुन्नीयते महमाग्यम् ॥ इयं च स्तुतिमुखी निन्दा । अत्र स्तुतिनिन्दयोरेकविषयत्वं बोध्यम् । 'अन्य. स्तुतिनिन्दाभ्यामन्यस्तुतिनिन्दयोरप्रस्तुतप्रशंसेति केचित् । अन्यन्त्र-- स्तुत्या स्तुतेरभिव्यक्तियाजस्तुतिरुदाहृता । निन्दाया निन्दया व्यक्तिव्यांजनिन्देति गीयते ॥ इयं च विषयभेदे यथा- बहुरूपकशालभजिकामुखचन्द्रेषु कलरवः । यदनेककसौधकन्धराहरिभिः कुक्षिगतीकृता इव ॥ अन पालभजिकामुखचन्द्रे निष्कलङ्क(त्व)स्तुत्या नगरीस्तुतिः । त्वमुचित नयनाचिषि शम्भुना भुवनशानि न्तिकहोमहविः कृतः। तव वयस्यमपास्य मधुं मधु हतवता हरिणा बत! किं कृतम् ॥ अत्र पूर्वाधे महादेवस्तुत्या कामनिन्दा । उत्तरार्धे विष्णुनिन्दया कामनिन्दा ७१॥ माशेपालङ्कारमाह- आक्षेपस्तु प्रयुक्तस्य प्रतिषेधो विचारणात् । चन्द्र ! सन्दर्शयात्मानमथवाऽस्ति प्रियामुखम् ॥७२॥ आक्षेप इति । प्रयुक्तस्य उपमानत्वेन संमतस्य, विचारणात् 'उपमेयमेतत्कार्य. क्षम मिति विचारेण प्रतिषेध आनर्थक्यकथनम् आक्षेपालङ्कार इत्यर्थः । प्रियामुखे जयिनि सति नोचितं तदर्शनमिति प्रतिषेधाल्लक्ष्यत्वम् । यथा वा- तदोजसस्तयशसः स्थिताविमौ वृथेति चित्ते कुरुते यदा यदा। तनोति भानोः परिवेषकैतवात्तदा विधिः कुण्डलनां विधोरपि ॥ यद्वा प्रयुक्तस्येत्युपलक्षणम् । उक्तवक्ष्यमाणविषयको युक्तिपूर्वको वस्तुतः प्रतिषेधो यः स्तुतिनिन्दाव्यक्षका, स आक्षेपः । स्तुतौ मघोनस्त्यज साहसिक्यं वक्तुं कियत्तं यदि वेद वेदः । वृथोत्तरं साक्षिणि हृत्स नणामज्ञातृविज्ञापि ममापि तस्मिन् ॥ (१) प्रतीपं द्विविधम् , उपमानस्य वैयर्थ्यकथनमुपमेयत्वकथनं च । तेन प्रतीपा- न्तर्गतोऽयामिति काव्यप्रकाशः। अन्यत्र तु- वस्तुतो वक्तुमिष्टस्य विशेषप्रतिपत्तये । निषेधाभासमाक्षेपं बुधाः केचन मन्यते । प्राधान्येन वतुमिष्टस्याशक्यवक्तव्यत्वातिप्रसिद्धत्वज्ञानफलको योऽवभासते निषेधः, (१) हत मारभ्य 'काव्यप्रकाशः' इत्यन्तं नास्ति ख-पुस्तके ।

·पञ्चमो मयूखः। । स आक्षेप इत्यर्थः । यथा- द्वारि स्तम्भनिषण्णया मलिनया वक्रीकृतग्रीवया नासामागतबाष्पबिन्दुनिकरैः संसिच्यमामाङ्गया। मन्युस्तम्भितकण्ठगदगिरा प्रोबारितार्धाक्षर सन्दिष्टं तव कान्तया पथिक हे ! वक्तुं न तत्पार्यते ॥ अत्र 'मरिष्यति इत्यस्याशक्यवक्तव्यत्वम् । अयमुक्तविषयः । वक्ष्यमाणविषय:- कथ्यते न कतमः स इति त्वं मां विवक्षुरसि किं चलोष्ठः । अर्धवमनि रुणसिन पृच्छां निर्गमेण न परिश्रमयनाम् । अतिप्रसिद्धत्वज्ञानफलको यथा-- किं ब्रमः शशिनो भाग्य हरस्य शिरसि स्थितिः । अभाग्यमपि किं मस्तत्राप्यपरिपूर्णता ॥ इति । यथा वा-- ब्रूमः किमस्य वरवणिनि ! वीरसेनो. भृति द्विषहरूविाजत्वरपौरुषस्य । सेनाचरीभवदिभाननदानवारि- वासेन यस्य जनिता मुरभी रणश्रीः ॥-॥ ७२ ॥ गूढाक्षेपालारमाह- गूढाक्षेपो विधौ व्यक्त निषेधे चाऽस्फुटे सति । हर सीतां सुखं, किन्तु चिन्तयाऽन्तकढौकनम् ॥ ७ ॥ गूढाक्षेप इति । यत्र विधिनिषेधो वा स्फुटो निषेधो विधिश्चास्फुटस्तत्र गूढा. क्षेपः । हरेति रावणं प्रति मारीचोक्तिः । सुखमिति क्रियाविशेषणम् । किन्तु अन्त- कस्य ढोकन गति चिन्तय । 'ढौक गताविति धातुः । 'अन्तकगति चिन्तयेत्यनेन मृत्युप्रदर्शनेन निषेधस्यास्फुटत्वाल्लक्ष्यत्वम् । आधं यथा- गच्छ गच्छसि चेत्कान्त ! पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तन्नैव भूयाद् यन्त्र गतो भवान् ॥ द्वितीयं यथा- मार्ग मा गा मुरारेजकुलजवधूमार्गवज्राभिवातं तास्ता सान्योऽपि वध्वः कति कति वनिता भंशितास्तेन मार्गात् । मन्त्रं तन्त्रं न केषामपि न च मनुते तस्य वंशीनिनादः सारे हन्त ! तासां निपतति सलिलं याभिरालोकितोऽसौ ॥ १२ ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- . ७ व्यङ्गयाक्षेपो यथा- लोकाः स्तुवन्तु भुवि भूधरधारणेन कर्माऽद्भुतं भगवता विहितं स्वयं यत् । लज्जामहे वयमतीव यदस्य भृत्य- राकाशवमनि धृता गिरयोऽतिकायाः ॥-॥ ७३ ॥ विरोधालङ्कारमाह- विरोधोऽनुपपत्तिश्चेद् गुणद्रव्यक्रियादिषु । अमन्दचन्दनस्यन्दः स्वच्छन्दं दन्दहीति माम् ॥ ७४ ॥ विरोध इति । आदिना जातिः । गुणद्रव्यकियाजातीनां सम्बन्धानुपपत्तिकथने विरोधालङ्कारः । तत्र जातेगुणव्यक्रियाजातिभिः, गुणस्य गुणद्रव्यक्रियाभिः, क्रियायाः क्रियाद्रव्याम्या, द्रव्यस्य द्रव्येणेति दश प्रकाराः। अमन्देति लक्ष्यम् । तत्रामन्दता गुणः, चन्दनत्वं जातिः, चन्दनं द्रव्यम् , स्यन्दः प्रस्त्रवणा क्रिया, तेषां दाहकत्वविरो- धात् । इदं चतुणी क्रियाविरोध उदाहरणम् । यथा वा- निन्दामि कि मलयचन्दनगन्धवाह किं वा सुधाकिरणधाम तिरस्करोमि । चूतः स्वहस्तसलिलैः परिषिञ्चितो(?)ऽयं मां पापिनी दहति हन्त ! नवाकुरेण ॥ अयं द्रव्यस्य । गुणक्रिययोर्यथा- मूर्त्या नाम्ना च कृष्णस्तदुपरि यमुनाकूलनीरे विहारः किञ्च श्यामाभिराभिः कुवलयदलहरबल्लवीमिः प्रसङ्गः । कुझजे ध्वान्तैकपुजे तदपि विहरणं केशभूषा शिखण्डै- स्तस्मादस्माकमन्तस्तिमिरततिहति वक्ति वेदोऽपि चित्रन । एवमन्यान्यप्युदाहरणानि बोध्यानि ॥ ७४ ॥ विरोधाभासमाह- श्लेषादिभूर्विरोधश्चेद्विरोधाभासता मता। अप्यन्धकारिणा तेन जगदेतत्प्रकाश्यते ।। ७५ ॥ श्लेषादीति । श्लेषेण विरोधपरिहारफलकविरोधमाने विरोधाभास इत्यर्थः । अण्यन्धकारिणेवि लक्ष्यम् । अन्नान्धकारवता जगत्प्रकाशनस्य विरुद्धत्वाद्विरोध. भानम् । अन्धकरिपुत्वेन महादेवभाने तत्परिहारः । यथा वा- प्रतीपभूपैरिव किं ततो भिया विरुद्धधर्मैरपि भेत्तृतोज्झिता । अमित्रजिन्मिनजिदोजसा स यदू विचारहक चारहगप्यवर्तत ॥

·पञ्चमो मयूखः। ९१ अत्र शब्देन विरोधपरिहारे विरोधाभासः, तदभावे शुद्धो विरोधालङ्कारः । काव्यप्रकाशदर्पणयोस्तु विरोधाभास एवोक्तो न विरोधालङ्कारः ॥ ७९ ॥ असम्भवालङ्कारमाह- असम्भवोऽर्थनिष्पत्तावसम्भाव्यत्वर्णनम् । को वेद गोपशिशुकःशैलमुत्पाटयिष्यति ॥ ७६ ॥ असम्भव इति । अर्थनिष्पत्तौ सत्यां तस्या असम्भावितत्वेन कथनेऽसम्भवा- ऽलङ्कारः । को वेदेति लक्ष्यम् । यथा वा- कमठपृष्ठकठोरमिदं धनुर्ललितमूतिरसौ रघुनन्दनः । कथमधिज्यमनेन विधीयतामहह ! तात! पणस्तव दारुणः (१)॥ यथा वा- उल्लास्यतां स्पृष्टनलाङ्गमङ्गतासां नलच्छायपिबाऽपि दृष्टिः । अश्मैव रत्यास्तदनति पत्या छेदेऽण्यबोधं यदहर्षि लोम ॥-॥ ७६ ॥ विभावनालङ्कारमाह- विभावना विनापि स्यात्कारणं कार्यजन्म चेत् । पश्य लाक्षारसाऽसिक्तं रक्तं त्वचरणद्वयम् ॥ ७७॥ विभावनेति । कारणेन बिना कार्योत्पत्तिकथने विभावनालङ्कारः । लाक्षारसेन असिक्तमिति समासः । लक्षारससेकरूपकारणं विनैव रक्तत्वरूपकार्यकथनम् । यथा वा- अस्माकं सखि ! वाससी न रुचिरे अवेयकं नोज्ज्वलं नो वक्रा गतिरुद्धतं न हसितं नैवास्ति कश्चिन्मदः । किन्त्वन्येऽपि जना वदन्ति 'मुभगोऽप्यस्याः प्रियो नान्यतो दृष्टि निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दुःस्थितम् ॥ अन्यत्र-हेतूनामसमत्वे कार्योत्पत्तिश्च सा मता । इयं विशेषोक्तिरिति दण्डी। 'कार्योत्पत्तिस्तृतीया स्यात्सत्यपि प्रतिबन्धके ।। यथा- धनिनोऽपि निरुन्मादा युवानोऽपि न चञ्चला प्रभवोऽप्यप्रमत्तास्ते कियन्तः सन्ति भूतले ॥ थथावा- तमोमयीकृत्य दिशाः परागैः स्मरेषवः शक्रहम दिशान्ति । कुहगिरश्चन्चुपुटं द्विजस्य राकारजन्यामपि सत्यवाचम् ॥ अत्र राकारजनिः प्रतिबन्धिका । 'अकारणात्कार्यजन्म चतुर्थी स्याद्विभावना । यथा-शङ्काद्वीणानिनादोऽयमुदेति महदभुतम् । 'विरद्धारकार्यसम्पत्तिदृष्टा काचिदू (१)पद्यमिदं ख-पुस्तके नास्ति ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - विभावना ।। यथा- उदयति स्म तदद्भुतमालिमिर्धरणिभृद्भुवि तत्र विमृश्य यत् । अनुमितोऽपि च बाष्पनिरीक्षणादू व्यभिवचार न तापकरोनलः कार्यात्कारणजन्मापि दृष्टा काचिद्विभावना ।' यथा- जाता लता हि शैले जात लतायां न जायते शैलः । सम्प्रति तद्विपरीतं कनकलतायां गिरिद्वयं जातम् ॥ काव्यप्रकाशे त्वेतेषामतिशयोक्तिमध्येऽन्तर्भावः कृतः ॥ ७७ ॥ विशेषोक्यलारमाह- विशेषोक्तिरनुत्पत्तिः कार्यस्य सति कारणे । नमन्तमपि धीमन्तं न लशुन्यति कश्चन ॥ ७८ ॥ विशेषोक्तिरिति । कारणे सति कार्यानुत्पत्तिकथनं विशेषाक्त्यलङ्कारः। नमन्त. मिति लक्ष्यम् । नमनरूपकारणे सत्यपि लङ्घनरूपकार्याभावः । इयम् उक्तहेतुरनुक्तहेतु. रचिन्त्यहेतुश्चेति विधा । अनुक्तहेतुर्मूले चोदाहृता । ठक्तहेतुर्यथा-- न श्वेततां चरतु वा भुवनेषु राज. हंसस्य च प्रियतमा कथमस्य कीर्तिः । चित्रं तु यदू विशदिमाऽद्वयमादिशन्ती क्षीरं च नाम्बु च मिथः पृथगातनोति ॥ अचिन्त्यहेतुर्यथा- निपततापि न मन्दरभूभृता त्वमुदधौ शशलाञ्छन ! चूर्णितः । अपि मुनेर्जठराचिषि जीर्णतां बत ! गतोऽसि न पीतपयोनिधेः ॥ यस्त दपणे-'विभावनाविशेषोक्त्योः शुद्धोदाहरणं मृग्यामित्युक्तम्, तचिन्त्यम् ७८. असङ्गत्यलङ्कारमाह- आख्याते भिन्नदेशवे कार्यहेत्वोरसङ्गतिः। स्वद्भक्तानां नमसङ्ग भङ्गमेति भवक्लमः ॥ ७९ ॥ आख्यात इति । कार्यकारणयोभिन्नदेशत्वकथनमसङ्गत्यलङ्कारा । नमनाऽधिष्ठा. नस्य भौचित्यात्संसारश्रमनिष्ठभङ्गस्थ व्यधिकरणत्वात् । यथा वा- गर्जति वारिदपटले वर्षति नयनारविन्दमबलायाः । भुजवल्लिमूलसेको विरहलतापल्लवं सूते ॥ भन्यत्र- अन्यत्र करणीयस्य ततोऽन्यत्र कृतिश्च सा । अन्यत्कर्तुं प्रवृत्तस्य तद्विरुद्धकृतिस्तथा ॥ - ·पञ्चमी मयूखः। १३ असङ्गत्यलकार इति शेषः । उभयमपि यथा- हृदि विदर्भभुवः प्रहरन शरै रतिपतिनिषधाधिपतेः कृते । कृततदन्तरगल्वदृढव्यथः फलदनीतिरमूर्छदलं खलु ॥-॥ ७९ ॥ विषमालागरमाइ- विषमं यद्यनौचित्यादनेकान्वयकल्पनम् क्याऽतितीविषाः सः क्वासौ चन्दन भूरुहः ॥८॥ विषममिति । अननुरूपयोः सम्बन्धकथनं विषमम् । यथा भुजगचन्दनयोः । यथा वा- कथं विधातर्मवि पाणिपड़ जात्तव प्रियाशत्यमृदुत्वशिल्पिनः । 'वियोक्ष्यसे वल्लभये ति निर्गता लिपिललातपनिष्ठुराऽक्षरा ॥ अन्यत्र तु-विरूपकार्यस्योत्पत्तिरपरं विषमं मतम् । यथा- आश्चर्यमस्य ककुमामवधीनवाप- दाजानुगा जयुगादुदितः प्रतापः । व्यापत्सदाशयविसारितसप्ततन्तु. जन्मा चतुर्दश जगन्ति यशापटश्च ॥ 'मनिष्टस्याऽन्यवाप्तिश्च तदिष्टार्थसमुद्यमात् ।' इष्टप्राप्त्यर्थमनिष्टपरिहारार्थं वा प्रवृत्तस्यानिष्ट प्राप्तिरित्यर्थः । यथा- अर्थ क्षाराम्भोधेः पतिरिति गवां पालक इति श्रितोऽस्माभिः क्षीरोपनयनधिया नन्दतनयः । अनेन प्रत्यूहो व्यरचि स तथा, येन जननी- स्तनादप्यस्माकं पुनरपि पयो दुर्लभमभूत् ॥ अमिष्टपरिहारार्थमुद्यतस्यानिष्टप्राप्तिरूपं यथा- रविरश्मिततदेहः सरसि गतो गजपतिस्तरमा । पड़े तथा निमनो वंशोऽपि यथा न दृश्यते तस्य ॥-॥ ८० ॥ समालङ्कारमाह- सममौचित्यतोऽनेकवस्तुसम्बन्धवर्णनम् । अनुरूपं कृतं सब हारेण कुचमण्डलम् ॥ ८१॥ सममिति। उचितसम्बन्धवस्तुद्वयकथने समालङ्कारः। उचितत्वं च परस्परशोभा- जनकत्वम् । हारकुचयोः शोभासम्बन्धस्योचितत्वात् । तेन विषमप्रतिपक्षं सममिति सिद्धम् । इदन अननुरूपसम्बन्धरूपविषमप्रतिपक्षम् । 'सारूप्यमपि कार्यस्य कारणेन समं विदुः ।। इदं द्वितीयविषमप्रतिपक्षम् । यथा- सितांशुवर्णैयति स्म तद्गुणैमहासिवेम्नः सहकृत्वरी बहुम् । दिगङ्गनाङ्गावरणं रणाङ्गणे यशापर्ट तवटचातरी तुरी ॥ । IP N E । BAR ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- विनानिष्टं च तसिद्धिर्यदर्थ कृत उद्यमः । या लतान्विष्यते सैव लग्ना सम्प्रति पादयोः ॥ मनिष्टं स्वल्य परस्य च । इदं तृतीयविषमप्रतिपक्षम् ॥ ८१ ॥ विचित्रालङ्कारमाह- विचित्रं चेत्प्रयत्नः स्याद्विपरीतफलप्रदः। नमन्ति सन्तस्त्रैलोक्यादपि लब्धं समुन्नतिम् ॥ ८२ ॥ विचित्रमिति । (१) विपरीतफलहेतुप्रयत्नवर्णने विचित्रालङ्कारः । अत्र फलम् इष्टरूपं बोध्यम् । तेन न तृतीयविषमान्तर्गतिः । यथा नमनस्योन्नतिहेतुत्वम् ॥८२॥ अधिकालङ्कारमाह- अधिकं बोध्यमाधारादाधेयाधिक्यवर्णनम् । यया व्याप्तं जगत्तस्यां वाचि मान्ति न ते गुणाः ॥ ८३ ।। अधिकमिति । महान्तमाधारमुपक्रम्य तदपेक्षया आधेयाधिक्यवर्णनेऽधिका- ऽलङ्कारः । वागरूपाधारापेक्षया गुणरूपाधेयाधिक्यकथनात् । आधिक्यं परिमाणेन सत्यया च । यथा वा- भास्ते दामोदरीयामियमुदरदरी याऽवलम्ब्य त्रिलोकी संमातुं शक्तिमन्ति प्रथिमभरवशादन नैतद्यमांसि । तामेतां पूरयित्वा निरगुरिव मधुध्वंसिनः पुण्डरीक- च्छमापन्नानि तानि द्विपदशनसनाभीनि नाभीपथेन ॥ यथावा- एतत्पुरःपठदपश्चमबन्दिवृन्द. वाग्डम्बरैरनवकाशतरेऽम्बरेऽस्मिन् । उत्पत्तुमस्ति पदमेव न तत्पदाना- मोऽपि नार्थपुनरुक्तिषु पातुकानाम् ॥ अन्यत्र तु-'पृथ्वाधेयो यदाधाराधिक्यं तदपि तन्मतम् ।' यथा- किमधिकमस्य वदामो महिमान वारिधेरियंत्र । अज्ञात एव शेते कुक्षौ भुवनानि निक्षिप्य ॥ अल्पालङ्कारोऽप्यन्यत्र-'मल्पं तु सूक्ष्मादाधाराद् यदाधेयस्य सूक्ष्मता ।। यथा- यत्पथावधिरणुः परमः सा योगिधीरपि न पश्यति यस्मात् । बालया निजमनःपरमाणौ हीदरीशयहरीकृतमेनम् ॥-॥ ८३ ॥ (१) इत मारभ्य 'विषमान्तर्गतिः' इत्यन्तं नास्ति ख-पुस्तके ।

·पञ्चमो मयूखः। ६५ अन्योन्यालङ्कारमाह- अन्योन्यं नाम यत्र स्यादुपकारः परस्परम् । त्रियामा शशिना भाति शशी भाति त्रियामया॥८४॥ अन्यान्यमिति । प्रसिद्धपरस्परोपकारकथने अन्योन्यालङ्कारः । चन्द्रनिभयो। परस्परशोमाजनकत्वात् । यथा वा- नलेन भायाः शशिना निशेव त्वया सभायानिाया शशीव । पुनः पुनस्तधुगयुग विधाता योग्यामुपास्ते नु युवां युयुक्षुः ॥ ॥ ८४ ॥ विशेषालारमाह- विशेषः ख्यातमाधारं विनाप्याधेयवर्णनम् । गतेऽपि सूर्य दीपस्थास्तमश्छिन्दन्ति तस्कराः॥८५॥ विशेष इति । प्रसिद्धाधार विना माधेयवर्णने विशेषालङ्कारः । अन्न सूर्य विना तत्किरणवर्णनम् । यथा वा- रोमावलीमकुममैः स्वमौर्वीचापेषुभिर्मध्यललाटमूनि । व्यस्तैरपि स्थास्नुभिरेतदीयैजैत्रः स चित्रं रतिजानिवोरः ॥ अन्यत्र तु-- विशेषः सोऽपि यद्यक वस्त्वनेकत्र वयले । किश्चिदारम्मतोऽवाक्यवस्त्वन्तरकृतिश्च सः ॥' त्वं हृद्गता भैमि ! बहिर्गतापि प्राणायिता नासिकयाख्यगत्या । न चित्तमाक्रामति तत्र चित्रमेतन्मनो यनवदेकवृत्ति ॥ विभिन्दता दुष्कृतिनी मम श्रुतिं दिगिन्द्रदुर्वाचिकसूचिसञ्चयैः । प्रयातजीवामिव मां प्रति स्फुटं कृतं त्वयाऽप्यन्तकदूततोचितम् ॥-॥८६॥ व्याघातालङ्कारमाह- स्याद् व्याघातोऽयथाकारि वस्त्वन्यक्रियमुच्यते । यैर्जगत्मीयते इन्ति तैरेव कुसुमायुधः॥८६॥ स्थादिति । अन्यजनकत्वेन लोकप्रसिद्धस्य विरुद्धकार्यजनकत्वकथने व्याघाता ऽलङ्कार इत्यर्थः । प्रीतिजननसमर्थैः कुठमारणक्रियावर्णनम् । अन्यत्र तु-- 'यद् यथा साधित केनाप्यपरेण तदन्यथा । तथैव तद्विधीयेत स व्याघात इति स्मृतः ॥' यथा- दृशा दुग्धं मनसिज जीवयन्ति शैव याः विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुमो वामलोचनाः ॥ यथा- तथा -

·राकागमसहिते चन्द्रालोके-
..
MS
'सौकयेंग निबद्धापि क्रिया कार्यविरोधिनी ।' कार्यनिष्पादकत्वेन सम्भाव्यमान-
विरोधित्वेन सम्भावनमपि व्याघात इत्यर्थः। यथा-
हृदय एवं तवास्ति स वल्लभस्तदपि किं दमयन्ति ! विषीदसि ।
हृदि परं न बहिः खलु वर्तते सखि ! यतस्तत एव विषयते ॥-॥६६॥
कारणमालालारमाह-
गुम्फः कारणमाला स्याद् यथाप्राकमान्तकारणैः।
नयेन श्रीः श्रिया त्यागस्त्यागेन विपुलं यशः ॥ ८७ ।।
गुम्फ इति । उत्तरोत्तरकारणभूतपूर्वपूर्वैः पूर्वपूर्वकारणभूतोत्तरोत्तरैर्वा वस्तुभिः
कृतो गुम्फः कारणमालेत्यर्थः । नयेनेति । नयश्रीत्यागयालामुत्तरोत्तरकारणत्वात् ॥८॥
एकावल्यलङ्कारमाह-
गृहीतमुक्तरीत्यर्थश्रेणिरेकावली मता ।
नेत्रे कर्णान्तविश्रान्ते कौँ दोमूलदोलिनौ ॥ ८८ ॥
गृहीतेति । गृहीता च मुक्ता च रीतिविशेष्यत्वं विशेषणत्वं च येषामर्थानां तेषां
श्रेणिः पतिः, तत्कथने एकावल्यलङ्कार हत्यर्थः । नेत्रे इति लक्ष्यम् । तत्र विशेषण.
स्वेन गृहीतयोः कर्णयोविशेषणत्वत्यागेन विशेष्यत्वोक्तः । यथा वा-
सरो विकसिताम्भोजमम्भोज भृङ्गसङ्गतम् ।
भृङ्गा यत्र सखड्गीताः सङ्गीतं सस्मरोदयम् ।
विशेष्यस्य विशेषणत्वेऽध्ययमेवालङ्कारः । यथा--
वाप्यो भवन्ति विमलाः स्फुटन्ति कमलानि वापोषु ।
कमलेषु पतन्त्यलयः करोति सङ्गीतमलिघु मुखम् ॥
अयं व्यतिरेकेणापि । यथा--
न तज्जलं यन्न सुचारुपङ्कज न पङ्कजं तद् यदलीनषट्पदम् ।
न षट्पदोऽसौ न जुगुन्ज यः कलं न गुञ्जितं तन्न जहार यन्मनः ॥-॥८॥
मालादीपकालङ्कारमाह-
दीपकैकावलीयोगान्मालादीपकमिष्यते ।
स्मरेण हृदये तस्यास्तेन त्वयि कृता स्थितिः ॥ ८९॥
दीपकेति । उक्तदीपकालद्वारस्य एकावल्यलङ्कारयोगे मालादीपर्क भवतीत्यर्थः ।
स्मरेणेति लक्ष्यम् । तेन हृदयेनेत्यर्थः एवञ्च-एकक्रियायोगेन पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरगुणत्वे
मालादीपकमिति भावः । यथा वा-
त्वयि सङ्गरसम्प्राप्ते धनुषाऽऽसादिता: शराः ।
शरैररिशिरस्तेन भूस्तया त्वं त्वया यशः ॥ ॥ ८९ ॥

·पञ्चमो मयूखः। १७ सारालङ्कारमाह- सारो नाम पदोस्कर्षः सारलाया यथोत्तरम् । सारं सारस्वतं तत्र काव्यं तत्र शिवस्तवः ॥९० ॥ सार इति । नाम त्वर्थ । सारालङ्कारस्तु सारताया यथोत्तरं पदोत्कर्षः अत्यन्यो- स्कर्ष (१) *हत्यक्षरार्थः । लारमिति । संसार इति शेषः । सारस्वत वाङ्मयाम् । यथोत्तरमुस्कर्ष*कथने सारालङ्कार इति भावः । सारस्वतकाध्यशिवस्तवानां यथोतर. मुस्कर्षकथनात् । यथा वा- लाकनजि धौदिवि चादितेया अव्यादितेयेषु महान्महेन्द्रः । किङ्कर्तुमर्थी यदि साऽपि रागात् , जागति कक्षा किमतः पराऽपि ॥ । - . यथावा- स्वाल्लीलोन्मीलितेऽस्मिागति चरमिः सारमत्रापि मयंक स्तत्र त्रैवर्णिकोऽभूदपि धरणि रस्तत्र वेदप्रवीणः । वनांऽप्यभ्यस्तशास्त्रस्तदपि च सनिजाचारचातुर्य चुन्चु- स्तत्रापि श्रीपते ! त्वत्पदभजनपरस्तत्परं नैव किञ्चित् ॥ अयं च बलाध्यगुणोत्कर्षकथनेन अश्लाघ्यगुणोत्कर्षकथनेन च द्विविधो बोध्य । द्वितीयो यथा- पृथ्वी तावत् त्रिकोणा नगनगरवनप्रामरुद्धं तदध तत्राध्यध युवत्यः शिशुगतपयसा दूषितं तस्य चार्धम् । त्याज्यः स्वपुत्रश्वशुरगुरुजनै+षितं तस्य चार्ध मिथ्यावादोऽङ्गानानां मुखरमुखाः पुंश्चली पुंश्चलीति ॥-॥९०॥ उदारसारालबारमाह- उदारसारश्चेद्भाति भिन्नोऽभिन्नतया गुणः । मधुरं मधु पीयूषं तस्मात् तस्मात्कवचः ॥९१॥ उदारेति । उत्कांधायकोत्तरोत्तरगुणस्य भिन्नस्याप्यभेदप्रत्यायकशब्दसम्ममि. व्याहारे उदारसारालङ्कारः । मधुरमिति लक्ष्यम् । अत्र मध्वपेक्षया काव्यनिष्ठमाधुर्य. मधिकं कथ्यमानं रसनाग्राह्यश्रोत्रग्राह्यत्वेन वस्तुतो भिन्नमपि मधुरशब्दमहिम्नैकमेव भासते ॥ ११ ॥ यथासहबालङ्कारमाह- यथासङ्खयं द्विधार्थाश्चेत् क्रमादेकैकमन्विताः । शत्रु मित्रं द्विषत्पक्षं जय रञ्जय तर्जय ॥ ९२ ।। (१) चिहान्तर्गत ख-पुस्तके न विद्यते ।

·SE राकागमसहिते चन्द्रालोके- यथासयमिति । द्विधार्थाश्चेत् क्रमादेकैकमन्विता:, अर्थाः क्रियाकारकरूपा: द्विविधा अर्थाः इत्यर्थः । तेन कारकाणां क्रियाणां वा क्रमेण कारकेषु क्रिया वाऽन्वये यथासङ्ख्यालङ्कारः । शत्रुमिति लक्ष्यम् । शश्वमित्रद्विषत्पक्षाणां जयादिषु यथासयेना- अन्वयात् । यथा वा- सानन्दं तनुजाविवाहनमहे भीमः स भूमीपति- वैद निषधेश्वरौ नृपजनाऽनिष्टोक्तिनिर्मष्टये । स्वानि स्वानि धराधिपाश्च शिबिराण्युद्विवय यान्तः क्रमा- देको द्वौ बहवश्वकार सृजतः स्मातेनिरे मङ्गलम् ॥ अन्यत्र तु-'यथासङ्ख्यमनू देश उद्दिष्टानां क्रमेण यत् ।' यथा बा- सन्मीलन्ति नखैलुनीहि, वहति स्वीयाञ्चलेनावृणु क्रीडाकाननमाविशन्ति वलयाकाणैः समुत्रासय । इत्थं वन्जुलदक्षिणानिलकुहू कण्ठीषु साहतिक- व्याहाराः समग! त्वदीयविरहे तख्या: सखीनां मिथ:(१)॥-॥१२॥ पर्यायालङ्कारमाह- पर्यायश्चेदनेकत्र स्यादेकस्य समन्वयः । पझं मुक्त्वा गता चन्द्रं कामिनीवदनोपमा ॥ ९३ ।। पर्याय इति । अनापि क्रमेणेत्यनुषज्यते । तेन विशेषालङ्कारव्यावृत्तिः । अने. कत्र क्रमेणैकान्वये पर्यायालङ्कारः। पद्ममिति लक्ष्यम् । पनचन्द्रयोः क्रमेणोपमाया माधारस्बेनान्वयात् । यथा वा- हित्वा दैत्यरिपोरुरः स्वभवनं शून्यत्वदोषस्फुटा- सीदन्मर्कटकीटकृत्रिमासतच्छन्नीभवत्कौस्तुभम् । उज्झित्वा निजसम पद्ममपि तद व्यक्तावनद्धीकृतं लूतातन्तुमिरन्तरद्य भुजयोः श्रीरस्य विश्राम्यति ॥ यथावा- प्रतिप्रतीक प्रथम प्रियायामथान्तरानन्दसधासमुद्रे । ततः प्रमोदाश्रुपरम्परायां ममज्जतुस्तस्य दृशौ नृपस्य (२)॥ अन्यत्र तु-'एकस्मिनप्यनेक वा पर्यायः सोऽपि संमतः यथा- - (१) पधेऽस्मिन्पूर्वार्धे 'वजुला (वेतसा अशोका वा) उन्मीलन्ति, मलया- निलो वहति, कुहूकण्ट्यः (कोकिलाः) क्रीडाकाननं विशन्तीत्यर्थयोजना । (२) एतत्पद्यादनन्तरच-"मुखे हारावाप्तिनयनयुगले कङ्कणभरा नितम्बे पत्राली सतिलकमभूत्पाणिकमलम् । इत्यादावपि पळेषेण । इत्येतावधिकं वर्तते क-पुस्तके ।

·पञ्चमी मयूखः। - and विचरन्ति विलासिन्यो यन्त्र श्रोणिभरालसाः । वृकशाकशिवास्तत्र धावन्त्यरिपुरे तव ॥ अयं च सङ्कोचपायो विकासपर्यायश्चेति । यथा- जगदाश्लिष्य समन्तात् ततोऽपि गगने विलम्ब्यायः । मासाद्य वारुणीमयमधुना शीतांशुरापतति ॥ यथा वा- प्रौढप्रत्यर्थिपृथ्वीपतिनृपपृतनापाटनप्रौढशनं प्रागासीचन्द्रबिम्बानुकृति नरपते ! युद्धकाले यशस्ते पश्चादेतत् क्षणेन प्रसमश्मधुना दृश्यते क्ष्मातलेऽस्मिन पातालेऽधौ विभाले दिशि दिशि गगने कि लोकत्रयेऽपि ॥ यथावा- भङ्गाऽकीर्तिमषीमलीमसतमप्रत्यर्थिसेनाभट. श्रेणीतिन्दुककाननेषु विलसत्यस्य प्रतापानलः । तस्मादुत्पतिताः स्फुरन्ति जगदुत्लो स्फुलिङ्गाः स्फुट भालोदूभूतभवाक्षभानुहुतभुगजम्मारिदम्भोलयः ॥ ॥१३॥ परिवृश्यलङ्कारमाह- परिवृत्तिर्विनिमयो न्यूनाभ्यधिकयोमिथः । जग्राहकं शरं मुक्त्वा कटाक्षान् शत्रुयोषितः ॥९४ ॥ परिवृत्तिरिति । न्यूनेनाधिकग्रहणकथने अधिकेन न्यूनग्रहणकथने परिवृश्य. लङ्कारः । इदमुपलक्षणं समेन समग्रहणकथनस्यापि । 'जमाहेति न्यूनेनाधिकग्रहणो- दाहरणम् । यथा ar- पदं शतेनाप मखैर्यदिन्द्रस्तस्मै स ते याचनचाटुकारः । कुरु प्रसादं तदलाव स्वीकारभ्रूनटनश्रमेण ॥ समन्यनोदाहरणं यथा- दवा कटाक्षमेणाक्षी जग्राह हृदयं मम । मया तु हृदयं दवा गृहीतो मदनज्वरा ॥ अत्र पूर्वाधं समेन समम्, उत्तरार्धेऽधिकेन न्यूनम् । अयं व्यतिरेकमुखोऽपि । यथा- वराटिकोपक्रिययापि लभ्यान्नेभ्याः कृतज्ञानयवाद्रियन्ते । प्राणः पणैःचं निपुर्ण भणन्तः क्रीणन्ति तानेव तु हन्त ! सन्तः॥ अत्र पूर्वाधं निषेधमुखेन अल्पेनाविकाहणकथनात् । उत्तरार्धे समेन । विनिमय हति व्यत्ययस्याप्युलक्षणम् ।प्रामादिकग्रहणं व्यत्ययः । बुद्धिपूर्वग्रहणं विनिमयः। तेन, ।

·- राकागमसहितचन्द्रालाके- १०० लोचनाधरकृताऽऽहृतरागा वासिताननविशेषितगन्धा। बारुणी परगुणात्मगुणानां व्यत्ययं विनिमयं नु वितेने ॥ इत्यादौ परिवृत्तिगर्भः सन्देहालङ्कारः ॥ ९४ ॥ परिसङ्ख्यालशरमाह- परिसङ्ख्या निषिध्यकमन्यस्मिन्वस्तुयन्त्रणम् । स्नेहस्त्वयं प्रदीपेषु न, स्वान्तेषु नतभ्रुवाम् ॥ १५ ॥ परिसायेति। एकनाभावकथनपूर्वमन्यन्न वस्तुनियन्त्रणे परिसख्येत्यर्थः । स्नेहस्य प्रदीपेषु निषेधपूर्वकं कान्ताचित्ते व्यवस्थापनात् । 'स्नेहक्षय' इति वा पाठः । तन्त्र स्वान्ते निषेधः । यथा वा- दहनजा न पृथुर्दवथुव्यथा विरहजेव श्चर्यदि नेहशम् । दहनमाशु विशन्ति कथं स्त्रियः प्रियमपासमुपासितुमुधुराः ॥ इयं च-प्रश्नपूर्विका तदपूर्विका च, अन्यनिषेधोऽपि शाब्द आर्थश्चेति चतुर्धा परिसङ्ख्या । अप्रश्नपूक्किा शान्दनिषेधा पूर्वमुक्ता । यथा वा- याचमानजनमानसवृत्तेः पूरणाय बत! जन्म न यस्य । तेग भूमिरतिभास्वतीयं न दुमैन गिरिभिर्म समुः। प्रश्नपूर्विका आर्थनिषेधा यथा- किमामध्यं सदा पुण्यं का सेव्यः सत्समाममः । को ध्येयो भगवान विष्णुः किं कार्य परमं तम अप्रश्नपूर्विका आर्थनिषेधा यथा-- मस्यासि जगः स्वकोशवशिष्टः स्फुरत्कृक्षिणमा कम्पोन्मीलदराललीलवलनस्तेषां भिये भूभुनाम् । सङ्गामेषु निजाङ्गुलीमयमहासिद्धौषधीवीरुधा पर्वास्ये विनिवेश्य जाङ्गुलिकता यैर्नाम नालम्बिता । अन्येषां नेत्यार्थी निषेधः । प्रश्नपूविका शाब्दनिषेधा यथा- कि भूषणं सुदृढमत्र यशो न रत्नं, कि कार्यमार्यचरितं सकृतं न दोषः । किं चक्षुरप्रतिहतं धिषणा न नेत्रं, जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम् ॥ वयं तु- "मनेकगुणसम्प्रासावे(कस्मिन्ने)कबाधने । आर्थो विधिनिषेधश्चेत् परिसरूया च सा परा ॥ आर्थो विधिनिषेधश्चेति वारद्वयं सम्बध्यते । तेनेदं परिसख्याद्वयम् । माया यथा- प्रियास्ते बभूकु जङ्गः कलकी पशुनिम्नगा किञ्च नक्तचरेन्द्रः । गुणेष्वेषु विश्वेश ! नूनं किन माय स्वामिन्नने या विलम्ब ·पञ्चमी मयूखः। १०१ द्वितीया यथा- केयूरः छ कचन तिलकं काऽङ्गादं कवैव मुक्का- हारः कण्ठस्थितिरपि तथा कवण क्वैव काचो । मधीरोऽन्यः प्रणयकुपितप्रेयसीप्रेमशंसी को वा कुर्यात्पुलकमुकुलाऽलकृतां यनयष्टिम् । अनोभयात्रार्थो विधिनिषेधाचेति ब्रूमः ॥ १५ ॥ विकल्पालङ्कारमाह- विकल्पस्तुल्यबळयोर्विरोधश्चातुरीयुतः । कान्त ! चित्तेऽधरे वापि कुरु त्वं वीतरागताम् ।। ९६ ॥ विकल्प इति । विरुद्ध कार्यद्वयव्यञ्जकल्य युगपत्कर्तुमाक्यस्य कार्यद्वयस्य कथने विकल्पालङ्कारः । कान्तेति खण्डितोतिः । चित्ते मध्यभुरागस्य, अधरेऽन्यन्य. दसरक्तिम्नश्च युगपन्निषेधोक्त्या नायिकयोर्युगपदभुशगासम्मवव्यञ्जनात् । यथा वा- आराधि वदनपङ्कत्या यया पिनाकी क्षपाचरस्वामिन् । त्यज तामानीतां वा श्रीगृहबन्धोः कुलवधूठीम् ॥ - यथावा- युद्ध्वा वाभिमुख रणस्य चरणस्यैवादसीयस्य वा बुद्धवाऽन्तः स्वपरान्तरं निपततामुन्मुच्य बाणावलीः । छिन्तं वाऽवनतीभवन्निजभियः खिमरेणाथवा राज्ञाऽनेन हठाद्विलोठितममृदू भूमावरीणां शिरः ॥ -॥९६ ॥ समुख्यालङ्कारमाह- भूयसामेकसम्बन्धमाजां गुम्फा समुच्चयः । नश्यन्ति पश्चात्पश्यन्ति भ्रश्यन्ति च तव द्विषः ॥ १७ ॥ भूयसामिति । अनेकक्रियाणामनेकेषां वा गुणानामनेकेषां का कारकाणां योगः समुच्चयालङ्कारः । नाशदर्शन_शानां शत्रावुर्लक्ष्यत्वम् । यथा वा- तेषु तद्विधवधूवरणाहं भूषणं स समयः स स्थाध्वा । तस्य कुण्डिनपुरं प्रतिसर्पन भूपतेर्व्यवसितानि शश: ॥ अत्र भूषणादीनामेकक्रियान्वयः । मन्त्र व्यधिकरणत्वं सामानाधिकरण्यं चन विवक्षणीयम् । तेन, पथि पथि सहकारी: कोरकाली विचित्रा दिशि दिशि पवमानो बोरा लासकश्च । नरि गरि किरति द्राक् सायकान् पुष्पधन्वा पुरि पुरिच निवृत्त मानिनीमान।

·१०२ राकागमसहित चन्द्रालाके- इत्यादौ समुच्चयः । अन्न योगनिधा । सद्योगः असद्योगः सदसधोगश्चेति । तत्र सद्योगो मूले उक्तः । असद्योगो द्वितीयोदाहरणे । सदस्योगो यथा- शी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिज मुखमनक्षरं स्वाकृतेः । प्रभुधनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गणगत: खलो मनसि सप्त शल्यानि मे। अन शशिप्रभृतीनां शोभनत्वं खलस्याऽशोभनत्वमिति सदलद्योगः । यद्वा शशि- प्रभृतीनां स्वतः शोभनत्वं धूसरत्वादीनां त्वशोभनत्वमिति । 'अहंप्रथामिकाभाजामेक- कार्यान्वयेऽपि सः समुच्चय इत्यर्थः ॥ ९७ ॥ समाध्यलङ्कारमाह- समाधिः कार्यसौकर्य कारणान्तरसभिधे । उत्कण्ठतां च कलयन जगामाऽस्तं च भानुमान् ॥ ९८॥ समाधिरिति । कार्योत्पत्तिक्षमकारणसवेऽप्यषिलम्बेन कार्योत्पावककारणान्तर- कथने समाधिः । तेन समुच्चया दः । उत्कण्ठारूपकारणसत्त्वेऽपि सूर्यास्तकथनात् । प्रत्यनीकालङ्कारमाह- प्रत्यनीकं बलवतः शत्रोः पक्षे पराक्रमः । जैत्रनेत्रानुगौ कर्णावुत्पल्लाभ्यामधः कृतौ ॥ ९९॥ प्रत्यनोकमिति । शत्रुपराभवाऽक्षमेण शानुसम्बद्धपरामववर्णने प्रत्यनीकालङ्कारः। नेत्रजयावतकमलनेत्रानुगकर्णपराभवकथनात् । यथा वा- जितस्त्वदास्येन विधु स्मरः श्रिया कृतप्रतिज्ञौ मम तौ वधे कुतः । तवेति मत्वा यदि तज्जितं मया न मोवसङ्कल्पधराः किलाऽमराः ॥ वयं तु-"शत्रुपक्षीयेण शन्नुपक्षीयस्यानिष्टकरणेऽपि प्रत्यनीकालङ्कारः । यथा- हृत् तस्य यन्मन्त्रयते रहस्त्वां तद् व्यक्तमामन्त्रयते मुखं यत् । तद्वैरिपुष्पायुधमित्रचन्द्रसख्यौचिती सा खलु तन्मुखस्य ॥"-॥१९॥ प्रतीपालङ्कारमाह- प्रतीपमुपमानस्य हीनत्वमुपमेयतः । दृष्टं चेद् वदनं तस्याः किं पझेन किमिन्दुना ॥ १० ॥ प्रतीपमिति । उपमेयापेक्षयोपमानस्य हीनताकथने प्रतीपमित्यर्थः । कि पभेनेति लक्ष्यम् । काकुना कार्याभावकथनेन हीनताकथनात् । यथा वा- अर्काय पत्ये खलु तिष्ठमाना भृङ्गैमितामक्षिभिरम्बुकेलौ । #भीमुखल्य नियमम्बुजिन्यो याचन्ति विस्तारितपमहस्ताः ॥

·पञ्चमो मयूखः।
१०३
-
अन्यत्र तु-
'अन्योपमानलाभेन वर्ण्यस्याऽनादरश्च तत् ।
अलं गणते वक्त ! कान्त्या चन्द्रोऽपि ताशा ॥
वोपमेयलाभेन तथान्यस्याप्यनादम् ।
कः क्रौर्यदर्पस्ते मृत्यो ! त्वत्तुल्याः सन्तिः हि स्त्रियः ।
वयेनान्यस्योपमाया अनिष्पत्तिवचश्च तत् ।
मुधाऽपवादो मुग्धाक्षि! त्वन्मुखानं किलाम्बुजम् ॥'
मन्त्रोपमानहीनत्वकथनम्, प्रतीपोपमायां तूपमानल्योपमेयत्वकथनमिति तयो-
मैंदः ॥ १० ॥
उल्लासालङ्कारमाह-
उल्लासोऽन्यमहिम्ना चेदोषो बन्यत्र वर्ण्यते ।
तदभाग्यं धनस्यैव यन्नाश्रयति सज्जनम् ॥ १०१॥
उन्लास इति । अन्यमहिम्ना अन्यगुणेनाऽन्यत्र दोषवर्णनमुल्लासः । इदमुपलक्षणम् ।
अन्यदोषेणान्यगुणकथने दोषेण दोषकथने गुणेन गुणकथने च उल्लासालङ्कार इत्यपि
ज्ञेयम् । आयोदाहरणं मूले । सज्जनमहिना धनस्य तदनाश्रयणं दोषः । द्वितीयोदा.
हरणम्-'लाभोऽयमेव भूपालसेवकानां न चेद्वधः ।। राज्ञः क्रौर्यदोषेण सेवकानां वधा.
भावा गुणः । यथा वा-
सानन्दमेष मकरन्दमिहारविन्दे
विन्देत षट्पदयुवेति जनैरटड्डि ।
दैवादकाण्डपरिमुद्रितपुण्डरीक.
कोशादभूदहह ! निासरणं पुमर्थः ॥
अत्र निःसरणे गुणत्वज्ञानं कमलदोषपूर्वकम् । तृतीयस्य-
काठिन्यं कुचयोः स्रष्टुं वाञ्छन्त्यः पादपायोः ।
निन्दन्ति च विधातारं त्वद्धाटीवरियोषितः ॥
अत्र पलायनार्थमपेक्षितं पादयोः कटिन्यमकृत्वा कुचयोः काठिन्यं कृतवतो विधेः
पदमार्दवदोषेण दोषः । चतुर्थं तु-
परदारपरद्रव्यपरद्रोहपराङ्मुखः ।
गङ्गा ब्रूते कदाऽऽगत्य मामयं पावयिष्यति ॥॥१०१॥
तद्गुणालङ्कारमाह-
तद्गुणः स्वगुणत्यागे स्वस्मिन्परगुणोदयः।
पद्मरागारुणं नासामौक्तिकं तेऽधराश्रितम् ॥ १०२॥

·१०४ राकागमसहिते चन्द्रालोके- तद्गुण इति । स्वगुणत्यागेन अन्यगुणसम्बन्धकथने वद्णालङ्कारः । नासा. मौक्तिकेऽधरगुणसम्बन्धेन पधरागत्ववर्णनात् । यथा वा । यदतिविमलनीलवेश्मरधिमभ्रमरितमाः शुचिसोधवववल्लिः । अलभत शमनस्वसः शिशुत्वं दिवसकरातले चला लुठन्ती -॥१०२॥ पूर्वरूपतामाह- पुन: स्वगुणसम्माप्तिर्विज्ञेया पूर्वरूपता । हरकण्ठांशुलिप्तोऽपि शेषस्त्वद्यशसा सितः॥१०॥ पुनरिति । अन्यगुणासम्बन्धकथनपूर्वक पुनः स्वगुणसम्बन्धकथनं पूर्वरूपालङ्कारः । हरकण्ठांविवति पुनः स्वगुणकथनात् । यथा वा- भूशक्रस्य यशांसि विक्रमभरेणोपार्जितानि क्रमा- देतस्य स्तुमहे महेमदशनस्पर्धीनि कैरक्षरे । लिम्पद्धिः कृतकं कृतोऽपि रजतं राज्ञां यशःपारदै- रस्य स्वर्णगिरिः प्रतापरहनै स्वर्ण पुननिर्मितः ॥-॥१०३॥ पूर्वरूपता प्रकारान्तरेणाह- यद्वस्तुनोऽन्यथा तथा स्यात्पूर्वरूपता । दीपे निर्वापिते ह्यासीत काञ्चीरत्नैरहमहः॥ १०४॥ यदिति । वस्तुनाशकशनपूर्व वस्त्वन्तरेण तहस्तुकार्यक्रधनं पूर्वरूपतालङ्कारा । पुनरित्यध्याहा: । अन्यथा नष्टं रूपं पुनस्तथा स्यानित्यन्वयः । दीप इति लक्ष्यम् । निर्बापित इति नाशामिधानात् ॥ १०४ ॥ मतद्गुणालङ्कारमाह- सङ्गताऽन्यगुणानङ्गीकारमाहुरतद्गुणम् । विशवपि रवेमध्यं शीत एव सदा शशी १०५ ॥ सङ्गतेति । सम्बन्धेऽपि सम्बन्धिगुणाऽथइणकोऽसणालारः । शशिना सूर्य- मुणाऽग्रहणकथनात् । यथा वा-- गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुन कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः । राजहंस ! तव सैव शुभ्रता चोयते न च न चापचीयते ॥ प्राक्सिद्धयलङ्कारमाह-- प्राक्सिद्धिः स्वगुणोत्कर्षोऽनुगुणः परसन्निधे । कर्णोपलानि दधते कटाक्षरवि नीलताम् ॥ १०६ ॥ प्रागिति । परसन्निधानातू स्वगुणोत्कर्षकथने प्राक्सिध्यलङ्का । अवतंसीक्स. नीलोत्पलेषु कटाक्षसन्निधानेच गुणोत्यकथनात् । यथ वा- - । - - ·पञ्चमो मयूखः । १०५ सृष्टाऽतिविश्वा विधिनैव तावत्ततोऽपि नीतोपरि यौवनेन । वैदग्ध्यमध्याप्य मनोभुवेयमवापता वाक्पथपारमेव ॥-॥१०६॥ अवज्ञालङ्कारमाह-- अवज्ञा वय॑ते वस्तु गुणदोषाऽक्षम यदि । मलायन्ति यदि पद्मानि का हानिरमृतधुतेः ॥ १० ॥ अवक्षेति । अन्यगुणदोषाभ्यामन्यगुणदोषयोरनारोपणीयत्वकथनमवज्ञालङ्कारः । लायन्तीति पनदोषेण चन्द्रे दोषालाभकथनात् । यथा वा-- विधिलिखितनियोगयोगतोऽयं कुमुदमुदे समुदेति शीतरश्मिः । अपि यदि नलिनी स्वदेवदोषादपि मलिनीभवति क्रियेत किं कैः । अन चन्द्रे कुमुदसन्तोषेण न गुणो न वा कमलिनीमालिन्येन दोष हति ॥१०॥ प्रश्नोत्तरालङ्कारमाह- प्रश्नोत्तरं क्रमेणोक्तौ स्यूतमुत्तरमुत्तरम् । यत्रासौ वेतसी पान्थ ! तत्रेयं सुतरा सरित् ॥ १०८।। प्रश्नेति । उक्तौ प्रश्नोत्तरयोः उत्तरमुत्तरं प्रश्नरूपमुत्तररू' वा यन्त्र स्यूत संल्लग्नम् आक्षेपगम्यमिति यावत् , तत्र प्रश्नोत्तरालङ्कार इत्यर्थः । तेन प्रश्नेन उत्तरकल्पने उत्तरेण वा प्रानकल्पने प्रश्नोत्तरालङ्कारः । उदाहरति-योति । अन्न पान्थस्य कुत्र सरित्तरणमार्ग' इत्याक्षेपलभ्यः प्रश्नः । 'यनासौ वेतसोति कामयमानाया उत्तरम् । 'वेतसोकुब्जे स्वाच्छन्द्यामिति भावः । अत्रैव कामयमानस्य काकूक्त्या प्रश्नेऽङ्गीकार. रूपमुत्तरं कल्प्यम् । नेदमनुमानान्तर्गतम्, साधननिर्देशाभावात् । नापि काव्यलिङ्गम् , उत्तरस्य प्रश्न प्रत्यजनकत्वात् ॥ १०८ ॥ पिहितालङ्कारमाह- पिहितं परवृत्तान्तज्ञातुरन्यत्र चेष्टितम् । प्रिये गृहागते प्रातः कान्ता तल्पमकल्पयत् ।। १०९ ॥ पिहितमिति । परवृत्तान्तज्ञानपूर्व तदनुरूपक्रियाकप पिहितालङ्कारः । 'रात्रा- वन्यत्र श्रान्तोऽसीति हृदयम् ॥ १०९ ॥ व्याजोक्त्यलारमाह- व्याजोक्तिः शङ्कमानस्य छद्मना वस्तुगोपनम् । सखि ! पश्य गृहारामकेसरैरस्मि धूसरा ॥ ११ ॥ व्याजोतिरिति । अन्यथा शङ्कमानं प्रत्यन्यथाकथनद्वारा वस्तुणेपने व्याजोकि. १४ .

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- १०६ । - - रलङ्कारः । गृहारामेत्यादिकथनेन मुरतगोपनम् । क्वचित्तु- 'व्याजोक्तिरन्यहेतुकल्या यदाकारस्य गोपनम् । कस्य वा न भवेद रोषः प्रियायाः सव्रणेऽधरे। सभृङ्ग पद्ममाघ्रासीवारितापि मयाऽधुना ॥' इति पाठः । इदं चान्येन खण्डिताधराया नायिकायाः समीपमागच्छन्तं सरो प्रियं प्रति सरतगोपनार्थ सखीवाक्यम् । 'अयं छेकापहत्यन्तर्गतः इति केचित् । 'अपहृतिर्वचस्यान्यथानयनम् , आकारगोपनं व्याजोक्तिरिति भेद' इत्यन्ये । अन्यत्र तु- 'गूढोक्तिरन्योद्देश्य चेद् यदन्य प्रति कथ्यते । धुषाऽपेहि परक्षेत्रादायाति क्षेत्ररक्षकः ॥-॥ ११०॥ बक्रोक्त्यलद्वारमाह- वक्रोक्तिः इलेषकाभ्यां वाच्यार्थान्तरकल्पनम् । मुञ्च मानं दिन प्राप्तं, मन्द ! नन्दी इरान्तिके ॥ १११॥ वक्रोक्तिरिति । शब्दार्थश्लेषोभ्यां काकूक्त्या वा वाच्यार्थापेक्षयार्थान्तरकल्पने वक्रोक्त्यलङ्कारः । मुश्च मानमिति लक्ष्यम् । 'नन्दिनं बलीवर्दै मा मुच्चेत्यर्थकल्पनेन 'मन्द मूर्ख ! नन्दी बलीवो महादेवसमीपेऽस्ति, अन नास्तीत्युत्तरं शब्दश्लेषेण । अर्थश्लेषेण यथा-- अगुल्या कः कपाट घटयति कुटिलो माधवः किं वसन्तो नो चक्री किं कुलालो न हि धरणिधरः किं द्विजिहूः फणीन्द्र नाहं घोराहिमदर्दी खगपतिरसि कि नो हरिः किं कपीन्द्र इत्येवं सत्यभामाप्रतिवचनयुतः पातु वश्चक्रपाणिः ॥ काकूक्तौ यथा- अधीतिबोधाचरणप्रचारणैर्दशाश्चतस्त्रः प्रणयन्नुपाधिभिः । चतुर्दशत्वं कृतवान् कुतः स्वयं न वेनि विद्यास चतुर्दशस्वयम् ॥-॥१११॥ स्वभावोक्त्यलङ्कारमाह- स्वभावोक्तिः स्वभावस्य स्वजात्यादिषु वर्णनम् । कुरङ्गैरुत्तरङ्गाः स्तब्धकर्णैरुदीक्ष्यते ॥ ११२ ॥ स्वभावोक्तिरिति । जात्यनुरूपस्वभावकथने स्वभावोक्त्यलङ्कारः)। कुरङ्गैरिति लक्ष्यम् । स्तब्धकर्णैरिति जातिस्वभावः । यथा वा- माकुञ्चिताभ्यामथ पक्षतिभ्यां नमोविभागांत्तरसाऽवतीर्य । निवेशदेशाततधूतपक्षः पपात भूमावुपममि हंसा ॥-॥ ११२ ॥ ..

·पञ्चमो मयूखः। १०७ , भाविकालङ्कारमाह- भाविकं भूतभाव्यर्थसाक्षादर्शनवर्णनम् । अलं विलोकयावापि युध्यन्तेऽत्र सुरासुराः ॥११३ ।। भाविकमिति । भूताश्च भाविनश्वार्थाः तेषां दर्शनं साक्षात्कारकथन भाविका- लङ्कास! भावः कवेरभिप्रायोऽत्रास्तीति योगः । अलमिति रणभूमिवर्णनम् ।युध्यन्त इति वर्तमानस्य युद्धस्य विलोकनकथनम् । यथा वा- आसोदाममनेति. पक्ष्यामि तव लोचने । भाविभूषणसम्भारां साक्षात्कुर्वे तवाकृतिम् ॥ अन्न आधाधै भूतस्य द्वितीये भाविनो दर्शनम् । नायमद्भुतो रसः, विस्मय प्रत्यल्याऽहेतुत्वात् । नातिशयोक्तिः , अध्यवसायाभावात् ॥ ११३ ॥ भाविकच्छविरलङ्कारमाह- देशात्मविप्रकृष्टस्य दर्शन भाविकच्छविः । त्वं वसन् हृदये तस्याः साक्षात्पश्चेषुरक्ष्यसे ॥ ११४ ।। देशेति । देशे आश्रयोत्कर्षवशेन विप्रकृष्टस्य साक्षादर्शनकथने भाविकच्छविरल- वारः । त्वमिति लक्ष्यम् । अन्यहृदयनिष्ठतया विप्रकृष्टस्य कामस्य दर्शनोक ॥११४॥ उदात्तालङ्कारमोह- उदात्तमृद्धिश्चरितं श्लाघ्य चाऽन्योपलक्षणम् । सानो यस्याभवद्युद्धं तर्जटिकिरीटिनोः ॥ ११५ ॥ उदात्तमिति । श्लाघ्या ऋद्धिः बलायं चरितं चान्योपलक्षणत्वेन कथ्यते यत्र, तत्रोदात्तालङ्कारः । सानाविति लक्ष्यम् । भवार्जुनयुद्ध विशिष्टशिखरस्थ पर्वतोपलक्षण. त्वात्। यथा वा- तदिदमरण्यं यस्मिन् दारथवचनानुपालनव्यसनात् । निवसन बाहुसहायश्चकार रक्षाक्षयं रामः ॥ यथावा- यस्मिनासन कुसमतरवस्तत्र जानेटवीयं यत्रारण्य वसति भवनान्येव जातानि तन्न । तीर्थ मार्ग समभवदयो तीर्थदेशेऽपि पन्थाः किन्स्वन्त्रेदं तदिति धिषणां पर्वताभं करोति ।। आधं यथा- मुक्ताः केलिविसूत्रहारगलिताः संमार्जनीभिहताः प्रातः प्राणसीम्नि मन्थरचलद्वालानिलाक्षाणा: ।

·१०६. राकागमसहिते चन्द्रालोके- दूरादाडिमबीजशङ्कितधियः कर्षन्ति केलीशुका यतिबनवनेषु, भोजपतेस्तत्यागलीळायितम् ॥ न चोदात्तस्यासम्बन्धकथनरूपतया सम्बन्धातिशयोक्तावन्तर्भावः । दिव्यलोक- गतसम्पत्समृद्धिवर्णने केवलस्योदात्तालङ्कारस्य सम्भवात् । अत्रार्थिकसमावेशादेकेना ऽपरल्याऽनुत्थाप्यत्वाच नाङ्गाङ्गिभावः । तस्मादतिशयोक्ति सद्भावेऽप्युदात्तालङ्कारोऽपि सम्भवतीति । अन्यत्र तु-'माशयस्य य उत्कर्षस्तदुदात्तत्वमुच्यते । यथा- पाने पुरोवर्तिनि विश्वरूपे क्षोदीयसि क्षमावलये च देये । ब्रीडास्मितं तस्य तदा तदासीचमत्कृतो येन स एव देवः ॥ तस्य बलेः ॥ ११५ ॥ मत्युस्यलङ्कारमाह- अत्युक्तिरभुताऽतथ्यशौर्योदायर्यादिवर्णनम् । त्वयि दातरि राजेन्द्र ! याचकाः कल्पशाखिनः ॥ ११६ ॥ अत्युक्तिरिति । अद्भुताऽनन्यसाधारणशोभादानादिवर्णनमत्युक्तिः । 'कल्पवृक्षा अपि त्वां याचन्त' इति 'तव याचकाः कल्पवृक्षतुल्यदातारो जाता' इति वान अत्यु. तिः । यथा वा- अनेन सर्वाधिकृतार्थताकृता हतार्थिनी कामगवीधरनुमौ । मिथः पयासेचनपल्लवाशने प्रदाय दानव्यसनं समानुतः ॥ एतावन्तोऽत्रालबाराः । ग्रन्थान्तरे त्वन्येऽप्युक्ताः । ते च- किञ्चिन्मिथ्यात्वसिद्धयर्थं मिथ्यार्थान्तरकल्पनम् । मिथ्याध्यवसितिर्वषयां वशयेत् खनजं वहन् । प्रस्तुते वय॑वाक्यार्थे प्रतिबिम्बस्य वर्णनम् । ललितं निर्गते नीरे सेतुमेषा चिकीर्षति ॥ दोषस्याभ्यर्थनाऽनुज्ञा तत्रैव गुणदर्शनाव । विपदः सन्तु नः शश्वदू यास सङ्गीत्यते हरिः । । - यथावा- नो ददासि यदि तस्वधियं मे यच्छ मोहमपि तं रघुवीर !। येन रावणचमूर्युधि मूढा त्वन्मयं जगदपश्यदशेषम् ॥ 'लेशः स्यादोषगुणयोर्गुणदोषत्वकल्पनम् ।। दोषे गुणत्वकल्पनं गुणे दोषत्वकल्प च लेशालङ्कारः। अखिलेषु विहङ्गेषु हन्त ! स्वच्छन्दचारिषु । शुक ! पक्षरबन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम् ॥

·पञ्चमो मयूखः । १० ०० अन्न गुणो दोषत्वेन वर्णितः । अनङ्गतापप्रामाय तस्य कश्यमाना मुहुरामृणालम् । मधौ मधौ नाकनदीनालन्यो वरं वहन्तां शिशिरेऽनुरागम् ॥ अत्र शिशिरेऽनुरागो दोषोऽपि गुगत्वेन । 'सूच्यासू वनं मुदा प्रकृतार्थपरैः पदैः।। वर्णनीयपदेन नामसूचनं मुद्रालङ्कारः। यथा -नितम्बगुर्वी तरुणी हग्युग्मविपुला च सा।" इदं छन्दःशास्त्रनाम्नोऽपि बनायवे नानुष्टुप्छन्दोभेदस्य विपुलेति नाम । नायिका. वर्णनं च पदेन सूच्यते । क्रमिकं प्रकृतार्थानां न्यासं रत्नावली विदुः । सूक्ष्म पराशयाभिशेतरसाकृतचेष्टितम् ।। मयि पश्यति सा केशैः सीमन्तमणिमावृणोत् । युक्तिः परामिसन्धानं क्रियया मर्मगुप्तये । त्वामालिखन्ती दृष्ट्वाऽन्य धनुः पौष्प करेऽलिखत् । लोकप्रवादानुकृतिर्लोकोक्किरिति भण्यते ॥ सहस्व कतिचिन्मासान मीलयित्वा विलोचने । छेकोक्तियत्र लोकोक स्यादर्थान्तरगर्भता । भुजङ्ग एव जानीते भुजङ्गाचरणं सखे ! ॥ इति । अलङ्कारशेखरे तु- 'उपमारूपकोत्प्रेक्षा समासोकिरपद्धतिः । समाहित स्वभावश्च विरोधः सारदीपको । सहोक्तिरन्यदेशत्वं विशेषोक्तिविभावना । एवं स्युरालङ्काराश्चतुर्दश न चापरे ॥ इति । एतेषामेवालङ्कारत्वं नान्येषामत्युक्त्यादीनाम् । तेषां तु वस्तुत्वमान मित्युक्तम् ॥ ११६ ॥ आलङ्कारिकैकवेद्यानन्यान् सप्तालङ्कारानाह यलोकद्वयेन- रसभावतदाभासभावशान्तिनिबन्धना। रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितमयी भिदा ॥ ११७ ॥ भावानामुदयः सन्धिः शबळत्वमिति त्रयः। अलङ्कारानिमान सप्त केचिदाहुर्मनीषिणः ॥ ११८ ॥ रसभावेति । केचिदिति पूजार्थे म निषेधार्थम् । यन्त्र रसो रसान्तरस्य भावल्य वाङ्गत्वेन कथ्यते तन्न रसवदलङ्कार निवेदादित्रयस्त्रिंशदो मावो गुरुनृपदेवतादिविषय- रतिरूपो भावश्च यन्त्र पराङ्गत्वेन कम्यते तन्त्र प्रेयोऽलङ्कारा । अनौचित्यप्रवृत्तौ रसभावौ - ·राकागमसहित चन्द्रालाके- " रसाभासभावाभासत्वेन प्रसिद्धौ यत्र पराङ्गत्वेन कथ्येते तत्रोर्जस्व्यलङ्कारः । मावस्य प्रशाम्यदवस्था भावशान्तित्वेन प्रसिद्धा यन्त्र पराङ्गत्वेन कथ्यते तन्न समाहितालङ्कारः। भावल्याधिक्यमुदयः, द्वयो वयोः परस्परस्पर्धा भावसन्धिा, बहूनां भावानां पूर्वो- पमदनोत्पत्तिः शबलता , एतेषामितराङ्गत्वेन कथने त्रयः । एवं सप्तालङ्कारा इत्यर्थः । क्रमेणोदाहरणाति- येनोन्नमय्य चिबुकं तव कम्बुकण्ठि ! प्रोन्मार्जितं पुलकचारु कपोलयुग्मम् । तैनैव देवहतकेन करेण मेऽद्य दग्धासि किञ्च सलिलामलिरण्यदायि ॥ अत्र करुणस्या शृङ्गारः । कदाप्यनवलोकितं निभृतमङ्गमङ्गं मुदा विलोकयति सादरं सरभसं सरागे मयि । सकोऽपि भविता क्षणो मदनसङ्गारशान्तया दुकूलमनुकूलया सशपथं मुहुः प्रार्थ्यते ॥ अत्र शृङ्गारो 'भवितेतिपदसूचितचिन्ताख्यव्यभिचारिभावस्य. उत्कण्ठाख्यस्य वा अङ्गम् । यथा वा- प्राची प्रयाते विरहादयं ते तापाच्च रूपाच शशाङ्कशङ्की । परापराधनिदधाति भानौ रुषारुणं लोचनवृन्दमिन्द्रः ॥ अत्र वियोगरूपशृङ्गारः कोपरूपमावस्याङ्गम , अतोऽन्न रसवदलङ्कारः। प्रेयो यथा-- स्वयं दृष्ट्वा वठमी सशैलाम्भोधिकाननाम् । गतास्ततो रामभुजं दृष्ट्वा मौनं समाश्रिताः ॥ अत्र रामविषयरतिभावस्य वसमतीविषयरतिभावानम् । यया वा- आदौ नकचरचरणयोर्मत्प्रणामप्रसङ्गः पश्चादीश! त्वदनुविधये सादरं मच्छिरोऽस्तु । येनानीतं. दारयकुले ब्रह्म साकारमावं श्रीरामाख्यं जगति रचितो ध्यानयोगाय पन्थाः ॥ अत्र रामरतेः रावणरतिमावोऽङ्गम् । रसाभासमावाभासयो रत्यङ्गत्वेन कथने जस्वि । यथा- कटाक्षेरुतिभिश्चेतो हरन्त्यो वनचारिणाम् । भवन्ति वनचारिण्यः जियः श्रीराम ! विद्विषाम् ॥ मनानेककामुकविषयरतिरूपरसाभासा प्रभुविषयतिभावस्याङ्गम् । ..

·पञ्चमो मयूखः। MANTRA त्वयि लोचनगोचरं गते सफलं जन्म नृसिंहभूपते । अजनिष्ट ममेति सादरं युधि विज्ञापयति द्विषां गणः ॥ अन प्रभुविषयरतिभावस्य तद्विषयद्विपदणरतिरूपो भावाभासोऽङ्गम् । तेनाना- sप्यूर्जस्व्यलक्षारः । समाहितं यथा- तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनयुगप्रश्लेषमुद्रालित किं वक्षश्चरणाऽऽनतिव्यतिकरख्याजेन गोपाय्यते । इत्युक्ते व तदित्युदीर्य सहसा तत्सम्प्रमाष्टुं मया श्लिष्टा सा रभसेन तत्सुखवशात्तन्ध्या च तद्विस्मृतम् ॥ मन झारख्या कोपशान्तिः । भावोदयो यथा- तदद्य विम्य दयालुरेधि मे दिन निमीषामि भवाद्विलोकिनी। नखैः किलाख्यायि विलिख्य पक्षिणा तवैव रूपेण समसमत्प्रियः ॥ अनौरसक्यरूपमावोदय: 1: शृङ्गाराङ्गम् । भावसन्धिर्यथा- अत्सितस्य तपःपराक्रमनिरभ्यागमादेकत: सत्लङ्गप्रियता च वीररमसोत्फालश्च मा कर्षतः वैदेहीपरिरम्भ एष च मुहुश्चैतन्यमामीलय- नानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरस्निग्धो रुणयन्यतः ॥ अत्र आवेगहर्षयोः सन्धिः शृङ्गाराङ्गम् । यथा वा-- इति प्रियाकाकुभिरुन्मिषन् भृशं दिगीशदूत्येन हदि स्थिरीकृतः । नृपं स योगेऽपि वियोगमन्मथः क्षणं तमुभ्रान्तमचीकरत्पुनः ॥ अन्न धैर्योत्तक्यसन्धिर्मोहरूपमावाङ्गम् । शबलता यथा- काकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय में श्रुतमहो! कोपेऽपि कान्तं मुखम् किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः ! स्वास्थ्यमुपैहि का खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति ॥ अत्र वितर्कोत्सत्यमतिस्मरणशादैन्यतिचिन्तानां शबळता विप्रलाभङ्गारा- नम्। यथा वा- पश्येत्कश्चिञ्चल चपल !रे का त्वराऽहै कुमारी हस्तालम्ब वितर हहहा ! व्युत्क्रमः कासि यासि । इत्थं पृथ्वीपरिवृढ ! भवद्विद्विषोऽरण्यवृत्त: कन्या कञ्चित फलकिपलयान्याददानाऽभिधत्ते । मन शङ्कासूयाधतिस्मृतिश्रमदैन्यविबोधौत्सुक्यानां शबलता राजविषयरतिभाव. स्याङ्गमिति । एतेऽण्यलङ्कारा इति भावः । "अन्न केचिदित्यस्वरसबीजं त मलङ्काराणां ·११२ राकागमलहिते चन्द्रालोके - शब्दार्थनिष्ठोपकारजननद्वारा रसोपकारकत्वम् । रसस्तु व्यङ्ग्यतया सर्वप्रधानीभूत इति तस्यान्योपकारकत्वासम्भवानालङ्कारत्वं सम्भवतीत्याहुः(१) ध्वनिकारस्तु- "अलङ्काराणां रसोपकारकत्वे शब्दार्थनिष्ठचमत्कारजननमेव तद्वारम् ।मानाभावात् , रूपकादौ सतोऽपि तस्यार्थिकतया अप्रयोजकत्वाक्ष। किन्तु यथाकथचिसोपकारकत्वः मानं साक्षात्परम्परालाधारणम् । तेन रसादीनामपिरसोपकारकत्वे भवत्येवालङ्कारस्वम् । यथाहु:- प्रधानेऽन्यत्र वाक्याथै यत्राङ्गतु रसादयः । काक्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः ॥ मत एतेषां युक्तमलङ्कारत्वमित्याह । अन्ये-तु 'अन्न रसाधपकारकत्वमान्नेणा- लङ्कारशब्दप्रयोगो भाक्त' इत्याहुः ॥ ११७-११८ ॥ संसृष्टपादीनामलारान्तरत्वं निरास्यति- शुद्धिरकप्रधानत्वं तथा संसृष्टिसङ्करौं । एतेषामेव विन्यासानालङ्कारान्तराण्यमी ॥ ११९ ॥ शुद्धिरिति । शुद्धो यत्रैक एवालङ्कार एकप्रधानत्वम् , सैव शुद्धिरित्युच्यते । द्वयो. रखड्डारयोः परस्परानुपपादकयोरुभयप्राधान्य संसृष्टिः । अलङ्कारयोरङ्गानिमावः सङ्करः । अङ्गाङ्गिभावाभावेन प्रधानयोरलङ्कारयोः सन्देहो द्वितीयः सङ्करः। अलङ्कारद्वयस्यैक- पदप्रतिपाद्यत्वं तृतीयः सङ्करः । तदुक्तम्- भविश्रान्तिजुषामात्मन्यनाङ्गित्वं तु सङ्करः । एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्चयः ॥ व्यवस्थितिरलङ्कृत्योः पदक्यानुप्रविष्टयोः । उत्तरार्धयोः 'सोऽपि सर' इत्यनुषङ्गः । तन्नतेषामेव प्रसिद्धानामलङ्काराणां विज्ञानान संसृष्ट्यादीनामलङ्कारान्तरत्वमित्यर्थः । यथा- यदगारपटाउकुहिमत्रवदिन्दूपलतुन्दिळापया । मुमुचे न पतिव्रतौचिती प्रतिचन्द्रोदयमनगङ्गया । अन्न हि कुटिमानामत्युञ्चत्वचन्द्रकान्तनिर्मितत्वप्रतिपादनद्वारा सम्पत्समृद्धियोग. रूप सदात्तालङ्कारोऽतिशयोक्तिश्चेति द्वावपि प्राधान्येन प्रतीयते । तयोरुपपादक पदार्थहेतुकाव्यलिङ्गालङ्कारो 'यदगारेत्यादिविशेषणस्य 'अभ्रगङ्गयेति विशेष्यस्य च साभिप्रायत्वरूपपरिकरपरिकराकुरालङ्कारौ च । पतिव्रतेति समुदवृद्धयनुमानादनुमाना. लङ्कारः। सर्वेश्चोदाचालङ्कारस्य चारुता प्रतीयते । तेन परस्परोपपादकत्वम् । 'आति (१) मत्र केचित्-"रसस्य व्यङ्गयतया सर्वप्रधानीभूतस्यान्योपकारकत्वा. सम्भवानालङ्कारत्वं सम्भवतीत्याहुः" इति ख-पुस्तके पाठः । - ·पञ्चमो मयूखः । - . मुदिते हृष्टे'त्यन्यपतिवतावृत्तान्तप्रतीतेः समासोक्यलारोऽपि । सोऽपि च उदात्ता. लङ्कारपरिष्कारकः । एवमुदाहरणान्तराणि सुधीभिरुह्यानि। अत्र सर्वत्र तदलङ्कारबुद्धय- नपायानालङ्कारान्तरत्वमित्याशयः ॥ १९९ ॥ सर्वेषां च प्रतिद्वन्द्वप्रतिच्छन्दभिदाभृताम् । उपाधिः क्वचिदुद्भिनः स्यादन्यत्रापि सम्भवात् ॥ १२०॥ सर्वेषामिति । एवं सति सर्वेषामन्येषोमप्यलङ्काराणां न्यूनाधिकरूपतया विसहशानामलङ्कारान्तरत्वापत्तिः । यथा-रूपकस्य पृथक्कथितसादृश्यरूपस्याधिक्यात् इवादिपदाभावे लुप्तोपमाया न्यूनत्वात् । अतस्तन्न रूपकोपमातो भेदाभावादुक्त. स्थलेऽपि न भेद इति तात्पर्यार्थः । अक्षरार्थस्तु-(१)प्रतिद्वन्द्वितया विरोधितया प्रति. च्छन्द आधिक्यं तेन भेदभाजामन्येषामलाराणामुन्निनः कथित उपाधिः प्रकारो- ऽन्यत्रापि सम्भवन् योजनीयः स्यात्तस्याप्यलङ्कारान्तरत्वं स्यादिति ॥ १२० ॥ माला परम्परा चैषां भूयसामनुकूलके। मनुष्ये भवतः क्वापि ह्यलकाराङ्गतां गते ॥ १२१ ।। मालेति। भूयसामलङ्काराणामुक्तानामेपामुपमादीनां माला मालाकारेण विन्यास: परम्परा रशनाधाकारेण विन्यासश्च अनुकूलके, स्वाय का, चमत्कारजनके भवतः । हेतु. गर्भविशेषणम्-यतोऽळाराङ्गतां गते अलङ्कारोपकारकत्वं प्रा। मनुष्य इवेति दृष्टान्त- वात्काव्ये इत्यध्याहर्तव्यम् । एवञ्च- मनुष्ये यथालङ्काराणां माला परम्परा चानुकूले शोभाजनके भवतः, तथा काव्येऽप्यलङ्काराणां माला परम्परा च चमत्कारजनके भवतः । मालोपमारशनोपमामालारूपकादीनामपि नालङ्कारान्तरत्वम् । यथा- अनवरतकनकवितरणजलसम्भृतकस्तरङ्गित्तार्थिततेः । भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्तिरतिविमला ।। इयं च साधारणधर्मेण रशनोपमा । मतिरिव मूर्तिर्मधुरा मूर्तिरिव सभा प्रभावयुता। तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं नृपस्य न परेषाम् ॥ इयं च धर्मभेदेन । एवम् , किसलयकरैलतानां करकमलः कामिना मनो जयति । नलिनीनां कमलमुख्र्मुखेन्दुभिर्योषितां मदनः ॥ इति रशनारूपकम् । अलौकिकमहालोकप्रकाशितजगत्त्रय! । स्तूयते देव ! सद्वंशमुक्कारत्नं न कैर्भवान् ॥ इति मालारूपकम् । तत्र नालङ्कारान्तरत्वमित्याशयः । अलङ्कारान्तरत्वबुद्धय- (१) 'प्रतिच्छन्देन रूवादेन (2)मर्यादयेति यावत् भेद भाजा.' इति ख-पुस्तके । १५ ·- ११४ राकागमसहिते चन्द्रालोके- - भावात्तदलङ्कारत्वबुद्धयनपायाच्चेति हृदयम् ॥ १२१ ॥ परेषां मतमुपन्यस्यति श्लोकद्वयेन- शब्दे पदार्थ वाक्याथै वाक्यार्थस्तबके तथा । एते भवन्ति विन्यासाः स्वभावातिशयात्मकाः॥ १२ ॥ कस्याप्पतिशयस्योक्तिरित्यन्वर्थविचारणात् । प्रायेणामी अलङ्कारा भिन्ना नातिशयोक्तितः॥१२३ ॥ शब्दे इति। शब्देऽनुप्रासयमकादीनां, पदार्थे उपमादीनां, वाक्याथें दृष्टान्तादीनां, वाक्यास्तबके निदर्शनादीनां विन्यासातिशयात्मकानां सर्वेषामतिशयोक्त्यलङ्कार- रूपत्वमेव भेद उक्तः । अतिशयोक्तिरिति योगस्य सर्वेषु सम्भवात्। अतः सर्वेषामति. शयोक्स्पलङ्कारान्सर्भाव इत्यापायः ॥ १२२-१२३ ॥ स्वमतमाह- अलङ्कारप्रकारेषु दधानेष्वपि साम्यताम् । वलक्षण्यं प्रतिव्यक्ति प्रतिभाति मुखेष्विव ॥ १२४॥ अलङ्कारेति । अतिशयोक्तित्वेनालङ्कारत्वेन वा समेष्वपि उपमादिप्रातिस्विक मुखेष्विव प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानं वैलक्षण्यमस्तीत्यर्थः ॥ १२४ ॥ अलङ्कारेषु तथ्येषु यद्यनास्था मनीषिणाम् । सदाचीनभेदेषु नाम्नां नाऽऽम्नाय इध्यताम् ॥ १२५ ॥ अलङ्कारग्विति । रसिकैरालङ्कारिकैः स्वानुभवैकपेद्य एतेषां भेद इत्याशयः । अनुभवैकवेद्यभेदेष्वलङ्कारेषु यद्यनादरः, तदा उपमारूपकादिनाम्नामनादरोऽस्तु । विजातीयबुद्धिकृतविषयभेदस्तु ब्रह्मणापि दुनिवार इत्यर्थः । अनुभवैकसिद्धोऽललारभेद हत्याशयः । महादेवः सत्रप्रमुखमखविद्यैकचतुर: सुमित्रा तद्भक्तिपणिहितमतिर्यस्य पितरौ । चतुर्थः सैकोऽयं सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥ १२६ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवकृते चन्द्रालोकालङ्कारेऽलङ्कार- निरूपणाख्यः पञ्चमो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्टेन धीमता। चन्द्रालोकस्य विवृतिर्मयूखे पञ्चमे कृता ॥ इति मीमांसकगागाभट्टविरचितचन्द्रालाकटीकायांराकागमाख्यायां पञ्चमोमयूखः।

·मयूखः । -- .. षष्ठो रीतिनिरूपणस्य रसनिरूपणोपजीवनयाऽवसरसत्या आदी रसाबिरूपयितुं विभावानुभावव्यभिचारिभावैराहितोत्कर्षस्य स्थायिभावस्य रसवात्तगुपोद्धातत्वेन विभावादीनभिधत्ते- आलम्बनोद्दीपनारमा विभावः कारणं द्विधा । कार्योऽनुभावो भावस्तु सहायो व्यभिचार्यपि ॥१॥ आलम्बनेति । समाने आलम्बनविभाव उद्दीपनविभावश्च कारणम् । यद्यप्यु- दीपकस्य न जनकत्वं तथाप्यु द्दीपनं विनाऽऽस्वादायोगानसत्वानुपपत्ते सत्कर्षाधायकत्वेन जनकता विवक्षिता । अनुमावः कार्यम् । व्यभिचारिभावः सहकारीत्यर्थः । एते प्रतिरसं भिना वक्ष्यन्ते ॥ १ ॥ गलदेद्यान्तरोद्भेदं हृदयेऽप्यजडात्मनाम् । मिलन्मलयजालेप इवाहादं विकासयन् ॥२॥ काव्ये नाध्ये च काय च विभावाद्यविभाक्तिः । आस्वाद्यमानैकतनुः स्थायी भावो रसः स्मृतः॥३॥ गलदिति । रत्यादिः स्थायी भाव एवं रसः । विभावायै विभावितो रसोन सूक्ष्मावस्थापनः । काव्यनाटकभोगेषु मास्वादनस्वरूपो ज्ञानस्वरूपः । ज्ञानमप्यनन्य विषयमिति गलद्वेद्यान्तरोभेदमिति क्रियाविशेषणेनोक्तम् । अजडात्मनां तत्चद्रस- परिशीलनाभ्यासपाटववताम् । अतएव न शान्ताभाले शृङ्गाराभिव्यक्ति । हृदयेषु जडात्मनामिवि पाठे तु जडहृदये यथा मलयजालेप आह्वाद विकासयतीति दृष्टान्ते योज्यम् । अयमाशय:-शृङ्गारवीरकरुणहास्याऽभुतभयानकराद्रबीमत्सशान्तानां रसाना रत्युत्साहशोकहासविस्मयमयद्वेषजुगुप्साप्रामाः क्रमेण स्थायिभावाः । तिष्ठन्तीति स्थायिनः स्थिरा इत्यर्थः । यतः सर्वो जीवः मुखसक्तो रिरंसते, स्वहितायोत्सहते, स्वेष्टक्षतिशडया शोचति, हसति, वैचित्र्यदर्शनाद्विस्मयते, बिभेति, परस्मै कुप्यति, परं जुगुप्सते, वैराग्येण किञ्चित्स्यक्तुकामः प्रशमं भजते । न हि मुक्कावस्थातः पूर्वमेमि. नवमिश्चित्तव्यापारैः शून्यः कदाचित्कश्चित् संसारेऽवतिष्ठते । एवञ्च-वासनारूपतया स्थितान् विरुद्धरविरुद्ध भावरतिरस्कृतप्रवाहान् रत्यादीन् विभावयन्ति आस्वाद योग्यान जनयन्ति ते विभावाः । मनुभावयन्ति तत्रैवोत्कर्षाधानं कुर्वन्ति ते ऽनुभावाः । विशेषेणाभित: स्थायिनः शरीरे चारयन्ति ते व्यभिचारिमावाः । तथाच-'अभिव्यक्त स्थायिमाव एवं रस इति सम्प्रदाया । भट्टलोटस्तु- ललनादिमिरालम्बनविभावैवल्पादित उहीपनविभावैचन्द्रा- रामप्रासादादिमिकडोपितोऽनुभावैः कटाक्षादिभिः प्रतीतियोग्य तो व्यभिचारिभिः ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- -- । स्कण्ठादिभिः पोपितो रामाउनुकार्ये नटे रसः, स एव तत्तुल्यरूपतानुसन्धानबला- दारोप्यमाणः सामाजिकानां चमत्कारहेतुपरित्याह । श्रीशङ्ककस्तु-"विभावादिमिः स्थापितोऽनुमितिमा चमत्कारप्रतीति सामाजिकानां जायते, ल रसः । तथा हि-चित्र तुरगवडामोऽत्रमिति ज्ञातो नः पक्षः । तत्र विभावादित्रयेग स्थाय्यनुमीयते । गुरुशिक्षा तातिशयिताभ्यासेन रोमान्चा. अभिनयद्वारेण, सौधस्थले चरन्ती चरणसमालोलचारुमजीरा । कापि कमनीयमूर्तिः कनकशालाकेत्र कामिनो दृष्टा ॥' इत्यालम्बनाभिव्यक्ती 'वाता मलयजा शान्ति मेवैः श्याम तथाम्बरम् । भूमिर्नवाकुरलीना का गतिर्ललनां विना ।' हत्युद्दीपनव्यक्तौ तहनुभावल्य रोमाञ्चादेर्दर्शनोयल्याविर्भावनेन ज नीयस्यो. स्कण्ठादेस्तकार्यप्रकटनेन च प्रकाशनात् । यद्यपि ते कृत्रिमास्तथापि कृत्रिमत्वेनाऽज्ञातः स्थायिभावस्य रत्यादेरनुमितिः । न च साक्षात्कार एव चमत्कारो नानुमितिः । अन्यथा स्वर्गानुमितिरपि सस्यादिति वाच्यम् । वस्तुसौन्दर्यबलाइसनीयत्वेन स्थाय्यनुमानस्या- ऽन्यानुमानवैलक्षण्यात् । न च तथोपि स्थायिनो न ऽसत्वादू बाधावतारेणानुमित्या सम्भव इति वाच्यम् । स्थायितया सम्भाव्यमानत्वेनामावनिश्चयाभावात् । अनिश्चये विष्टैव रसानुत्पत्तिः । अतोऽनुमितिविषयीभूतः स्थायिभाव एव रसः । अत एव नटे. नरस इत्याह । भट्टनायकस्तु-"नोत्पद्यते नानुमीयते किन्तु विभावादिभिः स्थायिनो रत्यादे. (गः। तथा हि-शब्दात्मनः काव्यस्य त्रयो व्यापाराः । अभिधा भावकत्वं भोक्तत्वं च । अभिधा निरन्तरा सान्त च । निरन्तरा बाक्तिरूपा सान्तरा लक्षणारूपा । भावकत्वं साधारणीकरणम् । तेन हि व्यापारेण विभावादयो रत्यादिः स्थायी व साधारणी. क्रियते । साधारणीकरणं च राधादिविशेषागामालम्बनविभावानां कामिनीत्वादि- सामान्येनोपस्थिति:(१) । स्थाय्यनुभावादोनों सम्बन्धिविशेषानच्छि नत्वम् । नाट्ये. ऽपि द्वितीयव्यापारेण साधारणीकृतैर्विभावादिभिस्तृतीयव्यापारमाहित्येन तथा कृत एव स्थायी भुज्यते । भोगश्च-सत्त्वादिगुणोद्रेकात्प्रकाशते य आनन्दस्तत्स्वरूपाऽनन्या- लम्बनो या संवित् तत्स्वरूपो लौकिक खानुभवविलक्षणः । उद्वेकश्च इतराभिभवेना. ऽवस्थितिरिति साख्यसिद्धान्तानुयायी स्वमतपरिष्कारमाह । आचार्याभिनवगुप्तपादास्तु-रसो विभावादिभिर्नोत्पद्यते नानुमीयते न भुज्यते किन्त्वभिव्यज्यते। तथा हि-धूमेन वन्ानुमानाभ्यासवर्ता नैयायिकानामिव (१) 'साधारणीकरणं च' इत्यारभ्य '० सामान्येनोपस्थिति इत्यन्तोऽवा: ख-पुस्तके न दृश्यते । - ·षष्ठी मयूखः। - - - । ललनोद्यानकाक्षरोमाञ्चादिभिः स्थायिरल्याद्यनुमानाभ्यालबासनावासितान्त:करणाना- मालारिकागां सामाजिकानां पूर्वमुत्पन्नः सूक्ष्म अयान्तः स्थिरो रत्यादिः स्थायी भावो विभावादिभिरभिव्यज्यते । एवञ्च येषां पूर्व रत्यादिनात्पनस्तेषां नास्त्येव रसामि. व्यक्तिः। अन्यनिष्ठानामपि विभावादीनां सम्बन्धिविशेषीयत्वेनाप्रतीतो स्वीयत्वा- संसाऽग्रहासाधारण्येन प्रतीतो साधारण्येनैव प्रमातृविशेषसंसर्गाग्रहात्लारून्ये ग स्थायी अभिव्यज्यते । अभिव्यक्तिरेव चर्चणा । तेन-विभावादीनां समूहालम्वनामिकामिव्य को रस' इति सिद्धम् । अभिव्यक्तिविशिष्टश्च स्थायी विभावादिज्ञानपर्यन्तममिव्य को. ऽभिव्यक्तिनाशोत्पत्तो नाशोत्पत्तिप्रतीतिविषयो भवति । न चैवं विभावादिसमूहा. लम्बनात्मिकायां रसव्यक्तौ विमावादीनां पृथक् प्रतीतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । पानकरस. न्यायेन चर्वणात् । पानके हि कर्पूराधशो न पार्थक्येन प्रतीयते, एवमन्त्रापि विभावाचंशो न पृथक् प्रतीयते, किन्तु रत्याकारतयैव तत्प्रतीतिः । अतोऽभिव्यज्यत एव रस इत्याहुः । एतच सर्वमभिप्रेत्य 'विभावित इत्युक्तम् । विभावितः, उत्पादितोऽनुमितो भुक्तो. अभिव्यक्त इति मतभेदादर्थः । आस्वाद्यमान तनुरिति रख शब्दे ख्यत इति योगः प्रद- मितः । विभावाद्यैरित्यनेन मिलिजानामेवाभिव्य कार्य न प्रत्येक्रमित्युकम् । एकैकस्य व्याकत्वे व्यभिचारोत् । तथा हि-पानादयो विभावा भयानकत्येव रौद्राद्भुत. वीराणाम् , अश्रुपातादयोऽनुभावाः कारस्येव कहाभ मानयोः, चिन्तादयो व्यमि. चारिणः शृङ्गारस्येव वीरकरुणभयान कानाम् । न च तन्नेकेन तत्तसाभिव्यक्ति । अतो मिलितानामेवाभिव्यजकत्वम् । यत्र चैकेन रसामिव्यक्तिस्त्रान्यतरेणान्यस्याप्यावे- पात् । यथा- वियदलिमलिनाम्बुगर्भमे मधुकरकोकिलजितेर्दिशा श्रीः । धरणिरभिनवाइकुराङ्कटङ्का प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे ! ॥ अन विभावेनानुभावव्यभिचारिभावयोः, परिमृदितमृणालीमलानमङ्ग प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थनामिः क्रिया। कलयति व हिमांफोनिष्कलङ्कस्य लक्ष्मी- मामनवकरिदन्तच्छेदपाण्डः कपोल: ॥ अत्रानुभावेन विभावव्यभिचारिभावयोः, दूरादुत्सकमागते विवलितं सम्भाषिणि स्फारित संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने कोपाश्चितभूलतम् ॥ मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णक्षणं चक्षुर्जातमहो ! प्रपञ्चचतुरं आतागसि प्रेयसि ॥ मात्र औलक्यनीडादिभिव्यभिचारिभावैविभावानुभावयोराक्षेप इति विक्॥२-३॥ ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- । श्लोकद्वयेन शृङ्गारमाह-- रत्याख्यस्यायिभावात्मा वरलभादिविभावितः । आलस्येाजुगुप्साभ्यो विना सञ्चारिभियुतः ॥ ४ ॥ अनुभावैः कटाक्षाद्यैरुन्मादायैर्यथाक्रमम् । संयोगो विपलम्भश्च श्रृङ्गारो द्विविधो रसः ॥५॥ रत्याख्येति । मनोऽनुकूलविषयं सुखात्मक संवेदनं रतिः। रत्याख्यस्थायिभावा- स्मको वल्लमादिविभावितस्तनिष्ठस्तद्विषय हति यावत् । आलम्पादीनां करुणरौद- बीमत्लव्यभिचारित्वात्। स शृङ्गारो द्विधा, संयोगो वियोगश्च । तावपि प्रच्छन्न प्रकाश रूपो द्विधा । तदुक्तम्- जायापत्योमिथो रत्यावृत्तिः शृङ्गार उच्यते । संयोगो विप्रलम्भवेत्येष तु द्विविधो मतः ॥ तो तयोर्भवतो वाच्यौ बुधैर्युक्तवियुक्तयोः । प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्व पुनरेष द्विधा मतः ॥" इति । द्विविधस्यापि संयोगस्य स्वेदाश्रुरोमाञ्चकम्पश्वसित केशबन्धांशुकशयन. पुष्पमाल्यादिसम्यनिवेशचाटुप्रभृतयोऽनुभावाः । वियोगद्वये असन्तोषकृशतादीन: वचनजागरविलापलेखलेखनवाचनवार्ताप्रश्नमरणोधमसन्देशादयोऽनुभावाः । आलस्ये. यजुगुप्सावर्जिताः संयोगयेऽपि हर्षादयो व्यभिचारिणः। वियोगद्वये शामग्लानि. निर्वेदमरणादयो व्यभिचारिणः । वियोगश्च- पूर्वानुरागमानात्मप्रवासकरुणात्मकः । विप्रलम्भश्चतुर्धा स्यात् पूर्वपूर्वो ह्ययं गुरुः ॥ इति । अयमेवामिलापविरहेडाप्रवासशापहेतुक इति गीयते । तत्र प्रच्छन्न. संयोगो यथा- भ्रमभ्रुकुटि सस्मितं नमितकन्धरं प्रोल्लस. स्कपोलपुलकावलि श्वसितकम्पितोरोजकम् । उदश्चितभुजायुगग्रथितकेशपाशं पुरो गुरोरपि हरिः सुखं सपदि राधयाऽऽलोक्यते ॥ संयोगानामवलोकनालिङ्गनचुम्बनादीनामनेकरूपत्वादवलोकनरूपः शृङ्गारः । तल्य व राधिकानिष्ठस्मितादयो राधिकानिष्ठस्य रत्याख्यस्थायिभावस्य कार्यत्वादनुभावाः । कृष्णनिष्ठरत्याख्यस्थायिभावस्योद्दीपकत्वादुद्दीपनविभावा अपि भवन्ति । न चोद्दीपन- विभावानां कारणरूपत्वादनुभावानां कार्यरूपत्वादुमयरूपत्वं विरुद्धमिति वाच्यम् । अन्यनिष्टरतिकार्यस्यान्यनिष्ठरतिकारणत्वे बाधकामावात् । वियोगरूपशृङ्गारानुभाव. शोकस्य करुणरसस्थायित्वमिव । प्रकाशो यथा- ।

·षष्ठो मयूखः। सहस्त्रर्गोपीनां पदनतिपराणां परिवृतो वरं वृन्दारण्ये धनरसरसालास्पदरसे । समालिश्चुम्बन मुहुरपि कटाक्षैः परिमृशं. स्तथा गायन्नृत्यन रसयति रहस्यं यदुपतिः ॥ प्रच्छन्न वियोगो यथा-- समानकुलशीलयोः मरुचो परायत्तयोः परस्परविलोकनाकुलितचेतसोः प्रेयसोः । तनुत्वमधिविन्दतोर्बहुविधं विधि निन्दतो- रशक्यविनिवेदना विरहवेदना वर्धते ॥ यथावा- अपडुवानस्य जनाय यन्नितामधीरतामस्य कृतं मनोभुषा । अबोधि तज्जागरदुःखसाक्षिणी निशा च शय्या च शशाबुकोमला ॥ प्रकाशो यथा- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एवं किं कमलैः । अलमलमालि! मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला ॥ नायिकानायकभेदेन संयोगविप्रयोगभेदा ग्रन्थगौरवमयानोदाहियन्ते ॥४-५॥ हास्यरसमाह- हासस्थायी रसो हास्यो विभावाद्यैर्यथाक्रमम् । वैरूप्यफुल्लगण्डत्वावहित्थाथैः समन्वितः ॥६॥ हासेति । अङ्गक्रीडादिजन्मा चेतोविकारो हासः, स स्थायी यस्येवि बहुव्रीहिः। आलम्बनविभावो नायको नायिका च । उद्दीपनविभावो वैरूण्यादि। अनुभावः फुल्ल. गण्डत्वादिः । व्यभिचारी अवहित्थादिरित्यर्थः । तदुक्तम्- हासमूलः समाख्यातो हास्यनामा रसो बुधैः । चेष्टाङ्गवेषवैकृत्याद् बाह्यहासरसोद्भवः ॥ कपोलाक्षिकृतोल्लासो भिन्नोष्ठः स महात्मनाम् । विदीर्णास्यश्च मध्यानामधमानां सशब्दकः । उत्तममध्यमाधमभेदेन हास्यरसस्निधेत्यर्थः। परं त्वयं हास्यरस: सक्रमणरूपः । यतः, परस्य हासं दृष्ट्वाऽन्योऽपि इसति । यथाऽम्लदाडिमरसास्वादः पावस्थमुखे लालां करोति । न त्वन्यरसानां सङक्रमणरूपत्वम् । न च स्वामियोकेन भृत्यशोका- तस्यापि सङ्क्रमणरूपत्वमिति वाच्यम् । भृत्यशोकस्य स्वामिशोकनिमित्तकरुणरसा- न्तरत्वात् । यथा- गताः केचित्प्रबोधाय स्वपन्तं कुम्भकर्णकम् । तद्धःपवनोत्सङ्गादुद्धीय पतिताः कचित् ॥ - ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- यथावा वीराग्रेसर कृष्णरामनृपते ! हप्ता रणप्राङ्गणे कृत्ताः केचन पारसीकपतयः प्राप्ताः पुरीमामरीम् । ओस्तादेति गुरौ, बलद्विषि सुलत्तानेति, भाच्यां पुन: बीबीति, प्रणतो सलामिति सुरान् स्मेराननान कुर्वते ॥॥६॥ करुणमाह अभीष्टविप्रयोगाऽश्रुपातग्लान्यादिभिः क्रमात् । विभावाद्येयुतः शोकस्थायी स्यात् करुणो रसः॥७॥ अभीष्टेति । इष्टनाशादिजनितं चित्तवैकलव्य शोकः । इष्टवियोगोऽनिष्टसंयोग श्योद्दीपनः । अनुपातोऽनुमावः । ग्लान्यादयो व्यभिचारिणः । अनेन क्रमेण विभावा- दयः । शोका स्थायी यस्येत्यर्थः । तदुक्तम् । शोकोत्थः करणो ज्ञेयस्तत्र भूपातरोदने । वैवर्ष मोहनिर्वेदप्रलापाभूणि कीर्तयेत् ॥ सीतामपास्य अपया नतास्यं समागतं लक्ष्मणमानिरीक्ष्य । बभूव बाष्पाम्बुधिमध्यलीनो गन्तमीनो रघुनन्दनस्य ॥ । यथावा मदर्थसन्देशमृणालमन्थरः प्रियः कियद्दूर इति त्वयोदिते । विलोकयन्त्या रुदतोऽथ पक्षिणः प्रिये! स कीडग् भविता तव क्षणः॥-॥७॥ रौतमाह- क्रोधस्थायी रसो रोद्रो विभावाद्यैः समन्वितः । मात्सर्यहस्तनिष्पेषसंमोहाद्यैर्यथाक्रमम् ॥ ८॥ क्रोधेति । प्रतिकूलतत्पक्षस्य द्वेषः क्रोधः स्थायी यस्येति विग्रहः । मात्सर्यादि. रहीपनविभावः । मात्सर्य च दारापहारज्ञातिविद्यादौ पराभवाद् भवतीति । एवञ्च- पराभवादीनामप्युद्दीपकत्वम् । हस्तनिष्पेषादिरनुभावः । संमोहादिव्यभिचारी । स रौद्ररस इत्यर्थः । तदुक्तम्-- क्रोधात्मको भवेद् शैद्रः क्रोधश्वाऽरिपराभवात् । भीष्मवृत्तिर्भवेदुग्रः सामर्षस्तन्न नायकः ॥ स्वांसाऽऽघातस्वशस्त्रोपक्षेपभ्रूकुटयस्तथा । अत्रारातिजनाक्षेपो दलन चोपवर्यते ॥ यथा- केयं माता पिशाची, क इव स जनको, भ्रातरः केऽत्र कीटा वध्योऽयं बन्धुवर्ग, कुटिलविटसुहृच्चेष्टिता ज्ञातयोऽमी ।

·षष्ठो मयूखः। आगर्ने यावदेषां कुलमिदमखिलं नैव निशेिषयामि रूफर्जन्तः क्रोधव दधति विरतिं वावदेते स्फुलिङ्गाः ॥-॥८॥ वीरमाह- उत्साहाख्यस्थायिभावः प्रभावादिविभावभूः। वीरोऽनुभावैः स्यैर्याधैर्भावर्गादिभियुतः ॥९॥ उत्साहेति । कार्यारम्भ आदर उत्साहः स्थायी । प्रभावबलमदधाष्टोदिहीपन. विभावः । स्थैर्यादिरनुभावः । आदिपदात् धैर्यवीयक्षिपवचनादया । गर्वादियभिचारी- त्यर्थः । मादिना- अमर्षः प्रतिबोधश्च वितर्कोऽथ मतिधृतिः । क्रोधासूये च संमोह आवेगः शोकहर्षणम् ॥ गर्वो मदस्तथोग्रत्वं भावा वीरे भवन्त्यमी । अन्यत्र तु- उत्साहात्मा भवेद्वारस्त्रेधा धर्माऽऽजिदानतः । नायकोऽन्न भवेत्सवः श्लाहौरधिगतो गुणैः ॥ तेन धर्मयुद्धदानरूपविषयभेदेन वीररसस्त्रिधेत्यर्थः । यथा- समामाङ्गणमागते दामुखे सौमित्रिणा विस्मितं सुग्रीवेण विचिन्तितं हनुमता व्यालोलमालोकितम् । श्रीगमेण परन्तु पीनपुलकस्फूर्जकपोलश्रिया सान्द्रोनन्दरसालसा निदधिरे बाणासने पृष्टयः ॥ अयं युद्धवीरः । दानवीरो यथा- मीयतां कथमभीप्सितमेषां दीयतां द्रुतमयाचितमेव । तं धिगस्तु कलयन्नपि वाञ्छार्थिवागवलरं सहते यः ॥॥९॥ भयानकरसमाह- व्याघ्रादिभिर्विभावैस्तु वेपिताधतुभावभृत् । भावोहादिभियुक्तो भयस्थायी भयानकः ॥ १० ॥ व्याघ्रति । करदर्शनजनितं चित्तवैकल्यं भयं स्थायिभावः । व्याघ्रादिदीपन. विमाव: । कम्पितादिरनुभावः । मोहादियभिचारी । तादृशो भयानकरस इत्यर्थः । तदुक्तम्-- भयानको भवेद्भीतिप्रकृति?रवस्तुनः । सच प्रायेण वनितानीचबालेषु शास्यते ॥ दिगालोकाऽऽस्यकोषाङ्गकम्पगद्गदसम्भ्रमाः । वासववण्यसम्मोहा वायन्ते विबुधैरिह । । - ·राकागमसहिते चन्द्रालाके- यथा- हफूर्जदूभुजाविधासिकं समन्तात् समुच्छ्वसद्धीषणवपङ्क्तिम् । दृष्ट्वैव रौद्रं दशवक्तदेहं सीताऽतिभीता बत ! मूर्छितासीत् । यथा- कालियरूढ़े शालिनि वनमालिनि हा! विभावयन्तीमिः। व्यालीभिः करतालीहतपक्षोभिश्च कम्पितं भूयः ॥ ॥ १०॥ बीमत्सरसमाह- स्थायी जुगुप्सा वीभत्सो विभावाधैर्यथाक्रमम् । अनिष्टक्षणनिष्ठयतिमोहाद्याः संमताः क्रमात् ॥ ११ ॥ स्थायीति । दोषदर्शनात्पदाथै गहाँ जुगुप्सा स्थायिभावः । अनिष्टक्षणाविरुदीपन- विभावः । निष्ठीवनादिरनुभावः । मोहाद्या व्यभिचारिणः । हिशोबोमलसरसा। तदुकम् बीभत्सः स्याज्जुगुप्सातः सोऽहृद्य(१)श्रवणेक्षणात् । निष्ठीवनात्यमादि स्यादन महतां न च ॥ उत्तमानां व्यभिचार्यनुभावा नेत्यर्थः । यथा- मन्त्रैः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः स्त्रीहस्तरकोत्पल- ध्यमोत्तसभृतः पिना सहसा हृत्पुण्डरीकस्वजः । तत्तच्छोणितपकुकुमजुषः सम्भूय कान्तैः पिब- न्त्यस्थिस्नेहसुराः कपालचषकैः प्रीताः पिशाचाङ्गनाः ॥ फेत्कारकृस्फेमिरनिकृष्ट वििवलुब्धैरपि जग्धपृष्ठम् । आ पक्षिमिक्षितसर्धनासमासीद्वपुस्तइशकन्धरस्य (२) ॥-॥ ११ ॥ अद्भुतरसमाह- अद्भुतो विस्मयस्थापी मायादिकविभावभूः। रोमाञ्चायनुभावोऽयं स्तम्भादिव्यभिचारिकः ॥ १२ ॥ अद्भुत इति । लोकसीमातिक्रान्तपदार्थविषयकचित्तविकारो विस्मयः स्थायी। मायादिरुद्दीपनविभावः । रोमाञ्चादिकमनुभावः । स्तम्भादिय॑भिचारी । अयमद्भुत- रस इत्यर्थः । तदुक्तम्- विस्मयात्माऽभुतो ज्ञेयः स चाऽसम्भाव्यवस्तुनः । दर्शनात् श्रवणाद्वापि प्राणिनामुपजायते ॥ तन्त्र नेत्रविकासः स्यात्पुलका स्वेद एव च । (१)सः बीभत्सः । अहृद्यममुन्दरम् , अनिष्टमिति यावत् । (२) सदाहरणान्तमिदं ख-पुस्तके नास्ति। यथावा १ न ·षष्ठो मयूख। यथा- दिव्यहरेर्मुखकुहरे विस्तीर्णे पर्णति व्योम । चूर्णति चन्द्रः क्रमुकति कनकगिरिः खदिरसारति दिनेशः ॥॥ ११ ॥ शान्तरसमाह- निर्वेदस्थायिकः शान्तः सत्सङ्गादिविभावभूः । क्षमादिकाऽनुभावोऽयं स्तम्भादिव्याभिचारिकः ॥१३ ॥ निवेदेति । निर्वेदश्च तत्त्वज्ञानजिहीर्षादिभिः स्वावमानः । सत्सङ्गादिभिरुहीपन- विभावैः क्षमादिमिरनुभावैः स्तम्भादिव्यभिचारिमावैरभिव्यको निर्वदा शान्तरस - इत्यर्थः । तदुक्तम्- सम्यग्ज्ञानसमुत्थानः शान्तो निस्पृहनायका । गष्यादिपरित्यागात्सम्यग्ज्ञानल्य चोद्भवः ॥ अन्ये तु-शास्तस्य निखिलविषयपरिहारजनितात्ममात्र विश्रामानन्दरूपतया न तस्य निदः स्थायिभावः सम्भवति । तस्य विषयेऽप्यपत्प्रत्ययरूपतयाऽऽत्मावमानन. रूपतया सर्वचित्तवृत्तिविरामरूपतया वा स्थायित्वासम्भवात् । तेन शमोऽस्व स्थायी। सवनिरीहावस्थायामानन्द" इत्याहुः । यथा- अशीमहि वयं मिक्षामाशावासो वसीमहि । शयीमहि महीपृष्ठे कुर्वीमहि किमीश्वरैः ॥-॥ १३ ॥ भावानाह- रतिर्देवादिविषया सन्ति च व्यभिचारिणः । वेद्यमाना निगद्यन्ते भावाः साहित्यवेदिभिः ॥१४॥ रतिरिति । देवादिविषयिणी रतिभावः। आदिना नृपमुनिगुरुभ्रातृसुतविषयापि । तथा वक्ष्यमाणा निदादयो व्यभिचारिभाषा: यदा वेद्यमानाः प्राधान्येन प्रकाश्वमानाः काव्यव्यङ्गया अवत्ति, तदा तेऽपि भावपदवाच्याः प्रधाना भवन्तीत्यर्थः । तदान रस्यादीनां स्थायित्वम् , किन्तु भावशश्वाच्यत्वमित्याशयः। यथा- मातर्भवानि मम पूर्वभवानि यानि पापाणि तानि तव दर्शनतो गतानि । एतावदेव मम देवि ! परन्तु भूयाचितं मुरारिचरणे स्थिरतामुपेवात् । नृपविषया यथा- कामनीयकमधाकृतकाम काममक्षिभिरवेक्ष्य तदीयम् । कौशिकः स्वमखिलं परिपश्यन् मन्यते स्म खलु कौशिकमेव ॥ मुनिविषया यथा- सद्विमुख्य मम संशयशिल्पि स्फीतमन्त्र विषये सहसाऽयम् । भूयतां भगवतः भुतिसारय वाग्भिरघमर्षणऋमिः ।..." .

·राकागमसहित चन्द्रलोके- - गुरुविषया यथा- पुरुषायुपजीविन्यो गिरातका निरीतयः । यन्मदीया प्रजास्तत्र हेतुरुत्वब्रह्मवर्चसम् ॥ भ्रातृविषया यथा- देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः । तंतु देशां न पश्यामि यन्त्र माता सहोदरः ।। शुतविषया यथा- अनेन कस्यापि कुलाउकुरेण स्पृष्टस्य गात्रेषु मुख ममैवम् । का निर्वृतिं चेतसि तस्य कुर्याद यस्याऽयमङ्काकृतिनः प्ररूढः । व्यभिचारी प्रधानो यथा- यावत्सखे ! प्रियां स्वप्ने प्रार्थये मानिनीमहम् । तावच्छठेन विधिना निवाऽपहृता मम । अन विधि प्रत्यसूया प्राधान्येन व्यज्यते । एवमन्येऽपि ज्ञेयाः ॥ १४ ॥ तानेव व्यचारिभावानाह- निवेदग्लानिषकाख्यास्तथाऽसूयामदलमा:। आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहो धृतिः स्मृतिः॥ १५ ॥ ब्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मार एव च ॥ १६ ॥ सुप्तं विबोधाऽमर्पश्चाप्यवाहित्था तथोग्रता । मतियांधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ १७॥ त्रासदैव वितर्कश्च विक्षे या व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥१८॥ निवेदेति । एतेषां स्वरूपाणि- स्वावमानो निर्वेदः । ग्लानिः कार्याक्षमत्वम् । अनिष्टचिन्तनं शङ्का । असहिष्णुता असूया। आनन्दजो मोहो मदः । रत्यादिजनितः खेदः श्रमः । इष्टाऽनादर आलस्यम् । शरीरमालिन्यकारको मनोविकारो दैन्यम् । चिन्ता ध्यानम् । दुःखानुचिन्तनजन्यं भयं मोहः। ज्ञानाऽजननमित्यर्थः (१)। सम्पूर्णफलानामीप्सा धृतिः । अनुभूतार्थविषयकं संस्कारजन्य ज्ञानं स्मृतिः । मना. सोचो ब्रीडा । मात्सर्यादिकृताऽनवस्थितिश्चपलता । स्तुत्यादिकृतो मनःप्रसादो हर्षः । राजगजादिकृतं भयमावेगः । कर्तव्यमूढत्वं जडता। विद्यादिकृतमदनित: - (१) वाक्यमिदं ख-पुस्तके नास्ति ।

·षष्ठो मयूखा।
संमोहो गर्वः । उपायाभावज्ञानजनिता बलहानिर्विषादः । इटावासी कालक्षेपा.
ऽसहिष्णुता औत्सुक्यम् । श्रमादिना नयनोन्मीलनं निद्रा । आधिविशेषोज्वरश्मा-
उपस्मारः। स्वप्नगतो विषयानुभव: सुप्तम्। निद्वापगमजन्यमनःप्रलादो विबोधः ।
निन्दादाभिनिवेशोऽमर्षः । लज्जादिना हर्षांद्याकारगोपनमवाहित्था । अपमानादि.
कृतश्चित्तक्षोभ उग्रता। नीतिशास्त्रेणार्थनिश्चयो मतिः।वातादिकृतो ज्वरो व्याधिः।
कामादिक्षतश्चित्तविभ्रम उन्मादः । शस्त्रादिकृतः प्राणवियोगो मरणम् । इदं तु मरणं
न व्यभिचारिभाव, रसविच्छेदहेतुल्वेन तस्याऽवर्णनीयत्वात् । किन्तु मरणेच्छैव ।
विशुदादिकृतं भयं त्रासः । सन्देहजन्यो विकारो वितर्कः ॥ १६-१८ ॥
इदानी रसाभासमावाभासानाह-
सर्वसाधारणप्रेमप्रश्रयादिस्वरूपया ।
अनौचित्या रसाभासा भावाभासाश्च कीर्तिताः ॥ १९ ॥
सर्वति । एकल्या नायिकाया अनेकनायकविषयावलोकनादिवर्णनयाऽनेकविषय-
प्रेमकथनमनौचिती, तया रसोऽपि रसाभासो भवति । एवमेकल्यानेकदेवतादिविषयक.
रस्यादिवर्णनया रतिकथने भावाभास इत्यर्थः । प्रश्रयो नम्रता नतिरिति यावत् ।
यथा-
सम्भावितास्त्वया के तरुणि!न नयनाचलेन संवलवा ।
स्मितमधयाऽऽहितगौरवमधुना वचनं श्रवःसुधा केषाम् ॥
अयं रसामासः । भावाभासो यथा-
अन्यैः समोऽसि वरदो देवैरपि जगत्पते ।।
तथापि त्वामहं वन्दे कालकूटस्य धारणात् ॥
एवं गुर्वादिविषयाण्यूहानि ॥ १९ ॥
भावस्य शान्तिरुदयः सन्धिः शबलता तथा ।
काव्यस्य काञ्चनस्येव कुकर्म कान्तिसम्पदे ॥ २० ॥
भावस्येति । भावस्थ व्यभिचारिभावादेः शान्तिनांशः, उदय आधिक्यम्, भाव-
द्वयस्य क्रमेण कथन सन्धिः, बहूनां कथनं शबलता। एतान्यपि काव्यस्य कान्ति.
सम्पदे, कान्तिः सरसत्वम्, तत्सम्पदे भवन्तीत्यर्थः । शोभाजनकानीत्याशयः । अत्र
'पर्यायप्रवृत्तौ सन्धिरपर्यायप्रवृत्तौ शबलतेति केचित् । उदाहरणान्युक्तानि ॥ २० ॥
रीतीराह-
आचतुष्टयमासप्त यथेष्टरष्टमादिभिः ।
समासः स्यात् पदैन स्यात् समासः सर्वथाऽपि च ॥ २१ ॥
पाबालिकी च लाटीया गौडीया च यथारसम् ।
वैदी च यथासङ्ख्यं चतस्रो रीतयः स्मृताः ॥ २२ ॥

·१२६
राकागमसाहते चन्द्रालोके-
आचतुष्टयमिति । द्वित्रिचतुःपदानां समासे पाञ्चाली, पञ्चषट्सप्तपदानां समासे
लाटीया, अष्टमादियथेष्टपदानां समासे गौडीया, सर्वथा समासामावे वैदर्भीति ।
यथारसमिति । शृङ्गारे वैदर्भी रौद्रवीरयोगौडीया अन्यत्र पाञ्चाली लाटीयेत्यर्थः ।
एवञ्च-रसानुगुणवेन रसान्तोक्तः शब्दालाराणां वर्णधर्मत्वेन तदबैलक्षण्यं लभ्यते ।
क्रमेणोदाहरणानि-
मदननृपतियात्राकालविज्ञापनाय
स्फुरति जलधिमध्ये ताम्रपात्रीव भानुः ।
अयमपि पुरुहूतप्रेयसीमूनि पूर्णः
कलश व सुधांशुः साधुरुल्लालसीति ।
इथं पाञ्चाली-
अस्ताद्विलम्बिरविबिम्बतयोदयादि
चूडोन्मिषत्सकलचन्द्रतया च सायम् ।
सन्ध्याप्रनृत्तहरहस्तगृहीतकांस्य.
तालद्वयेव समलक्ष्यत नाकलक्ष्मीः ॥
इयं लाटीया ।
एतदत्ताऽसिवातस्त्रधदसगसहवंशसान्धनैतद्-
दोर्दण्डोयत्प्रतापज्वलदनलमिलमधूमभ्रमाय ।
एतदिग्जैत्रयानासमसमरभरं पश्यतः कस्य नासी-
देतनासीरवाजिब्रजखुरजरजोरा जिराजिस्थलीषु ॥
इयं गौडीया।
निविशते यदि शूकशिखापदे सृजति सा कियतीमिव न व्यथाम् ।
मृदुतनोर्वितनोतु कथं न तामवनिभृत्तु मिविश्य हृदि स्थितः ॥
इयं वैदर्भी ॥ २१-२२ ॥
मधुराप्रौढापरुषाललिताभदाख्याः पञ्च वृत्ती क्षयति-
मधुरायां समाक्रान्ता वर्गस्थाः पञ्चमनिजः।
लकारश्च लसंयुक्तो हस्वव्यवहितौ रणौ ॥ २३ ॥
मथुरायामिति । यत्र काव्ये कवर्गादिस्थितान्यक्षराणि निजैः पञ्चमै:कारायः
समाकान्तानि तथा लकारो लकारेणैव संयुक्तो रकारणकारी हस्वाक्षरव्यवहितौ भवतः,
सा मधुरा वृत्तिरित्यर्थः । वक्ष्यमाणमुदाहरणम्-'अङ्गमङ्गोल्लसल्लीला तरुणी स्मर.
तोरणम् ।। इति । अत्र उकाराधास्थौ गकारौ लकारेण संयुक्तो लकारो रकारणकारयोग
लवक्षरान्तरितत्वमिति ॥ ३३ ॥
रेफाक्रान्ता वय॑यणाष्टवर्गात्पञ्चमाद् ऋते ।
कपाक्रान्तस्तवर्गः स्यात् प्रौढायां च कमूर्धता ॥ २४ ॥

·षष्ठो मयूखः। रेफेति । यत्र काव्ये वर्ग पञ्चमाक्षराणि च वर्जयित्वाऽन्यानि वाक्षराणि यकाकारणकारौ च रेझाक्रान्तानि, तवर्गश्च ककारपकाराभ्यामाकान्तः, तकारश्च ककार- स्पोर्ध्वमुच्चार्यते, तन्न प्रोटेत्यर्थः । कमूर्धता, ककारस्य मूर्धनि तकारो यस्यामिति विग्रहः । वक्ष्यत उदाहरणम्-'तर्फचातुर्यपूर्णोक्तिप्राप्तोत्कटधियां वृथा । अन्न ककार. यकारणकारा रेफाक्रान्ताः, तकारः ककारपकाराभ्यामानान्त:, उत्कटेत्यत्र ककारस्य मूर्धनि तकार इति ॥२४॥ सर्वैरूवैः सकारस्य सर्वै रेफस्य सर्वथा। रही द्वेधा तु संयोगः परुषायां शषौ स्वतः ॥ २५ ॥ सर्वैरिति । यत्रान्ये वर्णाः सकारख्योर्वम्, मन्ये वर्णाश्च रस्योपर्यधोभावमापना, रकारहकारी परस्परमुपर्यधोभावमापनौ, शकारपकारौ च स्वतन्त्रौ वर्णान्तरासंयुको, तन्त्र पहषेत्यर्थः । सर्वथा उपर्यधोभावेन, द्वेधा उपर्यंधोभावेन, स्वतः असंयोगेने. स्याक्षरार्थः । वक्ष्यत उदाहरणम्-'वीप्सोत्सर्पन्मुखामा बहीं जहे कुशस्तृषम् ।' अन्न सकारोध, पकारतकारी पकारगकारदकाराश्च स्कारस्योपर्यधास्धायिनो स्कार- हकारौ च परस्परमुपर्यधोभावमापनौ शकारपकारौ च स्वतन्त्रौ, अतः परुषेति ॥२५॥ लकारोऽन्यैरसंयुक्तो लघवो घभधा रसाः । ललितायां तथा शेषा भद्रायामिति वृत्तयः ॥ २६ ॥ लकार इति । यत्र लकारोऽन्यैर्धगैरसंयुक्तो धकारभकारधकाररेफलकारा लघध सञ्चार्यन्ते, तन ललितेत्यर्थः । वक्ष्यमाणमुदाहरणम्-'ललना रभस धत्ते धनेति । अत्र लकारोऽन्यत्संयुक्तो रेफमकारसकारधकारधकाराश्च लघव उच्चार्यन्त इति । अत्र अन्य। रिति कथनाल्लकारस्य लकारेण संयोगेऽपि न दोषः । लघुत्वं चानाऽसंयुक्तत्वम् । तेनो. दाहरणे सकारधकारयोर्गुरुत्वेऽपि न क्षतिः । तथा शेषा इति । षकारादयोऽन्यः संयुक्ता असंयुक्ता वा यत्रोधार्यन्ते सा भद्रेत्यर्थः । वक्ष्यत सदाहरणम्-'टोपे महीयसी. ति । मन्त्र सर्वेषामसंयुक्तत्वात् ॥ २६ ॥ अङ्गभङ्गोल्लसल्लीला तरुणी स्मरतोरणम् । तर्ककर्कशपूर्णोक्तिप्राप्तोत्कटाधियां वृथा ॥ २७ ॥ अङ्गभङ्गेति । तर्कक शबुद्धीनां कामतोरणरूपा तरुणी वृथा, न सुखाय । साहित्यपरिशीलनसरसानामेव सुखदेति भावः ॥ २७ ॥ वीप्सोत्सन्मुखाग्रा, बी जडू शस्तृषम् । ललना रभसं धत्ते घनाटोपे महीयसि ॥२८॥ वीप्सेति । धनानां मेघानाम् आटोपे विस्तारे बहीं मयूरः, वीप्सया वारंवारम् उत्सर्पत यन्मुखानं तदाई यथा स्यात्तथा तृषं जहे अत्यजत, ललना तु स्मसं मुदं धत्ते ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- दधातीत्यर्थः । काव्यप्रकाशे तु-"उपनागरिकापरुषाकोमलेति वृत्तित्रयमभिधाय, एतासामेव वैदर्भीगौडीपाञ्चालीति संज्ञानयं वामनादिभिरुतमतो वृत्तीनां रीतीनांच न भेद" इत्युक्तम् । अत्र तु रीतीनां समासव्यङ्ग्यत्वं वृत्तीनां तु वर्णानुपूर्वीव्ययत्व'. मिति भेद उक्तः ॥ २८ ॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखविधैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिमणिहितमतिर्यस्य पितरौ । मयूखस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महत्ति ऋतुसङ्ख्यः सुखयतु ॥ २९ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवकृते चन्द्रालोकालधरे रसरीति- वृत्तिविचारो नाम षष्ठो मयूखः । विश्वेश्वरापसख्येन गागाभट्टेन धीमता । चन्द्रालोकस्य विवृतिर्मयूखेऽङ्गासमे कृता । इति गागाभट्टकृतचन्द्रालोकटीकायां राकागमे षष्ठो मयूख: . सप्तमो मयूखः। रसस्वरूपं निरूप्य तस्य व्यञ्जनकगम्यतया ध्यानां निरूपयति बलोकद्वयेन- वृत्तिभेदैनिभियुक्ता स्रोतोभिरिव जाह्नवी । भारती भाति गम्भीरा कुटिला सरला कचित् ॥१॥ साम्मुख्यं विदधानायाः स्फुटमर्थान्तरे गिरः। कटाक्ष इच लोलाक्ष्या व्यापारो व्यञ्जनात्मकः ॥२॥ वृत्तिभेदैरिति । व्यञ्जनावृत्त्या गम्भीरा, लक्षणया कुटिला, शक्या सरलेत्यर्थः । शक्यच्क्ष्याम्यत्तरप्रतीत्युत्तरप्रतीतिजनकत्वं गम्भीरत्वम् । शक्यार्थस्य त्यागेनाश्त्यागेन वार्थान्तरप्रतीतिजनकत्व कुटिलत्वम् । अविलम्बेनार्थप्रत्यायकत्वं सरलत्वम् । स्रोत. स्स अगाधत्ववक्रत्वऋजुत्वानि । सांमुख्यमिति । अर्थान्तरे शक्यलक्ष्यार्थभिन्नेऽयें, विषयत्वं सप्तम्यर्थः, सांमुख्यं प्रतीति विदधानाया: तद्विषयकप्रतीत कुर्वतः शब्दस्य यो व्यापारा, स व्यञ्जना । पुंसि सांमुख्यमभिलाषं कुर्वत्या लोलाक्ष्याः कटाक्षो यथे. त्यर्थः । अयमाशय:-'मनायां घोष' इत्यादौ शैत्यपावनत्वादि, मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिमप्रेक्षित समुच्छलितविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । - STER S ·सप्तमा मयूखः । १२8 , उरो मुकुलितहतनं जघनम सबन्धोदरं बतेन्दुवदनातमौ तरुणिमोद्मो मोदते । इत्यादौ विकासादानां पुष्पादिधर्मत्वेन स्मितादावनुपपत्तेः विकसितवशितसमु. च्छलितापास्तसंस्थामुकुलितोद्धरमोदते शब्दैः प्रसृतत्वाऽऽयतत्वोल्लसितत्वाऽनेक. विषयकसञ्चारित्वोद्भिन्नत्वयोग्यत्वाऽनियन्त्रितत्वलक्षणया रमणीयतानिशययुक्ताऽनुरा- गित्वसकलवशीकारित्वाऽनुरागातिशयालिङ्गनयोग्यस्वरमणीयत्वस्पृहणीयत्वानि काव्य- वासनापरिपक्कबुन्द्धिभिः सहृदयैः प्रतीयन्त इति निर्विवादम् । तत्प्रतीतिश्च शब्दान्तरण वृत्यन्तरेण वाऽसम्भाविनी तस्यैव शब्दस्य वृत्यन्तर कल्पयति । सावृत्तियजना । तथा हि-तत्र शक्तिः सम्भवति, सङ्केताऽग्रहात। 'गङ्गायास्तीर' इत्यादावपि तत्प्रतीत्या- पत्तेः । गङ्गा पावनी'त्यादावन्यतरवैयर्थापत्तेश्च । नापि लक्षणा, अन्वयानुपपत्तेस्तात्पर्या. अनुपपत्तेाऽभावेन तद्वीजस्याभावात् । तटादेर्मुख्यत्वाभावेन तद्बाधाद्यभावाच । न हि तट गङ्गापदस्य मुख्योऽर्थः, न वा गङ्गानिष्ठशैत्यपावनत्वादि तीरसम्बन्धि, न वा शैत्यादि. प्रतीतिः प्रयोजनवतीति न किमपि लक्षणाबीजमस्ति। प्रयोजनान्तरकल्पनायां शैत्या. दिप्रतीतेः प्रयोजनत्वं न स्यात् । न चास्तु शैत्यादिविशिष्टतीरे लक्षणेति वाच्यम्, गङ्गानिष्ठशैत्यादिविशिष्टतीरप्रतीतेलक्षणाफलत्वेन तद्विशिष्टतीरत्वस्य पूर्वमज्ञातल्वेन लक्ष्यतावच्छेदकत्वानुपपत्तेः । न च पावनत्वादिवैशिष्टयस्यान्यत्रावगतस्य लक्ष्यतावच्छे. दकत्वमस्त्विति वाच्यम् । तद्विशेषप्रतीत्यनापत्तेः । अतस्तत्र व्यन्जनैव वृत्त्यन्तरमिति । किञ्च-व्यन्जनाऽनङ्गीकारे 'काव्यं रसयतीत्यनुभवसिद्धायाः काव्याज्जायमानाया रस- प्रतीते। शाब्दत्वं न स्यात् । न हि रसो रसपदेन शृङ्गारादिपदेन वाऽभिधीयते । तत्प्र- योगेऽपि विभावाद्यप्रयोगे रसस्या प्रतीतेः । तदप्रयोगेऽपि विभावादिप्रयोगे प्रतीयमान. स्वाच । नापि विभावादिपदेन लक्षणीयः, मुख्यार्थबाधाभावात् । अतो विभावाद्यमि. धानेन प्रतीयमानो रसो व्यङ्ग्य एव । किञ्च-अर्थश्लेषादौ प्रकरणादिना शनिव. त्रितत्वेन अनभिधेयार्थान्तरे तदसम्भवात्तस्य तेन सहोपमादेवाच्या लक्षणया वा प्रतीत्यसम्भवाद् व्यञ्जनयैव तत्प्रतीतिः । किञ्चोत्तमादिकाव्येषु क्वचिद्विधिनिषेधादयो व्यायाः । तत्र शक्तिलक्षणयोरसम्भवादावश्यकी व्यन्जना । ननु शाब्दबोधमाने तात्पर्यज्ञानस्य हेतुताकल्पनया सर्वनोपपत्रलं व्यअनावृत्य. न्तरेण । तथा हि-'अस्माच्छन्दाद्वाक्याद्वाऽयमों बोद्धच्या हतीच्छा तात्पर्यम् । तच्च अज्ञाततात्पर्यकवाक्याद् बोधाऽनुत्पत्या शाब्दबोधमात्रे हेतुः । ईश्वरतात्पर्य. मादाय च शुकादिवाक्यजन्यबोधे न व्यभिचारः। एवं च यावच्छब्दात्प्रतीयते तस्य शब्दार्थत्वकल्पनान्न व्यञ्जनायाः प्रयोजनमिति चेन्न, शब्दजन्यप्रतीतिविषयमाने शक्तिकल्पनायां 'पूर्वी धावती'त्यादवपरस्यापि शब्दार्थत्वापत्तेः । 'पुत्रस्ते जात इत्यादिवाक्येन जायमानहर्षस्यापि वाच्यतापत्तेश्च । मन्त्रनिष्ठयोग्यताज्ञानद्वारेण प्रतीयमानविनियोगस्य शाहतया श्रौतविनियोगतुल्यतापत्तेश्च । किन्चैवम् , लक्ष्येऽपि ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- शक्तिकल्पनाल्लक्षणोच्छेदापत्तिः । किञ्-व्यङ्गय द्विविधम् , रसरूपं वस्त्वलङ्काररूपं व । तत्र रसरूपस्य तु न वाच्यता । रसङ्गारादिपदप्रयोगे तदज्ञानात् । विभावादि. प्रयोगे तज्ज्ञानाच । अतोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावाद्यभिधानेनैव प्रतीयत इति न कस्यापि वाच्यः । मुख्यार्थबाधा दिलक्षगाहेत्वभावानो लक्षणीयोऽपि । अर्थान्तर- सस्क्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोङ्गय लक्षणामलकमेवेति तस्य वस्तुरूपस्यापि न वाध्यत्वसम्भवः । एवं शब्दशक्तिमूलेऽपि व्यङ्गयख्यान्तरस्य तेन सहोपमादे. रलङ्कारस्य वा शक्तिनियन्त्रणेनैव न वाच्यत्वसम्भवः । अर्थशक्तिमूलेऽभिहितान्वय. वादिमते आकाक्षादिनशाव प्रतीयमानोऽन्वयविशेषरूपो वाक्यार्थोऽपि न वाच्यः । तन्न तदुत्तरप्रतीयमानस्य व्यङ्गाल्य(१) कथं वाच्यत्वसम्भावना । अन्विताभिधान वादेऽपि व्यवहारादिसङ्केतविषयल्यैव प्रतिभालनादसङ्केतितस्य पदार्थस्य वाक्यार्थस्य तद्विशेषस्य वा निःशेषच्युते त्यादावर्थान्तररूपस्य विध्यादेव्यङ्गयभूतस्य कथं वाच्यत्व. सम्भावना । किच-न व्यङ्गयस्य वाच्यत्वं सम्भवति । तस्य वाक्यार्थविरुद्धत्वात् । गच्छ गच्छसि चे त्यादौ विधिरूपो वाक्यार्थी निषेधरूपं व्ययम् । मात्सर्यमुत्लार्य विचार्य कार्यमाः समर्यादमुदाहरन्तु । सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ।। इत्यादौ संशयरूपो वाक्यार्थः । शान्तशृङ्गारान्यतरगतनिश्चयगतं व्यङ्ग्यम् । कः शूरताऽनुशय एष रणेऽरयो यत् शैवापदी धुरममी निहता वहन्ति । यच्चेशैरपि भिदां गमितः पुरस्ते मन्तुर्भवत्कुलधुरन्धर एष भानु:(२)॥ इत्यादौ वाक्यार्थो निन्दा, व्यङ्गया च स्तुतिरिति । एवम् , वाक्यार्थप्रतीत्युत्तरकाले व्यङ्गय प्रतीतेः कालभेदेन तल्या न वाच्यत्वसम्भवः । एवम् , वाक्यार्थस्य पदमात्र. बोध्यत्वम् , व्यङ्गयस्य तु पदतदेकदेशपदार्थवर्णघटनाप्रकरणादिसहायकृतबुद्धिविशेष- गम्यत्वमिति निमित्तभेदश्च । बाच्थस्य बोध्यमात्रप्रतीतिः कार्यम्, व्यङ्गयस्य च विदग्धचमत्कार इति कार्यभेदः। किञ्च-वाक्यार्थः सर्वान्प्रति एक एव नियतः, व्यङ्गयस्तु 'गतोऽस्तमर्क' इत्यादावनेक इति सङ्ख्याभेदः । एवम् , विषयभेदादिनापि स्पष्टे भेदे - (१) पावनन्यस्य-इति क-पुस्तके । (२) शैवापदी शिवा( शृगालो )पदसम्बन्धिनीम् , मन्तुः पूज्यं ज्ञातुः मानयितुरिति यावत् । राजन् ! स्वकीयशूरताविषये किमित्येवं पश्चात्तप्यते भवता, यत्-'समरे निहताः शत्रयो मांसलुब्धगालीपदाक्रमणभारदौःस्थ्यं वहन्तोऽपि सूर्य मे भूलपुरुषं भिवा गता' इति । सकलमेतच्चेष्टितं तवैवेति भावः ।

·सप्तमो मयूखः । , कथं व्यङ्गयख्य वाच्यत्वसम्भावना । किन- वाणीरकुडंगुड्डीसणिकोलाहलं मुणन्तीए । घरकम्मवावडाए बहुए सीअन्ति अगाई (१) ॥ इत्यादौ सङ्केतस्थानागमनरूपा व्यञ्जयार्थः । अङ्गाऽवसादरूपवाच्यार्थी मध्यम- काव्यतत्कार्यभूतसम्भोगादिश्यप्रतीयमानः शक्तिलक्षणयोरविषयः कस्य व्यापारस्य वाच्यनियतसम्बन्धस्य अनियलसम्बन्धल्य सम्बद्ध सम्बन्धस्य च व्यङ्गयस्य प्रतीत्या. सम्भवादू विषयः । न च सर्वोऽपि व्यङ्गयो लक्षगाविषया, लक्षणाया वाच्यनियत. सम्बन्धिविषयत्वेन मुख्यार्थवाधादिनयसापेक्षत्वेन च, विवक्षितान्यपरवाध्ये ध्वनी व्ययप्रतीत्यसम्मवापत्तेश्च । लक्षणायाः शब्दनिष्ठत्वेन व्यन्जनायाः शक्य लक्ष्यार्थ- भिन्नादिनिष्ठत्वेन विरुद्धधर्मतया लक्षणात्वासम्भवाच्च । नत्वनुमानेन अपस्या वा व्यङ्गय प्रतीतिः । तेन व्यन्जनाख्यो व्यापारस कल्प्यते । बालकः परिवृतो निजाणे केलिमाचर रघूत्तम ! स्वयम् । निष्कुटेषु वसताऽधुना हरेः पोतकेन शुनको निपातितः ॥ इत्यादौ बहि(२)भ्रमणस्था भयकारणनिर्देशाद् अमणनिवृत्तिय॑या । अवो व्यञ्जना वृत्तिरावश्यकीति दिक् । सा च व्यञ्जना द्विधा । शक्तिमूला लक्षणामूला च । आधा नानार्थशब्दघटित. वाक्यात् प्रकरणादिसहकारेणैकवाक्यार्थबोधेऽर्थान्तरबोधल्य प्रकरणादिनियन्त्रिता वाक्त्याऽसम्भवान्मुख्यार्थबाधाघमावेन लक्षणाया अप्यसम्भवादू व्यञ्जनयेवोपपत्ति- रावश्यकी । यथा- भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसङ्ग्रहस्य । यस्याऽनुपप्लुतगतेः परचारणस्य दानाम्बुसेकसभगः सततं करोऽभूत् ॥ इति । यत्र तु द्वयोः प्रकरणं तनोमयशक्तिः । यथा पञ्चनलीवर्णने । यत्रापि श्रुता- ऽन्यथानुपपत्या अर्थद्वयमानं तत्रापि शकिः । यथा- प्रियास्ते बभूवुर्भुजङ्गः कलकी पशुनिम्नगा किञ्च नक्तञ्चरेन्द्रः । गुणेष्वेषु विश्वेश ! नूनं किमून मयि स्वामिनो यत्कृपायां विलम्बः ॥ अन सत्वादिभानोत्तरं 'किमूना मित्यस्यान्यथानुपपत्त्या विटत्वादिभानम् । (१) वानीरकुमोडीनाकुनिकोलाहरू भूण्वत्याः । गृहकर्मव्यापूताया वध्वाः सीदन्त्यङ्गानि ॥ इति संस्कृतम् । (२) भीरुभ्रमणस्य-इति ख-पुस्तके।

·१३२
राकागमसहिते चन्द्रालोके-
-
nion
द्वितीया तु 'मुख विकसितेस्थादावुत्तव। सापि द्विधा, गूढव्यङ्गया अगूढव्यङ्गया च ।
आधा 'मुख विकसिते त्यादौ । परा उपदिशति कामिनानां यौवनमद एव ललितानि
इत्यत्र वाक्यप्रयोक्तृत्वरूपोपदेशकत्यासम्भवादाविष्कारलक्षणयाऽनायासेन शिक्षादानं
व्यज्यत इति । परन्तु गूढव्यङ्गयानां कचिदू व्यङ्गयतावच्छेदकभानामानाभ्यां वैविध्यं
बोध्यम् । वस्त्वलङ्कारभावादिव्यङ्गयेषु तदानम् , रसव्यङ्गये तदभानमिति । न हि व्यगाये
रसादौ शृङ्गारत्वादिभानम् । विगलितवेद्यान्तरत्वरूपभङ्गापत्तः । अत एवं भावानामिव
न रसानां सन्धिशबलते इति दिक् ॥ १-२ ॥
एवं व्यञ्जनां निरूध्य तत्प्रयोजनभूतध्वनिभेदानाह दशभिः-
अविवक्षितवाच्यस्य द्वौ भेदो, वाच्यमेव चेत् ।
अर्थान्तरे सक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ ३ ॥
द्वौ विवक्षितवाच्यस्य लक्ष्यालक्ष्यक्रमात्मको ।
चत्वारिंशद् युतकैन भेदाः षट् चानयोः क्रमात् ॥ ४॥
त्रिधा शब्दार्थतयुग्मशक्तिजन्मा स्फुटक्रमः ।
रसभावतदाभासप्रमुखस्त्वस्फुटक्रमः ॥५॥
वस्खलङ्कारयोक्तिः शब्दाद् द्वौ शब्दशक्तिजौ ।
अर्थशक्तिसमुत्थस्य भेदा द्वादश, तद् यथा ॥६॥
चत्वारो वस्त्वलङ्कारमलङ्कारस्तु वस्तु यत् ।
अलङ्कारमलङ्कारो वस्तु वस्तु व्यनक्ति यत् ॥ ७ ॥
वक्तुः कविनिबद्धस्य का प्रतिनिर्मितः ।
स्वसिद्धो वा व्यञ्जकोऽर्थश्चत्वारस्त्रिगुणास्ततः ॥ ८॥
शब्दार्थोभयभूरेकः स च वाक्यैकसंश्रयः॥
पदेकदेशरचनावर्णवाक्यपदेष्वपि ॥९॥
प्रबन्धे चेति षोढाऽसौ रसाधाख्योऽस्फुटक्रमः ।
एषु सप्तदशस्वकं परित्यज्याऽस्फुटक्रमम् ॥१०॥
ये षोडशाचा द्विगुणास्ते स्युक्यिपदाश्रयात् ।
प्रबन्धेऽपि द्वादश स्युरर्थशक्तिभुवो भिदः ॥ ११ ॥
द्वात्रिंशद् द्वादशकः षट्, सर्वे सङ्कलिता ध्वने।।
भेदाः स्युरेकपश्चाशत् संभित्रास्तु सहस्रशः॥ १२ ॥

·सप्तमो मयूखः । - - - अविवक्षितेति । ध्वनिधा, अविवक्षितवाच्यो विवक्षिताऽन्यपरवाच्यश्च । अवि- वक्षितं वाच्यं यस्मिन् , लक्षणामूलव्यङ्गय इत्यर्थः । तत्वं च-शक्यतावच्छेदकप्रकारेण विशेष्यतया क्रियान्वये तात्पर्य विषयत्वाभावः। अस्ति चेदम्-छत्रिणो यान्ति: 'कुन्ता प्रविशन्ति: गङ्गायां धोष सिंहो देवदत्ता इत्यत्र । छत्रिसमुदायत्वेन क्रियान्वयात् कुन्तानां प्रवेशान्वयोको पुरुषविशेषणत्वेन तदन्वयात् । स द्वेधा, अर्थान्तरसङ्क्रमित- वाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्च । अर्थान्तरसङ्क्रमितत्वं लक्ष्यार्थपरिणतत्वम् । त्वामस्मि वच्मि विदुषां समुदायोऽत्र तिष्ठति । आत्मीयां मतिमास्थाय युक्तमत्र विधेहि तत् ॥ 'अस्मी'त्यहमर्थे । अन्न वक्ष्मी ति स्वकर्तृककथनस्य मुखाद्वधननिःसारणादेव सिद्धे. स्नुपयुक्त सामान्यविशेषभावसम्बन्धेन 'उपदिशामी'त्यर्थे लक्षणया परिणतम् । द्वितीय यथा- - उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता चिरम् । विदधदीडशमेव सदा सखे ! सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम् ॥ अत्र 'पकृतामित्यपकारिणि बाधित विरोधसम्बन्धेनाऽपकारित्वलक्षकम् । एत्रज- अजहत्स्वार्थलक्षणामूलव्यङ्ग्यमाधं जहत्त्वार्थलक्षणामूलव्यङ्गयं द्वितीयमिति फलितम्। तेन लक्षणामलव्यञ्जनाद्वैविध्येन लक्षणामूलध्वनिद्वैधेति भावः । विवक्षितान्यपर- धाच्यस्य ध्वनेमेंदमाह-द्वाविति । लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमोऽलक्ष्यव्यङ्गयक्रमाचेत्यर्थः । लक्ष्यो ज्ञायमानो व्यङ्गयस्य क्रमा शब्दार्थशक्तिज्ञानक्रमो यस्मिन्निति विग्रहः । चत्वारिंश- दिति । अनयोः लक्ष्यालक्ष्यक्रमयोः । एकेन युता चत्वारिंशत् षट् च, सप्तचत्वारिंशद् भेदा इत्यर्थः । वक्ष्यमाणेकपञ्चाशद्भेदमध्ये अविवक्षितवाच्यस्य भेदचतुष्टयं त्यक्त्वा सप्तचत्वारिंपाद भवन्तीत्याशयः । एतदेव प्रपञ्चयति-विधेति । स्फुटक्रमः लक्ष्य- व्यङ्गयक्रमः । शब्दयाक्त्युद्भवोऽर्थशक्त्युद्भव उभयशक्त्युवाचेति त्रिवेत्यर्थः । रसे. ति। रसादिव्यङ्गयकः अस्फुटक्रमः, अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इत्यर्थः । शब्दशक्युद्भवल्य भेद- द्वयमाह-वस्त्विति । वस्तुव्यायः अलङ्कारव्यङ्गयश्च शब्दशक्त्युभयो विधेत्यर्थः । अर्थशात्युद्भवस्य द्वादश भेदानाह-अर्थति । अर्थरूपेण वस्तुना यत्रालङ्कारो व्यज्यते वस्तु वा व्यज्यते, अर्थरूपेणालङ्कारेण मलङ्कारो वस्तु वा व्यज्यते इति बस्वारो भेदा इत्यर्थः । एतेषां चतुर्णामर्थविध्येन नैविध्यमाह-वक्तुरिति । स्व. सिद्धः, स्वतः सम्भवीत्यर्थः, कविप्रौढोकिनिर्मितः, कविकल्पितवक्तृप्रौढोक्तिनिर्मितो. ऽस्मिधेत्यर्थः । शब्दार्थति । उभयभक्त्युत्थो वाक्यमात्रनिष्ठत्वेनैकविध इत्यर्थः । अस्फुटनमस्य षड् भेदानाह-पदेकदेशेति । पदैकदेशः प्रकृतिप्रत्ययरूपा, रचना आनुपूर्वी, वर्ण उपग्रह(१उत्तमपुरुषादिश्न, प्रबन्धो वाक्यसमूहः । तद्गतत्वेन षड्विध इत्यर्थः । एग्विति । अविवक्षितवाच्यस्य द्वौ भेदो बादशाक्युद्धवस्य द्वौ भेदौ अर्थ- - - ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- 40 शक्त्युझवस्य द्वादश अस्फुटक्रमव्यङ्गयश्चेति सप्तदशस्वित्यर्थः । तेष्वस्फुटक्रमव्यङ्ग्य विहाय षोडशानां पदवास्यगतत्वेन द्वात्रिंशत्त्वमित्यर्थः । अर्थशक्त्युनवस्याऽन्यानपि द्वादश भेदानाह-प्रबन्धेऽपीति । स्नान ध्वनिभेदान् उपसंहरति-द्वात्रिंशदिति । सङ्कलिता मिलिताः । सम्मिन्ना इति । अयं ध्वनित्यं ध्वनियमिति संशयविषयत्वेन प्रकृष्यमाणत्वप्रकर्षकत्वरूपानुग्राह्यानुग्राहकत्वेन एकप्रक्षकानुप्रवेशेन च त्रिविधेन सङ्क. रेण परस्परनिरपेक्षया संसृष्टया च प्रस्तारः सम्भेदः । अनेन सहस्त्रशः वेदखाग्धिविय. चन्द्राः (१०४०४) एतावन्तो भेदा भवन्ति । इत्थं चान गगना-पदगतार्थान्तरसङक्र- मिताऽविवक्षितवाच्यध्वनेः स्वेनान्यैश्च पञ्चाशनिभेदैः प्रत्येकं त्रिविधसङ्करे संसृष्टौ च तस्य वनेश्चतुरधिकद्विशतरूपत्वम् । एवं रीत्या एकपञ्चाशतां गणन उक्तसङ्ख्या स्फुटा। न च प्रथमस्यकपञ्चाशता सह चातुर्विध्ये गणिते द्वितीयस्य प्रथमेन सह चातु. विध्य पूर्वगणनायामेव गणितमिति द्वितीयस्य पञ्चाशतैव सह चातुर्विध्यं गणनीयम् । एवम्, तृतीयादेरपि पूर्वपूर्वत्यागेनैव चातुर्विध्यगणनायां चतुरधिकत्रिशतोत्तरपञ्च- सहस्राण्येव भवन्ति । यथा- 'जातिश्चतुर्भिर्जात्याविरुद्धा स्याद् गुणनिभिः । क्रिया द्वाभ्यामथ दुव्यं द्रव्येणैवेति तदा ॥ इति विरोधालङ्कारस्य दशविधत्वमिति वाच्यम् । प्रतियोगिभेदेन भेदस्य भिन्न- तया तत्तत्सङ्करसंसृष्टयादिकृतभेदानामपि भिन्नत्वात् । अविवक्षितवाच्यो विवक्षिताऽन्यपरवाच्यश्च । आधो द्विधा, अर्थान्तरसक्रमित- वाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्च । द्विरूपोऽपि स पदगतो वाक्यगतश्च । यत्रैकमेव पर्द परिवृत्त्यसहं तदर्थव्याकम् , तन्न पदगतः । तादृशपदवत्वेनैव वत्काव्यस्य ध्वनित्वम् , एकदेशस्थितभूषणेन कामिनीव । यत्रानेकपदानि परिवृत्त्यसहानि तदर्थव्यन्जकानि, तत्र वाक्यगतः । एवमाद्यस्य चत्वारो भेदाः । द्वितीयोऽपि असंलक्ष्यक्रमव्ययः संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयश्चेति द्विधा । आद्य:-रसभावतदाभासमावोदयभावशान्तिभाव. सन्धिभावाबलस्वविषयो नामधातुरूपप्रकृतिभागतिरूपविभक्तिभागोपसर्गादिरूप- पदैकदेशपदवाक्यप्रबन्धवर्णरचनानिष्ठतया षविधः । द्वितीयस्तु-उभयशक्त्युत्थः शब्दशक्त्युत्थोऽर्थशक्त्युत्थ इति विधा । शब्दशक्त्युत्थत्वम् , यन्त्र तेनैव शब्देन तदर्थप्रतीतिर्न पर्यायान्तरेण । तेन 'भद्रात्मन' इत्यादावभिधामूलव्याकेऽप्यर्थभेदो ज्ञेयः । यन्त्र पर्यायान्तरेणापि तदर्थप्रतीतिः, तत्राथशक्तिमूलकत्वम् । यत्रोभयरूपेण तदर्थप्रतीतिः, तत्रोभयशक्तिमूलत्वम् । शब्दशक्त्युत्थोऽपि, व्यङ्ग्यस्य वस्तुरूपतया. इलधाररूपतया च वैविध्येन द्विधा । सोऽपि पूर्ववत् पदगतो वाक्यगतश्चेति चतुर्धा । अर्थशक्त्युत्थोऽपि, अर्थस्य त्रैविध्येन त्रिधा । औचित्येन सम्भाव्यमान एकोऽर्थः । असन्नपि कविप्रौढोक्तिसिद्धो द्वितीयः । कविकल्पितवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धस्तृतीयः । त्रिविधोऽपि वस्तुरूपोऽलङ्काररूप इति द्वैविध्येन द्वेधेति षोढा । पोटापि व्यन्जकार्थ- . - । - ·सप्तमो मयूखा। १३५ - भेदेन द्वादशधा । द्वादशविधोऽपि पदवाक्यप्रबन्धगत इति पत्रिंशत्प्रकारः । प्रबन्धश्च सङ्घस्थितनामावाक्यसमुदायः । उभयशक्त्युत्थो वाक्यगत एक एव । एतेषां मेलनेन एकपञ्चाशदू भेदाः । तेषां परस्परं योजनं चतुर्धा । 'मयं वाऽयवेति संशयरूपमेकम् । पररूपरमङ्गाङ्गिभावरूपं द्वितीयम् । एकव्यञ्जकानुप्रवेशरूपं तृतीयम् । एतत्त्रितयरूपं सङ्करपश्वाच्यम् । उक्तप्रकारतया भिन्नप्रकारेण संयोगः संसृष्टिः । एवमेकपञ्चाशतो भेदानामेकपञ्चाशता भेदैयोजनेन तावद्गुणने सहस्रद्वयमेकाधिका षटूशती च । संयोजनं च संसृष्टयादिचतुःप्रकारैरिति तावतां धतुर्गुणने दशसहस्राणि चतुरधिकानि चत्वारि शतानि भवन्ति । न चैकपञ्चाशदभेदेष्वेकस्य पञ्चाशता योजनेऽपि स्वस्य स्वेन कथं योजनमिति वाच्यम् । व्यक्तिभेदमादाय रसस्य विजातीयेनापि लङ्करादिसम्भवादिति काव्यप्रकाशादयः सर्वेऽध्यालङ्कारिकाः । क्रमेणोदाहरणानि । तत्र पवगतार्थान्तरसमिताऽविवक्षितबाच्यध्वनिथा- यस्य मित्राणि मित्राणि शत्रवः शत्रवस्तथा । अनुकम्प्योऽनुकम्प्यश्च स जातः स च जीवति ॥ अन्न द्वितीयमित्रादिपदानि आश्वस्तत्वनियन्त्रणीयत्वस्नेहपात्रत्वपराणि । प्रतिज्ञत्वं व्यङ्गथम् । वाक्यगतोऽपि तादृशः, यथा--'त्वामस्मि वचमी'त्युक्तम् । पद- गताऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनिर्यथा- दृश्यन्ते बहुधा लोके व्यवहाराः कुशीलिनाम् । व्यवसायास्तु धीराणां विमुान्ति तथापि ॥ अन्न 'विमुह्यन्तीति विफलत्वे लाक्षणिकम् । धीराणां महत्त्वं व्यङ्ग्यम् । वाक्य. गतोऽपि ताहा, यथा-'उपकृत मित्युक्तम् । अलक्ष्यक्रमव्यङ्गयरसध्वनिर्यथा- लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचःक्रमः । तदा सुधास्पदमभूदधुना तु विषोपमम् ॥ अन्न सर्वनाम्नामनुभवैकगोचरमर्थं प्रकाशयतां रसव्यञ्जकता। यथा वा- मानं धत्स्वेति बदती(?) सखी मीताननाऽवदत् । नीचैः शंस, श्रोष्यतीति प्रियो मे हृदये स्थितः ॥ अत्र 'भीताननेति पदं नीचैःशंसनस्य योग्यता प्रकाशयदू रागाविशयव्याकम् । एवं भावादयोऽप्युदाहर्तव्याः । तत्र रसाभासो यथा- कस्मै पुण्यवतेऽधरं वितरसे(?), के भाग्यवन्तं समा- लिङ्गल्यालि ! हगन्तवक्रिमपदैः सङ्केतनं कस्य च । अन्तायसि यं मुहुर्मुहुरहो ! जातः मुलग्ने का को वा सूक्तिमुधाप्रवाहलहरोमध्ये निममश्च ते ॥ अन्त्र व्यापाराणां बहुविषयकत्वप्रतोते रसाभासो व्यङ्ग्यः । भावाभासो यथा- ..

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- हयं कमलकुड्मलोपमकुचा स्मरस्मेरमा विभाविततडिन्त्रिमा नयनकोणशोणप्रभा । कथं मयि मनः प्रसन्न मिह सा करोति द्रुतं क एवं मम तद्वशीकृतिकृतावुपायो भवेत् ॥ भन्न अन्नुकूलकामिनीविषयत्वेन रतेरनुत्कृष्टतया तद्विषयकचिन्तादिमावानामनु- स्कृष्टत्वमिति भावाभासः । भावशान्तिर्यथा- तल्या नखक्षतविलेपनगोपनाय किंवा नमस्यसि खलेति वचो निशम्य । कुन्नेति वाचमभिधाय समालिलिङ्ग तां मानिनीमथ तयापि च विस्मृतं तत् ॥ मन्त्र कोपशान्तिय॑ङ्गया। विपक्षरामान्तरनामनि स्फुटे मत्तः श्रुते कोपनयाऽवधीरितम् । मामैक्षताऽक्षणोलितैः क्षणेन न व्याजनिद्रामुपवाछतीति । मनोत्कण्ठारूपमावस्योदयो व्यङ्गयः । भावसन्धिः, स वैककालमेव तुल्यकक्षयो. रास्वादः । शबलता च कालभेदेन निरन्तरतया पूर्वपूर्वोपमनास्वादः । यथा-- सीतालिङ्गानसंरम्भः संरुणुध्यन्यतो हि माम् । भार्गवागमनाद्वीरसत्सङ्गो मे प्रियो मतः ॥ अनोत्कण्ठागर्वयोः लाम्येन प्रतीतेः सन्धिः । यथा वा--- करः नजा सज्जतरस्तदीया प्रियोन्मुखः सन् विरराम भूयः । प्रियाननस्यार्धपथं ययौ च प्रत्याययौ चाऽतिचल कटाक्षः ॥ है , यथावा-- अयोधि तथमनोभवाम्यां तामेव भैमीमवलम्ब्य भूमिम् । आह स्म यत्र स्मरचापमन्तश्छिन्नं ध्रुवौ तज्जयभवाताम् ॥ मन्त्र पूर्वाध सन्धिः, उत्तरार्धे रतिरूपभावशान्तिः । अनयोरशाशिवाय प्रतीयते । एवमन्यदूधम् । शबलता यथा-- नो भुक्ता सा रहसि मिलिता नोचितं मे कुलीन- स्येदं कि सा मिलति न पुनः क श्रुतं क्वेशी धीः । कोपेऽप्यस्या बदनकमल कोमलं किन्नु वक्ष्य- न्त्यस्मान् धीरा जनुषि मुकृती कोऽधर पास्यतीति । अत्र 'नो भुक्तति पश्चात्तापः । 'नोचितं मे इति मतिः । 'कि सा' इत्यौत्सक्यम् । ' श्रुतामिति वितर्कः । 'कोपेऽपीति स्मृतिः । किं वक्ष्यन्तीति शङ्का । कोऽधर'. मिति चिन्ता । एतेषां पूर्वपूर्वोपमदन प्रतीयमाना शबलता चमत्कारभूमिः । पाशा - ·सप्तमो मयूखः । १३७ मध्ये प्रकृतेर्यथा--- अपाकृतः प्रियो याति यावद् द्वित्रिपदानि सः | सावद इतः पाणिगलबीवीबन्धं तु कान्तया ॥ अत्र द्वारादिपदत्यागेन 'पदानी युक्तम् । तेन द्वारपर्यन्तगमनेऽप्यसहिष्णुतया उत्कण्ठातिशयो व्यङ्गयः। धातोर्यथा-- रते गौरीकरद्वन्द्वपिनद्धे नयनद्वये । जयसि स्थगितं शम्भोस्तातीयीक विलोचनम् । अत्र जिधांतुना स्थगितव्यापारसाम्येनान्यनेत्रयोः कराभ्यां पिधानम् । अस्य तु लोकोत्तरकर्मणेति तदेवोत्कृष्टमिति रत्युवर्षों व्यज्यते । अत एव जयतात्युक्तं न शोभत इति। ७ पवनो दक्षिणो दिक्षु पथि ताम्राकुरास्तथा । बाणान किरति चाऽनलो मानिनीमानमा (१)गता ॥ अत्र किरतीति तिडा किरणस्य साध्यत्वम् , 'गतेति सुपा निवृत्त सिद्धत्वम् । तेन किरणनिवृत्त्योः साध्यसाधनयोः पौवापर्यव्यतिक्रमरूपातिशयोक्त्या रसोत्कर्षों धोत्यते । यथा वा- लिखनास्ते प्रियो भूमि सख्यचिरमुपोषिताः। मानं मुश्च सखीदानीमवस्था कठिना च ते ॥ मन्त्र 'लिखान्निति शतृप्रत्ययेन, 'आस्त' इति लटा, भूमि मिति द्वितीयया च क्रमेणाऽबुद्धिपूर्वकस्वरूपमप्राधान्यम् , अवस्थानस्य प्रसादपर्यन्तत्वं, कर्मणोऽलक्ष्यत्वं च बोध्यते । तेनानुरागातिशयो व्यङ्ग्यः । ग्राम्यास्मि नागरीवृत्तेरनभिज्ञापि ताहशी । रमणानां मानसानि नागराणां हराम्यहम् ॥ अत्र 'नागराणामिति षष्ठया रतिकलाभिज्ञतारूप सत्कर्षो व्यज्यते । पर परशुरामस्य लोका: ! शृणुत मे बचः । रमणीयः कुमारोऽयमासीदवारथात्मजः ॥ अत्र 'मासीदिति लडाऽतीतकालविहितेन अचिरात्तदीयहिंसाया: सुकरत्वं ध्यायति । तेन भार्गवक्रोधातिशयो व्यज्यते । वचनस्य यथा- उत्कण्ठास्ताव सा प्रीतिस्तथा ते च गुणग्रहाः । भणितानि च सर्वेषामवसानमथेशाम् ॥ अन्न उत्कण्ठादीनां नानाप्रकारकत्वेऽपि तत्कार्यस्य प्रेम्णः कदाचिदन्यथाभावा. ऽप्राप्तिरूपमेकजातीयत्वं बहुवचनैकवचनाभ्यां व्यज्यते । पुरुषस्य यथा- (१) मानमा, मानस्य मा मानं परिमाणमित्यर्थः । १८ ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - किं नृत्यसि समालोच्य चेतश्चललोचनाः । मुञ्चेमामान्तरीमाशा स्वं मन्ये विहरिष्यसि ।। मन 'प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेत्तम एकवच्चेति सूत्रेण युष्मदस्मदोर्योगे उत्तम. मध्यमयो विपर्ययेण विधान प्रहासब्याकम् । पूर्वनिपातल्य यथा- ते केचिदीश्वरप्रख्याः पुरुषा वसुधातले । येषु लब्धफलैश्वर्या पराक्रमनयस्थितिः ॥ अत्र अधिकाऽचत्वेऽपि पराक्रमस्य पूर्वनिपातेनावश्यकत्वरूपमभ्यहितत्वं व्यङ्गयम् । उपपदुख्य यथा- अयोधि राम! दिवस सैन्यैः सह तवारिभिः । भवांस्तु दिवसेनैकेनाऽयुद्ध, तदिवाऽभुतम् ॥ अन द्वितीयांतृतीयाभ्याम् 'अत्यन्तसंयोगे द्वितीया अपवगें तृतीयेति विहिताभ्यां युद्धव्यातिरूपः क्लेशो भवत्पदाथै युद्धफलजयप्राप्तिश्च व्यज्यते । अपवर्गस्य फलप्रातिरूप. त्वात् । प्रकृत्येकदेशस्य यथा-- अनजरूपप्रतिम नायकं वीक्ष्य भामिना । अनङ्गारसंविद्धा मुहुस्ताम्यत्यहो(?)ऽङ्गकैः । मन्त्र प्रत्ययरूपतद्धितेऽनाल्पार्थकेन अनुकम्पातिशयो व्यज्यते । एवं प्राद्युप- सोऽपि प्रकर्षादिबोधकः । कचित्समुचितानां व्यक्षकत्वं यथा- रामोऽसौ विक्रमगुणैः प्रसिद्धो भुवनेष्विह । जानाति नो चेद् देवस्तमस्मद्भाग्यविपर्ययात् ॥ मन्न भुवनरूपप्रातिपदिकस्य बहुवचनस्य च । किञ्चाऽस्मद्भाग्य'त्यत्र न त्वद्भाग्येति कृतम् , तेनाऽस्मदित्यस्य बहुवचनसिद्धतया साक्षेपकत्वम् । तथा 'भाग्यविपर्ययादित्य. न्यथासम्पत्तिमुखेनोकम् , न त्वभाग्यादित्यमावमुखेन । अतस्तथा विधानेनाऽभाग्य. विरहेऽपि, 'भाग्यान्येव ताहशत्वेन परिणतानोति व्यज्यते । एवम् इमनिचादीनाम्, तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्बुवोः पठत्यग्रे । अधिवसति सकलललनामौलिमियं चकितहरिणनयना । अन्न तरुणिमनीतीमनिचस्तरुणत्वपदेन, 'अनुमदनधनुरित्यव्ययीभावस्य धनु:- समीप इत्यनेन, 'मौलिमधिवसतीति कर्मभूताधारस्य च मौलौ वसतीत्यर्थेन तौल्येऽपि वाचकत्वेऽस्ति कश्चित्स्वरूपस्य विशेषो, यश्चमत्कारकारी, स एव व्यञ्जकः । तत्र त्व. बाब्देन प्रकृतेः प्रौढत्वं व्यज्यते, हमनिचा तु तद्वयतिरेको नवत्वम् । धनुःसमीप इत्यत्र धनुषोऽत्यन्त गुणीभावः । अव्ययीभावे तु पूर्वपदार्थप्राधान्येऽप्युत्तरपदार्थस्य किञ्चि- देवाप्राधान्यम् । कर्मभूताधारस्थले तु व्याप्तिरवगम्यत इत्यवसेयम् । एवमन्येषामपि बोध्यम् । वाक्यगतं तूक्तम् । प्रबन्धगतं नाटकादौ । वर्णगतं रचनागतं च वृत्तिनिरूपणे ।

·सप्तमोमयूखः । रीतिनिरूपणे च वक्ष्यते । एवमलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः पोढा । हहानी लक्ष्यक्रमव्ययभेदा सदाहियन्ते । तत्र शब्दशक्तिमूलो यथा- मुक्तिमुक्तिकदेकान्तसमादेशनतत्परः । कस्य नानन्दनिस्यन्दै विदधाति सदागमः ॥ अत्र काचित् सतदायिनं प्रशंसति । तत्र सदागमपदेन स्तुतिव्यज्यते । रुधिरविसरप्रसाधितकरवालकरालरुचिरभुजपरिधः । झटिति भृकुटिविटलितललाटपट्टो विभाति नृपभीमः ॥ अत्र भीमपदेन भीषणीयार्थकेनोपमाध्वनिः । पदयोः परिवृश्यमहत्वादिमौ पदगतौ । शनिश्चाप्यशनिश्चापि हन्ति तं, यत्र कुप्यसि । भात्युदारोऽनुदारश्च यत्रैव त्वं प्रतुष्यसि । अन्न पूर्वाधान्याविपदशाक्तिमहिम्मैव 'विरुद्धा मध्येकीभूय स्वामनुपान्तीति वस्तुध्वनिः। नन्वत्रोपमायाः प्राधान्यं न वा ? आधेऽलकारत्वहानिः, द्वितीये व्यङ्गया. ऽप्राधान्येन ध्वनिहानिरिति चेन्न । पूर्वमलङ्कार आसीदित्यलङ्कारव्यपदेशात् । उपमाया वाच्यार्थप्राधान्येऽपि रसाङ्गतयाऽलङ्कारत्वसम्भवाञ्च । अर्थशाक्युद्धवः पदगतो यथा- सायं स्नाता चन्दनेन लिटा मन्दा गतिस्तव । आश्चर्य सौकुमार्य ते, येन क्लान्ताऽधुना हसि ॥ अन्न ते सौकुमार्यमाश्चर्यम् , येनाधुना क्लान्तासी ति वस्तुना 'कृतपरपुरुषपरिचया म्लानाऽसीति व्यज्यते । अन्नाधुमापदमेव प्राधान्येन व्याकम् । तहप्राप्तिदुःखैश्च तद्ध्यानहविलीनाऽखिलेनोवृषा गोपकन्या । परं ब्रह्मरूपं जगत्सूतिभूतं सदा चिन्तयन्ती गता मुक्तिमन्या । अत्र अखिलपदमहिम्ना 'जन्मसहस्त्रोपभोग्यपुण्यपापफलानि वियोगदुःखध्यान- हर्षाभ्यामनुभूतानीति वस्तुना सुकृतदुष्कृतनाशतादात्म्यदुःखहर्षयोनिंगीयांध्यवसान- रूपातिशयोक्तिद्वयं धोत्यते । अनियामा त्रियामापि वनमध्यवनं यतः । तेषां पराङ्मुखं सर्व राम ! त्वयि पराङ्मुखे । अन्न 'वनं वनभिन्न मिति विरोधोपपादकतया 'त्वयि पराङ्मुखे च पराङ्मुख मिल्य- र्थान्तरन्यासेन विधिरपि स्वामनुवर्तते इति वस्तु व्यज्यते । 'मलानपदलाऽऽमस्ते वल्लभस्याधरः सखि!' अवार्थोपमया तत्कृतमुहुक्चुम्बनेन तस्य म्लानस्वमिति काव्य- लिङ्गालङ्कारो व्यज्यते । मन्नार्थ: स्वतः सम्भवी । कविप्रौढोकिसिद्धार्थवस्तुना वस्तु- व्यक्रियथा- निशा चन्द्रौराठ प्राण्य यौवनमादरात् । तनोल्यो भुवनराज्यमेकातपत्रितम् ॥ अत्र भुवनराज्यपदेन 'तदादेवारहितः कोऽपि नास्तीति जाग्रहिरेव निशाऽतिवाझते ! - - ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- -- , - इति व्यज्यते । अखण्डिताज्ञाविषयं राज्यम् । वस्तुनाऽलङ्कारस्य यथा-- अनः स्वबलं धत्ते शरबुद्ध्याङ्गनाशि। यौवने, नियतं तन्नाऽवल्याव्यतिकरो भवेत् ॥ अन्न व्यतिकरपदेन 'परस्परविरुद्धा अपि निदोन्मादादयोऽवस्था भवन्तीति विरोधालद्वारो व्यज्यते । अलङ्कारेण वस्तुनो यथा- हारः सन् वार्यमाणोऽपि हृदयेन मुतापिना । सजातिश्चञ्चलो नासीद्वयल्यः स्तनयो शम् ॥ अत्र 'शुद्धजातित्वाबारो न चलतीति काव्यलिङ्गेन 'कम्पमान एव हार' हति नचवलपदद्योत्यं वस्तु व्यज्यते । अलङ्कारणालङ्कारस्य यथा- रामास्कन्धावसक्तो यः स्मरः सरतसङ्गरे । सम्प्रासनिजदेहोऽसौ धम्मिल्लो जात ध्रुवम् ॥ अत्र 'दरतसङ्गरे धम्मिल्ला स्मर' इति रूपकाभ्यां रितिनिवृत्तावष्यनिवृत्तकाम: कामुकोऽभूदिति विभावना स्कन्धपदेन व्यज्यते । एषु कविप्रौढोक्तिसिद्ध एवार्थो, न स्वतः सम्भवो । कविनिबद्धवप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुना वस्तुव्यक्तिर्थया- नवराकामृगाङ्कस्य का भवेद्वामलोचना । मद्य सौभाग्यसम्पूर्णा प्रदोषरजनीसमा । अन्न अद्येतिपदेन पूर्वेथुरन्यनायिकासक' इति वस्तु व्यज्यते। वस्तुनालङ्कारध्वनि- यथा- अङ्कपाल्या भवत्सख्या हारे दूरीकृते सति । आये सुरतसङ्ग्रामे कथं रतमभूत्तव ॥ अत्र कथंपदेन वाच्येन वस्तुना 'हारच्छेदानन्तरं प्रौढाङ्गनारताद्विलक्षणं नवोढा. यास्ते सरतमभूदिति व्यतिरेकालङ्कारो व्यज्यते । अलङ्कारेण वस्तुनो यथा- प्रविशन्ती गृहद्वारं तत्पन्थानं विलोक्य च । किं रोदिषि घटे नष्टे हाहेतिवचनात्सखि ! ॥ अन्न 'नष्ट इति रोदिषोति हेत्वलङ्कारेण 'घटभङ्गदुःख नास्तीति वस्तु व्यङ्ग्यम् । मन्त्र 'स्वकृतघटमङ्गस्य दुःखहेतुत्वं न सम्भवतीति कविनिबद्धवक्तप्रौढोकिनिष्पन्नो- अर्थ: सम्भवतु । यथावा- द्वारि ते तरला दृष्टिं दृष्ट्वा कुम्भेन भामिनि ! । द्वारस्पामिषेणात्मा गुरुरित्येव पातितः ॥ अत्र 'मिषेणेसियोतितापत्यलकारेण 'बुद्धिपूर्व त्वया घटः स्फोटित. इति वस्तु व्यङ्ग्यम् । अलङ्कारेणालङ्कारध्वनिर्यथा-- ज्योत्स्नासीधुसमुसिकताहण्योत्सकमानसा । वृद्धापि परजाया कि हृदयं हरते तव ॥ - ·सप्तमा मयूखः। अत्र 'परजायात्वेन हृदयं हरतीति काव्यलिङ्गोन स्वतोऽसम्भविना प्रौढोक्तिमात्र सिद्धेन परजायामभिलषसीति त्वदाचरितमनुचित मिति प्रतिषेधरूपाक्षेपालङ्कारः पर- जायापदेन व्यङ्ग्यः । एवमर्थशक्ति लाः पदगता द्वादश । तेषां पदानां पर्यायपरिवृत्ति. सहत्वात् । एते च वाक्यगता यथा- अलसवापि धूतानामग्रिमोऽस्ति समृद्धिमान् । इत्युक्ति समुपाकर्ण्य फुल्ले तल्या विलाचने ॥ मन्त्र समृद्धिमत्वेन ताश्या ममोपभोगयोग्य' इति वस्तुध्वनिः । वामावस्तुना. 5लारध्यनिर्यथा- धन्यासि सखि! चाहनि स्मरसि त्वं रतान्तरे । अहं तु सङ्गमारम्भान स्मरामि किमप्यहो!॥ अत्र स्मरणाभाववस्तुना sई धन्ये ति व्यतिरेकः । ताहशालङ्कारेण वस्तुध्वनिर्यथा- गजकुम्भाऽसृजा कोणो युधि कोपकषायितः । करवाल: करे काली कटाक्ष हव राजते ॥ अनोपमया 'शत्रुक्षयः क्षणात्करिष्यत इति वस्तुध्वनिः । तादृशालङ्कारेणालङ्कार- ध्वनिर्यथा- गाढं दशन स्वमोष्टं योऽरिकान्ताधरपल्लवम् । कान्तदन्तक्षतव्याधेरमोचयदसौ क्षणात् ॥ अन्न स्वोष्ठदानवैविध्वधरमोचनरूपहेतुकार्ययोरेककालत्वरूपातिशयोक्त्या समु. च्चयालङ्कारध्वनिः । स च 'समुच्चयोऽसौ स त्वन्यो पुगपद् या गुणक्रिया' इति । व्यथा निवतितेति बुद्धेरुत्प्रेक्षणात्सा व्यङ्गयेति केचित् । अन्न वस्त्वलङ्कारी स्वतः सम्भविनौ । वाक्यगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थरूपवस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा- यत्कीर्तिश्रवणेनैव स्वस्तापामाः ककुछ गजाः । आवर्तयन्ति श्रवणे बिसकाण्डषिया करम् ॥ मन हस्तिनां कीर्तिश्रवणानन्तरं कर्णहस्तावनिरूपेण स्वतोऽसम्भविना कवि- सम्प्रदायात्तत्प्रौढोकसिद्धेन वस्तुरूपेणार्थेन 'येषामविगमो मास्ति तेषामपि वैत्य- मूर्तस्वादिबुद्धिजननेन त्वत्कीतिमत्करोतीति वस्तु व्यङ्गयम् । तादृशवस्तुनालार. ध्वनिर्यथा- जयश्रीस्तेन समरे गृहीता स्वबलात्तथा । ययाऽरयः कन्दराभिः स्वकण्ठे स्थापिता भृशम् ॥ भन्न 'अश्या कन्दराभिः कण्ठे स्थापिता' इति कविप्रौढोकिसिद्धवस्तुना कन्दरा न मुञ्चन्तीत्युत्प्रेक्षा, 'भरयः पलाय्य न गताः किन्तु कन्दरा न मुञ्चन्तीत्यपकुतिर्वा व्यङ्गया । तामाललारेण वस्तुध्वनियथा- - ·१४२ राकागमसहिते चन्द्रालोके- मानिन्या हृदयान्मानो गाढमालिति प्रिये । स्वपीडनानीकरिव न नियोति बहिर्लघु ॥ अन्न 'पीढनाजीत वेत्युरप्रेक्षालारेण कम्युक्तिसिद्धेन प्रियालिङ्गमादिवस्तु- ध्वनिः । तादृशालङ्कारेणालङ्कारध्वनिर्यथा- स्थविरं या हसन्तीव स्थिता कविमुखाम्बुजे । निर्मिमीतेऽन्यदिव या वाणी जयति सा जगत् ॥ मन्त्र 'हसन्तीवेत्युत्प्रेक्षया 'भन्यदिवेत्युप्रेक्षया वा, वाण्याः कवेर्वा व्यतिरेका. लङ्कारा । वाक्यगतकविनिबद्धवप्रौडोक्तिसिद्धवस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा- लांगता ये मलये रतेन श्रान्तोरगीमक्षणतः कृशा ये । वियोगिनीश्वासयुताः समीराः शिशुत्ववन्तोऽपि विमान्त्यजस्त्रम् ॥ अन्न कविनिबद्धवक्तृविरहिणां प्रौढोक्तिसिद्धेन निःश्वासमिलिता मलयवाताः पूर्णा विमान्तीति वस्तुमा प्राश्वर्याः किं किं न कुर्वन्तीति घस्तुध्वनिः । ताहावस्तुमा- लङ्कारस्वनिर्यथा- धीरत्वेन पदं दत्तं मानस्य विरहक्षणे। प्रियदर्शक्षणे तेन हृदयाद दाग विनिर्गतम् ॥ अन्न प्रियदर्शनक्षणे मानेन गतामिति वस्तुना प्रार्थनं विनवाऽपगतो मान इति विभावनालङ्कारध्वनिः । ताहशालारण वस्तुध्वनिर्यथा- नखक्षतैनवीनाः प्रसादो मम नेत्रयोः । रक्तांशुक महत्तं न तु कोपेन रक्तता ॥ अन्न किमिति रक्ततेति प्रश्नोत्तरालङ्कारेणाऽपहुतिसहितेन मखक्षतानामहं प्रसादपानं जातेति वस्तु व्यज्यते । तादृशालारणालङ्कारस्य यथा- कान्तासहस्त्रमरिते हृदये सान मात्यतः । तनकरोति सतनुस्तनून्यान्यपि द्रुतम् ॥ अन्न हेत्वलङ्कारेण 'तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वतंत' इति विशेषोक्तिः प्रबन्धगता अप्येव द्वादश । तन्त्र कश्चिदुदाहियते, यथा गृध्रगोमायुसंवादादौ । तथा हि. अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन् गृध्रगोमायुसडकुले । कालबहले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे ॥ न चेह जीवितः कश्चित् कालधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीहशी ॥ इति दिवा प्रागल्भ्यवतो गृध्रस्य मृताऽवेक्षकविसर्जनपर वाक्यमेलकम् । आदित्योऽयं स्थितो मूढाः ! स्नेहं कुरुत साम्प्रतम् । बहुविघ्नो महतॊऽयं जीवेदपि कथाज्ञान । । ।

·सप्तमो मयूखः। १४३ । अमु कनकवर्णामं बालमप्राप्तयौवनम् । गुधवाक्यात्कथं मूढास्त्यजध्वमविशद्धिताः ॥ अन्न न गन्तव्यामिति वस्तु व्यज्यते । उभयशक्तिमूलो यथा- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुहीपितमन्मथा। तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कम् ॥ मन चन्द्रतारकाच्यामापदानि परिवृस्यसहानि, मन्यानि परिवृत्तिसहानि । उभा. भ्यामुपमा व्याया । एवमेकपञ्चाशदू भेदाः । सङ्करसंसृष्ट्या दिभेदेन उक्तभेदा शेयाः । यथार क्षणप्राघुाणका तेऽद्य जाययाऽनुचितं बत! | उक्का देवर ! ती(2) सा वराक्यनुनीयताम् ॥ अत्रानुनय उपभोगरूपत्वलक्ष्यः, उत विवक्षित एवोपभोगव्याक इति अविवक्षित- वाच्यविवक्षितान्यपरवाच्ययोः सन्देहरूपः सङ्करः । व्यङ्गययोर्दुःखापनयनोपभोगयो. स्तत्संशयाधीनदुःखास्पदत्वात्(?) । अनुग्राह्यानुप्राहकतारूप एकब्यक्षकानुप्रवेशरूपश्च सङ्करः संसृष्टिश्च यथा- स्निग्धश्यामलकान्तिलितवियतो वेल्लद्धलाका धना वाता: शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेका कलाः । काम सन्तु, र कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति ! हा! हा! देवि! धीरा भव॥ अन्न लिसपदं सम्पर्क लक्षयदतिशयं ध्यायति, सहृत्पदमुपकारित्वं च लक्षयत्तदति. कार्य प्रतिपादयतीति अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये। अनयोस्तु निविधसराभावात् संसृष्टि संमात्रम् । विरहोद्दीपकत्वं व्यङ्ग्यम् । रामपदं च सकलदुःखभाजनत्वं लक्षयत् 'तां विना जीविष्यामीति व्यञ्जयदेव विप्रलम्भ व्यनक्ति । एवञ्च-राम' इति अर्थान्तरसङ्क्रमित वाच्याविवक्षितवाच्ययोः सङ्करः। एवसन्यदप्युदाहार्यम् । एतेषामेव विषयव्याप्त्यर्थमुदा. हरणान्तरानि कथ्यन्ते। पदगतार्थान्तरपक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनिर्यथा- प्रियं च मृत्यु न लभे त्वदीदिसतं तदेव न स्यान्मम यश्चमिच्छसि । वियोगमेवेच्छ मनः ! प्रियेण मे तव प्रसादान भवत्वसौ मम ॥ अत्र 'ममेतिपदं भाग्यरहिताया इत्यर्थे सक्रमितम् । इदमेव वाक्यगतार्थान्तर- सडक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनेरुदाहरणम् । पदगतात्यन्ततिरस्कृताविवक्षितवाच्य. ध्वनियथा- भुवि भ्रमित्वाऽनवलम्बमम्बरे विहर्तुमभ्यासपरम्परापरा । अहो ! महावंशममुं समाश्रिता सकौतुर्क नृत्यति कार्तिनर्तकी । F. अन भ्रमणादिपदं स्वार्थत्यागेन व्यापकत्वलक्षकम् । इदमेव वाक्यगवात्यन्ततिर.

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- स्वताविवक्षितवाच्यध्वनेरुदाहरणम्। 'अम्बरे विहर्तुमभ्यासपरम्परेति वाज्यस्य स्वार्थ. त्यागेन देवलोकव्यापकत्वलक्षकत्वम् । पदगतशब्दशक्तिभूलसंलक्ष्यक्रमवस्तुध्वनिर्यथा-- पर्यतापनसरस्वदड्डा लङ्कापुरीमप्यभिलापि चित्तम् । कुत्रापि चेद्वस्तुनि ते प्रयाति तदप्यवेहि स्वाये शयालु ॥ अन्न सर्व सलम'मिति भन्दशक्त्या 'नललामः मुलमा इति वस्तु व्यज्यते । इद. मेव वाक्यगतताशवनेरप्युदाहरणम् । पदगतशब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमालङ्कारध्वनि. यथा- बावं तदीयां परिपीय मृद्वी मृद्वीकया तुल्यरा स ईसः । तत्याज तोषं परपुष्टपुष्टे घृणां च वीणावाणिते वितेने ॥ मन्त्र 'घृणामिति शब्दशक्त्या व्यतिरेकालङ्कारः । इदमेव वाक्यगताब्दशतिमूलक संलक्ष्यक्रमालङ्कारध्वनेरुदाहरणम् । पदगतस्वतःसिद्धार्थशक्किमलो वस्तुना वस्तुध्वनि- यथा- कथाप्रसङ्गेन मिथः सखीमुखातणेऽपि तन्व्या नलनामनि श्रुते । द्रुतं विधूयाऽन्यदभूयताऽनया मुदा तदाकर्णनसज्जकर्णया ॥ मन्त्र श्रवणादरवस्तुना ममोपभोगयोग्या इति वस्तु व्यज्यते । पदगततादृश. वस्तुनाऽलङ्कारध्वनियथा-दृशोद्वयीत्यादि । अन्न स्वमुखशोभानिरीक्षणरूपवस्तुना उपमाहारो व्यङ्ग्यः । मलङ्कारेण वस्तुध्वनिर्यथा- अस्मै कर प्रवितरन्तु नृपा न कस्मा. दस्यैव तत्र यदभूत् प्रतिभूः कृपाणः । दैवाद यदा प्रवितरन्ति न ते तदैव नेदंकृपाऽजनि कृपाणकरग्रहाय ॥ अन्न 'कृपाणः प्रतिभूरिति रूपकेण 'सकलरिपुपराभवः क्षणात्कृतः इति वस्तु यज्यते । अलङ्कारेणालङ्कारध्वनिर्यथा- शशंस दासीङ्गितविद् विदर्भजामितो ननु स्वामिनि ! पश्य कौतुकम् । यदेष सौधाग्रनटे पटाञ्चले चलेऽपि काकस्य पदार्पणग्रहः ॥ अत्र अननुरूपसम्बन्धकथनरूपविषमालङ्कारेण अप्रस्तुतप्रशंसोपमा च व्यज्यते । इदमेव वाक्यगतस्याप्युदाहरणम् । अन्नार्थः स्वतःसम्भवी । कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्ति मूलो वस्तुना वस्तुध्वनियंथा- दूरं गौरगुणैरहस्कृतिभृतां जैनाकारे घर- त्येतदोर्यशसि प्रयाति कुमुदं बिभ्यन्त्र निद्रां निशि। धम्मिल्ले तव मल्लिकासमनप्लां माल्यं भिया लोयते पीयूषनवकैतवाद् धृतदरः शीतधुतिः स्विद्यति ॥ मन्न भवेतनानामपि भयादिजननवस्तुना 'चमत्कारं कीर्तिः करोतीति वस्तु ma - ga ST ।

·सप्तमो मयूखा व्यज्यते । इदमेव वाक्यगतस्यापि । ताशवस्तुनालङ्कारो यथा- अस्मिन् दिग्विजयोचते पतिय में स्तादिति ध्यायिनी कम्पं सात्त्विकभावमञ्चति रिपुक्षोणीन्द्रधारा धरा । अस्यैवाभिमुख निपल्य समरे यास्यनिरू निजः पन्था भास्वति श्यते बिलमयः प्रत्यर्थिभिः पार्थिवैः ॥ अन्न कम्पादिवस्तुना एतस्य राजो दिशि रति दृष्टा समुद्दीपितमइनेवाऽरिधरणी जायत' इत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते । इदमेव वाश्यातस्यापि । अत्रैवोत्तराधे 'निपत्योध्वं यात्यनिरिति विचिन्नालङ्कारेण रिपूणामतिरस्वरूपवस्तु ब्यापत इत्यलारेण वस्तु. ध्वनिः । तासालारणालबारधवनिर्वथा- एतदन्तिबलैविलोक्य निखिलामालिशिताङ्गी भुवं सङ्ग्रामाङ्गाणसीमिन जलमगिरिस्तोमनमाधायिमिः । पृथ्वीन्द्रः पृथुरेतदुग्रलमरप्रेक्षोपनन्नाऽमर- श्रेणीमध्यवरः पुनः क्षितिधरक्षेपाय धत्ते धियम् ॥ मन्त्र मान्तिमदलकारेण चपलातिशयोक्त्यलङ्कारः । इदमेव वाक्यगतल्यापि । पदगतकविनिबद्धवक्तप्रौढोकिसिद्धार्थशक्किमलो वस्तुना वस्तुध्वनियथा- शक्तिनिशिजेयं तव भुजयुगले नाथ ! दोषाकरश्री. बक्ने पावें तथैषा प्रतिवसति महाकुट्टनी खड्गयष्टिः । आज्ञेयं सर्वगा ते विलसति च पुरः कि मया वृद्धया ते प्रोच्थेवेत्थं प्रकोपाच्छशिकरसितया यस्य कीा प्रयातम् ॥ अन्न कीर्तिप्रयाणरूपवस्तुना कीर्तेर्जगव्यापित्वरूपं वस्तु व्यज्यते । अत्रैव परि. करालङ्कारेण 'नेदं स्थानं मम वासयोग्यमिति वस्तु व्यज्यते । परिकरालङ्कारेणैव इतर. कामिनीवृत्तान्तप्रतीतिरूपलमासोक्त्यलङ्कारोऽपि व्यज्यते । आज्ञादीनां सर्वगतत्वादि- रूपवस्तुना अप्रस्तुताप्रशंसालङ्कारोऽपि व्यज्यत इति चतुर्णामपीदमेव । वाक्यगत. मपीदमेव । द्वादशविधः प्रबन्धगतो यथा गृध्रगोमायुसंवादे-- अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन् गृध्रगोमायुसङ्कले । कशालबहले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे ।। न चेह जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीहशी ॥ इति दिवो प्रभवतो गृध्रस्य वाक्यम् । अत्र पुरुषविसर्जनरूपवस्तु व्यङ्ग्यम् । मादित्योऽयं स्थितो मूढाः ! स्नेहं कुरुत साम्प्रतम् । बहुविघ्नो मुहूर्वोऽयं जीवेदपि कदाचन ॥ अमुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम् । गृधवाक्यात्कथं मूढास्त्यजध्वमविशलिसाः । . BIRD ६ ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- पक्ष्मलः प्रियाप्रणतो। -- इदं रात्रौ प्रभवतो गोमायोर्वाक्यम् । राम्रो विसर्जन नायम् । एवमलङ्कारादि- व्यञ्जकाः प्रबन्धाः स्वयमूहनीयाः । अस्फुटक्रमः पदैकदेशगतोऽनेकविधः। प्रकृतिप्रत्ययो. पसर्गनिपातादिरूपपदेकदेशस्यानेकत्वात् । यथा- जयति ललाटकटाक्ष शाशिमौले धनुषि स्मरेण निहितः लकण्टक केतकेपुरिव ॥ अत्र जिधातोः गाभा व्यङ्गन्या । यथा-- न्यक्कारो हायमेव मे यदरस्तत्राप्यसौ तापस: सोऽध्यन्नैव निहन्ति राक्षसभटान जीवत्यहो ! रावणः । घिग धिक माक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन दा स्वर्ग ग्रामटिकाविलुण्ठभयोच्छनैः किमेभिर्भुजैः । 'अन्नेति सर्वनाम्नः (मशक्यत्वम् ?), अरया इति बहुवचनस्य, 'निहन्ति जीवतीति विप्रत्ययस्य, अहो इत्यव्ययस्य, ग्रामटिकेति करूपतद्धितस्य, भुजैरिति बहुवचनस्य, 'एवेति निपातस्य, 'प्रबोधितवतेत्युपसर्गस्य च व्यजकत्वं सहृदय कवेद्यम्। एवमन्या. न्यप्युदाहर्तव्यानि । यत्तु काव्यप्रकाशे-'किं मन्ये विहरिष्यसे' इत्युत्तमपुरुषस्थ प्रहास. व्यञ्जकत्वमुक्तम् , तत् 'प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेस्त्तम एकवच्चे'त्यानुशासनिकशक्ति- ग्रहेण शक्त्यैव तदर्थबोधाञ्चिन्त्यम् । वर्णनिष्ठं रचनानिष्ठं च रसादिव्यन्जकत्वं रीति- निरूपणेन वृत्तिनिरूपणेन च स्पष्टम् । वाक्यमाननिष्ठत्वादेकविधः शब्दार्थोभयशक्ति- मूलध्वनियथा- राज्ञमस्य शतेन कि कलयतो देति शतघ्नी, कृतं लक्षलक्षमिदो, हशव जयतः पद्मानि पौरलम् । कतु सर्वपरच्छिदस्तदपि नोशाक्यं परार्धन वा तत्लख्यापगम विनास्ति न गतिः काचिद् बतैतद्विषाम् ॥ अत्र 'सङ्ख्यापगम इव सङ्ख्यापगम इत्युत्प्रेक्षा व्यङ्गया। तदेवमेकपञ्चाशद्भदो ध्वनिः । ननु रसानां नवत्वात् शृङ्गारस्य संयोगविप्रयोगरूपतया द्विविधत्वात संयोग. ख्यालिङ्गनचुम्बनादिरूपत्वेन विप्रलम्भस्य अभिलाषादिरूपत्वेनाऽनेकविधत्वात्तयोरपि विभावानुभावव्यभिचास्वैिचित्र्येण नायिकानायकयोरुत्तममध्यमाधमप्रकृतित्वेन देश. कालावस्थाविभेदेन च एकस्यैव रसस्याऽऽनन्त्यात्सर्वगणनायाः कर्तुमशक्यतया कथ. मेकपञ्चाशदिति चेन्न । रसध्वनित्वादिव्यापकरूपेण तदभिधानादिति सम्प्रदायः । संसृष्टियथा- स्वया जगत्युञ्चितकान्तिसारे यदिन्दुनाऽशीलि शिलोच्छवृत्तिः। आरोपि तन्माणवकोऽपि मौलौ स यज्वराज्येऽपि महेश्वरेण । अन्न 'इच्चितकान्तिसार" इति शिलोच्छवृत्तिरिति चात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोः ·सप्तमी मयूखः । १४७ । संसृष्टिः । सङ्करो यथा- संसारसिन्धावनुबिम्बमन्त्र जागति जाने तब वैरसेनिः । बिम्बानुबिम्बौ हि विहाय धातुन जातु दृष्टाऽतिसरूपसृष्टिः ॥ अन्न उपमालङ्कारध्वनिरखध्वन्योः लधुर। । एवमन्यदप्यूयम् ॥ ३-१२ ॥ वक्तृस्यूतं बोधयितु व्यङ्गयं वक्तुरभीप्सितम् । स्वाङ्कुरितमतदूपं स्वयमुच्छ्वसितं गिरा ॥ १३ ॥ वक्तृस्यूतमिति। वक्तुबर्बोधयितुमभीप्सितं यद्ययं तद्वत्कृस्यूतम् । यद् वक्त तात्पर्याविषयभूतं शब्दादेव सहृदयः प्रतीयते तत् स्याह कुरितमित्यर्थः । व्यङ्गय द्विधा, वक्तृतात्पर्य विषयभूतं तदविषयभूतं च । आचं 'गङ्गायां घोष इत्यादौ शैत्यादि । अन्यथा अवाचकशब्दानुपपत्तिः। द्वितीयम् 'मस्तं गतः सविते'त्यादौ सपत्नप्रत्यव. स्कन्दनावसर इति, अभिसरणमुपक्रम्यतामिति, प्राप्तप्रायस्ते प्रेयानिति, कर्मकरणा- निवर्ततामिति, सान्ध्यो विधिरुपक्रम्यतामिति, दूरं मा मा इति, सरभयो गृहं प्रवे. श्यन्तामिति, सन्तापोऽधुना न भवतीति, विक्रेयवस्तूनि सहियन्तामिति, नागतोऽद्य प्रेयानित्यादिनानार्था अतात्पर्यभूताः स्वशब्दानभिधेया वक्तृबोद्धव्यादिविशेषेण प्रती- तिपथमवतरन्तो व्यङ्गया एवेति भावः ॥ १३ ॥ बोदूरचातुर्विध्येन वत्कृस्यूतं चतुविधमित्याह साश्लोकेन- कश्चित्साधारणः कश्चिदामन्य प्रतिबोधितः । कश्चित्तटस्थः कश्चिच्च बोषितप्रतिबोधित।॥ १४ ॥ इत्येवं बोद्धृवैचिच्या वक्तस्यूतं चतुर्विधम् । कश्चिदिति । साधारण आलङ्कारिकोऽनालङ्कारिकश्च । तबोध्य व्यङ्ग्यम् । इदमेव व अगूढव्यङ्गय मिति काव्यप्रकाशेनोक्तम् । यथा- दिशि दिशि गिरिग्रावाणः स्वां वमन्तु सरस्वती तुलयतु मिथस्तामापातस्फुरदूध्वनिडम्बराम् । स परमपरः क्षीरोदन्वान , यदीयमुदीयते मथितरमृतं खेदच्छेदि प्रमोदनमोदनम् ॥ अन्न गाविष्कारो व्यङ्गयः सर्वजनबोध्यः । भामन्त्र्य प्रतिबोधित इति, सम्बोध्या इत्यर्थः । तेन सम्बोध्यबोध्य व्यङ्गय द्वितीयम् । यथा- कौमारमारभ्य गणा गुणानां हरन्ति ते भैमि ! दिशामधीशान् । सुराधिराजं सलिलाधिपं च हुताशनं चार्यमनन्दन च ॥ अत्र अभिलाषो व्यङ्गयः सम्बोध्यदमयन्तीनिष्ठः । तटस्थ इति, सम्बोध्यातिरिक्त इत्यर्थः । तद्बोध्य व्यङ्गय तृतीयम् । यथा- दमस्वसश्चित्तमवेत्य हासिका जगाद देवीं कियदस्य वक्ष्यसि । . - soon ·राकागमसहित चन्द्रालोके- । भण प्रभूतैर्जगति स्थित गरिदाप्यते सङ्कटवालयातना ॥ अन्न निर्गुणत्वं व्यायन, तच सम्बोध्यातिरिक्तराजनिष्ठम् । बोधितप्रतिबोधित इति। सम्बोध्यप्रतिबोधितपुरुषनिष्ठमित्यर्थः । यथा--- दिशि दिशि परिहालगूढमी पिशुनगिरी, सुरुमा च ताहा । सहचरि! हरये निवेदनीय भावलोधवशाद विपाक अन्न उपालम्मो व्यङ्गया, सच बोधितसखी शिबोध्यहरिनिष्टः ॥ १४ ॥ स्वाकुरितस्य वैविध्यमाह उपेक्षानिववाभ्यां च द्विवा लाकुरितं मतम् ॥ १५ ॥ उपेक्षेति । वक्नुपेक्षाविषय वक्तृनिक्षवविदयं चेत्यर्थः । यथा- भम धम्मिन बीपद्धो सो मुणओ अज्ज मारिओ देण । गोलाणाईकच्छकुडंगवासिमा दरिअलीण ॥ अन्न गोदावरीतीरे सिंहोऽस्तीति तनाय मा गच्छा स्विति व्यङ्गयम् । तद् यद्यपि वक्तृताल्पविषय, तथापि सन्मदीयं सरस्थानमिति व्यङ्गय मुपेक्षाविषयं सहृदयकवेय का निलविषयं यथा- अइ पिहुलं जलकुंभ घेत्तण समागदम्मि सहि तुरिअं समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणं ॥ अत्र सरतनिक्षवो व्यङ्गयः । तन्न निह्नवविषयं सरतमालङ्कारिकैकवेधं वक्तृतात्पर्य- विषयभूतं चापलतमिति । अन्ये त्वेवं व्याचक्षते-साधारणः वक्तृतात्पर्यानभिज्ञः । यथा 'गतोऽस्तम इत्यादौ वक्तृतात्पर्याविषयल्यापि बोधः । नरमराजभुवामिव यावता भवति यस्य युगं यदनेहसा । विरहिणामपि तदू स्तबधुवक्षणमित न कथं गणितागमे ॥ अन्न क्षणविलम्बो दुःसोढ' इति व्यङ्गयस्य आमन्त्र्य प्रतिबोधिता सखी बोद्धा(?)। स्थत्वं च-प्रयोज्यभिन्नत्वे सति तात्पर्यज्ञत्वम् । यथा- णोल्लेइ अणोल्लमना असा मं घरमरम्मि सअलम्मि, खणमेतं जह संझाइ होह णव होह वीसामो॥ अन्न सखी प्रति वदन्त्या कयाचित् सन्ध्या सङ्केतकाल उक्त इति तटस्थो बोद्धा । बोधितप्रविबोधितस्तु- प्राणेश! विज्ञप्तिरिय मदीया तत्रैव नेया दिवसाः कियन्तः । नवासयोग्यस्थितिरेष देशः कला हिमांशोरपि तापयन्ति ॥ भत्र नायिकाबोधितवक्ता प्रतिबोधितो नायको बोद्धा । यद्वा, साधारण:-अप्रयो. ज्यत्वे सति प्रतिपायः । यथा- कुम्भ गृहीत्वा विपुलं सत्वरं समुपागता । श्रमस्वेदनिरासाय विश्नमामि सखि! क्षणम् ॥

·मयूखः १४४ । अन सखी प्रतिपाद्यापिन प्रयोज्या। आम प्रतिबोधितो नीचः । यथा- त्वं दूति ! निगाः कुन तु पापोलो गृहन् । किंशुकाभरण देहे दृश्यते कथमन्यया । अन दूत्यादिर्नीचो बोद्धा । सस्था सा नियोज्यः । यथा- गृहोपकरणे सर्व ध्याता अपये दिनम् । सन्ध्यायां मम विश्रामः कचिङ्गवति वा नच! अन्न सङ्केतकालबोहा नियोजन समः । बोधितप्रतिबोधितस्तु उच्चो नियोज्यः । उक्कमेवोदाइरणम् । तेन वक्तृतात्पर्यविषयीभृतव्यङ्गय बोडभेदेन भिन्न मिस्याशयः । स्वाकुरितल्यापि वैविधप्रमाह-उपेक्षानिलवाभ्यां च द्विधा स्वाकरितं मतम् ।” गमगूढं चेत्यर्थः । गूढत्वं कायार्थभावनापरिपक(बुद्धि) विभवमानयत्वम् । अगूढत्वं स्पष्टतया सर्वजनवेद्यत्वमित्यर्थः । आयोदाहरणं 'मुलं विकसिते त्युक्तम् । द्वितीयं यथा- श्रूश्च सैव किस सैव हगश्री सैव गोरुसि लैब भूमिका । अद्य तद्वदनुकूलयन्ति नो बाल्पमन्यमिलिता प्रजा व अन अलम्बन्धो व्यङ्गया, स स्फुट एवं ॥ १६ ॥ मिावस्यानेकरूपतामाह- भूतादिकालभेदेन निहवः स्यादनेकपा । अनेनापि प्रभेदेन व्यक्तिवल्ली विजृम्भते ॥ १६ ॥ भूतादीति । भूतगोपनं भाविगोपनं वर्तमानगोपन च । नितयमपि यथा- श्वभूः क्रुध्यतु निर्दिशन्तु सुहृदो निन्दन्तु वा यातरः स्तस्मिन् किन्तु न मन्दिरे सखि ! पुनः स्वापो विधेयो मया । आखोराक्रमणाय कोणकुहरादुत्फालमातन्वती मार्जारी नखरैः खरैः कृतवती कां कां न मे दुर्दशाम् ॥ अन्न भूतभविष्यद्वर्तमानमुरतगोपनं व्यङ्ग्यम् । लक्षणामूलव्यानाभेदानुपसंहरति- अनेनेति। अनेन लक्ष्यार्थव्यङ्गयभेदेन, व्यक्तिवल्ली लक्षणामूलव्यानाभेदा इत्यर्थः॥१६॥ शाफिमूलव्यञ्जनामाह- नानामभेदा नियताः कचित्प्रकरणादिना । अर्थेऽर्थमन्यं यद्वक्ति तद्वाच्यव्यङ्ग्यमिष्यते ॥ १७ ॥ नानेति । नानाप्रभेदा नानार्थाः प्रकरणादिना क्वचिदर्थे नियता एकार्थवाचकत्वेन तैः अन्यार्थप्रतिपत्तिः शक्तिमूलव्यन्जनयैव । शक्तिलक्षणयोरसम्भवादिति भावः । आदिपदेन, संयोगो विप्रयोगक्ष साहचर्य विरोधिता। ज्ञाताः ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके- ७ । । अर्थः प्रकरणं लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः । सामर्थमौचिती देशः कालोऽभिनय एव च । व्यक्ति स्वरश्च शाब्दार्थस्याऽनवच्छेदहेतवः ।। शब्दार्थस्य नानार्थकशब्दार्थल्या अनवच्छेदे अनियमेन बाधे सति एते नियमहेतव इत्यर्थः । यथा-'साङ्खचको हरिरिति शचक्रसंयोगेन विष्णुहरिपदार्थः । 'अशङ्खचक्रो हरिरिति वियोगेनेन्द्रः। रामलक्ष्मणाविति साहचर्येण दाशरथिः। 'महिनकुलमित्यत्र विरोधितया नकुलः पशुः । 'स्था भज भवच्छिदे' इत्यत्र सामर्थ्यात् शिवः । 'सैन्धव. मानयेत्यत्र भोजनादिप्रकरणालवणादि। 'मिन्नं भातीति नपुंसकलिङ्गात्सहृत् । 'मित्रो भातीति पुंलिङ्गादविः । पुरारातिर्देवा इत्यत्र पुरारातिसान्निध्यादेवपदेन शिवः । 'मधुना मत्तः कोकिला इति सामान्मधुर्वसन्तः । पातु वो दिनमुखामित्यत्र मुखें प्रारम्भः । 'गगने भाति चित्रभानुरिति सूर्यः । निशि भाति चिनभानु रित्यग्निः । 'एतावन्मात्रस्तनी'त्यत्र हस्तादिचेष्टया स्तनादीनां कमलकोरकायाकारत्वमेताव- म्मानपदार्थः । स्वरो द्विधा, काकुरूप उदात्तादिरूपश्च । 'जानन्ति ते किमपीत्यादौ काका अज्ञानरूपार्थः । 'इन्द्रशत्रुर्वर्धस्वेत्यादौ द्वितीयेन बहुबोह्यर्थः । द्वितीयस्तु वेदे एव न काव्ये । व्यक्ति प्राकट्यम् । 'कुपितो मकरध्वजा इत्यन्न कुपितपदल्याभि. व्यक्तिरर्थः । अर्थसामयोचितीनां भेदं नाकलयामः । अन्न संयोगादिनाऽभिधानिय- भनणे सत्पान्तरे शक्त्यसम्भवामुख्यार्थबाधाद्यसम्भवेन लक्षणाया अध्यसम्भवात् तत्प्रतीतियानयवेत्याशयः । यथा- यथावदस्मै पुरुषोत्तमाय तो स साधु लक्ष्मी बहुवाहिनीश्वरः । शिवामथ स्वस्य शिवाय नन्दनां ददे पतिः सर्वविदे महीभृताम् ॥ अत्र प्रकरणेन शक्त्या भीमबोधोसरं व्यञ्जनया सागरहिमालययोर्बोधः ॥१७॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखवियै कचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिमणिहितमतिर्यस्य पितरौ । मयूखस्तेनासौ मुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति मुनिसङ्ख्य: मुखयतु ॥ १८ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवकृते चन्द्रालाकालङ्कारे ध्वनिनिरूपणाख्यः सप्तमो मयूखः । विशेश्वरापराख्येन गागाभट्टेन धीमता । चन्द्रालोकस्य विवृतिर्मयूखे ससमे कृता । इति मीमांसकगागाभट्टकृतचन्द्रालोकटीकायां सक्षमो मयूखः । -- QL । ।

·अष्टमो मयूखः। - ध्यानावृत्तिनिरूपणोपस्थितव्यङ्गयभेदेन व्यनकध्वनिभेद निरूप्य तत्प्रसङ्गेन ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यलक्षणपूर्व मध्यमकाव्यभेदानाह- यव्यज्यमानं मनसः स्तमित्याय स नो ध्वनिः। अन्यथा तु गुणीभूतव्यङ्गधमापतति त्रिधा ॥१॥ यदिति । येन काव्येन व्यज्यमान व्यन्जनया प्रत्यायितं व्यङ्गय मनसः स्तैमिल्याय मार्तीभावाय भवति । 'स्तिम आर्दीमावः इति धातुः । आर्दीभावाद् भवनिः । हदमुपलक्षणं विस्तारादीनां तज्जनकं भवति । माहादजनकमिति यावत् । सहति विशेषेण निर्देशः । तत्काव्यं अनिः उत्तमकाव्यम् । विशेष्याभिप्राय पुंलिङ्गम् । यन्त्र व्यय वाच्यार्थापेक्षया चमत्कारजनकं स ध्वनिः । अन्यथा व्यङ्गयस्य चम. स्कारजनकत्वाभावे गुणीभूतव्यङ्गयरूपं मध्यमकाव्यं वक्ष्यमाणभेदैस्श्रिधेत्यर्थ: । मल्य भेदाः पूर्वमुक्काः । अयमाशया-सव्यङ्गयमेव का व्यम् , न व्यङ्गयरहितम् । तद्वय जय प्राधान्येन प्रतीयतां वस्त्वादिगुणत्वेन वा प्रतीयतामित्यत्र नाग्रहः । परन्तु यत्र चमत्कारजनकमपि रसादिव्ययं प्रकरणाद्यनुरोधेन वस्त्वादिगुणत्वेन प्रतीयते, तत्र चमत्कारस्याऽस्थायितया अनास्वायत्वेन मध्यमकाव्यत्वम् । यथा- सदतीजनमज्जनापितैघुसृणैर्यत्र कपायिताशया। न निशाऽखिलयापि वापिका प्रससाद अहिलेव मानिनी ॥ इत्यादौ रसादेनगरीवृत्तान्तवस्तुमानेऽङ्गत्वम् । यत्र तु प्रधानभूतं, तत्रोत्तम काव्यत्वम् । यथा वक्ष्यते । तदुक्तम्- प्रधानगुणभावाभ्यां व्यङ्गयस्यवं व्यवस्थिते । उभे काव्ये, तदन्यद्यत् तच्चित्रमभिधीयते ॥ इति । काव्यप्रकाशस्तु-"सव्यङ्गयमेव काव्यमिति न नियमः । भव्यङ्गयेऽपि काव्यव्यवहारात् । अतोऽव्यङ्ग्यचित्रादीनामपि काव्यतयोत्तममध्यमाधमभेदेन विविध काव्यमित्याह । चण्डीदासस्तु-"उत्तमाधमभेदेन काव्यं द्विविधम् । प्रकरगाद्यनु. रोधेनेतराङ्गत्वेन प्रतीयमानस्यापि रसादेव्यङ्गयस्य पूर्वमास्वायत्वेन प्रतीतस्य बाधा. ऽयोगादित्याह । उत्तमं यथा- कस्याश्चिदू गुणिना चिरं हृदि सता त्वद्वक्षसः सङ्गमात् पाटीरद्वपहिलस्य झटिति स्वीयो विमुक्तो गुणः । तच्चित्रं विगुणेन तेन भवतः सर्वेऽपि ते ते गुणाः श्रीमद्वाजबहादुरेन्द्र ! भवतः स्पष्टीक्रियन्तेऽधुना ॥ मन खडितावाक्ये त्वदूदयचन्दनावलनहारमणिबिम्बमालया व्यन्यमानसम्मो- ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - गस्य रानिवृत्तान्तस्य वाच्यापेक्षया चमत्कारजनकत्वात् । यथा वा-- हतमालद्विद्वतभू दुज्झिता प्रियाऽथ दृष्टा वनमानवीजनः । शाशंस पृष्टाऽभुतमात्मदेशज शशित्विषः शीतलशीलता किल । अन्न व्यज्यमानो वियोगश्चमत्कारजनकः ॥१॥ तत्र व्यङ्गयस्याऽविधत्वेन मध्यमकाव्यस्याऽविधत्वस्य अगढल्यादिना वक्ष्या . माणत्वात्तदुपोद्घाततया अगूढत्वस्य वैविध्यमाह.. व्यक्त एव कचिद् व्यङ्गयः कचिदर्थस्वभावतः । कचिच्चारुतरस्याने स विमुञ्चति चारुताम् ॥ २॥ व्यक्त इति । व्यक्तः प्रकटो वाच्य एवं व्यङ्गयः । वाच्याभ्यथानुपपतिलभ्यो द्वितीया । वाच्योऽर्थो व्यङ्गयापेक्षया चमत्कारजनस्तृतीयः । एवमगूढव्ययस्य विध्यमित्यर्थः । अन्न चमत्कारजनकत्वं रसव्यञ्जकत्वम् । यत्र व्यङ्गयोऽर्थो वाच्यसह- कारभावेन रसब्याकस्तत्र व्यङ्गयख्य परमुखनिरीक्षकतया वाच्यापेक्षया अचाहत्वेन गुणीभूतव्यङ्गयस्वामिति काव्यप्रकाशः । एवञ्च, व्यञ्जनामूलव्यअनायामेव ताश. भेदापल्या शक्तिलक्षणामूलव्यञ्जनायां गुणीभूतव्यङ्गयभेदो न स्यादिति ध्येयम् । एतत्सोदाहरणमाह- अगूढं कळयेदान्तरसङ्क्रमितादिकम् । विस्मृतः किमपानाथ ! स त्वया कुम्भसम्भवः ॥ ३ ॥ अगूढमिति । अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यमत्यन्ततिरस्कृतवाच्यं लक्षणया पदशक्ति- मूलसंलक्ष्यक्रम च व्यञ्जयमगूढं स्फुट कलयेत् ज्ञापयेदित्यर्थः । त्रिविधस्याप्युदाहरणं विस्मृत इति । अन कुम्भसम्भवपदेनाऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्येन समुद्रपातृमुन्यर्थ केन, 'त्वयेतिपदेन अर्थान्तरसक्रमितवाच्येन तस्सामर्थ्यज्ञानर्थ केन, 'अपांनात्यनेन 'जड. नाथेति शब्दशक्तिमूलानुरणनेन, 'विस्मृत' इति अर्थशक्तिमूलानुरणनेन च 'स मुनिस्त्वां पास्यति तस्माद्विभेतव्यामिति व्यङ्गयम् , तव स्फुटम् । यथा वा- मन्दाकिनीनन्दनयोविहार देवे वर देवरि माधवे च । श्रेयः श्रियां यातरि यच्च सख्यां तच्चेतला भाविनि ! मावयस्व ।। मन्त्र व्यङ्गयस्येन्द्रवरणस्य देवे वरे' इत्यनेनोक्ततया अगूढत्वम् । वाच्याभ्यथा नुपपत्तिलभ्यव्यङ्गयं यथा- निशेषच्युतचन्दनं स्तनतट निर्मष्टरागोऽधरो ने दूरममन्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः । मिथ्यावादिनि ! दूति ! बान्धवजनस्योऽज्ञातपीडागमे ! वापी स्नातुमितो गतासि, न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥ भन्न जात्यधमत्वासम्भवेन दूतीसम्भोगरूपमेवाधमत्वं फलतीत्यन्यथानुपपत्ति.

·अष्टभो मयूखः । १५३ लभ्यः सम्भोगः । अचारुव्यङ्गयं यथा-- सूक्ष्मे धने वैषधकेशपाशे निपत्य निस्पन्दतरीभवजयाम् । तत्रानुबन्ध न विमोच्य गन्तुमपारि तल्लोचनखक्षनाभ्याम् ॥ अन सादरावलोकन ध्यग्यम् , तदू वाच्यरूपकाद्यपेक्षया अचार ॥ ३ ॥ अपरस्य रसादेश्वेदङ्गमन्यद् रसादिकम् । हा! हा! मत्कुचकाश्मीरलिप्तं भिन्नमुरः शरैः॥४॥ अपरस्येति । आदिना भावादिग्रहणम् । 'हाहेति रणे पतिते कान्ते कल्याश्चि. दुक्तिः । अन्न व्यङ्ग्यारस्य करुणाङ्गत्वम् । एतस्योदाहरणान्तराणि रसवत्प्रेयऊर्ज- हव्यालङ्कारकथने उक्तानि । वाध्यसिध्यमाह- तथा वास्यस्य सिद्ध्यङ्गं नौरों वारिधेर्यथा। साश्रत्य तरणिधीरास्तान्ति व्याधिवारिधीन ॥५॥ तथेति । वाच्यार्थप्रतीतेरङ्गामुपपादको व्यहण्योऽर्थी यत्र, तदपि मध्यमका. व्यम् । उदाहरति-सश्रित्येति । अन्न प्रकरणेन सूर्य नियतस्तरणिशब्दो न नौकावाचका, किन्तु व्याकः । स च व्यग्यो नौकारूपोऽर्थो वाच्यस्य रूपकस्योपपादकः । इदमेव स्पष्टयति-नौरर्थ इति । नौरूपो व्यङ्ग्योऽर्थो वाच्यस्य वारिधिसम्बन्धिरूपकस्यो. पपादक इत्यर्थः । यथा वा- तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः साध सचिरमुषितं वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि मजति नाद्यापि कुरुषु ।। मन्त्र ध्वनिविकारेण काका 'मयि न योग्यः खेदस्तादृशक्केशहेतषु कुरुषु योग्यः खेद' इति व्यज्यते । तेन व्यङ्ग्येन प्रश्नरूपवाक्यार्थस्य सिद्धेमध्यमकाव्यत्वम् । अन्यथा प्रश्नानुपपत्तेः । एतेन काकुसहकारेण प्रश्नरूपवाक्यार्थस्य मयि न योग्यः खेदः कुरुषु योग्यः खेद' इत्येताहशार्थव्यञ्जकत्वादुत्तमकाव्यत्वं काव्यप्रकाशोक्तमपास्तम्। न च धीरोदात्तनायकवाक्यस्य विपर्ययावसाननैयत्येनाऽनुचितत्वप्रतीतिरिति वाच्यम् , गुरुत्वेन तत्कायें तत्प्रतीत्ययोगात् ॥ ५ ॥ अस्फुटव्यायमाह- अस्फुटं स्तनयोरत्र कोकसादृश्यवन्मतम् । कुडमाक्तं स्तनद्वन्दं मानसं मम गाहते ॥६॥ अस्फुटमिति । मस्फुटत्वं विलम्धेन प्रतीयमानत्यम् । तदेव स्पष्टयति-स्वनयो- २० ।

·१५४ राकागमसहिते चन्द्रालाके- रिति । अन्न कुकुमाक्तमिति काव्ये कोकसादृश्यरूपं व्यग्यमस्फुटमित्यर्थः। यथा वा--- रामचन्द्रवदनेन चन्द्रमा निर्जितः किसु कथासरोरुहाम् । रामपादकमलेन विद्रुमः, पल्लवस्य तुलनापि कीशी ॥ अन्न समुद्रोत्पन्नजेतुस्तडागोत्पन्नजये कियान श्रम इति चन्द्रपदेन सागरजत्वं व्यङ्ग्यमस्फुटम् ॥ ६ ॥ सन्दिग्धं व्यङ्ग्यमाह- सन्दिग्धं यदि सन्देहो दैयाधुत्पलयोरिव । सम्प्राप्ते नयने तस्याः श्रवणोत्तंसभूमिकाम् ॥ ७ ॥ सन्दिग्धमिति । दैादि धोत्पलं चेति द्वन्द्वः । उत्पलपदेनात्पलसादृश्यम् । तेन श्रवणोत्तसभूमिकां गते इत्यनेन दैोत्पलसादृश्ययोः कस्य प्राधान्येन व्यङ्गयत्व. मिति सन्देह इत्यर्थः ॥ ७॥ तुल्यप्राधान्य मिन्दुत्वमिव वाच्येन साम्यभृत् । कान्ते ! त्वदाननरुचा म्लानिमेति सरोरुहम् ॥८॥ तुल्येति । वाच्योऽर्थो व्यङ्गय नार्थेन यन्त्र चमत्कारकारित्वामुल्यप्रधानः, तत्तुल्य. प्रधानमित्यर्थः । कान्त इत्युदाहरणे इन्दुत्वं व्ययम् । तत्पजपराभवरूपवाच्येन तुल्यम् ॥ ८॥ असुन्दरं यदि व्यङ्ग्यं स्यावाच्यादमनोहरम् । सरस्यामीलदम्भोजे चक्रः कान्तां विलोकते ॥९॥ असुन्दरमिति । यन्त्र वाच्याद् व्यङ्गयमचमत्कारकारि, तदसुन्दरमित्यर्थः । उदाहरणं 'सरसीति । आमीलन्ति सङ्कुचन्त्यम्भोजानि यस्मिन्निति विग्रहः । अन्न भावी विरहो व्यङ्ग्यः , तदपेक्षया निरीक्षणमेव चमत्कारकारीति भावः ॥ ९ ॥ काकाक्षिप्तव्यमयमुदाहरणेनैव दर्शयति- काकुत्स्थं प्रणतोऽम्भोधिरद्य माद्यतु रावणः । काकुत्स्थमिति । 'अद्य माद्यतु रावण' इति काका 'मदोऽये गमिष्यतीति व्यज्यते । अद्य मदो गमिष्यतीति व्यङ्गय काक्वैवाक्षिप्तमिति भावः (१)। मध्यमकाव्यभेदानुपसंहरति- इत्यष्टधा गुणीभूतव्यङ्गमङ्गीकृतं बुधैः ॥ १० ॥ इत्यष्टधेति । अत्रापि वस्त्वलडारव्यङ्ग्य सङ्घरसंसृष्टयादिभिरुत्तमकाव्यवदू भेदा या। तदुतम्- स गुणीभूतव्यज्यैः सालङ्कारैः सह प्रभेदैः स्वः। (१) वाक्यमिदं ख-पुस्तके नास्ति । ।

·नवमो मयूखः। सङ्करसंसृष्टिभ्यां पुनरप्युयोतते बहुधा ॥ इति । अन्न यदा तु वस्तुमानेणालङ्कारो व्ययस्तत्र वस्त्वपेक्षयाऽलङ्कारस्य चम- त्काराधायकत्वावश्यम्मावान गुणीभूतव्यग्यता, किन्तु ध्वनित्वमेवेत्यवधेयम् ॥१०॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखविबैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिमणिहितमतिर्यस्य पितरौ मयूखस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति वमुसङ्ख्यः सुखयतु॥ ११ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवते चन्द्रालोकालङ्कारे गुणीभूतव्यङ्गयनिरूपणनामाष्टमो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्टेन धीमता । चन्द्रालोकस्य विवृतिर्मयूखेऽष्टमिते कृता । इति मीमांसकगागाभट्टविरचितचन्द्रालोकटीकायां राकागमाख्यायाम अष्टमो मयूखः । - नवमो मयूखः । शब्दवृत्तिव्यञ्जना निरूपणेन स्मृतध्वनिगुणीभूतव्यग्यभेदान्निरूपय, यत्प्रसक्त्या यो विचारस्तत्समाप्तौ स एव बुद्धिस्थो भवतीति स्मृताब्दवृत्तिप्रसङ्गोन लक्षणां निरू. पति- मुख्यार्थस्याविवक्षायां पूर्वाऽर्वाची च रूढितः । : प्रयोजनाच्च सम्बन्धं वदन्ती लक्षणा मता ॥१॥ मुख्यार्थस्येति । मुख्यार्थस्याविवक्षा लक्षणाबीजं वदता मुख्यार्थबाधस्य लक्षणा- बीजत्वं निरस्तम् । अर्थान्तरसङक्रमितवाच्येऽन्वयानुपपत्तिरूपमुख्यार्थबाधाभावेऽपि अविवक्षारूपतात्पर्यानुपपत्तिसम्भवात् । एवञ्च वेदे न्यायानुगृहातेश्वरतात्पर्यानुप. पत्तिलक्षणाबीजम् । अत एव न शाब्दबोधमात्रे तात्पर्यज्ञानस्य हेतुता, किन्तु लाक्ष- णिकशाब्दबोध एवेति । इदमवधेयम्-साक्षणिकपदं नानुभाविकम् , वाक्यार्थानुभवे शक्तिज्ञानस्यव हेतुत्वात् । वृत्तित्वस्य शक्तिलक्षणान्यतस्त्वेन गुरुतया वृत्तिज्ञानस्य हेतुत्वे गौरवात् । तापदघटितवाक्यस्थले शतपदानामेवानुभावकत्वसम्भवात् । न च यत्र सर्वाणि लाक्षणिकानि पदानि तत्र कथं बोध इति वाच्यम्, भातसुविभक्तित एवं तबोधात् । तदभावे तु न शाब्दबोधः, किन्तु पदार्थस्मरणमात्रमिति दिक् । सम्बन्धं वदन्तीति लक्षणास्वरूपम् । शक्यार्थसम्बन्धप्रतिपादिका शब्दवृत्तिलक्षणे- - ·राकागमसहिते चन्द्रालाके- । -भो वृष! ७ त्यर्थः । काव्यप्रकाशे तु-'मुख्यतावच्छेदकधर्मभिन्नधर्मावच्छिन्नबोधजनिका पुरुषे. च्छा लक्षणा, तेनेश्वरेच्छारूपशक्तितो भेद' इत्युक्तम् । सा द्विधा पूर्वा अर्वाची छ। पूर्वा निरूढिलक्षणा प्रयोजनप्रतीत्यनुहेश्यका । अर्वाची प्रयोजनवती तात्पर्यविषय. प्रयोजनप्रतीत्युद्देश्यकेत्यर्थः । यथा, जातिवाचिनो घटादिपदस्य व्यक्तौ निरूढलक्षणा। 'कलिङ्गः सिंहती'त्यादौ देशवाचिन: पुरुषे, उभयत्र प्रयोजनाभावात् । गलायां घोष, इत्यादौ शैत्यपावनत्वादिप्रतीतिप्रयोजनिका । अन घटादिपदात स्वाश्रयाकामो- पस्थितेस्तत्र लक्षणावारणाय रूढितः प्रयोजनाच्चेत्युक्तम् ॥ १॥ लक्षणीयस्य शब्दस्य मीळनाऽमीलनाद् द्विधा । लक्षणा सा त्रिधा सिद्धसाध्यसाध्याङ्गभेदतः ॥ २ ॥ लक्षणीयस्येति । लक्षणीयार्थवाचकशब्दस्य मीलनं समभिव्याहारः अमीलन. मसमभिव्याहार, तेन द्विधा । सिद्धम् उद्देश्यम्, साध्यं विधेयम, साध्या विधेयान्वयि, तद्वाचकपदनिष्ठत्वेन द्विधापि विधेत्यर्थः । पूर्वोका द्विविधापि लक्षणा लक्ष्यार्थवाचक. पदसमभिव्याहृततदसमभिव्याहृतपदनिष्ठत्वेन द्विधा । 'अग्निर्माणवक: 'शुका घट इत्यादावाद्या । 'मचा: क्रोशन्तीत्यादौ द्वितीयेति । एवं द्विविधापि अश्यवाचक. पदनिष्ठा विधेयवाचकपदनिष्ठा विधेयान्वयिवाचकपदनिष्ठेति विधा । यथा- न बुध्यसे इत्यादौ वृषपदस्योद्देश्यवाचिनो मर्सत्ये, 'कामिनीवचोऽमृतामिति विधेय- वाचिनोऽमृतपस्याऽऽनन्दजनकत्ये, 'गङ्गायां घोषः इत्यादावुद्देश्यविधेयाऽवाचिविधेय. घोषान्वयिवाचिनि गङ्गापदे इति भावः ॥ २ ॥ निरूढिलक्षणाया अध्यङ्गयतयाऽर्वाचीभेदान् व्यङ्गयभेदेनाह- स्फुटाऽस्फुटमभेदेन प्रयोजनमपि द्विधा । विदुः स्फुटं तटस्थत्वादयंगत्वाद् द्विधा बुधाः॥३॥ अस्फुटं चार्यनिष्ठत्वात्तटस्थत्वादपि द्विधा । लक्ष्यलक्षकनिष्ठत्वादर्थसंस्थमपि द्विधा ॥४॥ लक्षकस्थं स्फुटं यत्र सा विचक्षणलक्षणा । अर्थगत्वतटस्थत्वभेदाभ्यामस्फुटस्य च ॥ ५ ॥ अन्त्या द्विधेति विज्ञेया व्यक्तितः सा चतुर्विधा। स्फुटास्फुटेति । स्फुटमगूढम् शत्फुटं गूढम् । तेन गूढव्यङ्गया अगढव्यङ्गया. चेति द्वौ भेदौ। गूढत्वं काव्यभावनापरिपक्वबुद्धिविभवमात्रवेद्यत्वम् । अगूढत्वं सर्वजनवेद्यत्वम् । स्फुटमपि तटस्थत्वाऽर्थगतत्वभेदेन द्विधा । तटस्थत्वं च लक्ष्य. लक्षकेतरवृत्तित्वेन प्रतीयमानत्वम् । इदं व समासोक्तावुपयुज्यते । तथा हि- ·नवमो मयूखः। - ॥ 'अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्चुम्बति चन्द्रमा इत्यादौ परनायिकावृत्तान्तप्रतीतिः प्रयो- जनम्, तदर्थमेव च 'मुखं चुम्बतीत्यादिलाक्षणिकप्रयोगः । अस्पृशती'ल्यादिप्रयोगे तदा प्रतीतेः । तत्र प्रयोजनस्य लक्ष्यलक्षकेतरोदासीननिष्ठतया प्रतीयमानत्वमस्ति । एवम्- मन्दाक्षमन्दाक्षरमुद्रमुक्त्वा तस्यां समाकुञ्चितवाचि हसः । तच्छसिते किञ्चन संशयालुगिरा मुखाम्भोजमयं युयोज । इत्यादौ स्फुटमेव तटस्थं व्यङ्गयम् । अत्र नपुंसकमुखाम्भोजस्त्रीरूपवाण्या योजन- कर्तृत्वोक्त्या नलदमयन्तीयोजने सौलम्यं प्रतीयते । तत्प्रतीत्यर्थमेव 'युयाजेत्यादि- लाक्षणिक प्रयोगः । वाचेति पदात्तदप्रतीतेः । 'उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एंव ललितानि ।" इत्यादौ हेत्वन्तराऽनपेक्षत्वप्रतीतिः प्रयोजनम्, तच्चार्थनिष्ठम् । तदर्थ च स्पदिशतीत्यस्य उत्पादकत्वे लक्षणा । तत्रापि तटस्थमेव प्रयोजनम् । तेन गूढव्यङ्गया द्विविधा। तटस्थप्रयोजना अर्थगतप्रयोजना चेति । अर्थनिष्ठ प्रयोजनवती अगढव्यङ्गयापि द्वेधा लक्ष्येति । लक्ष्यलक्षकपदार्थनिष्ठप्रयोजनकत्वादित्यर्थः। अस्य च प्रयोजन रूपके। 'इन्दुर्मुखामित्यनेन्दुपदेन इन्दुतादात्म्यवन्मुखल्य लक्ष्यत्वेन मुखनिष्टोत्कर्ष प्रतीतिः प्रयाजनम् । सा च लक्ष्यनिष्ठेव । एवं 'मुखमिन्दुरित्यादौ मुखपदेन मुखतादात्म्यापन इन्दुर्लक्ष्यते । तत्र लक्षकं मुखपदम्, तदर्थनिष्टैवोत्कर्षप्रतीतिः । इयमेव विचक्षण. लक्षणेत्युच्यते । मुख निष्ठोत्कर्षप्रतीतये मुखपदमिन्दौ लाक्षणिक विचक्षणः प्रयुज्यत इति । गूढव्यायाया भेदद्वयमाह-अर्थगत्वेति । अर्थगत्वं लक्षकाऽन्यतरनिष्ठत्वम् । तटस्थत्वेति । तटस्थवृत्तित्वमित्यर्थः । गूढव्ययस्य तटस्थवृत्तितया लक्ष्यलक्षक. पदार्थवृत्तितया च गढव्यङ्गया लक्षणा द्विधेत्यर्थः । तत्र तटस्थगूढव्याझ्या यथा- लताबलालाल्यकलागुरुस्तरुप्रसूनगन्धोल्करपश्यतोहरः । असेवताऽमुं मधुगन्धवारिणि प्रणीतलीलालवनो बनाऽनिलः ॥ अत्र महत: स्वल्पचौथे स्नानमात्रेण शुद्धः, तया च राजसेवायोग्यतायाः प्रतीतिः प्रयोजनम् । तदर्थमेव गुरुगन्धपलवनपदानां लाक्षणिकानां प्रयोगः । तच तटस्थमेव । लक्ष्यलक्षकस्थं गूढव्यङ्ग्य 'मुलं विकसितस्मितामित्यादाघुकम् । इयमपि लक्ष्यलक्षकान्यतरपदनिष्ठत्वेन वेधाऽवसेया। उपसंहरति-इति अनेन प्रकारेण, व्यक्तितः प्राकट्येन, सा प्रयोजनवती लक्षणा चतुर्विधेत्यक्षरार्थः । । गूढव्यायाया भेदद्वय मग ढव्यङ्गायाया भेदद्वयं चेत्याशयः । लक्ष्यलक्षकनिष्टत्वं प्रासङ्गिकमुकम्, न तु भेदायेति । विजेया व्यक्तितः सा च षविधेति पाठे त्वयमर्थ:-स्फुटव्यङ्गयावत् भेदत्रयववेनाऽस्फुटव्ययात्रैविध्येन प्रयोजनवत्याः पविधत्वम् । एतस्मिन्पो लक्ष्य- लक्षककृसोऽपि भेदः। तेन गूढठयया विधा, भगूढव्यङ्गया च निधेति ॥३-६॥ क्रमेणोदाहरणान्याह- इन्दुरेवैष तद्वक्त्रमुस्कर्षों लक्ष्यते मुखे ॥ ६ ॥ प्रदीपं वर्धयेत्यत्र तटस्थं मङ्गलोदयः । - ·राकागमसहिते चन्द्रालाके- ७ - पटोऽयं दग्ध इत्यादौ स्फुटं नास्ति प्रयोजनम् ॥ ७॥ अमृत मुक्तमित्यादौ लक्ष्यस्थमतिहधता ॥ इन्दुरिति । इदं च लक्ष्यलक्षकनिष्ठस्फुटव्यङ्ग्याया उदाहरणम् । यदा चन्द्रपद मुखे लाक्षणिक, तदा लक्ष्यमुखनिष्टं प्रयोजनम् । यदा तु मुखपदं चन्द्रे लाक्षणिक, तदा लक्षकमुखपदार्थनिष्ठम् । तटस्थप्रयोजनवत्या उदाहरण 'प्रदीपामिति । इदं च वृध्य- र्थकवृधुधातोव्यतिरेकसम्बन्धेन नाशे लक्षणया प्रयोगे बोध्यम् । (१)नाशार्थकवृधधातो. वृद्धो लक्षणया प्रयोगेऽत्र प्रयोजनस्य वक्तृश्रोतृनिष्ठत्वात्तटस्थत्वम् । इदं च द्विविधाया अप्युदाहरणम् । लक्षकनिष्ठस्फुटप्रयोजनवत्या उदाहरणमाह-पटोऽयमिति । अत्र पटपदेन दग्धपदसमभिव्याहृतेन दग्धैकदेशः पटो लक्ष्यते । कर्माऽनर्हताप्रतीतिः प्रयो. जनम् । तच्च लक्षकपटपदार्थनिष्ठम् । दग्धपदेन वा दग्धैकदेशपटलक्षणे लक्ष्यार्थनिष्ठ. प्रयोजनकत्वमपि बोध्यम् । लक्ष्यस्थाऽस्फुटप्रयोजनवल्या उदाहरणम्-अमृतमिति । अमृतपदेन रसवल्लक्ष्यते । अतिहृद्यता च प्रयोजनं काव्यनिष्ठमेवेति ॥ ६-७ ॥ लक्षणाबीजसम्बन्धानाह- आभिमुख्यात् सन्निधानात्तथाऽऽकारप्रतीतितः ॥ ८॥ कार्यकारणभावाच्च वाच्यवाचकभावतः । इत्येवमादिसम्बन्धात् किश्चान्यस्माच्चतुष्टयात् ॥ १ ॥ सादृश्यात् समवाया सा वैपरीत्या क्रियान्वयात् । आभिमुख्यादिति। 'मगुल्यने करिशत मिति अगुल्याशब्दस्य लक्ष्यदेशेना- ssभिमुख्य सम्बन्धः । 'गङ्गायां घोषा इत्यादौ वृक्षाने चन्द्र' इत्यादौ च सन्निधिः । एकत्र वास्तवोऽपरन भ्रान्तिविषयः । अन्न हेतुमाह-तथाकारेति । सानिध्याकार. प्रतीतित्त- इत्यर्थः । कार्यति । 'धृतमायु'रित्यत्र पृतस्य लक्ष्ये आयुषि कार्यत्वम् । आयुर्धतःमित्यत्र आयुःपडलक्ष्ये घृते कारणत्वम् । भ्रमरपदोच्चारणे द्विरेफमुच्चार- यतीति वाक्ये द्विरेफपदस्य योगवृत्त्या लक्ष्यभ्रमरपदाच्यत्वं सम्बन्धः । 'घटमुच्चा स्यती'त्यत्र वाचकतासम्बन्धेन घटपदे लक्षणा । आदिपदेन कचित्तादर्थम् इन्द्रार्था स्थूणा इन्द्रः। स्वस्वामिभावः-राज्ञः पुरुषो राजा । 'अग्रहस्त' इत्यत्र अग्रावयवे हस्त. शब्दोऽवयवसम्बन्धात् । तात्काद् अतक्षरि तक्षशब्द इति । 'गौर्वाहीका इत्यन्त्र सादृश्यम् । अत्र गोशब्दार्थगोत्वसहचारिणो धर्मा जाड्यमान्यादयो लक्ष्यमाणा अपि गोशब्दस्य परार्थाभिधाने प्रवृत्तिनिमित्तं भवन्ति । यद्वा-स्वार्थसहचारिगुणाभेदेन परा- थंगता गुणा एव लक्ष्यन्ते न तु परार्थोऽभिधीयते । यद्वा-साधारगुणाश्रयणेन परार्थ एवं - । (१) 'इदं चेत्यनन्तरं बोध्यामित्यन्तः पाठः ख-पुस्तके नास्ति।

·नवमोमयूखः। । te लक्ष्यत इति । 'छत्रिणो गच्छन्ती'त्यन्न समवाया। सच समुदायान्तःपातित्वम् । अकुशले कुशलपदप्रयोगे वैपरीत्य सम्बन्धः । 'युधिष्ठिरो राजे त्यादौ तत्कार्यकारित्व. मिति ॥८-९ ॥ प्रकारान्तरेण प्रयोजनवत्या भेदचतुष्टयमाह--- सारोपाध्यवसानाख्ये गौणशुद्ध पृथक पृथक् ॥ १०॥ गौणं सारोपमुद्दिष्टमिन्दुर्मुखमितीदृशम् । गौणं साध्यवसानं स्यादिन्दुरेवेदमीदृशम् ॥ ११ ॥ शुद्धं सारोपमुद्दिष्टमायुधूतमितीदृशम् । शुद्ध साध्यवसानं स्यादायुरेवेदमीहशम् ॥ १२ ॥ सारोपेति। आरोप्यमाणारोपविषययोदेनोक्तो सारोपा। यत्रारोपविषय आरो- प्यमाणस्वरूपेणैवोको न मिनरूपेण, तत्र साध्यवसाना। सा द्विधा, सादृश्यसम्बन्ध. घटिता गौगी, तदतिरिक्तसम्बन्धघटिता शुद्धेति भेदः । केचित्तु-'लक्षकपदार्थस्य लक्ष्यस्य चाभेदेन भाने गौणी, तदभावे शुद्धे ति भेदमाहुः। तन्न, 'गङ्गाया घोष' इत्यत्र गङ्गातीरभेदभानाभावे गङ्गानिष्ठौत्यपावनत्वादेोषे प्रतीतिः कथं स्यात् । गङ्गासम्ब. न्धमानप्रतीतौ गङ्गायां धोष गङ्गातीरे घोषः इत्यनयोभदोन स्यात् । अत: शुद्धाया. मपि लक्ष्यलक्षकयोरभेदो भासत इति काव्यप्रकाशादयः। उदाहरणान्याह-गौण सारोपमिति । 'इन्दुर्मुखामित्यत्र सादृश्यसम्बन्धादारोप्यारोपविषययोमदोक्तश्च गौणसारोपेत्यर्थः । 'इन्दुरेवेदमित्यन्न आरोप्यस्वरूपेणैवारोपविषयस्योक्तेः सादृश्य- सम्बन्धाच्च गौणसाध्यवसानेत्यर्थः । शुद्ध सारोपमिति । 'आयुर्घत मित्यत्र कार- णत्वसम्बन्धादू भेदोपादानाच्च शुद्धत्यर्थः । शुद्धं साध्यवसानमिति । 'आयुरेवेदर- मित्यत्र कारणत्वसम्बन्धादारोप्यस्वरूपेणैवारोपविषयस्योक्तेः शुद्ध साध्यवसानमि. त्यर्थः । एतेषां सारोपाभेदानां रूपके उपयोगः, साध्यवसानाभेदानां चातशयोक्तौ इन्दुपदस्य तादात्म्यसम्बन्धेन मुखे लाक्षणिकत्वाच्छुद्ध सारोपादिसम्भवात् । एतेन- 'सादृश्यस्य सम्बन्धत्वे रूपकत्वबाधः' इत्यादि परास्तम् । सादृश्यस्य तादात्म्यघटक. त्वात्तादात्म्यस्याहार्यत्वाच्च । अन्न केचित्-"गौणसारोपसाध्यवसानयोर्यदा सादृश्य. सम्बन्धत्वेन भानं, तदास्तु लक्षणा । यदा सिंहनिष्ठगुणानां क्रौर्यादानां सिंहनिष्ठगुण- संजातीयगुणानां वा तत्प्रकारतया मान, तदा साहश्यस्य सम्बन्धल्वानुपपत्ते गौशी वृत्तिरेव भिन्ने त्याहुः ॥ १०-१२ ॥ १ शुद्धसारोपसाध्यवसानयोर्मेदव्यमाह- उपादानार्पणद्वारे द्वे चान्ये इति षद्विधा । कुन्ता विशन्ति गानायां घोषो निवसतीति च ॥ १३ ॥ - - ·१६० राकागमसहिते चन्द्रालोके- । उपादानेति । स्वार्थमुपादायाऽत्यागेन लक्षणा स्वार्थार्पणमात्रेण तदविवक्षयेत्यर्थः। लेन अजहत्त्वार्था जहत्त्वाति भेदद्वयम् । शक्यार्थस्य क्रियान्वये अजहत्स्वार्था, शक्यार्थस्य क्रियान्वयाभावे जहत्स्वाति तात्पर्यम् । उदाहरणमाह-'कुन्ता वि. न्तीस्यत्र कुन्तानां प्रवेशान्वयसिद्ध्यर्थं तद्वन्त: पुरुषा लक्ष्यन्ते। गङ्गायां घोष इत्यत्र तु गङ्गापदार्थप्रवाहस्य न क्रियान्वयः । किन्तु तीरलक्षणार्थतदुपस्थितिमात्रमित्यर्थः । केचित्तु-'जहदजहत्स्वार्थरूपं तृतीय भेद'माहुः । इयमेव भागत्यागलक्षणा ॥१३॥ भेदद्वयमन्यदाह- लक्ष्यलक्षकवैशिष्टयवैशिष्टयाद् द्विविधा पुनः । सरसं काव्यममृतं विद्या स्थिरतरं धनम् ॥ १४ ॥ लक्ष्येति । तत्कार्यकारित्वसम्बन्धेनाऽमृतपदेन विशिष्टकाव्ये सुखजनकत्व लक्ष्यते । स्थिरतरं धनामिति पदद्वयेन च विशिष्टधनकार्यकारित्वसम्बन्धेन सुखजनकत्वं विद्या. याम् । तत्र विशिष्टं लक्ष्यम् , अन्न विशिष्टं लक्षकमिति भेदः । विशिष्टलक्ष्ये वैशिष्टय सम्बन्धः, विशिष्टलक्ष न वैशिष्टय सम्बन्धस्तस्कृतलक्षणाभेद इत्यक्षरार्थः । सरसमिति। अत्र विशिष्टकाव्योद्देशेनामृतत्वं विधेयम् । द्वितीये विद्योद्देशेन विशिष्ट धनत्वं विधेयम् । एकत्र विशिष्टकाव्येऽन्यत्र पदद्वयेन मुखजनकत्वं लक्ष्यत इत्याशयः । केचित्तु- गभीराया नद्यां घोषा हत्यादौ नदीपदमेव विशिष्टनदीतीरे लाक्षणिकं गभीर. प' तात्पर्यग्राहक यथा, तथानापीत्याहुः ॥ १४ ॥ सहेतुनितुभेदेन भेदद्वयमन्यदाह- तथा सहेतुरतथाभेदभिन्ना च कुत्रचित् । सौन्दर्येणैव कन्दर्पः सा च मूर्तिमती रतिः ॥ १५ ॥ तथेति । उदाहरणे सौन्दयेणेति हेतुः । सा चेति द्वितीयोदाहरणम् ॥ १५ ॥ शब्दे पदार्थे वाक्याथै सङ्ख्यायां कारके तथा । लिङ्ग चेयमलङ्काराङ्कुरवीजतया स्थिता ॥ १६ ॥ शब्द इति । शब्दे 'अग्नेरग्निर्नष्ट' इत्यत्र अग्निशब्देनाऽचिर्लक्ष्यते । अर्थे 'मुखं चन्द्र हस्यन्न इत्यत्र मुखपदार्थन तादात्म्य लक्ष्यते । यदू गुरुवचनमाकर्णयन्ति तदमृत पिबन्ताति वाक्यार्थे । अन्न वाक्यार्थयोरेवैक्यारोपात् । 'त्वन्नेत्रयुगलं धत्ते लीला नीलाम्बुजन्मनो" इति वाक्येन शोभाविशेषो लक्ष्यते । 'यावन्तो युद्धप्रियास्तावन्तो. ऽर्जुनार हत्यन्न बहुत्वसङ्ख्यया पूज्यत्वम् । स्थाली पचती'त्यधिकरणकारके । 'हस्तिन्यो हस्तीति लिङ्गे । सादेवीजत्वेनाऽसकारादेरठ कुरत्वेन स्थिता, अङ्गीकृतेत्यर्थः ॥१६॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखविधैकचतुर सुमित्रा तद्भक्तिमणिहितमतिर्यस्य पितरौ । - - ·दशमो मयूखः । मयूखस्तेनासो सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति नवसङ्घयः सुखयतु ॥१७॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवकृते चन्द्रालोकालकारे लक्षणानिरूपणाख्यो नवमो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्रेन धीमता । चन्द्रालोकप्रकाशोऽयं मयूखे नवमे कृतः ॥ इति मीमांसकगागाभट्ठविरचितचन्द्रालोकटीकायां सकाममाख्यायां नवमो मयूखः । । । दशमा मयूखः। लक्षणां निरूप्य तद्धेतुभूतां शक्ति निरूपयति- धर्ष कश्चित् पुरस्कृत्य प्रायः शब्दः प्रवर्तते । यथार्थ स्पष्टमाचष्टे शब्दस्तामभिधां विदुः॥१॥ धर्ममिति । यया वृत्त्या शब्दः साक्षादर्थमाचष्टे साऽभिधा । अव्यवधानेन शब्दजन्यार्थप्रतीत्यनुकूला वृत्तिरभिधेति लक्षणम् । साक्षात्वं च अर्थान्तरप्रतीत्यद्वार- कत्वम् । इदं च लक्षणावारणाय । ताशचेष्टादिवारणायाऽवशिष्टम् । सा च 'मस्मा. स्पदादयमों बोद्धव्या हत्याकारिका ईश्वरेच्छेति न्यायविदः । पदार्थान्तरमितिमीमां- सकाः । अस्या एव सङ्केत इति व्यवहारः । साक्षाच्छन्दजन्यार्थप्रतीतिसहकारिज्ञान. विषयत्वं वा । ननु शक्तिज्ञानस्य सहकारित्वे कि बीजम् ? अगृहीतशक्तिकशब्दादर्थ- प्रत्ययाभाव एवेति गृहाण ॥१॥ सधर्मः षड् विधस्तेन षोठा शब्दप्रवृत्तिरित्याह- जात्या गुणेन क्रियया वस्तुयोगेन संज्ञया । निर्देशेन च मन्यन्ते षड्विधामभिधां बुधाः ॥ २ ॥ गौः शुक्ल: पाचको दण्डी डिस्था कंस इति क्रमात् । कं संहिनस्ति कंसारिनरं कं च समाश्रितम् (१) ॥३॥ (१) 'कृष्णः कं हन्तीति प्रश्नस्योत्तरम्-'नरमिति । 'समाश्रितमित्यत्र 'सम् आश्रितम् इति पदच्छेदः । कम् आश्रितं ककारेण युक्त, नरं नरकासुरम् अथ च सम् आश्रितं सकारेण युक्तं, कं सानुस्वारं ककारं, केसमिति यावत् । श्रीकृष्णो नरकासुर कंसच हतवानित्यर्थः । ON , ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- - जात्येति । जाति: समानेष्वनुगतो व्यावर्तकश्च धर्म इत्युच्यते । अयमाशयः- षड्विधः शब्दः, जातिशब्दो गुणशब्दः क्रियाशब्दो यदृच्छाशब्दो वस्तुशब्दो निर्देश. शब्द इति । सर्वेषु द्रव्यवाचकवधादिपदेषु जातिरेव वाच्या वाच्यतावच्छेदिका वा । इदं चाग्रे स्फुटीकरिष्यते । नीलशुक्लादिपदेषु गुणपदसमानाधिकरणेषु गुणिवाचिसमाना. धिकरणेष्वपि गुण एव वाच्यो न नीलत्वादिजातिः, तदभावात् । नापि गुणी, गौरवात् लक्षणया सामानाधिकरण्याधुपपत्तेश्च । वाच्यतावच्छेदको वा गुणः। एवं पाचकादिपदे पाकक्रियैव वाच्या, तस्या एव प्रतीतेः । तस्याश्चैकत्वाद् वाच्यत्वं वाच्यतावच्छेदकत्वं था। एवं 'दण्डीत्यादौ दण्डसम्बन्धो वाच्यो वाच्यतावच्छेदको वा। पाचकादिपदे पाकस्य विशेषणत्वेन भानादिह दण्डसम्बन्धस्य विशेषणत्वेन भानाद भेदः । डिस्थादि. यहच्छाशब्देषु शब्द एवं बाच्यो वाच्यतावच्छेदको वा। एवं कंसपरीक्षिचामुण्डादि. पदेषु निर्देश एव वाच्या शक्यतावच्छेदको धा। निदेशश्च वाचकवर्णानां स्वपरत्वम् । यथा 'कंसमित्यत्र कारसंकारावेव कंसपदे प्रतीयेते । तत्र नरकपदान्तर्गतसानुरूवार- ककारेण नरकप्रतीतिः, समाश्रितपदान्तर्गतसानुस्वारसकारेण च समाश्रितप्रतीतिः (१) । तेन स्वोपस्थाप्यसानुस्वारककारसकारवत्पदवत्त्वसम्बन्धेन कंकारसंकारवत्तैव वाच्या वाच्यतावच्छेदिका वेति । एवं चामुण्डादिपदेऽपि चण्डमुण्डानयनवत्त्वादिसम्बन्धेन वर्णत्रयमेव शक्यम् । एवं परीक्षिदादिपदे 'परिक्षीणे कुले जातः इत्यादिसम्बन्धेन(१) तद्वर्णवस्वं बोध्यम् । एतेषु च जातिगुणक्रियासम्बन्धासिद्धेन जात्यादिशब्दत्वं नापि यहच्छाशब्दत्वम्, सम्बन्धप्रदर्शनात् । नापि यौगिकत्वम् , शुद्धतन्मूल(संभिन्नेति). योगत्रयासम्भवात् । नापि लक्षणा, सम्बन्धाग्रहात्। द्विरेफपदस्य भ्रमरपदादौ रेफद्वय. सम्बन्धज्ञानसरवाद युक्ता लक्षणा । नापि लक्षितलक्षणा, लक्षणाया अभावात् । अतस्ते वर्णा एव शक्यतावच्छेदका शाक्या वेति । निर्देशमेव प्रदर्शयति-कंसमिति । कंसारित कसं हिनस्ति। कंकारसंकारयोर्युत्पत्तिः नरं कं च समाश्रितमिति ॥२-३॥ एतदेवोपपादयति- न योगादेरायतनं न सङ्केतनिकेतनम् । वृत्त्या निर्देशशब्दोऽयं मुख्यया स्वाभिधेयया ॥४॥ नेति । स्वाभिधेयया वृत्या, स्वं वर्णद्वयमेवाऽभिधेयं यस्यामिति बहुव्रीहिः । मुख्यया वृत्त्या, शक्त्येत्यर्थः । मन्त्र केचित्-व्यक्तिसप्तपक्षे सर्वांस व्यक्तिषु सङ्केत एकल्यां वा । नाद्यः, आनन्त्यात् । नान्त्यः, व्यभिचारापत्तेः। गौः शुक्लश्चल' इत्यादिपदानां व्यक्त्यैक्येनाऽर्थभेदाभावात्सहप्रयोगानुपपत्तेश्च । अतो धर्म एव शक्तिः । हेतुतापि शकिग्रहस्य पदत्वधर्मितावच्छेदकगोत्वप्रकारकनिश्चयत्वेन । जातो च निरवच्छिन्नैव प्रकारतेति लाघवम् । अन्यथा गोत्वर्मितावच्छेदकपदप्रकारक. - - । । (१) 'वर्णत्रयमेव' इत्यारभ्य एतदन्तः पाठः ख-पुस्तके न दृश्यते ।

·दशमो मयूखः। १६३ निश्चयत्वेन हेतुतायां पदत्वस्य प्रकारतावच्छेदकतया गौरवमिति । आकाशादिपदे. ऽनन्तव्यक्तिकल्पनाभावेन न धर्म शक्तिः । एवञ्च-सर्वत्र नानानीलपीतरूपव्यक्तिषु नीलत्वपीतत्वादिजाति लपीतादिपदवाच्या । 'चल' इत्यत्रापि चलनक्रियानिष्ठा जातिरेव । डित्यादिशब्दानामपि बालाद्यवस्थापरिणतनानापरिमाणरूपविरुद्धधर्मा. ध्यासादू भिन्नडित्थाद्यर्थनिष्ठडित्थत्वजातिरेव वाच्येति । 'बालवृद्धशुकोदीरितशब्द. भेदेन शब्दनिष्ठेच जातिर्वाच्येत्यपि केचित् । तत्राध्ययं विभागः-जातिरेव नामार्थः । उक्तयुक्त्या आक्षेपाञ्च व्यक्तिलाभः । अर्थापत्तिः समानवित्तिवेद्यत्वं वrssक्षेपः, निरूढ. लक्षणा वा । तेन वृत्या प्रकृत्युपस्थाप्यत्वस्य प्रकृत्यर्थत्वान्न प्रत्ययार्थान्वयाद्यनुपपत्तिः। शक्यादन्येन रूपेण भाने भवति लक्षणा' इति नियमस्याऽप्रयोजकत्वादिति घटशाब्दबोधे घटत्वशक्तिज्ञानत्वेन कारणतायां लाघवम् । अन्ये तु-सर्वत्र व्यक्तिरेव पदार्थः । अशक्याया अपि जातेपलक्षणतया तदुपलक्षितव्यक्तिशक्त्यङ्गीकारेण न व्यभिचाराऽऽनन्त्यशक्तिकल्पनादिदोषः । तदुक्तम्- आनन्त्येऽपि हि भावानामेकं कृत्वोपलक्षणम् । शब्दः सुकरसम्बन्धो न च व्यभिचरिष्यति ॥ परे तु-जातिविशिष्टा व्यक्तिर्वाध्या। अन्यथा घटत्वांशे शक्त्यभावेन घटत्वादेः शाब्दविषयत्वासम्भवात् । न च घटविशेष्यकवटत्वप्रकारकबोधे जातिशक्तिज्ञानत्वेन व्यक्तिशक्तिज्ञानत्वेन वा हेतुत्वान्नायं दोष इति वाच्यम् । द्रव्यादिपदानामप्येव. मापत्तौ घटादिपदाद् द्रव्यत्वप्रकारकबोधापत्तेः । न च पदज्ञानस्य सम्बन्धिज्ञानविधया हेतुत्वेन येन रूपेणोपस्थितयोः सम्बन्धस्तेन रूपेणोपस्थापकत्वनियमः । एवञ्च- घटत्वाशे शक्त्यग्रहेपि तेनैव रूपेणोपस्थितिरिति वाच्यम् । उपस्थितस्याऽऽकाशादेरण्य. न्ययापत्तरिति । एवञ्च-द्विकं प्रातिपदिकार्थ इति । यद्वा-जातिव्यक्तिलिङ्गानीति त्रिकमर्थः । लिङ्ग द्वेधा, शास्त्रीयव्यवहारहेतु.किकं च । अवयवसंस्थानविशेषवत्त्व- मन्त्यं तत्तद्वयक्तिविशेषनिष्टं व्यवस्थितम् । इयं व्यक्तिरय पदार्थ इदं वस्स्विाति सर्वत्र व्यवहाराव्यवस्थित लिङ्गानितयनिबन्धनकार्योपयुक्तमाद्यम् । तच सत्वरजस्तमोगुणामा वृद्धयपचयस्थितिरूपमिति पतञ्जलिस्वामिनः । स्त्रीत्वपुंस्त्वनपुंसकत्वादिजाति- रेवेत्यन्ये । तन्त्र लौकिके लिङ्गे शक्तिः, अलौकिके गौण्या प्रयोग आरोपात् । 'पशुना यजेतेपत्यादौ मुख्यपुंस्त्वविवक्षणान्न स्त्रीपशुना यागप्रसङ्ग इत्याहुः । अन्ये तु-'पशु- शब्दस्य लिङ्गनयसाधारण्येन दोष(१)प्रसङ्गेऽपि मान्नवर्णिकछागपदस्य पदव्यवस्थित. प्रयोगेण लौकिकपुंस्त्वे शक्तिमादाय दोषोद्धार' इत्याहुः । यद्वा-शास्त्रीय लिङ्ग शब्द. निष्टमेव, लौकिक स्वर्थ निष्ठम् । तत्रार्थनिष्ठे शक्तिः । कुमारब्राह्मणछागादिपदानां तत्रैव प्रयोगात् । अत एव 'प्रास्मा अग्नि भरते त्यत्रोपस्थितव्यक्तिगतपुंस्त्वे शक्तिस्वीका. रात् केवलमेध्यामूहो न । शब्दगते च लक्षणेति । अत्र टाबादीनां कोबादीनां शीप्रभृतीनां (१) दोष-इति ख-पुस्तके नास्ति । .. - - ·राकागमसहिते चन्द्रालोके- थोतकत्वमस्मिन्मते बोध्यम् । 'डीबादीनामेव वाचकत्वामित्यपि केचित् । यद्वा- जातिव्यक्तिलिङ्गसंख्या इति चतुष्क प्रातिपदिकार्थः । यद्वा-कारकमपि प्रातिपदिकार्थ इति पञ्चकं प्रातिपदिकार्थः । 'दधि पश्येत्यादौ प्रातिपदिकादेव तत्प्रत्ययात् । एव- विभक्तोतकत्वमात्रम् । तेनैव च नामार्थप्रकारकशाब्दबोधे मुबादिजन्योपस्थिते. हेतुत्वनिर्वाह इति दिक् । एतच्च सर्व महाभाष्ये 'सरूपाणामेकशेष' इति सूत्रे स्पष्टम् । आलङ्कारिकास्तु-षटकं प्रातिपदिकार्थः । 'विषयत्वमनाहत्य शब्देनार्थः प्रका. श्यते । इति मतावष्टम्भेन पञ्चकं प्रातिपदिकार्थः, परन्तु शब्दस्यापि प्रातिपदिकार्थत्वात् पटकं प्रातिपदिकार्थः । तथा हि-गामुच्चारयेत्यादिलौकिकप्रयोगे 'कवतीषु रथन्तरं गायतीत्यादिवैदिकप्रयोगे च शब्दोऽपि भासत इति निर्विवादम् । वृत्तिविषय एवं शाब्दबोधे विषय इति च नियमः । तथा च-बाब्दस्यापि शब्दशक्तिविषयतया भान. मङ्गीकार्यम् । 'तन्न घटादिपदे शब्दनिरूपितापि शक्तिभिन्ना कल्भ्यतः इति केचित् । अन्ये तु-शक्तिविषयोऽर्थो भासते । शक्तिविषयत्वं च-आश्रयतानिरूपकतासम्बन्धेन शाक्तिमश्वम् । तथा च-अर्थशक्तिज्ञानेनैव पदस्यापि मानम् । तेन घटादिपदानां शकिसम्ब. न्धेन घटत्वादिवत् पदमपि शाक्यम् । एतावांस्तु विशेषः यत् सम्बन्धस्योभयनिरूप्यत्वेन सम्बन्धिद्वयोपस्थापकत्वाविशेषाद् घटत्वाधवच्छिन्नशक्त्यैव घटत्वादिवच्छब्दस्यापि तयैव वृत्योपस्थितौ सत्यामर्थबोधे तात्पर्य सति तत्र विशेषणतया स शब्दो भासते । सत्रापि घटत्वादिरूपेण विशिष्याक्तिग्रहवतो घटजात्युभयप्रकारको बोधः । नलयुधि- छिरादिपदवदू विशिष्यशक्तिमहाभावे तु शब्दव्यक्तिविशेष्यका केवलं पदप्रकारको नल. पदवाच्यः कश्चिदित्याकारको बोधः । यत्र तूतोदाहरणेषु शब्दमाने तात्पर्यम् , तदा तयैव शक्त्या शब्दस्वरूपस्य प्राधान्येन भानमिति । एवञ्च-चित्तात्पर्यवशात् शब्द एव प्राधान्येन भासते कचित्तदभावेऽर्थविषयत्वेनेति सिद्धम् । अत एव अग्निहोत्रं जुहोतीत्यादौ नामार्थविशेषणत्वेनाऽन्वयादग्निहोत्रनामकेनेति बोधः। एतेनाऽग्निहोत्र. नामके निरूढलक्षणेति निरस्तम् । अनुपपत्यभावात् । मत्वर्थे लक्षणातौल्येन सिद्धान्ताऽनुदयाच्च । अत: शब्दोऽपि वाच्यः । एवञ्च- उदेति सविता ताम्रस्तान एवास्तमेति च । सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥ इत्यादौ एक एवास्तमेति' इति यदा क्रियते तदा पदान्तरप्रतिपादित: स एवार्थोऽन्तिरतयेव प्रतिभासत' इति काव्यप्रकाशोक्तिः सङ्गच्छते । अतः षटकं प्रातिपदिकार्थ इति दिक् । तदुक्तम्- ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा । तथैव सर्वशब्दानामेते पृथगवस्थिते ॥ इति । सुविभक्तीनामव्यभिहितकर्तृककर्माभिधायिनी प्रथमेति केचित्। 'प्राति. पदिकाथ प्रथमा इत्यन्ये । कर्तृत्वं च यत्नाश्रयत्वम् । यत्नवाचिक्रनाश्रयवाचितचा च ७ - ·दशमो मेयूखः। १६५ , - कर्तृपदनिष्पत्तः । रथो गच्छति नश्यति जानती'त्यादौ स्थादौ कर्तृपदप्रयोगो भारतः। यद्वा-कारकान्तराप्रयोज्यत्वे सति कारकान्तरप्रयोजकत्वं तत्वम् । 'धातूपात्तव्यापारा. श्रयत्वं तत्त्वमिति वैयाकरणाः। एवञ्च-रथादावपि मुख्य एव प्रयोगः । तच्चानुकूल. व्यापारसम्बन्धेन, कचित्प्रतियोगित्वादिसम्बन्धेन । 'कूलं पिपत्तिषती'त्यादौ तु भाक्तः प्रयोगः। द्वितीयायाः कर्मत्वमर्थः, तब-कर्तुरीप्सिततमत्वम् । 'दुःखमनुभवति 'शत्रं द्वेष्टि इत्यादौ भाकः प्रयोगो द्वितीयायाः। यद्वा-परसमवेतक्रियाजन्यफलशालित्वं धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वं वा । तेन 'नदी वर्धते नश्यतीत्यादौ कूलादौ न कर्मत्वम् । वृद्धेश्वयवोपचयमानयाचित्वात् । गमियुजिपतीनां च संयोगविभागा- वच्छिन्नक्रियावाचितया न पूर्वोत्तरप्रदेशयोः । पतेर्गुरुत्वासमवायिकारणकक्रिया. मानवाचितयाऽध:संयोगावच्छिन्न क्रियावाचित्वाभावेन न भूमेः कर्मत्वम् । नरक पततीत्यत्र पतिः प्राप्तौ भाका करणत्वं तृतीयार्थः । तच्च-कर्तृव्यापार्यत्वं व्यापारच. दसाधारणकारणत्वम् , फलायोगव्यवच्छिन्नकारणत्वं वा । पूर्वलक्षणे दण्डेन्द्रियादीनां घटचाक्षुषादौ करणत्वम्, द्वितीये तु तत्संयोगस्य । 'चैत्रेण पच्यते' इत्यादावाधेयत्वे तृतीया भाक्ता। 'जटाभिस्तापस' इत्यादौ विशेषणत्वे । 'गोत्रेण गार्थ इत्यादा. वभेदे । सम्प्रदानत्वं चतुर्यर्थः। तच्च-त्यागजन्यफलभागित्वेनो देश्यत्वविशिष्टप्रति. ग्रहीतृत्वम् । न तु त्यागोद्देश्यत्वमानम् । देवतायामतिव्याले।। अत्रोद्देश्यत्वे प्रतिग्रही. तृत्वे च शक्तिः।मन्यद धातुसमभिव्याहारादिलभ्यम्। रजकाय ददाती'त्यादौ लक्षणा । अपादानत्वं पञ्चम्यर्थः । तच्च-परसमवेतक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वम् । यथा 'वृक्षात् पर्ण पततीत्यन्त्र वृक्षः । पर्णस्यापादानत्ववारणाय परसमवेतेति । 'व्याघ्रादू बिभेती'त्यादौ लक्षणा । सम्बन्धमानं षष्ट्यर्थः । स द्विविधः, साक्षात् परम्परारूपश्च । लक्षणया योग्यताबलेन वा लभ्यः। सप्तम्या अधिकरणत्वमर्थः। तच्च 'स्थाल्यां पचति, गृहे पचति, मध्याहे पचतीत्यादिप्रयोगात् साक्षात्परम्परासाधारण व्यापारतत्कारकद्वारकम् । 'वर्मणि द्वीपिनं हन्तीत्यादौ निमित्ते लक्षणा । निमितत्वं चाननुगतं कार्यत्वोपलक्षण. स्वादि । निमित्तेऽपि शक्तिरित्यन्ये । कर्मत्वकरणत्वादीनां साक्षात् क्रियान्वयः । 'जटाभिस्तापसा इत्यादावित्थंभूतलक्षणे तृतीयायाः क्रियान्तरसम्बन्ध (१) इति लाक्ष- णिकत्वमेव। एवं समासेष्वपि क्वचित् शक्त्या बोधः, कचिल्लक्षणया। तथा हि-समासश्चतु. विधः, अव्ययीभावतत्पुरुषबहुव्रीहिद्वन्द्वभेदात् । समासत्वं च-अव्ययीभावादिचतुष्का. न्यतमत्वम् । अव्ययीभावत्वं च अव्ययार्थविशेष्यकसमासत्वम् । यथा 'सूपप्रती'. त्यादौ सूपलेशा इति बोधात् । एवम् 'उपकुम्भामित्यादावपि कुम्भसामीप्यबोधात् । उन्मत्तगामित्यादिनित्यसमासेऽपि अव्ययार्थदेशल्य प्राधान्यालक्षणसमन्वयः । नित्यसमासत्वं च-अविग्रहवश्वमस्वपदविग्रहत्वं च । तत्रैतस्याऽविग्रहसमासतया देणे (१) मन'द्वारकाच्युतक्रियासम्बन्ध' इत्यधिक क-पुस्तके ।

·राकागमसहित चन्द्रालोके- -- रूढस्वादव्ययार्थप्राधान्यमव्याहतम् । एवं तिष्ठद्गु दोहनकाल: त्रिमुनि व्याकरण'. मित्यादावष्यव्ययार्थप्राधान्य बोध्यम् । एतेन 'पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावाइति प्राची. नोकिरपास्ता। सूपप्रति' 'उन्मत्तगामित्यादावव्याः। यद्वा, अन्यपदार्थप्राधान्ये 'उन्मत्तगङ्गमित्यादौ अन्यपदार्थ च संज्ञायामिति सूत्रविहिताव्ययीभाषे. ऽवयवार्थयोगाभावेन मुख्यासमासत्वाभावात् । तदधिकारपाठल्य तन्निमित्तकाऽमादेश. स्वरादिप्रयोजनकत्वात्। 'तिष्ठद्गुप्रभृतीनि चेतिगणपाठपठितसंज्ञानां तत्कार्यव्याप्त्यर्थ. मव्ययीभावत्वे विहिते तदपठितानामप्यव्ययीभावत्वविधानात् । एवं पारेगङ्गमित्य. त्रापि अव्ययरूपपारेपदार्थप्राधान्यात् । त्रिमुनि व्याकरणम्। 'एकविंशति भारद्वाज- मित्यादावुभयपदलक्ष्यविद्याजन्मसम्भवे प्राधान्यात्समासस्य चाव्ययत्वादन लक्षणसम. न्वयः । उत्तरपदार्थप्रधानसमासत्वं तत्पुरुषत्वमिति जीर्णाः। तत्र 'अर्धपिप्पलीत्यादा. वव्यालेः । अतो विग्रहकालीनप्रथमान्तपदार्थोत्तरपदार्थान्यतरप्रधानकसमासत्वं तत्पुरु- पत्वम् । 'प्राप्तजीविका पूर्वकाय' इत्यादावपि । 'स्नातानुलिप्त: 'कृताकृतःमित्यादौ । अनुलेपनपूर्वकालीनस्नानवान् स्नानोत्तरकालीनानुलेपनवानिति बोधेन लक्षणनिवेशः । 'कृताकृतमित्यत्राप्यकृतविशिष्टस्यैव प्राधान्याभावात् । अस्ति चेदं निविधेऽपि वत्पुरुषे । राजपुरुषाहत्यादिव्यधिकरणे, 'नीलोत्पलामित्यादिसमानाधिकरणे, पञ्चालि. रित्यादौ द्विगुरूपे च । उक्तस्थलेऽप्यपदार्थे प्राधान्यानाच्याप्तिः । 'एवम् 'अतिप्रज्ञो' निष्कौशाम्बिारित्यादावपि प्रथमान्ताऽत्यादिपदानामतिकान्तनिष्क्रान्तादिपुरुषे लाक्षणिकानामर्थस्य प्राधान्याल्लक्षणसमन्वयः । एवम् उच्चावचनिश्चितापचित मित्यादा- वपि उच्चमेवाऽवचं निश्चितमेवापचितमिति बोधादुत्तरपदार्थप्राधान्योपपत्तिः। एवमन्य- श्राप्यवधेयम् । अन्न प्राधान्य सुविभक्त्यर्थान्वयद्वारा क्रियान्वयित्वम् । समस्यमान. पदार्थातिरिकपदार्थप्रधानकबोधजनकसमासत्वं बहुव्रीहित्वम् । वर्तते चेदं चित्रग्वादि. पदे। न च द्विवा' इति बहुव्रीहौ सङ्ख्ययाऽव्ययेति सूत्रविहिते 'द्वौ वा यो वेत्यर्थके- ऽव्याप्तिः। 'द्विना गच्छन्तीति वाक्येन 'अल्पे गच्छन्तीति बोधादन्यपदार्थप्रधानत्वस्य व्याहते रूपान्तरेण सङ्ख्येयप्राधान्ये बहुव्रीहिरिति सूत्रार्थः । अन्न चाल्पत्वेन बोधाद् रूपान्तरेण बोधः । 'उपदशा' इत्यादावेकादशत्वादिना । एवं 'केमाकेशि' 'मुष्टीमुष्टी'. त्यादावन्यपदार्थयुद्धत्वेन प्राधान्यमिति लक्षणसमन्वयः । एवं 'सपुत्र' इत्यादौ तुल्यव. देकक्रियान्वयित्वेन रूपेणाऽन्यपदार्थस्य पित्रादेः प्राधान्यमिति । अयं च द्विविधः, तद्गुणसंविज्ञानोऽतद्गुणसंविज्ञानाचेति । 'लम्बकर्णमानयेत्यादावाद्यः । ( 'दृष्टसागर- मानयत्यादावन्त्यः । (१) एवं दशलकाराणां तत्त्वेन कृतौ व्यापारे वा शक्तिः। न च 'लः कर्मणि च भावे चति पाणिनिस्मृतेरनभिहिताधिकारकर्तृकर्मवाचिद्वितीयातृतीययोः क्षेत्रः पचति (१) नाम्ना निदिष्टपूर्वः प्राप्तावसरोऽपि द्वन्द्वसमासो नान्न किञ्चित्पचितो दृश्यते, अतोऽनत्यः कश्चिदंशो लेखकप्रमादेन त्रुटितोऽस्तीति प्रतीयते । । -- ·दशमो मयूखः। १६७ - तण्डुलम्, 'चैत्रेण पच्यते तण्डुला इल्यादाकव्यवस्थापत्तिवारणाय च कर्तृकर्मणी वाच्ये । लादेशतिबादिभिः कर्तृकर्मसङ्ख्याऽनभिधानस्य द्वितीयातृतीयानियामकत्वात् । 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः' 'तहानावात्मनेपदम्। 'शेषात्कर्तरि परस्मै- पदम्। 'तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः' 'तान्येकवचन द्विवचनबहुवचनान्ये, कशा 'येकयोद्विवचनैकवचने 'बहुषु बहुवचनम्' इत्येतेषां सूत्राणां वाक्येक वाक्यतया तथार्थलाभात् । कृतित्वजातेर्वाच्यतावच्छेदकतया लाघवानुरोधाच्च । एवं लडादेशशानचोऽपि मादेशिस्मरणद्वारा कृत्यभिधायकत्वमेव । कर्तृकर्मणोस्तु निरूढलक्षणा । न च कर्तरि कृदिति स्मृतिविरोधः, तस्या ण्वुलादिविषयत्वस्य त्वयाऽपि वाध्यत्वात् । अन्यथा पच्यमान इति कर्मणि शानचोऽनुपपत्तेः । जलमय- मानाधिकरणं तु निरूढलाक्षणिककभिप्राय ज्याख्येयम् । 'कारका इत्यादिण्वुलादीनां 'पचान्नित्यादिशतृकृतां च (१)का वाच्यः। न च तत्र लाधवात्कृतिर्वाच्या। लाघवस्य स्मृतितो दुर्घलस्वात् , स्मृतेरन्यथाव्याख्यानानुपपत्तेश्च । लट्त्वादिविशेषाणां त वर्तमानत्वादी शक्तिः । तथा हि-'वर्तमाने लट् । 'परोक्षे लिट' । भूतानद्यतन- परोक्ष इत्यर्थः । 'अनद्यतने लुट् । भविष्यत्यनद्यतन इत्यर्थः । 'लट् शेषे च । क्रियायां क्रियायां शुद्ध भविष्यति चेत्यर्थः । 'लिइथे लेट् । 'लोट् च भवतु । 'अनद्यतने लम् । भूतानद्यतनपरोक्षे लह अभवत् । “विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसम्प्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् । प्रवर्तनायां लिङ् इत्यर्थः । यजेत । 'लु । अद्यतनानद्यतनपरोक्षापरोक्षे साधारणे भूत इत्यर्थः । अभूत् । 'हतहेतुमतोर्लिङ, लिनिमित्ते लङ् क्रियाविपत्तौ । अभवि. ज्यत् । अनुप्रयोगादौ 'यजति स्म युधिष्ठिर इत्यादौ तु लक्षणा। एवं क्त्वाणमुल्तासनादीनां धातुसम्बन्धाधिकारविहितसामान्यशक्त्या क्रियार्थत्वं विशेषशक्त्या तूत्तरकालत्वादि वाच्यम् । धातूनां फले फलव्यापारयोर्वा शक्तिः । पचती'. त्यादौ विक्लित्तितदनुकूलव्यापारयोर्बोधात्। अनुकूलत्वं च संसर्गलभ्यम् । एवं यजतेद्रव्ये त्यागे देवतायामुद्देश्ये च शक्तिचतुष्टयम् । देवताया उद्देश्ये द्रव्यस्य त्यागे विशेषणत्वं व्युत्पत्तिलभ्यम् । उद्देश्यत्यागयोस्तु समप्राधान्यम् । एवं जुहोतेरधिका प्रक्षेपे शकिरिति पञ्च शक्तयः । उद्देश्यत्यागप्रक्षेपाणां समप्राधान्यम् । एवं ददातेः स्वत्वे से परस्मिन् स्वत्वे उत्पत्ती व्यापारे च शक्तिरिति षट शक्तयः । स्वत्वध्वंसपरस्वत्वोत्पादनयोः प्राधान्यम् । एवमन्यदप्यूह्यम् । हमानि च फलानि । धातोः फळे शक्तिव्यापार आख्या- तार्थ हति मण्डनः। अव्ययतद्धितानां पचतितरां पचतिकल्प-मित्यादीनाम् अति. शयत्वेषदसमाप्तत्वादौ शक्तिः । ननः संसर्गाभावाऽन्योन्याभावयोः कातिः। मन्वयिता. वच्छेदकमेवाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकतयाऽन्वेति, व्युत्पत्तिबलात् । भूतले घटो नास्ति: 'घटो न पट इत्यादौ तथैव बोधात् । बोधव्यवस्थायां च सप्तम्यन्तपदसम. भिव्याहारस्यात्यन्ताभावबोधे समानविभक्तिकत्वस्य चाऽन्योन्याभावबोधे कारणत्वम् । (१) 'पचन्नित्यादिशतृकृतां चेति ख-पुस्तके नास्ति । । । ।

·राकागमसहित चन्द्रालोके- । अत एव 'नानुयाजेष्वित्यन्न पर्युदासे लक्षणा । अत्यन्ताभावबोधसामन्याः सत्वेना. ऽन्योन्याभावस्य लक्षणया बोधादिति केचित् । तत्तुच्छम् । 'न पचति चन: त्रस्य न धनामित्यादवित्यन्ताभावबोधो न स्यात् । अतो नविनिर्मो के अभेदान्वयाकाङ्क्षा तदनाकाङ्क्षा च अन्योन्यात्यन्ताभावबोधसामग्रीति युक्तम् । 'नानुयाजेविल्यन पर्युदासे लक्षणेति ग्रन्थस्त्वनादरणीयः । त्वतला दिभावप्रत्ययस्य 'घटत्वं पटत्वा. मिल्यादौ घटत्वत्वादिकमर्थः । घटस्वत्वं च-घटेतरासमवेतत्वे सति घटनिष्ठान्योन्या. भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे सति समवेतत्वम् । भन्नेतरसमवेताभावसकलनिष्ठान्योन्या. भावावच्छेदकसमवेतत्वेषु सप्त शाक्तयः । संसर्गबोधो व्युत्पत्या । 'सस्वामित्यादावेक. देशे लक्षणा। अन्न सदितरासमवेतत्वस्याप्रसिद्धः। एवं प्रमेयस्वामित्यत्रापि । एवमन्य. दूह्यम् । केचित्तु-धर्म शक्तिः । कृत्तद्धितसमासोत्तरभावप्रत्ययस्य पदार्थतावच्छेदक- सामानाधिकरण्ये शक्तिः । 'नीलोत्पलत्वमौपगवत्वं पाचकत्या मित्यादौ नीलत्व. समानाधिकरणोत्पलस्वम् , उपगुसमानाधिकरणापत्यत्वम् । पाकसमानाधिकरणकर्तृत्व मिति बोधः । तदादिसर्वनाम्नां बुद्धिस्थत्वेन बुद्धिस्थवादी शक्तिः । महाभाष्यकारस्तु-गौः शुक्लश्चलो हित्था इत्यादिशब्दानां जातिगुणक्रियाशब्द. वाचित्वेन चतुष्टयी वानप्रवृत्तिरित्याह। तस्यायमाषायः-गुणक्रियादीनामक्येन तद्वति. जात्यभावाद् व्यक्तिरेव वाच्येति। तत्रापि प्रयुज्यमानपदसमभिव्याहृततिबादिवर्णनिष्ठा शक्तिः । कांदिबोधजनको वर्णस्फोटः । तत्र युक्ति:-व्याकरणभेदेन आदेशिनामनजु. गतत्वेन तत्र शक्तिग्रहासम्भवात् , 'पचमानः पच्यमान' इत्यादौ कर्तृकर्मबोधासम्भ- वाच्चेति । 'घटेन घटमित्यादौ तृतीयान्तद्वितीयान्तयोः करणत्वकर्मत्वविशिष्टे घटे शक्तिः । विशिष्टबोधजनकः पदस्फोटः । तत्र युक्ति:-प्रकृतिभागस्य घटे प्रत्ययभोगस्य कर्मवादी शक्तिपक्षे घटनिष्ठकर्मत्वबोधो न स्यात् । न च संसर्गमर्यादया तद्बोधः । क्रमापेक्षया मिनायास्तस्या अलीकत्वात् । क्रमस्य च व्यवधानाभावरूपस्य वृश्या बोधकत्वासम्भवेन तदबोधस्य वृत्तिजन्यत्वाभावेनाऽशाब्दस्वापत्तेः । तस्मात् पदत्यैव शक्तिरावश्यकीति पदस्फोटः । अत्र च द्वयी गतिः । वर्णसमुदायात्मकः पदरूपोऽवयवी, एक पदमिति प्रतीतेः । एवं सेनावनादावप्येकोऽवयवी । स च वगैरभिव्यज्यते । वर्णानां मेलनं च संस्कारकल्पनयैवोपपादनीयम् । तदभिव्यङ्ग्यः स्फोटः । अयं च सखण्डपदस्फोट इत्युच्यते । यद्वा-वर्णसमुदायो न पदम् , किन्तु विजातीयध्वन्यभि- व्ययमेव पदम् । तत्र च वर्णा न सन्ति । विजातीयध्वन्यभिव्यङ्गया या जातिः, पदम् । तत्रार्थबोधानुकूला शक्तिः पदस्फोटः । अयं चाऽखण्डपदस्फोट इत्युच्यते । एवं 'हरेत्यादौ । 'घटमानयेत्यादौ घटकर्मकानयने वाक्यस्य शक्तिः । अन्यथा घटकर्मत्व. रूपसंसर्गस्य पूर्वोक्वनयेनाशाब्दत्वापत्तः । संसर्गमर्यादायाश्च दत्तोत्तरत्वात् । अतो वाक्यस्य पदजन्यतया वर्णपदाभिव्यक्षकध्वनिविजातीयध्वन्यभिव्यज्यमानतया वा सखण्डवाक्यस्फोट इति । अखण्डवाक्यपक्षे ध्वन्यभिव्यङ्गयजातिस्फोट एवं वाक्यमिति - । सा ·दशमो मयूखः । १६६ पदवाक्ययोर्वर्णपदाभिव्यङ्गयत्वम् । वाभिव्यङ्गय पदं पदाभिव्यङ्गय वाक्यमिति पक्षे सखण्डाखडौ पदवाक्यस्फोटौ । एवं वर्णाभिव्यक्षकध्वन्यभिव्यङ्ग्यो जातिस्फोटश्च वर्ण- स्फोट इति । लोऽपि द्विविधो विभावनीयः। एवञ्च-वर्णपदक्याभिव्यञ्जकवन्यभि. व्यहग्यजातिस्फोटत्रयं वर्णशक्तिपदशक्तिवाक्यशक्तिरूपार्थस्फोटत्रयमिति षट् स्फोटाः । तत्र त्रयस्य शब्दस्फोट इति संज्ञा प्रयस्य चार्थस्फोट इति वैयाकरणमतनिष्कर्षः । तन्नेदं विभावनीयम्-वन्यभिव्यङ्ग्यवर्णजातिस्फोटो नास्मन्मतं विरुणद्धि, वर्णानां ध्वन्यभिव्यङ्ग्यत्वात् । शब्दमानं तु भिद्यते। अर्थाभिव्यक्षकवर्णस्फोटस्तु अनेकतिक, त्वादेर्वाचकतावच्छेदकत्वकल्पनागौरवापादकः । तदपेक्षया तत्वस्यैव तनौचित्त्यात् । तदज्ञस्या प्रत्ययस्तु शक्तिभ्रमात(१) । पचते' इत्यादौ वर्णस्य कर्तरि सम्प्रदाने च शक्ती सन्देहापत्तेश्च । एवं 'यात'मित्यादौ निष्टात्वसंशयापत्तिः। एवं पदरूफोटेऽपि अमू घटात पचेत्यादावपि बोधापत्तिः । ननु च तव कथं संसर्गबोधः संसर्गमर्यादा च केयमिति चेत् , सम्बन्धत्वनियम आनुपूर्वी विशेष इति विवक्षितविवेकेन गृहाण । यदि च तव तत्तदानुपूर्वीज्ञानानां कारणताकल्पनं मम शक्तिकल्पनमिति तुल्यता विभाव्यते, तदा आनुपूया लौकिदृष्टत्वाददृष्टशक्तिकल्पनापेक्षया लाघवमपि विभावय। विमावयान्यत्र 'प्रविश पिण्डी गृहं भक्षयेत्यादौ तादृशानुपूर्वीस्मरणेन बोधम् । एतेन वाक्यस्फोटाऽपि प्रत्युक्तः। किञ्च-'घटः कर्मत्वमानयनं कृति रिति निराकासवाक्यस्य कुतो न शक्तिरित्यादौ इच्छां विना न किञ्चिदुत्तरम् । मम तु आनुपूर्व्यभावान्न बोध हति सुलभम् । किञ्चास्तु नाम वर्णस्फोटः । पदवाक्यस्फोटयोरङ्गीकारे, तौ किं नित्यावनित्यो वा? माये, किमानुपूर्व्यभिव्यङ्गयौ न वा ? । ध्वन्यानुपूर्या वर्णानुपूर्व्या वा पदानुपूर्ध्या वाऽभिव्यञ्ज. कत्वे 'ततो रिति नयेन(१) आनुपूा एवं संसर्गज्ञाने हेतुताऽस्तु, कृतं शशशृङ्गरूपेण स्फोटेन । अतो नायः । अन्त्ये, कि तज्ज्ञानम् ? वर्णमा पदमानं न वा तत् , 'घटः कत्वामित्यादावपि तदुत्पत्त्यापत्तेः । अतः मानुपूर्वी विशिष्टादीनामेव तदुत्पादकत्वं वाच्यम् । तत्र चोक्तो दोषः । न च सर्वानुपपत्तिपरिहारायैको ध्वनिः पदवाक्याभिव्यङ्गय इति वाच्यम् । अनेकतत्तत्पदवाक्याभिव्यञ्जकाऽनन्तध्वनिव्यक्तितनिष्ठ वैजात्यानन्त. स्फोटकल्पनमपेक्ष्य लोकप्रसिद्धानुपूर्वीज्ञानस्य हेतुतामात्र कल्पने लाघवात् । यदि नित्या. पेक्ष्य(३)लोकप्रसिद्धानुपूर्वीतावादिनयेऽपि शक्तपदस्यैव नित्यत्वात् साधुत्वाच्च । घटकर्मत्वयोः संसर्गस्याऽऽनुपूर्वी विशेषलभ्यत्वाङ्गोकारे बाधकाभावात् । एतेन वाक्य: शक्तिरूपवाक्यस्फोटनिरासेऽन्विताभिधानवादो लक्षणावादश्च परास्तः । विवृतं तत् प्रथममयूखे, स्पष्टीकृतं चात्रेति न पोनरुक्तयमिति चैप्टव्यं सूरिभिः ॥४॥ (१) ते भ्रमात्' इति ख-पुस्तके । (३) 'तद्धेतोरेव तदस्तु, कि तेना इति न्यायेनेत्यर्थः । (३) अन्न ग्रन्थस्य कश्चिदंशस्त्रुटित हव प्रतिभाति ।

·राकागमसहिते चन्द्रालोके दशमो मयूखः । १७० । पीयूषवर्षप्रभवं चन्द्रालोकं मनोहरम् । सुधानिधानमासाद्य श्रयध्वं विबुधा ! मुदम् ॥ ५॥ पीयूषेति । Bधानिधानं सुधास्पदप्रायं चन्द्रालोकान्थं मनोहरम् आसाद्य प्राप्य सुदं प्रीति श्रयध्वमाश्रयध्वमित्यर्थः ॥ ५ ॥ जयन्ति याज्ञिकश्रीमन्महादेवाङ्गजन्मनः । सूक्तपीयूषवर्षस्य जयदेवकवेगिरः॥६॥ जयन्तोति । जयदेवस्यैव पीयूषवर्ष इति नामान्तरम् ॥ ६ ॥ महादेवः सत्रप्रमुखमरख विद्यैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ। मयूखस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति दशसङ्घयः मुखयतु ॥७॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवविरचिते चन्द्रालोकाल हारे अभिधानिरूपणाख्यो दामो मयूखः । स्तुवन्त्वन्ये ग्रन्थं कथमपि च निदन्त्वपि परे महाराजस्तुष्येदथ मयि न तुष्येदपि वरम् । परं चिन्मुद्राया विघटनसमर्थन बहुना श्रमेणाऽयं तुष्येदथ जनकजायाः परिवृतः ॥ इति मीमांसकमदिनकरसूनुगागाभट्टकृतचन्द्रालोकटीकायां राकागमाख्यायां दशमो मयूखः । समाप्तश्चायं ग्रन्थः ।

·॥श्रीः॥ चन्द्रालोकस्य पाठभेदाः। प्रथमो मयूखः । ३ स्वयमों ४ यं प्रस्तूय *का०सं० *पू० पा० *प्र. पा. का०सं० पू० पा० प्र.पा. चतुर्थों मयूखः। २ मास्मत्प्रकाशीभव मा स्म प्रकाशीभवः स्पष्टमर्थो यं संश्रित्य १२ विचित्रलक्षणो वैचित्र्यलक्षणं ४ मद्गुणास्त्रसरेणवः मद्गुणत्रसरेणवः १३ चतुर्थस्तेनासी तुरीयस्तेनासी ०मेतेषां पूर्वेषां पञ्चमो मयूखः। ६ बीजमाला बीजपडि २ मन्दोह ऽमन्दोह द्वितीयो मयूखः। ३ स्वच्छन्दास्पद स्वच्छन्दास्पन्द ३ दैवतादिशब्दे दैवतादौ शब्दे ४ ०भिप्राया. भिप्राय १३ विशिखप्रायाः विशिखप्राय १९०लक्ष्यपक्ष लक्षपक्ष कटाक्षाः कटाक्षाः २० राजते भ्राजते १४ पयोधरौ पयोधरा २६ शरीरे तव तापं तनोति १६ इह इति ३१ पश्यतस्तस्या पश्यतः कान्ता १८ नभस्तटम् नभस्तलम् ३८ नूतनार्थसमर्पकः यत्र हेतुसमर्थक २० हीनानुप्रासा० त्यक्तानुप्रासा० ४४ स्यात्तदभावे सा तदभावे २३ ०दभिमतोऽन्वयः दभिमतान्वयः ४९ ०रयत्लेन यद्यन्येन शरान् ५८ या दातुः यद्दातुः ३१ ०स्तत्रोपमा यत्र स्तस्योपमा यस्य ६१ सम्पदम् सम्पदा आश्रयः ३७ परं वा परंच तेन ३९ यथानुसार यथावकाश शब्दांशसंश्रयान् ३९ शब्दार्थसम्भवान् मिष्यते ८९ ० मुच्यते ९२ भञ्जय तर्जय तृतीयो मयूखः। ९४ योषिताम् बहूनर्धान् योषितः ४ बहून् पक्षान् ४ युक्त्यैकस्या० यत्रैकस्या० ९५ स्नेहक्षयः प्रदीपेषु स्नेहस्त्वयं प्रदीपेषु स्वान्तेषु न निवारिताः ५ निपातिताः न, स्वान्तेषु कान्त ! चित्ते द्वस्तुतो १० द्वस्तुनो ९६ वीतरागिताम् वीतरागताम् * का० सं० कारिकासङ्ख्याः । ९८ उत्कण्ठिता उत्कण्ठतां * पू० पा.-पूर्वमुद्रितपुस्तकपाठाः । १०२ त्यागादन्यतः त्यागे स्वस्मिन् * प्र० पा०प्रकृतपुस्तकपाठाः । स्वगुणोदयः परगुणोदयः १ २४ शत्रून् ६५ संश्रयः ७५ ऽनेन ९६ कान्ताचित्ते ·२ चन्द्रालोकस्य पाठभेदाः। १०८ तत्रासौ १० ११. परागैः केसरै० o षष्ठो मयूखः। ममुष्य च रसः का०सं० पू० पा० प्र० पा० का०सं० पू० पा. प्र.पा. तत्रेय अष्टमो मयूखः। १०९ रन्यस्य करन्यत्र •मापतितं मापतति ११२ जात्यादिषु च स्वजात्यादिषु नवमो मयूखः। ११२ ०रुत्तरङ्गाक्षि! रुत्तरङ्गाः २ लक्षणीयस्व लक्षणीयस्य १२३ ह्यलङ्कारा. अलङ्कारा० शब्दस्य शब्दस्य १२४ प्रधानेषु कारेषु ५ अस्फुटत्वं तट- अर्थगत्वतट- स्थत्वं लक्ष्यस्थत्व- स्थत्वभेदाभ्या. १ भावश्च भावस्तु मस्फुटस्य च २ हृदये ध्वजडा० हृदयेऽप्यजडा० ६ अन्यास्तित्र इति अन्त्या द्विधेति ५मतः व्यक्ता शक्तितः विज्ञेया व्यक्तितः ११ निष्ठीव निष्ठयूति ७ वर्धयेत्तत्र वर्धयेत्यत्र १७ ० प्यवहित्थमथो० ०प्यवहित्था तथो० ९ भावात् सा भावाच १८ त्रयस्त्रिंशदिमे त्रयस्त्रिंदशमी ९ इत्येवमादेः इत्येवमादि २१ आतुर्यमासप्तमं च आचतुष्टयमासप्त दशमो मयूखः। २५ रहोर्द्वधा रही द्वेधा २ तथा प्राहुः च मन्यन्ते ५ स्फुटक्रमात् स्फुटक्रमः नरंच के ५०स्फुटक्रमात् •स्फुटक्रमः ६ ०ळक्तेर्भदौ द्वौ ०यक्तिः शब्दाद्वौ ५ चन्द्रालोकमनो० चन्द्रालोक मनो० यत् ६ सूक्तिपीयूष सूक्तपीयूष ९ पदैकदेशे पदैकदेश ७ प्रणीतस्तेनासौ मयूखस्तेनासौ १२ सर्वसङ्कलितध्वनेः सर्वे सङ्कलिता ध्वनेः सुकविजयदेवेन सुकविजयदेवेन १३ मुल्लसितं गिरः मुछ्वसितं गिरा दशमश्चिरं चन्द्रा- रचिते चिरं चन्द्रा- नियताः लोके महति दश- १७ य वक्ति यक्ति मयूखो दश दिशः सङ्ख्यः सुखयतु सप्तमो मयूखः ३ गौनीलः गौः शुक्ला नर कंच ३ ७ तत् लोके सुखयतु १७ नियता * इति * ·॥ श्रीः॥ यथाप्रसङ्गमत्र व्याख्यायामुपन्यस्तानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च नाम्नां वर्णक्रमेण सूची। १०. नामानि पृष्ठानि नामानि पृष्ठानि (१) अलङ्कारशेखरः १०९. (१५) ध्वनिकारः ११२, (२) अलङ्कारसर्वस्वम् ७३. (१६) नव्यनैयायिकमीमांसकाः (३) आचार्याभिनवगुप्तपादाः ११६. (१५) नव्याः (४) आलङ्कारिकाः ८,१६४. (१८) न्याय विदः १६१. (५) उदयनाचार्यः (१९) पतञ्जलिस्वामिनः १६३. (६) काव्यप्रकाशः ३, ४,१३,१५, १८, (२०) प्राभाकराः २०, २१,२२, २६, (२१) भट्टनायकः ११६. २७, ३१, ३२, ३८, (२२) भट्टलोल्लटः ११५. ६०, ४९, ५४, ६१, (२३) महाभाष्यम् १६४. ६२,६६, ६८,६९, (२४) महाभाष्यकारः ७३, ७४, ७७,८०, (२५) मिश्राः ८३, ८७ ८८, ९.१, (२६) मीमांसकाः १६१. ९२, १२८, १४६, (२५) मूलकारः १४७, १५१, १५२, (२८) राणकः १५३, १५६, १६४, (२९) वामनः १३,४०,६०. १५९, (३०) वेदान्तिनः (७) काव्यप्रकाशकृतः ४०,१३५. (३१) वैयाकरणाः (८) काव्यप्रकाशिका १६. (३२) श्रीशङ्कुकः ११६. (९) काव्यप्रदीपः ५३,७०. (३३) सरस्वतीकण्ठाभरणम् ३६,४१, (१०) काव्यादर्शः (११) खण्डनम् ८. (३४) सरस्वतीकण्ठाभरणकारः (१२) चण्डीदासः १५१. (३५) साहित्यदर्पण:३५,३८,३९,४४, ८,८३. ४९,९१,९२. (१४) दण्डी १४,३७,३८,३९,४०, (३६) स्फोटवादिनो वैयाकरणाः ६४,९१. ११. १२. (१३) जीर्णाः

·No text on this page.

·॥ श्रीः ॥ चन्द्रालोककारिकाणां वर्णक्रमानुसारिणी सूची। ខ कारिकाः पृष्टाढा ७१ अलङ्कारः परिकरः १२७ १०६ . १२२ ९४ ११८ ९१ १२४ १५६ १५३ ८८ ६७ कारिकाः अक्रमातिशयोक्तिश्चेत् अगृढं कलयेदा० अङ्गभङ्गोल्लसल्लीला अङ्गीकरोति यः काव्य अतथ्यमारोपयितुं अत्यन्तातिशयोक्तिस्तु अत्युक्तिरभुताऽतथ्य अद्भुतो विस्मयस्थायी अधिकं बोध्यमाधारा अनुभावैः कटाक्षाये० अनुमानं च कार्यादेः अनेकार्थस्य युग्मस्य अनौचित्यं कीतिलता अन्त्या द्विधेति विज्ञेया अन्योन्य नाम यत्र स्या० अपरस्य रसादेवचे० अपराधीन इत्यादि अपुष्टोऽर्थी विशेष्ये चे. अप्रयुक्तं दैवतादौ अप्रस्तुतप्रशंसा स्या० अभवन्मतयोगः स्यात् आममानो विचारश्चे अभीष्टविप्रयोगाऽन अमतार्थान्तरं मुख्ये अमृतं सूकमित्यादौ १६६ १३५ १५३ अल्पाक्षरा विचित्रार्थ अवज्ञा वय॑ते वस्तु अविमृष्टविधेयांशः अविवक्षितवाच्यस्य अव्यवयोगनियोग अश्लील त्रिविधं ब्रीडा असम्भवोऽर्थनिष्पत्ता असुन्दरं यदि व्यगाय अस्फुट चार्थनिष्टत्वात् अस्फुट स्तनयोरत्र आक्षेपस्तु प्रयुक्तस्य आख्याते भिन्नदेशवे आचतुष्टयमासप्त आलम्बनोद्दीपनात्मा आवृत्तवर्णसम्पूर्ण आवृत्तवर्णस्तबर्क आवृत्ते दीषकपदे इत्यादि लक्षण भूरि इत्येवं बोधवैचित्र्याद् इवादिकपदाभावे उक्तिया जस्तुतिनिन्दा पुच्चैरस्यति मन्दता उत्प्रेक्षोन्नीयते यन्त्र उत्साहाख्यस्थायिभावः उदात्तमृद्धिश्चरितं उदारता तु वैदग्ध्य उदारसारश्चेद्वाति उपमाने च लीलादि उपमानोपमेयत्वे उपमा यत्र सादृश्य ४३ ७७ ३५ १४७ २० ८७ १२० १५८ अयं प्रमत्तमधुप १२१ १०७ ८३ २७ अर्थश्लेषेऽर्थमात्रस्य अर्थापत्तिः स्वयं सिध्ये अर्धान्तरपदापेक्षी अलङ्कारप्रकारेषु अलारेषु तथ्येषु ६७ ६० ·कारिकासूची। पृष्टाङ्काः १६० १६९ १०३ २१ १५४ १२४ १४७ ९६ ७४,७१ १५४ ७८ १०७ कारिकाः उपमेयोपमानादा० उपादानार्पणद्वारे उल्लसत्तनुतां नीते उल्लासोऽन्यमहिम्ना चे० एक मे चुम्बनं देहि ओजः स्यात्प्रौढिरर्थस्य कथितं पुनरुक्का वाक् कमलैः कमलावास: कश्चित्साधारणः कश्चि० कष्टः स्पष्टावबोधार्थः कस्याप्यतिशयस्योक्ति काकुत्स्थं प्रणतोऽम्भोधि कामिनीव भवत्खड्ग कार्य फलोपलम्भश्चेदू कार्यकारणभावाच्च कार्याः प्रस्तुतैरुके काव्यवित्प्रवरैश्चित्रं काव्ये नाट्ये च कायें च कैतवं व्यज्यमानत्वे क्रोधस्थायी रसो रौद्रो क्लिष्टमर्थो यदीयोऽर्थ क्षीरनीरधिराकाश खण्डश्लेषः पदानां चे० गलद्वेद्यान्तरोदभेदं गुम्फः कारणमाला स्यादू गूढाक्षेपो विधौ व्यक्त गृहीतमकरीत्यर्थ गौणं सारोपमुद्दिष्ट गौः शुक्ल: पाचको दण्डी २९ पृष्ठाङ्काः कारिका तथा सहेतुरतथा० तद्गुणः स्वगुणत्यागे तन्मिनोऽन्योन्यसामान्य तव दुग्धाब्धिसम्भृतेः तिलकाद्यमिव स्त्रीणां तुल्यप्राधान्यमिन्दुत्व त्रासश्चैव वितर्कश्च ८३ त्रिधा शब्दार्थतयुग्म दधार गौरी हृदये दीपकैकावलीयोगा दीपमुद्योतयेद्यावत् दुष्क्रमग्राम्यसन्दिग्धा हटान्तश्चेनवन्मूर्ति' देशात्मविप्रकृष्टस्य १५८ दोषमापतितं स्वान्ते ८६ दोषे गुणत्वं तनुते द्वात्रिंशद् द्वादशैका षट ११५ द्विषां सम्पदमाच्छिद्य द्वौ विवक्षितवाच्यस्य १२० द्वौस्तः सहचराऽचारु धत्ते नभस्तलं भास्वा० धर्म कञ्चित्पुरस्कृत्य धूमवत्त्वादिति यथा न योगादेरायतनं ९६ नानाप्रभेदा नियताः नाशङ्कनीयं पूर्वेषां ९६ निरर्थक तु हीत्यादि १५९ निरुक्तं स्यान्निर्वचन १६१ निर्दोषा लक्षणवती १३२ निवेदग्लानिशहाण्या निर्वेदस्थायिकः शान्तः नेया लक्षणाऽत्यन्त न्यस्तेयं पश्य कन्दर्प १७० न्यून त्वत्खड्गसम्भूत १६१ पतत्प्रकर्ष त्यक्तानु० पदे पर्दाशे वाक्यांशे ११३. परिणामोऽनयोयस्मिक १३२ ३१ १३२ २७ ११ १६२ १४१ ८९ १५ ४ चत्वारो वस्त्वलङ्कार १२४ १२३ ७८ ६४ १९ चपलातिशयोक्तिस्तु चेद् बिम्बप्रतिबिम्बत्वं छेकापडतिरन्यस्य जयन्ति याज्ञिकश्रीम. जात्या गुणेन क्रियया तं पूर्वाचार्यसूर्योक्ति तथा वाच्यल्य सिद्धयत २७ om ·कारिकासूची। ३ पृष्ठाङ्का: ११३ ६८ २९ १५५ ७४ ९७ १०४ १५१ प्रतिभैव श्रुताभ्यास १८ ७ २ कारिकाः पृष्ठाङ्काः परिवृत्तिर्विनिमयो ९१ परिसङ्ख्या निषिध्यक १०० पर्यस्तापढ़तियंत्र ६३ पर्यायश्चेदनेकन पर्यायेण द्वयोस्तच्चे पाञ्चालिकी च लाटीया १२६ पिहित परवृत्तान्त १०६ पीयूषवर्षप्रभवं १७० पुनरुकप्रतीकाश ४२ पुनः स्वगुणसम्प्राप्तिः पृथक् कथितसादृश्यं ६० ३ प्रतिषेधः प्रसिद्धानां प्रतीपमुपमानस्थ १०३ प्रत्यनीकं बलवतः १०३ प्रदीपं वर्धयेत्यत्र १५७ प्रबन्धे चेति षोढाऽसौ १३२ प्रश्नोतरं क्रमेणोक्तो १०५ प्रस्तुताप्रस्तुतानां च ७६ प्रासिद्धिः स्वगुणोत्कर्षों १०४ प्रौढोक्तिस्तदशक्तस्य बहुभिर्बहुधोल्लेखा० ब्रह्माण्डं त्वद्यशःपूर २१ भग्नप्रक्रममारब्ध २१ भङ्गारलेषः पदस्तोम० ८३ भवेच्छ्रतिकटुवर्णः १३ भवेदान्तरन्यासो ८५ भावस्य शान्तिरुदयः १२५ भावानामुदयः सन्धिः १०९ भाविक भूतभाव्यर्थ १०७ भूतादिकालभेदेन १४९ भूयसामेकसम्बन्ध १०१ भेदकातिशयोक्तिश्चे भ्रान्तापह्नुतिरन्यस्य मधुरायां समाक्रान्ता १२६ महादेवः सत्रप्रमुख ११,३२, ३६, ४२, ११४, १२८, १०, ११५, १६०, १७० कारिकाः माधुर्य पुनरुक्कस्य माला परम्परा चर्चा मिथः पृथग्वाक्यपदैः मीलितं बहुसाहश्या मुखं चन्द्रश्रियं धत्ते मुख्यार्थस्याविवक्षायां मौक्तिक चेल्लतां सूते यत्रोपमानचित्रण यथासङ्घयं द्विधार्थाश्चेत् यद्वस्तुनोऽन्यथारूपं यदव्यज्यमानं मनसः यस्मादन्तास्थितः सर्वः यस्मिन्नुपहतो लुसो यस्मिन् विशेषसामान्य युक्तार्थानां तां च विना युक्तिविशेषसिद्विश्चे युक्त्यास्वाधलसदसैक ये षोडशाद्या द्विगुणा० रतिर्देवादिविषया रत्याख्यस्थायिभावात्मा रसभावतदाभास रसायनुचिते वणे रूपकातिशयोक्तिश्चे रेफाक्रान्ता वार्ययणा लकारोऽन्यरसंयुक्तो लक्षकस्थं स्फुटं यत्र लक्षणीयस्य शब्दस्य लक्ष्यलक्षकवैशिष्टय लाटानुप्रासभूमिना वक्तुः कविनिबद्धस्य वक्तृस्यूतं बोधयितु वक्रोक्तिः श्लेषकाकुभ्यां वस्त्वलङ्कारयोव्यक्तिः वाक्ययोरर्थसामान्ये वाक्यार्थयोः सदृशयो. विकल्पस्तुल्यबलयो विख्यातस्योपमानस्य १३२ १२३ ११८ १०९ १२७ १५६ १५६ . १४७ १०६ १३२ ० ७७ ९ .

·कारिकासूची। पृष्ठाडाः ६ १२१ ११३ १२७ १२७ १२८ ८० १५८ ८० २६ १२८ ९७ कारिकाः पृष्ठाङ्काः कारिकाः विचित्र चेत्प्रयत्नः स्या० समानधर्मयुक्साध्या विनोक्तिश्चेद्विना किञ्चिा ८१ समासोक्तिः परिस्फूर्तिः विभक्त्युत्पत्तये योग्यः सम्बन्धातिशयोक्तिः सा विभावना विनापि स्या० सम्भावनं यदीत्थं स्या० विरोधोऽनुपपत्तियचे ९० सरोजनेत्र ! पुत्रस्य विशेषोक्तिरनुत्पत्तिः ९२ सर्वसाधारणप्रेम विशेषः ख्यातमाधार सर्वेषां च प्रतिद्वन्द्व विषमं यधनौचित्या० ९३ सवरूध्वः सकारस्य वीप्सोत्सर्पन्मुखाग्रा सहन्ति हन्त ! कान्तारे वृत्तिभेदैखिभियुक्ता सहस्तपत्रमित्रं ते वैचित्र्यलक्षणं व्यासो ४१ सहोकिः सहभावश्चे० व्यक्त एव क्वचिद् व्यङ्गन्यः १५२ सादृश्यात् समवायात् सा व्यतिरेको विशेषाचे साभिप्राये विशेष्ये तु ध्यनक्तयनुचितार्थ यत् १५ सामान्यं यदि साश्यादू व्याघ्रादिभिविभावस्तु सामान्यपरिवृत्तिः स्यात् व्याजोक्तिः शङ्कमानस्थ १०६ सांमुख्यं विदधानायाः ब्रीडा चपलता हर्ष १२४ सारो नाम पदोत्कर्षः शब्दार्थयोः प्रसिद्धया वा सिद्धिः ख्यातेषु चेन्नाम शब्दार्थोमयभूरेका सुसं विबोधोऽमर्षश्चा० शब्दे पदाथै वाक्याथै वाक्यार्थ ११४ सौकुमार्यमपारुष्यं शब्दे पदार्थे वाक्यार्थे सहन्यायां स्थायी जुगुप्सा बीभत्सो शिथिलं शयने लिल्ये १६ स्फुटाउस्फुटप्रभेदेन शुद्धं सारोपमुद्दिष्ट १५९ त्याच्चेतो विशता येन शुद्धतन्मूलसभिन्न ६ शुद्धिरेकप्रधानत्वं स्यात्काव्यलिङ्ग वागर्थो स्यात्सम्पूर्णापमा यन्त्र शृङ्गारे च प्रसादे च शोभा ख्यातोऽपि यद्दोषो स्थात्स्मृतिभ्रान्तिसन्देहै. इलेषादिभूविरोधश्चे स्यादन्यष्टिरित्येवं श्लेषो विघटमानार्थ स्याद् द्वयर्थमिह सन्दिग्धं श्लोकस्याधं तदर्धे वा स्याद् व्याघातोऽयथाकारि स्यान्मिथ्याध्यवसायश्चे० सङ्कुचन्ति सरोजानि सङ्गताऽन्यगुणानगी स्वभावोक्तिः स्वभावस्य १०४ सन्दिग्धं यदि सन्देहो स्वरव्यञ्जनसन्दोह समताऽल्पसमासत्वं हहो ? चिन्मयचित्तचन्द्र ३८ सममौचित्यतोऽनेक हतवृत्तमनुक्तोऽपि समात्तपुनरात्तं स्यात् हासस्थायी रसो हास्यो समाधिरर्थमहिमा ३८ । हेतुस्त्यक्त्वा बहूनान् समाधिः कार्यसौकर्य १०२ , हेतोः कुतोऽपि वैशिष्टयात् १२४ १२२ १५६ १२ ७१ ६७ ६१ ३४ १०६ ४३ ११४ ·॥ श्रीः॥ चन्द्रालोकटीकाराकागमान्तर्गतानां श्लोकानां वर्णक्रमानुसारिणी सूची। पृष्ठाडाः ८८ १०८ १४० १०६ १४३ ८३ १३९ १ १०६ ६९ १९० श्लोकांशाः अह ! पिहुलं जलकुम्भ अकृशं कुचयोः कृशं अखिलेषु विहङ्गो अङ्कपाल्या भवत्सख्या अ विदभन्द्रपुरस्य अगुल्या कः कपाट अतन्द्रचन्द्राभरणा अतिथि नाम काकुत्स्थात् अत्याजि लब्धविजय अत्रियामा त्रियामापि अथैतानेव वाक्यार्थ अधिसरयू(तटिनी?)तट अधीतिबोर्धाचरण अध्याहारःस्मरहर अनङ्गतापप्रशमाय अनङ्गरूपप्रतिम अनङ्गालीलाभिरपाङ्ग अनमः स्वबलं धत्ते अनयेनेव नृपति अनयोरनवद्याङ्गि! अनवगतविभेदं अनवरतकनकवितरण अनेकगुणसम्प्रासा अनेकैः क्लेशौर्यन्न अनेन कस्यापि कुला० अनेन सर्वाधिकृतार्थता अनेन साधं तव अन्नः कल्पितमङ्गल अन्यत्र करणीयस्य अन्याङ्गत्वेन बोध्यत्वे अन्यः समोऽसि वरदो श्लोकांशाः पृष्ठाकाः अन्योपमानलाभेन १०३ अपसारय घनसार ११९ अपहाय निखिलकृत्य अपहृतः स्वेदभरः अपहुवानस्य जनाय ११९ अपाकृतः प्रियो याति १३७ अपायि मुनिना पुरा अपि लोकयुगं दृशावपि ७६ अबलस्वकुलाशिनो झपान् अभवन् वस्तुसम्बन्ध अभ्यस्ता पदङ्खला ८५ अमर्षः प्रतिबोधश्च १२१ अमुं कनकवर्णाभं १४३,१४६ अम्बरसंवरणच्छल २३ अयं क इत्यन्यनिवार १४ अयं कलडिनश्चन्द्रा० अयं क्षीराम्भोधेः पति ९३ अयं पद्मासनासीन अयं हि धूजटिः साक्षात् अयि ! ममैष चकोर ७१ अयोधि तद्धैर्यमनो. अयोधि राम! दिवसं अर्काय पत्ये खलु अर्थव्यक्ति स्वरूपस्य अर्थिनां कृपणा दृष्टिः अलं विलम्ब्य त्वरितुं ८६ अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन् १४२, १४५ अलसं वपुषि श्लथं अलसवचापि धूर्ताना अलौकिकमहालोक अल्पं निर्मितमाकाश १४० १०२ ६२ ११३. १०० १ १४ १०८ ८ ४२ १२२ ३० ·श्लाकसूची। पृष्ठाङ्काः १२१ १११ ९२ ७ १४५ ९८ १३३ ८६ १०९ ६० ९१ ६० १२६ १४६ २८ श्लोकांशाः पृष्ठाङ्काः अवलम्ब्य दिदृक्षयाम्बरे अवादि भैमी परिधाप्य अविश्रान्तिजुपामात्मक ११२ अशीमहि वयं भिक्षा १२३ अस्ताद्विलम्बिरविबिम्ब अस्माकं सखि! वाससी ९१ अस्मिन् दिग्विजयोद्यते अस्मै कर प्रवितरन्तु १४४ अस्य क्षोणिपतेविहायसि ६२ अस्या मुखेन्दुना लब्धे ६० अस्या यदास्येन पुर अस्यासि जगः स्वकोश १०० अहह ! सह मघोना आकुञ्चिताभ्यामथ आगच्छतामपूर्णानां ८४ आपूणितं पक्ष्मलमक्षि आदावञ्जनपुञ्जलिस आदित्योऽयं स्थितो मूढाः! १४२, १४५ आदौ नकचरचरणयो० ११० आनन्त्येऽपि हि भावाना० आनन्दजाश्रुभिरनु आराधि वदनपङ्क्त्या १०१ आशयस्य य उत्कर्षः आश्चर्यमस्य कुकुभा० ९३ आसीदञ्जनमत्रेति १०७ आस्तामनङ्गीकरणा. ६४ आस्ते दामोदरीया ९४ इतस्त्रसद्विद्वत भृक इति द्विकृत्वः शुचिमिष्ट १३ इति प्रियाकाकुभि १११ इतो भिया भूपतिमि इदं यदि क्षमापतिपुत्रि! इयं कमलकुड्मलोपम इवेन च समासेतु उक्तिर्नाम यदि स्वार्थी उत्कण्ठास्ताश्च सा प्रीति १३७ उत्कण्ठितार्थसंसिद्धि ७६ उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते श्लोकांशाः उत्साहात्मा भवेद्वीर उत्सितस्य तपःपराक्रम उदयति स्म तदभुत उन्नतं पदमुपैति उन्मीलन्ति नर० उपकृत बहु तत्र उपचीयमानमनिशं उपमारूपकोत्प्रेक्षा उपमेयोपमालोपे उल्लास्यता स्पृष्टनलाङ्ग उयंसावत्र ताली एकेन बहुधोल्लेखे एतत्तस्तरुणि! एतत्पुरः पठदपश्रम एतदत्तासिघात एतदन्तिबलविलोक्य एतधाक्षीरधिपूर एतेन ते स्तनभरेण एषा रतिः स्फुरति ओजश्चित्तस्य विस्तार औत्कण्ठ्यलज्जादर कटाक्षशक्तिभिश्चेतो कठोरोऽशनिवच्चापः कथं विधातर्मयि कथाप्रसङ्गन मिथ: कथ्यते न कतमः स कदाप्यनवलोकित कनकद्वगौराङ्गी कपोलाक्षिकृतोलासो कमठपृष्ठकठोरमिदं कमलेव मतिर्मतिरिव करेण चन्द्रमादत्ते करः स्त्रजा सज्जतर० कर्ता यधुपमानं स्या कर्षरधूलिधवल कर्मकोश्च विहित कल्प्यमानममुना कल्लोलवेल्लितहष. कवयः परितुष्यन्ति ३० ११० ६२ ४२ १४४ ८९ ११० १५२ ९१ ५६ २० ६. २३ ६० ४२ ६५ ·श्लोकसूची। पृष्ठाङ्काः पृष्ठाङ्काः १४१ १३० १०३ १४२ ११९ ४२ ९२ १०४ १४१ १२३ १२२ ४० ५३ ६८ १४१ ५३ ८९ २४ ६८ १०० १०८ १६४ श्लोकांशाः कस्मै पुण्यवतेऽधरं कस्याश्चिद् गुणिना चिरै का शूरताऽनुशय एष काठिन्यं कुचयोः स्रष्टुं कान्तासहस्रमरिते कान्ते स्वान्ते मदीये कामनीयकमधाकृत काय निमित्ते सामान्ये कालल्य पुंसश्च विधे कालियरूढे शालिनि काश्मीरजाङ्गरागं कासारन्ति पयोधयो किं धनस्य जलधे० किं नृत्यसि समालोच्य किं ब्रूमः शशिनो भाग्य कि भूषणं सुदृढमत्र किञ्चिमिथ्यात्वसिद्धयर्थ किमधिकमस्य वदामो किमसुभिग्लपितर्जड! किमाराध्यं सदा पुण्य किसलयकरैलताना कुबेस कूबराच कुम्भं गृहीत्वा विपुलं कृतमनुमतं दृष्टं वा केयूरः कवचन तिलक केयं माता पिशाची केशान्धकारादथ कोदण्डखेलः खलु कौमारमारभ्य गणा क्रमिक प्रकृतार्थानां क्रमेलक निन्दति क्रुध्यतु नाम ननान्दा क्रोधात्मको भवेद् रौद्रः का कार्य शशलक्ष्मणः क्षणप्राधुणिका तेऽद्य क्षणादथष क्षणदा क्षोणीभृतामतुलकर्कश गच्छ गच्छसि चेत्कान्त ! श्लोकांशाः गजकुम्भाऽसृजा शोणो गता रतिर्मतिलूना गता केचित्प्रबोधाय गतिः सा स्यादवगमो गर्जति वारिदपटले गाङ्गमम्बु सितमम्बु गाढं दशन् स्वमोष्टं य० गुणदोषो बुधो गृह गुणोत्कृष्टः समीकृत्य गूढोक्तिरन्योद्देश्यं चे० गृहाणि नाम तान्येव गृहोपकरणे सर्व गृहाति चिकुरपाई गोगजवाहनभोजन गोस्तनी मधु पीयूष गौर्याः शिवस्यापि विलोक्य ग्राम्यास्मि नागरीवृत्ते. ग्राह्यत्वं ग्राहकत्व च चञ्चभुजभ्रमितचण्ड चण्डालैरिव युष्माभिः चतुरम्बुधरावृता मही चत्वारो वयमृत्विजः चातुर्यस्य खनिर्माना चापाचार्यत्रिपुर जगदाश्लिष्य समन्तात् जटा नेयं वेणीकृत जनकस्य सुता राम! जयति ललाटकटाक्षः जयश्रीस्तेन समरे जाता लता हि शैले जातिप्रमाणधर्माण जातिश्चतुर्भिर्जात्याय जानेऽतिरागादिदमेव जानेऽमुना कर्णलता जायापत्योमिथो रत्या जितस्त्वदास्येन विधुः ज्ञेयो शृङ्गारबीभत्सौ ज्योत्स्नासीधुसमुत्सित १०० ११३ २१ १४८ ४ १०१ १२० ६८ १४ १४७ १०९ २३ १४६ १४१ १३४ १२० १४३ ८० ११८ १०२ २२ ८२ ८९ १४० ·श्लोकसूची। पृष्ठाडाः २८ १०० १२१ १९ १२३ १४७ १४८ १४४ ९१ ९५ १३५ श्लोकांशाः गोल्लेइ अणोल्लमना तच्छायसौन्दर्यनिपीत तडिदियं क्षणलोचन तन्त्र नेत्रविकासः स्या तथाभूतां दृष्ट्वा नृप तदद्य विश्रस्य दयालु तदप्राहिदुःखैश्च तदिदमरण्यं यस्मिन् तदोजसस्तयशसः तद्वल्गुना युगप० तद्विमृज्य मम संशय तमः समारोप्य पड़े तमोमयीकृत्य दिशः तया प्रतीष्टाहुति तरङ्गिणी भूमिभृतः तरुणिमनि कलयति तव रूपमिदं तया तवाहवे साहसकर्म तस्मिन्नियं सेति सखी तस्या नखक्षतविलेपन तस्याः सान्दविलेपन तीर्णः किमोनिधिरेष ते केचिदीचरप्रख्या: तेषु तद्विधवधूवरणाह तौ तयोर्भवतो वाच्यौ त्वं दूति ! निरगाः कुञ्ज त्वं हृद्गता भैमि ! बहि त्वद्रूपसम्पदवलोकन स्वमुचितं नयनाचिषि त्वमेव सौन्दर्या सच त्वया जगत्युच्चितकान्ति त्वया निधेया न गिरो त्वयि लोचनगोचरं गते त्वयि वीर ! विराजते पर त्वयि सङ्गरसम्प्राप्त त्वल्लालोन्मीलिते त्वामस्मि वच्मि विदुषां त्वामाखिलन्ती दृष्ट्वाऽन्यं दत्त्वा कटाक्षमेणाक्षी पृष्टीङ्काः श्लोकांशाः १४८ दमख्वसुश्चित्तमवेत्य दमस्वसुः सेयमुपैति दहनजा न पृथुर्दवथु •१३२ दिगालोकाऽस्यशोषाङ्ग १५३ दिनकरसेवालब्धो १११ दिव्यहरेर्मुखहरे दिशि दिशि गिरिग्रावाणः १०७ दिशि दिशि परिहासगूढ दुदोह गां स यज्ञाय ५६ दुष्टसङ्ग्रेन दौःशील्यं १२३ दूरादुत्सुकमागते दूरं गौरगुणैरहड्कृति दृशा दग्धं मनसिज हशोयी ते विधिनास्ति दृश्यन्ते बहुधा लोके दृष्ट्वा कश्चित्प्रियतमे ८१ देवाऽऽकानिनि कावादे देवि ! त्वन्मुखपङ्कजेन देशे देशे कलत्राणि दोपस्याभ्यर्थनाऽनुज्ञा द्वारि ते तरलां दृष्टि द्वारि स्तम्भनिषण्णया द्विजपतिग्रसनाहित १०१ द्वितीयकहित्रिलोपे ११८ धनिनोऽपि निसन्मादा धन्यासि सखि ! चाटूनि धर्मोपमावाचिलोपे धीरत्वेन पदं दत्तं ध्वनिरतिमधुरः १४६ नखक्षतर्नवाना न चेह जीवितः कश्चित् न तज्जलं. यन्न सुचारु न तूणादुद्धारे न गुण नि मन्मथस्त्वं सहि ९७ नरसुराब्जभुवामिव नलेन मायाः शशिना १०९ नवपलाशपलाशवनं नवराकामुगाङ्गस्य २४ १२४ १०८ १४० ८९ ८७ ६३ ६० ९१ १४१ १४९ ९६ ७२ १४२ १४२ १४२, १४५ ९६ ७० १४८ ·श्लोकसूची। ପୃଥଲ୍ଲୀ: ११८ ७७ २९ १४० ६२ १०८ १०८ ११० १४८ श्लोकांशाः नवलक्षयं गणयसीह न श्वेततां चरतु वा न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके नाभूदभूमिः स्मर निजनयनप्रतिबिम्बै० निजौजसोज्जासयितुं नित्यं नियल्या परव० निन्दामि किं मलय निपततापि न मन्दर निविशते यदि शूकशिखा निशासु चन्द्रगौरासु निशेषच्युतचन्दन नीवाराः शुकगर्भ नो ददासि यदि तत्त्व नो भुक्ता सा रहसि मिलिता न्यक्कारो झयमेव मे पतगेन मया जगत्पते पत्यो वृते तयाऽभ्यस्मिन पथि पथि सहकाराः पदं शतेनाप मखै० पदे विधातुर्यदि पद्माङ्कसद्मानमवेक्ष्य पद्मान् हिमे प्रावृषि परं परशुरामख्य परदारपरद्रव्य परवति! दमयन्ति! परिमृदितमृणाली पर्यकूतापन्नसरस्व० पवनो दक्षिणो दिक्षु पश्येत्काश्चञ्चल ! चपल! पातालमिव नाभिस्ते पात्रे पुरोवतिनि पिशङ्गमौजीयुज पीयूषमिव सुस्वादु पुनः पुनः काचन कुर्वती पुराकृतस्त्रैणमिमां पुरुषायुषजीविन्यो पुरो हठाक्षिप्ततुषार पूर्व विधुर्वधयितुं पृष्ठाङ्काः श्लोकांशाः ४९ पूर्णा लुप्ता द्विद्याऽऽद्या तु ९२ पूर्वानुरागमानात्म पृथ्वी तावत् त्रिकोणा प्रणमति पश्यति चुम्ब० प्रतिकूलविभावादे० प्रतिप्रतीकं प्रथम ८४ प्रतीपभूपैरिव कि प्रधानगुणभावाभ्यां प्रधानऽन्यत्र वाक्यार्थे प्रविशन्ती गृहद्वार १२६ प्रसादमासाद्य सुर प्रसिद्धयभावो वैफल्यं १२२ प्रसूनता तत्करपल्लव प्रस्तुतस्य यदन्येन प्रस्तुते वयवाक्याथै १३६ प्राची प्रयाते विरहा० १४६ प्राणेश! विज्ञप्तिरिय प्रात: श्रियः सकल प्रियं च मृत्यु न लभे प्रियास्ते बभूवुर्भुजङ्गः ९९ प्रौढप्रत्यर्थिपृथ्वीपति ६८ प्लुष्टः स्वैश्वापरोपैरपि फेल्कारकृत्फेरुभिनि बहुरूपकशालभलिका १३७, बहूनामुपमानाना० १०३ बालकेलिषु तदा बालकैः परिवृतो निजा ११७ बालेषु सरयतीरे १४४ बोभत्सः स्याज्जुगुप्सातः बुबुधे जनेन स महा १११ भाकीर्तिमपीमलीमस १८० भद्रात्मनो दुरधिरोह भम धम्मि! वीसद्धो ५५ भयानको भवेनीति ६८ भववाःस्थो दीनः भासते प्रतिमासार! १२४ भुक्तिमुक्तिकदेकान्त भुजङ्गाकुण्डली व्यक्त मुवि भ्रमित्वाऽनवलम्ब १४३ १००,१३१ १२२ १३१ ८९ ब्रूमः किमस्य वरवर्णिनि ! १४८ १२१ ६६ १४३ ·श्लोकसूची। ०. ପୃକ୍ଷ୍ମୀ पृष्ठङ्किाः ८६ १४१ १० १०४ ६९ ११८ ६५ ९४ २१ ३४ १५० ४६ ११३ ६० १२६ १२० ७१ ४१ ११२ १०४ १५२ १५७ श्लोकांश भूपालरत्न निर्देन्य भूरिभारभरोन्मग्ना भृशक्रस्य यशासि भेकै कोटरशायिभि० भैमीविनोदाय मुदा भ्रमभ्रुकुटि सस्मित भ्रमर ! ममता दिगन्त० भ्रूश्च सैव किल सैव भूचित्रलेखा च तिलो. मीरादिषु रणित मतिरिव मूर्तिमधुरा मदननृपतियात्रा मदर्थसन्देशमृणाल मनसि सन्तमिव प्रिय मनस्तु यं नोज्झति मन्दाकिनीनन्दनयो० मन्दाक्षमन्दाक्षरमुद्र मन्येऽमुना कर्णलता मन्ये शड़े ध्रुवं प्रायो ममासनाधं भव मण्डन मयि पश्यति सा केशः मयि स्थितिनम्रतयैव मल्लिकाकुसुमडण्डुम० महदेसरसंधम्मे मही कृतार्था यदि मातर्भवानि ! मम पूर्व मात्सर्यमुत्साय विचार्य माधुयमुक्तमत्रापि मानं धत्स्वेति वदती मानिन्या हृदयान्मानो मार्ग मा गा मुरारे० मीयतां कथमभीप्सित मुक्ताः केलिविसूत्रहार मुखं विकसितस्मित मुखमिन्दुर्यथा पाणिः मुष्टिमिताऽपि मृगाक्ष्याः मृा नाम्ना च कृष्ण मृगोडशो यत्र नदिमा पदयोः सरोजवदू यं प्रेक्ष्यचिररूदापि श्लोकांशाः यत्कस्यामपि भानुमान यत्कीर्तिश्रवणेनैव यत्तव स्तवविधौ यत्तु प्राकट्यमर्थस्य यत्नादुपायसिद्धयर्था० यत्र यात्युपमानत्व यत्पथावधिरणुः परमः यत्प्रत्युत स्वन्दु यत्प्रदेयमुपनीय यथा प्रलादनाचन्द्रः यथावदस्मै पुरुषो. यथासीत्कानने तत्र यथेवेत्यादिकं सा स्या० यदगारघटाउकुट्टिम यदतिविमलनील यदल्य यात्रासु बलो. यदि त्रिलोकी गणना यदि मधुमथन! यद् यथा साधित केना० यद्यदाकासितं योग्य यद्यपक्षवगमत्वं यद्यशो राजहंसस्य यशोऽधिगन्तुं सुख यशः पदाङ्गुष्ठनखौ. यस्तन्वि भी घुसणेन यस्माच्चण्डं च मुण्डं च यस्मिन्नासन् कुसुम यस्य न सविधे दयिता यस्य मित्राणि मित्राणि यस्यास्ति विमलं शास्त्र याचमानजनमानस याभिरनङ्गः साङ्गीकृतः यामि प्रेयसि! वारिदा० यावत् सखे! प्रियां स्वप्ने युध्वा वाभिमुखं रणस्य ये किल नोऽऽशादासाः येन त्रिसप्तकृत्वो येन ध्वस्तमनगेभवेन येनोन्नमय्य चिबुकं यो हेतुः काव्यशामाया २९ १०९ ७९ ७३ ५३ ७१ ८६ १२३ १७० ४४ १३५ ४२ १०० ८९ १२१ ७२ १०७ १३४ १२८ ९० ७० ११० ८७ ·श्लोकसूचो। पृष्टः श्लोकांशाः या कौमारहरः स एव हि रते गौरीकरद्वन्द्व रविरविमतदेहः रविवचित्रचामोंकारेषु रसत्य परिपन्थित्वा रसैः कथा यस्य सुधा राकागमेनावदातो राजौ द्विजानामिह १३७ ९३ २६,६६ ४१ १७ ६ ४७ राज्ञामस्य शतेन कि १४६ १५४ २२ १४० २२ श्लोकांशाः वाचं तदीयां परिपीय वाणीरकुडंगुड्डीण १३१ वाता मलयजो वान्ति ११६ वाप्यो भवन्ति विमला: ९६ वामे करे निहितवाम विकारकारिकामाडा विचरन्ति विलासिन्यो विद्यासन्ध्योदयोद्रेका० विधाय दूरे केयूर २६ विधाय मूर्धानमघश्वर विधिलिखितनियोग १०५ विनाऽनिष्टं च तसिद्धि विना पतत्रं विनता विपक्षनृपनारीणां १७ विपक्षरामान्तरनामनि विभिन्दता दुष्कृतिनी विमातृपुत्रस्य करस्थ विमुञ्च मानसातई वियदलिमलिनाम्बुगर्भ विवस्वताऽनायिषतेव विशेषः सोऽपि यद्यक ९५ विश्वेश्वरापराख्यस्य ३३, ३६६४२ विश्वेश्वरापराख्येन १२, ११४, १२८ १५०० १५१,१६१ विस्मयात्माऽभुतो ज्ञेयः १२२ विहायसि विहारिणी ७३ वीरानेसर ! कृष्णराम! १२० वीप्सोत्सर्पन्मुखाग्रा १३९ ६७ ९५ ५७ रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति रामचन्द्रवदनेन चन्द्रमा राममन्मथशरेण रामास्कन्धावसको यः रामो जागति देवेषु रामोऽसौ विक्रमगुणैः रुधिरविसरप्रसाधित स्वाहारतौजित्य रे सारङ्गा! वनवसतय. रोमावलीघ्रकुसुमैः लक्ष्मीविलासवसते लां गता ये मलये लताबलालास्यकला लसदूव्रीडाः सकरुणा लावण्यं तदसौ कान्ति लिखनास्ते प्रियो लोकनजि बौदिवि लोकाः स्तुवन्तु भुवि लोकोत्तरं मृगाक्ष्या लोचनाधरकृताऽऽहत बदन्ती जारवृधान्तं वनेचराणां वनिता वराटिकोपक्रिययापि वरुणरमणीमाशा वर्जयम्स्यो जनैः सङ्ग घण्येनाम्यस्योपमाया वोपमेयलाभेन वस्तुतो वक्तुभिष्टस्य वहिस्फुलिङ्गक हव १६७ २३ ९७ e वृद्धा युवानः शिशवः ६१ वेलातिगस्त्रैणगुणाब्धि १०० वेलामतिक्रम्य पृथु ६४ व्यभिचारिरसस्थायिक व्याजावलम्बनं यत्तु व्याजोक्तिरन्यहेतूक्त्या ८१ । शक्तिनिस्त्रिंशजेयं ४६ शनिश्चाप्यशनिश्चापि १०३ शब्दार्थों यत्र तुल्या स्त शम्भुविचमयत्यय शशंस दासीङ्गितविदू शशी दिवसधूसरो १३१ ८८ १०१ ·१२ @TT: ९३ १२० ६७ ७७ १५१ १ ६८ ११६ ८८ ८८ १४७ १८ १७० ८२ १४२ ७७ १५४ / श्लोकाशा शास्त्रार्थसव्यपेक्षत्वं शीघ्र प्रतीयते औत्यां शत्रुवीरशरष्ठात शोकोत्थः करुणो ज्ञेयः शोभायशोभिर्जितशैव श्यामां श्यामलिमान श्यामानां खलु गोकुलेषु श्रियौ नरेन्द्रस्य निरीक्ष्य श्रीराम! ताटकान्तक! श्वधूः क्रुध्यतु निर्दिशन्तु षट्पद एव नितान्तं संयोगो विप्रयोगश्च संसारसिन्धावनुबिम्ब संहितैकपदे नित्या से एवं युक्तिपूर्वश्चे स गुणीभूतव्यङ्गयो सङ्गतानि मुदा राज सडग्रामाङ्गणमागते स जयत्यरिसार्थ सत्सङ्गनिरतो वत्स! समर्पकत्वं काव्यस्य समानकुलशीलयोः समासगा वाक्यगाच समेन लक्ष्मणा वस्तु सम्भावितास्त्वया के तरुणि! सम्यग्ज्ञानसमुत्थानः सरला बहुलारम्भ स रातु वो दुश्च्यवनो सरो विकसिताम्भोज सविता विधधति सहस्त्रर्गोपीनां पद सहस्व.कतिचिन्मासान् सहोक्तिरन्यदेशत्वं साक्षात्सुधांशुमुखमेव सादृश्यवाचिलोपे तु साधो(वत् तता विद्या सानन्दं तनुजाविवाह सानन्दमेष मकरन्द सामर्थ्य मौचिती देशः साथै रूनाग चन्दनेन श्लोकसूची। पृष्ठाका श्लोकाशा ४२ सितकरकररुचिर शितांशुवर्णयति स्म सीतामपास्य नपया १०२ सीता यदा यदा दुःख सीतालिङ्गानसरम्भ २६ सुदतीजनमज्जनापिता सूक्ष्मे घने नैषध सूनोदिनकरस्यैषा सृष्टातिविश्वा विधिनैव सेयं मृदुः कौसुमचाप सौधस्थले चरन्ती १४९ स्तुतौ मघोनस्त्यज स्तुत्या स्तुतेरभिव्यक्ति स्तुवन्त्वन्ये ग्रन्थं कथमपि स्तोकेनोन्नतिमायाति स्थविरं या हसन्तीव स्थितस्य रात्रावधिशय्य १२१ । स्निग्धश्यामलकान्ति ७२ स्फूज जाविशतिक स्मरेन्धने वक्षसि स्मरः स्वं सर्वस्वं ३७ स्मा ज्वरं घोरमप० ११९ स्वप्रकाश! जड एष ६० स्वभावचपले नेत्रे १२५ स्वयं दृष्ट्वा वसुमती स्वर्गप्राप्तिरनेनैव स्वर्णकेतकपराग स्वर्भानुप्रतिवार स्वांसाऽऽघातस्वशस्त्रोप० हसं तनौ सन्निहितं ६५ हतः कयाचित्पथि कन्दुकेन हरि परित्यज्यू नला० १०९ हारः सन वार्यमाणोऽपि १०९ हालमूला समाख्यातो १० हितगिरं न शृणोषि हिताहिते वृत्तितौल्य ९८ हित्वा दैत्यरिपोरः १०३ हृत् तस्य यन्मन्त्रयते १५० हृदय एव तवास्ति १३९ हृदि विदर्भभुवः प्रहरन् २४३ ६२२ ६६ ७० ४८ ६९ ११० १२३ १३ २८ १२० १४० १६९ २२, ९८ १३, १०२ ·श्री:* शुद्धिपत्रम् । पृष्ठम् पट्टि १८ अशुद्धम् क्रीडतां पण्डितानां क्रीडतां(?) पण्डितानाम् ग्रन्थस्य च ग्रन्थस्य २२ २३ २४ काव्यत्व सुधानिर्मितत्वसगर- निर्मितत्वभूजातत्व भाविकत्वात् भाविकस्तदा भिन्नः प्रतिबन्धक: शब्दः शाब्दत्व १२ e ९ रूपः स्फोटः . काव्यत्य सुधानिर्मितत्व- भूजातत्व भविकत्वात् भविकस्तदा भिन्न प्रतिबन्धक: शब्दः शन्दः शब्दत्व रूपस्फोटः प्रामाण्यविधातः प्रकृत....प्रदर्शनेन वाक्यार्था पूर्वलक्षणा 'हरिद्रा तदयुक्तम्, सुमित्रातद्भक्ति एवोदाहरणम् ॥६॥ प्रकाशः। श्लेषरुगुणा प्रामाण्याविघात: प्रकृति....प्रदर्शने वाक्यशक्यार्थी पूर्व लक्षणा हरिद्रा तदयुक्तम् सुमित्रा तद्भक्ति एवोदाहरणम् । प्रकाशः ॥६-७॥ श्लेषरूपगुणा १५ १० शूर: १७ १८ २७ २० संज्ञाप्रयुक्तः। संज्ञाप्रयुक्त यथेष्टम् । यथेष्टम् ।। श्रवणम् । तदनु श्रवणात्तदनु नुषण नुषड्ने मिमतो अभिमतो इरिस हरिः ३१ १० * पुस्तकस्याशुद्धिबाहुल्येन मुद्रणावसरे समुपलब्धासु भूयसीष्वशुद्धिषु कासाच्चि- निवारणे विहितेऽप्यवशिष्टानां तासामत्र कतिपया मुद्रणोत्तरं विचारणान्निराकृता इति शुद्धिपत्रानुसारं ताः संशोध्यैव दर्शनीयोऽयं प्रन्थ इत्येष सहृदयानां पाठकमहोद यानां पुरस्तादनुरोधः।

·शुद्धिपत्रम् । पनि पृष्ठम् २१ ३२ ૨૨ २७ २ २३ २६ शुखुम् प्रक्रमभङ्गः विभावानुभाव कहण विभावादे मानसातई दुष्क्रमत्वम् शेखरे च्युतसंस्कृतित्वाप्रयुक्तत्वा न्मुखापा कृशस्तृषम् अग्रा भागस्तन वाचित्वेऽपि, कर्णस्थितत्व भवद्वाःस्थो २८ २८ २८ E अशुद्धम् प्रक्रममङ्गः विमानुभाव करुणवीभत्स विभा दे मानं सात दुष्कमत्वम् शिखरे च्युतसंस्कृतित्वा न्मुखाई कृशस्तृणम् आन्द्र भावस्तन्त्र वाचित्वेऽपि। कर्णस्थितित्व भवदासो इति न्मुखार्दै कृशस्तृणम् विदग्धेतरं भूस्पन्दस्य स्थितो....भवति । युक्तमित्याह पुनरुतस्य *ग्राम्यत्वाभावा भिनेत्यर्थ: (२)। ग्राम्यत्वाभाव दडी त्याशयः मिनः ३० इति । ocWO द ३ RW ३९ नमुखाग्रा कृशस्तृषम् विदग्धेत भूरूपन्दस्य स्थितोऽर्थो....भवति, युक्तमित्याह पुनरुक्तस्य द्विरुक्तस्य ग्राम्यत्वाभावा* भिनेत्यर्थः ग्राम्यत्वा*(२)भाव दण्डी त्याशयः। भिन्न: रसधर्म ओजः बोध्यः(१) ॥१२॥ ४० ४१ रस ओजः ४२ 00 बोध्यः(१)। स्वछन्द समासे इलोकार्धगतो समासे, बलोकार्धगतं ६ ·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठम् पट्टि १७ अशुद्धम् (टि०) सम्यङ्गता चतुष्टय प्राचि दले आथ्यवं शुद्धम् सम्यङ्नता चतुष्पथ प्राच्यदले आथ्यवं चका स्तथापि इवयथावादि सादृश्यविशिष्ट ५० ar घका ५१ ५१ ६१ २८ भावेऽपि । ५६ (टि०) स्तथापि इवयथादि सादृश्यस्य विशिष्ट भावेऽपि अमलेव उद्वेगरादि भ्रवो प्रतिष्ठा अयं यन्त्रकस्या द्वपन्हुति भीम निद्रनुबन्ध १८ १४ ६२ कमलेव उद्वेगरागादि भ्रुवोः प्रतीष्टा 'अर्य यकस्या पन्हुति 'भीम निद्रानुबन्ध २६ २९ ७२ २५ अन्ये-तु अन्ये तु- बिम्बत्वे तृभाप्र १४ ४ २५ नणा ८८ बिम्बत्वं तृभाव कर्म(१) नृणा त्वथ विधुः काक्का काठिन्य च्छविमलङ्कार 20 त्वर्थ विधु काकुना कठिन्य च्छविरलङ्कार ९७ १०३ ૨૦૨ . २५ चापरे ॥ चापरे ।। २१ १०० १०९ १०९ ११२ मात्र- अन्ये तु- अन्ये-तु रसाद्यप निरास्यति पदक्या रसाधुप निरस्यति प्रदैक्या ११२ २० ·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठम् पद्धि ११७ ११ २५ १२३ १२४ १२५ १२७ २ am - २४ ततेषा त्कण्ठा भिव्यको यनिता भवानि मदकुमाः विशेषावरचा रसाः र्थन्तरस्य स्थप्रतीयमान उपग्रहः (१) प्रकृति प्रकाशादयः मुक्तिमुक्ति पुगपद मास्ति त्वत्कीतिर्थम ययाऽस्या समानम् यज्यते व्याया राज्ञमस्य सवितेत्यादौ विश्रमामि तस्माद्विभेतव्य कथासरो ततेषा हत्कण्ठा भिव्यक्ती यनिजा भवानि! मदश्रमाः विशेषो ज्वरश्वा रसौ र्थान्तरस्य स्थप्रतीयमानः उपग्रह प्रकृति प्रकाशकारादयः भुक्तिमुक्ति युगपदू नास्ति त्वत्कीर्तिश्चम यथाऽरयः मात्रम् व्यज्यते व्याया राज्ञामल्य सविते त्यादौ। विश्राम्यामि तस्माद्विभेतव्य १३३ १३४ १३९ १३९ १४१ १० ३ २५ २६ १४१ १४१ १४३ १४४ ३३ १४७ १४८ १६२ १५४ कथा सरो २७ २ १५८ १५८ १६० २० मतिहृद्यता ।। अतक्षरि सौन्दर्यशैव इत्यत्र इत्यत्र जानती 'हरे'त्यादौ कत्व व्याय मतिहृद्यता। अतक्षणि सौन्दयणैष इत्यत्र जानाती 'हरेऽवत्यादी कर्मत्व १६५ १६८ १६९