·BIBLIOTHECA INDIOA:
COLLECTION OF PRIENTAL WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
NEW SERIES, NO 1316
॥शवमयबाह्मणम् ॥
BITTIS Fahren 1eaftan
THE CATAPATHA BRAHMANA
OF THE WHITE VAJURVEDA,
WITH THE
COMMENTAY OF SAYANACHARYA.
SIRWILLAMJONES
MDCCXLVI-MDCCXCIV
EDITED BY
LATE ACHARYA SATYAVRATA SAVASRAVIS
son and pupil
PROF MITAVRATA SAMAKANTHA
Asslant Lecturer, Vedas The Untersity of Calwila
YOL IT FACC 1.
CALCUTTA:
PRINTED BI SV CHATTERJI, SATYA PRESS 16/1. JUOSE LAVE.
4D TOBLISHED BY THE
ASTATIC 50CETY 2, P4RR FREST,
1912

·(२५. २वा.) नवमकाण्ठम्: 27647 स वै पञ्चगृहीतं गृहीते। पञ्चधाविहितो का ऽभयर शीर्षन् प्राथो मनी वाक् प्राणशक्षुः श्रीव मेत मेवास्मिन्नेतत् पञ्चधाविहित शौर्षन् प्राणं दधात्यग्निस्तिग्मेन शोचिषैति तिग्मवत्या शिर एवास्यतया सएश्यति तिग्मतायै ॥ ५ ॥ अथ पोडशग्रहीत एल्लोते। अष्टी प्राणा अष्टावनान्येता ममि सम्पदए समान्याए सुचि होते समाने घेवात्मनहानि च प्राणाच भवन्ति नाना जुहोत्यङ्गेभ्यश्च तस्मायणेभ्यश्च विधतिं करोति ब्वैश्वकर्मणाभ्यां जुहोति विश्वकर्माय मग्निस्त मेवैतत् सम्करोति विस ऽआहुतिर्जुहोति विवृदग्नि- वानग्निर्यावत्यस्य मात्रा शावतैवैन मेतदन्नेन सस्करोति सप्तदशभिग्भिः सप्तदशः प्रजापतिः प्रजापतिरग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैन मेतत् संस्करोत्येकविशतिगृहीतेन हादश मासाः पश्चऽर्तवस्त्रय ऽइमे लोका असावादित्य ऽएकविएश एता मभिसम्पदम् ॥ ६ ॥ 13 ·मतपयवाधपम्। (१५. मा.) यहेवैताः समिध ऽादधाति। एतदा एनं देवाः सर्वे करनए संस्कृत्याथैन मेतेनान्ने नाप्रीणन्ने - साभि: समिनिस्तथैवैन मय मेतत् सर्वं करनए संस्कृत्यायन मेतेनान्ने न प्रीणात्येताभिः समिहि- रौटुम्वर्थी भवन्यार्दा घृते न्युक्ता सर्बाए रात्रि व्वसन्ति तस्योलो बन्धुरुदेन मुतरां नयेन्द्रेम प्रतरां नय यस्य कुर्मी गृह हविरिति यथैव यजुस्तथा बन्धुस्तिषः समिध ऽभादधाति विग्नि- वानग्निावत्यस्य मावा तावत वैन मेसदन्नन प्रोणाति तिस ऽआहुती हीति तत् पट् तस्योती बन्धुः ॥ ७॥१॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [२.२.] प्रवर्योदासनानन्तरं सचित इटकासमूई स्थापनायामि प्रणेतुं तावहार्यपत्यै भाग्यहोम समिहोम च विध- "प्रत्येत्वाग्नि मिति । प्रहरिवन् प्रपथनित्यर्थः। विहित • 'वथा पशुप्तधा-सिग, | ·(२२. मा.) । नवमकाणम्॥ होम पाइवनीयप्रदेश समितस्याग्नेः प्रपनाय पुरस्तादवेम, सम्मायन ऽएन मित्यादिना पाहुतिभिः समिडियत्येतदनेनेत्यस्य विशेषणं पाहुति समिद्रूपेणे नेले. त्ययः । पाहुतिमि र्जुहोती सामान्येन विधानात् कर्य होममकार इत्यपेक्षया माइ - "सबै पञ्च महोत मिति। प्राज्य पञ्चहोते यया भवति नया राहीत्यर्थः । तथ तु “पच वा सव" ई इत्यादिक ब्रामण मागुनम् । पनेन অনলাম্বীহ্মাহুৰি খবৰ ? अथ षोडगबहोत माज्य ग्रहोते, अष्टी प्राणा प्रधावा. मोत्येते: घोडयावयवः प्रजापतिः पय च इयमानोऽग्निः प्रजा- এ সময় শীঘল মালম ন শ মফনীনি तदुरिमेयात्रेमे मीणाति। लोके हि यदेवान मामसहित तदेव रस्मति नच हिनन्ति भूयो हिसकवादल्पस्य खप- र्याप्तत्वेनारजकत्वादिति। पत्र पोडग रहीतं सम विभज्य पाहतो क्रियते । प्रतयाहुतिभेदेन पृथगेय प्राणप्रसतावाह,- "समान्या मिति। समान्या मेकया मेव सुचि रसोत- • 'ममिथ्याताय:-ति R. 'मिष्यतामे,'तिज, 'ममिष्याताय-सिम । 1 पुरान-इति ६ म प । व पुरस्तात् । पटारानी मेंदति , 'पहाशातीय मि | ·मतपयमाप्रपम् । (१५. मा - पोडमाटोत माज्यं महेव लोयादि यर्थः । पातिभेदेऽपि कर मेक ग्यत इत्यत पाह- "समानी होति ।' पतन पोडरोतमाध्यम यं प्रोणाति तस्यानोरकवादित्यर्थः । प्रयतेन "पोडगहोते नाज्येन साध्यो हौ होमादिति दमयत् मन्चे बर्षिता देवता सम्पन्धस्याग्नये पक्षसहोमे ममवेतार्थ माह- "येशक्षमपास्या मिति। वैखमपशब्द एनिदादि मटवलमनामधेयं पग्नेः प्राजापत्यात्मकत्वेन विख विषय- कर्मवत्वाधिलकमखम् । पायहोतेनान्यन का हुतिः थोडश महोतेन है प्राप्ति इति । तिस पाहुतयः मम्पद्यते साप विस्वसध्यासकलस्य अग्नेस्तृप्ति हेस ने भवतोत्याह,-- "तिस्र पाहुती र्जुहोति बिदग्नि रिति । पाहुतीय शुहोति समिधय । दधातीति होमय मपि सामान्येन विहितम् । तवाज्याहुतीनां होमप्रकारोऽभिहितः ॥ २ ॥ भय समिधा होम विशेष मभिधातु माह- "अथ समिध रति । यथा सर्पयत्वेति लोके जनः किश्चित् पुरुष मन्येन सर्पयिला पयादवविशेषाणां परिरीषयं करोति तद्देवाय -मपि ममिहोमो भवति । पान्याहुतिलचस्यानस्य प्रथम सम्मा- दिलवादित्यर्थः । परिवैविष्यादित्यविष यंडलगन्तस्य सिद्धि रूपं साय समिध गोदुम्पर्यो भषयु रित्याह--."पोदुम्पर्य प्रति । इदम्बरस्य उपरसामकत्वात्तेननं मीणातोत्याइ- "मर्या इति। एतद वनस्पतीना सियादिकस्याय मर्थः। पार्दाः पार्द्रलं गुगए इति यत् एतहमसतीमा माद्रं मनुप्रशतं जीवं ·(३५.बा.) ॥ मधमकाडम् । । पासराणा मुपजीवत्वात ; प्रत पाभिः समिति होम मेन जोवननं प्रोणाति। अनी इयमानस्य तस्य समिदादिषद भनी भावात्। केवलं ज्वालारूपेश परिणामादाने पग्रे, पतएव श्रूयते । एतबा अग्नेः प्रिय धाम यदाज्य मिति (ताः समिधः पूर्वंचूरात्री सर्वस्था मेष वृत धसन्ति । सर्षा रावतीत्य- मयमा योगे हितोया तत्तथा नियासे हि) ताः रसेन सम्मवा भवन्तीसि । पत स्थाविधाभि समिति होम स्वकीयेन रसरूपेण तानेन मग्नि प्रीणितवान् भवतोति । “समिध भादधातीति । सामान्येन बहु चविधाना . सदिशप पर्यवसान माह- "सिस रसि। ताच्च विवसमा सकलानिप्रीतिहेतुत्वेन प्रशंसति ॥ ३ ॥ “यदेवता इति। समस्कुर्वनिति पाहवनीयरूपतातगुण- संस्कार विशिष्ट मर्यानित्यर्थः ॥ ४ ॥ तत्र प्रथमाइत्यर्थ पधार यह प्रोः गोर्षय माण- पञ्चको नमरूपेण प्रशंसति-- "स वै पञ्च गृहोत मिति । गिति वागिति मुखं प्राए इति प्राणं सईयं च ही प्राणी एसे ममःसहितावागादयः शिरसि पश्चयिहितः प्राणः प्रतय पञ्चवार- पहोनाभिवग्न : शिरसि मन:प्रमृति प्रापपरक निदधाति । होममन्त्रस्य तिग्मपदसम्बन्ध प्रशंसति- पानेम्तिम्मनेतिग्म- गादस्य तैष्णवाचकवात् तहत्या ऋचा होमन सत्यासिह- येग्ने: गिरतीयं करोति पश्यनीति भो तन्करणे भरमा मटियतिर्नुतः यतीत्योकारलोपः । प्रय तपाहुति इयार्थ • पवनीचिजामत: प्रदर्शितः पाठीन-पक्षकमात्र नाति। या- ·गितपयवाद्ययम्। (१३. मा.) . पोडमवारपणे पतति, (प्रमिहान्यष्टापानि । एमासा सम्पदामभिनय घोडगा होतस्य ग्रहणं पश्चिमी मापाग- एकं सम्मादमा पोडगवार रहीत इत्यर्थः । एकस्मिदेव गरोरे पानां प्राणानामावस्थानात् पोडगरोत मेवस्त विष्टकोन) होमन्तु पथरीव करोति। एवं च प्रजाना प्राणानाञ्च विधति विभेदेन धारण मसीता करोति । तयो होमयो खकर्मणत्वाविणकर्मगदाभिधेय मनि' संस्क. रोति। पाहुतोनाच वित्वाविधतीनेः सकसस्यापि संस्कार सम्पादयति। पानिमिताने यमया चा पञ्चमहोतं यते य इमा विजेत्यादिभिरष्टाभिग्भिः पौडय होताई यी पथगिष्ट पशुपः पिनेत्यादिभिरष्टाभि + ईयते । अतएव कात्या- यनः;- पप गृहीतं जोन्यग्निस्तिग्मनेत्त्युत्ता पोडसमही- ताई मनुवाकोषेण" "चतुप: पितेत्य परमनु पाकमा - इति । एवं सर्वाः सभ्य समदय भवन्ति ता एतान् सञ्चा सवाग्निसंस्कार हेतुलेन प्रमति,- "सप्तदशमि भिरिति । प्रजापतिः सप्तदशत्त्वं तैत्तिरीयके भूतम्,-"पायावयेति चतुरघर मस्तु यौषडिति चतुरचरं यजरे द्वाक्षरं ये यजामह पति पक्षाक्षराक्षरी वषट्कार पप ये समदग: प्रजापतिः'-इति । A • योनिद्वान्तः प्रति: पाठी नातिन-पुस्तकारम्यत्र । + “वित्येवादिभियते इति च । का. धौ.सू.

·(२५. बा. } । नवमकापहम् । . अथवा प्रष्टी प्राणा अष्टावनानि खय मेक रति सप्त- दशामक मिलितां ग्रहयतयां प्रशसति,- "एकविशति महोतेने 1 "हादश मामा पञ्चात्तव जय इमे लोका भसा- थादित्य एकषिश' एता मभिलक्ष्य एकविशति महोतन यते । एतस्याग्नेर्यथोक्तकविशालकत्व सम्पादमापविशति गृहोतेन होम इत्यर्थ प्रय समिया होम प्रकारान्तरेण प्रशसति - "यह यता रति । अयं यथा तर्पयित्वा पारवयादिति भाज्याहुतिलक्षणे नावेन तपितस्याग्ने समिहीम परिवेषणवङ्गवतीति प्रशासित । হানী কথিয়নি যুৱীল ধান জমিয়াজনে सम्पादनात् कामान सस्कृतस्याग्नेरनरूपेण प्रशस्थत इति न पौनसत्यम् । समित्यस्यैवार्य कथन करन मिति “भोदुम्बर्यो भवन्या ते न्युत्ता सर्वा रावि वन्ति -इति यदस्ति तस्य अर्या उदुम्बूर इत्यादिरूप बाह्मण मनन्तर मेवोक्त तदेवानु सन्धेयेत्यर्थ । प्रकताना समिदाहुतीनां मन्त्रा निगदव्याख्याता रत्याह--'उदेन मुत्तरापयति । "उदेन मुसरावयेत्यादिक मयमो मन्त्र , “इन्द्रेम प्रतरावयेत्यादिको हितोय + यस्य कुर्मी ग्रहे इविरिस्यादिक स्तृतीय , एतेषां यथा मन्त्रस्य तयेव प्राधण स्पष्टार्था इत्यर्य । “विन समिध' इत्येत . बा. सं.१७५.। +पा. सं. १७५१1 बा.स. १७५२।

·तपयवाप्रपम् ।
(१.३मा.)
दुकायें पाग्यसमिदाहुति मध्यां भूयः स्तौति- “तिम
पालि रिति । प्रततत्वात्तिस. समिध पादधातीति सम्बन्ध्यते,
एवं षट् मयां सम्पद्यन्ते तहानणं-"पड् वा मतव" इत्यादि-
रूपं प्रागुल मित्यर्थः ॥ ७॥ ३ [२. २.] ॥
रति यौसायणाचार्यविरचित माधोये वेदार्थप्रकाये
माध्यन्दिनशतपयवाणभाष्ये
नयमकागड़े हितीयाध्याये दिनीयं मायणम् ॥
+
॥ इति नवमकाण्डे प्रथमः प्रपाठकः समाप्तः ॥
.
परतान५ ।

·हितीयापाठके प्रथम बाह्मणम् , . अधिका द्वितीयाध्याये तय माध्ययम् । 'अथातः सम्प्रेष्यति । उद्यच्छममुपयछोपय- मनौरग्नये प्रक्रियमाणायानुबयानोदेकरफ्ययानदेहि ब्रह्मनतिरथ जपति॥१॥ एतदै देवानुपप्रेष्यत. । एवं यज्ञसएस्य- मानान् दक्षिणतो ऽसुग रचासि नाष्टा अजि- घाएसन यक्ष्यध्ये न यजतएस्यध्व इति ॥२॥ ते देवा इन्द्र मब्रुवन् । त्वं वे नः श्रेष्ठ बलिष्ठो बीर्यवत्तमोऽसि त्व मिमानि रक्षासि प्रतियतखेति तस्य वै मे ब्रह्म द्वितीय भस्त्विति •'फ्यानुषि-लि क, ख, रु। 11 ·। पतपयनपिन् । (२०१मा.) तथेति तस्मै वै वृहस्पति द्वितीय मकुन् ब्रह्म यै हुहस्पतिस्त इन्द्रेण चैव वृहस्पतिना च दक्षि- गातो ऽसुरान् रक्षाएसि नाष्ट्रा अपहत्याभये ऽनाष्ट्र एतं या मतन्वत ॥३॥ तहा एतत् क्रियते। यद्देषा अकुर्वन्निदं नु तानि रक्षाएसि देवरेवापहतानि यत्त्वेतत् करोति यद्देवा ऽअकुबस्तत्करवाचीत्यथो ऽइन्द्रेण चैवैतद वहस्पतिना च दक्षिणतो ऽसुरान् रचाए- सि नाष्ट्रा ऽअपहत्यामये ऽनाष्ट इएत' यतुं सनुसे स यः स इन्द्रः। एष सो ऽमतिरथो ऽथ यः सहस्पतिरेष स ब्रह्मा तदानमा प्रतिरथं जप- तीन्द्रेण चैवेतद् हस्पतिना च दक्षिणतो ऽसुरान् रक्षासि नाष्ट्रा अपहत्याभये ऽनाष्ट्र एते यन्न तनुते॥ तस्माद् ब्रह्मामतिरथं जपति ॥ ५ ॥ पाशः मिशानो व्ययभी 7 भीम इति । ऐन्द्रयो ऽभिक्षपा द्वादश भवन्ति द्वादश मासाः 'पति'-ति । 'ति-ति क...

·(२. ३वा.) । मवमवाहम् ॥ .. संञ्चत्सरः सब्वायरी इग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मावा सातैवैतदक्षिणतो ऽसुरान् रक्षासि नाष्ट्रा भप- हन्ति विष्टुम्भिवजी के विजेणैवाक्षिणतो ऽसुरान् रक्षासि नाष्टा पपहन्ति ता दाविपति- गायत्य; सम्पदान्ते सदाग्नेय्यो भवन्त्यनिकर्म nि+ अथैन मुद्यच्छति । उटु स्वा विश्वे देवा पम्ने भरन्तु चित्तिभिरिति तस्योलो बन्धुः ॥ ७ ॥ भयाभिप्रयन्ति । पञ्च दिशी दैवीयं भवन्तु देवीरिति देवाचासुराचोभये प्राजापत्या दिव- स्पईन्त ते देवा असुराणां दिशो ऽसन्नत तथै- वैताजमानो दिषतो - भाटव्यस्य दिशी कृती देवोरिति तदना देवीः कुरुते ॥ यत भवन्तु देवी- • विसम्मियो'--इति क ख । + हि-तिक, "fr'---इति ग, | * 'सुदच्छति' इति । ६ 'गन्धु:'- रति । ! "रत'--ति ·। यसपथनाअप्पम्॥ (२.वा.) रिति यज मिम मवन्तु देवीरित्येतदपामति टुर्मति बाधमाना इत्यशनाया वा मतिरशनाया मप- वाधमाना इत्येतद्रायस्पोषे यजपति माभजन्ती- रिति रय्यां च पोष च यजुपति माभजन्तीरित्ये- तद्रायस्पोषेऽअधि यसो ऽअस्यादिति रय्यां च पोष पाधि यज्ञो ऽस्थादित्येतत् ॥ ८॥ समिडे ऽग्नावधि मामहान इति । यज- मानो वै मामहान उक्थपन इत्युक्थानि छीतस्य पंवागीय इति यन्तियं इत्येतद्भौत इति धारित इत्येतत्तप्त धर्म परिगृहायजन्तेति ताए होत धर्म परिएधायजन्तोना याज मयजन्त देवा दूरबा छतं यज मयजन्त देवाः +12 दैव्याय धर्वे जोष्ट ऽति। देवो ष धर्ता नोपयिततमी देवथीः श्रीमनाः शतपया इति देवशी झेप श्रीमना: शतपया: परिगृध देवा या मान्निति परिगृह्य होतं देवा यन्त मायन् देवा 'इस्यादिव्यतम्' इति ग, घ । . 1 'देवा' इति , घ ।

·(२१. ३वा.) ॥ नवमकाण्डम् । देवेभ्यो ऽअब ये तो असारत्यध्वरो वै यन्नो देवा देवेभ्यो यत्तियन्तो स्थिरित्येतत् ॥ १० ॥ ब्बीतए हविः शमितए शमिता यजध्या ऽइति । इरए खिष्ट नित्येतत्तुरीयो यनो यत्र हव्यमेतीत्य- ध्वयुः पुरस्ताद्यपि जपत्ति होता पचाटचो इन्वाह ब्रह्मा दक्षिणतो ऽप्रतिरथ नपत्येष ऽएव तुरीयो यत्तस्ततो व्वाका अाशिषो नो जुषन्ता मिति ततो नो ब्वाकाथाशियच जुषन्ता मिरये- सत् * ॥ ११ ॥ सूर्य्यरग्मिई रिफेशः पुरस्तात् । सविता ज्योति- रुदया अजस्र मिल्यसौ वा ऽआदित्य एषोऽग्निः स ऽएष सूर्य्यरश्मिहरिकेशः पुरस्तात् सवितैत- जोतिरुद्यच्छत्यजस्खं तस्य पूषा प्रसवे याति विद्वा- निति पशवो वै पृपा त एतस्य प्रसवे प्रेरने सम्पश्यन् विश्वा भुवनानि गोपा इत्येष वा इदए . "मित्य तत'-इति म, + 'ज्योतिरायारति क, 'ज्योतिरस्यां'- ति ख 'ब्योतिष्यां। - इति ।

·। पतपयमाप्रपन् ( २५. प्रा.) सबए सम्पश्यत्येष ऽउ ऽएषास्य सर्वस्य भुवनस्य गोप्ता ॥ १२ ॥ तद्या प्रमुभादादित्यादवांच्यः पञ्च दिशः । ता ऽएतद्देवा ऽअसुगणा मञ्जतायो ता एवैतत समा- रोहता 53 एवैतद्यजमानो द्विषतो भातव्यस्य वृक्तऽयो ता एवैतत् समागेहत्यथो ऽएतहा ऽए- ताभिर्देवा पातः सम्माभयंस्तथैवाभिग्य मतदातः सम्प्राप्नोति+॥१३॥ प्रयाग्मानं पृश्नि मुपदधाति । असौ वा ऽपा- दित्यो ऽग्मा पृग्निरमु मेवैतदादित्य मुपदधाति पृश्निर्भवति रश्मिभिर्हि मण्डलं पुनि त मन्त- रेणाहवनीयं च गाईपत्यं चोपदधारययं वै लोको गाईपत्यो द्यौराइवनीय एतं तदिमी लोका- वन्तरेण दधाति तस्मादेष डमी लोकायन्तरेण तपति॥ १४॥ • 'गोप्रा-रति ग, 'गो-ति । + 'माप्नोति-दनि का पाति-रहि ।

·(२५. मा.) नवमकाण्डम् । पाग्नीधवेलायाम्। अन्तरिक्षं वा डाग्नीध मेतं तदन्तरिझे दधाति तम्मादेषी नारिक्षाय- सनो व्यध्ये व्यध्वे शेष दूत* ॥ १५ ॥ स एष प्रागाः । प्राणा मेवैतदात्मन् धत्ते तदे- सदायुरायुरेवैतदात्मन् धत्ते तदेतदन्न मायुह्येतदन्न मु वा आयुरश्मा भवति स्थिरो वा ऽअश्मा स्थिर सदायुः कुरुते पृधिर्भवति पृश्नीव धनम् ॥ १६ ॥ स उपदधाति । विमान एय दिवी मध्य भास्त इति विमानो ह्येष दिवो मध्य ऽास्त आपप्रिवान्नोदसी अन्तरिक्ष मित्युद्यन् एष दिमाखोकानापूरयति स विश्वाचौरभिचष्टे घृताची रिति सुत्रौतहेदीसाहान्तरा पूर्वमपरं च केतु मित्य- नारेमञ्च लोक मम वेत्येतदयो यच्चेद मेतहि चौयते यच्चादः पूर्व मचीयतेति ॥ १७ ॥ उक्षा समुद्रो ऽअरुणः सुपर्श ऽइति। उक्षा शेष समुद्रो ऽरुणः सुपर्मः पूर्वस्य योनि पितुरा- विवेशेति पूर्वस्य धुप एतं योनि पितुराविशति "त-ति ग, घ ।

·गतपधताप्रणाम। ( २० १बा.) मध्ये दियो निहितः पृश्निामेति मध्ये शेष दियो निहितः पृश्निरश्मा विचक्रने रजसस्यात्यन्ताविति विक्रममाणो धा ऽष ऽएां लोकाना मन्ता- न्याति ॥ १८॥ हाम्या मुपदधाति। दिपायजमानो यजमानी ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैन मेतदुप- दधाति विभ्यां चैछु। ह्येष न सादयत्यसन्नो द्यप न सुददोहसाधिवदति प्राणो वै सूददाहाः ऽप्राणा ऽएप किं प्राणे प्रागं दध्यामिति त निधाय यथा न नयेत् ॥ १८ ॥ अथोपाय न्ति + । इन्द्रं विश्वा अबीरधनिति तस्थातो बन्धुवहन आ च वक्षसुनहर्यजऽआ च ब्वचदिति देवहुश्चैव यत्तः सुम्नहश्च यजदग्नि वा देवा२॥ ऽपा च व्वक्षादेति यचञ्चैवाग्निवा देवाना घ बइस्वित्येतत् ॥ २० ॥ . प्रिया-इति क, ख, "! + 'अपोपासियम्ति -इति क, ख, : पश्चिायेनत-नि ग, घ ।

·६२५. सा.) ३ नवमकाणम्। वाजस्य मा प्रसवः। उहाभणीदग्रभीत् अधा सपनानिन्ट्रो में नियामेणोधरी२॥ करिति वथैव यजुस्तधा बन्धुः ॥ २१॥ उद्गुमि च निग्राम । ब्रह्म देवा अवी- धन् प्रधा सपनानिन्द्रानी में विषचीनान व्यस्थता मिति यथैव यजुस्तथा बन्धुः ॥ २२ ॥ तद्या अमुपादादित्याशितसी दिशः । ला एतद्देवा असुराणा मञ्जतायो ता एवैतन् समारोहस्ता उएवेतद्यममानो दिषतो भाटव्यस्य वृडतोऽथो ता एवैतत् समारोहत्यथो ऽएतही पता- भिद्देवा चात: सम्पाभ वस्तथैवाभिरय मेसदातः सम्माप्रोति - ॥ २३ ॥ अथाग्नि मागेहन्ति । क्रमव मग्निना नाक मिति स्वर्गों वै लोको नाकः कमध्य मनेनाग्नि- नंतर म्वर्ग लोक मित्येतदुख्यए हस्तेषु विभत • 'संवानोति'-रतिश। 12 ·+ पतपघामयम् ॥ (२. १मा.) इत्युष्यए येत एतए इस्तेषु विधति दिवस्पृष्ठए म्वर्गला मिश्रा देवेभिराध्व मिति दिवस्पृष्ठए खग लोक गत्वा मिश्रा देवेभिराध्य मित्येतत् । . ॥२४॥ प्राची मन प्रदिश मेहि बिहानिति । प्राची वै दिगग्नेः खा मनु प्रदिश प्रेहि विद्यानित्येतदाने रग्ने पुरी ऽअग्निवेहेत्यस्य व मग्ने रग्ने पुरोऽग्नि+ भदेहत्येतश्विा पाशा दोद्यानो विभाहौति सर्वा आगा दीप्यमानो विभाहीरयेतटूल नी धेहि विपदे चतुष्पद ऽदत्याशिष मागास्ते ॥ ३५ ॥ पृथिव्या उपहम् । उदन्तरिक्षमागह ममारिक्षा- दिव मामह मिति गाईपत्यावयाग्नीधीय मागच्छ- न्यानीधीयादाहवनीय दिवो नाकस्य पृष्ठास्वोति- . "मित्य तत'मामि ग, । । 'परोपवि-पति क , 'पुरोपियति व : 'पियारम्'-तिक, एपि या यम-मित र 'पयिथा परम -रति ·(१५.शा.) । नवमकरणम् - रगामह मिति दिवो नाकस्य पृष्ठात्वर्ग लोक- मगामह मित्येतत् ॥ २६ ॥ खर्यन्तो नापेक्षन्ते। आ द्याए रोहन्ति रोदसौ ऽइति न हैव ते ऽपेक्षन्ते ये स्वर्ग लोकं यन्ति यहं ये विश्वतोधारए सुविदाएसो वितेनिर इत्येष एव यजो विश्वतोधार एत ऽउ एव सु- विदाएसो य एतं वितन्वते * ॥ २७ ॥ अग्ने प्रेहि प्रथमो , देवयता मिति । इम मेतदग्नि माह स्व मेषां प्रेहि प्रथमो देवयता मिति चक्षुर्देवाना सुत माना मित्युभयेषाए हैतदेव- मनुष्याणां चक्षुरियक्षमाणा भृगुभिः सजोषा इति यजमाना भृगुभिः सजोषा इत्येतत्वय॑न्तु यजमानाः वस्तीति खर्ग लोक यन्तु यनमानाः खम्तीत्येतत् । ॥२८॥ नद्या अमुप्रिलोक पञ्च दिशः। ता एतहेवा "मिस्मत'-इति म, "मित्वेतत'-इति । + चितन्वते' -अति ग, “वितन्वते'-रति ध। * 'खसौरमेतत-इति ।, च। .

·तपधमाधयम्। (२. मा.) ऽअसुगणा मञ्जताथो ता एवैतत् समारोहस्ता उ sएवैतद्यजमानो बिषतो भाव्यस्य बृहत ऽयो ता एवैतत् समारोहत्यथो ऽएतहा ऽएतामिः वा भातः सम्पानुवंस्तथैवामिरय मतदातः सम्पाप्नोति ॥ २६ ॥ अथैन मभिजुहोति। एतता एनं देवा ईयि- वाएस मुपरिधादवेनामीणन्नेवयाहुत्या तथैवैन मय मेतदीयिवाएस मुपरिष्टादुन्नेन प्रौणालेतयाहुया कृष्णायै शुक्लबमायै पयसा रात्रिने कृष्णा शक- वत्सा सखा असावादित्यो वत्सः खेनैवेन मेतद भागेन खेन रसेन प्रोणात्युपरि धाय॑माण उपरि धार्यभाष उपरि हि स य मेतत् प्रोणाति दोहनेन हि पयः प्रदीयते ॥ ३॥ यहेवैन मभिनुहोति। शिर एतद्यजस्य यदग्निः प्राणः पयः शौर्षस्तत् प्राणं दधाति यथा स्वय- माटमा मभिप्रक्षरेदेव मभिनुयात् माणः स्वय- माटगा उस एष शिरच तत प्राणश्च रसेन सानोति . 'मम्प्राप्नोति-ति ।

·(२५. मा.) मियमकादम्। सन्दधाति नतोषासा समनसा विरुपे इति तस्योनी बन्धुः ॥३१॥ अग्ने सहस्राक्षेति। हिरण्यशकलेवा॑ ऽएष सहसाक्षः शत सूई निति यदः शतशीर्षा रुद्री ऽमृज्यत शर्त ते प्राणाः सहसं व्याना इति शतए हैव तस्य प्राणाः सहस्रं व्याना यः शतशी त्वए साहस्रस्य राय शिषऽ इति वए सर्वत्यै रय्या ऽई शिष ऽइत्येतत्तम ते विधेम ध्वाजाय खाहत्येष ब्बाजस्त मेतत् प्रीणाति ॥ ३२ ॥ हाभ्या मभिजुहोति। दिपायजमानो यज- मानो ऽग्निावानग्निर्यावत्यस्य मावा ताबसवैन मेतदभिनुहोति * ॥ ३३ ॥ अथैनं निदधाति । सुपर्मोऽसि गरुत्मानित्ये- सहा एन मदो विकृत्या सुपी गरुत्मन्त बिक- रीति तए सुपर्स गरुत्मन्त' चिनोति तए सुपर्ण गात्मन्त कुलाततो निदधाति पृष्ठ पृथिव्याः • 'मेत भिजुहोति-रवि छ।

·। पतपयमापन (२० बर) सीद भासान्तरित मापृय ज्योतिषा दिव मुत्तमान तेजसा दिश उट्टएहत्येवर छोष एतत् सबै करोति॥ आजुधानः सुप्रतीकः पुरस्तादिति । पाजु- द्वानो नः सुप्रतीकः पुरस्तादित्येतदम्ने खं योनि मासौद साधुयेत्येष वा इप्रस्थ स्वी योनिस्तए साध्वासौदेत्येतदस्मिन्सधसे ऽध्युत्तरस्मिन्निति द्यौर्जा ऽउत्तरए सधस्यं विश्वे देवा अजमानश्च सौदतेति तहिश्वैर्देवैः सह यजमानए सादयति हाभ्यां निदधाति तस्योतो वधुर्वषट्कारेण तस्यो- परि वन्धुः ॥ ३५॥ अथास्मिन्समिध भादधाति । एतहा ऽएनं देवा ईयिवाएस मुपरिष्टादन्नेनाप्रीणन्समिनियाहु- तिमिथ तथैवैन मय मेरादीयिवाए समुपरिष्टाबेन प्रोणासि समिप्रियाहुतिभिश +॥ ३६ ॥ • 'करोति-पति का "पातिभि-ति क, ।

·(२. वा. ) 'नवमकाण्डम् ॥ स वै शमीमयी प्रथमा भादधाति। एतहा एष एतस्या माहुत्याए हुतायां प्रादीप्यतोदज्वलत् तम्माद्देवा अविभयुर्थहै नौ ऽयं न हिएस्यादिति त एary शमी मपश्यंस्तथैन मशमयस्तादेत शम्या- शमयंस्तस्माच्छमी तयैवैन मय मेतच्छम्या गमयति शान्त्या ऽएव न जग्ध्यै ॥ ३० ॥ ताए सवितुर्वरेण्यस्था चित्रा माई वृणे सुमति विश्वनन्याम् या मस्य कण्वो ऽअदुहत् प्रपौनाए सहस्रधारां पयसा मही गा मिति कखो हैनां ददर्श सा हास्मै सहस्रधारा सर्वान् कामान् टुटुहे तथैवैतद्यजमानाय सहस्रधारा सान् का. मान् दुदहे * ॥ ३८॥ पथ बैंकहती मादधाति। तस्या उत्तो वन्धु- बिधम ते परमे जन्मनग्न ऽइति द्यौर्वा प्रस्थ परर्म जन्म विधेम स्तोमैरवरे सधस्थ इत्यन्तरिक्ष वा अवरए सधम्य यस्माद्योनेमदारिया यजे त दुइ' इति क ·(२५. मा.) । नवमलालम् । स वै शमीमयौं प्रथमा मादधाति । एतहा ऽएष एतस्या माहुत्याए हुतायां मादीप्यतोदञ्चलत् तम्मादेवा अविभयुर्य हे नो ऽयं न हिस्यादिति त एताए शमी मपश्यंस्तथैन मशमयस्तादेतए शम्या- गमयस्तस्माछमी तथैवेन भय मेतच्छम्या गमयति भान्या ऽएव न जग्ध्यै ॥ ३७॥ ताए सवितुर्वरेण्यस्य। चित्रा माई वृणे सुमति विश्वजन्याम् या मस्य कण्वो ऽअदुहत् प्रपौनाए सहस्रधारां पयसा महीं गा मिति करावो हैनां ददर्श सा हास्मै सहस्रधारा सर्वान् कामान् टुटुहे तथैवैताजमानाय सहसंधारा सर्वान् "का. मान् दुदहे * ॥ ३८॥ अथ बैंकद्धती मादधाति। तस्या उक्ती वधु- विधेम ते परमे वनमन्नग्न ऽइति द्यौवा ऽअण परमं जन्म विधेम सोमरवर सधस्थ इत्यन्तरिक्ष ब्वा अवरए सपथ' यस्माद्योनेरूदारिया यजे त -- . 'द?इति क ।

·। मतपथमाछापम् । (२.मा.) मित्येष वा अस्व खो योनिस्त' यज ऽइत्येतत्म * हवौषि जुहुरे समिद ऽदृति यदा वा एषु समिध्यते ऽथैतस्मिन् इवीषिः प्रजुवति ॥ ३८ ॥ भयौटुम्बरी मादधाति। जग्वे रस उदुम्बर जवैन मेतट्रसेन मीणाति कर्मवती भवति पशुवो वै कम काः पशुभिरेवैन मैतदन्नेन प्रौणाति यदि कर्मा कषती न विन्द्र धिट्रप्स मुपहत्याध्या. साइधिद्रप्स. उपतिष्ठते तदेव पशुरूपं मेधो ऽभन्ने दौदिहि पुरो न इति चिराजादधात्यन्नं विरा. डोनन मेतत् प्रोग्याति तिघः समिध भादधाति विदिग्निशनग्नियावत्यथ मावा तावतैवैन मेत- दम्न प्रौगाति + ॥४॥ प्रयाप्ती होति । यथा परिविष्यानुपाययेत् ता हक्तत् सुवेश पूर्व मधोतरा मग्ने त मद्यावं न स्तोमैः क्रतुं न भए ‘इदिस्टशम् ऋध्यामा त . • यतत्य-इति ग . मान-निक।

·(२५.३वा) ॥ नवमकाण्डम् । ११९ ओहेरिति यस्ते इदिस्टकस्तोमस्त त ऽध्यास- मित्येतत् पत्या जुहोति पञ्चपदा पङ्क्तिः पद्ध- चितिको ऽग्निः पञ्च ऽर्तवः संवत्सरः संवत्सग ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैन मैतदनेन मोगाति * ॥ ४१॥ अश्व वैश्वकर्मागों जुहीति । विश्वकर्याय मग्निप्त भवेतत् प्रौणाति चित्तिं जुहोमि मनसा वृतति चित्त मेषां जुहोमि मनसा च वृतेन चेत्येताथा देवा इहागमन्निति यथा देवा दुहा: गच्छानित्येतहीतिहोत्रा ऋतावृध ऽइति सत्यध ऽइत्येवत्पत्ये विश्वस्य भृमनो जुहोमि । विश्व- कर्मण इति वोऽस्य सर्वस्य भूतस्य पतिस्तस्मै जुहोमि विश्वकर्माण इत्येतविश्वाहादाभ्याए हवि- गिति मर्चदेवाक्षितए इविरिष्येतत् + ॥ ४५ ॥ . प्रोणाति- -ति ख । + 'इपिरियेनत्'-रति , 'इविरिष्येतत'-इति । 16 ·। भतपथनाहापम्॥ (२. (वा.) - अथ पूर्णाहुति जुहोति। सर्च मेतात् पूर्माए सबगैवैन मेतत् प्रौणाति ॥ ४३ ॥ . सप्त ने ऽअग्ने समिध इति। प्राणा वै समिधः प्राणा ोतए समिन्धते सप्त जिह्वा ऽइति यान- भूसप्त पुरुषानेक पुरुष मुकुचस्तेषा मतदाह सा क्षय, इति सप्त हि त ऽक्षय आसन्सम धाम प्रियायोति कुन्दास्येतदाह छन्दासि या, ऽअस्य सप्त धाम प्रियाणि सप्त होता. सन्नधा त्वा यजन्तीति सा घेतए होवाः सप्तधा यजत्ति मा योनीरिति चितौरेतदाहापृशखेत्या प्रजायस्वे- त्येतहतेनेति रेतो वै घत रेत एवैतदेषु लोकेषु, दधात खाईति यशो वै , साहाकारो यक्षिय मृवैतदिदा सकृत् सब कगेति ॥४४॥ सा, सप्तेति। संचितिकोऽग्निः सप्त ऽत्र्तव: मध्वत्सरः सव्वत्सरो ऽग्निर्यावानग्नियावत्यस्य माचा ताततैवेन मेतत् प्रोग्णानि तिघ आहुतीर्जुहोति विपारेमदाहा नव यानि स । .

·(३५. मा.) । नवमफाइम्स - विनिर्यावानग्नियोक्त्यस्य मावा तावतैवैन मेत- दोन प्रोगहाति तिसः समिध ऽआदधावि तत् षट् तस्योतो बन्धुः ॥ ४५ ॥ तिष्ठन्त्समिध आदधाति । अस्थीनि वै समिध- स्तिष्ठन्तीम वा अस्थीन्यासीन आहुतीर्जुहोति माए- सानि वा ऽआहुतय ऽसत ऽइव वै मासान्य- न्तराः समिधो भवन्ति बाह्या ऽआहुतयो ऽन्तराणि हास्यौनि बाहानि मांसानि+। ४६ ॥ अथासः सम्पदेव । षट् पुरस्ताज्जुहोति षड- परिटात् पड्भिराग्मनः पृश्नेय॑न्ति हाम्या भश्मानं पृग्नि मुपदधाति चतुर्भिराग्नेय॑न्ति पञ्चभिरग्नि- मारोहत्ति तदेका न विएशदाहुतिरेव वित्तमी द्वाभ्या मग्निनिदधाति तद् हात्रिपाद द्वाविशदः क्षरानुष्टुप्सैषानुष्टुप् ॥४७॥ यादधातिति ख ।" + 'मारमागि-इति ग, मारमामि इति ख, 5, ' 'मम्मदेव' इति ग हमेशानुटप -ति ग •षानुष्टुप - -- 5 . . -इति घ।

·(२४ । शतपथबाप्रपम् । (२०:मा.) तद्या ऽअमस्तिस्रो ऽनुष्टुभः । गाईपत्ये सम्पा- यन्ति तासा मेता मत्रैका माहरन्ति तद्यदेता मवाहरन्त्यत्रैष सर्बो ऽग्निः संस्कृतः स एषोऽत्र तस्मै नाल मासौद्यदन्न मास्यत् ॥ ४८ ॥ सो ऽग्नि मब्रवीत्। त्वयान मदानीति तथेति तस्माद्यदैवत मबाहरन्त्ययैषो ऽल मन्नायाल माहुति- भ्यो भवति ॥ ४६॥ अधो ऽपाहुः। प्रजापतिरेवैतं प्रियं पुत्र सुर- स्याधत्त ऽदति स यो हैतदेवं ब्वेदा हैवं प्रियं पुत मुरसि धत्ते ॥ ५० ॥ यहेवैत मनाहरन्ति । यान्वै तान्त्सप्त पुरुषा- नेक पुरुष मकुर्वन्नय मेव स यो ऽय मग्निशीयते ऽथ या मेप ता मूाए थियए रसए समुदौहन्त्रेप स य मेत मवाग्नि माहरन्ति तदेत मत्राहरन्ति यैदेतेयाए सप्तानां पुरुपाणाए श्रीर्यो रसस्त मेत- - • 'मास्यूतु' -रनि ग. 'मारमन-इति : । 'भाति' -रनि ।

·(२५० रु.) नयमकाण्डम् । टूईए स मुटूहन्ति तस्यैतच्छिर आत्माय भग्नि- श्चित ऽआत्मान मेवास्यैतत् संस्कृत्य शिरः प्रति- दधाति ॥ ५१॥२॥ ॥ इति दितीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [२. ३ ॥ इत्य मस्निप्रणयना यपोत होम विधायाध तत् प्रयी. गौपायको: (:)क्रियाः कत्तुं तदुचितं सप्रेप मा,- "मथातः समीप्यतीति । प्रणेप्यमाणाग्नि सिध्यर्थ गाईपत्ये प्रचितं काष्ठमिभस्तदुद्या पग्निधारणार्थ मधम्मात् क्रिय- भाषा: सिकता उपयमन्यः ताथोपयोति एतदुभयं पति- प्रस्थातारम् . मत्युच्यते । हे होतः प्रणीयमानायाग्नये पनु- बधि पग्निप्रणयनीया ऋचोऽनुष्टि। हे अग्नीत् पराच्यास्फा- रेखा अनुग।। है बनान् 'पाशः भियान' इत्येतद. • 'समागणोपायको:-ति छ, 'तत्प्रायोयिकी:'-तिनम, 'तत्मायायोपरिको 'इति । + 'कातिकातद्वाच्छ'-इति छ, 'पामिकातंदु-ति भ, 'पजिहां पारमिकां तदुदा- इति । : 'साचोमयकताः फक्त' इति -पुनके । 'यधराथा ( एकरुपयया-इति छ , म । । का. औ. सू. १८३ १६ ।

·शतपयमानम्। (२. मा.) तद्या ऽअमस्तिस्रो ऽनुष्टुभः । गाईपत्ये सम्पा- ट्यन्ति तासा मेता मका माहरन्ति तद्यदेता मबाहरन्त्य त्रैष सुर्थी ऽग्निः संस्कृतः स एषोऽत्र तस्मै नाल मासौद्यदुन्न मास्यत् * ॥ ४८ ॥ सो ऽग्नि मब्रवीत्। त्वयान मदानीति तथेति तस्मादा वैत मबाहरन्ययेषो ऽल मनायाल माहुति- भ्यो भवति ॥ ४६॥ अथो ऽपाहुः । प्रजापतिरेवैतं प्रियं पुत्र सुर- स्याधत्त इति स यो हैतदेवं व्वेदा हैवं प्रियं पुत्र मुरसि धसे ॥५॥ यहेबैत मवाहरन्ति । यान्वै तान्त्सन पुरुषा- नेफ पुरुष मकुर्वन्नय मेव स यो ऽय मग्निसीयते ऽथ या मेषां ता मूर्खाए श्रिया रसाए समुदौहन्नेष स य मेत मवाग्नि माहरन्ति तदेत मबाहरन्ति श्रौर्यो येतेपाए समानां पुरुपाणाए रसस्त मेत- 'मारल्यत -रति ग, 'मारस्य नु'-इति । ! "भषति -इनि ·(२. ३वा.) नवमकाण्डम् । TY " 4 देवरष सम्पादितं तमासरितार्थवादेतत् कर्म यद्यपि न करणीय . तथापि यदेतत् कर्म । करोतीति तदेवा यद. कुर्वन् करवाणीति धिया क्रियते न तु रक्षसा" "मपहनना सस्य तु देवरेव सम्पादितत्वात् किच स्वय मपिक चैतन इन्द्रेण · बृहस्पतिना च दक्षिणभागस्थितानाशकान सुरान् रक्षासि चापहत्या ना भये देशे एनं यसकतवान् भवतीति । ननु देवाः पूर्व 'इन्द्रष्टहम्पतिभ्यां • रक्षास्यन्ननित्ये तदस्तु प्रकले क इन्द्रः को वा ब्रहस्पतिः पार्थ वा ताभ्यां रक्षसा मपहननं यत उता मुपपद्यत इत्याह । ४ ॥ “स यः स इति । पूर्व दक्षिणभागे रक्षास्यपहतानिन्द्रः परा- पृश्यते । म य इन्द्रोम्ति स एप प्रमतिरथत्त्व इत्यर्थः ॥ ५ ॥ in अप्रतिरथ मेवेन्द्रात्मकत्वमुपपादयति "पाश: शिशान इति । । (मन्वतिपाद्याया देवताया मन्त्रस्य वा भेदात् आश: शिशान चादिका पन्द्रं बोभिरूपाः मुहमा भवन्तीति इन्द्रत्वेन स्त्रीका मुविता भवन्तोति अर्थः । भानिस्थ सूक्त- स्थाना मृचा हादश समाया सत्नाग्नेः सकाशादसरा रक्षासि चापहन्यन्त इति प्रशंसति ।) "हादश भवनोनि। तामा छन्दः प्रशसति "त्रिष्टुमि रिति । त्रिष्टुभो वचत्वं वधि- योन्द्रेण सहा त्यत्तेः सा चोत्पत्ति तैत्तिरीयके यूने--- "उरसो बाहुभ्यां पञ्चदशं निरमिमोत मिन्द्रो देवताद राज्यत्तत् .पा. मं. १७ ३३ । । बन्धनौषिक्षान्तः प्रदर्शितः पाठो नाति -पुस्तकादयत्र ।

·मतपथबाधंगम्। (२५. मा. तत्र व्यापार तं तं प्रसिरयाख्यं सूझ * जपेति एवं तत्र 'सम्प्रेष्यति' विनियुञ्जगदित्यर्थः । पत्र सम्मेष "बधान प्रतिरथम् जति' यदुहां तस्योपयोग मभिधातुं सुराकल्प मवतारयति ॥१॥ "एतहा इति । एतस्मिन् काले खलु एत मग्निं चय. माख्य यज्ञ नएस्यमानान् करिष्यमानान् इभावस्थादयः (१) अतएवाग्निविहारसमीप गच्छती देवान् दक्षिणभागेन एका 'पसरा रक्षांसिलेन नीडार्थव्याययेन लट्-प्रत्ययः । 'न यज' न विस्तारयध्व मिति । इन्तु मेछन् देवानां यज विहन्तु मिनित्यर्थः। २॥ पयादव रस्माकं मध्ये त्वमेव प्रगततमो बलवत्तमय पलिष्ठय वीर्यवतम रति। पतस्वमिमानि रक्षांसि प्रति. पवं कुरुच्चे न्युमो इन्ट्रेण में ब्राह्मणो हितीयोस्वित्युश तथैव फुर्म इति। वृहस्पते प्रणत्वातमिन्द्रस्य हितोय मकुवन तथा सत्ता से देवा इन्द्रेण दृहस्पसिना च दचितो दक्षिण- भागे मागकानमुरारामि चापहत्य भगा। अतएवाभये प्रदेश एनं तसं या मयत ॥ "ता एसई" इत्यादिकस्याय मर्थः, देवा: पूर्व यत् कर्माकुर्वन् पतस्मिन् कालेऽपि तदेव कियरी पल पद मिति। अपहननक्रियाविशेषणं इदं रचना; मवहनन पूर्व .वा. मं. १७३३-18।

·। मतपयवानपम् ॥ (२१. वा.) दादश विएपछन्दः इति । अथवा वीर्यपत्वाविष्टुभो ववत्वं पौर्य: बत उरः प्रदेशको निर्माणात् । अतएव श्रुतं , विष्टुप छन्दो वृहत्साम राजन्यो मनुष्याणा मवि: पगूनां यस्मात्ते पीय व तो चोर्याइयज सेति । मनु प्रकृतम्याग्निकर्मस्वात् तत्रतासामन्द्रोणा मृवा मसमवेतार्थ खस्यादित्यत पाह-- "ता हाशिति रिति । चतुश्चत्वत्त्वारिंशदायरा बिष्टुभः सम्भूयाष्टाविंशतिपक्षमताक्षराणि सम्पद्यन्त चतुर्विश- त्यधरार्णा यायवोणां हाविंशतिम्तावदधरा भवन्ति । पतो द्वादश मिष्टुभी मिलित्वा द्वाविंगति गायनायाग्नेय्यो * भवन्ति प्रकिना सोपवत्वात् । अतएव यूयते , लचितविरमिमोत त मग्निदेयता सृष्यत् गायत्रीचन्दस इति, तिच कर्माग्निसम्वन्धि भवन्ति। तत् प्रणयनामक- खात्। पसस्ता ऋच ऐन्दोयोनि छन्दः सम्पसिहारा मति- कर्म समरेतार्या एवेत्यर्थः ॥ ६॥ इयं बाझपकत थापतिरय सूतन जपस्योपयोग मुला- बाग्नेयमन समन्त्रक विधसे- पयन मिति। "उदु त्या विख्ने देवा पम्ने भरन्तु चितिभिरियादिना मवेत्यर्थः । • 'गायत्रास्ताच पेयो ( •गाय अत्र चाग्नेयो) - इति छ, . 'अमलतस्यालिरपरत-इति झ, 'नमतस्याप्रतिरथ. सूक्त'-इतिमा :का. श्री.मू.१० ३.१८ । हवा. मं. १०५६।

·(२...) । नवमकाणम् । तस्य मनस्य ब्राह्मण मागुल मियाह- "तस्योती बन्धु रिति॥ उद्यमनानन्तरं पध्वर्युषभृतीनां चित्यं प्रति न गमनं विधत्ते :- "येति । पत्र "पञ्चदिशी दैवि रित्या. दिभिः पञ्चभि भिराग्नीधपर्यम्त गम्ति । पात ता पाष: कमेष ध्याचष्टे- "देवापासुरावेत्यादिना प्राजापत्य- भता देवाशसरापेयो उभये दिग्विषये स्पही सतवत ; पपाद्देवासुराण दिगो हमन्त. ततोगमस्य स्वाधिनी कमवन्तः । म पदिशो देवोरित्यादिभः पञ्चभि ग्भि राग्नीध- पर्यन्तं गच्छन्ति । अतस्ता ऋच; अमित व्याचष्टे ,- "या গদি যান নয় যানীঘি জাবী মাযহ दिगं बाधीनाः करोति । "देयोरिन्यनेन एनादिगी देव. सम्बन्धिनीः कुरुते । असुरम्य अपगमय देवः स्वाधिनी- छतवाहकोरियनेन तथैव सम्पादितवान् भवतीत्यर्थः। “यन्त्र নষন বৈীন সনৰ যমুয়াস ৰিনরি লিমি दयति ,-- "यज मिम मिति। अमतिशब्दस्यागनेच्छार्य इति व्याचष्टे --- "प्रपामतिमिति । प्रशनायोदयेत्यादि । • 'उपयमानान्तरम्'-ति छ । + चित्य प्रति! ग्राग्नीधपर्यन्त-इति छ । का. या. स. २८ ३१६) वा. मं. १७ ५४ । अगायोपन्यधनाया बुचाधिपामागधंध -इति पा- रू. 17 ·पतपथबाधषम्। (२म. वा.) उत्तरवाक्य मप्येय हवेसामनाया शब्द: क्यजन्तो निपातितः। रायसोप इति । धने तहिषये पोपेवेति वा मभित मियाह ,- "रायझोष इति रायस्पोप अधीत्यत्रापि तथैव विवक्षित मित्याह- "राय- सोप अधोति यजमानस्यैव पूजकलात् ॥ ८॥ "मामहान" गन्दी यजमानपर इत्याह- "यजमानो वा इति। पग्नेस्क्यानि स्तोत्र शस्त्राणि पनवदङ्गानि भवती व्यग्निरुक्थपत्र इत्याह - - “उक्थपत्र इति। यतो देवा: 'तात घम' धर्म तदर्श अग्नि परियाय यजन्त' ; प्रत उयते मन्त्र,- 'ता धर्म प्रत्याह- "तन धर्म मिति । मेष ध्याचद,-- लजेंति । 'की' आज्यदधिपयामभति ता' रमेनेत्यर्थः । पग्निदेवसम्बन्धित्वाहारयर वानोपयिख मत्वाचाग्निरेष 'देयायेत्यादिनीयत पनि। देवाति उत्तरवाक्यायं मसि- शायं मित्या,- "देवश्रीरिति परियोति 'देवा देवेभ्य इत्यचर्यम्स' येतत् पदं व्याचटे,- "भवरो वा ति। अध्वयंन्त त "कष्यध्वरपतनस्यचिनोप इति" नोपा... "पोतं गमिस' मिय पदइय याय माह "ट खिट मिति। अवयु होस म मा यथाम्यानं यथाययं मन्त्र जप एय 'तुरोयो यन्न इति प्याचष्टे.- *पश्चर्यः पुरस्तादिति 'वाका. मित्र' रत्ययोः गदयोः समानाधिकरणागदा निवारयति । प्रकार ·(२५. ३वा.) । मबमकाण्डम् । "ततो नो वाकायाभिषयेति । एतय प्रणीयमानस्याग्नेरादित्या- मकवात् ॥११॥ स एप प्रपीयमानानिमाक्षण: सूर्यस्यैव रश्मिभि युलो हरितवर्ष केशः' तेजोल्पः सविता पनवच्छिद्र पुरस्तादे. तदुवाछति । प्रती मन्त्र इम मैवार्थ माचरेत्याह "सूर्यरश्मिरिति। कृष्णः पगजनकत्वेन 'पूपा' इति पणश्य: उच्यते वाग्नयेरनुजायां प्रवन्त इत्ययमर्यः भन्यभागेन विव. मितः इत्याह,- "पशवो वा इति। 'प्रेरत' इति ईरगता* विस्य स्यादादिकस्य लिटि पहुवचने रूपम्। पग्नेः प्रजापत्या- मकत्वेन सर्वस्यापि दृष्टवाइक्षितचा तवायं 'सम्पश्यति ‘त्यादि मन्चभागः समवेतार्य मित्याह ,- “सम्मश्यविति । देवा दीयन्त देवसम्बन्धिन्यः पञ्चदिशः , प्रमति. मगका दुर्मति प्रशास्त्रीमा मतीचापबाधमानाः धने महिपये पोष च यापति सम्बन्धिन्य एनं प्रणीयामानाग्निः लक्षणं यन्त्र मवस्तु प्रस्थादिति “इन्दसि लुड लङ् लिट"-इति लोड़ लड प्रत्यय: कि चाय मपि यतः धने तत् पोवेचाधि तिछलिति प्रथममन्त्रस्थाय मर्थः। सम्यग्दीमे पनी प्रषीय- माने मामहामेव्यर्थ पूजको यजमानोऽधिकारभावनामुगच्छति । उक्थ्यान्येवानानि यस्य स उथपत्र ईध स्तुत्यो यत्रियो थासवानिरध्वर्युषाधारितः किश्च देवास्ता धर्मात्मक त मग्नि - • "ईर गती कम्पने च-य. का. ११८ धा ।

·.तपयनाडापम् । (२. १बर.) त मनिं परिण्टधाय यजन्त स्तप्तत्वादेव च यरूपं तं भाज्यादि- हविलक्षचनाननादमयन्तेति हिनीयसार्थः । होमसम्बन्धिने धारयिताजीपयितमायाग्नये हवि नार्थ तत् प्रणयनं क्रियत इति वाक्य शेषः । किञ्च यो देवधीः थियन्त इति श्रियाः देवा थियो यस्य स तयोक्तः ; भले भ्यः श्रियं दातुं मनो यस्येनि श्रीममः, शतानि फ्यांसि यस्यामी मतपयः परिगृध देवाय जन:पदेशं गतवन्तः । गत्वा च देवा ऋविग्भि यो देवेभ्यो यज्ञ मितः स्थितयन्त इति तीयम्याथः । "मिति वतीयकवचनस्य सु प्रत्यादेशः । स मिचा पान्यर्थ यागाय कि वीतं दृष्टं यत्र यस्मिन् प्रणयमप्रदेश हव्यं इक. नाई ममि मध्वादोना मन्वं पपावाक् तरोयो यच्ची गच्छति সয়াবিনার সন্মান যুলুমঘালি বাকামি গামি पर नोऽम्माष जुपम्ता मिति चतुर्थ स्यार्यः। सूर्यस्थ रश्मिभिः युगो ररितवर्णकगः ज्योतिकप: प्रणीयमानोऽग्निततणः सविता पनवच्छिन मुवति। तस्याग्ने रनुमायां भग्न महिमान विधान पूषा याति (तदुत्पाद्याः पशवः प्रवर्तन्त इत्यर्थः । किच भोऽग्नि विवानि मुवनानि सम्परयन्तेषां रनको भवतीति पक्षमस्यायः) । १२॥ ইনসালী মাহময় যা নি কামালী মনি ता एव पथदिगो विमिष्य दर्शयन् तामा मुल मन्त्र स्वाधीन- • बगोनिधाम्नः पति: पाठो नानिए-पुस्तकादपत्र।

·(२५. ३वा. । नवमकाण्डम्। सया प्राप्तिमाह- "तद्या इति, तदिति। 'देवा' यकिन काले 'असराणा' दिगो बनत तस्य कामय पराम: एतच्छष्देमानसरोक्ता मन्त्राः परामृश्यन्ते। पतिभ्यो य ममितवन्तः समारोस्यन् स्वाधिनी कृतवन्तः । “यो इति। किश देवा कं तस्मिन् काले 'एतामि' ऋग्भिः 'पातः सूर्यावस्थानप्रदेशलक्षणान्तरिक्षपर्यन्स समाप्नुवन् तहदेवाय मणि यजमानो घाटव्यतोपगमध्यस्वाधिनी कृतास्ता पवदिमः प्रातः अन्तरिक्षात्मकानोषमएपपर्यन्तं सम्प्राप्नोति ॥ १३ ॥ बत मन् प्राग्नीनपर्यन्तं गत्वा तकस्य एग्निवर्ण सामग उपधानं विधत्ते - “अथेति । 'पनि सक्देन चैत्य मुच्यते पुग्नेररमन उपधाननादित्यायोपधानं भवतीत्याह । “असो वा इति। पादित्यनाइलसादृश्यप्रदर्शनेभीक मश्मनः प्रश्रिल मुप- पादयति। पुनि भयवीति तस्य पाश्मन उप्रधानं गाई पत्या- हवनीययी मध्ये कर्तव्य मित्याह,-" मन्तरेणेति । गाईपत्या. हवनीय गोरधम्त नोपरितनलोकदयात्मकत्वालोकद्दयस्य च मध्ये सूर्यस्य तपनात् सूर्यात्मकस्थाश्मनस्तत्रोपधान मुपपन्न मित्याह । (“पयं लीक इति। गाईपत्याहवनीययो मध्यभागस्योपधान - • "ग्रामौदेनाक्षि एडामहि प्रयासान सुपरधाति-रति का. श्री. सू. १८. ३. 1 वेख." or "वैवाति छ । ' 'वान सर्नु त पाषा विचित्र वाति का. प्रो.

·१३४ गितपधवाधयम् । (२. मा.) स्थानतया विधानादाग्नीधादन्यपापि तदुपधानं स्यादित्यत - "माग्नीधयेलाया मिति । 'बला' शब्दः अवकाश माचटे। गाईपत्याहयनीययोरपस्तनो) * परितन लोकात्मकयो मध्यवर्ति त्वयाग्नीधस्यान्तरित्तात्मकत्वं व्यध्व इय ईमार्ग उच्यते, ततम्या- श्मन उपधानं क्रियते तनादितः प्रदेशादून मार्गे एप सूर्य सपतीत्यर्थः ॥ १५॥ प्रय तथाश्मन आदित्यामकत्वादादित्यस्य च प्राणाया- मकवात्तदुपधानेनामनि माणादिधारणं सम्पाद्यत इत्याह, " एप इति । 'स' अादित्यामकादित्यरूपत्वात् पादित्यस्य च माणत्वं तदुपाय माणिन थेष्ट र तदम्तमये तु न चेष्टन्त इति । अतएव यूयते- “यो सौ तपनुदेति । स सर्वेषां भूतानां प्राणा. मादायोदेति ।-.| मी योऽस्तमैति। स सर्वेषां भूतानां प्राणा- नादायास्तमेति इति । प्रास्वादेष वायुरूपत्वं प्राणिना मेव जीवनकालसम्बन्धात्। “पायुधेतदिति । एपो श्मा यतः कारणा. दायु एतदिति नपुंसकलिन मायुरित्येतदपचं तस्यायु रवं तदता "मेव भोलत्वात् । अत एतदन' तस्मात् तदुपधानेन खकीय मात्मनि प्राणादीन् धारितवान् सम्भवति ॥ १६ ॥ प्रय तस्योपधाने मन्त्रदयं प्रदर्शयद व्याचष्टे “स उप- • बन्धनौचिहान्तः प्रदर्शित: पाठो नास्ति ज-पुस्तकादन्यत्र । t'प्रदेश यय-इति छ, 'प्रदेशों'- इति च । 'ते. पा. १. १३. ।

·(३५. ३वा.)
नयमकाण्डम् ॥
प्रत उत्ता
-
यतोति।
-
दधाति विमान एप" इति । 'हि' यम्मात्कारणात् 'एप' सूर्यो
ऽभूत ग्रामस्य निर्माता द्युलोकस्य मध्ये पास्ते ,
'विमान इति उदयमान: मूर्यः पृयियादोन् स्वप्रकाशनापूर
त मर्य माहेति व्याचाटे, "पाप द्विवानिति।
'मा पूरणे' - इत्य समाहर्तमानार्थस्य लिट: कमरादेशः ।
'विखाचोहताची पदाभ्यां विखेषो भूतानां च व्यापनात्
वेदयः सुचय विवचन्त इत्याह , "स विखाचोरिति,
"पूर्व मपर मिति । पृथिवी युलोकसाधोयन्ते, किश्च 'पूर्व'
मित्यनेन पूर्व चतो गार्हप या उच्चो - अपर मिति अनेने.
दानी चीयमान साहनीय इति व्यावटे,- “तर पूर्व
मिति १७॥
हितोय मन्त्र "उक्षा समुदः । (पूर्वखाद्योनि" मध्ये
दिवस इति पादत्रयार्थः प्रसिद्धा इत्याह । "उक्षा समुद्री
भरप इति चतुर्थ पादे रजः शन्देनैते लोका) । विवक्ष्यन्त
"विचक्रम इति। भूत ग्रामस्य निर्माना द्यावा
पृथिव्या अन्तरिक्ष वा समन्तात् पूरयन् एप सूर्यो धुलोकस्य
मध्ये तिष्ठति ; किञ्च स सूर्यो पूर्वीपरच केह' लोक मन्त.
* वा. मं. १७ ५६ ।
+ अ. भा. १०१ धा. !
विश्वेषां हविर्घा घता-इति भ,
इवा. मं. १७.।
बन्धनौविज्ञान प्रदर्णित: पाठो नाति -पुनकायन ।

·तिपयवाण. (२. मा. - "वाजस्येति' "उदाभक्षेति" मन्नइयं निगदव्याख्यात मित्याह,- “वाज स्य मा प्रसव इति । पञ्चदियो देवीरित्यादिमि मन् गाईपत्यादाग्नीध्रपर्यन्तं गमने भाव्यसम्बन्मिनीः सूर्यादा- चोः। पञ्चदिशस्ततो गमथ्य स्वयं माप्तवान् भवतीति उल्लम् , प्रय “इन्द्रं विखा प्रवीहधन्" इत्यादिभि मन्त्रैराग्नीवादाह- वनीयं पर्यम् गमने सूर्यदूर्वा भाव्यसम्बन्धिनीयतस्रो दिश सायव प्रापोतीत्या “तथा अमुष्यादित्यादिना इति द्युलोकपर्य्यत मित्यर्थः ॥ २१, २२, २३ ॥ चित्याग्नि समोपगमनानन्तर नकामध्व मित्यादिभिः पञ्चमि मंन्ने स्तस्यारोहणं विधत्ते - "प्रथाग्नि मिति। चिन्याग्नि- रपरिधार्यमाणे उस्थाग्नौ होमविधानेम सत्र सहा वचनार्थे कस्याधिदपेक्षणादग्निनिधाने यजमानस्यापि निधानात् नदपेक्षा मारोहन्तीति पाइवचनम् । “खर्गों वे लोको नाक.” इत्यदिना- रोहपमनाम् व्यापटे- "कमध मिति | नेपा मेव परक्षेणा- भिधानम् , 'पमेनाग्निना' चित्याग्निना 'एतम्' इत्यभिनयेन मिशः एतं स्वर्ग' ममधं घमतिविधं न गच्छतीत्येतदुक्लं भवती- व्ययः । एते क्रममाथा अध्वर्युप्रभृतयः एन मुख्याग्नि हस्तेषु विधतः धारयन्तः पसः रसा एवार्यो मम्वेण प्रसिपाधते । .वा. मं. १७८६४ 'गनामंक'-ति छ, मैं। मा. मं. १०५-६ मध मपिति विद्यमारोशन्ति:-नि का. श्री. । बा...

·(२. ३मा..) । नवसकाइम्। स्थार्थ उताः। "दियस्पष्ट स्वगल्लीक मित्यनेन मन्त्रे 'स्वर्गवा' इत्यत्र स्खरित्य- अव 'दिव'-शब्देन युलोक उद्यते, धुलोकस्य एष्टं उपरितनं खर्ग सुखातिशयहेतुं तस्यैवस्थानविशेषां गवा देवेभिर्देवैर्मियाः संयुताः सन्तस्तिष्ठलेत्यर्थः । “दिवसृष्ट' मिति पष्टयाः पतिपुत्रेत्यादिना विसर्जनीयस्य सकारः ॥ २४ ॥ प्राची वे दिगग्ने रिति । प्राचीदिगग्नेः सम्बन्धिनी बलु पतएव तैसिरीयक- "प्राचीदिक पलिदेवता"-इति । "प्रस्य । स्व मिति। अस्येष्टका स्थलरूपस्याम्ने खं पुरोवर्तमानोऽग्नि मवेदं यत्रे इत्यु हो भवति। "दीप्यमान इति । दीयते इत्यस्यार्थ- कथनम् ॥२५॥ "पृथिव्या पहा मिति। गाईपत्य स्थानीधाहयनीयानां पुषिश्यादिलोकनयात्मकत्वात् कमेष तयागमनात् पृयिष्यादि- लोकवयं क्रमेण रूढावानप्रीत्यर्थः । 'पाक' मिति "कमरुहिम्य छन्दसि-इति चुरडादेशः" * "दिवो नाकश्येति । गाकस्य सुखहेतुभूतस्य द्युलोस्स 'पृष्ठार ज्योतिर्विशिष्ट प्रकाशमानव- लोक 'मगामह' मित्येतदु भयति । चापि पूर्ववत् मुखानि- सयतभूती द्युलोक देव्यषियेषः खर्गशब्दनोच्यते ॥ २६ ॥ "न हैवेति। ये वर्गलोके यन्ति ते फलान्तरमापेक्षन्ते सह, मत उहा स्वयंस ॥ इति । एष एवेत्ति सर्वेण प्रका. - पा. मं. १७६५। 1. प्रा. ३. ११. ५ ।। वावं. १७७. पा. मु. ३. १. ५२ । | वा. सं. १७६८ ·१४. ॥ शतपधनापम् । (२५. मा.) रेष अगहारयतीति । 'एष एव यज्ञो विखतोधाः येन एवं या वितन्वते एत एव सुविधांसः खलु विदुधा मेव यन्न निष्पा. दकलादित्यर्थः ॥ २७॥ "भाले होति। "इम मेतदिति। 'व मेषा' देवान् पटुमि. छता 'प्रथम' महोति म मुख्याग्नि माह-अग्नेजुष्टचक्षुर्वदुपका- रत्वात्। "यक्षमाणा' ति व्याख्यातं यजमान भृगुभिरितिसष्ट मन्धत् ! उता मन्चस्याध्यन चित्याग्नेरारोहणेन स्वर्ग लोके विद्यमाना भाष्यसम्बन्धिनीः पञ्चदिगः पूर्वतः मासवान् भवतीत्याध ॥ २८ ॥ "तथा पमुभिशोक इति। प्रनापि पातः' इति धुनोका. दुपरितम वर्गावधिले नोच्यते ॥ २८॥ चित्वाग्निसमारोहपानन्तर मस्मिनुख्य मी दोमं विधत्ते । "मति। पमि जुहोति अभिहोमैनेप्सित मत्वादन मिति कर्मणि वितीया विहिता। श्रातिथित्यं प्राप्तस्याग्ने रुप- रिष्टाद भम्पावत इत्याह- "एता इति । विहिसे हीमे द्रव्ये विधो- "तष्णाय शक्लयसाय पयसा" + पति , उमा- साक्षणाया गोः पयस उपादाने कारण माइ "रावि र्षा रावि खलु णाकवत्सास्यारावरसावादित्य वसः यया गोः समीपे वसते सदस्य सविसमीपे वर्तमानत्वात् । पय मेवार्थ समिरीय धूयते-- “अग्नियादित्यपरावर्वत्सति पादित्य"-इति । एवधारमानेरादित्यामकत्वात् तथाविधाया गोः पयसा होमे समीकमागेन तदेव विनियत ,-- .वा. सं. १०८। का. श्री. छ.१८. ४. १ "खेन ·(२५० वा.) । नवमकाण्डम् । ti रसनेति। तन प्रीपितवान् भवति , प्रोणयितस्यादित्यामक. स्याग्मेरुपा एवं वर्तमानवेनोपधार्यमाण स एवोख्यामी शहया- दिया,-"उपरोति। प्रतहोमे साधारण शुद्धः मानो- तीति तदपषादलेनदोहनं विधत्ते- "दोहननेति । दोहनन दि पयः प्रदीयत इति दोहनासर पक्षान्तरे दोहनने खलु पयः मदीयत इत्यर्थः ॥ ३०॥ प्रकत मेवातिहरेम प्रकारान्तरेण प्रशंसति-- "यवेति । पग्ने: शिरोवत् प्राधान्यात् सच्छिरसं पयसः माणत्वं तत् टिहेतत्वात् । “यथा स्वयमाटमा मिति । होमावसरे खयमाटमाया उपरि किञ्चियचा प्रयत्' तथा होमं कुर्यात् ; एपश्च स्वयमाथायाः प्राणत्वात् । अग्नेस्तु शिरस्त्वात् प्राणव चिरयेत्युम पपि ययो लक्षणेन रखेन सन्तनीति तदेव विठणीति 'सन्दधाति' परस्परसम्बन्ध करोतीरयय: । प्रातहीमो मन्त्री दर्शयन् नत्र प्रथममन्नस्यनावण षष्टकाणे मागेवाभिहित मित्याह-नकोयामेति * ॥ ३१ ॥ .घा. सं.१७७.. "सयमाटरसा मधनि धारयन् शुसवत्सा पयसामिजुतीति क्षारया दोरमेन स्वयमाटमा मवमिन्नतोषासेसि। खबमाहमाया उपरि धारयन निम् क्षणायाः गो शुखपतमायाः पयसा दोषनेनामि. धोति सवमाटणा मवसिषन् । सयमाटखाया उपरि प्रतिपस्याता समिध्वनि पारयन दमयेन माय जुहूस्थानीन जुहोति।' इति का.औ. सू.१८२२॥

·। शतपयवाणम् ॥ (२५. मा.) द्वितीयं मन्त्र व्याघष्टे- "ग्नेः सहस्राक्षेति * हिरण्य शकला इति। प्रकष्टोऽग्निः प्रोक्षणे विनियुक्ती - सहस्र- सञ्चा हिरण्यम कलैः सहस्राक्षः खलु, प्रतश्च मन्त्र तथा सम्बो- ध्यत इत्यर्थः । प्रकाशकत्वसाधारण्येन हिरण्यसकलाना मक्षिती. पवारः। “यददः शतमौर्षति । मजापतिशम्देनेनोचितेष्वस्त अन्तधर्तमानेन अन्यौ प्रतिष्ठितेषु तेषु स एव शतमोर्पोरुद्रः समभूदिति कागडस्यादाबुताम् । पतोऽसाहः श-शब्देन सकाला परामायते भतीस्मिन् काले “शतशोरद्रो सृज्यतेति । यत्र पत व मन्चे शतमूर्स बितीत्यर्थः, यः शतशीर्षा भवति तस्य शतसचाकाः प्राणाः सहस्रसयाकाः भवन्ति। गतं सहस्र मित्यपरिमित नामधेयम् । तस्मादुचते ,-"यत तति । त्वं सर्वस्य इति। 'सहर' मित्यपरिमित सध्यावच. गात् सहस्रस्येत्यनेनापरिमिस सयायत इत्यस्यार्थस्याभिधानात् सर्वस्या इत्येतदुक्त' भवति । धहस्रति लिङ्गव्यत्ययः "अधीगर्थदये- शाशमणि"-इति षष्ठी प्रामी पाठ्यये चतुर्थी वसति । 'सर्वस्य राय इति चतुर्थी । "एप वै वाज इति । 'वाज'-गदोऽसवाची तहे- तखादेवो ऽग्निर्वाजः खलु प्रसस्तम्मेत विधेम वाजाय स्वाहेस्यनेम समनि मीणाति । हे सहस्रायः गतमू पग्ने ! ते शतसयाकाः व्यानाथ • 'वा. *. १७. ७ । वि पुरतात का• ८. . 01 : "इयंपाक-रलि छ भ, म । पा. सु. २. ३.५२।

·(३५. ३वा.) निमकाण्डम्। १४३ प्रशंसति ,- माणः सहससयाका: व्यानाच भवन्ति ; त्वं सर्वस्य धनस्य "ईशिप' ईरो भवति ; त अबहेतुले तदारमकाय ते वर्ष परिवरेम । इदं हवि स्ते स्वाहुत मस्त इति मन्त्रार्थः ॥ ३२ ॥ मन्वगतेन दिलेन सकलस्याग्नेसि होमः सम्मात इति "हाभ्या मिति ॥ ३३ ॥ अग्नि होमानन्तर मुख्याग्नेयितीनां मुपरि निधाने विधत्ते-- “अर्थन मिति । निधानमन्चे “सुपर्णोऽसि * गह- मान् + इत्यस्योपयोग माइ । एतहा' इत्यादिना लोके हि योनी सिक्त प्रजननं समर्थ रेतो विक्रियते अव्यवविभागवत् क्रियते । अतोऽत्रापि योनिरूपाया मुखाया संस्कृतस्याग्ने रत- स्यवस्थापि विकल्या भवितव्य मिति । पूर्व विक्कत्या विकृति- साधनभूतेन मन्त्रेण "सुपर्णोऽसि गरमान्" इत्यादिकेन सुप गरुम कला विकृतवान् । तथा चयनकालेऽपि 'सुपर्ण गरु- मन्त' एव सत्वा विकतयान ; सम्प्रति 'सपर्णोऽसि गरमा इत्यादिकैन 'सुपर्ण गरुमन्त” कृत्वा निहितवान् भवति । चीय- मानस्याग्ने: पक्षाकारण चयनात् 'सुपर्णोऽप्ति गरुमान्' प्रत्यु- माम् । 'गरुमान्' प्रशस्तपरत्वात् , अतएव 'सुपर्ण' पर्थ-शब्देन • "तस्या ममि निदधाति सपर्णीसौति वषटकारेण सवमाट- मायां सुपर्णोऽभौति कादयेन वषटकारण चामि स्थापयतीत्यर्थ: ।" इति का. श्री. सू. १८४ ५ ६। वा. स. १७ ७२ । “वित्तवान' इति भ।

·२४४ मतपयमाहापम्प (२. मा.) पतम मुच्यते शोभनपतन विशिष्ट प्रत्यर्थः। "एवं परति (एप पग्मिरेष मुलाप्रकार भैसत् सौ करोति यतः पत एवं मन् पयिष्याः सीदत्यादीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ हितीयं मग्न थाषष्टे- "पाशद्वान रति- 'समतीक:' मोभमाययवः तत्व मिसराम् प्रति न अपि त भमान मन्यो वेति ल्याचट- "म प्रतीक इति। पस्योत्याग्ने रेय पित्याग्निः खसम्बन्धिस्यानम् । अतोऽग्नेः 'खो योनि' मित्यादिना चिन्याग्नि माध्याधितिष्ठते तदुल' भवतीति घ्या. चष्टे- पग्ने स्वामिति पम्मामिति श्ययन्तरिचाभ्या मुप. रिवर्समानत्वेन धुलोकालकत्वात् 'परिमन्' चित्याग्निसची धुलोके 'अध्यासौद इत्यर्थः । विश्वेदेवा इत्यनेन ' विदेः सह ख यजमान मन्त्र' सादितवान् भवति है पग्ने । त्वम् गरुमान पतएवं मोमनपसनोऽसि, माहम वं पूयिष्या पृष्ठे उपधिशव- दीयाभासी पन्तरिच मापूरय ज्योतिषा दिवं हा कुर तेजसा दिगोपि दृटो कृर्षिति प्रथमस्यायः । भाः ज्योति सोज इति प्रकाविशेषाः। है भाने ! त्वं पूर्वस्यो दिमि पाइय- मानोऽमाक गोभनावयवी भूयाः, प्रत त्या योनि चित्याग्नि' साध्यक्रियया अधितिष्ठ साधुयेति वतीयकवचनस्य सुपा- सुखगिस्यादिना यादेशः। पस्मिन् नित्याग्निरूप उत्तरे सध. स्पेषु लोको पध्यामोद, है विश्वेदेवाः ! यूयं यजमानयात्र . बन्धनीचिताना पाठो नाति झ-म-पल कयोरन्यध ।

·(२५. ३मा नवमकाण्डम् १४५ सोदत। यूर्य सम्प्रदानवेन सीदति । यजमानोऽधिकारित्वेन सोदत्विति द्वितीयस्यार्थ स्पष्टार्थम् ॥ ३५ ॥ उत्तरवाक्यहये निधानान्तर अस्मिन्बग्नी समिधामाधानं विधाय ताः समिधश्चित्याग्नि प्राप्तस्याग्ने रुपरिटादवरूप स्तोति--"प्रथामिबिति ॥ २६ ॥ तत्र ममोमयों समिधं प्रथम मादयादित्या:- “स वो इति। मोमयाः प्रथममाधाने हेतु माह- "एतहा इति । 'एतस्था माहुल्या' मित्यनेन मभिज्ञहोतीति विहिताति: परामश्यते। एतस्या माहुत्यां हुसाया मग्निः प्रदीमा मन् "उदञ्चलत् पादग्नि दृष्टा येनोपायनायत्रीन हिंस्यादिति । देवा स्त मानीताः पवादहिंसीपायविन ते शमोमयों समिध मपश्यं दृष्टा च मया एत मगमयन् यत एव माया गम. यन् तस्मादसौ शमोनामधेया भूत्। मत. प्रथम मो. मरः समिध प्राधानेन तवाय मपि यजमानः शान्त एन शमयति न जाध। जन्धि भक्षण भसणाभावाय पइिंसाय - इत्यर्थः ॥ ३७॥ भय तस्या गमिसमिध प्राधाने मन्वं दर्शयति- "सो • "नस्याम परितनानरपेण' इति , "प्राप्तस्थान परि सतावण'-इति छ, भ, म। 1 "समाधान शामौलीदेवस्यौदुमनार सविसुरिति (१७. ७-94) प्रत्चम-ति का प्रा. सू. १८. ४. 19 ·मतपयमा तापम्। (२० प्रा०) सवितु रिति । “फरखो हैना मित्यय मर्थः,- कखी महर्षिः 'एना' शमिरूपां गां 'ददर्ग' खलु भतथ 'सा' 'सहस्रधारा भूत्वा इसमें कालाय 'मर्यान् कामान् दुदुई तपादाहिता शमो तथैव यजमानाय मर्वान् कामान् दुग्धे चम्याग्ने मत्पादक खेन समधिनी। पतएव ऋतिः "गमोगादग्नि मन्यन्ते' -इति । 'प्रपोगा' प्रकपपीवरौं 'सहस्रधारा पयमा महौं महतो शोरुयायां गां कामहपिरटुहेरन् । उरणीयम्य मवितुरभिमसई 'चिवा' चायनोया - 'समति' गोमन मति "विखजन्या- जनहितं यम्या सा तयोता मरीत्यादयीं ता मह मारण प्रत्यर्थः ॥ १८ ॥ ममिममिदाधानानम्तर बैंकहतसमिदाधान विधाय ता वैकहतसमिहीमत्राह्मण मागेय पठकागड़ेऽभिहित मिन्याह- "दीवा इति । शितोयपाद अयसर 'सधस्य' इत्येनान्तरिक्ष मुख्यत इयाई , - "अन्तरिक्ष वा इति। 'यस्मायोनि' रियत योनि-शदेनेम भूलोको विवयन इत्याइ,- "एप का इति । 'प्रत्वे वीपि इति तुरीयः पाद. प्रसिदार्थ इत्याह । "यदा पा एष इति। हे अमे! ते वा “परमे उत्पनि स्थान धुन्नोके "विधेम' परिचरेम न केवलं धुनोक एव कि .वा. मं. १७७४। ते.'त्रा 1 वा. सं. १७ ७५ ।

·(२१. आ.) । नामकापहम् ॥ स्तोमः स्तुतिभिरुपलचितावयं अवरे युलोकादधस्थान । सधस्थे , सहस्थाने अन्तरिक्षेऽपि विधम किञ्च कास्मान पृथि थामक द्योते. स्व मुदारिंथ उहतवानसि ऋगतो लिट् संहितायां भन्येपा मपि हयत इति दीर्घः त मेनं लोक अनया समिधा यिनेषु। द्युलीकादीना मग्निकारणलेनाग्ने; कारणाककोरे ( ? )- होम उतः। अथ वे हवींषि' इत्यनेनकार्याकारेनी होमो विधी- यते । ततः 'समिझे' सम्यक् प्रज्वलिते खे त्वय्येपि कान्दसत्वात् हवींषि प्रजहरे प्रजुडुविर विपयित इति शेषः, इरयो रे इति परे प्रत्ययस्य रे भादेशः। अतो वय मपि समिद्धे लयेतो अमिय मादधाति इत्यर्थः ॥ ३८ ॥ वैद्यतसमिहीमानन्तर मौदुम्बरसमिधोमं विधत्ते-- "मथ उद्- बरी मिति । प्राधातव्याया उदुम्बरसमिधः कश्चित् गुण माह- "कर्णकवती भवतीति । कर्षक शब्देनात्र पवाखादिक पियक्ष्यते । पत्रादीनां पशुपुष्टि न साधनखेन पशूस्खासथाविधाया. समिती होमिन पशुरुवनं पोजाति। तथाविधायाः समि- होमसम्भवे किं कुर्यादिति ; तबाह ,- 'यदि कर्णकवतों न विन्देद' इति 'दधिट्रप्स' दधिविन्दु 'सुपहत्याद' समिधि संश्लेष्या- C • "वैकती हो अपरयौटुमरी मित्यर्थः।" --तिवा. सं. १७. ७३ भाष्यम् । + " पहिइति छ। “पशुरूपेणे चाननेन-इति न !

·१४८ पतपथमाधपम्। (२. वा.) दयात् । सत्र समिधि 'दधिट्रस उपतिउते' तत् सदेव पसरूपं भवति । अतस्तथाविधायाः समिधो माधानोष- खेन मन्दि पशरूपेणायन ग्रीषाति - मेहो प्रग्ने दोधि इत्यादि। समितोमानन्तर माज्याइतीविधत्ते ,- "प्रथाहुती रिति । यथेति लोके भुनामस्य पुरुषस्व चया शाकस्पोदनादिक परिविथ पयात् जनादिकं पेयं पाययेत् ताइक सदा- व्याहुतिकरणं भवति । प्रथम समिडोमम्मपरिवैषणवत् कृत. खादित्यर्थः। तवासाधारणेन मुचैव सर्वासां होम प्रसmr. दार,- "सुर्वेषेति । पात मद्याड मिल्यस्य प्रथमाहुति. मन्मस्य तात्पर्यार्थ माह, “यस्ते इदिस्मृगिति। हदिस्पृश मिति प्रद्युभ्यां टे रूपसचान मिति साम्यालुक् है भने 'ते' तव दिसूक दयशम 'स्तोम स्तोत्र मस्ति, ते तं स्तोम मध्या' समृक्रिया 'समित्ये' तटु भवति , मन्त्रीत्यर्थः । अथोऽस्य मन्त्रस्य छन्दो प्रशसति, शुहोति । पञ्चपादा यस्याः सा पक्षपादा "संध्यास पूर्यस्य "- पति पादशब्दात्यभापे “पादोऽन्यतरस्याम "-इति । विकल्पेन • वा. म.१७ ७५। 1 बा. स. १७ ७५ मा. ६.४ ·(३५. मा.) नमकाणम् डीति प्रासे "टाइचि "-रति पट् मत्ययः । 'पञ्चचितिकोऽग्नि' रित्यनेनाग्ने : पञ्चव मध योगो दर्शित: “पञ्चऽर्तवः स्वमरः" संवरमर इत्यनेनापि प्रकारान्तरेण स एव प्रदर्श्यते । हेम; मिधिरयो रुभयोरपि विहित वैशियाविषेषणकत्व मभिप्रेत्यो "पञ्चतंय इति । एवञ्चाग्न पञ्चामकस्यास्य पञ्चपदपति साध्यो होमे तत् समितेनैवानेन प्रोणातीत्यर्थः ॥४१॥ देवताविशेष सम्बन्धेन हितोया माहुति दर्शति ,-"मयेति । विश्वकर्मा देवतास्या इति 'वैखकर्मयो' माहुतीं शहोति कर्यादित्यर्थः । ननु प्रस्य होमस्याग्न्ययवादव विख कर्मा देवत्यत्वे प्रातसमतार्थ सानस्यादित sm; "विश्वकर्माय मग्निः रिति । अग्ने तहोमसाधनं मन्वं व्याच:- "चिति जहोमीत्यादिना । भव चिति-गन्दार्थ दर्शयन् तस्य धाम सम्बन्धिविशेषोपादानाभावेन साधारण्यास सम्बध्यान्तरमसति निवारणनोत्तर वाक्योपानदेव सम्बन्धिखे दर्शयगि- “वित्त मेपा मिति । तथा देवा वागमप्रित्यवागमप्रित्येतस्येदं ध्याचष्ट- “यया देवा इहागच्यानिति । অামদানিনি पागधर यु रित्ययः । गम डि रङ् । 'साहधः', पत. गन्दस्य सत्य म त्याचा "सत्यमध इति विखस्येत्यादि पदयं व्याचष्टे- “योऽस्येति सर्व दयाक्षित मित्य नेम विखा वि.सं. १७ ।

·शतपथनाझपम् । (२म..वा.) हादाम्य मितशाख्यातम् । कोहगा देवाः वीतिहोवाः होता इति यजनामा वीतिरमिलापो होता येषां ते वौतिहोत्रा कामित या, । होता शम्दो यशमाननामा पठितः । परता. वृधः सत्येन वदमानाः छान्दमोदोध: देवा येथा हाग्नि समोपे धागोषु तदर्थ मेयां देवानां चितिं अस्य यजमानस्य य गच्छाम इत्येव रूपं जुहोगि सम्पादयामि केन साध. नेन समाहितेन मनसा इयमानेमानेन तेन च एका चितं सम्पादयामि । यत एवं तम्माविश्वस्यास्य सर्वस्य भुवनम्य पत्येति विश्वकर्मा सर्वदा विषय प्रकाशन मचितं दमान्य रूप रवि जुहोमीलार्थः ॥ ४२ ॥ उक्त होमानन्तरं पूर्णाहुति विधत्ते- "यथेति पूर्ण আষাঙ্গুনিঋমি ৪ ঘনি: দ্বাদুঘয়া কা ক্ষামনা पाहुति रित्यर्थः। सर्व वा इति यत् पूर्वा' तत् सर्व अपरि- मितत्त्वात् , अतएवं सर्वेणेवावेन मीणाति ॥ १३ ॥ "सप्त ते पान इत्यादिना || तन् मन्त्र व्याचष्टे-सव 'समिध' • निघ• ३ १७ ८ + 'विश्वकर्मणाय-इति झ, भ। * "पूर्णाहुतिष सम त इति। सुचा पूर्णहुतिञ्च नुहोति. पूर्णया सुधा याहुतिः पूर्णहुति रिति। -~इति का. श्री. सू. १८.....। 5 पूर्णाचासावामिति' इति च । दा. सं.१७ ७.

·( २५.३मा.) ॥ नवमकाण्डम् ॥ मित्यनेनास्य समिधने रुला माणा विवक्षत इत्या:-- "प्राया वे समिध इति । प्रजापत विसंसनेन ततो निता ऋषयः पृथगेय सप्तदेहानसूजत् । ततय तान् व्यवहारासमर्यान् दृशा पथात् तानेकमेव पुरुष मकुर्वन् । एतत् म म मप' पष्ठकाण्डस्यादाभिहितम् । स एव जापतिरिय नीयमानो- ऽग्निः अतोऽव जिहा-शम्देन सप्त पुरुपा वियन्त इत्याह-- “या न मुनिति तषा भतदाहेति तेषा मतदभिधानं करोति ताना हेयर्थः । अव प्राण -शब्देन शरीरम्यानोन्द्रियाणि उच्चन्ते प्रतश्चैतेषां दानामन्तरं इन्द्रियाचकवे पि न सा र्यम् । “सप्तधाम प्रियायो यनेन छन्दांस्यभिधोयन्त इत्याह छन्दांसीति यत एस मग्निं होमवावरुणादया: समहोत्रा अग्निष्टोमादिभेदेन साधा यजन्ति । प्रत उच्यते सोऽर्थो मन्ते- शोत्याह, "समहोत्रा इति स्थानवाचक वात् योनि-शब्दे वित्तयोऽभिधीयत इत्याह, "चितीरेतदिति । सम हि हेतुत्वे चितोनाञ्च लोकाग्मकत्वात् एतेनेति वचनेन लोकेधेय रेतो निहत्तवान् भवतोत्याह, "एतेनेतीति। खाहाकारस्य यात्मकत्वात् स्वाहेत्युमा इद मुक्तं प्राणादिकं - तस्य रेत: * "मननि: सन्ति ज्वालारुयाः साजिहा: हिरण्याङ्ग- गाद्या व्यागमोका: यहा अायर्वशिकोक्ता: काली करालीच मनोषवा च बिलोहिता च सघूमवर्गा स्कलिङ्गिनी विश्वनची च देवी लेलायमानारति मप्रजिहा .

·मितपयनाथम् । (२म. (मा.) सर्व युगपदेव यमाई करोतोन्यार, "खाईति। है पग्ने! सप्तभिधः पुरुपाः सत पयः मरोष्यादयच तव शारः सन्ति । সয়া দাম নিয়ালি থাম থামলি মাথিনীনি पक्षि विष्टुप् अगति एकाव्यानि छन्दांसि यमन्ति किया কীয়মধিশাল্লাহুনিয়াব্দীঘী इछावाकास्यां सत होवाष पम्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः पोहण्य तराव पातो- र्यामी वाजपेयशि मप्तधा यति ताश स्व प्रमाभिई य. मानन मायोगी पितोरापूरयेति मन्वार्थः ॥ ४४ मन् पोन पुन्येन सप्तमशष्द प्रयोगः क्तत्वस्याग्नेर्तृप्ति हेत भवतीत्या,- “सासोति । प्रसता सोना विस्व मपि तव मममति- “तिन पाहुतीरिनि । ममिधा माहुतोनाश्च मिलिता पट्सध्या भवति । तस्य तु ब्राह्मणं प्रागुक्त मित्याह- "तिम्रः समिध इति ॥ ४५ ॥ प्रय समिदाहसीनामस्लिमांसाभकत्वात् तत् मनिवेगानु- सारेग नास्तिष्टवासीनो जुहुयादित्याह,- "तिष्ठपित्यादिना । कठिनावयवसधिवेशसाधारण्यात् समिधा मस्थिवं तानि सतिशत् तिष्ठन्तीव भवन्ति । पम्यि मांसानुभारेण समिधा असरा भाज्याडमयस्तु बाधाः कर्तथा इत्य - "अन्तरा इति ॥ ४६॥ प्रथास्याग्निप्रणयनात्मक स्य कर्मणः सम्पत्ति मभिधातुं प्रतिजानीते ,- प्रयास: सम्पदेदेति । ता मेव दर्शयति ,- "पट पुरस्तादिना । प्रथयमात् पूर्व सिस प.ज्याहुती स्तिसः ·(२१. ३मा.) I मश्मकाण्डम् । गण्यते। समिदाहुतीय जुहोति। प्रतस्तेष पमन्या भवन्ति यद्यपि हितोय हत्तीय राज्याहुखो:. पोडश मन्त्राः प्रयुज्यले तयापि पाहुत्यानुसारेण हे अपि पाव मचा विति परि- परिष्टादग्निनिधानात् पात्तिनः समिदाहुती- सिम्र पाज्याहुतीय शहोतीति तेऽपि पणमन्ताः । पाग्नीध्र- मपेऽपि कथित् निरमोषधीयते सात्य पनि मन्त्र गंवन्ति। पर यद्यपि पञ्चदिशी देयोरित्यादयः पक्षेव मन्या- गमी पिनियुका: , मथापि उदुत्लेत्यादिना मश्वेष सहते पड् भवन्ति , पति घसामपि मन्त्राण गमनसाधना- भिधानं गमनमन्वबाहुल्याभिप्रायम् । “विमान एप दिव" - त्यादिभ्यो "पृथि मरमान मुपदधाति । " यिखा" रयादिमियतुमि मन्छेः “पनि" । पर्यन्तं गच्छति । "समय मग्निना मारल्यादिभिः पञ्चभि मंग्वेः विषयानि मारोहस्ति । तदेव मेकोनगिन् मन्त्रा भवन्ति । एसटुक मन्वसाध्य “पातिव विएशतमों' त्रिंशत् सङ्या पूरणो यद्यपि पाहुतीयायो वायः सन्ति तथापि मामान्यानुसारेण ताः सर्वा पपि एकयाहुति . 'दितीयराज्याहुत्योः 1)-इति छ , झ, भ। एव पुरस्तात ए.१३५ पंपा. मा १७ ५५ । वा. १७ ... इवा. मं. १७१। ।दा. मं. १७६५ । वा. मं. १७३ 20 ·॥ शतपथबावपम् । (२. (वा.) भवति । "सुपर्णोऽसि गहामान्" इत्याभ्यां हास्या मग्नि निदधाति । तद हालिएगा" मायाय सम्पयते, अनुष्टुप्दाशित दक्षरो भवति । अतस्तदेतदाग्नि प्रणयनात्मकं मवाति सध्या. हारा मनुष्टुप छन्दो भवन्ति ; “से पेति” ॥ ४ ॥ स्त्रिलिङ्गाच्च अनुष्टुवित्येतद्वितीय विशेषापेक्षा सप्तमकाण्डे गाईपत्याचयनाभिधानान तरम् । तव तिस्रोऽनुष्टुभः सम्माध तासां मध्ये एका माहवनीयं प्रत्यग भवन्तीत्युक्तम् । पत्रोक्त.. प्रकारेषाशुभ: सम्मादने तासा मेका मनुष्टुभ मना- हतवती भवतीत्याह, "तथा प्रमू रिति । गाईपायात् खल्वनिराहनीय स्थान पति प्रणीतो ऽतयाग्निप्रणयने विद्य- मान मन्त्राहुति सह्याद्वारा प्यानुष्टुभ, सम्पादनात् गाहपत्ये सम्पादिताना मनुष्टुभा मेका मवाचतयन्तो भवन्तीत्युच्यते । गाईपल्यादेवस्या अनुष्टुभोऽत्राहरणे प्रयोजन माइ- “नद्य- देता मिति । पनामिवयसरे 'एप सर्वोग्नि: मस्कृत:' कारमैन संस्कृत: म एषोऽग्नि प्रत मत्स्यदभक्षयिष्यदिति यत् तम्- नाल मामीत् पवादनाय समर्गे नाभूदित्यर्थः ॥ ४८ ॥ पात् स चिन्याग्निः प्रयोप्यमाण मग्नि लया पागते. मात्र महामोन्यनयोत् । तत स्तयेति, तेनाप्य लोकतं । तमा. .वा. मं.१७७१ । : "प्रय नर्वत्युसम्" इति छ भ, म "तामामेकापा-इति न ।

·(२१. ३वा.) 1 नवमकाण्डम् । दमिनेवाच सर* एत मग्निं गाईपत्यादव चित्यानाकर रन्ति अनेन गार्हपत्यादनुष्टुभ बाहरण मुक्त । अथ पयादेषो. इन्द्राय समर्यों भवति। "अलमाहुतिभ्यो" इति। तदेवानं दर्शितं पाहुतिरूपायाबाय समर्थों भवति अग्नि प्रणयनानन्तर मैचित्याग्नेः पाडुति सम्बन्धादिति भावः ॥ ४ ॥ "अथी पाहुरित्यादिकस्याय मर्य,- किञ्चगार्हपत्यादनुष्टुम पाहरणेन चित्यानि रूप प्रजापति रेव पोणासि ततोऽग्नि रूप मैतं 'प्रियं पुत्र मुरसि धत्ते' धारितवान् भवतोति ब्रह्मव दिन पाहुः । प्रतीऽपि तम्मादनुष्टुभ माहरन्तीयर्थः । उतार्थ वेदन प्रशंसति-- "अथो तदिति । लोके यः कलिनः एतदर्थ रूप एष मुकप्रकारेण जानाति म जनसव मेव हरसि प्रियं एवं पाधत्ते खलु हेति निपात प्रसिभ्यर्थधीतकः । च्यवहिता- त्य नुशासनात् पदान्तर व्यवहितोप्याडित्युपमर्गौधन इत्यनेन समस्यते ॥ ५॥ अथ प्रकारान्तरेणापि गायत्यादग्ने पाहरणं प्रगंसति- "यदेवैत मिति । अय मेवेति । योऽय मग्निः अधुनामाभि- चीयते अय मेप चित्याग्निः सप्तानो पुरुषाणो समष्टिरूपः पुरुषः प्रथैषां पुरुषाणां यां थिय' परमं रूपं उड़ी 'समुदोहन्' समुदाधिपन् एपा सरूपा थीः सोऽग्निः पुरुप इति पुंलिई विधे पायापेक्ष य मैत मग्निं इदानी चित्याग्ना एक ."तसाादासिन्नवरे'-इति छ।

·। मतपयमानम्। (२. मा.) वाहरति दानी वाझियमाची इग्नि सप्तपुष्पा समुचित थीरूप इत्यर्थ । तमात् कारणात् एत मम्मि मत्राहरनीति यत मेन एतया सप्ताना पुरुषार्णा थीरूपयोरसोस्तित मूई मुधिपन्ति किश्च तस्या थिय गिरोक्षपत्व सध पठकाण्डे भिहितम् । तस्मात् तदेसशीरुपोग्निरस्य प्रजापति गिरवितो ज्य मग्नि पुनरागमन गरीर (1) अत एते गाईपत्यादाने पाहापन सस्क्रीन प्रजापतिशरीर स्वकीय शिर एव सम्बधा सीत्यर्थ । ५१ [२, ३ ]: इति श्रीसायणाचायविरचिते माधवीधे वेदार्यप्रकाश माध्यन्दिनशतपथबामणमाथे नयमकाण्डे द्वितीयाध्याये तृतीय ब्राह्मणम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निधारयन् । पुमथायतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेम्बर ॥२॥ अद्यागड़ गोसहस्र कनकहयतुलापूरुयौ स्वर्णगर्भम् , समाधीन् पञ्चमी खिदमतरुलताधेनुसौवर्णभूमी । रत्नोसा रुक्मवाजिदिपसहितरथौ सायणि सिनणार्यों , व्ययाणोद्विवचक प्रथितविधिमहाभूतयुक्त घटच ॥ धान्याट्रि धन्यजन्मा तिलभव मतुल स्वर्णज वर्णमुख्य कार्पासीय कृपावान गुडकत मजडो राजत राजपूज्य । , ·(१५० ३वा.) ॥ नवमकाण्डम् । पान्योत्यं माज्यजन्मा लवज मनृणः गाकर चार्कतिजाः रवायो रनरूपं गिरि मक्कत मुदा पात्रसासिनणार्यः * ॥ इति योमद्राजाधिराजपरमेशरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीहरिहरमहाराजसाम्राज्यधुरन्धरेष सायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनयतपथब्राह्मणभाथे नवमकाण्डे हितीयोऽध्यायः समासः ॥२॥ • अप्रत्यायौप्यपपक्षमकाण्डीयरितीयाध्यायान्ते ध्याः ।

·प्रय रतीयाध्याये प्रथमं याडपम् । अथातो वैश्वानरं नुहोति । अत्रैप सो ऽग्निः संस्कृतः स एषोऽव ब्वैश्वानरो देवता तस्मा एतदविर्नुहोति तदेनर इषिषा देवतां करोति यस्यै दै देवतायै हविगुहाते सा देवता न सा यरनै न रावते हादशकपालो हादश मासा: सवात्सरः सवत्सरो वैश्वानरः ॥१ यहेवैतं ब्वैश्वानरं जुहोति। वेवानरं वा ऽएत मग्निं जनयिष्यन् भवति त मदः पुरस्ता- दोक्षणीयायाए रेतो भूतए सिञ्चति याहग्दै योनौ त: सिच्यते ताग नायसे तात्तव वैश्वानरव रेवो भूतए सिञ्चति तस्मादय मिह ब्वैश्वानरो जायत ऽउपाएश तत्र भवति रेतो वे तक यज ऽउपाएशु वै रेत: सिच्यते निरुक्त इह निरुक्तए हिरेती जातं भवति ॥ २॥ 'वैश्वानर:-नि ग .

·(३५. (वा) .नवमकाज स यः स ब्वै वानरः। इर्म स लोका दूय मेव पृथिवी वि व मग्निरो ऽन्तरिक्ष मेव विावं व्वायुनरो द्यौरव विश्व मादित्यो नरः ॥ ३ ॥ ते ये त मे लोकाः। इदं सक्किर दि मेव पृथिव्योषधयः श्मभूमि तदेतहिवं व्वागवाग्निः स नरः सोपरिधादस्य भवत्युपरिटाहास्या अग्निः ।। दूद मेशन्तरिक्षम्। तस्मादेतदलोमकमलोमक मिव शान्तरिक्ष न्तदेतहिश्व म्प्राण एवं वायुः स नरः स मध्येनाख भवति मध्येन अन्तरिक्षय व्यायुः ॥५॥ शिर एव द्यौः । नक्षत्राणि कशास्तदेत हिवं चक्षुरेवादित्यः स नरस्तदवस्ताच्छीर्णो भवत्यवस्ताद्धि दिव आदित्यस्तदस्यैतच्छिरो ब्वैश्वानर आत्माय - • 'अपि:'-इति घ, इ । वायु-इति ग, घ । : 'यो रति ग, घ ।

·तपयमाताणम्. (२. २वा.) मनिशित ऽआत्मान मेवाश्यैतत् संस्कृत्य शिरः प्रति- दधाति ॥ ६ ॥ अध मामतान् नुहोति। प्राणा वै मामताः प्राणानयास्मिन्नेतद्दधाति ब्वैश्वानरए हुत्वा गिरी वै बावानरः शीर्षस्तत् प्राणान् दधाति + 10॥ एक ऽएप भवति । एक मिव हि शिरः सप्ले- तरे सप्तकपाला यदु धा ऽअपि बहु कृत्यः सप्त- सप्त सप्प तछोपण्येव तत् सप्त प्राणान् दधाति ।। निकता तय भवति । निमत मिब हि शिरो ऽनिकता इतरे ऽनिरुता ऽव हि प्राणास्तिष्ठनेतं • जुहोति तिठतीय हि शिर ऽभासोन इतरानासत- दव हि प्राणा: ॥८॥ . निदधाति'-रति स| दधाति'-ति ख। 'एक एव माति'-इति ख। 'प्राण:-इति ग, घ ।

·(३. द्रा.) नवमकाण्डम् तद्यो प्रथमौ मारुती जुहोति । दूमौ तो प्राणौ तौ मध्ये ब्वैश्वानरस्य जुहोति मध्ये होमो शौर्णः प्राणी * ॥ १० ॥ अथ यौ द्वितीयौ। दूमौ तौ तौ समन्ति- कतरं जुहोति ममम्तिकतर मिय होमी प्राणी + । - - अथ यो वतीयौ। इमौ तौ तौ समन्तिकतर जुहोति समन्तिकतर मिव होमी प्राणी व्यागे- वारण्येऽनूच्यः सो ऽरण्ये ऽनूच्यो भवति बहु हि व्याचा धोर निगच्छति ॥ १२ ॥ यदेव वैश्वानर मास्तान् जुहोति । घर वै वैश्वानरो चिगमामता: च च तद्विशश्च करो- ति वैश्वानर पूर्व जुहोति मलं तत् कला विर्थ करोति ॥ १३ ॥ एक ऽएम भवति । एकस्यं तत् क्षत्र मेक- - * "नियच्छति'Shyana--इति च । -,t 'प्राण'-रवि ग घ । $ 'करोiy'-ति । 21 ·। मतपयमाप्रपम् । (२० मा.) खाए थियं करोति वहद इतर विशि तद्- भूमानं दधाति ॥ १४ ॥ निमक्त ऽएप भवति । निरुता मिव हि क्षत मनिम्ता दुतरे ऽनिरुतोष हि बिट् तिष्ठन्नेत जुहोति तिष्ठतीव हि चघ मासीन ऽइतरानास्त ऽव हि विट् ॥ १५॥ तं वा एतम् । पुरोऽनुषाक्यवन्तं याज्यवन्तं वषट्कृते सुचा जुहोति हस्तेनैवतरानासीनः स्वाहा- कारेण वायैव तद्दिशं कृतानुकरा+ मनुवमान करोति ॥ १६ ॥ तुदाः । कथ मस्यैते पुरोऽनुवाक्यवन्तो याज्यवन्तो व्वषट्कृते सुचा हुता भवन्तीत्येतेषां वै सप्तपदानां मारूतानां यानि बौग्धि प्रथमानि पदानि सा विपदा गायती पुरोऽनुवाक्याथ यानि चत्वार्युत्तमानि सा चतुप्पदा त्रिष्टुव्याग्वेद मेष + . 'विद-इति ग। 1 कृतानुका'-अति । "यमेव कयुमा-SAyana-इति च ।

·(३५. १ब्रा.) नवमकाण्डम् । कपुच्छलमयं - दण्डः स्वाहाकारो ब्वषट्कार एवं मु हास्यैते पुगेऽनुवाक्यवन्ती याज्यवन्तो व्वषट्- कृते मुचा हुता भवन्ति ॥ १७ ॥ तयं प्रथमं दचिणतो मारतं जुहोति। याः सप्त प्रायः सबन्ति ताः स स सप्तकपालो भवति सप्त हि ता याः प्राच्यः सवन्ति ॥ १८ ॥ अथ यं प्रथम मुत्तरतो जुहोति। ऋतवः स स सप्तकपालो भवति सप्त धृतवः ॥ १६ ॥ अध यं द्वितीयं दक्षिणतो जुहोति । पशवः स स सप्तकमालो भवति सन हि ग्राम्याः पश- वस्त मनन्तर्हितं पूर्वस्माज्जुहोत्यम्मु तत् पशून् प्रति- छापयति ॥२०॥ अथ यं द्वितीय मुत्तरतो जुहोति। सप्त - पयः स स सनकपालो भवति सप्त हि सन ऽर्यय- * "कपुत्मसमर्थ"-दति । । तब-इति क, 'हृतवः' इति ख, ग, हातव:'- इति छ । ' 'यतिष्ठापयति'-तिख।

·तपयमाअपमा (२५. मा.) स्त मनहितं पूर्वमान्नुहोस्यतुषु तपीन् प्रति- छापयति ॥ २१ ॥ अध यंतीयं दक्षिणतो नुहोति । प्राणाः स स सप्लकपालो भवति सप्त हि शीर्षन् प्राग्यास्त मनन्तराहितं पूर्वमान्नुहोत्यनन्तहितांस्तच्छीपाः प्रागान् दधाति ॥ २२॥ अथ यं रतीय मुत्तरसी जुहोति। छन्दाएसि स स सप्तकपाली भवति सप्त हि चतुमत्तमणि छन्दासि त मनन्तर्हितं पूर्वम्माप्नुहोत्यनन्तहितानि तहषिभ्यश्चन्दाएसि दधाति ॥ २३ ॥ अथ याः सप्त प्रतीच्य. सवन्ति । सो ऽरण्ये नूच्यः म सप्तकपालो भवति सप्त हि ता याः प्रतीच्यः अवन्ति सोऽयेषोऽवाड प्राण एतस्य प्रज्ञा- पतिः सो ऽरण्ये ऽनच्यो भवति तिर इव तदादरण्यं तिर एव ताट्वाङ् प्राणसम्माय एतासा नदीनां . पुतियायप्ति - इति ख.

·(३५. मा. नियमकादम् । पिवन्ति विपतराः शपनतराक आइनस्यवादितरा भवन्ति ताद्यदेतदाहेदं मारुता इति तदस्मा ऽअन्न कृखापिदधाति तैनैनं प्रोणाति ॥२४॥ स यः स वैश्वानरः । असौ स आदित्थोऽथ ये ते मारुता रश्मयस्ते ते सप्त सप्तकपाला भवन्ति सप्त-सप्त हि मारूता गणाः + ॥ २५ ॥ स जुहोति । शुक्रज्योतिश्व चिवज्योतिश्च सन्थ- ज्योतिश्च ज्योतिमांश्चेति नामान्येषा मेतानि मण्डल मेवैतत् संस्कृत्याथास्मिन्नैतान् रश्मीना मया प्रतिदधाति ॥ २६ ॥३॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके द्वितीय ब्राह्मणम् [३. १.] ॥ • "पनतरा Sayana (1)-इति च। + 'वैश्वानरो। ऽसौ'-इति ग, "वैश्वानर' इति । : 'गणा:'-इति क. 'गणाः' इति ।

·7 . ॥ श्रीगणेशाय नम यस्य नियमित वेदा यो वैदेभ्योऽखिल जगत् । निममे , समद वन्दै विधातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ पूर्वम्मिनध्याये स्वयमाणाया व्याधारणसमुत्क्षणादि कमी- भिहितम्। पयामिवध्याये पंडानर मारतवमोर्धारादिहोम लक्षष कर्माभिधास्थते । (तवादी वानरहोम विधते- प्रथात इति । पथ - गदेनाग्नि प्रणयनानम्तय योतते, मत इति। पोप सर्योऽग्निरित्यायुत्तरकाम्न प्रतिपादा मध हेतु तया परामगति । 'यवानर'- शब्द तदेवल्य इविराटे यती ऽस्मिनवसरे पग्निवानरो देवता भवति। अतस्ता प्रीपनार्थ सद्देवस्य हविर्जुहुयादित्यर्य । न केवल मनेनामेभागसम्पादन क्रियते , अपि स देवताख सम्पादन मपोत्याह "तदैन मिति। तदेव मपपादयति ,-'यस्य वा इति। वैखानर जुहोति सामान्य नाभिधानादिक मपि नन्देनोपायच्य दीत (1) आह)-- "हादश कपाल इति । हादशम कपालेयु सस्कृत पुरीडाशो न हादशकपाल द्वादशमासा सम्भूय सघ बारो भवति। वैश्वानरोऽग्निश्व सवत्सरामक तत स्तदर्थ हविवादपकपालसहत पुरोडाशो भवतीत्यर्थ ॥१॥ . बन्धनीतिहाा पाठी नाति ज पुस्तकादम्य च । t'परोनुवाक्या ! -- इति म ।

·(३१ बा.) नयमकाण्डम् । अथ पुनस्त मेय वैखानरहोम प्रशसति- “यति मिति। अद दो दीक्षणोयेटिकाल परामशति । 'पुरजाद पूर्वकाल मात्र माचष्टे' पूर्व ममुमिन् काले दीक्षयोयेध्यान्त वैवानर रेतोभूत सिमतोति अत् अतएव मग्नि बैश्वानररुप जनयिष्यन् भवति दोक्षणीयाया तो वैवानरार्थों होम. एतस्याग्ने वैश्वानररूपेणोत्पादनार्थं रेत सेचनवान् भवती त्यर्थ 1 लोके हि योनौ यत् प्रकार विशिष्ट रेत सियते उत्पत्तिकाले तत् प्रकार शिष्ये नैव तज्ज्ञायते । न पुन प्रकारान्तरवैशिष्येन दोषणीयां वैखानर रतीरूपेण सिक्ती- वानिति यत् तस्मादय मग्निरिहापि तदनुरोधन वैखानर एव जायते अतश्व वखानररूपेणोत्पादनाय वैश्वानरदेवत्य हविर्जुयादिति "उपांशु नत्र भवतीत्यादिकस्याय मर्थ ,- यत्नशम्देन यष्टव्यश्चात् वैश्वानर उच्यते । तत्र दीच णोयायो यजी रेतो रूपो भवति । खलु रेतच उपाशरहस्यैव सिथ तेन प्रकाश अतस्तत्र प्रधान उपाशु भवति । प्रधान निरुता उरवेष्ट भवति । रेसस प्रकाश मेव जायमान वादन त्यस्य वखानरस्य तथा विधला दिति ॥ २॥ अथास्य वखन रामकता माह-"स य इत्यादिना । अपूर्वोतो यो वैवानराग्निस हैवे में पृथिन्यादयो लोका कुत ध्य मैव भाव। जननावस्थाया . "हवि करिति-ति ज ।

·। मतपधरापम्। (२म. वा.) 'पृथियो विई' तदधिष्ठाता पग्निरेव 'मर'। सथा 'पम्तरित मेव वि तदधिष्ठाता वायुनरः' ; एवं 'धारष विम' तदधि- ठाता 'पादियो नरः। प्रयिष्यादीमा सोकाना मेकपदार्याधार. खेन विर्ष पम्यादीनां तु मदपिठामपुरुषत्वम् । एव वेशामर इत्यय तदितरस्य स्वार्थिक स्वात् साधिष्ठातृका इमे लोका एप सजानर इत्यर्थः । ३॥ पथ गिरसो मानरफ्प मोकामकता माछ,- "हे रद मिति मुखं रम पिमिट हस्तेन प्रदर्शने । इद मेव स्थान पृथिवी गिरसि प्रभागत्वात् प्रवत्यानि रमयूख्येपोषधयः तदेतरिय मिति गिरमि दर्गितायाः प्रथिव्या कैवानरामफत्व मुक्तं , 'वाक्' इति तत् स्थान मुध्यते । भतथ । वाक् चिबुकयोरोत्तराधयेणोतं येशानरत्व मुपपादयति सोपरिष्यादिति । ४. इद मिल मुवादुपरिसनं नुनयनासिकाललाटस्यानं निर्दियते पलोमकमिव घन्तरित मिति । सब प्रथिवीवत् महीधरो महीरहादीनामभयादित्यर्थः। “म मध्येनास्येति । 'यायुरन्तरि चस्य' 'मध्येन' मध्यप्रदेगेन वसंत इति । स प्राणोऽस्य निर्दिष्टप्रदेशस्य मध्येन वर्तते ॥५॥ "गिर पवेति। पत्र 'गिरः' गम्देन लमाटादुरितनं के गोहमपान मुच्यने, इदं तच्छिर इत्यत्र गनादुपरितनं सर्व - * -इति ज , म, पदार्यते-इति छ, म ।

·(२.१.) वेमकाणम् । में गिरमा प्रमिोन विचितम्। पन्या पूजस्यानु. पप सम्यदिति यस पर्व मारणानरोस मना- परे दुखरकार गिरः पितोय मनिस गरीर, पत एलेन होममायाममि मशिना हर गिरः मम्मानीय:। पंवानरयामानंतर मापनामा सोम विधाय नान् माया. आमा (मगंमति, पनि।मम्य मानरः मम्मा. तोपर्यः ।। . पंखामरागामार माइतामा बम विधाय साम् पामक स्वास्) सपा सदाविधायिनी मक्षा मार एक एप रति। "सरे माहताः पुरोडागः सम्म कपाने पु मलमा: मा मायुः बालोsपि मममति यदम्ति एतत् माय । यावि RRIAt कपासमकान मिमिता मला एकोन- पवाद भवति मारुता हावत् महाकत्वात् समापि साधा মাল ন যাব মলি। অনন বিয়ের সােথ- दध्याति पय मदेव माथच मुपजीव्य तपा मुपाण्यागादिक मा- "गि एप भवति । 'एप' मानरः ' मिस.' व्यता: उशयोंगो भवति गिरमी व्यतत्वात् 'तो' मारता ‘भनि समा' पथमा उपाशयागा भवेयुः। प्रापानामतीन्द्रियलेना- इमीड-इति ह भ । बन्धनौचिचामा: प्रणित: पोनालि भ-क-पुलकोरपत्र। यदा-दति । .

·सपनापम्। (२९. २मा.) 1 प्यतात्यादिन्यर्थः । "तिरसोपहीति । शिर उतितावितोय भवति । इन्द्रियापि त पानयत्येनासीनासलेव (1) भवन्ति । भत इन्दयो पिताना होम मनूच तेषां तप एडीभूत प्राणामकला प्रदर्शनेन होमे स्थानप्रकार माह- "तधी प्रथमाथित्यादिनः। पर प्रथम सविधानेन दितीये उपचारात् प्रथमयोग एव मुत्तरत दिसीयं रतीयादित्यवापि "मौ ता विति। ती प्रथमो इमो माणी मी प्राण्यो हस्तेन निगः । ती वैहा- नरम्य पुरोडाशस्य मध्ये शुहोति । पनयोः योयो. शिरोमध्ये. ऽवस्थानात। पतएव कात्यायनिन सूचितग ,- "वैज्ञानरे वा वैज्ञामर पृथु कति ; 'अग्नि या बेग्लानरेवेति न विकल्पः । सत्र मनो होमः भाखासरानुसारेण विकल्पितः । वामरे यदा होम तदा वडानरस्य पृथक् करणम् ॥ १० ॥ 'पय यौ दिसीया विमौ ता विति। नमाविति घनपो निमः । 'सौ समन्तिकार' सविहिततरे झुडुयात् , चक्षुषोः परम्परविधानेनावस्थानात्, होमस्तु वेशानरस्य पयाद भागे कर्तव्यः । पञ्चषष्ठयोः होमः वतीयचतुर्पयोः पथात् सप्तमस्य तु होम, सर्वेषां पश्चात् क्रियते ; पतएव कात्यायन "देवानर . 'यानयत्यनामोमामीनानी-रति ज , "व्यासतारतवावा मानीपौवा'--इति भ: "मासतापूतगाखानानीयौवा-ति । विवागरे वा वैश्वानर' युटवा 'शुकन्योति' रिति (वा. सं १७. - प्रतिमन्नम्। मापसान जुहोति • विकल्पशायम श्वानो होमोपोरोति'-ति का प्रो. स. १८ : २६ २७ ।

·(३५.प्रा.) नवमकाहम्। मधिचित्य दक्षिपोवरौ मारती, पाच सकारातगे मपरी • पयादरण्येऽनूच्यम् । होमासादनयो”- इति* वैश्वानर- मारताना मैकतनत्वात् "वैवानर मवियित्य दक्षिणोत्तरी मागणी" इत्युक्तम् । तत् प्रयोगपकारस्तु सूत्रतोऽवगन्तव्यः ॥ ११ ॥ "पथ यो वतीया विमी सावित्यत्रेमाविति मासाविवरयो निगः । इयं पण मारताना न तत् प्रमाणात्मकसा मभि- धारखेनूच्यं यागात्मना प्रशंसति ,- “वागैवेति । 'परवं. नि य:' कविनुवाकः तेन हयमानोऽपि पुरोडागो 'रण्ये. नूभ्यो' भवतीत्यादि वातस्य वागामकता मेवोपपादयति । यतः कारणाद “वाचा महु घोरं निगमति' प्रती प्रकासखेम सोऽमुताकोर नुक्ताध्ये भवति। तस्मादरखान्यवचनात् तस्य धागा मकख मुपपन्न मिति भावः ॥ १२ ॥ पूर्व वैवानरं शिरोरुपेण मारतान् स्तुस तत् प्राणस्तुतवान् , इदानीन्तु त मेव घेवानर मावतान् चवं प्रजामना स्तौति "यदेवेति । वैश्वानरस्य प्रजामकलेन सर्वत: प्राधान्यात् क्षत्र- स्वम् । मरुतां प्रजाखम् तेत्तिरीयमे यूयते- "मरुतो देवाना विश"-इति ॥ १३॥ पय नेपा मुका मेव क्षत्रं प्रजात्मकत्व मुपजीव्य तत् महादिर्क प्रसति- "एक एष भवति । वैशानायकत्वेन . का. श्री. सू. १८.४.१७-२१ । + अरण्ये निधो भवतीत्यादिना सस्य वागामना प्रशंमति-इति म-म । - 4 ·पियमानम्। (३१. मा. मर जाहिरानं प्राधान्च 'मेकस मंद करीकि। 'थिय मेन करोति' ; पतएव "शियमपि एकता फरोति, मह समाधान्ये परसर मेक मस्यात् राम प्रसार मापताना पहुवेग मनाया में भूमान' बहुत प्रभाषा मेष 'भगान' पाइस मिदधाति । प्रभावही सतवान् भवति । "भूमान मिति । “यसोनोपो भूच हो: रमि बहु गदा. लिहित ममि परकार लोप: । प्रतिय भूरस्यय मादिगः। १४. "नि मिव पिवम्-ति साहाया मा प्रजा. सम्योमध्यमानस्येम पाय मिळवम् । पकाया माधीन यावीपतिरनिकन त्वम् । पतएव 'पर्व हितीव भवति । प्रजातामोनिय भवति । १५.. पैसामरं करोति मारता मोतीतिजोम मात्र विधा- नातन पियेषं विधाय मयंति- " या एत मिति । “पुरोनियापपर्यन्त. याज्यवन्तम् इति हादसा इतः। मेस मामरं कोहग पुरोऽनुवाक्यवर यायायल होवावपद- शतं शुधा अायात् । समारतान् पाधोगी रस्तेग सार- काराप्पय जुहुयात् । एष वैवानरस्य पुरोऽनुवाक्यासम्ब. धिनि धन्धनेन यागोग प्राधान्यादितरेषा सा सवयनो- बारो पति मारुता नीतमः . स क देवाना' प्रकृयाह रति का.यो. सु. १६.8.10 1. ओ. सु. १५, इ. १० । .

·(श्च. मा.) नियमकाणम् ।' सर्जनत्वात् मजा अपाय कतानुकारिणी मनुगतवर्तमान करीति । १६॥ - मम्चा पय मारताना मुजप्रकारेण होमेन वैवानरवद्यागसम्मति र्घटत इति। सा सम्पति कर्य भवतीति मन पूर्वको तरोदर्शयति,- "तदाहु रिति । एतेषां ये सप्तपदाना मित्यत्र मारुत-सन्देन सडोममाधनभूताः "शकज्योतियेत्यादयो विव- स्यन्ते ते प मापदा भवन्ति। प्रतच मा मन्त्राणां यानि प्रघमानि वीणि पदानि सन्ति सा विपदा गायत्री मेव पुरोऽनुवाक्या भवति । पथ यानि पत्वार्युपरितनानि पदानि सन्ति तानि चतुष्पदा लेष्टुम् सैय याज्या भवति । "इद मेदेति न प्रमृतिरभनयेन पदर्यते , कपुत्सलम्' इति वनु मुख मुच्यते । पय मिति बाहु 'दाइ' प्रदर्श्यते एवं बाहुरेव सुमि. त्यु भवति। 'स्वाहाकार' एवं 'वपट्कारी' भवति । मुतन प्रकारेणास्याग्नेयजमानस्य वा सम्बन्धिन एष मारता 'पुरोऽनुवाक्या गाणवन्तो वषट् कृते सुचा हुता भवन्ति ॥ १७ ॥ भय होमक्रमेण तान् मारतान् प्रत्येक नद्यादिरूपैय प्रयंमति- "तद्यं प्रथम मिति । 'प्राथ.' प्रामुखाः पूर्व- समुद्रगामिन्यो गङ्गायमुमादयः सममयः 'सवन्ति ताः सस .वा. सं. १७०-५ । + ' मेवेति' इति ष, भाम, 'य मेव चिति। -इस छ। "पुशला मेव!"रतिछ । "महाख'-रति छ भ, ।

·। शतपचनाचम्। (२. ग्रा.) - प्रथमं दक्षिणतो दक्षिणभागे हुतो माक्सः पुरोडागः सास कपालेषु संस्कृती भवति। 'या:' नद्यः 'प्राथा' 'सन्ति' तासां सप्तगन् ॥ १॥ पनेन तस्य मारत थोशासच नवालकत्वं समप्यते । उत्तरत सर्वपाप्येव मेव पधिम सापचया सन्न हि तव' इत्यु जाम् ॥ १८॥ "स मनन्तति मिति तं द्वितीय पुरोडा पूर्वमान् मार- तादनं तदित मध्यवहितं तत् साबधे राहुयात्। एवं पूर्वस्या. वात्मकत्वादावव पशून' प्रतिष्ठापयति २०, २१॥ "अनन्तहितांस्त शीर्णः प्राणान् दधातीति । पूर्व मारुत- पुरोडागस्य प्रथम मारुतेन सम्बन्धात्तश्य छ वैवानरेग्य सम्बन्धात् प्राणान् शिरसोऽनन्तहिता नथवहितान् करो. तीत्यर्थः ॥ २३॥ "सत हि चतुरुतरापीति। चतरथराधिकानि 'छन्दांसि' भवन्ति , ययया स्तराः छन्दो बहवः सन्ति ; तथापि चतरचरा. धिकानि छन्दांसि सप्तवेत्यर्थः । गायत्री चतुर्विगत्यचरा, उणिक् पुनराविशत्यचरा, अनुष्टुप् हागित्य चरा, एवं सहती पशि-विष्टुप् जगत्ययरधराधिका भवन्ति ॥ २३ ॥ "सोष इत्यादिक प्याय मर्य,-'' एपो 'परण्येन्यो' गणः 'पस्य पवाड्' अधस्तानः 'प्राण, इन्द्रियं प्रत्येति पदस्यैवाय वित पोति । एतस्य प्रजापते:'-इति तरुगुल्मादि भूपिरत्वेन प्रकाश अस्वाद 'पर एय" 'तिर रोहितं भवति । 'प्रवामानो' प्यादितो ·(३. मा.) . नवमैकागहम् । । भवति । अनेन सम्योक्त 'भवाड्माणत्व' समर्थितम् । 'तम्मान' तदामिकामा मतासां 'नदीना' कर्मणी पाही नदी ये पिबन्ति । अथवा पय इत्यध्याहार्य तासां पयो ये विवन्सि' 'ते' "रिसरा:' प्र मिति पाप मुथा। पापिहा 'शपन मिति । व्यत्ययेन पका- रस्थ फकार. • ध्रुव । प्रत्यय मुपालम्भनीयाः । 'पाहन' मिति नीचोति मुच्यते । तस्या प्रत्यय 'वादितारो भवन्ति'- इति मूत्र रूपत्वात्तासां नदोनों पयः पिबन्ती 'इतरा' नीचा भवन्ती- त्यर्थः मथ मारतर रति अमिधानेन ट्यदेवतासम्बन्ध- प्रतीते: 'पर्व' मम्पाद्य 'अ' प्रजापतये प्रतिपादयेति । सेम' च 'एन'प्रीपाति -इत्या,-'जयदेतदिति ॥ २४ ॥ पथ वैवानरच.दित्यरूपेण मारतारश्मिरूपेण प्रशंप्तति,- "स य, स वैखानर इति। 'ते' च म रुता मारण सयानुसारेण सत् पुरोडाशाः 'सप्त ससकपाला भवेयु (रित्याह। 'ते मप्त सप्तकपाला' इति 'सस सस हि इति 'मारुता गणा' सप्त सप्त- कानि भवन्ति। एकोनप वायसनका मरतः सप्तविधा विभा- गेन सप्त समुदाया भवन्ति । पतरामश्चानुसारेण तत् पुरी. डायः 'सप्त सप्तकपाला' भवेयुः) । ननु च पूर्व मेव समेतरे मप्तकपाला इति पाते नाय मेवाोंभिहितः, कि मिति स • “पकारस्थ पकाघवः (1)- रति, ज, भ, म। t"चोलिसभ्यते (111-रति छ । तितरस-रति च भ, म। बन्धनपिमाला प्रदर्शिता पाठो माति भ-म-पजकारपत्र।

·मतपयशाप्रपम्। (२. वा.) एवातीचा इति नेसदम्ति पूर्व यदु वा अपि बहु साव इत्या. दिना साधा विभागेन ते सर्वे सप्तेव भवन्तीति । गिरमि सप्त पानिदधातोन्यु गम् । ननु सप्तकपालानां सतत्वे कारण मुताम्। पत्र पुनस्तत्र कारण मुलम् । पत्र पुन राछ कारण सुच्यते इति ॥ २५ ॥ अध मारताना होम मन्त्रान् दर्शयति - “स जुहोति। "शुक्रज्योति रिति अत्यज्योतिष ज्योतिभाषेत्यादिक मन्ने रित्यर्थ: । "मामान्येपा मिति । एतानि 'शकन्योति' रित्या. दोनि पो रमोना नामानि बन्लानरप्यादिन्यामफल माग ताना रसम्यानकत्वं प्रागुतम्। पतराव ते नामाभिधीमे पादिय मेव संस्कृत्यायास्मिन् मण्डले' एतानुशनानो रमोना- वस्थापयति ॥ २६ ॥ [३,१] इति थोसायणाचार्यविरचित माधधीये दार्यप्रकाश माध्यन्दिनगतपयनाणभाधे नवमकाण्डे तृतीयाध्याये प्रथम प्राधाणम् । + वा. .१७८-५॥

·॥ अथ टतीयं ब्राम्पम् । अथातो व्वसीद्धारा जुहोति। अवैष सचों- ऽग्निः संक्वत: स एषोऽत्र ध्वसुस्तम्मै देवा एता धारां प्राएवं स्तधैन मीणस्तद्यदेती बसवाएतां धारा प्रायहंस्तस्मादेना ध्वसोईरित्याचक्षते तथै वास्मा ऽअय मेतां धारा ग्रग्रहाति नयैनं प्रौगाति । -- यहवेतां व्वसोहारा जुहोति। अभिषेक एवा- स्यैष ऽपतहा ऽरनं देवाः सर्च करनए सस्मात्या- थैन मैतै: कामैरभ्यषिञ्चन्नेतया ध्वसीरिया तथै- वैन मय मेतत् सर्वं कृनए संस्कयाधैन मेतैः कामर भिषिञ्च येतया ब्वप्तो ग्याज्येन पञ्चगृहीते- नौटुम्बर्या सुचा तस्योको बधुः ॥ २ ॥ वैश्वानर हुत्वा । शिरो वै ध्वैश्वानरः शौर्णी या इभन्न मद्यते यो गोर्षतो वा अगि- विद्यमानो ऽभिषच्यते मामतान् हुत्वा प्राणा वै 23 ·१8 . पतपयवाणम् । (२. मा.) मामता: प्राणेम वा ऽभन्न मद्यते ऽयो प्राणेषु वा ऽभिषिच्यमानो ऽभिषिच्यते ॥ ३ ॥ सद्या ऽपरण्ये ऽनूच्ये। व्वाग्वा ऽअरण्ये ऽनूच्यो ब्वाची वा ऽभन्न माते ऽथो ब्वाचा वा ऽअभिषिच्य- मानो ऽभिषिच्यते तदेतत् सर्च बसु सर्च येते कामा: सैषा ब्बसुमयो धारा यथा क्षीरस्य वा सर्पिषो ब्वैव मारमायैवेय माज्याहुतिहूयते तद्य- देपा व्वसमयो धारा तम्मादेना बसोचे त्या- चचते ॥ ४ ॥ साह। इदं च म इदं च म ऽइत्यनेन च ला प्रोगान्यनेन चनिन च त्याभिषिञ्चाम्यनेन चेत्येतदयो ऽहद च मे देहौटं च म इति सा यवैषा धारानि प्रानुयादथैताजुः प्रतिपोत+॥ एतका ऽएन' देवाः। एतैनान्नेन प्रौत्तेः . 'अभिषिच्य-इति ङ । । परिषद्यते'-दति क ।

·(२९. २वा.) भवमकाणम्। १७८ - कामैरभिषिच्यतया वसोरियाथैन मेतान् कामा- नयावन्त तेम्य इष्टः प्रीतो ऽभिषिक्त एतान् कामान् प्रायच्छत्तथैवैन मय मेतदेतेनावेन प्रौरवैतैः कामै- रभिषिच्यतया बसोरियायैन मतान् कामान्या- चते तमा इष्टः प्रीतोऽभिषिक्त ऽएतान् कामान् प्रयच्छति हौ दो कामौ संयुनत्यव्यवच्छेदाय यथा व्योकसौ सयुञ्जाादेवं यतेन कल्पन्ता मिति ॥ ६ ॥ एत देवा अब्रुवन् । केनमान् कामान् प्रति- ग्रहीष्याम इत्यात्मनैबेस्यब्रुवन्यज्ञो वै देवाना मात्मा यज ऽउ ऽएव यजमानस्य स यदाह य न कल्यन्ता मित्यात्मना मे कल्पन्ता मित्येवैतदा ॥ ७ ॥ हादशसु कल्पयति। बादश मासाः सव्वासरः संवत्सरो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यख्य मात्रा साय- तैवैन मेतदुन्नेन प्रौणात्यथो तापतवैन मेंतदन्ने- नाभिषिञ्चति चतुर्दशसु कल्पयत्यष्टासु कल्पयति दशम कल्पयति बयोदशसु कल्पयति ॥८॥ मिति'--इति । 1"कल्पयाति -इतिखे। .

·15 यतपयमारवयम् । (२. मा.) अथान्द्राग्धि जुहोति 1-सव मेतद्यदईन्द्राणि सुर्वेणैवैन.- मैतत् प्रोणात्ययो सागैयैन मैतदभि- पिचति ॥८॥ अथ ग्रहान्। जुहोति। यत्ती वै यहा यजे- नैवेन , मेसनेन प्रोणात्ययो यत्तेनैवेन मतदन्नेनाभि- पिञ्चति ॥ १०॥४॥ . . 4 5 ॥ इति द्वितीयप्रपाठके हतीय ब्राह्मणम् [३.२.] । 7 । प्रकतत्वादेदच्छब्देन परामशति - "धारों टम् । रही तया च तया पन मपीयन् । नत 'एता पसर्व एतां धारा पाटन इति यत् तस्मादेना , वसोरिल्याचक्षते' प्रह- वादिन इति शेषः। तो यजमानोऽपि पनन होमेन तथैव करोति ॥ अथ पुनस्ता मेव 'वसोहारा सस्कृतस्याग्ने अभिषेकासन प्रशसति- “यदेवता - मिति । 'सर्व' मित्येतस्यैव विवरण . 'मैतदभिषिञ्चति' इति । । मेसन नामिविश्वति-नि ·(३५.वा.) । नवमकाणम् । 'कर' मिति 'एत: कमै रिति-"वाज में प्रसव म. इत्यादि, मन्योता वाजादयः काम्यमानत्वात् 'काम'-गब्द- मोचन्ते । ते य एतया 'घसोरिया' च 'अभ्यपिञ्चत् । अतएवो- परिष्टान् मन्नान् व्याचक्ष माणोऽमु मेवार्थ अनेन चाभिषि- धाम्यनेन चेत्येतदिति। अत इदानीम्सनोऽपि यजमान 'स्तथैव' सतवान् भवति। विहिता 'सोहारा भाज्येन पञ्चग्यहोर्तन घौटुम्बी सुचा' कर्त्तथा । तस्याज्यादिकस्य सर्व स्थापि बाबा मागुक्क मित्याह - "प्राज्येनेति ॥२॥ अर्थतस्या वैवानरहोमानन्तर्य प्रसंसति- "वेवानरं दुत्वनि । 'शीण' इति हतीयार्थे पञ्चमी रत्युतम् । (गला. दुपरितनत्य सप्त सर्वस्यापि शिरस्त्वात् मुखेनादोऽपि शिरसेव 'पत्र मद्यते' किन्तु लोके 'अभिपिय मान' पुरुपा शिरस पारभ्यताभिघियते । पतीय वैश्वानरण शिरस्वादना- भिषेकामिकाया वसो:राया होमस्त धनन्तर मेय युज्यत प्रत्यर्थः । मारतहोमानन्तर्यमप्युक्त प्रकारेणेव प्रशंसति--- "मार- मान् हुखेति । 'प्राणरु वा अव मद्यत' इति। 'पन्न' मिति गदादीन्द्रियार्याप्मकं भोग्यवस्तूच्यते ॥३॥ सो जुहोतीति स्थाने विशेषानुपादानेन विधानादग्नी . वा. म. ११. "याच मागी'-दति ष ·। पतपथनाए । (२५. मा.) पत्र कात्यायन: यव कुवापि होमरसतावाह "तहा इति। तत्र वसोरा विषये होमो 'अरणेऽनये' पुरोडागे कर्तव्य इत्यर्थः । "वसोर्हारा जुहोत्यौदुम्बर्या पश्चग्यहोतं सन्ततं यजमानोऽरयेऽनुयाग्निपात" - इति । अथ तदेव 'वसोदारा-पदं प्रकारान्तरेण निर्वति, - "तदेतत् सर्व मिति ) || यत एते 'सर्वे' वाजादय काम्यमानत्वात् 'कामाः' प्रतः काम्यमानस्येव यमुत्त्वात् तदेतत् मई' बाजादिक 'वसु'-गब्देनोयते । तस्यात् तत् प्रतिपादकमन्वसाध्यैषा 'धारा:' 'वसु' भवति , किच 'ये' 'मायाहुति ईयते' 'एमा' लोके 'यथा धीरस्य वा सर्पियो वा धारा क्रियते एष 'मारम्भा एवं मुपकम्य सम्पादयते। दानों क्रियमारी य 'माझ्याइतिः' पीराव्यधारावत् सम्पाद्यते इति धाराकारता प्रदर्यते । तथा चौसरकारेण एपा समयो धारा' भवति। यत एवं समादेना पसोडरित्याचक्षते ॥ ४॥ (पथ प्रातहोमसाधनानां मन्त्राण तात्पर्याय दर्श यति ,- "स पाहेति । इदं च म पदं च म ति' "वाज में मयम इत्यादि) मन्वाण निगः । 'पनेन' धनेन चान • का. चौ. . १८. ५.१। tबन्धनौचितान्त: प्रदर्शित: पागे गालि ज-पुस्तकाया । 'वा. सं. १८३. मगोचिशाम्तः प्रदक्षिमः पाठो नाति -पुस्तके ।

·(३१.२.)
नामकाण्डम्
१८२
घेत्या वासादयो निहिंग्यन्ते । है पग्ने वा 'पनेन धानेन'
पाभिपिशामि कि 'दं च मे दे' प्रय मर्यो मन्द विदा
पिस इत्यु भवति ।
पथ कय मेयोऽयों मन्न विवक्षिस इत्यस पाह- "एता
रति। "एस सीरियति । 'मोरा' नाम "पाप म"
यादि मम्नः क्रियमाणा पाग्यवारा।
पर वमोरियन्ये.
मदेव विविध क्षगित,- "एसेनानेम मोवतः कामेरभि.
पिचेति । पथ प्रीणमाभिपेकामता एत मनि मेतान् वाजादीन्
कामानानुवन्ततः समयागोऽग्निः 'पोतो' भूत्वात् तेभ्य 'एतान
माया'। प्रत व यजमानोऽपि कुषते । पत एतदनुसारेण
मयाणा मुश विध एवार्थो विचित ति भाव । मन्त्रेषु प्रत्येक
परमाने व्यवच्छेदः म्यादति। मदभावायो हो मन्त्री
मंयुज्यादि-यार- सविता प्रति 'बीकमो विभिद.
देशम्यावाचाय 'यथा संयुग्यात् एष' मेतदिति भयो
भनि। मखेषु न सावमाने 'यजेम पता fifA
पाणापा तस्वंदानो मुपभोग मार- यम कम्पमा
मिति
"IRO AR पूर्व देवा: मेमान कामान् पतिपरीणाम
rin परम्पर युर पार पामर प्रतिपदायाम KA
निर्णय पाना मार 'पर' पग गरीरता
पभोगमाVAREA पचरुपम देवाः 'कागर' रम्य

·१८४ मतपत्रामधम् ॥ (२५० वा.) - गृहनियर्थः। तहत् 'एव यजम नस्य अपि यज्ञ एव शरीरम् । एवच यतेन कन्यता मिति' बनने 'मे' 'घामनैवेति' कामः 'कल्पता मित्येवै तदुक भवति ॥ ७ ॥ तवाक्य द्वादश मन्वायमाने प्रयुनमादित्याह,- "हादशा कल्पयतोति । तत्र कल्पनं कृत्स्राग्नीमौति भवतीत्याह-- "हादश मासा इति । नतु सर्वत्र धादशखेव, कल्पयेदिति । नेत्याह,- "चईशसु कल्पयतीति। 'पाजश्व में प्रसवयम' (इत्यारभ्याप्टाभिरनुवाकोया वसोईरा हयने । सवैकस्मिन्ननु. वाके “अग्निय म इन्द्रव मे सामय म इदन्दूश मे सविता च म इत्यादि ) न मन्त्रा; समानाता; । तत्र 'दो दो मंयुननि' पनि बनेन इयोईयो रवमान विधानात् मन्त्रदयस्य 'इन्द्रय म' इत्येतई भवति । प्राप्ते मया अंन्द्र गन्दनीयते ॥ ८॥ प्रतय “चयाईन्द्र गोत्यनेन तत् मनसाध्य होमं स्तोत मनुवदति प्रपोणाति -शब्दो मन्त्रालयपरः। तशिष्येन ट्रयस्थ होमाटुपवारेण अन्ट्राणि जुहोति' इत्युक्तम् । एवं मुत्तरतापि। अन्ट्र मन्त्र करएकान् होमान् कुर्यादित्यर्थः । मर्वाधिपति वेन मायेन्द्रमबन्धात् 'चन्द्राणि अपि सर्वत्वात् तात् का होमे को 'सोन रेत मग्न' प्रोणाभिषिञ्चति "मा मेत दिति। - याह - • वार मं१८१ बन्धनौनिक्षत: गति: पाठी नाति ज-पल ।

·(१५. वा.) 1 नवमकाण्डम् । "प्रथम रश्मिय म * इत्यादयो भन्दा प्रतिपादक- स्वाद 'ग्रहा', सत् मध्य मपि होम मनू ध प्रशासनि- “यो बैं पहा इति । यासाधनचाद ग्रहाणा यत्रत्वम् ॥ १०॥ ४ ३,२] । रति बोसायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिमशतपयवानायभाये नवमकागड़े वतीयाध्याये हिसौर्य योोणम् । ॥ इति नवमकाण्डे हिसौयः प्रपाठक. समाप्तः ।। -- + वा. सं. १ ।

·अंध वतीयप्रपाठी प्रथम ब्राधणम् , प्रचिवा वतीयाध्याचे प्रतीय माप्रशम् । अयैतान् यत्नातून जुहोति । अग्निश्च मे धर्मर मऽत्येतैरेवैन मेतद्यक्रतुभिः प्रोणात्ययो एते रेवैन मेताजातुभिरभिषिञ्चति ॥१॥ अधायुज स्तोमान् जुहोति। एतदै देवा सञ्चान् कामानारत्वायुग्मि स्तोमैः खर्गलोकमार स्तथे वेतनमानः सर्वान् कामानाप्लायुग्मि स्तोमै म्बर्गलोक मेति + ॥२॥ •भिविति'-रति स। +Afg'-रतिस।

·(३५. ३वा.) मयमकाडम्। १८७ तद वयस्त्रिएशादिति * । अन्तो वै वयविएशो ऽयुनाए स्तोमाना मन्तत एव तद्देवाः स्वर्ग लोक मायंस्तथैवैताजमानोऽन्तत एव स्वर्गलीक मेति ॥३॥ - अथ - युग्मतो जुहोति । एतदै छन्दाएण्यनुष- न्यातयामा वा ऽअयुज स्तोमा युग्मभिवयए स्तोमैः स्वर्गलोकमया मेति तानि युग्ममि स्तोमैः खर्ग लोक मायंस्तथैवैतद्यजमानो युग्ममि स्तोमैः खगें लोक मेति ॥ ४॥' तहा ऽअष्टाचत्वरिएयादिति । अन्तो वा अष्टाचत्वारिएशोऽ युग्मसाए स्तोमाना मन्तत एवं तकुन्दाएसि स्वर्गलोक मायंस्तथैवैता नमानो ऽन्तत एम स्वर्गलोक मेति ॥ ५॥ 'प्रयलिशादिति'-रति ख, 'श्रयखिशादिति' इति । + 'मैति-इति ख। : 'अटाचधारिश्शादिति' इति क , । अशाचवारिशों-इति म , ·१८८ । पतपयनाअपम् । (३. मा. सऽआह। एका च मे तिलश मे चतसथ मे इटो च म ऽति यथा बृक्षर रोइन्नुत्तरा मुत्तराए शाखाए समालम्भए रोहताहतादेव स्तोमान् खही- त्यनं वै स्तोमा भनेनैवेन मेतदभिपिञ्चति ॥ ६ ॥ अथ व्वयासि जुहोति। पशवो वै ब्वयाएसि पशुभिग्वैन मेतदुन्नै न प्रीणात्ययो पशुभिरेवैन मेत- दन्नेनाभिषिञ्चति + ॥ ७॥ अथ नामयाई जुहोति। एतद देवाः सर्वान् कामानाप्त्वाथैत मेव प्रत्यक्ष ममीणस्तथैवैतद्यनमान: सर्वान् कामानाप्त्वाथैत मेव प्रत्यचं प्रीणाति व्वा. नग्य खाहा प्रसशय स्वाहति नामान्यस्यैतानि नाममा मेवैन मेतत् प्रोणाति ॥८॥ त्रयोदशैतानि नामानि भवन्ति । वयोदश मासा: संवत्सरस्त्रयोदशाग्नेथितिपुरीपाणि यावा- नग्निावस्वस्थ मावा तापतैवैन मेतत् प्रौणाति - . 'मेतदभिपिपलि'-तिख। । 'मेतदमेनाभिषिचतिति ख । * 'प्रोणाति-तिस।

·(३५० वा.) "! मवमकाण्डम् । १८ यदेव नामग्राहं जुहोति नामयाह मेवैन मेतदनि- षिञ्चति+10 अथाह । इयं ते राणिमवाय यनासि य मन जर्जे त्वा वृध्यै त्या प्रजानां त्वाधिपत्यायेत्यन वा ऽजर्गन वृष्टिरन्न नैवैन मेतत् प्रोणाति ।। . - यहेवाह। चूयं ते राशिम वाय यन्तासि य मन ऽकर्जे त्वा व्वृथ्य त्या प्रजानां त्वाधिपत्याये- तौदं ते राज्य मभिषितो ऽसौत्येतन् मित्रस्य त्वं यस्तामि य मन ऽजले च नोऽसि बुथ्य च नोऽसि प्रजानां च न आधिपत्यासीत्युपबुवत एवैन मेत- देतस्मै नः सर्वस्मा ऽअस्येतस्मै त्वा सर्चस्मा ऽअभ्य- विधा महीति तमाटु हेदं मानुषए राजान मभि- पित भुपब्रुवते ॥११॥ 'नहोति'-रति ख। । 'मेतेदभिषिक्षति' इनि ख , नामपाट मैवेन मेतदभिरिवति'- ( without any accentuation)-Tति ग, + 'समाव' इति क, ख। , ·तिपयमाप्रपम्। (श्म. १मा.) अघ कल्पान् जुहोति । प्रागा चे कल्पाः प्राणानेवास्मिन्ने तधात्यायुर्य जन कल्यतां प्राणी यतेन कल्पता मित्येतानवाम्पिन्न तत् कृतान् प्राणान दधाति ॥ १२॥ द्वादश कल्पान् जुहोति । द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरोऽग्निर्यावानग्निावत्यस्य मावा तावतेवास्मिन्ने तत् सप्तान प्राणान दधाति यदेव कल्पान, जुहोति प्रणा वै कल्पा अमृत है प्राणा ऽअमृतेनैवैन मैतदभिषिञ्चति ॥ १३ ॥ अथाह । स्तोमश यजुश्च ऽऋक् च साम च चहच्च रथन्तरं चेति चयो हेपा विद्वान वै वयी विद्यान्न नैन मेतत् प्रौणात्यथो ऽअन्न नदेन मतदभिषिञ्चति खर्देवा ऽअगण्मा मृता ऽअभूमेति खहि + गच्छत्यमृतो हि भवति प्रजापते. प्रजा ऽअभूमेति प्रजापतेहि प्रला भवति वेट् स्वाहेति . । 'मतदभिषिश्वति'--इति क . 'प्रभूतिसहि इति ग, ·(३.३मा०) नवमकाण्डमा बषटकारी हैष परोऽक्षं यहेटकागे वषटकारेगा घा वै खाहाकारेण वा देवेभ्यो ऽन्न प्रदीयते तदन मताभ्या मुभाभ्यां प्रौगाति ब्वषट्कारेण च स्वाहा- कारण चाथो ऽएतान्या मेवैन मेतदुभान्या मभि- पिञ्चायव ताए सुच मनुमास्यति यदवायलिप्तं तन्न- हिग्निरसदिति ॥ १४ ॥ तस्यै वा एतस्यै व्यसोारायै । द्यौरेवात्माच- मूधी विद्युत् स्तनो धारैव धारा दिवो ऽधि गा. मागच्छति ॥ १५ ॥ तस्यै गौरवात्मा * । अध एवोध स्तन स्तनो धाव धारा गोरधि यजमानम् ॥ १६ ॥ तस्यै यजमान एवात्मा । बाहुरूधः सुक्- स्तनो धारैव धारा यजमानादधि देवान् देवेभ्यो ऽधि गां गोरधि यजमानं तदेतदनन्त मक्षय्यं देवाना मन्नं परिलवते स यो हैतदेवं वेदैवए - . गरेवात्मा' - इति , 'गरवात्मा' - इति ग, घ ! .

·१८२ । गतपथनापम् । (म.वा.) हैवास्यैतदनन्त मनय्य मन्न' भवत्ययातः सम्पदेव ॥ ॥ १७ ॥ तदाहुः । कथमयैषा व्यसोडारा संवत्सर मग्नि माप्नोति कथए संवत्सरेणाग्निना सम्पद्यत ऽति षष्टिय ह वै त्रीणि ध शतान्येषा व्यसोही- राय षडय पञ्चचिरशत्ततो यानि पष्टिय त्रीणि च शतानि तान्ति संवत्सरस्थाहानि तत् संवत्सर- स्थाहान्यामोत्यथ यानि पट् घड् वा ऽस्तवसहतूनाए राचौराप्नोति तटुभयानि संञ्चत्सरस्याहोरावाण्यानो- त्यय यानि पञ्चचियरस प्रयोदशो मास: स ऽआत्मा विएशदात्मा प्रतिष्ठा हे प्राणा हे शिर एव पञ्चभिःश मेतावान्चै संस्मर एव मु हास्यैषा बसोआंग सव्वत्मर मग्नि माप्तीत्येवए संवत्सरे- गाग्निना सम्पद्यत तावत्य उ वै शाण्डिले ऽग्नौ मध्यतो यजुप्रात्य ऽदृष्टका उपधीयन्ते जनयो हैते - . 'मम्पदेव - इति ग, घ । 'मानोति'--इति ग, प ।