·विज्ञापनम् । पूर्व वाराणस्सा शिलाझरमुद्रिता अपि द्वादश मयूसा नितान्नमाद्वाः प्रायः सर्वत्र गलितवर्णपदपद्यश्च्युतसंदर्भाधासन् । अधुना च ताशा अपि न नेतृजनसुलभाः । अतस्तान्सम्यपरिशोध्य मुद्रापयितुमस्ति नः संकल्पः । तत्रैव प्रथमः सरकारमयूस इदानी प्रकाश्यते । अयं च 'भोर' भूपालास्थानपण्डितैः शेडेडपारयैर्नरहरिशाखिभिः प्राचीनलिखितपु- स्तकसाहाय्येन शोथितोऽपि बहुषु स्थलेषु पुनः शोधनापेक्ष एवासीत् । अतोऽस्मन्मुद्रणालयस्थैः वाउपार्मिहादेवशास्त्रिभिर्मुद्रणावसरे लिसितपु- स्तकान्तरालाभान्निसन्धान्तरदर्शनादिना तात्पर्यावधारणादिपुरःसरं पुनः परिशोधितुमारख्यः । कार्यशाद् बैराजक्षेत्र(चांगतास्तान् चतुर्थपञ्च- मसंपुटशोधनावसरे, परं छिश्यतो दृष्ट्वाऽन्तेमासिप्रणयेन वलादिव नियो- जितास्तत्क्षेत्रमण्टनभूता पदवेदार्थप्रमचनपटीयांस: श्रौतस्मानियात्र- नन्यसाधारणनैपुण्यभानो रानडेवंगमुक्तामणयः 'श्रीनाळशास्त्रांतात्या' इतिविश्रुतनामधेयाः साहायकाचरणेनान्वगृहन् । किंचास्य लिखितपु- स्तकान्तरमन्तरेण संशोधनं न केवलमत्यन्त शावह कित्वशक्यमिव मत्वा पुण्यपत्तनस्थान् श्रीयुत विश्वनाथरार दातार ' इत्येतानत्मदर्थ पुस्तकदा- नमभ्यर्थयांचा । तैश्च स्वपितृचरणानां पूर्वमीमांसायां धर्मशास्त्रे चासाधा- ग्णपाण्डित्यनुपां खासिना गङ्गाधरशानिणां पुस्तकसंग्रहात् संस्कारमयू- खपुस्तकदानेन उयमनुगृहीताः । तदेव पुस्तकमत्र च. संक्षया निर्दिष्टम् । एतत् विक्रमसंवत् १८११ वत्सरे कायस्थेन लिखितमगुद्धिप्रचुरमपि शुद्ध- पाठकल्पनायां बहुतरमुपयुक्तम् । तदेवं महान्तमायासमुग्रीकृय शोधि- -तस्थास्य दर्शनेन नन्दिप्यन्ति विद्वांस इत्याशास्ते- प्रकाशकः।

·संस्कारमयूखस्थविषयानुक्रमणिका । पृ. ... १३ ... . " ... ... ... " ... 7 ... ... ... ... " १४ ... ... ... " ... ... ... ... ४ " " १५ ... ... " ... " ... ... ... स्त्रीगमनकाला... " ... विषयः विषयः मङ्गलाचरणम् यज्यतिथ्यादि निवन्धोपयोगी विचारः १ वारफलम धर्मप्रमाणानि । नत्रफलम स्मृतिप्रवर्तकाः २ वटाफलम् संहिताः... योगफलम् संहितालक्षणम् ... स्थानफटम् महापुराणानि यसविशेष फलभेदः उपपुराणानि रजोविन्दुफलम धर्मलक्षणम् कुयोगशान्तिः देशाः रजस्वसानियमाः विनायकपूजनस्वस्ति- रजस्वलाशुदिः... याचनादि ५ प्रथमती विशेषः विनायरुपूजनम् गर्भाधानम् स्वस्तिवाचनम... मातृकापूजनम् ६ युग्मादिरात्रिषु फलम नान्दीश्राद्धम् पर्वाणि नान्दीमा देवताः अगमने दोपः विभफिविचारः... ९ । निपिद्धकालः पिण्डदाने विशेषः | बहुपरिग्रहवतो विशेषः... जोवरिपतुर्नान्दीश्रादविचारः १० अन्तावपि गमनम् संस्कारोद्देशः १० गर्भिणीगमने चत्वारिंशत्संस्काराः गुर्विणीपतिधर्माः संस्कारस्य वैविध्यम ११ | गुर्विणीनियमाः पञ्चविशतिसंस्काराः दोहदमप्यावश्यकम् पोडश संस्काराः... पुंसवनम् खोशूयोरमन्त्रकसंस्काराः १२ तत्काल रजोदर्शनविचार १२ पुंसवने कर्तव्यविशेषः प्रशस्ताप्रधस्तकादः अनवलोभनम् पक्षफटम् १३। तत्कालः " ... ... ... " ... ... " ... ... " ... " ... " " ... .. ... ... " ... ... " ... ... ... ... .. " ... .. " " ... २० . ... २० " ... ... ... ..

·ए. ... २९ १० ... ... " ... ... 1 * ... ... ३१ ... ... " " " " ... . ... ३२ " ... ... 17 " ... .. " ... " ... ... " ... " ... ... H विषयः अनवटोभने फर्तव्यविधेपः सीमन्तोन्नयनम् तत्कारः सीमन्तस्य त्रीसंस्कारत्वम् मतिकागृधम् जातकर्म पुत्रजनने फतव्यम् कस्तात्कालिकी शुद्धिः अत्र उयन मधुघृतप्रायनाम् सूतौ दशदिनकृत्यम् नामकरणम् तस्फालः प्राधणादीनां नाम श्रीणां विशेप.... मासनामानि मण्मासे विशेष उक्तकालातिक्रमे कर्णवेधः तत्काट कर्णवेधे सूची ... निष्कमणम् तत्र का निष्कमणे कर्तव्य उपवेशनम् तत्रकार तत्र मन्त्राः अन्नप्राशनम् तत्र कालः तत्र कर्तव्यम् तत्र फलाधिकपम् जीविकापरीक्षा चूडाकर्म -तार 2. विषयः २० निपिका २० नय विपकतंम्पम् जातकमादीनां पे २१ | मातरि गर्भिण्याम मातरि रजस्वणपाम २२ विद्यारंभः तत्र का अनुपनीवधी २३ चालादिलक्षणम उपनयनम् तत्र काटा जन्ममासक्षणम् २५ तद्विपः अनुफरूपः अनुपनयने मापता अनध्यायप्रतिप्रसवः २६ | उपरागे विशेषः २६ | उपनेयोपनेत्रपिकाप्पायश्चित्तम् पण्दाशुपनयनम् उपनेनुकमा २७ / परिधानोतरीयनिर्णयः... अहवलक्षणम् ... वस्त्रेषु विशेपः २७ मेखलाव्यवस्था अनुकल्पः दण्डाः २८ उपवीतम धारण विशेषः... उपवीत्यादिलक्षणम् पुनरूपनयने विशेषः पुनरुपनयननिमित्तानि... २९ अनचारिधर्माः... गुरुसेवाफलम ... ... ... " " " ... " ... " ... ... ... .. " " ... ... ... ... " " ... .." " " .... ... " ... " ... ... ... ... ... " " ... ." " ... ... " ४० " ... ... ...

·" "गुखे निवेदनम् ... .. ... .. 1 .. " .. ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ६६ " ... ... ... " ... ... विषयः विषयः गुरुनिन्दाफलम... ... ४१ तव विशेषः नियमाः अनिकायम ४३ वर्षावधिः समिदाहरणम् ... সঞ্চৰঘৰ समित्परिमाणम् ब्रह्मचर्यफलम ... अग्रेिकार्याकरणे प्रायश्चितम् ४४ वेदनतानि अभिवादनम् ... प्रतटोपप्रायचित्तम् गुवानां रक्षणम् आश्चमविकल्पसमुच्चयो... प्रत्यभिवादनम् ४६ गार्हस्थ्यस्तुतिः... प्रामणस्य क्षत्रिपादीनामभिवादने समावर्तनम् प्रायवित्तम् ... मान्यतानिमित्तानि ५८मातका मापसरणे विशेषः मातरभेदाः अध्ययनपशः विवाहप्रकरणम् पवित्रम्,.. ५. कन्यालक्षणानि... शुदसनिघायध्पयननिधः शुभूपाफटम् विशानामहत्तवः ... ५१ अधमा वैश गुरुधाः नारदोक्तग्रन्याधणानि शयानस्याध्यापनानपचः ५२/सापिण्ड्याम् विवादानफाटम... ५३ ] गोत्रप्रवरनिर्णयः अनध्यापा भृगणा निर्णय प्रदोपः आहिरोनिर्णयः . अन्नध्यायाः... १४ विश्वामित्राः नैमितिकानध्यायाः तात्कालिकानध्यायाः अहोराबानध्यायाः काश्यपाल... पक्षिणपनध्यायः अगस्तयः निदिनानध्यायः यामुष्पायणा ... त्रिमासानाध्यायः ५९ / गोवरवर निर्णय शोका... पण्मासारध्याप... वरगुणाः... अनध्यायापदादा... विवाहसमा भिक्षामकारस ६. विशाइभेद वयस्याः ... " " उत्तमा वंशाः ... ७५ .. ... ... " ... ... ... ... " ... ७६ ... ... .. ... ... .. ... ... ... " ... ". ... ... .." 4.अत्रयः ... ... चविधाः ... ... ... ... ९१ . ... .. .. ... ५८ ... ... . 4 । .. ... .. ... ... .. ... ...

·... ... " ... " १२८ ... ... 2 ... " ... ... " ... ... " ... १०३ प्रतिटोमाः ... " " १२२ " " ... " .. १२३ ... ... ... विषयः प्र. विषयः पृ. विवाहव्यवस्था... १०० अनिद्वयसंसर्गः कन्याविक्रयिणो निन्दा... सायंप्रातहोंमः विवाहे कन्यारजोदर्शने कर्तव्यम् " होमकाल: विवाहे उदगयनादिकालः स्त्रीधर्माः ज्येचविचारः १०१ प्रोपित्तपतिधर्माः विवाहकालः ...१०३ विधवाधर्माः ... ननिकादिलक्षणानि सप्तपाफसंस्थाआधानादीनि .. विवाहे दोपाः... वर्णजातिविवेक कन्यादानफठम् अनुलोमजाः... सालंकृतिकन्यादाने विश्पः कन्यादानुक्रमः जारपत्कर्षः कन्यायोविशेषेण फसविशेपः वर्णधर्माः स्वयंवरणम् ब्राह्मणस्यापत्कल्पः दत्तकन्यापहारे दण्डादि ... १०४, प्राह्मणस्य वाणिज्ये विशेपः ... शुल्कदात देशान्तरगमनादिषु राजे निदेशः फर्तव्यम् . क्षत्रियधर्माः कन्यादोपाः वैश्यधर्माः १२५ अधिवेदननिमित्तानि कृप्या विधेयानि विवाहोपनयनादी निधाः १०७] खव्यशः अनुकल्पः धान्यभागः ... विवाहाम्यगमनादी प्रायश्चित्तम् १०९ शुद्रधर्माः १२६ आयोचनिर्णयः तस्य पुराणादिश्रवणे जपे होमे च रजोरोपे अधिकारः वैदिविधानम् ... शूदस्य पश्चगव्याधनम् फन्यादानार्थ गभरवि जानम शूदस्य पञ्चमहायज्ञा.... मापः ११५ शूदप ज्ञानेधिकारः... कायहरवेश मृदस्य प्रादे नामगोश मारपोद्वासनमा সঞ্জয় नुतीयमानुपापियाइनिपेपः तर एहस्पधर्माः... अाम्पेयस्य विवाहानिधिः तृतीपाश्रमः अमिलोपः संन्यासः पमध्योन्यनिर्णय अस घातर्षिभ्यम् परिगणित যধিনামানি ... ... ... ... " " ... ... ... ... १२६ " ... ... ... " ... .. ... M ... ... ... " ... ... ... ... १३३ ... । 7 ... . ... , ... ..

·(११) पृ. ... .. ... " ... ... ... ... ... १४० ... " ... .. " ... " ... विपयः विपयः यतिधर्माः १३५ सोप्यन्तीकर्म, यतिपात्राणि जातकर्म गयादितीय दण्डप्रदर्शनम् १३६ नैमितिकम् यतिमरणे नामकरणम् ... उपसंहारः " निष्कमणम् कातीयसुत्रानुसारिप्रयोगाः अन्नप्राशनम् ... प्रयोगपरिभाषा १३६ चूडाकरणम् सर्वोपयुक्त स्थालीपाकप्रयोगः उपनयनम् पुंसवनम् १३८ समावर्तनम् . सीमन्तोनयनम् ... १३८ | विवाहप्रयोगः समाप्तेयमनुक्रमणिका। ... " ... ... ... ... ... ... .. ... ...

·॥ श्रीभगवन्तभास्करे ॥ संस्कारमयूखः। प्रथमः १. मङ्गलाचरणम् । यतः स विश्वं भजति जनिसचालयमिदं य आत्मा सर्वेषां स्थिरचरजानामपि विभुः । समेतं भावन्तं विधिहरिमहेशानवपुपं नमस्यामः कामं परमकमनीयं सुकृतिनाम् ।। १ ।। श्रीभास्कर शिवकरं शिरसा प्रणम्य श्रीनीलकण्ठपितरं जननीं च गहाम् सत्पादचिन्तनयलो बुवाइराख्यः संस्कारभास्करममुं वितनोति काश्याम्॥२॥ निवन्धोपयोगी विचारः। सवास्य धर्मप्रमाणविवेचकत्याप्रश्रमं धर्मप्रमाणान्युच्यन्ते । तान्याह याज्ञवल्क्य:- धर्मप्रमा- श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । सम्यसंकल्प: कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम् ।। इति । सदाचारः श्रुनिस्मृत्यविरुद्धोऽष्टार्थों वसन्तोत्सवादिः । धमें मूलं प्रसा- पामित्यर्थः । सम्यक्संकल्पाजात: कामो यथा भोजनव्यतिरेकेण जलं न पातव्यमिति । एतेषां च विरोधे पूर्व पूर्व बलीयः । तथा च प्रयोगपा- रिजात संग्रहे- श्रुतिस्मृतिपुराणेषु विरुखेषु परस्परम् । पूर्व पूर्व चलीयः स्यादिति न्यायविदो विदुः ।। स्मृतिष्वपि मनुस्मृतिः प्रथला, इति । तथाचाङ्गिरा:- मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिः सा विनश्यति ।। इति । विनश्यति अनादरणीयेत्यर्थः । तथा 'मनोनचसामिधेन्यो भवन्ति भारनि। । १सहसा पाठ 31 ·२ संस्कारमयूखे इसस्य वाक्यशेपे श्रूयते-'यद्वै किंच मनुरवदत्तद्भपजम्' इति । स्मृतिप्रवर्तका उक्ता याज्ञवल्क्येन- मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोङ्गिराः । यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनवृहस्पती ॥ पराशरव्यासशङ्कलिखिता दक्षगौतमौ । शातातपो वसिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रवर्तकाः ॥ इति । अन्येऽप्युक्ताः पैठीनसिना- तेषां मन्वतिरोन्यासगौतमात्र्युशनोयमाः । वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः ॥ विष्ण्वापस्तम्बहारीताः शङ्खः कात्यायनो गुरुः । प्रचेता नारदो योगी बौधायनपितामहौ । सुमन्तुकाश्यपौ बभ्रुः पैठीनो व्याव एव च । सत्यवतो भरद्धाजो गार्ग्यः कात्यायनस्तथा ॥ जावालिर्जमदग्निश्च लौगाक्षिब्रह्मसंभवः । इति धर्मप्रणेतारः पत्रिंशदृपयः स्मृताः ।। पनिशदिति न परिसंख्या । तेन विश्वामित्रादीनामपि धर्मप्रणेतृत्व सिद्धम् । एवमायुर्वेदादीनामपि स्मृतित्वम् । तत्र केचन दृष्टमूलाः केचन श्रुतिमूला अर्थाः । एवं पुराणादीनामपि । अस्माभिस्तु प्रामाणिकानां वरा- हमिहिरादीनां वांसि प्रमाणत्वेनोपन्यस्यन्ते । संहिता उका हैमाद्रौ भविष्यपुराणे- भार्गवी नारदीया च पाईस्पत्याङ्गिरस्यपि । स्वायंभुवस्य शास्त्रस्य चतस्रः संहिता मताः ।। यत्तु सतसंहितायाम्- आद्या सनत्कुमारोक्का द्वितीया सूतसंहिता । तृतीया शांकरी विप्राश्चतुर्थी वैष्णवी मता। तसरा संहिता प्रामी सौर्यन्त्या संहिता तथा !! इति संहिता उकासाः कान्दान्तर्गता न स्वतन्त्राः । अन्येऽपि संहिताफार कश्यपेन गणिता:- सूर्यः पितामहो व्यासो वसिष्ठोऽत्रिः पराशरः । फश्यपो नारदो गो मरीचिमनुरनिराः ।।

·निबन्धोपयोगी विचारः। रोमशः पौलशिश्चैव च्यवनो यवनों भृगुः । शौनकोऽष्टादशैवैते ज्योतिःशालप्रवर्तकाः ।। इति । संहितालक्षणं च-- आदौ शास्रोपनयनं खेटचारोऽदलक्षणम् । तिथिवासरनक्षत्रयोगतिव्यर्धलक्षणम् ।। मुहतोपग्रहः सूर्यसंक्रातिगोचरक्रमः । चन्द्रतारावलं चैव क्रियाः पोडशकर्मणाम् ।। नृपाभिषेचनं देवप्रतिष्ठा सालक्षणम् । अग्न्याधान मेघगर्भनिखिलोत्पातलक्षणम् । सच्छान्तिमिश्रकाध्यायस्तृतीयस्कन्धसंभवः ।। तृतीयस्कन्धः संहिता, संभवो रचना । महापुराणान्युक्तानि वैष्णवे- नाही पानं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथाऽन्य नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम् ।। आग्नेयमष्टमं चैव भविष्यं नवमं तथा । दशमं ब्रह्मवैवर्त लैट्मेकादशं स्मृतम् ॥ वाराई द्वादर्श चैव कान्दं चान त्रयोदशम् । चतुर्दशं धामनं च कौम पञ्चदर्श स्मृतम् ॥ मात्स्यं च गारडं चैव ब्रह्माण्डं च ततः परम् । अष्टादश पुराणानि कीर्तितानि मया तव ।। इति । उपपुराणानि कौमें- अन्यान्यपि पुराणानि मुनिभिः कथितानि तु । आर्य सनत्युमारोक्तं नारसिंहमतः परम् ।। तृतीयं नान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भापितम् । दुर्वाससोक्तमाश्चर्य नारदोक्तमतः परम् ।। कापिलं मानवं चैव तथैवोशवसेरितम् । ब्रह्माण्डं वारुणं चैव कालिकायमेव च ।। माहेश्वरं तथा सान्यं सौर सर्वार्थसंचयम् । पराशरोक्तं प्रथमं तथा भागवतादयम् । इदमष्टादशं प्रोक्तं पुराणं फार्ममुत्तमम् ।। रतिभ्यर्थ करणम् ।

·संस्कारमयूखे महापुराणमध्ये गणितानामप्युपपुराणेपु गणनायां न कोऽपि विरोधः । एकस्यैवोभयसंज्ञाकरणे विरोधाभावात् । इत्युपपुराणानि । धर्मलक्षणं जैमिनिराह-चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः । विधिश्चोदनाशब्देनो- च्यते । तटामाणक इत्यर्थः । धर्माधर्मयोरुपादानपरित्यागावुक्तौ स्कान्दे- धर्माद्राज्यं धनं सौख्यमधर्माहुःखसंभवः । तस्माद्धर्म सुखार्थाय कुर्यात्पापं विसर्जयेत् ।। "धर्मेण पापमपनुदति " इति च श्रुतिः । धर्मश्च द्विविधः । श्रोतः स्मार्तश्च । श्रौतोऽग्निहोत्रज्योतिष्टोमादिः । स्मातोऽष्टकादिः । अस्मिश्च प्रन्थे स्मार्तधर्मः [अधि?] क्रियते । अथ देशा विष्णुपुराणे- उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । वर्षे तद्भारतं नाम भारती यत्र संततिः ॥ अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि सत्तम । कदाचिल्लभते जन्तुमानुष्यं पुण्यसंचयात् ।। मनुः-आसमुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्रात्तु पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योरार्यावर्त विदुर्बुधाः ।। तयोहिमवद्विन्ध्ययोः । विष्णुर्विशेषमाह- चातुर्वर्ण्यव्यवस्थानं यस्मिन्देशे न विद्यते । तं म्लेच्छदेशं जानीयादार्यावर्तमतः परम् ॥ मनुः-कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः । स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छदेशस्ततः परः ॥ तथा-सरस्वतीदृपद्धत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् । तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्त प्रचक्षते ।। तथा-हिमवाद्विन्थ्ययोर्मध्ये यः प्राग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्तितः ॥ विनशनं सरस्वत्याः। तथा- कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पञ्चालाः शूरसैनिकाः । एप ग्रह्मर्पिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरः ।। एतान्द्रिजातयो देशान्संश्रयेयुः प्रयत्नतः । शूद्रस्तु यस्मिन्कस्मिन्या निवसेदृत्तिकर्शितः ।।

·विनायकपूजनस्वस्तिवाचनादि। एष धर्मस्य वै योनिः समासाकथितः किल । सर्वपापहरः पुण्यसाधनं सर्वकर्मणाम् ॥' अनन्तर ईपन्यूनः । मत्स्या विराटदेशाः । पञ्चालाः कान्यकुब्ज- देशाः । शूरसैनिका मथुरादेशाः । व्यास:- सर्वे शिलोचयाः पुण्याः सागराः सरितस्तथा । अरण्यानि च पुण्यानि विशेषान्नैमिपं तथा ।। तथा-आर्यावर्तसमुत्पन्नो द्विजो वा यदि वाऽद्विजः । कर्मदा सिन्धुपारं च करतोयां न लञ्चेत् ॥ आर्यावर्तमतिक्रम्य विना तीर्थनियां द्विजः । आज्ञा चैच तथा पित्रोरैन्दवेन विशुध्यति ।। इति । इति निवन्धोपयोगी विचारः। चनम् । विनायकपूजनस्वस्तिवाचनादि । अथ संस्कारोपयोगि विनायकपूजनस्वस्तिवाचनामुच्यते । विनायक- गृह्यपरिशिष्टे-आदौ विनायकः पूज्यः अन्ते तु कुलदेवताः ।। तथा-अथ स्वस्तिशचनमृद्धिपूर्तेपु । अद्धिविवाहान्ता अप- त्यसंस्काराः, प्रतिष्ठोद्यापने पूर्ते, तत्कर्मणवायत्तयोः कुर्यादिति । शौनकः-- स्वस्तिवा- पुण्याहवाचनविधि वक्ष्यामोऽय यथाविधि । प्रयोक्तुः कर्मणां चादावन्ते चोदयसिद्धये ॥ इति । व्यास:-संपूज्य गन्धमाल्याद्यैाह्मणान्स्वस्ति वाचयेत् । धर्मकर्मणि माङ्गल्ये संग्रामेऽहत्तदर्शने । तच प्रधानप्रयोगान्तर्गतमिति केचित् । प्रयोगवहिभूतमिति तु बहवः । तवाद्ये प्रधानसंकल्पं कृत्वा तत्कार्यम् । द्वितीये तु तत्कृत्वा प्रधानसंकल्प इति प्रयोगरले भट्टचरणाः । कर्मप्रदीपे-कर्मादिषु च सर्वत्र मातरः सगणाधिपाः । पूजनीयाः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयन्ति ताः ॥ प्रतिमामु च शुद्धासु लिखित्वा वा पटादिषु । अपि वाइतपुश्चेषु नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः ।। कुड्यलमा वसोर्धाराः सप्तवारं घृतेन तु । कारयेत्पश्च धारा का नातिनीया न चोच्छ्तिाः ।।

·संस्कारमयूखे , - आयुष्याणि च शान्त्यर्थे जप्त्वा तत्र समाहितः । पड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत् ॥ इति । मातरो गौर्यादयः पोडश । वसोर्धारादेवताः 'ब्राह्मी माहेश्वरी' इत्याद्याः सप्त स्मृत्यन्तरप्रसिद्धा ज्ञेयाः। पड्भ्य इति कातीयच्छन्दोगपरम् । अन्येपां तु नवदैवत्यम् । महालये गयाश्राद्धे वृद्धौ चान्वष्टकासु च । नवदैवतमनेष्टं शेपं पाटपौरुपं विदुः ।। इति हेमाद्रौ वचनादिति तातचरणाः । मम तु प्रतिभाति- महालये गयाश्राद्धे वृद्धौ चान्वष्टंकासु च । ज्ञेयं द्वादशदेवत्यं तीर्थे प्रोष्ठपदासु च ॥ इति द्वादशदेवत्यविधानात्पक्षत्रयमपि यथासंप्रदायं व्यवतिष्ठते इति । आभ्युदयिकापरपर्यायनान्दीश्राद्धनिमित्तान्याह लौगाक्षि:- नान्दीश्राद्धम्। नामान्नचौलगोदानसीमोपनयपुंसवे । स्नानाधानविवाहेपु नान्दीश्राद्धं विधीयते । वृद्धगाय:- अग्न्याधानाभिषेकादिष्विष्टापूर्ते स्त्रिया ऋतौ । वृद्धिश्राद्धं प्रकुर्वीत आश्रमग्रहणे तथा ॥ इति । जावालि:-'यज्ञोद्वाहप्रतिष्ठासु मेखलावन्धमोक्षयोः । पुत्रजन्मवृपोत्सर्गे वृद्धिश्राद्धं समाचरेत् ॥ विष्णुपुराणेऽपि- कन्यापुत्रविवाहेपु प्रवेशे नक्वेश्मनः । नामकर्मणि यालानां चूडाकर्मणिके तथा । सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने । नान्दीमुखं पितृ मर्चयेव्ययतो गृही॥ तथा-जातस्य जातकर्मादिक्रियाकाण्डमशेषतः । पुत्रस्य कुर्वीत पिता श्राद्धं चाऽभ्युदयात्मकम् ।। जातकर्मादिक्रियाकाण्डमपत्यसंस्काराः । पुत्रस्येति पुंस्त्वमविवक्षितमनु- वाद्यविशेषणत्वान् । तेन कन्याया अपि संस्काराङ्गमाभ्युदयिक समन्त्रकमेव भवति । मन्त्रवाधे मानाभावात् । यत्तु पुंजातकर्मादिसंस्कारानुक्त्वा याज्ञ- वल्क्यवच:-'तूष्णीमेताः क्रियाः स्त्रीणा विवाहस्तु समनकः' । इति खटाधानानमनवाथपरम् । यदि हि 'अप्स्यवभृधेन चरन्ति ' इति तृती- यान्तेने सालभावनामुक्त्वा तस्यांतूष्णीन्वं विधीयेत तदास्याद(अ)जभूतम- - ·विनायकपूजन स्वस्तिवाचनादि । न्त्रवाधः । इह तु " यज्ञार्वणं च काम्या इष्टयस्ता उपांशु कर्तव्याः" इत्यनेष्टीनामिव क्रियाणां प्रथमान्तपदोपात्तत्वावधान एव तूणीन्त्वविधि- नोऽङ्गेऽपीति वृद्धिश्राद्धं समत्रकमेव भवतीति श्राद्धमयूखे तातचरणाः । यत्तु-'नानिष्ठा तु पितॄन् श्राद्ध कर्म वैदिकमारभेत् तद्यत्र प्राति- स्विरुवाक्ये नान्दीश्राद्धमुक्तं तत्रैवोपसहियते । यद्वा वाक्यान्तरप्राप्तकर्मा- इले एतत्पूर्वकालतामात्रमेव बोधयति न कर्माहतामपि । अतो न संध्याव- न्दनादापतिप्रसड़ः । पक्षद्वयेऽपि- नाटकासु भवेच्छाद्धं न श्राद्धे श्राद्धमिष्यते । न सोध्यन्तीजातकर्मप्रोपितागतकर्मसु ॥ इति कर्मप्रदीपवचोऽनुवादकमेव न निषेधकं प्राप्त्यभावात् । सोयन्ती- कर्म सुखप्रसवार्थम् । प्रोपितागते च पुत्रे पितुः कर्म छन्दोगपरिशिष्टे प्रसिद्धम् । अत एव- नैमित्तिकमथो वक्ष्ये श्राद्धमभ्युद्यात्मकम् । पुत्रजन्मनि तत्कार्य जातकर्मसमं नरैः ।। इति मार्कण्डेयपुराणक्यने नैमित्तिक-जातकर्मसम-पदाभ्यां पुत्रजन्मनि- मित्तकमेव श्राद्धन तु जातकर्माद्गमित्युक्तं संगच्छते । यत्तु हेमाद्रौ-'वृद्धिश्राद्धं तु कर्तव्यं जातकर्मादिकेषु वै।। इति । तत्रापि जातकर्म आशै येपमित्यत्तद्गुणसंविज्ञानबहुनाहिणा नामकर्मादीनामेव ग्रहणं न जातकर्मण इति । एवं च जातकर्मातिरिक्तसंस्कारेषु नान्दीश्राद्धस्याङ्गत्वे सिद्धे यदैकसंस्कार्यस्यानेकसंस्कारेप्वेककर्तृकेप, एकस्मिन्काले युगपदुप- स्थितेषु देशकालक.क्यादगृह्यमायारूपतत्रन्यायादेव मातृपूमनाभ्युदयिकयोः सकृदनुष्ठाने प्राप्ते-- गणशः क्रियमाणेपु मातृभ्यः पूजनं सकृत् । सकृदेव भवेच्छ्राद्धमादौ न पृथगादिषु ।। इति ब्राह्मपपनमनुवादकमेव न सकृत्त्वविधिपरम् । अन्ये तु-'अनेनैव न्यायेनानेकसंस्कार्याणां सजातीयविजातीयानेमसंस्कारवपि सकदेव सन् इत्याहुः । तन्न । संस्कारजन्यचरमापूर्वाणामनेकसंस्कार्यानिष्टत्वेन तद्नाभ्युद्- यिकश्राद्धजन्याहापूर्याणामपि तन्निष्टत्यस्यावश्यकत्वात् । न च तत्संभव- ति 'एकया सामन्यैकमेव कार्य जन्यते' इति नियमस्य योगसिद्धय धिकरणे स्थापितवान सकृदनुष्ठितेनाभ्युदयिकेनानेकापूर्वोत्पत्तिरिति अने- कसंस्कायेषु पृथगेव वृद्धिश्राद्धमिति तातचरणाः । P ·८ संस्कारमयूखे ननु सत्रादिष्वनेकयजमानगतान्यनेकान्यपूर्वाण्येकस्मात्सत्रप्रयोगादुत्पद्य- न्त इत्युक्तनियमे व्यभिचारात्प्रकृतेऽपि तथास्त्विति चेन्न । तत्रापि स्वस्वात्मघ- टितसामग्रीभेदात् । एवं प्रधानावृत्त्या प्राप्ताया नान्दीश्राद्धावृत्तेरपवादः कर्मप्रदीपे- असकृद्यानि कर्माणि क्रियेरन्कर्मकारिणा । प्रतिप्रयोगं नैताः स्युर्मातरः श्राद्धमेव च ॥ इति । तान्येव कर्माण्याह-- आधानहोमयोश्चैव वैश्वदेवे तथैव च । वलिकर्मणि दर्शे च पौर्णमास्यां तथैव च । नवयज्ञे च यज्ञज्ञा वदन्त्येवं मनीपिणः ॥ एकमेव भवेच्छ्राद्धमेतेपु न पृथक् पृथक् ।। असकृत्पुनः पुनः । प्रतिदिनं प्रतिमासं प्रत्यब्दं चेति यावत् । नवयज्ञो नवानेष्टिः । पूर्वश्लोकस्थकर्मशब्दस्योत्तरश्लोकपरिगणितेषु कर्मसूपसंहारस्ते- नापरिगणितज्योतिष्टोमादिपु भवत्येव प्रतिप्रयोगं वृद्धिश्राद्धमिति तातच- रणाः । होमादिनवयज्ञपर्यन्तेषु न पृथक् श्राद्धं किंत्वाधानादौ कृतमेव श्राद्धमुपकरोतीति केचित् । आभ्युदयिके कालमाह वसिष्ठः- पूर्वद्युर्मातृकं श्राद्ध कर्माहे पैतृकं तथा । उत्तरेगुः प्रकुर्वीत मातामहगणस्य तु ॥ अलामे भिन्नकालानां नान्दीश्राद्धत्रयं बुधः । पूर्वेाय प्रकुर्वीत पूर्वाह्ने मातृपूर्वकम् ॥ इति । मातृपूर्वकमेव श्राद्धत्रयं विवृतमाश्वलायनेन- माता पितामही चैव संपूया प्रपितामही । पित्रादयस्त्रयश्चैव मातुःपित्रादयस्त्रयः । एते नवार्चनीयाः स्युः पितरोऽभ्युदये द्विजैः ॥ इति । यत्तु वृद्धवसिष्ठवचनम्- नान्दीमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् । नाम संझानियेद्विद्वानन्यत्र पितृपूर्वकम् ।। इति । स्मृत्यर्थसारे - वृद्धमुख्यास्तु पितरो वृद्धिश्राद्धेषु मुखते । इति । १ । वारि पाठ ·विनायकपूजनस्वस्तिवाचनादि। तदाश्वलायनान्यपरम् । आश्वलायनानां त्वाश्वलायनवचनादानुलोम्येन तन्मात्रादिपूर्वकमिति भट्टचरणप्रभृतयो यहवः । मावादीन्विशिनष्टि विष्णुः- नान्दीमुखान्पितॄनादौ तर्पयेपितृदेवताः । इति । अन्न पितृशब्दो न जनकपरः किंतु सपिण्डीकरणजन्यपितृभावपरः । पितृनिति बहुवचनात् । यत्तु ब्राझे- पिता पितामहाचैव तथैव प्रपितामहः । यो ह्यश्रुमुखा एते पितरः संप्रकीर्तिताः । तेभ्यः पूर्वे त्रयो ये तु ते तु नान्दीमुखाः स्मृताः ।। इति । तन्महालयप्रकरणपठितत्वादिति हेमायादयः । विभक्त्यादिविपये विशेपः प्रयोगरनसंग्रहे- शुभाय प्रथमान्तेन वृद्धौ सं(सा?)कल्पमाचरेत् । न षष्ठ्या यदि वा कुर्यान्महादोपोऽभिजायते ।। अनस्मदृद्धशब्दानामरूपाणामगोत्रिणाम् । अनाम्नां चातिलाद्यैश्च नान्दीश्राद्धं च सत्यवत् ।। कारिकायां च- संवन्धनामरूपाणि वर्जयेदन कर्मणि । पिण्डदानव्यवस्थोक्ता भविष्यत्पुराणे- पिण्डनिर्वपर्ण कुर्यान्न वा बुन्नराधिप । वृद्धिश्राद्धे महाबाहो कुलधर्मानवेक्ष्य तु ।। इति । पिण्डदानपक्षे विशेषमाह वृद्धवसिष्ठः-- दधिकर्कन्धुसंमिश्रान्पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् । कर्कन्धुर्वदरीफलम् । एकैकस्मै पिण्डद्वयं वा देयम् । एक नाम्नाऽपरं तूष्णी तथा पिण्डद्वयं बुधः ।। इति चतुर्विशतिमतात् । अत्र कर्तृव्यवस्थोक्ता कात्यायनेन । स्वपितृभ्यः पिता दद्यात्सुतसंस्कारकर्मसु । पिण्डानोद्वाहनात्तेषां तस्याभावे तु तत्क्रमात् ।। तेषां सुतानामोद्वाहनाट्यथमविवाहपर्यन्तं पिता स्वपितृभ्यः पिण्डदानो- पलक्षितं वृद्धिश्राद्धं कुर्यात् । तस्य पितुरभावे तस्य संस्कार्यस्य पितॄणां यः क्रमस्तेन क्रमेण पितृव्यमातुलादिर्दद्यान्न स्वपितृभ्य इति हेमाद्रिः । अत्र पितुरभावो ध्वंस एव । नत्वत्यन्ताभावः । तथात्वे प्रतिनिधित्वादेव तदीयेभ्य एवं पित्रादिभ्यो ददात्येवेति वचनवैयथ्य स्यात् । तं पितरमारभ्य संस्कार्यस्य - ·संस्कायेशः। . चारिणीसंयोगः पञ्चानां यज्ञानामनुष्टानमष्टका पार्वणः श्राद्धं श्रावण्याग्रहा- यणी चैत्र्याश्वयुजाति सप्त पाकयज्ञसंस्था अग्न्याधेयममिहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यान्याप्रयणेष्टिनिरूदपशुवन्धः सौबामणाति सप्त हविर्यज्ञसंस्था अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्भ्यः पोडशी वाजपेयोऽतिरात्रोऽमोर्याम इति सस सोमसंस्था इत्येते चत्वारिंशसंस्काराः' इति । 'यस्यैते चत्वारिंशसंस्कारा अष्टावात्मगुणाश्च स ब्राह्मणो ब्रह्मणः सायुज्यमाप्नोति' इति । पार्वगः स्था- लीपाकः । श्रावणी तन क्रियमाणं श्रवणाकर्म । आग्रहायणी तन्त्र नियमाणं प्रत्यवरोहणम् । चैत्री तत्र क्रियमाणः शूलगयः । आश्वयुजी तत्र क्रियमा- णमाश्वयुजीकर्म । अष्टावाल्मगुणाः । दया सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौच- मनायासो महल्यमकार्पण्यमस्पृहा । इति । हारीत:-द्विविध एवं संस्कारो भवति मारो देवश्व गर्भाधानादिः स्मातों ग्रामः । पाकयज्ञा हविर्यज्ञाश्चेति देवः । ब्राह्मण संस्कारेण संस्कृत अपीणां सलोकतां गच्छति । देवेनोत्तरेण संस्कृतो देवानां समानता सलोकतां गच्छतानि । अगिरास्तु पञ्चविंशतिसंस्कारानाह- गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तो चलिरेव च । जातरुत्यं नामकर्म निष्कमोऽन्नाशनं परम् ।। चौलकर्मोपनयनं तद्तानां चतुष्टयम् । मानोद्वाही चाप्रयणमष्टकाश्च यथायथम् ।। आवण्यामाश्वयुज्यां च मार्गशीर्ष्या च पार्वणम् । उत्साश्चाप्युपाकर्म महायज्ञाश्च नित्यशः संस्कारा नियता होते ब्राह्मणस्य विशेषतः । पञ्चविंशतिसंस्कारः संस्कृता ये द्विजातयः । ते पवित्राश्च योग्याश्च श्राद्धादिपु सुयन्त्रिताः ।। इति । यलिर्विष्णुयलिः । आश्वलायनस्तु संज्ञाविशेपमप्याह-- नैमित्तिकाः पोडशोकाः समुद्राहावसानकाः । सवारयणायाध संस्कारा वार्षिका मताः ।। मासिक पाणं प्रोक्तमशतानां तु वार्पिकम् । महायज्ञाश्च नित्याः स्युः संध्यावाग्निहोत्रवत् ।। इति । पशिति- मस्कार।

·संस्कारमयूखे पार्वणं श्राद्धम् । मासिकं मासि मासि कर्तव्यम् । अशक्ताना वार्षिक वर्षे एकवारं कर्तव्यमिति । संस्कारानुक्त्वा यमः-- शृद्रोऽप्येवंविधः कार्यों विना मत्रेण संस्कृतः । इति । होमोऽपि द्विजानामेव । गाभैोमैतिकर्मचूडामौञ्जिनिवन्धनैः । वैजिक गार्भिकं चैनो द्विजानामपमृज्यते ।। इति मनुवाक्ये द्विजग्रहणादिति धर्मप्रकाशे। चीजं शुक्रशोणिते तसंवन्धि निपिद्धकालमैथुनादिप्रयुक्तं वैजिकम्। अशुचिगर्भकोशस्थितिजं गार्भिकम् । तदपगच्छतीति कुल्लूकभट्टः । वीजगर्भयोः पापनिमित्तत्वाभावादुभयसंसर्गादशुचित्वमानमेनःशब्दार्थो न पापमिति तु मेधातिथिः । विज्ञानेन्वरस्तु 'एवमेनः शमं याति वीजगर्भसमुद्भवम्' इत्येतव्याख्याने- 'गोत्रव्याधिसंक्रान्तिनिमित्तमेनो न तु पतितोत्पन्नत्वादि' इत्याह । पापनि- रासार्थत्वाच्च नित्यतापि । याज्ञवल्क्यः- ब्रह्मक्षत्रियविट्दा वर्णास्त्वाद्यास्त्रयो द्विजाः । निपकायाः श्मशानान्तास्तेषां वै मत्रत: क्रियाः ॥ इति । तेषां मन्नतः क्रिया इत्युक्तेः शुद्स्यामत्रका इति गम्यते । तत्र तस्याध्य- यनाभावात्तद्गभूतोपनयनवेदनतादीनां निवृत्तिः । जातकर्माद्याः स्त्रीणा- मप्यमनकाः-- तूष्णीमेताः क्रियाः स्त्रीणां विवाहस्तु समन्त्रकः । इति स्मृतेः । अत्र चोपनयनान्तानामावश्यकत्वं न स्नानादीनाम् । तेन 'यमिच्छेत्तु तमावसेब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत् । इत्यादि संगच्छते । आश्वलायनेन तु 'उपनिपदि गर्भलम्भनं पुंसवनमनवलोभनं च' इत्यनवलोभनमप्युक्तम् । अन्येऽपि कर्णवेधादयः संस्कारा ज्योतिःशास्त्रोक्तास्तत्र तत्र वक्ष्यन्ते । इति संस्कारोद्देशः । रजोदर्शनविचारः। तत्र गर्भाधानहेतुरजोदर्शने प्रशस्ताप्रशस्तकालानाह नारदः- रोने RI. कुलीरवृपचापान्त्यनृयुमन्यातुलाघटाः । RARI राशयः गुभदा नेया नारीणां प्रथमातवे ।।

·रजोदर्शनविचारः। - कुलीरः कर्कटः । चापो धनुः । अन्त्यो मीनः । नृयुक् मिथुनम् । घटः कुम्भः । स्मृतिचन्द्रिकायाम्-- पक्षफलम्। शुक्लपक्षे सुशीला त्याकृष्णे सा कुलटा भवेत् । कृष्णस्य द्वादशी यावन्मध्यम फलमादिशेत् ॥ तत्रैव-अमारिताष्टमीपष्टीद्वादशीप्रतिपस्वपि । वपतिय्यादि । परियस्य च पूर्वाधे व्यतीपाते च वैधृतौ । संध्यासूपप्लवे विश्यामशुभं प्रथमार्तवम् ।। उपप्लवो ग्रहणम् । तथा- वारफळग। रोगी प्रतित्रता दुःखी पुत्रिणी भोगभागिनी । पतित्रता क्लेशयुक्ता सूर्यवारादिपु क्रमात् ॥ नक्षत्रफलमाह गर्गः- नक्षत्रफलम्। सुभगा चैव दुःशीला वन्थ्या पुनसमन्विता । धर्मयुक्ता व्रतन्त्री च परसंतानमोदिनी ।। सुपुत्रा चैव दुःपुत्रा पितृवेश्मरता सदा । दीना प्रज्ञावती चैव पुत्राच्या चित्रकारिणी ।। साध्वी पतिव्रता नित्यं सुपुत्रा कष्टचारिणी । स्वकर्मनिरता हिला पुण्या पौत्रादिसंयुता ॥ नित्यं धनकथासक्ता पुत्रधान्यसमन्विता । मूर्खाऽर्थाढ्या गुणवती दस्रादेः क्रमात्फलम् ॥ स्मृति रत्ने-शुभं चैव तु पूर्वाहे मध्याह्ने मध्यमं फलम् । बेलाफलम्। अपराह्वे तु वैधन्यं पूर्वरात्रौ शुभं भवेत् । मध्यरात्रे तु मध्यं स्यात्पररात्रे शुभान्विता ।। कश्यपः-मलिना मन्दवारे तु रात्रावपि तथैव च । इति । तया-अमासंक्रान्तिविष्ट्यां च व्यतीपाते च वैधृतौ । परिघस्य च पूर्वाधै पट् च गण्डातिगण्डयोः॥ योगफलम् । व्याघाते नव शूले तु नाड्यः पञ्चर्तुदर्शने । वैधव्यमहानि च सुतनाशं महद्भयम् ॥ वैधव्यं शत्रुवृद्धिं च दारिद्य क्षीणजीवनम् । तेजोहानि समायाति सदा पुष्पवती क्रमात् ॥ १वशी पाठः । २ ·संस्कारमरखे स्थलविशेषेण फलमाह वसिष्ठः- ग्रामावहिः परग्रामे चेत्स्यात्सा व्यभिचारिणी । स्थानफलम्। पतिव्रता पतिस्थाने सुशीला गृहमध्यके । ग्राममध्ये च वृद्धिश्च विधवा च दिगम्बरा । परागारे च दुःशीला आयुष्यं जलसनिधौ । धनमध्ये तु कन्या या धनधान्यसमृद्धिदा ।। परगृह इत्यनेन पित्रादिगृहमपि गृह्यते । वस्त्रविशेषेण फलभेदमाह वसिष्ठः- वनविशेष सुभगा श्वेतवस्त्रा स्यादृढवस्त्रा पतिव्रता । लभेदः। क्षौमवत्रा क्षितीशा स्यान्नववस्त्रा सुखान्विता ।। दुर्भगा जीर्णवस्त्रा स्याद्रोगिणी रक्तवाससा । नीलाम्बरधरा नारी विधवा पुष्पिता यदि । मलिनाम्बरतो नारी दरिद्रा स्याद्रजस्वला।। दवरातः- संमार्जनीकाप्ठतृणानिशूर्पान्हस्ते दधाना कुलटा तदा स्यात् । तल्पोपभोगे तपसि स्थिता चेदृष्टं रजो भाग्यवती तदा स्यात् ॥ इति । इदं फलं प्रथमरजोदर्शन एव । रजोविन्दुफलमाह वसिष्ठः- रजोबिन्दु वस्त्रे स्युर्विपमा रक्तविन्दवः पुत्रमाप्नुयात् । समाश्चेत्कन्यका चेति फलं स्याव्यर्थमातवे ॥ शान्तिमाह नारदः- मुयोगशान्तिः । निन्द्य:तिथिवारेषु यदि पुप्पं प्रदृश्यते । तत्र शान्ति प्रकुर्वन्ति घृतदूर्वातिलाक्षतैः ।। इति । शान्तिस्तु शान्तिमयूखे वक्ष्यते । वसिष्ठः- प्रभूतदोपं यदि दृश्यते तत्पुष्पं ततः शान्तिककर्म कार्यम् । विवर्जयेदेव तकशयां यावद्रजोदर्शनमन्यपस्ने । दक्षः-आर्तवाभिप्लुता नारी नकोदमान संविशेत् । न संसर्ग प्रजेसः स्नात्या पापःप्रमुच्यते ।। नियमाः। असनाभ्यखने स्नानं प्रवासं दन्तधापनम् । न मुर्यात्सातरा नारी प्रहाणामीक्षणं तथा ।। १शान्तिसुरावरमावशान्तिमय ऐति पास है। फलम्।

·गर्भाधानम् । नखानां कृन्तनं रज्जुतालपत्रादिवन्धनम् । दग्वे शरावे मुखीत पेयं चालिना पिवेत् ।। वसिष्ठः-विरानं रजस्वलाऽस्मानाऽशुचिर्भवति । नाध्यान्नाभ्यख्या- नाप्सु मायादधः शयीत न दिवा स्वप्यान्नानि स्पृशेन्न रज्जु सृजेन्न दन्ता- न्धावयन्न मांसमश्रीयात्' इति । चतुर्थदिने च स्नानादिना शुद्धा । तथा च स्मृत्यर्थसारे- ब्राह्मणी रज- स्खला चतुर्थेऽह्नि पष्टिमृत्तिकाभिः शौचं कृत्वा क्षत्रियादिनी पादपादन्यून- मृत्तिकाभिर्विधवा द्विगुणाभिः शौचं कृत्वा मलं प्रक्षाल्य सचै सङ्वे मायात्' इति । अतः सूर्योदयात्पूर्व स्नानाचरणं दुराचार एव । ॥ इति रजस्वलानियमाः॥ प्रथमौ तु विशेषः स्मृतिचन्द्रिकायां स्मृत्यन्तरे- प्रथमतौ तु पुप्पिण्याः पतिपुत्रवतीस्त्रियः । अक्षतैरासनं कुर्यात्तस्मिंस्तामुपवेशयेत् ॥ हरिद्रागन्धपुष्पादीन्दद्याचाम्यूलकं खजम् । आशिपो वाचयेयुस्ताः पतिपुत्रवती भव ।। दीपैर्नीराजनं कुर्यात्सदीपे वासयेद्गृहे । लवणापूपमुद्रादि दद्यात्ताभ्यः स्वशक्तितः ।। इति । गर्भाधानम् । अथ गर्भाधानम् । तच्च ऋतौ कार्यम् । तदाह याज्ञवल्क्यः- पोडशर्तुनिशाः स्त्रीणां तस्मिन्युग्मासु संविशेत् । ग्रह्मचार्येव पर्वाण्याद्याश्चतस्रञ्च वर्जयेत् ॥ निशामण दिवसनिषेधार्थम् । तथा च श्रुति:-"प्राणं वा एते प्रस्क- न्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मवर्चसमेव तद्यद्रानौ संयुज्यन्ते" इति । शङ्खलिखतावपि-नातवेऽपि दिवा प्रजेत् ' इति । आद्याश्चतस्र इति चतुर्थदिने रजसोऽनिवृत्तौ ज्ञेयम् । रजोनिवृत्तौ तु देवल:-तस्माभिरानं दारान्वै पुष्पितान्परिवर्जयेत् ॥ इति । हिरण्यकेशिसूत्रमपि-चतु• स्नातां प्रयतवस्त्रामलंकृतो ग्राह्मणसं- भापामाचम्योपहयते' इति । प्रामणसंभापा प्रशस्तत्राह्मणेन कृतसंभाष- णाम् । आपस्तम्बः-- ·संस्कारमयूखे स्नानं रजस्वलायास्तु चतुर्थेऽहनि शस्यते । गम्या निवृत्ते रजसि नानिवृत्ते कथंचन ॥ इति । युग्मासु फलमाह मनुः- युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु । इति । एकस्यां सकदेव गच्छेत् । यथोक्तम्- एवं गच्छन् खियं क्षामां मघां मूलं च वर्जयेत् । सुस्थ इन्दौ सकृत्पुत्रं लक्षण्यं जनयेत्पुमान् ॥ इति । सुस्थे एकादशादिस्थानस्थिते । क्षामता चास्निग्धभोजनादिना कार्या रजाक्षयार्थम् । यथोक्तम्- पुमान्पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः । इति । तत्र युग्मासु शोणिताधिक्ये पुरुषाकृतिः स्त्री अयुग्मासु शुक्राधिक्ये ख्याकारः पुमानिति ज्ञेयम् । शुक्रशोणितयोरुपादानकारणत्वात् । ब्रह्म- चायुवति यत्र ब्रह्मचर्य विहितं श्राद्धभोजनादौ तत्र गमने न दोपः । पर्वाणि विष्णुपुराणे- चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्या च पूर्णिमा । पर्वाप्येतानि राजेन्द्र रविसंक्रान्तिरेव च ॥ ऋतावगमने दोपमाह पराशरः- भगमने दोपः। ऋतुस्नातां तु यो भायो सन्निधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः ॥ इति । फचित्स्वस्थः सन्निति पाठः । अथ गमने निपिद्धकालाः । मनुः- गमने निषिद्ध अमावास्यामष्टमी च पौर्णमासी चतुर्दशीम् । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यमप्यतौ स्नातको द्विजः॥ इति । ज्योतिःशाने- पिश्यं पौष्णं नैत्रतं चैव विष्ण्यं त्यक्त्वा नारी सुप्रसन्नः प्रसन्नाम् । पुष्टः क्षामां पुत्रकामोऽभिगच्छन्सलक्षण्यं पुत्रप्राप्नोति पित्र्यम् ।। योगपये देवल:-- समुपरिमावतो योगपो तु तीर्थानां विप्रादिक्रमशो व्रजेत् । रक्षणार्थमपुत्रां वा प्रणामतोऽपि वा ॥ इति । तीर्थ रजः । विशेपमाह याज्ञवल्क्यः- यथाकामी भवेद्वापि स्त्रीणां वरमनुस्मरन् । इति । पर्वाणि। .

·गुर्विणीपतिधमाः। -- - यथाफामी ऋतुं विनापि स्त्रीकामनायां स्त्रियमभिरमयेत् । एवं च । अतुं नोपैति यो भार्यामनृतौ यश्च गच्छति । तुल्यमाहुस्तयोः पापमयोनौ यश्च सिञ्चति ॥ इति । वौधायनीयेऽन्तुगमननिपेवः स स्त्रिया अफामनायां ज्ञेयः । गर्भिणीगमनमप्यनुजानात्यत्रि:- गर्भिणी गमने। पण्मासात्कामयेन्मयो गर्भिणी स्त्रियमेव हि । आदन्तजननादूर्ध्वमेवं धमों न हीयते ।। इति । यालके जाते तस्य दन्तजननादूर्ध्व गच्छेदित्यर्थः । स्त्रीणामप्यगमने दोप इति हेमाद्रौ- ऋतुस्नाता तु या नारी भर्तारं नोपगच्छति। ग्राममध्ये विख्याप्य भ्रूणनीं तु विवासयेत् ॥ इति । अत्र-कतुकालाभिरामी स्याद्यावत्पुत्रोऽभिजायते ।। इति कूर्मपुराणवाक्येनैव पुत्रोत्पादनेन शास्त्रार्थस्य कृतत्वादानृण्ये च जाते न पुत्रान्तरोत्पादनमावश्यकमिति केचित् । तन्न । यद्यप्यानृण्यं जातं तथापि एकपुत्रनिन्दापूर्वकं बहुपुत्रप्राशस्त्यमुक्तं भारते- अपत्यं तु ममवेक कुले महति भारत । अपुत्रतैकपुत्रत्वमित्या धर्मवादिनः ।। चक्षुरेकं च पुत्रश्च अस्ति नैव च भारत । चक्षुर्नाशे तनो शः पुत्रनाशे कुलक्षयः ।। इति । तथा 'ऋतुस्नातां तु यो भार्याम् ' इत्यस्य एफपुत्रानन्तरमृती जाते प्रत्यविधानात् । तथार्थवादोऽपि- एप्रन्या यहवः पुत्रा योकोऽपि गयो ब्रजेत् । यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृपमुत्सृजेत् ॥ इति । अतो बहुपुत्रोत्पत्तिरप्रतिषेधान्नाशस्त्याच कर्तव्या । आश्वलायन:- गुर्विणीप- वपनं मैथुनं तीर्थ वर्जयेद्गुर्विीपतिः । श्राद्धं च सप्तमान्मासादूचे चान्यच्च वेदवित् ।। श्राद्धं श्राद्धभोजनमिति केचित् । अत्र प्रमाणं मृग्यम् । अन्यत्काल- विधानव्याख्योक्तम् । सप्तमात्मासादिति सर्वत्र ज्ञेयम् । क्षौरं शवानुगमनं नसकुन्तनंच श्राद्धं च वास्तुकरणं त्वतिदूरयानम् । तिधर्माः।

·संस्कारमपूखे उद्बाहमम्बुधिजले गमनं तथैवमायुःक्षयं भवति गर्भिणिकापतीनाम् ।। क- चित्तु 'उद्वाहमापनयनं जलधेश्च गाहम्' इति पाठः । ज्योतिपरले गालवः- दहनं वपनं चैव चौलं वै गिरिरोहणम् । नाव आरोहणं चैव वर्जयेगुर्विणीपतिः ।। प्रव्यक्तगर्भापतिरब्धियानं मृतस्य वाहं क्षुरकर्म सङ्गम् । तस्यांतु यत्नेन गयादितीर्थ यागादिकं वास्तुविधि न कुर्यात् ।। आयुःक्षयं तत्साधनम् । अथ गुर्विणीनियमाः । पद्मपुराणे दिति प्रति काश्यपः- नावस्करेपूपविशेन्मुसलोलुखलादिषु । जलं च नावगाहेत शून्यागारं च वर्जयेत् ॥ विलिखेन नखैर्भूमि नाङ्गारेण न भस्मना । गुर्विणी- न शयालुः सदा तिष्ठेव्यायामं च विवर्जयेत् ।। नियमाः। न तुपामारभस्मास्थिकपालेषु च संविशेत् । वयेत्कलहे लोकैर्गात्रभझं तथैव च ॥ न शयीतोत्तरशिरा नचैवाधःशिराः कचित् । न वस्त्रहीना नोद्विमा न चाचरणा सती ।। मात्स्ये-संध्यायां हि न भोक्तव्यं गर्भिण्या वरवर्णिनि । न स्थातव्यं न गन्तव्यं वृक्षमूलेषु सर्वदा ।। न शयालुः सदा तिष्ठेत्खट्वाछायां विवर्जयेत् । सर्वोपर्धाभिः कोण्णेन वारिणा स्नानमाचरेत् ॥ फतरक्षा सुभूपा च वास्तुपूजनतत्परा । दानशीला तृतीयायां पार्वत्या भक्तिमाचरेत् ।। गर्भिणी कुखराश्वादिशैलहादिरोहणम् । व्यायामं शीघ्रगमनं शकटारोहणं त्यजेत् ॥ शोक रक्तविमोक्षं च साध्यसं पुपुटासनम् । व्यवसायं दिया स्वापं रात्री जागरणं त्यजेत् ॥ अतिक्षारं तु नाभीयादत्यम्लमतिभूरि च । अत्युष्णमतिशीतं च गुर्वाहारं परित्यजेत् ॥ यस्तु तस्या भवेत्पुत्रः स्थिरायुतिसंयुतः । अन्यथा गर्भपतनं सा चाप्नोति न संशयः ॥ इति ।

·. यात्राविषये बृहस्पति:- चतुर्थे मासि पष्टे वाऽप्यष्टमे गर्भिणी यदा । यात्रा नित्यं विवा स्यादापाढे तु विशेषतः । चतुर्था पप्पाष्टमादारभ्येत्यर्थः । इदं च समर्थासमर्थवीपरम् । अत्यस- मायास्तु चतुर्थमासादारभ्यैव यात्रा वज्येत्यर्थः । आषाढे तु सर्वमासेषु । दोहदमप्यवश्यं प्रदेयमित्याह याज्ञवल्क्यः-- दोहदस्याऽप्रदानेन गों दोपमवाप्नुयात् । वैरूप्यं मरणं वापि तस्मारकार्य प्रिय स्त्रियाः ।। प्रयोगपारिजाते संग्रहे- गर्मिणीवाञ्छितं द्रव्यं तस्यै दद्याद्यथोदितम् । सूते चिरायुपं पुत्रमन्यथा दोपमर्हति ॥ इति गर्भाधानम् । पुंसवनम् । अथ पुंसवनम् । याज्ञवल्क्या- गर्भाधानमृता पुंसः सवनं स्पन्दनात्पुरा । इति । गर्भचलनकाल: शारीरके- तस्माचतुर्थे मासि चलनादावभिप्राय करोति । इति । पारस्करः- 'मासे द्वितीय तृतीये वा यदहः पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युक्तः स्यात् ' इति । पुनक्षत्राणि तु वासरे- हस्तो मूलः श्रवणः पुनर्वसुर्मगशिरास्तथा पुष्यः । पुंसशकेपु कार्यप्वेतानि शुभानि पिण्यानि ॥ नारदीये-रोहिणीभाद्रपदाद्वयमुक्तम् । वासिष्ठे च स्वात्यनुराधाविन्यः । विशेषमाह जातकर्य:- द्वितीये वा तुतीये का मासि पुंसवनं भवेत् । व्यक्त गर्भेऽथवा कार्य सीमन्तेन सहाऽय वा ।। इति । व्यक्त अन्येनानुत्तेऽपि ज्ञातुं शक्ये । अत्र सति संभवे शुक्रास्तमलमा- सादिवयमसंभवे तत्रापि कार्यमावश्यकत्वात् । इदं च चन्द्रताराबले कार्यम् । पुंसवनं प्रत्य- . काल.. - १वाससमे पाठ.1२यात्रा विवर्जयेन्नित्यमायादे इति पाठ..।

·२० संस्कारमयूखे काल:। चतुर्थे मासि पष्ठे वाऽप्यष्टमे वा तदीश्वरे । वलोपपन्ने दम्पत्योश्चन्द्रतारावलान्विते ।। इति नारदवचनात् । इदं च पुमान्सूयतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या कर्मनाम- धेयम् । तच्च कर्म यवसहितमापद्वययुक्तदधिप्राशनम् । अत्र कांश्चित्काला- निषेधति बृहस्पति:- कुलीरं मिथुनं कन्यां हित्वा शेपाः शुभावहाः । इति । इति पुंसवनम् । अनवलोभनम् । अथानवलोभनम् । वैजवापगृह्ये-'अथ पुंसवनानवलोभने करोति मास द्वितीये वा तृतीये वा' इति । इदं च पुंसवनदिन एव तदुत्तरं कार्यम् । पुंसवनमुक्त्वा 'अथास्यै मण्डलागारच्छायायामजीतामोपी नस्तः करोति' इत्याश्वलायनगृह्ये क्रमाम्नानात् । इदमपि न अवलुप्यते गर्भोऽनेनेति व्युत्पत्त्या गर्भाविनाशफलकं यन्नस्यरूपं कर्म तस्य नामधेयम् । भकारश्छा- न्दसः । तथा च मन्त्रलिङ्गमाह-" पात्रमधं मा नियाम् " इति । पुत्रसं- बन्धि अघं पापं मा नियां मा प्राप्नुयामिति । एवं च नाशकारणपापा- भावाद्गर्भानाश इति । एते च कर्मणी गर्भसंस्कारत्वात्प्रतिगर्भमावर्तेते इति नारायणः । तन्मते- सकृत्सुसंस्कृता नारी सर्वगर्भेषु संस्कृता। इति देवलवाक्यं सीमन्तोन्नयनविपयमेवेति प्रतीमः । विज्ञानेश्वरस्तु पुंसवनस्यापि सकृदनुष्ठानमिच्छति । तत्र युक्तिश्चिन्त्या । इत्यनवलोभनम् । सीमन्तोन्नयनम् । अथ सीमन्तोन्नयनम् । आपस्तम्ब:--'सीमन्तोन्नयनं प्रथमे गर्भ चतुर्थे मासि' इति । साङ्ख्यायनगृह्येऽपि-सप्तमे मासि प्रथमे गर्भ सीमन्तोन्नयनम्' इति । याज्ञवल्क्यः-'पाठेऽष्टमे वा सीमन्तः' इति । आश्वलायन:-'आपूर्यमाणपक्षे यदा पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युक्तः स्यात्' इति । आपूर्यमाणपक्षः शुष्ठपक्षः । 'नक्षत्राण्युक्तानि । इदं च १ सोचतुराममायो । उ च वशिन-सिताबनेयामरपून्यसूर्यचन्द्रकिसी- मोदसरेन्दूस्योः । मासपिपाः रुः क्रम दोते निपीडितो नाशयति स्वमासि' इति । काला। २प्रथमगर्मविपाका ·सुतिकागृहम। सकदेव कार्यम् । प्रथमे गर्भ इति सांख्ययनापस्तम्योक्तः । नीसंस्कार- बाध 'सकत्सुसंस्कृता नारी सर्वगर्भपु संस्कृता ।। इति वचनमवृत्तेः । 'यत्तु स्मृतिचन्द्रिकायां विष्णु:- सामन्तोन्नयनं कर्म तत्वीसंस्कार इष्यते । केचिद्गर्भस्य संस्कारागभै गर्भ प्रयुञ्जते ।। इति । तन केचिदृद्धा(चिदित्युक्तत्वा?)दनादर स्पष्टः । हारीतस्तु स्पष्टमेवाह-- सकृत्संस्कृतसंस्काराः सीमन्तेन द्विजखियः । यं यं गर्भ प्रासूयन्ते स सर्वः संस्कृतो भवेत् ॥ इति । इदं च देवोदित शुभमुहूर्ने कार्यम् । यथाह गर्ग:- सीमन्तोन्नयन कार्य शुभांशे शुभलाके । कुलीरमृगकन्याश्च वाः शेपाश्च शोभनाः ।। इति । अन्नापि शुक्रास्तादिव्यतिरिक्तकाललाभेन तत्र कार्यमन्यथाऽस्तादावाति नियतकालत्वात् । सीमन्ते च भोक्तुर्दोपमाह धर्मप्रकाशे.धौम्यः-- ब्रह्मौदने च सोमे च सीमन्तोन्नयनेऽथ वा । जीवनाद्धे नवश्राद्धे भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति । ब्रह्मौदनमाधानाङ्गभूतं, जातश्राद्धं पुत्रे जाते बृद्धिश्राद्धम् । अजातसीमन्तायाः प्रसूतौ सत्यवत आह- खी यदाऽकृतसीमन्ता प्रसूत कदाचन । गृहीतपुना विधिवत्पुनः संस्कारमर्हति । पुनः पादपूरणार्थम् । यः संस्कारोऽतिकान्तः स कर्तव्य इत्यर्थः । इति सीमन्तोन्नयनम् । सूतिकागृहमाह वसिष्ठः- ऐन्द्रे तु विक्रमस्थानसामेये सूतिकायम् । सूतिकागृहम् । याम्यायां शयनस्थानं वायन्या पशुमन्दिरम् । कौयों तु धनस्थानमैशान्यां देवतालयः ॥ इति । पपुराणे पारस्कर:- प्रविशेसूतिकागारं कृतरक्षं समन्ततः । प्रारद्वारमुत्तरद्वारमथवा सुहढं शुभम् ।। देवानां ग्रामणानां च गयां कृत्वा च पूजनम् । व जातवादे' इति पाठोऽवगम्यते, अमे तस्य व्याख्यातस्वात् ।

·संस्कारमयूखे एरण्डमूलचूर्णेन सघृतेन तथैव ताम् । सुखप्रसवनार्थाय पश्चात्कायेऽनुलेपयेत् ॥ इति । जातकर्म । अथ जातकर्म । तत्र पितुः पुत्रे जाते स्नानमाह संवर्तः- पुत्रजनने कर्तव्यम् । जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचैलं तु विधीयते । इति । इदं च शीताद्भिः कार्यम् । तदाह जावालि:- कुर्यान्नैमित्तिक स्नानं शीताद्भिः काम्यमेव च । इति । इदं च रात्रावपि कार्यमित्याह- रात्रौ स्नानं न कुर्वीत दानं चैव विशेषतः । नैमित्तिके च कुर्वीत स्नानं दानं च रात्रिषु ।। इति । प्रणोद्वाहसंक्रान्तियात्रातिप्रसवपु च । दानं नैमित्तिकं ज्ञेयं रानावपि न दुष्यति ॥ इति । संवर्तः-माता शुध्येद्दशाहेन स्नानात्तु स्पर्शनं पितुः । जैमिनिः-यावन्न छिद्यते नालं तावन्नाप्नोति सूतकम् । छिन्ने नाले ततः पश्चात्सूतकं च विधीयते ।। इति । अस्मान्नालछेदोत्तरमेवाशौचप्रवृत्तिरिति भाति । प्राश्वस्तु यावन्न छिद्यते नालं तावच्छिशुमृतौ पूर्ण सूतकं नाप्नोति । नालच्छेदोत्तरं तु शिशु- मृती संपूर्ण प्रामोति' इति व्याचरव्युः । एवं च ज्ञायते तेपां जन्मोत्तरमेवा- शौचप्रवृत्तिरिष्टेति । युक्तं चेदम् । आशौचं जननोत्तरमेव प्रवर्तते । जात- कर्मवृद्धिश्राद्धदानादौ तु तात्कालिकी शुद्धिर्वचनेन योध्यते ।कर्तुस्ता- कालिकी शुद्धिः' इतिवत् । एवं च स्नानोत्तरं संध्यादिकं न भवत्येवेति दिए । दानार्थ दिनमनुज्ञातमादिपुराणे- देवाश्च पितरश्चैव पुत्रे जाते द्विजन्मनाम् । आयान्ति तस्मात्तदहः पुण्यं पूज्यं च सर्वतः । तत्र दद्यात्सुवर्ण तु भूमि गां तुरगं रथम् ।। इति । पुनमुखावलोकनस्य फलमा वसिष्ठः- जातमात्रकुमारस्य मुखमस्यावलोकयेत् । पिता ऋणाद्विमुच्येत पुत्रस्य मुखदर्शनात् ।। इति । आशौचान्तरेऽपि पुत्रे जाते तात्कालिकी शुद्धिमाह प्रजापतिः- सूनके तु समुत्पन्ने पुत्रजन्म यदा भवेत् । फर्तुतात्कालिकीशुद्धिः-॥ इति ।

·सतौ दशदिनकृत्यम्। ૧૫ - - जातकर्मणि प्रधान(कृत्य)माहाऽऽश्वलायन:-'कुमारं जातं पुराऽन्यैरा- लम्भात्सर्पिर्मधुनी हिरण्यनिकाय हिरण्येन प्राशयेत् । इति । कात्यायनसूत्रे तु विशेष:--'अनामिकया सुवर्णान्तहितया मधुघृते प्राशयति घृतं च' इति । तत्कालमाइ गर्ग:- जातमात्रकुमारस्य जातकर्म विधीयते । स्तनप्राशनतः पूर्व नाभिकर्तनतोऽपि वा ।। इति । पूर्वमित्यर्थः । मनुः~याङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते । मन्त्रत्याशयेदस्य हिरण्यं मधुसर्पिपा ।। इति । वर्धनं छेदः । अत्र पुंस्त्वमविवक्षितमनुवाद्यविशेषणत्वादिति केचित् । मेधा तिथिस्तु विवक्षितमेव पुंस्त्वं तेन नपुंसकस्य न भवति बिया वाक्यान्त- रमासत्वादमन्त्रक भवत्येवेत्याह । अन्न च वृद्धिश्राद्धमामेन कार्यमित्याह प्रचेता:- खो शूद्रः श्वपचश्चैव जातकर्मणि चाप्यथ । आमश्राद्धं सदा कुर्याद्विधिना पार्यणेन तु । हेमाद्रिस्तु हेवाऽऽह- पुत्रजन्मनि कुर्वीत श्राद्धं हेन्नैव बुद्धिमान् । न पकेन न चामेन कल्याणान्यमिकामयन् ।। इतिसंवक्तिः । अत्र नैमित्तिककाम्यभेदेनाऽऽमहेमव्यवस्था द्रष्टव्या। यदा तु पुत्रजन्म मूलादिनक्षत्रेषु तदा मुखावलोकनजातकर्मादि शान्ति विना न कुर्यात् । एवं संक्रान्तिविध्यादावपि । शान्तिस्तु शान्तिमयूखे वक्ष्यते । पुरुषापराधेन काले जातकर्माननुष्ठाने कालान्तरमाह वैजवाप:-- जन्मनोऽनन्तरं कार्य जातकर्म यथाविधि । देवादतीतकाले चेइतीते सूतके भवेत् ।। इति । अस्य फलमाहाश्वलायन:-- साम्गुणदोषाणामपनुत्यै शिहां पिता । प्राशयेन्मधुना साथै साज्यं हैमरसं शुभम् ॥ इति । खीणामप्येतदमन्त्रक कार्यम् । इति जातकर्म । दशदिनाध्ये विशेषमाह व्यास:- स्तो दशः सूतिकावासनिलया जन्मदा नाम देवताः । दिनकस्यम् । तासां यागनिमित्तं तु शुद्धिर्जन्मनि कीर्तिता ॥ र शान्तिस्तु तातचरणकृतशान्तिमयूखतो शेयेति पाठः ड.

·संस्कारमयूखे प्रथमे दिवसे पप्ठे दशमे चैव सर्वदा । त्रिप्वाशौचं न कुर्वीत सूतके पुत्रजन्मनि ॥ इति । दद्यात्तु प्रथमे हेम पष्ठे वा सप्तमेऽपि वा । वलिदानं तु दशमे स्वर्णदानं प्रशस्यते ॥ इति । अत्राशौचाभावो दानादिविषय एव न संध्यादिविपये। 'मार्कण्डेयोऽपि-रक्षणीया तथा पष्ठी निशा तत्र विशेपतः । रात्री जागरणं काय जन्मदानां तथा वलिः॥ पुरुषाः शत्रहस्ताश्च नृत्यगीतैश्च योपितः । रात्री जागरणं कुर्युर्दशम्यां चैव सूतके । नारदोऽपि-जननात्सप्तमे चान्हि मृत्युरायाति घातकः । दिने दिने च रक्षेयं कर्तव्यायुर्विवृद्धये ॥ इति प्रथमादिदिनकृत्यम् । नामकरणम् । आश्वलायनगृह्ये जातकोत्तरं कालान्तरमनुक्त्वा-'नाम चास्मै दार्थों- पवदाद्यन्तरन्तस्थमभिनिष्ठानान्तं द्वयक्षरं चतुरक्षरं वा यक्षरं प्रतिष्ठा- कामश्चतुरक्षरं ब्रह्मवर्चसकामो युग्मानि त्वेव पुंसामयुग्मानि स्त्रीणामभि- वादनीयं च समीक्षेत तन्मातापितरौ विद्यातामोपनयनात्' इतिनामकरण- मुक्तम् । तेन ज्ञायते-जातकोत्तरमेव कालः । अस्यार्थः-वर्गाणां प्रथमद्वितीयाः जिह्वामूलीयोपध्मानीयौ शपसाश्चे- त्यघोपा अन्ये घोपवन्तः । यरलया अन्तस्थाः । अभिनिष्ठानो विसर्ज- नीयः । अक्षराणि स्वराः । पुनर्युग्मानीतिप्रहणं पडक्षरादिग्रहणार्थम् । अभिवादनीयमक्कडचक्रप्रमाणेन नाक्षत्रम् । मनुः-नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां वापि कारयेत् । पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते ॥ इति । दशम्यामतीतायामिति व्याख्यातारः । णिजविवक्षितः । 'अहन्येकाशे नाम' इति याज्ञवल्क्येऽपि । कालान्तरं भविष्यत्पुराणे- नामधेयं दशम्यां तु केचिदिच्छन्ति पार्थिव । द्वादश्यामपरे रात्र्यां मासे पूर्णे तथा परे । अष्टादशेऽहनि तथा वदन्त्यन्ये मनीपिणः ॥ इति । गृह्यपरिशिष्टे-'जननाद्दशरात्रे व्युष्टे शतराने संवत्सरे नामकर- ·नामकरणम्। -- णम् ' इति । व्युष्टेऽतीते । विशेषमाह पतञ्जलि:-'घोपरदाद्यन्तरन्तस्य- मवृद्धं त्रिपुरुषानूकम् ' इति। 'नामकरणे योऽधिकारी पिता तस्य ये त्रयः पुरुपास्ताननुकायत्यभिधत्ते इति त्रिपुरुपानूकम् “अन्येपामपि-" इति दीर्घः इति प्रदीपकारः । प्रयोगपारिभाते कपिलसंहितायाम्- एकादशेऽह्रि विधिवन्नाम कुर्यात्कुलोचितम् । देवतानां विशेषेण पित्रोर्वा नाम शस्यते ।। नैच कार्य नृपादीनां नाम जीवनहेतुतः । पूर्वः परस्य वर्णस्य हीनस्यापि न धारयेत् ॥ इति । कर्तुः पित्रोरित्यर्थः । इदं च दाक्षिणात्यशिष्ट्रा आचरन्ति । मनुः- महल्यं ब्राह्मणस्य स्याल्क्षत्रियस्य बलान्वितम् । वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम् ॥ इति । खीपु विशेपमा गोभिल:-'अयुग्दान्तं स्त्रीणाम् ' इति । दान्तं यशोदा शर्मदेल्यादिकम् । केचित्तु यन्नाम तदाशब्दान्तं वर्णयन्ति । तथा च पार्वतीदा नामकरणे गङ्गादेत्येवं प्रयोज्यं तथा च तेषां मते यशोदेत्यादिषु यहोदादा सोणा विशेष: इति प्रयुज्येत । इदं च व्याख्यानं न कापि निबन्धेषु दृष्टम् । अत: पूर्वोक्तमेव ज्याय इति । शङ्खलिखिताभ्यां नामोक्त्वा माससं- बद्धमपि नाम कार्यमिति केचिदित्युक्तम् । तन्त्र मासत्तामानि पसिष्ठ आह- वैत्रादिमासनामानि वैकुण्ठोऽय जनार्दनः । उपेन्द्रो यज्ञपुरुषो वासुदेव त्रिविक्रमः ॥ योगीशः पुण्डरीकाक्षः कृष्णोऽनन्तोऽच्युतस्तथा । चक्रधारीति चैतानि क्रमादाहुर्मनीषिणः ॥ इति । अत्र केचिन्मासानां मार्गशीपोऽहम् इति सामान्यलिङ्गान्मार्गशीर्पमार- मलमासे भ्य मासनामानि कल्पयन्ति । सद्वासिष्ठे चैत्रग्रहणेन विदोषा- विशेपः। भिधानादुपेक्ष्यम् । ' मलमासे जन्म चेदुत्तरमासनाम-~- पश्या तु दिवसर्मासः कथितो बादरायणैः । पूर्वमधै परित्यज्य कर्तव्या चोत्तरे क्रिया ॥ इत्युत्तरमासशेपत्वेनाभिधानात् । विष्टिव्यतीपातादौ न कर्तव्यमित्याह गर्गः- व्यतीपाते च संकान्ती ग्रहणे वैवतावपि । श्राद्धं विना शुभं कर्म प्राप्तकालेऽपि नाचरेत् ।। इति । मासना. मानि।

·संस्कारमयूखे अतः शुभ मुहूर्ते पूर्वोक्तान्यतमकाले कार्य शुक्रास्तादीनां तु नैव विचा- र। विशेषमाह कश्यपः- उक्तकाले प्रकर्तन्या द्विजानामखिलाः क्रियाः। अतोऽन्येषु तु कालेषु कर्तव्याश्चोत्तरायणे ॥ सुरेज्येऽप्यसुरेज्ये वा नास्तगे न च वार्द्धके । शुभलग्ने शुभांशे च शुभेऽह्नि शुभवासरे ॥ चन्द्रतारावलोपेते नैधनादपवर्जिते । नाम मङ्गलघोपेण रहस्यं दक्षिणश्रुतौ ॥ बृहस्पति:-पूर्वाह्नः श्रेष्ठ इत्युक्तो मध्याह्नो मध्यमः स्मृतः । अपराहं च रात्रिं च वर्जयेन्नामकर्मणि ॥ इति । इदं च पितुरन्येनापि संनिहितेन कार्यम् । इति नामकरणम् । कर्णवेधः। कर्णवेधमाह वृहस्पतिः- जन्मतो दशमे चाह्नि द्वादशे वाऽथ पोडशे । सप्तमे मासि वा कुर्याद्दशमे. मासि वा पुनः ।। इति । गर्ग:-मासे पष्ठे सप्तमे वाप्यष्टमे मासि वत्सरे । कार्तिक पूर्णमासे वा चैत्रे वा फाल्गुनेऽपि वा । कर्णवेध प्रशंसन्ति शुक्लपक्षे शुभ दिन ॥ इति । कार्तिकादिकं पूर्वकालापेक्षया भिन्नम् । पूर्णमास इति स्वतन्त्रः कालः । न विशेषणविशेप्यभावः । कातिके पोपमासे वेति वा पाठः । अयमेव युक्तो मासप्रायपाठात् । जन्ममासं निपेयति व्यास:- यो जन्ममासे क्षुरकर्म यात्रां कर्णस्य वेधं कुरुतेऽतिमोहात् । मूढः स रोगी धनपुत्रनाशं प्राप्नोति गूढं वधयन्धनानि । जन्ममासनिपेवस्तु द्वितीयादिवर्पगतो नाद्यर्पगतस्तस्य विहितत्वेन निपे- । धानवकाशात् । अन्ये विधिनिषेधा ज्योतिःशाखादवसेयाः । विशेष उक्तः सुबोधे- शातकुम्भमयी सूची वेवने तु शुभप्रदा । राजती वाऽऽयसी वापि यथाविभवतः शुभा ॥ इति । इति कर्णवेधः। . . + ·उपवेशनम् । ७ निष्क्रमणम् । निष्कमणमाहतुः शवलिखिती-'अत अर्थ तृतीये मासि निष्कम- णिका' । याज्ञवल्क्य:-'चतुर्थे मासि निष्कमः' इति । कर्वव्यमाह शङ्कः- चतुर्थेमासि कर्तव्यं वालस्याऽऽदित्यदर्शनम् । इति । मुहूर्तसंग्रहे--पूर्वपक्षः शुभः प्रोक्त: ऋष्योऽप्यन्त्यत्रिकं विना । इति । अन्न दिवसानुपादानादेवज्ञोदितं तन्मासस्थं शुभं दिन ग्राह्यम् । कारिकायां विशेष:- आदाय गेहानिष्कम्य गच्छेयुदेवतालयम् । अभ्यर्य देवतां सम्यगाशिपो वाचवेध ।। कृत्वा प्रदक्षिणं गेहमानयन्ति ततः स्वकम् । मातृप्वमृगृहं वाऽपि मातुलादेहं नयेत् तदाशीर्वादाद्यैः स्यादीर्घायुरमिनन्दितः । जयन्तस्य मतेनायं लिखितः शिशुनिष्कामः ॥ इति । मातुलादिलिस्य । इति निष्क्रमणम् । उपवेशनम् । उपवेशनमुक्तं पद्मपुराणे- अष्टमे च तथा मासि भूमौ तमुपदेशयेत् । तत्र सर्वे ग्रहाः शस्ता भौमो राम विशेषलः ।। वराहं पूजयेद्देवं पृथिवी च तथा द्विजः । पूजनं पूर्ववत्कृत्वा गुरुदेवद्विजन्मनाम् ।। भूभागमुपलिप्याथ कृत्वा तत्र तु मण्डलम् । शनपुण्याशब्देन भूमौ तमुपवेशयेत् ।। 'तन्त्र मन्त्र उक्तस्तत्रैव--- रक्षेनं वसुधे देवि सदा सर्वगतं शिशुम् । आयु:प्रमाणं निखिलं निक्षिपस्व हरिप्रिये ।। अचिरादायुपस्त्वन ये केचित्परिपन्थिनः । जीवितारोग्यवित्तेपु निर्दहस्वाचिरेण तान् ।। १ निर्णयसिन्धीतूपवेशननिर्णये 'पञ्चमे च तथा इस्पारस्य 'भौमोऽपत्र विशेषतः दत्तात्र- सर्व सौम्य पुष्प मित्रदैवतम् । प्राजापत्ये चास्तश्च शस्तमाधिनमित्रभम् । वराई पूज- योवमित्यादि दृश्यले तत्समीचीनम् । २ शुभे ङ. पाठः ।

·२८ संस्कारमयूखे - धारिण्यशेषभूतानां मातस्त्वमधिका ह्यसि । कुमारं पाहि मातस्त्वं ब्रह्मा तदनुमन्यताम् ।। इति । इत्युपवेशनम् । अन्नप्राशनम् । अन्नप्राशनमा यम:- ततोऽन्नप्राशनं मासि पप्ठे कार्य यथाविधि । अष्टमे वाऽथ कर्तव्यं यदैव मङ्गलं गृहे ॥ इति । कुले यदैव मङ्गलं तदैव कार्यमिति कालान्तरम् । लौगाक्षि:-'पष्ठे मासे- ऽन्नप्राशनं जातेपु दन्तेषु का पूर्ण संवत्सरे वा' इति । अत्रापि दिनविशेषानु- पादानार्दैवज्ञोदितं शुभं दिनं ग्राह्यम् । कर्तव्यमाह मार्कण्डेय:-- देवतापुरतस्तस्य धात्र्युत्सङ्गगतस्य च ॥ अलंकृतस्य दातव्यमन्नं पात्रेऽथ काञ्चने । मध्वाज्यकनकोपेतं प्राशयेत्पायसं तु तम्' इति । आश्वलायनगृह्ये तु विशेष:--'पष्ठे मास्यन्नप्राशनमाजमन्नाद्यकामस्तै- तिरं ब्रह्मवर्चसकामो धृतोदनं तेजस्कामो मध्वोदनमायुष्कामो दथ्यो- तत्र फलाधि- दनमिन्द्रियकामः क्षीरोदनं पशुकामो दधिमधुघृतमिश्रमन्नं प्राशयेत्सर्वकामो भवतीति विज्ञायते' । आज मांसं ति- तिरसमभिव्याहारात् । तत्र व्यञ्जनस्थानीयत्वान्मांसस्यान्नं पाह्यमेव । अन्नप्राशने फलाधिक्यमाश्वलायनस्मृतौ-- स्वमलप्राशनाच्छुद्ध प्राशयेचायुपेऽपि वा ॥ इति । इत्यन्नप्राशनम्। तदुत्तरं जीविकापरीक्षोक्ता मार्कण्डेयेन- जीविका देवाग्रतोऽथ विन्यस्य शिल्पभाण्डानि सर्वशः । परीक्षा। वस्राणि चैव शस्त्राणि ततः पश्येत्तु लक्षणम् ।। शिल्पस्य लेखनादेभाण्डं वस्तु लेखनीमपीपानादि । शत्रं युद्धवस्तु । प्रथमं यत्पृशेद्वालस्ततो भाण्डं स्वयं तदा । जीविका तस्य वालस्य तेनैव तु भविष्यति ।। इति । इति जीविकापरीक्षा। क्यम् । १वा,पाठः।

·- हार्म। चूडाकर्म । चूडाकर्माह मनुः- चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः । प्रथमेऽन्दे तृतीये का कर्तव्यं श्रुतिचोदनात् ।। यमः-द्वितीये वा तृतीये का कर्तव्यं श्रुतिचोदनात् । इति । आश्वलायन:-'तृतीय वर्षे चौलं यथाकुलधर्म या' इति । तथा-'उदग- यन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौलकोपनयनगोदानविवाहाः' इति । कारिकायाम् यथाकुलं च केपांचिदुपनीत्या सहेप्यते । इति । आश्वलायनस्मृतौ- तृतीये वत्सरे चौल कुर्वीतास्योत्तरायणे । शुरुपझे शुभ: तु कृत्वाऽभ्युदयिकं तथा । शुभः इति ज्योतिर्विदुपदिष्टे मुहूते इत्यर्थः- [प्रेयोगपरिजाते नारदः- जन्मतस्तु तृतीयेऽन्दे श्रेष्ठमिच्छन्ति पण्डिताः । पञ्चमे सप्रमे वाऽपि जन्मतो मध्यमं भवेन् । अधमं गर्भतः स्यात्तु नवमैकादशेऽपि वा ।। इति । तत्रैव-आद्येऽच्दे कुर्वते केचित्पञ्चमेऽन्दे द्वितीयके । अपनीत्या सहैवेति विकल्पाः कुलधर्मतः ।।] इति । विवाहचण्डेश्वर:- मार्गे मासि तथा ज्येष्ठे क्षौरं पम्पियं व्रतम् । ज्येष्ठ पुत्रदुहिनोस्तु यत्नेन पग्विर्जयेत् ॥ वृत्ताने- न जन्मधिप्प्ये न च जन्ममासे न जन्मकालीयदिने विदध्यात् । ज्येष्ठे न मासे प्रथमस्य सूनोस्त्वाद्याः सुताया अपिमङ्गलानि ।। नक्षत्राणि निषेधति व्यास:- नक्षत्रे तु न कुर्मीत यस्मितातो भवेन्नरः। न प्रौष्ठपदयोः कार्य नैवाऽऽये च भारत । तिथि प्रतिपदं रिक्तां विष्टिं चैव विवनयेन् ।। कुण्डलितो मन्या पुस्तकेऽधिकः । ।

·संस्कारमरखे विहितान्यपि तेनैवोक्तानि- अश्विनी श्रवणः स्वाती चित्रा पुष्यः पुनर्वसुः । धनिष्ठारेवतीज्येष्ठामृगहस्तेषु कारयेत् ॥ इति । क्षौरमिति शेपः । अन्ये च नक्षत्रयोगकरणविधिनिषेधा ज्योतिःशाखाद- वसेयाः। गोत्रविशेपेण विशेषमाह लौगाक्षि:-'दक्षिणतः कमुना वसिष्ठाना- मुभयतोऽत्रिकश्यपानां मुण्डा भृगवः पञ्चचूडा अङ्गिरसो बालिमेके मङ्ग- लाथै शिखिनोऽन्ये यथाकुलधर्मम् । कमुजा चूडा । कचित्कुमुजोति पाठः । अन्ये बालि केशपझिं कुर्वन्ति अन्ते समरेखया मुण्डनं कृत्वा सर्व एव केशाः स्थाप्याः' इति स्मृतिचन्द्रिकायाम् । आपस्तम्बस्तु विशेपमाह- तत्र विशेषः 'केशान्विनीय यथार्प शिखां निदधाति । यथेषां कुलधर्मः स्यात्' यथार्प यथाप्रवरम्। एते संस्काराः स्त्रीणां मन्त्ररहिताः । एतेषां जातकर्मादीनां लोपे प्रायश्चित्तमाह शौनकः- ऐतेष्वेककलोपेऽपि पादकृच्छ्र समाचरेत् । चूडाया अर्धकृच्छ्रे स्यादापदि त्वेवमीरितम् । अनापदि तु सर्वत्र द्विगुणं द्विगुणं चरेत् ।। इति । अतीतानां कालमाह मनुः- जातकर्मादिसंस्काराः स्वकाले न भवन्ति चेत् । चौलादाक् प्रकुर्वीत प्रायश्चित्तादनन्तरम् ।। गृह्यकारिकायां विकल्प उक्तः । प्रायश्चित्ते कृते पश्चादतीतमपि कर्म वै । कार्यमित्येक आचार्या नेत्यन्ये तु विपश्चितः ।। इति । शिष्टानां तु करणपक्ष एव संमतः । विशेपान्तरमाह नारदः- शिशोर्मातरि गर्भिण्यां चूडाकर्म न कारयेत् । पञ्चमान्दादयोव तु गर्भिण्यामपि कारयेत् । सहोपनीत्या कुर्यात्तत्र दोपो न विद्यते ॥ इति । [मातरि गर्भिण्यामपि पञ्चमासपर्यन्तं न दोपः । तदाह मदनरत्ने बृहस्पति:- गर्ने मातुः कुमारस्य न कुयांचौलकर्म तु । पञ्चमासादधः कुर्यादत ऊबै न कारयेत् ॥ इति । १ इस्पषिर्क उ.पुस्तके।

·विद्यारम्भ मातरि रजस्वलायां मेधातिथिः-- चौले च व्रतवन्ये च विवाहे यज्ञकर्मणि । माता रजस्वला यस्य भवेत्तस्य न शोभनम् ।। वृद्धमतुः-विवाहमतचूडासु माता यदि रजस्वला। तदा न मङ्गलं कार्य शुद्धे कार्य शुभेप्सुभिः ।। इति ।] इति चूडाकर्म । विद्यारम्भः। विद्यारम्भमाह मार्कण्डेयः-- प्राय पञ्चमे वर्षे विद्यारम्भ तु कारयेत् । ततः प्रभृत्यनध्यायान्वर्जनीयान्यिवर्जयेत् ।। इति । विद्यारम्भवानाक्षरपरिचितिः । यथाह श्रीधरः- वियारम्भः। उदग्गते भास्वति पञ्चमेऽब्दे प्राप्तेऽक्षरस्वीकरणं शिशूनाम् । सरस्वती विघ्नविनायकं च गुडौदनायैरपि पूज्य कुर्यात् ।। विष्णुनोत्तरे पुष्कर:- प्राप्ने तु पञ्चमे वर्षे अप्रसुमे जनादेने। पाठी प्रतिपदं चैव वर्जयित्वा तथाटमीम् ।। रिक्त पञ्चदशी चैव सौरभौमदिने तथा । एवं सुनिश्चित काले विद्यारम्भ तु कारयेत् । इति विद्यारम्भः । अनुपनी- अथानुपनीतधर्माः गौतमः प्रागुपनयनालामचारकाम- वादकामभनाः' इति । करमचारोऽङ्गादिदेशगमनम् । काम- वादोऽश्लीलादिभाषणमनृतभाषणं च । कामभक्षो लशुनपर्युषितभक्षणम् । कामभक्षादिक महापातकातिरिक्तविषयम् । स्याकामचारभक्षोऽपि महतः पातकाढते। इतिपत्रिंशन्मतात् । गौतमः यथोपपादमूत्रपुरीपो भवति न तस्याचमन- कल्पो विद्यते न तस्योदङ्मुसो दिवा रात्रौ दक्षिणामुख इत्यादयो नियमाः । स एव । अन्यन्नावमार्जनप्रक्षालनमोक्षणेभ्यो न तस्य स्पर्शनादशौचम् । इति। इदं कृत्वा स्पर्शन कार्यमित्यर्थः । स्मृतिदीपिकायाम- शिदोरभ्युक्षणं प्रोक्त बालस्याऽऽचमनं स्मृतम् । इति । रजस्वलादिसंस्पर्श स्नानमेव विधीयते । इति । तिभाग ·41- संस्कारमयूखे तल्लक्षणानि तत्रैव- प्राक्चूडाकरणाद्वालः प्रागन्नप्राशनाच्छिशुः । कुमारकस्तु विज्ञेयो यावन्मौजी न वध्यते ॥ इति । बालं प्रकृत्य गौतमः-'नत्वेवैनमानवनवालहरणयोर्नियुज्यात् इति । मनुः-न त्वस्मिन्विद्यते कर्म यावन्मौनी न वध्यते । नातिन्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते ॥ ब्रह्म वेदः । स्वधानिनयनं प्रेतकर्म । इत्यनुपनीतधर्माः । उपनयनम् । उपनयनविचारः। उपनयनमुक्तं श्रुतौ–'अष्टवर्प ब्राह्मणमुपनीत' इति । याज्ञवल्क्य:-गर्भाष्टमेऽष्टमे वाऽन्दे ब्राह्मणस्योपनायनम् । राज्ञामेकादशे सैके विशामेके यथाकुलम् ।। इति । सैके द्वादशे । गर्भकादशे गर्भद्वादशे इत्यपि बोध्यम् । तथाच मनुः-- गर्भादेकादशे राज्ञो गर्भात्तु द्वादशे विशः । लोगाक्षिस्तु- सप्तमे वर्षे ब्राह्मणस्योपनयनं नवमे राजन्यस्यैकादशे वैश्यस्य ' इत्याह । पैठीनसिरपि- गर्भपञ्चमे ब्राह्मणमुपनयेत् ' इति । गुणफलमाह मनु:- ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्य विप्रस्य पञ्चमे । राझो बलार्थिनः पष्ठे वैश्यस्येहार्थिनोऽयमे ।। इति । आपस्तम्ब:- सप्तमे ब्रह्मवर्चसकाममष्टम आयुःकामं . नवमे तेजस्कामं दशमेऽन्नाद्यकाममेकादश इन्द्रियकामं द्वादशे पशुकामम् ' इति । वर्णवि- शेपेण प्रस्तुनियम उक्तः श्रुती-'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत प्रीष्मे गजन्यं शरदि वैश्यम्' इति । कालान्तरमुक्तं ज्योतिःशास्त्रे-. माधादिपु तु मासेषु मौजी पञ्चसु शस्यते । ज्येष्ठमासे ज्येष्ठोपनयनं न कार्यम् । तथा च गर्ग:- ज्येष्ठमासे विशेपेण सर्वज्येष्ठस्य चैव हि । उपनीतस्य पुत्रस्य जडत्वं मृत्युरेव या ।। इति । जन्ममासे न कार्यमित्युक्तं संग्रहे- विवाहे चोपनयने जन्ममासं विवर्जयेत् । जन्ममासरक्षणमुक्कं गृद्धगर्गेण- आरभ्य जन्मदिवसं यावशिदिनं भवेत् । जन्ममासः स विज्ञेयो गर्हितः सर्वममु ।। - ममन्यात स्थनमू।

·उपनयनमा - एवं चाटम्यादितिथिमारभ्याटम्यन्तो जन्ममासोऽभिमतः । न तु द. शान्त: पूर्णिमान्तो वा । विशेपमाह चण्डेश्वरः- तद्विशेषः। माघे विगशीलाख्यः फाल्गुने च दृढप्रतः । चैत्रे भवति मेधावी वैशाखे कोविदो भवेत् । ज्येष्ठे तु गृहनीतिज्ञ आपाढे ऋतुभाग्भवेत् । मार्गशीर्षे भवेष्टः दोषे दुःखमवाप्नुयात् ।। आपाढस्तु विष्णुशयनालागेव तदृय तत्र सर्वेषां निपिद्धत्वात् । वि- शेपमाहुसिष्ठादयः---- आदिके स्वातिविरामकाले नक्षत्रवृन्दे दशके रविश्वेत् । विवाहचौलव्रतवन्धनायं सुरप्रतिष्ठादि न कार्यमेव ।। आपूर्यमाणपक्ष इति शुक्ल आश्वलायनेनोक्को मुख्यः । अनुकल्पमाह वृहस्पति:- अनुकल्पः । शुक्लपक्षः शुभः प्रोक्तः कृष्णधान्त्यत्रिकं चिना । इति । अथ गौणकाल: । गृह्ये-'आ पोडशादाह्मणस्यानतीतः काल आ द्वाविशारक्षत्रियस्या चतुर्विशाद्वैश्यस्यात ऊर्ध्वं पतितसावित्रीका भवन्ति नै-.-- नानुपनयेनाध्यापयेत्र याजयनैमिळवहरेयु: ' इति। अत्र व्रात्यतां प्रक्रम्य { सवित्री पविता यस्य दशवाणि पश्च च। सशिखं वपनं कृत्वा व्रतं कुर्यात्समाहितः ।। इति । यमेन स्पष्टं पश्वदशवोरारं प्रायश्चित्वाभिधानादापोडशादिप्वाङ् मर्या- दार्थकः । एवं पञ्चदशवोत्तरमेव व्रात्यस्तोमादिकं जायते इति । यत्तु- औपनायनिकः काल: पर: पोडशवार्षिकः । द्वाविंशतिः परोऽन्यस्य चतुर्विशतिमः परः ।। इति व्यासवाक्ये संपूर्णपोडशवर्षग्रहणाद्विरोधमुपन्यस्यति । तत्र धर्म- प्रकाश एवं व्यवस्थोक्ता । यमवाक्यं जन्मप्रभृति पश्चदशवर्षातिक्रमे प्राय- श्चित्तविधिपरम् । व्यासवाक्यं त्वाधानप्रभृतिपोडशवतिक्रमे प्रायश्चित्त- परमिति न द्वयोरपि विरोधः । ईदृशी च सरणिः प्राक् कचिदाश्रितैव । यथा--अष्टादशदिनादर्वागशुचित्वं न विद्यते । चतुर्दशदिनादागशुचित्वं विधीयते । इतिवाक्ययोः पूर्व रजोदर्शनामभृत्युत्तरं तु स्नानादारभ्येति । १ नोति काशीम. पु. पाठः।२ वात्यायश्चित प्रक्रम्येति ङ पानवियत' इ. त्यक्ष्यते तथोपक्रमाद । अन्यथा विरोधपरिवारकव्यवस्थाश्रयणस्यासंगत्यापते।

·सस्कारमयने याज्ञवल्क्यः-अत ऊर्ध्व पतन्त्येते सर्वधर्मवहिःकृताः । सावित्रीपतिता व्रात्या व्रात्यस्तोमादृते क्रतोः ।। इति । तं विनोपनयनेऽधिकारो नास्तीत्यर्थः । स चानुपनीतेनानाहिताग्निना- ऽविदुपाप्यवकीणिपशुवत्कार्यः । यागोपयुक्ताध्ययनमगल्या कर्तव्यम् । ततः स्मृत्युक्तं प्रायश्चित्तं कृत्वा उपनयनमिति । अथ निषिद्धकालो रत्नकोशे- नष्टे चन्द्रेऽस्तगे शुक्रे निरंशे चैव भास्करे । कर्तव्यं नोपनयनमनध्याये गलग्रहे । राशिप्रथमांशगः सूर्यो निरंशः । अनध्यायान्विस्तरेणाग्रे वक्ष्यामः । गलग्रहास्तत्रैव---- त्रयोदशीचतुष्कं तु सप्तम्यादित्रयं तथा । चतुर्येकाकिनी प्रोक्ता अष्टावेते गलग्रहाः ॥ इति । वक्ष्यमाणानध्यायप्रतिप्रसवमाहतुर्भरद्वाजवसिष्ठी- या चैत्रवैशाखसिता तृतीया माघेऽथ सप्तम्यथ फाल्गुनस्य । कृष्णे द्वितीयोपनये प्रशस्ताः प्रोक्ता भरद्वाजमुनीन्द्रमुख्यैः ।। इति । चैत्रवैशाखशुक्छतृतीये मन्वादियुगादी । माघसितसप्तम्यपि मन्वादिः । एतासामनध्यायत्वं वक्ष्यते । टोडरानन्दे कारिकानि- धन्धे विशेप:- अनध्यायांच पूर्वेारनध्यायात्परेऽहनि । व्रतारम्भं विसगै च विद्यारम्भं न कारयेत् ॥ इति । अनध्यायात्परेहनीति द्वितीयेतरविपयं द्वितीयायाः सुरेश्वरेण प्रति- पदोक्तत्वादित्यपि व्याख्यातं तत्रैव । ननु नवम्यादिनयमिति नवम्या अपि निपेवाकोऽस्य विषयः । उच्यते । निषेधद्वयवशाहोपाधिक्यकल्पना। मान्यास्तु यदा नवमी दशदण्डा तदा 'निषेधः कालमात्रकः' इतिवचना- त्तदुत्तरमुपनयनं प्राप्तमनेन निषिध्यत इत्याहुः । पूर्वाहादिप्राशस्त्यमाह धर्मप्रकाशे ज्योतिर्मनु:- सर्वदेशेषु पूर्वाहे मुख्यं स्यादुपनायनम् । मध्याह्ने मध्यमं प्रोक्तमपराहे तु गर्हितम् ।। इति । भरद्वाजः-विनर्तुना वसन्तेन कृष्णपक्षे गलमहे । अनध्याये चोपनीतः पुनः संस्कारमर्हति ॥ इति । वास्यस्तोमो यागविशेषः। २ केचित्रिवति उ. पाट। अनध्यायप्र- तिप्रसवः। - ·उपनयनमा पुनरुपनयनानिमित्तानि चामे विस्तरेण वक्ष्यामः । विशेपमाह व्य- हारचण्डेश्वर:- केतोरस्तदिनादू सप्ताहानि परित्यजेत् । यावत्केतूदयस्तावशुद्धः समयो भवेत् ।। इति । इदं ब्रह्मपुत्राख्योमकेतुविषयमिति धर्मप्रकाशे। गर्ग:-चन्द्रसूर्योपरागेषु त्र्यई प्रागशुभं भवेत् । सप्ताहमशुभं पश्चात्स्मृतं ग्रहणशुलाम् । सण्डमहेऽदिरा:- सर्वपासे तु समाहमर्थप्रासे दिनत्रयम् । विद्वयकाकुलतो ग्रासे दिनमेकं तु वर्जयेत् ।। इति । विवाहचण्डेश्वर:- अहेरवीन्द्वोरवनिप्रकम्ये केतूद्मोल्कापतनादिदोपे । व्रते दशाहानि वदन्ति तज्ज्ञास्त्रयोदशाहानि वदन्ति केचित् ।। ज्योतिनिवन्धेऽनुकल्पोऽप्युक्त:-- पञ्चदिनानि वसिष्ठखिदिनं गर्गस्तु कौशिकस्त्वेकम् । यवनाचार्यस्य मतं पञ्चमुहूर्तान्दूपयति राहुः ।। एवं सर्वमालोक्य ज्योतिर्विदुपदिष्टे मुहूर्ते उपनयनं कुर्यात् । अत्र च माणवाकर्तृकं गुरुसमीपगमनं प्रधानमिति जरन्मीमांसका: । नव्यास्तु णि- जविवक्षायां मानाभावादाचार्यकर्तृकं माणवकाधिकारिकमुपनयनमेव वि- धीयत इत्याहुः । युक्तं चेदम् । स्मृत्यर्थसारे तु । आचार्यसमीपनयनमामिसमी- पनयनं वा गायत्रीवाचनं वा प्रधानमित्युक्तम् । अथोपनेत्रुपनेययोरधिकार- संपादनार्थ प्रायश्चित्तमाह वृद्धविष्णुः-- कृत्रयं चोपनेता श्रीकृच्छांश्च बटुश्चरेत् । इति । आचार्यस्य विशेपं स एवाह---- अमो. सावित्रीमभ्यसेमिं पवित्राणि च संस्मरन् । क्षेत्राधिकारमा- सहस्रं द्वादशाख्यं च सावित्री प्रजपेद्बुधः । स्वाधिकारार्थमेवास्याः प्रदानार्थ हि तस्मृतम् ॥ इति । पण्डादीनामप्युफ्नयनमुक्तं ब्रह्माण्डे-- प्राह्मण्या ब्राह्मणाजातो प्रामणः स इति श्रुतिः। तस्माच पण्डवाधिरकुल्नवामनपगु॥ १ विवाहचण्डधर, इति र पाठ । घण्टाधुप. नयनम् ।

·संस्कारमयूखे जगद्गदरोगार्तशुष्काङ्गविकलानिपु । मत्तोन्मत्तेषु मूकेपु शयनस्थे निरिन्द्रिये । ध्वस्तपुंस्त्वेषु चैतेपु संस्काराः स्युर्यथोचितम् ॥ यथोचितमिति अशक्यागहीनेने [हीना इ?] त्यर्थः । मत्तोन्मत्तौ न संस्कार्याविति केचित्प्रचक्षते । कर्मस्वनधिकाराच पातित्यं नास्ति चैतयोः ॥ तदपत्यं च संस्कार्यमपरे त्वाहुरन्यथा । संस्कारमन्त्रहोमादीन्करोत्याचार्य एव तु ॥ उपनेयांश्च विधिवदाचार्यः स्वसमीपतः। आनीयाग्निसमीपं वा सावित्री स्पृश्य वा जपेत् । कन्यास्वीकरणादन्यत्सर्वं विप्रेण कारयेत् ॥ इति । 'उपनेतृक्रममाह गर्ग:- पिता पितामहो भ्राता ज्ञातयो गोत्रजाग्रजाः। उपायनेऽधिकारी स्यात्पूर्वाभावे परः परः॥ तथा-पितैवोपनयेत्पुत्रं तदभावे पितुः पिता । सदभावे पितुर्कीता तदभावे तु सोदरः ॥ इति । इति कालादिनिर्णयः । अथ परिधानोत्तरीयनिर्णयः । तन गृह्यम्-'अहतेन वाससा संवी- परिधानीयो- तमैणेयेन वाऽजिनेन ब्राह्मणं रौरवेण क्षत्रियमाजेन वैश्यम् । तरीयनिर्णयः। यदि वासांसि वसीरन् रक्तानि वसीरन्कापायं ब्राह्मणो मालिष्ठं क्षत्रियो हारिद्रं वैश्यः इति । अहतलक्षणं प्रचेता आह- ईपद्धौतं नवं श्वेतं सदशं यन्न धारितम् । अतं तद्विजानीयात्सर्वकर्मसु पावनम् ॥ इति । पूर्वगृह्यार्थः । तत्र वासः साधारणं यदा त्वजिनं प्रावरणं तदा ब्राह्मणा- [दय ऐणेयादीनि । एणी विन्दुस(र)हिता मृगी । 'एण्या दञ् ' इति ढम् । यदि वासांसीत्यत्र वाक्यभेदव्यवहितान्वयो । वासांसि वसीरन्नित्येक वाक्यम् । यदि रक्तानि वसीरंस्तदा कापायमित्यादि चाऽन्यत् । मनुर्विशेपमाह- फार्णरक्यास्तानि धर्माणि ब्रह्मचारिणः । यसीरनानुपूर्येण शाणझौमाविकानि च ॥ इति । अहतल- धनन्।

·उपनयनम् । व्यवस्था। अनुकल्पः। कागेरौरववारवान्युत्तरीयाणि 'कृष्णरुरुवस्ताजिनान्युत्तरीयाणि ' इनि शसवचनात् । वस्त्रेषु विशेपमाह वसिष्ठः-शुक्महतं वासो वकेषु विशेषः। ब्राह्मणस्य कार्पासं मालिटं क्षीमं क्षत्रियस्य पीतं कौशेयं वैश्यस्य' इति । इति वनादिनिर्णयः । मेखलान्यवस्थामाह मनु:- मेखला- मौञ्ची निवृत्समा लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला । क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शणतान्तवी ॥ ज्या कदाचिचर्ममयी भवति कदाचित्तृणमयी । तत्र चर्ममयीव्यावृ- त्यर्थ मौर्वीति मेधातिथिः । ज्यायाश्च स्वरूपनाशप्रसङ्गाभिवृत्त्वादिगुणो नेति धर्मप्रकाशे तातचरणाः।शणे तु त्रिवृत्त्वादिगुणोऽस्त्येव । गृह्ये विशेष:- 'तेषां मेखला मौनी ब्राह्मणस्य धनुषा क्षत्रियस्याऽऽवी वैश्यस्य ' इति आव्यूर्णाकृतेत्यर्थः । अनुकल्पमाह मनुः-- गुञ्जालाभे तु कर्तव्या कुशाश्मन्तकवल्वजैः । त्रिता ग्रन्थिनैकेन विभिः पञ्चभिरेव च ।। इति । अत्र कुल्लूकभट्टः 'आदिशब्दस्य लोपमट्टीकृत्याकाद्भितविधानान्मु- खादीनां तिसृणां मेखलानामलाभे क्रमेण कुशाश्मन्तकवल्वना ग्राह्या इत्या- है । ग्रन्थयश्च शिष्टाचाराव्यवरसंख्यया कार्याः । तथा च मनृतो विकल्पो व्यवस्थितः । एकमवरस्यै वैको ग्रन्थिस्त्रिप्रवरस्य त्रयः पञ्चप्रवरस्य पञ्चेति। इति मेखलाव्यवस्था । दण्डा उक्ता गृह्ये तेषां दण्डाः पालाशो ब्राह्मणस्यौदुम्बरः क्षत्रियस्य येल्वो वैश्यस्य केशसंमितो ब्राह्मणस्य ललाटसमितः क्षत्रियस्य प्राणसं- मितो वैश्यस्य सर्वे वा सर्वेषाम् । इति । प्राणो नासा । मनुर्विशेषमाह- ब्राह्मणो वैल्वपालाशौ क्षत्रियो वाटसादिरौ। दण्डा। पैप्पलौदुम्बरौ वैश्यो दण्डानहन्ति धर्मतः ॥ इति । न चात्र द्वन्द्वनिर्देशात्समुच्य इति वाच्यं, दण्डं प्रदायेतिसूत्रे गुणभूतद्- ण्डैकत्वश्रवणात् । मनुस्मृतावेव गुणविधिवाक्ये 'केशान्तको ब्राह्मणस्य' इत्ये- कवचनश्रवणात् वसिष्ठस्मृतौ स्पष्टमेव 'वैल्वः पालाशो वा' इति विक- ल्याभिधानाच । अतो विकल्पितयोरेव द्वन्द्वनिर्देश इति । सर्वेपामलामे न्यम आह- एतेषामप्यलाभे तु सर्वेषां सर्वयज्ञियाः । इति । - .

·- संस्कारमयूखे. दण्डान्विशिनष्टि श्लोकगौतमः- ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरनणाः सौम्यदर्शनाः। अनुद्वेगकरा दण्डाः सत्वचो नाग्निदूपिताः ।। इति । इति दण्डनिर्णयः। यज्ञोपवीतमाह मनुः- कार्पासमुपवीतं स्याद्विपस्योर्ध्ववृतं त्रिवृत् । उपचीतन् । शणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याऽऽविकमुच्यते ॥ शणसूत्रमयमित्यत्रापि ऊर्ध्ववृतं त्रिवृदिति संवध्यते । आविकमव्यूर्णा- संभवम् । एवं च यदिदानींतनानां क्षत्रियवैश्यानां कार्पासोपवीतधारणं तत्र मूलं न विद्मः। विशेष उक्तः छन्दोगपरिशिष्टे- त्रिवृदूलवृतं कार्य तन्तुत्रयमधोवृतम् । त्रिवृतं चोपवीतं स्यात्तस्यैको प्रन्थिरिष्यते ॥ कर्तव्यतामाह देवल:- ग्रामान्निष्कम्य संख्याय पण्नवत्यङ्गुलीषु तत् । तावत्रिगुणितं सूत्रं प्रक्षाल्याब्लिङ्गकैत्रिभिः ।। देवागारेऽथवा गोठे नद्यां वाऽन्यत्र का शुचौ। सावित्र्या त्रिवृतं कुर्यान्नवसूत्रं तु तद्भवेत् ।। हरिग्रह्मेश्वरेभ्यश्च प्रणम्याऽवधात्यथ । यज्ञोपवीतमित्यादिव्याहृत्या चापि धारयेत् ॥ तथा--पज्ञोपवीतं कुर्वीत सूत्राणि नवतन्तवः । इति । वसिष्ठस्तु विशेपमाह- नाभेरुयमनायुप्यमधो नाभेस्तपःक्षयः । तस्मान्नाभिरामं कुर्यादुपवीतं विचक्षणः॥ कात्यायनोऽपि-पृष्ठदेशे च नाभ्यां च धृतं यद्विन्दते कटिम् । तद्धार्यमुपवीतं स्यानातिलम्ब नचोच्छितम् ।। इति । धारणे विशेषमाह भूगः- उपवीतं बटोरेकं द्वे तथेतरयोः स्मृते । भारणे विशेषः। एकमेव यतीनां स्यादिति शास्त्रस्य निश्चयः ॥ इनरयोहस्यवनस्थयोः । यतीनां त्रिदण्डिनाम् । 'स्नानोत्तरमेव द्वे' स्नातकानां द्वितीयं स्यादन्तर्वासस्सयोत्तरम् । इति । इत्याह वसिष्ठः- ·एनरूपनयनमा F एतद्धारणं नित्यम्-'यहूनि चायुकामस्य' इति देवलवचनान्यपि चार्याणि । वहुवावधिमाह कश्यपः- नीणि चत्वारि पश्चाष्ट गृहिणः सुर्दशापि वा। सवा शुचिभिर्यिमुपवीतं द्विजातिभिः ।। इदं च सदोपवीतिना भाव्यं सदा पद्धशिखेन च । विशिखो व्युपवीतश्च यत्करोति न तस्कृतम् ।। इतिभृगुस्मृतनित्यम् । तत्र पूर्वार्धन पुरुषार्थत्वमुत्तरार्धन प्रत्यङ्गत्वमिति । विशेषमाह मनु:- उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवीत्युच्यते द्विजः । सव्ये प्राचीनआयीती निवीती कण्ठसर्जने ।। असमासश्छान्दसः । स्मृतिसारे-सूत्रमन्यकृतमपि ग्राह्यम्' इत्युक्तम् । छेदे विनाशे वा स्नातः कन्यया निर्मितं शुभम् । विधवाद्याभिरथवा सूत्रं गृहीत मुनिः ।। इति । मेखलादीनां छेदे जलमध्ये प्रक्षेपः कार्य इत्याह मनुः- मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । अप्सु मास्य विनष्टानि गृहीतान्यानि मन्नवत् ।। इति । मन्त्रवदिति उपनयनकाले यैर्मवैधुतानि ते मत्रा गृह्यन्ते । इत्युपवी- तनिर्णयः। इत्युपनयनम् । अब पुनरुपनयने विशेषमाहाऽऽवलायन: अथोपेतपूर्वस्य कृताकृतं पुनरुपन- केशवपनं मेधाजनने चानिरुक्तं परिदानं कालच तत्सवितु- यने विशेषः । श्रेणीमह इति सावित्रीम् ' इति । कृताकृतं वैकल्पिकम् । अनिरुक्तं न कर्तव्यमित्यर्थः । कालनियमोऽपि नास्तीत्यर्थः । पराशर: अजिन मेखला दण्डो भैश्चयां प्रतानि च । निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि ॥ इति । इदं च पुनरुपनयनं वेदान्तराध्ययनं चिकीर्षुः कुर्यादिति हरदत्त आह । आश्वलायनः अhणा सामगानामृचमव्येतुमिच्छताम् । क्रिया स्यात्परिदानान्ता दीक्षादिन विधीयते ॥ ऋचमुग्वेदम् । परिवानम् ' आदित्याय प्रत्पत्तये बटुं ते ददामि । इति विहितम् । अन्ये तु यत्र पुनःसंस्कारो विधीयते तापीयमेवेतिकर्तव्यतति ।

·संस्कारमयूखे. -- अथ पुनरुपनयननिमित्तानि भरद्वाजः- विनतुना वसन्तेन कृष्णपक्षे गलग्रहे । पुनरुपनय- ननिमित्तानि । उपनीतस्त्वनध्याये पुनःसंस्कारमर्हति ॥ अपराहे चोपनीतः पुनःसंस्कारमर्हति ॥ इति । तथा--प्रदोपे निश्यनध्याये नन्दे कृष्णे गलग्रहे । मधु विनोपनीतस्तु पुनः संस्कारमर्हति ॥ इति । पराशर:-अज्ञानात्याश्य विण्मूत्रं सुरासंसृष्टमेव च । पुनः संस्कारमर्हन्तित्रयो वर्णा द्विजातयः ।। विष्णुः-'विवाहप्रामकुकुटगोमांसभक्षणेपु द्विजातीनां प्रायश्चित्तान्ते पुनःसंस्कारं कुर्यात् ' इति । लशुनं गृञ्जनं जग्ध्वा पलाण्डं च तथा पुनः । उष्ट्रमानुपकेभाश्वारासमीक्षीरभोजनात् । उपायनं पुनः कुर्यात्तप्तकृच्छ्रे चरेन्मुहुः ॥ देशान्तरं गतस्यौर्ध्वदेहिके कृते यासौ पुनरायाति तत्रोक्तं संग्रहे- जीवन्यदि समागच्छेद्धृतकुम्मे निमज्य तम् । पुनरुत्थापयित्वाऽस्य जातकर्मादि कारयेत् ॥ इति । बौधायन:- सिन्धुसौवीरसौराष्ट्रांस्तथा प्रत्यन्तवासिनः । (अङ्गवङ्गकलिमांश्च गत्वा संस्कारमर्हति ।। इति।) अगमने (तीर्थयात्रार्थमङ्गादिगमने ?) तु न दोप:- अगुवढ्सकलिङ्गांश्च सौराष्ट्रमगधांस्तथा । तीर्थयात्रां विना गत्वा पुनः संस्कारमर्हति ॥ इति श्लोकगौतमोक्तेः । इति पुनरुपनयननिमित्तानि । ब्रह्मचारिधर्माः। अथ ब्रह्मचारिधर्माः । याज्ञवल्क्यः- गुरं वै चाप्युपासीत स्वाध्यायाथै समाहितः । इति । आवलायन:- अञ्चनाभ्यञ्जने क्षौद्रं गन्धपुष्पाक्षतान्त्रती । ममचारि- धर्माः। वर्जयेत्पादुके छत्रं यानोष्णीपरथादिकान् ।। न शर्यातान्तरिक्षे तु नाऽशुचौ न परैः सह । न वासीत न नग्नश्च नालीकं विभृयादती ।।

·ब्रह्मचारिधमाः। नाली नालियरकमण्डलुमिति धर्मप्रकाशे-- मनसापि न चोलड़या गुरोराज्ञा कयंचन। गुरुवदुरुपनीपु तत्पुत्रादिषु सर्वदा !! प्रत्यक्ष वा परोक्षे वा चरेत प्रथमाश्रमी । वेदोदितवतैरन्यान्त्रतानन्यान संचरेत् (?)। न लायात्सर्वतीर्थेपु न भुञ्जीयादितस्ततः ।। नीर्थयात्रां न कुर्यादित्यर्थः । भैक्षमाहृत्य भुञ्जीयात्सायंप्रातर्गरौ वसन् । देवर्षिपितृपूजां च कुर्याद्वा गुईनुज्ञया ।। अच्छिन्नान्धारयेन्नित्यं दण्डाजिनकमण्डलून् । यज्ञसूत्रपवित्रे च मेखलां च गुरौ वसन् ।। न शावसूतके स्यातां मातापित्रोर्मतावृते । अतिनश्चोत्सवालोकः श्राद्धानं च न शस्यते ।। न भक्षयेच ताम्बूलमध मैथुनमेव च । वर्जयेल्लशुनं लाजान्लाजापूपादिकान्त्रती ॥ चरित्वा चतुरो वेदांस्त्रीन्द्री चैकमथापि वा। तोपयेद्दक्षिणामिस्तु गुरुं भक्त्या विचक्षणः ।। इति । सुमन्तु:-~-प्रमचय तयो भैश्यं संध्ययोरग्निकर्म च । स्वाध्यायं गुरुवृत्तिश्च चर्येयं ब्रह्मचारिणः ।। व्यास:-जघन्यशायी पूर्व स्यादुत्थायी गुरुवेश्मनि । इति गुरुसेवायाः फलमाह शहः- गुरुसेवाफलम् । न लानेन न होमेन नैवामिपरिचर्यया । ब्रह्मचारी दिवं याति स याति गुरुपूजनात् ।। मनुः---अधःशय्याऽऽसनं चास्य नित्य स्यादुरुसन्निधौ । पुरोध गर्विषये न यषष्टासनो मन् । प्रसारणादिक न कुर्यादित्यर्थः । अत्र नित्यग्रहणाद्ब्रह्मचर्योत्तरकालम- येतेऽनुवर्तन्ते एव । समासनमप्यनुजानाति क्वचिद्विष्णुः--- 'नास्कासनो भवेते शिलाफलकनीयानेभ्यः' इति । मनु:-गुरोर्यत्र परीवादो निन्दावाऽपि प्रवर्तते । कणा तत्र पिधातव्यो गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ।। ५नी शग्या ड. पाठ ·संस्कारमयूखे न्दाफलम्। सद्दोपर्तिनं परीवादः । असद्दोपोक्तिनिन्दा । निन्दादिकरणे फल- माह स एक- गुरुनि- भवेत्खरः परीवादाच्छा वै भवति निन्दकः । परिभोक्ता कृमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी ।। परिभोक्ता अदत्तगुरुदानभोक्ता । हारीतः- ऋचं वा यदि चार्धर्च पादं वा यदि वाऽक्षरम् । सकाशाद्यस्य गृह्णीयान्नियतं तस्य गौरवम् ।। मनुः-नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम् । न चैवास्याऽनुकुर्वीत मतिभापितचेष्टितम् ।। इति । केवलं नाम न ग्राह्यं किंतु उपाध्यायादिविशिष्टम् । उक्तं च गौतमेन- * नामगोत्रे गुरोः समानतो निर्दिशेत् । इति । मानेन सहितं समानम् । याज्ञवल्क्यः- मधुमांसाञ्जनोच्छिष्टशुल्कस्त्रीप्राणिहिंसनम् । भास्करालोकनाश्लीलपरिवादादि वर्जयेत् ।। इति । मधु क्षौद्रम् । आश्वलायनस्मृतौ क्षौद्रग्रहणात् । शुल्क निष्ठुरवाक्यम् । यदि मांसभक्षणान्निवा व्याधिस्तदा गुरोरुच्छिष्टं भक्षणीयम् । आश्व- लायनस्मृतौ स चेयाधीयीत कामं गुरोरुच्छिष्टं भेषनार्थ सर्व प्राश्नी- यात्' इति । आपस्तम्बोऽपि- 'पितुज्येष्ठस्य च भ्रातुरुच्छिष्टं भोक्तव्यम् । इति । मनुः-वर्जयेन्मधु मांसं च गन्धमाल्यरसान स्त्रियः । शुल्कानि चैव सर्वाणि प्राणिनां च विहिंसनम् ॥ अभ्यङ्गमञ्चनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् । काम क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवाद्ने । स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भमुपधातं परस्य च ॥ इति । प्रेक्षणालम्भमिति भैथुनशङ्कायामेव । यथोक्तं गौतमेन-प्रेक्षणा- लम्भने मैथुनशङ्कायाम् । इति ॥ एवं च मान्यस्त्रीणां प्रेक्षणमालम्भः संभाषणं वा न दोपाय। आलम्भः स्पर्शः । मनुर्विशेषमाह-- मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथवा स्याच्छिखाजटी । इति । अन त्रयः पनाः मुण्डः जटी शिखाजटी वेति । गौतमोऽपि-'मुण्डी शिखी वा' इति । कात्यायनोऽपि- सशिखं वपनं कार्यमारलानाद्ब्रह्मचारिणः । इति । - ·ब्रह्मचारिधाः। , सर्वमुण्डत्वं सामगविषयमिति केचित् । तथा च विष्णुपुराणे ज्ञापकम् - एते लूनशिग्यास्तस्य दयानरचिरोद्गतैः । मुशकाश विराजन्ते यवः सामगा झ॥ इति । यम:- सहासनं च शयनं वर्जयेद्दन्तधावनम् । स्पेदेकः कुशेष्वेव न रेतः स्कन्दयेत्कचित् ।। कूर्मपुराणे- नाऽदर्श वै समीक्षेत नाचरेदन्तधावनम् । इति । याज्ञवल्क्यः- ब्रह्मचर्ये स्थितो नैफमन्नमवादनापदि । प्रामणः काममश्रीयाच्छाडे व्रतमपीडयन् ॥ इति । ब्रह्मचये स्थितो ब्रामणदिरेकमेकसंबन्ध्यन्नं नाद्यात् । एकस्यान्न न गृहीयात् किं तु बहूनां ब्रह्मचारी तु श्राद्धे निमन्त्रित: सन्मधु- मांसादिवर्जमेकस्यापि गृहेऽश्रीयात् । अनेन ज्ञायते श्राद्धन्यतिरेकेणकस्यान्नं न गृहीयादिति । तथा- अग्निकार्य ततः कुर्यात्संध्ययोरुभयोरपि । इति । ततः संध्योत्तरम् । संध्याविधिश्वाचारमयूखे विस्तरेण वक्ष्यते । कदाचि- प्रातःसंध्योत्तरमकृतस्याग्निकार्यस्य यावदोजनं गौणकालमाह स एव- ऋतामिकार्यों भुञ्जीत बाग्यतो गुर्वनुज्ञया । इति । 'सायमेवाग्निपूजेयेके' इति सायमेवानिकार्यमित्याहाऽऽपस्तन्यः । समिदाहरणं मनुराह-- पुरादाहत्य समिधः स निध्याद्विहायसि । सायं प्रातच जुहुयानामिरग्निमतन्द्रितः ।। इति । विहायसि मण्डपादाविति धर्मप्रकाशे । आपस्तम्बः-शास्तमिते समिद्धारो गच्छेत् ' इति । समित्परिमाणमाह कात्यायन:--- गाङ्गुष्ठावधिका कार्या समिलथूलतया क्वचित् । न विहीना त्वचा चैव न सकीदा न पाटिता ॥ प्रादेशानाधिका नोना तथा न स्याद्विशासिका। विशीर्णा बिदला हवा बनाः ससुपिराः कृशाः । दीर्थाः स्थूलाश्च समियो वर्जनीयाः प्रयत्नतः । इति ।

·संस्कारमयूखे. अग्निकार्याकरणे प्रायश्चित्तमृग्विषाने- अग्निकार्याकर- मानस्तोके जपेन्मन्त्रं शतसंख्यं शिवालये। गे प्रायश्चित्तम् ! अग्निकार्य विना भुङ्क्ते न पापं ब्रह्मचारिणः ॥ इति । इत्यग्निकार्यम् । ततोऽभिवादनमुक्तं याज्ञवल्क्येन- भभिवादनम्। ततोऽभिवादयेदृद्धानसावहमिति ब्रुवन् । इति । ततोऽग्निकार्यानन्तरम् । अनाग्निकार्याभिवादनयोरङ्गायित्वाभावात्कदा- चिदग्निकार्याकरणेऽपि अभिवादन कार्यमेव । वृद्धा मान्याः । तत्र मान्यो- गुरुः। तं विशिनष्टि याज्ञवल्क्य:- स गुरुर्यः क्रिन्याः कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति । इति । क्रिया निपेकाद्याः । मनुरपि- निपेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि । संभावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरुच्यते ।। इति । एवं च पितैव गुरुः । निपेकादिक्रियाकर्तृत्वात्तस्य । एवं च- उपनीय य ऋग्वेदमाचार्यः स उदाहृतः । इत्याचार्यस्योपनेतृत्वं पित्रभावे द्रष्टव्यम् । यद्यपि क्षत्रियस्य वृत्त्यर्थ- त्वेनाप्राप्तमध्यापनं तथाप्यापदि धर्मार्थ प्राप्तमेव । अतश्च-पितैवोपनये पुत्रम्' इति क्षत्रियादि प्रत्यापदि प्रवर्तत एव । अयं परो विशेषः । याज्ञवल्क्यवाक्ये संज्ञासंबन्धस्त्रैवर्णिकान्विपीकरोति । मनु- वाक्ये तु विप्रग्रहणात्तमेव विपीकरोति । एवं च विप्रसान्न (विप्रा- दन्यन्न?) संभावनाकरणे गुरुत्वं यद्यपि मनुवाक्यं न प्रतिपादयति तथापि याज्ञवल्क्यवचनात्तसिद्धिः । पर्ववर्णिकानां मध्ये यस्यैवैतद्वचनद्वय- प्रतिपादितानि निमित्तानि न सन्ति न तस्य गुरुशब्दवाच्यत्वम् । शदा- णां तु न कदाप्येतद्वचनद्वयप्रतिपादितं गुरुत्वं संभाव्यते । नन्वे शुदाणांगुरुतल्पगमनप्रायश्चित्तं न स्यादिति चेयद्यपि गुरुतल्पगमनजन्य न स्यात्तथापि मातृगमनजन्यं स्यादेवेति न विरोधः । यद्वा-उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महामतिः । मातुलश्च गुरुखाता मातामहपितामही ।। वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंस्येते गुरवः स्मृताः । १चेन यद्यपि ड. पाय।

·प्रमचारिधमा। माता मातामही गुर्वी पितुर्मातुश्च सोदराः । पितामही स्वसा ज्येष्ठा धात्री च गुरवः खियः ।। इति देवलवाक्येन केवलस्यापि पितुर्गुरुसंज्ञाकरणातार्यागमले भवि- म्यत्येव गुरुतल्पगमनप्रायश्चित्तम् । आचार्य विशिनष्टि मनुः- उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य प्रचश्ते ॥ इति । रहस्यमुपनिषदः । उपाध्यायं विशिष्टि स एक- एकदेशं तु यो वेद वेदाङ्गान्यधवा पुनः । योऽध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते ।। इति । शवोऽपि भूतकाध्यापको यस्तु स उपाध्याय उच्यते । इति । मासे दिने वर्षे वा एतावदेयमिति परिच्छिद्य योऽध्यापयति स भूतका- ध्याएकः । विष्णुरएि- 'यस्त्वेनं मूल्येनाध्यापयेत्तमुपाध्यायम् ' इति । विद्यादिति शेषः । एषु च मध्ये माता मान्यतरेत्युक्तं याज्ञवल्क्येत- एते मान्या यथापूर्वमेभ्यो माता गरीयसी ॥ इति । धर्मभकाशे पुराणे तु- द्वौ गुरू पुरुषस्येह पिता माता च धर्मतः । तयोरपि पिता श्रेयान्धीजप्राधान्यदर्शनात् । भभावे वाजिनो माता तदभावे तु पूर्वजः ।। इति पितुर्गरीयस्त्वमुक्तम् । अत्रेच्छया विकल्पः तुल्यकल्पत्वं वा । अन्यं विशेषमाह विष्णु:- 'पाले समानवयस्यथ्यापके गुरुवद्वत्तेत' इति । बाल इति नावगणनीय इत्यर्थः । इति गुर्वादिनिरूपणम् । अभिवादनप्रकारमाह मनुः- अभिशदात्परं विप्रो मायांसमभिवादयन् । असो नामाहमस्मीति स्वं नाम परिकर्तियेत् ।। अभिवादादभिवादये इति पदात्परं वं नाम ग्राह्यम् । तथा-भोशब्द कार्त यदन्ते खस्य नानोऽभिवादने । इति । वथाच अभिवादये देवदत्तोऽई भों इत्युल्लेखः । एकहनाभिवादनक- रणे दोपमाह विष्णुः- ·संस्कारमयूखे - । जन्मप्रभृति यत्किंचिच्चतसा धर्ममाचरेत् । धर्म तन्निष्फलं याति एकहस्ताभिवादने ॥ इति । विशेषमाहात्रिः- दक्षिणं पाणिमुद्धृत्य प्रकाममभिवादयेत् । श्रोत्रिये त्वञ्जलिः कार्यः पादोपग्रहणं गुरोः ॥ इति । एतस्माच वाक्यादेकहस्तेनाप्यभिवादनं गम्यते । एवं च पूर्वोक्तदोपत्र- वणं श्रोत्रियादौ ज्ञेयम् । पादोपसंग्रहणप्रकारमाह मनु:- व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्पष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः ॥ गुरुचरण इति शेपः । वौधायन:-श्रोत्रे संस्पृश्य ' इति विशेषमाह । अन्यविशेषमाह मनु:- गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुद्वृत्तिमाचरेत् । इति । अथ प्रत्यभिवादनमुक्तं मनुना-- आयुष्मान्भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने । प्रत्यभिवादनम्। अकारश्चैव नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः ॥ अन न नानोन्तेऽकारो विधीयते किंतु यो नामान्तेऽकारस्तमुद्दिश्य प्लुतमात्रं विधीयते । नानां च सर्वेषामकारान्तत्वाभावादकारग्रहणं ना- मान्तस्वरोपलक्षणमिति व्याख्यातृसंप्रदायः । सौम्येतिनामग्रहणार्थ तथा च नामान्तस्वरः प्लुतो भवति । शर्मादिप्रयोगोऽपि कार्य इति केचित् । एवं चायुप्मान्भव देवदत्ता ३ शर्मन्निति प्रयोगः । केचित्तु शर्मशब्दान्तर्ग- ताकारं प्लुतं पठन्ति । तचिन्त्यम् । शर्मशब्दस्य नामान्तर्गत्यभावात् । तदन्तर्गतौ केवलशर्मप्रयोगाभावावश्यवक्तव्ये उपपदे ब्यक्षरनामानुपपत्तिः । इदं च शूद्रस्य न भवति । 'प्रत्यभिवादेऽशूद्रे' इतिस्मृतिरूपपाणिनिसूत्रात् । अनेन च ज्ञायते शूद्रं प्रत्यपि प्रत्यभिवादन प्राप्तमिति । प्राह्मणस्य क्षत्रियादीनामभिवादने प्रायश्चित्तमाह शातातप:-- क्षनवैश्यावभिवाद्य प्रायश्चित्तं कथं भवेत् । ब्राह्मणस्य इ. ग्राह्मणानां दशाष्टौ वा अभिवाद्य विशुध्यति । त्रियादीनामभिवा. दने प्रायश्चितन् । अभिवाद्य द्विजः शूद्रं सचैलं स्नानमाचरेत् । प्राह्मणानां शतं सम्यगभिवाद्य विशुध्यति ॥ इति ।

·प्रह्मचारिपाः। अभिवादनापवादमाह विष्णुः सभासु चैव सर्वासु यक्षे राजगृहे तथा । नमस्कारं प्रकुर्वीत ब्राह्मणान्नाभिवादयेत् ।। फचिद(नभिवादनमाह शातातप:--- उदक्यां सूतिकां नारी भर्तृनी गर्भघातिनीम् । अभिवाद्य द्विजो मोहादहोरात्रेण शुध्यति ।। 'अनेन निषेधेन ज्ञायते खियोऽप्यभिवाद्या इति । यधोक्त मनुना- कामं तु गुरुपल्लीनां युक्तीनां युवा मुधि । विधियद्वन्दनं कुर्यादसावहमिति ब्रुवन् ।। इति । विशेष उक्तस्तेनैव--- यो न वेत्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । नाभिवाद्यः स विदुपा यथा शुद्रस्तथैव सः ।। एनचाभिवादनमधिकययसामेव कार्यम्-'ज्यायांसमभिवादयेत् । इति स्मृतेः। तथा अत एव ऋत्विगादीनां मान्यत्वेऽपि कनीयसामनभिवाद्यत्वमाह गौतमः-- अविश्वशुरमातुलपितृव्याणां तु यवीयसां प्रत्युत्थानमनभि- वाद्याः' इति । यत्तु वसिष्ठः- ऋविश्वशुरपितृव्यमातुलानवरवयसः प्रयुत्थाया- भिवादयेत्' इति । तदभिवादनमाभिमुख्यन वदनं परितोपणार्थम् । अत एव बौधायनःप्रात्विक्त्यशुरपितृव्यमातुलानां यत्रीयसां प्रत्युत्थाया- भिभाषणम् ।। इति । अभिभाषणनियममाह मनु:- कुशलं ब्राह्मणं पृच्छेश्वबन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च। इति । प्राह्मणेन स्वस्मात्कनिष्टानां धनियादीनां वाऽऽशोयत्युक्तं भाषेप्य- पुराणे- ग्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति अर्यादिति स्थितिः ॥ इति । विदोष उक्तः शातातपेन- पाखण्ड पतितं प्रात्यं महापातापिनं शहम् ।

·संस्कारमयूखे अथ मान्य नास्तिकं च कृतनं च नाभिवादेत्कथंचन ॥ धावन्तं च प्रमत्तं च मन्त्रोच्चारकृतं तथा । भुञ्जानमाचमनाहै नाभिवादेत्कथंचन ॥ वमन्तं कृन्तमाणं च कुर्वन्तं दन्तधावनम् । अभ्यक्तशिरसं चैव स्नास्यन्तं नाभिवादयेत् ।। जमदग्निः- देवताप्रतिमां दृष्ट्वा यतिं चैव त्रिदण्डिनम् । नमस्कारं न कुर्याञ्चेदहोरात्रेण शुध्यति ।। इत्यभिवादनप्रत्यभिवादननिर्णयः । नमित्तानि । याज्ञवल्क्यः- विद्याकर्मवयोवन्धुवित्तैर्मान्या यथाक्रमम् । मान्यतानि. अन पूर्वपूर्वस्य गरीयस्त्वं ज्ञेयम् । उक्तं च गौतमेन- मित्तानि । ' श्रुतं सर्वेभ्यो गरीयस्तन्मूलत्वाद्धर्मस्य ' इति । मनुरपि-पञ्चानां त्रिपु वर्णेषु भूयांसि गुणवन्ति च । यत्र स्युः सोऽत्र मानाहः शूद्रोऽपि दशर्मा गतः ॥ इति । दशमी गत इति नवतेरूर्वावस्था प्राप्त इत्यर्थः । पञ्चानां विद्यादीनाम् । याज्ञवल्क्योऽपि एतैः प्रभूतैः शूद्रोऽपि वार्द्धके मानमर्हति । इति । मार्गापसारणे विशेपमाह मनु:- मार्गापसारणे चक्रिणो दशमीस्थस्य रोगिणो भारिणः स्त्रियाः । स्नातकस्य च राज्ञश्च पन्था देयो वरस्य च ॥ वरो विवाहोद्यतः । भारतेऽपि- अष्टावक्रः पथि राज्ञा समेत्य प्रोत्सार्यमाणो वाक्यमिदं वभापे। अन्धस्य पन्था यधिरस्य पन्थाः स्त्रियः पन्था भारवाहस्य पन्थाः । राज्ञः पन्था ग्रामणेनासमेत्य स्नातस्य पन्थाःप्राह्मणस्यैव पन्थाः।।इति। इनि मान्यतानिमित्तम् । मनु:-चर्याविशे पैर्विविधैर्ऋतैश्च श्रुतिचोदितः । वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना ।। इति । १ मार्गपमार्ण इ. पारः। विशेषः। अध्यय. नक्षमाः।

·अपनपनम्। रहस्यमुपनिषत् । श्रुत-'तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इति स्वः स्वकीयो- ऽध्यायः शाखा तदुक्तं भट्टीपादै:- अत्र स्वाध्यायशब्देन स्वशाखैका तु गृह्यते । इति । अनेन च स्वाध्यायाध्ययनस्य प्राथत्यमावश्यकत्वं चोकं न तु द्वितीय- वेदाध्ययनम् । एवंचवदानीत्य वेदी या वेदं वापि यथाममम् । इत्याविरुद्धम् । अन केचित् बहूनां वेदानामध्ययनेऽपि स्ववेदसंबन्धिनी द्वितीया शा- खानाध्येतव्येति व्याचक्षते । यथा आश्वलायनेन शाखायनशाखेति । नद- युक्तम् । आश्वलायनेन यजुःशाखाध्येतत्र्या न शाहायनशाखेत्यत्र माना- भावात् । न 'स्वाध्याय इत्यत्रैकवचनात्तदर्थस्यावरमीमांसारीत्योपादे- यगतत्वात्पशुना यजेतेत्यत्र द्वितीयपश्चनालम्भवहितीयशाखाऽनध्ययनमित्ति वाच्यम् । तत्र हि एकत्वं प्रकृत्यन्वयि व्यावर्तक संभवति नत्वेवमत्राऽपि स्वाध्यायस्यैकत्वेन परिज्ञातत्वात् । न हाकाश इत्यत्रैकत्वं व्यावर्तक भवति । अतोऽत्र- एकवेदस्य शाखानां मध्ये योऽन्यो समापयेत् । स्वशाखां संपरित्यज्य शाखारण्ड: स उच्यते ॥ इति । अन्यां स्वशाखाभिन्नाम् ।यन हि एफवेदशाखानां मध्ये स्वीयांपरित्यज्य योऽन्यामधीते स शाखारण्ड इतिवदता तामधील्यान्यशाखाध्ययनमनुज्ञातं भवति। स एच-- अधीत्य शाखामात्मीयां परशाखा तत: पठेत् । इति । तथा ' पडलो वेदोऽध्येयो शेयश्च ' इति । विशेपमाह कात्यायन:--- स्वशाखाश्रयमुत्सृज्य परशाखाधयं तु यः। कर्तुमिच्छति दुर्मेधा मोघं तस्य विचेष्टितम् ।। इति । इदं स्वशाखोक्तविरुद्धं न कार्यमित्येवंपरम् । यथोक्तं तेनैव- यन्नानात स्वशाखायां पारक्यमविरोधि यत् । विद्वद्भिस्तदनुष्यमग्निहोत्रादिकं यथा ॥ इति । अध्ययनधर्ममाह मनुः-- अध्ययनर्मा, प्राफूलान्पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः । प्राणायामैषिभिः पूतस्तत ओङ्कारमर्हति ॥ इति । - ६ ·.संस्कारमयूखे - । प्राफूलान्प्रागग्रान् । पवित्रमाह गौतम:--'प्राणोपस्पर्शनं दर्भः 'इति। प्राणा इन्द्रियाणि । संवतः- पवित्रम्। प्रणवं प्राक् प्रयुञ्जीत व्याहृतीस्तदनन्तरम् । सावित्र्याश्चानुवचनं ततो वृत्तान्तमारभेत् ॥ इति । वृत्तान्तं पत्रस्थापितम् । मनुः- ओङ्कारपूर्विकास्तिस्रो महान्याहृतयोऽव्ययाः। त्रिपदा चैव गायत्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम् ।। तिस्रः भूर्भुवःस्वः । ब्रह्मणो वेदस्य मुखमारम्भे पठनीयमित्यर्थः । ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा । इतिवचनादन्ते प्रणवमात्रम् । गौतमः-'प्राङ्मुखो दक्षिणतः शिष्य उदङ्मुखो वा ' इति । मनुः- अध्येष्यमाणस्त्वाचान्तो यथाशास्त्रमुदङ्मुखः । ब्रह्माजलिपुटोऽध्याप्यो लघुवासा जितेन्द्रियः ।। इति । लद्प्रयोगेणाचमनमध्ययनाङ्गम् । शूद्रसन्निधौ नाध्येयमित्याह व्यास:- शूद्रसन्निधाव- अनध्यायेष्वधीतं यद्यच्च शूद्रस्य संनिधौ । ध्ययन निषेधः । प्रतिग्रहनिमित्तं यन्नरकाय तदुच्यते ॥ इति । अस्याध्ययने लब्धिर्भविष्यतीत्याशया पठितम् । नारदः- पुस्तकप्रत्ययाधीतं नाधीतं गुरुसन्निधौ। भ्राजते न सभामध्ये जारगर्भ इव खियाः ।। नाविस्पष्टमधीयीत न शूद्रजनसन्निधौ । न निशान्ते परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत् ।। नारदः-हस्तेनाधीयमानस्तु स्वरवर्णान् प्रयोजयन् । ऋग्यजुःसामभिः पूतो ब्रह्मलोके महीयते ॥ हस्तस्वराध्ययनं तु सामयजुर्वेदिनाम् । :-मेखलाजिनदण्डानां धारणैर्वह्मचारिभिः । वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सर्वज्ञाना द्विजातिभिः ।। भिक्षाशिभिर्गुरोर्नित्यं शुश्रूपायां रतैः सदा । आसमाप्तेतं कार्य वेदस्य विधिवहिजैः ।। इति । गुश्रूषाफलमाह स एव- भिषाफ• यथा सनन्सनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूपुरधिगच्छति ॥ व्यास:- ·उपनपनम्। भारत-अहेखि पणाशीतः सौहित्यानरकादिव । राक्षसीभ्य इव खीभ्यः स विद्यामुपगच्छति ॥ इति । सौहित्यं तृप्तिः । लघुव्यास:- अपादमप्यधीयीत मार्गेणोक्तेन धर्मवित् । नत्वेव चतुरो वेदानन्यायेन कदाचन ॥ वेदविष्ठावनात्तेन वरं मौनं समाश्रितम् । वेदवितावनालीतो (१) नरकं यात्यधोमुखः । इति । वेदवितावकस्य लक्षणमाह यम-- योऽर्थार्थी मां द्विजे दद्यात्यठेथैवाऽविधानतः । अनध्याये च तं प्राहुर्वेदविष्ठावक द्विजाः ।। विद्यानाशहेतूनारद आह- विधानाश- सृतं पुस्तकशुपा नाटकासक्तिरेव च । त्रियस्तन्द्रा च निद्रा च विद्याविटकराणि पट् । पुस्तकस्य पुराणादेः शुश्रूपा श्रोतुमिच्छा । अन्यान्यपि लोकतो विद्यानाशकारणान्यवगन्तव्यानि । इत्यध्येतृधर्माः । गुरुधमांनाह याज्ञवल्क्या- गुरुयोः । कृतज्ञाऽद्रोहिमेवाविशुचिकल्पानसूयकाः । अध्या या धर्मतः साधुशक्तासज्ञानवित्तदाः ।। कृतज्ञ, उपकारस्य वेत्ता । कल्पो नीरोग इति । । धर्मप्रकाशे मनुः आचार्यपुत्रः शुअपुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः । आतः शक्तोऽर्थदः साधुः सोऽध्याप्या दश धर्मतः ।। तथा-धर्मार्थो यत्र न स्यातां शुश्रूषा वापि तद्विधा । न तर विद्या वक्तव्या उन वीजमियोपरे ।। यदा विहिताननुष्ठापकाय नास्तिकाय चाध्यापयति तदा धर्माभावः । गुरुशुश्रूपया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या चतुर्थ नोपलभ्यते ।। इति ।

·संस्कारमयूखे शयानस्या- चतुर्थ साधनम् । यमः- सततं प्रातरुत्याय दन्तधावनपूर्वकम् । लात्वा हुत्वाऽथ शिष्येभ्यः कुर्यादध्यापनं द्विजः ॥ इति । आपस्तम्बः-शयानश्चाध्यापनं वर्जयेत् । इति । ध्यापननिषधः। मनुः- अध्येष्यमाणस्तु गुरुनित्यकालमतन्द्रितः । अधीष्व भो इति ब्रूयाद्विरामोऽस्त्विति वा चरेत् ॥ ताडनमपि स एवाह- भार्या पुत्रश्च दासश्च शिष्यो भ्राता च सोदरः । प्राप्तापराधास्ताड्यास्ते रज्ज्वा वेणुदलेन च ।। इति । ताडनं तु शिरसि न कार्यम् । यथोक्तं मनुना- पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमाझे कथंचन । अतोऽन्यथा तु प्रहरन् प्राप्तः स्याद्वोरकिल्विपम् ॥ विद्यावतः प्रार्थितस्याध्यापनमावश्यकम् 'ये हि विद्यामधीत्यार्थिने न प्रदान ते धर्मभाजः स्युः' इति वसिष्ठस्मरणादध्यापनेनाधीताया विद्यायाः संपूर्ण फलमाप्नोतीत्यर्थः । अधीयरित्रयो वर्णाः स्वकर्मस्था द्विजातयः । प्रब्रूयाद्राह्मणस्तेषां नेतराविति निश्चयः ॥ इतिमनुवचनाद्राह्मणेनैव कार्यम् । इतरी राजवैश्यौ । अत्र वाक्यत्रयम्-- 'त्रयो वर्णा ब्राह्मणादधीयीरन् । वक्ष्यमाणवचनस्वरसादाह्मणादित्यध्याहा- यम् । 'ब्राह्मण एव प्रयूयात्' इति द्वितीयम् । 'नेतरौ' इति प्रतिषेधरूपं तृतीयम् । एवं यदा क्षत्रियादिरध्यापयति तदा तस्याध्येतुश्च दोपः । आपद्युभयोर्दोपो नास्तीत्याह मनुः- अग्राह्मणाध्ययनमापकाले विधीयते । अनुव्रज्य तु शुश्रूपा यावदध्ययनं गुरोः ॥ इति । अनुनय शुश्रूपेत्यनुगमनमात्र कार्य न पादप्रक्षालनादि । इयं चापदा- ह्यमाथ्यापकाभावरूपाऽध्येतुः । गौतमोऽपि-'आपत्कल्पा अग्राह्मणाद्ब्राह्मण- स्य विद्योपयोगोऽनुगमनं शुश्रूपाऽऽसमानेाह्मणो गुरुः' इति । मनुरपि-प्रधानः शुभां विद्यामाददाताऽवरादपि । अन्त्यादपि परं धर्म खीरनं दुप्कुलादपि ॥ इति ।

·भनध्यायाः। १३ वेदाध्ययनस्य श्रेष्ठधमाइ याज्ञवल्क्यः-- यज्ञानां तपसश्चैव शुभानां चैव कर्मणाम् । वेद एवं द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः।। इति । विद्यादानस्य फलमाह स एव विद्यादान सर्वधर्ममयं ब्रह्म प्रदानेभ्योऽधिकं यतः । तहत्त्वा समवाप्नोति ब्रह्मलोकं सनातनम् ।। इति । इति गुरुधर्माः। अधानध्यायाः। ते च नित्यनैमित्तिकभेदेन द्विधा । तत्र नित्यास्तावदुच्यन्ते। मनु:--अमावास्या गुरुं हन्ति शिष्यं हन्ति चतुर्दशी । अनध्यायाः । ब्रह्माऽष्टमी पौर्णमास्यौ तस्मात्ताः परिवर्जयेत् ।। इति । तथा--अमावास्याचतुर्दश्योः पौर्णमास्यष्टकासु च । इति । अष्टमीत्वेनाष्टकानामुपादानाहोपातिशयार्थ पुनर्महणम् । केचित्तु अष्टमीप्वित्येव पठन्ति । अहोरात्रं चायमनध्यायः । याज्ञवल्क्येन युनिश- मित्यनुवृत्तौ चतुर्दश्यादीनामुपादानात् । रामायणे हनुमद्वाक्यम् --- सा स्वभावेन तन्वङ्गी लद्वियोगाद्विशेषतः । प्रतिपरपाठशीलस्य विद्येव तनुतां गता ।। इति । हारीतोऽपि प्रतिपत्सु चतुर्दश्यामष्टम्यां पर्वणोद्धयोः । श्वोऽनध्यायेऽद्य शर्वी नापीयीत कदाचन ।। इति । तथा-प्रदोपेषु त्रयोदश्यां नाध्येयं प्रतिपत्सु च । इति । त्रिमुहूर्तः प्रदोप: स्यातानावस्तंगते सति ॥ इत्युक्तपदोपे। यद्वा प्रदोप उक्तो बृहन्मनुना- चतुर्थी च त्रयोदश्यां सप्तम्यामरावतः । अर्वानाध्ययनं कुर्याद्यदीच्छेत्तस्य धारपाम् ।। स्मृत्यर्थसारे विशेष:-- चतुर्थ्याः पूर्वरावे तु नवनाडीषु दर्शने । नाध्येय पूर्वराने स्यात्सप्तमी च त्रयोदशी । अर्थरात्रात्पुरा चेत्स्यानाध्येयं पूर्वरात्रके !! इति ।

·६४ संस्कारमयूखे पूर्वं चतुर्थ्यामर्धरात्रतोऽर्थाङ्नाध्येयमिति तावत्पर्यंतं चतुर्थीसत्वे अन्यधा नवनाडीपर्यन्तम् । यद्वा पूर्ववचनेनार्धरात्रावाग्दोपेऽवगते पुनरत्र नवना- डीग्रहणं दोपातिशयार्थम् । दक्षः-प्रदोपपश्चिमौ यामौ वेदाभ्यासेन तौ नयेत् । यामद्वयं शयानस्तु ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ चौधायन:-प्रातःसंध्या त्रिनाडी स्यात्सायंसंध्या तथाविधा । महानिशा तु विज्ञेया चतस्रो घटिकास्तथा । सायंप्रातःसंध्ययोश्च नाधीयीत महानिशि ।। तथा-महानिशा तु विज्ञेया रात्रौ मध्यमयामयोः । तस्यां स्नान न कुर्वीन स्वाध्यायं पितृतर्पणम् ।। इति । अत्रापि घटिकाचतुष्टयं दोपातिशयार्थम् । स्मृतिचन्द्रिकायां पुराणे- महानवम्यां द्वादश्यां भरण्यां च महायुते । तथाक्षयतृतीयायां शिष्यान्नाध्यापयेवुधः । माघमासस्य सप्तम्यां रथाख्यायां विवर्जयेत् ॥ इति । महच्छब्दस्य द्वादश्या भरण्या च सहान्वय इति धर्मप्रकाशे । महान- वमी आश्विनशुक्ला । महाद्वादशी कार्तिक शुक्लद्वादशी । महाभरणी प्रौष्ठ- पद्यनन्तरेति तत्रैव । नारदीये- अयने विषुवे चैव शयने योधने हरेः । अनध्यायस्तु कर्तव्यो मन्वादिषु युगादिपु ॥ तथा--युगादिषु च सर्वासु तथा मन्वन्तरादिषु । अनध्यायं प्रकुर्वीत या च सोपपदा तिथि: ॥ मन्वन्तरादयो युगादयश्च श्राद्धमयूखे वक्ष्यन्ते । सोपपदा उक्ताः कालादशैं- सिता ज्येष्ठे द्वितीया च आश्विने दशमी सिता । चतुर्थी द्वादशी माघे एताः सोपपदाः स्मृताः ।। इति । यदि कदाचिदनध्यायतिथिः प्रातः सायं वा तदाप्यनध्याय इत्याह चौधायन:- यद्यनध्यायविधिर्दिमुहूर्ता परिदृश्येत तमनध्यायं प्राहुः' इति । दिनमध्ये परिदृश्यतेत्यर्थः । कालादर्श स्मृतिः- चातुर्मास्यद्वितीयासु वेदाध्यायं विवर्जयेत् ।। इति । १ वातानमारमयूखे शेयाः रू. पाठः।

·अनध्यायाः ५१ ता आह् गार्यः-- शुचापूजे तपस्ये च या द्वितीया विधुझये । चातुर्मास्यद्वितीयास्ताः प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ इति । विधुक्षयः कृष्णपक्षः । आपाढशुत्तरा फार्तिस्युत्तरा फाल्गुन्युत्तरा चेत्यर्थः । इति नित्यानध्यायाः । नध्याया। नध्यायाः अथ नैमित्तिकेषु तात्कालिकानध्यायानाह याज्ञवल्क्य:- भौमित्तिका- श्वकोष्टुगर्दभोलूकसामवाणानिस्वने । अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके ।। देशेऽशुचावात्मनि च विद्युत्तनितसंप्लवे । मुक्त्वार्द्रपाणिरम्भोऽन्तररात्रेऽतिमारुते ॥ तात्कालिका- पांशुवर्षे च दिग्दाहे संध्यानीहारभीतिः । धावतः पूतिगन्धे च शिष्टे च गृहमागते ।। खरोष्ट्रयानहत्त्यश्वनौवृक्षरिणरोहणे । सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्विदुः ॥ इति । धाणो वंशः । शिष्टागमनेऽहि शिष्टाज्ञायां नानध्यायः । यथाह यमः- आगतं वाऽतिथिं दृष्ट्वा नाऽधीयीत्व चुद्धिमान् । अधानुशापिते तमित्रध्येतन्यं प्रयत्नतः ।। इति । यानं रथादिः । इरिणमूपरं महाभूमिर्वा । यावन्निमित्तं शब्दादि ताव- देवानध्याय इत्यर्थः । मनुः-- नित्यानव्याय एव स्थाबामेषु नगरेषु च । वर्मनैपुणकामानां पूतिगन्धे च सर्वत: ।। इति । धर्मस्य नैपुणं संपूर्णत्वं तत्कामयतीति । वसिष्ठो विशेपमाह-नग- रेषु कार्म गोमयपयुक्षिते परिलिसने च इनि । हेमाद्रौ स्मृती- सर्वकुत्सितगन्धे च परिवादसमासु च। गोविप्ररोधने सवदा"श्राद्धपतिपु । शाल्मलस्य मधूकस्य कोविदारकपित्थयोः । श्लेप्मातकस्य छायायां चेति तात्कालिकान्दिदुः ।। - ·संस्कारमयूखे श्राद्धपतिपु विहितमत्रभिन्नेषु श्राद्धभागेष्वनध्यायः । विहितमन्त्राः श्राद्धमयूखे वक्ष्यन्ते । मनुः-शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् । नाधीयीताऽऽमिपं जम्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च ॥ इति । प्रौढपादः प्रसारितपादः पादारोपितपादो वा । अवसक्थिका जानु- नोर्मध्यस्य च बन्धः । स एव---- नाधीयीत श्मशानान्ते ग्रामान्ते गोव्रजेऽपि वा । वसित्वा मैथुनं वासः श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च ॥ न विवादे न कलहे न सेनाया न संगरे । न भुक्तमात्रे नाऽजीणे न वमित्वा न मुक्तके । शस्त्रेण च क्षते गाने रुधिरे च परिस्रुते ॥ मुक्तकं मुखोद्गार इति।धर्मप्रकाशे यम:-'सामशब्दे नाथर्वयजुपी' इति । नीधीयीतेत्यर्थः । आपस्तम्बः-शाखान्तरध्वनौ सानामनध्यायः' इति । गौतमः । 'अभ्रदर्शने चापतौं' अपतौं प्रावृभिन्नतौँ । हेमाद्री स्मृति:-- 'गजगण्डसारससिंहव्याघ्रमहापापिकृतनावेक्षणमनध्यायः' इति । एपां या- ववेक्षणं तावदनध्याय इत्यर्थः । प्रचेता:-'चतुष्पथवर्ममहापथराजोद्या- नेपु नाधीयीत' इति । शङ्खः-नाधीयीताभियुक्तोऽपि यानगो न च योगतः । देवायतनवल्मीकश्मशानवनसन्निधौ ।। आपस्तम्बः–'ब्रह्माध्येप्यमाणो मलबद्वाससेच्छन्संभापितुं ब्राह्मणेन संभाष्य तया संभाषेत ब्राह्मणेनैव संभाप्याधीयीत' इति । यावदाह्मण- संभाषणं न कृतं तावदनध्याय इति । गोत्तमः-'घाणभेरीमृदङ्ग गदार्तस्वरेषु' इति । अनध्याय इत्यर्थः । गदं शकटम् । तात्कालिकानुक्त्वा सज्योतिरनध्यायानाह मनुः- प्रादुष्कृतेप्वनिपु तु विद्युत्स्तनितनिस्वने । सज्योतिः स्यादनध्यायः शेपे रात्रौ यथा दिवा ।। प्रादुष्कृतेप्विति प्रातःसंध्योपलझणम्।सज्योतिरिति सायंसंध्यायां रात्री। पूर्व विद्युत्स्तनितवर्षाणि प्रक्रान्तानि । तत्रोभयोरुक्तम् । शेषे वर्षे यथा दिवा तथा रात्री अहोरात्रमित्यर्थः । वर्ष संध्यायामेव । अयं सज्योतिरनध्यायः १३ति ड. पास।

·अनध्यायाः प्राइट्काले । यथाहऽऽपैठीनसिः- यदा वर्षास्वेव विद्युत्स्तनितं या तदा संज्योतिः' इति । अवासु विद्युदादी निरानं वक्ष्यते । इदं सायंसघ्याया हारीतेन प्रात:संभ्यास्तनितेऽहोरात्रम्' इत्युक्त्वात् । स्मृत्यर्थसारे ' का- कोलूकम्पककुकुटमण्डूकाद्यन्तरागमनं दिने चेदिनान्तं रात्री चंद्रात्र्य न्तमनध्यायः' इति । गौतमः' इमशानामान्तमहापयेष्वनध्यायः' इति इति सज्योतिरनध्यायः । अहोरावानध्यायमाह याज्ञवल्क्यः-- संध्यागजितनिर्धातभूकम्पोल्कानिपातने । समाप्य वेदं युनिशमारण्यकमात्य च ।। पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टन्या राहुस्तके। धातुसंधिपु भुक्त्वा तु श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च ।। पशुमण्डूकनकुलवाहिमाजारभूपकैः । कृतेऽन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रये ॥ श्राद्धिकं प्रतिगृह्यचेति पार्वणसंवन्धि । एकोद्दिष्टे वक्ष्यते । नवश्राद्धे ऽनजरणपर्यन्तमनध्यायः। शातातप:--अष्टकासु त्वहोरात्रमुल्कासु च महोत्सवे ' इति । गौतमः सकलोपाहितवेदसमाप्तिछर्दिश्राद्धमनुष्ययज्ञभोजनेप्वहोरा- अमिति' । सकलोपाहितोऽग्न्युत्पातः । छौं विशेपमाहाऽऽपस्तम्बः-- छर्दयित्वा स्थानान्ते घृतं वा प्राश्य ' इति । अधीयीतेत्यर्थः । स्वप्नान्तं मेहनादि । धर्मप्रकाशे । अहोरात्रानुवृत्तौ गोभिल:- सत्रहाचारिणि मृते प्रेते भूमिपतावपि । इति । अनथ्याय इत्यर्थः । गौतमः---'ऊर्ध्व भोजनादुत्सवे प्राधानस्य' इति । अस्यार्थः । उत्सवे विवाहादावूय भोजनादहोरानमनध्यायः । प्राधानस्य प्रथमाध्ययने अनुत्सवेऽपि भोजनादूर्वमनध्याय इति । इत्यहोरानानध्यायाः। आकालिकानध्यायमाह मनुः- आकालि- विगुत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संपवे । आकालिकानध्यायमेतेपु मनुरप्रवीत् ।। इति । विद्युदादिनयसाहित्यमत्र ज्ञेयम् । द्वन्द्वनिर्देशादिति मेधातिथिः । प्रत्येक निमित्ततेति हेमाद्रिः । इदं च वर्षाकाले, तद्भिन्ने वक्ष्यते । यस्मिन्समये नि- मित्तं जातं तं कालमारभ्य श्वस्तावकालपर्यन्तम् । विद्युदादीनां निमित्तलं संध्यायामेव ! यथाऽऽह स एव- । कानध्याय-1 ·संस्कारमगूखे एतास्त्वभ्युदितान्विद्याद्यदा प्रादुष्कृतामिषु । तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चाभ्रदर्शने ॥ एवं च ऋतावभ्रदर्शने नानध्यायः । अभ्रदर्शनेऽपि प्रादुष्कतान्वय इति धर्मप्रकाशे । आपस्तम्बः- उल्कापातमग्न्युत्पातं च सर्वासां वि- द्यानामाकालिकम् । इति । अनध्याय इत्यर्थः । हेमाद्री स्मृत्यन्तरे- 'अग्न्युत्पाते चाकालवृष्टौ चाकालिकोऽनध्यायः' इति । अग्युत्पातश्च समानमामभवः। आपस्तम्ब:-'विद्युत्स्तनयिलुवृष्टयोऽपौ यत्र संनिपते- युरुयहमनध्यायो यावभूमिटुंदका इत्येके । एकेन द्वाभ्यां चैतेषामाका- लम् ' इति। -- अपर्तुमाह गार्ग्य:- अनुराधक्षमारभ्य षोडशभैपु भास्करः । यावत्प्रवर्तते तावदकालं मुनयो विदुः ।। इति 1. एवं च मृगमारभ्य विशाखान्तं कालः । इत्याकालिकानध्यायः । पक्षिण्यनध्यायमाह मनुः- पक्षिण्यन- यथाशास्त्रं तु कृत्वैवमुत्सर्ग छन्दसां वहिः । विरमेत्पक्षिणी रात्रिं यद्वाप्येकमहर्निशम् ।। इति कालादर्शे मनुः- उत्सर्ग प्रथमेऽध्याये त्वनघ्यायरुयहं भवेत् । । धारणाध्ययनादौ तु पक्षिणी दिनमेव च ।। इति । इति पक्षिण्यनध्यायः । ध्यायः॥ ध्याथः। त्रिदिनाऽनध्यायमाह मनुः-- त्रिदिनान- प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोद्दिष्टस्य केतनम् । त्र्यहं न कीर्तयेद्ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके ।। इति । अन्न केचिन्नवश्राद्धेऽन्नजरणपर्यन्तमनध्याय एकोद्दिष्टे तु त्र्यहमित्यनौ- चित्यं मन्वाना नवश्राद्धीयमतिपूर्वान्नभोजनेऽनजरणपर्यन्तमेकोहिष्टेषु म. तिपूर्व त्र्यहमिति व्यवस्थापयन्ति । मनूतकोद्दिष्टशब्देन नवश्राद्धान्यपि गृह्यन्ते । शङ्ख-राहुदर्शने शक्रध्वजपतने आचार्य च मृते त्रिरानम् इति। इदं च संपूर्णग्रहे । खण्डग्रहे तु गौतमोत्तमाकालिकमनध्यायं विद्या- दिति तत्रैव । विज्ञानेश्वरस्तु प्रस्तास्ते त्रिरात्रमन्यथाऽकालिकमित्याह । शक्रध्वजकालमा गाय:- ·अनध्यायाः। द्वादश्यां तु सिते पक्षे मासि प्रौष्ठपदे तथा । ..शमयष्टिनिपातनम् । इति । पौर्णमास्यामिति केचित् । मनुः-- उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् । इति । याज्ञवल्क्य:- त्र्यहं प्रेतेष्वनध्यायः शिष्यत्विगुरुबन्धुपु । विश्वामित्र:- समाप्य वेदं निदिनं वेदानध्ययनं भवेत् । इति । हारीतः 'आरण्यशूकरस्य त्र्यहं ग्राम्यस्याहः इति । अन्तरागमन इत्यर्थः। इति व्यहानध्यायाः। महागुरुनिपाते ब्राह्मणस्यद्वादशरात्रमध्ययनादिनिपेवात्सोऽप्यनध्यायः। त्रिमासानथ्याय उक्तो हेमाद्रौ- अविगवयाजव्याघनास्तिकादौ त्रिमासम् । इति । त्रिमासानध्यायः । पण्मासानध्याय उक्तः श्लोकगौतमेन- गुर्वन्तेवासिनां वेदमध्येतॄणां च मध्यतः । ययुः शशाः श्वपाकाऽजा नाधीयीतार्धवत्सरम् ॥ इति । पूर्वमजे मासत्रयमुक्तमतोऽत्र प्रथमारम्भेऽजगमने पण्मासं ज्ञेयम् । संव- त्सराऽनथ्याय उक्तो वसिष्ठेन उक्त: (स्मृत्यर्थसारे-गजसारस- सिंहळ्याघ्र-महापातकिकृतनादेरब्दमिति)। इत्यनध्यायाः। अथानच्यायापवादमाह मनु:- मनध्यायाए- वेदोपाकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके। वादा नानुरोधोऽस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु चैव हि ॥ इति । नित्यस्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः । शौनक:- नित्ये जपे च काम्ये च वेदपारायणे तथा । नाऽनध्यायोऽस्ति वेदानां ग्रहणे पाहणे स्मृतः ॥ तथा-देवतार्चनमन्त्राणां नानध्यायः स्मृतस्तथा । नाऽनध्याये जपेद्वेदात्रुद्रांश्चैव विशेषतः । १ अयमनध्यायप्रतिपयोति मन्दार विषयः । पण्मासान ध्याय:। वत्सरान- ध्यायः॥

·संस्कारमयूखे . प्रकारः। पौरुपं पावमानं च गृहीतनियमादृते ।। इति । यदि मयेदमपठित्वा न भोक्तव्यमिति नियमस्तदाऽध्येयमित्यर्थः । तथा-चतुर्दश्यष्टमीपर्वप्रतिपत्स्वेव सर्वदा । दुर्मेधसामनध्यायस्त्वन्तरा गमनेपु.च । तत्र विस्मृतिशीलानां बहुवेदप्रपाठिनाम् ॥ चतुर्दश्यष्टमीपर्वप्रतिपद्वर्जितासु च । वेदाङ्गन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि चाऽभ्यसेत्॥इति पठितम् । इत्यपवादाः। भिक्षाप्रकारमाह मनु:- प्रतिगृह्येप्सितं दण्डमुपस्थाय च भास्करम् । प्रदक्षिणं परीत्याग्निं चरेद्रेक्षं यथाविधि ॥ भवत्पूर्व चरेद्वेक्षमुपनीतो द्विजोत्तमः । भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदन्तिमः ।। वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु । ब्रह्मचार्याहरेक्षं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् ॥ इति । भवत्पूर्वमिति · भवती भिक्षां ददातु । भिक्षा भवती ददातु । भिक्षा ददातु भवती' इति । व्यास:-ब्राह्मणक्षत्रियविशश्चरेयुभैक्षमन्वहम् । सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा ॥ इति । शूद्रादामं ग्राह्यं न तु पक्कम् । तस्मादामं ग्रहीतव्यं शूद्रादप्यभिरामवीत् । इत्यभिःस्मृतेः। यस्तु वेदमधीयानः शूद्रान्नमुपजीवति । शुद्रो वेदफलं याति शूद्रत्वं सोऽधिगच्छति ॥ इति पराशरेण सिद्धान्नस्य निन्दितत्वाच्च एतच्चापतिपयम् । चातुर्वण्य चरेक्षमलाभे कुरुनन्दन । इति भविष्यपुराणोक्तः । मनुरपि-- सर्व वापि चरेद्वामं पूर्वोत्तानामसंभवे । नियम्य प्रयतो वाचमभिशस्तांश्च वर्जयेत् ॥ इति । अभिशस्तवर्जनेनैव पतितवर्जनं सुतरां सिद्धम् । विशेपमाह मनुः- गुरोः फुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु ।

·प्रह्मचारिश्मा - यत्तु--मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनी निनाम् । मिक्षेत मिक्षा प्रथमं या चैनं न निवारयेत् ॥ इति । तथा अप्रत्याख्यायिनमप्रे भिक्षेताऽप्रत्याख्यायिनी वा' इति तदुपनय- नाङ्गभिक्षापरमिति न विरोधः । एतच सायंमातः कार्यम्-' सायंमात- रमनेण भिक्षां चरेत् । इत्यापस्तम्त्रोक्तेः । अमने विशेषमाह हारीत:- 'लौहे मृन्मये वा पाने भुशीत' इति । विशेषमाह मनु:--- भैक्षण वर्तयेनित्यं नैकानाशी भवेद्ती ॥ इति । यमः-आहारमात्रादाधिकं न चिश्माहरेत् । युज्यते स्वेयदोषेण कामतोऽधिकमाहरन् ।। इति । कामत इत्युक्त्याऽज्ञानादधिकाहरणे न दोपः । अज्ञानाधिकाहरणे आपस्तम्बा-'नचोच्छिष्टं कुर्यादशक्ती भूमौ निखनेदप्सु का प्रवेशयेत्' इति । गुरवे निवेद्यमित्याह मनुः- गुरवे निवे. समाहृत्य तु तदैक्षं यावदर्थममायया । दनम् । निवेद्य गुरवेऽभीयादाचम्य प्रामुखः शुचिः ।। इति । अमायया गुरुम्रहीष्यतीति भिया स्वादु न गोपनीयमित्यर्थः । याज्ञवल्क्य:- कृताग्निकार्यो मुजीत वाग्यतो गुर्डनुज्ञया । अयोशानक्रियापूर्व सत्पात्रमकुसयन् ।। इति । गुरोरसंनिधी तत्युत्रादिभ्योऽनुज्ञा ग्राह्या । ' असंनिधौ तार्यापुस- ब्रह्मचारिसादयः । इति गौतमस्मरणात् । आपस्तम्यः-'भुक्त्वा स्वयममत्रं प्रक्षालयेत् । इति । तच्च भोजनमपरिमितमित्याह वसिष्ठः-- अष्टौ ग्रासा मुने क्षं वानप्रस्थस्य पोडश । द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्यापरिमितं ब्रह्मचारिणः ।। इति । आपस्तम्ब:-~-आहितारिनवांश्च ब्रह्मचारीति ते त्रयः । अनन्त एव सिध्यन्ति नैषां सिद्धिरनग्नताम् ।। इति । आहिलावहिं समिदाहरणादेवश्यकर्वव्यत्वाद्ब्रह्मचारिणश्च गुरुसेवाया अवश्यकर्तव्यत्वात्तद्विरोधिशरीरनैल्यापादक काम्यप्रतादि नानुष्ठानाई- मित्यर्थः । अनदहणं दृष्टान्तार्थम् । इति भिक्षाटनम् ।

·संस्कारमयूखे. . ब्रह्मचर्यावधिमाह याज्ञवल्क्यः-प्रतिवेदं ब्रह्मचर्य द्वादशाब्दानि पञ्च वा। 'ग्रहणान्तिकमित्येके' इति । यावदहणं स्वाधीनोचारणक्षमत्वं तावद्वा । यमः बसेहादशवर्षाणि चतुर्विशतिमेव वा । पट्त्रिंशतं वा वर्षाणि प्रतिवेदं व्रतं चरेत् ॥ इति । यस्तु चतुरो वेदानध्येतुमिच्छति तस्याप्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि । यथाहाऽऽ- पस्तम्व:-'उपेतस्याचार्यकुले ब्रह्मचारिवासोऽष्टाचत्वारिंशद्वत्सरान् । इति । अत्र च पक्षविकल्पे अध्ययनकाल एव 'वैकल्पिकानामादितोऽवधारणम्' इतिन्यायेनैकः पक्षः परिग्रहतिव्यः । तस्मिंश्च द्वादशवर्षपक्षादौ परिगृहीते मध्ये गृहीतेऽपि वेदे काल: पूरयितव्य इति मेधातिथिः । इति ब्रह्मचर्यावधिः । द्विविधो ब्रह्मचारी उपकुर्वाणिको नैष्ठिकश्च । तत्र नैष्ठिकस्य विशेष उक्तो याज्ञवल्क्येन- ब्रह्मचारिणे नैष्ठिको ब्रह्मचारी तु वसेदाचार्यसन्निधौ । दैविध्यम्। तदभावेऽस्य तनये पत्न्यां वैश्वानरेऽपि वा॥ इति । वसिष्ठः-'संयतवाचतुर्थपष्ठाष्टमकालभोजी भैक्षाशी गुर्वधीनो जटि- लः शिखाजटो वा गुरुमुपासीताहूताध्यायी सर्व लब्धं निवेद्य तदनुज्ञया भुञ्जीत । खवाशयनदन्तप्रक्षालनाजनाभ्यञ्जनवर्जी स्थानासनशीलस्त्रिर- ह्रोऽभ्युपेयादपः' इति । त्रिकालं नायादित्यर्थः । देवलेन तु सफदवगाहनं सद्भोजनमुक्तं तदशक्तपरम् । केपांचिन्नैष्ठिकब्रह्मचर्यमेवेत्याह विष्णु:- कुल्जवासनजात्यन्धक्लीवपङ्ग्वार्तरोगिणाम् । व्रतचर्या भवेत्तपां यावजीवमनंशतः ॥ इति । अत्रानंशत इति हेतुं वदता दृष्टमूलत्वमुक्तम् । अतः प्रतिग्रहादिना द्रव्यसद्भावे भवत्येव विवाहः । दृष्टं च धृतराष्ट्रे । संग्रहेऽपि-- पङ्ग्वादीनामनंशत्यादसामाध शास्त्रतः । नियतं नैष्ठिकलं स्यात्कर्मस्वनधिकारतः ॥ इति । न चैव सर्वनैष्ठिकविधीनां कुमादिपालेनोपसंहारादन्येपामनधिकार इति वाच्यम्। यदि त्वात्यन्तिको वासो रोचेतास्य गुरोः कुले। युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात् ॥ १लने पाठयन्तरम्। , - ·प्रह्मचारिनतानि । फलम्। इति मनुप्रतिपादितपाक्षिकत्वविरोधात् कुजादीनां नित्यप्राप्तेः । नच ब्रह्मचारिद्वैविध्याचत्वार आश्रमा इत्यापस्तम्बवचनविरोधः । द्वितीयो नैष्ठिकश्चैव तस्मिन्नेवाश्रमे स्थितः।। इति दक्षेणैकाश्रमत्वोक्तः । अस्य फलमाह याज्ञवल्क्यः- ब्रह्मचर्य- अनेन विधिना देहं साधयन् विजितेन्द्रियः । ब्रह्मलोकमवाप्नोति न चेहाजायते पुनः॥ इति । इदं च फलं ब्रह्मविद्विपयमब्रह्मविदस्तु ब्रह्मलोकमानम् 'तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इति ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वो- तरिति । इति नैष्ठिकब्रह्मचर्यविधिः । व्रतान्युक्तान्याश्वलायनस्मृतौ-- वेदवतानि। प्रथमं स्यान्महानान्नी द्वितीयं स्यान्महानतम् । तृतीयं स्यादुपनिपगोदानाख्यं ततः परम् ।। इति । स्मृत्यादी गोदानस्यैव केशान्त इति संज्ञा । तत्कालमाह मनु:- केशान्तः पोडशे वर्षे ग्राह्मणस्य विधीयते । राजन्यवन्धोद्वाविंशे वैश्यस्य दुयधिके ततः ।। इति । द्वयधिके चतुर्विशे इत्यर्थः । एवं च व्रतानां वर्षव्यवधानेनानुष्ठेयत्वादाहा- णस्य त्रयोदशवर्षादारभ्य व्रतानि भवन्ति । राजन्यस्योनविंशवादारभ्य वैश्यस्यैकविंशादारभ्येति । एषु च व्रतेपु चौलवत्कालनिर्णयः । तदुक्तं श्रीधरीये- तिथिनक्षत्रवारांशवोदयनिरीक्षणम् । चौलवत्सर्वमाख्यातं सगोदाननतेषु च ।। इति । तैत्तिरीयाणां नामभेदः-प्राजापत्यं सौम्यमानेयं वैश्वदेवमिति । तेषु च व्रतेषु दण्डादीनाह पराशरः- यद्यस्य विहितं कर्म यत्सूत्रं या च मेखला । यो दण्डो यच वसनं तत्तदस्य व्रतेष्वपि ।। इति । स्वकाले व्रतलोपे प्रायश्चित्तमाहात्रि:- बनलोपा- पिता भ्राता परो वापि प्राजापत्यत्रयं चरेत् । इति । यश्चितम् । बटोरशक्तौ पित्रादीनामनुष्ठानम् । शक्ती तु तेनैव कार्यम् । यथाह शौनक:- प्रत्येकं कृच्छ्रमेकैकं चरित्वाऽऽज्याहुती: शतम् । हुत्वा चैव तु गायच्या नायादित्याह शौनकः ।। इति । १न कुनादीना नित्यप्राप्तिरिति पायन्तरम् । - ·संस्कारमयखे. . अत्र प्रायश्चित्तेस्नानसमानकर्तृकत्वश्रवणाटोरेव कर्तृत्वम् । प्रायश्चित्तो- स्तरकालमेतानि समावर्तनेन सह कर्तव्यानाति प्रयोगपारिजाते । तत्र मूलं मृग्यम् । इति व्रतलोपप्रायश्चित्तम् । अथाश्रमविकल्पसमुच्चयो । समुच्चयस्तावदादित्यपुराणे- ब्रह्मचारी गृहस्थश्व वानप्रस्थश्व भिक्षुकः । अप्रमत्तेन मनसा मा गाः पुत्र कुवमना ॥ इति । मनुरपि ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थश्च भिक्षुकः। : एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः ।। सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशाखं निषेविताः । यथोक्तकारिणं विप्रं नंयन्ति परमां गतिम् ।। इति । गृहस्थप्रभवा गृहस्थोपजीविनः । अश्वस्तनवतादीनां गृहस्थानामपि गृहस्थोपनीवित्वाचतुर्णा ग्रहणम् । क्रमश इति प्रातिलोम्यं नाभीष्टम् । तथा च दक्षः- त्रयाणामानुलोम्यं स्यात्यातिलोम्यं न विद्यते । प्रातिलोम्येन यो याति न तस्मात्पापकृत्तरः ॥ - त्रयाणामिति ब्रह्मचर्योत्तरेषां ग्रहणम् । तस्यावश्यकत्वादित्यर्थः । मनु- विशेपमाह-- चतुर्थमायुपो भागं वसित्वाद्यं गुरोः कुले । द्वितीयमायुपो भागं कृतदारो गृहे वसेत् ॥ वनेषु च विहत्येवं तृतीय भागमायुपः । चतुर्थमायुपो भागं सक्त्वा समान्परिप्रजेत् ।। इति । अत्र 'शतायुर्वे पुरुष: ' इतिश्रुतेः पञ्चविंशतिवर्षपर्यन्तमेकैकस्मिन्नाश्रमे- वस्थातव्यमिति निवन्धकृतः । एवं क्रमे स्थिते यदापस्तम्बेनोक्तम् 'चत्वार आश्रमा गाईरध्यमाचार्यकुले वासो मौनं वानप्रस्थम् । इति तत्रोद्देशमाने तात्पर्य न क्रमे । आश्रमसमुनस्य फलमाह हारीतः- अनेन विधिना यो हि आश्रमानुपसेवते । स सर्वलोकान्निर्जिय ग्रह्मलोकाय कल्पते ।। इति । विकल्प उक्को जाबालश्रुतौ । यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रबोहाद्वा वनाद्वा' इति । भविष्यपुराणेऽपि गाईरध्यमिच्छन् भूपाल कुर्यादारपरिप्रहम् । . - - ·समावनिम् । १ प्रमचर्येण वा कालं नयेत्संकल्पपूर्वकम् । वैखानसो वापि भवेत्परिणाड्थवेच्छया ।। इति । वसिष्ठेन गार्हस्थ्यस्य स्तुतिरुक्ता- गृहस्थ एव प्रबजेद्गृहस्थः स्तूयते यतः । गाईस्थ्यस्तुतिः । चतुर्णामाश्रमाणां तु गृहस्थस्तु विशिष्यते ।। सर्वेपामपि वै तेपां वेदस्मृतिविधानतः । गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेतान्विति हि ।। इति । ततश्चैवमुक्तम् । प्रथमं ब्रह्मचर्यमावश्यकम् । ततो यदि तत्रैव रुचि- स्ततो ब्रह्मचर्यणैव यावजीवं तिष्ठेत् । यदि न रुचिस्ततो गृही वनी यती चा भवेदिति । ततो गार्हस्थ्येनैवायुः क्षपयेद्वनाश्रमेण वा यत्याश्रमेण । तचाश्रमचतुष्टयं विप्रादिवर्णत्रयस्य त्रयाणा वर्णानां चत्वार आरश्रमाः इति कठसूत्रात् । एवम्- एप वोऽभिहितो धर्मा ब्राह्मणस्य चतुर्विधः । इतिमनुवाक्ये ब्राह्मणग्रहणं द्विजोपलक्षणमिति धर्मप्रकाशे पि- तामहचरणाः । श्रुतिगतेपु सर्वेषु 'ब्राह्मणो निर्वेदमायात् ' इत्या- दिसंन्यासविधिपु ब्राह्मणग्रहणात्तस्य च स्मृत्यनुरोधेनोपलक्षणत्वे प्रमाणाभावात् , प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धा काचिस्मृतिरप्रमाणम् जापनीभिः पत्नी: संयाजयन्तीतिवत ? । अथवा क्षत्रियादीनां संन्यासश्रवणं विद्वत्सं- न्यासपरमिति शंकराचार्यादीनामाशयः । इत्याश्रमविकल्पसमुच्चयो । समावर्तनम् । रखानमाह याज्ञवल्क्यः- गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया । चेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा ह्युभयमेव वा ।। इति । यरं गुरुतोपकारिणी दक्षिणाम् । संग्रहकारो विशेपमाह- आहरिष्यामि कि तेऽर्थ भवतो वचनादिह । त्वयोक्तं हि करिष्यामि कृतार्थः स्यां गृहेण तु ॥ इति । तेनोक्तं च तथा कृत्वा स्नानं शिष्यः समाचरेत् । अलमर्थन मे वत्स त्वगुणैरस्मि तोपित.॥ 'गृहाय त्वानुजानामि इत्यनुज्ञापर्यन्तं कार्यम् । तथा चोक्तं कूर्मपुराणे- वेदं वेदो तथा वेदान्वेदान्वा चतुरो द्विजः ।

·संस्कारमयूख अधीत्य चाधिगम्याथै ततः नायाहिजोत्तमः ॥ इति इदं च विस्तरतो भट्टपादैः 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्यस्मिन्सूत्रे प्रप- श्चितमिति नेह प्रपञ्चितम् । दक्षिणा च गुरुतोषार्था न तु मूल्यरूपा । विद्याया मूल्याभावात् । तथाच तापिनी श्रुतिः- सप्तद्वीपवती भूमिर्दक्षिणार्थ न कल्पते । इति । छन्दोगश्रुतिरपि-'यद्यप्यस्मा इलामद्भिः परिगृहीतां धनेन पूर्णी दद्या- देतदेव ततो भूय इति । एतद्विद्याग्रहणम् । हारीतोऽपि- एकमप्यक्षरं यत्तु गुरुः शिष्ये निवेदयेत् । पृथिव्यां नास्ति तहव्यं यद्दत्वाऽप्यनृणो भवेत् ॥ इति । यद्यप्येवं तथापि देयमाह मनुः- स्नास्यंस्तु गुरुणाऽऽज्ञप्तः शक्त्या गुर्वर्थमाहरेत् । क्षेत्रं हिरण्यं गामश्वं छत्रोपानहमासनम् । धान्यं वासांसि शाकां वा गुरवे प्रीतिमावहन् । इति । आश्वलायन उपकल्प्यद्रव्याण्याह-' अर्थतान्युपकल्पयीत समावर्त्य- मानो मणिं कुण्डले वस्त्रयुगं छत्रमुपानागं दण्डं स्रजमुन्मर्दनमनुलेपनमा- जनमुष्णीपमित्यात्मने चाचार्याय च याभयोर्न विन्देताऽऽचार्यायैव' इति । कर लफलं पेपयित्वा तेनोद्वर्तनमुन्मर्दनमिति वृत्तौ । इदं च स्वक- र्तृ ' समावत्यमानः । इतिसूत्रात् । एवं च तदङ्गभूतं नान्दीश्राद्धं स्वय- मेव कार्यम् । शौनकः- कुर्वीत स्वयमेवेदं कर्माऽऽचार्यानपेक्षतः । विधायाभ्युदयश्राद्धं पूर्वेगुरपरेऽह्रि वा ।। इति । अत्र हि त्वार्थल्याप्पयोगात्समानकर्तृकता गम्यते । अत्र कालनिर्णयश्चौ- लवन् । उक्तं च शौनकेन- गोदानेनातिदिष्टत्वात्कर्मणोऽस्योत्तरायणम् । पूर्वपक्षादियोगं च प्रतीक्ष्य ह्येतदाचरेत् ।। इति । स्नातनधर्मा उत्तरः यूर्मपुराणे- यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम् । उत्रं चोष्णीपममलं पादुके चाप्युपानहौ । धारयेदिति शेषः । आश्वलायन:-तस्यैतानि प्रतानि भवन्ति न नक्तं १ अपरेऽहनीति पाठ। .

·भाताया। चायान्न नमः मायान्न नमः शीत न नां नियमीक्षेतान्यत्र मैथुनाद- ति न धावेन वृक्षमारोहेन कूपमवरोहेन याहुभ्यां नदी तरेन संदायम्- स्यापद्यत इति । याज्ञवल्क्या- न स्वाध्यायविरोध्यर्थमीहेत न यतस्ततः । न विरुद्धमसङ्ग्रेन संतोषी च भवेत्सदा ।। वाभ्यायो वेदस्तद्विरुद्धं तन्नाशकारफमित्यर्थः । विरुद्धप्रसङ्गो धूवादिः । तथा राजान्तेवासियाज्येभ्यः सीदनिच्छेदन क्षुधा ! दम्भिहेतुफपारसण्डिवकवृत्तींश्च वर्जयेत् ।। आपदि गृहीयादित्यर्थः । दम्भी द्रव्याथै धर्मलिङ्गधारी न श्रद्धया । है- तुकः सर्वत्र हेतुभिः संशयोत्पादकः पाखण्डी अस्थिमालादिविरुद्धवेपधारी। कवृत्तिरघोष्टि कतिकः स्वार्थसाधन तत्पर: 'शठो मिथ्याविनीतश्च वक- वृत्ति रुदाहृतः । इति मनूक्ते । शुक्लाम्बरधरो नीचकेशश्मनुनखः शुचिः । ने भार्यादर्शनेऽभीयान्नैकवासा न संस्थितः ।। न संशयं अपहोत नायस्मादप्रिय वदेत् । नाहित नानृतं चैव न स्तेनः स्यान्न वाधुपी ।। . आधुपी निषिद्धपद्धयुपजीवी । दाक्षायणी नमसूची वेणुमान्सकमण्डलुः । कुर्यात्प्रदक्षिणं देवं मृद्रोविप्रवनस्पतीन् । न तु मेहेनदीछायावमंगोठाम्युमस्मसु । ने प्रत्ययर्कगोसोमसंध्याम्बुखीद्विजन्मनः ।। भेक्षताकै न नानां स्त्री न च संसृष्टमैथुनाम् । मेच सूत्र पुरीपं वा नाशुची राहुतारकाः ॥ अयं मे वस इत्येवं सर्व मन्त्रमुदीरयन् । वर्पत्यप्रावृधो गच्छेत्वपेयात्यशिरा न च ।। 'अयं मे क्या फापानमपहन्तु' इतिमन्त्रः । गच्छेन्न थावेत् । टीवनासशकुन्मनरेतास्थप्नु न निक्षिपेत् । पादौ प्रतापयन्नानौ न चैनमतिलक्षयेत् ॥ नास वेति पार ·. ६८ संस्कारमयखेः जलं पिवेन्नाचलिना न शयानं प्रबोधयेत् । नाः क्रीडेन धर्माधितैर्वा न संविशेत् ॥ इति । जलमिति पेयमात्रोपलक्षणम् । 'नाजलिना पिवेत् । इति गौतमेन' पेयविशेपानुपादानादिति कश्चित्तन्न । सामान्यस्यापि गौतमीयस्य विशेपेण याज्ञवल्क्येनोपसंहर्तुं शक्यत्वात् । अतो अलमेव न पेयमात्रमिति । शयानं श्रेष्ठं न प्रवोधयेदिति- नैकः स्वप्याच्छून्यगृहे श्रेयांसं न प्रबोधयेत् । इतिमनूक्तेः । विरुद्धं वर्जयेत्कर्म प्रेतधूम नदीतरम् । केशभस्मतुपाङ्गारकपालेषु च संस्थितिम् ।। विरुद्धं जनपदकुलविरुद्धम् । नदीतरणं बाहुभ्याम् । अत उडुपादिना पारगमने न दोपः । नदीमिति तडागा गमिति कश्चित् । तत्र प्रमाणं मृग्यम् । यदि परं मीमांसाभिज्ञः सन् ' उद्देश्यविशेपणमविवक्षितम् । इति 'नीत्या नदीग्रहणमविवक्षितमेवं जलग्रहणमिति यदि मन्यसे तर्हि श्रेयांस- मितिविशेषणविवक्षाहेतौ किमिति मूकोऽसि । एवं ' न ब्राह्मणं हन्यात् ' इत्यत्राप्यतिप्रसङ्गः। नाचक्षीत धयन्ती गां नाऽद्वारेण विशेत्कचित् । न राज्ञः प्रतिगृहीयाल्लुब्धस्योच्छास्रवर्तिनः ।। परस्य क्षीरादि धयन्ती गां तस्मै नाचक्षीत । यद्वा वसं धापयन्तीम् । 'अन्तर्भावितण्यन्ताच्छतृप्रत्ययः । न विनिवर्तयेपि । न वारयेद्गां धयन्ती न वाचक्षीत कस्यचित् । इति मनूक्तेः। प्रतिग्रहे सूनिचक्रिवजिवेश्यानराधिपाः । दुष्टा दशगुणं पूर्वात्पूर्वादेते यथाक्रम् ॥ सूनी हिंसाशीलः । चक्री तिलपीडकः 1 ध्वजी सुराचक्रेण जावी । देवविक्नातकाचार्यराज्ञां छायां परस्त्रियाः। नाकामेद्रतविण्मूत्रष्ठीवनोद्वर्तनानि च ॥ विनाहिक्षत्रियात्मानो नावज्ञेयाः कथंचन । आ मृत्योः श्रियमाकान्नं कंचिन्मर्मणि स्पृशेत् । दूरादुच्छिष्टविण्मूत्रपादाम्भांसि समुत्सृजेत् ॥ पादाभ्भः पादप्रक्षालनोदकम् । श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म नित्यं सम्यक् समाचरेत् ।

·जातरुपमा गोमाह्मणानलानानि नोच्छिष्टोन पदा स्पृशेत् । न निन्दाताडने कुर्यात्पुन शिष्यं च ताडयेत् ॥ कथं तर्हि कवले गृहीते उच्छिष्टेन पुनः पात्रस्थं स्पृश्यते । भोजनार्थे पात्रस्ये न दोप इति शिष्टविगानाभावात्कल्प्यते। कर्मणा मनसा वाचा यताद्धर्म समाचरेत् । अस्वये लोकविद्विष्टं धमिप्याचरेन तु ॥ अभ्यनुज्ञातमपि भोजनावशिष्ठमांसभक्षणादिकं लोकविद्विष्टमत एवास्व- ये नाचरेत् । धर्मपदेनापिना योगान स्वार्थे तात्पर्यम् । केचित्त्विदानीत- नानां मधुपर्फे पशुवधानाचरणादीनामेतद्वचनमूलकत्वमिति वदन्ति तन्न, कलिनिषिद्धत्वेनैवानाचरणात् विधिविहितबाधकत्वायोगान । मातृपित्रतिधिभ्रातृजामिसंपन्धिमातुलैः । वृद्धवालातुराचायद्यसंश्रितवान्धवैः ।। ऋत्विकपुरोहितापत्यभार्यादाससनाभिभिः । विवादं वर्जयित्वा तु सर्वीलोकाजयेही ।। पञ्चपिण्डाननुद्धृत्य न मायात्परवारिणि । लायानदीदेवखातहदप्रस्रवणेषु च ॥ परवार्यनुत्सृष्टोदकम् । परशय्यासनोद्यानगृहयानानि वर्जयेत् । अदत्तान्यग्रिहीनस्य नानमद्यादनापदि ।। अदत्तान्यननुज्ञातानीति प्रत्यकृतः ॥ कदर्यबद्धचौराणां लीवरङ्गावतारिणाम् । वैणाभिशस्तवा(प्यागणिकागणदीक्षिणाम् ।। चिकित्सकातुरमुद्रपुंश्चलीमत्तविद्विपाम् । रोगपतिनात्यदाम्भिकोच्छिष्टभोजिनाम् !! अवीरास्त्रीस्वर्णकारस्त्रीजितप्रामयाजिनाम् । शस्त्रविक्रयिकारतन्तुबायश्ववृत्तिनाम् ।। नृशंसराजरजककृतनवधीविनाम् । चलवायसुराजीवसहोपपतिवेश्मनाम् ।। पिशुनातिनोश्चैव तया चाक्रिकवन्दिनाम् । एपामन्नं न भोक्तव्यं सोमविक्रायणस्तथा ॥ कदर्य, आत्मानं धर्मकृत्यं च पुनान्दाराश्च पीडयेत् ।

·संस्कारमपखे लोभायः पितरौ भृत्यान् स कदर्य इति स्मृतः।। इति लक्षितः । वैणो वेणुच्छेदनजीवी । वीणावादनजीवाति केचित् । गणदीक्षी बहुयाजकः । पराशरस्मृतिव्याख्याने तु गणान्नं दीक्षी दीक्षित- स्तस्य चेति व्याख्यातम् । गणान्नं च बहूनामेकपात्रे पकं तदुच्यते । दीक्षिताननिषेधश्वानीपोनीयपशुसंस्थापर्यन्तं क्रीतराजको भोज्यान इत्य- स्थाप्रामाण्यादिति भाष्यकृतः । आचार्यास्तु वदन्ति । उभयोरपि श्रुतित्वाविशेषेणावाधान्नाप्रामाण्यम् । तदुक्तम्- क्रीतराजकभोज्यानवाक्यं चाथर्ववैदिकम् । न च तस्याप्रमाणत्वे किंचिदप्यस्ति कारणम् ।। इति । तथाभयोपियोऽपि प्रदर्शितः- आपद्धर्मा यथैवान्ये मुख्यासंभवहेतुकाः । तथैव प्राणपीडायां क्रीतराजकभोजनम् ।। सामान्येनाभ्यनुज्ञाताद्विशेषश्च विशिष्यते । विशेपोऽत्यन्तनिर्दोपः स्तोकदोपेतरक्रिया :: इति । प्रपश्चितं चैतद्वार्तिककारैरिति काठिन्यभिया नेह विस्तरेण प्रपञ्चितम्। अवीरा पतिपुत्ररहिता । कर्मारो लोहकारः । तन्तुवायः सूचिशिल्पोपजी- वी । श्ववृत्तिः श्वभिः वृत्तं जीवनमस्यास्तीति श्ववृत्तिः । राजा पुरोहितश्व 'राजपुरोहितान्नानि वर्जयेत् । इतिशङ्खस्मृतेः । कर्यादयश्च द्विजातय एव । शुद्राणां वक्ष्यमाणदासादिव्यतिरेकेणाभोज्यान्नत्वात्। शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रार्धसीरिणः । भोज्याना नापितश्चैव यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥ इति । अर्धारी कृपिफलभागमाही । अहं त्वदेकाश्रित इति यो निवेद- नमात्मनः करोति । 'शूद्रादीनां भोज्यानत्यमापद्विपयम् ' इति हरदत्तः । चतुर्विशतिटीकायां तु- कन्दुपकं शूलयत्पकं पायसं दधिसक्तवः । एतानि शूद्राबाह्याणि भोज्यानि मनुरप्रवीत् ।। इतिवचनोपात्तपरमिति । शूले यत्पर्कमस्पृष्टमित्यर्थः । परं तु कलावतेषां भोज्यानत्वनिपेधानातीव परिच्छेदोऽस्माभिः क्रियते । कलिवानि च समयमयूखे दर्शयिष्यामः । माधवीये मार्कण्डेय:- न म्लेछभाषा शिक्षेत न पश्येदात्मनः शकृत् । वर्जयेन्मार्जनीरेणुं नापेयं च पिवेहिनः ॥ इति । कलिवानि च वाढचरणाखसमयमयूखे शेयानि उ. पाठः।

·भातरूपाः। . अपेयं कालिकादि । मनुः-- वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याऽभिजनस्य च । [पवाग्वुद्धिसारूप्यमाचरन्विचरेदिह ।। नित्यं शाखाण्यवेक्षेत नियमांश्चैव वैदिकान् । नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचन ।।] नोपरकं न वारिस्थं न मध्य नभसो गतम् । न लइयेद्वत्सतन्त्रीं न प्रधावेच वर्षति ।। वत्सतन्त्री वत्सबन्धनराजुः । वत्सग्रहणं च गोपजारुपलक्षणमिति हरदत्तः। न चोदके निरीक्षेत खं रूपमिति धारणा ! नाश्नीयाहार्यया साध नैनामीक्षेत वाभतीम् ।। लुवन्ती जम्भमाणां वा न चासीनां यथासुखम् । नासयन्ती स्वके नेने न चाभ्यतामनायताम् ।। नानमद्यादेकवासा न नमः स्नानमाचरेत् । न मूत्र पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोत्रने । न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्वते । नोदक्ययाऽभिभाषेत यज्ञ गच्छन्न चावृतः ।। अवृतो यजमानेनानाकारितो लोभान्न गच्छेन् । द्रष्टुं तु काम गच्छेत् । 'न यज्ञमवृतो गच्छेदर्शनाय तु कामम् ' इतिगौतमोक्तेः । स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् । न दिवीन्द्रायुधं दृष्ट्वा कस्यचिद्दर्शयेद् बुधः ।। नभुशीतोद्धृत्तस्नेहं नातिसौहित्यमाचरेत् । अनेन चोद्धृतस्नेहतकादिभोजनमनाचारः। यत्तु तक्रादिभिन्नपिण्या कादिपरत्वं कल्पयन्ति न तन किंचिन्मूलम् । सौहित्यमत्यशनम् । न नृत्येयवा गायेन चादित्राणि वादयेत् । न पादौ घावयेत्कांस्ये कदाचिदपि भाजने ॥ न भिन्नभाण्डे मुर्भात न भावप्रतिदूषिते । उपानही च वासश्च धृतमन्येन धारयेत् ।। उपवीतमलंकारं सर्ज करकमेव च। वालातपः प्रेतधूमो वय भिन्नं तथासनम् ।। १ इयापिङ, पुस्तके।

·संस्कारमपुखें . . वालातपः शरत्कालातपः । सङ्गवातप इत्यन्ये । न कर्म निष्फलं कुर्यान्नायत्यामसुखोदयम् । गवां पृष्ठेन यानं तु सर्वथैव विगर्हितम् ॥ रथादियोगे त्वीपद्विगर्हितमिति ज्ञेयम् । रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् । सर्व च तिलसंबद्धं नाद्यादस्तमयं प्रति ।। आर्द्रपादस्तु भुजीत नापादस्तु संविशेत् । • न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविःकृतम् ।। अयं च साक्षादुपदेशनिषेधः। श्रावयेचतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः । इतिकरणे, तु न दोपः । उच्छिष्टं भुक्तावशिष्टं न दद्यात् । शूद्रस्य गौतमेनोच्छिष्टाशनं शिल्पवृत्तिश्चेत्युच्छिष्टाशनस्याभ्यनुज्ञानान्न दोषः । दातुस्तु भवत्येव । एवं च यदि प्रत्यवायमङ्गीकृत्योच्छिष्टं, ददाति तदा तेन भक्षणीयम् । यथा कुरुक्षेत्रादौ दातुरभ्युदयः प्रतिग्रहीतुर्दोष एवत्राम- पीति केचित् । सांप्रदायिकास्तु उच्छिष्टदानप्रतिषेधो गृहस्थशूद्रविषयः । तद्भिन्नाय तु देयम् । तथाच व्याघ्रः-- उच्छिष्टमन्नं दातव्यं शूद्रायाऽगृहह्मधिने । गृहस्थाय तु दावत्र्यम्नुच्छिष्टं दिने दिने ॥ इति । न चास्योपदिशेद्धर्म न चास्य व्रतमादिशेत् । धर्म धर्मशास्त्रम् । पूर्वनिषेधस्तु दण्डनीतिविपय इति व्याख्यातारः । न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेतात्मनः शिरः। न स्पृशेचैतदुच्छिष्टो न च स्नायाद्विना ततः ॥ एतत् शिरः । इदं च शिरःस्नानं शक्तस्य । न स्नानमाचरेडक्त्वा नातुरोन महानिशि। भोजनोत्तरं स्नानस्य निपेयो रागप्राप्तस्य । भई भद्रमिति यूयाद्धमित्येव वा वदेत् । शुष्पवैरं विवाद च न कुर्याकेनचित्सह ।। शुष्कं फलशून्यम् । एवं विवादोऽपि । नामातेन समं गच्छेनैको न वृपलैः सह । अनातुस स्वानि सानि न रहशेदनिमित्चतः ॥ सनि छिद्राणि। , ·झातकपर्माः। - रोमाणि च रहस्यानि सर्वाण्येव विवर्जयेत् । प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्ग तत्र वर्जयेत् ॥ न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा ब्रांचोत् । यमान्सेवेत नियतं नित्यं च नियमान्युधः ।। आनृशंस्यं क्षमा सत्यमाहिसा दममस्पृहा । ध्यानं प्रसादो माधुर्यमार्जवं च यमा दश । शौचमिया वपो दानं खाध्यायोपस्थनिग्रहः । व्रतोपवासौ मौनं च स्नानं च नियमा दश । नाद्याच्छूद्रस्य पकानं विद्वानश्रादिनस्तथा । अभाद्धिनः श्रद्धारहितस्य । आदीताऽऽममेवास्मादवृत्तावकरात्रकम् । उत्तमरुत्तनित्यं संवन्धानाचोत्सदा ॥ निनीपुः कुलमुत्कर्पमधमानधास्त्यजेत् । गुरुन्भृत्यांचौब्जिहीपेनर्चिप्यन्देवतातिर्थान् ।। सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत्स्वयं ततः । येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः ।। तेन यायात्सतां मार्गमेवं गच्छंस्तरिप्यति । एपोदिता गृहस्थस्य वृत्तित्रिप्रस्य शाश्वती । स्नातकयतफल्पश्च सत्यवृत्तिकरः शुभः ।। इति । अग्र स्वायुष्ययशस्थानि ब्रतानीमानि धारयेत्' इत्युपकमात् , 'सातकतकल्पश्च सत्यवृत्तिकरः शुभः' इत्युपसंहाराज मध्येश्नुतानां नमा- मुपपदेनान्वयात्पर्युदासा अनीमियन्ते । तदुक्तं भगता जैमिनिना-'तदु- सौ कर्माणि पुरुषाय' इति । तथा उपक्रमे श्रुतं कर्मवाचि प्रलपदं यतः। तदन्वययलात्कर्मविशेपोऽतोऽत्र चोद्यते ॥ तेन लक्षणयाप्यन्न पर्युदासः स च ऋतोः । बहि:श्रुतः फालाफाली पुरुषार्थत्वमृच्छति ॥ इति । संकल्प एव चात्र लक्ष्यते । उदाहता च नन्तरने स्मृति:- त्रिसन्ध्यं जयता तेन सावित्री नेक्ष इत्ययम् । १जा इति पाठः । २.येन गरस्तरिम्पते ही मुदितमनुस्मृतौ पादः । १ ·संस्कारमयूखे स्नातक- आदित्यं ध्यायता कार्यः संकल्पः पापनाशनः ॥ इति । विस्तरस्तु तन्त्ररत्नादौ द्रष्टव्यो दुर्गमत्वभिया नेह प्रपञ्चितः । अन्ये च स्नातकधर्मा मानवगौतमीयादिशाखे द्रष्टव्याः । विस्तरभयात्तु नेह प्रपञ्चिताः। इति स्नातकधर्मप्रकरणम् । स्नातकभेदा उक्का गोभिलेन- 'विद्यास्नातको व्रतस्नातको विद्याव्रतस्नातकश्व' इति । विद्यामे- वाधीत्य स्नानं कृतवानिति विद्यास्नातकः । व्रतान्येव कृत्वा भेदाः। स्नानं कृतवानिति व्रतस्नातकः । विद्यामधीत्य व्रतानि कृत्वा च यः स्नाति स उभयस्नातकः । तेपामन्त्यः श्रेष्ठः । उभौ तुल्यौ । इति स्नातकभेदाः। विवाहप्रकरणम् । उपकुर्वाणकस्य गार्हस्थ्यं कर्तु विवाह उत्तो याज्ञवल्क्येन- अविप्लुतम्रह्मचर्यों लक्षण्यां स्त्रियमुद्हेत् । कन्यालक्ष- अनन्यपूर्विकां कान्तामसपिण्डा यवीयसीम् । अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्पगोत्रजाम् ॥ इति । अस्यार्थः । लक्षण्यां वाह्याभ्यन्तरलक्षणैर्युक्ताम् । बाह्यानि मनु- नोक्तानि- अव्यशाली सौम्यनाम्नी हंसवारणगामिनीम् । तनुलोमकेशदशनां मृदङ्गीमुबहेखियम् ॥ इति। वा आह स एव- मोद्वहेत्कपिलां कन्यां नाधिकाझी न रोगिणीम् ।। वयं कन्या। नक्षवृक्षनदीनाम्नी नान्त्यपर्वतनामिकाम् । न पक्ष्यहि प्यनाम्नी ने विभीपणनामिकाम् ।। इति । विष्णुपुराणे- न श्मश्रुव्यञ्जनवती न चैव पुरुपाकृतिम् । न घर्घरस्वरां क्षामां तथा काकस्वरां न च । नानिवद्वेक्षणां तद्वद्वृत्ताक्षां नोद्वहे बुधः ।। अनिवद्वेक्षणां मनोनुरचनेक्षणरहिताम् । १ नच भाषणेत मुदितमनुस्मृति पुस्तके पारः। णानि।

·विवाद। ७५ यस्याम्च रोमशे जो गुल्फो यस्यास्तथोनती। गण्डयोः कूपको यस्या इसन्त्यास्तां च नोद्वहेत् ।। नातिरक्तच्छवि पाण्डुकरजामरुणेक्षणाम् । आपीनहस्तपादां च न कन्यामुदहेद् बुधः ।। न वामनी नातिदीर्घा नोव्हेत्संगतभ्रुवम् । नचातिच्छिद्रदशनां न करालमुखी नरः ।। इति । आभ्यन्तराण्युक्तान्याश्वलायनेन-'अष्टौ पिण्डान्कृत्वा नत्तममे प्रथम जज्ञ करते सत्यं प्रतिष्ठितम् । यदियं कुमार्यभिजाता तदियमिह प्रतिपद्यता यत्सत्यं तदृश्यतामिति पिण्डानमिमन्त्र्य कुमारी ब्रूयादेपामेकं गृहाणेति क्षेत्राचेदुभयत:सस्याग्रहीयादन्नवत्यस्याः प्रजा भविष्यतीति विद्या- गोष्ठात्पशुमती वेदिपुरीपाद्रह्मवर्चविन्यविदासिनो हात्सर्वसंपन्ना देव- नाकितवी चतुष्पयाहिपत्राजिनीरिणादधन्या श्मशानात्पतिन्नी' इति । देवनं द्यूतम् । ईरिणमूखरम् । न अन्यः पूर्वो यस्याः साऽनन्यपूर्विका । दानेनोपभोगेन वा । कान्तां मनोनयनानन्दकारिणीम् । यथोक्तमापस्त- म्वेन-'यस्यां मनश्चक्षुपोनिवन्धस्तस्यामृद्धिः' इति । इयं च परीक्षा कुलपरीक्षोचरं कार्या 'कुलमपे परीक्षेत ' इत्याश्वयनस्मृतेः । मनुः--उत्तमैरुत्तमो नित्यं संवन्धानाचरेत्सदा । इति । उत्तमानाह स एव- विशुद्धाः कर्मभिश्चैव तथा श्रुतिनिदर्शितैः । उत्तमा वशः। अविलुतब्रह्मचर्या महाकुलसमन्विताः । अक्रोधनाः सुप्रसादाः कार्याः संवन्धिनः सदा ।। नीचानाह स एक्- ये स्तेनाः पिशुनाः लीया ये च नास्तिकवृत्तयः । अवमा वंशाः। विकर्मणा च जीवन्तो विकृताकृतयस्तथा ।। प्रबद्धवैराः शूरैर्ये राजकिल्विपिणस्तथा ब्रह्मस्वादननिन्द्याश्च कदर्याश्च विगार्हताः ।। अपना येषु वेशेषु स्त्रीप्रजाप्रसवास्तथा । पतिन्यश्च सुवासिन्यस्तांध यत्नेन वर्जयेत् ॥वान वंशान् । महान्त्यपि समृद्धानि गोजाविधनधान्यतः । १ श्रुतिस्मृतिनििितक उ. पाठः ।

·संस्कारमयूखे स्त्रीसंबन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत् ॥ हीनक्रियं निष्पुरुपं निश्छन्दो रोमशार्शसम् । क्षय्यामयाव्यपस्मारिश्विनिकुष्ठिकुलानि च ॥ तथा-कुविवाहैः क्रियालोपैवेदानध्ययनेन च । कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ।। शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापत्यैश्च केवलैः । गोभिरश्वैश्च यानैश्च कृष्या राजोपसेवया ॥ अयाज्ययाजनैश्चैव नास्तिक्येन च कर्मणा । कुलान्यकुलतां यान्ति यानि हीनानि मत्रतः॥ इति । विष्णु:-अश्वं पित्रा परीक्षेत मात्रा कन्या परीक्षयेत् । कृप्या भूमि परीक्षेत आचारेण कुलं तथा इति । नारदेन कन्यालक्षणान्युक्तानि- नारदोक्तकन्या- पूर्णचन्द्रमुखी कन्या वालसूर्यसमप्रभा । लक्षणानि। विशालनेत्रा रक्तोष्ठी सा कन्या लभते सुखम् ।। अनुशं कुण्डलं चक्रं यस्याः पाणितले भवेत् । पुत्रं प्रसूते सा नारी नरेन्द्रं लभते सुतम् ॥ यस्याः पाणितले रेखा प्राकारं तोरणं तथा । अपि दासकुले जाता राजपत्नी भविष्यति ॥ यस्याः संकुचिताः केशा मुखं च परिमण्डलम् । नाभिश्व दक्षिणावर्ता सा नारी प्रियभाग्भवेत् ।। दर्षािङ्गुली च या नारी दीर्घकेशा च या भवेन् । दीर्घमायुरवाप्नोति धनधान्यविवर्धिनी ॥ इति । अन्यान्यपि सामुद्रिकलक्षणानि तदन्यतोऽवगन्तव्यानि । विस्तरभ-- यानेह लिख्यन्ते। असपिण्डामिति । अत्र कोचित्- सापिण्ड्यन् । लेपभाजश्चतुर्थीद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः । पिण्डदः सप्तमस्तेपां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् ॥ इति मात्स्यात्सप्तपुरुपपर्यवसायिनी सपिण्डता । तथा च देवदत्तस्य पित्रादिभिः पड्भिः सापिण्ड्यं पुत्रादिभिश्च पड्भिरिति । साप्तपौरुपमिति सतपुरुगनभिव्याप्येत्यर्थ इत्याहुः । नन्वेवं भागिन्यादिभिः सापिण्ड्यं न .

·सापिपल्यनिर्णयः। पात् । अत्र समादधिरे माधवाचार्या:-'उद्देश्यदेवतात्वेन सापिण्ड्यनि- वाहः' इति । तथाच देवदत्तकर्तृके श्राद्धे भगिन्यादीनामप्युद्देश्यत्वाचास्त्ये- व सापिण्ड्यम् । तथा सति महालयादिश्राद्धे गुरुशिष्यादीनामपि सापिण्ड्यं स्यात् । अतो निर्वाप्यपिण्डान्वयपक्षं विहाय अवयवानुवृत्तिपक्षमझीचा- विज्ञानेश्वरादयः । तथाहि समानः पिण्डो देहो देहावयवा यस्याः सा स- पिण्डा न सपिण्डा असपिण्डेति । तथाहि पितुरवयवानां रक्तमजादीनां पुत्रशरीरे साक्षाप्रवेशः । पितामहस्य पितृद्वारा । एवं प्रपितामेहादीनामपि यथाकथंचित्परंपरयाऽवयवानुवृत्तिरस्त्येवेति । एवं मात्रादिभिरपि । एवं पत्या पन्या एकशरीरारम्भकत्वेन । कचिचैकावयवाधारत्वेनापि सापि- ण्ड्यम् । यथा यात्रोभद्वारा श्वशुरावयवाधारत्वम् । एवं यथाकथंचित्सा- पिण्ड्यमन्यत्राप्यूह्यम् । यद्वा यत्राभियुक्तानां सपिण्ड इति प्रसिद्धिस्तत्र सापिण्ड्यमिति । अत्र यद्यप्यसपिण्डामिति नङ्समासेन पर्युदासस्तथा प्ययं निषेधफलकः सपिण्डापरिणयने प्रायश्चित्ताम्नानात् । एवमेकशरीरावयवान्वयरूपे सापिण्ड्ये विधातृशरीरेणापि परंपरया सापिण्ड्यापत्तिरतः संकोच उत्तो याज्ञवल्क्येन- 'पञ्चमात्सप्तमादूर्व मातृतः पितृतस्तथा' इति । मातृतः पञ्चमात् पितृतः सप्तमादिति तथाच पङ्कजशब्दवत्सपिण्डशब्दो योगरूढः । एतनिष्कर्पश्चाभियुक्तैः कृतः- वध्वा वरस्य वा तात: कूटस्थाद्यदि सप्तमः । पञ्चमी चेत्तयोर्माता तत्सापिण्ड्यं निवर्तते ॥ इति । फूटस्थो मूलपुरुषः । यतः संतानभेदस्ततो गणयेत् । नारदोऽपि- मातृतः पञ्चमादूर्व पितृतः सप्तमात्तथा । गृहस्थ उद्वहेत्कन्यामन्यथा गुरुतल्पगः ॥ इति । पैठीनसिरपि-पञ्चमी मातृतः परिहरेत्सप्तमी पितृतः' इति । अत्र वधूवरयोः पितृद्वारफसापिण्ड्यविचारवेलायां मूलपुरुषगणने पञ्च- भ्या मातुः संताने निवृत्तमपि सापिण्ड्यं मण्डूकात्या तस्याः पुत्रसंताने- नुवर्तत एव । वधूवरयोः पितुः पष्ठत्वादिति सांप्रदायिकाः । यत्तु विष्णुपुराणे- पञ्चमी मातृपक्षात्तु पितृपक्षात्तु सप्तमीम् । गृहस्थ उद्घहेकन्यां न्याय्येन विधिना नृप। १महादिष्वपीति च. पाठः।

·संस्कारमयूखे . यच्च वासिष्टे- पञ्चमी सप्तमी चैव मातृतः पितृतस्तथा । इति । तदुभयमप्यतीत्येति व्याख्येयं पूर्वोक्तवचनविरोधात् । सप्तमे पञ्चमे चैव येषां वैवाहिकी क्रिया । क्रियापरा अपि हि ते पतिताः शूद्रतां गताः ।। इति मरीचिना दोपोक्तेश्च । यत्तु पत्रिंशन्मते- तृतीयां मातृतः कन्यां तृतीयां पितृतस्तथा। विवाहयेन्मनुः प्राह पाराशर्योऽशिरा यमः ॥ इति । यदपि पैठीनसिस्मृतौ-'बीनतीत्य मातृतः पञ्चातीत्य पितृतः' इति तदुर्वाग्दोपातिशयार्थम् । अन्यथा 'पञ्चमात्सप्तमादृर्ध्वम्' इत्यनेन पञ्चमप- ष्ठादौ क्रियमाणो विवाहोऽनिष्टसाधनं पत्रिंशन्मतादिभिस्त्विष्टसाधनामिति विरुद्धयोधद्वयस्याशक्यत्वात् । दोपातिशयार्थत्वं कथमिति चेदुच्यते । पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वमित्यनेन पूर्व वोधितो दोषः कचिदल्पः क्वचिद्भूया- निति बोधयितुं शक्यत्वात् । तस्य च प्रयोजन प्रायश्चित्ताल्पत्ववहुत्वादि । नहि सापिण्ड्याविशेपे भगिनीगमने यावानेव दोपस्तावानेव पञ्चम्यामिति वक्तुं शक्यम् । अत: पूर्वोक्तमेव ज्याय इति । पत्रिंशन्मतादिवाक्यान्या- पद्विपयाणि । अनुज्ञातं च निपिद्धमप्यापदि चातुर्वर्ण्यभैक्ष्यादि । दोपाभावोऽप्युक्तस्तत्र निवन्धकृद्भिरिति चेन्न । तत्रापि- आपत्कल्पं द्विजः कृत्वा प्रायश्चित्तं पुनश्चरेत् । इतिवचनेन दोपस्योक्तत्वात् । स्तोकदोपाच दोपाभाववचनम् । यद्येवम-. झीकृत्य तृतीयापरिणयनमिष्टं तदा क्रियतां नाम न तु सर्वथा दोपाभावः । विशेपान्तरं गृह्यपरिशिष्टे-'अविरुद्धसंबंधामुपयच्छेत' इत्युक्त्वा 'दम्पत्योर्मियः पितृमातृसाम्ये विरुद्धसंवन्धः यथा भार्यास्वसुर्दुहिता पितृव्यपनीस्वसा च' इत्युक्तम् । अत्र गृह्यपरिशिष्ट एव विरुद्धसंवन्ध- स्योक्त्वान्नाधिककल्पनायो मानमस्तीति भार्यास्वसृफन्या पिनृत्यपत्नी- स्वसा चापरिणयति । अत्र विन्ध्यदक्षिणवासिनः केचित्-- मानुलस्य मुनामूद्वा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चान्द्रायणं पोत् ।।

·साविपरनिर्णयः। इत्यादिघहुस्मृतिनिपिलमपि मातुलकन्यापरिणयनमाचरन्तिास पदुरा- चार इति भट्टपादादयः । भट्टसोमेश्वरस्मृतिचन्द्रिकाकारमाधवादयस्तु दुरा- चारवं नास्तीत्याहुः । बलाबलाधिकरणे 'श्रुत्या लिहं वाध्यते' इत्युक्त्वा- "कचिच्छौतेन लिट्लेन विरोधाधिकरणरीत्या संभक्दन्यमूलायाः स्मृतेधिः। यथा 'गमें नु नौ जनिता दम्पती कर्देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपः' इति दाशतय्यां श्रुतम् । तस्यार्थः-यमी यमं स्वधातरं मिथुनाथ प्रोवाच । सा च यमेन भ्रात्रेदमयुक्तमिति प्रत्याख्याता वदति का प्रजापतिर्विश्वरूपो विश्वामा त्वष्टा सविता नौ आक्योभातृभगिन्योर्ग: दम्पती अनिता जनयिष्यति । आवयोरपत्ययोरवश्यं दंपतीत्वं भावि तदरमावामेव दम्पती भवाय इति लिङ्गमनन्यगति । तथा "आयाहीन्द्र पथिमी मितेभिर्यज्ञामिमं नो भाग- धेयं जुपस्थ । तृप्तां जहुर्मातुलस्येव योपा भागस्ते पैतृप्वसेयी वपामिव । अस्यार्थः । हे इन्द्र लमीडितेभिः प्रशस्तैः पथिभिः मांगोंऽस्माकं यज्ञ- मायाद्दागच्छ आगत्य तृप्तामाज्यसितां वपां भागधेयं वपारूपं भाग जुपस्व सेवध । तत्र वपाभागवे दृष्टान्तद्वयम् । यथा मातुलस्य जहुरप- त्यरूपा योपा घी कन्येत्यर्थः । सा मातुलशब्दस्य संवन्धिशब्दत्वाद्भा- गिनेयोपस्थितेस्लस्य भाग: भजनीया सेव्येत्यर्थः । यथा पैतृष्वसेयी मातुलपुत्रस्य भाग इति च लिङ्गम् । स्मृतिचन्द्रिकायां व्याख्याने क- श्चिद्विशेषः । आगत्य भाग सेवख । एते यजमानास्त्वामुदिश्य पां जहुस्त्यक्त्वन्त: योपा दुहिता । अन्यत्पूर्ववत् । वधा वाजसनेयिश्रुतौ नुग्व्यूहनार्थवादे 'तृतीये संगच्छामहै चतुर्थे संगच्छामहै ' इत्यपि लिङ्गम् । नचास्यार्थवादत्वात्स्वार्थापरत्वमिति वाच्यम् । अप्राप्तार्थस्य उपरि हि देवे- भ्यो धारयति । इत्यादिवद्विधिपरत्वात् । एवं स्थिते मातुलकन्यापरिण- यने यत्प्रायश्चित्तादिरमरणं तरासुरादिविवाहोत्पन्नाविपयं द्रष्टव्यम् । किं तत्र प्रमाणमिवि चेटुच्यते- गोत्ररिक्थे जनयितुर्न भजेत्रिमः सुतः । गोत्ररिक्यानुगः पिण्डो व्यपैति दतः स्वधा ।। इति मनुवचनेनोद्देश्यविशेषणस्य पुंस्त्वस्याविवक्षिवत्वेन दानकर्मीभूतस्य जनककुळे संबन्धमात्रनिवृत्त्या सापिण्ड्यस्यापि निवृत्तिः प्रतीयते । अतः कन्याया अपि ब्राह्मादिविवाहचतुष्टये दानसद्भावात्तत्र च सापि- ण्ड्यम्यापि निवृत्तेस्तत्परं मातुलकन्यापरिणयनम् । आमुरादिविवाहेषु दा- ·संस्कारमयूखे नाभावात्सापिण्ड्यानिवृत्तेस्तत्परो निषेध इति । कथमिदानी मातुलकन्या- वत्पैतृप्वनेयी दौहित्री वा न परिणीयते । अस्वये लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन तु । इतिनिषेधादतो न दुराचारत्वमिति । अत्रोच्यते । 'गर्भ नु नौ' इत्य- स्यामृचि पूर्वेपामाचरितं स्मृत्यनुमेयश्रुतिविरोधान्न तादृशविधिकल्पकम् । यत्र हि नान्यविरोधोऽप्राप्तार्थकत्वं च तत्रैव विधिनिषेधकल्पनम् । यथा 'उल्मुकैह स्म पूर्वे समाजग्मुः' इत्यादिषु । अन्यथा 'प्रजापतिरुपसमभ्यत्स्वां दुहितरम् ' इत्याद्यर्थवाददर्शनादन्यैरपि दुहितृगमनं कर्तव्यमिति कल्पनं त्वदुक्तरीत्या केन निवार्येत । मन्त्रार्थवादेषु च बहवोऽर्थाः । केचन सिद्धार्थानुवादका यथा 'अग्निहिमस्य भेपज', 'वायु क्षेपिष्टा देवता' इति । केचन रागप्राप्तानुवादकाः । यथा ' तस्माद्वत्सो मातरं स्वसार चाधिरो- हति' यंथाच 'तरमाच्यः श्वशुरश्च पुत्रश्च दुहिता च सुरां पीत्वा विलप- पन्त आसते ' इत्यादि । केचन प्रायोदृष्टानुवादकाः । यथा 'तस्मात्प्रमा दश मासानार्भ धृत्वा एकादशमनु प्रजायन्ते' इत्यादयः । नैतावता- विध्यादिकल्पनम् । अत एव स्वार्थे तात्पर्याभावान्न विधिपरत्वमट्टी- कृतम् ‘सोऽरोदीत् । इत्येवमादीनां मीमांसकैः । एवमत्रापि गर्भ नु नौ' इत्यस्यां पूर्वाचरितमात्रं कायंते " इत्यादि शास्त्रदीपिकाप्रकाशे पितामहचरणविस्तरेणोक्तमेव । वस्तुतस्तु नौ आवां जनिता जनयिता गर्भ नु गर्ने एय कः कृतवानिति माधवाचार्यव्याख्यानमेव युक्तम् । करित्यस्यानुदात्तत्त्वेन पाठानेफान्तत्वदर्शनाच 1 जनितेत्यस्यान्तोदात्तत्वेन पाठातृमन्तमेर न तु लुडन्तम् - वितिहः ' इत्यनुदात्तत्वापत्तेः । तेन त्यस्य जनयिप्यतीतिव्याख्यानमयुक्तम् । अत एव "न वा उ ते तन्या तन्या संपपृच्यां पापमाहुर्यः स्वसारं निगच्छन्। अन्येन मध्यमुदः कल्पयस्य नते भ्राता मुभगे यष्टयेतन्" इति यमोस्यत्याख्यानं संगच्छते । अस्यार्थ:- हे मुभगे चे वय तन्या शरीरेण वन्वां स्त्रीयां तनं न वा उनैव संपच्याम् । संपयिष्यामीति । तत्र हेतुः । यः स्वसारं निगच्छन् यः स्वसारं गच्छ- वित लोका देवाश्च पापिष्टमाहुः ताई मसंतोपः कयं स्यात्तत्राह मन् मत्तः जायमानाः प्रमुः वमन्येन पुंसा पल्पयस्व अर्जयस्व ते भ्राता यमः एतत्सम न यष्टि न काहुनीति दिए । 'आयाहीन्द्र' इत्यस्यां प गगमानस्यानुवादः । फयमनियनत्रातस्य नित्यवदनुवाद इति पेन् 'वस्मा- .

·सापिपनिर्णयः यजा' इत्यस्य वा क नित्यप्राप्तिः । तत्र यथैवानियतप्राप्तिमुपजीव्या- नुवादोपपत्तिरेखमापि। यत्तु दानेन सापिण्ड्यं निवर्तत इति । तयोच्यते-- माता पिता या दद्यातां यमद्धिः पुत्रमापदि । सदृशं प्रीतिसंयुक्त स शेयो दनिमः सुतः ॥ इति पुंस्त्वविशिष्टानुवादेन संज्ञाकरणात्कन्यायाश्च श्रिमसंज्ञाभावादनि. मानुवादेन विधीयमानाऽपि सापिण्ड्यनिवृत्तिर्न कन्याया भवति । नन्वेवं दत्रिमस्य सापिण्डयनिवृत्तौ जनककन्यादिपरिणयनं स्यात् । स्थादेव यदि 'अवै सारमापितृयन्धुभ्यो मातृपन्धुभ्यः पञ्चमाद्वीजिनश्च सप्तमात्' इति वाक्यं नाभविष्यत् । अत्र हि वीजिग्रहणेन दनिमस्य जनक- कुले सपिण्ड्यमस्तीति ज्ञायते । गोलनिवृत्तिस्तु । स्वगोवाश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे । इत्यनेन बग्नेन न बनेन । अतो मातुलकन्यापरिणयन दुराचारः । अत एव भट्टपादरुक्तम्- वासुदेवामनावा च कौन्तेयस्य विरुध्यते । इति । बौधायनेन च दुराचारान्परिंगणयता स्पष्टमेवोत्रम्-पञ्चधा विप्रतिप- तिर्दक्षिणतस्तथोत्तरतो यानि दक्षिणतस्तान्यनुल्याख्यास्यामो तथैतदनुपेतेन सह भोजनं स्त्रिया सह भोजनं पर्युपितभोजनं मातुलपितृष्वत्तदुहितगमन- मिति : अयोत्तरत अर्णाविकयः सीधुपानमुभयतोदद्भिर्व्यवहार आयुधीयक समुद्रयानमिति । तरेतरदितरस्मिन् कुर्वन् दुष्यति तद्देशप्रामाण्यान्मि- यैतदिति गौतमः उभयमेव नाद्रियेत शिष्टस्मृतिविरोधदर्शनात् । इति अन्येन । सीधु मद्यम् । उभयतो दन्ता येषां ते उभयतोदतः । तेसभयतो- दतिः । व्यवहारतत्करणकस्यविस्यरूपः यानादिरूपो या । आयुधीयकम् आयुधेन जीवनम् । वृहस्पतिरपि- उह्यते दाक्षिणात्यैर्मातुलस्य सुता द्विजैः । मत्स्यााच जराः पूर्व व्यभिचाररताः खियः ।। उत्तरे मद्यपाश्चैव स्पृश्या नृणां रजस्वलाः । समाताश्चापि गृहन्ति भ्रातृभार्यामभर्तृकाम् । सर्वदेशेष्वनाचारो रण्याताम्बूलचर्वणम् ।। इति ।

·संस्कारमयूखे विशेषः स्मृत्यन्तरे- गायत्र्या उपदेष्टुश्च कन्यां नैवोद्वहेहिजः । गुरोश्च कन्यां शिप्यो वा तत्संतत्याऽपि नेष्यते। पुरुपत्रयपर्यन्तं भ्रात्रातदिष्यते ॥ इति । सपनमातामहकुले सापिण्ड्यमाह सुमन्तुः-'पितृपत्न्यः सर्वा मातर- स्तदातरो मातुलास्तद्भगिन्यो मातृप्वसारस्तहुहितरश्च भगिन्यस्तदपत्यानि भागिनेयान्यन्यथा संकरकारिणः स्युः' इति । द्वितीयतच्छब्देन मातृ- परामर्शः । अत्र 'यावद्वचनं वाचनिकम्' इति न्यायात्परिगणितेष्वेव सापिण्ड्यं न सप्तमादिपर्यन्तम् । एतत्सापिण्ड्यविषयमेव- असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने ।। इति मनुवाक्यमिति निवन्धकृतः । एतदुपपत्तिश्च द्वैतनिर्णय उक्ता । अत्रासपिण्डामिति निषेधः सार्ववर्णिकः । असमानार्पगोत्रजामिति त्रया- णाम् । तत्र क्षत्रियवैश्ययोः पुरोहितगोत्रं न स्वत इति । यवीयसीमिति वयसा परिमाणेन च न्यूनाम् । वयोन्यूनतायां विशेपमाह मनुः- त्रिंशद्वो वहेकन्यां हृद्यां द्वादशवार्पिकीम् । त्र्यष्टवर्पोऽष्टवी वा धर्मे सीदति सत्वरः ॥ इति । त्र्यष्टवर्पश्चतुर्विंशतिवर्षः । वृहस्पतिर्विशेषमाह-- त्रिंशद्वपों दशाब्दां तु भार्या विन्देत ननिकाम् । एकविंशतिवों वा सप्तवर्पामवाप्नुयात् ।। इति । भ्रातृमतीमिति पुत्रिकाकरणशङ्कानिवृत्तये । तथाच मनुः- यस्यास्तु न भवेदाता न विज्ञायेत वै पिता । नोपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाधर्मशङ्कया ॥ इति । अनेन पितुरभिप्रायमात्रेणापरिभापिताऽपि पुत्रिका भवतीति गम्यते । अत एव गौतमः-अभिसंधिमात्रा पुत्रिकेत्येकेपां तत्संशयान्नोपयच्छेद- भ्रातृकाम् ' इति । पुत्रिकाकरणप्रकारादिकं व्यवहारमयूखे दर्शयिष्यामः । असमानार्पगोत्रजामिति । आप च गोनं चागोने समाने च ते आप. गोत्रे च समानार्पगोत्रे समानार्पगोत्रयो॥ता समानार्पगोत्रमा न ताशी असमानार्पगोत्रजा । अन्य च प्रत्येकं प्रतिपेयः । समानापी नोद्वाह्या विश्वनिरूपने म्या वाचरणाम्यवहारमयूसे शेयमिति च. पाठः । - ·गोत्रप्रवरनिर्भपः। सगोत्रा च नोद्वाह्यति प्रत्येकं प्रायश्चित्तानानात् । तर प्रायश्चित्तमयूखे वक्ष्यते । आपः प्रवरः गोत्रप्रवर्तकस्य अरावर्तको मुनिविशेषः । वत्साणियोः गोत्रभेदे प्रवरैक्यात, ब्यामुष्यायणानां संकृतीला प्रवरभे- देऽपि सगोत्रत्वादुमयोपादानम् । मातामहगोत्राऽप्यपरिणेया । तथा च मनु:- गोत्रप्रवर... निया मातुलस्य सुतामूडा मातृगोनां तथैव च । समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।। इति । अत्र सगोत्रा नोद्वाहोत्यनेनैव मातृगोत्रपर्युदासे सिद्धे मातृगोत्रग्रहण मातुर्विवाहात्पूर्वगोत्रनिवृत्त्यर्थम् । तथा च मातामहगोमा नोद्वाोति फलि- तम् । तच माध्यन्दिनीयानाम् । तथा च चतुर्विशतिमतटीकायां सत्यापा- वचनम् 'मातृगोनं माध्यन्दिनीयानाम् ' इति । अथ गोत्रप्रवर निर्णयः । तत्र स्मृत्यर्थसारे गोत्रलक्षणमुक्तम् । जमदग्निर्भरद्वाजविश्वामिनात्रिगौतमाः वसिष्ठकश्यपागस्त्या मुनयो गोत्रकारिणः । फानि तानि गोत्राणि यप्रवर्तकपामित्यत आह-- एतेषां यान्यपत्यानि तानि गोत्राणि मन्वते ।। इति । अपत्यानीति न साक्षात् फितु पुत्रपौत्रादिपरंपरया । तथा चौधायनो- ऽप्याह- एतेषामगस्त्याप्टमानां यदपत्यं तद्दोमित्याचक्षने' इति । एवमुच्यमाने भृग्वादीनां गोत्रत्वं न स्यात् । तत्र केचिदिष्टापत्त्या परि हरन्ति । अपरे भृग्वादिप्वनादिशिष्टानां गोत्रत्वसमाख्यानाट्यवरमजरी- प्रयोगपारिजातमदनपारिजातादिग्रन्थविरोधाच न गोत्रत्वमपलपितुं शक्यम्। कितु यत्र शिष्टानां गोनत्वप्रसिद्धिस्तद्गोत्रं मत्रत्वादिवदित्याहुः। वस्तुतस्त्वे- तस्य पक्षस्य सूनानारूढत्वात्मवरवत्त्वं गोत्रलक्षणं युक्तमुत्पश्यामः । तथा च सत्यापाढसूत्रे प्रवरानुक्त्वा संगोंवाणि इत्युक्तम् । व्याख्यातं च शार- स्वामिमिः प्रवरंगोत्राणां गणव्यवस्था समानता च' इति । एवं च स्वरू- पतः समानतया च गोत्रज्ञाने प्रवराणां हेतुत्यमुक्तम् । तथा च तद्वद्रो- त्रमित्युक्तं भवति । ततश्च यमेवैकमधिकृत्य प्रवरानानं सोऽधिकृतो गोत्रम्। तस्य चैकस्याधिकृतस्य येषु स्वस्वगणान्तर्गलेष्वनुवृत्त्याख्यं साम्यं भवति ते सगोत्रा इति फलितमिति पितामहबरणोक्तपक्ष एवं श्रेयान् । एवं च १ बनिशियानामिति च.पाः।२ प्रवरवत्वमेव गोत्रमिति पाठान्तरम् ।

·संस्कारमयूखे शिष्टाचारोऽप्यनुगृहीतो भवति बहुग्रन्थविरोधश्च परिहृतो भवति । यत्तु बौधायनसत्यापाढादिभिरगस्त्याप्टमानामपत्यं गोत्रमित्युक्तम्, न तल्लक्षणा- भिप्रायेण किंत्वयोगव्यावृत्त्येति ज्ञेयम् । नचैवं वत्सविदयोराष्टिपणादिभिः सगोत्रतापत्तिरिति वाच्यम् । एक एव ऋपिर्यावयवरेष्वनुवर्तते । तावत्समानगोत्रत्वमृते भृग्वङ्गिरोगणात् ।। इति बौधायनेन पर्युदासात् । अनेन च पर्युदासेन ज्ञायते भृग्वङ्गिरोगणे-- प्वस्ति गोत्रत्वमिति । यत्तु प्रवरमश्वरीकृता कचिन्नास्त्येवैषां गोत्रतेत्युक्तं तत्पूर्वापरग्रन्थविरोधात्परमताभिप्रायेण । यत्तु विश्वनाथदेवेनोक्तम्- भृग्वङ्गिरोन्यद्यत्किचिपर्यावत्सु वर्तनम् । तावत्समानगोत्रवमिति केचित्समूचिरे ॥ तत्रैवं सति सर्वत्र सगोत्रत्वनिवन्धने । अनुद्वाहे तु कुत्र स्यात्प्रवरक्यं प्रयोजकम् ॥ इति । तदस्माभिः पूर्वमसंकीर्णोदाहरणोपन्यासादपास्तम् । तस्मादस्ति हरि- तादीनामपि गोत्रत्वम् । यद्यपि गोत्राणामानन्त्यं तथापि यानधिकृत्य प्रक- रा आम्नातास्तादृशगणा एकोनपञ्चाशत् । उक्तं च चौधायनेन- गोत्राणां च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । ऊनपञ्चाशदेतेषां प्रवरा ऋपिदर्शनात् ॥ इति । तेच गणा यथा-भृगूणां सप्त , जमदग्नेस्तदन्तर्भावः । विश्वामित्राणा दश १०, अत्रेश्चत्वारः ४, अङ्गिरसां सप्तदश १७, अत्रैव गौतमभरद्वाजयो- रन्तर्भावः। कश्यपानां बयः ३, वसिष्ठानां चत्वारः४, अगस्तेश्चत्वारः४. तथा च संग्रहे उत्तम्--- सह भृगवः सप्तदशानिरस एव च । ततोऽत्रयश्च चत्वारो बोद्धव्याः कश्यपात्रयः ।। चत्वारोऽत्र पसिधाः स्युर्विश्वामित्रास्ततो दश । अगस्तयस्तु चत्वार इति संग्रहद्धचः ।। अपराः शिष्टपरंपरामसिद्धाः । इतिगोत्रप्रवरलक्षणम् । १'मन्यत्र भृग्वारसा गगार' इति च. पाठः । २ भत्र सर्वेषु लिवियदितपुस्तक 'न सस नस्ल विच पाये स्यो तथापि नारपेवेशि पंटो चुचावाद कपि।

·गोत्रप्रवरनिर्णयः। अयोदिष्टगणक्रमेण यौधायनादिसूत्रोक्तानि गोत्राणि प्रदर्यन्ते । तत्र तापगणां सप्तान्तर्गणाः । तत्राजामदग्न्याः केवलभृगवः पञ्च । आर्टि- पा यस्काः मित्रयुवो वैन्याः शुनका इति । तद्यथा । आर्टिषेणा नैरथयो ग्राम्यायणयः कायायनाश्चान्द्रायणाः पैटकलायनाः सिद्धाः सुमनायनाः गौराम्भिराम्भिः इत्येते आर्टिषेणाः । तेषां च पञ्चा- या: भार्गवच्यावनाप्नवानाटिपणानूप' इति । एपामविवाहः । इत्या- हिपेणगमः। यस्को मौनो मूको वाधूलो वर्षपुष्पो मापो राजतेनो दुर्दिनो भास्करो देवन्तायनो जैवन्तायनो वाकलयो मध्यमेयो वासया कौशाम्वयाः को- दिल्याः सात्यकेयाः कौसिकौश्चिल्याः सत्यकयश्चित्रसेनाः भागन्तयस्ता- कश्चिकयाः औक्त्याः और्गवित्रतयः भागुरिश्च इत्येते यस्का: । तेषां न्यायाः प्रवराः। भार्गववैतव्यसावेतस ' इति । इति यस्करणः । मित्रयवो रौपायणा नाशायजना रोप्यायना रौक्यायनाः सख- ण्डिनाः सुरभिनेया माल्याया वाल्याया महावाल्यास्ताायणा औरक्षा- यणा माजाधयः कैतवायना' इत्येते मित्रयुवस्तेषां त्र्यायः प्रवरः । 'भार्गववाध्यश्वदेवोदास' इति । इति मित्रयुगणः । चैन्याः पार्था चाकलाः श्येनाः, तेपां त्र्यायः प्रवरः भार्गव न्यपार्थ' इति । इति वैन्याणः । शुनका: समदा यज्ञपयः सौगन्धयः खार्दमायना गाडायना मत्स्यगन्धा भार्गायणाः श्रोत्रियात्तैत्तिरीया इत्येते शुनकास्पा मेकाय: प्रवरः । 'शुनक' इति । 'गृत्समद' इति का। इति शुनकगणः । इति केवलभृगवः । अथ गणद्वयं समय॑न्तर्गतं वत्सबिदाख्यं तदुच्यते मार्कण्डेया माण्ड- च्या-माण्डूकेया: कांसय आलेखना दार्भायणाः शारायणा देवतायनाः शौनकायनकयो वैश्वानरयो बहानग्यो विरोहिता बाह्या गोद्वायणाप्टैकयः काशकस्ता वाद्भूतकाः कृतभागा एतिशायनाः सौक्तयो मण्डविसौविस्तयः हत्यमयो हस्ताभयः शौद्वायकाः वैकेपाया द्रोणजिह्वय औरसयः काम्बरोदरयः कण्ठोरकृतो वैहलयो विरूपाक्षा मिकाश्वा उचैर्मन्यवो १ अयमथिको छ । २ कोम्बिल्या . पाठः । ३ ओतथाः अ. पाठः । ४ औ विर- तयः इ. पाठा ५ रोक्यायमा अ. पाठ ६औरक्षीपणा वाजायना उक्षपणामागाया . पाठ.) ५ गानायना इ. पाठः । ८ बरसय आसना दाभावणाः शार्कटा छौदेवतापना- शौनकायमा माया; पाका कांसा प्रतापना.पैङ्गलायनाः इति ड. पाटः । द ·"संस्कारमयूखे वैमत्या आर्यायणा मार्कायणाः काहायना वायवा दैवमत्या आर्कयणाः काङ्कायना वायानिनः शांकरवश्वान्द्रामसा गाङ्गेयाः तोयेया याज्ञिया परिमण्डलयो जावालयो वाहुमित्रायणा आपिशलयो वैष्ट्रपुरयो लोहि- सायना उष्ट्रावायानिनः शारदन्तायना राजिंतवाहा वात्सा वात्स्यायना इत्येते वत्सास्तपां पञ्चायः प्रवरो 'भार्गवच्यावनाप्नवानौर्वजामदग्न्य' इति । इति वत्सगणः । विदाः शैला अवयः शौलाः प्राचीनयोग्या अभयदानाः काण्डरथयो वैतभृताः पुलस्तय आर्कायणास्तान्त्रायणाः कामला इत्येते विदास्तेषां पञ्चायः प्रवरो भवति भार्गवच्यावनाप्नवानौर्ववैद' इति । इति विदगणः । आपस्तम्बस्तु विशेपमाह स उच्यते तत्र यस्कगणो वाहव्यगणत्वेन व्यप- दिष्टः। सावेतसेत्यत्र सावेदसेति । शुनकगणो गामिदत्वेन व्यपदिष्टः। मित्र- युगणो वध्यश्वगणत्वेन व्यपदिष्टः । बिदगणो नोक्तः । कात्यायनेन भृगो- दश गणा उक्ताः । तद्यथा वात्स्यायना आवाच्या वैजवाः शाठरमाठरा विदा आर्टिषेणा वत्सा वेदविश्वज्योतिषः पार्श्वश्वेता आपिशायना वीतळ्या गृत्समदाश्चेति । वात्स्यायनानां पञ्चायुयाः 'भार्गवच्यावनाप्नवानौर्वजाम- दग्न्य' इति। आवाच्यानां 'भार्गवच्यावनावाच्या' इति । वैजवानाम् भार्ग- वच्यावनाप्नवानवैजवनमाथित' इति।शाठरमाठराणाम् भार्गवशाठरमाठर' इति । विदानाम् ‘भार्गवच्यावनाप्नवान ' इति । आटिपेणानां पूर्वोक्तः । वत्सपुरोधसां भार्गवच्यावनाप्नवानवैजवनैमाथित ' इति । शाठरमाठराणां भार्गवशाठरमाठर' इति । विदानाम् 'भार्गवच्यावनाप्नवान' इति । आर्टि- पेणानां पूर्वोक्ताः। वत्सपुरोधसाम् 'भार्गवच्यावनाप्नवानवात्सपौरोधस' इति । 'भार्गववत्सपौरोधस' इति वा । वेदविश्वज्योतिपाणाम् ‘भार्गववेवै- श्वज्योतिप' इति । पार्श्वश्वेतानाम् 'भार्गववैन्यपार्थ' इति । आपि- शायनानाम् ‘भार्गक्वाध्यश्वदैवोदास ' इति । वीतहव्यानाम् ‘भार्गववै- तब्यसाक्षस' इति । गृत्समदानाम् ‘गामिद ' इति । भार्ग- वगामिद । इति वा । लौगाक्षिस्तु सप्तगणेषु विशेपमाहाणास्ता- बत् 'वत्सा विदा यात्स्या आटिपेणाः खालायना वीतढ्या गार्समदाश्च' शति । तत्र यात्स्यानां पूर्ववत् । विदानां त्र्याया 'भार्गवौर्वनामद- गन्य ' इति । वात्स्यानां ' भार्गवच्यावनानवान' इति । आष्टिपेणानां १ उष्ट्रक्षा माडायनाः ३. पाठ।२ वाजिनराहा पाट। ३ वो ड. पाठविल्य इति. पाठा ·गोत्रप्रवरनिर्णयः। पूर्ववत् । खालायनानां मित्रयुक्वत् । वीतहल्यानां भार्गक्वैतव्यसावे. तस' इति । एवं पूर्वक्तियु वत्सविदार्टियेणानामन्योन्यमविवाहः । गोत्र- प्रवरक्यात् । यस्कमित्रयुवैन्यशुनका: परस्परं न विवहेयुः । चौधायनमते प्रवरैक्यात् पूर्वापपादितप्रकारेण गोत्रैश्याच । यस्कादिचतुर्भिविदादि- निभिर्भवत्येव विवाहः । सगोनत्वाभावात् । ननु भार्गवरूपैकप्रवरसा- म्यात्कथं विवाहः । उच्यते-- पञ्चानां त्रिपु सामान्यादविवाहवियु द्वयोः । भृग्वनिरोगणेष्वेवं शेषेष्वेकोऽपि वारयेत् ।। इति बौधायनवचनेन भूगुगणे एकानुवृत्तेरप्रयोजकत्वात् । एवमप्रेऽपि द्रष्टव्यम्। इति भार्गवनिर्णयः। अबाहिरोनिर्णयः। तत्र तद्गणालयः केवलागिरसो गौतमा भरद्वाजाश्चे- ति । तत्र केवलाझिरसः पट्, चत्वारो भरद्वाजाः, सप्त गौतमा इत्येवं स- सप्तदश । तत्र केवलाङ्गिरसां पइगणमध्ये एकः संकृतिामुष्यायणः । तत्तत्प्रकरणे निरूपयिष्यामः ! अवशिष्टाः पञ्च तद्यथा । विष्णुवृद्धकण्वह- रितस्थीतरमुगलाख्याः । त उच्यन्ते। विष्णुवृद्धाः शठा मठाः भद्रणा मद्रणा बादरायणाः सात्यकिः शालङ्का- यना नैतुयाः स्तुया भारुण्या वेहोठा देवस्थातयः इत्येते विष्णुवृद्धास्लेपां व्यायः प्रवरः 'आङ्गिरसपौरकुत्सवासदस्यवः' इति । इति विष्णुवृद्धगणः । कण्वाः औपमः कठायना वाकलाः पौलाः हलिनो माति: मात्रयः मौजिगन्धा विजिवा जया वाजश्रवस इत्येते कण्वास्तेषां व्यायः प्रवरः आशिरसाजमीढकाण्व ' इति । इति काण्वगणः । हरिता: कौत्सः साहो दाभ्यो भैम्यो भैमगवो मलायुलम्बोदरो बलो- दरोमहोदरो नैमिश्रयो मिश्रादेना मिश्रयः कौतपाः कारपियः कालयः पौलयः मौहलोमा माधुपमान्धातृमाण्डकारय इत्येते हरितास्तेषां त्र्यायः प्रवरः । आङ्गिरसाम्बरीपयौवनाश्व इति । इति हरितगणः । रथीतरा हास्तिदासिका द्वायना नैतिरक्षयः ऐशानयः शैलालयो मिलमिला भायसा वह्या भेक्षवाहा ठेमगवा इत्येते स्थीतरास्तेषां त्रयः प्रवराः 'आङ्गिरसवरूपरायीतर' इति । इति रथीतराणः। १ सात्यकयो क. पाठ .

·संस्कारमयूखे मुद्गला हिरण्याक्षा ऋपभामिनाः क्षपासस्या झपायणा दीर्घजवाः प्रबलजङ्घाः स्तरणमिन्दव इत्येते मुद्गलास्तेषां त्रयः प्रवराः । आङ्गिरसभाऱ्याः श्वमौद्गल्य ' इति । इति मुद्गलगणः । इति केवलागिरसः । एषु पञ्चसु खं खं गणं हित्वा परस्परं विवाहः । यद्यप्याङ्गिरसेति प्रव- रैक्यं सर्वत्र तथाप्यङ्गिरोगणत्वाददोपः । अथ भरद्वाजागिरसः। तद्गणाश्चत्वारः भरद्वाजाः कपयः गर्गा रोक्षायणा इति । ते उक्ता वौधायनेन । भरद्वाजा क्षाम्यायणाः संङ्गडा देवाश्वा उद्वहव्याः प्राग्वंशय वाहलमा वाद्यो गावसानायना वैदेहा आत्रा औक्षा भूरयः परिणद्धेयाः केशखेयाः शौद्धय उरूढाः खारिग्रीवय औपसयो वयोक्षिभेदा अग्निवेश्या व्ययाः शठा गौरिवा लेखायनाः स्तनकर्णा रक्षा माणिमिन्द्याः कठोदकाः सौद्धलयो वैलाः खारुडा देवयो भाद्रपद्ययः सौरभराः शुङ्गा देवमतय इपुमता औदमै- धयः प्रवाहणेयाः कुल्मापा राजस्तम्भयः सुधापकृतो वाराह्यो वलभीकयो रुद्रामपथाः शालाहलयो वेदवेला नृत्यायनाः शालालयः शार्दूलयः शाकला वाकलाःसत्यकेयाः क्रोडायनाकौण्डिन्या ब्रह्मस्तम्भाराजस्तम्भा आपस्त- म्भाः ये चान्ये स्तम्भस्तम्वशब्दान्ता अरुणिः सिन्धुः कौमुदगन्धिः इति पृथनामान्यन्यत्र आरणसिन्धुकौमुदगन्धयः । शिखायना आत्रेयायणा भामाण्याः कुक्षाः कौकक्षिपो नैतुन्तयो दार्भयः श्यामेघाः मत्सकाथाः करुणायनाः कारुपथयः कारिपायणाः काम्बल्या इत्येते भरद्वाजास्तेपां त्र्यायः प्रवरः 'आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाज' इति । इति भरद्वाजगणः । रौक्षायणाः कपिलाः शक्तिफलाः शैफिला वैकिडोऽकौथुमोऽग्निजिह्वी च कणिश्वेसूतिश्चेति रोक्षायणास्तेषां पञ्च प्रवराः 'आङ्गिरसार्हस्पत्य- भारद्वाजवान्दनमातवचस' इति । इति रोक्षायणगणः । गर्गाः साम्भरावणा: सांख्यानायना गन्धरायणा वालुकयो भ्राष्ट्रका भ्राष्ट्रविन्दयः क्रोष्ट्रकयः सौयामुनिः भ्राजिनाक्षयो होत्रयः सपचपचयो येवा नवपलाशाः शाखावनयः संग्रहकल्पा वेणुभिरिः सौहाकारि रौति- क्रौचाल्या राजवत्यो लवाः इत्येते गर्गास्तेषां पञ्चप्रवराः 'आशिरसबार्हस्प- त्यभारद्वाजगायेसैन्येति त्रयो वा 'आशिरससैन्यगायेति।' इति गर्गगणः । १ मङ्गडा इति उ. पाठः । २ कोकक्षियो ड. पाठ। ३श्व उ. पाठ । ४ साम्भरायण अ. पाठ ५जना उ.पाठः।

·गोत्रप्रवरनिर्णयः । आ- रुपयः वैतलायनाः पतसलीनाः तस्विनः ताण्डिनः भोजसयः सार गरवाः खरशिसण्डिनःमौशितकिः संशयः पौप्ययः ऐतिशायना इत्येते कषय- स्तेपात्रयः प्रवराः । 'आशिरसामहीयवौरक्षयस' इति । इति कपिराणः । भरद्वाजानां चतुर्णामविवाहः । इति भरद्वाजागिरसः । गौतमागिरसां सात गणाः । आयास्याः शरद्वन्ताः कौमण्डा दीर्घतमसः कारेणुपालयो वामदेवा औशनसाश्चेति । त उच्यन्ते । आयास्या आणिवेया मूढरथाः कावाक्षयो पैदेहाः कौमारवत्यादिः दभिः इतौकिः सात्यमुनिकौवायाः वौभ्याः नैकरुधिष्टिः स्वैकपिः किरालयः कारुणिः कठोरिः काशीवाः काक्षीवा इत्येत आयास्यास्तेषां त्रयः प्रवरा: * आङ्गिरसायास्यगौतम ' इति । इत्यायास्यगणः । शरद्वन्तः अभिजितो रोहिण्याः क्षीरकरभाः सौमुचयः सौयामुनाः को- पविन्दवो रासूराणा गणयोमयणा इत्येते शरद्वन्तास्तेषां निप्रवराः । गिरसगौतमशारदन्त ' इति । इति शरद्वद्णः । कौमाण्डा मानसरेपणा मासुराक्षाः काण्वरेभय आजायना वाजायना इत्येते फौमाण्डास्तेषां पश्चायः प्रवरः 'आङ्गिरसौचथ्यकाक्षीवतगौ- तमकौमण्ड ' इति । कौमाण्डगणः । दीर्घतमसां पञ्च 'आङ्गिरसौचध्यकाक्षीवतगौतमदैर्घतमस' इति । इति दीर्घतमोगणः। कारेणुपालयो वास्तव्याः श्वेतीयाः पौञ्चिय औदजायना मान्धुक्षारा अनगन्धय इत्येते कारेणुपालयस्तेषां निप्रवराः 'आङ्गिरसगौतमकारेणुपाल' इति । इति कारेणुपालिगणः । वामदेवानां त्रयः 'आङ्गिरसगौतमवामदेव । इति । इति वामदेवाणः । औशनसा दिश्या: सुरूपाः प्रशस्ताः सुरूपाक्षा महोदरा विकहताः सुबुध्या निहता इत्येत औशनसास्तेषां व्यायः प्रवरः । 'आशिरसगौतमौ- शनल ' इति । इत्यौशनसाणः । गौतमानां सप्तानामविवाहः । इति गौतमाङ्गिरसः । अथ विश्वामित्रास्तेषां गणा दश । कुशिकरोहितरीक्थककामकायनक- तवनिश्चयाऽजाऽघमर्पणपुरणेन्द्रकौशिकाख्याः । स उच्यन्ते । कुशिकाः पार्णजङ्घा वालुक्या औदरिः माणि: बृहदग्निः रालयः राबठिः आपद्यन्याः कामन्दैतका बद्धपथाः चिकिताः कामकायना शालकायनाः ।

·९० संस्कारमयूखे शाङ्कायनाः यमदूता आनतिन्नाः तारकायणा चार्वासा जावालयः याज्ञव- क्याः विदण्डाः भुवनयनाः सौइनुनयः औपदहनयः औदुम्बरिः भ्राष्ट्रेया श्यामेयाः चैत्रेयाः साश्वता मयूराः चित्रभावनाः श्येतभावना अनुत- न्तवयो मान्तवा ये चान्ये व्रतशब्दान्ताः बाभ्रव्याः कालोत्सरा इत्येते कुशि- कास्तेषां त्रिप्रवराः 'वैश्वामित्रदेवरातौदल' इति । इति कुशिकगणः । रोहिता दण्डकयः चाक्रवर्मापिणः खजूरायिणः वाजायनाः वासयः इत्येते रोहितास्तेषा व्यायः प्रवरः वैश्वामित्राष्टकरोहित ' इति । इति रोहितगणः। रौक्थकाः खोदहा वला रेवणाश्च तेषां त्रयः वैश्वामित्ररौक्थकरैवण इति । इति रोक्थकगणः। वैश्वामित्रा देवश्रवसो दैवतरस औमनज्याः कामकायनास्तपां त्रयः 'वैश्वामित्रदेवश्रवसदैवतरस' इति । इति कामकायनगणः । कताः सैरश्वाः करभा वाजायनाः सांहितेयाः कौकुल्याः । पिण्ड- ग्रीवा नारायणा नाराघा इत्येते कतास्तेषां त्रयः वैश्वामित्रकात्यात्कील' इति । इति कतगणः। धनञ्जयाः पारिजामयः आश्रयेनावायव्याः सैन्धवायनः पुष्कराक्षा- स्तेषां त्रयः ' वैश्वामित्रमाधुछन्दसधानजय ' इति । इति धनञ्जयगणः । आजानां त्रयः वैश्वामित्रमाधुछन्दसआज ' इत्याजगणः । अघमर्पणाः कौशिकाः तेषां त्रयः । वैश्वामित्राघमर्पणकौशिक । इति । इत्यघमर्षणगणः। पूरणाः वारिधापयः तेपां द्वौ ॥ ' वैश्वामित्रपौरण' इति । इति पूरणगणः। इन्द्रकौशिकानां द्वौ वैश्वामिनेन्द्रकौशिक' इति । इतीन्द्रकौशिकगणः । सर्वेपी वैश्वामित्राणामविवाहः । इति विश्वामित्राः। अथात्रयश्चतुर्भेदाः । अत्रयःवातका गविष्ठिरा मुद्रलाश्चेति । त उच्यन्ते। भूरयः छान्द्रिश्ठान्दोगिः पौष्टिका मौद्गल्यः सोपानच्छराला- श्छागलाः स्तृणविन्दुःभागन्तयः मालरुचः व्यालयः साम्भत्र्यायनाः साक् व्यायनाः कर्मधीयाः कामप्यायनि: दाक्षिः देहा गणपतयः औदालकि. द्रोणभावाः गौरिग्रीवयः गाविष्ठिराः शिशुपालाः कृष्णात्रेयाः गौरात्रेया ·गौत्रप्रवरनिर्णयः । तृणावेयाः अरुणात्रेयाः गोपवनाः फालापयक्यः आनीलायना आनी- शायना: आनन्दिः मानन्दिः गौरन्दिः सैरन्दिः पुष्पयः शेषयः साफेता- यना शाकटायना भरद्वाजनयः इन्द्रातिथिः इत्येतेऽत्रयः । तेषां जयः प्रवरा: आत्रेयार्चनानसश्यावाश्व इति । इसत्रिगणः । चाभूतकानां त्रयः 'आत्रेयापनानसबाभूतक' इति इति वातकरणः । गविष्ठिराणां त्रयः 'आत्रेयाचनानसमाविष्ठर इति । इति गविष्ठिरगणः । मुद्रलाः व्यालिसन्धिः अर्णवाः बौधाः क्षाकाजकिः गविष्ठिराः शिरीपयः शालिमता: प्रीहिमताः गौरिवीताः गौरिकिः वयोवायवताः याकलाः इत्येते मगलास्तेपां यः प्रवराः 'आत्रेयाचनानसपौर्वातिथ: इति । इतिमुगलापाः । अत्रीणां सर्वेषामविवाहः । इत्यत्रयो निर्णीताः। अथ वसिष्ठास्तेषां चत्वारो गणा आयवसिष्ठाः कुण्डिना उपान्यवः परा- शराश्चेति । से उच्यन्ते। वैतलकि: वाररकिः सारवला गौरिश्रवस आश्वलायनाः कपिष्ठाः शौचिवृक्षा व्यानपादो बारकायनि: वाढव्या जातुकर्ष्या औदुलोमिः कौमोजिः कौलायनाः सुन्दहरितः काण्डवृद्धिः सौनसायना आलम्भावनाः लोमन्यः स्वत्याः कर्षिताः पार्णकायनरः पार्णवल्क्यः देवलका गौरव्या विश्वावना बाहुकपय आविक्षिपयो वइयजपयः पूर्णवेला विशिखा इत्येते वसिष्ठास्तेपामेकअवरो वासिष्ठ । इति । इत्याद्यवसिष्ठगणः । कुण्डिना होलायना गौणा आश्वत्या वैकर्णेय आविल्वा बदरा आश्म- रथ्या वाहवः क्रोकोक्या: सामलिनः कापटवः पेटका नमप्रामा हिरण्या- क्षाः पैटपाः पप्पल्यादयः माध्यन्दिनाः शान्तिसौपत्तिः इति कुण्डिना- स्तेषां त्रयः प्रवराः वासिष्ठमैत्रावरुणकौण्डिन्य' इति । इतिकुण्डिनगणः । उपमन्यप औपगवा माण्डलेखयः कापिजला जलागृहाः तपोलोकाः क्षेत्रणाः सचेपाः तारि: स्वराक्षरा मौलयः चैलहलिनः महाकायना बालशिखा औदाहमानयः पलायना भागरिः स्थायनाः कुण्डोदरायणाः कायाधयः वार्कोश्चय आगुभव आलवयाः कपिकेशा इत्येते उपमन्यबस्तेपी त्रयः प्रवराः वासिष्टेन्द्रप्रमदामाद्धसभ्य इति । पराशराः कुण्डशयो वाजयो वाजिमन्तयो वैमातायना गोवालिः । प्ररो- हयः वैकलयः साक्षयः फौमुदादय अहार्यश्विः । सल्वायना गोपायनाः तातय ·संस्कारमयूखे. कश्यपाः आरुणिः वारुणिः । भालुक्या वाजरिः चक्राव्हयनाः क्रौङ्कलयः क्रैमतिः । कृष्णाजिनाः कपिसुखाः स्वस्त्ययनयः श्वेतयूपयः पौष्कलल्याविः । गार्याय- णयः वार्णयः श्यामेयाः सौनुहिः सहचौलिस्तेषां त्र्यायः 'वासिष्ठशा- क्त्यपाराशर्य' इति ॥अत्र गोवाल्यन्ताः कृष्णाः पराशराः । अहार्यश्यन्ताः गौराः । वारुण्यन्ताः अरुणाः । ऊमत्यन्ताः नीलाः । पौष्कलसाव्यन्ताः श्वेताः । सहचौल्यन्ताः श्यामा इति संज्ञा । इतिपराशरगणः । वासि- टानां सर्वेषां परस्परमविवाहः ॥ आपस्तम्बस्त्वाद्यवसिष्ठानामपि 'वासि- प्रशाक्त्यपाराशर्य' इति त्रिप्रवरानाह । इति वसिष्ठाः। अर्थ कश्यपास्तेषां त्रयो गणाः। निवुवा रेभाः शाण्डिलाश्चेतिात उच्यन्ते। छागलेया माठरा ऐतिशायना आभूत्या वैशिखा धूम्रायणाः सोम्या धायणा औदवृत्तिः आग्रायणाः पैन्धकयः प्रावार्यह- द्रोगा आनयाः पाञ्चायतिका मौपीतकिः साममया माधवयः सारावयः सौधवयः सापस्था आसुरायणाः छागन्याः सोमघाः स्थौलकेशयः वार्द्ध- फय औपन्या लाक्षायणाः क्रोप्ठाजीवनयः खार्द्रायणा रोहितायना मितकुम्भाः पिङ्गाक्षय औडलयः मारयणाः पचयः वैकर्णेयाः कौशीतकेयाः धूमलक्ष्मणयः सुराः गौरिवायना विमथ्या अग्निशर्मालायणाः औक्षाय- नयः काम्बोदरयः देवराताः वैदूराः वावेलाः महावक्रेया: पैठीनस्याः पाः नस्याः वृपगणाः द्राक्षमाणयः भालन्दनाः शावमित्रेयाः हिरण्मयाः वालाः जारमाण्याः साविश्रवसः वैशम्पायनाः स्वैरकिः कांसतयाः उल्कायनिः मार्जलायनाः कांसलायनाः देवोहोताः सुरुचयः स्वरेभाः आयस्थूणाः भागुरयः पाथिकायाः गोपायनाः हिरण्मयाः आग्निदेविः तथ्यशौर्याः मुसलाः आविश्रेण्या उत्तरतोगण्डूपाः दलोः मन्त्रिताः वैकर्णयः स्थूल- चिन्दव इत्येते निवास्तेषां त्रयः प्रवराः काश्यपावत्सारनैध्रुव ' इति इति निध्रुवगणः । रेभाणां त्रयः 'काश्यपावत्साररैभ्य' इति । इति रेभगणः । शाण्डिलाः कौहलाः पार्यकावा औदमधयः सौदानवःसौपशवः कारेयाः कौफटयः शैशिकयः माहकयः वहुँदेहा गोमूत्राः वाक्यशठाः जालन्धरिः धन्वन्तरिः इत्येते शाण्डिलास्तेपां त्रयः प्रवराः 'काश्यपावत्सारशाण्डि- १ स्मधा रु. पाट२ कम्बलोदरिः . पाठः । ३ ठंदलाः . पाठ।४बहूदस्यः उ.पाठः।

·परमवरनिर्णयः । १२ - स्य ' इति । १ कश्यपावत्सारदेवल ' इति वा । २ काश्यपावत्सारा- सित । इति का। ३. शाण्डिल्यासितदेवल । इति वा ४ काश्यपासि-. तदेवल । इति वा । इतिशाण्डिलगः | आपस्तम्बसूत्रे निरुपदाः कश्यपा उक्ताः । रेभशाण्डिलास्तु व्याया- रुयाया वा । 'देवलासित । इति । 'काश्यपदेवलासित' इति । कश्यपान्नां सपामविवाहः। इति कश्यपनिर्णयः। अथागस्तयः । ते त्रयः । आधागस्तयः साम्भवाहाः सोमवाहाश्चेति । उच्यन्ते। अगस्वयः विशालाद्याः शालझायना औदहनयः कुल्मापदण्डिनाः वांग्यसावर्णिः वपन्दयः वैरणयः बुधोदरयः सौचपथयः शाल्वातया: भौजिकराः शत्रयः हृयोमाः शाण्डिधाराः पयोद्गताः हरिग्रीवाः रौहि- ध्याः मौसलयः इत्येतेऽगस्तयः । तेषां अयः प्रवराः 'आगत्यदार्थ- च्युतेमवाह ' इति । अन्यत्र तु चत्वारः प्रवरा उक्ताः । इध्मवाहाः इच्छाबाहाः साम्भवाहाः सोमवाहाः यज्ञवाहाचेति । इथमवाहानां त्रयः ' आगस्त्यदाय॑च्युतेथरवाह ' इति । साम्भवाहानाम् ' आगस्त्यदाय॑च्युतसाम्भवाह ' इति ।। सोमबाहानाम् आगत्यदाय॑च्युतसोमवाह ' इति । यसबाहानाम् 'आगस्त्यदाय॑च्युतेमवाइ ' इति ॥ कात्यायनलौगाक्षिभ्यामगस्तिगणमध्ये पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः इत्याद्युक्त्वा 'आगस्त्यमाहेन्द्रमायोमुव' इति । इति प्रवरा उक्ताः । ततः पूरणादीनुक्त्वा 'आगम्त्यपौर्णमासपोरण' इति प्रवरा SHI: सत्यापाढस्तु आद्यागस्तीनन- कम्य 'आगस्त्यदायच्युतेथ्मवाह' इति नीन् । आगस्तीनां सर्वेषामविवाहः । इत्यगस्त्यनिर्णयः। • अथ ध्यामुष्यायणाः । तत्र भरद्वाजानां केवलागिरसामन्त्रीणां कश्यपानां वसिष्ठानां विश्वामित्राणां च व्यामुप्यायणाः । नान्येषाम् । त उच्यन्ते । तत्र संकतिगणो ज्यामुप्यायगः । स यथा । संकृतयः मेलकाः पौलास्तेण्डिशंबुशैवगवाः परिमवास्तारकायाः हारिवाः ऐतरेयाः पेणायाः आरायणाः आश्वलायनाः श्रोतायताः आमायणाः प्रत्येक मिना चामुष्या- यणाः।

·. संस्कारमयने आर्षभयः चान्द्रायणाः आघ्रापयः पूतिमापाः इत्येते संकृत्यस्तेपा त्र्यायः आशिरससांकृत्यगौरिवीत ' इति । आश्वलायनस्तु 'शाक्त्यगौरवीत- सांकृत्य ' इति प्रवरानाह । एतैः पूर्वोक्तः परस्परं चतुर्विधवसिष्ठैश्च सह न विवाहः । चतुर्विशति(मत)टीकायां तु कश्यपैत्रिभिरविवाह इत्युक्तम् । लोकोऽप्युक्त:- काश्यपेयगणस्यापि वसिष्ठस्य गणस्य च । संकृतिपूतिमापाभ्यां विवाहो न परस्परम् ।। इति । तत्राकरो मृग्यः । लौगाक्षीणां त्रयः प्रवराः काश्यपावत्सारवासिष्ठ' इति ॥ एषां वासिष्ठकश्यपैरविवाहः । तथा धनखयानां विश्वामित्रात्रि- भिरविवाहः । एवं वामरथ्यानां जातूकऱ्यांनां वसिष्ठात्रिभिरविवाहः । विश्वामित्रभरद्वाजैः शौङ्गशैशिरीणां न विवाहः । अस्य प्रवराः आङ्गिरसवार्हस्पत्यभारद्वाजकात्यात्कील ' इति । कचित्तु देवरातेन विश्वामित्रजमदग्निभिः सह न विवाह इत्युक्तम् । तत्र केपांचित्काशी- स्थानामनादरः । विपरीतानुष्ठानात् । दक्षिणदेशे तु न कुर्वन्ति । तत्र मूलं [प्रयोगपारिजाते संग्रहे- जमदग्निगणस्यापि विश्वामित्रगणस्य च । न देवरातगोत्रेण विवाहः स्यात्परस्परम् ॥ इति । हरिवंशे तु- और्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महायशाः । जमदग्निस्तपोवीर्यो जज्ञे ग्रह्मविदां वरः । मध्यमश्च शुनःशेपः शुनःपुच्छः कनिष्ठकः । इत्युक्त्वा-देवैर्दत्तः शुनःशेपो विश्वामित्राय भार्गवः ।। देवैर्दत्तः स वै यस्माद्देवरातस्ततोऽभवत् ।। इति देवरातस्य जमदग्निसंवन्धकथनाजामदग्न्यत्वमुक्तम् । ] मृग्यम् । इति ब्यामुण्यायणाः। यत्तु 'मानवेति वा सर्वेषाम् । इति प्रवर उक्तः स वरणे नतु विवाहादौ तस्योपयोगः ॥ राजन्यवैश्यानां समानायत्वादिकं पुरोहित- गोत्रादिभिर्विचारणीयम् । . १ कश्यपेखिभिरिवि : पाठ २ गगस्त्यधिक छ। [३] पश्चिमान्तर्गने च. पुस्तके रियो । मृग्यमिति च नालि ।

·गोषणवरनिर्णयः। . यकसोकाः। अथ कश्चिद्विशेषो मृग्यमूलोऽपि लिख्यते ।। शौइौशिरीणां पश्योक्ताः। *आंगिरसाहस्पत्यभारद्धाजशौगौशिर' इति वा । वयोवा 'आंगिरसका- त्यात्कील ' इति । भारद्वाजकात्याकील' इति वा ॥ कपिलानां आशिरस- वार्हस्पत्यभारद्वाजबान्दनमातचस' इति । एषां विश्वामित्रभरद्वाजैर्ना- न्वयः । धनसयानां 'वैश्वामित्रमाधुछन्दसधानमय' इति । एपामत्रिवि- श्वामिवैर्नान्वयः ।। लौगाक्षीणां 'काश्यपावत्सारवासिष्ठ इति । 'वासि- प्यावसारकाश्यय ' इति वा । एषां वासिष्ठकाश्यपैरविवाहः । यस्य विस्मर. णादिना गोत्रनाशस्तस्य काश्यपगोत्रम् । 'गोगनाशे तु काश्यपम् । इति हेमाद्री व्याघ्रोतः। अथात्र स्मृत्यर्थसारीयाः श्लोकाः संग्रहार्थ लिख्यन्ते- अथान गोलप्रवरनिर्णयो वर्ण्यतेऽजसा ।। जमदग्निभरद्वाजविश्वामित्रानिगौतमाः ॥ १॥ वसिष्ठकश्यपागस्त्या मुनयो गोत्रकारिणः ॥ गोत्रप्रवरनिर्णा- एतेषां यान्यपत्यानि तानि गोत्राणि मन्वते ॥२॥ नियमाणतया वाऽपि सत्तया वानुवर्तनम् ।। एकस्य दृश्यते यत्र ठगोत्रं तस्य कथ्यते ॥ ३॥ समानमुनिमयस्त्वमेकप्रवरतामपि ॥ समानप्रवरत्वं च द्वेधा वौधायनोऽनवीत ॥४॥ मुनिप्रणीतमवरैरूनपञ्चाशता वयम् ।। अनन्तान्यपि गोत्राणि चाङ्गीकृत्याभिदध्महे ॥ ५ ॥ जामदग्न्या वत्सपिदावाटिपेणाः परस्परम् ॥ नान्वियुः प्रवरैक्येन सगोत्रत्वेन चादिमौ ॥ ६ ॥ यस्का मित्रयुत्रो वैन्याः शुनकाः प्रवरैक्यतः ।। खं स्वं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरैः ।। ७ ।। उक्ताः मन मुगोशा ल्यान्तेऽहिरमो रपार ॥ गौतमाः सप्त चायास्याः शरद्धन्तास्तथा परे ॥८॥ कौमाण्डादीर्घतमसस्ततः कारेणुपालयः ।। वामदेवा औशनसा मोक्यान्नान्वियुर्मियः ॥९॥ केवलाङ्गिरसायके विष्णुवृद्धाः सकप्वजाः ॥ हरिता स्थीतराश्च मुद्रलाः प्रवरैक्यतः ॥१०॥ १ भोति च, पाटा ·संस्कारमयूखे - . खं खं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरैः ।। पोडशाङ्गिरसत्रेधा प्रोक्ताः संकृतयस्तथा ।। ११ ।। संकृतीनां द्विवंश्यत्वाद्वासिष्टैश्व चतुर्विधैः ।। स्ववर्गीयैः सगोत्रत्वात्प्रवरैक्याच नान्वियुः ॥ १२ ॥ । चत्वारोऽत्रय आद्यात्रिवाद्भूतकगविष्ठिराः ।। मुद्रलाश्चान्त्यगोत्रैक्या प्रवरक्याच नान्वियुः ॥ १३ ॥ जयश्च कश्यपगणा निध्रुवा रेभशाण्डिलाः ॥ गोत्रैक्या प्रवरेक्याच नोद्वहेयुः परस्परम् ॥ १४ ॥ वासिष्ठैः कश्यपैर्नित्यं लौगाक्षीणामनन्वयः ।। अहं वसिष्ठतोक्तिस्तु प्रयाजाद्यादिगोचरा ॥ १५ ॥ वसिष्ठाः कुण्डिनाश्चैवमुपमन्युपराशराः ।। वसिष्ठा इति चत्वारो गोक्यान्नान्वियुर्मिथः ॥ १६ ॥ कुशिका रोहितगणा रोक्थकाः कामकायनाः ।। कता धनञ्जया आजा अघमर्षणपूरणाः ॥ १७ ॥ इन्द्रकौशिकजाश्चेति विश्वामित्रगणा दश ॥ नोदहेयुः सगोत्रत्वात्कचिच्च प्रवरैक्यतः ॥ १८ ॥ अगस्तयः साम्भवाहाः सोमवाहा इति त्रयः ॥ गोत्रैक्यानवेरक्याच्च नोदहेयुः परस्परम् ॥ १९ ।। वर्गा एकोन पञ्चाशत्प्रसिद्धा मुनिभिः स्मृताः। अप्रसिद्धाः परे वंश्या अन्तर्भूता इहैव ते ॥ २०॥ विश्वामित्रात्रिगोत्रेण नोहेयुर्धनञ्जयाः।। अस्तु पुत्रिकापुत्रा वामरध्यादयस्तथा ॥ २१ ॥ तथैव जातूकाश्च वसिष्टैरबिभिः सह ।। भरद्वाजेन शुङ्गेन विश्वामित्रस्य शैशिरेः ॥ २२ ॥ क्षेत्रे जातो द्विगोत्रर्षिः प्रोच्यते शौगौशिरिः ।। विश्वामित्रभरद्वाजत्तत्रानां तेन नान्क्यः ॥ २३ ॥ फपिलानां भरद्वाविश्वामिभश्च नान्वयः॥ गुरोः सगोत्रप्रवरा नोद्वाह्या क्षत्रविगणैः ॥ २४ ॥ सगोगाधनभित्र विगैराचार्यगोत्रजाः ।। मswe'विच. पारः । २ रौत्पन इति च. पाठः। .

·बरगुणाः । दानादिनान्यंगोवाः स्युरनातगुरुगोत्रिणः ॥ २५ ॥ समानमवरोद्वाहनिपेयः क्षनवैश्ययोः । प्रवरान्मानवेत्यस्मात्यवराज्ञान्यगोचर ॥२६॥ इत्यं सगोत्रसंवन्धविवाहविषये स्थिते । यदि कविज्ञानतस्ता कन्यामृहोपगच्छति ।। २७ ।। गुरुतल्पव्रताच्छुद्धोद्र्भरतनोऽन्त्यतां ब्रजेत् । भोगतस्ता परित्यज्य पालयेजननीमिव ।। २८॥ अन्न प्रायश्चित्तमपञ्चः प्रायश्चित्तमयूखे वक्ष्यते । जामदग्न्या वत्सविदा आर्टिषेणास्तथैव च। पञ्चावत्तिन गवते अन्ये चतुरवत्तिनः ॥२९ }} अर्थतः पूर्वमेव व्याख्यावानि पद्यानि ! इह कपिलानामित्यर्त प्रक्षिप्त- मिति टीकाकृतः। सगोनसप्रवरपरिणये प्रायश्चित्तमुक्तं मदनपारिजाते शातातपेन- परिणीय सगोत्रां तुसमानप्रवरां तथा । त्यागं कृत्वा द्विजस्तस्यास्ततश्चान्द्रायणं चरेत् ।। समानगोत्रप्रवरा कन्यामूदबोपगम्य वा तस्यामुत्पाद्य चण्डालं ब्राह्मण्यादेव हीयते ।। समानप्रवरां कन्यामेकगोत्रामथापि वा। विवाहयति यो मूढस्तस्य वक्ष्यामि निष्कृतिम् ।। उत्सृज्य तां ततो भार्या मातृवत्परिपालयेत् । अत्र प्रमादेन परिणयनमाने चान्द्रायणादि । अत्रगोत्रप्रवरनिर्णये बहु- वक्तव्यमप्युपयोगाभावाद्विस्मृतिभयाच नोक्तम् । विचारबाहुल्यजिज्ञासुना इति कन्यालक्षणादि। एतानेव धर्मान्वरेऽतिदिशति याज्ञवल्क्यः- एतैरेव गुणैर्युक्तः संवर्णः श्रोत्रियो वरः । बलात्परीक्षितः पुंस्त्वे युवा धीमा जनप्रियः ॥ इति । अन भातृमदनन्यपूर्वयीयस्वरूपगुणमयभिन्नाः सर्वे गुणा अतिदि- श्यन्ते । सवर्ण उत्तमवर्णों वा । असपिण्डादिगुणातिदेशादुभयतः सापि- १ संगोमा घि पार २ सुवर्ण इति मुछिए. पाठः । आपस्तम्बा-- द्वैतनिर्णये द्रष्टव्यम्। घरगुणाः .

·संस्कारमयूखे ण्ड्यनिवृत्तिरभिप्रेता । तेन वरनिरूपितं कन्यायां कन्यानिरूपितं च वरे पृथगेव सापिण्ड्यं नतु व्यासज्यवृत्ति उभयनिरूपितमेकमिति पितामह- चरणाः । पुंस्त्वपरीक्षोक्ता नारदेन- यस्याप्सु प्लवते वीजं ह्रादि मूत्रं च फेनिलम् । पुमान् स्याल्लक्षणैरेतैविपरीतस्तु पण्ढकः ॥ इति । गृह्ये-'बुद्धिमते कन्यां प्रयच्छेत् ' इति । यमोऽप्याह- कुलं च शीलं च वपुर्वयश्च विद्यां च वित्तं च सनाथतां च । एतान्गुणान्सप्त परीक्ष्य देया कन्या बुधैः शेपमचिन्तनीयम्।।इति । सामुद्रिके-पूर्वमायुः परीक्षेत पश्चाल्लक्षणमादिशेत् । आयुहीननराणां हि लक्षणैः किं प्रयोजनम् ॥ इति । अन्यानि सामुद्रिकलक्षणानि विस्तरभिया नोक्तानि । इति वरगुणाः। अथ विवाहक्रमः । याज्ञवल्क्यः- विवादक्रमः। तिनो वर्णानुपूर्येण द्वे तथैका यथाक्रमम् । ब्राह्मणक्षत्रियविशां भार्याः स्वाः शूद्रजन्मनः ॥ तिन इत्यादिसङ्ख्या सवर्णाव्यतिरेकेण । मनुः- सवर्णाऽने द्विजातीनां प्रशस्ता दारकर्मणि । कामतस्तु प्रवृत्तानामिमाः स्युः क्रमशोऽवराः ।। अन प्राञ्चः- -रतिपुत्रधर्मार्थत्वेन विवाहत्रिविधः । पुत्रार्थो द्विविधः नित्यः काम्यश्च । अपुत्रस्य यः सुतार्थ विवाहः स नित्यः । एकस्मिन्पुत्रे जाते वहुपुत्रोत्पादनार्थ यो विवाहः स काम्यः । तत्र नित्ये सवर्णैव काम्यपुत्रोत्पादने शूद्राव्यतिरिक्ताः । रत्यर्थमनामित्वदोपपरिहारार्थे वा शुदाऽपि परिणेया । न तु पुत्रोत्पत्त्युद्देशेन । यदुच्यते द्विजातीनां शूद्राचारोपसवः । नैतन्मम मतं यस्मात्तत्राऽत्मा जायते स्वयम् ।। इति हेत्वभिधानान् । नचैवं शुद्रापुत्रस्य विभागो न संगच्छत इति वा- च्यम् । रत्यर्थं प्रवृत्तस्यानुपनेण पुढे जाते वचनस्यार्थवत्त्वात् । यदि नित्यपुत्रोत्पादनार्थे सवर्णा न लभ्यते तदाऽनुकल्पार्थमप्यसवर्णापरिणयन- मित्याहुः । विशेष उक्तो याज्ञवल्क्यन- पाणिर्माह्यः सवर्णामु गृहीयाक्षत्रिया शरम् । वैश्या प्रतोदमायाद्वेदने वजन्मनः ।। इति ।

·११ विवाहभेदाः। आहुतयः सन्ति तथा-वसनस्य दशा ग्राह्या शूद्रयोत्कृष्टवेदने । इति च । अग्रजन्मग्रहणेनोत्तमवर्णमहणम्। वैश्यायाःक्षत्रियेण सह विवाहे प्रतोद एव । इति विवाहनमः। अथ विवाहभेदाः-तत्र विवाहशब्दः [ब्दार्थः] कन्यापितरं प्रति दानम्- 'अलंकृत्य कन्यामुदकपूर्वी दद्यादेप ब्राह्मो विवाहः' इति श्रुतौ दानविवाह- शब्दयोः सामानाधिकरण्यात् । वरं प्रति पाणिग्रहणादि । अन्यथा 'उद्ग- यनआपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौलकोपनयनगोदानविवाहाः सार्व- कालमेके विवाह तेषां पुरस्ताचतस्र आज्याहुतीर्जुहुयात् ' इत्याश्वलायनेन विवाहात्पूर्व होम उक्तोऽसंगतः स्यात् । नहि कन्यादानापुरस्तादेता मनुःब्राह्मो देवस्तथैवाऽऽर्थः प्राजापत्यस्तथाऽसुरः । विवादभेदाः। गान्धवों राक्षसश्चैव पैशाचरत्वष्टमः स्मृतः ।। इति । तत्र क्रमेणैवाष्टानां स्वरूपं फलं चाहाऽऽश्वलायन:-'अलंमुत्य कन्या- मुदकपूर्वी दद्यादेप प्रामो विवाहस्तस्यां जातो द्वादशावरान्द्वादशपरान्यु- नात्युभयत ऋत्विजे वितते कर्मणि दद्यालंकृत्य स देवो दशावरान् दश- परान्पुनात्युभयतः सह धर्म चरत इति प्राजापत्योऽष्टावरानष्टपरान्पुना- त्युभयतो गोमिथुनं दत्त्वोपयच्छेत स आर्पः सप्तावरान्सप्त परान्पुनात्यु- भयतो मिथः समयं कृत्वोपयच्छेत स गान्धयों धनेनोपतोष्योपयच्छेत स आसुरः सुप्तानां प्रमत्तानां वाऽपहरेत्स पैशाचो हत्वा भित्त्वा च शीर्षाणि रुदती रुग्यो हरेस राक्षसः' इति । एतेषु गुणदोपानाह मनुः- ब्राह्मादिपु विवाहेषु चतुर्ववानुपूर्वशः । ब्रह्मवस्विनः पुना जायन्ते शिष्टसंमताः । इतरेप्ववशिऐपु नृशंसानृतवादिनः । जायन्ते दुर्विवाहेपु ब्रह्मधर्मद्विपः सुताः ॥ नृशंसा हिस्राः । ब्रह्मद्विपो वेदद्विपः । गान्धर्वादिष्वनन्तरं होमादि- कमपि कार्यम् । तद्विना भार्यात्वानुत्पत्तेः। तथाऽह देवलः- गान्धर्वादिविवाहेषु पुनर्वैवाहिको विधिः । कर्तव्यश्च विभिर्वणः समर्थेनानिसाक्षिकः । वसिष्ठोऽपि बलापहृता कन्या मत्रैर्यदि न संस्कृता । अन्यस्मै विधिवइया यथा कन्या तथैव सा ।।

·संस्कारमरखे वस्था। अत्र व्यवस्थामाह मनु:- विवाहव्यः चतुरो ब्राह्मणस्याऽऽद्यान्प्रशस्तान्कवयो विदुः । राक्षसं क्षत्रियस्यैवमासुरं वैश्यशूद्रयोः ॥ इति । राक्षसः क्षत्रियस्य मुख्यः । आसुरो वैश्यशूद्रयोर्मुख्यः । अनुकल्पमाह स एव- पडानुपूर्व्या विप्रस्य क्षत्रस्य चतुरोऽवरान् । विद्शूद्रयोस्तु तानेव विन्द्याद्धानराक्षसान् ॥ इति । अस्यार्थः ब्राह्मणस्य ब्राह्माद्या गान्धर्वान्ताः पडेव नेतरौ । एवं च क्षत्रियादे माद्यनुज्ञा । आसुरादयश्चत्वारः क्षत्रियस्य धाः। वैश्यशू- द्रयोरपि राक्षसवर्नमेत एव । एवं च राक्षसं क्षत्रियस्यैव । ब्राह्मणस्य पट् । नेतरौ । क्षत्रियस्य सर्वे । आसुरं निन्दति कश्यपः । क्रीता द्रव्येण या नारी न सा पत्नी विधीयते । न सा देवे न सा पित्र्ये दासी तां कवयो विदुः ।। इति । यमः- कन्याविक्रयिणो मूर्खा रहःकिल्विपकारिणः । कन्याविक- पतन्ति नरके घोरे दहन्त्यासप्तमं कुलम् ॥ इति । यिणो निन्दा। एतधात्मार्थ धनग्रणे दोषः कन्यार्थे तु न दोपः । यथाह मनु:- यासां नाऽऽददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः । अर्हणं तत्कुमारीणामानृशंस्यं तु केवलम् ॥ आनृशंस्यममायित्वम् । ब्राह्मणस्यापि पैशाचमनुजानाति वत्सः-- सर्वोपायैरसाध्या स्यात्सुकन्या पुरुषस्य या । चौरेणापि विवाहेन सा विवाहा रहःस्थिता ॥ इति । विवाहमध्ये स्त्रीणां रजोदर्शने विशेषमाह यज्ञपावः- विवाहे वितते तत्रे होमकाल उपस्थिते । रजोदर्शने कर्त- कन्याया ऋतुरागच्छेकथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः ।। स्नापयित्वा तु तां कन्यामर्थयित्वा यथाविधि । युञानामाहुति हुत्वा ततस्तन्त्रं प्रवर्तयेत् ।। इति । इति विवाहभेदाः । अथकालः । अत्र गृह्यम्-'उद्गयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्र चौलकमापनयनगोदानविवाहाः' इति । यत्तु 'सार्वकालमेके विवाहम् । १भपपिस्लामिविच पार विवाद कन्या व्यन् ।

·विवाहकाला। इति तद्दक्षिणायनप्राप्त्यर्थमिति धर्मप्रकाशे पितामहवरणाः । आसुगदि. विवाहविषयमिति केचित् । नारद:- माधफाल्गुनवैशाखज्येष्ठमासाः शुभरदाः । मध्यमः कार्तिको मार्गशीर्पको निन्दिताः परे । न कदाचिद्दशापु भानोरा प्रवेशनात् । विवाहं देवतानां च प्रतिष्ठां नोपनायनम् ।। अन्न यद्यपि शेपा निन्दितास्तथापि 'भानोराद्रप्रवेशनात् । इति पुनः श्रुत्याऽऽपादोऽभ्यनुज्ञातः स च, 'आर्द्रप्रवेशनापूर्वमिति । अन च विधि- निषेधाः सौरमानाभिप्रायेण । यथोक्तं गण...- सौरो मासो विवाहादौ यतादौ सावनः स्मृतः । इति । कश्यपेन चान्द्रमानमप्युक्तम्--- उपवासव्रतोद्वाह्यात्राझोरोपनायनम् । तिथिवर्षादि निखिलं चान्द्रमानेन गृहाते ।। इति । मदनरत्ने मिहिरः ज्येष्ठमा प्रक्रम्य- ज्येष्ठस्य ज्येष्ठकन्याया विवाहो न प्रशस्यते । तयोरन्यतरे ज्येष्ठे ज्येष्टमासो न शस्यते ॥ द्वौ ज्येष्टौ मध्यम प्रोक्तावेकज्येष्ठं शुभावहम् ।। ज्येष्ठत्रयं न कुर्वीत विवाहे सर्वसंमतम् । ज्येष्ठा कन्या वरोऽपि ज्येष्ठः ज्येष्ठमासश्चेति त्रिज्येष्ठम् । ज्येष्ठानक्षत्रेण चा त्रिज्येष्ठम् । ज्येष्ठानक्षत्रं ज्येष्ठमासः ज्येष्टा कन्येत्यपि त्रिज्येष्ठम् । चतुर्येष्ठे त्रिज्येष्ठस्य सहावान्निधप्रवृत्तिरस्येव । ज्योपशब्देन स्वायगोत्पन्नमपत्यं, तदाह श्रीपति:- आदागर्भदुहितुः सुतस्य वा ज्येष्ठमासि न तु जातु मङ्गलम् । इति । तथा पक्षोऽपि पूर्वमापूर्वमापा उक्तः । बृहस्पतिः कृष्णमण्याह- शुरुपक्षः शुभः प्रोक्तः कृष्णोऽप्यन्त्यत्रिक विना । इति । मन्सपलस्तु निपिद्धः-- विवाहे चोपनयने जन्ममासं विवर्जयेत्। विशेपानन्मपदं तु वसिष्ठायैरुदाहृतम् ।। इति । तिध्यादिमाशस्त्यनिपेयादि ज्योतिःशावादवगन्तव्यम् । इति विवाहकालनिर्णयः। १ सौरमामेति च पाठः।२ ज्योटमास: प्रशस्पते इति पालन्तरम् ।

·संस्कारमयूखे अथ विवाहकालः । बौधायन:- दद्याद्गुणवते कन्यां नग्निकां ब्रह्मचारिणे । विवाहकालः । अपि वा गुणहीनाय नोपरुन्ध्याद्रजस्वलाम् ॥ इति । उपरोधनेन रजस्वलाप्रयोजको न भवेदित्यर्थः । पुराणेऽपि- यावन्न लन्नया याति कन्या पुरुषसन्निधौ । योन्यादीनावगृहेत तावद्भवति कन्यका । यमः-अष्टवर्पा भवेद्गौरी नववर्षा तु रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या अत. ऊव रजस्वला ॥ इति । ऊर्श्व द्वादशे वर्ष इत्यर्थः । उक्तं च संवतेन- अष्टमे तु भवेगौरी नववर्षा तु रोहिणी । दशमे कन्यका प्रोक्ता द्वादशे वृपली भवेत् ।। वृपली रजस्वला । यथोक्तं देवलेन- वन्ध्या च वृपली ज्ञेया वृपली च मृतप्रजा। अपरा वृपली ज्ञेया कुमारी या रजस्वला ॥ इति । यमस्तु दोपमाह- प्राप्ते द्वादशके व यः कन्यां न प्रयच्छति । विवाहेदोषाः। मासि मासि रजस्तस्याः पिता पिवति शोणितम् ।। द्वादशवर्पाहणं प्रायिकम् । कस्याश्चित्तत्रापि तद्दर्शनाभावात् । अतो रजोदर्शनं वियाहात्पूर्व यथा न भवति तथा कुर्यादित्युक्तं भवति । अतश्व- त्रिंशद्वर्षों वहेत्कन्यां हृद्यां द्वादशवापिकीम् । इत्यादिमनूक्तिः संगच्छते । अस्याश्च ग्रहणेऽपि दोपमाह यमः- यस्ता समुदहेलन्यां ब्राह्मणो मदमोहितः । असंभाप्यो ह्यपालेयः स विप्रो वृपलीपतिः ।। यत्तु मनुः काममामरणात्तिष्ठेगृहे कन्यत्मत्यपि । नत्वेनां प्रयच्छेत गुणहीनाय कर्हि चित् । इति । तदपि शब्दात्कामशब्दाच न स्वार्थपरम् । किंतु गुणवते दानप्रशंसार्थम् । अग्रे स्वयमेव वाहुल्येन दोपाभिधानात् । कन्यादाने फलमाह मनुः-- नामिहोत्रादिभिस्वत्स्याद्रक्षातो ग्राह्मणस्य वा । यत्कन्यां विधिवदत्त्वा फलमाप्नोति मानकः ॥ इति ।

·स्वयंवरणम्। सालंकृतिकन्यादाने विशेषमाह संवत:- अलंकृत्य तु यः कन्यां भूपणाच्छादनादिभिः दत्त्वा स्वर्गमवाप्नोति पूज्यते वासवादिभिः ।। कूपश्चाश्वमेधी च प्राणदाता भयेषु च । सम यान्ति रया एषां नयो वै नात्र संशयः ॥ इति । 'सत्कृत्यालंकृतां कन्यां यो ददाति स कूपदः । इति कोशः । कचि- कुद इति पाठः । न चेदं फलश्रवणाकाम्यमेवोति वाच्यम् , अप्रदाने दोपश्रवणान् । अतो जातेशिवन्नित्यं काम्यं च । तथा कालान्तरमपि-- वैवाहिको विधिः स्त्रीणामौपनायनिकः परः । इति । ये उपनयने कालाः पञ्चमवादयस्त एवं कन्याविवाहे ।मविशेपमाह- उत्कृष्टायानुरूपाय राय सदशाय च । अप्राप्तामपि तां तस्मै कन्यां दद्याद्विचक्षणः ।। अप्राप्तां कालमप्रामामित्यर्थः । परानुरोधेन देयेत्यर्थः । इति विवाहकाला। अथ दातृकमः। याज्ञवल्क्यः-- पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः । अप्रयच्छन् समाप्नोति भ्रूणहत्यामृतावृतौ ।। नारदेन त्वन्येऽप्युक्ताः- पिता दद्यास्वयं कन्या भ्राता बानुमते पितुः । मातामहो मातुलश्य सकुल्यो वान्धवस्तथा ।। माता त्वभावे दातृणां प्रकृतौ यदि वर्तते ॥ तस्यामप्रकृतिस्थायां कन्या दाः स्वजातयः ।। उन्मादादिदोपशून्यः । क्योविशेषेण फलमाह मरीचिः- कुत्सवयो- गौरी ददन्नाकपृष्ठं वैकुण्ठं रोहिणी ददत् । विशेषण दान कन्यां ददद्ब्रह्मलोकं रौरवं तु रजस्वलाम् ।। इति । फलविशेष गौर्यादिस्वरूपमुक्त प्राक् । यदि वस्तुदर्शनेऽपिता चेन्न ददाति तदा कन्या वर्षनवं प्रतीक्ष्य स्वयमेव बरयेत् । वदाह बौधायन:- स्वयवरणम् । त्रीणि वर्षाप्यूतुमती काङ्ग्रेत पितृशासनम् । ततश्चतुर्थे वर्षे तु विन्देत्तु सदृशं पतिम् ।। यत्तु विष्णु:-अनुवयमुपास्यैव कन्या कुर्यात्स्वयंवरम् । इति । भामः। जामय इति।

·संस्कारमयूखे तद्गुणवद्वरविषयम् । इयं प्रतीक्षा दातृसद्भावे । यदा तु कोऽपि दाता नास्ति तदा राजा दद्यात् । यथाह नारदः-- यदा तु कश्चिन्नैव स्यात्कन्या राजानमाव्रजेत् । इति । यदा राजाऽपि न ददाति तदा स्वयंवरं कुर्यात् । याज्ञवल्क्यः-- गम्यं त्वभावे दातृणां कन्या कुर्यात्स्वयंवरम् । इति । गम्यं गमनाईम्। तथा पित्राज्ञयाऽपि स्वयंवर उक्तोभारते सावित्र्युपाख्याने- पुत्रि प्रदानकालस्ते न चे कश्चिद्वृणोति माम् । स्वयमन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशमात्मनः ॥ तथा नलोपाख्यानेऽपि- स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम् । अपश्यदात्मनः कार्य दमयन्त्याः स्वयंवरम् ।। इति । स्कान्दे विशेष:-अलंकृत्य सुवर्णेन परकीयां तु कन्यकाम् । धर्मेण विधिना दातुमसगोत्रोऽपि युज्यते ॥ इति । तत्फलं तत्रैव-अनाथां, कन्यकां दृष्ट्वा सदृशाभ्यधिके वरे । द्विगुणं फलमानोति कन्यादाने यदीरितम् ।। इति । अतोऽन्यकन्याऽन्येनापि धर्मार्थ देया । इति दातृस्वयंवरनिर्णयः । . अथ दत्तापहारः । तत्र दत्तापहारे दण्डमाह याज्ञवल्क्यः- सकृत्पदीयते कन्या हस्तां चौरदण्डभाक् । इति । नारदोऽपि-दत्तांन्यायेन यः कन्यां वराय न ददाति ताम् । अदुष्पश्चेद्वरो राज्ञा स दण्ड्यस्तत्र चोरवन् ।। दत्तां वाग्दत्ताम् । अदुष्टश्चेदित्यनेन दुष्टाय न देयेति गम्यते । उक्तं च गौतमेन-प्रतिश्रुत्याप्यधर्मसंयुक्ताय न दद्यात् । इति । याज्ञवल्क्योऽपि- दत्तामपि हरेत्पूर्वाच्छ्रेयांचेवर आव्रजेत् । इति । यत्तु मनुनोक्तम्-एतत्तु न परे पनु परे जातु साधवः । यदन्यस्याभ्यनुज्ञाय नरस्यान्यस्य दीयते ॥ यच-सहदंशो निपतति सत्कन्या प्रदीयते । इति । तदोपवर्जितविषयम् । दुष्टेनापि यदि पाणिग्रहणसमयाधन्तं क्रियते ततो नैव प्राहा । अत एव नारदः- नच्चारवि फेरन ति मनगुन्यादिपु पाठ २ मारमत्येति मदिवा. पास दत्तकन्या- पहारविषये दण्डादि।

·दत्तापहारनिर्णयः। स्त्रीपुंसयोस्तु संबन्धादरणं प्राविधीयते । वरणादहणं पाणे, स संस्कारो विलक्षणः । तयोरनियतं प्रोक्तं वरण दोपदर्शनात् ।। इति । तयोवरणपाणिग्रहणयोर्मध्ये वरणमनियतं यतो तद्दोपदर्शनात्मत्याव- तेत इत्यर्थः। यमोऽपिनोदकेन न वाचा वा कन्यायाः पतिरुच्यते । पाणिग्रहणसंस्कारात्पतिः स्यात्सप्तमे पदे ।। इति । अनेन च सप्तपद्याः प्राग्वरमरणे न वैधव्यमिति गम्यते । वसिष्ठेनाप्युक्तम्- अद्भिाचा च दत्तायां नियेताऽऽदी वरो यदि । न च मन्त्रोपनीता स्यात्कुमारी पितुरेव सा ।। इति । वरणोत्तरं देशान्तरगमन आह कात्यायन:- शुल्कदातुर्दशा- वरयित्वा तु यःकश्चित्प्रणश्येत्पुरुषो यदा । न्तरगमनादिपुकत- व्यन्। भावागमांस्त्रीनतीत्य कन्याऽन्यं वरयेत्पतिम् ॥ इति । प्रणश्येदेशान्तरं गच्छेदिति माधयः । अन्यथा प्रतीक्षार्थयात् । एवं च प्रतिगृह्य तु यः कन्यां वरो देशान्तरं व्रजेत् । श्रीनृतून्समतिक्रम्य कन्याऽन्यं वरयेदरम् ।। इति नारदीयेनाप्येकार्थता भवति । शुल्कदातुदेशान्तरगती कात्या- यन आह- प्रदाय शुल्कं गच्छेद्यः कन्यायाः स्त्रीधनं तथा । धार्या सा वर्पमकं तु देयाऽन्यस्मै विधानत: ।। इति । शुल्कदमरणे मनुराह- कन्यायां दत्तशुल्कायां म्रियेत यदि शुल्कदः ।। देवराय प्रदातच्या यदि कन्याऽनुमन्यते । यदिकन्यानुमन्यते इत्यनेन कन्यानुमतौ देवराय यदि तु देवराति- रिक्तमेवानुमन्यते तदा तस्मा एव । अहुभिर्निर्दो पैरणे कृते विशेषमाह कात्यायनः-- अनेकेभ्यो हि दत्तायामनूढायां तु तत्र वै। पूर्वागतश्च सर्वेषां लभेताद्यवरः सुताम् ।। पश्चाद्वरेण यदत्तं तस्याः प्रतिलभेत सः । अयागच्छेत बोढायां दत्तं पूर्ववरो हरेत् ॥ १परागतवति च पाठ.२ भागच्छति पाठ। - ·संस्कारमयुखे. अन्यस्मै दत्तायां तस्यां यच्छुल्कं तदेव लभतेत्यर्थः। सदोषाय प्रथमं प्रति- श्रुताऽपि न देया- दत्तामपि हरेत्पूर्वाच्छ्रेयांश्चेद्वर आव्रजेत् । इति स्मृतेः । वसिष्ठस्तु पाणिग्रहणोत्तरमपि प्राोत्याह- पाणिग्रहे कृते कन्या केवलं मन्त्रसंस्कृता । सा चेदक्षतयोनिः स्यात्पुनः संस्कारमर्हति ॥ नारदोऽपि-उद्वाहिताऽपि सा कन्या न चेत्संप्राप्तमैथुना । पुनः संस्कारमहेंत्सा यथा कन्या तथैव सा ।। अयं चोद्वाहोत्तरमपहारः कलौ निपिद्धः । कलिनिषिद्धानि च सम- यमयूखे वक्ष्यन्ते । वाग्दानोत्तरं तु कन्यादोषोपलम्भे गृहीताया अपि त्यागमाह मनु:- विधिवत्प्रतिगृह्यापि त्यजेत्कन्यां विगर्हिताम् । इति विगर्हितां दुष्टाम् । नारदः- नादुष्टां दूपयेत्कन्यां नादुष्टं दूपयेदरम् । दोषे सति न दोपः स्यादन्योन्यं त्यजतोईयोः ।। कन्यादोपा नारदेन दर्शिता:- दीर्घकुत्सितरोगार्ता व्यङ्गा संस्पृष्टमैथुना। धृष्टाऽन्याहितभावा वा कन्या दुष्टा प्रकीर्तिता ॥ इति । अन्यस्मिन्पुरुषान्तरे आहितः कृतो भावो मानसाभिलापो यया सा तथोक्ता। अदुष्टात्यागे दोपमाह याज्ञवल्क्यः- अदुष्टां च त्यजन्दण्ड्यो दूपयंस्तु मृपा शतम् । इति । कन्यादोपमनाख्याय ददत्पित्रादिरपि दण्ड्य इत्याह स एव- अनाख्याय दद्दोपं दण्ड्य उत्तमसाहसम् । इति । इतिदत्तापहारनिर्णयः ।। अधिवेदने निमित्तान्याह याज्ञवल्क्यः- अधिवेशननि सुरापी व्याधिता धूर्ना वध्यार्थघ्न्यप्रियंवदा । स्त्रीप्रसूश्चाधिवेत्तव्या पुरुषद्वेपिणी तथा ॥ धूर्ता विसंवादशीला। अधिवेदनं भार्यान्तरपरिग्रहः । विशेपमाह मनु:- मद्यपाऽसत्यवृत्ता च प्रतिकूला च या भवेत् । व्याधिता चाधिवेत्तत्र्या हिंसाऽर्थनी च सर्वदा ।। कन्या- दोषाः। मितानि।

·विवाहादौनिपेधाः। वन्ध्याऽष्टमेऽधिवेद्यान्दे दशमे तु मृतप्रजा । एकादशे स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रियवादिनी ।। एतेषु निमित्तेष्वधिवेत्तव्येत्यभ्यनुज्ञामात्रं नत्वधिवेदनाकरणेप्रत्यवायः।। चाज्ञवल्क्य:- अधिविना तु भर्तव्या महदेनोऽन्यथा भवेत् । अधिविनस्त्रियै देवमाधिवेदनिकं समम् । न दत्तं स्त्रीधनं यासां दत्ते त्वध प्रकल्पयेत् ॥ इति । इत्यधिवेदनम् । अथ विवाहोपनयनादौ निधास्त उच्यन्ते । सारावल्याम्- विवाहोपनय- एकमातृप्रसूतानामेकस्मिन्यत्सरे यदि । नादौ निषेधाः। विवाह नै कुर्वन्ति कुर्वन्ति तु ततोऽन्यथा ॥ (ततोऽन्यथा) भिन्नमातृकयोस्सरभेदेन वा । प्रयोगपारिजावे स्मृत्यन्तरे- विवाहस्त्वेकजन्यानामेकस्मिन्नुदये कुले । नाशं करोत्येकवर्षे स्यादेका विधवा तयोः । उदयो लमम् । कचिदपवादस्तत्रैव- एकोदरीकरतलग्रह्ण यदि स्यादेकोदरस्थवरयोः कुलनाशनं च । एकाब्दके तु विधवा भवाति कन्या नद्यन्तरे तु शुभदं पृथुशैलरोधे ।। विशेपमाह नारदः- पुत्रोद्वाहात्परं पुत्रीविवाहो न ऋतुप्रये । न कार्य व्रतमुद्राहान्मङ्गले नाप्यमङ्गलम् ।। विवाहश्चैव कन्यानां पण्मासाभ्यन्तरे यदि । असंशयं त्रिभिर्वपत्तत्रैका विधवा भवेत् ।। इति । मङ्गले विवाहादौ । अमगलं श्राद्धादि । अनुकल्पमाह गर्ग:-- नुकल्प. १ पुत्रीपरिणयादूर्ध्व यावदिनचतुष्टयम् । पुन्यन्तरस्य कुर्वीत नोद्वाहमिति सूरयः ।। अनुकल्पान्तरमाह स एव- भ्रानुयुग्मे स्वस्युग्मे भ्रातृतस्युगे तथा । न जातु मण्डनं कार्यमेकस्मिन्मण्डपेऽहनि ॥ इति । भ्रातृयुग्मस्य स्वरस्युग्मस्य भ्रातृस्वमृयुग्मस्य चैकस्मिन्नहन्येकस्मिन्म- ण्डपे मण्डनं न कुर्यात् । धराय निषेधः । समुच्चये मानाभावात् । इदं ·संस्कारमयूखे च वचनद्वयं भिन्नमातृजविपयमिति केचित् । तन्न मानाभावान् । एकोदराहितैकशुकजन्यापत्ययोर्मुख्यस्य भ्रातृशब्दस्यान्यत्र गौणत्वाच । अन्यं विशेषमाह नारदः- प्रत्युद्वाहो नैव कार्यों नैकस्मै दुहितद्वयम् । न चैकजन्मनोः पुंसोरेकजन्ये तु कन्यके । नूनं कदाचिदुद्वाही नैकदा मुण्डनद्वयम् ।। इति । नूनं कदाचिदुद्वाही इति सापलपरम् । मुण्डनद्वयं सापत्नयो- रपि न भवति । दुहितद्वयं न देयमित्यध्याहारः । कन्यके न देये इति च । विशेषान्तर संहितासारावल्याम्- सोपत्नयोर्मुण्डनमूर्ध्वमिष्टं न पुत्रयोर्मुण्डनमेकवर्षे । न घुविवाहोर्ध्वमूतुत्रयेऽपि विवाहकायें दुहितुः प्रकुर्यात् ॥ अत्रापवादः- न मण्डनाचापि हि मुण्डनं तु गोत्रैकतायां यदि नाब्दभेदः । इत्यपि क्वचिन् । मुण्डनं चौलम् । मुण्डनं चौलमित्युक्तं व्रतोद्वाही तु मण्डनम् । इति । अत्रि:--कुले रतुवयादर्वाङ्मण्डनादपि मुण्डनम् । प्रवेशानिर्गमं चैव न कुर्यान्मण्डनत्रयम् ।। पुत्रीपरिणयादू पुत्रस्योद्वाहनक्रिया । न दुष्टा स्यान्मातृभेदे गृहभेदेऽपि चैव हि ॥ पुरुषत्रयपर्यन्तं प्रतिकूलं सगोत्रिणाम् । प्रवेशनिर्गमौ तद्वत्तथा मण्डनमुण्डने ।। इति । ऋतुत्रयापवाद उक्त सारावल्याम्- फाल्गुने चैत्रमासे तु पुत्रोद्वाहोपनायने । भेदाददस्य कुर्वीत नर्तुत्रयविलऐनम् ।। इति । यमलयोर्विशेषः- एकस्मिन्यत्सरे चैव वासरे भण्डपे तथा । कर्तव्यं मगलं स्वस्रोभ्रांतोर्यमलजातयोः ।। इति । पुत्रोद्वाहः प्रवेशाख्यः फन्योद्वाहस्तु निर्गमः ।। इति मण्डनमुण्डनविचारः। न मण्डनान्गुष्टनामिविपाठः । २ विलमनन् इति पाटो है।

·१०९ अन्यनुगमनप्रायश्चित्तम् । हागतोऽन्यं विशेपमाह- स्पर्शिता स्याद्यदा कन्या वाचोऽपि ादकेन च । अन्तरा प्रातिकूल्यं चेत्पूर्वोढा विधवा भवेत् । अचिरेणैव कालेन पशुमृत्यधनक्षयः ॥ इति । प्रातिकूल्यं मरणम् । दक्षः- दम्पत्योः पितरौ भ्राता सोपनीतः सहोदरः । पितृव्यसदृशश्चैव पितामहपितामही । एपामन्यतमे नष्टे नोद्वहेत्तां क्यूं वरः ।। ज्योति.प्रकाशे-प्रतिमूलेऽपि कर्तव्यो विवाहो मासतः परम् । शान्ति विधाय गां दत्त्वा वाग्दानादि चरेत्पुनः ।। इति । शान्तिनवग्रहयज्ञादिः । इति प्रतिफूलविचारः । इति निपेवाः। [अर्थ विवाहाग्न्यनुगमनादौ प्रायश्चित्तम् । तत्र गृहप्रवेशनीयहोमात्पूर्व द्वादशरात्रमध्ये विवाहाग्न्यनुगमने श्रोत्रियागारादग्निमानीयाऽऽयतने स्थाप- यित्ना परिसमूहुनादि कृत्वाऽऽऽयं संझल्य 'अयाश्च' इत्यकामाहुति हुत्वा नित्यहोमं कुर्यात् । द्वादशरात्रोत्तरमान्याहुतयो लाजाहुतययाऽऽवर्तनीयाः। इदं च नित्यानुगृहीतः स्यात्' इति सूत्रन्यास्यावसरे देवस्वामिभाष्ये इत्यमुक्तम् 'उपशान्तेऽन्यमग्निमाहृत्य होमकार्य आहरणप्रायश्चित्तं कृत्वा परिचरणं स्यात्' इति । नारायणेन वृत्तिकृता तु 'यदि विवाहाग्निर्नष्टः स्यानटाहरणप्रायश्चित्तं कृत्वा परिचरेत्' इत्युक्त्वा · यदि तूपशाम्येत्पल्यु- परसेदित्येके' इति सूत्रव्यारयावसरे पुनरेवमुक्तम् । अत्र एकेग्रहणाद्य- जमानो वेत्येके 'अयाश्च' इत्येकामाहुतिं जुहुयादित्यन्ये । कुतः शास्त्रान्तरे दर्शनात् इति । अत्र शास्त्रान्तरम् उपवासश्चान्यतरस्य मार्यायाः पत्युर्वाऽनु- गतेऽपि वोत्तरया जुहुयानोपवसेत्' इत्यापस्तम्बसूत्रम् । अन्यतरस्य कालस्य अन्हो रात्रेर्वा संबन्धादुपवासोऽनशनम् । 'उत्तरया 'अयाश्च' इत्येतयाऽऽ- ज्येनजुहुयात्' इति सुदर्शनभाष्ये स्थितम् । इदमेव देवस्वामिभाष्ये स्पष्टी- कृतम् । गृहप्रवेशनीयहोमोत्तरं द्वादशरात्रमध्येऽनुगमने उक्तप्रायश्चित्तमेव। तदुर्वतु विवाहहोमस्य गृहप्रवेशनीयहोमस्य चाऽवृत्तिरिति वृत्तिमन्ये स्प- १ वाचा वाऽप्युदकेन च इति पाठो छ। २ पितृव्यस्तादृश इति उ. 1 ३ अय कुण्डलितो प्रमः च. पुस्तक एव दृश्यते । स च यद्यपि वधूगृहप्रवेशानन्तर निवेशयितुमुचितस्तथा- प्यादर्शपुस्तकेय दृष्टलात्तथैव स्थपितः । - १० ·संस्कारमयूखे टम् । तथाहि गृहप्रवेशनीयसूत्रे 'विवाहाग्निमुपसमाधाय'इत्यत्र विवाहाग्नि- ग्रहणान्न विवाहहोममात्रेणाग्नेर्गृह्यत्वसिद्धिः, किं तर्हि विवाहहोमगृह- प्रवेशनीयहोमाभ्यामेवेत्युक्त्वोपसंहृतम् । तेनाग्निनाशे होमद्वयं कार्य- मिति सिद्धमिति । तदनन्तरं पाणिग्रहणसूत्रे नष्टाहरणप्रायश्चित्तमुक्ता मतान्तरमुक्तम् । यदि त्रैवाह्योन गृहीतः दायविभागकाले गृह्यते गृहीतो विनष्टः द्वादशरात्रमतिक्रान्तस्तत उक्तया क्रियया पश्चाद्गृहीतो भवति । तत्र विवाहाज्याहुतयो लाजाहुतयो गृहप्रवेशनीयाहुतयश्च हृदयाञ्जनं च भवति नान्यत् । कन्यासंस्कारत्वाद्धोमद्वयं चात्रसमानतन्त्रं स्यादिति । अत्र सर्वत्र मूलं चतुरध्यायात्मकाश्वलायनगृह्यपरिशिष्टम् । तत्र प्रथमाध्याये सप्तदशः खण्ड:--अथ पुनराधानमनुगतेऽग्निं शिष्टागारादानीयोक्तव- दुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्याऽऽज्यमुत्पूयायाश्चान इत्येकामा- ज्याहुति हुत्वा यथापूर्व परिचरेदेवमाद्वादशरात्रादत उर्ध्व विवाहगृहप्रवेशनी- यहोमाभ्यामेकतन्त्राभ्यामादध्यात्तत्र विवाहाज्याहुतयो लाजाहुतयो गृह- प्रवेशनीयाहुतयो हृदयाञ्चनं भवति । कतैव लाजानावपत्येतत्पुनराधानम् । नित्यहोममतीत्य मनस्वत्या चतुर्गृहीतं जुहुयादाद्वादशरात्रादूर्ध्व पुनराधान- मेयं कुर्यादिति । गृह्यसत्रगृह्यपरिशिष्टमूलिकाश्चात्र गृह्यकारिकाः । औपासनोऽनुगच्छेचेदुपलेपादि पूर्ववत् । आहृत्य श्रोत्रियागाराव्यतिष्ठाप्य हविर्भुजम् । अन्यस्माद्धोमकालानी नानीयाद्यदि वा गृही। पर्युक्षणादिकं कृत्वा संस्कृत्याऽऽज्यं च पूर्ववत् । अयाश्चेत्येतया हुत्वा यथापूर्व जुहोलथ ॥ इति । तथा-उपलेपादिकं कुर्यादाघारान्तं विवाहवत् । विवाहाज्याहुती?त्वा लाजहोमो भवेदय । गृहप्रवेशनीयाश्च हुत्याऽस्या हृदयाजनम् । परिणीत्यादि नान्यत्स्याल्लाजानावपते स्वयम् । समानतन्त्रकं चेह होमद्वयमिदं भवेत् । इति । अस्याने शापहारयोरिदमेव प्रायश्चित्तं ' यदि तूपशाम्येत् । इति सूमस्य नाशापहारयोः प्रदर्शनार्थत्वात् । अत्र प्रयोगपारिजातप्रन्य इत्यम्-एवं हि रक्षिवोमिर्गृहप्रवेशनीयहोमादर्वागनुगतश्वेत्तदा विवाहहोमः पुनः फार्यः। गृहप्रवेशनीयहोमानन्तरमुपगतश्चेत्तर्हि होमद्वयमपि पुनः कर्व- ·आशौचनिर्णयः। व्यमिति गृहप्रवेशनीयहोमसूत्र वृत्तिकारणोचत्यात्तहादशावादापनुसन्धे- यमिति । अस्माद्विवाहहोमोत्तरं गृहप्रवेशनीयहोमात्पूर्व द्वादशरानमध्येप्य- ग्न्यनुगमने विवाहहोमावृत्ति मन्यन्ते यथाश्रुतग्राहिणः । तदृष्टान्ताज्ञान- विजृम्भितम् । यतो गृहप्रवेशनीयहोमोत्तरं द्वादशरात्रोत्तरमेव होमद्वयावृत्ति- वृत्तिकारादीनामिरेत्युक्तमेव । अतस्तद्वदनापीत्यनेनापि द्वादशरात्रोत्तरं गृहप्रवेशनीयहोमात्पूर्वमग्न्यनुगमने विवाहहोमावृत्तिरिति तद्द्वन्यार्थो ज्ञेयः । न च नित्यहोमारम्भात्पूर्वमनुगमने तदावृत्ति: होमारम्भोत्तरं तु प्राय- श्चित्तमिति शङ्कयम् । गृहप्रवेशनीयहोमोत्तरं नित्यहोमारम्भात्पूर्वमपि हो मद्वयावृत्तिप्रसङ्गाप्रमाणाभावाच । यत्तु औपासनात्पूर्व यदि विवाहाग्निः शान्येत तदा प्रायश्चित्तमुक्तं विश्वादशे- उद्वाहोपासनात्पूर्वमनले शान्तिमागते । स्थालीपाकं ततः कृत्वा औपासनमथाचरेत् । नवनाडीभ्य ऊर्च चेत्स्थालीपाको भवेत्र वै। औपासनं तदा कुर्यात्परा. सायमेव च । इति विधानपारिजात उक्तं तदाश्वलायनान्यपरम् । आश्वलायनाना प्रायश्चिताथै स्थालीपाकाभावात् । वस्तुतस्तु विश्वादर्शग्रन्थेऽदर्शनान्निर्मूल- मेव । यत्तु आपस्तम्बीयाश्वलानीयपद्धतिकारो सिंगाभट्टकृष्णभट्टी विवाह- होमोत्तरमेवामिनाशे पुनर्विवाहहोमप्रतिपादकम्-~ उद्वाहोपासनात्पूर्वमनले शान्तिमागते । पुनहोंमान्तरं कृत्वा कर्मशेपं समापयेत् । इत्यापस्तम्यवचनमिति लिलिखतुः तत्प्रवरदेवस्यैकादशाध्यायामकाप- स्तम्बस्मृतौ निवन्धान्तरे चादर्शनाद्वहुसंग्रहकारप्रयोगपारिजातकारेणालि खनाच नावासनीयम् । इत्यग्न्यनुगमनप्रायश्चित्तनिर्णयः ।] अथाशौचनिर्णयः । याज्ञवल्क्या- आशौचनि- दाने विवाहे यज्ञे च संग्रामे देशविप्लवे । नया आपद्यपि च कष्टायां सद्यः शौच विधीयते ।। विष्णु:-व्रतयज्ञविवाहपु श्राद्धे होमेऽर्चने जपे। प्रारब्धे सूतक न स्यादनारब्धे तु सूतकम् ।।

·संस्कारमयूखे -A प्रारम्भमाह सः- प्रारम्भो वरणं यज्ञे संकल्पो व्रतसत्रयोः । नान्दीमुखं विवाहादौ श्राद्धे पाकपरिक्रिया ॥ इति । बृहस्पतिः- 'विवाहोत्सवयज्ञेषु त्वन्तरा मृतसूतके। पूर्वसंकल्पितार्थेषु न दोपः परिकीर्तितः ॥ इति । पत्रिंशन्मते- विवाहोत्सवयज्ञेषु त्वन्तरा मृतसूतके । परैरन्नं प्रदातव्यं भोक्तव्यं च द्विजोत्तमैः । परैरसगोत्रैः। भुजानेषु तु विप्रेषु त्वन्तरा मृतसूतके । अन्यगेहोदकाचान्ताः सर्वे ते शुचयः स्मृताः ॥ इति । अन्नं त्याज्यं । तथाच ब्राह्मे- भोजनाढे तु संभुक्ते विप्रे सूतिर्विपद्यते । यदि कश्चित्तदोच्छिष्टं शेपं त्यक्त्वा समाहितः । आचम्य परकीयेन तोयेन शुचयो द्विजाः । इति । आवश्यकत्वे नान्दीश्राद्धावधिरुक्तः स्मृत्यन्तरे- एकविंशत्यहयज्ञे विवाहे दश वासराः । त्रिपचौलोपनयने नान्दीश्राद्धं विधीयते ॥ इति । आरम्भाभावेऽप्यने कालान्तराभावे आशौचाभाव उत्तो विष्णुना- अनारब्धविशुद्धयर्थ कूश्माण्डैर्जुहुयाद्भुतम् । गां दद्यात्पञ्चगव्याशी ततः शुध्यति सूतकी । सूतकीतिं जननाशोचं प्रत्येवेदं प्रवर्तते । बहूनां संभाराणां संपादितानां धारणाशक्तावाह विष्णु:- 'न देवप्रतिष्ठाविवाहयोः पूर्वसंभृतयोरपि' इति । आशौचं नेत्यर्थः ।। इत्याशौचनिर्णयः। रजोदापे गृद्धमनुः-विवाहप्रतचूडासु माता यदि रजस्वला । तदा न मगलं कार्य शुद्धौ कार्य शुभेच्छुभिः । गर्ग:-यस्योद्वाहादिमङ्गल्ये माता यदि रजस्वला । तदा न ताकतव्यमायुःक्षयकरं यतः ।। इति ।

·भुकवता कन्याप्रतिग्रहः । - मेधातिथि:- चौले च व्रतबन्धे च विवाहे यज्ञकर्मणि । रजोदोये भार्या रजस्वला यस्य प्रायस्तस्य न शोभनम् ।। विधानादि। वधूवरान्यतरयोजननी चेद्रजस्वला । तस्याः गुद्धेः परं कार्य माङ्गल्यं मनुरप्रवीत् ॥ बृहस्पतिः-वैधव्यं च विवाहे स्याजडत्वं व्रतबन्धने । चूडायां च शिशोमत्युर्विनं यावाप्रवेशयोः ।। अथ वेदिः। तथा सूतिकोदक्ययोः शुद्धय गां दद्याद्धोमपूर्वकम् । प्राप्त कर्मणि शुद्धिः स्यादितरस्मिन्न शुध्यति । अलाभे सुमुहूर्तस्य रजोदोपे च सकते। श्रियं संपूज्य तत्कुर्याद्देवत्याभयं नहि ।। हैमी भापमितां पद्म श्रीसूक्तविधिनाऽर्चयेत् । प्रत्यूचं पायसं हुवा अभिपेकं समाचरेत् ॥ इति । अस्य मूलं मृग्यम् । विवाहवेदिमाह नारदः- हस्तोच्छ्रितां चतुर्हस्तैश्चतुरस्रां समन्ततः । पेरिति- स्तम्भश्चतुर्भिः सुम्सौर्वामभागे स्वसझनः ।। विचित्रितां चित्रकुम्मैर्विविधैस्लोरणाकुरैः । एवंविधामारोहयेन्मिथुनं सानि वेदिकाम् ॥ इति । इतिवादः । अथ कन्यादानार्थ राबावपि स्नानमाह वृद्धयाज्ञवल्क्यः- ग्रहणोद्वाहसंमान्तियात्रार्तिप्रसवेषु च । नार्थ राबपि स्नानं नैमित्तिकं ज्ञेयं रात्रावपि तदिन्यते । विवाहेऽपि रात्रिमनुजानात्यत्रिः-- मुख्यो विवाहः पूर्वाहे मध्याह्ने चोत्तमोत्तमः । निशायां मध्यमः प्रोक्तमत्वपराहे तु गर्हितः ।। इति । विवाहश्च कन्यापितरं प्रति दानम् । वरं प्रति पाणिग्रहणादि । कन्या मुक्तवताऽपि प्रतिमाहोत्याह व्यासः-- २ पाणिग्रहणमङ्गलमिति च, पाह। कन्यादा- स्मानानुस।

·संस्कारमयूखे भुक्त्वा समुद्हेत्कन्यां सावित्रीग्रहणं तथा । उपोपितः सुतां दद्यादर्चिताय द्विजाय तु ॥ इति । सर्वेषु दानेपु प्राड्मुखो दातोदङ्मुखः प्रतिग्रहीता । कन्यादान उदङ्मुखो दाता प्राङ्मुखं संप्रदानम्' इति वक्ष्यते दानमयूखे । मधुपर्कमाहाऽऽश्वलायन:- प्रत्विजो वृत्वा मधुपर्कमाहरेत्स्नातकायोपस्थिताय' इति उपस्थिताय मधुपर्कमा कन्याप्रतिग्रहार्थमागतायाअस्मिन्मधुपर्केगवालम्भः कलौ न कार्यः पादप्रक्षालने मधुपर्कविशेषेण विशेषमाहाऽऽश्वलायनः- दक्षिणमने ब्राह्म- णाय प्रयच्छेत्सव्यं शूद्राय'इति। अग्रे प्रथमम् । एवं च क्षत्रियवैश्ययोर- नियमः । ब्राह्मणग्रहणं द्विजोपलक्षणमिति केचित् । मधुपर्कश्च भोज- नम् । तथाच नारायणेन ' नामांसो मधुपकों भवति । इति सूत्रव्या- ख्यान उक्तम् । 'मांसस्य लोके व्यञ्जनस्थानीयत्वात्तत्सहितो मधुपकों भोजनम् ' इति । अयं चाय॑शाखया कार्यः । तदुक्तं परिशिष्टे- अय॑स्य यस्य या शाखा तच्छाखागृह्यचोदितः । मधुपर्कः प्रदातव्योऽप्यन्यशाखेऽपि दातरि ।। इति । याज्ञिकास्तु ज्योतिष्टोमादावन्यशाखीयोऽपियच्छाखीयमात्विज्यं करोति तच्छाखया कुर्वन्ति । तत्संप्रदायमात्रम् । कन्यादानं तु दानमयूखे वक्ष्यते । इति मधुपर्कः। अथ वधूप्रवेशः । मिहिर:- विवाहस्य निवृत्तिस्तु चतुर्थेऽहनि रात्रिपु । तासु नागरलिः कार्यों विपाशीर्वाचनं तथा । नागानां हस्तिनां वलि: पूजा । विधिमाह यज्ञपार्श्व:- चतुर्थे दिवसे रात्रौ लिखेन्मानःसगेवरम् । हिरण्यगर्भ तन्मध्ये गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ।। संपूज्याप्सरसश्चैव सोमगन्धर्वपाककान् । संपूज्य वाऽश्वहस्त्यादीनारोप्य स्वगृहं प्रति ।। संवेशनादिकं कर्म अन्यथा तु बजेद्भयम् । संवेशनं गृहप्रवेशः । कालदीपे- शुभकाले गृहे प्राप्तौ वर्षन्ते संपदः सदा। असत्काले गृहमामी सर्वनाशो गृहे भवेत् ।। वधूगृह- प्रवेश ·परिवेदनम् तथा--- नारदः-आरभ्योद्वाहादिवसापठे वाऽज्यष्टमे दिने । वधूप्रवेश: संपत्त्यै दशमेऽध समे दिने । तथा--'समवर्षे समे मासि यदि नारी गृहं ब्रजेन् । आयुष्यं हरते भर्तुः सा नारी मरणं ब्रजेत् ॥ इति । -वधूप्रवेशः प्रथमे तृतीये शुभप्रदः पञ्चमकेऽभवाऽहि । द्वितीयके वाऽध चतुर्थकेवापठे वियोगामयदुःखदः स्यात् ॥ इति। तथा ज्योतिःप्रकाशे वामे शुक्ने नवोढायाः सुखं हानिश्च दक्षिणे। धनं धान्यं च पृष्टस्थे सर्वनाशः पुरः स्थिते ॥ नवोढायास्तु वैधव्यं यदुक्तं संमुखे भृगौ। तदेवं विबुधैज्ञेयमन्यथा तु द्विरागमे ।। इति । अन्यत्सुमुहूर्तादि दैवज्ञोदित ग्राह्यम् । इति वधू प्रवेशः। मण्डपोद्वासनकालः प्रयोगरने- समे च दिवसे कुर्यान्मण्डपोद्वासनं बुधः । पाष्ठं च विषम नेष्टं मुक्त्वाप । श्चमसप्तमौ ॥ पष्वं नेपमित्यर्थः । विपममपि नेष्टं पञ्चमसप्तमे दिने मुक्त्वा । इति मण्डपोद्वासनम् । अथ तृतीयमानुपीविवाहनिधो मात्स्ये- तृतीयां मानुपी नैव चतुर्थी यः समुद्हेत् । तृतीयमानु- पुत्रपौत्रादिसंपन्नः कटुम्बी साग्निकोऽज्वरः ।। पीविवाहनिपधः उदहेद्रतिसिद्धयर्थं तृतीयां न कदाचन । मोहादज्ञानतो वाऽपि यदि गच्छेत्तु मानुपीम् ।। नश्यत्येव न संदेहो गर्गस्य वचनं यथा ।। इलि। संग्रहे-चतुर्थादिविवाहार्थ तृतीयेऽ समुदहत् ।। इति । अविवाहप्रकारः शान्तिमयूखे वक्ष्यते । ज्येष्ठे प्रातयकृतविनाहे कनिष्टो न विवहेदियुक्तं चतुर्विंशतिमते- अनूदज्येष्ठस्य जीवत्पितरि नादध्यादाहिताग्निः स नो यदि । विवाद निषेधः तथैव भ्रातरि ज्येष्ठे न यजेन्न विवाहयेत् ।। ज्येष्ठभ्राना वनुज्ञातः कुर्यादमिपरिप्रहम् । अनुज्ञातोऽपि सन्पित्रा नादध्यान्मनुरप्रवीत् ।। सापवादः।

·संस्कारमयूखे कचिदोप इत्याह कात्यायनः- देशान्तरस्थक्लीवैकवृपणानसहोदरान् । वेश्याभिसक्तपतितशूद्रकल्पातिरोगिणः । जडमूकान्धवधिरकुन्जवामनकुण्डकान् ।। अतिवृद्धानभायांश्च कृपिसक्कान्नृपस्य चं। धनवृद्धिप्रसक्तांश्च कामतोऽकारिणस्तथा । कुहकांस्तस्करांश्चापि परिविन्दन्न दुष्यति ॥ अभार्यान्नैष्ठिकादीन् । अन्यथा दोप इति गम्यते । यमलयोर्मध्ये जन्मनैव ज्येष्ठता । केचिदाधानक्रमेण ज्येष्ठं वर्णयन्तः यमलयो- पश्चाजातस्य पूर्वमाधानं भवतीति तस्यैव ज्येष्ठतामाहुः । ज्यनिर्णयः । तन्न । आधानप्राथम्येन ज्येष्ठतायां मानाभावात् । अन्यथा पत्नीनां पूर्वापरभावे नाधाने जाते उत्तराहितस्य प्रथमोत्पत्ती ज्येष्ठता न स्यात् । आधाने जन्मशब्दाभावाच । अतएवाह मनु:- यमयोश्चैव गर्भेपु जन्मनो ज्येष्ठता मता ॥ इति । मेधातिथिनाऽपि जन्मत एव ज्यैष्ठ्यमित्युक्तमस्मिन्विपये । तथाऽग्रे- दिधिपूविपये भूयान्प्रपञ्च: प्रायश्चित्तमयूखे निरूपयिप्यते । पुनर्विवाहेऽग्निमाह कात्यायनः- सदारोऽन्यान्पुनारानुद्वोढुं कारणान्तरात् । पुनावा- यदीच्छेदग्निमान्कुर्वन्क होमोऽस्य विधीयते ।। स्वामावेव भवेद्धोमो लौकिके न कदाचन ।। इति । इदं चाग्निसन्निधाने । अनिसंनिधानाभावे तु लौकिके कृत्वाऽनिद्वयसं- सर्ग कुर्यात् । संसर्ग चाह शौनकः- अधाग्न्योगुह्ययोर्योगं सपत्नीभेदजातयोः । सहाधिकारसिद्धयर्थमहं वक्ष्यामि शौनकः ।। अनित्य पृथक्स्थाण्डिलयोरमिं समाधाय यथाविधि । तन्वं कृत्वाऽऽज्यभागान्तमम्न्याधानादिकं ततः ॥ जुहुयात्पूर्वपत्न्यनौ वयाऽन्वारब्ध आहुतीः । अनिमीळे पुरोहित सूक्तेन नवर्चेन तु ॥ समिध्येनं समारोप्यायं ते योनिरित्युचा । प्रत्यवरोहेयनया कनिष्टानौ विधीयते ।। आग्यभागान्तनन्त्रादि कृत्वाऽऽरभ्य तदादिनः ।। समगः। १बा.पाटा ·सायंप्रातहॉमः। समन्वारब्ध एताभ्यां पन्नीभ्यां जुहुयावृतम् । चतुहीतेनैताभिग्भिः पड़ियथाक्रनाम् ।। अग्नावग्निश्चरतीति, अनिनाग्निः समिध्यते । अस्तादमिनि तितृभिः पाहिनो अग्न एक्या । तत: स्विष्टकदारभ्य होमशेष समापयेत् । गोयुग्मं दक्षिणा देया मोनियायाऽऽहिताग्नये ।। पल्योरेका यदि मृता दाण्याऽनेनैव तां पुनः । आददीतान्यया सार्द्धमाधानविधिना गृही ।। इति । इत्यग्निदयसंसर्गः। अथ सायंप्रामहमिः । तत्र सायंकालादारम्भः । तत्कर्तृनाहाश्वलायन:- 'पाणिग्रहणादि गृह्यं परिचरेत्स्वयं पल्यपि वा पुत्रः कुमार्यन्ते- वासी वा ' इति । दक्षः-अलिक पुत्रो गुरुर्धाता भागिनेयोऽथ विट्पतिः । एतैरेव हुतं यत्तु तद्भुतं स्वयमेव तु ।। इति । एतश्च यजमानस्य पन्या चा अनुज्ञया तत्सन्निधौ च होतव्यं नान्यथा। पर्वणि तु सायहोमः स्वयमेव कार्यों नान्येन । तत्र प्रादुष्करणकालमाह सूर्ये तु शैलमप्राप्ते पदिशद्धिरिहालैः । प्रादुष्करणमग्नीनां प्रातर्भासामदर्शने । उक्तकालातिक्रमे ध्याहृतिभिरेकाज्याहुतिः । होमकालमाह मनु:-- लेखामानस्तु दृश्येत रश्मिभिस्तु समन्वितः । होमकाल उदितं तं विजानीयात्तत्र होम प्रकल्पयेत् ।। अनुकल्पोऽपि-प्रदोपान्तो होमकालः सङ्गवान्तः प्रातस्तमतिनीय चतुहीतमाज्यं जुहुयाव्याहृतिभिः । 'होमद्रव्याणि गृह्मपरिशिष्टे-.-'पयो दधि सर्पिर्यवागूगरोदनं तण्डुला- सोमस्तलमापो त्रीहयो यवास्तिलाः' इति । होम्यानि सहदे-द्रवं हविः सुवेणैव पाणिना कठिन हविः । अगुल्यौर्न होतव्यं न कृत्वांगुलिभेदनम् ।। इति । आयतनं चोक्तम्- अरल्लिमानमग्न्यथै कार्यमायतनं बुधैः। पशीलमानमित्येक तदायल्यान्तरं भवेत् ॥ इति । अपत्नीकोऽपि पूर्वमृताय पल्या अग्निं दत्त्वाऽवशिष्टार्भाग्नौ पूर्ववत्सा:- यंप्रातहोमी कुर्यादिष्टिं तु न इति । इति नित्यहोमः ।। कात्यायन:- - ·११८ संस्कारमयूने स्त्रीधर्माः। - अथ स्त्रीधर्माः । मनुः- वालया वा युक्त्या वा वृद्धया वाऽपि योपिता । स्त्रीधर्माः। न स्वातन्त्र्येण कर्तव्यं किंचित्कार्य गृहेष्वपि ।। पित्रा भ; सुतैर्वाऽपि नेछेद्विरहमात्मनः । एपां हि विरहेण स्त्री गर्दै कुर्यादुभे कुले ॥ याज्ञवल्क्यः- संयतोपस्कृता दक्षा हृष्टा व्ययपराङ्मुखी । कुर्याच्छशुरयोः पादवंदनं भर्तृतत्परा । नास्ति स्त्रीणां जपो यज्ञो न व्रतं नाप्युपोपणम् । पति शुश्रूपते येन तेन स्वर्गे महीयते ॥ पाणिग्राहस्य साया स्त्री जीवतो वा मृतस्य वा । पतिलोकमभीप्सन्ती नाहितं किंचिदाचरेत् ।। स्कान्दे-प्रसुप्तं तु सुखासीनं रममाणं यहच्छया । आतुरेष्वपि कार्येषु पतिं नोत्यापयेत्कचित् ।। स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रं तु स्वमुखं नैव दर्शयेत् । स्ववाक्यं श्रावयेनापि यावत्नाता विशुद्धयति ।। सुनाता भर्तृवदनमीक्षेन्नान्यस्य कस्यचित् । अथवा मनसि ध्यात्वा पति भानुं विलोकयेत् ।। न रजक्या न कारुक्या न च अमणयाऽपि च । न च दुर्भगया वाऽपि सखित्वं कुरुते तु सा ॥ भर्तृविद्वेपणी नारी न संभाषेत कर्हिचित् । तथा-उक्ता प्रत्युत्तरं दद्याद्या नारी कोयतत्परा ।। सा शुनी जायते ग्रामे शृगाली निर्जने बने । पति या ताडितुं चेच्छेत्सा व्याघी वृपदंशिका ।। इति । नानुक्त्वा गृहान्निगच्छेन्नानुत्तरीया न त्वरितं व्रजेन्न परपुरुप भापेतान्यत्र वणिक्प्रवजितवृद्धवैद्येभ्यो न नाभिं दर्शयेदागुल्फाद्वासः परि- ध्यान स्तनौ विवृतौ कुर्यान्न हसेदनपावृतं न भर्तारं तद्वन्धून्वा द्विप्यात् । -' तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत् । भुङ्क्ते भुक्ते पतौ या तु ह्यासीना वाऽपि वाऽऽसिते ।। 'विनिद्रे च विनिद्रा या प्रथम प्रतिवुध्यते । १ सनिद्रे इति च. पाठः। 6 ·खीधर्माः। अनलंकृतमात्मानं पत्युनों दर्शयेत्कचित् ।। आष्टा वाऽपि नामोशेत्ताडिताऽपि प्रसीदति । सेवते भर्तुरच्छिष्टमिष्टमन्नं फलादिकम् ॥ महामसाद इत्युक्त्वा पतिदत्तं प्रतीच्छति । एते पूर्वोक्ता नियमा विवाहोत्तरमेव । अथ प्रोपितपतिकाधर्माः । याज्ञवल्क्यः- प्रोपितपति क्रीडां शरीरसंस्कारं समाजोत्सवदर्शनम् । साधर्माः। हात्यं परगृहे यानं त्यजेस्रोपितमर्तृका । तथा-'प्रोपिते मलिना कृशा' इति । अथ विधवाधर्माः । मनुः- विधवाधाः। कामं तु क्षपयेदेहं पुष्पमूलफलैः शुभैः । न तु नामापि गृहीयात्पत्यो प्रेते परस्य तु ॥ आसीताऽऽमरणाक्षान्ता नियता ब्रह्मचारिणी ।। तथा-विधवाकवरीवन्धो भर्तृवन्धाय जायते । शिरसो वपनं तस्मात्कार्य विधवया सदा ॥ एकाहारः सदा कार्यों न द्वितीयः कदाचन । कृच्छू पराकं कुर्याच तप्तकृच्छ्रमथापि वा ।। यवान्नेन फलाहारैः शाकाहारः पयोवतैः । प्राणयानां प्रकुर्वीत यावप्राणः स्वयं व्रजेत् ।। पर्यवशायिनी नारी विधवा पातयेत्पतिम् । नरमाशयनं कार्य पतिसौख्यसमीहया ।। नैवालोद्वर्तनाभ्यङ्गं स्त्रिया विधवया क्वचित् । तर्पणं प्रत्यहं कार्य भर्तुः कुरातिलोदकैः ।। तर्पणं पुत्रपौत्राभावे। नाधिरोहेदनवाई प्राणैः कण्ठगतैरपि । कञ्चुर्क न परोदध्यावासो न विकृतं वसेत् ॥ एवं धर्मसमायुक्ता विषवाऽपि पतित्रता । पतिलोकमवाप्नोति न भवेत्काऽपि दुःखिता ॥ इति । यत्तु ब्रह्मचर्येण सह वैकल्पिकं सहगमनमुक्तं वद्विस्तरेण शुद्धिमयूखे प्रपञ्चयिष्यामः । इतिस्त्रीधर्माः ।। १ हे पुस्तके 'विस्तरेण भस्याले 'इतिलीधर्माः । आधानादि तु त्रैवर्णिकानां नित्यम् । यथा वरािधः । इतिपाठमा पितामहचरणैर्धर्मप्रकास उमिति नेर विस्तरः । इति च. पाठ ·१२० संस्कारमयूखे अध विवाहोत्तरं पञ्चयज्ञानुष्ठानमुक्तमाचारमयूखे दर्शयिष्यामः अटकादिश्राद्धज्ञानं श्राद्धमयूखे । सप्त पाकसंस्था नित्याः । आधानादीनि नु त्रैवर्णिकानां नित्यानि। यथाऽऽह वसिष्ठः-अवश्यं ग्रामणोऽमीनादधी- ताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासाप्रयणेष्टिपासोमांश्च यजेत । इति॥' याज्ञवल्स्योऽपि- सप्तपाकसंस्था प्रतिसंवत्सरं सोमः पशुः प्रत्ययनं तथा । आधानादीनि । कर्वव्याऽऽअयणेष्टिश्च चातुर्मास्यानि चैव हि ॥ इति । तथा नित्यानि कर्माण्युक्त्या बौधायनेनोक्तम्- तस्मात्कन्दैः फलैर्मूलैमधुनाऽऽज्यरसेन वा । नित्यं नित्यानि कुर्यात न तु नित्यानि लोपयेत् ।। यानि तु भवेत्रवार्पिकान्ना यः स हि सोमं पित्रेविजः । प्रासौमिकीः क्रियाः कुर्याद्यस्यान्नं वार्पिकं भवेत् ।। तथा-पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः । नत्यल्पदक्षिणैर्यज्ञैर्यजेताथ कथंचन ॥ अन्नहीनो दहेद्राष्ट्र मन्त्रहीनस्त्वविजम् । आत्मानं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः ।। इत्यानि तानि काम्यपराणि । नित्येपु यथाशक्त्यमहीनेनाधि- कारस्य पष्टे स्थितत्वात् , कन्दमूलैरित्यादि च संगच्छते । 'नित्येष्वपि देवताग्निशब्दक्रियाणां प्रतिनिधिर्नास्ति तथाऽनुपादेयानां कालादीनां न त्यागः' इत्यादि स्थितं पष्ठे। इति संस्काराः। वर्णजातिविवेकः । ब्राह्मणस्य चतस्रो भार्या क्षत्रियस्य तिस्रो वैश्यस्य द्वे शूद्रस्यैकेति स्थितम् । तत्र समानजातिभ्यां पितृभ्यां जातानामपत्यानां समानजत तित्वं मातापित्रोईजात्याजात्यन्तरं च भवतीति स्पष्टम् । लोके ता जातीराह याज्ञवल्क्य:- सवर्णभ्य: सवर्णासु जायन्ते हि सनातयः । अनिन्द्येषु विवाहेषु पुत्राः सन्तानवर्द्धनाः ।। विप्रान्मूर्द्धावसिक्तो हि क्षत्रियायां विशः स्त्रियाम् । अम्बष्ठः शूद्रानातो निपादः पारशवोऽपि वा ।। १ 'अम्बधः शूद्यां निषादो जातः पारशवोऽपि च' इतिमूलस्मृतौ पाठः । २ श्या है. पार।

·वर्णगातिविवेकः। एकस्यैव नामद्वयम् । वश्यायोस्तु राजन्यान्माहिप्योग्रौ मुतौ स्मृती ! वैश्यात्तु करणः शूदयां विनाखेप विधिः स्मृतः ।। प्रतिलोमजा अप्युक्तास्तेनैव-- 'ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्सूतो वैश्याद्वैदेहकस्तथा । शदानातस्तु चाण्डालः सर्वधर्मवहिष्कृतः ॥ क्षत्रिया मागर्थ वैश्याच्छूद्राक्षत्तारमेव च । शूद्रादायोगचं वैश्याजनयामास वै सुतम् ।। माहित्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते । असत्सन्तस्तु विज्ञेयाः प्रतिलोमानुलोमजाः ।। इति । प्रतिलोमा असन्तोऽनुलोमाः सन्त इत्यर्थः । एतेषां संकीर्णसंकरे भेदादि- कमनुपयोगाद्विस्तृतिभयाच नोक्तम् । एतासां च जातीनां गोत्वादिजाति- वत्प्रत्यक्षतेतिस्थितं वार्तिके । कचिलातेः शास्त्रगम्यताऽपि । यथोक्तं याज्ञवल्क्येन-- जात्युत्कों युगे शेयः सप्तमे पञ्चमेऽपि वा । व्यत्यये कर्मणां साम्यं पूर्ववचाधरोत्तरम् ।। इति । अस्याओं मिताक्षरायां-सप्तमेऽपिवाशब्दात्पष्ठे पञ्चमे युगे जन्मनि जातेरुत्कर्षः । पूर्वजात्यपगमोऽन्यमातिप्राप्तिव्य यथा---प्राहाणेन शूद्रा- यामुत्पादिता निपादी । सा ब्राह्मणेनोढा तस्याः कन्याऽपि ब्राह्मणेनोदा कन्यां जनयति । अनेन प्रकारेण पष्ठी सप्तमं ब्राह्मणं जनयति । एवं ब्राह्मणेन वैश्यायामुत्पादिताऽम्वष्ठा । सा ब्राह्मणेनोडेत्येवं परंपरया पठे प्राहाणं जनयति । एवं क्षत्रियायामुत्पादिता मूर्धावसिक्ता । सामाह्मणेनोढा। तत्कन्याऽप्येवमिति पञ्चमे ब्राह्मणं जनयति। एवमुमा क्षत्रियोढा माहिण्या च यथार्म पष्ठं पञ्चमं क्षत्रियं जनयति । तथा करणी वैश्योढा पश्चर्म वैश्यामिति । इयं दिए । बया मूर्धावसिजेन शनियोद्धा नसणा- ऽपि क्षत्रियेत्येवं क्रमेण पञ्चमं क्षत्रियं जनयति । एवमम्वष्ठेनोहा पैश्या तपुत्रेणापि सेत्येवं क्रमेण पष्टं वैश्यं जनयति । एवं निपादेन शद्रोडा तत्पुत्रेणापि शूद्रेत्येवं क्रमेण सप्तमे शूद्रं जनयति । एवं मूर्धावसिक्तादि- प्वपि योज्यम् । तथा कर्मणां वृत्त्यानामपष्टिकर्मणां व्यत्यये सान्यं य. जातीयवृत्तिपरिग्रहस्तजातिमामिरित्यर्थः । तद्यथा ब्राह्मणः स्ववृत्त्यानी- १ कर्म ड. पाठो. २ तेषामिनिच पाठः।

·१२२ संस्कारमयूरो वन्नापदि क्षत्रवृत्ति करोति गतायामप्यापदि तां न जहाति तत्पुत्रोऽप्ये- वमिति क्रमेण पञ्चमः क्षत्रिय एव जायते । तथा विप्र आपदि वैश्यवृत्त्या जीवस्तस्यां गतायामपि तां वृत्तिं न जहात्येवं तत्पुत्रोऽपीत्येवं फ्रमेण पष्ठो वैश्य एव जायते । एवंशवृत्त्याऽपिजीवतः। एवं क्षत्रियवैश्ययोरपियोज्यम्। अस्मिन्ब्याख्यानेऽपिशब्दस्य पष्ठपरत्वे मूलं मृग्यम् । एतेषां शृत्तयस्त्वनु- पयोगानोक्ताः॥ इति वर्णजातिविवेकः। - वर्णधर्माः। अथ साधारणा वर्णधर्माः। तत्र ग्राह्मणस्य पट् कर्माणि यजनाध्य- यनदानयाजनाध्यापनप्रतिग्रहाख्यानि । तेषु त्रीणि वृत्त्यानि । यथाऽऽहमनु:- पण्णां तु कर्मणामस्य नीणि कर्माणि जीविका । साधारणा वर्णधर्माः। याजनाध्यापने चैव विशुद्धाञ्च प्रतिग्रहः ॥ इति । यजनं तत्र तत्र स्पष्टम् । याजनं केपांचित्प्रतिपिद्धम् । यथाऽऽह देवल:- यः शूद्रान्पतितांश्चापि याजयेदर्थकारणात् । याजितो वा पुनस्ताभ्यां ब्राह्मणोऽयाज्ययाजकः ॥ इति । सुमन्तुरप्ययाज्यानाह–अभिशस्तपतितपौनर्भवभ्रूणहपुंश्चल्यशुचिवस्त्र- कारतैलिकचाक्रिकध्वजिसुवर्णकारचर्मकारवेधकिगणगणकगणिकसौनिक- व्याधनिपादरजकबुरुडचर्मकारा अभोज्यान्ना अप्रतिमाह्या अयाज्याश्चेति । तथाऽभिचारयाजनमपि प्रतिपिद्धम् । यथाऽऽह मनुः- व्रात्यानां याजनं कृत्वा परेवामन्त्यकर्म च । अभिचारमहीनं वा त्रिभिः कृछैर्व्यपोहति ।। इति । इति याजनम् । दानप्रतिग्रहौ दानमयूखतो ज्ञेयौ । अध्ययनाध्यापने पूर्वमुक्ते। आपत्कल्पाः। अथ ब्राह्मणस्यापत्कल्पः-तत्र पूर्वोक्तवृत्तित्रयासंभवे मनुः- अजीवंस्तु स्वधर्मेण ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा । जीवेक्षत्रियधर्मेण स ह्यस्य प्रत्यनन्तरः ॥ इति । १ बधकिरिति च. पाठ ·आपत्कापा. स्थापत्कल्प: पुनः स्वकर्मग्रहणं विगुणकर्मसंग्रहार्थम् । एतदुक्कं भवति--यथोक्तः माक्षण- प्रतिमहादिभिरजीवन्दुष्प्रतिग्रहादिकमपि कुर्यात् । नत्वन्य- वृत्तिम् । यथोक्तं भगवता- श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ॥ इति । मनुरपि-वरं स्वधर्मो विगुणो न पारक्यः स्वनुष्ठितः । परधर्माप्रयाद्विप्रः सद्यः पतति जातितः ॥ इति । लेनाप्यजीवनक्षत्रवृत्त्या तयाप्यजीवन्वैश्यवृत्त्या । तथोक्तं याज्ञवल्क्येन 'विशां वाऽप्यापदि द्विजः' इति । वैश्यवृत्तावपि कृषिः कारणीया स्वयं न कार्या । यथोक्तं बृहस्पतिना- कुसीदकृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीताऽस्वयंकृतम् । आपत्काले स्वयं कुर्यान्नैनसा युज्यते द्विजः ॥ इति । तत्रापि नीलीपिर्वा । भीलीकर्पयाकर्ता तु चण्डालसदृशो हि सः । इत्यापस्तम्येन निन्दितत्वात् । कपिधर्मानने वक्ष्यामः । वाणिज्येऽपि विशेपमा याज्ञवल्क्यः- फलोपलक्षौमसोममनुष्यापूपवीरुषः । वाणिज्य विशेषः तिलौदनरसक्षारान्दधि क्षीरं घृतं जलम् ।। रसासवमधूच्छिष्टमधुलाक्षाः सर्हिपः । मृचर्मपुष्पकुतपकेशतकाविपक्षितीः ।। कौशेयनीलीलत्रणमांसैकशफसीसकान् । शाकाद्रीपधिपिण्याफपशुगन्यांस्तथैव च ।। वैश्यवृत्याऽपि जीवनो विक्रीणीत कदाचन ।। इति । मनुरपि-अश्मनो लवणं चैव पशवो ये च मानुपाः । सर्वच तान्तवं रक्त शाणौमाविकानि च।। अपि चेत्स्युररक्तानि फलमूले तथौषधीः । अयः शत्रं विपं मांसं सोमं गन्धांश्च सर्वशः ॥ क्षीरं क्षौद्रं दधि धृतं तैलं मधु गुई कुशाम् । आरण्यांश्च पशून्सर्वान्दष्ट्रिणश्च पयासि च ।। मद्यं नीली च लाक्षां च सर्वाश्चैकशफास्तथा । ब्राह्मणस्य .

·संस्कारमाने - न विक्रीणीयादिति शेषः । तथा- भोजनाभ्यखनात्पांनाद्यदन्यत्युरुते तिलैः । कृमिभूतः श्वविष्ठायां पितृभिः सह मजति ॥ सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च। त्र्यहेण शुदो भवति प्राह्मणः क्षीरविक्रयात् ॥ इतरेपां तु पण्यानां विक्रयादिह कामतः । ग्राह्मणः सप्तरानेण वैश्यभाव नियच्छति ॥ इतरेप पूर्वोक्तानां क्षीरव्यतिरिकानाम् । इदमनापदि । रसेपु विशे. पमाह स एव- रसा रसैनिमावन्या न वेव लवणं रसैः । कृतान्नं चोऽकृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः ।। इति । वाणिज्यमप्यस्वयंकृतमित्याह गौतमः-'वाणिज्यं कृपिवदेव । इति। अत्यन्तापदि तु स्वयमपिकुर्यात् । सर्वासंभवेसेवामप्यनुजानातिप्रचेता:- महदापगतो विप्रः क्षत्रसेवां समाश्रयेत् । शूद्रसेवा न कर्तव्या प्राणैः कण्टगतैरपि ।। शूद्रसेवायां प्रायश्चित्ताम्नानादत्यन्तापदि सापि कार्येत्येवं गम्यते । तथा अत्यन्तापदि चौर्यमनुजानाति याज्ञवल्क्यः- बुभुक्षितरुयह स्थित्वा धान्यमब्राह्मणाद्धरेत् । प्रतिगृह्य तदाख्येयमभियुक्तेन धर्मतः ॥ अब्राह्मणादितिशूद्राद्धरेत्तदलाभेवैश्यात्तदलाभेक्षत्रियादिति निवन्धकृतः। मनुः-द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिविक्ष द्वे च मूलके । आदानः परक्षेत्रान्न दण्डं दातुमर्हति । तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि पडननता ।। अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः ।। इति । राजानं प्रत्याह मनुः- तस्य वृत्तं फुलं शीलं श्रुतमध्ययनं तथा । राज्ञ ज्ञात्वा राजा कुटुम्बं च धो वृत्ति प्रकल्पयेत् ॥ इति । एवं क्षत्रियस्यापदि वैश्यवृत्तिः । शुद्रवृत्तिस्तदसंभवे । वैश्य- स्यापादि शूद्भवृत्तिः क्षत्रवृत्तिर्वा नतु ब्राह्मणवृत्तिः । शूद्रस्यापदि वैश्यवृत्ति- स्तदसंभवे क्षत्रवृत्तिः । न तु विप्रवृत्तिः । यथोक्तम्- १दीनादिति च पाठः । २ वाकृतान्नेनेति मुद्रितपु. पाठः । निदेशः।

·वैश्यधर्माः। - सत्कृष्टं वाऽपकष्टं वा तयोः कर्म न विद्यते । मध्यमे कर्मणी हित्वा सर्वसाधारणे हि ते ।। ग्रामणस्यापकष्टं सेवादि नास्ति शुदस्योकष्टमध्ययनादि नास्ति । एवं चात्यन्तापदि क्षत्रियवैश्ययोाह्मणकर्मानुज्ञातं भवति । एवं यथाकथं- चिदप्यापदं हित्वा प्रायश्चित्तं कर्यात् । यथोक्तं । याज्ञवल्क्येन--- निस्तीर्य नामधात्मानं पावयित्वा न्यसेत्पथि ॥ पराशरोऽपि अशक्तो निन्दितं कुर्यात्प्रायश्चित्तं पुनश्चरेत् ॥ इति । आतो ज्ञायतेऽनुज्ञानेऽपपिरोपोऽस्त्येव । यत्तु-आपढ़तः संग्रगृहन्मुखानो वा यतस्ततः । न लिप्यतैनसा विप्रो ज्वलनार्कसमो हि सः ॥ इति । तन्न सर्वथा दोपाभावप्रतिपादनपरम् । किंतु सर्वत एवात्मानं गोपयेत् ' इति गोपनस्य पापाभावार्थवादेनावश्यकत्वार्थम् । अग्रे प्राय- श्चित्ताम्रानात् । एतावान्परं विशेपो यद्नापदि कूतानां निन्दितानां कर्मणां बहुप्रायश्चित्तमापदि त्वल्पमिति 11 इत्यापकल्पनिरूपणम् ।। क्षत्रियधर्माः । क्षत्रियवर्मा अपि गीतायाम्- शौर्य तेजोतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाऽप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षत्रकर्म स्वभावजम् ॥ इति । अन्ये चोकाः, नीतिमयूखादी विस्तरेण वक्ष्यन्ते च। वैश्यधर्माः वैश्यधर्मा उक्ता याज्ञवल्क्येन- कुसीदकृषिवाणिज्यं पाशुपाल्यं विशः स्मृतम् ।। इति । भारते श्यवाक्यम्- यद्ददामि न तन्यून यानि न पाधिकम् । विक्रीणामि रसांचाई मद्यवर्जममायया ।। इति । कृप्युपयुक्तहले विशेषमाह हारीत:- ध्या विधेयानि। अष्टगवं धर्म्यहलं पट्गव जीवितार्थिनाम् । चतुर्गय नृशंसानां द्विगवं ब्रह्मघातिनाम् ॥ इति । द्विगतं ब्रह्मघातवन्निन्दितमित्यर्थः । इदं च कठिनभूमिविषयत्वेन यो- ज्यम् । योज्यपान्पराशर आह-- ·संस्कारमयूखे स्थिराङ्गं नीरुजं तृप्तं सुन पण्डवर्जितम् । वाहयेदिवसस्यार्द्ध पश्चात्स्नानं समाचरेत् ॥ सुनर्दोऽश्रान्तः । स्नानं वृपाणाम् । वानाह स एव- क्षुधितं तृपितं श्रान्तं वलीवर्दै न योजयेत् । हीनाझं व्याधितं क्वीयं वृपं विप्रो न वाहयेत् ॥ इति । विप्र इत्युपलक्षणम् । भारते- वाहयेद्धंकृतेनैव शाखया वा सपत्रया । न दण्डेन न यष्ट्या वा न पाशेन न दारुणा ।। खलयज्ञमाह पराशरः- वृक्षं छित्त्वा महीं भित्त्वा हत्वा च कृमिकीटकान् । कर्पक: खलयज्ञेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ खलयज्ञः खलस्थधान्यदानम् । धान्यभाग उक्तः शैवपुराणे- राज्ञे दत्त्वा तु पनाग देवानां चैकविंशकम् । विप्राणां त्रिंशकं भागं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ 'देवग्रहणं पितॄणामुपलक्षणम् ' इति धर्मप्रकाशे । एतददाने दोप उक्तस्तत्रैव- अदुत्वा कर्पको देवि यस्तु धान्यं प्रवेशयेत् । मरुदेशे भवेदृक्षः स पुष्पफलवर्जितः ।। इति । एतादृशस्य फलमुक्तं भारते- वणिग्धर्मममुञ्चन्वै देवत्राह्मणपूजकः । स वणिक् स्वर्गमाप्नोति पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ।। वैपरीत्ये दोपरतत्रैव- यः करोति जनान्साधून्वणिकर्मणि वञ्चनम् । स याति नरकं घोरं धनं तस्यापि हीयते ॥ साधूचनान्प्राप्येत्यर्थः । उक्ता वक्ष्यमाणाश्च साधारणधर्माः वैश्यस्य भवन्त्येवेति ॥ इति वैश्यधर्माः॥ शुधर्माः। शूद्रधर्ममाह मनुः- विप्रसेवैव शूद्रस्य विशिष्टं कर्म कथ्यते ॥ इति । विष्णुपुराणे- द्विनशुअपयैवैप ब्रह्मयज्ञाधिकारवान् ।

·शवधर्माः। निमाञ्जयति पै लोकान् शद्रो धन्यतरः स्मृतः ।। इति । द्विजैश्च शूद्रवृत्तिः कार्येत्युक्तं भारते- यश्च कश्चिद्विजातीनां शुद्रः शुलूपुरावजेत् । कल्प्या तत्य वनराहुत्ति धर्मविदो जनाः ।। गौतम:-~~ जीर्णान्युपानच्छत्रवासांसि कूर्चानीति । देयानीति शेपः । कूर्च तृणमयमासनम् । उपलक्षणं चेदम् । अतश्चापेक्षित जीर्ण शम्याकम्ब- लाद्यपि देयम् । वृत्त्यन्तरमाइ याज्ञवल्क्या शब्दस्य द्विजशुश्रुषा तयाऽजीवन्वणिग्भवेत् ॥ शिल्पैश्च विविधजीवविजातिहित्तमाचरन् ।। इति । शुद्रस्य शणिज्ये प्रसक्ते पूर्वोत्तानां फलोपलादीनां विक्रये न दोपः ।। लवणं मधु तकं च तैलं दधि घृतं पयः । न दुष्येच्छूद्रजातीनां कुर्यात्सवेंषु विक्रयम् ॥ इति बृहत्पराशरोक्तेः । कचिद्विशेषमाह स एव- विक्रीणन्मद्यमांसानि भक्ष्यस्य च भक्षणम् । कुर्वन्नगम्यागमनं शुद्रः पतति तरक्षणात् ।। कपिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणीगमनेन च। वेदाक्षरविचारेण शूरवाण्डालतां ब्रजेत् ।। इति । एवं च मद्यमांसातिरिक्त विक्रयमिति । पुराणादिश्रवणे शूवस्याधि- कायेनाध्ययने । तथा च भारते- स्त्रीशुद्विजयन्धूनां बयान अतिगोचरा । तेन भारतमाख्यानं मुनिना कृपया कृतम् । श्रावयेचतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणममतः ।। इति । शुद्ध प्रति विशपमाहागिराः- तस्माच्छूद्र समासाद्य सदा धर्मपथे स्थितम् । प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं जयहोमविवर्जितम् ।। इति । स्वयंकर्तृकयो पहोमयोनिषेधः । अतो ब्राह्मणेन जसे होने वा कारिते न दोषः । तदुक्तं धर्मविकृती- उपयासो व्रतं होमतीर्थस्नानजपादिकम् । विनः संपादितं यस्य संपन्नं तस्य तत्पलम् ॥ इति । १ धर्माचे इतिह. पाठ .

·संस्कारमयूखे शुदस्य पञ्चगव्याशनमाह पराशरः- शुद्रस्य पयग- स्त्रीशूद्रस्य विशुद्धयर्थ प्राजापत्यं समाचरेत् । व्याशनम् । पञ्चगव्यं तु कुर्वीत स्नात्वा पीत्वा शुचिर्भवेत् ॥ इति । यत्त्वत्रिणोक्तम्- पञ्चगव्यं पिवेच्छूद्रो ब्राह्मणस्तु सुरां पिवेत् । उभौ तौ पापकर्माणौ पूयाख्ये नरके वसेत् ।। इति । तद्विकल्पार्थमिति केचित् । प्रायश्चित्ताङ्गं पञ्चगव्यं प्राश्यमनङ्गं तु नेति व्यवस्थेति धर्मप्रकाशे । युक्तं तु-कलो पाराशरी स्मृतिरित्यनेनान्यस्मृति- विरोधे कलौ पराशरस्मृतिर्वलीयसीत्युच्यते । अत: कलौ प्राशनमेव । युगान्तरे तु विकल्प इति । शूद्रस्य सर्वसंस्कारप्राप्ती केपांचिद्वाधः । तत्र गर्भाधानप्रभृत्यन्नप्राशनान्ताः संस्काराः शूद्रस्य भवन्ति । यत्तु- ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां गर्भाधानसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणानप्राशन- चूडोपनयनवतचर्याध्ययनसमावर्तनविवाहयज्ञदानानि समानानि इति- सुमन्तुवाक्यम् । तत्रयाणां मन्त्रवत्संस्कारपरं न शूद्रपरिसंख्यार्थम् । तथासति तस्य विवाहाप्रसक्तेः । चूडाकरणं तु- चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः । इति मनुवचने द्विजातिग्रहणात् शूद्रस्य नेति मेधातिथिः । अपरार्कस्तु चूडाकरणं मन्त्रसहितं न भवतीत्याह । वसिष्ठस्तु स्पष्टं विकल्पमाह- 'परिचर्या तु शूद्रस्यानियत: केशवेशः' इति । अस्यार्थो धर्मप्रकाशे- कशेवश एका शिखा सोऽनियतो वैकल्पिकः । तस्माच्छिखामानधारणं मुण्डनं वेत्यर्थ इति । उपनयनं त्वध्ययनाभावान्नास्ति । मनुरपि-'चतुर्थ एकजातिस्तु ' इति । एकैव जातिर्जननं यस्येत्यर्थः । शूद्रस्य पञ्चमहायज्ञ- मन्त्रमाह याज्ञवल्क्यः- नमस्कारेण मन्त्रेण पश्चयज्ञान्न हापयेत् । इति । स्वाहास्थाने नमःशब्दः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः । देवताभ्यः पितृभ्यश्चेति वा शूद्रस्य पञ्चम- नमस्कारमन्त्र इति विज्ञानेश्वरः। . हायशाः। भारते तु- स्वाहाकारो नमस्कारो मन्त्रः शूद्रे विधीयते । इति स्वाहाशब्दस्यापि विधानाद्विकल्पः । अन च 'शुद्रा वाजसनेयिनः' इति वसिष्ठवाक्याद्यानि तेषां कर्माणि तानि कातीयसूत्रानुसारेण कार्या- ·शधमाः। पीति । वैश्वदेवादी लौकिकाग्निज्ञेयः । तथा शूद्रस्याऽऽगमोक्ता दीक्षा पूजा च भवति । वराहपुराणे त्रैवर्णिकानां दीक्षाविधिमुक्त्वा- शूद्रस्यापि प्रवक्ष्यामि मक्तस्य वराशने । यां तु दीक्षा समासाद्य मुच्यते सर्वकिल्लिपैः।। इत्युक्तत्वात् । सूनसंहितायामपि त्रैवर्णिकाना मन्त्रपूजायुक्त्वा संन्या- सिना प्रशावेन पूजामुक्त्वा नमोन्तेन शिवनैव स्त्रीणां पूजा विधीयते । शिवमन्त्रेण शूद्राणामेवं पूजा प्रकीर्तिता ॥ इत्युक्तम् । तत्रैव-शद्रः कर्मरतस्तेन स्पृश्यमानो द्विजन्मनाम् । हृप्याम्यहं च सुतरां पूज्यमानश्च सुन्दरि ।। वर्णत्रयस्य शुश्रूषां शुचिः शहः करोति यः । स्वधर्मस्य स्थिति ज्ञात्वा तस्य गृहाम्यहं बलिम् ॥ इति । भविष्यत्पुराणे- ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं कुलीनं शमेव ! पुरुष वा चियं वाऽपि दीक्षयेत्सूर्यमण्डले । आराध्यदेवता सूर्यमण्डले त्वया ध्येया पूया वेत्युपदिश्य दीक्षयेदित्यर्थः । वराहपुराणे- ब्राह्मणक्षत्रियविशां पञ्चरात्रं विधीयते । शूद्रादीना च तच्छोनपदवीगुपयास्यति ।। इति पञ्चरात्रप्रवणविधानान सौरवैष्णवशेवशाक्तवैनायकमन्त्रेष्वधि- कारः सिद्धः । यत्तु पूर्व सूतसंहितायां पूजनं स्पर्शनं चोक्तं तत्स्वकृतपा- र्थिवादिविपयम्। यश्च-केशवं वा शि वाऽपि स्पृष्ट्वा नरकमश्नुते ! इति निषेधः सोन्यस्थापितपरः स्थावरपरो वा । दीक्षिनानां स्थावरप्वपि ब्राह्मणद्वारा पूजा भवतीति । स्थायरे स्फाटिके । विशेषत्वाचारमयूखे वक्ष्यते । तथा शुद्रस्य ज्ञानेऽधिकारी महाभारते- मान्य ज्ञानं ब्राह्मणाक्षत्रिया वा वैश्याः शूद्रा अपि नांचा अभीक्ष्णम् । अद्धातव्यं अयानेन नियं न श्रद्धालं जन्मगृत्यू विशेताम् ।। इति । यत्तूत्तरमीमासायामपशूद्राधिकरणे शुद्रस्य ब्रह्मविद्यानधिकार उक्तः ·संस्कारमाने स त्रैवर्णिकादिवदुपनिपच्छ्रवणादिना न भवतीत्येवंपरः । पुराणादिश्र- वणेन तु ब्रह्मनानं केन वार्येत । तेन 'सबै प्राण उत्पन्नं ब्रह्मण्यध्यस्तं मिथ्या प्रीव सत्यम् । इत्येवंरूपेण निदिध्यासनेन ज्ञानं संपादनीयम् । अत एव गीतायाम- मामुपाश्रित्य कौन्तेय येऽपि स्युः पापयोनयः । त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परांगतिम् । इत्युक्तम् । तथा शुद्रेण क्रियमाणे श्राद्धे ग्राह्मणेन मन्त्राः पठनीयाः । अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रो मन्त्रेण गृहते।। इति वाराहोक्तेः । यत्तु मात्स्ये- -- . शूद्रोऽप्यमन्त्रवत्कुर्यादनेन विधिना ततः ॥ इति । तत्स्वयं मन्त्रप्रयोगो न कर्तव्य इत्येवंपरम् । सर्वश्राद्धानि चाऽऽमेन भवन्ति 'शूद्रः कुर्यात्सदैव हि ' इत्युक्तेः । यत्तु वाराहे श्राद्धं प्रकृत्य- त्रिपु वर्णेपु कर्तव्यं पाकभोजनमेव तु । शुश्रूपामभिपन्नानां शूद्राणां च वरानने ॥ इति पाकश्राद्धमुक्तं तच्छूद्रायां द्विजोत्पन्नविपयमिति केचित् । युक्तं तु-तस्मिञ्छूद्रत्वाभावात् 'शुद्राश्च पाककर्तारः' इत्यापस्तम्वोक्तपाक- कर्तृगोपालादिसच्छूद्रपरमिति । तच कलियुगातिरिक्तयुगविपयमिति वक्ष्यते । यत्तु भविष्यत्पुराणे- आवाहनादि कर्तव्यं यथा शुद्रेण तच्छृणु। देवानां देवनाम्ना तु पितृणां नामगोत्रतः ।। पिण्डांश्च निर्वपेद्धीर नामतो गोत्रतस्तथा । इति शूद्राणां गोत्रमुक्तं तत्र केचिद्वदन्ति–'तस्मादाहुः सर्वाः प्रजाः काश्यप्यः' इति सामान्यदर्शनात्सर्वशूद्राणां काश्यपं गोत्रम्। तस्य च श्राद्ध एवोत्कीर्तनं नान्यत्र ' यावद्वचनं वाचनिकम् ' इति न्यायात् । अन्यथा सर्वशूद्राणामेकगोत्रत्वादविवाहः प्रसज्येतेति । अन्ये तु मुख्यशूद्रस्य सप्त- य॑न्यतमापत्यत्वाभावाच्छूद्रायामुत्पन्नः पारसवो गृह्यत इत्याहुः । युक्तं तु ब्राह्मणेनोत्पादितः पारसवस्तेन शूद्रोढा तदुत्पन्नेन पुनः शूद्रोढेत्येवं सप्तमे शूद्रो भवति । तस्य परंपरया सप्तय॑न्यतमापत्यत्वेन गोत्रसत्वात्तत्पर- मेवेति । अन्ये शूद्रधर्मा आशौचादयस्तत्र तत्र वक्ष्यनो शन्तिकादावप्य- धिकारः शान्तिमयूखे स्थापयिष्यते । अन्ये च- १ आमश्राद्ध प्रकृत्येति शेषः।

·आश्रमपर्मा। अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । दानं दमो दया क्षान्तिः सर्वेषां धर्मसाधनम् ।। इति साधारणधर्मा अपि ज्ञेयाः । इति शूद्रधर्माः । आश्रमधर्माः अथाश्रमधर्माः । तत्र ब्रह्मचारिधर्मा उक्ताः । गृहस्थो द्विविध उक्तो देवलेन-~-'द्विविधो गृहस्थो यायावरः शालीनश्च । तयोर्यायावरः प्रवरो याजनाध्यापनप्रतिमहवर्जनादिति । तस्य जीवनोपायमाह याज्ञवल्क्यः-- । जीवेद्वापि शिलोच्छेन ' इति । गृहीतधान्ये क्षेत्रे पतितमचरीमहणं शिलम् । एकैफकणग्रहणमुञ्छम् । धान्यस्य संचय उक्तस्तेनैव- अदालकुम्भीधान्यो का व्याहिकोऽवस्तनोऽपि वा । इति । स्वकुटुम्बपोपणपरिमितं द्वादशदिनपर्याप्तमन्नं यः संगृहाति स कुशूल भासमधाः। धान्यः । पड्दिनपर्याप्तसंग्रहीता कुम्भाधान्यः व्याहिकाऽश्वस्तनी स्पष्टौ । एका मध्ये परः परः श्रेष्ठः शालीनमाह देवल:--'पटकर्माधिष्ठितः प्रेष्यचतुष्पदगृहमामधनधान्ययुक्तो लोकानुवर्ती शालीनः' इति । स चतुर्विधः । यथोकं मनुना- पदकमैको भवत्येपां निभिरन्यः प्रवर्तते । द्वाभ्यामन्यश्चतुर्थस्तु ब्रहासत्रेण जीवति ॥ इति । अस्यार्थः कश्चिद्याजनाध्यापनप्रतिमहकृषिवाणिज्यपाशुपालैः पड्भि- विति । अन्यस्त्रिभिः प्रतिग्रहाध्यापनयाजनैः । तृतीयो द्वाभ्यां याज- नाध्यापनाभ्यो चतुर्धस्त्वम्यापनेनैवेति । एतेष्वपि परः परः श्रेष्ठः । अन्ये पन्ते च।। इति गृहस्थधर्माः। तृतीयाश्रममाह याज्ञवल्क्यः- सुतविन्यस्तपत्नीकस्तया वाऽनुगतो वनम् । वानप्रस्थो ब्रह्मचारी साग्निः सोपासनो प्रजेत् ।। इति । भार्यायां तिष्ठन्यामपि ब्रह्मचारी । तत्कालमाह मनु:- गृहस्थस्तु यदा पश्येदलीपलितमात्मनः । अपत्यस्यैव धापत्यं तदारण्यं समाश्रयेत् ।। इति ।

·संस्कारमा यमः सुतनिक्षेपादि पन्यां विद्यमानायाम् । तत्र कृत्यमाह मनुः- नृतीया वैतानिकं च जुहुयादमिहोत्रं यथाविधि । दर्शमस्कन्दयन्पर्व पूर्णमासं च योगतः । इति । याज्ञवल्क्यः-अफालकृष्टेनानींश्च पितृन्देवातिधीनपि । भृत्यांश्च तर्पयेच्छमश्रुजटालोमभृदात्मवान् । मनु:--संत्यज्य ग्राम्यमाहारं सर्व चैव परिच्छदम् । इति । अत्र संचयमाह याज्ञवल्क्यः- अहो मासस्य पण्णां वा तथा संवत्सरस्य वा । अर्थस्य संचयं कुर्यात्कृतमाश्वयुजे त्यजेत् ॥ दान्तस्त्रिपरणस्नायी निवृत्तश्च प्रतिमहात् । स्वाध्यायवान्दानशीलः सर्वसत्वहिते रतः ।। दन्तोलूखलिकः कालपकाशी वाऽश्मकुट्टकः । श्रौतं स्मात फलस्नेहः कर्म कुर्याक्रियास्तथा । वितुपीकरणसाधनं दन्ता एवेत्यर्थः । कालेन पकमनातीति कालपकाशी । फलमिमुदादि तस्य स्नेहैः । कर्म श्रौतादि । क्रियाः व्रतार्चनादयः । तथा- चान्द्रायणैर्नयेत्कालं कृच्छ्रे, वर्तयेत्सदा । पक्षे गते वाऽप्यनीयान्मासे वाऽहनि वा गते ।। स्वप्यान्मौ शुची रात्रौ दिवसं प्रपदैर्नयेत् । स्थानासनविहारैर्वा योगाभ्यासेन वा तथा ।। रात्राविति दिवसव्यावृत्त्यर्थम् । प्रपदैरटनैः । ग्रीष्मे पश्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः ।। पञ्चाग्निप्रकारश्च चतुर्दिक्षु चत्वारोऽग्नयः एकः सूर्य इति पञ्च । अन्यत्र द्वादशामिप्रकारोऽपि । तद्यथा-स्वस्य परित एकादशाग्न्यायतनान्येकः सूर्यश्चेति । स्थण्डिलेशय इति आवरणरहिते देशे स्थेयमित्यर्थः । शयन- मुपलक्षणम् । तेनोपवेशनाद्यपि ग्राह्यम् । आर्द्रवासास्तु हेमन्ते शत्तया वाऽपि तपश्चरेत् । कण्टकैर्यश्च.तुदति चन्दनर्यश्च लिम्पति ।। अक्रुद्धोऽपरितुष्टश्च समस्तस्य च तस्य च । १ शक्तितः पाठः। २ दिवा सप्रपदैरिति ड. पाठः।

·संन्यासः। पूर्व वन्याहारतोक्ता । इदानी प्रामादाहत्याप्याहारं फुर्यादित्याह सएक- प्रामादाहृत्य वा ग्रासानटी भुमीत वाग्यतः । वायुभक्षः प्रागुदीची गच्छेद्वाऽऽवमसद्धयात् ।। इति । प्रागुदीची ऐशानी। इति वानप्रस्थधर्माः। संन्यासः। संन्यासमाह याज्ञवल्क्यः- वनागृहाता कृत्वेष्टिं सार्ववेदसदक्षिणाम् । प्राजापत्यां तदन्ते ताननीनारोप्य चात्मनि ।। अधीतवेदो जपकृत्पुत्रवानन्नदोऽनिमान् । शत्तया च यज्ञकृन्मोक्षे मनः कुर्यात्तु नान्यथा ॥ इति । अश्यारोपादि गृहात्संन्यासे । वैराग्यं चाधिकारिविशेषणम् । 'यदह- रेव विरोत्तदहरेव प्रव्रजेत् । इतिश्रुतेः । याज्ञवल्क्यः- अवेक्ष्या गर्भवासाश्च कर्मजा गतयस्तथा । आधयो व्याधयः केशा जरा रूपविपर्ययः ।। भनो जातिसहस्त्रेपु प्रियाप्रियविपर्ययः । इति । एतद्विचारे क्रियमाणे वैराग्यं भवतीति । अस्य चातुर्विध्यमाहात्रि:- चतुर्विधो भिक्षुकः स्यात्कुटीचरयहूदको । हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात्स उत्तमः ॥ कचित्कुटीचक इति पाठः । तत्राद्ययोयोः शिखासूत्रधारणं पुत्रद त्तान्नभोजनं भवति । परतुं सर्वव्यासमान्विहायाध्यात्मविद्याऽभ्यसनीया । हंसस्तु पुत्रादीना त्यागं कृत्वा वनादौ वसेत् । शिखासूत्रे वैकल्पिके । पर- महंसो मुण्डः सूत्ररहितश्च । सर्वेपां ब्रह्मविद्याभ्यासस्तुल्यः । अस्माभिस्तु प्रायशः परमहंसधर्मा एवोच्यन्ते त उक्ताः श्रुती-सोऽय परिबाडेकशाटी- परिहितो मुण्डो दारुपात्रोरण्यनित्यो भिक्षार्थ ग्राम प्रविशेदासायं प्रदक्षि- णेनाऽविचिकित्सन्सार्ववर्णभैक्षचर्यममिशस्तपतितवर्जमयज्ञोपवीती शौच- निष्ठः काममेकं श्रेणवंदण्डमाददीत' इति। 'सार्ववर्णमापदि तत्र शूद्रादाम- ग्रहणम् । काममिति वैकल्पिक इण्डग्रहणम् । परमहंसस्यायमेक एव दण्डः। त्रिदण्डादिकं हंसादीनाम् । अत एव परमहंससंन्यासमहणे तेषां त्याग उक्तः। अत ऊर्ध्वं यज्ञोपवीतमासनं शिखां यष्टयः शिक्यमित्येतानि वर्ज- ·१३४ संस्कारमयूखे यित्वाऽथ दण्डमादत्ते 'सखा मां गोपायति' इति । संन्यासश्च ज्ञान- प्रतिवन्धकदुरितनाशद्वारा ज्ञानसाधनमिति स्थितमुत्तरमीमांसायाम् । क्वचिजन्मान्तरीयः संन्यासोऽन्यजन्मन्युपयुज्यते । तथाच श्रूयते-- 'यद्यातुरः स्यान्मनसा वाचा वा संन्यसेत् । इति । अयं च संन्यासो न पूर्वसन्यासापेक्षया कर्मान्तरम् । पूर्वस्योपस्थितत्वाद्गौरवाव्यमाणा- भावाच । अतः पूर्वोत्पन्नस्य संन्यासस्य यदि 'ब्राह्मणो यजेत ' इत्यादि- वदातुरकर्तृकप्रयोगान्तरं विधीयते तत्रापि वैराग्यमपेक्षितमेव । न चातुरस्य वैराग्यसत्त्वे 'यदहरेव विरजेत्तद्हरेव प्रव्रजेत् । इत्यनेनैव प्राप्तेरनर्थकं पुनर्विधानमिति वाच्यम् । संन्यासस्य काम्यत्वेन सर्वाङ्गो- पसंहारासमर्थमातुरं प्रत्यप्राप्तेः । अतोऽर्थवद्वचनमिति । विस्तरस्तु दुर्गमत्व- भिया नेह प्रतन्यते । अगिरा अपि- अन्धः पङ्गुर्दरिद्रो वा विरक्तः संन्यसैहिजः । सर्वेपामेव वैराग्यं संन्यासे तु विधीयते ॥ इति । सुमन्तुः--आतुराणां च संन्यासे न विधिनैव च क्रिया । प्रैपमात्रं समुच्चार्य संन्यासं तत्र कारयेत् ।। इति । तत्र संन्यासाङ्गभूतं श्राद्धं श्राद्धमयूखे वक्ष्यते । गोभिल:-तत: समाचरेत्स्नानं हेमरूप्यकुशाम्भसा । कृत्वा तु वपनं विद्वान्भवेन्मुण्डोऽथवा शिखी ।। वढचगृह्यपरिशिष्टे-'अथ पुत्रान्सुहृदो वन्धून्प्रत्याह न मे कश्चिन्नाहं कस्य- चित्' इति । तत: 'पुत्रेपणायाश्च वित्तेपणायाश्च लोकेपणायाश्च व्युत्थितो- ऽहम्' इति अपः पाणिना हुत्वा शिखाथै रक्षितान्केशानुत्पाट्याथ यज्ञोपवीतं भूमावप्सु वा निक्षिपेत् । ततः प्राङ्मुखस्तिष्ठन्नूर्ववाहुयात 'संन्यस्तं मया' इति त्रिः ॥ ' अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः ' इति उदकपूर्णमञ्जाल निनयेत् । यतिनामानि । अथ नामानि-तीर्थाश्रमवनारण्यगिरिपर्वतसागराः। सरस्वती भारती च पुरी नाम यतेर्दश ॥ इति । ततो गुरुद्वैतब्रह्मोपदेशं कुर्यात् । ततो नग्न उदीची दिशं गच्छेत् । यदि विविदिपुस्ततः श्रवणाद्यर्थ गुरुसमीपमागच्छेत् । उक्तं च-तद्वि- ज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्टम् ' इति । नतः कौपीनं कटिसूत्रं चोपादीत । अत्रिर्विशेषमाह-- ·यतिपात्राणि कौपीनाच्छादनं वासः कन्था शीतनिवारिणी। पादुके चापि गृहीयात्कुर्यात्नान्यस्य संग्रहम् ।। इति । गुरोच सेवा कायवाङ्मनोभिः कार्या । एवंसंन्यस्तस्य धर्मानाह पराशर:- एकाकी निस्पृहस्तिष्ठेन्न केनापि सहालपेत् । दयानारायणेत्येवं प्रतिवाक्यं सदा यतिः ।। दक्षः-एको भिक्षुर्यथोक्तस्तु द्वावेव मिथुनं स्मृतम् । त्रयो ग्रामः समाख्यात अवै तु नगरं स्मृतम् ।। इति । याज्ञवल्क्य:- अप्रमत्तश्चरे क्षं सायाहे नाभिलक्षितः । रहिते भिक्षुकैर्मामे यात्रामात्रमलोलुपः ।। यात्रामानं कुर्यात् प्राणयात्रां, अतितृप्त्या न मुञ्जीतेत्यर्थः । वसिष्ठः- सप्तागाराण्यसंकल्पिलानि चरेबैक्षमेकवारम् । इति । तत्कालमाह मनु:- विधूमे सन्नमुशले व्यङ्गारे भुक्तवजने। वृत्ते शरावसंपाते नित्यं भिक्षा यतिश्चरेत् ।। इति । तथाप्टौमासान् कार(?)वत्परिचरेत्। चतुरो वार्षिकान्मासानेकन तिष्ठेत् इति । चत्वारः श्रावणादिकार्तिकान्ताः । तत्र च मासचतुष्टयपर्यन्तं केश- नखादिधारणम् । अन्यत्र तु ' उत्तुसन्धिषु वापयेत् ।। इति मासद्वयोत्त- रम् केचित्तत्रापि पक्षावै मासा इति लिङ्गदर्शनान्मासमानमेवानुतिष्ठन्ति । यतिपात्राणि। पानाण्याह याज्ञवल्क्य:- यतिपात्राणि मुद्रेणुदावलावुमयानि च । सलिलैः शुद्धिरेतेषां गोपालैश्वावधर्पणम् ।। इति । यतेस्ताम्बूलं निपिद्धं वायुपुराणे- द्वावेतौ समीयों तु सुराताम्बूलमेव च । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ताम्बूलं वर्जयेद्यतिः ।। तथा सर्वदा प्रणवजपपूर्व ब्रह्मानुध्यानरतो भवेत् । गयायां यतेविशेप, १ कोटवरिति पाठान्तरम् । - ·गयायां मुण्डपृष्ठे च कूपे यूपे वटे तथा । दण्डं प्रदर्शयेद्भिक्षुः पितृभिः सह मुच्यते । प्रदर्शयेत्पर्शयेत् । एवं संन्यासपूर्वकं जातस्य ज्ञानस्यफलमुक्तं श्रुती- 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति' इति । जाबालश्रुती- शतं कुलानां पुरतो बभूव तथा पराणां त्रिशतं समग्रम् । एते भवन्ति सुकृतस्य लोके येपां कुले संन्यसतीह विप्रः ॥ इति । यतिमरणे विशेष:- सर्वसङ्गनिवृत्तस्य ध्यानयोगपरस्य च । न तस्य दहनं कार्य नाशौचं नोदकक्रिया ॥ निध्यात्प्रणवेनैव ध्यायन् भिक्षोः कलेवरम् । प्रोक्षणं खननं चैव सर्व तेनैव कारयेत् ॥ इति । एते च संक्षेपेणोक्ता यति धर्माः। विस्तरस्तु विश्वेश्वरनिबन्धादौ द्रष्टव्यः । इति श्रीसैमरवंशावतंसमहाराजाधिराजश्रीभगवन्तदेवादिष्टश्रीजगहरुभट्टनारायण- सूरिसनुपण्डितशिरोरत्नमीमांसापारावारपारीणधुरीणभदृशंकरात्मज- भट्टनीलकण्ठात्मजभट्टशङ्करकृतौ संस्कारभास्करः समाप्तः । कातीयसूत्रानुसारिमयोगा। अथ पूर्वोद्दिष्टानां संस्काराणां कातीयसूत्रानुसारेण प्रयोगा लिख्यन्ते । तत्र परिभापासूत्रम् । ' अथातो गृहस्थालीपाकानां कर्म परिसमुह्योपलि. प्योल्लिख्योद्धृत्याभ्युक्ष्याग्निमुपसमाधाय दक्षिणतो ब्रह्मासनमारतीय प्रणी- य परिस्तीर्थवदासाद्य पवित्रे कृत्वा प्रोक्षणीः संस्कृत्यार्थवत्प्रोक्ष्य निरु- प्याज्यमधिश्रित्य पर्यग्नि कुर्यात् । स्रुवं प्रतप्य संमृज्याभ्युक्ष्य पुनः प्रतप्य निध्यादाज्यमुद्वास्योत्पूयावेक्ष्य प्रोक्षणीश्च पूर्ववदुपयमनान् कुशानादाय समिधोऽभ्याधाय पर्युक्ष्य जुहुयादेप एव विधिर्यत्र कचिद्धोमः । इति । ब्रह्मासने ब्रह्मोपवेशनीयः। अथ सर्वत्रोपयुक्तः स्थालीपाकप्रयोगः । तन प्रथमारम्भे पुण्याहमातृपूजाभ्युदयिकानि कृत्वा देशकालो स्मृत्वा — अमुकस्थालीपाकेन यक्ष्ये' इति संकल्प्य — अमुककर्मणि कृताकृतप्रत्यवेक्षणार्थ ब्रह्माणं त्वां वृणे ' इति ब्रह्माणं वृत्वा शुद्धायां भूमी दर्भस्त्रिः परिसमुह्योपलिप्य सत्येनोल्लिख्यानामिकाङ्गुष्ठेनोद्धृत्याद्भिरभ्यु- क्ष्यामिमुपसमाधाय दक्षिणतो ब्रह्मासनमास्तीर्य तत्र ब्रह्माणमुपवेश्य ·फातीयस्त्रानुसारिप्रयोगा। प्रणीता: प्रणयेत् । तद्यथा-यामहरते पारुणं चमसमादाय दक्षिणेन जलं संपूर्यामेरुत्तरतो निधाय जलं स्पृष्ट्वाऽग्नेरीशान्यां स्थापयेत् । ततः प्रागौः कुशैः परिस्तरणम् । सत उत्तरतोऽमेरर्थवता पात्राणामासादनम् । तद्यथा । पवित्रछेदनकुशाः पचिन्ने द्वे प्रोक्षणीयानमाज्यस्थाली चरुस्थाली संमार्गकुशा उपयमनकुशाः समिस्तित्रः प्रादेशमाभ्यः खादिरः सुवः आ तण्डुलाः पूर्णपात्रं चेत्येतान्यासादयेत् । ततनिभिः कुशैः कुश- द्वयं छित्या प्रादेशमा स्थापयेत् । ततः प्रोक्षणाप्रात्रे प्रणीतोदकमासिच्य पवित्राभ्यामुत्पवनम् । तदेव पानं सन्यहस्ते निधाय सव्यहस्तस्थितस्यैव दक्षिणेनोदिङ्गनम् । ततो भूमौ निधाय प्रणीतोदकेन प्रोक्षेत् । तत आ- सादितानामेकैकस्य प्रोक्षणं प्रोक्षण्युदकेन । ततः प्रणीतान्योर्मध्ये प्रोक्ष- णीपात्रस्य निधानम् । तत आज्यस्थाल्यामाग्यनिर्वापः । चरुस्थाल्यां तण्डुलपक्षेपः । त्रिः प्रक्षालनम् । आज्याधिश्रयणम् । आज्यादुत्तरत- रोरधिश्रयणम् । उभयोः पर्यनिकरणम् । उदकोपस्पर्शनम् । चरुपणं कृत्वाऽर्धशृते परौ त्रुवप्रतपनं संमार्गकुशैः संमार्जनम् । अप्रैर मूलैर्मूलं प्रणीतोदकेनाभ्युक्ष्य पुनः प्रतप्य निद्धाति । आयोवासनम् । ततश्वरो- रुद्वासनम् । शृतानां तु पूणोद्वासितानां तु पृष्ठतः । पवित्राभ्यामाज्यो- स्पवनम् । ततोऽवेक्षणम् । तत आयमध्ये पतितापद्रच्यनिरसनम् । प्रोक्ष- ण्युत्पवनम् । उपयमनकुशादानम् । ततस्तिष्ठन्समिधोऽभ्याधाय प्रोक्षण्यु- केनानि पर्युक्षेत् । पवित्रयोः प्रणीतामध्ये निधानम् । नतो दक्षिणं जान्वाच्य सुवेणाज्यमादाय जुहोति प्रजापतये स्वाहा । इति पश्चिमत आरभ्य पूर्वपर्यन्तमाधारयेत् । इदं प्रजापतये न मम इति त्यागः । संलवं प्रोक्षणीमध्ये स्थापयेत् । एवं सर्वत्र ।। 'इन्द्राय स्वाहा' इति तथैव ददमिन्द्राय न मम इति । एतावाघारौ !! 'अग्नयेस्वाहा । इति पूर्वो- तरतः । * सोमाय स्वाहा । इति पूर्वदक्षिणनः । एतावाज्यमागौ ॥ ततः प्रधानहोमः ॥ ततः 'अग्नये विष्टकृते स्वाहा । इति स्विष्टकृत् ।। आन्यहोमे स्विष्टयत् सर्वहोमान्ते भवति ।। ततो व्याहृतिभिराज्य जुहु- यात् । भूःस्वाहा' इदमनये । भुवःस्वाहा । इदं वायवे । 'खास्वाहा' इदं सूर्याय । 'भूर्भुवःस्वःस्वाहा' इदं प्रजापतये ।। ततः त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान् देवस्य हेडोअचया सिसीष्ठाः । यनिष्टो वह्नितमः सोशुचानो विश्वा द्वेपारसि प्रमुमुग्भ्यस्मात्स्वाहा' इदमनीवरुणाभ्याम् । स त्वं नो अग्ने वमो भत्रोती नेदिष्ठो अस्या .

·सरकारमयूखे उपसो व्युष्टौ । अब यक्ष्वनो वरुण ५ रराणो कीहिमृडीकर सुहवो न एधि स्वाहा' इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम । 'अयाश्याग्नेऽस्यनभिशस्ति- पाश्च सत्यमित्वमया असि । अयानो यज्ञं वहास्थयानो धेहि भेपर्ज स्वाहा । इदमग्नये अयसे । 'ये ते शतं वरुणं ये सहस्रं यनियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिनों अद्य सवितोत विष्णुर्विश्वे मुश्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा ' इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भ्यः स्वकेंभ्यो न मम । "उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाधर्म विमध्यम प्रथाय । अथावयमा- दित्य व्रते तवानागसो अदितये स्याम स्वाहा' इदं वरुणायादित्यायादितये । 'प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये । एता आज्याहुतीर्घमणाऽन्वा- रब्धो जुहोति ॥ ततः संस्रवप्राशनम् । पवित्रे अग्नौ प्रहरति । ब्रह्मणे पूर्ण- पानं दक्षिणा । प्रणीताविमोकः । उपयमनस्याग्नौ प्रक्षेपः । यत्र ब्राह्मणभो- जनमाम्नातं तत्र तत्कुर्यात् । इति सकलस्थालीपाकेविकर्तव्यता । आज्य- होमे चरुसंबद्धपदार्थनिवृत्तिः । अन्यत्समानम् ॥ पुंसवनम् । अथपुंसवनम् । गर्भाधानोत्तरं द्वितीये तृतीये वा मासि पूर्यो- क्तकाले कर्ता शुचिर्गर्भिणीमुपवासं कारयित्वा नापयित्वाऽहते वाससी परिधाप्य कालाधुल्लिख्य — अस्य गर्भस्य बीजगर्भसमुद्भवैनोनिवर्हणार्थ पुंसवनं करिष्ये ' इति संकल्प्य पुण्याहमातृपूजाभ्युदयिकानि कृत्वा न्यग्रो- धाऽवरोहाप्रपल्लवानुदकेन पिष्ट्वा · हिरण्यगर्भोऽझ्यः संभृत-' इति द्वाभ्यामृ- ग्भ्यां पत्न्या नासिकादक्षिणपुटे आसिञ्चेत । अन यदि मे वीर्यवान पुत्रो भवत्विति कामना तत उदकपूर्ण शरावं वध्वा उपस्थे स्थापयित्वा 'सुपर्णो- ऽसि' इति विकृतिच्छन्दस्कया 'स्वःपत इत्यन्तया गर्भाशयं स्पृष्ट्वा अभिमन्त्रयेत् ॥ इति पुंसवनम् ॥ सीमन्तोन्नयनम् । अथ सीमन्तोन्नयनम् । कर्ता शुचिर्दर्भपाणिदेशकालौ स्मृत्वा वीज- गर्भसमुद्भवैनोनिबर्हणाथै परमेश्वरप्रीत्यर्थ सीमन्तोन्नयनं करिष्ये । इति संकल्प्य पुण्याहवाचनमातृपूजाभ्युदयिकानि कृत्वा पञ्च भूसंस्का- रान्कृत्वा लौकिकामिमुपसमाधायाऽऽज्यभागान्तं कृत्वा तिलमुद्रामिश्रेण चरुणा 'प्रजापतये स्वाहा' इति जुहुयात् । इदं प्रजापतये इति त्यागः ·कातीयस्त्रानुसारिप्रयोगा। तत उत्तगर्धास्त्रियकृतं हुत्वा व्याहत्यादिनवाहुती?त्रा संखवं माश्य ब्रह्मणे पूर्णपात्रं वरं वा दत्त्वाऽग्नेः पश्चालोमलासने भद्रपीटाख्ये गर्भिणी स्नातामहतवस्त्रामुपवेश्य औदुम्बरेण युग्मफलवताऽपकस्तबकेन अश्वत्य- शङ्खना विभिश्च दर्भपिङ्ग्लैलेण्या शलल्या सूत्रकर्तनार्थया च सूच्या इत्येत्तरेकीकृतस्ततः सीमन्तं विनयति 'भूर्भुवःस्त्रर्विनयामि' इति मन्त्रेण । यद्वा भूर्विनयामि भुवर्विनयामि स्वर्विनयामि' इति विभिर्मन्ननिर्वि- नयति । ततस्तत्सर्वं वेण्या बध्नाति । 'अपमूवितो वृक्ष उजीव फलितो भव' इति मन्त्रेण । ततो वीणागायिनी प्रति ‘राजानं संगायेताम् । इति पं ददाति । यद्वा सोमं गजानं संगायेताम्' इति श्रेषः । तोच प्रेपिती 'सोम एव नो राजेमा मानुपीः प्रजाः । अविमुक्तचक्र आसीरं- स्तीरे तुभ्यमसौ गाथां गायत: असौस्थाने समीपावस्थिताया गहा- प्रमुख्या नद्या नाम गृहाति स्त्री ।। इति सीमन्तः।। सोप्यन्ताकर्म । अथ सोप्यन्ती कर्ता शुचिः प्रसूतिशूलवती स्त्रियं 'एजतुदशमास्यः' इत्यूचा 'अस्रजरायुणा सह ' इत्यन्तयाऽदिरभ्युशति । ततः स्त्रीसमाये 'अबैतु निशेवल शुने जरा पत्तवे । नैव मा५ सेन पावरी न कस्मिथ नायतनमवनगयु पद्यताम् ' इति मन्त्र जपेत् ॥ जातकर्म । अध कुमारे जाते नालल्छेदापूर्व स्वात्वा पुण्याहवाचनवृद्धिश्राद्धादि कृत्या जातकर्म करिष्ये' इति संकल्प्य मेधाजननायुध्ये कुर्यात् । मेधाजननं यथा अनामिकया सुवर्णान्ताईतया मधुघृते मिश्रयित्वा केवलं वा घृतं 'भूस्त्वयि धामिभुवस्त्वयि दधामि स्वस्त्वयि दधामि भूभुवः स्वःसर्व त्वयि दधामि' इति मन्त्रेण सकृयाशयेत् । आयुष्यं यथा । कुमारस्य नाभिसमीये कर्णसमीपे वा 'अमिरायुष्मान् । इत्यष्टौ मन्नान निर्जपेत् । ते यथा । 'अग्निरायुपान्त्स वनस्पतिभिगयुप्मास्तेन त्वाऽऽयुपाऽयुप्मन्तं करोमि। सोम आयुष्मान्त्स ओफ्त्रीभिरायुधमांस्तेन त्वाऽऽयुपाऽऽयुष्मन्तं करोमि । प्रमाऽऽयुप्मत्तद्राह्मणैरायुप्मत्तेन त्याऽऽयुपाऽऽयुपान्तं करोमि ! देवा आ- युम्भन्तस्तेऽमृतेनायुष्मन्तलेन लाऽऽयुपाऽऽयुष्मन्तं करोमि । अपय आयु- मन्तस्ते जरायुप्मन्तस्तेन लाऽऽयुपाऽऽयुष्मन्तं करोमि । पितर आयु- मन्तस्ते स्वधाभिरायुप्मन्वन्तेन लाऽऽयुपाऽऽयुप्मन् करोमि । यक्ष आयु ·संस्कारमयूखे । प्मान्स दक्षिणाभिरायुप्मास्तेन त्वाऽऽयुपाऽऽयुप्मन्तं करोमि । समुद्र आयुप्मान्स स्रवन्तीभिरायुप्मास्तेन त्वाऽऽयुपाऽऽयुप्मन्तं करोमिततःत्र्यायुपं जमदग्नेः कश्यपस्य न्यायुपं यद्देवेपुत्र्यायुपंतनोअस्तु न्यायुपम्' इति मन्त्रंज- पति। यदि पिता कामयेताऽयं कुमारः सर्वमायुरियादिति तदा कुमारमभिस्ट- शेत् 'दिवस्परि-' इत्यनुवाकेन।अथचतुरो ब्राह्मणान् कुमारस्य चतुर्दिक्षु एकं च मध्ये स्थापयित्वा इममनुप्राणितेति तान् प्रेष्यति । ततः पूर्वादिदिगवस्थिता ब्राह्मणाःक्रमेणैव कुमारं लक्षीकृत्य चतुगेमन्त्रान्पठन्ति 'प्राणः व्यानः अपान उदानः' मध्यस्थः पञ्चम उपरिष्टादवेक्षमाणो यूयात् 'समानः इति । ब्राह्मणा- भावे स्वयमेव तस्यां दिशि स्थित्वा मन्त्रान्यूयात् । तदा तु प्रैपाभावः । ततो यस्मिन्देशे कुमारो जातस्तं देशं वेदते भूमि हृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितम् । वेदाहं तन्माता विद्यात्पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं शृणुयाम शरदः शतम्' इति मन्त्रेण कुमारमभिमृशति । ततःकुमारस्य मातरम् 'इडाऽसि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनथाः । सात्वं वीरवती भव यास्मान्वीरवतो- करत्' इति मन्त्रेणाभिमन्त्रयेत् । अथ सूतिकाया दक्षिणं स्तनं प्रक्षाल्य 'इमं स्तनम् ' इत्यूचा कुमाराय प्रयच्छति । ततो ' यस्तेस्तन:-' इत्युचा- द्वयेन वामं प्रक्षाल्य प्रयच्छति । तत: कुमारस्य शिरःप्रदेशे जलपूर्ण पात्रम् — आपो देवेषु जाग्रथ यथा देवेषु जानथ । एवमस्या सूतिकायां. सपुत्रिकायां जाग्रथ ' इति मन्त्रेण स्थापयेत् । तदुदपात्रं यावत्सृतिकोत्यानं तावत्तिष्ठेत् । ततः सूतिकागृहद्वारे पूर्वोक्तान्पञ्चभूसंरकारान्कृत्वाऽनि स्थाप- येत्। ततः तण्डुलकणमिश्रान्सायं प्रातर्जुहोति। सायमाहुतिद्वयं प्रातश्चेति । तद्यथा-'शण्डामर्का उपवीरः शौण्डिकेय उलूखलः । मलिम्लुचो द्रोणास- श्च्यवनो नश्यतादितः स्वाहा ॥१॥ आलिखन्ननिमिपः किंवदन्त उपश्रु- तिः । हर्यक्षः कुम्भीशत्रुः पात्रपाणिमणिहन्त्रीमुखः सर्पपारुणश्च्यवनो नश्यतादितः स्वाहा ॥२॥ इदमग्नये' इत्युभयत्र त्याग इति हरिहरः। नैमित्तिकम्। अथ नैमित्तिकं यदि कुमारग्रहो बालमभिभवेत्तदा मत्स्यग्रहणजालेनो- त्तरीयेण वा तं प्रच्छाद्याङ्के गृहीत्वा वक्ष्यमाणं जपेत्- कुर्कुरः सकुर्कुरः कूधैरो वालबन्धनः । चेचेच्छनक सृज नमस्ते अस्तु सीसरोलपंतापह्वर तत्सत्यम् । यत्ते देवावरमददुः स त्वं कुमारमेवावृणीथाः । चेञ्चेच्छुनक सृज नमस्ते अस्तु सीसरोलपेतापहर तत्सत्यम् ॥ यत्ते देवा वरम- ·कातीयसत्रानुसारिप्रयोगा। १११ , ददुः स त्वं कुमारमेवाणीथाः । धेच्छुनक सृज नमस्ते अस्तु सासरो लपेतापहर तत्सत्यम् ।। यत्ते सरमा माता सीसरः पिता श्यामशवलौ भ्रातरौ । चेचेच्छुनक सूज नमस्ते अन्तु सीसरो लपेतापहर' इति ।। ततो न नामयति न रुदति न हृष्यति न ग्लायति । यत्र वयं वदामो यत्र चाऽभिमृशामसि । इत्यनेन बालमभिमन्त्रयेत् ॥ इति जातकर्मादि ।। नामकरणम् । सूतकान्ते सूतिकामुत्याप्य नामकरणानतया त्रीन्याक्षणान्भोजयित्या । शुचिर्देशकालौ स्मृत्वा ‘वालस्य वीजगर्भसमुपैनोनाशार्थ नाम करिष्ये । इति संकल्ल्य पुण्याहवाचननान्दीश्राद्धादि कृत्वा नाम कुर्यात् । अनार्य शिष्टाचारः । पिप्पलपत्रादौ करिष्यमाणानाम लिखित्वा संपूज्य ब्राह्म- णानुज्ञातो बालस्य दक्षिणे कर्णे कथयेत् । चैत्रनामासि । इति ।। निष्क्रमणम् । अथ निष्कमणम् । चतुर्थे मासि शुभे दिने शुचिर्नान्दीश्राद्धं कृत्वा बालकं ' तचक्षुः । इति मन्त्रेण सूर्य दर्शयति । यदि पिता प्रोपितः पुत्र- जन्मोत्तरं गृहे आगच्छति तदा गृहोपस्थानं कुर्यात् । गृहा मा वि भील ' इति । नतः पुत्रं दृष्ट्वा · अमादनासंभवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा वै पुत्र नामाऽसि स जीव शरदः शतम् ' इति जपेत् । ततः 'प्र- जापतेना हिकारेणावजिग्रामि । सहस्रायुपाऽमुफशर्मन् स जीव शरदः शतम् । इति मन्त्रेण कुमारस्य मूर्यानं जिरेत् । ततः पुनः गावाहिकारे- णावजिवामि सहस्रायुपाऽमुकशर्मन् जीव शरदः शतम्' इति मन्त्रेण सक्छ- न्मूर्धानमवजिप्रति द्विस्तूष्णीम् । ततो बालस्य दक्षिणे कर्णे 'अस्मे प्रयन्धि मघयजीपिन्निन्द्र रायो विश्ववारस्य भूरेः । अस्मे शत५ शरदो जीव- सेधा अस्मै वीराञ्छश्चत इन्द्र शिप्रिन् । इति मन्त्र जपेत् । ततः सन्ये 'इन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहि चित्ति दक्षस्य सुभगवमरमे । पोपं ५ पर्या- णामरिष्टं तनूना र स्वात्मानं वाचः मुदिनवमहाम्' इति जपेत् । कन्या- यास्तु मूर्धावप्राणमा न मन्त्रजपः ।। अन्नप्राशनम् । अथान्नप्राशनम् । पूर्वोक्ते दैवज्ञोदिते मुहूर्ते : शिशोरस्य योजगर्भस- मुद्भवैनोनिबईणार्थमन्नप्राशनमहं करिष्ये । इति संकल्प्य पुण्याहाद्यभ्युद- ·संस्कारमयूखे यिकान्तं कृत्वा पञ्चभूसंरकारचरुश्रपणाद्याज्यभागान्तं पूर्ववत्कुर्यात् । तत्र प्रधानम् । देवी वाचमजयन्त देवास्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति । सा नो मन्द्रेप मूजे दुहाना धेनुर्वागस्मानुपसुष्टुतैतु स्वाहा । इदं देव्यै वाचे । देवीं वाचमिति मन्त्रं पुनः पठित्वा वाज इत्यमरा त्रिष्टुप् छन्दः अन्नदेवहोमे विनियोगः । 'वाजो नो अद्य प्रसुवाति दानं वाजो देवार ऋतुभिः कल्पयाति । वाजो हि मा सर्ववीरं जजान विश्वा आशा वाजप- तिर्जयेयं स्वाहा । इदं वाचे वाजाय इति त्यागः । इदमाहुतिद्वयमाज्येन । ततः स्थालीपाकेन जुहुयात् । तद्यथा-'प्राणेनान्नमशीय स्वाहा । इदं प्राणाय । अपानेन गन्धानशीय स्वाहा । इदमपानाय । चक्षुपा रूपाण्य- शीय स्वाहा । इदं चक्षुपे । श्रोत्रेण यशोऽशीय स्वाहा । इदं श्रोत्राय ।। एवं चतस्र आहुतीर्तुत्वा स्विष्टकृदादिदक्षिणान्तं समाप्यैकस्मिन्पाने सर्वा- न्रसान्समुद्धृत्य सकृत्तूष्णीं प्राशयेत् 'हन्त ' इति मन्त्रेण वा । तत्र का- म्यता--तत्र यदि वालस्य वाग्मित्वमिच्छेत्तदा भरद्वाजपक्षिविशेपमांसं प्राशयेत् । यद्यन्नाद्यत्वं तर्हि कपिञ्जलमांसम् । यदि जवत्वं तदा मत्स्यमांस- म् । यदि दीर्घायुष्यं तर्हि कृकपामांसम् । ककपा गृहगोधिका । यदि सर्वा- णि तदा सर्वमांसानि प्राशयेत् । ततः कर्मसमृद्धयर्थ ब्राह्मणभोजनम् । इत्यन्नप्राशनम् ॥ चूडाकरणम् । अध चूडाकरणम् । तत्र कर्लोक्तान्यतमकाले मातृपूजाभ्युदयिक कृत्वा श्रीन्याह्मणान्सभोज्य ‘अस्य कुमारस्य धीजगर्भसमुद्भवैनोनिवर्हणवलायुर्व- चोभिवृद्धयर्थ चौलकर्म करिष्ये' इति संकल्प्य शुद्धभूमौ लौकिकामिं सं- स्थाप्य मात्रके कुमारमग्नेः पश्चिमत उपवेश्य ब्रह्मोपवेशनाद्याज्यभागान्तं कृत्वा । शीतोष्णोदके नवनीतवृतध्यन्यतमं त्रिश्वेतां शलली पृथक् पृथक् निवद्धानि त्रीणि त्रीणि कुशतरुणानि ताम्रपरिष्कृतमायसं क्षुरमानडुहं गो- मयं चेत्युपकल्प्य पवित्रकरणादिपर्युक्षणान्तं कृत्वा आधारादिस्विष्टकदन्तं होमं विधाय संस्रयान्प्राश्य पूर्णपात्रवरयोरन्यतरं ब्रह्मणे दत्त्वा 'उष्णेन वाय उदफेनेादित केशान्वप ' इत्यनेन मन्त्रेण शीतास्वप्सु उप्णा अप आसिच्य नवनीताद्यन्यतमं च तामु प्रक्षिप्य तदुदकमादाय 'सवित्रा प्रसूता देव्या आप उन्न्तु से तनूं दीर्घायुत्वाय वर्चसे । इत्यनेन मन्त्रेण दक्षिणं शिरःप्रदेश ऐदायित्वा त्र्येण्या शलल्या केशान्विीय 'ओपचे - ·पातीयमानुसारिप्रयोगा। जायस्व । इति मन्त्रेण शतरणान्यन्तीय 'शिवो नामासि स्वधितिस्ते पिता नमस्ते अस्तु मामा हि५सीः' इत्युपकल्पितपुरमादाय पुशतरुणा- न्तहितेषु निर्वतयाम्यायुपेनाशाय प्रजननाय गयस्पोपाय मुधमास्त्वाय सुवीर्याय' इत्यनेन मन्त्रेण क्षुरमभिनिधाय येनावपसविता भुरेण सोमस्य राक्षो वरुणस्य विद्वान । तेन ग्रह्माणो वपतेदमस्यायुष्यं जराष्टि- यंधासत्' इत्यनेन मन्त्रेण सकेशानि बुझतरुणानि प्रच्छिद्यानडुहे गोम- यपिण्डे उत्तरतो नियमाणे प्रक्षिप्य एयमेव तूष्णी पारद्वयं कुर्यात् । एवमेव पश्चिमोत्तरयोः शिर:प्रदेशयोः ससमन्त्रं द्विस्तृपणी कुर्यात् । पश्चिमे 'त्र्यायुपं जमदग्नेः कश्यपस्य व्यायुपम् यद्देवेषु व्यायुपं तनो अस्तु व्यायुपम्' इति छेदनम् । उत्तरतो येन भूरिश्चरादिवं ज्योक पश्चाद्धि सूर्यम् । तेन ते चामि ग्रह्मणा जीवात जीवनाय सुश्लोक्याय स्वस्तये' इति छेदनम् । अन्यदविशिष्टम् । ततो 'यारेण मनयता सुपेशसा वस्यावावपति केशा- ञ्छिन्धि शिरो मास्यायु: प्रमोपीः' इत्यन्तेन मन्त्रेण शिरसमन्नाटादाक्षि- गंधुरं भ्रामयेद्विस्तूष्णीम् । ततस्तेनैवोदकेन समस्तं शिर आवाव्या- क्षण्वन् परिवप ' इत्यनेन मन्त्रण नापिताय खुरं प्रयच्छेत् । ततो नापितः केशान्वपन्यथोक्तं केशशेपकरणं कुर्यात् । अथ सकेशं गोमयपिण्डमुकादौ प्रक्षिप्याचार्याय बरं दद्यादिति । इयमेवेतिकर्तव्यता केशान्तेऽपि ज्ञेया । इयोस्तु विशेषः । उष्णोदकासेकमन्ने उष्णेन वाय उदकेनेपदित केश- श्मनु' वपनार्थ चरपरिहरणे मुखसहितं शिरः परिहरेत् । मन्त्रे च ' यक्षु- रेण मन्नयता' इत्यादि 'मास्यायुः प्रमोपीर्मुखम् । इति । स्याचार्याय च गौदेयेति ॥ उपनयनम् । अथोपनयनम् । यथोतकाले मातृपूजाम्युयिके कुत्वा कुमार वापयित्वा श्रीन्याह्मणान्संभोज्य पञ्चभूसंस्कारान्विधाय लौकिकानिं संस्थाप्य कुमारमाचार्यसमीपमानीय तदक्षिणतोऽवस्थाप्याचार्येण 'ब्रह्म- चर्यमागामिति भूहि ' इत्युक्तो वटुः 'प्रहाचर्यमागामिति त्रूयात् । ततो ब्रह्मचार्यसानीति यूहि । इत्युक्तो 'प्राचार्यसानीति ' यूयात् । अब येने- न्द्रायेति वासः परिधाप्य ' इयं दुरुक्तं परिवाधमाना वर्ण पवित्रं पुनीम आगात् । प्राणापानाभ्यां बलमादधाना स्वसा देवी सुभगा मेखलेयम् । इति मन्नं 'युवा सुवासाः परिवीत आगात स उ श्रेयान् भवति ·संस्कारमयूखे . जायमानः । तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो३ मनसा देवयन्तः' इति वा मन्त्रं पठति । तुप्णी वा वटो: कटिप्रदेशे मेखलामायध्य ' यज्ञो- पवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहर्ज पुरस्तात् । आयुष्यमत्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं वलमस्तु तेजः' इति मन्वंपठतो यज्ञोपर्ति निवेश्य तूष्णीमजिनं परिधाप्य दण्डं दद्यात् । ततो वटुः 'यो मे दण्डः परापतद्वैहायसोऽधि- भूम्यां तमहं पुनरादद आयुपे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय ' इत्यनेन मन्त्रेण दण्ड परिगृह्णीयात्।अथाचार्यः स्वाञ्जलिं जलेनापूर्य 'आपो हिष्ठा' इति तिसृभिः माणवकाञ्जलिं तेनैव पूरयित्वा 'सूर्यमुदीक्षस्व ' इति बटु वदेत् । वटुश्च तच्चक्षुः' इति मन्त्रेण सूर्यमुदीक्षेत । अथाचार्यों बटोर्दक्षिणांसोपरि स्व- दक्षिणहस्तं नीत्वा ' मम व्रते हृदयं ते दधामि । मम चित्तमनु चित्तं ते अस्तु । मम वाचमेकमना जुपस्व । बृहस्पतिष्ट्वा नियुनक्तु मह्यम् ' इति मन्त्रेण हृदयमालभ्य वटोदक्षिणं हस्तं साङ्गुष्ठं गृहीत्वा ' को नामासि । इति वदेत् । बटुः ' अमुकशर्माहं भोः' इति प्रतिवदेत् । ततः कस्य- ब्रह्मचार्यसि ' इत्युक्तो घटुः ‘भवतः । इति ब्रूयात् । अथाचार्य 'इन्द्रस्य ब्रह्मचार्यस्यग्निराचार्यस्तवाहमाचार्यस्तवामुकशर्मन् । इति पठित्वा 'प्रजा- पतये त्वा परिददामि देवाय त्वासवित्रे परिददामिअद्भयस्त्वौपधीभ्यस्त्वा परि- ददामि द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिददामि विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः परिददामि सर्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यः परिददामि अरिष्ट्या' इति मन्त्रेण · भूतेभ्यो घटुं त्या ददामि' प्रदक्षिणीकृत्य स्वोत्तरतो बटावुपविष्टे ब्रह्मोपवेशनादिपर्युक्षणान्त कृत्वा आद्याः स्विष्टकृदन्ताश्चतुर्दशाज्याहुतीर्तुत्वा हुतशेष प्राश्य पूर्णपात्रं वरंचा ब्रह्मणे दद्यात् । अथाचार्येण 'ब्रह्मचार्यसि' इत्युक्तो वटुः ' असानि' इति श्रूयात् । अपोऽशान ' इत्युक्तः अशानि' इति । 'कर्म कुरु' इत्युक्तः 'करवाणि' इति । 'मा दिवा सुपुप्याः' इत्युक्तो 'न स्वपानि' इति। 'वाचं यच्छ' इत्युक्तो 'यच्यानि' इति । 'समिधमाधेहि ' इत्युक्त 'आदधानि' इति । 'अपोऽशान ' इत्युक्तः ' अशानि' इति यूयात् । अथाचार्योऽमेरुत्तरतो दक्षिणतो वा प्रत्यङ्मुखायोपविष्टाय तिष्ठते का पादोपसंग्रहपूर्वकमुपसन्ना- याचार्यमीक्षमाणाय स्वयमीक्षिताय घटवे ॐकारव्याहृतिपूर्वकं प्रथम पच्छ:, द्वितीयमशः, तृतीयं सर्वामृचं च पठन् सावित्रीमुपदिशेत् । अध बटुः पूर्वाभिमुखो दक्षिणहस्तेन ' अग्ने मुश्रवः मुअवसं मा कुरु यथा त्वमग्ने सुश्रवः मुश्रवा असि । एवं मां मुश्रवः सौअवसं कुरु । यथा त्वममे .

·पातीयसपादसारिमयोगा। - . देवानां यज्ञस्य निधिपा असि । एवमहं मनुष्याणां वेदस्य निधिपो भूया- सम् । इत्यतः पञ्चभिर्मन्त्रैः परिसमिन्धनप्रक्षेपेणाग्नि संधुझ्याऽजिः पर्युक्ष्य विष्टन् । अग्नये समिपमाहार्प यहढे जातवेदसे । यथा लमग्ने समिधा समिध्यस एवमहमायुपा मेधया वर्चसा प्रजया पशुभियमवर्चसेन समिन्ये जीवपुत्रोममाचार्यों मेधान्यहमसान्यनिराकरिष्णुर्यशस्वी वेगवी ग्रहावर्ष- स्त्यन्नादो भूयासर स्वाहा' इत्यनेन मन्त्रेणोक्तलक्षणामेको समिधमग्ना- वादध्यादनेनैव द्वितीयां तृतीयां चाद्ध्यात् । एषा ते अमे समिन् । इत्या- दिना वा मन्त्रेण । अग्नये समिधमाहार्पम् । इति एपाते अग्मे समित् । इत्येताभ्यां समुचिताभ्यां मन्त्राभ्यां वा एकशस्तित्रः समिध आध्यात् । अथोपविश्य पूर्ववत् अग्ने सुश्रवः' इत्यादिमिरमि संधुक्ष्य पर्युश्य तूष्णी पाणी मताप्य तनूपा अग्नेऽसि तन्वं मे पाहि । आयुर्दा अग्नेऽस्यायुमें देहि । पोंद्रा अग्नेऽसि वनों मे देहि । अग्ने यन्मे तन्या ऊनं तन्म आपण ! मेघां मे देवः सविता आदधातुमेघां मे देवी सरस्वती आदधातु मेधा मे अश्विनी देवावावत्तां पुकालजी ' इति सप्तभिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्र मुसं निमाष्टिं । चत: शिष्टाचारान् अट्वानि च म आप्यायताम् । इत्यनेन शिरः प्रभृतिपादान्न सर्वाङ्गानि स्पृशेत् । वाक्च ग आप्यायताम् । इति मुसम् । 'प्राणायम आप्यायताम् ' इति नासारन्नो युगपत् । “चक्षुश्च म आप्यायताम् ' इति चयुपी युगपत् 'श्रोत्रं च म आप्यायताम् । इति दक्षिणं श्रोत्रं ततोऽजेनेर वामम् । 'यशो पलं च म आप्यायताम्' इति मन्त्रं पठित्वा युगपदा स्पृशेत् । 'अथ तन्नो अस्तु व्यायुपम् । इति हृदि स्पृशेत् ।। ततः 'अमुकत्रोऽमुक- प्रवरोऽमुकशर्मा भी अमुकशर्मस्त्वामभिवादये । इत्युक्त्वा गुर्वादिकम- भिवादयेत्। ततो गुर्वादिः 'आयुष्मान्भवामुकदशमन भो३' इति प्रत्यभिवाद- येत् ॥ ततः भवति मिझा देहि इलि ग्राह्मणो मिक्षेत्। 'मिक्षा भवति देहि इति राजन्यः । 'भिक्षा देहि भवति । इति वैश्यः । एवं मिक्षित्या भक्षं गुरुवे निवेद्याहाशेपं धाग्यतस्तिष्टेदासीत वेति नियमः । ततः उपास्तमयं संध्यामुपास्य पूर्ववदग्निकार्य कला बार्च विसृजेत् । इत्युपनयनम् ॥ समावर्तनम् । अथ समावनिम् । तत्राचार्यों मातृपूजाभ्युदयिक वृत्या बटुना 'भी- आचार्याऽई सास्य इत्यात. 'शाहि' इत्युक्त्वा पञ्चभूसंकारान्मृत्वा लो- ·संस्कारमाने किकार्मि संस्थाप्य प्रोपवेशनाथाज्यभागातं कृत्या 'प्रग्वेदमधीत्य नाति' तदा 'पृथिव्यै स्वाहा । अग्नये स्वादा' इति द्वे आज्याहुती जुहुयात् यदि यजुवेंदं तदा ' अन्तरिक्षाय स्वाहा । वायवे स्वाहा' इति द्वे। यदि साम- वेदं सदा 'दिवे स्वाहा । सूर्याय स्वाहा' इति द्वे । यद्यर्ववेदं तदा 'दिग्भ्यः स्वाहा' 'चन्द्रमसे स्वाहा' इति द्वे । यद्येकदा वेदचतुष्टयं त्रयं द्वयं वा तदा तद्वेदाहुती त्या प्राणे 'छन्दोभ्य' इति वा द्वे हुत्या 'प्रजापतये' इत्याद्याः सप्त वस्त्रेण जुहुयात्। ततो 'ब्रह्मणे, छन्दोभ्यः' इत्याद्या नवाहुती- ?ल्या महाव्याहृत्यादिविष्टकृदन्ता दशाहुती वा संस्रवान्याश्य पूर्णपात्र- वरयोरन्यतरं ब्रह्मणे दक्षिणा दद्यात् । ततो ब्रह्मसंग्रहणपूर्वकं गुरुं नमस्कृत्य परिसमूहनादिन्यायुप्करणान्न तस्मिनग्नौ समिदाधानं कुर्यात् । ततोऽग्ने- रुत्तरतोऽष्टौ कलशान् दक्षिणोत्तरायतान्संस्थाप्य तत्पूर्वभागे प्रागप्रकुशेपू- दङ्मुखः स्थित्वा । 'येऽप्रवन्तरमयः प्रविष्टा गोह्य उपगोलो मयूपो मनोहा स्वलोऽविरुजस्तनूपुरिन्द्रियहातान्विजहामि यो रोचनस्तमिह गृहामि' इति मन्त्रेणाद्यकुम्भादुदकमादाय 'तेन मामाभिपिश्यामि श्रिय यशसे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय' इति मन्त्रेणात्मानमभिपिच्यैवमन्येभ्यः प्रत्येकं समन्त्रकं जल- मादाय येन नियमकृणुतां येनावमृशता सुराम् । येनाक्ष्यावभ्यपिञ्चतार यद्वा तश्विना यशः' इति । आपो हि ष्ठा मयोभुवः । यो वः शिवतमो रसः। तस्मा अरंगमाम वः' इत्येतेश्चतुर्भिमन्त्रैःप्रतिमन्त्रमात्मानमभिपिच्य विस्तू- प्णीमभिपिञ्चेत् । तत 'उदुत्तमम्' इति मन्त्रेण मेखलां शिरोमार्गेण निःसार्य भूमौ निधायाऽन्यद्वासः परिधायाऽऽचम्य 'उद्यन भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्धिर- स्थानातर्यावभिरस्थाद्दशसनिरसि दशसनिं मा कुर्वाविदन्मा गमय' इत्यने- नादित्यमुपस्थाय दधिवा तिलान्या दक्षिणहस्तमध्यगतसे लोमनखानिवापयित्वा स्नात्वाऽऽचम्योक्तलक्षणेनौदुम्बरकाप्ठेन 'अन्नाद्याय व्यूहथ्यः सोमो राजाय मागमत् समे मुखं प्रमाीद्यशसा च भगेन च' इत्यनेन मत्रेण दन्तान् क्षालयित्वाऽऽचम्य सुगन्धिद्रव्यमिश्रितन यवादि- चूर्णेन तैलसन्नीतेन शरीरमुर्त्य पुनः सशिरस्कं स्नात्वाऽऽचम्य चन्दना- द्यनुलेपनं पाणिभ्या गृहीत्वा मुखं नासिकां च 'प्राणापानौ मे तर्पय चक्षुर्मे तर्पय श्रोनं मे तर्पय ' इत्यनेन मन्त्रेणालभ्य पाणौ प्रक्षाल्य तदु- दकमजलिनादायापसव्यं कृत्वा दक्षिणमुखो भूत्वा 'पितरः शुन्धध्वम्' इत्यनेन मत्रेण पितृर्थेिन निपिच्य यज्ञोपर्वाती भूत्वोदकमुपस्पृश्य [प्राश्यजटा- .

·कातीयतशावतारिप्रयोगाः । , . चन्दनादिना सुरक्षा अहमीभ्यां भूयासं सुवर्चा मुसेन शुशुल्काभ्यां भूयासम् । इति मप्रेणात्मानमनुलिप्य परिधास्मै यशो धास्यै दीर्घायुल्याय जरदष्टिरस्मि । शतं च जीवामि शरदः पुरुची रायस्योपमभिसंन्ययिष्ये। इति मन्त्रेणाहतं धीतं वासः परिधाय पूर्वधृतगुपवीतगुत्तार्य जले प्रक्षिप्य पदं नवमुक्तलक्षणमुपवीतं ' यज्ञोपवीतं ' इत्यादिना मन्त्रेण परिधाय यशसा मा द्यावापृथिवी यासेन्द्रावृहस्पती। यशो भाश्चमाविन्दाशी मा प्रतिपद्यतामिति । एक चेत्पूर्वस्योत्तरबगेण प्रच्छादयति । सुमनसः प्रतिगृहाति । या आहरजमदग्निः श्रद्धायै मेधार्य कामायेन्द्रियाय । ना अहं प्रतिगृहामि यशसा च भगेन च ' इति पुप्पाण्यतः प्रतिगृह्य 'यद्यशोप्सरसामिन्द्रश्चकार विपुलं पृथु । तेन संग्रथिताः सुमन आवनामि यशोमयी इति मन्त्रेण शिरसि बद्धा 'युवा सुवासाः' इत्य- नयोंप्णीपण शिरो वेष्टयित्वा 'अलंकरणमसि भूयोऽलंकरणं भूयात् ' इति मन्त्रेण दक्षिणकणे कुण्डलं कृत्वा तेनैव वामकर्णे धृत्वा वृत्रस्यासि, कनकश्च खं विलोक्य' 'बृहस्पते छदिरसि पाप्मनो मामंतहि तेजसो यशसो मामन्त.हि । इत्यन्यस्माच्छन्नं प्रतिगृह्य प्रतिष्ठे स्थो विश्वतो मा पातम् । इत्युपानहौ युगपत्पादयोः प्रतिमुच्य 'विश्वाभ्यो मानाट्राभ्य- स्परिपाहि सर्वतः' इति वैणवं दण्डमादद्यात् । अथाचार्यः सातकस्य यमान् विरामप्रतानि च भावयेत् । स च तानि यथोक्तानि कुर्यात् ।। इति समावर्तनम् ।। विवाहमयोगः। अध विवाहः । तत्र पुण्येऽहनि वरपिता मातृपूजाभ्युदयिक कृत्वा सुतं कन्यापितृगृहमानयेत् । ततः कन्यापिता मातृपूजाभ्युदयिके कृत्वा गृहा- गतं वरं मधुपर्केगार्चयेत् । तत्राान्तिकमानीय 'विष्टरो विष्टरो विष्टरः' इत्यन्येन प्रावित 'प्रतिगृह्यताम्' इत्यय॑हस्ते विटरं दद्यात् । अधायः 'वोऽस्मि समानानामुद्यतामिव सूर्यः । इदं तमभितिष्ठामि योमाक- श्याभिदासति' इत्यनेन मन्त्रेणासनाधो विष्टरं कृत्वा तत्रोपविशेत् । ततोऽर्चक: पाद्यं पाद्यं पाद्यम्' इत्यन्येन श्रावित 'प्रतिगृहाताम् । इति पाद्यार्थोदकमाय समर्पयेत् । ततोऽयंस्तत्पानं भूमौ निधाया- लिना जलमादाय 'विराजो दोहोऽसि विराजो दोहमशीय मयि पाद्याय विराजो दोहः । इति मन्त्रेण दक्षिां पादं प्रक्षाल्य तेनैव मत्रेण वाम ·. आमाग- संस्कारमपसे प्रक्षालयेदाह्मणः । क्षत्रियवैश्यौ तु पूर्व सन्यं ततो दक्षिणमिति विशेषः ततोकेन पुनः पूर्ववदत्तं विष्टरमज़: ' वमोसि ' इत्यादिमनेण पाद- योरधस्तानिध्यात् । ततोऽर्चक: अर्घाऽर्थोऽधैः । इत्यन्येन प्राविते 'प्रतिगृह्यताम् । इत्युक्ला 'आपः स्थ युप्माभिः सर्वान्कामानवानवानि ' इति मन्त्रमुच्यतेऽायार्थ प्रयछेत् । ततोऽयोऽधै प्रतिगृह्य मूर्धपर्यन्तमा- नीय समुद्रं यः प्रहिणोमि स्वां योनिमभिगच्छत । अरिष्टा अस्माकं वी- रा मापरासेचिमत्पयः' इत्यनेन मत्रेण निनयन्नभिमत्रयेत् । ततोऽर्चकः 'आचमनीयमाचमनीयमाचमनीयम् । इत्यन्येन श्राविते 'प्रतिगृह्यताम् । इत्युक्त्वाऽय॑हस्ते आचमनीयं प्रयच्छेत् । अथार्त्यः प्रतिगृह्य । न्यशसा सरसृज वर्चसा।तं मा कुरु प्रियं प्रजानामधिपति पशूनामरिष्टिं तनूनाम् ' इति मन्त्रेण सकृदाचम्य स्मार्तमाचमनं कुर्यात् ।। ततोऽर्चको 'मधुपर्को मधुपकों मधुपर्कः' इत्यन्येनोक्ते प्रतिगृह्यताम्। इति श्रूयात् । ततो- ऽच्योऽर्चकहस्तस्थितमुद्घाटितं मधुपर्क मित्रस्यत्वा चक्षुपा प्रतीक्षे' इति मन्त्रे- णावेक्ष्य ' देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रति- गृहामि' इति मन्त्रेण सझदालोड्य तूष्णीं सकृदनामिकाङ्गुष्ठाभ्यामादाय वहिनिक्षिप्य पुनर्द्विरालोड्य निरीक्ष्य ' यन्मधुनो मधव्यं परम५ रूपम- नाद्यम् । तेनाहं मधुनो मधव्येन परमेण रूपेणान्नाद्येन परमो मधव्यो नादोऽसानि' इति मन्त्रेणानामिकाङ्गुष्ठाभ्यामादाय त्रिः प्राभायात् । मधु वाता ऋता यत' इत्यादिभित्रिभित्रग्भिः प्रत्यूचं त्रिः प्रानीयाद्वा- शेपं शिप्यादिभ्यो दद्यात्सर्वं वा भक्षयेत् प्रादिश्यसञ्चरे वा प्रक्षिपेत् । अथाचम्य 'वाड्म आस्येऽस्तु' इति कराप्रेण मुखं स्पृशेत् । नसोमें प्राणो- ऽस्तु ' इति दक्षिणवामनासारन्ध्रे । 'अक्ष्णोर्मे चक्षुः' इति दक्षिणोत्तरे चक्षु- पी। ' कर्णयोर्मे श्रोत्रमस्तु ' इति मन्त्रावृत्त्या दक्षिणोत्तरौ कौँ स्पृशेत् । एवं 'वाह्रोमें बलमस्तु' इतिदक्षिणोत्तरौ वाहू। ' उर्वोर्मे ओजोऽस्तु ' इति युगपदूरू । 'अरिष्टानि मेऽङ्गानि तनूस्तन्वा मे सह सन्तु' इति शिरःप्रभृ- तिपादान्तं सर्वाङ्गमुभाभ्यां हस्ताभ्यां स्पृशेत् । ततः खड्गहस्तोऽर्चकः 'गौ- गागौरीलभ्यताम् ' इति घूयात् । अथाच्यों 'माता रुद्राणां-' इत्यादि पाप्माहतः ॐ इत्युपांशूक्त्वा 'उत्सृजत तृणान्यत्तु' इत्युचैः प्रतियात् । ततो वर ईशान्यां दिशि चतुर्हस्तायां वेदिकायां लौकिकं निर्मन्थ्यं वाऽग्निं स्थापयित्वा पश्चादग्नेस्तृणतूलकं कटं वा स्थापयेत्॥ततः कन्यापिता वस्त्र- ·फातीपरमानसारिप्रयोगा। चतुष्टयं वराय प्रयच्छेन् । वरच तेषु मध्ये 'जरां गच्छ परिधरस्व वासो भवाकष्टीनामभिशस्तिपा वा । शतं च.जीव शरदः सुवर्या रयिं च पुनाननुसंव्ययस्वायुमातीदं परिधरस्व वासः' इति मन्त्रेणेक 'या अकृन्तनवयं या अतन्वत । याश्च देवीस्तन्तूनभितो ततन्य । तास्त्वा देवीर्जरसे संव्यय- स्वायुष्मतीदं परिधत्स्य वासः' इत्यपरमिति वासोयुगं कुमारी परिधाग्य 'परिधास्य यशोधास्यै दीर्घायुस्वाय जरदृष्टिरश्मिशतं च जीवामि शरदः पुरुची रायस्पोपममिसंन्यायप्ये ' इत्यनेनैकं ' यशसा मा द्यावापृथिवी यशसेन्द्रबृहस्पती । यशा भगश्च माविदयशो मा प्रतिपद्यताम्' इत्यपरमिति वासोयुगं परिध्यात् । अथ वधूपिता 'परस्परं समजेथाम्' इति संप्रेप्य वधूवरौ समश्चयति । ततो वरः 'समश्चन्तु विश्वेदेवाः समापो हृदयानि नौ। संमातरिश्धा संधाता समुदेष्ट्री दधातु नौ' इति पठेत् । अय कन्यापितोद- मुखः कुशजलाक्षतपाणि: 'अमुकगोत्रस्यामुक्रप्रवरस्याऽमुकशर्मणः प्रपौत्रा- यामुकशर्मणः पौत्रायामुकशर्मणः पुत्राय' इतिवरपक्षे अमुकगोत्रस्यामुकप्रव- रस्यामुकशर्मणः प्रपौत्रीममुकशर्मणः पौत्रीममुकशर्मणः पुत्रीम्' इति कन्या: पर्छ । एवं पुनरद्वयमुक्त्वा 'प्रामुखोपविष्टायामुकगोत्रायामुकप्रवरायाऽ- मुकशर्मणे प्रत्यङ्मुखोपविष्टाममुकगोवाममुकप्रवराममुकनानीमिमां कन्या सालंकारांप्रजापतिर्देवत्यां पुराणोक्तशतगुणीकृतज्योतिष्ठोमातिरावसमफल- प्राप्तिकामो भार्यात्वेन तुभ्यमहं संप्रदः' इत्युक्त्वा सकुशाक्षतजलं कन्या- हस्ते वरदक्षिणहस्ते वा दद्यात् । वरश्च द्यौरत्वा ददातु पृथिवी वा प्रति- गृह्णातु ' इति मन्त्रेण तां प्रतिगृह्य ' कोऽदान ' इत्यादि कामस्तुतिं पठे- न् । अथ कन्यापिता कन्यादानप्रतिष्टासिद्धयर्थ सुवर्ण गोमिथुनं च दक्षिणां दत्त्वा यौतकत्वेन गा महिपीश्च प्रामादि यथासंभवं दद्यात् ।। ततो वरः । 'यदेवि मनसा दूरं दिशोऽनु परमानो वाहिरण्यपणों वैकणः स त्वा मन्मनसां करोत्वमुकि ' इत्यनेन मन्त्रेण प्रतिग्रहस्थानाद्वधूं गृहीत्वा निष्क- म्याग्निसमीपमागच्छेत् । अत्रावसरे कश्चिजलपूर्ण कुम्भंस्कन्धे निधायाग्ने- दक्षिणत उत्तरतो वाऽभिपेकपर्यन्तं वाग्यत ऊर्व तिष्ठेत् ॥ ततो वधूपित्रा 'परस्परं समीक्षेथाम्' इति प्रेपितों वरः समीक्षमाणां समीक्षमाणः अघो- रचारपनिन्यधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चा: 1 वोरसूर्देवकामास्योना शन्नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे । सोमः प्रथमो विविदे गन्धवों विविद् उत्तरः तृतीयोऽनिष्टे पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजः ॥ सोमोऽद्गन्धर्वाय गन्धोऽद- ·संस्कारमाम । प्रये। रविच पुत्रांश्चादादमिर्महामथो इमाम्।सानः पूषा शिवतमा मैरय सा न अरू उशती विहरायस्यामुशन्तःप्रहराम शेपं यस्यामु कामा बहवो निविष्य' इति पठित्वा प्रदक्षिणमप्निं परीत्य पश्चादनः पूर्वस्थापिततेजनीकटयोरन्यतर- स्मिन्दक्षिणपादमः कृत्योपविशेत् । स्वदक्षिणतो वधू चोपवेश्य प्रमोपवे- शनादिचरुव पर्युमणान्तं कर्म पुर्यात् ।। इयांस्तु विशेषः ।। शमीपलाश- मिश्रा लाजा अश्मा लोहितमानडुई चर्म- वधूभ्राता शूर्प दृढपुरुष आ- चार्याय वरद्रव्यमित्येतान्ति वस्तून्युपकल्पयेत् । न प्रोक्षेत् । ततः सुव- मादाय दक्षिणं जान्याच्य ब्रह्मणान्यारब्धः 'प्रजापतये स्वाहा' इदं प्रजाप- तये । 'इन्द्राय स्वाहा । इदमिन्द्राय । इत्याघारौ || 'अग्नये स्वाहा' इदम- नये । 'सोमाय स्वाहा' इदं सोमाय । इत्याज्यभागौ ॥ ॐ भूः स्वाहा' इदममये । ॐ भुवः स्वाहा' इदं वायवे । ॐ स्वः स्वाहा' इदं सूर्याय । 'वन्नो अमे वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडो अक्या सिसीप्ठाः । यजिष्ठो वह्नि- तमः शोशुचानो विश्वा द्वेपार सि प्रमुमुग्ध्यस्मत्स्वाहा' इदमनीवरुणा- भ्याम् । 'सत्वन्नो अग्नेऽवमो भवोती नेदिष्टो अस्या उपसो व्युष्टौ । अव यक्ष्व नो वरुण रराणो वीहि मृडीक सुबो न एधि स्वाहा' इदमीव- रुणाभ्याम् । 'अयाश्चाग्ने स्यनभिशस्तिपाश्च सत्यामिलमया असि । अया नो यज्ञं वहास्यया नो धेहि भेपजर स्वाहा' इदमग्नयेऽअयसे । येते०स्वाहा' इदंवरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुभ्यः स्वर्केभ्यः । 'उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाधर्म विमध्यमर श्रथाय । अथा वयमादित्य व्रते तवाना- गसो अदितये स्याम स्वाहा' इदं वरुणाय । ब्रह्मणान्वारब्धो हुत्वा । ततो राष्ट्रभृतो यथा-'ऋतापाइतधामाग्निर्गन्धर्वः स न इदं ब्रह्म क्षत्रं पातु तस्मै स्वाहावाट्' इदमृतासाहे रतधाम्नेऽग्नये गन्धर्वाय । 'ऋतापाद्धृतधामाग्नि- गन्धर्वस्तस्यौपधयोप्सरसो मुदो नाम ताभ्यः स्वाहा' इदमोपधिभ्योऽप्स- रोभ्यो मुझ्यः । 'सहितो विश्वसामा सूर्यो गन्धर्वः स न इदं ब्रह्म क्षनं पातु तस्मै स्वाहा वाद् । इद सहिताय विश्वसाने सूर्याय गंधर्वाय । 'स ५ हितो विश्वसामा सूर्यो गन्धर्वस्तस्य मरीचयोऽप्सरस आयुको नाम ताभ्यः स्वाहा वाद ' इदं सुपुम्णे सूर्यरश्मये चन्द्रमसे गन्धर्वाय । सुपुम्णः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वस्तस्य नक्षत्राण्यप्सरसो भेकुरयो नाम ताभ्यः स्वाहा' इदं नक्षत्रेभ्योऽप्सरोभ्यो भेकुरिभ्यः । ' इपिरो विश्वव्यचा वातो गन्धर्वः स न इदं ब्रह्मक्षत्रं पातु तस्मै स्वाहा वाद ' इमिपिराय ।

·कातीयस्त्रानुसारिप्रयोगा। विश्वव्यचसे वाताय गन्धर्वाय । इपिरो विश्वव्यचा वातो गन्धर्वत्तस्यापो- अप्सरस ऊजों नाम ताभ्यः स्वाहा' इदमन्योऽप्सरोभ्य गर्थ्यः । 'मुज्युः सुपणों यज्ञो गन्धर्वः स न इदं ब्रह्मक्षत्रं पातु तस्मै स्वाहावाद । इदं भुज्यवे सुपय यज्ञाय गन्धर्वाय । 'भुज्युः सुपर्णो यज्ञो गन्धर्वस्तस्य दक्षिणा अप्सरसस्तावानाम ताभ्यः स्वाहा । इदं दक्षिणाभ्योऽप्सरोभ्य- स्तावाभ्यः। प्रजापतिविश्वकर्मा मनो गन्धर्वः स न इदं ब्रह्मक्षत्रं पातु तस्मै स्वाहावाद । इदं प्रजापतये विश्वकर्मणे मनसे गन्धर्वाय । 'प्रजापतिविश्वकर्मा मनो गन्धर्वस्तस्य नक्सामान्यप्सरस एटयो नाम ताभ्यः स्वाहा । इदमुक्सानभ्योऽप्सरोभ्य एष्टिभ्यः ॥ अथ जयाहोमः ।। 'चित्तं च स्वाहा' इदं चित्ताय । चितिश्च स्वाहा' इदं चित्यै । 'आफूतं च स्वाहा' इदमाकूताय । 'आफूतिश्च स्वाहा' इदमाकूत्यै । 'विज्ञातं च स्वाहा' इदं विज्ञाताय। विज्ञातिश्च स्वाहा' इदं विज्ञात्यै। मनश्च स्वाहा' इदं मनसे। 'शकरीश्च स्वाहा' इदं शक्वरीभ्यः। 'दर्शश्च स्वाहा' इदं दर्शाय । 'पूर्णमासं च स्वाहा' इदं पूर्णमासाय । 'बृहच स्वाहा' इदं वृहते । 'रथन्तरं च स्वाहा' इदं रथन्तराय । 'प्रजापतिर्जयानिन्द्राय वृष्णे प्रायच्छदुनः पृतनाजयेपु । तस्मै विशः समनमन्त सर्वाः स उग्रः स इढ्यो बभूव स्वाहा' इदं प्रजा- पतये जयानिन्द्राय' ॥ अथाभ्यातानः ॥ ' अग्निभूतानामधिपतिः स माव- त्वस्मिन्ब्रह्मण्यस्मिन्क्षनेऽस्यामाशिप्यस्यां पुरोधायामस्मिन्कर्मण्यस्यां देव- हूत्या र स्वाहा । इदमग्नये भूतानामधिपतये । एवं समामवत्वित्येवमादि- स्वाहाकारान्तस्योत्तरत्राप्यनुपङ्गः ॥ 'इन्द्रो ज्येष्ठानामधिपतिः० इद मि- न्द्राय ज्येष्ठानामधिपतये । यमः पृथिव्या अधिपतिः० इदं यमाय पृथिव्या अधिपतये । वायुरन्तरिक्षस्याधिपतिः० इहूँ, वायवेऽतरिक्षस्याधिपतये । सूर्यो दिवोऽधिपतिः० इदं सूर्याय दिवोऽधिपतये । चन्द्रमा नक्षत्राणाम- धिपतिः० इदं चन्द्रमसे नक्षत्राणामधिपतये । वृहस्पतिर्ब्रह्मणोऽधिपति.. इदं वृहस्पतये ब्रह्मणोऽधिपतये । मित्रः सत्यानामधिपतिः० इदं मित्राय सत्यानामधिपतये । वरुणोऽपामधिपतिः० इर्द वरुणायाऽपामधिपतये । समुद्रः स्रोत्यानामधिपति:०इदं समुद्राय स्रोत्यानामधिपतये । अन्न र सा... म्राज्यानामधिपतिः समाक्त्वस्मिन्ब्रह्मण्यस्मिन्० इदमन्नाय साम्राज्या- नामधिपतये -। सोम ओपधीनामधिपतिः० इदं सोमायौपधीनामधिपतये । 'सविता प्रसवानामधिपतिः० इदं सविने प्रसवानामधिपतये । रुद्रः पशूना- मधिपतिः० इई रुद्राय पशूनामधिपतये। उदकोपस्पर्शनम् । त्वष्टारुद्रा- ·संस्कारमाने , . णामधिपतिः० इदं त्वष्ट्रे रुद्राणामधिपतये । विष्णुः पर्वतानामधिपति:०, इदं विष्णवे पर्वतानामधिपतये । मरुतो गणानामधिपतिः स मावत्वस्मिन्, इदं मरुभ्यो गणानामधिपतिभ्यः । पितरः पितामहाः परेऽवरे ततास्तता- महा इह मान्वत्वस्मिन् स्वाहा' इई पितृभ्यः पितामहेभ्यः परेभ्योऽवरेभ्य- स्ततेभ्यस्ततामहेभ्यः । उदकस्पर्शनम् ॥ · अग्निरैतु प्रथमो देवताना ५ सोऽत्यै प्रजा मुञ्चतु मृत्युपाशात् । तदयं राजा वरुणोऽनुमन्यतां यधेय ५ स्त्री पौत्रमघं न रोदात्स्वाहा' इदमग्नये । ' इमामग्निस्त्रायतां गार्हपत्यः प्रजामस्यै नयतु दीर्घमायुः । अशून्योपस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्द- मभिवियुद्धधतामिय ५स्वाहा । इदमग्नये । स्वस्ति नो अग्ने दिव आपृथि- व्या विश्वा निधेह्ययथा यजत्र । यदस्यां महि दिवि जातं प्रशस्तं तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्र ५ स्वाहा । इदमग्नये । 'सुगन्नु पन्यां प्रदिशन्न एहि ज्यो- तिप्मध्ये ह्यनरन्न आयुः । अपैतु मृत्युरमृतन्न आगाद्वैवस्वतो नो अभयं कृणोतु स्वाहा' इदं वैवस्वताय । 'परं मृत्यो अनुपरे हि पन्था यस्ते अन्य इतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते प्रवीमि मा नः प्रजा गरि- पोमात वीरान्स्वाहा । इदं मृस्यवे । उदकोपस्पर्शनम् ॥ ततो वधू- भ्राता पूर्वोपकल्पितान्शमीपलाशमिश्रान्लाजान्शूर्पे धृतानञ्जलिनाss दायवध्वजलावावपेत् ततः प्राङ्मुखी वधूस्तिष्ठन्ती ' अर्यमणं देवं कन्या अग्निमयच्छत । स नो अर्थमा देवः प्रेतोमुश्चातुमापतेः स्वाहा' इत्यनेन मन्त्रेणाञ्चलिस्थान्लाजान्तृतीयांशं हुत्वा । र्थम्णे' इत्युक्त्वा 'इयं नार्युपब्रूते लाजानावपन्तिका आयुष्मानस्तु मे पति- रेधन्तां ज्ञातयो मम स्वाहा' इत्यनेनालिस्थलाजाधै हुत्वा 'इदमग्नये' इत्युक्त्वा 'इमान् लाजानावपाम्यग्नौ समृद्धिकरणं तव । मम तुभ्यं च संवननं तदग्निरनुमन्यतामिय ५स्वाहा' इत्यनेन सर्वान्लाजान्हुत्वा 'इदम- नये' इति श्रूयात् ॥ ततो वरः ॥ ‘गृणामि ते सौभगत्वाय हरतं मया पत्या जरदष्टियथा सः । भगो अर्यमा सविता पुरन्धिर्मह्यं त्वाऽदुर्गाहे- पत्याय देवाः । अमोऽहमस्मि सा त्वं सा त्वमस्य मो अहम् ॥ सा माहम- स्मि रक्त्वं द्यौरहं पृथिवी त्वम् ॥ तावे हि विवहावहै सह रेतो दधावहै प्रजां प्रजनयावहै पुत्रान्विन्दावहै वहूंस्ते सन्तु जरदृष्टयः । संप्रियौ रोचि- प्णू सुमनस्यमानौ । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शत शृणुयाम शरदः शतम् ' इत्यनेन मन्त्रेण वध्वा साङ्गुष्टं दक्षिणकरं गृहीयात् ॥ ततो वश्वा दक्षिणं पादं धृत्वा 'आरोहेममश्मानमश्मेवत्वं स्थिरा भव । अभि- ·कातीयवासारिप्रयोगा। निष्ठ पृतन्यतोऽन वाधव पृतनायतः' इति मन्त्रेणारत्तरस्थिताश्मोपरि संस्थाप्य ।। सरस्वति प्रेदमय सुभगे वाजिनीवति । यां त्वा विश्वस्य भूतस्य प्रजयामस्यामतः ।। यस्यां भूत समभवद्यस्यां विश्वमिदं जगत् । तामदा गाथा गास्यामि या स्त्रीणामुत्तमं यशः' इति प्रगीय 'तुभ्यममे पर्य- बहनसूर्या यहतु नासह । पुनः पतिभ्यो जायां दाग्ने प्रजया सहा इति मन्त्रं पठित्वा वध्वा सहाग्निं परिष्कम्यैवं पुनर्द्विवारं लाजावपनादि परि- प्रमणान्तं कुर्यात् ।। ततो वधूभ्राता शूर्पकोणप्रदेशेन सर्वान्लाजान्यध्वज लावावपेत् । अथोत्थाय क्वा भगायस्वाहा , इत्यनेन हुत्वा 'इदं भगाय । इति त्यागे कृते वरस्तयासहाचारातूष्णीं चतुर्थे परिक्रमणं कृत्वा ब्रह्मणाऽन्यारब्धः 'प्रजापतयेस्वाहा । इति हुत्वा · इदं प्रजापतये' इति त्यागं कुर्यात् । ततो वधूवरेण ' एकमिपे विष्णुस्त्यानयतु ' इत्युक्ते एकं पदमुदग् दद्यात् । 'द्वे ऊने विष्णुस्त्वानयतु ' इत्युक्ते द्वितीयम् । 'त्रीणि रायस्पोपाय विष्णुस्त्वानयतु ' इत्युक्ते तृतीयम् । 'चत्वारि मायो- भवाय विष्णुस्त्वानयतु' इत्युक्ते चतुर्थम् । 'पञ्च पशुभ्यो विष्णुस्त्वानयतु' इत्युक्ते पञ्चमम् । 'पट्ऋतुभ्यो विष्णुस्त्वानयतु' इत्युक्ते पष्ठम् । 'सखे सप्त- पंदा भर सा मामनुरता भव विष्णुस्त्वानयत' इत्युक्ते सप्तमं पदं दद्यात् ।। अथ वरः पूर्वमभिपेकार्थ धृतकुम्भादुदकमादाय 'आपः शिवाः शिवतमाः शान्ताः शान्ततमास्तास्ते कृण्वन्तु भेषजम्' इत्यनेन मन्त्रेण वधूमूर्द्धन्यामिपि- च्य पुनरुदफमादाय 'आपोहिष्ठा' इति तृचं पठित्वाऽभिपिच्य 'सूर्यमुदीक्ष- स्व' इति वधू संप्रेक्ष्य - तचतु:०-इत्यादि शृणुयाम शरदः शतम्' इत्यन्त मन्त्रं पठित्वा सूर्यमुदीक्षते । तस्या दक्षिणांसस्योपरि हस्तं नीत्वा 'मम व्रते ते हृदयं दधामि मम चित्तमनुचित्तं ते अस्तु । मम वाचमेकमना सुपस्व प्रजापत्तिष्ट्रा नियुनक्तु मह्यम्' इति मन्त्रेण तदृदयमालभ्य 'सुमङ्गलीरियं वधूरिमा ५ समेत्य पदयत । सौभाग्यमस्य दत्त्वा याथास्तं विपरेतन इत्य- नेन तामभिमन्याचारातद्वामभागे उपविश्य तस्याः सीमन्ते बर: सिन्दूर दद्यान् । अथाग्नेः प्रागुदग्या पूर्वकल्पिते उत्तरलोनि प्राग्नीये आनऽहे चणि इह गावो निषीदन्तिहाश्वा इह पूरुपाः । इहो सहस्रदक्षिणो यज्ञ इह पूपा निपीदन्तु ' इति मन्त्रेण वधू दृढपुरुषो वरश्चोत्याप्यो- पवेशयेत् । ततो घर:-पूर्ववद्यथास्थानमुपविश्य ब्रह्मणावारब्धः अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इदमध्ये स्विकृते । इति स्विष्टकद्धोमं कृत्वा संसवान्या- . . - .

·संस्कारमपखे श्य ब्राह्मणे पूर्णपात्रवरयोरन्यतरं दक्षिणा त्वेन दत्वा स्वाचार्याय वरं दत्वा भूयसी संकल्प्याऽऽदित्येऽस्तमिते 'घुवमीक्षस्व ' इति वधूं प्रेष्य 'ध्रुवमसि ध्रुवं त्वां पश्यामि वैधिपोष्ये माय मां त्वाऽदाद् बृहस्पतिर्मया पत्या प्रजावती संजीव शरदः शतम् । इति मन्त्रं वाचयित्वा ध्रुवीक्ष्यीत ततो दम्पती विवाहादारभ्य त्रिरात्रमक्षारालवणाशिनावधःशायिनौ संवत्सरं द्वादशरानं पटानं बिरानं या ब्रह्मचारिणी स्यातामिति ।। इति विवाहप्रयोगः। चर्मण्यतीतरणिजाशुभसङ्गमस्य सान्निध्यभाजि कृतशालिनि मध्यदेशे। ख्याताभरेह नगरी किल तत्र राजा राजीवलोचनरतो भगवन्तदेवः ॥ १ ॥ इति श्रीसमरवंशावतंसमहाराजाधिराजश्रीभगवन्तदेवादिष्टमीमांसकभट्टशकरात्मन- भट्टनीलकण्ठकृते भगवन्तभास्करे प्रथमः संस्कारमयूखः समाप्तः ।

·च. पुस्तके दृष्टाः पाठभेदाः।
१.१०६. २७ दिगित्यस्याये-
वृद्धिश्राद्धारम्भाच पूर्व वैश्वदेवः कार्यः ।
वृद्धावादी क्षये चान्ते मध्ये दर्शे तु पार्वणे ।
एकोदिष्टे निवृत्ते तु वैश्वदेवो विधीयते ।।
इति शासायनपरिशिष्टात् । इत्यधिकम् ।
शु. १३ पं. २ कुम्भः इत्यस्याये-
एषु सूर्ये विद्यमाने इत्यर्थः । इत्यधिकम् ।
पृ.१३ पं.८ ग्रहणम् । इत्यस्या-
विष्टिभद्रा । इत्यधिकम् ।
१. १६ १.२५ योगपद्य इत्यतः प्राक्---
पिज्यं पितृणां हितं श्राद्धादिकारम् । इत्यधिकम् ।
५. १७६.२१ प्रत्यविधानाद ' इत्यत्र--
प्रवृत्त्यविधातात् ।
शु.१५५.९ संग्रहे इत्यस्यानन्तरम्--
अत्र ब्राह्मणभोजनसंख्यामाह कल्पतरी यज्ञपा:-
गर्भाधानादिसर्वेषु ब्राह्मणान्मोजयेद्दश ।
आक्सध्ये त्रयोविशदग्न्याधेये शतात्परम् ।।
आप्रयणे प्रायश्चित्तेष्ट्यां ब्राह्मणा दा पञ्च च ।
सहस्रं भोजयेत्सोमे ब्राह्मणानां शतं पशौ ।
चातुर्मास्येषु चत्वारि तथा पञ्च सुरामहे ।
अयुतं वाजपेये चाश्वमेधे तु चतुर्गुणम् ॥
चत्वारि शतानीति संबन्धः । सुराग्रहे सौत्रामण्याम् । चतुर्गुणं प्रयु-
.
मिति।
५.२१. पं. ६ कंचिदादनादर इत्यस्य स्थाने
केचिच्छब्दादनादर इति।
पू. २२५.५ इतीत्यस्पाये-
पुत्रे इति पुंस्त्रमविवक्षितमनुवाद्यविशेषणत्वात् । पृथ्वीचन्द्रोदये का-
प्णाजिनिः-

·२ प्रादुर्भावे पुत्रपुज्योर्महणे चन्द्रसूर्ययोः । स्नात्वानन्तरमात्मीयान् पितृछ्राद्धेन तर्पयेत् ॥ इत्यधिकम्। पृ. २४ पं. १३ जातकोत्तर इत्यस्याये- नामकरणस्येत्यधिकम् । पृ. २५ पं. १ गुप्टेऽतीते । इत्यस्याये- यत्तु-दशाहे द्वादशाहे वापि जन्मतोऽपि त्रयोदशे । पोडौकोनविशे वा द्वात्रिंशे वर्णतः क्रमात् । इति मदनरत्नधृतवृहस्पतिवचने चतुर्णी वर्णानां पदाला उक्ताः, नतु ते मदनेन व्यवस्थापिताः । व्यवस्था त्वेवम् । दशाहेऽतीते तथा चैकाद- शाहद्वादशाही ब्राह्मणस्य वाशब्दस्वरसात् । त्रयोदशे इति क्षत्रियस्य सूतकान्तत्वात् । पोडशैकोनविंशौ पैश्यस्य द्वितीयवाशब्दस्वरसात् । द्वात्रिंशत्तमः शूद्रस्य सूतकान्ते भा (?) रूपान्तरत्वादाकावासत्त्वाच । एतत्संवादेन नारदोऽपि- जन्मतो दशमे वापि द्वादशे वापि तत्पुनः विप्राणां नामकर्म स्यादाशौचान्ते तु शेपयोः ॥ इति । शेषयोः क्षत्रियवैश्ययोः । तेन विप्रशूद्रयोराशौचमध्येऽपि भवतीति. केचित् । अत एव प्रयोगपारिजाते वृहस्पतिवचनमेवं पठितम् । द्वादशे दशमे वापि जन्मतो दिवसे शुभे । पोडशे विंशतौ चैव द्वाविंशे वर्णतः क्रमात् । तेन तन्मते दशमे इति यथाश्रुतमेन । एतेषां च पक्षाणां स्वस्वगृह्या- नुसारेण व्यवस्थेति हेमाद्रिमाधवमदनादयः । इत्यधिकम् । पृ. २५ पं. १८ तत्र मासनामानि वसिष्ठ आहेत्यस्य स्थान-- तैत्र मासनामान्याह गार्य:- मासनाम गुरोर्नाम दद्याद्वालस्य वै पिता । कृष्णोऽनन्तोऽच्युतश्चक्री वैकुण्ठोऽथजनार्दनः । उपेन्द्रो यज्ञपुरुपो वासुदेवस्तथाहरिः । योगीशः पुण्डरीकाक्षो मासनामान्यनुक्रमात् ।। अत्र ार्गशीर्षादिक्रमः । १ अयमेव युक्तः पाठ । मूले 'अत्रकेचिद्... 'उपेक्ष्यम्' इति पाठस्वसगत एव । नति अत्रेतीदमा वसिष्ठवचनं परामृश्य तत्र मादिक्रमोऽभिधातु शक्यः। चैत्रादीति श्रवणात् । नापि गायवचन तस्यानुपादानात । लेखकप्रमादात्तद्भशकल्पनायामपि मार्गादिक्रमस्यैव तत्र वासि- प्रवचनानुरोधेन कल्पयितु युक्तस्वात्तदुपेक्षाहेतुतया वसिष्ठवचनोपन्यासस्य विरुद्धलात् ।

·३ , २५६, २२-२३ इति । केचिदित्यस्यस्थाने- 'इति मदनरमधृतगार्य ( ? वसिष्ठ) वचनैकवाक्यत्वात् । पितामह चरणास्तु' इति । पृ. २५ पं. २५ तासिटे"""दुपेक्ष्यमितिपद्धिर्नास्ति । पृ. २८पं. २० आयुपेऽपि त्यत्र- आयुपे पिता। पृ. ३१पं. १० इतीत्यस्पारे- वर्जनीयानित्यान्दीदीन् । इत्यधिकम् । १.३२६. ६ नातिव्याहारयेदित्यस्यस्थाने- नाभित्र्याहारयेत् । १. ३३ पं. २२ 'शरदि वैश्यम्' इतीत्यस्याये---- अत्र च माणवककर्तृकं गुरुसमीपगमन विधीयत्त इति प्राश्वः । पिता- महचरणास्तु णिज(?) विवक्षायां मानाभावात-आचार्यकर्तृकं माणव- काधिकारिकमुपनयनमेव विधीयते नोपगमनं कमीर्यजमानं वाचयति'। पञ्चभिः पावयति' इत्यन्न यजमानाधिकारिकाध्वर्युकर्तृकवाचनपाव- नादिवत् । अत एव छान्दोग्योपनिषदि गुरुकर्तृकोपनयनाकूलल्यापाररूपो- पगमनर्तृकता 'जापालिमातरमामन्त्र्यात्मानमुपनाययितुं गौतममाज- गाम' इति । हेमाद्रौ चुधवचस्यपि भार्भाप्टमे वर्षे ब्राह्मणमुपनाययेत्' इति । 'एतयानाराकामयाजयेत्' इत्यत्र तु यन(मा?)नस्य प्रयोज्याध्वर्यवादिकर्तृत्वे मानाभावाद्यजेः स्वार्थवणिजविशेषणतया परार्थवचारणाविधिश्च(१) स्यादिति णिजविवक्षया यजनमेव विधीयत इत्याहुः । अत्र केचित् । उपनयनादेनोपनायनमेवाभिर्धायत इति तद्युक्तम् । उपयनविषयक- प्रयोजकन्यापारस्योपनयनशब्दावाच्यत्वाल्लक्षणायां मानाभावादिति हे- माद्रिः। एतेन आचार्यसमीपनयनाइको गायन्युपदेश' प्रधान गायच्या ब्राह्मणमुएनयीत' इति कात्यायनस्मृती चोपनयनस्य गायत्र्युपदेशाङ्गत्वद- दर्शनात् । एवं चोपनयनपदं योगरूढं समिद्दादिपदस्येवाङ्गवाचिनो- ऽप्युपनयनपदस्य तत्संबन्धेन प्रधानसंज्ञोपपत्तेरित्यपास्तम् । एकत्र योगरूढस्यै(व्यारे)र योगदपदप्रवृत्तेः यथा पङ्कजपदे । अत्र तु नयने योगस्य गायत्र्युपदेशे च सदस्य(हे.) सजावेन नैकत्रविद्यमानत्वमिति । स्मृत्यर्थसारे तु-आचार्यसमीपनयत्नमग्निसमीपनयन वा गायत्रीवाचन वा प्रधानमित्युक्तम् । इत्यधिकम् ।

·४ पृ.३३ पं. ३ द्रविणशीलाख्य इत्यस्य स्थाने- द्रविणशीलाढ्यः। . ३१ पं. ७ प्रागेव तलमित्यस्य स्थाने प्रागेत्र न तदूर्वा । ४.३३ पं. १४ गोणपाठ इत्यस्याये-- उपनयनकालस्य परावधिमाहाश्वलायनः । इत्यधिकम् । १. ३४ पं. ९ निरंशः इत्यस्याये- तथाचोक्तम्- राशेः प्रथमभागस्थो निरंशः सूर्य उच्यते । अत्रिः- पराजितेऽतिनीचस्थे नीचे शुक्रे गुरौ तथा । व्रतिनं यदि कुति स भवेद्वेदवर्जितः ।। राजमार्तण्ड:-- नष्टे शुकेऽथवा जीवे निरंशे चैव भास्करे । उपनीतस्य शिष्यस्य जडत्वं मृत्युरेव च ॥ चण्डेश्वरः- दाहे दिशां चैव धराप्रकम्पे वनप्रपातेऽथ विदारणे वा । केतौ तथोल्काशुकरप्रकाशे व्यहं न कुर्याद्वतमङ्गलादि । इत्यधिकम् । पृ.३४६.१७ अनध्यायत्वं वक्ष्यत इत्यस्याये- लल्लः-व्रतेऽह्नि पूर्वसंध्यायां वारिदो यदि गर्जति । तद्दिने स्यादनध्यायो व्रतं तत्र विवर्जयेत् ॥ इति विशेषण वर्जयेदित्यर्थकन विवर्जयेदितिपदेन पूर्वसंध्यायां गर्जने दोपाधिक्यं सूच्यते तथा -पौपादित्रिपु मासेषु कृष्णं चैवाष्टकात्रयम् । एका ज्ञेयाश्विने मासि हेमन्ते चतुरष्टकाः ।। अष्टकाश्च समुद्दिष्टाः सप्तम्यादिदिनत्रयम् । नाधीयीत च शास्त्राणि बनवन्धं विवर्जयेत् ।। नचोत्पातहते ऋक्षे व्रतोपनयनं शुभम् । इति । नान्दीश्राद्धोत्तरं विशेष उक्तो ज्योतिर्निबन्धे- नान्दीश्राद्धे कृते पश्चादनध्यायस्त्वकालिकः। तदोपनयनं कार्य व्रतारम्भं न कारयेत् ।।

·इंदं च येषां तद्दिने एव वेदारंभो विहितस्तान्प्रत्येव नान्येपामिति प्रयो- गरले पितामहचरणाः । इत्यधिकम् । ५.३४ पं. २१ द्वितीयाया:-मान्यास्त्वित्यन्तस्य स्थान- द्वितीयाया विहितत्वात् । अत्रानध्यायपदं नित्यानध्यायपरं न तु नैमि- त्तिकानध्यायपरं तेषामनित्यत्वेन नित्यानित्यसंयोगविरोधात् । ननु सप्तम्यादिदिनत्रयमिति नवम्या अपि निषेधात् कोऽस्य विषयः । उच्यते- निपेषद्वयवशाहोपाधिक्यकल्पनेति केचित् । धर्मप्रकाशे पितामहर- रणास्तु । इति । १.३४ पं. २५ इत्याहुरित्यस्याये- कालविशेषोपनीतस्य पुनरुपनयनमाह वसिष्टः-- पापांशकगते चन्द्रे अरिनीचस्थितेऽपि च । अनध्याये चोपनीतः पुनः संस्कारमर्हति ।। भरद्वाजः-विनर्तुना वसन्तेन कृष्णपक्षे गलग्रहे । अनध्याये चोपनीतः पुत. संस्कारमहति ।। इति । नारदीये तु अपराहे चोपनीत इति तृतीयपाद उक्तः । अपगलखिवा- विभक्तदिनस्यान्तभागः । तथाच ज्योतिर्मनु:- सर्वदेशेषु पूर्वाहे मुख्यं स्यादुपनायनम् । मध्याहे मध्यम प्रोत्तमपराहे विगर्हितम् । इति ।। सन्नामा(?न्माना)नि स्कान्दे-- उर्ध्व सूर्योदयात्रोक्तं मुहूर्तानां तु पञ्चकम् । पूर्वाह्नः प्रथमः प्रोक्तो मध्याह्नस्तु ततः परम् ॥ अपराहत्त्वतः प्रोक्तो मुहूर्तानां तु पञ्चकम् । इति । अचानध्यायपद नित्यनैमित्तिकसाधारणानध्यायपरम् । नैमित्तिकमनध्यायं कृष्णे च प्रतिपदिनम् । मेखलाबन्धने शस्तं चौले वेदव्रतेपि च । इति वसिष्ठवचने नैमित्तिकानध्यायकृष्णप्रतिपदादिनित्यानध्या- यानां च- स्वाध्यायवियुजो घनाः कृष्णप्रतिपदादयः। प्रायश्चित्तनिमित्ते तु मेखलावन्धने मताः ॥ इनि कालादर्शादिधृतवृद्धगार्यवचनात्मायश्चित्तोपनयनपरतैव नावा- पनयनपरता । अनध्यायपदस्य नित्यानध्यायपरत्वे तु नैमित्तिकान- ·६ ध्यायक्टंप्रतिपद्यप्यपूर्वोपनयनापत्तेः । एतेन पुनःसंस्कारविधिगतानध्याय- पदस्य नित्यानध्यायपरत्वेनोपपन्नस्यानित्यानध्यायग्राहकत्वासंभवात् । अग्नीपोमीययागोत्कर्षपरतया प्रतीयमानेन 'यदेवादः पौर्णमासं हविः' इति वचनेनामीपोमीयपुरोडाशयागस्यैवोत्को नाग्नीपोमीयोपांशुयाजस्य नि- त्यानीपोमीयग्रहणायोगादिति परास्तम् । किंच दृष्टान्त एवाग्नीपोमी- यपुरोडाशस्यैवोत्कर्षे नित्याग्नीपोमायसंवन्धो हेतुत्वेन भाप्यतन्त्ररत्नशा- खदीपिकादिग्रन्थेपु उक्तः । प्रत्युत विकल्पसंभवान्नोत्कृष्यते आज्यमित्यादि, तन्त्ररलग्रन्थस्वारस्यादग्नीपोमीयाज्यस्योत्कर्ष एवं प्रतीयत इति । : यत्तु 'विद्युत्स्तनयिलुर्दृष्टिश्चापतौ यत्र संनिपतेयुरुयहमनध्यायो यावलू- मिटुंदकेत्येके' इति धर्मप्रभोदाहृतवाक्येऽपतौ वर्षे त्रिरात्रमित्युक्तत्वा- न्माधादिपु वृष्टेनियतत्वान्नासावपर्तुरिति तत्र वृष्टौ नानध्यायः। वृष्टिकालो दक्षिणायन एक उदगयनेऽप्यपर इत्यर्थस्य ज्ञायकं महाभारते वैराटपर्वणि बृहन्नडावस्थपार्थवचनमुत्तरं प्रति 'गाण्डीवमेतत्पार्थस्य लोकेपु विदितं धनुः' इति प्रकृत्य- एतद्वर्पसहस्रं तु ब्रह्मा पूर्वमधारयत् । ततोऽनन्तरमेवाथ प्रजापतिरधारयत् ।। त्रीणि पञ्चशतं चैव शक्रोऽशीतिं च पञ्च च । सोमः पञ्चशतं राजा तथैव वरुणः शतम् ॥ पार्थः पञ्च च पष्टिं च वर्षाणि श्वेतवाहनः । इति । अत्र खाण्डवदाहानन्तरलब्धधनुपः पार्थकर्तृकधारणे पञ्चपष्टिवत्सरा- त्मकवाणां बाधितत्वात्सार्धद्वात्रिंशद्वत्सराः पञ्चपष्टिवर्पशब्देन विवक्षिता इत्यवश्य वाच्यम् । अन्यथातीतानागतवत्सराभिप्रायव्याख्यानेऽधारयदिति भूतनिर्देशानुपपत्तेरिति । तद्युक्तम् । पञ्चपष्टिवर्गणीत्यस्योत्तरावधिमात्र- समर्थकत्वात्। दृश्यते च लोके पञ्चाशदर्पपर्यन्तमध्यापनादि कृतमित्यादयः प्रयोगा उत्तरावधिसमर्थका नहि तत्रोत्पत्त्यादिरूपः पूर्वावधिपि प्रतीयते येन वाधः स्यात् । किंच दक्षिणायनोत्तरायनयोष्टिकालवे- अनुराधर्ममारभ्य पोडशःपु भास्करः । यावञ्चरति वै तावदकालं मुनयो विदुः ।। कालवृष्टौ तु तत्कालमकाले तु त्रिरात्रकम् । अतिमात्राथवा वृष्टि वीयीत दिनत्रयम् ॥ तयोस्तु द्विदिनं चैव वृष्टिमाने दिनं स्मृतम् ।

·इति स्मृतिरत्नावल्यादिधृतगार्यवचने तथा आदिज्येान् वर्षतु- रक्तस्तत्र वृष्टिः कालवृष्टिरिति स्मृत्यर्थसारे अपतौं वर्षे त्रिरात्रमित्ले- तस्योपनिपाध्ये त्वादिज्येष्टान्तं वर्तुरुक्तस्तन वृष्टिकालाकालपरिभाष- पवैयापत्तेः । एतदभिप्रायेणैव यस्सिन्देशे यो वर्षाकालस्ततोऽन्यत्रापर्तु- रित्यापस्तम्बीयधर्मप्रश्नवाक्यस्य व्याख्याने उचलायां प्रथमप्र तृतीयपटले हरदत्तीयमन्थः संगच्छत इति । यत्तु यावमिव्युकेत्येके (इति) धर्मप्रश्न एव पक्षान्तरसत्वात्तभिरावा- नध्यायस्य नित्यत्वमिति तदप्ययुक्तम् । ईनित्यत्वस्याप्टम्यानध्याये- व्यापन तथा सकलप्रन्यसिद्धनित्यानध्यायत्वं न स्यात् । एतेन 'नापि मनूक्ताकालिकस्य नित्यत्वं, मनुरप्रवीदित्युक्तिर्विकल्पात्यन्ये इति मेधा- तिथिना व्याख्यानादिति परास्तम् । इत्यधिकं दृश्यते । ९.३५ पं. १३ केचिदित्यस्याये- वर्यानीति शेषः । इत्यधिकम् । पृ. ३६ पं. ४ अशक्याहीन त्यस्य स्थाने-- अशक्यानहानेनेति ॥ पृ. ३६ पं १४ पर पर इत्यस्याये-~- अत्र यद्यपि भ्रातृशब्देन बटोरेव भ्राता प्रतीयते तथापि पितुरेव स माह्यः । तथाच पितामहः-इत्यधिकम् । पृ.२६ पं.१६ इतीत्यस्याये-- ज्ञातयः सपिण्डाः । अप्रजा बटोरपेक्षया गोत्रजेपु सपिण्डेपु तद्धि- नेपु मध्ये ये अग्रजा वृद्धास्तदुपनयनाचार्यत्वाधिकारिणः । यस्तु-असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतैः । इति योगीश्वरवचनेष्यता(भ्रातृणा)मधिकारावगमः सतु पितृव्याभाव- विषयक इति केचित् । भगिन्यादिविवाहविषय इति तु युक्तम् । उक्ता- धिकार्यभावे शौनक:- कुमारस्योपनयनं श्रुताभिजनवृत्तवान् । तत्या (1) धूतनिःशेषपामा कुर्याद् द्विजोत्तमः ॥ इति । मोऽपि स्वशाखीय एव । तथा चाचार्य कुर्यादित्यधिकृत्य व्यासः-- वेदैकनिष्टं धर्मज्ञ कुलीनं श्रोत्रियं शुचिम्। स्वशासीयमनालस्यं विप्रं कर्तारमीप्सितम् (1) || इति । इति कालादिनिर्णयः । इति पाठान्तरम् ।

·%3 . पृ.३७ पं.१ कार्णरौरव इत्यतःप्राक्- 'वस्तछगलका अजे' इत्यमरोक्तेः आजमेव वासः । इत्यधिकम् । पृ. ३८ पं. ९ 'एवंच..." वियः इत्यस्य स्थाने- तदसंभव मदनरत्ने कात्यायन:- कासक्षौमगोवालशणवल्कतृणोद्भवम् । तदसंभवतो धार्यमुपवीतं द्विजातिभिः ।। असंभवतः असंभवात् । तथाच पूर्वोक्तासंभवे कार्यासं धार्यम् । इति । पृ. ३९ पं. १८ उपवीतनिणय इत्यस्याग्रे-- . एवमुपवीतधारणानन्तरमाचमनमुक्तं जयन्तेन । ' यज्ञोपवीतिनं कृत्वा यथाशास्त्रमाचामयति ? इति । आचमनदेशश्च कारिकायां 'आचान्तमु- त्तरेण ' इति आचमनप्रकार उक्तो जयन्तेन । अन्तर्जानुकरः प्रणवत् सावित्री(?)वद्धशिखो दक्षिणहस्तं गोकर्णाकारं संहताङ्गुलिं कृत्वा ब्रह्मती- थेन वीक्षितमम्बुफेनवुवुविकृतगन्धरसवर्जितं हृद्गमं त्रिः पिबेत् । ऋग्वेदः प्रीयतामिति प्रथमम् । यजुर्वेदः प्रीयतामिति द्वितीयम् । सामवेदः प्रीय- तामिति तृतीयम् । पाणी प्रक्षाल्यालोमको संवृतावोष्ठौ संहिताङ्गुलिपाण्य- अष्ठमूलेन द्विः परिमृजति । अथर्ववेदः प्रीयतामिति प्रथमम् । इतिहास- पुराणानि प्रीयन्तामिति द्वितीयम् । ततः पाणी प्रक्षाल्य पादौ शिरश्चा- भ्युक्षेत् । विष्णुः प्रीयतामिति अपः बाहोण(?)इन्द्रः प्रीयतामिति । एवमुपस्थितं बटुं गायत्रीमुपदिशेत् । तदाह कात्यायन:-'सावित्र्या ब्राह्मणमुपनयेत्, त्रिष्टुभा राजन्यं, जगत्या वैश्य, सर्वेषां वा सावित्रीति । एतदेव स्पष्टमाचष्ट शातातपः तत्सवितुर्वरेण्यमिति सावित्री ब्राह्मणस्य, देवस्य सवितुरिति राजन्यस्य, विश्वारूपाणीति वैश्यस्येति । सा च प्रणवव्याहृतिपूर्वा उपदेष्टव्येत्याह लौगाक्षिः-ॐ भूर्भुवः स्वरित्युक्त्वा तत्स- वितुरिति सावित्रीमन्वाह पच्छोड़र्चशः सर्वा सन्ततमिति । सावित्री- ग्रहणमितरयोरप्युपलक्षणम् । उपदेशस्थानं वक्ष्यते । (अत उत्तरं ३७ पत्रस्थं मेखलाप्रकरणं ततः) तथाचाश्वलायन:- त्रिवृता मेखला कार्या त्रिवारं स्यात्समावृता । तदन्थयस्त्रयः कार्याः पञ्च वा सप्त वा पुनः ।। वेदत्रयेण वृतोहमिति मन्येत स द्विजः । तदन्थयस्तदङ्गानि तद्रहस्यानि संस्मरेत् ॥ इति ।

·......॥ इति यस्तु (अब दपदनिर्णयः ततः) गायत्र्युपदेशस्थानं त्वमेरुत्तरदेशः तदुक्तं शाद्वायनगृहो-'सावित्रीत्वे. वो(?)त्तरेणाग्निमुपविशतः प्राङ्मुख आचार्य प्रत्यङ्मुख कातीयपारस्कराभ्यां विकल्प उक्तः । अथासौ सावित्रीमन्याहोत्तरतोऽमेः प्रत्यङ्मुखायोपविष्टायोपसन्नाय दक्षिणतस्तिष्ठत आसीनायेत्येक इति स कातीयानाम् । पहचानां तु यादुत्तरस्यामेव । एकेमहणं पडद्गमेक इति वदभिमतत्वसूचनाय न विकल्पाय इति केचित् । वस्तुतस्तु वहृवाना-- मग्नेः पश्चिमायामेव गायच्युपदेशः । तत्र गुरोर्दक्षिणस्यामासीनस्य समि-- दाधानमुक्त्वा शौनक आह-गुरुरपि अमेः पश्चिमभूतले आसीत प्राङ्मुखः शिष्योऽप्याचार्याभिमुखो भवेदिति । तदर्थसंग्रहकृता जयन्ते.. नाप्युक्तम् । 'अथोभयोरप्यग्नेः पश्चाद्यथोपदेष्टुं शक्यं तथोपविशत्याचार्यः' इति । अत एव वृत्तौ कारिकायां प्रयोगपारिजाते जीणें प्रयोगरले च मयि मेधामित्यादिभिः पण्मन्त्रैरग्न्युपस्थानमुक्त्वा दक्षिणं जान्याच्य विधिवदु- पसंगृह्माचार्य श्रूयात् 'अधीहि भो' इति प्रेप उक्तः नतूत्तरदेशगमनमुक्तम् । यत्त्विद्वानीतनप्रयोगरले अमेरुत्तरतो गत्या 'अधीहि भो' इति श्रूयादि- युक्त तत्पुनर्दक्षिणस्यों गमनानुक्तेः केनचिनक्षिप्तमित्युन्नीयत इति दिए । इत्युपनयनम् । पृ. ४० पं. २० अगमने इत्यस्य स्थाने- यात्रा) गमने पू. ४० पं. २३ निमित्तानीत्यस्याग्रे- अथ जातकर्मादिपुनरुपनयनान्तानां निमित्तानि पराशरः- यः प्रत्यवसितो विप्रः प्रत्रज्यातो विनिर्गतः। अनाशफनिवृत्तश्च गार्हस्थ्यं च चिकीर्पति ।। चरेत्रीणि च कृच्छ्राणि त्रीणि चान्द्रायणानि च । जातकर्मादिभिः सबै सांकृतः शुद्धिमाप्नुयात् ।। वसिष्ठः-- संन्यस्य दुर्मत्तिः कश्चित्परावृत्ति प्रोद्यति । स कुर्यात्कृच्छ्रमश्रान्तः पण्मासान्प्रत्यनन्तरम् ।। अत्र पाण्मासिकं विमस्थ, चान्द्रायणत्रय क्षत्रियस्य, कृच्छ्रत्रयं वेश्यस्येति विज्ञानेश्वरः । देशान्तरे गतस्याध्वदहिके कृते यद्यसौ पुनरावाति तदा विशेषमाह मदनरत्ने वृद्धमनुः-- ·. . . जीवन्यदि समागच्छेद् घृतकुम्भे निवेश्य च । उद्धृत्य स्नापयित्वास्य जातकर्मादि कारयेत् ॥ द्वादशाहं व्रतं कुर्याभिरात्रमथवास्य तु । स्नात्रोद्वहेत्ततो भार्यामन्यां वा तदभावतः। इति । इत्यधिकम् । पृ. ४२पं. २३ गीतवादने इत्यस्याये- द्यूतं च जनवादं च परीवादं तथानृतम् । इति । जनवादं बहुजनसंवादः । इत्यधिकम् । पृ. ४२पं. २९ शिखाजटीत्यस्य स्थाने शिखामात्रजटी। पृ. ४३ पं. १२ ब्रह्मचारीत्यत्र--- त्राह्मणो ब्रह्मचारी पृ. ४४ पं. ९ गुरुरित्यस्याग्रे- इत्यभिवादनम् । प्रसङ्गादभिवादनीयगुर्वादिस्वरूपं निरूप्यते । इत्यधिक पृ. ४४ पं. १९ संज्ञेत्यस्य स्थाने- संज्ञासंज्ञि। 2.४४ पं. २० विप्रसानेत्यस्य स्थाने-- विप्रस्यात्र। पृ. ४४ पं. २२ सिद्धिरित्यस्याग्रे- क्षत्रियादिरपि वेदाध्ययनाभावे मनुवचनात्सिद्धिः । एवं च त्रैवर्णि- कानां । इति पाठान्तरम् । पृ. ४८ पं. १५ इतीत्यस्याग्रे- पञ्चोक्तानि तेनैव- वित्तं वन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी । एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् ।। वित्तादिभिर्युक्तो हीनजातिरप्युत्कृष्टजातेान्य इत्यर्थः । ८.४९ पं. ११ अवरमीमांसत्यस्य स्थाने- अध्वरमीमांसा। पृ. ४९ पं.१४ नयाकाश-अत्तीवेत्यन्तस्य स्थाने- द्वितीयशाखाध्ययनमित्यत्रैकत्वं व्यावर्तकं भवति अतो नात्र एक एवं खाध्यायोऽध्येतव्य इत्यर्थः किंतु स्वाध्यायोऽध्येतव्य एवेत्यत्यन्तायो- गव्यावृत्त्या साधारणो वाक्यार्थः । अत एव वसिष्ठेनोक्तम्- ·११ । पृ. ६० ६.१ भागमानित्यस्या- दर्भानिति शेपः । इत्यधिकम् । पृ. ११ पं. २० वेत्तेस्पस्याये- अद्रोहानपराधी । मेधावी धारणावान् । असूयकः परदोपवक्ता । शक्तः शुश्रूपायाम् । आमः अप्रतारकः । ज्ञानदो विद्यापदः । वित्तदः अर्पणपूर्व- मर्थदाता । इत्यधिकम् । पृ. ५२ पं. ६ वाचरदित्यस्य स्थाने- वारमेत् । पृ.१२ प. १२ घोरकिल्विपमित्यस्य स्थान- चौरकिल्विपम् । १. ५२ पं. १६ इत्यर्थः इत्यस्यारे- एतचेत्यधिकम् । पृ. ६३ पं. २९ इतीत्यस्याये- गाग्र्योऽपि-रात्रौ नवसु नाडीपु चतुर्थी यदि दृश्यते । रात्री यामद्वयादर्वाक् सप्तमी च त्रयोदशी ।। प्रदोषः स तु विज्ञेयः सर्वविद्याविगर्हितः । पृ. ६४ पं. ९ समनन्तरम्- संग्रहेऽपि-महानिशा तु विनेया मध्यमं प्रहरद्वयम् । मध्ये द्वियामयो रात्रौ नाधीयीत कदाचन ॥ इत्यधिकम् । पृ.५४ पं. २६ सार्यवेत्यत्र- सायं वा द्विमुहूर्ता। पृ. ५४ प. २७ यानध्यायेत्यस्य स्थाने अनध्यायनिमित्ता। पु. १४ पं. २८ दृश्यतेत्यर्थ इत्यस्याये- अन्नापि त्रिमुहूर्ततिथिसत्त्वे सुतरामनध्याय इति सूच्यते । तथा च भविष्ये--उद्यऽस्तमये वाऽपि मुहूर्तत्रयगामि यत् । तद्दिनं तदहोरात्रमनध्यायविधौ विदुः ॥ केचिदाहुः क्वचिद्देशे यावत्तहिननाडिकाः । तावदेव बनभ्यायो न तन्मिश्रे दिनान्तरे ॥ इति । तन्मुहूर्तत्रयगामिदिन तिधिर्यस्मिन्नहोराने तदहोरात्रमित्यर्थः । दि- नान्तरे तिथ्यन्तरे। प्रतिपल्लेशमात्रेण कलामात्रेण चाष्टमी । दिनं दुपयते सर्व सुरा गळ्यपदं यथा 11 ·१२ - 'इत्यस्य स्थाने- इति वचनं तत्याच्याचारमूलकं ज्ञेयम् । इत्यधिकम् । पृ.११ पं. २२ तत्कामयतीत्यस्य स्थाने- तत्कामयते इति । पृ. ५५ पं. २३ परिलिसने इत्यस्य स्थाने परिलिखिते। पृ. ५५पं. २५ सवदा सर्वराष्ट्रे । पृ. ५६ पं. १ श्रादभागेप्वित्यस्य स्थाने-- - वेदभागेपु। पृ. ५७ पं. १२ समनन्तरम्- अहोरात्रानुवृत्तौ वसिष्ठः- कलायान्यसितान्भक्षान्यञ्चान्यच्छ्राद्धिकं भवेत् । प्रतिगृह्याप्यनध्यायः ॥ इति । पृ. ५७ पं. १८ स्वमान्त मेहनादि इत्यस्य स्थाने- स्वप्नान्तमोदयादिति । पृ. ५७ पं. २११२२ प्राधानस्येत्यस्य स्थाने- प्राधीतस्य । पृ.५८ पं. १३ मृगमारभ्येत्यस्य स्थान--- आर्द्रामारभ्य । पृ.५८ पं. २६ नवादीयमति इत्यस्य स्थाने-- नवश्राद्धीयामति । पृ.१९ पं. २ स्थाने-- शकमुत्थापयेद्राजा विश्वश्रवणवासवैः । विश्व वैश्वदेवमुत्तरापाढा वासवं धनिष्ठा । शक्रध्वजपातकालोऽपि पुगणे- मासि भाद्रपदे राजन् शस्यष्टिनिपातनम् । इति । 2. ५९पं. १९ वसिष्ठनत्पस्पाये- यदि इस्ती संवत्सरं व्याघ्रश्चैव तौति । अत्र व्यानविपयेऽपि प्रथमा- रम्भो ग्राह्यः। उत्तरप्रन्यस्य मुद्रणायसर एव च.पुस्तकलाभात्तनस्थपाठान्तगणां मूल एर समावेशः कृत इत्युपरम्यते । मार्ग. याके.

·चिकेयसंस्कृतपुस्तकानि । श्रीमद्भगवद्गीता। प्रथमो गुच्छः-आनन्दगिरिफतटीकासंवपितांकरभाष्य-जयतीर्थविर. चितटीकासंवलितानन्दतारि (माध्य भाप्य-रामानुजमाप्य-पुरुषोत्तमजीप्रका- शितामृततरङ्गिणी-नीटकपठीसमेता । मन्जुबैरायसारैर्मुदिता । पृष्ठान्यष्टशतप- रिमितानि सुचिकणानि । मूल्यम् रू.६-०-०. श्रीमद्भगवद्गीता। द्वितीयो गुच्छः। प्रथमपटकम्-निम्पार्कमतानुयापिनीफेश्वकाश्मीरि- भट्टाचार्यपादप्रणीता-तत्यप्रकाशिका' श्रीमधुसूदनसरस्वतीकता--'गूढार्थदी- पिका भीशङ्करानन्दप्रणीता-'तात्पर्ययोधिनी' श्रीधरस्वामिकता-'सुयो- चिती' श्रीसदानन्द विरचितः-भावप्रकाशः श्रीधनपतिमरिविरचिता- 'भाष्योत्कर्षदीपिका' दैवज्ञपण्डितश्रीसूर्यविरचिता-'परमार्थप्रपा' पूर्ण- प्रशमतानुसारिश्रीराघवेन्द्रकृतः- अर्थसंग्रहः' इत्येवाभिर्व्याख्याभिः सहितायाः श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमादिपढध्यायात्मकं प्रथम खण्डम् । अब टोकाः स्थूल. तमावरेटीकाश स्थूलावरैसदिताः, टवा न लिभीपुरिति । परसंख्या सार्थ- पञ्चशतानि । मूल्यम् रू.३-१२-०, श्रीमहाल्मीकिरामायणम् । चालकाण्डम्-सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रतिमेन शन्देन्दुशेखरादिनानानिवन्यप्रोत्रा श्रीमनागेश्भटेन स्वशिष्यस्य सतो जोविकाप्रदातुः शृङ्गवेरपुराधीशस्य वीरमणे: श्रीरामराजस्य नाना प्रपीतया रामायणतिलकाख्यया टीकया, पण्डित श्रीवंशीपर- शिवसहायाभ्यां प्रणीतया रामायणशिरोमण्याख्या टीकया, श्रीगोविन्दराजपणी- तया भूपणाख्यया टीकया च सह मुद्रपितुमारल्यमस्माभिः श्रीमद्वाल्मीकिरामा- पणम् । तच पनि बग्है: समापयिन्यामः । तदं प्रथम खण्डम । मुल्यम् कारिकावली। सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता-न्यायवैशेषिकदर्शनयोन्यपिसूनां कृते प्रणी- तेषु प्रकरणयन्धे सिद्धान्तमुक्तावलीसमुद्भासिता कारिकावली पूधाभिपित्यत्र न विषां वैमत्पर किंतु तत्र दीधित्तिकृदुपसृतया विवेकसरण्या संक्षेपातः सूक्ष्मतमानामानामुपनिषतया प्रायः खिद्यन्ति नल्याइछात्राः, इति तेषामुप- कारापास्माभिः प्रायः सर्वेषु विषमस्थलेष्यतिविस्तृतां सरलां सबोधां च टिप्पनी पण्डित-जीवयमशानिभिः कारपिला तया सहेयं दृढतरेषु उचिमणेषु परेनु ·स्थूलाक्षरैर्मुदिता। अस्याः सार्धशताभ्यधिकपत्रयुताया अपि सर्वसौलभ्याय मूल्यमतीव न्यून स्थापितम्। मूल्यम्. रू. ०-७-०. कुमारसंभवं महाकाव्यम्-कविवरश्रीकालिदासविरचितमिदं सप्तमस- पर्यन्तं मल्लिनाथकृतसंजीविन्या चारित्र्यवर्धनकृतशिशुहितैपिण्या च संवलितं तत आसमाप्ति सीतारामकृतसंजीविन्यालंकृतं सुललितैरायसाक्षरैर्सदितमतीव दर्श- नीयमस्ति । मूल्यम् रू.१-४-०. स्तोत्रमुक्ताहार:-अस्मिन् २५६ स्तोत्राणि संगृहीतानि । यद्यपि सन्ति. भूरीणि स्तोत्रपुस्तकानि मुद्रितानि भूरिभिस्तथापि न तेष्वियतां स्तोत्ररत्नानां संग्रहः। अस्माभिः पूर्वममुद्रितानां स्तोत्राणां पुस्तकानि काश्यादिक्षेत्रेभ्यो भूयसा प्रयासेन द्रविणव्ययेन च समासाय तेभ्यश्च प्रसादगुणयुक्तानि स्तोत्राणि संकलय्य संयोध्य च तानि भाविकजनानां कृतेऽत्र समावेशितानि तदाशास्महे श्रद्धावन्तो जनाः सफलयिप्यन्ति प्रयलमस समुमिति । मूल्यम् रू..-८-०. विदुरनीति:-संस्कृतटीकोपेता नीतिशास्त्राभ्यासिनां विद्यार्थिनामतीवो- पयोगिनी । मू, रू.०-४-०. रघुवंशमहाकाव्यम्-श्रीकालिदासकृतम् । मलिनाथकृतसंजीविन्याख्य- टीकासहितम् । मूल्यम् रू.-१०-०. चेदान्तरहस्यम्-वेदान्तवागीशभट्टाचार्यविरचितम् । अनाद्वैतमत.. सिदान्तो निरूपितः । उपपत्तिश्च प्रदर्शिता । भापाऽतिसरला प्रौदा च । मूल्यम्. उत्तरगीता-गौडपादीयदीपिकाख्यव्याख्याता । भगवत्पादश्रीशंकरा- धार्याणां परमगुरेभिः श्रीरामाचार्याणां च शिष्यैः श्रीगौडपादाचार्यः प्रणीतेयं घ्याख्येत्येतावत्कथनमलमस्पा महिमानमवममपितुम् । मूल्यम् रू. ०-३-०. विशिष्टाद्वैतमतविजयवादः-नरहरिपण्डितकृतः । अब विशिष्टाद्वैतमते परेपामाशेपानिराकृत्य विशिष्टाद्वैत एवोपनिषदां तात्पर्य म्यवस्थापितम् । मूल्यम् प्रारब्धमुद्रणा ग्रन्थाः । तैत्तिरीयोपनिषत्-श्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतभाप्येणानन्दगिरिकृतीका- गुतेन सहिता। धैशेषिकदर्शनम्-श्रीशंकर मिश्रकृतवैशेपिकम्योपस्कारप्रभृतियारुपान- प्रयोपेतम् । गुजराती' मुद्रणायपाधिपतिः । फोट सासून रिल्लिंग-मुं.