·No text on this page.

·संस्कृत-साहित्य-कौमुदी
सा च संगृहा
यथोचितं च परिवर्त्य
प्रकाशनार्थम् संपादिता
इन्द्रप्रस्थीय विश्वविद्यालयस्थ-मुख्यसंस्कृताध्यापकेन
महामहोपाध्याय पण्डित लक्ष्मीधर शानिणा
Published by
VEDIC YANTRALAYA AJMER
under the authority of the
Board of High School and Intermediate Education,
Rajputana ( including Ajmer-Merwara),
Central India and Gwalior, Ajmer.
1948.

·No text on this page.

·INTRODUCTION. I have great pleasure in introducing this text. book in Sanskrit for beginners who intend to offer themselves as candidates for the High School Examination. The main fea:ure of this book is that it is not a mere compilation of passages from larger works in Sanskrit, collected at random. It is a course of study, which follows a definite plan. And the plan is obvious. We all know that the chief value of the study of Sanskrit, to-day, is cultural. It is intended to offer within the short compass of this book, the outstanding ethicul and spiritual values of life represented in Sanskrit literature, that have given shape to Indian civilization, 80 that a majority of students who forget every word of Sanskrit after they have left their schools, may still possess some ideas of the bigher values of life achieved by the ancients;, that may inspire them in their own life today! I gave a considerable thought to the subject and it took me some time to decide as to what particular selections from a huge mass of Sanskrit literature, would suit the requirements of our students, in the present age. . 1. Having made a list of selections from theoriginal Sanskrit works, I discovered that it would not be possible. i for, me to reprint them as they are

·No text on this page.

·3 rapid course of study from less difficult to more difficult lessons, I have also introduced certain other changes in printing the text. In order to make the text readily intelligible to the beginners I have in most places, taken liberty to put & hyphen between the various members of a compound, and did not care to observe strictly the rules of Sandhi in a sentence, I have made a free use of the marks of English punctuation the commi and the semi-colon. It need not be mentioned thnt I have adopted these measures with a view to present the Sanskrit text to the beginner in such a manner, that his eye may readily catch the word in its typical form not yet distorted by the enphonic rules of combination. We all know that half the meaning of the Sanskrit text is brought home to the student's mind, at once; if the student is able to appreciate each word, in its isolated form, at its first sight; with- Out any strain and effort on his part that give him much worry. It is a mistaketo print Sanskrit texts for beginners · without employing the necessary devices for an easy reading of the text. It is positively harmful for the students, to print the Sanskrit texts in a small type, so closely printed ! It is 'most discouraging for a student to read Sanskrit text badly printed on a paper of rough quality. The pages of a Sanskrit book must contain broad nargins on all sides for special notes to be taken down by students. Let us provide all these external aids tbst go to help the proper

·No text on this page.

·5 march from the Fitopadeśa nnd the Pinchtantra. The Jätaks are followed by the verse of Válmiki which is at once simple and grand, a most suitable text in verse for a beginner. I take up, next, the stud of the episodes of the Muhábbàrntil, which is 5'3 elevating ! As the students learn something of the two great epics of Indi's, they cannot afford to neglect the study of the Purārie literature rich with some of the most valuable national legends of India. I therefore, iake up some of the most inspiring legends of the Purân:s, and present time in n manner that should be most pleasing to the students. Next, I turn to the drumus of Blása and present them in a summıry form, according to our special requirements. These simple dialogues, are bound to create in the minds of the students, a lively interest which will certainly be of grent help in the growth of their knowledge of Sanskrit language. Having entered at the threshold of the Kāvya literature, I proceed to Kalidasa with his fasiest his casiest poem the Ritu Samhara, make suitable changes in the text, and offer it for the aesthetic entertainment of our students. I also wish to give the students a foretaste of the classical Sanskrit pro-e. Thus I take the most instructive chapter of Bána's Kādambari made particulurly easy, accoriling to our required standard. I close up the book with the didactic poems of Bhartrihari. The students would be well-advised if they learnt by heart a collection of happy verses scattered throughout the book.

·6 An attempt is made to make this small book fully representative of the cultural heritage of ancient India. To keep alive the general interest of the student in the book, variety in selections is maintained throughout by presenting passages of different character, such as narative, epic, dramatic, poetical, historical, religious and the didactic, etc. There is one big vein of high morality that runs throughout the various pieces and links them up in one common whole. This spiritual vein supplies the nation with its life-blood, It nourishes the "constant mind” of Humanity, My the studente of Sanskrit who read this book bave a rich supply of this life-blood of the nation. Thus invigorated, they may live a strong and healthy life of disinterested service, in and through the Society, which is the chief message of Sanskrit Literature of a high order, tbrough distant ages. LACHIMI DHAR, April 15, 1942. St. Stephen's College, Delhi.

·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् विषयानुक्रमणिका - पृष्ठाका: १-३ ३-४ ५ " ६ " " पाठ-नामानि १ ईश स्तुतिः २ २ व्रत शिक्षा ३ वेदादिशात्राणां नामरूप-निरूपणम् ४ हितोपदेशे-प्रस्ताविका -लुब्धक कपोतानां कथा मृग-काक-गाल-कथा -गृध्र मार्जारयोः कथा -वृद्धव्याघ्रस्य कथा है. -रजक-गर्दभयोः कथा १० -सिंह मूपिक विडाल-कथा ११ -सिंह शशकयोः कथा ~काक-कृष्णसर्प राजपुत्रादि-कथा ૨૨ --पति वानर-कथा १४ -नीलवर्ण शृगाल-कथा -कीलोत्पाटि-वानर-कथा -मुनिमूषिक कथा ब्राह्मण-सक्तुकलश-कथा १८ --व्याध-मृग-शूकर-जम्बुक-कथा धूर्त छाग-ब्राह्मण कथा -ब्राह्मण नकुल-कृष्णसर्प-कथा २१ -प्रकीर्णा नीतिश्लोकाः १०-१३. १३-१६ १६-१८ १८-२०. २०-२१ २१-२२. २२-२३. २३-२४: २४-२५ २५-२६ २६ २७. " " " . २८-२६ २६-३०. " ३१-३३ ·३६-३७ " " (२) पाठ-नामानि पृष्ठाङ्काः २२ चाणक्य-सूत्राणि : ३३-३४ २३ पञ्चतन्त्रे-राज्ञो वानरस्य च कथा २४ वणिकपुत्र लोहतुला कथा २५ -धर्मबुद्धि-पापवुद्धि-कथा ३७-३६ -शश-कपिञ्जल मार्जार-कथा ४०-४१ २७ -सिंहकारका ब्राह्मणपुत्राः ५ ४१-४२ २८ -शृगालीस्त-सिंहशावक-कथा ४३-४५ २६ -काकोलूकयोवरम् ४५-४६ ३० -शिवि-कपोतयोः कथा ४६-४८ ३१ -प्रकीर्णा नीतिश्लोकाः । ४८-४६ ३२ जातकमालायाम्-विश्वन्तर जातकम् ५०-५५ ३३ कुम्भ-जातकम् ५६-५८ ३४ सुतमोम जातकम् ५६-६८ -प्रकीर्णानि धर्मसम्बन्धीनि सुभाषितानि ६८-७३ ३६ रामायणे-रामस्य वनवास-प्रतिशा ७३-७६ -पम्पासरोवर्णनम्, सुग्रीव-सम्मेलनञ्च ७६-७८ -चालि-वधः ७६-८० ३. महाभारते-आणीमाण्डव्योपाख्यानम् ८१-८४ ४० -सभापर्वणि, पाण्डवानाम् द्यूतसभा- प्रवेशादिवर्णनम् ८४-८७ ४२ -सावित्र्युपास्यानम् ८७-६ “१२ -विदुला तत्पुत्र-संवादः ६०-६६ ૨૨ श्रीमद्भगवद्रीतायाम्-I ६६-६८ -II १८-१०० - " " १२ ·(३) पाठ-नामानि ४५ महाभारते-युधिष्ठिर-शक्र-संवादः ४६ -संकीर्ण-पद्यानि ४७ मानव-धर्मशास्त्रम् ४८ नानाकाव्येपु-प्रकीर्ण-पद्यानि । ४६ भागवतपुराणे-महापुरुप-लक्षणम् '५० मार्कण्डेयपुराणे-मरुत्तोपाख्यानम् -विपश्चित्-कथा -हरिश्चन्द्रोपाख्यानम् .५३ भासस्य-मध्यम व्यायोगः -कर्ण-भारम् --चाल-चरितम् ५६ कालिदासस्य ऋतुसंहारे-पड्ऋतुवर्णनम् -सूक्तयः ५८ नानाकाव्येपु-सूक्तयः ५६ श्रीहर्पस्य ताम्रशासनम् ६० शुकनासोपदेशः ६१ भरी हरेः पद्यानि पृष्ठाङ्काः १०१-१०४ १०५-१०७ १०८-१०६ १०६-१११ १११-११२ ११३-११५ ११६-११८ ११८-१२८ -- ५७ १३६-१४३ १४३-१४६ १५०-१५३ १५३-१५४ १५४-१५५ १५६.१५७ १५८-१५६ १६०-१६२

·No text on this page.

·. संस्कृत साहित्य-कौमुदी I The opening prayer in this book, as printed below, is drawn from various religious works in Sanskrit. It breathes a spirit of universal love and selfless service, that is the characteristic message of Sapekrit literature. ] यस्मिन् सर्वम् यतः सर्वम्, यः सम् सर्वतश्च यः । यश्च सर्वमयो नित्यः, तस्मै सर्वात्मने नमः ॥१॥ - यदाज्ञया भाति दिवाकरोऽयम्, यदाज्ञया भाति . निशाकरश्च । यदाया सर्वमिदं विभाति, तम्, एकदेवम् शरणं व्रजामः ॥ २ ॥ 'तमीश्वराणां परमं महेश्वरम्, तं देवतानां परमं च दैवतम् । पति पतीनां परमं परस्ताद्, विदाम देवं भुवनेशमीडयम् ।।३।। .

·२ संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् स्विमेव माता 'पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य, त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिक कुतोऽन्यो, लोकत्रयेऽप्यप्रतिम-प्रभाव ॥ ४ ॥ तस्यात् प्रणम्य प्रणिधाय कायम्, प्रसादये त्वाम्, अहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः, नियः प्रियायाईसि देव ! सोढुम् ॥ ५ ॥ च पिता त्वमेव, त्वमेव बन्धुप गुरुस्त्वमेव । त्वमेव विद्या त्वमेव, त्वमेव सर्व मम देवदेव ! ।। ६ ।। अभयं देहि देवेश! पापाद् अस्मान् निवारय । वयं त्वां शरणं यामः, रत्त नःशरणागतान ||७॥ भक्ति देहि श्रुतं देहि, धर्म देहि स्वतन्त्रताम् । दहियोगं च बुद्धिं च, जनानां हित-कारिणीम् ।।८।। त्वहं कामये राज्यम, न स्वर्ग नापुनर्भवम् । नमय दुःख-तप्तान म, प्राणिनाम् आति-नाशनमा। नृणां शिवं चास्तु, तथा पशुनाम, बैषां शिवं वास्तु तथा परंपाम् । द्रविणं ·रत-शिक्षा ३ आतङ्क-हीनं जगदस्तु सर्वम्,, दोषाः प्रणाशं सकलाः प्रयान्तु ।। १० ।। सर्वस्तरतु दुर्गाणि, सर्वो भद्राणि पश्यतु । सर्वः कामान् अवाप्नोतु, सर्वः सर्वत्र नन्दतु॥११॥ आब्रह्म-स्तम्वपर्यन्तं शुभं भूयात् सर्वजगताम् । कल्याणमस्तु ! भद्रमस्तु । शान्तिरस्तु ।। शान्तिः ! शान्तिः ! शान्तिः ! [ At the time of admission to the 'Gurukula' in incient India, the 'Brahmachūri' was asked to take a vow in certain matters of conduct and the daily routine of life, that is known as the Vrata Sikshā. At the time of the disinissal service too, the teacher gave instruction how to live in this world. This lesson is adapted from the ancient texts that embodied the teachivg. ] द्वितीयः पाठः॥ २ ॥ ( व्रत-शिक्षा) [प्राचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । ब्रह्मचारी वाढमिति प्रत्याह ।] पुत्रक ! ब्रह्मचारी असि । कर्म कुरु । वाचं सत्यं वद । धर्म चर । यच्छ ।

·संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम्
मा
याचस्व
भूत्यै न प्रमदितव्यम् । यत्नान् न प्रमदितव्यम् ।
आचार्यस्याप्रतिकूलः स्याः । अदत्त हरणं प्रतिषिद्धम् ।
मा गृधः कस्यचिद् धनम् । ऋणं मा कार्षीः ।
अर्मा. दीव्याः ।
कंचन ।
विपादं मा गाः । सर्वदा त्वया सोसाहेन भवितव्यम् ।
कामं परिहर । क्रोधं लोभ मोहंमदं मात्सर्य छलं कपटं च
परिहर । श्रात्मवान् भव, पुत्रक । सर्व कार्य बुद्धया
परीक्षेथाः । संस्कृतं सुपठ ॥
पूर्वोत्थायी स्याः । शौचमाचरेः। सायं प्रातः सन्ध्या.
मुपासीथाः । मा गुरुर्भुजीथाः । सामयिको भव ॥ .
मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । एप
श्रादेशः ॥ यानि अस्माकं सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि,
नो इतराणि । यानि अनवद्यानि कर्माणि, तानि सेवितव्यानि, नो
इतराणि पप उपदेशः|| उत्तिष्ठत,जाग्रत,प्राप्य वरान नियोधत।
पपा वेदोपनिपत् । कर्तव्यं हि मतं सर्वलोकहितम् । तस्यात्,
स्थिरोभृत्वा, यात्मनः कार्यमपिं विहाय परकायं कुरु। एतदनु-
शासनम् । एवमेवैतदुपास्यम् ॥

·वेदादिशास्त्राणम् नाम-रूप-निरूपणम् In this lesson which is adopted from Madhusudan's Smriti, it is intended to give the student a geroral iden of the extensive character of Sanskrit literaturo. He may not be able to read all the Sanskrit books, in life. At least, he should know some important names of the various kinds of works extant in Sanskrit literature. ) तृतीयः पाठः ॥३॥ .. . (वेदादिशास्त्राणाम् नाम-रूप-निरूपणम् ) वेद-शास्त्र-पुराणायैः, स्मृति-न्यायादि-विस्तृतैः । 'अखण्डानन्द चिद्रूपः, परमात्मा निरूप्यते ।। अथ वेदाः । धर्म-ब्रह्म-प्रतिपादकम्, प्रमाणवाक्यम्, वेदः। ऋग्वेदो, यजुर्वेदः, सामवेदोऽथर्वणवेदश्चेति वेदाश्चत्वारः । 'श्रुतिः' इत्यपरं नाम वेदस्य । शिक्षा, कल्पो, व्याकरणं, निरुक्त, छन्दो, 'ज्योतिपम्, इति वेदाङ्गानि पट् ।। पुराण-न्याय-मीमांसा-धर्मशास्त्राणि चेति चत्वारि, उपाङ्गानि ॥ तत्र, सर्ग:प्रतिसर्ग-वंश मन्वन्तर वंशानुचरितप्रतिपादकानि पुराणानि ।। ब्रह्मपुराणं विष्णुपुराणं भागवतपुराणमित्यादीनि, अष्टादश पुराणानि॥ उपपुराणानि चानेकप्रकारकाणि ॥

·ट
संस्कृत-सा
भूत्यै न प्रमदितव्यम् ।
आचार्यस्याप्रतिकूलः स्याः
मा गृधः कस्यचिद् धा
अक्षर्मा. दीव्याः ।
विपादं मा गाः । सर्वदा ।
कामं परिहर । क्रोधं लोभं:
परिहर । श्रात्मवान् भर
परीक्षथाः । संस्कृतं सुपट
पूर्वोत्थायी स्याः । श
मुपासीथाः । मा गुरुर्भु
मातृदेवो भव । पित
श्रादेशः ॥ यानि अस्माकं
नोदतराणि यानि अनवद्य
इतरागि। एप उपदेशः।
पपा वेदोपनिषत् । कतिः
स्थिरोभृत्या, श्रान्मनः का
शासनम् । पयमेवैतदुपात
.

·हितोपदेशस्थ प्रस्ताविका ७ [The Hitopndest is the work of Niriyana Pandit. It presents the stories of the Panchatantra in revised from and in an easier style of composition. The student should try to imitate the style of writing in the Hitopadeśn. In the Ritopadleśa, participles are more frequently used than the verbs. This is characteristic of the latest style of Sanskrit composition, and is so helpful to a beginner who attempts at writing in Sanskrit, witbout possessing a comprehonsive knowledge of the conjugation of Sraskrit verbs. ] चतुर्थः पाठः॥४॥ (हितोपदेशे-प्रस्ताविका ) श्रुतो हितोपदेशोऽयं, पाटवं संस्कृतोक्किपु । वांचा सर्वत्र वैचित्र्यम्, नीतिविद्यां ददाति च ॥११॥ अजरामरवत् प्राशे, विद्यामर्थं च चिन्तयेत् । गृहीत इव केशेपु, मृत्युना धर्ममाचरेत् ।। २।। विद्या ददाति विनयम्, विनयाद् याति पात्रताम् । पात्रत्वाद् धनमामोति धनाद् धर्मम्, ततःसुखम् ।।३।। यन्नवे भाजने लग्ना, संस्कारो नान्यथा भवेत् । कथाच्छलेन, वालानां, नीतिस्तदिह कथ्यते ।।४।। अस्ति भागीरथी-तीरे पाटलीपुत्र नामधेयं नगरम् । तत्र सर्व-स्वामिगुणोपेतः सुदर्शनो नाम नृपतिरासीत् । स भूपतिः, एकदा केनापि पठ्यमानं श्लोकद्वयं शुश्राव- ·६ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् मनु-याज्ञवल्स्यप्रभृतिभिः कृतानि, वर्णाश्रमधर्मविशेषणं विभागेन प्रतिपादकानि धर्मशास्त्राणि || 'स्मृतिः' इत्यपरं नाम धर्मशास्त्रस्य । वाल्मीकिकृतं रामायणमादिकाव्यम्, व्यासेन संपादितं महाभारतं चेतिहासत्वेन प्रसिद्धम् ॥ तद्- इयमपि धर्मशास्त्रान्तर्गतम् ।। अथोपवेदाः । आयुर्वेदो, धनुर्वेदो, गान्धर्ववेदोऽर्थशास्त्र चेति चत्वार उपवेदाः ॥ तत्र चिकित्साशास्त्रमायुर्वेदः । रोगनिवृत्तिरूपं सुखसाधन- मानम्, 'अस्य प्रयोजनम् । युद्धशास्त्रं धनुर्वेदः । क्षत्रियाणां स्वधर्माचरणं युद्धम् । दुरदम्पुचोरादिभ्यः प्रजापालनं च धनुर्वेदस्य प्रयोजनम् ।' गीत-नृत्य बाधभेदेन बहुविधोऽर्थो गान्धर्ववेदः। देवताराधन- निर्विकल्प समाध्यादिसिद्धिश्च गान्धर्ववेदस्य प्रयोजनम् । अर्थशास्त्रं च बहुविधम् । नीतिशास्त्रं शिल्पशाग्नं सुपशारनं चतुःपपिकलाशा चेति । अपि नानाविधानि शास्त्राणि, नानामुनिभिः प्रणीतानि, भौतिकानि चाध्यामिकानि । तत् सर्वमन्विष्य परिशीलनीयम् ।। ।

·हितापदशस्थ प्रस्ताधिका . काचः काञ्चनसंसर्गाद्, धत्ते मारकती द्युतिम् । तथा सत्सन्निधानेन, मूों याति प्रवीणताम् ।। उक्तंच- हीयते हि मतिस्तात ! हीनैः सह समागमात् । समैश्च समतामेति, विशिष्टैश्च विशिष्टताम् ।। अत्रान्तरे विष्णुशर्मनामा महापण्डितः सकल-नीतिशास्त्र- तत्वज्ञो वृहस्पतिरिवा-ब्रवीत् । देव ! महाकुल-संभूता एते राजपुत्राः । तन्मया नीतिं ग्राहयितुं शस्यन्ते । नाद्रव्ये निहिना काचित्, क्रिया फलवती भवेत् । न व्यापारशतेनापि, शुकवत् पाठ्यते वकः ।। अतोऽहं पणमासाभ्यन्तरे, तव पुत्रान् नीतिशास्त्राभिशान् करिष्यामि । राजा सविनयं पुनरुवाच- कीटोऽपि सुमनः सङ्गाद्, आरोहति सतां शिरः । अश्माऽपि याति देवत्वं, महद्भिः सुप्रतिष्ठितः ।। तद् एतेषां अस्मत्पुत्राणां, नीतिशास्त्रोपदेशाय, भवन्तः प्रमाणम् । इत्युक्त्वा, तस्य विष्णुशर्मणो, बहुमानपुरःसरम्, पुत्रान् समर्पितवान् । अथ प्रासाद-पृष्ठे, सुखोपविष्टानां राजपुत्राणां पुरस्तात्, प्रस्तावक्रमेण, स पण्डितोऽब्रवीत्- काव्य-शास्त्र-विनोदेन, कालो गच्छति धीमताम् ।' व्यसनेन तु मूर्खाणां, निद्रया कलहेन वा ॥ तद् भवतां विनोदाय, विचित्रां कथां कथयामि । राजपुत्रै-, रुक्तम् । आर्य ! कथ्यताम् । विष्णुशर्मोवाच । शृणुत यूयम् ॥

·संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् अनेक-संशयोच्छेदि, परोक्षार्थस्य दर्शकम् । संवस्य लोचनं शास्त्रम्, यस्य नास्त्यन्ध एव सः ।। यौवनं, धनसम्पत्तिः, प्रभुत्वम्, अविवेकता । एकैकमप्यनीय, किमु यत्र चतुष्टयम् ।। इत्याकार्य, आत्मनः पुत्राणाम्, अनधिगतशास्त्राणाम्, नित्यम् उन्मार्गगामिनाम्, शास्त्रा-ननुष्टानेन, उद्विग्नमनाः स राजा चिन्त- यामास- - कोऽर्थः पुत्रेण जातेन, यो न विद्वान् न धार्मिकः । काणेन चक्षुपा किं वा, चक्षुः-पीडैव केवलम् ।। किच- स जातो येन जातेन, याति वंशः समुन्नतिम् । परिवर्तिनि संसारे, मृतः को वा न जायते ।। तन् कथम् उदानीम्, एते मम पुत्राः गुणवन्तः मियन्ताम् ? उद्यमेन हि सिध्यन्ति, कार्याणि न मनोरथेः । नहि नुतस्य सिंहस्य, प्रविशन्ति मुग्ने मृगाः ॥ पतचिन्तयिया, सगळा पगिटनसमां काग्नियान गजायाच. मोमो: गमिटता : पनाम । अनि काशिद यंभृता विद्वान्, से मार गुमनाम. उमार्गनामिनाम, अनधिगतमालालाम, महानाय भयानोनिग पुनम कायितु समय: ? यतः- - ·हितोपदेशस्थ-लुब्धक-कपोतानाम् कथा ११ अनन्तरं सर्वे जालेन बद्धा वभूवुः । ततो यस्य वचनात् तत्रा- चलम्बिताः, तं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति । तस्य तिरस्कारं श्रुत्वा, चित्र- ग्रीवं उवाच । नायमस्य दोपः । यतः- आपदां कथितः पन्था, इन्द्रियाणाम् असंयमः । तज्जयः, संपदा मार्गो, येनेटं तेन गम्यताम् ।। विपत्काले, विस्मय एव कापुरुपलक्षणम् । तदन धैर्यम् अवलन्व्य, प्रतीकारश्चिन्त्यताम् । यतः- पड् दोषाः पुरुषेणेह, हातव्या भूतिमिच्छता । निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध, आलस्यं दीर्घसूत्रता || इदानीमप्येवं क्रियताम् । सर्वैरेकचित्तीभूय, जालमादाय, उड्डीयताम् । अल्पानामपि वस्तूनां, संहतिः कार्यसाधिका । तृणैर्गुणत्वमापन्नैध्यन्ते मत्तदन्तिनः ॥ संहतिः श्रेयसी पुंसां, स्वकुलैरल्पकैरपि । तुपेणापि परित्यक्ता, न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ।। इति विचिन्त्य, पक्षिणः सर्वे, जालमादाय, उत्पतिताः । अनन्तरं, स व्याधः, सुदूराद्, जालापहारकान् तान् अवलोस्य, पश्चात् प्रधावन्, अचिन्तयत् । यदा एते निपतिष्यन्ति, तदा मे वशम् एण्यन्ति । ततस्तेपु चनुर्विषयांतिकान्तेपु पक्षिपु, स व्याधो निवृत्तः । अथ लुब्धकं निवृत्तं दृष्ट्वा, कपोता ऊचुः । किमिदानी कर्तुम् उचितम् । चित्रग्रीव उवाच । “माता, मित्रम्, पिता चेति, स्वभावात् .त्रितयम् हितम् ।" तदस्माकं मित्रं, हिरण्यको नाम ·१० संस्कृत-साहित्य-कोमुद्याम् The lessons, as printed bolow, are presented in a revis: forin. They are alaptatings of the original text nail do not follow the original oriler of Hitopadega. ] पञ्चमः पाठः ॥ ५ ॥ - (हितोपदेशे-लुब्धक-कपोतानाम् कथा ) अस्ति गोदावरीतीरे विशालः शाल्मली-तरुः । तत्र नाना- . दिगदशाद आगत्य रात्री पक्षिणो निवसन्ति । अथ कदाचिद्, अवसन्नायां रात्री, कश्चिद व्याधस्तत्र समायातः । अथ तेन व्याधन, तगहुल-कगान् विकीर्य जालं विस्तीर्णम् । स च प्रच्छन्नो भृत्या स्थितः । तस्मिन्नेव काले, चित्रग्रीव-नामा कपोत- राजः । सपरिवारो चियति विसर्पन, तांस्तगहुल-कणान् अव- लोकयामास । ततः कपोतराजः तगडुल-कण लुब्धान कपोतान प्रन्याह । कुनोऽत्र निर्जन वने तगहुल-कणानां सम्भवः । तन्नि- यतां नायत् । भद्रमिदं न पश्यामि । एतद्वचनं श्रुत्या. कश्चित् करतः सदाम् अाह । श्राः किमेवमुच्यते ! भूतलेऽस्मिन, शाभिः सम् प्रामातम । उयी घृणी न्यमंतुष्टः ऋोधनो निन्यशक्षितः । परभागोरजीवी च पडने दाबभागिनः ।। पवन अत्या. म. कपोतानमारविष्टाः । यतः । यता अपनगममादिनालिय। उना लोमान क्रोधः प्रभवति,लोमात कामः प्रजायते। नोभान्माह नाशश्र पापम्य काराम ॥ लाभः ·हितोपदेशस्थ-मृग-काक-शृगाल-कथा १३ प्रभुत्वं त्वयि युज्यते । एवमुक्त वा तेन सर्वेषां वन्धनानि छिन्नानि। अतोऽहं ब्रवीमि- यानि कानि च मित्राणि, कर्तव्यानि शतानि च । मूपिकमित्रेण, कपोता मुक्तवन्धनाः ।। 'पश्य षष्ठः पाठः ॥ ६॥ (हितोपदेशे--मृग-काक-शृगाल-कथा) अस्ति मगधदेशे चम्पकवती नाम, अरण्यानी। तस्या चिरान्, महता स्नेहेन मृगकाको निवसतः । सच मृगः स्वेच्छया भ्राम्यन्, पुष्टाङ्गः केनचित्शृगालेनावलोकिता तं दृष्ट्वागालोऽचिन्तयत्। आः कथमेतन्मांसं सुललितं भक्षयामि । भवतु । विश्वासं ताव- दुत्पादयामि । ' इत्यालोच्य, उपसृत्याब्रवीत् । मित्र ! कुशलं ते । मृगेणोक्तम् । कस्त्वम् । स ब्रूते । क्षुद्रधुद्धिनामा जम्वुकोऽहम् । अत्रारण्ये मित्र-बन्धु-हीनो, मृतवद्, एकाकी निवसामि । इदानी, भवन्तं मित्रमासाद्य, पुनः सवन्धुर्जीवलोकं प्रविष्टोऽस्मि । अधुना मया तवानुचरेण सर्वथा भवितव्यम् । मृगेणोक्तम् । एवमस्तु । ततोऽस्तंगते सवितरि, मृगस्य वासभूमि प्रति, मृगजम्बुको गतौ । तत्र चम्पकवृक्षशाखायां, सुवुद्धिनामा काको, मृगस्य चिरमित्रं निवसति । तो दृष्ट्वा काकोऽवदत् । सखे चित्राङ्ग! कोऽयं द्वितीयः । मृगो ब्रूते। जम्बुकोऽयम् । अस्मत् सख्यम् इच्छन्, आगतः । काको ब्रूते । मित्र! अकस्मादागन्तुना सह ·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् मूपिकराजः, चित्रवने निवसति । सोऽस्माकं पाशान्, छेत्स्यति । इत्यालोच्य. सर्वे हिरण्यक-विवर-समीपं गताः । ततो हिरण्यक: कपोतावपात-भवात्, चकितः तूष्णी स्थितः । चित्रग्रीव उवाच । सम्बे दिग्गयक ! किम् अस्मान् न संभापसे । ततो हिरण्यक- स्तद्वचनं प्रत्यभिज्ञाय, ससंभ्रमम्, वहिनिःसृत्य अब्रवीत् । . श्रा. पुण्यवानस्मि । प्रियमुहन्मे चित्रग्रीवः समायातः । पाशवद्धां- पंचतान दृष्ट्या. सविस्मयः, नगं स्थित्या, हिरण्यकः, चित्रग्रीवस्य बन्धन छत्तु सन्यगम् उपसर्पति । चित्रग्रीव उवाच । मित्र ! मा मैवम् । अम्मदाश्रितानाम् पपां तावत् पाशांश्छिन्धि । तदा मम पाशं पश्चात् देल्यति । हिरण्यकोऽप्याह । अदमल्पशक्तिः । दन्ताश्च मे कोमलाः । तदेतपां पाशांश्चत्तुम् कथम् समर्थः । तद यावन्म दाता न त्रुटयन्ति, तावत् तत्र पाशं छिनमि । तदनन्तरम्, पनेरामपि यन्धनं यावच्छत्यं बन्यामि । चित्रग्रीय उवाच । अन्यत्रम । तथापि यथाशतिः, पतंपां बन्धनं उगडय । हम- नाश्रितानां गं सोई सर्वधाऽसमर्थः । उक्त च- धनानि जीवितं चैत्र, परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । सन्निमित्त वरं त्यागो, विनाशे नियते सति ।। मामालाधारगोनः। जानि-दव्यागानां म. गाम्यां मया मा ! ममय पदि दान भावयनि । Prime: : निमामीन । Timg : पान ! मलाई माया ययापि ·हितोपदेशस्थ-मृग काकःशृगाल-कथा १५ उल्लसितो ब्रूते। सखे ! छिन्द्धि तावन् मम बन्धनम् । सत्वरं त्रायस्व माम् । • जम्बुकः पाशं मुहुर्मुहुर्विलोक्याचिन्तयत् । दृढस्तावदयं बन्धः । ब्रूते च । सखे ! स्नायुनिर्मिता एते पाशाः । • तदद्य भट्टारक-वारे कथमेतान् दन्तैः स्पृशामि । मित्र ! यदि नान्यथा मन्यसे, तदा प्रभाते यत् त्वया उच्यते, तन्मया कर्तव्यम् । इत्युक्त्वा तत्समीप आत्मानमाच्छाद्य स्थितः सः ।। अनन्तरं स काकः प्रदोषकाले, मृगमनागतम् अवलोक्य, इतस्ततोऽन्विष्य तथाविधं दृष्ट्वा, उवाच । सखे ! किमेतत् ? मृगेणोक्तम् । अवधीरित-सुहृदवाक्यस्य फलमेतत् । काको ब्रूते । स ऋगालः क ? मृगेणोक्तम् । मन्मांसार्थी तिष्ठत्यत्रैव । काको ब्रूते । मित्र ! उक्तमेव मया पूर्वम्- परोक्षे कार्यहन्तारं, प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत् तादृशं मित्रं, विपकुम्भं पयोमुखम् ॥ (दीर्घ निःश्वस्य) अरे वञ्चक ! किं त्वया पापकर्मणा कृतम् । अथवा स्थितिरियं दुर्जनानाम्।, दुर्जनः प्रियवादी च, नतद् विश्वासकारणम् । मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे, हृदये तु हलाहलम् ।। अथ प्रभाते, स क्षेत्रपतिलगुडहस्तः, तं प्रदेशमागच्छन्, काके- नावलोकितः । तमालोक्य काकेनोक्तम् । सखे मृग! त्वमात्मानं मृतवत् संदर्य, वातेन उदरं पूरयित्वा, पादान् स्तब्धीकृत्य तिष्ठ । यदाहं शब्दं करोमि तदा त्वं सत्वरमुत्थाय पलायिष्यसि । मृग- स्तथैव काकवचनेन स्थितः । ततः क्षेत्रपतिनां हर्षोत्फुल्ललोचनेन, अवलोकितः। तथाविधं मृगमवलोक्यासौ, "प्राः स्वयंमृतोऽयम्" ·११ संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् विश्वासो नैव युक्तः । तन्न भद्रमाचरितम् । इत्याकर्ण्य,स जम्बुकः सकोपमाह । मृगस्य प्रथमदर्शनदिने भवानपि, अशात-कुल-शील आसीत् । तद् भवता सह, कथमद्ययावद, एतस्य स्नेहानुवृत्तिः, उत्तरोत्तरं वर्धते । यत्र विद्वज्जनो नास्ति, श्याध्यस्तत्राल्पधीरपि । निरस्त-पादप देश, एरण्डोऽपि दुमायते ॥ अन्यच्च- अयं निजः परो वति, गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु, वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ या नायं मृगो सम चन्धुस्तथा भवानपि । मृगोऽब्रवीत् । किमनेन उत्तरोनरेग । सरकान विथम्भालापः सुगमनुभवद्भिः चायनाम । कानानाम् । एवमम् ॥ अब बातः सवें गवाभिमदेशं गताः । गदा निभृतं गगालो यो । मृग ! परिणय संगको सम्यपूर्ण क्षेत्रमरिन । नयापन नील्या दर्शयामि तथा ने मति, मगः प्रन्या तत्र गया, यानि जयप्रनिना. नदया, पायाम्नम नियो: पुनगगता गगन नाम, पागोड- नापीमामा, मायागादिर व्यापागात पावम. FREE:: : "Targ. FREEनितिन मागगन Prem या नमा ·हितोपदेशस्थ-गृध्र-मार्जारयोः कथा न मार्जारोऽहम् । गृध्रो बूते । तद् दूरमपसर । नो चेद हन्तव्योऽसि : मया । मार्जारोऽवदत् । श्रयतां तावदस्मद्-वचनम् । ततो यथहं यध्यस्तदा हन्तव्यः । गृध्रो ब्रूते । ब्रूहि । कीदृगव्यापारवान् ? : सोऽवदत् । अहमत्र गहातीरे नित्यस्नायी निरामिषाशी, ब्रह्म- चयेंण चान्द्रायण-व्रतम् आचरंस्तिष्ठामि । युष्मांश्च धर्मशान- रतान्, विश्वासभूमयः पक्षिणः सर्वे, सर्वदा ममाग्रे स्तुवन्ति । अतो भवद्भयो विद्या-चयो वृद्धभ्यो धर्म श्रोतुम् इहागतः । भवन्तश्च एतादृशा धर्मशा, यन्माम् अतिथिम् हन्तुमुद्यताः । गृहस्थस्य धर्मश्चैप समुदीरितः- अरावप्युचितं कार्यम्, आतिथ्य, गृहमागते । छेत्तमप्यागते छायाम्, नोपसंहरते द्रुमः ।। किं च। यद्यन्नं नास्ति, तदा प्रीतिवचसाप्यतिथिः पूज्यः । निर्गुणेष्वपि सत्वेषु, दयां कुर्वन्ति साधवः । नहि संहरते ज्योत्स्ना, चन्द्रश्चाण्डाल वेश्मनि ।। गृध्रोऽवदत् ! मार्जारा हि मांसरुचयो भवन्ति । पक्षिशावका 'श्चात्र निवसन्ति । तेनाहमेवं ब्रवीमि| मार्जारोऽप्येवं श्रुत्वा, भूमि स्पृष्ट्वा, कौँ स्पृशति । ब्रूते च । मया धर्मशास्त्रं श्रुत्वा, वीतरागेण, इदं दुष्करं व्रतं चान्द्रायणम् अध्यषसितम् । यतः, परस्परं विवदमानानामपि धर्मशास्त्राणाम्, 'अहिंसा परमोधर्मः" इत्यैकमत्यम् । यतः-- सर्वहिंसानिवृत्ता ये, नराः सर्वसहाश्च ये। सर्वस्याश्रयभूताश्च, ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २० ·संस्कृत-साहित्य कीमुद्याम् . इत्युक्त्वा, मृगं यन्धनान् मोचयित्वा, पाशान् संवरितुं सयतो बभूव । ततः कियङ्करेऽन्तरिते क्षेत्रपती, स मृगः काकस्य शब्दं शुत्वा, ससंभ्रमः समुत्थाय पलायितः । तमुद्दिश्य, तेन क्षेत्र- पतिना, प्रकोपात् निप्तलगुडेन गालो व्यापादितः । अतोऽहम् ब्रवीमि- - भन्य-भक्षकयोः प्रीतिविपत्तेरेव कारणम् । शृगालात् पाशवद्ध ऽसी, मृगः काकेन रक्षितः ।। सप्तमः पाठः॥ ७॥ (हितोपदेशे-गृध्र-माजोग्योः कथा ) . अनि भानीग्धीतीर गृधटनानि पर्वते महान पर्कटीन्नः। नम्य कोटगे, दययिकान, गलिन नग गयनो जग्गयो नाम ग. प्रतियम्मतिअथ कराया, तनीयनाय, नाबालितः पनि मागत किनिद रजन्य, नम्मै ददति । नगाली it 1 AN कहानिद दीपनामा मामागः पति शायफान मापिनमागतः । नत:, नमायान्न या. पत्रिशायर्मयांनी: 7: नः नया मानानाम कोटयमायानि ? मन A IIT [नोनि! अधुना, "रा । ना यथा मथितन्यं तद armiraram व्यापार सत्य, अत्री। कायम ? मोटी । .

·हितोपदेशस्थ-वृद्धव्याघ्रस्य कथा ततः केनापि धार्मिकेणाहम् उपदिष्टः । दानधर्मम् आचरंतु भवान् इति । तदुपदेशाद् इदानीम् अहं स्नान-शीलो, दाता, वृद्धो, गलित-नख दंतो. दयावांश्च, कथं न विश्वास-भूमिः ! उक्तं च- इज्याध्ययन-दानानि, तपः सत्यं क्षमा दमः ! अलोम इति मार्गोऽयं, धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ।। मम च, एतावान् लोभविरहो, येन स्व-हस्तगतमपि सुवर्ण- कङ्कणं, यस्मैफस्मैचिद, दातुम् इच्छामि । तथापि, 'व्याघ्रो मानुषं खादतीति' लोकप्रवादो दुर्निवारः । मया च धर्मशास्त्राणि, अधीतानि । शृणु- प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा, भूतानामपि ते तथा । आत्मौपम्येन सर्वत्र, दयां कुर्वन्ति साधवः ॥ अपरं च- . - मातृवत् पर-दारेषु, पर-द्रव्यषु लोष्टवत् । आत्मवत् सर्वभूतेषु, यः पश्यति स पण्डितः ॥ त्वं चातीव दुर्गतः । तेन, तुभ्यं दातु सयनोऽहम् । तथा चोक्तम्- दरिद्रान् भर कौन्तेय, मा प्रयच्छेश्वरे धनम् । व्याधितस्यौपधं पथ्यं, नीरुजस्तु किमौषधैः ।। तत्र सरसि स्नात्वा, सुवर्ण कङ्कणमिदं प्रतिगृहाण । ततो जात-विश्वासो यावदसौ सरः स्नातुं प्रविष्टः, तावदेव महापङ्के निमग्नः, पलायितुम् अक्षमः । पङ्के पतितं दृष्ट्वा व्याघ्रोऽवदत्।

·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् एवं विश्वास्य स मार्जारः तरु-कोटरे स्थितः । ततो दिनेषु गच्छत्नु, पनि शावकान् श्राक्रम्य, कोटरमानीय, प्रत्यहं खादति। श्रथ येषाम् अपत्यानि खादितानि, तैः शोकातर्विलपद्भिः, इतस्ततो जिज्ञासा समारब्धा । तत्परिझाय. मार्जारः कोटगन् निःसृत्य पलायितः । पश्चात्, पतत्रिभिः, इतस्ततो निरूपयद्भिः, तत्र तन-फोटर शायकास्थीनि प्राप्तानि । अनन्तरं च, अनेनैव शावकाः मादिता इति निश्चित्य.मिलित्वा तैः पक्षिभिः.स गृध्रो व्यापादितः । पातोऽब्रवीमि- अनातकुलशीलस्य, बासो देयो न कस्यचित् । माजीरस्य हि दोपण, हतो गृध्र जरद्गवः ॥ -- अष्टमः पाठः ॥ ८ ॥ (हितोपदंशे--वृद्धव्यायस्य कथा ) आफया दक्षिणाये नरसपश्यम् । पाको गृजलयात्र: गारगम्नः, मानी' ले । भो भोः पान्याः ! मुर्ग- का नाम । नदयननमार्ग, भपान, कोमिनमान्य माग पेनाना पान, टालोनिन । मान न (महाग )" मागम । । यी माग Farm ! : पान ! ; पास र Friममा मनुष्य पानीमा airiricfree । 7 4 ·हितोपदेशस्थ-सिंह-मूपिक-विडाल-कथा २१ भवन्ति । गर्दभो ब्रूते । शृणु रे वर्वर ! 'याचते कार्य-काले यः स किंभृत्यः स किंसुहृत्' । कुकुरोते। 'भृत्यान् संभावयेद यस्तु कार्य-काले स किंप्रभुः । ततो गर्दभः सकोपमाह । आः पापी- यांस्त्वम्, यः स्वामि-कार्योंपेक्षां करोपि । भवतु । यथा स्वामी जागर्ति तथा मया कर्तव्यम् । यतः- पृष्ठतः सेवयेदर्क, जठरेण हुताशनम् । स्वामिनं सर्वभावेन, परलोकम् अमायया ।। इत्युक्त्वा सोऽतीव चीत्कारं कृतवान् । ततः स रजकस्तेन चीत्कारेण प्रवुद्धो, निद्रा-विमर्द-कोपाद उत्थाय, गर्दभं लगुडेन ताडयामास । अतोऽहं ब्रवीमि- पराधिकार-चर्चा यः, कुर्यात् स्वामि-हितेच्छया । स विपीदति, चीत्कारात्, ताडितो गर्दभो यथा ।। .. . दशमः पाठः ॥ १० ॥ (हितोपदेशे --सिंह-भूपिक-विडाल-कथा ) अस्त्युत्तरापथेऽर्बुदशिखरनाम्नि पर्वते महाविक्रमो नाम सिंहः । तस्य,. पर्वत कन्टरम्, अधिशयानस्य, केसरानं, मूपिकः कश्चिच्छिनत्ति।ससिंहः केसरानं लूनं वुद्ध्वा, कुपितो, विवरा. न्तर्गतं भूपिकम् अलभमानोऽचिन्तयत् । किं विधेयमत्र । भवतु । - एवं श्रूयते- क्षुद्रशत्रुभवेद् यस्तु, विक्रमान्न स नम्यते । निहन्तुं पुरस्कार्यः, सदृशस्तस्य सैनिकः ॥ - ·२० संस्कृत साहित्य-कीमुद्याम् अहह ! महाप पतितोऽसि। अतस्त्वाम् उत्थापयामि । इत्युक्त्वा शन:-शनैरुपगम्य तेन. व्यायेण धृतः स पान्थोऽचिन्तयत्- अवशेन्द्रिय चित्तानां, हस्ति-स्नानमिव क्रिया । दुर्भगाभरणप्रायो, ज्ञानं भारः क्रियां विना ।। नन्न मया भद्रं कृतम्, यदन मारात्मके विश्वासः कृतः । तथा नाम- मर्वस्य हि पर्गच्यन्ते, स्वभावा नेतरे गुणाः । अतीत्य हि गुणान् पर्वान, स्वभावो मूर्तिं वर्तते अनि चिन्नयीय, नेनासी व्यारंगा, व्यापादितः ग्यादितश्च । अनः सांधा, अविचारितं कर्म न कर्तव्यम् ॥ नवमः पाठः ॥९॥ (दलापदेशन गर्दयोः कथा ) पनि पागल गटी नाम रजकः । स चदा गिर: मममा. नदया गौरः प्रतिष्ठः । गमो पसलिन नजिट: नीर. ... मामा भारत Ir: गति fonfi, मिनामनगर। - , arri: 2 ! गगन nire: a mein ter.fafari garm ·हितोपदेशस्थ-काक-कृष्णसर्प-राजपुत्रादि-कथा २३ । तन्मन्द-मन्दमुपगच्छामि । ततः सिंहोऽपि जुधा-पीडितः कोपात् तमुवाच । कुतस्त्वं विलम्ध्य, आगतोऽसि । शशकोs- ब्रवीत् । नाहमपराद्धः । पथि सिंहान्तरेण बलाद धृतः । तस्याने पुनरागमनाय शपथं कृत्वा, स्वामिनं निवेदयितुम् अत्रागतोऽसि । सिंहः सकोपमाह । सत्वरं गत्वा मां दर्शय । वासी दुरात्मा तिष्ठति । ततः शशकस्तं गृहीत्वा गभीर-कूप-समीपं गतः । अत्रा- गत्य, "पश्यतु स्वामी" त्युक्त्वा, तस्मिन् कृप-जले, तस्यैव प्रतिविम्बं दर्शितवान् । ततोऽसौ दध्मिातः, तस्योपरि, आत्मानं निक्षिप्य पञ्चत्यं गतः । अतोऽहं ब्रवीमि- यस्य बुद्विवलं तस्य, निर्बुद्धेस्तु कुतो वलम् । पश्य सिंहो मदोन्मत्तः, शशकेन निपातितः ॥ . द्वादशः पाठः ॥ १२ ॥ (हितोपदेशे--काक-कृष्णसर्प-राजपुत्रादि-कथा ) कस्मिंश्चित् तरी वायसदम्पती निवसतः । तयोश्चापत्यानि तरु-कोटरावस्थित-कृष्णसर्पण खादितानि । ततः पुनर्गर्भवती वायसी ब्रूते । स्वामिन् ! त्यज्यतामयं तरुः । अत्र, यावत् कृष्ण- सर्पः, तावदावयोः संततिः कदाचिदपि न भविष्यति । वायसो ते । प्रिये ! न भेतव्यम् । वारं-चारं मया, पतस्य महापराधः सोढः । इदानीं पुनर्न क्षन्तव्यः । वायस्याह । कथमनेन वलवता कृष्णसण साधं भवान् विग्रहीतुं समर्थः । वायसो ब्रूते । अलमनया शङ्कया। यतः । यस्य बुद्धिर्वलं तस्य । वायसी व्रते । ।

·२२ संस्कृत साहित्य कौमुद्याम् इत्यालोच्य, तेन ग्रामं गत्वा, दधिकर्णनामा विडालो मांसा. धाहारंग संतोप्य, प्रयत्नादानीय स्व-कन्दरे धृतः । ततस्तदभयान मूपिको पहिर्न निःसरति । तेनासी सिंहोऽक्षतकेसरः सुखं त्वपिति । मूषिक शब्दं यदा यदा शृणोति, तदा तदा सविशेष तं विडालं मांसाहार-दानेन संवर्धयति । अथकदा स भूपिका: शुधा पीडितो यहिः संचरन् तेन माजोरेण प्रातो व्यापादित गादितश्च । अनन्तरं स सिंहो, यदा, कदाचिदपि मूपिक-शब्द न शुधाय. तदा, उपयोगाभायात, तस्य विडालस्याहार-दाने मन्दा- दरो यभृय । अतोऽहं ब्रवीमि- निग्पना न कर्तव्यो, भृत्यः म्यामी कदाचन । निरपेतं प्रभुं कृत्वा भृत्यः म्याद दधिकर्ण यत् ।। एकादशः पाटः ॥ ११ ॥ { iहनीपो--मिट-शशकायोः कया ) नि मनाने वाली नाम मिः। म च Trimम पनिया nari Fr::m मा Tr: farm. THE TER: .. of Ram माग -:: PATTERNETER: Hr: REET ! १riti.. . - -- है सान ·हितोपदेशस्थ-नीलवर्णश्टगाल कथा २५ वृक्षमारुह्य सर्वे नीडा भग्नाः । तेषां पक्षिणाम् अण्डानि चाधः पातितानि । अतोऽहं ब्रवीमि-- उपदेशो हि मूर्खाणां, प्रकोपाय न शान्तये पयःपानं भुजङ्गानां, केवलं विप-वर्धनम् ॥ . चतुर्दशः पाठः ॥ १४ ॥ (हितोपदेशे-नीलवर्णशृगाल-कथा ) अस्ति । शृगालः कश्चित् स्वेच्छया नगरोपान्ते भ्रमन् नील. संधान-भाण्डे निपतितः । पश्चात्, तत उत्थातुम् असमर्थः, प्रातर, आत्मानं मृतवत् संदर्य स्थितः । अथ नीली-भाण्ड-स्वामिना, असो, उत्थाप्य, दूरे नीत्वा, परित्यक्तः । ततोऽसौ वनं गत्वा, आत्मानं नीलवर्णमवलोक्य, अचिन्तयत् । अहमिदानीमुत्तमवर्णः । तदात्मनः किमुत्कर्ष न साधयामि । इत्यालोच्य शृगालान् आहूय तेनोक्तम् । अहं भगवत्या वन-देवतया, स्व-हस्तेन, अरण्य- राज्ये, सर्वोपधिरसेन, अभिपिक्तः । पश्यत मम वर्णम् । तदद्यारभ्य, अस्मदाशया, अस्मिन्नरण्ये व्यवहारः कार्यः । शृगालाश्च तं विशिटवर्णम् अवलोक्य, साष्टाङ्गपातं प्रणम्य, ऊः । यथाज्ञापयति देवः । ततोऽनेन क्रमेण, सर्वेष्वरण्य- वासिपु, आधिपत्यं तस्य बभूव । ततस्तेन सिंह-व्यानादीन् पंरि- जनान् प्राप्य, शृगांलानवलोक्य लजमानेन, अवज्ञया दूरीकृताः स्वजातयः । ततो विषण्णान् शृगालानवलोक्य, वृद्ध-शृगालेन केनचित् प्रतिज्ञातम् । मा विषीदत । एवं चेद, अनेन, अनीतिक्षेन, वयं मर्मज्ञाः परिभूताः, तद् यथायं नश्यति, तन्मया विधेयम् ।

·संयन-साहित्य को मुशम् -- गलोमीयामादयो यमाम विप्रलया..गालमनात्या. गजान- म मन त यथायं परिनीयते नया कुन्न । तत्र चैवमनु- एंगम पचा यदामि यदा सयें सन्ध्या समये, नन्समिधाने, मागम पसका पग्गिय, ननम्नं शवमाफगये, गभावात् পি : স: { : E বিয়ায় গােয় নয়। अमानुष्ठि मनि, न गुजम । अनोऽवीमि- पाम पचं पग्गिय पर पतं च यो रतः । म पईया मृटी, नीनवर्गगालवतु ।। - पञ्चदशः पाठः ॥ १५ ॥ (निादेशालालादि-गाना-कया ) Him सिरियसभागां नमन Pramirfriमाम नका. Primarदि मो.रफ: " { माना गयो Time :मा. m. niary: ....... ::Trir, in ! A - ... ! -7 , ma.TA.in ༡༠ བ བ པའi, ti : - • ། :::mारः || ·हितोपदेशस्थ-मुनि-भूपिक-कथा २७ षोडशः पाठः ॥ १६ ॥ (हितोपदेशे-मुनि-मृपिक-कथा) अस्ति गोतमारण्ये महातपा नाम मुनिः । तेन, आश्रम-सन्नि- धाने.मूपिक शावकः काक-मुखाद भ्रष्टो दृष्टः । ततो दयालुना तेन मुनिना, नीवार-कणेः स संवर्धितः।तं च मूपिकं खादितुम्, अनु- धावन् विडालो मुनिना दृष्टः । पश्चात्, तपा-प्रभावात्, तेन मुनिना, भूपिको बलिप्टो विडालः कृतः । स विडालः कुकुराद विभेति । ततोऽसौ कुकुरः कृतः । कुकुरस्य व्याघ्रान् महद् भयम् । तदनन्तरं स व्याघ्रः कृतः । अथ व्याघ्रमपि तं भूपिक-निर्विशेष पश्यति मुनिः । अतः सर्वे तत्रस्था जनास्तं व्यानं दृष्ट्वा वदन्ति । अनेन मुनिना भूपिकोऽयं व्याघ्रतां नीतः । एतच्छुत्वा स व्याघ्रः सव्यथोऽचिन्तयत् । यावदनेन मुनिना जीवितव्यम्. तावदिदं मम स्वरूपाख्यानम् अकीर्तिकरं न पलायिष्यते। इति समालोच्य मुनि हन्तुं समुद्यतः। ततो मुनिना, तस्य चिकीर्पितं ज्ञात्वा, 'पुनर्मूपिको भव" इत्युक्त्वा, मूपिक एव कृतः । अतोऽहं ब्रवीमि-. । + नीचः श्लाध्य-पदं प्राप्य, स्वामिनं लोप्नुमिच्छति । मूषिको व्याघ्रतां प्राप्य, मुनि हन्तुं गतो यथा ॥

·संस्कृत साहित्य-कोमुद्याम् -------- सप्तदशः पाठः ॥ १७॥ (दिनोपदेशे-वाण-सनकनश-कथा) अनिदेयोफोनगरे देवशमा नाम ब्रामणः । नेन सक्तु पूर्ण मरायः प्रातः । ननम्नमादाय, मी कुम्भकारम्य, भाण्ट पूर्ण- माने या निक्षिरश: मन. गनी अचिन्तयत् । गामिमम मशाग विकाय, दशकपर्दफान प्रामोमि, तदा : गयाशिम. उसकीय वितोय, अनेकधा नधन:, पुनः पुनः ग-पादिकम उपासीय, लासंग्यानिधनानि उन्माद, Firmनगं गेमि । मनलाग्नु गन्नी. याधिकरुपयनी, समाधियानुगनं गोमि । अनन्तरं जातयां:, नामपन्यो. पल, गदा होतो. ना. पन्नी:, गगुदेने काममा निधाय न्याय, मेन लगुतः कित: । ग्ला मना गगामामानिनि भनिन मा. मकवानमातिानिभायालय, ग्राम्लर. Form Arift- मनपना गिन्नी मनु प्रापनि । म निमोनि, महिनामा ·हितोपदेशस्थ-~-घूते छाग-ब्राह्मण-कथा २६ व्यापादितं मृगमादाय गच्छता, घोराकृतिः शूकरो दृष्टः । तेन व्यापादितं मृगं भूमौ निधाय, शूकरः शरेणाहतः । शुकरेणापि स व्याधो हतः । अथ तयोः पादास्फालनेन सोऽपि मृतः। अथानन्तरं दीर्घरावो नाम जम्बुकः परिभ्रमन्नाहारार्थी, तान् मृग व्याध-सर्प- शुकरान् अपश्यत् । अचिन्तयञ्च । अहो! अद्य महद् भोज्यं मे समुपंस्थितम् । एपां मांसैर्मासत्रयं सुखेन गमिष्यति । ततः प्रथम बुभुक्षायाम् इदं निःस्वादु कोदण्ड लग्नं स्नायु-वन्धनं खादामि । इत्युक्त्वा, तथा कृते सति, छिन्ने स्नायु-बन्धने, • उत्पतितेन धनुपा हृदि निभिन्नः स दीर्घरावः पञ्चत्वं गतः । अतोऽहं ब्रवीमि- कर्तव्यः सञ्चयो नित्य, कर्तव्यो नातिसञ्चयः । पश्य सञ्चयशीलोऽसौं, धनुषा जम्बुको हतः ।। नवदशः पाठः ॥ १६ ॥ । १६॥ (हितोपदेशे-धूत-छाग-ब्राह्मण-कथा) अस्ति गौतमारण्ये प्रस्तुत-यक्षः कश्चिद ब्राह्मणः । स च यज्ञार्थं ग्रामान्तरात्. छागमुपक्रीय, स्कन्धे कृत्वा गच्छन्, धूर्तत्रयेणाव-- लोकितः । ततस्ते धूर्ता, “यद्येषच्छागः केनाप्युपायेन प्राप्य खाद्यते तदा मति-प्रकर्पो भवति;" इत्यालोच्य, प्रान्तरे वृक्षत्रय तले, ब्राह्मणस्य वर्त्मनि, उपविश्य स्थिताः । तत्र,एकेन धूर्तेन,स ब्राह्मणो गच्छन्, अभिहितः । भो ब्राह्मण! किमिति ! त्वया कुळुरः स्कन्धेन उह्यते ब्रिाह्मणो ब्रूते । नायं श्वा। यज्ञच्छागोऽयम् । अनन्तरं । . . -

·संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम
.
पुनीयमरामामायाम्पिनेन तदयोक्ताम् । तदाकार्य. वालाग्नु
आग मनी गिधाय. मुगनिर्गव्य, पुनः स्कन्धे शन्या,
कंगापमान मनिः नलितः। नगला. पुनर्गच्छन सवामणस्कृती
जनगीना भी मामलकिमिनि ! कुछ स्कन्धन भयान यहति !
Ti, "मितिक, पायं कुमार" इति मन्या. लाग त्यतया,
माया गया गयी। सकागो मननीया भांशतः । यतोऽ
'पानीपयन गो बेनि. दर्जनं सत्यवादिनम् ।
मनमा कन्यने तयारलागतः यथा ।।
-

·हितोपदेशस्थ-प्रकीर्णा नीतिश्लोकाः
नकुलेन, वालक-समीपम् आगच्छता, कृष्णसर्पो दृष्टो व्या-
पादितश्च । अथासौ नकुलो. ब्राह्मणमायान्तमवलोक्य,
रक्त-विलिप्त-मुखपादः सत्वरमुपगम्य, तस्य चरणयोर्चुलोठ ।
ततोऽसौ ब्राह्मणः, तं तथाविधं दृष्ट्वा, "मम पुत्रोऽनेन भक्षितः"
इत्यवधार्य, व्यापादितवान् । अनन्तरं यावदसों, उपसृत्य, पश्यति
ब्राह्मणः, तावद् वालकः सुस्थः, सर्पश्च व्यापादितस्तिष्ठति ।
ततस्तम् उपकारकमेव नकुलं निरूप्य, संतप्तचेताः स परं विपादम्
अगमत् । अतोऽहं ब्रवीमि-
योऽर्थ-तत्वमविज्ञाय, क्रोधस्यैव वशं गतः ।
स तथा तप्यते मूढो, ब्राह्मणो नकुलाद् यथा ॥
एकविंशः पाठः ।। २१ ॥
(हितोपदेशे-प्रकीर्णी नीतिश्लोकाः)
दुर्जनेन समं सख्यं, प्रीति चापि न कारयेत् ।
उष्णो दहति चाङ्गारः, शीतः कृष्णायते करम् ॥ १ ॥
. दुर्जनः परिहर्तव्यो, विद्ययाऽलङ्कृतोऽपि सन् ।
मणिना भूषितः सर्पः, किमसौ न भयङ्करः ।। २ ।।
मनस्यन्यद् वचस्यन्यद्, कार्यमन्यद् दुरात्मनाम् ।।
मनस्येकं. वचस्यक, · कर्मण्येकं महात्मनाम् ॥ ३॥
सर्वाः सम्पत्तयस्तस्य, सन्तुष्टं यस्य मानसम् ।
उपानद्-गूढ-पादस्य, ननु चर्मावृतेष भूः ॥ ४ ॥

·संयन साहित्य कौमुद्याम्
मेन गोला ईमाः, शुकान हग्निीकनाः ।
मगतिविना गन. म ते वृत्ति विकास्यति ॥ " ।
नामिका मंकाः, सिंहग शियन मृगः ।
मानिमाया, म्यगमन मृगेन्द्रना ।। ६
मामलोषी प्रजन्युनः मभिः ।
समय निता गदन, प्राकाम्य कारकः ॥ ७
पानावर हा गुना. मी पमिः !
प्रदीप
कामनाः सा शाम नगगनि किम् ।
मनप, दग: शिपियति ।। ।।
प्रस्तावनम ||

·चाणक्य-सूत्राणि ३३ दुःखितोऽपि चरेद्धर्मम्, यत्रकुत्राश्रमे रतः । समः सर्वेषु भूतेषु, न लिङ्गं धर्मकारणम् ॥१४॥ सत्योऽनुपालयेत् सत्यम्, सन्धितो नैति विक्रियाम् । प्राणवाधेऽपि सुव्यक्तम्, आर्यों नायात्यनार्यताम् ॥१५॥ [ Chanakya was a greai politician of ancient India, who lived at Patna in the 3r.1 Century B. C. He has written a great work on Politics known as Kautaly's Arthasástra; Kautalya being another pame of Chanakya. "The following aphorisrns are attributerl to hin. ] द्वाविंशः पाठः॥ २२ ॥ १.सुखस्य मूलंधर्मः। धर्मस्य मूलम् अर्थः । ३. अर्थस्य मूलं राज्यम् । ४.राज्यस्यमूलमिन्द्रियजयः । ५. न कामासक्तस्य कार्या- नुष्ठानम्। अग्निदाहादपि विशिष्टं वाक्पारुष्यम् ।७.पूर्व निश्चित्य पश्चात् कार्यमारभेत । ई कार्यान्तरे दीर्घसूत्रता न कर्तव्या । न चलचित्तस्य, कार्यावाप्तिः । १०. कदाचिदपि चारित्रं न लधयेत् । ११. गुणवदाश्रयान्निर्गुणोऽपि गुणवान् भवति । ३

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·पञ्चतन्त्रस्थ-धर्मबुद्धि-पापबुद्धि-कथा ३७ बालं न नयति तथा मूपिका अपि लोह-भार-घटितां तुला न भक्षयन्ति । तदर्पय मे तुलां, यदि दारकेण प्रयोजनम् । एव विवदमानी द्वावपि राजकुल गती। तत्र श्रेष्ठी प्रोवाच । मम शिशुरनेन चौरेणापहृतः । अथ धर्माधिकारिणस्तमूचुः । भोः ! समर्प्यतां श्रेोष्ठि-सुतः । स आह । किं करोमि पश्यतो मे, नदी-तटात्. श्येनेनापहृतः शिशुः । तच्छ्रुत्वा ते प्रोचुः । भो न सत्यभिहितं भवता । कि श्येनः शिशु हतुं समर्थो भवति । स आह ! भो भोः ! श्रूयतां मद्वचः- १ तुला लोहसहस्रस्य, यत्र खादन्ति मूपिकाः । (राजस्तत्र हरेच्छयेनो, वालकं नात्र संशयः ।। ते प्रोचुः । कथमेतत् । ततः श्रेष्ठी, सभ्यानाम् आदितः सर्व वृत्तान्तं निवेदयामास । ततस्तर्विहस्य, द्वावपि तो परस्परं सम्बोध्य, तुला-शिशु-प्रदानेन संतोपितो। अनेन श्रेष्ठिना दुष्टत्वं कृतम् । ततस्तत्फलं प्राप्तम् ।। : पञ्चविंशः पाठः ॥ २५ ॥ ( पञ्चतन्त्रे-धर्मबुद्धि-पापवुद्धि -कथा) अस्ति । कस्मिंश्चिदधिष्ठाने वणिक्-सुतौ सुहृदी स्तः । एको दुश्वुद्धिरपरोधर्मबुद्धिः।ती, अर्थोपार्जन-निमित्तं विशिष्टं देशान्तरं गतौ । अथ तत्र धर्मवुद्धिर्नामकः' सार्थवाह सुतो यः, तेन कस्यचित् साधोः पूर्व-स्थापितं कलशिका गतं स्वभाग्य-प्रचोदितं रोप्य दीनार सहस्त्रं प्राप्तम् । स दुष्टबुद्धिना सह संप्रधार्य, 'कृतार्थावाचाम्, स्वदेशं गच्छावः' इति प्रत्यागती । अधिष्ठान-

·No text on this page.

·पञ्चतन्त्रस्थ-धर्मवुद्धि-पापबुद्धि-कथा ३६ - ते विस्मयमुपगताः । कथं वनस्पतिर्मन्त्रयिष्यतीति । कृत-प्रतिभुवी स्वगृहं विसर्जिती। अथ दुष्टबुद्धिना स्वगृह-गतेन पिताभिहितः । तात ! मद्धस्त- गतास्ते पणाः । किंतु वाङ्मात्राववद्धास्तिष्ठन्ति । अहं तु त्वामद्य रात्री, वृक्ष-विवरेऽस्मिन् स्थापयामि । प्रभाते, धर्माधिकृत-समक्षं पृष्टः तं विभावयेति । ततस्तेनाभिहितम् । पुत्र ! विनष्टौ श्रावाम् । किं कारणम् । अनुपाय एपः । यथा हि-'उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञो ह्यपायमपि चिन्तयेत्' । इति ब्रुवन्नपि, तेनासौ नीत्वा, स्थापितो वृक्ष-विवरे । अथ प्रभात-समये, अधिकरण-प्रकृति-प्रत्यक्षम्, धर्मशास्त्र-वचनाभिश्रावितेन वनस्पतिना, यथाप्रस्तुतमभिहितम्- 'धर्मबुद्धिना, अर्थोऽपहृत' इति । तच श्रुत्वा धर्मबुद्धिश्चिन्तयामास । कथम् अवाक्-पादपो वाचव्याहरिष्यति।तत्कारणेनात्र भवितव्यम्। सर्वथावुद्धिसाध्यम् एतत् । अथ धर्मस्थानीयान् आह । अहो विस्मयः ! अद्यापि, अविप्लुत एव लोके धर्मवुद्धिरहम् । विजनेऽस्मिन् वने, एकाकी, आगम्य तद् द्रव्य गृहीतवान् । इत्युक्त्वा शुष्क दारु-पर्ण-निचयै- वृक्षविवरमापूर्य, अग्निमादीपयितुमारब्धः । प्रदीप्ते च वह्नी, समन्तत उज्ज्वली-भूताद वृक्ष-विवरात्, स्फटिततनुः प्लुष्टकेशः स्रस्तत्वम् यदा जातो वणिक, तदा भूमी निपतितः । तत्तु महद् वैकारिक दृष्टवा, किमिदमिति, परं विस्मय- मुपगताः । किंचिजीवितं वणिज पप्रच्छुः । किमिदम् अध्यवसितं भवतेति । ततोऽसावत्रवीत् । अनेन दुप्पुत्रेणाहम् अवस्था मिमां प्रापित इति । एवमभिवदन् पञ्चत्वमुपगतः । अनन्तरं धर्माधिकृता- स्तमर्थं ज्ञात्वा अभिहितवन्त:-- दुष्टवुद्धिरयं पापः शूले अव-तंस्यतामिति ॥

·४० संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् षड्विंशः पाठः ॥ २६ ॥ ( पञ्चतन्त्रे--शश-कपिजल-मार्जार-कथ) वायसो ब्रूते । अहं कस्मिंश्चिद् वृने प्रतिवसामि । तत्रैव, अधस्तात्, कपिञ्जलः प्रतिवसति स्म । तत आवयोः परस्परमेव संवास गुणाद, अभेद्या प्रीतिरुत्पन्ना । प्रतिदिवसं च, कृताहार- विहारयोः, प्रथम-प्रदोषकाले, सुभाषित-प्रश्न-प्रतिप्रश्नःकालोऽति- वर्तते । अथ कदाचिद् पालाप-वेलायां कपिञ्जलो नायाति । यतो मम हृद्गता, अतीवाकुलता समुत्पन्ना। एवं चाचिन्तयम् । किमसौ विनष्टो बद्धो वा। अथवा, अन्यावासे, एतस्य प्रीतिरुत्पन्ना येन नायातीति । शून्ये च तस्मिन् तदीयावासके, शश आगतः । तेनास्यावासोऽधिष्टितः। ततोऽसौकपिञ्जलोऽर्धमासत्रयेणायातः! शशं दृष्ट्वाब्रवीत् । अपगम्यतां मदीयनिकेतनादिति । स तमाह । सूर्ख !न ते विदितम् । उपस्थान-भोग्य आवासोभुक्तिश्च । कपिञ्जल आह । सन्त्यत्र प्राश्निकाः । पृच्छामो देशभूपमिति । तथा नामेति प्रतिपाद्य, प्रस्थिती व्यवहारकरणाय । अहमपि कौतुकात्, तयोरेव पृष्ठतो गतः । पश्यामि किमत्र तथ्यमिति । नातिदूरं गत्वा कपिालः शशमाह । क आवयोर्व्यवहारं द्रक्ष्यतीति । असावत्रवीत् । नन्वयं नदी पुलिनगतः, तपःसंश्रितः, सकल- शास्त्रपारगः, चिरजीवी, धर्मशास्त्रविन मार्जार इति । अयमेवास्य संशयस्यच्छेत्ता। तच्च श्रुत्वा कपिजलोऽब्रवीत्।अलमनेन जुद्रेण । उक्नंच- नहि विश्वसनीयः स्यात, तपस्विच्छद्मना स्थितः । दृश्यन्ते वहवस्तीर्ये, गलदन्तास्तपस्विनः ॥

·। पञ्चतन्त्रस्थ--सिंहकारका ब्राह्मणपुत्राः तच्च श्रुत्वा मार्जारः तदविश्वास नार्थम् सुतराम् आदित्या- भिमुखो द्विपादः स्थितः । ऊर्ध्ववाहुनिमीलितकनयनो जपन्ना- सीत् । जपतश्च तस्य, विश्वस्त हृदयो तो व्यवहार श्रावणम् अकुरुताम् । तेन चाभिहितम् । वृद्धत्वाद हतन्द्रियत्वाञ्च नाति स्पष्टतरंणोम्यहम् । संनिकृष्टौ भूत्वा, उच्चैःश्रावयतम्। सुष्ठुतरं चाहतो भूत्वा धर्मशास्त्र-संवन्धमवोचत्- धर्म एव हतो हन्ति, धर्मो रक्षति रक्षितः । तस्माद्धर्मों न हन्तव्यः, कदाचिदपि साधुभिः । तत् किं बहुना । तथा ती छद्मना विश्वासं नीती येनाक- मुपगती हती चेति । अतोऽहं ब्रवीमि-- क्षुद्रमर्थपतिं प्राप्य, कदा विवदतोः सुखम् । उभावपि क्षयं यातो, यथा शशकपिञ्जली ।। द्वयोः कलहे तृतीयस्य लाभः ।। . Homen ॥ सप्तविंशः पाठः ।। २७ (पञ्चतन्त्रे---सिंहकारका ब्राह्मणपुत्राः) कस्मिंश्चिदधिष्टाने चत्वारो ब्राह्मण-पुत्राः परस्परं मित्रभाव- मुपगता वसन्ति स्म । तेषां त्रयः शास्त्र-पारंगताः परन्तु वुद्धि- रहिताः । एकस्तु बुद्धिमान, केवलं शास्त्र-पराङ्मुखः । अथ तैः कदाचिन् मित्रैमन्त्रितम् । को गुणो विद्याया,येन देशान्तरं गत्वा, ।

·४२ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् . भूपतीन् परितोष्य, अर्थोपार्जना न क्रियते । तत्पूर्वदेशं गच्छामः । तथानुष्ठिते, किंचिन्मार्ग गत्वा तेषां ज्येष्ठतरः प्राह । अहो, अस्माकमेकः, चतुर्थो मूढः, केवलं धुद्धिमान् । न च राज-परिग्रहो बुद्धया लभ्यते विद्यां विना । तन्नास्मै खोपार्जितं दास्यामि, तद्गच्छतु गृहम् । ततो द्वितीयेनाभिहितम् । भोः सुवुद्ध ! गच्छत्वं स्वगृहे, यतस्ते विद्या नास्ति । ततस्तृतीयेणाभिहितम् । अहो न युज्यत एवं कर्तुम् । यतोवयं वाल्यात्प्रभृति, एकत्र क्रीडिताः। तदागच्छतु महानुभावः । अस्मदुपार्जित-वित्तस्य समभागी भविष्यतीति । तदेपोऽपि गच्छेत् । एवमनुष्ठिते, तैर्वने, मृत-सिंहस्य अस्थीनि, अवलोकितानि । तदैकेन कथितम् । अहो अद्य विद्यायाः परीक्षा कुर्याम् । कश्चिदेप प्राणी मृतस्तिष्ठति, तद् विद्या प्रभावेणैनं जीवितं करोमीत्यहम् अस्थि-संचयं करोमि । एकेन तावद् अस्थि-संचयः कृतः। द्वितीयेन चर्म-मांस-रुधिरम् संयोजितम् । तृतीयोऽपि यावजीवनं सञ्चारयति, तावत् सुवुद्धिना निषिद्धः। भोः ! तिष्ठतु भवान् । एप सिंहो निष्पाद्यते । यद्यनं सजीवं करिष्यति, ततः सर्वानपि व्यापादयिष्यति । इति तेनाभिहितः स आह । धिङ ! मूर्ख । नाहं विद्याया विफलतां करोमि । ततस्तेनाभिहितम् । तर्हि प्रतीक्षस्व क्षणं यावदहं वृक्षमारोहामि । तथानुष्ठिते, यावत् सजीवः कृतस्तावत् ते त्रयोऽपि सिंहेनोत्थाय व्यापादिताः सच पुनर्वृक्षादवतीर्य गृहे गतः । अतोऽहं ब्रवीमि-- वरं बुद्धिर्न सा विद्या, विद्याया बुद्धिस्त्तमा । बुद्धिहीना विनश्यन्ति, यथा ते सिंहकारकाः ।। !

·पञ्चतन्त्रस्थ ऋगालीसुत-सिंहशावक-कथा अष्टाविंशः पाठः ॥ २८ ॥ ( पञ्चतन्त्रे--शृगालीसुत-सिंहशावक-कथा) कस्मिंश्चिदुद्देशे सिंहदम्पती प्रतिवसतः स्म । अथ सिंही पुत्रद्वयम् अजीजनत् । सिंहोऽपि नित्यमेव मृगान् व्यापाद्य सिंहदै ददाति । अथ, अन्यस्मिन् अहनि, तेन किमपि नासादितम् । येन, भ्रमतोऽपि तस्य रविरस्तं गतः ।। স্বথ स्वगृहमागच्छता ऋगाल-शिशुःप्राप्तः। सच वालकोऽयमित्यवधार्य, यत्नेन दंष्ट्रामध्य- गतं कृत्वा सिंहा जीवन्तमेव समर्पितवान् । ततः सिंह्याऽभिहितम् । भोः कान्त ! त्वया नीतं किंचिदस्माकं भोजनम् ? सिंह आह । प्रिये ! मयाद्यैनं शृगालशिशु परित्यज्य न किंचित् सत्वमा- सादितम् ) स च मया 'वालोऽयम्' इति मत्वा न व्यापादितो विशेषात् स्वजातीयश्च । उक्नं च- स्त्री-विप्र-लिङ्गि-बालेपु, प्रहर्तव्यं न कहिचित् । प्राणत्याग्रेऽपि संजाते, विश्वस्तषु विशेषतः ।। इदानी त्वमेनं भक्षयित्वा पथ्यं कुरु । प्रभातेऽन्यत् किंचिदु- 'पार्जयिष्यामि । सा प्राह । भोः कान्त ! त्वया बालकोऽयं विचिन्त्य न हतः । तत्कथम् एनम् अहं स्वोदरार्थं विनाशयामि । डक्वंच- अकृत्यं नैव कर्तव्यं, प्राणत्यागेऽपि संस्थिते । न च कृत्यं परित्याज्यम्, एष धर्मः सनातनः ॥ तस्मान् ममायं तृतीयः पुत्रो भविष्यति । इत्येवमुक्त्वा तमपि स्व-स्तनक्षीरेण परां पुष्टिमनयत् । एवं ते त्रयोऽपि शिशवः 7 ·४४ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् परस्परम् अज्ञात-जातिविशेषा एकाचारविहारा बाल्यसमयं निर्वाहयन्ति । अथ कदाचित् तत्र वने भ्रमन्. अरण्य-गजः समायातः । तं दृष्ट्वा तौ सिंहसुती द्वावपि कुपिताननौ तं प्रति प्रचलितो यावत्, तावत् तेन ऋगालसुतेनाभिहितम् । 'अहो! गजोऽयं युप्मत्कुलशत्रुः । तन्न गन्तव्यम् । एतस्याभिमुखम् । एवमुक्त्वा गृहं प्रधावितः । तावपि ज्येष्ठ-वान्धव-भङ्गानिरुत्साहतां गती । अथवा साध्विमुच्यते-) M एकेनापि सुधीरेण. सोत्साहन रणं प्रति । मोत्साहं जायते सैन्यं, भग्ने भङ्गमवाप्नुयात् ।। . अथ द्वावपि गृहं प्राप्य, पित्रोरग्रतो विहसन्ती. ज्येप्टभ्रात- चेष्टितम् ऊचतुः । यथा गजं दृष्ट्वा दूरतोऽपि नष्टः । सोऽपि तदाकार्य कोपाविष्टमनाः प्रस्फुरिताधरपल्लवः, ताम्रलोचनः तो निभर्सयन्, परुपतर-वचनानि, उवाच । ततः सिंह्या एकान्ते नीत्या प्रबोधितोऽसौ । वन्स ! मैवम् कदाचिद् जल्प । भवदीय- लघुभ्रातरी एतौ । अथासोप्रभूत-कोपाविष्टः तामुवाच । 'किमहम् एताभ्यां. शायण रूपेण विद्याभ्यासेन कौशलेन वा हीनः, येन मामुपहसतः । तन्मयावश्यमेव व्यापादनीयो' । तदाकर्ण्य सिंही तस्य जीवितमिच्छन्ती, अन्तर्विहस्य प्राह- शुगेऽसि कृतविद्योऽसि, दर्शनीयोऽसि पुत्रक ! यस्मिन् कुलं त्वमुत्पन्नो, गजस्तत्र न हन्यते ।। तत् सम्यक -रगु । वत्स! त्वं गाली-स्मृतः । कृपया मया ·पञ्चतन्त्रस्थ-काकोलूकयो।रम् । ऋगाल न जानीतः, तावद् द्रततरं गत्वा स्वजातीयानां मध्ये भव । नो चेत्. आभ्यां हतो मृत्युपथं समेष्यसि । सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा भय-व्याकुलमना. शनैःशनैरुपसृत्य स्वजात्या मिलितः । श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः, परधर्मात् स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः, परधर्मो भयावहः ।। । नवविंशः पाठः ॥ २६ ॥ ( पञ्चतन्त्र-काकोलूकयो(रम् ) अस्ति । अराजके सर्वपक्षिण चित्तमुत्पन्नम् । कतमं राजानं पक्षिणाम् अभिपिञ्चाम इति । ततस्तेषां मतमुत्पन्नम् । उलूकोऽ- भिपिच्यतामिति । तस्य, यथाविधि, अभिषेकोचित-द्रव्यसंभारं कृत्वा, छत्र चामर-व्यजन सिंहासन-भद्रपीठादिना, अभिपेकः प्रारब्धः । अथ नभसा ब्रजन्तम् अविज्ञातनामानं पक्षिणमपश्यन् । ते तु तं दृष्ट्वा स्तम्भिताभिषेकाः । अवश्यम्. अयमपि, समुदायेऽ- म्यन्तरी कर्तव्यः । यत्कारणम् । महदिदं पार्थिवं राजकार्यम् । पृष्टश्वासी, आगतः । 'भद्र ! किं तवापि, एतद् अभिरुचितम् प्रजापालत्वम् दिवान्धस्य' इति । असावाह । 'किमन्ये पक्षिण उत्सादंगताः,हल-कारण्डव चक्रवाक क्रौञ्च मयूर-कोकिल-हारीत- जीवजीवकादयः, येनायम् अप्रसन्नदृष्टिः, 'उलूको ‘राज्येऽ भिपिच्यते । स्वभावरौद्रमत्युग्रम्, क्षुद्रमप्रियवादिनम् । उलूकमभिषिच्यध्वम्, न वः श्रेयो भविष्यति ।।

·४६ संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् क्षुद्रोऽयं दुरात्मा, न शक्तः प्रजाः पालयितुम् । सर्वथा नाश्रयणीय- गुणोपेतोऽयम् । तत्किमनेनेति' । तस्य तु तद्वचनमङ्गीकृत्य, साध्वनेनाभिहितमिति मत्वात्रुवन् । 'पुनरेव समवायं कृत्वा, महद् राज्यकार्य सं-प्र-धारयिष्यामः' । इत्युक्त्वा, यथागतं, सर्व- पक्षिणो विचेरुः । केवलस्त्ववशिष्टो भद्रपीठगतोऽभिषेकाभिमुखो दिवान्धः समचिन्तयत् । 'केन च, इदमनाय, अभिहितं, मम' । 'वायसेन' इत्युपलब्धवात उलूको, वायसवचनेनादीपितमनाः, तमाह । येन भवता ममाभिषेक-व्याघातः कृतः, अद्यदिवसादारभ्य, अस्माकं भवतां च वैरम्। इत्यभिधायसमुज्झिताभिषेको दिवान्धो यथागतं प्रायात् । - न क्षुद्रो राज्यमहतीति साधूक्तम् ।। त्रिंशः पाठः ॥३०॥ ( पञ्चतन्त्र-शिवि-कपोतयोः कथा ) अस्ति राजा शिविर्नामा परमकारुणिकः सकलार्थिजन- संपादित मनोरथः। तस्य, अनन्यसदृशतया दानशीलतया, यश- त्रिदिवम् श्रारुरोह । श्रथ कदाचिद् श्राखण्डलश्चिन्तयामास । नास्ति दानशीलः शिविना तुल्यः । तत्कोऽस्याभिप्रायः, कियट्ट वा सत्वमम्य, इति जिज्ञासायै धर्ममाइय, स्वयं कपोतोऽभवत् । धर्मश्च श्येनः, कपोतम्य पृष्टतः, त्वरितगतिः,अभिभवितुं प्रवृत्तः। श्रथ तन्य राज्ञः सुखासनस्यम्य, प्रमातसमय एव,असो कपोतः कम्पमानो, भय तरल नेत्र-तारकः, करुणारसितम् श्राविकुर्यन्, - ·पञ्चतन्त्रस्थ-शिवि-कपोतयोः कथा ४७ चरण-समीपे सहसैव संनिपतितः । प्रोवाच भय-गद्गदया गिरा। "राजन् ! शरणागतोऽस्मि ते । परित्रायस्व मां श्येनात्" । अथ श्येनोऽपि राक्षः पुरतः पपात । सोऽपि, 'राजन् ! मुञ्च, मुञ्च, क्षुधातुरस्य मे भक्ष्यम् समर्पयस्वे' ति प्रोच रुवाच । कपोत पाह। 'देव ! शरणागतस्य मे परित्राणमर्हसि । स्वशरीराण्यपि शरणा- गतार्थं त्यजन्तीति साधवो नित्यम्'। श्येनोऽब्रवीत् । 'राजन् ! सकलमनोरथ-दाता किल श्रूयसे । अतो मे भक्ष्यमेनं दातुमर्हसि । प्राणसंशयमापन्नोऽस्मीति' । असावपि राजा जातकारुण्यः, 'कथमेतद्' इति सम्भ्रान्तो दोलारूढ इव सान्त्वयन् श्येनमाह । नैप सतां पन्थाः-शरणा- गत-परित्यागः । तदहं मांसमन्यदेव दापयामि यावत् तृप्ति- मवाप्नोपीति । श्येनोऽब्रवीत् । न वयं परहत-पिशितभुजः । स्वयं, जीवतो मांसानि. उष्णरुधिरकललानि. आखादयामहे । किंतु, यावन्मात्रम् इदं कपोतमांसं तुलितं भवति, तावन् मे स्वमांसं प्रयच्छस्वेति । 'बाढम्, दातास्मी' ति राशि प्रतिपन्न', हाहाकारः समभूद भूभुजाम्-'देव ! साहसं मा कार्षीः' । 'एप श्येनरूपी राक्षसः, त्वविनाशहेतुरांगत' इति । एवमार्तनादे वर्तमाने, तुला कपोतः समारोपितः । कक्षा तत्समां कृत्वा, स्वमांसम् अङ्गावयवाद् उत्कृत्य, आरोपितम् । न च कपोतसमं भवत्येव । अवशेषावयव- विलुप्त-पिशितः शिविः यदा कपोतस्य न तुल्यतां जगाम, तदा "नमः सर्वविदे धर्माय" इति कृत्वा स्वयमेव तुलामधिरूढः । अथ दिवि, देवदुन्दुभयः प्रणेदुः । अविरल-कुसुम-वृष्टि-सार: समीरणः प्रववी । 'साधु साधु' इति दशस्वपि दिक्षु घाचो विचेरुः । अत्रान्तरे, धर्म-पाकशासनी प्रकटितरूपौ तं राजानम् ाहतुः । 'साधु, महीनाथ ! 'शोभनस्तेऽतिनिपुणः प्राणिधर्मो ·MrAmALIKVAM PAN संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् - विज्ञातः । परमार्थतस्त्वमेव जिज्ञासितः । तदिदं शरीरं ने पुरातनमिवास्तु । कोशमक्षयं, धर्मे च सदा मतिः, भूतभूतये भवतु। इत्युक्त्वा, अन्तर्धानम् आगतौ ।। एकत्रिंशः पाठः॥३१॥ ( पञ्चतन्त्रे--प्रकीर्णा नीतिश्लोकाः ) अनन्तपारं किल शब्दशास्त्रम, स्वल्पं तथायुर्वहवश्च विधाः । सारं ततो ग्राह्यमपाम्य फल्गु, हंसैर्यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ।। १।। 1 महाजनस्य संपर्कः, कस्य नोनतिकारकः । पद्मपत्रस्थित तोयं, धत्ते मुनाफलश्रियम् ।। २ ॥ अपि संपूर्णतायुक्तः, कर्तव्याः सुहृदो युधैः । नदीशः परिपूर्णोऽपि, चन्द्रोदयमपेक्षते ।। ३ ।। बहनामप्यसाराणां, समवायो हि दुर्जयः । ढणेगवेष्टयत रज्जुन नागोऽपि बद्धयते ॥ ४ ॥ त्याज्यं न धर्य विधुरेऽपि देवे, धैर्यात् कदाचिन स्थितिमाप्नुयात् सः। याते ममुद्रऽपि हि मांयात्रिको वाल्छति तर्तुमय || ५ || पातमा

·पञ्चतन्त्रस्थ-प्रकीर्णा नीतिश्लोकाः
यो
उपार्जितानामर्थाना, त्याग एव हि रक्षणम् ।
तडागोदर-संस्थानां, परीवाह इवाम्भसाम् ।। ६ ।।
नात्मना न च परेण च वन्धुवर्गे,
। दीने दयां न कुरुते न च भृत्यवर्गे ।
१ किं तस्य जीवितफलं हि मनुष्यलोके,
काकोऽपि जीवति चिराय बलिं च भुते ॥ ७॥
मृत्योर्विमेपि किं वाल! न स भीतं विमुञ्चति ।
' अद्य पाब्दशतान्ते वा, मृत्युर्वं प्राणिनां ध्रुवः ॥ ८॥
wani
श्रूयतां धर्मसर्वस्वम्, श्रुत्वा चैवावधार्यताम् ।
आत्मनः प्रतिकूलानि, परेषां न समाचरेत् ॥६॥
उपकारिषु यःसाधुः, साधुत्वे तस्य को गुणः ।
अपकारिषु यः साधुः, स साधुः सद्भिरुच्यते ॥१०॥

·५० संस्कृत-साहित्य कौमुद्याम् [ The Jataka stoties in Sanskrit are the work of Arya Sūrn. They are known as the birth-stories of Buddha in his previous lives known ns Bodhi Sattva. The Bodhi Sattva is a name given to one who has a pure intellect free from selfish desires. and who stands ready for final enlightenmeno or Nirra of a Buddha. The Jataka stories are originally pre-Buddhistic and belong to the ancient stock of religions legends of India. The Buddhistic writers gave the stories a Buddhistic touch and a supreme moral tone that is characteristic of Buddhism and is also recognized as the highest achievement of Indian Culture. The students who have read the previous lessons carefully are posied to grasp the lavguage of the Játakas simplified in the following lessons. They will be able to appreciate these attractive stories which I have taken special pains to 111°25e crier for them according to the required standard. ) How weli द्वात्रिंशः पाठः ॥ ३२॥ जातकमालायाम् विश्वन्तर-जातकम् ) सुखमनुमोदितुम् अल्पसत्तः प्रागवानुचरितम् । तद् यथानुश्रूयते--] संमयो नाम शिबीनां राजा बभूव । तन्य विश्वन्तरो नाम पुत्रो युवराजो बभूव । अली युवापि, वृद्धोपशमाभिरामः । तंजस्यपि, [ न महात्मनाम् चरितं ·जातकमालास्थ-विश्वन्तर-जातकम् । . ज्ञान्तिसुख-स्वभावः । विद्वानपि, ज्ञानमदानभिज्ञः। श्रिया समृद्धो- ऽपि, अवलेप शुन्यः । स प्रत्यहम्, अभिगतम् अर्थिजनम्. अर्थ- विसर्गः प्रल्हादयामास । अथ कदाचित्, तस्य, एवंविधम् दान- प्रसङ्गम् उपलभ्य, कश्चिद् अन्यतमोराजा, तस्य द्विरदस्यापहरणार्थ ब्राह्मणांस्तत्र प्र-णि-दधे। अथ ते ब्राह्मणा जयाशीर्वाद-सुखरा, विश्वन्तरस्य पुरस्तात् समतिष्ठन्त । सोऽपृच्छत् । अाज्ञाप्यताम् । केनार्थ इति । ब्राह्मणा ऊचुः। तव द्विरदस्य गुणान् श्रुत्वा, वयम् अर्थित्वमायाताः। देहि नो गजम् । इत्युक्त, विश्वन्तरः, प्रीत्या समापूर्यमाण हृदयः, चिन्ताम् आपेदे । एवंविधेन दन्तिना, एपां ब्राह्मणानां कोऽर्थः ? व्यक्तम् । अयं, लोभेा-द्वेष-पर्याकुल- मनसः, कस्यापि राज्ञः, कार्पण्य-प्रयोगः । तस्य भूपतेः, श्राशा- विघात-दीनत्वं मा भूत्, इति विनिश्चित्य,स महात्मा, द्विरदवरात् त्वरितमवतीर्य, 'प्रतिगृह्यतामयम्' इत्युक्त्वा तेषां पुरस्ताद अव- तस्थे । धर्मानुरागेण च, गजेन्द्रं दत्वा परां सुदम् अवाप । अथ द्विरदपति-प्रदान-श्रवणात्, शिवयोयोधाः पौरमुख्याश्च, कोलाहलम् उपजनयन्तः, संजयं राजानमभिगस्य, सकोपमूचुः । किमियं, देव ! राज्यश्रीर्चिलुप्यमाना, एवमुपेक्ष्यते । नार्हति देवः स्वराज्यो- पप्लवम्, एवमभिवर्धमानम्, उपेक्षितुम् । तच्छुत्वा स राजा, कार्यानुरोधात, शिवीन् उवाच । 'जाने दानप्रसङ्ग-व्यसनितां विश्वन्तरस्य । न चैप क्रमो राज्यधुरि संनियुक्तस्य।तथाहम् करिष्ये, यथा दाने मात्रां ज्ञास्यति विश्वन्तरः। तदलमत्र वः संरम्भण' इति । शिवय ऊचुः । 'न खलु, महाराज! परिभापामान-साध्योऽस्मिन्नर्थं विश्वंतर' इति । संजय उवाच । अथ किमन्यदत्र मया शक्यं कर्तुम् । निवारयिष्याम्यहम् अतो विश्वंतरमिति अथ शिवयःसमुदीर्ण-मन्यवोराजानमूचुः। राजन् ! .

·५२ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् धर्मात्मकस्ते सुतः, करुणा-मृदुत्वात् न राज्यभार-सहनशीलः । नय-निरपेक्षोऽयम् । राज्य-सिंहासनं नार्हति । धर्मानुरागात् तपोवनाध्यासन-योग्योऽयम् । तपसोऽभिवृद्धये तपोवनं प्रयातु। किंबहुना । शिवीनामेप निश्चयः । अथ स राजा, प्रकृति-कोपाद, अवनत-वदनः, पुत्रवियोग- चिन्ता-परिगतहृदयः, सायासम् अभिनिःश्वस्य शिवीनुवाच । यद्यप भवतां निर्बन्धः, तदेकमपि, अहोरात्रम्. अस्य मृण्यताम् । प्रभातायां रजन्याम्, अभिप्रेतं वोऽनुष्टाता विश्वंतर इति । 'एवमस्तु' इति च प्रतिगृहीतानुनयः शिविभिः, स राजा क्षत्तार- मुवाच । गच्छ, इमं वृत्तान्तं विश्वंतराय निवेदयेति । स तथेति प्रतिश्रुत्य. विश्वंतरम् स्वभवन-गतम् उपेत्य, शोक-दुःख-संवेगात् सस्वर मदन शनरित्युवाच । नृप ! कुपिताः शिवयः त्वां राष्ट्रात प्रवाजयन्ति । विश्वंतर स्वाच । किं दुष्कृतं मया ।कुत्र मे शिवयः . गुलाः । चत्ता उवाच । अत्युदारतायाम् । अथ विश्वंतर उवाच । चपल-स्वभावाः मनु शिवयः । अनभिज्ञाश्चास्मत्स्वभावस्य । लोकार्थम, अहं ग्ब नयने शिरो वा दद्याम् । कामं मां शिययः सर्वे, सन्तु प्रवाजयन्तु वा । नत्यवाई न दास्यामि, गच्छाम्येप तपोवनम् ।। अथ पनीनुवाच । शुतोऽनभवत्या शिवीनां निश्चयः । मट्टी उवाच । शुनी देवः । विश्वंतर उवाच । यत् ने पैतृक धनम्, प. अपोधिगतम. तत् त्वं निधेहि । मट्टी उवाच । कुत्र पल देव ! निदधामि । विश्वंतर उवाच । सदाशीलबन्दयो दानं का नया निदिन दन्यं नुनिहिनं भवति । सगुग्यो: प्रियं ·जातकमालास्थ-विश्वन्तर-जातकम् कुर्याः । पुत्रयोः परिपालनं कुरु । मदविरहात् तु शोकं मा कुरु । तच्छ्रुत्वा मद्री शोक-संतप्त-हृदयापि सदैन्यमित्युवाच- नैप धर्मो महाराज, यद्, याया बनमेककः । तेनाहमपि यास्यामि, येन क्षत्रिय यास्यासि ॥ नैव च खलु मे वनवासे दुःख इति प्रतिभाति । इत्यनुनीयमानः स दयितया, वनप्रयाण-पर्युत्सुकमतिः, अर्थिजनापेक्षया महादानं दातुमुपचक्रमे । अमां विश्वंतर-प्रवाजन-प्रवृत्तिम् उपलभ्य, राजकुले तुमुल आक्रन्द-शब्दः प्रादुरभूत । अथ विश्वंतरः शोक- दुःखाभिभूत-धैर्ययोः मातापित्रोश्चरणान् अभिप्रणम्य, सपुत्रदारः, स्यन्दनमभिरुह्य पुरान्निरगच्छत् । अथैनं, यदृच्छयाभिगता ब्राह्मणा, रथवाहांस्तुरगान् अयाचन्त । अपरो ब्राह्मणः समभि- गस्य रथमयाचत । अथ विश्वंतरः प्रीतमनाः, रथादवतार्य स्वजनान् निर्यात्य रथं रथवाहांश्च ब्राह्मणेभ्यः, जालिनं कुमारमधेनादाय, पद्भ्यामेवाध्वानं प्रत्यपद्यत । अविमनस्कैव च मद्री कृष्णाजिनां कुमारीम्, अङ्केनादाय, पृष्ठतोऽन्वगच्छदैनम् । तथा च गच्छन् सपुत्रदारो विश्वंतरः वङ्क-पर्वतम् आरुहन्य, तत्र च तपोवनं प्रविश्य, प्रविविक्तां पर्णशालाम् अध्यावसत् । अथ कदाचिन् मूलफलार्थं गतायां राजपुत्र्याम्. परिपालन- निमित्तम् आश्रमपदम् अशून्यं कुर्वाणे राजपुत्रे, कश्चिद ब्राह्मणस्तं देशम् उपाजनाम। अथ स ब्राह्मणो राजपुत्रमुवाच । 'प्रयच्छ मे तव सुतौ' । इत्युक्ते ‘ददामि' इत्यवदत् विश्वंतरः । ब्राह्मणो ब्रूते । स्वस्त्यस्तु ते । तत् किमिदानीमास्यते । इत्यभिहितो विश्वंतर उवाच । एतौ सुती मया तुभ्यं दत्तौ । किन्तु अनयोर्माता वनं गता । सायम् आगमिष्यति । तया दृष्टी, खो, मम सुतौ नेतासि ·५.२ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् धर्मात्मकम्ते सुतः, करुणा-मृदुत्वात् न राज्यभार सहनशीलः । नय-निरपेक्षोऽयम् । राज्य-सिंहासनं नार्हति । धर्मानुरागात् तपोवनाध्यासन-योग्योऽयम् । तपसोऽभिवृद्धये तपोवनं प्रयातु । किंबहुना । शिवीनामेप निश्चयः । . .. अथ स राजा. प्रकृति-कोपाद, अवनत-बदनः, पुत्रवियोग- चिन्ता-परिगत दयः, सायासम् अभिनिःश्वस्य शिवीनुवाच । यद्यप भवतां निर्वन्धः, तदेकमपि, अहोरात्रम्. अस्य मृप्यताम् । प्रभातायां रजन्याम्. अभिप्रेतं वोऽनुष्ठाता विश्वंतर इति । 'एवमस्तु' इति च प्रतिगृहीतानुनयः शिविभिः, स राजा क्षत्तार- मुवाच । गच्छ. उमं वृत्तान्तं विश्वंतराय निवेदयेति । स तथेति प्रतिश्रुत्य. विश्यंतरम् बभवन-गतम् उपत्य. शोक-दुःख-संवेगात् सस्यरं न्दन शनरिन्युवाच । नृप ! कुपिताः शिवयः त्वां गष्ट्रात प्रवाजयन्ति । विश्वंतर उवाच । किं दुष्कृतं मया । कुत्र मे शिययः . साः । सत्ता उवाच ! अत्युदारतायाम् । अथ विश्वंतर उवाच । चपल-स्यभायाः गनु शिवयः । अनभिशाश्चास्मत्स्वभावस्य । लोकार्यम, पनपने शिगो या दद्याम् । -~- । कामं मां शिययः नये, अन्तु प्रवाजयन्तु वा । नत्रवाई न दास्यामि, गच्छाम्येष तपोवनम् ।। प्रय पनीनुवाच । सुनामभयन्या शिवीनां निश्चयः । मद्री यान अनायं यः । विध्यंतर याच । यत् ने पैतृक धनम्, याधिगतम. नत् निधेहि । मी उवाच । कुत्र पलद: विटामि।पिश्यंतर याच सदाशीलयनयों दानं माना निहितं यं सुनिमितं मयति । गुग्यो: मि ।

·जातकमालास्थ-विश्वन्तर-जातकम् - कुर्याः । पुत्रयोः परिपालनं कुरु । मदविरहात् तु शोकं मा कुरु । तच्छुत्वा मद्री शोक-संतप्त-हृदयापि सदैन्यमित्युवाच- नैप धर्मो महाराज, यद्, याया वनमेककः । तेनाइमपि यास्यामि, येन क्षत्रिय यास्यास ॥ नैव च खलु मे वनवासे दुःख इति प्रतिभाति । इत्यनुनीयमानः स दयितया, वनप्रयाण-पर्युत्सुकमतिः, अर्थिजनापेक्षया महादानं दातुमुपचक्रमे । अग्रेमा विश्वंतर-प्रव्राजन-प्रवृत्तिम् उपलभ्य, राजकुले तुमुल आक्रन्द-शब्दः प्रादुरभूत । अथ विश्वंतरः शोक- दुःखाभिभूत-धैर्ययोः मातापित्रोश्चरणान् अभिप्रणम्य, सपुत्रदार, स्यन्दनमभिरुह्य पुरान्निरगच्छत् । अथैनं, यदृच्छयाभिगता ब्राह्मणा, रथवाहांस्तुरगान् अयाचन्त । अपरो ब्राह्मणः सममि- राम्य रथमयाचत । अथ विश्वंतरः प्रीतमनाः, रथादवतार्य स्वजनान् निर्यात्य रथं रथवाहांश्च ब्राह्मणेभ्यः, जालिनं कुमारमकनादाय, पद्यामेवाध्यानं प्रत्यपद्यत । अविमनस्कैव च मद्री कृष्णाजिना कुमारीम्, अङ्केनादाय, पृष्ठतोऽन्वगच्छदेनम् । तथा च गच्छन् सपुत्रदारो विश्वंतरः वङ्ग-पर्वतम् आरुहाय, तत्र च तपोवनं प्रविश्य, प्रविविक्तां पर्णशालाम् अध्यावसत् । अथ कदाचिन् मूलफलार्थं गतायां राजपुत्र्याम्, परिपालन- निमित्तम् आश्रमपदम् अशून्यं कुर्वाणे राजपुत्रे, कश्चिद् ब्राह्मणस्तं देशम् उपाजगाम । अथ स ब्राह्मणो राजपुत्रमुवाच । 'प्रयच्छ मे तव सुतो' । इत्युक्ते 'ददामि' इत्यवदत् विश्वंतरः । ब्राह्मणो ब्रूते । स्वस्त्यस्तु ते । तत् किमिदानीमास्यते । इत्यभिहितो विश्वंतर उवाच । एतौ सुती मया तुभ्यं दत्तो । किन्तु अनयोर्माता वनं गता । सायम् आगमिष्यति । तया दृष्टी, खो, मम सुती नेतासि ।

·५३ संस्कृत-सादित्य-फोमुद्याम् ब्रामण उवाच । अलमनेनावभवतो निबन्धेन । 'निर्गम्यनाम् इत्याशाकर्कशेन वचसा, कुमारी श्राश्रमपदान्निक्रामयितुम् श्रारंभे । अथ कुमारी पितरमभिप्रणम्य वाप्पोपरुध्यमान-नयनी ऊचतु:- अम्बा च तात ! निष्क्रान्ता, त्वं च नौ दातुमिच्छामि । यावत् तामपि पश्यावस्ततो दास्यति नौ भवान् ।। अथ स ब्रामणः, पुरा माता अनयोगगच्छति, अस्य वा पुत्र- स्नेहान् पश्चात्तापः संभवतीति विचिन्त्य, अनयोईस्तानावध्य, ततया संतयन, पितरं प्रति व्यावर्तित-बदनी प्रकृति-सुकुमारी कुमागे मनसर्प । अथ कृष्णाजिना कुमारी सस्वरं रुदती पितर- मुवाच । तात ! अयं निर्दयो लतया मां हन्ति । अथ जाली कुमारो मातरम अनुशौचयन याह । इदं मे तथा दवं न. यदयं मां हन्ति, पत्नु अघ, अन्यां नापत्यम्. नन्मां विदारयतीय । इन्युरुवा जन्मतुः । 'प्रय मद्री मूल फलानि, बादाय, श्राश्रमपदमुपाजगाम । 'प्रधानुप्रविश्याश्रमपरम. एकाने निक्षिप्य सूल-फलाय. यथा- पचार- पुनरम, भाग्मभिगम्य. ' दारकी' इति पप्रच्छ। अथ विश्लंग. सानानन्ततां मादयन्य. दुर्निवंयन्याच विभियस्य गग किचिद यर शाक ! अथ मद्री सवाष्पगद्वं पुनस्यार--- बाकी न च पश्यामि च मां नाभिभापम । हना बम पगा. विप्रियं हि न कथ्यते ॥ न्य गोकामिना पग्गिनदया. विनमूलेय fলা। তার মা বারে নি, তখন .

·जातकमालास्थ-विश्वन्तर जातकम् आनीय, शीताभिरद्भिः परिपिच्य, प्रत्यागत-प्राणाम् समाश्वासय- नुवाच-- जरा-दारिद्रय-दुःखातों, ब्राह्मणो मामुपागमत् । तस्मै दत्तौ मया पुत्रौ, समाश्वसिहि मा शुचः ।। याचितेन कथं शक्यं, न दातुमापि जीवितम् । अनुमोदस्त्रे तद् भद्रे ! पुत्रदानमिदं मम ।। तच्छुत्वामद्री, भर्तुः, अधृति-परिहारार्थ, प्रमृज्य नयने, सविस्मयम् उदीक्षमाणा भर्तारमुवाच । आश्चर्यमाश्चर्यम् !! अथ शक्रो देवेन्द्रः, विश्वंतर-पुत्रदान-वृत्तान्तम् उपलभ्य, प्रभातायां तस्यां रजन्याम्, ब्राह्मणरूपी, विश्वंतरम् अर्थिवद अभ्यगच्छत् ।कृतातिथि-सत्कारश्च देवेन्द्रोभार्याम् एनम् अयाचत । विश्वंतरस्तथेति प्रतिशुश्राव । ततः स वामेन करेण मंद्रीम् आदाय, सव्येन च फमण्डलुमानीय तस्य जलं कराने न्यपातयत् । चुकोप मद्री नतु नो रुरोद, विवेद सा तस्य हितं स्वभावम् । अपूर्व-दुःखातिभरातुरा तु, तं प्रेक्षमाणा लिखितेष तस्थौ । तद् दृष्ट्वा, परम-विस्मयाक्रान्त-हृदयः शक्रः, खं वपुरास्थाय, महासत्वं विश्वंतरम् अभिष्टुवन् उवाच- तुभ्यमेव प्रयच्छामि, मद्री भार्यामिमामहम् । व्यतीत्य नहि शीतांशु, चन्द्रिका स्थातुमर्हति ।। अथ शिवयः, संजयश्च शिविराजः, तदतिकरुणम्, अतिदुष्करं च विश्वंतरस्य कर्म श्रुत्वा, समालदितहृदया, ब्राह्मणहस्ता- निष्क्रीय तनयो, प्रसाद्यानीय च विश्वंतरम्, राज्ये प्रति- ठापयामासुः ॥

·५६ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् त्रयस्त्रिंशः पाठः ॥ ३३ ॥ - (जातकमालायाम्- कुम्भ-जातकम् ) [ अनेकदोपोपसृष्टम्, अतिकष्टं मद्यपानम् इति साधवः परमपि अस्माद् वारयन्ति प्रागेवात्मानमिति । तद्यथानु- श्रूयते- 'बोधिसत्वः' किल कदाचित्, मैत्र-स्निग्धेन चनुपा, ददर्श सर्वमित्रं नाम राजानम्,स-पौरजानपदम्, मद्यपान प्रसना- भिमुग्यम् । तत्र च, मद्यपानस्य महादोपताम् अवेक्ष्य स महात्मा, महत्या करण्या, समापीयमान-हदयः, चिन्ताम् श्रापेदे । फटा, यत, स्यम् यापद वापतिता लोकस्य । तत्किमत्र प्रातकालं स्यात् । भवतु दृष्टम् । प्रधानभृतस्य विचष्टितानि. जनोऽनुकतुं नियतस्वभावः । इन्यत्र गजैव चिकिमनीयः, शुभाशुभं तत्प्रभवं हि लोके ।। ति विनिचिन्य स महासन्यः, मुरा-पृर्ण कुम्भम् समानीय, ममित्रन्य गतः परिपदि ममागन्य, गम्भीरमभिगदन, उच्च ग्यान । 'याः मनुमच्युति कुम्मम । तो नटं तुं बटन्य, चंगाम्नि भयं परमाद. य व्यसमागमान वा' । गतोयान। साय: गल्ययन मयतो वियाग्नः । गुण- जन, बोवाच निगृहनमः इति प्रमिती लोकन्य पाप कियाः । नया विधिः । माग्विदनुकम् । नगिनिपिगं गन्यामिन्टन्नि माधयः । नयाचव्य।

·जातकमालास्थ-कुम्भ-जातकम् महाभाग ! कस्य पूर्णोऽयं घटः । किं वा विनिमये प्राप्यम् अस्मत्तः । बोधिसत्व उवाच । श्रूयतां महाराज! अयं घटः पूर्णः, न तीर्थाम्भसः । न सपिविशेषस्य । न च क्षीरस्य । यस्य पापमयस्य पूर्णोऽयं घटः, तस्य प्रभावं शृणु । यत्पीत्वा भवति मन्दस्मृतिः, यत्पीत्वा धर्माधर्म विचाररहितो जायते, तत्र कुम्भे निहितम् । यया संहृतमतिः, गौरिव जडो भवति, यया चात्मलजाम् उचितामपि जहाति, सेयं कुम्भे निहिता क्रयाहा॑ । यत्पीत्वा, श्वभिः अवलिह्यमान-वक्त्राः, निःसंज्ञाः स्वपन्ति राजमार्गेपु, तत् क्रय-सुभगम् अत्र कुम्भे प्रक्षिप्तम् । यदुपयुज्य, मंद-बलाद, अवला पतिं न गणयेत्, तदिदं घटे निहितम् । यां पीतवन्तो यादवाः, विस्मृत्य बन्धुभावम्, परस्परं गदाभिरताडयन्, उन्मादनी सा, इह कुम्भे. निहिता। या वित्तवतां कुलानाम् उच्छेदनी, सेयं घटे विद्यमाना। यत् परिभव-भवनम् तदिदं क्रय-पयेन गतम् इह घटे। व्यादसत्यमपि, सत्यमिव प्रतीतः, कुर्यादकार्यमपि, कायमिव प्रहृष्टः । यस्या गुणेन सदसत् सदसच विद्यात्, शापस्य मूर्तिरिव सा निहितेह कुम्भे ।। - उन्माद-विद्यां व्यसन-प्रतिष्ठाम्, साक्षादलक्ष्मी, जननीमघानाम् । अद्वैतसिद्धां कलिपद्धतिं ताम्, क्रीणीत घोरां मनसस्तमिस्राम् ।।

·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
-
अथ स
यया परिमुषित-मतिः, पितरं जननी वा निहन्यात्, ताम् इतः,
क्रयविधिना गृहाण । इदं मद्य लोके 'सुरा' इति प्रथितम् ।
यस्य गुणेषु पक्षपातो नास्ति, स इदं क्रेतुम् उद्योगं करोतु ।
शीलं निमीलयति, हन्ति यशः प्रसद्य,
लज्जां निरस्यति, मति मलिनीकरोति ।
यन्नाम पीतमुपहान्त गुणांश्च तांस्तान्,
तत्पातुमईसि कथं नृप मद्यस्, अद्य ॥
राजा तैस्तस्य हृदय-ग्राहकैर्हेतुमद्भिर्वचोभिः,
अवगमित-मद्यपान-दोषः, मद्यप्रसङ्गाद अपवृत्ताभिलाषः,
चोधिसत्वम् इत्युवाच । यत् त्वया हितकाम्यया मे स्वभिहितम्,
तत्कर्मणा विधिवदर्चयितुम् अहं यतिष्ये । इदं च तावत्
सुभाषित-प्रतिपूजनं प्रतिग्रहीतुम् अर्हति भवान् । ददामि ते
पञ्च ग्रामवरान्, दश रथान्, दासी शतम्, पञ्चशतानि च गवाम् ।
हितस्य वक्ता त्वं मम गुरुरसि । यद् वा मया, अन्यत् करणीयम्,
तत्संदेशाद् अर्हत्यत्रभवान् भूयोऽपि माम् अनुग्रहीतुम् ।
बोधिसत्व उवाच । राजन् ! ग्रामवादिना ममार्थो नास्ति ।
हितस्य वक्ता तु वाक्प्रग्रहेण संपूजनीयः ।
अयं हि पन्या यशसः श्रियश्च,
परत्र सौख्यस्य च तस्य तस्य ।
अपास्य तस्मान्मदिश-प्रसङ्गम्,
धर्माश्रयात् सर्वसुखं भलस्व ।।
इत्युक्तः स राजा, सपौरजानपदो,
मद्यपानाद
विरराम ॥
.

·जातकमालास्थ -सुतसोम-जातकम ५६ चतुस्त्रिंशः पाठः ॥ ३४ ॥ ( जातकमालायाम्-सुतसोम-जातकम् ) [ श्रेयः समाधत्ते, यथातथाप्युपनतः सत्सङ्गमः । श्रेयोऽ- थिना, सज्जन-समाश्रयेण भवितव्यम् । तद्यथानुश्रूयते-- ] वोधिसत्वः किलायं भगवान्. श्रीमति कीरव्य-राजकुले जन्म प्रति-लेभे । तस्य सोम-प्रियदर्शनस्य सुतस्य, सुतसोम इत्येवं पिता नाम चले। स शुलपन-चन्द्रमा इव, प्रतिदिनम्, अभिवर्धमान-कान्तिः, कालक्रमाद, वेदेषु वैचक्षण्यम् अवाप्य, परिपालन-नियमाद् बन्धुरिव गुणानां बभूव । अतश्चैनं राजा, लोक-परिपालन-सामर्थ्याद यौवराज्य-विभूत्या लंयोजयामास । अथ कदाचित् स महात्मा, नगरोपवनानि अनुविचरन्, अन्यतमम् उद्यानवनम्, क्रीडार्थम् उपनिर्जगाम । तत्रस्थं चैनम्, अन्यतमः 'सुभाषिताख्यायी' ब्राह्मणः समभि-जगाम । तदागमनाद उत्पन्न बहुमानः स गजपुत्रः, यावन्न शृणोति लुभाषितानि ब्राह्मणस्य, सहसैव तावत्, उत्पतितं कोलाहलमुपश्रुत्य, आह । ज्ञायताम् । किमेतदिति । अथास्य दौवारिकाः, ससंभ्रमस् द्रुततरम् उपेत्य, न्यवेदयन्त । देव ! एप स पुरुषादः, 'कल्माष- पादः सौदासः', साक्षादिवान्तकः, जगत्-संत्रास इत एवा- भिवर्तते । तद्भयाद् विद्रुतमस्माकं बलम् । यतः, प्रतियनो भवतु देवः । प्राप्तकालं या संप्रधार्यताम् । अथ सुतसोमः तानुवाच । भोः ! क एप सौदासो नाम । ते तं प्रोचुः । किमेतद् देवस्य न विदितम् यथा सुदासो नाम राजा बभूव । तस्य ·६० संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् समीपे समानीतः कश्चित् कुमारः, वने जातः, वनचरैहीतश्च । अपुत्रोऽहमिति च कृत्वा सुदासेन संवर्धितः (पितरितु सुरपुरम् उपगते, स्वं राज्यं प्राप्तवान् । प्ल वनेचरत्वाद् आमिषेषु अभिसक्तः। इदमिदं रसवरं मांसमिति, स मानुषं मांसम् आस्वाद्य, स्वपौरानेव च हत्वा हत्वा भक्षयितुम् उपचक्रमे । अथ पौराः, तद्वधाय उद्योगं चक्रुः । यतोऽसौ भीतः सौदासो, नर-रुधिर- पिशित-वलिभुग्भ्यो भूतेभ्य उपशुश्राव-'अस्मात् संकटान् मुक्तोऽहं, राज्ञां कुसारशतेन भूतयज्ञं करिष्यामीति' । सोऽयं तस्मात् संकटान्मुक्तः । प्रसह्य प्रसह्य चानेन राजकुमारापहरणं कृतम् । सोऽयं, देवमपि, अपहर्तुम् आयातः । श्रुत्वा देवः प्रमाणमिति । अथ स वोधिसत्वः कारुण्यादित्युवाच । युक्तं मया आतिथ्यम् अस्य कर्तुम् । दृष्ट्वैव सौदासं समाजुहाव । रे ! अयमहम् सुतसोमः । इत एव निवर्तस्व । किमनेन कृपणजन- कदनकरण-प्रसङ्गेन । तत्-समाह्वान-शब्दम् आकर्य, सौदासः सिंह इव ततो न्यवर्तत । वीक्ष्य च बोधिसत्वमुवाच । अहमपि त्वामेव मृगयामि । इत्युल्या निर्विशङ्कः, द्रुततरम् अभिसृत्य, एनम् स्कन्धमारोप्य प्रदुद्राव । स्वम् आवास-दुर्ग च प्रविवेश । अथ वोधिसत्वस्य चिन्ता प्रादुरभूत् । उपायनार्थम् दूरमागतः स सुभापिताख्यायी ब्राह्मणः किं नु करिष्यति । आशा-विधात: तस्य संजातः । इति विचिन्तयतः, तस्य महासत्वस्य, कारुण्य- परिचयाद्, अश्रूणि प्रावर्तन्त । अथ सौदासः, बोधिसत्त्वं साश्रुनयनम् अभिवीक्ष्य, प्रहसन्नुवाच । मा तावद् भोः !, धीर इत्यसि विख्यातः । त्वमपि अश्रूणि मुश्चसि । बोधिसत्व उवाच । नेश्वर्यसुखानि संस्मृतवतो ममायं बाप्पोद्गमः । श्राशावान् स. । । .

·जातकमालास्थ सुतसोम-जातकम् ब्राह्मण, नैराश्येन दह्यते, इति स्मृत्वा साक्षणोऽस्मि संजातः । तस्मान्मां विसर्जयितुमर्हसि, यावदहम् अस्य द्विजस्य हृदयं सम्माननात् संतुएं करोमि । एवं द्विजस्य आनृण्यं प्राप्य, भूयस्तवापि अनृणतां गन्तास्मि । 'अपयात-व्यनयोऽयमस्य' इतीयं शङ्का न कर्तव्या । अन्यो हि मार्गों मम । अन्यश्चान्य- जनानाम् । सौदास उवाच । यदुक्तं त्वया तन्न श्रद्धयम् । मृत्योर्चदनाद् विमुक्तः, कः पुनस्तद् अभ्युपेयात् । बोधिसत्व उवाच । ननु मया प्रतिपन्नम्, आगमिष्यामीति । तद् अल मां खलजन-समतया एवं परिशङ्कितुम् । सुतसोमः खल्वहम् । लोभेन मृत्योश्च भयेन सत्यम्, सत्यम् यदेके तृणवत् त्यजन्ति । सतां तु सत्यं वसु जीवितं च, कृच्छेऽप्यतस्तन्न परित्यजन्ति । अथ सौदासश्चिन्तामापेदे । सुष्टु खल्वयं सत्यवादितया च धार्मिकतया च विकत्थते । तत्पश्यामि तावदस्य सत्यानुरागं धर्मप्रियतां च । किं च तावन्ममानेन नष्टेनापि स्यात् । अस्ति हि. मे स्वभुजवीर्य प्रतापाद वशीकृतं शतमानं क्षत्रिय-कुमाराणाम् । तैर्यथोपयाचितं भूतयज्ञं करिष्यामीति विचिन्त्य, बोधिसत्व- मुवाच । तेन हि गच्छ । द्रक्ष्यामः ते सत्यप्रतिज्ञतां धार्मिकतांच। तस्य द्विजस्य यदीप्सितं तत् कृत्वा शीघ्रम् अायाहि । यावत् ते चितां सजीकरोमि।

·६२ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् अथ वोधिसत्वः तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य स्वभवनम् अभिगतः । प्रतिनन्द्यमानः स्वेन जनेन, तमाहूय ब्राह्मणं, तस्माद् गाथा- चतुष्टयं शुश्राव । तच्छ्रुत्वा स महासत्वः, समभिलषितेनार्थेन, ब्राह्मणप्रति-पूजयामास।अथैनं, तस्य पिता,अतिव्यय-निवारणोद्यत- मतिः, सानुनयम् इत्युवाच । तात!सुभाषित-प्रतिपूजने साधुमात्रां ज्ञातुमर्हसि।महाजनः खलु ते भर्तव्यः । अतिप्रदातुः, धनेश्वरस्यापि, कियच्चिरं, धनेश्वरद्युतिर्भवेत् । बोधिसत्व उवाच । देव ! सुभाषितानाम् अर्घप्रमाणं कर्तुम्, यदि शक्यं भवेत्, तर्हि, राज्यमपि तनिष्क्रयं न । यच्छ्रुत्वा मनः प्रसाद याति, श्रेयोऽ- नुरागः स्थिरतां प्राप्नोति, प्रज्ञा च वर्धते, ननु तत् स्वमांसैरपि क्रय्यं स्यात् । उक्त च- दीपः श्रुतं, मोह-तमः-प्रमाथी; चौगद्यहार्यं परमं धनं च । संमोह-शत्रु-व्यथनाय शस्त्रम्; नयोपदेष्टा परमश्च मन्त्री ।। आपद्गतस्याप्यविकारि मित्रम्; अपीडनी शोकरुजश्चिकित्सा । वलं महद्, दोष-बलावमर्दि; परं निधानं यशसः श्रियश्च ।। . अस्माद् ब्राह्मणात् श्रुतं प्राप्तवानहम् । कथं नाम न तं पूज- येयम् । कथं वा तवाज्ञां लङ्घयेयम् । अस्मात्, सौदास-समी- पम् यास्यामि । अर्थो न मे सबानेन राज्येन अथैनं पिता स्नेहात् सादरमुवाच । तात ! तवैव हितावेक्षिणा मया एवम् अभिहितम् । तदलम् अत्र ते मन्युवशम् अनुभवितुम्। द्विपन्तस्ते सौदासवशं गमिष्यन्ति । अथापि, प्रतिज्ञातं त्वया तत्समीप-गमनम् । अतः सत्यानुरक्षी तत्संपादयितुमिच्छामि । तदपि तेनाहम् अनुशास्यामि । अपातकं ·जातकमालास्थ-सुतसोम-जातकम् हि स्वप्राण-परिरक्षा-निमित्तम्, अनृतमार्गः । तत्परिहार-श्रमेण तव कोऽर्थः । अर्थकामाभ्यां च विरोधिदृष्टं धर्मसंश्रयम्, अनयम् इति वदन्ति नीतिकुशलाः । तदलम् अनेन, अस्मन्मन- स्तापिना, स्वार्थनिरपेक्षेण ते निर्वन्धेन । अथापि, मार्प ! अयशस्यं धर्मविरोधि चेति प्रतिज्ञा-विसंवादनम्, अनुचितत्वात्, न व्यवस्यति ते मतिः । एवमपीदं, त्वविमोक्षणार्थम् समुद्युक्तम् । सजमेव नो महत्वलम् । तदनेन परिवृतः समभिगम्य, एनम् चशम् आनय । अन्तक-वशं वा प्रापय । एवम् अव्यर्थ-प्रतिज्ञता संपादिता स्यात्, आत्मरक्षा चेति । चोधिसत्व उवाच । देव ! नोत्सहे, अन्यथा प्रतिज्ञातुम् अन्यथा कर्तुम् । शोच्येपु वा व्यसन-पक-निमग्नेपु नरकाभिमुखेषु सुहृत्सु, स्वजन-परित्यक्तपु, अनाथेषु च तद्विधेपु प्रहर्तुम् । अपि च । असौ पुरुपादः, मयि दुष्करम् उदारं चाकरोत् । मद्वचः प्रत्ययात्, व्यसृजत् माम् वशमागतम् । तत्कारणात् मया सुभापितं लब्धम् । उपकारी विशेषेण सः । यतो मया अनुकम्प्यः । अलं चात्र देवस्य मदत्यया शङ्कया । का हि तस्य शक्तिरस्ति मामेवमभिगतं विहिंसितुमिति । एवमनुनीय स महात्मा पितरं विनिवारण-सोद्यम, विनिवर्त्य च प्रणयि-जनम्, एकाकी विगत- भय दैन्यः, सत्यानुरक्षी, लोकहितार्थ, सौदासम् अभिविनेष्यन्, तनिकेतनम् अभिजगाम । दूरादेवावलोक्यसीदासः तं महासत्वम्, चिन्ताम् आपेदे । अहहह ! आश्चर्याणाम् आश्चर्यम् !! अद्भुतानामभुतम् । अस्य नरस्य सत्यौदार्यम् अतिमानुष- दैवतम् । अहो धैर्यम् । साधु सत्यता । यत् स्वयमुपेतोऽयम् विनीत-भयसंभ्रमः, मां मृत्यु-रौद्रस्वभावम् इति ।

·४ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् स्थाने खल्वस्य विख्यातम्, सत्यवादितयायशः । इति प्राणान् स्वराज्यं च, सत्यार्थ योऽयमत्यजत् ।। अथ बोधिसत्वः समभिगम्यैनम् उवाच । प्राप्त सुभाषित- धनम् । अर्थी प्रतिपूजितः । भवतः प्रभावाञ्च मनः प्रीति गमितम् । प्राप्तोऽहमधुना | यथेप्सितं माम् अशान । यज्ञाय वा मम पशु- व्रतम् आदिश । सौदास उवाच । त्वां विधूम-पक्वं खादितुं मम कालो नात्येति । धूमाकुला तावदियं चिता । तदेतानि सुभाषितानि श्रमः । बोधिसत्व उवाच । कस्तवार्थः, इत्थं गतस्य, सुभाषितश्रवणेन । उदरस्य हेतोः त्वमिमाम् अवस्था प्राप्तोऽसि । प्रजासु संत्यक्त-घृणस्त्वम् । इमा गाथास्तु धर्म प्रवदन्ति । तव सत्यं नास्ति । कुतो धर्मः । किं श्रुतेन करिष्यसि । अथ सौदासः, ताम् अवसादनाम् अमृष्यमाणः, प्रत्युवाच । मा तावद् भोः !, कथय । कोऽसौ नृपो यः क्रीडावने वनमृगान् न निहन्ति । तद्वद अहमपि, वृत्तिहेतोः, मनुजान यदि निहन्मि, तत्र को दोषः । बोधिसत्व उवाच । तेऽपि खलु धर्मे न स्थिताः । नराशनस्तु तेभ्योऽपि निन्द्यतमः । जात्युच्छ्रिता हि पुरुषाः, न भक्षणीयाः । अथ सौदासः, तद्वचनम् अभिहसन्नवाच । भोः सुतसोम ! यत् त्वं मत्समीपम् पुनरागतः, तस्मात् नीतिमार्गे न कुशलोऽसि । बोधिसत्व उवाच । नैतदस्ति । कुशलोऽहं नीतौ । यद् अनृतं त्यक्त्वा सत्ये अभिरतोऽस्मि । सोदास उवाच । मनोहराणि सुखानि हित्वा, सत्यवाक्ये काम् अर्थसिद्धिं त्वमनु- पश्यसि, यद्रक्षणार्थं मामुपगतोऽसि । बोधिसत्व उवाच । वहवः सत्यवचनाश्रया गुणातिशयाः । संक्षेपस्तु श्रूयताम् । सर्वान् रसान्, स्वादुतया, अतिशेते सत्यम् । सुरालयस्य ·जातकमालास्थ -सुतसोम-जातकम् प्रवेशाय द्वारम् सत्यम् । संसार-दुर्गोत्तरणाय सेतुः सत्यम् । त्रिलोकाक्रमणाय मार्गः सत्यम् । अथ सौदासः 'साधु, युक्तम्' इत्यभिप्रणम्य एनम्, सविस्मयम् अभिवीक्षमाणः पुनरुवाच । अन्ये ना मद्वशमागता, विलुप्तधैर्या भवन्ति । त्वं तु न धैर्य-लक्ष्म्या संत्यज्यसे । मन्ये, मृत्युभयं तव नास्ति । बोधिसत्व उवाच । महतापि प्रयत्नेन यदतिवर्तितुम् न शक्यम्, तत्र भय-व्येन किम् ? कापुरुपास्तु शुभेपु कर्मसु अकृतश्रमा मृत्युभयात् जडा भवन्ति । धर्मस्थितः को मरणाद् विभीयात् ! मृत्योर्न मे भयम् । अतो मां भुय । यज्ञाय वा समुपकल्पय । तदुपश्रुत्य सौदासः प्रसादाश्रु-व्याप्तनयनः, विस्मृत-पापस्वभावः, सबहुमानम् अवेक्ष्य, चोधिसत्त्वमुवाच । शान्तं पापम् ! शान्तं पापम् ! तस्य मूर्धा शतधा यायात्. यस्त्वद्विधस्य पापमिच्छेत् । तदर्हति भवान् तान्यपि मे सुभापितानि वक्तुम् । तेषु मे कौतूहलम् । धर्म-दर्पणे निजचरित-च्छाया-वैरूप्यं दृष्ट्वा, आवेगेन सह, धर्मोत्लुकं जातं मे मनः । अथैनं पात्रीकृताशयं वोधिसत्व उवाच । धर्म सत्कृत्य शृणुयाद्, अातुरो भिपगवाक्यमिव । अथ सौदासः, उच्चस्तरं शिलातलं स्वेनोत्तरीयेण समास्तीर्य, तत्र च बोधिसत्वम् आरोप्य, स्वयम् अनास्तरितायां भूमी उपविश्य, बोधिसत्वं महासत्वम् उवाच । वहीदानों माप । अथ वोधिसत्वो गम्भीरेण खरणोवाच- न सज्जनाद्-दूरतरः क्वचिद् भवेत, भजेत साधून् विनय-क्रमानुगः । ५ ·६६ संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् स्पृशन्त्ययत्नेन हि तत्समीपगम्, विसर्पिणस्तद्गुण-पुष्परेणवः ॥ सौदास उवाच । साधु साधु । सुभाषितान्यर्चयता त्वया, साधो, स्थाने खलु नियुक्तोऽर्थः । ततस्ततः। बोधिसत्व उवाच- स्था नृपाणां मणि-हेमभूषणाः, व्रजन्ति देहाश्च जरा-विरूपताम् । सतां तु धर्म न जराभिवर्तते, स्थिरानुरागा हि गुणेषु साधवः ॥ अमृतवर्ष खल्विदम् । अहो संतर्पिताः स्मः । ततस्ततः । वोधिसत्व उवाच- नभश्च दूरे वसुधा-तलाञ्च, पारादवारं च महार्णवस्य । अस्ताचलेन्द्राद् उदयस्ततोऽपि, धर्मः सतां दूरतरेऽसतां च ।। अथ सौदासः, मधुरा गाथा निशभ्य, आनन्दितः प्राह । अहं ते चतुरो वरान् ददामि । तद् वृणीष्व यद् यन्मत्तोऽभि- काङ्क्षसि । अथैनं वोधिसत्वः, सविस्मयवहुमान उवाच । कस्त्वं वरप्रदानस्य । आत्मन्यपि ते प्रभुत्वं नास्ति । परस्मै के वरं दास्यसि । यद्यहं वदेयम्, वरं देहीति, तव मनः दित्सा-शिथिलं स्यात् । अथ सौदासः किञ्चिद्ब्रीडावनत-वदनो बोधिसत्वमाह । अलमत्रभवतो मामेवं विशङ्कितुम् । प्राणानपि परित्यज्य तान् वरान् अहं दास्यामि । यद् यद् इच्छसि, तद् विस्रब्धं वृणीष्व । बोधिसत्व उवाच । तेन हि- . । - ·जातकमालास्थ-सुतसोम-जातकम् ६७ सत्यव्रतो भव, विसर्जय सत्व-हिंसाम्, वन्दीकृतं जनमशेषमिमं विमुञ्च । अद्या न चैव नरवीर ! मनुष्य-मांसम्, एतान्, वरानन ! वरांश्चतुरः प्रयच्छ । सौदास उवाच । भवते पूर्वान् श्रीन् वरान् ददामि । चतुर्थं तु वरम् अन्यं वृणीष्व । किं त्वमिदं न जानासि, यथाहं मनुष्य-मांसाद विरन्तुम् असमर्थोऽस्मि । बोधिसत्त्व उवाच । हन्त, तवैतत् संवृत्तम् ! ननूक्तं मया, कस्त्वं वरप्रदानस्येति । अपि च भोः ! मनुष्य-पिशिताशिताम् अपरित्यजतः, सत्यव्रतत्वम् अहिंसकता च ते कथं स्यात् । ननूक्तं भवता पूर्वम् । प्राणानपि परित्यज्य, एतान् वरान् अहं दास्यामि । तदिदमन्यथा जायते । सौदास उवाच । यस्य हेतोः, राज्यं त्यक्तम् । वने क्लेशो धृतः । धर्मो हतः। कीर्तिःक्षता। तत्कथमहंत्यच्यामि । बोधिसत्व उवाच । अतएव तद् भवांस्त्यक्तुमर्हति । यस्य कृते भवान् भ्रष्टः, धर्मात्, अर्थात्, सुखात्, कीर्तश्च । तदनायतनं कथं न त्यक्नुमर्हसि । तदलं ते पाप्मानमेव अनुभ्रमितुम् । अववोद्धमर्हसि आत्मानम् । सौदासः खल्वत्रभवान् । नरेन्द्र ! चित्तस्य वशेन गन्तुं नार्हसि । प्रियं यद् अहितं, तन्न सेव्यम् । विप्रियमपि सत् कीर्त्यनुपरोधि यत्, तन्मनोनमार्ग भेपजवद् भजस्व । अथ सौदासः प्रसादाश्रु-व्याप्तनयनः, गददायमानकराठः समभि-सृत्य बोधिसत्वम्, पादयोः संपरिष्वज्य उवाच । त्वमिव, कोऽन्यो, मयि पापे, सानुकम्पः स्यात् । त्वं मे गुरुः । अनि तव वचांसि मुहिमर्चयामि । मनुण्य-मांसं न भोक्ष्ये । यन्माम् ·६८ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् यथा वदसि तथा करिष्ये । ये नरा यज्ञनिमित्तम् आहृता मया: तान् बन्धन-खेद-पीडितान्, एहि, सहैव मुञ्चावः । अथ वोधिसत्वः, तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य, यत्र ते नरा तेनावरुद्धाः, तत्रैवाभि- जगाम । दृष्ट्वैव च ते नरवीराः सुतसोमम्, "हन्त ! मुक्ता वयम्" इति परं हर्षम् उपजग्मुः। अथैनान् अभिगम्य बोधिसत्वः समाश्वासयन्, सौदास- स्याद्रोहाय शपथं कारयित्वा, बन्धनाद् विमुच्य, सार्धं सौदासेन तैर्नरवरैश्वानुगम्यमानः, खं राज्यम् उपेत्य, यथार्ह कृत-संस्कारान् तान् नरवरान् सौदासं च, स्वेषु स्वेषु राज्येषु प्रतिष्ठापयामास । एवं सद्धर्मशवणं, दोषापचयाय गुण-समाधानाय च भवति । एवं सजनेष्टं पुण्यकीाकरं सत्यवचनम् । एवं स्वप्राण-सुखैश्वर्य- निरपेक्षाः, सत्यमनुरक्षन्ति सत्पुरुषाः ॥ पञ्चत्रिंशः पाठः ॥ ३५ ॥ (जातकमालायां प्रकीर्णानि धर्म-सम्बन्धीनि सुभाषितानि I-VI) . I (करुणा) परानुग्रह प्रवृत्तिहेतुः करुणा । सर्वसत्वेपु, अकारण- परमवत्सल स्वभावः सर्वभूतात्मभूतो नरो निर्वाणपदम् आप्नोति । प्रायेण, स्वसौख्यसङ्गेन, परस्य दुःखम् उपेक्ष्यते । अतएव, ख-सौस्यलाभे, सत्पुरुपस्य प्रवृत्तिन भवति । 'कदा स्वगात्रैरपि, परेषां हितं कुर्याम्' इत्यस्य महामुरूपस्य साधुवृत्तिः । 'अन्यदुःखे सति नास्ति मे सौख्यम्' इत्यस्य महात्मनः परमौदार्यम् ।

·जातकमालास्थ-प्रकीर्णानि धर्मसम्बन्धीनि सुभाषितानि ६६ महत्स्वपि स्वदुःखेपु, व्यक्तधैर्याः कृपात्मकाः । मृदुनाप्यन्यदुःखेन, कम्पन्ते यत्तदद्भुतम् ॥ अहो, स्वसौख्येपु निरुत्सुका मतिरस्य वीरस्य । यथा हि- न स्पर्धया नैव यशोऽभिलापात, न स्वर्गलाभात् न च राज्यहेतोः। नात्यन्तिकेऽप्यात्मसुखे यथार्य, ममादराऽन्यत्र परार्थसिद्धः ॥ II (दानम् ) पात्रातिशय प्रतिपादितं दानम् । नेदं स्वसौख्योदय-साधनाय । लोकहितार्थमेव । प्रसन्नचित्तेन दानं ददता परा प्रीतिरुत्पाद- यितव्या। धनस्य निःसारलघोः स सारो, यद् दीयते लोकहितोन्मुखेन । निधानतां याति हि दीयमानम्। अदीयमानं निधनैकनिष्ठम् ।। अर्थिनामेव पीडा कारुणिकानां मनो दहति । अत्ययमपि अविगणय्य दित्सन्ति सत्पुरुपाः । प्रत्युपकारं च नेच्छन्ति । त्रातुं लोकान यस्तु जरा-मृत्यु-परीतान्, अप्यात्मानं दित्सति, कारुण्यवशेन । यो नास्वादं वेत्ति सुखाना, परदुःखैः, कस्तस्यार्थश्वञ्चलया स्यादपि लक्ष्म्या ।।

·७० संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् । III (धैर्यम् ) श्रूयताम् । स्वभावोऽयं धीरस्य । यदयं खयं गुणपथेन व्रजति । परानपि तेन वर्त्मना नयति । अतृष्यमाणः स महात्मा, लोके परार्थबुद्धया तिष्ठति । आहारविशेषस्यास्य चिंता न भवति । न क्वचिदुर्लभा वृत्तिः, संतोष-नियतात्मनाम् । कुत्र नाम न विद्यन्ते, तृणपर्ण-जलाशयाः ।। महाकारुणिकोऽयं परदुःखातुरः खसुखं नावेक्षते । आत्म- दुःख-क्षयमात्रेण नास्य संतोषः । लोकहितायैवास्य सर्वोऽप्युद्यमः । पदिशति धर्मम् । यथा-हिंसा विषवद् वा । परद्रव्य- परिग्रहेपु लोभो न कर्तव्यः । वाग् गर्हिताऽपि त्याज्या । मद्यमयं च पापं परिहर्तव्यम् । प्राणिपु, दयायत्तेन, आर्येण भवितव्यम् । धर्मो वै रक्षति धर्मचारिणम् । प्राणात्ययेऽपि साधुजनः स्वधर्म- वृत्ति न त्यजेत् । नहि शक्यम् अदृश्यमानेन क्वचित् पापमा- चरितुम् । कुतः । रहोऽनुपपत्तेः । नास्ति लोके रहो नाम, पापं कर्म प्रकुर्वतः । अश्यानि हि पश्यन्ति, ननु भूतानि मानुपान् ।। क्वचिदपि शन्यं न । यवान्यं न पश्यति, तत्राप्यशून्यम् । स्वयं पापं कुर्वन् नियमेन वेत्ति । अतोऽयं निश्चयः । न व्याजेन धर्म चरेत् । वालिशा निमित्तमासाद्य स्वधर्ममार्ग विसृजन्ति । साधवस्तु, परमेऽपि कृच्छ्रे, विक्रियाम् न यान्ति । एवं सत्पुरुपा नाचारवेला लधयन्ति । तदेवं धैर्यधर्माभ्यासे योगः कार्यः ।

·जातकमालास्थ-प्रकीर्णानि धर्मसम्बन्धीनि सुभापितानि ७१ धर्मे ह्युपचितः सम्यग् श्रावहत्यर्थमुत्तमम् । न त्यजेत् जीवितस्यापि हेतोर्धर्ममनुस्मरन् ।। IV (अक्रोधः) क्रोध-विनयात्, शत्रून् उपशमयति, वर्धयत्येव तु अन्यथा । क्रोधः शात्रव-नन्दनः । क्रोधः खाश्रयचाधनश्च । काष्ठाद् यथाग्निः परिदह्यमानाद्, उदेति तस्यैव पराभवाय । मिथ्या-विकल्पैः समुदीर्यमाणः, तथा नरस्यात्मवधाय रोपः ।। इयमपरा च रोपस्य महादोपता-- विस्मृत्य चात्मक्षम-सिद्धिपक्षम्, रोपात् प्रयात्येव तदुत्पथेन । निहीयते येन यशोऽर्थसिद्धया,तामित्र-पक्षेन्दुरिवात्म-लक्ष्म्या।। मरण-व्याधि-दुःखाते, लोभ-द्वेष-वशीकृते । दग्धे दुश्चरितैः शोच्ये, कः कोपं कर्तुमर्हति ।। इति क्रोध-विनये यतः कार्यः । एवम्, अवैरेण वैराणि शाम्यन्ति । संयमतश्च वैरं न चीयते । V (परोपकारः) नात्मदुःखेन तथा सन्तः संतप्यन्ते, यथापकारिणां कुशल- पक्ष-हान्या। असारस्य शरीरस्य, सारो ह्येष मतः सताम् । यत्परेषां हितार्थपु, साधनीक्रियते बुधैः ।।

·૭ર
संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
घिगहो पत दुर्वृत्तम्, अज्ञानम् अतिदारुणम् ।
यत् पातयति दुःखेषु, सुखाशा-कृपणं जगत् ।।
जिघांसुम् अपि, आपद्गतम्, अनुकम्पन्तेमहाकारुणिकाः ।
नोपेक्षन्ते । परदुःखमेव दुःखं साधूनाम् । साध्विदमुक्तम्-
दयां सत्वेषु मन्येऽहं, धर्म संक्षेपतो नृप !
हिंसा-स्तेय-निवृत्यादिप्रभेदं विविधक्रियम् ॥
धर्मार्थी न त्यजेदस्मात्, दयामिष्टफलोदयाम् ।
सुवृष्टिवि सस्यानि, गुणान् सा हि प्रसूयते ।।
दयालुर्नोद्वेगं जनयति परेषाम, उपशमात,
दयावान् विश्वास्यो भवति जगतां बान्धव इव ।
न संरम्भ-क्षोभः प्रभवति दया-धीर-हृदये,
न कोपाग्निश्चित्ते ज्वलति हि दया-तोय-शिशिरे ।।
VI (विमर्शः)
विमर्श-मान्यात्, पापस्य दुरंतताम् न जानन्ति नराधिपाः ।
अहो वत!
देहस्यैकस्य नामार्ये, रोगभूतस्य नाशिनः ।
इदं सत्वेषु नैण्यं, धिगहो वत मूढताम् ।।
द्रुमाद् यथामं प्रचिनोति यः फलम्,
स इन्ति वीजं न रसं च विन्दति ।

·रामायणस्थ-रामस्य वनवास-प्रतिक्षा
૯૨
अधर्म्यमेवं
वलिमुद्धरन्नृपः,
क्षिणाति देशं न च तेन नन्दति ।।
साधवस्तु, परहितोदकं दुःखमपि, लाभमिव बहु मन्यन्ते ।
आर्ते प्रवृत्तिः साधूनाम्, कृपया न तु लिप्सया ।
ताम् अवैतु परोमा वा, तत्र कोपस्य को विधिः ॥
कृतश्चेद् धर्म इत्येव, कस्तत्रानुशयः पुनः ।
अथ प्रत्युपकारार्थम्, ऋणदानं न तत्कृतम् ॥
.
[ The selections printed below in an adapted from are
taken from the Rāmāyaṇn, the epic poena of Valmiki who
lived in the sixth century B. C. We do not expect from
Vālmīki the rigid form of grammar fixed by Pånini who
lived one century later and whose standard of Sanskrit
grammar we now follow.)
षत्रिंशः पाठः ॥ ३६ ॥
(रामस्य वनवास-प्रतिज्ञा )
स ददर्शासने रामो, निषण्णं पितरं तु तम् ।
कैकेयी-सहितं दीनं, मुखेन परिशुष्यता ॥१॥

·७४ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् . स पितुश्चरणौ पूर्वम्, अभिवाद्य विनीतवत् । ततो चवन्दे चरणो, कैकेय्याः सुसमाहितः ।।२।। कैकेयीमभिवाद्यैवं, रामो वचनमब्रवीत् । देवि! किंनु मयाऽज्ञानाद्, अपराद्धं महीपतेः ॥ ३ ॥ एवमुक्ता तु कैकेयी, राघवेण महात्मना । बीतचिन्ता प्रहृष्टा च, रामं वचनमब्रवीत् ।। ४ ॥ राजा न कुपितो राम ! व्यसनं न च किंचन | प्रियं त्वामप्रियं वनुम्, नास्य वाणी प्रवर्तते ।। ५ ।। एप मह्यं वरं दत्वा, त्वदर्थमभिमृश्य च । पश्चात् संतप्यते राजा, यथान्यः प्राकृतस्तथा ।। ६ ॥ यदा त्वभिहितं राज्ञा, राम ! सम्पादयिष्यसि | ततोऽहमभिधास्यामि, नोप त्वां प्रवक्ष्यति ।। ७ ।। एतत्तु वचनं श्रुत्वा, कैकेय्या समुदाहृतम् । उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृप-सन्निधौ ।। ८॥ अहं हि वचनाद्राज्ञः, पतेयमपि पावकम् । भनयेयं विपं वापि, मजेयमपि वा जले ।। 8 ।। नियुक्नो गुरुणा पित्रा, नृपेण च हितेन च । करिष्ये प्रतिजाने च, रामो विर्नाभिभाषते ॥१०॥ तमानव-समायुक्तम्, अनार्या सत्यवादिनम् । उवाच रामं कैकयी, वचनं भृशदारुणम् ।।११।।

·रामायणस्थ-रामस्य वनवास-प्रतिज्ञा
७५
पुरा देवासुरे युद्धे, पित्रा ते मम राघव !
रवितेन वरौ दत्तौ, सशल्येन महारणे ॥१२॥
तत्र मे याचितो राजा, भरतस्याभिपेचनम् ।
गमनं दण्डकारण्ये, तव चाद्यैव राघव ||१३||
यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं, पितरं कर्तुमिच्छसि ।
आत्मानं च नरश्रेष्ठ ! मम वाक्यामिदं शृणु ॥१४॥
सप्त सप्त च वर्षाणि, दण्डकारण्यमाश्रितः ।
अभिषेकमिमं त्यक्त्वा, जटा-चीरधरो भव ॥१५॥
भरतः कोशलपुरे, प्रशास्तु वसुधामिमाम् ।
एवं ते पितुरादेशः, कृतो रामो भविष्यति ।।१६।।
एतत् कुरु नरेन्द्रस्य, वचनं रघुनन्दन !
सत्येन महता राम ! तारयस्व नरेश्वरम् ||१७||
स तु तद् वचनं श्रुत्वा, कैकेय्या समुदाहृतम् ।
प्रहस्यानन्तरं वाक्यम्, उवाच रघुनन्दनः ॥१८॥
देव्येवमस्तु वत्स्यामि, नव वर्षाणि पञ्च च ।
जटा-चीरवरोऽरण्ये, प्रतिज्ञा पालयन् पितुः ॥१६॥
अहं हि सीतां राज्यंच, प्राणानिष्टान् धनानि च ।
हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्याम, भरतायाप्रणोदितः ॥२०॥
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण, स्वयं पित्रा प्रणोदितः ।
तव च प्रियकामार्थ, प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥२१॥

·७६
संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम्
नाहमर्थपरो देवि ! लोकमावस्तुमुत्सहे ।
विद्धि मामृपिभिस्तुल्यं, केवलं धर्ममास्थितम् ॥२२॥
न ह्यतो धर्मचरणं, किञ्चिदस्ति महत्तरम्।
श्रूषा, तस्य वा वचनक्रिया ॥२३॥
(-अयोध्याकाण्डे)
:
सप्तत्रिंशः पाठः ॥ ३७॥
रामायणे पल्पासरोवर्णनम्, सुग्रीव-सम्मेलनम् च )
प्राजगाम ततः पम्पां, लक्ष्मणेन सह प्रभुः ।
समीक्ष्यमाणः पुष्पाढयां, सर्वतो विपुलद्रुमाम् ।। १ ।।
रम्योपवन-संबाधां, रम्य-सम्पीडितोदकाम् ।
स्फटिकोपम-तोयां तां, श्लक्ष्णवालुक-संतताम् ।। २ ।।
पद्मसौगन्धिकैस्ताम्रां, शुक्लां कुमुदमण्डलैः ।
नीलां कुवलयोद्घाटबहुवर्णा कुधामिव ॥ ३ ॥
पता पुष्करिणीं गत्वा, पद्मोत्पलझपाकुलाम् ।
रामः सौमित्रिसहितः, सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ ४ ॥
पश्य रूपाणि सौमित्रे ! वनानांपुष्पशालिनाम् ।
मृजतां पुष्पवर्षाणि, वर्ष तोयमुचामिय ॥ ५ ॥

·७७
पादपान् ।
रामायणस्थ-पम्पासरोवर्णनम्, सुग्रीव-सम्मेलनम् च
४प्रस्तरेषु च रम्येषु, विविधाः कानन-द्रुमाः ।
चायुवेग-प्रचलिताः, पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ ६ ॥
पतितैश्च पतद्भिश्च, पादपस्थैश्च मारुतः ।
कुसुमैः पश्य सौमित्रे ! क्रीडतीव समन्ततः ।। ७ ।।
८ मत्त-कोकिलसंनादैनर्तयन्निव
शैलकन्दर-निष्क्रान्तः, प्रगीत इव चानिलः ॥ ८॥
सुपुष्पितांस्तु पश्यैतान्, कर्णिकारान् समन्ततः।
हाटक-प्रतिसंच्छन्नान्, नरान् पीताम्बरानिव || 8 ||
(-आरण्यकाण्डे )
एवं तत्र विहरन्तौ रामलक्ष्मणी सुग्रीवोऽपश्यत् । प्रीत्या च
राघवमुवाच । “यदि मे सख्यं रोचते, एप मे वाहुः प्रसारितः ।
पाणिना पाणि ह्यताम् । त्वं मे वयस्योऽसि ।" पुनरब्रवीत्
सुग्रीवः । सीता राक्षसेनापता, अत्र न संशयः । राक्षसेनाप-
ह्रियमाणा सा मया दृष्टा ।
कोशन्ती राम रामेति, लक्ष्मणेति च विस्वरम् ।
1) स्फुरन्ती रावणस्याङ्के, पन्नमेन्द्रवधूर्यथा ॥ १० ॥
उत्तरीयं तया त्यक्तं शुभान्याभरणानि च ।
तान्यस्माभिहीतानि, निहितानि च राधव ॥११॥
तानि प्रत्यभिज्ञातुमर्हति भवान् ।
a उत्तरीयं गृहीत्वा तु स तान्याभरणानि च ।
इदं पश्येति रामाय, दर्शयामास वानरः ॥ १२॥

·७८ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् रामच, ततो गृहीत्वा वासस्तु, शुभान्याभरणानि च । अभवद् वाष्पसंरुद्धो, नीहारेणेव चन्द्रमाः ।।१३।। 3. अथ लक्ष्मणमब्रवीत्- पश्य लक्ष्मण ! वैदेह्या सन्त्यक्तं द्वियमाणया। उत्तरीयमिदं भूमौ शरीराद् भूपणानि च ।। १४॥ शालिन्यां ध्रुवं भूम्यां, सीतया ह्रियमाणया । उत्सृष्टं भूपणमिदं, तथारूपं हि दृश्यते ॥१५॥ एवमुकृस्तु रामेण, लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ।। नाह जानामि केयूरे, नाहं जानामि कुण्डले । नूपुरे त्वभिजानामि, नित्यं पादाभिवन्दनात् ॥१६॥ (-किष्किन्धाकाण्डे ) लक्ष्मणेन प्रतिपादितोऽयं शिष्टाचारः सर्वैर्ब्रह्मचारिभिः सदानुकरणीयः ॥

·रामायणस्थ-वालि-वधः
७६
अष्टात्रिंशः पाठः॥ ३८ ॥
( रामायणे वालि-वधः)
.
राघवेण महावाणो, वालि-वक्षसि पातितः ।
ततस्तेन महातेजा, वीर्ययुक्तः कपीश्वरः ।।
वेगेनाभिहतो वाली, निपपात महीतले ।। १॥
तं दृष्ट्वा राघवं वाली, लक्ष्मणं च महावलम् ।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं, प्रश्रितं धर्मसंहितम् ॥ २॥
पराङ्मुख-वधं कृत्वा, कोऽत्र प्राप्तस्त्वयागुणः।
यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः ॥३॥
युक्तं यत् प्राप्नुयाद् राज्यं, सुग्रीवः स्वर्गते मयि ।
अयुक्तं यदधर्मेण, त्वयाऽहं निहतो रणे ॥ ४ ॥
अधिक्षिप्तस्तदा रामः, पश्वा द्वालिनमब्रवीत् ।
अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे ।। ५
इक्ष्वाकूणामियं भूमिः, सशैल-वन-कानना ।
मृग-पक्षि-मनुष्याणां, . निग्रहानुग्रहेष्वपि ॥६॥
तं पालयति धर्मात्मा, भरतः सत्यवानृजुः ।
धर्मकामार्थ-तत्वज्ञो, निग्रहानुग्रहे रतः ॥ ७ ॥

·संस्कृत साहित्य-कीमुद्याम् । तस्य धर्मकतादेशा, वयमन्ये च पार्थिवाः । चरामो वसुधां कृत्स्नां, धर्मसंतानमिच्छवः ॥८॥ त्वं तु संक्लिष्टधर्मश्च, कर्मणा च विगर्हितः । कामतश्च प्रधानश्च, न स्थितो राजवर्मनि ।।३।। ज्येष्ठोभ्राता पिता वापि, यश्च विद्यांप्रयच्छति । त्रयस्ते पितरो ज्ञेया, धर्मे च पथिवर्तिनः ॥१०॥ यवीयानात्मनः पुत्रः, शिष्यश्चापि गुणोदितः । पुत्रवत् ते त्रयश्चिन्त्या, धर्मश्चैवात्र कारणम् ॥११॥ अस्य त्वं ध्रियमाणस्य, सुग्रीवस्य महात्मनः । भार्यायां वर्तसे कामात्, स्नुपायां पाप-कर्मकृत् ।।१२।। औरसी भगिनी यापि,भायीं वाऽप्यनुजस्य यः। प्रचरेत नरः कामात्, तस्य दण्डो वधः स्मृतः ॥१३॥ राजभिधृतदण्डाश्य, कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति, सन्तः सुकृतिनो यया ॥१४॥ एवमुग्नस्तु रामण, वाली प्रव्यथितो भृशम् । न दोपं राघवे दध्यो, धर्मऽधिगतनिश्चयः ॥१५॥ . (-किष्किन्धाकाण्डे ) ·महाभारतस्थ-अणीमाण्डव्योपाख्यानम् ८१ [ The Mahabharata which records the deeds of ancient Indian chivalry is the greatest epic-poem of India. It narrates the battle of Kauravas with the Pandavas and contains many episodes. Some of the episodes are so beautiful in thought and execution that they are now recognized .among the few great achievements of the world's literature. The Mahabharata is & work of many hands. Its composition does not belong to one period. It extends from 6th Or 7th century B. C. to 3rd century A. D. The text in our lessons is presented in a summary-form, and prose is introduced to serve as a variety in narration. The episode of Aņi Dlāndavya, as given below is not only instructive as imparting the lesson of forgiveness but also interesting from the historical point of view, since it bears resemblance to the main incidents of the life of Jesus Christ. It cleary indicates the intercourse of ancient India. with the western world. ] नवत्रिंशः पाठः ॥ ३६॥ (महाभारते अणीमाण्डव्योपाख्यानम्) बभूव ब्राह्मणः कश्चिन्, 'माण्डव्य' इति विश्रुत। धृतिमान् सर्वधर्मज्ञः, सत्ये तपसि “च स्थितः ॥ १॥ ६

·संस्कृत-साहित्य कौमुद्याम्
स आश्रमपदद्वारे,
वृक्षमूले महातपाः ।
ऊर्ध्वबाहुमहायोगी, तस्थौ मौनव्रतान्वितः ॥२॥
तस्य, कालेन महता, तम्मिस्तपसि कुर्वतः ।
तमाश्रममनुप्राप्ता, दस्यवो लोप्नहारिणः ॥३॥
अनुमार्यमाणा बहुभिः, रक्षिभिर्भरतर्षभ !
ते तस्यावसथे लोप्नं, दस्यवः कुरुसत्तम !
निधाय च भयाल्लीनाः, तत्रैवानागते वले ॥ ४॥
तेषु लीनेष्वथो शीघम्, ततस्तद् रक्षिणां वलम् ।
अाजगाम, ततोऽपश्यन्, तमृषि तस्करानुगाः ।
तमपृच्छंस्ततो राजन् ! तथावृत्तं तपोधनम् ।। ५॥
कतमन पथा याता, दस्यवो द्विजसत्तम !
तेन गच्छेम, हे ब्रह्मन् ! यथा शीघ्रतरं वयम् ।।६।।
तथा तु रक्षिणां तपां, ब्रुवतां स तपोधनः ।
न किंचिद् वचनं राजन् ! अब्रवीत् साध्वसाधु वा ।। ७ ।।
तसस्ते राजपुरुषा
विचिन्यानास्तमाश्रमम् ।
दशुस्तत्र लीनान ताचोरान् तद् द्रव्यमेव च ||८||
ततः शका समभवद् , रक्षिणां तं मुनि प्रति ।
संयम्यनं ततो गझ, दस्यूचव न्यवेदयन् ।। ६ ।।
तं राजा माहितचौरः, अन्वशात , वध्यतामिति ।
स नहिभितरवातः, शूले प्रांतो महातपाः ॥१०॥

·महाभारतस्थ-अरणीमाण्डव्योपाख्यानम्
८३
ततस्ते शूलमारोप्य, तं मुनि रक्षिणस्तदा ।
प्रतिजग्मुर्महीपालं, धनान्यादाय तान्यथ ॥११॥
शूलस्थः स तु धर्मात्मा, कालेन महता ततः ।
निराहारोऽपि विर्षिः, मरणं नाभ्यपद्यत ।
धारयामास च प्राणान्, ऋपीश्व समुपानयत् ।।१२।।
शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन
संतापं परमं । जग्मुर्मुनयस्तपसान्विताः ॥१३॥
महात्मना ।
अथ ते मुनयः, तं ब्राह्मणमपृच्छन् । ब्रह्मन् ! किं पापं
कृतवानसि ? येन शूले महददुःखमनुप्राप्तम् ।
स मुनि-शार्दूलः, तानुवाच तपोधनान् ।
दोषतः कं गमिष्यामि, नहि मेऽन्योपराध्यति॥१४॥
अथ रक्षिणः, बहुतिथेऽहनि, तं तत्र तथा दृष्ट्वा राई
न्यवेदयन् । तेषां वचनं श्रुत्वा, मन्त्रिभिः सह निश्चित्य, राजा
शूलस्थम् ऋषिसत्तमम् तदा प्रसादयामास । राजोवाच-
यन्मयापकृतं मोहाद्, अज्ञानाद् ऋषिसत्तम !
प्रसादये त्वां तत्राहं, न मे त्वं क्रोद्भुमर्हसि ॥ १५ ॥
एवमुक्तस्ततो राज्ञा, प्रसादमकरोन्मुनिः ।
कृतप्रसाद राजा . तं, ततः समवतारयत् ॥ १६ ॥

·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् . शूलाग्रात् चावतीर्य तत् शूलं स निश्चकर्ष । तं शूलं निष्कटुम् अशक्नुवन्, मूले स चिच्छेद स तथान्तर्गतेनैव, शूलेन व्यचरन्मुनिः । तेनातितपसालोकान्, विजिग्ये दुर्लभान् परैः । अणीमाण्डव्य इति च, ततो लोकेषु गीयते ॥ १७ ॥ (-आदिपर्वणि अ० १०७) चत्वारिंशः पाठः ॥ ४०॥ [ महाभारते सभापर्वणि पाण्डवानां द्यूतसभा-प्रवेशः । युधिष्ठिरस्य पराजयः । दुःशासनेन द्रौपदीवस्त्राकर्षणम् । श्रीकृष्णस्य कृपया द्रौपद्या रक्षणम् । ] धूतसभायां कितवर्धनं बलं वन्धुवर्ग सर्व जितमित्याकर्ण्य, युधिष्ठिरस्तदात्मानं पणं विदधे । अात्मपराजयमपि श्रुत्वा सोऽयीत् । इदानी द्रोपदी, मम भार्या, मे पणः स्यात् । एवमुक्ते तु वचने, 'विग धिग्' इत्येव वृद्धानां गिरः निःसृताः । इतरेप च सभ्यानां नेत्रेभ्यो जलं प्रापतत् । धृतराष्ट्रस्तु पुनःपुनः पप्रन्छ । किं जितम् । किं जितमिति । शकुनिर्वभाष जितमिति । अथ दुर्योधनः सह विदुरमाह । शीघ्र गच्छ । द्रौपदीमानय । एग सा दासीभिः सह वेश्म संमार्ट । विदुर उयाच ! मन्दोऽसि दुयाँधन ! न येन्सि । मृगस्त्वं व्यानान् पाण्डयान प्रकोपयसि । .

·महाभारतस्थ-पाण्डवानां द्यूतसभा-प्रवेशादिकम् नहि दासीत्वमापन्ना, कृष्णा भवितुमर्हति । अनीशेन हि गईपा, पणे न्यस्तेति मे मतिः॥१॥ मत्तोऽयं दुर्योधनः । अन्तकालं न बुध्यते । अयं नृशंसवादी न जानाति, द्यूतं महावैरं जनयतीति । तच्छुत्वा दुर्योधनो निजसूतमाह । भीतोऽयं विदुरः । न चास्माकं वृद्धिकामः । त्वं द्रौपदीमानयख । एवमुक्तः स सूतः शीघ्रमगच्छत् । द्रौपदी च प्राह । दुर्योधनस्त्वाम् अजेपीत् । सा त्वं धृतराष्ट्रस्य वेश्म प्रपद्यस्व । द्रौपद्युवाच । कथं त्वमेवं वदसि । को राजपुत्रो भार्यया दीव्येत् । मूढोऽयं राजा । अभून्न कैतवमन्यदस्य । सूत उवाच । नाभूदन्यदस्य कैतवम् । स अदेवीत् । तेन पूर्वं भ्रातरो न्यस्ताः । अथात्मा । अथ त्वं राजपुत्रि । द्रौपद्युवाच- गच्छ त्वं कितवं गत्वा, सभायां पृच्छ सूतज ! किंनु पूर्व पराजैपीरात्मानमथवा नु माम् ॥२॥ स सभां गत्वा, द्रौपद्यास्तद वचो युधिष्ठिरं कथयामास । युधिष्ठिरस्तु तं सूतं न प्रत्युवाच । दुर्योधनो ब्रूते । इहैवागत्य द्रौपदी प्रभापताम् प्रश्नमेनम् । दुःशासन चाज्ञापयति । गच्छ । स्वयं प्रगृह्य द्रौपदीमानय । ततःस दुःशासनस्तत्र गत्वा द्रौपदीमाह। एह्योहि । जितासि द्रौपदि ! विमुक्तलजा दुर्योधनमिदानी पश्य । तच्छुत्वा सा द्रौपदी भयार्ता प्र-दुद्राव । ततो जवेनाभिससार रोपात, दुःशासनस्ताम् अभिगर्जमानः । दीर्धेषु नीलेष्वथ चोर्मिमत्सु, जग्राह केशेषु नरेन्द्र-पत्नीम् ।।३।।

·। - संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् तां च पराकृप्य सभा-समीपम् आनीतवान् । अथ दुःशासनेन व्यवधूयमाना ‘सभामध्ये द्रौपदी तं नृशंसकर्माणमिदमाह । अनार्य ! मा विवस्त्रां कुरु । मा विकाीः । धिगस्तु नष्टः खलु भारतानाम्, धर्मस्तथा चत्रविदां च वृत्तम् । यत्र द्यतीता कुरुधर्मवेला, प्रेचन्ति सर्वे कुरवः समायाम् ॥४॥ एतच्चन्या सभ्यानां महान् नाद उदतिष्ठत ! दुःशासनस्तु हसन्नव वेगेन तामाध्य, 'दासी त्यमसीति' तामुवाच । अथ च तम्या बसनं, बलात्. सभा-मध्ये समाक्षिप्य, व्ययाक्रष्टुं प्रचक्रमे । प्राकष्यमाणे वसने, द्रौपद्या चिन्तितो हरिः । गोविन्द द्वारकावामिन् ! ऋष्ण ! गोपीजनप्रिय ॥५॥ कौरवैः परिभूनां मां, किं न जानासि केशव ! हे नाथ ! हे रमानाथ ! ब्रजनाथातिनाशन ! कीन्याय-मन्नां माम् उद्धरस्त्र जनार्दन ॥६॥ श्रीपमा बनः शुन्या कालः, कम्गातिशयान, गद्दकगठोऽ- भवन् । ग्यानां व त्याया म रूपानुभंगवान, कृपया पद्याम् शासनाश तन्य, धर्माऽपि विविधवग्यस्ताम् समानुगोन। ' प्राणमा यमन, द्रौपद्यास्तु विज्ञापन ! 7TED name rem ·महाभारतस्थ -सावित्र्युपाख्यानम् .. नानाराग-विरागाणि, वसनान्यथवा प्रभो ! प्रादुर्भवन्ति शतशो, धर्मस्य परिपालनात् । ततो हलहलाशब्दस्तत्रासीद घोरदर्शनः ॥८॥ तदद्भुततमं लोको, वीक्ष्य सर्वे महीभृतः । शशंसुद्रौपदी तत्र, कुत्सन्तो धृतराष्ट्रजम् ||६|| (-सभापर्वणि अ०६८) :: एकचत्वारिंशः पाठः ॥ ४१ ॥ ( महाभारते सावित्र्युपाख्यानम् ) आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा, सत्यसन्धो जितेन्द्रियः । पार्थिवोऽश्वपतिर्नाम, सर्वभूत-हिते ॥१॥ रतः सावित्रीत्येव नामा तस्य तेजस्विनी कन्यासीत् । तां यौवना- वस्था स्वसुतां वरैरयाच्यमानां दृष्ट्वा स नृपतिर्दुःखितोऽ- भवत् । राजोवाच- .. पुत्रि ! प्रदानकालस्ते, न च कश्चिद् वृणोति माम् । स्वयमन्विच्छ भतीरं, गुणैः सदृशमात्मनः ॥२॥ प्रार्थितः पुरुषो यश्च, स निवेद्यस्त्वया मम । ' विमृश्याहं प्रदास्यामि, वस्य त्वं यथेप्सिनम् ॥३॥ 3B

·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
-
सा पितुः पादौ अभिवाद्य, हैमं रथमास्थाय, स्थविरैः सचिवैः
सह, राजीणां रम्याणि तपोवनानि जगाम । ततोऽभिगम्य
तीर्थानि, पुनः पितुर्वेश्म आजगाम । अथ नारदेन सहासीनं
पितरं हवा, सा शिरसा उभयोरेव पादाभिवन्दनं चक्रे । तां दृष्टवा
नारद उवाच ! राजन् ! क गताभूदियं ते सुता ? अश्वपतिरुवाच ।
फायण खलु प्रपितासीत् । अद्यैव चागता । एतस्या भर्तारं शृणु,
योऽनया वृतः । पुत्रि ! विस्तरेण ब्रूहि । सावित्र्युवाच । शाल्वेपु
'घुमत्सेन' इति ग्यातो धर्मात्मा राजासीत् । स पश्चादन्धो जातः ।
तन्य राज्यमन्यतम् । बालवत्सया भार्यया साधं स वनं प्रस्थितः ।
तस्य पुत्रः पुरे जातः, संवृद्धश्च तपोवने ।
'मत्यवान्' अनुरूपा मे, भतेति मनसा वृतः ।।४।।
माग्द उवाच । अहो त ! महत्पापं सावित्र्या कृतं यदनया
सत्यवान् पृतः । सर्वगुणेल्पेतोऽयम्, परम् एकोऽस्ति
महान् दोषः । संवन्सरंग नीगायुदेहत्यागं करिष्यतीति ।
राजीयाच । पदि सावित्रि! गच्छ । अन्य यग्य । अम्य तु गुणान्
सामान्य एको महान दोपो वर्नत, यत्, सोऽल्पायुभविष्यतीति ।
सावित्र्युवाच । भगयन ! मकन कन्या प्रदीयते ।
दीर्घायुरथवाऽल्पायुः,सगुणो निर्गुणोऽपि वा।
नकृत वृतांमया भर्ता, न द्वितीयं वृणोम्यहम्॥५॥
मनमा निश्रितं कृत्वा, नती वाचाभिधीयते।
कियनं कर्मणा पश्चात प्रमागां मे मनस्ततः॥६॥

·महाभारतस्थ-सावित्र्युपाख्यानम् नारद उवाच । राजन् ! तव दुहितुर्बुद्धिः स्थिरास्ति । नैप गर्माद अस्माद वारयितुं शक्या । अथ स राजा धुमत्सेनाश्रमं गत्वा सत्यवन्तं समुद्दिश्य स्मै राझे सर्वमेव न्यवेदयत् । राज ! सावित्री नाम ममे न्या । तां स्नुपार्थे त्वं गृहाण | धुमत्सेन उवाच । वयं राज्यात युताः । वनवासमाश्रिताः । तव सुता तु वनवासम् नार्हति कथमत्राश्रमे सल्लेशं निवत्स्यति । अश्वपतिरुवाच । सुखं २ खं च मम सुता विजानाति, अहं च । नार्हति भवान् आश । हन्तुम् । धुमत्सेन उवाच । त्वया सह मे पूर्वाभिलषित सम्बन्धः । भ्रष्टराज्योऽहमित्येतद् विचारितं मया । ममाप्ययम भेप्रायः। अद्यैव स सिद्धो भवतु । अथ तो नृपो यथावि समुद्वाहं कारयामासतुः । सोऽश्वपतिः कन्यां दत्वा, परमया मुद युक्तः, स्वमेव भवनं ययौ। सत्यवानपि तां भायों लब्ध्वा सर्वगुणान्विताम् । मुमुदे सा च तं लब्ध्वा, भर्तारं मनसेप्सितम् ।। ७ । गते पितरि, सर्वाणि, सन्न्यस्याभरणानि सा । जगृहे वल्कलान्येव, वस्त्रं कापायमेव च ॥ ८॥ परिचारैगुणैश्चैव, प्रश्रयेण दमेन सर्वकाम-क्रियाभिश्च, सर्वेषां तुष्टिमादधे ।। ६ । (.--वनपर्वणि अ० २६५ ·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् [ It is a most remarkable dialogue between the mother non her son and is so unique in Sanskrit Literature ! It breathes with that spirit of heroism that knows no ferr; which reminds us of the epic glory of lodir. Lady Vidulí teaches her son to live and dig for honour. She ainda is a prototype of the Rajput Indies of Inter aur. ] वाचत्वारिंशः पाठः ॥ १२ ॥ ( महाभारते विदुला-तत्पुत्र-संवादः) अधेमं पुगतनमितिहासमुदाहरन्ति । यासीन् विदुला नामगजन्या ।सा यशस्विनीशनधर्मग्तादान्तादीर्घदर्शिनीविदुला, सिन्धुराजेन निर्जितं शयानं दीनचेतसम् औरसं पुत्रं जगहें । तथा हि । विदुतोवाच- मयाजात ! दिपतां उपवर्धन ! न मया त्वं न पित्रा च जातःववाभ्यागतो यमि || १ || निमन्युश्चाप्यमंन्येयः, गुरुगः छाबमाधनः । पावती निगशामि, कन्यागाय धुरं यह ॥२॥ मनमापन मनः नया मुकल्याणं, मा भैम्यं प्रनिमंहर ॥३॥ अनिष्ट सादर ! मा शेष्येवं पगजितः । एमग्राम नन्दयन मयीन निमानी बल-शाकटः॥४॥ पान्मानमरमन्यम्प. पालय ।

·महाभारतस्थ-विदुला-तत्पुत्र-संवादः
६१
--
सुपुरा वै कुनदिका, सपूरो मूपिकाजलिः ।
सुसंतोषः कापुरुषः, स्वल्पकेनैव तुष्यति ॥ ५ ॥
अप्यहेरारुजन् दंष्ट्राम्, आश्वेव निधनं वन ।
अपि वा संशयं प्राप्य, जीवितेऽपि पराक्रमः ॥ ६ ॥
त्वमेवं प्रेतवत् शेपे, कस्माद् वज्रतो यथा ।
उत्तिष्ठ रे कापुरुष ! मा स्वाप्सीः शत्रुनिर्जितः ।। ७ ।।
अलातं तिन्दुकस्येव, मुहूर्तमपि हि ज्वल ।
मा तुपाग्निरिवानर्चिधूमायस्व जिजीविपुः ॥ ८ ॥
कृत्वा मानुष्यकं कर्म, मृत्वाणि यावदुत्तमम् ।
धर्मस्यानृण्यमाप्नोति, न चात्मानं विगर्हते ॥ ६ ॥
अलव्धा यादे वालब्ध्वा, नानुशाचति पण्डितः।
आनन्तर्य समाधत्ते, प्राणानां, न धनायते॥१०॥
उद्भावयस्व वीर्य वा, तां वा गच्छ ध्रुवां गतिम् ।
धर्म
पुत्राग्रतः कृत्वा, किंनिमित्तं हि जीवसि ॥११॥
शत्रुर्निमज्जता ग्राह्यो, जवायां प्रपतिष्यता।
विपरिच्छन्नमूलोऽपि, न विषीदेव कथंचन ॥१२॥
यस्य वृत्तं न जल्पन्ति, मानवा महदद्भुतम् ।
राशिवर्धनमात्रं स, नैव स्त्री न पुनः पुमान् ॥१३॥
दाने तपसि सत्ये च, यस्य नोच्चरितं यशः।
विद्यायामर्थलाभे वा, मातुरुच्चार एव सः॥१४॥

·संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् श्रुतेन तपसा पापि, श्रिया वा विक्रमेण वा । जनान् योऽभिभवत्यन्यान्, कर्मणा हि सवै पुमान् ॥१५॥ कलिं पुत्रप्रवादेन, सञ्जय ! त्वामजीजनम् । निरमपं निरुत्साह, निवीर्यम् अरिनन्दनम् ।।१६।। मा स्म सीमन्तिनी काचिजनयेत् पुत्रमीदृशम् । मा धूमाय ज्वलात्यन्तम् पात्रम्य जहि शात्रवान् ।।१७॥ चल मूर्धन्यमित्राणां, मुहूर्तमपि वा क्षणम् । एतावानेत्र पुरुषो, यदमपी यदक्षमी ॥१८॥ क्षमावान निम्मपश्च, नैव स्त्री न पुनः पुमान् । मन्तीपा व श्रियं हन्ति, तथाऽनुक्रोश एव च ॥१६॥ प्रायस हदयं कृत्वा, मृगयम्ब पुनः म्बकम् । परं विपहने यस्मान, तम्मात्पुरुष उच्यते । तमाळधनामानं, साबद् य इह जीवति ॥२०॥ पुत्र ज्यान किन्नु ने मामपश्यन्याः, पृथिव्या अपि सर्वथा । किमा मग-कन्येन, पिं. भोगाधितन वा ||२१|| मानाबार-- किमासन यं नाका, ट्रिपन्नम्नानाप्नुयः । मानामनां लोकाः गुरनान वजन नः ॥२२}} निमानानां परिगटोपनीविनाम।

·महाभारतस्थ--विदुला-तत्पुत्र-संवादः ६३ - कृपणानामसत्वानां; मा वृत्तिमनुवर्तताम् ।। २३ ॥ यस्य शूरस्य विक्रान्तरेधन्ते वान्धवाः सुखम् । त्रिदशा इव शक्रस्य, साधु तस्येह जीवितम् ॥ २४ ॥ यमाजीवन्ति पुरुष, सर्वभूतानि सञ्जय ! पक्कं द्रुममिवासाद्य, तस्य जीवितमर्थवत् ॥ २५ ॥ स्वबाहु-बलमाश्रित्य, योऽभ्युज्जीवति मानवः। स लोके लभते कीर्ति, परत्र च शुभांगतिम् ॥ २६ ॥ यो हि तेजो यथाशक्ति, न दर्शयति विक्रमात् । क्षत्रियो जीविताकांक्षी, स्तेन इत्येव तं विदुः ॥ २७ ॥ अहं महाकुले जाता, हृदात् हृदमिवागता । ईश्वरी सर्वकल्याणी, भर्ना परमपूजिता ॥ २८ ।। यदः मां चैव भाया च, द्रष्टासि मृशदुर्वलाम् । न तदा जीवितेनार्थो, भविता तव सञ्जय ! ।। २8 ।। यदि कृत्यं न पश्यामि, तवाद्याहं यथा पुरा । श्लाघनीयं यशस्यं च, का शान्तिहृदयस्य मे ॥ ३० ॥ वयमाश्रयणीयाः स्म, न श्रोतारः परस्य च । साऽन्यमासाद्य जीवन्ती, परित्यक्षामि जीवितम् । दारिद्रयमिति यत्प्रोक्तं, पर्यायमरणं हि तत् ।। ३१ ॥ अपारे भव नः पारम्, अप्लवे भव नः सवः ।

·संस्शत-साहित्य-कौमुद्याम् कुरुप्य स्थानमस्थान, मृतान् सजीवयस्व नः ।। ३२ ॥ एकशनुबधेनैव, शूरो गच्छति विश्रुतिम् । इन्द्रो वृत्रवधेनवः महेन्द्रः समपद्यत ।। ३३ ।। युवारुपंग मंपन्नो, विद्ययाभिजनेन च । रानड्यानिय बोढव्यो, मन्ये मरणमेव तत् ।। ३४ ॥ नास्मिन् नातु मुले जातो; गच्छेद् योऽन्यम्य पृष्ठतः । परस्यानुचरोन स्यास्तात!जीवितुमर्हसि ॥३५॥ अहं हि चनहदयं, चंद यत परिशाश्वतम् । पूर्वः पूर्वनर प्रोक्तंः परः परतरैरपि ॥३६।। पुन व्याच । प्रकरगे, पीर-प्रो. अमर्यग, मम मातः ! पायसन्य संन्य ने पदयं गानम् । यत प्रियं पुत्रं मां यिमातेय यसाय नियोपसि। मागान । नान ! विदुषां सांयम्या हि धर्मार्थकारणाद भवति । नानीमा यो प्ररित्रात्यम्मि । कालोध्यमागन: काय फर्नु। म सर मलाम नाम में पान्मन्यम् । व्यमकार्य कारियमि अपने भविष्यति । ना ! सदभिर्थिात मृगी. निगीत मार्ग पर यदि नर मार्ग म्यान. नर व्यं में नियोको गाजाना चापि, पिनीनन दुर्षिया । पण पुन, मोपं नस्य प्रनारनम् ॥३७॥ ।

·महाभारतस्थ-विदुला-तत्पुत्र-संवादः ६५ । अकुर्वन्तो हि कर्माणि, कुर्वन्तो निन्दितानि च। सुखं नैवेह नामुत्र, लभन्ते पुरुषाधमाः ॥३८॥ युद्धाय क्षत्रियः सृष्टः, सञ्जयेह जयाय च । जयन् वा वध्यमानो वा, प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ॥३६॥ पुत्र उवाच । मातः ! इयं मतिस्त्वया न वाच्या । विशेषतः पुत्रे। हितत्वेन कारुण्यं पश्य । मातोवाच । अत्रैव ते हितम्, यशःशरीरलाभे । कारुण्यादेवाहं ब्रवीमि । पुत्र उवाच । असहा. यस्य कुतः सिद्धिः । एताम् दारुणामवस्थां विदित्वा मम चित्तं राज्यानिवृत्तमस्ति । मातोवाच- पुत्र! नात्मावमन्तव्यः, पूर्वाभिरसमृद्धिभिः। अभूत्वा हि भवन्त्यर्था, भूत्वा नश्यन्ति चापरे॥४०॥ उत्थातव्यं जागृतव्यं, योक्तव्यं भूतिकर्मसु । भविष्यतीत्येव मनः, कृत्वा सततमव्यथैः ॥४१॥ एतदोजस्विभाषणं श्रुत्वा स्वल्पचेतसोऽपि तस्य तमोऽ- पागमत् । अथ पुत्र उवाच- उदके भूरियं धार्या, मर्तव्यं वाऽऽहवे मया । यस्य मे भवती नेत्री, भविष्यद्-भूति-दर्शिनी ॥४२॥ इत्थं स वाक्यसायकैः प्रणुन्नो यथानुशासनम् तत्सर्व चकार । पित्र्यं राज्यं च पुनर्लन्धवान् ।

·~ संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् जयो नामेतिहासोऽयं, श्रोतव्यो विजिगीषुणा । मही विजयते क्षिप्रं, श्रुत्वा शत्रूश्च मर्दति ॥४३॥ नियन्तारमसाधूनां, गोतारं धर्मचारिणाम् । ईदृशं क्षत्रिया सूते, वीरं सत्यपराक्रमम् ॥४४॥ (-उद्योगपर्वणि अ० १३३) . त्रयश्चत्वारिंशः पाठः ॥ ४३ ॥ ( महाभारते श्रीमद्भगवद्गीतायाम् -I ) अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा, धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्र-संपाते, धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ १॥ हपीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ! सेनयोरुभयोर्मध्ये, रथं स्थापय मेऽच्युत ।। २ ॥ एवमुक्को हपीकेशो, गुडाकेशेन भारत ! सेनयोरुभयोर्मध्ये, स्थापयित्वा रथोत्तमम् ।। ३ ।। भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ ! पश्यैतान्, समवेतान् कुरूनिति ॥ ४ ॥ तत्रापश्यत् स्थितान् पार्यः, पितॄनथ पितामहान् । प्राचार्यान् मातुलान् भ्रातृन्, पुत्रान् पौत्रान् सखीस्तथा ।। ५ ।।

·६७
महाभारतस्थ-श्रीमद्भगवद्गीतायाम्-I
श्वशुरान् सुहृदश्चैव, सेनयोरुभयोरपि ।
तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः, सर्वान् बन्धूनवस्थितान् ॥६॥
कृपया परयाऽविष्टो, विषीदमिदमब्रवीत् ।
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण ! युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ ७ ॥
सीदन्ति मम गात्राणि, मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे, रोमहर्षच जायते ॥ ८॥
अहो वत महत्पापं, कतुव्यवसिता वयम् ।
यद् राज्यसुख-लोभेन, इन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ६ ॥
तं तथा कृपयाविष्टम्, अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विपीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥१०॥
क्लैव्यं मा स्म गमः पार्थ ! नैतत् त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदय दौर्बल्यं, त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥११॥
अथ चेत् त्वंमिमं धयं, सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्म कीर्ति च, हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥१२॥
अकीर्ति चापि भूतानि, कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
सम्भावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥१३॥
भयाद्रणादुपरतं, मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो, भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥१४॥
अवाच्यवादांश्च बहून्, वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्य, ततो दुःखतरं नु किम् ॥१५॥

·६८
संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम्
हतोवा प्राप्स्यसि स्वर्ग, जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय ! युद्धाय कृत-निश्चयः ॥१६॥
सुखदुःखसमे कृत्वा, लाभालाभौ जयाजयो।
ततो युद्धाय युज्यख, नैवं पापमवाप्स्यसि ॥१७॥
चतुश्चत्वारिंशः पाठः ॥ ४४ ॥
( महाभारते श्रीमद्भगवद्गीतायाम्--II )
(Chap. 2.-~-Man never dies.)
श्रभीगवानुवाच-
११-अशोच्यानन्वशोचस्त्वं, प्रज्ञावादांश्च भापसे ।
गतासूनगतारांश्च, नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ १॥
१७-अविनाशि तु तद् विद्धि, येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य, न
कश्चित् कर्तुमर्हति ॥ २॥
२३-नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि, नैन दहति पायकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो, न शोषयति मारुतः ॥३॥
३०-देही नित्यमवध्योऽयं, देहे सर्पस्य भारत !
तस्मात् सर्वाणि भूतानि, न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ४ ॥

·महाभारतस्थ--श्रीमद्भगवद्गीतायाम्-II
६
( Need for self-discipline.)
६०-यततो ह्यपि कौन्तेय ! पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि, हरन्ति प्रसभं मनः ॥ ५ ॥
६१-तानि सर्वाणि संयम्य, युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि: तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६ ॥
६२-ध्यायतो विषयान् पुंसः, सगस्तेषूपजायते ।
सङ्गात् संजायते कामः, कामात् क्रोधोऽभिजायते ।।७।।
६३-क्रोधाद् भवति समोहः, सम्मोहात् स्मृति-विभ्रमः।
स्मृति-भ्रंशाद् बुद्धिनाशोबुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥ ८॥
(Chap. 8.--Self-discipline, a means to social service which
is a condition of happiness in life. )
११-परस्परं भावयन्तः, श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥६॥
१३-यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो, मुच्यन्ते सर्व किल्विषैः ।
भुञ्जते तेवघं पापा, ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१०॥
( Disinterested Service, the highest duty of man.)
२५-सक्ताः कर्माण्यविद्वांसो, यथा कुर्वन्ति भारत !
कुर्या विद्वांस्तथाऽसक्तश्चिकीर्षक-सङ्ग्रहम् ॥११॥
(Lust, the enemy of man. )
३७-काम एष क्रोध एष, रजोगुण-समुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा, विद्धथेनमिह वैरिणम् ॥१२॥

·१००
संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
(Chap. 6.-Self-confidence and one's own effort required to
conquer lust.)
५-उद्धरेदात्मनात्मानं, नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥१३॥
(Lust conquered, the highest victory of man consists in
the vision of oneness of life.)
३२-आत्मौपम्येन सर्वत्र, समं पश्यति योऽर्जुन !
सुखं वा यदि वा दुःखं, स योगी परमा मतः ॥१४॥
(Chap. 12.—The Marks of that victorious man who attains
the vision.)
१३-अद्वेष्टा सर्वभूतानां, मैत्रः करुण एव च ।
निर्ममो निरहङ्कारः, समदुःखसुखः . क्षमी ॥१५॥
१४-सन्तुष्टः सततं योगी, यतात्मा दृढनिश्चयः ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मे भक्तः स मे प्रियः ॥१६॥
(Chap. 18.-The man, 110w ready for self-realization.
५३-अहङ्कारं वलं दर्प, कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो, ब्रह्मभूयाय कल्पते ।।१७।।
(Hope and Faith in Lorrl's promise. The Divine Grace saves
Humanity. So causs for grief.)
६६-सर्वधर्मान् परित्यज्य, मामेकं शरणं ब्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो, मानयिष्यामि मा शुचः ॥१८॥

·महाभारतस्थ-युधिष्ठिर-शक-संवादः
१०१
[After the battle of the Mahabharata is over, King
Yudhisthira with his wife and the four brothers renounces
the world and takes journey to the Himalayas. His wife
and brothers, one after another die in the way.
Yudhisthira alone remnins alive with his dog following him
up. Indra comes to receive Yudhisthira to take him on to
the highest heaven. But Yudhişthira refuses to go to
heaven alone and seeks the company of his brothers and
wife. He wishes to live with them in hell and likes to enjoy
the fellowship of man. Yudhisthira would uot part company,
even with a dog, for his personal gains in heaven ]
पञ्चचत्वारिंशः पाठः ॥ ४५ ॥
-
( महाभारते युधिष्ठिर-शक्र-संवादः)
ततः शक्रः पार्थम् रथेनोपययो। तं चाब्रवीत् । देवरथमेन-
मारोह । धर्मराजो युधिष्ठिरस्तु स्वभ्रातॄन् पतितान् दृष्ट्वा
शोक-संतप्तः शक्रमिदमब्रवीत्-
भ्रातरः पतिता मेऽत्र, गच्छेयुस्ते मया सह ।
न विना भ्रातृभिः स्वर्गमीहे गन्तुं सुरेश्वर ॥१॥
सकुमारी सुखार्दा च, राजपुत्री पुरंदर !
सहास्माभिर्हि सा गच्छेत्, तद्भवाननुमन्यताम् ॥ २ ॥

·१०२ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् शक्र उवाच । हे भरतर्षभ ! मा शुचः । कृष्णया सार्धमग्रत- त्रिदिवंगतान् सर्वान् भ्रान् खगें त्वं द्रक्ष्यसि । मानुषं देहं निक्षिप्य ते गताः । त्वमनेन शरीरेण स्वर्ग गन्ता । अत्र न संशयः । युधिष्ठिर उवाच- अयं श्वा, भूतभव्येश ! भक्तो मां नित्यमेव ह । स गच्छेद्धि मया सार्धम्, आनृशंस्या हि मे मतिः ॥ ३ ॥ शक्र उवाच । राजन् ! श्खानं त्यज । अत्र नृशंस्यं नास्ति । कृत्स्नां श्रियं महती सिद्धिं च प्राप्तोऽसि । स्वर्गसुखानि त्वया संप्राप्तानि । अमृतत्वं च प्राप्तवानसि । युधिष्ठिर उवाच- अनार्यमार्येण सहस्रनेत्र! शक्यं कर्तुं दुष्करमेतदार्य ! मा मे श्रिया संगमनं तयाऽस्तु, यस्याः कृते भक्तजनं त्यजेयम् ॥४॥ शम उवाच । धर्मराज! स्वर्गलोके सवतां स्थानं नास्ति । ततो विचार्य क्रियतां कार्यम् । श्वानं त्यज । अत्र नृशंस्यं नास्ति । युधिष्ठिर उवाच । शक ! भक्तत्यागमत्यन्तपापमाहुः । तस्मादहं सानमेनं स्वमुखायं कदापि न त्यच्यामि । भीतं भन्नं, नान्यदस्तीति चात, प्राप्तं क्षीणं ग्क्षणे प्राग्गलिप्मुम् । प्राणत्यागादप्य नैव मोक्रुम्, यतेऽहं वे नित्यमेतद् व्रतं मे || ५ || ·महाभारतस्थ-युधिष्ठिर-शक्र-संवादः १०३ A- न - इन्द्र उवाच । श्वाऽस्पर्शनीयः । अस्य त्यागं कुरु । अस्पृ- श्यानां त्यागादेव देवलोकं प्राप्स्यसि । त्यनवा भ्रातृन् दयितां चापि कृष्णा, प्राप्तो लोकः कर्मणा स्वेन वीर ! श्वाऽयं त्वया न त्यज्यते कथं नु, त्यागं कृत्स्नं चास्थितो मुझसेऽद्य ।। ६ ।। युधिष्ठिर उवाच- विद्यते संधिरथापि विग्रहो, मृतैर्मत्यैरिति लोकेषु निष्ठां । न ते मया जीवयितुं हि शक्या- स्ततस्त्यागस्तेषु कृतो, न जीवताम् ।।७।। भीति-प्रदानं शरणागतस्य, स्त्रियो वधो, ब्राह्मण-स्वापहारः । मित्रद्रोहस्तानि चत्वारि शक भक्तत्यागश्चैव समो मतो मे ॥८॥ धर्मराजस्य तद् वचो निशम्य, इन्द्र उवाच- अयं श्वा भक्त इत्येवं, त्यक्तो देवस्थस्त्वया । प्राप्तोऽसि भरतश्रेष्ठ ! दिव्यां गतिमनुत्तमाम् ||६|| ततो देवा युधिष्ठिरं रथमारोप्य स्वैर्विमानैः प्रययुः । युधिष्ठिरो रथमास्थाय शीघ्रमूर्चमाचक्रमे । ततो नारद उवाच । - ·१०४ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् राजन् ! देवानाम् अमूनि वेश्मानि पश्य । नारदस्य वचनं श्रुत्वा राजाऽब्रवीत्- शुभं वा यदि वा पापं, भ्रातृणां स्थानमद्य मे । तदेव प्राप्तुमिच्छामि, लोकानन्यान् न कामये ॥१०॥ एतच्छ्रुत्वा शक्र उवाच- स्थानेऽस्मिन् वस राजेन्द्र ! कर्मभिर्निर्जिते शुभैः । किं त्वं मानुप्यकं स्नेहम्, अद्यापि परिकर्षसि ॥११॥ अद्यापि मानुपो भावः, स्पृशति त्वां नराधिप ! स्वर्गोऽयं पश्य देवीन्, सिद्धांश्च त्रिदिवालयान् ।।१२।। एवं वादिनम् इन्द्रम्, धीमान् युधिष्ठिरः पुनरिदमर्थवद् पचनमब्रवीत्- तेविना नोत्सहे वस्तुम्, इह दैत्यनिवर्हण ! गन्तुमिच्छामि तत्राहम्, यत्र ते भ्रातरो मम ।।१३।। यत्र सा वृहती श्यामा, बुद्धिसत्वगुणान्विता । द्रोपदी योपिता श्रेष्ठा, पत्र चैत्र गता मम ॥१४॥ (-महाप्रस्थानिकपर्वणि म्बर्गारोहणपर्वणि च) ·महाभारतस्थ-संकीर्ण-पद्यानि १०५ षड्चत्वारिंशः पाठः ॥४६॥ ( महाभारते संकीर्ण-पद्यानि) सुखार्थिनः कुतो विद्या, नास्ति विद्याथनः सुखम्। सुखार्थी वा त्यजेद विद्या, विद्यार्थी वा त्यजेत् सुखम्॥ . त्रीण्येव च सतामाहुः, सन्तः पदमनुत्तमम् । न द्रुह्येश्चैव, दद्याच्च, सत्यं चैव सदा वदेत् ।। २ ।। नार्या म्लेच्छन्ति भाषाभिर्मायया न चरन्त्युत । अजिममशठं युद्धम्, एतत्सत्पुरुष-व्रतम् ॥ ३ ।। (Yudhisthira) अद्रोहः सर्वभूतेषु, कर्मणा मनसा गिरा | अनुग्रहश्च दानं च, सतां धर्मः सनातनः ॥४॥ यदन्येषां हितं न स्याद् , श्रात्मनः कर्मपौरुषम् । अपत्रपेत या येन, न तत्कुर्यात् कथंचन ।। ५ ।। ऊर्ध्ववाहुविरौम्येष, न च कश्चिच्छृणोति माम् । धर्मादर्थश्च कामश्च, स किमर्थ न सेव्यते ॥ ६॥ (Vyasa) यस्तु शद्रो दमे सत्से, धर्मे च सततोत्थितः । तं ब्रावगमहं मन्ये, वृत्तेन हि भवेद् द्विजः ॥ ७॥ (Yudhisthira) ·१०६ संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् . नहीदृशं संवननं, त्रिषु लोकेषु विद्यते । दया मैत्री च भूतेपु, दानं च मधुरा च वाक् ।। ८ ।। कालो पा कारणं राज्ञो, राजा वा काल-कारणम् । इति ते संशयो मा भूद् राजा कालस्य कारणम् ॥६॥ (Bhisina) अधर्मः सुमहानेप, यच्छय्या-मरणं गृहे । अरण्ये यो विमुञ्चेत, सङ्ग्रामे वा तनुं नरः । कतनाहुत्य महतो, महिमानं स गच्छति ।।१०॥ (Draupadi) शोकस्थानसहस्राणि, भयस्थानशतानि च । दिवसे दियसे मृढमाविशन्ति न पण्डितम् ।।११।। त्यागान्नान्यत्र माना, गुणास्तिष्ठन्ति पूरुष । मृपावादं परिहरेत्. कुर्यात् प्रियमयाचितः ॥१२॥ अतिवादास्तितिवंत, नावमन्येत कंचन । क्रांध्यमानः प्रियं व्याद् , अाक्रुष्टः कुशलं यदेत् ।।१३।। न पापे प्रतिपाप: स्यात्, साधुरेव सदा भवेत्। आत्मनेव हतः पापो, यः पापं कर्तुमिच्छति ॥१४॥ य नमानिन्वमिच्छन्ति, मानयन्ति च ये पगन् । ये कोचं मंनिपन्छन्ति ऋहान संशमयन्ति च ।।

·महाभारतस्थ-संकीर्ण-पद्यानि
१०७
सर्वभूतदयावन्तः, अहिंसा-निरताः सदा ।
परुपं च न भाषन्ते, ते संतः पुरुषर्षभाः॥१५-१६ ॥
धर्मात्मनां हि देहोऽयं, न कामार्थाय जायते।
क्लेशाय तपसे चैव, परेषां हितकर्मणे ॥१७॥
यो नात्युक्तः प्राह रूक्षं प्रियं चा,
यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात् ।
पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तुः,
तस्येह देवाः स्पृहयन्ति नित्यम् ॥१८॥
यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा, ब्रह्म संपद्यते तदा ।।१६॥
(Suka)
यः समुत्पतितं क्रोधं, क्षमयेह निरस्यति ।
यथोरगस्त्वचं जीणां, सबै पुरुष उच्यते ।।२०।।
क्षमावतामयं लोकः, परश्चैव क्षमावताम् ।
यदा हि क्षमते सर्व, ब्रह्म संपद्यते तदा ॥२१॥
जीवितं यः स्वयंचेच्छेत् कथं सोऽन्यं प्रघातयेत्।
यद्यदात्मनि चेच्छेत, तत् परस्यापि चिन्तयेत्॥२२॥

·संस्कृत साहित्य कौमुद्याम्
(The Dharma Sistra of Vanu popularly know as Manu
Smriti lays down the standard of morality and a code of
living for the people of India. It is one of the most
anciont Smritis, But its text has undergone inany
changes from time to time, and the present text represents
the latest stage of its development.)
सप्तचत्वारिंशः पाठः ।। ४७ ॥
( मानव-धर्मशास्त्रम् )
( Chip. 1 )
:
-भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः, प्राणिनां बुद्धि-जीविनः ।
बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठाः, नरेषु बामणाः स्मृताः ॥१॥
१७-प्रामणेषु च विद्वांसो, विद्वत्सु कृतबुद्धयः ।
कतचुदिपु कारः, कठपु ब्रह्मवेदिनः ॥ २ ॥
(Chay..)
१२-वेदः स्मृतिः सदाचारः, स्वस्य च प्रियमात्मनः।
एतच्चतुर्विधं प्राहः, सानाद धर्मम्य लक्षणम् ॥३॥
( Cup, 6)
१२-भूतिः समा दमोऽस्तेयं, शौचमिन्द्रिय-निग्रहः ।
पाविद्यामन्याममाघ , दश धर्मनछणम् ॥ ४ ॥

·नानाकाव्यस्थ-प्रकीर्ण-पद्यानि १०६ ७ ब्रह्मचारी गृहस्थश्च, वानप्रस्यो यतिस्तथा । एते गृहस्थ-प्रमवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः ॥ ५॥ ( Chap 19 ) ८३-वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्द्रियाणां च संयमः । अहिंसा गुरुसेवा च, निःश्रेयसकरं परम् ॥६॥ अष्टचत्वारिंशः पाठः ॥ ४८ ॥ नानाकाव्येष प्रकीर्ण-पद्यानि ) ·संस्कृत साहित्य कीमुद्याम् एकोऽहमसहायोऽt, कृशोऽहमपरिच्छदः । स्वप्नेऽप्येवंविधा चिन्ता, मृगेन्द्रस्य न जायते ।। ६ ।। हस्तं हस्तेन संपीड्य, दन्तैर्दन्तान् विचूर्य च।। अङ्गान्यकरिवाक्रम्य, जयेदादी स्वकं मनः ॥७॥ (Upanishad) उत्साहो वलयानार्य ! नास्त्युत्साहात् परं बलम् । सोत्साहस्य हि लोकेषु, न किंचिदपि दुर्लभम् ॥ ८ ॥ (Valmiki) काष्ठादमिर्जायते मथ्यमानात्, भृमिस्तोयं खन्यमाना ददाति । मोत्मादानां नाम्त्यमाध्यं नराणाम्, मार्गारब्धाः सर्वयताः फलन्ति || 8 || (Bhisn) "पुराणमित्येव न साधु सर्वम्, न चापि काव्यं नयामित्यवद्यम् । सन्तः परीच्यान्यतरद् मनन्ते, मृटः पर-प्रत्यय-नेय-बुद्धिः ।। १० ।। (Kilidia) नान्यहिंसा-मम दानं नान्यहिंसा-ममं तपः । यमा हानिपटे अन्यत, पदं मत्र प्रलीयते ।। १।। {PLE. Parira) ?

·भागवतपुराणस्थ-महापुरुप लक्षणम् अकिंचिदपि कुर्वाणः, सौख्यैर्दुःखान्यपोहति ।। तत् तस्य किमपि द्रव्यं, यो हि यस्य प्रियो जना १२॥ (Bhavabhuti) परपरेऽपि स्याद्, उपकारपरः पुमान् । आत्मवत्सकलं पश्येत्, सर्वेषुप्रीतिमान् भवेत्॥१३॥ r [The lesson on the Puranas are condensed and rendered into prose from the original texb. care being taken that the original diction, as far as possible, renains in tact.] नवचत्वारिंशः पाठः ॥ ४६ ।। ( भागवतपुराणे महापुरुष-लक्षणम् ) अष्टादश-पुराणेषु, व्यासस्य वचनद्वयम् । परोपकारः पुण्याय, पापाय पर-पीडनम् ॥ एकदा सरस्वत्यास्तटे, ऋषयः सभां चक्रुः । तेषां जिज्ञासा 'समुत्पन्ना । त्रिषु लोकेषु को महान् इति । तद् शप्तथै ते ब्रह्मसुतं भृगु प्रेषयामासुः । स ब्रह्मणः सभामभ्यगात् । सत्व-परीक्षया च तस्मै प्रहवणं स्तोत्रं वा न चक्रे। तस्मै भगवान् चुक्रोध । ततः स कैलासमगमत् । देवो महेश्वरो, तं भ्रातरं, मुदा परिरन्धु

·११२
संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
समारेभे। भृगुरुवाच । नैतदिच्छामि । उत्पथगामी त्वम् ।
देवञ्चकोप । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे । पार्वती तु तं कुपितं
देवं सान्त्वयामास ।
अथ
स भृगुर्वैकुण्ठं जगाम । तत्र देवं जनार्दनं, श्रिय
उत्सरे शयानं, पादेन वक्षसि अताडयत् । ततो लक्ष्म्या
सह भगवानुत्थाय, स्वतल्पादयरुह्य च, मुनि शिरसा ननाम ।
श्राद । ब्रह्मन् ! ते स्वागतम् । उपविशतु भवानवासने ।
भगवन्तमागतम् अजानतामस्माकं क्षन्तुमर्हति भवान् । तात!
अतीव कोमली ते चरणो । इत्युच्या स्वेन पाणिना विप्रचरणी
मर्दन् श्रीजनार्दनः प्राह । भगवन ! पुनीहि मां पादोदकेन ।
स्वशरण भूतिः सततम् उरसि मे निवत्स्यति । भवत्पादेन हतानि
सर्वागि पापानीति । एवमुनो भृगुः संतर्पितः सन् परमया च
भनया साधुलोचनो बभूव । ऋपि-सभामागल्य च स्वानुभूतम्
अशेर्पाययत् ।
तन्निशम्याथ मुनयो, विस्मिता
मुम्सशयाः ।
भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णु, यतः शान्तियतोऽभयम् ॥
-

·मार्कण्डेयपुराणस्थ-मरुत्तोपाख्यानम्
११३
।
पञ्चाशः पाठः ॥ ५० ॥
(मार्कण्डेयपुराणे मरुत्तोपाख्यानम् )
मरुत्तो नाम विख्यातो राजा बभूव । स राज्यं धर्मतः प्रति-
पालयामास । तस्यैवं कुर्वतो राज्यम, कश्चित् तपस्वी तमभ्येत्य
प्राह । तव राज्यं प्रशासतः, वैक्लव्यं पश्यामि । किं न जानासि ?
पातालादभ्युपेतैर्भुजगैः सप्त मुनिसुता दष्टाः ।
नूनं प्रमत्ता भोगेषु, सक्तो वा विजितेन्द्रियः ।
चारान्धता यतोऽस्तीयं, दुष्टादुष्टं न वेसि यत् ॥ १॥
ज्ञायतां भोः ! राज्ञां शरीरग्रहणं महते क्लेशाय, न भोगाय ।
तदेतदवबुध्यस्व, हित्वा भोगान् नरेश्वर !
पालनाय तितेः क्लेशमङ्गीकर्तुमिहाईसि ॥२॥ .
इति तापस-वाक्यं श्रुत्वा लजापरो नृपो धनुर्जगृहे । तस्य
कोपात् नागलोकः समन्ततो जज्वाल । भुजङ्गमाः पातालमुत्सृज्य
मरुत्त-मातरं शरणं ययुः। सर्वे भयातुराः सप्रणामं सगद्गदमिद
प्रोचुः । राज्ञि ! पुत्रो निवार्यताम् । अस्य कोपात्, दह्यते
सकलो लोकः । त्वाम् ऋते शरणं नान्यत् । यशखिनि !
कृपां कुरु । तेषां वचः श्रुत्वा सा साध्वी भर्तारमाह । मरुत्तस्य
भयाद भीता भुजङ्गमा इमे मां शरणमायाताः । एभ्यो मयाऽभयं
दत्तम्।
ये मां शरणमापन्नास्ते त्वां शरणमागताः ।
अपृथग्-धर्मचरणा, याताहं शरणं तव ॥३॥

·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
।
तत् त्वं पुत्रं युद्धान्निवारय । राजोवाच । मरुत्तस्य क्रोधो
दुनिवर्त्यः । नागा ऊचुः । राजन् ! शरणागतास्तव वयम् ।
प्रसादः क्रियताम्। आर्त परित्राणनिमित्तं क्षत्रस्य शस्त्र-धारणम् ।
तन्दुत्वा स राजा पत्नों प्राह । भद्रे ! गत्वाऽहं ब्रवीमि
तं तव सुतम् । न त्याज्याः शरणागताः । अथ स राजा मरुत्तं
दृष्ट्या उवाच । अस्त्रमुपसंह्रियताम इति । स गुरोर्वाक्यं निशम्य
प्रत्युवाच
नाहमेपां क्षमिष्यामि, दुष्टानामपराधिनाम् ।
स्वधर्ममुल्लद्ध्य कयं करिष्यामि वचस्तव ॥ ४ ॥
यशोऽपि पित्रा निवार्यमाणः सोऽस्त्रं नोपसंहरते। ततस्तस्य
पिता पुनरब्रवीत् । मर्मतान् शरणागतान् पन्नगान् हिंसयसे,
तन्मात् ते प्रतिनियां करिष्यामि । ततस्तेन पित्रा घोरं कालारत्र-
मुद्यतम् । पुरोऽपि तद् वीन्य उवाच । किं भवान् स्वधर्मचारिणि
सुन कालावं मुञ्चति ?
मया
कार्य
महाभाग
! प्रजानां परिपालनम् ।
त्वयेवं क्रियते करमान्, मवधायास्त्रमुद्यतम् ॥ ५ ॥
पिता बने । ययं शरणागत-सन्त्रागं कर्तुं व्यवसिताः । त्यं
तम्य व्यायात कलां। मां या इन्या दुष्टानुरगान जदि, त्यां या
इन्वादम उग्गानुगनिध्यामि।
धि कनम्य जीविनं पुंसः, शरणार्थिनमागतम् ।
यो नानमनुदाति, वरिपन्नमपि ध्रुवम् ॥ ६ ॥

·मार्कण्डेयपुराणस्थ-मरुत्तोपाख्यानम्
क्षत्रियोऽहमिमे भीताः, शरणं मामुपागताः।
अपकर्ता त्वमेवेषां, कथं वध्यो न मे भवान् ॥ ७॥
मरुत्त उवाच-
--
।
मित्रं वा वान्धवो वापि, पिता वा यदि वा गुरुः ।
प्रजापालन-विघ्नाय यो हन्तव्यः स भूभृता ॥८॥
सोऽहं ते प्रहरिष्यामि, न क्रोद्धव्यं त्वया पितः !
स्वधर्मः परिपाल्यो मे, न मे क्रोधस्तवोपरि ॥ ४॥
ततस्तौ परस्परवधं प्रति निश्चिती दृष्ट्वा मुनयः, तयोरन्तरे
समुत्पत्य तस्थुः । ऊचुश्च । त्वया पितरं प्रति, अस्त्रं न मोक्तव्यम् ।
त्वयापि पुत्रो न हन्तव्यः । मरुत्त उवाच । मया दुष्टा
निहन्तव्याः । सन्तो रक्ष्याः । पिता ब्रूते । शरणागत-सन्त्राणं
मया कार्यम् । अपराद्धः सुतो मम, यः शरणागतान् हन्ति ।
मुनय ऊचुः । इमे भुजङ्गा वदन्ति । तान् विप्रान् सञ्जीवयामः,
ये दुष्टपन्नगैर्दष्टाः । तदलं विग्रहेण । उभी राजवौँ प्रसीदताम् ।
उभी नियूंढ प्रतिज्ञो । उभावपि धर्म-कोविदो । ततस्ते भुजङ्गमा-
स्तान् विप्रान् विषसंहरणेन संजीवयामासुः ।
पित्रोननाम चरणौ, स ततो जगतीपतिः ।
मरुत्तश्च, स तं प्रीत्या, परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥१०॥
मानहा भव शत्रूणां, चिरं पालय मेदिनीम् ।
पुत्रपौत्रैश्च मोदस्व, मा च ते सन्तु विद्विषः ॥११॥

·११६
संस्कृत साहित्य कौमुद्याम्
एकपञ्चाशः पाठः ।। ५१ ।।
(मार्कण्डेयपुगणे विपश्चित्कथा )
विदेह-विषये जनकानां कुले विपश्चित्' इति विख्यातो
धर्मात्मा राजा बभूव । किंतु तेन किमपि वल्पं पापं कृतम् ।
तेन पापेन स नरकं प्राप्तः । तत्र च पापफलं भुक्तम् । ततो
यम-किंकरा एनमूचुः । एतावदेव ते पापम् । नान्यत् किंचिद-
वशिष्यते । तदेहि । पुण्यानाम् उपभोगाय स्वर्ग गच्छ । अथ
यदा स राजा गन्तुमुद्यतः, ततः सर्वैनरकवासिभिरुत्क्रुष्टम् ।
भो महापुरुष ! प्रसादं कुरु । तिष्ठ तावन्मुहर्तकम् । त्वंदङ्गसङ्गी
पवनोऽयम् आह्वादयति नो मनांसि । गात्रेभ्यश्च परितापं हरति ।
पीडामपहन्ति । भो दयां कुरु । तद्वचः श्रुत्वा राजा यमपुरुष
पप्रच्छ । मम सन्निकर्यात् कथमेतेपाम् आह्रादः । यमपुरुप
उवाच । महाभाग ! तव पुण्यस्य माहात्म्यमेतत्. यदेतेषां पापानां
दुःखानि मृदुत्वमागतानि । राजोवाच । यद्येतत्, न स्वर्ग गमि-
प्यामि । यत्सुखम् आर्तजन-निर्वाणदानोत्थम्, तत्सुखं ब्रह्मलोके-
ऽपि न प्राप्यते, इति मे मतिः ।
यदि मत्सन्निधौ एतान्, यातना न प्रवाधते ।
ततो
भद्रमुख, अत्राहम्, स्थास्ये स्थाणुरिवाचलः ॥१॥
यमपुरुप उवाच-
एहि राजन् ! प्रगच्छामः, निजपुण्य-समर्जितान् ।
भुव भोगान् अपास्येह, यातनाः पापकर्मणाम् ॥ २॥

·मार्कण्डेयपुराणस्थ-विपश्चित्कथ ११७ - राजोवाच- तस्मान्न तावद् यास्मामि, यावदेते सुदुःखिताः । मत्सन्निधानात् सुखिनो, भवन्ति नरकौकसः ॥ ३॥ .. यज्ञ-दान-तपांसीह, परन च न भूतये । भवन्ति तस्य यस्यात-परित्राणे न मानसम् ॥४॥ नरस्य यस्य कठिनं मनो वालातुरादिपु । वृद्धेषु च न तं मन्ये मानुषं राक्षसो हि सः ॥ ५॥ एतेषां सन्निकर्षात् तु, दुःखं यद् विपुलं महत् । एतेषां त्राणदानात्तु, मन्ये स्वर्गसुखात् परम् !॥ ६॥ प्राप्स्यन्त्यार्ता यदि सुखम्, वहयो दुःखिते मयि । किन्नु प्राप्तं मया न स्यात् । तस्मात् त्वं व्रजमा चिरम् ॥ ७॥ यमपुरुष उवाच । एष धर्मः प्राप्तः, स्वर्ग त्वामुपनेतुम् । धर्म उवाच । त्वां स्वर्ग नयामि । गम्यताम् । राजोवाच । धर्म ! अत्र नरके मानवाः पीड्यन्ते । त्राहीति माम् अार्ताः क्रन्दन्ति । अतोऽहं नवजामि । धर्म उवाच । कर्मणा नरकप्राप्तिः । एते पापाः स्वकर्मजपापं नरके क्षपयन्तु। पुण्येन कर्मणा स्वर्ग: स्त्वयाऽपि गन्तव्यः । राजोवाच- कथं स्पृहां करिष्यन्ति, सत्सम्पर्केषुमानवाः । यदि मत्सन्निधावेषाम् , उत्कर्षो नोपजायते॥८॥ ।

·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् तस्माद् यत् सुकृतं किञ्चित्, ममास्ति त्रिदशाधिप ! तेन मुच्यन्तु नरकात, पापिनो यातनागताः ॥ ६॥ धर्म उवाच- एवमूर्ध्वतरं स्थानं, त्वयावाप्तं महीपते ! एतांश्च नरकात् पश्य, विमुक्तान् पापकारिणः ॥१०॥ ततोऽपतत् पुष्पवृष्टिः, तस्योपरि महीपतेः । नरकस्था नराः सर्वे, यातनाभ्यः परिच्युताः ॥११॥ द्वापञ्चाशः पाठः ॥ ५२ ॥ (मार्कण्डेयपुराणे हरिश्चन्द्रोपाख्यानम् ) हरिश्चन्द्रेति राजर्षिः, आसीत् त्रेतायुगे पुरा । धर्मात्मा पृथिवीपालः, प्रोल्लसत्कीर्तिरुत्तमः ॥ १॥ स कदाचिद् महाबाहुः, अरण्येऽनुसरन् मृगम् । शुश्राव शब्दमसकृत. त्रायस्वेति च योषिताम् ॥ २॥ स विहाय मृगं राजा, मा भैषीरित्यभाषत । माय शासति दुर्मेधाः, कोऽयमन्यायवृत्तिमान् । कोऽयं वनाति वस्त्रान्ते, पावकं पापकृन्नरः ॥३॥ श्रुत्वा तन्नृपतेर्वचः। ततः स राजा विनयात्, प्रणिपत्याभ्यभाषत ॥ ४ ॥ विश्वामित्रस्ततः क्रुद्धः, ·मार्कण्डेयपुराणस्थ हरिश्चन्द्रोपाख्यानम् भगवन् ! एष धर्मो मे, नापराधो मम प्रभो ! न क्रोद्भुमर्हसि मुने ! निजधर्म-रतस्य मे ॥ ५ ॥ विश्वामित्र उवाच- यदि राजा भवान् सम्यम्, राजधर्ममवेक्षते । निर्वेष्टुकामो विप्रोऽहं, दीयतामिष्टदक्षिणा ॥ ६ ॥ हरिश्चन्द्र उवाच- उच्यतां भगवन् ! यत्ते, दातव्यम् अविशङ्कितम् । दत्तमित्येव तद् विद्धि, यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम् ॥ ७ ॥ विश्वामित्र उवाच- राजन् ! प्रतिगृहीतोऽयं, यस्ते दत्तः प्रतिग्रहः । प्रयच्छ प्रथमं तावद्, दक्षिणां राजसूयकीम् ॥ ८॥ राजोवाच- ब्रह्मन् ! तामपि दास्यामि दक्षिणां भवतो ह्यहम् । ब्रियतां द्विजशार्दूल ! यस्तवेष्टः प्रतिग्रहः ।।.६ ॥ विश्वामित्र उवाच-- ससागरां धरामेतां, सभूभृद्-ग्राम-पत्तनाम् । राज्यं च सकलं वीर ! सर्वमेतत्प्रदीयताम् ॥१०॥ स नृपः, तस्यर्वचनं श्रुत्वा, प्रहृष्टेनैव मनसा कृताञ्जलि- स्तथेत्याह । विश्वामित्र उवाच- - -- - ·१२० संस्कृत-साहित्य-कीमुद्याम् यदि राजन् ! त्वया दत्ता, मम सर्वा वसुन्धरा । यत्र मे विषये स्वाम्यं, तस्मानिष्क्रान्तुमर्हसि ॥११॥ राजा तथेत्युक्तवा, स्वपत्न्या शैव्यया वालकेनात्मजेन च सार्धम्, गन्तुं प्रचक्रमे । ततः स विश्वामित्रः पन्थानं रुद्धवा तं नृपं प्राह । मम दक्षिणाम् राजसूयकीम् अदत्वा क यास्यसीति? राजोवाच । भगवन् ! राज्यमेतत् ते दत्तम् । अद्य देहत्रयम् ममा- वशिष्टम् । विश्वामित्र उवाच । तथापि खलु दातव्या। हन्त्यदत्तं प्रतिश्रुतम् । राजोवाच । भगवन् ! सांप्रतं नास्ति । काल- क्रमेण ते दास्यामि । विश्वामित्र उवाच । किंप्रमाणः कालो मया प्रतीक्ष्यः ? शीघ्रमाचक्ष्व । राजोवाच । मासेन ते दास्यामि । साम्प्रतं नास्ति मे धनम् । विश्वामित्र उवाच । गच्छ । गच्छ । वधर्ममनुपालय । । अथ राजा पुरान्निर्गच्छति । तस्य भार्या बालकं सुतं गृहीत्वा तमनुयाति । पौराश्च तं तथा गच्छन्तं दृष्ट्वा क्रन्दनं कुर्वन्ति । हा नाथ ! हा महाराज! हा स्वामिन् ! किं जहासि नः ? यत्र त्वं तत्र हि वयम् । तव छायाभूता वयं त्वाम् अनुसरामः । आनृशंस्यं परो धर्म इति । इति पौरवचः श्रुत्वा राजा तेषामे- वानुकम्पया मार्गे अतिष्ठत् । विश्वामित्रोऽपितं दृष्ट्वा समागम्या- ब्रवीत् । धिक् त्वामनृतं जिह्मभापिणम् । यो मम राज्यं दत्वा पुनराक्रष्टुमिच्छसि । इत्युक्तः स राजा गच्छामीति ब्रुवन् दयितां शीघ्रमाकर्पन् ययौ । तथापि कौशिकः, तस्य भायाँ श्रमातुरां सहसा दण्डकाष्ठन ताडयामास । तां तथा ताडितां दृष्ट्वा हरि- श्चन्द्रो दुःखार्तः, गच्छामीत्याह । नान्यत् किंचिदिति । तदवलोक्य ·मार्कण्डेयपुराणस्थ हरिश्चन्द्रोपाख्यानम् १२१ कृपालवो विश्वेदेवाः प्राहुः । विश्वामित्रः सुपापोऽयम् । येनायं धर्मात्मा राजा स्वराज्यादवरोपितः । अथ स राजा वालपुत्रया शेव्ययानुगतः, वाराणसी पुरी पद्भ्यां ययो । पुरीं प्रविश्य विश्वामित्रमुपस्थितं ददर्श । विश्वामित्र उवाच । पूर्णः स मासः । राज ! दीयतां मम दक्षिणा । हरिश्चन्द्र उवाच । ब्रह्मन् ! अद्यैव सम्पूर्णो मासः यदेतद् दिनार्ध तिष्ठति, तत् प्रतीक्षस्व । विश्वामित्र उवाच । एवमस्तु । अहं पुनरागमिष्यामि । अद्य चेन्न प्रदास्यसि तव शाप प्रदास्यामि । , अथ राजाऽचिन्तयत् । कथमस्मै प्रदास्यामि । अकिंचनोऽ- हम् । किमु प्राणान् विमुञ्चामि ? एवं राजानं 'व्याकुलं दृष्ट्वा, तस्य पत्नी वाष्पगद्गदया गिरा प्रत्युवाच- त्यज चिन्तां महाराज ! स्वसत्यमनुपालय श्मशानवद् वर्जनीयो, नरः सत्यबहिष्कृतः॥१२॥. नातः परतरं धम, वदन्ति पुरुपस्य तु । यादृशं पुरुषव्याघ्र ! स्वसत्य-परिपालनम् ।।१३।। राजन् ! जातमपत्यं मे । सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । मां वित्तेन प्रदाय विप्राय दक्षिणां देहि । इत्युक्त्वा सा भृशं रुरोद । राजाऽपि तद्वाक्यमुपश्रुत्य मोहं गतः । संज्ञां च प्रतिलभ्य विलापमकरोत्। भद्रे.! महद् दुःखमिदम् । यत् त्वं मामेवं ब्रवीपि । दुर्वाच्य- मेतद्वचनं कथं कर्तुं शक्नोमि । इत्युक्त्वा भूमौ निपपात । मही- पतिं भुवि शयानं दृष्ट्वा, राजपत्नी सकरुणमुवाच । पत्न्युवाच । ।

·१२२ संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् हा महाराज! येन विपुलं धनं विप्राणां पूर्वम् अपवर्जितम्, स एष मे पतिर्भूमौ स्वपिति । हा. देव ! किं तवानेन कृतम् यदय. मिमां पापां दशां नीतः। इत्युक्त्वा भर्तृ दुःखमहाभारेण निपी- डिता सापिमूर्छितानिपपात। तौ पितरौतथापतितौ दृष्ट्वा शिशुः, अत्यन्तक्षुधाविष्टः प्राह । तात, तात ! ददस्वान्नम् । अम्बाम्ब ! भोजनं दद। । एतस्मिन्नन्तरे विश्वामित्रो धनं संमार्गितुं पुन: प्राप्तः । राजानं चेदमब्रवीत् । उत्तिष्ठ । उत्तिष्ठ राजेन्द्र ! यदि धर्ममवे- क्षसे, दीयतां सा मे दक्षिणा । सत्येनार्कः प्रतपति, सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परोधर्मः,स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः॥१४॥ अथवा किं ममैतेन । अद्य मे दक्षिणां यदि भवान् अदास्यति, ध्रुवं त्वां शप्स्यामि । इत्युक्त्वा स ययौ । राजा भयातुरो बभूव । अस्य भार्या भूयः प्राह । मम वचनं क्रियतामिति । तया पत्न्या चोद्यमानो राजा प्राह । भद्रे ! निर्वृणोऽहम् । एष ते विक्रयं करोमि । एवमुक्त्वा नगरं गत्वा. इदं वचनमब्रवीत् । भो भो नागरिकाः शृणुत ! दयितां विक्रतुंप्राप्तोऽहम् नृशंसः । यदि वः कस्यचिद् दास्या कार्यम्, स ब्रवीतु । अथ कश्चिद् वृद्धो द्विजः, तत्रागत्याह । अहं क्रेता । ममार्पय- स्व मे दासीम् । अस्ति मे वित्तम् । प्रिया च मे गृहकर्म कर्तु न शक्नोति । अस्मात्, मे प्रयच्छ । इदं वित्तं गृहाण। ततः स विप्रो नृपस्य वल्कलान्ते धनं वद्धवा नृपपत्नीमकर्षयत् । आकृष्टां तु मातरं दृष्ट्वा रोहिताश्वो रुरोद ! सा ब्रूते । आर्य !

·मार्कण्डेयपुराणस्थः -हरिश्चन्द्रोपाख्यानम् १२३ । तावन्मां मुम्च यावदहं शिशु पश्यामि । अस्य दर्शनं पुनदुर्लभम् भविष्यति । एहि वत्स! पश्य मां मातरम् दास्यतां गतम् । ततः स वालः, अम्बेति रुदन् समभ्यधावत् । ततस्तमागतं घालं द्विजः क्रोधादताडयत् । राजपत्युवाच । नाथ ! प्रसादं कुरु । इमं च वालकं क्रीणोप्य । ब्राह्मण उवाच । गृह्यतां वित्तमेतत् । बालको मे दीयताम् । ततः स विप्रः, तद् वित्तं दत्वा, मात्रा सह बालकमेकस्थमवन्धयत् । स पार्थिवः, तो नीयमानी दृष्ट्या, सुदुःखार्तो विललाप । हा प्रिये !हा वत्स! धिङ्माम् । इमामपि दशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि । ततो विश्वामित्रः प्राप्तः । नृपंच वित्तमयाचत । हरिश्चन्द्रोऽपि तस्मै, तद्धनं समर्पयामास । तद् वित्तमवलोक्य कुपितः कोशिकोऽब्रवीत् । स्तोकमिदं धनम् । किमिमां दक्षिणा मम सदृशीं त्वम् मन्यसे ? राजोवाच । भगवन् ! कश्चित्काल: प्रतीक्ष्यताम् । अन्यां दास्यामि । साम्प्रतं नास्ति । पत्नी विक्रीता बालकश्चेति । विश्वामित्र उवाच । राजन् ! दिव- सस्य चतुर्थोऽयं भागः स्थितः, एप एव मे प्रतीक्ष्यः । उत्तरं त्वया न वक्तव्यम् । एवं निष्ठुरं वचस्तं राजानमुक्त्वा कौशिकस्तूर्ण ययो । विश्वामित्र गते, राजा स्वविक्रयं विनिश्चित्य प्रोवाच । यो मानवो मां ऋतुमिच्छति स ब्रवीतु । अथ कपाल-हस्तः श्वगणाभिवृतः कश्चित् चण्डालस्त- त्रागतः । चण्डाल उवाच । अहमर्थी । आत्म-वेतनं शीघ्र कथय । राजोवाच । कस्त्वम् ? चण्डाल उवाच । चण्डालोs- हमिति । हरिश्चन्द्र उवाच । चण्डालदासत्वं नाहमिच्छेयम् । एवं वदतस्तस्य, विश्वामित्रः प्राप्तः । नराधिपं च प्राह ।

·१२४ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् चण्डालोऽयम् अनल्पं वित्तं ते . दातुमुपस्थितः । कस्माद् अशेषा दक्षिणा मां न दीयते ? राजोवाच । भगवन् ! वित्तशेषेण तवैव प्रेष्यो भवेयम् । विश्वामित्र उवाच । यदि प्रेष्यो मम भवान्, ततो मया चण्डालाय वित्तादेन दत्तोऽसि । एवमुक्तः श्वपाको विश्वामित्राय तद् द्रव्यं दत्वा, नरेश्वरं च बहवा, तं निज-पक्कणम् अनयत् । चण्डाल-पक्कणे वसन् स राजाऽचिन्तयत् । राज्यनाशः सुहृत्त्यागो, । भार्या-तनय-विक्रयः। प्राप्ता चण्डालता चेयम्, अहो दुःख-परम्परा ॥१५॥ अथ किंचित्कालानन्तरं चण्डालेनानुशिष्टो हरिश्चन्द्रः । इह श्मशाने दिवानिशम् तिष्ठ । प्रतिशवं षड्भागं मूल्यं राज्ञ देयम् । त्रयस्तु मम भागाः । द्वौ भागौ तव वेतनम् । एवं चण्डालेन समादिष्टो राजा शव-मन्दिरमागत्य मृतवेलापहारकोऽ- भवत् । श्मशानं च संप्राप्य स राजाऽचिन्यत् । व तद्राज्य मम ? हा शैव्ये ! हा पुत्र ! विश्वामित्रस्य दोषेण सर्व गतम् । इत्येवं चिन्तयन् राजा, यथा चण्डालेनोक्त तथा कुर्वन्, जीवन्नपि योन्यन्तरं गतः । शवानां मूल्यकरणे तस्य कालो व्यतीतः । एवं गतानि द्वादश वर्षाणि । अथ तस्य भार्या सर्पदष्टं स्वसुतं मृतमादाय तत्राजगाम । तस्या विलापशब्दमाकर्य राजा त्वरितं तत्समीपमागतः । परं, चिरप्रवास-संतप्तां पुनर्जातामिव तां भायीं नाभ्यजानात् । सापि तं पुरा चारुकेशान्तं भर्तारं जटालकं दृष्ट्वा नाभ्य- जानात् । राजपत्युवाच । हा वत्स ! हा लाथ ! घोरं दुःखमापतितम् ।

·- -- मार्कण्डेयपुराणस्थ हरिश्चन्द्रोपाख्यानम् राज्य-नाशः सुहृत्-त्यागो, भार्या-तनय-विक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजः, किं विधे! न त्वया कृतम् ॥१६॥ इति श्रुत्वा राजा, दयितां निधनं गतं च पुत्रं प्रत्यभिज्ञाय, दुःख-संतप्तो भृशं रुरोद, मूछी चाभिजगाम । सापि तं तामवस्था- मुपगतं प्रत्यभिज्ञाय, निश्चेष्टा धरणीतले निपपात । अथ चेतः संप्राप्य तो समं विलेपतुः । पुत्र-शोकम् अपहाय, भर्तुः कण्ठं समाश्लिष्य राजपत्न्युवाच । धिक त्वामत्यकरुणं दैवम् । येनायममरप्रख्यो राजा श्वपाकतां नीतः । राजन् ! स्वप्नोऽयम् तथ्यं वा । तत्कथ्यताम् । मुह्यते मम मनः । यद्येतदेवं धर्मज्ञ ! नास्ति धर्मे सहायता । नास्ति धर्मः कुतः सत्यम् आर्जवं चानृशंसता । यत्र त्वं धर्मपरमः ! स्वराज्यादवरोपितः ॥१७॥ एतच्छ्रुत्वा राजा कथयामास, यथा श्वपाकता प्राप्तेति । सापि सुचिरं रुदित्वा स्वपुत्रमरणं यथावृत्तं न्यवेदयत् । राजोवाच । कृपणी, पुत्रगधिनी, आवाम् यमस्य भिक्षां याचावहे । तस्मात्, तत्राद्य शीघ्रं बजावः, यत्र प्रियपुत्रो गतः । प्रिये ! दीर्घ कालं क्लेशमुपासितुंन रोचये। परन्तु, पश्य मे मन्दभाग्यम् । पराधीनो- ऽस्मि । नात्मायत्तः । चण्डालदासोऽहम् । चण्डालेन, अननुज्ञातो ज्वलनं न प्रवेक्ष्यामि । कथं प्राणान् विमुञ्चामि ? परायत्तोऽस्मि दुर्गतः । अथवा कथमपि न जीवामि । सुतशरी- रेण दीप्यमाने हुताशने निपतिष्यामि । तन्वनि ! मम कुकृतं क्षन्तव्यम् । गच्छ त्वं विप्र-वेश्म । परत्र सङ्गमो भूयात्, पुत्रेण सह च त्वया । इह लोके त्वेतत् कुतो भविष्यति ? . ।

·१२६
संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम्
यन्मया इसता किंचिद्, रहस्ये वा शुचिस्मिते !
अश्लीलमुक्त तत्सर्व, क्षन्तव्यं मम याचतः ॥१८॥
राजपत्नीति गर्वेण, नावज्ञेयः स ते द्विजः ।
सर्वयत्नेन ते तोष्यः, स्वामी दैवतवत्, शुभे ॥१६।।
राजपल्युवाच-
अहमप्यत्र राजर्षे ! दीप्यमाने हुताशने ।
दुःखभारासहाऽद्यैव, सह यास्यामि वै त्वया ॥२०॥
सह स्वर्ग च नरकं च, सहैवावां हि भुवहे ।
श्रत्वा गजा तदोवाच, एवमस्तु पतिव्रते ॥२१॥
ततो राजा चितां कृत्वा, स्वकं तनयमारोप्य, भार्यया सहितो
बद्धाञ्जलिपुटः, परमात्मानमचिन्तयत् । तस्य चिन्तयमानस्य,
सर्वे देवा धर्म प्रमुखतः कृत्वा, तत्र समाजग्मुः। आगत्य सर्वे
प्रोचुः । भो भो राजन् ! विश्वत्रयेण मैत्री कर्तुम् यः पुरान
शकितः, सोऽयं विश्वामित्रस्ते मैत्रीमिष्टं चाहतुमिच्छति ।
धर्म उवाच-
मा गजन्.! साहसं काढुर्धर्मोऽहं त्वामुपागतः ।
तितिक्षा-दम-सत्यायैः, स्वगुणैः परितोषितः ॥२२॥
इन्द्र उवाच-
हरिश्चन्द्र महाभाग ! प्राप्तः शक्रोऽस्मि तेऽन्तिकम् ।
त्वया स-भार्या-पुत्रेण, जिता लोकाः सनातनाः ॥२३॥

·" मार्कण्डेयपुराणस्थ-हरिश्चन्द्रोपाख्यानम् १२७ आरोह त्रिदिवं राजन् ! भार्या-पुत्र-समन्वितः । सुदुष्प्राप्य नरैरन्यैः, जितमात्मीय-कर्मभिः ॥२४॥ ततस्तस्य राज्ञः पुत्रः; इन्द्रस्य प्रभावात् समुत्तस्थौ । राजापितं सुतं परिष्वज्य परमया मुदायुतो बभूव । इन्द्रो भूयश्चैनमभापत । महाभाग!सभार्यःसपुत्रस्त्वं त्रिदिवंसमारोह । हरिश्चन्द्र उवाच- देवराज! अननुज्ञातः, स्वामिना श्वपचेन वै अगत्वा निष्कृति तस्य, नारोक्ष्येऽहं सुरालयम् ॥२५॥ धर्म उवाच- तवैनं भाविन क्लेशम्,. अवगम्यात्म-मायया । आत्मा श्चपाकतां नीतो, दर्शितं तच्च चापलम् ॥२६॥ इन्द्र उवाच । तत्स्वर्गमारोह, हरिश्चन्द्र । हरिश्चन्द्र उवाच । देवराज ! नमस्तुभ्यम् । प्रश्रयान्वितोऽहं ब्रवीमि । मच्छोक-मनमनसः, कोसलानगरे जनाः। तिष्ठन्ति,तानपोह्याद्य, कथं यास्याम्यहं दिवम्॥२७॥ यदि ते सहिताः स्वर्ग मया यान्ति सुरेश्वर! ततोऽहमपि यास्यामि नरकं वापि तैः सह ॥२८॥ इन्द्र उवाच- बहूनि पुण्यपापानि, तेषां भिन्नानि पै कथं संघात-भोग्यं त्वं, भूयः स्वर्गमवाप्स्यसि ॥२६।। पृथक् ।

·१२८
संस्कृत-साहित्य कौमुद्याम्
--
हरिश्चन्द्र उवाच-
शक्र ! भुङ्के नृपो राज्यं, प्रभावेण, कुटुम्बिनाम् ।
तच तेषां प्रभावेण, मया सर्वमनुष्ठितम् ।
उपकर्तृन् न सत्यक्ष्ये, तानहं स्वर्ग-लिप्सया ॥३०॥
तस्माद् यन् मम देवेश ! किंचिदस्ति सुचेष्टितम् ।
दत्तमिष्टमथो जप्त, सामान्यं तैस्तदस्तु नः ॥३१॥
बहुकालोपभोग्यं हि, फलं यन्मम कर्मणः ।
तदस्तु दिनमप्येकं, तैः समं, त्वत्प्रसादतः ॥३२॥
शक्र उवाच । एवं भविष्यति । ततः सर्वे चातुर्वर्ण-समायुतं
नगरं गताः । तत्रागत्य शक्रः प्रोवाच-
आगच्छन्तु जनाः शीघ्र, स्वर्गलोकं सुदुर्लभम् ।
धर्म-प्रसादात् । संप्राप्त, सर्वैर्युष्माभिरेव तु ॥३३॥
ततो विश्वामित्रः प्रीत्या तं नृपम् अयोध्यापुरेऽभ्यषिञ्चत् ।
राज्ञा सह तदा सर्वे, हृष्टपुष्ट-सुहृज्जनाः ।
सपुत्रपौत्रदारास्ते, · दिवमारुरुहुर्जनाः ॥३३॥ .
शक्र उवाच
हरिश्चन्द्र-समो राजा, न: भूतो न भविष्यति ।
अहो तितिक्षा-माहात्म्यम्, अहो दानफलं महत् ।
यंदागतो हरिश्चन्द्रः, पुरीं चेन्द्रत्वमाप्तवान् ॥३४॥

·भासस्य-मध्यम-च्यायोगः १२६ [Bhāsa is a renowned dramatist who lived before Kalidasa, say in the 3rd century A. D.:His works, over twelve in number, have been recently discovered. His style of writing is simple and forceful. Three of his dramas are presented here in a summary-form., The drama called Madhyaina Vyāyoga illustrates the beautiful example of self-sacrifice in service of others.] त्रयःपञ्चाशः पाठः ॥५३॥ ( भासस्य मध्यम-व्यायोगः ) ( ततः प्रविशति सुतत्रय-कलत्र-परिवृतो ब्राह्मणः, पृष्ठतो घटोत्कचश्च) ब्राह्मणः-भोः को नु खल्वेषः ? ब्राह्मणी-आर्य ! क एपोऽस्मान् संतापयति ? घटोत्कचः-भो ब्राह्मण ! तिष्ठ तिष्ठं । न गन्तव्यम् , न गन्तव्यम्। ब्राह्मणः-भो भोः पुरुष ! अस्त्यस्माकं मोक्षः ? घटोत्कचः-मोक्षोऽस्ति, समयतः । ब्राह्मणः-कः समयः ? घटोत्कचः-अस्ति मे तत्रभवती जननी । तयाहमाशप्तः । पुत्र ! ममोपवास-निसर्गार्थम् अस्मिन् वनप्रदेशे कश्चिन् मानुषः प्रतिगृह्य, आनेंतव्य इति । ततो मयासादितो भवान् । पुत्रमेकं विसर्जय ::: ब्राह्मणः-हं भो राक्षसापसद ! किमहमब्राह्मणः ?

·१३०
१
संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
2
घटोत्कचः-
यद्यर्थितो द्विजश्रेष्ठ ! पुत्रमेकं न मुञ्चसि ।
सकुटुम्बः क्षणेनैव, विनाशमुपयास्यसि || १ ॥
ब्राह्मणः--एष एव मे निश्चयः ।
कृतकृत्यं शरीरं मे, परिणामेन जर्जरम् ।
राक्षसाग्नौ सुतापेक्षी, होष्यामि विधि-संस्कृतम् ॥ २ ॥
ब्राह्मणी-आर्य !मामैवम् । पतिमात्रधर्मिणीपतिव्रतेति नाम ।
गृहीतफलेनैतेन शरीरेण, आर्य कुलं च रक्षितु-
मिच्छामि ।
घटोत्कचः-भवति ! न खलु स्त्रीजनोऽभिमतस्तत्रभवत्या ।
ब्राह्मणः-अनुगमिष्यामि भवन्तम् ।
घटोत्कचः-आः वृद्धस्त्वम्, अपसर ।
प्रथमः पुत्रः-भोस्तात ! ब्रवीमि खलु तावत् किंचित् ।
ब्राह्मणः-ब्रूहि ब्रूहि शीघ्रम् ।
प्रथमः पुत्रः-
मम प्राणैर्गुरुप्राणान्, इच्छामि परिरक्षितुम् ।
रक्षणार्थ कुलस्यास्य, मोक्नुमर्हति मां भवान् ।। ३ ।।
द्वितीयः पुत्रः-
ज्येष्ठः श्रेष्ठः कुले लोके, पितृणां च सुसंप्रियः ।
नोटमेव यास्यामि, गुरुवृत्तिमनुस्मरन् ॥ ४॥

·भासस्य-मध्यम-च्यायोगः १३१ तृतीयः पुत्रः-आर्यो ! मा मैवम् । ज्येष्ठो भ्राता पितृसमः, कथितो ब्रह्मवादिभिः। ततोऽहं कर्तुमस्म्य), गुरूणां प्राण-रक्षणम् ॥ ५॥ प्रथमः-वत्स ! मा मैवम् । आपदं हि पिता प्राप्तो, ज्येष्ठपुत्रेण तार्यते । ततोऽहमेव यास्यामि, गुरूणां, प्राणरक्षणात् ॥६॥ ब्राह्मणः-ज्येष्ठमिष्टतमम् न शक्नोमि परित्यक्नुम् ।. ब्राह्मणी-यथाऽर्यो ज्येष्ठमिच्छति तथाहसपि कनिष्ठमिच्छामि। द्वितीयः- पित्रोरनिष्टः कस्येदानी प्रियः ? घटोत्कचः-अहं प्रीतोऽस्मि । शीघ्रमागच्छ। द्वितीयः- धन्योऽस्मि यद्गुरुप्राणाः, स्वैःप्राणैः परिरक्षिताः। वन्धुस्नेहाद्धि महतः, काल-स्नेहस्तु दुर्लभः ॥७॥ घटोत्कचः-अहो ! स्वजनवात्सल्यमस्य ब्राह्मणवटोः । द्वितीयः-भोस्तात ! अभिवादये । ब्राह्मणः-एह्यहि पुत्र ! ब्रह्मलोकमवाप्नहि । द्वितीयः-अनुगृहीतोऽस्मि । अम्ब ! अभिवादये । ब्राह्मणी-जात ! चिरं जीव । द्वितीयः-अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य ! अभिवादये । प्रथमः-एहि वत्स ! परिष्वजस्व गाढं माम् । द्वितीयः-अनुगृहीतोऽस्मि । तृतीयः-आर्य! अभिवादये ।

·१३२ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् 2 द्वितीयः- स्वस्ति । तृतीयः-अनुगृहीतोऽस्मि । द्वितीयः-भोः पुरुष ! किंचित् ब्रवीमि । घटोत्कचः-ब्रूहि हि शीघ्रम् । द्वितीयः--एतस्मिन् वनान्तरे जलाशय इव दृश्यते, तत्र' मे प्रकल्पित-परलोकस्य पिपासा-प्रतीकारं करिष्यामि। घटोत्कचः-दृढव्यवसायिन् ! गम्यताम् । अतिक्रामति मातुराहारकालः । शीघ्रं गच्छ द्वितीयः-भोस्तात ! एष गच्छामि । (निष्कान्तः) ब्राह्मणः-हा हा परिमुषिताः स्म । हा पुत्रक ! कथं गत एव । घटोत्कचः-चिरायते खलु ब्राह्मणवटुः । भो ब्राह्मण ! आहूयतां तव पुत्रः । ब्राह्मणः-आः ! अतिराक्षसं खलु ते वचनम् घटोत्कचः-मर्षयतु भवान् । किंनामा तव पुत्रः ब्राह्मणः-एतदपि न शक्यं श्रोतुम् । घटोत्कचः-युक्तं भोः ! ब्राह्मणकुमार ! किनामा ते भ्राता? प्रथमः -तपस्वी मध्यमः । घटोत्कचः-अहमेवाह्वयामि । भो मध्यम ! मध्यम ! शीघ्र मागच्छ। (ततः प्रविशति भीमसेनः) भीमा-भोः ! प्राप्तोऽस्मि । घटोत्कचः-किं भवानपि मध्यमः ? भीमः-न तावदपरः। मध्यमः-(उपगम्य) भोः पुरुप ! प्राप्तोऽसि । ? .

·भासस्य-मध्यम-व्यायोगः રરર घटोत्कचः-प्राप्तवानिदानी खल्वसि मध्यमः । मध्यम! इत इतः । ब्राह्मणः-(भीमसेनमुपंगम्य) भो मध्यम ! परित्रायख ब्राह्मण-कुलम् ।. भीमा-न भेतव्यम् । न भेतव्यम् । मध्यमोऽहमभिवादये। ब्राह्मणः-वायुरिव दीर्घायुर्भव । भीमः-अनुगृहीतोऽस्मि । कुतो भयमार्यस्य ? ब्राह्मणः-श्रूयताम् । अहं खलु केशवदासो नाम ब्राह्मणः । उत्तरस्यां दिशि मम मातुलो यशवन्धुर्नामास्ति । तस्य पुत्रोपनयनार्थ सकल त्रोऽस्मि प्रस्थितः । भीमा-अरिष्टोऽस्तु पन्थाः । ततस्ततः । ब्राह्मणः-ततः ससुतपरिजनं मामेष राक्षसो हन्तुकामो- ऽभ्युपैति । भीमः-एवम् अनेन, ब्राह्मणजनस्य मार्गविघ्नः कृतः। भवतु । निग्रहिण्यामि तावदेनम् । भोः पुरुष ! तिष्ठ तिष्ठ । घटोत्कचः--एष स्थितोऽस्मि । . भीमः-किमर्थं ब्राह्मणजनमपराध्यसि ? मुच्यतां द्विजसत्तमः । घटोत्कचः-न मुच्यते । मुच्यतामिति विस्रब्धं, बवीति यदि मे पिता। न मुच्यते तथा ह्येप, गृहीतो मातुराज्ञया ॥८॥ भीमः-(आत्मगतम् ) कथं मातुराक्षेति ? अहो! गुरुशुश्रपुः खल्वयम् तपस्वी । साधूक्तम् । माता किल मनुष्याणां दैवतानां च दैवतम् । (प्रकाशम् ) भोः पुरुष! प्रष्टव्यं खलु तावदस्ति। । .

·१३४
संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
घटोत्कचः-ब्रूहि ब्रूहि शीघ्रम् ।
भीमः का नाम भवतो माता ?
घटोत्कचः-श्रूयतां, हिडिम्बा नाम राक्षसी ।
भीमा--(आत्मगतम्)
एवं हिडिम्बायाः पुत्रोऽयम् ।
(प्रकाशम् ) भोः पुरुष ! भोः पुरुष ! मुच्यताम् ।
घटोत्कचः--न मुच्यते ।
भीमः-भो ब्राह्मण ! गृह्यतां तव पुत्रः । वयमेनमनुगमिष्यामः ।
द्वितीयः-मा मा भवानेवम् ।
त्यनाः प्रागेव मे प्राणाः, गुरुप्राणेष्वपेक्षया ।
युवा रूपगुणोपेतो, भवांस्तिष्ठतु
भूतले ।।३॥
भीमः--आर्य ! मा मैवम् । क्षत्रियकुलोत्पन्नोऽहम् । पूज्यतमाः
खलु ब्राह्मणाः । तस्माच्छरीरेण ब्राह्मण-शरीरं विनिमातु-
मिच्छामि ।
घटोत्कचः-अथ केनायं वारितः ?
भीमा--मया।
घटोत्कच-किं त्वया ?
भीमः-अथ किम् !
घटोत्कचः-तेन हि भवानेवागच्छतु । ( उभौ परिक्रामतः)
इह तिष्ठ । त्वदागमनमम्बायै निवेदयामि ।
भीमा--बाढम् । गच्छ ।
घटोत्कचः-(उपसृत्य) अम्ब ! अयमभिवादये । चिराभिल
पितो
आहारार्थमानीतो
भवत्या
मानुपः।

·भासस्य-मध्यम- व्यायोगः
१३५
(प्रविश्य)
हिडिम्या-जात चिरंजीव ! कीदृशो मानुप आनीतः ?
पश्यामि तावदेनम् । किमेप. मानुप आनीतः ?
घटोत्कचः-अम्ब ! कोऽयम् ?
हिडिम्बा-उन्मत्तक! देवतं खल्वस्माकम् ।
घटोत्कचः-का प्रत्ययः ?
हिडिम्या-अयं प्रत्ययः । जयत्वार्यपुत्र. ।
भीमः-(विलोक्य ) का पुनरियम् ? अये देवी हिडिम्या !
हिडिम्बा-उन्मत्तक ! अभिवादयस्व पितरम् ।
घटोत्कचः--तात ! अयमभिवादये ।
भीमः-पुत्र ! अतिवलपराक्रमो भव ।
घटोत्कचः-अनुगृहीतोऽस्मि ।
ब्राह्मणः-~एवं भीमसेनपुत्रोऽयं घटोत्कचः ।
भीमः-पुत्र ! अभिवादयखात्रभवन्तं केशवदासम् ।
घटोत्कचः-भगवन्नभिवादये।
ब्राह्मणः--पितृसदृशगुणकीतिर्भव ।
घटोत्कचः--अनुगृहीतोऽस्मि ।
ब्राह्मणः--भोवृकोदर! रक्षितमस्मत्कुलम् गच्छामस्तावत्।
भीमः-अदूरतोऽस्माकमाश्रमः । तत्र विश्राम्य गम्यताम् ।
ब्राह्मण:-कृतमातिथ्यमनेन जीवित-प्रदानेन । तस्माद्
गच्छामस्तावत् ।
भीमा-गच्छतु भवान् सकुटुम्ब पुनर्दर्शनाय ।।
.

·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् ब्राह्मणः-बाढम् । प्रथमः कल्पः । (सपुत्रत्रय-कलत्रो निष्क्रान्तः केशवदासः) भीमा-हिडिम्बे ! इतस्तावत् । वत्स घटोत्कच! इतस्तावत् । तत्रभवन्तं केशवदासम्, आश्रमपदद्वारमात्रमपि संभावयिष्यामः । (निष्क्रान्ताः सर्वे) चतुःपञ्चाशः पाठः ॥ ५४॥ ( भासस्य कर्ण-भारम् ) सूत्रधारः-एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । ( परिक्रम्य, कर्ण दत्वा ) अये किन्नु खलु विज्ञापनव्यग्ने शब्द 'इव श्रयते ? अङ्गं ! पश्यामि । (नेपथ्ये ) भो भो ! निवेद्यतां महाराजाय, अङ्गेश्वराय । सूत्रधारः-भवतु । विज्ञातम् । संग्रामे तुमुले जाते, कर्णाय कलिताञ्जलिः । निवेदयत्ति सम्भ्रान्तो, भृत्यो दुर्योधनाज्ञया ॥१॥ (निष्क्रान्तः) (ततः प्रविशति भट:) भटः-भो भो ! निवेद्यतां महाराजाय, अङ्गेश्वराय, युद्धकाल उपस्थित इति । (परिक्रम्य, विलोक्य)अये अयमहराजः

·भासस्य-कर्ण-भारम्
१३७
-
समर-परिच्छद-परिवृतः, शल्यराजेन सह स्वभवना--
निष्क्रम्य, इत एवाभिवर्तते । यावदपसामि ।
(निष्क्रान्तः)
(ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः कर्णः शल्यश्च )
कर्णः-शल्यराज ! यत्रासो अर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः।।
शल्य:-बाढम्
कर्ण:-भोः ! कष्टम् । निरर्थम् अस्त्रं मया शिक्षितम् । भोः
शल्यराज! श्रूयतां ममात्रस्य वृत्तान्तः ।
शल्यः-ममाप्यस्ति कौतूहलम् एनं वृत्तान्तं श्रोतुम् ।
कर्णः-पूर्वमेवाहं जामदग्न्यस्य सकाशं गतवानस्मि ।
शल्य:-ततस्ततः ।
कर्णः-ततः।
विद्युल्लता-कपिल-तुङ्ग-जटाकलापम्,
उद्यत्प्रभा-वलयिनं परशुं दधानम् ।
क्षत्रान्तकं मुनिवरं
भृगुवंश-केतुम्,
गत्वा प्रणम्य निकट निमृतः स्थितोऽस्मि ।।२।।
शल्यः-ततस्ततः ।
कर्ण:-ततो जामदन्निना ममाशीर्वचनं दत्वा, पृष्टोऽस्मि ।
को भवान्, किमर्थमिहागत इति ।
शल्य:-ततस्ततः।
कर्णः-ततः । 'भगवन् ! अखिलान्यस्त्राणि, उपशिक्षितुम्
इच्छामि', इत्युक्तवानस्मि ।
शल्यः-ततस्ततः ।
4

·१३८ संस्कृत-साहित्य कौमुद्याम् कर्णः-तत उक्तोऽहं भगवता ब्राह्मणेषूपदेशं करिष्यामि, न क्षत्रियाणामिति। शल्यः-अस्ति खलु भगवतः क्षत्रियवंश्यैः पूर्ववैरम् । ततस्ततः। कर्णः-ततो 'नाहं क्षत्रिय', इत्यत्रोपदेशं ग्रहीतुम् आरब्धं मया। कर्णः-ततः - शल्यः-ततस्ततः । कतिपयकालातिक्रमे, कदाचित् .. फल- मूल-समित्-कुश-कुसुमाहरणाय गतवता गुरुणा सहानुगतोऽस्मि । शल्यः--ततस्ततः । कर्णः ततः स गुरुर्वन-भ्रमण-परिश्रमात् मदके निद्रावश- मुपगतः । शल्य:-ततस्ततः । कर्णः-ततः । कृन्ते वज्रमुखेन नाम कृमिणा दैवान्ममोरुद्वये; निद्राच्छेद-भयाद् असह्यत गुगेधैर्यात् तदा वेदना । उत्थाय क्षतजाप्लुतः स सहसा रोपानलोद्दीपितो, बुवा मां च शशाप कालविफलान्यस्त्राणि तें सन्विति ।।३।। शल्यः--अहो कष्टमभिहितं तत्रभवता! कर्ण:--परीक्षामहे तावदस्त्रस्य वृत्तान्तम् । ( तथा कृत्वा) पतान्यस्त्राणि निर्वीर्याणीव लच्यन्ते । शल्य:-भोः ! कष्टं किन्न खल्विदम् । कर्णः-शल्यराज ! अलमलं विपादेन ।

·भासस्य-कर्ण-भारम् हतोऽपि लभते स्वर्ग, जित्वातु लभते यशः । उभे बहु-मते लोके, नास्ति निष्फलता रणे ॥४॥ अक्षयोऽस्तु गोब्राह्मणानाम् । अक्षयोऽस्तु पतिव्रता- नाम् । अक्षयोऽस्तु रणेपु, अपराङ्मुखानां योध- पुरुषाणाम् । अक्षयोऽस्तु मम प्राप्तकालस्य । एप भोः ! • प्रसन्नोऽस्मि ! शल्यराज ! यावद् रथमारोहावः । शल्या-वाढम् । ( उभी रथारोहणं नाटयतः) कर्णः-शल्यराज ! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः । (नेपथ्ये ) भोः कर्ण ! महत्तरां भिक्षा यावे। कर्णः-(आकर्य) अये वीर्यवान् शब्दः । आहूयतां स विप्रः । न न! अहमेवाह्वयामि । भगवन् ! इत इतः । (ततः प्रविशति'ब्राह्मणरूपेण शक्रः ) राक:--भोः कर्ण! महत्तरां भिक्षां याचे। कर्णः--दृढं प्रीतोऽस्मि । कर्णोऽहं भवन्तमेप नमस्करोमि । शक:-(आत्मगतम् ) किन्नु खलु मया वक्तव्यम् । यदि दीर्घायुर्भव इति वक्ष्ये, दीर्घायुभविष्यति। यदिन वक्ष्ये, मूढ इति मां परिभवति । तस्मादुभयं परिहत्य, किन्नु खलु वक्ष्यामिः। भवतु । दृष्टम् । (प्रकाशम् ) भोः कर्ण ! सूर्य इव चन्द्र इव, हिमवानिव, सागर इव तिष्ठतु ते यशः। कर्ण:--भगवन् ! किं न वक्तव्यं दीर्घायुरिति ? अथवा एत- देव शोभनम् । कुतः।

·१४० संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् , . धर्मो हि यत्नैः पुरुषेण साध्यो, भुजङ्गा-जिह्वा-चपला नृपश्रियः। तस्मात् प्रजापालनमात्रबुद्धया, हतेषु देहेषु, गुणा धरन्ते ॥५॥ भगवन् । किमिच्छसि ? किमहं ददामि ? शक्रः-महत्तरां भिक्षां याचे । कर्णः-महत्तरां भिक्षां भवते प्रदास्ये । गोसहस्रं ददामि । शक्रः-गोसहस्रमिति ! मुहूर्तकं क्षीरं पिबामि । नेच्छामि, कर्ण ! नेच्छामि । कर्णः-किं नेच्छति भवान् ? इदमपि श्रूयताम् । वाजिनां सहस्त्रं ते ददामि । शक्रः-अश्व इति ! मुहूर्तकमारोहामि । नेच्छामि, कर्ण ! नेच्छामि । कर्णः-किं नेच्छति भवान् ? अन्यदपि श्रूयताम् । वारणानां वृन्दमेतत्ते ददामि। शक्रः-गज इति ! मुहर्तकमारोहामि । नेच्छामि, कर्ण ! नेच्छामि । कर्णः-किं नेच्छति भवान् ? अन्यदपि श्रूयताम् । अपर्याप्त कनकं ददामि । शक्रः-गृहीत्वा गच्छामि । (किंचिद् गत्वा) नेच्छामि, कर्ण! नेच्छामि । कर्ण:-तेन हि जित्वा पृथिवीं ददामि । शकः-पृथिव्या किं करिप्यामि ? कर्ण:-तेन हि मच्छिरो ददामि । शक:-अपि हा! श्रपि हा!

·भासस्य-कर्ण-भारम् १४१ कर्ण:-न भेतव्यम्, न भेतव्यम् । प्रसीदतु भवान् । अन्यदपि श्रूयताम् । । अनौः सदैव जनितं मम देहरक्षा, देवासुरैरपि न भेद्यमिदं सहास्त्रैः । देयं तथापि काचं सह कुण्डलाभ्याम् प्रीत्या यथा भगवते रुचितं यदि स्यात् ॥६॥ शक्रः-(सहर्षम् ) ददातु । ददातु । कर्णः--(आत्मगतम्) एप एवास्य कामः ।किंतु कृष्णस्योपायः। सोऽपिभवतु।धिगयुक्तमनुशोचितुम्। नास्ति संशयः। (प्रकाशम् ) गृह्यताम् । शल्य:-अझराज! न दातव्यम्, न दातव्यम् । कर्णः-शल्यराज ! अलमलं वारयितुम् । पश्य । शिक्षा चयं गच्छति गच्छत्ति कालपर्ययाव सुबद्धमूला निपतन्ति पादपाः। जलं जलस्थानगतं शुष्यति, हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति ||७|| तस्माद् गृह्यताम् । (निकृत्य ददाति) शक्रः - (गृहीत्वा आत्मगतम् ) हन्त गृहीते एते । पूर्वमे- वार्जुनविजयाथै सर्वदेवैर्यत्. समर्थितं तदिदानी मयानुष्ठितम् । तस्मादहमपि, ऐरावतमारुह्य, अर्जुन- कर्णयोर्द्वन्द्वयुद्धं पश्यामिः। .. (निष्क्रांतः). च ·१४२ संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् . शल्यः-भो अङ्गराज । वञ्चितः खलु भवान् । कर्णः-केन? शल्यः:-शक्रेण । कर्णः-न खलु । शक्रः खलु मया वञ्चितः । कुतः । अनेक-यबाहुति-तर्पितो द्विजैः, किरीटिमान् दानवसंघ-मर्दनः। सुरद्विपास्फालन-कर्कशाङ्गुलिः , मया कृतार्थः खलु पाकशासनः ॥ ८ ॥ (प्रविश्य ब्राह्मणरूपेण ) देवदूतः-भोः कर्ण! कवच-कुण्डल-ग्रहणात्, जनित- पश्चात्तापेन पुरंदरेण अनुगृहीतोऽसि । पाण्डवेषु, एकपुरुपवधार्थम्. अमोघमस्त्रं, विमला नाम शक्ति- रियं प्रतिगृह्यताम् । कर्ण:-धिम् । दत्तस्य न प्रतिगृह्णामि । देवदूतः-ननु ब्राह्मणवचनाद् गृह्यताम् । कर्णः-ब्राह्मणवचनमिति। न मयातिक्रांतं पूर्वम् । कदालभैय? देवदूतः-यदा स्मरसि तदा लभस्व । कर्णः-बाढम् । अनुगृहीतोऽस्मि । प्रतिनिवर्ततां भवान् । देवदूतः- वाढम् । (निप्कांतः) -शल्यराज ! यावद रथमारोहावः । शल्य:-यादम्। कर्ण: -शल्यराज ! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः । शल्यः-यादम्। कर्ण:- ·भासस्य--चाल-चरितम् १४३ (भरत-चाक्यम् ) सर्वत्र सम्पदः सन्तु, नश्यन्तु विपदः सदा । राजा राजगुणोपेतो, भूमिमेकर प्रशास्तु नः ॥ नः ॥६॥ (निष्कान्ती) पञ्चपञ्चाशः पाठः ॥ ५५ ॥ 10 ( भासस्य वाल-चरितम् ) सूत्रधारः--अये शब्द इव श्रूयते । अङ्ग । पश्यामि । नारदोऽ- यं हरिं द्रष्टुमभ्यागतः । (ततः प्रविशति नारदः) नारदः--अये इयमत्रभवती देवकी मायया शिशुत्वमुपागतं नारायणं प्रगृह्य वसुदेवेन सह शनैः स्वगृहानिष्का- मति । नमो भगवतें। नारायणाय नरलोक-परायणाय, लोकाननाय कमलामललोचनाय । रामाय रावण-विरोचन-पातनाय, वीराय वीर्य-निलयाय नमो वराय ॥१॥ : (निष्कान्तः) (ततः प्रविशति बालहस्ता देवकी वसुदेवश्च ) वसुदेवः-देवकि ! अर्धरात्रः खलु वर्तते । प्रसुप्तो मथुरायां - ·१४४ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् सर्वो जनः । तस्माद् यावन्न कश्चित् पश्यति, तावद् वालं गृहीत्वा, अपकामामि । देवकी-क्क आर्यपुत्रः, इमं नेष्यति ? वसुदेवः-देवकि ! सत्यं ब्रवीमि । अहमपि न जाने । भवतु । आनय । देवकी-गृह्णातु आर्यपुत्रः । वसुदेवः-(गृहीत्वा ) ( देवकीम् ) प्रविश त्वमभ्यन्तरम् । देवकी-एपा गच्छामि मन्दभागा । ( निष्क्रान्ता) वसुदेवः- हन्त प्रविष्टा देवकी । यावदपक्रामामि । (परिक्रम्य ) निष्क्रांतोऽस्मि मथुरायाः । अहो बलवांश्चायम- न्धकारः । इयं भगवती यमुना कालवर्षसम्पूर्णा स्थिता । किमिदानीं करिष्ये ? हन्त द्विधाच्छिन्नं जलम् इतः स्थितम् इतः प्रधावति । दत्तो मे भगवत्या मार्गः । (अवतीर्य ) निष्क्रांतोऽस्मि यमु- नायाः। (ततः प्रविशति नंदगोपः) वसुदेवः वयस्य नन्दगोप ! अपि भगवतीभ्यो गोभ्यः कुशलम् ? नन्दगोपः-श्राम् भर्तः ! कुशलम् । चतुवा-बयस्य ! किमिदानी प्रच्छाद्यते ? नन्दगोपः-भतः ! नास्ति किंचित् । यसुदेवा-मम खलु प्रागः शापितः स्याद् यदि सत्यं न यात् ।

·भासस्य-चाल-चरितम्
१४५
नन्दगोपः-का गतिः ! शृणोतु भर्तः ! अद्यार्धरात्रेऽस्माकं
कुटुम्विन्या, नहि नहि युष्माकं दास्या यशोदया
प्रसूतेयं दारिका तपखिनी जातमात्रैवापगतप्राणा
संवृत्ता । एनां दारिकां गृहीत्वा निर्गतोऽसि ।
वसुदेवः-हन्त भोः ! न शक्यं लोकस्याधिष्ठानभूतं
कृतान्तं वञ्चयितुम् । वयस्य ! काष्ठभूतं कलेवरं
त्यज्यताम् ।
नन्दगोपः-न शक्नोमि भतः! न शक्नोमि ।
वसुदेवः-ईदृशो लोकधर्मः । त्यज्यताम् ।
नन्दगोपः-यद् भर्ता आज्ञापयति । दारिके ! दारिके!
(इति रोदिति)
वसुदेवः-वयस्य ! अलमलं रुदितेन । उत्तिष्ठ । उत्तिष्ठ ।
नन्दगोपः-(तथा कृत्वा उपगम्य) जयतु भर्ता । अनेन
दासजनेन किं कर्तव्यम् ?
वसुदेवः-वयस्य ! ननु त्वमपि जानासि, दुरात्मना कसेन
मम षट् पुत्रा निधनम् उपानीता इति । तत्
सप्तमोऽयं दीर्घायुः। गृह्यतामयम् ।
नन्दगोपः-विभेमिभतः! विभेमि। यदि कंसो राजा शृणोति
वसुदेवस्य दारको नन्दगोपस्य हस्ते न्यासो
निक्षिप्त इति, किंबहुना, गतमेव मे शिरः ।
(विचिन्त्य) यद् भवतु तद् भवतु । आनयतु ।
भर्ता दारकम् ।
!

·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
दामोदरः- वाढम् । प्रथमः कल्पः ।
V (ततः प्रविशति राजा)
राजा-दामोदरमिहोपनीय मल्लेनाद्य घातयामि ।
सेन ! ध्रुवसेन!
भट:-(प्रविश्य ) जयतु महाराजः ।
राजा-किमागतो नंदगोपपुत्रः ?
भट:-श्रोतुमर्हति महाराजः प्रविशन्नेव दामोदरः ससङ्कर्ष
गन्धहस्तिनं व्यापादयामास ।
राजा--( सावेगम् ) गच्छ, यथानिर्दिष्टौ चारगुरमुष्टि
प्रवेशय । यावदहमपि प्रासादमारुह्य चारगुरमुष्टि
योयुद्धं पश्यामि ।
भटः-यदाज्ञापयति महाराजः ।
(निष्कान्तः)
(ततः प्रविशतो ध्रुवसेनेन सह चारगुरमुष्टिको )
राजा-ध्रुवसेन ! प्रवेश्येतां गोपदारको ।
• भट:- यदाज्ञापयति महाराजः ।,
(निष्क्रान्तः)
(ततः प्रविशतो दामोदरसकर्पणी ध्रुवसेनेन सह)
भट:-एप महाराजः । उपसतां भवन्तौ ।
उभी-श्राः कस्य महाराजः ?
भटः-सर्वस्य जगतोऽस्माकं च ।
दामोदरः-अद्यप्रभृति न भविष्यति ।
भट:-जयतु महाराजः । एतौ तो।
राजा-ध्रुवसेन ! प्रवर्तता
युद्धम् ।
(सर्व युद्धं कुर्वन्ति)

·भासस्य-चाल-चरितम् १४६ दामोदरः-(चाणूरं निहत्य ) भन्नास्थिरेप निहतः। सङ्कर्पणः-(मुष्टिकं निहत्य ) मयापि निहतोऽयम् । दामोदरः-कंसासुरंच यमलोंकमहं नयामि । (प्रासादमारुह्य कंसं शिरसि निगृह्य पातयित्वा )एष एष दुरात्मा कंसः पतितः । गोपालकाः ही ही गोपालकानां राज्यं संवृत्तम् ! वसुदेवः-(प्रविश्य ) अंये ! नन्दन्ति सुरतूर्याणि, वृष्टिः पतति कौसुमी । कंसान्तकस्य पूजार्थ, प्रायो देवाः समागताः ॥ १ ॥ (गन्धर्वाप्सरसो गायन्ति ) नारायण ! नमस्तेऽस्तु, प्रणमन्ति च देवताः । अनेनासुरनाशेन, मही च परिरक्षिता ॥ २ ॥ (भरत-वाक्यम् ) मां सागरपर्यन्तां, हिमवद्-विन्ध्यकुण्डलाम् । डोमेकातपत्राङ्को, राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ ३ ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे) ·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् [Kalidāse the greatest poet of India lived in the 4th or the 5th century A, D. His powers of poetic imagination are of a very high order and his style of writing is so elegant. : Here is a beautiful description of seasons in his work called the Ritu Sambāra. I have taken liberty to make necessary alterations in the text.] षट्पंचाशः पाठः ॥ ५६ ॥ [ कालिदासस्य ऋतुसंहारे ] I (ग्रीष्मर्तु-वर्णनम् ) मृगाः प्रचण्डातप-तापिता भृशम्, तपा महत्या परिशुष्कतालवः । वनान्तरे तोयमिति प्रधाविता, निरीक्ष्य भिन्नाञ्जनसन्निभं नमः ॥ १ ॥ खेमयूखैरभितापितो भृशम्, विदह्यमानः पथि तप्तपांमुभिः । अवाङ्मुखो निहागतिः श्वसन् मुहुः, फणी मयूरस्य तले निपीदति ।। २ ।।

·कालिदास-कृत-ऋतुसंहारस्थ-शरवर्णनम्
II (वर्पाचर्णनम् )
तृषाकुलैश्चातकपक्षिण
प्रयाचितास्तोयभरावलम्विनः ।
प्रयान्ति मन्दं बहुवारिवर्षिणो,
बलाहकाः श्रोत्र-मनोहरस्वनाः ॥ ३ ॥
तृणोद्गमैरुद्धतकोमलाङ्कुरै-
श्चितानि नीलैर्ह रिणी-मुखक्षतैः ।
वनानि रम्याणि हरन्ति मानसम्,
विभूषितान्युद्गतपल्लबद्रुमैः ॥ ४ ॥
.III ( शरद-वर्णनम् )
काशैर्मही, शिशिर-दीधितिना रजन्यो,
हंसैलानि सरितां, कुमुदैः सरांसि ।
सप्तच्छदैः कुसुम-भारनतैर्वनान्ताः,
शुक्लीकृतान्युपवनानि च मालतीभिः ॥ ५ ॥
सोन्माद-हंस मिथुनरुपशोभिवानि,
स्वच्छानि फुल-कमलोत्पल-भूषितानि ।
मन्दप्रचार-पवनोद्गत-वीचिमाला-
न्युत्कण्ठयन्ति हृदयं सहसा सरांसि॥६॥

·१५२ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् IV (हेमन्त-वर्णनम् ) नवप्रवालोद्गम-पुष्परम्यः, प्रफुल्ललोध्रः परिपक्वशालिः । विलीनपद्मः प्रपतत्तुषारो, हेमन्तकालः समुपागतः सखे ॥७॥ प्रभृतशालिप्रसवैश्चितानि, मृगाङ्गना-यूथ-विभूषितानि । मनोहरक्रौञ्च-निनादितानि, सीमान्तराण्युत्सुकयन्ति चेतः||८|| V (शिशिर-वर्णनम् ) न चंदनं चन्द्र-मरीचि-शीतलम्, न हर्म्यपृष्ठं शरदिन्दुनिर्मलम् । न वायवः सान्द्रतुपारशीतला, जनस्य चित्तं रमयन्ति साम्प्रतम् ।। ६ ।। निरुद्धवातायन-मन्दिरोदरम्, हुताशनो भानुमतो गभस्तयः । गुरूणि वासांसि च शास्त्रचिन्तनम्, प्रयान्ति कालेऽद्य जनस्य सेव्यताम् ।।१०॥ - VI ( वसन्त-वर्णनम् ) द्रुमाः सपुष्पाः सलिलं सपद्मम्, नमः प्रसन्नं पवनः सुगन्धिः ।

·कालिदासस्य सूक्तयः सुखाः प्रदोपा दिवसाश्च रम्पाः, सर्व सखे! चारुतरं वसन्ते ॥११॥ नाना-मनोज्ञ-कुसुम-दुम-भूषिताग्रान्, हृष्टान्यपुष्ट-निनदाकुल-सानुदेशान् । शैलेयजाल-परिणद्ध-शिलागुहान्तान्, दृष्ट्वा जनः क्षितिभृतो मुदमेति सर्वः ॥१२॥ सप्तपञ्चाशः पाठः ॥ ५७ ॥ (कालिदासस्य सूक्तयः) मालविकाग्निमित्रे-(१) पत्तने सति, ग्रामे रत्न-परीक्षा (२) सर्वज्ञस्याप्येकाकिनो निर्णयाभ्युपंगमो दोपायः (३) मंदोऽप्यमंदतामेति संसर्गेण विपश्चितः (४) किन्नु खलु दर्दुराव्याहरंतीति देवः पृथिवीं वर्पितु विस्मरति । विक्रमोर्वशीये--(५) अतिस्नेहः खलु कार्यदर्शी (६) छिन्नबंधे मत्स्ये पलायिते, निर्विरणो धीवरो भणति धर्मों मे भविष्यतीति। मेघदूते---( ७ ) रिक्तः सर्यो भवति हि लघुः, पूर्णता गौरवाया (८) आपन्नातिप्रशमनफलाः संपदो झुत्तमानाम् ।

·संस्कृत-साहित्य-कीमुद्याम्
[Bhartrihari who lived in the seventh century A. D. was
agrammarian, a philosopher and a poet too. His famous
poctical works are the three Satakas-the Niti, the
śriñgara and the Vairājña Šataka.]
एकपष्टः पाठः ॥ ६१ ॥
भर्तृहरेः पद्यानि )
नीतिशतके-
हित्य-संगीतकला-विहीनः,
निात् पशुः पुच्छविपाण-हीनः ।
गं न खादन्नपि जीवमान-
द् भागधेयं परमं पशूनाम् ।। १ ।।
यपां न विद्या न तपो न दानम्,
जानं न शीलं न गुणो न धर्मः ।
ते मत्यलोके सुवि भारभूता,
मनुप्यन्त्रण मृगाचरन्ति ॥ २ ॥
टिचं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यम्,
निनिनि दिशानि, पापमपाकरोति ।
चनः प्रसादयति दिनु ननोति कीर्तिम्,
मन्मंगनिः कथय किं. न करोति पुंसाम् ॥ ३ ॥

·- 14 भत हरेः पद्यानि विपदे धैर्यमथाभ्युदये क्षमा, सदाम वाव पटुता युधि विक्रमः यशसि चाभिरतर्व्यसनं श्रुती, प्रकृति-मिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥४॥ । भवन्ति नम्रास्तग्वः फलोद्गमैः, नवाम्बुमि रि-विलम्बिनो घनाः । अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः, स्वभाव एवैप परोपकारिणःम् । तृष्णां छिन्धि भज क्षमा जाह मदम् पापे रतिं मा कृथाः, सत्यं बृह्यनुयाहि साधु-पदवीम् सेवस्व विद्वज्जनम् । मान्यान्मानय, विद्विषोऽप्यनुनय प्रच्छादयस्वान् गुणान, कीर्ति पालय दुःखिते कुरु दयाम् एतत्सतां लक्षणम् ॥६॥ निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु, लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम्।

·संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम्
- अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा,
न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदंन धीराः ॥ ७
स्तृष्णा न जीर्णा
वैराग्यशतके-
• भागा न भुक्ता वयमेव भुक्ता-
स्तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः ।
काल न यातो वयमेव याता.
वयमेव
जीर्णाः।। ८।
८
व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती,
रोगाश्च शत्रवइव प्रहरन्ति देहम् ।
आयुः परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भो,
लोकस्तथाऽप्यहितमाचरतीति चित्रम् ।।
चला लक्ष्मीश्चलाः प्राणाः, चलं जीवितयौवनम्।
चलाचले च संसारे,धर्म एकोहि निश्चलः॥१०॥