·No text on this page.

·સસ્તુ સાહિત્ય” એટલે “ઊંચામાં ઊંચું સાહિત્ય
અવધૂત
ગીતા
( ભગવાન દત્તાત્રેયપ્રતિ)
અનુવાદક:
શાસ્ત્રી પ્રતાપરાય પ્રજારામ ભટ્ટ
ભિક્ષુ બંડાનંદની પ્રશ્નાર્દી
ભ્રષ્ટતું વકકા
ઠે.ભદ પાસે અમદાવાદ અને કાલબાદેવી રોડ મુન- ર
(
એક રૂપિ

·સં.: ૨૦૦૦
પ્રત : ૨૫૦૦
સર્વ હક્ક પ્રકાશક સંસ્થાને સ્વાધીન છે.
મુદ્રક અને પ્રકાશકઃ
ત્રિભુવનદાસ ક. ઠક્કર
સસ્તું સાહિત્ય મુદ્રણાલય,
ઠે. રાયખડ જ અમદાવાદ,

·પ્રકાશકનું નિવેદન
અદ્વૈત એ અધ્યાત્મવિદ્યાનું છેલ્લું પગથિયું છે. ત્યાં
પહોંચ્યા પછી બીજે સાધનો બિનજરૂરી થઈ જાય છે. પણ
તે ઈશ્વરના અનુગ્રહથી જ પ્રાપ્ત થાય છે, એ મહાન સત્ય આ
ગીતાના પ્રથમ લેકમાં જ કહેલું છે. અતિ એટલે ઈશ્વર
સાથેની એકતા–એ વિચારથી ભડકવાની જરૂર નથી. ભક્તિની
એ પરાકાષ્ટા છે અને તે ગીતામાં પણ ચોક્કસ બતાવવામાં આવી
છે, જે શાશ્વત અવ્યચપદ પરમેશ્વરના પ્રસાદથી મળે છે તે જ આ
भक्तया मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनंतरम् ॥
ગીતા અ. ૧૮, લો. પ૬
અર્થાત, હું જેટલું (પરિણામવાળા) તથા જે સ્વરૂપવાળા)
છું તેવા મને (જ્ઞાની) ભક્તિ વડે યથાર્થ જાણે છે તેથી મને,
યથાર્થ જાણુને તે પછી મારામાં પ્રવેશે છે.
આમ ઈશ્વરમાં પ્રવેશ કરવો એ જ અદ્વૈતની ભાવનાનું
ફળ છે. એટલે ભક્તિ, જ્ઞાન અને યોગ વગેરે સાધને જુદાં
જુદાં હાઇ એ સર્વનું અંતિમ ધ્યેય એક જ છે.
ગવિદ્યા-બ્રહ્મવિધાના સાહિત્યમાં અગ્રસ્થાન ધરાવનારા,
આધારભૂત અને સર્વમાન્ય એવા આ પુસ્તક “અવધૂત ગીતાનું
પ્રકાશન કરતાં અમને હર્ષ થાય છે. વિષય મુશ્કેલ છે, પણ
અભ્યાસ અને ધ્યાનથી બચ્યા રહે છે તેને ઈશ્વર–જેમ તુકારામ
મહારાજ કહે છે તેમ હાથ પકડીને આગળ લઈ જાય છે.
જે
.

·ભગવાન દત્તાત્રેય (અવધૂત) બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ એ ત્રિપુટના અંશાવતાર મનાય છે. તે મહાન ઋષિ હતા. સમર્થ શિક્ષક હતા. છેવટની જ વાત તેમણે આ ગ્રંથમાં ઉપદેશી છે, તે જગતમાં આધ્યાત્મિક વિષમાં ગોથાં ખાતા મુમુક્ષુઓને સન્માર્ગે લઈ જવાની તેમની દયા અને અનુકશ્માનું પરિણામ છે. શ્રીમદ્ ભાગવતના ત્રીજા અધ્યાયમાં દત્તાત્રેય (જે અવધૂત તરીકે પણ જાહેર થયેલા છે, તેમને માટે લખ્યું છે કે, “છઠ્ઠા અવતારમાં અત્રિઋષિની પ્રાર્થનાને લીધે અનસૂયાથી તેમના પુત્રપણે (દત્તાત્રેય તરીકે) ઉત્પન્ન થયા અને અલક રાજાને તથા પ્રલાદ વગેરેને આત્મવિધાને ઉપદેશ કર્યો.” આ ઉપદેશ એ જ “અવધૂત ગીતા” છે, એમ અમારું માનવું છે. દત્તાત્રેય (છઠ્ઠો અવતાર), મત્સ્ય (દસ), વારાહ (અગિ- ચાર), નૃસિંહ (ચૌદમો), વામન (પંદરમો), એની પણ ઘણું કાળ પહેલાનો હતો. વ્યાસ (સત્તરમો), રામચંદ્ર (અઢારમો), કૃષ્ણ (વીસમો) અને બુદ્ધ (એકવીસમો) એ સર્વ તો પછીથી ઘણે સમયે થયા, એમ ભાગવતમાં વર્ણન આપેલું છે. એટલે ધર્મ શાસ્ત્રોમાં અત્યંત પ્રાચીન અને આદિ શિક્ષણ “અવધૂત ગીતા'નું છે એમ કહી શકાય. “દત્ત અને પરશુરામ નામના સ્વામીશ્રી કૃષ્ણમજજીના ઉત્તમ ગ્રન્થમાં ત્રિપુરારહસ્યમાં અપાયો ભગવાન દત્તાત્રેયને ઉપદેશ આ સંસ્થાએ પ્રસિદ્ધ કર્યો છે, તેનાથી પ્રજાના મુમુક્ષુ- વર્ગમાં ઘણો સંતોષ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. કાલીકમલીવાળા સ્વામી વિશુદ્ધાનંદજીના એક અદ્દભુત ગ્રન્થ પક્ષપાત રહિત અનુભવપ્રકાશમાં “પ્રહૂલાદઆખ્યાન' નામનું પ્રકરણ આવા જ ઉપદેશોથી ભરેલું છે અને અવધૂત પ્રહૂલાદને આપેલું શિક્ષણ તેમાં આલેખેલું છે. આ સંવાદ કહિપત

·હાઈ ઐતિહાસિક નથી, પણ વેદાંતના એક મહાન પારગત
ગીએ લખેલા હાઈ તેમાંથી થોડેક ભાગ અમે આ ગ્રંથની
છેવટે પરિશિષ્ટ તરીકે જોક્યો છે, તે જિજ્ઞાસુઓને જરૂર ઉપયોગી
થઈ પડશે.
આમાંને આઠમો અધ્યાય સ્ત્રીઓ પ્રત્યે આત્યંતિક ધૃણું
દર્શાવનારે હાઈ અમને તે ક્ષેપક લાગે છે, કેમકે ગ્રન્થના બીજા
ભાગો સાથે તે અસંગત દેખાય છે. તેમાંથી ત્રણેક લોક તથા
તેનું ભાષાંતર ભાયાષવાળું જણાવાથી છેડી દેવામાં આવ્યું છે.
ગુરુ દત્તાત્રેયના જીવનના પ્રસંગોને ઇતિહાસ બહુ થોડે
મળે છે. જે મળે છે તે આ સંસ્થા તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા “હિન્દના
આચાર્યો” નામના પુસ્તકમાં અપાય છે. બીજાના દોષ
જરાયે ન જોતાં તેમાંથી માત્ર ગુણ હોય તે જ ગ્રહણ કરવો એ
શિક્ષણને પરિણામે, ભગવાન દત્તે માનેલા ચોવીસ ગુરુઓ અને
તેમના જીવનમાંથી શો ઉપદેશ તેમણે ગ્રહણ કર્યો, વગેરે વિગતે
તે પુસ્તકમાંથી વાચકને વિસ્તારથી મળશે.
મુંબઈ
સતું સાહિત્ય મુદ્રણાલયના ટ્રસ્ટીઓ વતી
તા. ૧૦–૬–૪૪
મનુ સૂબેદાર (પ્રમુખ)
૧

·અનુવાદકનું નિવેદન
लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं वहुसभ्भवान्ते
मानुष्यमर्थदद्मनित्यमपीह लोके ।
तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु याव
निःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्यात् ॥
(શ્રીમદ્માવત રહ ૨, ૪. ૨ ૨૨.)
અર્થ–ઘણું જન્મોના અંતે આ મનુષ્યદેહ મળે છે, જે
મનુષ્યદેહ નાશવંત હોવા છતાં પણ પુરુષાર્થ આપનાર છે,
તેને દેવેચ્છાથી સંપાદન કરી ધીર પુરુષે તે દેહ જ્યાં સુધી પડે
નહિ, તેટલામાં તરત કલ્યાણ માટે પ્રયત્ન કરવો. વિષયનું સુખ
તો પશુ, પંખી વગેરેના જન્મમાં પણ મળે છે, તે સારું પ્રયત્ન
કરવો નહિ.
પ્રભાસક્ષેત્રમાં યાદવાસ્થળી થયા પછી, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ
પિતાનું અવતારકાર્ય પૂર્ણ થતાં, સ્વધામમાં પધારતા હતા. તે
સમયે પિતાના પરમ ભક્ત ઉદ્ધવજીને ઉપર જણાવેલ છેલ્લો
ઉપદેશ આપતાં કહેલું કે, “પશુ વગેરેના શરીરમાં પણ હિત
તથા અહિત સમજવા માટે જીવ પોતે જ પોતાને ગુરુ બને છે.
મનુષ્યો તો પ્રત્યક્ષ અને અનુમાન–પ્રમાણે વડે પિતાનું હિતાહિત
તરત સમજી શકે છે. મનુષ્ય પોતે જ પિતાને વિષયવાસનામાંથી
બહાર કાઢી શકે છે. તેને ગુના ઉપદેશની કંઈ જરૂર રહેતી
નથી. સંશય અને વિપરીત વાસના દૂર થઈ જતાં જ પોતાની
મેળે જ્ઞાનપ્રાપ્તિ થાય છે.” એ પ્રમાણે દત્તાત્રેયે પોતે પિતાની
મેળે જ પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, આદિ ચરાચર પદાર્થોનું બારીક
નિરીક્ષણ કરી, તેને પોતાના ગુરુ માનીને, તેઓના અનુકરણીય
શ્રેષ્ઠ ગુણ ગ્રહણ કરીને પરમાત્મજ્ઞાનપૂર્વક અવધૂત પદવી પ્રાપ્ત
કરી હતી.
*

·આ અમૃતમય ઉપદેશમાં ભવબંધનમાંથી મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવા માટે સુંદર માર્ગદર્શન છે. તેવું જ પણ વિશેષ માર્ગદર્શન, અને બ્રહ્મપ્રાપ્તિને સુનિશ્ચિત ઉપાય, આ અવધૂતગીતામાં, દત્તગુરૂએ સર્વ કહિતાર્થે સારી પેઠે સમજાવેલ છે, જે પ્રત્યેક પાઠકને ગ્રંથને પાઠ કરતાં અનુભવમાં આવ્યા વગર રહેશે નહિ. અવધૂત ગીતા એટલે અવધૂતે ગાયેલી ગીતા. અવધૂત એટલે જગતની સર્વ જંજાળાને છેદીભેદીને બિલકુલ મુક્ત થયેલ મસ્ત ફકીર. અવધૂત કેને કહે, અને તેનાં લક્ષણો શું, તેનું સ્પષ્ટ નિરૂપણ આ ગીતાના આઠમા અધ્યાયના છટ્ટાથી નવમા કેમાં આપવામાં આવેલ છે, તે ઉપરાંત શ્રી અવધૂત ઉપ- નિમાં નીચે પ્રમાણે લાક્ષણિક વ્યાખ્યા આપેલી છે – अक्षरत्वात् वरेण्यत्वात् धृतसंसारवन्धनात् । तत्त्वमस्यर्थसिद्धत्वात् अवधूनोऽभिधीयते ॥१॥ यो विलंध्याश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः पुमान् । अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स उच्यते ॥ २ ॥ અર્થ—અક્ષરપણુથી અર્થાત્ અવિનાશીપણુથી આત્મ- સ્વરૂપ શિવ-વિષ્ણુસ્વરૂપ બની જવાના કારણે, વશ્યપણથી અથવું પસંદ કરવા યોગ્ય અતિ ઊંચી જ્ઞાનદશાની પ્રાપ્તિ થવાના કારણે, સંસારનાં સર્વ બન્ધનને ફગાવી દઈને મસ્ત- રામ બની જવાના કારણે, અને તમર “તે તું છે” અર્થાત આત્મસ્વરૂપ ચેતનબ્રહ્મ તે તું જ છે, એવા અર્થજ્ઞાનની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થવાના કારણે, અવધૂત કહેવાય છે. (૧) જે પુરુષ વર્ણન તથા આશ્રમોના ધર્મોને ઓળંગીને પોતાના આત્મામાં સ્થિત થયેલ છે, એ વર્ણો તથા આશ્રમના ભેદની પાર નીકળી ગયેલો આતમજ્ઞાનમાં જોડાયેલો જોગી અવધૂત કહેવાય છે. (૨) આ અવધૂત ગીતા એવા જ્ઞાનમસ્ત કેવલ બ્રહ્મનિષ્ણ ભગવાન દત્તાત્રેયજીએ ગાયેલી–કહેલી હોવાથી તેમના જેવા બ્રહ્માનંદના રંગે રંગાયેલા અવધૂત પદવીની પ્રાપ્તિ સારા પ્રયત્નપરાયણ પતિઓ માટેની સાધન-જ્ઞાન-સામગ્રીથી ભરપૂર હોય તેમાં નવાઈ ·મૂળ કાન માને છે ના પાર કરી ના વિ છે, ગીની કાર ૬૦ રનમ, મ = 1 માન ખાને ' . એ . જ કામ રકાર પાર . - પ . એ ના જે છે તેમ તેમ તે અસર કg દેકમ - ને તે જ નિરમાન સંપાદન કરીને, તુ પર પી. જી કામા માટે નાનને તિર પાર કરતા રા ર તા. બા- વાર અને બળ પુર દરાજ મને વાનને બોધ આપીને મારી માંથી મુક્ત કર્યા હતા. તેની ગતિ સાધક . થીમ ભવનના એકાદ અને રામા, ડમ તથા નવમ માં, બગવાન સુખી નિજ મન ઉદરને કરી છે, તે જિગાઓએ એક લેવી. દત્તાત્રેયજીએ રાજાના “આમાના ઉદ્ધાર આમા વડે કરો એ રિદ્ધાંતને અનુસરીને. પરવશતાને તાગ કરી. વાઢથીપણાધી પોતાના જ આમાં કાનમાં કેવી તે પ્રગતિ પાસ કરી તેને કયા જિજ્ઞાસ બુકાઓએ વારા જાણવા યોગ્ય છે, એટલું જ નહિ પણ બધાનને માગ ન અને સરળ કરી આપનારી પડ્યું છે. આ દત્તાત્રેય ભગવાનનું મુખ્ય ધામ આપણા ગુજરાત- ના સુરાષ્ટ્રપ્રદેશમાં આવેલા ગિરનાર પર્વત ઉપર છે. ગિરનાર- * એ સિવાય વગર તેમજ નાસિક પાસે પણ દનનાં સ્માનો છે. મહારાષ્ટ્રમાં ભક્તિને પ્રચાર ઘણો કેવામાં આવે છે, ·દે: ના મથાળે પહોંચ્યા પછી મોટું શિખર અંબા માતાજીનું આવે છે. તે મૂકીને આગળ વધતાં સર્વથી ઊંચું બીજું શિખર અવ- ધૂત ગોરક્ષનાથજીનું આવે છે. ત્યાંથી આગળ જતાં, જાણે કે પર્વતને ભેદીને લગભગ એકદમ સીધું આકાશમાં ઊંચું ઊભેલું દત્તગુરુનું શિખર દેખાય છે. તે શિખર પર આ અવધૂત ગીતા- ને કહેનાર ગુરુ દત્તાત્રેયનાં પગલાં એક નાની સરખી ડેરીમાં છે. શિખરની નીચેના ભાગમાં એક બાજુ પર દત્તના કમંડલુ સરખે કમંડલકુંડ આવેલો છે. શિખર ઉપર ચઢાવ બહુ જ સી હેવાથી ઉપર ચઢનારને જરા નજર ચૂક થતાં અથવા પવનના સત ઝપાટાથી નીચે ખાઈમાં ગબડી પડવાને ભય પ્રતિપળ રહે છે. તે છતાં, અસંખ્ય યાત્રાળુઓ હૃદયના ભરપૂર - ભક્તિભાવ સાથે, ભારતવર્ષના ભિન્ન ભિન્ન ભાગમાંથી પરિશ્રમની પરવા નહિ કરતાં એ ઉત્તુંગ શિખર “જય ગિરનારી,” “બમ્ ગિરનારી, “ગિરનારી ભરોસા ભારી, વગેરે ગર્જનાઓ કરતા દત્ત ગુરુની પાદુકાઓનાં દર્શનપૂજન માટે ચાલ્યા આવે છે. એટલું જ નહિ પણ દર વર્ષે કાર્તિક શુદિ એકાદશી (દેવદિવા- બી)થી પૂર્ણિમા સુધી આસપાસની લીલી ખીણના રળિયામણ વનપ્રદેશોમાં ફરીને દત્તધામ ગિરનારની પરિક્રમા કરીને લાખો યાત્રાળુઓ પિતાને જન્મારે સફળ થયો એમ માને છે. આ ભાષાંતર કરનાર સાધુ, સંતો, જોગી મહાત્માઓને ગંગા ન્હાથ ન ગમતી, ચઢે ન ગઢ ગિરનાર, તીને પન એસે ગયે, ગયે જમાને હાર, એમ બોલતા પિતાને જન્માર હારી ન જતાં જીતી જવાય તે સારુ ગિરનાર પર હર્ષના આવેશમાં ચઢતા અનેકવાર જોયા છે. પૂર્ણ પુરુષોત્તમ, પૂર્ણાવતારી સર્વશ્રેષ્ઠતમ સુરાષ્ટ્રવાસી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પિતાના મૂળ પુષ્પ યદુરાજાને સદુપદેશ આપી તારનાર, બીજા સુરાષ્ટ્રવાસી, અવતારી, અવધૂત દત્તાત્રેયજી પ્રતિ ઉદ્ધવજીનું ધ્યાન આકર્ષ, ગિરનારી ગુરુનું અનુકરણ કરી ·ગુણગ્રાહક બની, જગતના સર્વ પ્રાણી પદાર્થો પાસેથી જ્ઞાન સંપા- દન કરી, સંસારના સઘળા સંબોના પૂર્ણ પરિત્યાગપૂર્વક પૃથ્વી પર પર્યટન કરતા રહેવાનો ઉદ્ધવજીને છેવટને ઉપદેશ આપો, તે પ્રભાસ પ્રદેશ પણ ગિરનારથી આગળ, સમુદ્રતટ પર સુરાષ્ટ્રમાં જ આવેલો છે, ગિરનારી ગુરુની આ અવધૂત ગીતાનું સાદી ગુજરાતીમાં ભાષાંતર કરવાનું કાર્ય મારા જેવા દગુરુની છાયામાં ગિરનાર સમીપ રહેનાર, એક સુરાષ્ટ્રવાસીને અનાયાસે આવી મયું, તેમાં એ બંને પ્રાચીન, સોરઠી, અવતારી મહા વિભૂતિઓને સંકેત અને કૃપા. તેઓનાં ચરણના શરણભાવથી, આ ગ્રંથનું ભાષાં- તર બનતી કાળજી રાખીને કરવા યત્ન કરેલ છે, છતાં પુસ્તક- ની અસલ પ્રતોમાં ઘણે ઠેકાણે પાઠમાં ફરક હોવાના કારણે, તથા વ્યાકરણદોષના કારણે અને ભાષા બહુ જગાએ સૂત્ર- રૂપ હોવાના કારણે, તેમજ આત્મજ્ઞાનને વિષય અતિ ગહન હાઈ વાણી મનથી અતીત હોવાના કારણે, કેટલેક ઠેકાણે ભાષાં- તરમાં ખલન થઈ જવા સંભવ રહે છે. તેવાં ખલનો સારુ સુજ્ઞ પાઠકોની ક્ષમા યાચ, તથા– दत्तः स्वात्मापि येनेह स्वभक्तायात्रये मुदा । दत्तात्रेयोऽवधूतोऽव्यात्सर्वांनस्मान्गुरूः सदा ॥ જે દત્તે પિતાને આત્મા પણ પિતાના ભક્ત અત્રિને આનંદ સહિત આપી દીધે તે ગિરનારી ગુરુ દત્તાત્રેય અવધૂત આપણું સર્વનું અહર્નિશ રક્ષણ કરે, એ અભ્યર્થના સાથે વિરમ – શાસ્ત્રી પ્રતાપરાય પ્રજારામ ભટ્ટ ·૫૦૦ ૪૮૦૦ ૫૦૪ ૧૬૦ ૨-૮-૦ ૧૩ શ્રીમદ્ ભગવદ્દગીતા ગુજરાતી સરલાઈ. તથા પીડિત બીલકડની વિસ્તૃત ટીકા સાથે. કદ પહ, પૃષ્ઠ ૬૭૬, મૂલ્ય રૂપિયા ૧–૧૦-૦ શ્રીભગવદ્દગીતા-એક બાજુક ને બીજી બાજુ ભાષાંતરવાળ પૃષ્ઠ ૪૮૦, પટ્ટીનાં પૂઠાં, મૂલ્ય રૂપિયા ૦-૮–૦ શ્રીભગવદગીતા-લોક તથા તેની નીચે લાપાંતરવાળા-કદ ૩૪૫, પૃષ્ઠ ૪૪૮, ઑર્ડપટ્ટીનાં પૂઠાં, મૂલ્ય રૂપિયા ૦૭-૦ શ્રીભગવદગીતા-માત્ર ગુજરાતી ભાષાંતર-ઓર્ડપટ્ટીનાં પૂઠાં, પૃષ્ઠ ૨૮૮, કદ ૫, મૂલ્ય રૂપિયા ૧-૪-૦ શ્રીપંચર(ગીતા-મેટા અક્ષરોમાં, પાકાં પૂઠાં, કદ ઈચ પ૮, પૃષ્ઠ ૬૦૦, ર્ડપટ્ટીનાં પૂઠાં, મૂલ્ય રૂપિયા ૧-૧૦-૦ સંતવાણી તથા ઉપદેશે- રામકૃષ્ણકથામૃત ગ્રંશેમાં ૮૨૦ દીવાને સાગ૨ અખાની વાણ-સુધારાવધારા સાથે–ત્રીજી આવૃત્તિ સંત કબીર-આધ્યાત્મિક પદે–વા. મ. શાહ .. પ્રીતમદાસની વાણી-આવૃત્તિ ૨ જી પ૬૦ ભજનસાગર-૩૧ ભજનનો ઉત્તમ સંગ્રહ ૬૮૮ ૨-૮-૦. ગુજરાતની ગઝલો (દી. બ. કૃષ્ણલાલ ઝવેરી) તુ –પસંદ કરેલા અભંગોને સંગ્રહ-મરાઠીમાં દાસબેધ-સમર્થ રામદાસ સ્વામીકૃત) ... ૬૪૮ સ્વામી રામતીર્થના સદુપદેશ-ગ્રંથ. ૧ લે ૫૬૪ સદુપદેશે(ગ્રંથ ૩ જા રૂપે).. પર૦ કસ્વામી વિવેકાનંદના ઉપદેશો-(ભાગ ૪-૫) રાતિઆવૃત્તિ ૨જી (ભાગ ૮મા રૂપે) ૩૮૪ પાતંજલ ને સાનગ (ભાગ ૧૦, ૧૧) પ૬૦ તુકારામ ગાથા-ગ્રંથ ૧ લે તથા ૨ સરળ ભાષાંતર ૧૮૪૦ પરમસુખી થવાનાં સાધન સંતો તથા વીરપુરનાં જીવનચરિત્રો— બુદ્ધચરિત્ર તથા અન્ય સતપુરુષે- ૪૬ રામકૃષ્ણ પરમહંસ-વિસ્તૃત ચરિત્ર- સવામી વિવેકાનંદ-ચરિત્ર-(ભાગ ૯મા રૂપે) સ્વામી રામતી વિસ્તૃત ચરિત્ર-(ગ્રંથ ૪ થારૂપે) સંત તુકારા-વિસ્તૃત ચરિત્ર ... ચૈતન્ય મહાપ્રભુ-પં. ૧થી ૫-ત્રણ ગ્રંથોમાં (સચિત્ર) ૧૫૬ ૧૮૦ ૧૨૦ ૦-૫-૦ વ -- ૨–૮–૦ ૨-૮-૦ ૨૪-૦ . ૬૮૬ --- ૨-૮-૦ ૭૮૪ ૬૭૨ ૬૪૮ ૨૮-૦ ·૫૦૪ } ૦-૧૦- ૫૨૮ ૨-૮-૦ ૨૮-૦ ૧૫૨ ૦-૧૨- 1 ૧૪ જ્ઞાનેશ્વર મહારાજ ને મહાત્મા એકનાથ .. સ્વામીશ્રી બ્રહ્માનંદજી ને શિવાનંદજીનાં ચરિત્રો ૪૨૪ શ્રી રામચંદ્ર દત્ત ને નાગમહાશયના ચરિત્રો ... ૩૩૬ મહાત્મા સયુદાસજી, ભૂધરભકત ને ૨૫૬ મહાતમા જાનકીદાસજીનાં ચરિત્રો ભક્તચરિત્ર-ર૯ ભક્તોનાં ચરિત્રો- આદર્શ ચરિત્રસંગ્રહ-ભાગ ૧ લો–પર ચરિત્રો ૧-૧૨-૦ –ભાગ ૨ ૭૦ ચરિત્રો ૬૨૪ મુસ્લિમ મહાત્માઓ-(૯૬ ચરિત્રો, ઉપદેશો સહિત) ૭૫૬ ૨-૪-૦ , નાનક ૭૨ અહર્ષિ દયાનંદ સ્વામી સહજાનંદ-(આ પુસ્તક પતે જ) ૧૧૨ હિંદના આચાર્યો–છપાય છે. સત્વર બહાર પડશે. ઐતિહાસિક તથા સાહિત્યવિષયક ગ્રંથો– ભારતના વીરપુરુ–ઐતિહાસિક ચરિત્ર ૩૩૬ વીર દુર્ગાદાસ અથવા મારુ સરદારે- --૦-૦ કચ્છની લોકવાર્તા (શ્રી. ડુંગરશી ધરમશી સંપટ) ૩૫૪ સાહિત્યપ્રારંભિકાલે. હિંમતલાલ ગ. અંજારિયા ૧૫૨ ખાસ સ્ત્રી ઉપાગી ગ્રંથા- ભારતની દેવીઓ–ગ્રંથ ૧ લા–પ્રાચીન ૧૧૩ ચરિત્રો ૭૩૨ ગ્રંથ ૨ જે–પ્રાચીન અને ઐતિહાસિક ર૨૪ ચરિત્રો ૭૩૨ ગ્રંથ ૩ –પ્રાચીન અને અર્વાચીન ૧૬૬ ચરિત્રો ૮૦૪ દયાળુ માતા અને સદગુણ પુત્રી-(આવૃત્તિ ૫ મી) ૧૬૦ કલ્યાણમયી (શ્રી. ડુંગરસી ધવ સંપતિ) ટૂંકી વાતે થે ૧લે-સામાજિક નિર્દોપ ૬૬ વાતે ૫૮૮ ૨ –કુટુંબ માટે ઉપયોગી પવાતે પ૭૬ પામે-સ્ત્રીપુરુષને ઉપયોગી પદ વાતો ૪૦૮ ફ -સર્વ માટે ઉપકારક ૮૬ વાતે ૩૨૦ સ્વર્ગનું વિમાન- ૩૭૨ ૨-૦-૦ વગરને પાને-૩૧૨ ૨-૦–૦ સ્વર્ગની કૂંચી– ૩૭૨ ૨–૦–૦ વગને પ્રકાશ- ર૩૬ ૨-૦-૦ સાચુ સ્વ- ગની જિદગી-૩૦૦ ૨–૦-૦ સંસારમાં વર્ગ – ૩૪૮ ૨-૦-૦ વર્ગની સીડી- ૩૬૦ ૨–૦-૦. સ્વર્ગને આનંદ-૩૬૦ -૦-૦ સ્વર્ગની સડક- ૪૬૮ ૨–૦-૦ ૩૦૪ ૨- ૨૧૨ ૨-૮-૦ S ૨૮-૦ ૪૯૨ ૨-૦-૦ ·૧૫ ४९४ ૪૬૮ ૫૬૪ ૨-૮-૦ ૩૧૨ ..૯૨૮ ૨૦૮ ૦૨-૦ ઉત્સાહ અને ચેતનાપ્રેરક પ્ર– સંસારમાં સુખ ક્યાં છે? (વા. એ. શાહ કૃત) ૧૮૦ સુબોધપુષ્પવાટિકા-શેખ સાદીત ગુલિસનો અનુવાદ ૧૩૬ સુબેધ કથાસાગર-બેધદાયક દૃષ્ટાંતનો સંગ્રહ આગળ ધસા-ચેતનાપ્રેરક મહાન ગ્રંથ ભાગ્યના સાઓ-સંશોધિત બીજી આવૃત્તિ સુખી જીવનનાં સાધન-ઉત્સાહપ્રેરક પુસ્તક આદ તમાળા–એ ગ્રંથમાં તલખાનું-સામ્યવાદી અપ્ટન સીકલેરકૃત શુભસંગ્રહ-(ભાગ ૧, ૨ ને ૮) જુદા જુદા ત્રણ ગ્રંશે ૧૪૭ર કનેરી સૂચને ને સુવિચાર સામગ્રી વૈદક તથા વિજ્ઞાનના ગ્રંથે– ઔષધિ કુહલતાસ્વામી કૃષ્ણાનંદજીકૃત) ૧૧૨ વેદ સંબંધી વિચારે-ભાગ ૧ લો- ભાગ ૨ જે આયુર્વેદ નિબંધમાળા-ભાગ ૧ લો વૈદ્ય તિલકચંદ ૭૩૬ – ભાગ ૨ જે તારાચંદકૃત ૪૧૬ કઆગ્ય વિષે સામાન્ય જ્ઞાન-ગાંધીજીકૃત આરોગ્ય ને રાક–(પપટલાલ ગ. શાહ) હિંદના આર્થિક વિકાસની યોજના બાળકો માટેનાં પુસ્તકે – ભારતીય નાતિકથાઓ-મહાભારતમાંની પર વાત ૧૯૨ મુબેધક નીતિકથા-૧૫ર બોધપ્રદ વાતો સગુણ બાળકે-૬૦ ખરા બનાવાનો સંગ્રહ બાળસબંધ-વાર્તાઓરૂપે ધાર્મિક શિક્ષણ બાળકેની વાતો-રસિક વાતચીતરૂપે ૨૧ પાઠે -ભાગ ૨ –બધપ્રદ ૬૧ પાઠ સસ્તું સાહિત્ય વર્ધક કાર્યાલય છે. ભદ્ર પાસે, અમદાવાદને કાલબાદેવરેડ, મુંબઈ ૨-૦-૦ ૧-૧૨૦ ૪૩૨ ૧૧૨-૦ ૧૪૮ १७६ ૧૦૮ ૨૩૨ ૧૩૬ ૧૨૦ ૦-૪-૦ ૨૬૪

·છેલ્લાં ૩૩ વર્ષથી શિષ્ટ અને ઉપયોગી સાહિત્ય પૂરું પડી રહેલી
વિવિધ ગ્રંથમાળા
ભિક્ષુ અખંડાનંદે સ્થાપેલી
સંવત
૨૦૦૦
વાર્ષિક લવાજમ રૂા. ૬–૪–૦
પિસ્ટેજ માફ
[
વર્ષ
૩૩ મું
વરસે દિવસે કદ ઇંચ પાનાં પાન ૨૦૦૦ નું
વાચન પટ્ટીવાળાં પૂઠાંમાં બાંધેલાં ૪ થી ૬
પુસ્તક દ્વારા ઘેર બેઠાં અપાય છે.
આ માળાનું વર્ષ કારતકથી શરૂ થઈ આમાં પૂરું
થાય છે. વર્ષની અધવચ્ચે ગમે ત્યારે ગ્રાહક થનારને કારતક
માસથી ગ્રાહક ગણીને બહાર પડેલાં પુસ્તકે તરતમાં
અપાય છે, અને બાકીનાં નીકળે તેમ તેમ મોકલી અપાય છે.
વધુ વિગત માટે લખે –
સસ્તું સાહિત્ય વર્ધક કાર્યાલય
કે. ભદ્ર, નદી જવાને રસ્તે, સેશન્સ કોર્ટ પાસે, અમદાવાદ
અને કાલબાદેવી રેડ, હાથી બિલ્ડિંગ, ત્રીજે માળે, મુંબઈ

·અવધૂત ગીતા ગુજરાતી સરલા સહિત અધ્યાય ૧ ईश्वरानुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना । महद्भयपरित्राणा विप्राणामुपजायते ॥ १ ॥ ઈશ્વરની કૃપા વડે જ મનુષ્યોને અદ્વૈતની એટલે જીવ અને બ્રહ્મના અભેદની વાસના જાગે છે. મહાભયમાંથી એટલે જન્મમરણના મોટા સંકટમાંથી ઉગારનારી એ વાસના, વિપ્રોને એટલે કે વૈદિક જ્ઞાનમાં સારી પેઠે નિષ્ણાત થયેલા મહાજ્ઞાનીઓને ઉપજે છે. ૧ : येनेदं पूरितं सर्वमात्मनैवात्मनात्मनि । निराकारं कथं चन्दे ह्यभिन्नं शिवमव्ययम् ॥२॥ આત્માવડે આત્મામાં આત્માથી અર્થાત્ ચેતન બ્રહ્મવડે આ સઘળું જગત ભરેલું છે એટલે કે સઘળા જગતમાં જે અંદર તથા બહાર વ્યાપીને રહેલ છે, જે નિરાકાર, અભિન્ન, શિવ (કલ્યાણ ) સ્વરૂપ અને અવિનાશી છે, તેને હુંશી રીતે વંદન કરી શકું ? અ, ૧

·૧૦
અવધૂત ગીતા
પિતાથી ભિન્નની વંદના થઈ શકે, પિતાથી અભિની થઈ
શકે નહિ. આ કારણસર શ્રીદત્તાત્રેયજીએ આ ગ્રંથના આરંભમાં
અભેદ ચિંતનરૂપ મંગલ કરેલું છે.
पञ्चभूतात्मकं विश्वं मरीचिजलसन्निभम् ।
कस्याप्यहो नमस्कुर्यामहमेको निरञ्जनः ॥३॥
આ પાંચ મહાભૂતનું બનેલું વિશ્વ ઝાંઝવાનાં પાણીની પેઠે
અસત્ય છે; હું જ એક નિરંજન આત્મસ્વરૂપ છું, તે સિવાય બીજું
કંઈ છે જ નહિ; તેથી ને નમસ્કાર કરું? ૩
आत्मैव केवलं सर्व भेदाभेदो न विद्यते ।
अस्ति नास्ति कथं बयां विस्मयः प्रतिभाति मे ॥४॥
સઘળું જગત માત્ર આત્મસ્વરૂપ છે, આત્માથી ભિન્ન કે અભિન્ન
કંઈ છે જ નહિ; તે પછી અમુક વસ્તુ છે અથવા અમુક વસ્તુ
નથી એમ કેમ બલું? મને સઘળું આશ્ચર્ય જેવું લાગે છે! ૪
वेदान्तसारसर्वस्वं ज्ञानं विज्ञानमेव च ।
अहमात्मा निराकारः सर्वव्यापी स्वभावतः॥५॥
વેદાન્તના સારરૂપ અદ્વૈત બ્રહાનું ચિંતન મારું સર્વસ્વ
છે અને તે જ મારું જ્ઞાન વિજ્ઞાન પણ છે; હું તે સ્વભાવે
કરીને સર્વમાં વ્યાપીને રહેનાર, નિરાકાર આત્મસ્વરૂપ છું. ૫
यो वै सर्वात्मको देवो निष्कलो गगनोपमः।
स्वभावनिर्मलः शुद्धः स एवाहं न संशयः॥६॥
જે સર્વમાં આત્મારૂપે રહેલું, અવયવ વગરનું, આકાશ
જેવું નિશ્ચલ, સ્વભાવથી જ નિર્મળ, શુદ્ધ સત્ત્વ-બ્રહ્મ છે, તે
હું જ છું, એમાં સંશય નથી. ૬
अहमेवाध्ययोऽनन्तः शुद्धविज्ञानविग्रहः ।
सुखं दुःखं न जानामि कथं कस्यापि वर्तते ॥ ७॥

·અવધૂત ગીતા ૧૧ હું જ પિતે અવિનાશી, અંત વિનાને, શુદ્ધ અને વિજ્ઞાન- સ્વરૂપ છું; સુખદુખ કેવાં હોય તે હું જાણતો નથી, તે પછી તે કેવી રીતે અને કેને થાય છે તેની પણ મને ખબર નથી. ૭ न मानसं कर्म शुभाशुभं मे न कायिक कर्म शुभाशुभ मे । न वाचिकं कर्म शुभाशुभ मे ज्ञानामृतं. शुद्धमतीन्द्रियोऽहम् મને મનનાં સારાં કે માઠાં કર્મ નથી; મને શરીરનાં સારાં કે માઠાં કમ નથી; તેમજ વાણીનાં સારાં કે માઠાં કમ નથી; હું તે જ્ઞાનરૂપી અમૃત, શુદ્ધ અને ઇન્દ્રિયો દ્વારા ન જાણી શકાઉં તે છું. ૮ मनो वै गगनाकारं मनो वै सर्वतोमुखम् । मनोऽतीतं मना सर्व न मनः परमार्थतः ॥९॥ મન આકાશના આકારનું છે અર્થાત્ જ્યારે વિચારે ચડે છે ત્યારે સમસ્ત આકાશમાં ફેલાઈ જાય છે; મન સર્વ બાજુ- ઓ પર મુખવાળું છે એટલે કે જે બાજુને વિચાર કરે છે તે બાજુ દોડ્યું જાય છે; મન અતીત છે એટલે કે તેના સંબંધ- માં કશી એ કલ્પના કરી શકાતી નથી; મન સર્વ વિશ્વરૂપ છે; છતાં મન ખરી રીતે સત્ય નથી. ૯ अहमेकमिदं सर्व व्योमातीतं निरन्तरम् । पश्यामि कथमात्मानं प्रत्यक्षं चा तिरोहितम् ॥१०॥ હું એક જ આ સઘળું આત્મસ્વરૂપ છું, આકાશથી ચે સૂક્ષમ અને નિરંતર-અખંડિત છું, એટલે કે મારા સિવાય બીજું કંઈ છે જ નહિ તે પછી હું આત્માને પરોક્ષ અથવા પ્રત્યક્ષ શી રીતે જોઈ શકું? ૧૦ त्वमेवमेकं हि कथं न बुध्यसे समं हि सर्वेषु विमृष्टमव्ययम् ।

·૧૨ અવધૂત ગીતા सदोदितोऽसि त्वमखण्डितः प्रभो दिवा च नक्तं च कथं हि मन्यसे ।। ११ ।। હે પ્રભો! એટલે હે સત્તાત્મક આત્મન ! તું એક જ, અવિનાશી, નિત્ય પ્રકાશરૂપ, અખંડિત, અને સર્વ વસ્તુઓમાં સમાન રૂપે રહેલ છે, એ બેય તને કેમ થતો નથી? સદા પ્રકાશિત હોવા છતાં દિવસ અને રાત્રિ એવો ભેદ કેમ માને છે? ૧૧ आत्मानं सततं विद्धि सर्वत्र निरंतरम् । अहं ध्याता परं ध्येयमखण्ड खण्ड्यते कथम् ॥ १२ ॥ આત્માને નિત્ય એટલે નાશરહિત, નિરંતર એટલે સર્વ સ્થળે વ્યાપીને રહેલે, અને સર્વમાં એક જ સ્વરૂપે વિરાજ સમજે, “હું ધ્યાન કરનાર છું” અને “પરમ પુરુષ ધ્યાન કરવા ગ્ય છે એ રીતે અખંડ પરમાત્મતત્વના વિભાગ શા માટે કરો છે? ૧૨ न जातो न मृतोऽसि त्वं न ते देहः कदाचन । सर्व ब्रह्मेति विख्यातं ब्रवीति बहुधा श्रुतिः ॥ १३ ॥ તે કદી જન્મ લેતો નથી, તે કદી મરતો નથી, તેમ તું કદી દેહ પણ ધારણ કરતા નથી; આ સઘળું બ્રહ્મસ્વરૂપ જ છે એ સુપ્રસિદ્ધ છે. વળી ઘણીખરી કૃતિઓમાં પણ એ જ પ્રમાણે કહેલું છે. ૧૩ स वाह्याभ्यन्तरोऽसि त्वं शिवः सर्वत्र सर्वदा । इतस्ततः कथं भ्रान्तः प्रधावसि पिशाचवत् ॥ १४ ॥ બહાર તેમજ અંદર સઘળે ઠેકાણે તથા સઘળા કાળમાં તે જ શિવ-કયાણ સ્વરૂપ વિરાજે છે તો પછી ભૂલે પડીને પિશાચની–ભમતા ભૂતની પેઠે અહીંથી ત્યાં અને ત્યાંથી અહીં શા માટે દેડાદોડ કરે છે? ૧૪ ·અવધૂત ગીતા ૧૩ संयोगश्च वियोगश्च वर्तते न च ते न मे । न त्वं नाहं जगन्नेदं सर्वमात्मैव केवलम् ॥ १५ ॥ તારે અને મારે મિલન નથી અથવા જુદા પડવાપણું એ નથી; તું નથી, હું નથી, આ જગત પણ નથી; સઘળું કેવળ- આત્મસ્વરૂપ જ છે. ૧૫ शब्दादिपश्चकस्यास्य नैवासि त्वं न ते पुनः । त्वमेवं परमं तत्त्वमता किं परितप्यसे ॥१६॥ શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ નામના પાંચ વિષયો સાથે તારે કંઈ સંબંધ નથી, તેમ તારી સાથે એ વિષયનો કંઈ સંબંધ નથી, કેમકે તેઓ મિથ્યા છે અને તે તે સત્ય ચેતન- સ્વરૂપ છે; તું જ પરમ તત્વ છે તો પછી દુખી શા માટે થાય છે? ૧૬ जन्म मृत्युनं ते चित्तं वन्धमोक्षौ शुभाशुभौ । कथं रोदिपि रे वत्स नामरूपं न ते न मे ॥ १७ ॥ જન્મવું અને મરવું એ ચિત્તના ધર્મ છે, તારા નથી; બન્ધન તથા મુક્તિ અને શુભ તથા અશુભ, અને નામ તથા રૂપ, એ પણ ચિત્તનો ધર્મ છે, તારા કે મારા ધર્મ નથી; તે પછી હે વત્સ! તું શા માટે રડે છે ? ૧૭ अहो चित्त कथं भ्रान्तं प्रधावसि पिशाचवत् । अभिन्नं पश्य चात्मानं रागत्यागात्सुखी भव ॥१८॥ હે ચિત્ત ! આત્માને પિતાથી જુદે જાણીને ભમતા ભૂત પિશાચની પેઠે વન પર્વતમાં શા માટે શોધતું ફરે છે તું આત્માને પિતાથી જુદો ના જાણ; અને વિષયના રાગનો ત્યાગ કરીને તું સુખી થા. ૧૮ ·૧૪ અવધૂત ગીતા त्वमेव तत्वं हि विकारवर्जितं निष्कम्पमेकं हि विमोक्षविग्रहम् ॥ न ते च रागो ह्यथवा विरागः कथं हि संतप्यसि कामकामतः ।। १९ ।। તું જ ખચિત કઈ પણ જાતના વિકાર વિનાનું તત્ત્વ- સ્વરૂપ છે, તું જ અચળ એક જ મોક્ષસ્વરૂપ છે; તને કઈ વાતમાં રાગ કે વિરાગ નથી; તો પછી તું કામની-વિષયોની કામના કરીને શા માટે સંતાપ પામે છે? ૧૯ वदन्ति श्रुतयः सर्वा निर्गुणं शुद्धमव्ययम् । अशरीरं समं तत्वं तन्मां विद्धि न संशयः ॥२०॥ નિર્ગુણ એટલે સત્વ, રજસ અને તમસ એ ત્રણ ગુણેથી રહિત, શુદ્ધ, અવિનાશી, શરીર વિનાનું, અને સર્વમાં સમાન- રૂપે રહેલું, આત્મતત્ત્વ છે, એમ સઘળી કૃતિઓ કહે છે તે આત્મતત્ત્વ હું જ છું, એમ ખાતરીથી જાણે. ૨૦ साकारमनृतं विद्धि निराकारं निरंतरम् । एतत्तत्योपदेशेन न पुनर्भवसंभवः ।। २१ ।। જેટલું સાકાર છે તેને ખોટું સમજ, અને નિરાકારને નિરંતર એટલે સાચું સમજ, એ પ્રમાણે તત્ત્વને ઉપદેશ- (જ્ઞાન) થઈ ગયા પછી ફરીથી જન્મ થવાનો સંભવ નથી. ૨૧ एकमेव समं तचं वदन्ति हि विपश्चितः। रागत्यागात्पुनश्चित्तमेकानेकं न विद्यते ॥ २२ ॥ સર્વમાં સમાનરૂપે રહેલું તત્ત્વ એક જ છે, એમ વિદ્વાને ખાતરીથી કહે છે, વિષયના રાગને ત્યાગ કર્યા પછી, ચિત્તને એક કે અનેક એવા સંકલ્પવિકલ્પ થતા નથી. ૨૨ ·અવધૂત ગીતા ૧૫ अनात्मरूपं च कथं समाधि- रात्मस्वरूपं च कथं समाधिः । अस्तीति नास्तीति कथं समाधि- मोक्षस्वरूप यदि सर्वमेकम् ॥ २३ ॥ જે સઘળું એક મોક્ષ સ્વરૂપ જ છે, તે પછી અનામરૂપ અને આત્મસ્વર્યાનું સમાધાન શી રીતે થઈ શકે? તેમ જ છે અથવા “નથી એ વાતનું પણ સમાધાન શી રીતે થઈ શકે ? ૨૩ विशुद्धोऽसि समं तवं विदेहत्त्वमजोऽव्ययः । जानामीह न जानामीत्यात्मानं मन्यसे कथम् ॥ २४ ॥ તું વિશુદ્ધ છે, સમાન તત્વ છે, નિરાકાર છે, જન્મરહિત છે, અને અવિનાશી છે; તે પછી આત્માને હું જાણું છું અથવા આત્માને હું નથી જાણત; એમ તું કેવી રીતે માને છે? ૨૪ तत्त्वमस्यादिवाक्येन स्वात्मा हि प्रतिपादितः । नेति नेति श्रुतिब्रूयादनृतं पाञ्चभौतिकम् ।। २५ ॥ તે તું છે” વગેરે વાક્ય વડે શ્રુતિઓએ આત્મા નિશ્ચયથી સાબિત કર્યો છે, કૃતિ “એ નહિ” “એ નહિ” એમ બેલીને પંચમહાભૂતોની બનેલી સૃષ્ટિને ખોટી ઠરાવે છે. ૨૫ आत्मन्येवात्मना सर्व त्वया पूर्ण निरन्तरम् । ध्याता ध्यानं न ते चित्तं निर्लज्ज ध्यायते कथम् ॥२६॥ તું આત્મસ્વરૂપ હોવાથી તારા વડે આત્મામાં આત્મા જ નિરંતર ભરેલો છે. તને નથી ધ્યાન કરનાર, નથી ધ્યાન કે નથી ચિત્ત, તે પછી તું બેશરમ બનીને કેતું ધ્યાન કરે છે? ૨૬ शिवं न जानामि कथं वदामि शिवं न जानामि कयं भजामि ।

·૧૬ અવધૂત ગીતા - अहं शिवश्चेत्परमार्थत સમગ્ર વર્ષ ૨૭ | જે હું પિતે જ પરમાર્થતત્વ, સર્વમાં સમાન સ્વરૂપ, આકાશની ઉપમાયુક્ત, શિવસ્વરૂપ છું તે પછી હું મારાથી ભિન્ન શિવને જાણ નહિ હોવાથી “શિવ” એમ કેમ બોલું? તેમ જ મારાથી ભિન્ન શિવ છે એમ જાણ નહિ હોવાથી, શિવને શી રીતે ભજું? ૨૭ नाहं तत्वं समं तत्त्वं कल्पनाहेतुवर्जितम् । ग्राह्यग्राहकनिर्मुक्तं स्वसंवेद्यं कथं भवेत् ॥ २८ ॥ જેને સાધારણ લેકે “હું કહે છે તે પરમ તત્વ નથી. આત્મતત્ત્વ તે સમાનતાવાળું, કલ્પનાના કારણ વગરનું, તેમ જ ગ્રાહ્ય અને ગ્રાહકના વ્યવહારથી રહિત છે, તે પછી તે પિતા વડે જ શી રીતે અનુભવી શકાય? ૨૮ अनन्तरूपं न हि वस्तु किंचि- तत्त्वस्वरूपं न हि वस्तु किंचित् । आत्मकरूपं. परमार्थतत्वं न हिंसको वापि न चाप्यहिंसा ॥ २९ ॥ એવી કઈ વસ્તુ નથી કે જેને અન્ત નહિ હોય; એવી કઈ વસ્તુ નથી કે જે તત્ત્વસ્વરૂપ હોય. ખરેખરું તત્ત્વ તે એક આત્મતત્વ જ છે આ કારણસર તના અભાવે હિંસા કરનાર નથી તેમ જ અહિંસા પણ નથી. ૨૯ विशुद्धोऽसि समं तत्वं विदेहमजमव्ययम् । विभ्रमं कथमात्मार्थे विभ्रान्तोऽहं कथं पुनः ॥ ३०॥ તું વિશુદ્ધ, સમતત્વ, નિરાકાર, જન્મરહિત, અવિનાશી આત્મસ્વરૂપ છે. તે પછી હું ભૂલો પડી ગયો છું એવી ભ્રમણ ·અવધૂત ગીતા હું આત્માના સંબંધમાં શા માટે કરે છે? ૩૦ घटे भिन्ने घटाकाशं सुलीनं मेदवर्जितम् । शिवेन मनसा शुद्धो न भेदः प्रतिभाति मे ॥ ३१॥ જેમ ઘડે ફૂટી જતાં ઘડામાં રહેલું આકાશ મહાકાશમાં એકદમ મળી જઈને એકરૂપ થઈ જાય છે, તેમ મન શિવ- કલ્યાણરૂપ બની જતાં શુદ્ધ થઈ જવાથી મને ભેદ ભાસતો નથી. ૩૧. न घटोन घटाकाशोन जीयो जीवविग्रहः । केवलं ब्रह्म संविद्धि वेद्यावेदकवर्जितम् ।। ३२ ।। જે ઘડે સત્ય નથી તેમ ઘડા માંહેલું આકાશ પણ સત્ય નથી, માત્ર મહાકાશ જ સત્ય છે તે પ્રમાણે જીવ અને દેહ ખરી રીતે નથી, પણ પ્રમેય–પ્રમાતા વિનાનું શુદ્ધ બ્રહ્મ જ સત્ય છે, એમ સારી પેઠે જાણજે. ૩૨ सर्वत्र सर्वदा सर्वमात्मानं सततं ध्रुवम् । सर्व शून्यमशून्यं च तत्मां विद्धि न संशयः ॥ ३३ ॥ જગત શૂન્ય છે એટલે અસદ્રપ છે, પરંતુ આત્મા અન્ય એટલે સકૂપ છે, શૂન્યને સાક્ષી છે, તથા તે સર્વ સ્થાનમાં સર્વ કાળમાં, સર્વસ્વરૂપ, નિત્ય, નિશ્ચળ છે, એ આત્મા હું છું એમ નિશ્ચયપૂર્વક જાણજે. ૩૩ वेदा न लोका न सुरा न यज्ञा वर्णाश्रमो नौ कुलं न जातिः। न ममागों न च दीप्तिमार्गो ब्रह्मैकरूप परमार्थतच्चम् ॥ ३४ ॥ જીવન્મુક્ત દશાએ પહોંચેલા આત્મજ્ઞાનીની દૃષ્ટિમાં વેદ નથી, ભૂ વગેરે લેકે નથી, દેવતાઓ નથી, અગ્નિમાદિ ચ ·૧૮ અવધૂત ગીતા નથી, બ્રાહ્મણાદિ વર્ણો નથી, બ્રહ્મચર્યાદિ આશ્રમે નથી, કુલ નથી, જાતિ નથી, દક્ષિણાયન નથી, કે ઉત્તરાયણ નથી; પરંતુ તેઓની દૃષ્ટિમાં એક જ પરમાર્થતત્ત્વ સકૂપ બ્રહ્મ છે. ૩૪ व्याप्यव्यापकनिर्मुक्तं त्वमेकः सफलं यदि । प्रत्यक्षं चापरोक्षं च ह्यात्मानं मन्यसे कथम् ।। ३५ ॥ વ્યાપ્ય–વ્યાપક ભાવથી રહિત જે તે એક જીવન્મુક્તિ- રૂપી ફળ સહિત આત્મસ્વરૂપ છે, તે પછી આત્મા પ્રત્યક્ષ છે અથવા અપ્રત્યક્ષ છે એમ કેમ માને છે ૩૫ अद्वैत केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे । समं तत्त्वं न विन्दन्ति द्वैताद्वैतविवर्जितम् ॥ ३६॥ કેટલાકે અતની ઈચ્છા કરે છે, તો કેટલાકે ક્રેતની ઈચ્છા કરે છે, પરંતુ જેમાં કૅત નથી કે અત નથી એવાં સમતત્ત્વને તેઓ બંને જાણતા નથી. ૩૬ श्वेतादिवर्णरहितं शब्दादिगुणवर्जितम् । कथयन्ति कथं तत्वं मनोवाचामगोचरम् ॥ ३७॥ પરમ તત્વ તે મન કે વાણીથી જાણી શકાય તેવું નથી, તે તત્વ છે વગેરે રંગે વિનાનું છે, અથવા શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ એ ગુણ વિનાનું છે એમ કેમ કહેવામાં આવે છે? ૩૭ यदाऽनृतमिदं सर्व देहादि गगनोपमम् । तदा हि ब्रह्मा संवेत्ति न ते द्वैतपरंपरा ॥३८॥ દેહ વગેરે સઘળું દૈત, ઘડા માંહેલાં આકાશની પેઠે મિથ્યા છે, એવું ચોકકસ જ્ઞાન જ્યારે થશે ત્યારે જ તને બ્રા- જ્ઞાન થશે અને તારી આ પરંપરા ચાલી જશે. ૩૮ ·અવધૂત ગીતા ફૂટે परेण सहजात्मापि ह्यभिन्ना प्रतिभाति मे। व्योमाकारं तथैवैकं ध्याता ध्यानं कथं भवेत् ।। ३९ ।। પરબ્રહ્મની સાથે સહજ રીતે રહેલે આત્મા ચેકસ રીતે અભિન્ન, આકાશની પેઠે વ્યાપક, અને એક છે એમ મને ભાસે છે, તો પછી તેમાં ધ્યાન, તથા ધ્યાન ધરનાર એ ભેદ ક્યાંથી સંભવે છે. ૩૯ यत्करोमि यदनामि यजुहोमि ददामि यत् । एतत्सर्वं न मे किंचिद्विशुद्धोऽहमजोऽव्ययः ॥ ४० ॥ હું જે કંઈ ક્રિયા-કર્મ કરું, ખાઉં, પીઉં, ઉપભોગ ભેગવું હોમ, હવન, બલિ સમર્પણ કરું, દાન આપું, તે સઘળાં સાથે મને કંઈ સંબંધ નથી; કેમકે હું એકદમ શુદ્ધ, જન્મરહિત અને અવિનાશી છું.૪૦ सर्व जगद्विद्धि निराकृतीदं सर्वं जगद्विद्धि विकारहीनम् । सर्वं जगद्विद्धि विशुद्धदेहं सर्व जगद्विद्धि शिबैकरूपम् ॥४१॥ આ સઘળા જગતને આકાર વિનાનું જાણ; આ સર્વ જગતને વિકાર વિનાનું જાણું, આ સર્વ જગતને એકદમ શુદ્ધ આત્મસ્વરૂપ જાણ; આ સર્વ જગત એક શિવસ્વરૂપ એમ જાણુ.૪૧ तचं त्वं हि न संदेहः किं जानाम्यथ वा पुनः। असंवेद्यं स्वसंवेद्यमात्मानं मन्यसे कथम् ॥ ४२ ॥ તું પોતે જ ચેકસ આત્મતત્ત્વ છે, એમાં કંઈ શંકા નથી; તે પછી આત્મતત્વને હું જાણું છું અથવા તે જાણી શકાય તેવું નથી, અથવા સ્વાનુભવ વડે જાણી શકાય તેવું છે, એમ કેમ માને છે? ૪૨ .

·? ર૦ અવધૂત ગીતા मायाऽमाया कथं तात छायाऽच्छाया न विद्यते। तत्त्वमेकामिदं सर्व व्योमाकारं निरञ्जनम् ।। ४३॥ આ સઘળું જગત આકાશની પેઠે વ્યાપક, નિરંજન; એક પરમ તત્ત્વસ્વરૂપ છે, તો પછી હે તાત! માયા અને અમાયા તથા છાયા–અંધકાર અને અછાયા–પ્રકાશ ક્યાંથી હોય? છે જ નહિ. ૪૩ आदिमध्यान्तमुक्तोऽहं न बद्धोऽहं कदाचन । स्वभावनिर्मलः शुद्ध इति मे निश्चिता मतिः ॥४४॥ હું તે જન્મ, સ્થિતિ અને મરણ વિનાને, બંધનમાં કદી ચે ન આવું એવે, સ્વભાવે કરીને નિર્મળ અને શુદ્ધ છું, એવી મારી પાકી માન્યતા છે. ૪૪ महदादि जगत्सर्वं न किंचित्प्रतिभाति मे । ब्रह्मैव केवलं सर्व कथं वर्णाश्रमस्थितिः ॥ ४५ ॥ સાંખ્યમતાનુસાર મહદાદિ તત્તે તથા તે તોનાં કાર્ય રૂપ આ સઘળું જગત મને લેશમાત્ર પણ ભાસતું નથી, કેમકે મને તે દ્વૈત વિનાનું ફક્ત બ્રહ્મ જ સઘળું છે એમ ભાસે છે; તે પછી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શુદ્ર વગેરે વર્ણોના તથા બ્રહ્મ- ચર્યાદિ આશ્રમના ભેદ તેમાં કયાંથી સંભવે? ૪૫ जानामि सर्वथा सर्वमहमेको निरन्तरम् । निरालम्बमशून्यं च शून्यं व्योमादिपञ्चकम् ॥ ४६॥ મારી સઘળી સમજણ સહિત હું સમજું છું કે જે સઘળું દેખાય છે તે હું જ એક, નિરંતર, કેઈના પણ આધાર વગરને, સસ્વરૂપ, છું; અને આકાશ વગેરે પંચમહાભૂતો અસત્ય છે. ૪૬ न पण्डो न पुमान्न स्त्री न बोधो नैव कल्पना । सानन्दं वा निरानन्दमात्मानं मन्यसे कथम् ।। ४७॥

·અવધૂત ગીતા ૨૧. આત્મા નથી નપુંસક, નથી પુરુષ કે નથી સ્ત્રી; તે જ્ઞાન નથી કે કલ્પના નથી; તો પછી તે આનંદસહિત છે અથવા આનંદરહિત છે એમ શા માટે માને છે? ૪૭ पडड्डयोगान तु नैत्र शुद्धं मनोविनाशान्न तु नैव शुद्धम् । गुरूपदेशान्न तु नैव शुद्धं स्वयं च तत्वं स्वयमेव शुद्धम् ।।४८ આત્મા પોતે જ શુદ્ધ સ્વરૂપ પરમ તત્ત્વ છે; તેને છ અંગેવાળી ચોગની સાધનાઓ વડે કેઈ શુદ્ધ કરી શકતું નથી, મનની વૃત્તિઓને વિનાશ કરીને પણ તેને કેઈ શુદ્ધ કરી શકતું નથી, તેમ જ સદ્ગુરુના બેધ વડે પણ તેને કઈ શુદ્ધ કરી શકતું નથી. ૪૮ नहि पञ्चात्मको देहो विदेहो वर्तते नहि । आत्मैव केवलं सर्व तुर्यान्ते च त्रयं कथम् ।। ४९ ॥ સઘળું જગત કેવળ આત્મા જ છે; આત્મા પાંચ ભૂતે વડે બનેલો દેહ નથી, કેમકે દેહ જડ છે અને આત્મા ચેતન છે; તેમ જ તે દેહરહિત પણ નથી કેમકે સંપૂર્ણ દેહમાં પૂર્ણ થઈને રહે છે, તે આત્મામાં જાગ્રત, સ્વમ તથા સુષુપ્તિ અને તુરીય એ ચાર અવસ્થાઓ કયાંથી હોઈ શકે? ૪૯ न बद्धो नैव मुक्तोऽहं न चाहं ब्रह्मणः पृथक् । न कर्ता न च भोक्ताहं व्याप्यव्याएकवर्जितः ॥५०॥ હું બંધાચલે નથી, હું મુક્ત નથી, હું પરબ્રહ્મથી જુદે નથી; હું કર્તા નથી હું ભક્તા નથી, હું તે વ્યાપ્ય–વ્યાપક ભાવના વિનાને આત્મસ્વરૂપ છું. ૫૦ यथा जलं जले न्यस्तं सलिलं भेदवर्जितम् । प्रकृति पुरुष तद्वदभिन्नं प्रतिभाति मे ॥५१॥ જેવી રીતે પાણીની અંદર પાણી રેડવાથી કંઈ પણ તફા- 1- ·૨૨ અવધૂત ગીતા વત વગરનું એક પાણી જ રહે છે, તેવી રીતે પ્રકૃતિ તથા પુરુષ, કંઈ પણ તફાવત વિના એક સ્વરૂપ, મને ભાસે છે. પ૧ यदि नाम न मुक्तोऽसि न बद्धोऽसि कदाचन । साकारं च निराकारमात्मानं मन्यसे कथम् ।। ५२ ॥ આત્મસ્વરૂપ કઈ પણ કાળે મુક્ત નથી અથવા બંધાયેલ નથી તે પછી તે આકારવાળું છે અથવા આકારવગરનું છે એમ શા માટે માને છે? પર जानामि ते परं रूपं प्रत्यक्षं गगनोपमम् । यथा परं हि रूपं यन्मरीचिजलसन्निमम् ॥ ५३ ॥ તારા શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપને હું ઓળખું છું, તે નજરે દેખાતા આકાશની પિઠે વ્યાપક છે તારા બીજ જગતસ્વરૂપની પણ મને ખબર છે, તે ઝાંઝવાનાં પાણીના જેવું ખોટું છે. પ૩ न गुरुनोंपदेशश्च न चोपाधिन मे क्रिया। विदेहं गगनं विद्धि विशुद्धोऽहं स्वभावतः ॥ ५४॥ હું આત્મસ્વરૂપ, સ્વભાવે જ અતિ શુદ્ધ, દેહ વિનાનું, આકાશ જેવું સર્વવ્યાપક છું એમ જાણ; મને કંઈ ક્રિયા નથી, મને કંઈ ઉપાધિ નથી, મારે કઈ ગુરુ નથી, તેમ જ મને ગુરુના ઉપદેશની એ જરૂર નથી, એમ જાણ. ૫૪ विशुद्धोऽस्यशरीरोऽसि न ते चित्तं परात्परम् । अहं चात्मा परं तत्त्वमिति वक्तुं न लजसे ॥ ५५ ॥ તું અતિ શુદ્ધ છે, નિરાકાર છે, તેને ચિત્ત નથી, તું પરથી ચે પર અર્થાત્ પ્રકૃતિથી અતિ સૂક્ષ્મ છે; આમ હવા છતાં, હું આત્મા છું, પરમ તત્વ છું, એવું બોલતાં તને શરમ નથી આવતી? પપ

·અવધૂત ગીતા
૨૩
कथं रोदिपि रे चित्त ह्यात्मैवात्मात्मना भव ।
पित्र वत्स कलातीतमद्वैतं परमामृतम् ।। ५६ ॥
રે ચિત્ત! તું શા માટે રડે છે? તું ચેકસ તે આત્મ-
વરૂપ જ છે; તું આત્મજ્ઞાન વડે આત્મસ્વરૂપ થઈ જા; અને
હે વત્સ! જેમાં કેઈ પણ જાતની કલા-વિભાગ નથી એવા
અખંડ, એકરસ, પરમ, અમૃતનું પાન કર. પ૬
नव बोधो न चाबोधो न बोधाबोध एव च ।
यस्येदृशः सदा बोधः स बोधो नान्यथा भवेत् ।। ५७ ॥
ખરી રીતે જોતાં જ્ઞાન નથી, અજ્ઞાન નથી, તેમજ જ્ઞાન–
અજ્ઞાન નથી; જેને આવી રીતનું જ્ઞાન હંમેશાં હોય છે તે જ
જ્ઞાનસ્વરૂપ છે, બીજી રીતે આત્મજ્ઞાની થઈ શકાતું નથી. ૫૭
ज्ञानं न तों न समाधियोगो न देशकालौ न गुरूपदेशः।
स्वभावसंवित्तिरहं च तत्त्वमाकाशकल्पं सहजं ध्रुवं च।। ५८||
હું સ્વભાવે કરીને જ્ઞાનસ્વરૂપ છું, અને સહજ, નિશ્ચળ,
તથા આકાશના જેવું વ્યાપક પરમ તત્વ ; મને જ્ઞાન નથી,
તર્ક નથી, સમાધિ નથી, એગ નથી, દેશ નથી, કાળ નથી,
ગુરુને ઉપદેશ પણ નથી. પ૮
न जातोऽहं मृतो वापि न मे कर्म शुभाशुभम् ।
विशुद्धं निर्गुणं ब्रह्म बन्धो मुक्तिः कथं मम ।। ५९ ।।
જન્મતો નથી કે મરતો નથી; અને સારાંમાઠાં કર્મો
નથી; હું અતિ શુદ્ધ, ત્રણ ગુણોથી રહિત, પરબ્રહ્મસ્વરૂપ છું;
મને બંધન કે મેક્ષ ક્યાંથી હોય? પ૯
यदि सर्वगतो देवः स्थिर: पूर्णो निरन्तर
अन्तरं हि न पश्यामि स वाह्याभ्यन्तरः कथम् ॥६० ॥

·૨૪
અવધૂત ગીતા
દેવ અર્થાત્ પ્રકાશસ્વરૂપ આત્મા સર્વમાં વ્યાપીને રહેલો
છે, અચળ છે, પૂર્ણ છે અને અંતર વિનાને છે; હું તેમાં
અંતર દેખ નથી; તે બહાર છે અથવા અંદર છે એમ
શી રીતે હોઈ શકે? ૬૦
स्फुरत्येव जगत्कृस्लमखण्डितनिरन्तरम् ।
अहो मायामहामोही द्वैताद्वैतविकल्पना ।। ६१ ॥
અખંડ અને અંતર વિનાનાં આત્મસ્વરૂપમાં જ આખું.
જગત ટુરી રહ્યું છે. અહો ! (આશ્ચર્યની વાત છે કે, તેમાં
માયા તથા મહામહ, અને દૈત તથા અદ્યતની કલ્પનાઓ
પણ ફુરી રહી છે. ૬૧
साकारं च निराकार नेति नेतीति सर्वदा ।
મેવાનો વર્તતે જ શિવ | હર છે
સ્થલ તથા સૂક્ષ્મ જગત પરબ્રહ્મમાં સર્વ કાળે નથી
નથી જ એમ કૃતિ કહે છે; ખરી રીતે ભેદ અથવા અભેદ
સાથે જેને કંઈ સંબંધ નથી એ કેવળ શિવસ્વરૂપ આત્મા
સત્ય છે. ૬૨
न ते च माता च पिता च बंधु
ते च पत्नी न सुतश्च मित्रम् ।
न पक्षपातो न विपक्षपातः
कथं हि संतप्तिरियं हि चित्ते ।। ६३ ॥
હે શિવસ્વરૂપ જીવ. તને કઈ મા નથી, તને કઈ
બાપ નથી, તને કેઈ બંધુ નથી, તને કઈ પત્ની નથી, તને
કે પુત્ર નથી, કે તને કઈ મિત્ર નથી; તારે પક્ષપાત નથી

·અવધૂત ગતા કે અપક્ષપાત પણ નથી; તે પછી ચિત્તમાં આ સંતાપ શા માટે કરે છે? ૬૩ दिवा नक्तं न ते चित्तं उदयास्तमयो न हि । विदेहस्य शरीरत्वं कल्पयन्ति कथं बुधाः ॥ ६४ । હે આત્મસ્વરૂપ ચિત્ત! તને નથી દિવસ કે નથી રાત; અને તે કારણસર ઉદય તથા અસ્ત નથી જ; તું દેહરહિત છે તે પછી જ્ઞાનીએ શરીરપણાની કલ્પના તારામાં કેમ કરતા હશે? ૬૪ नाविभक्तं विभक्तं च नहि दुःखसुखादि च । नहि सर्वमसर्वं च विद्धि चात्मानमव्ययम् ।। ६५॥ આત્મામાં વિભાગપણું નથી તથા અવિભાગપણું યે નથી; તેમાં દુખ નથી તથા સુખ નથી; તેમાં સર્વપણું નથી તથા અસર્વપણું નથી; આત્મા અવિનાશી છે એમ સમજે. ૫ नाहं कर्ता न भोक्ता च न मे कर्म पुराधुना । न मे देहो विदेहो वा निर्ममेति ममेति किम् ॥६६॥ આત્મસ્વરૂપ હું કર્તા નથી, જોક્તા નથી, મારે પૂર્વ જન્મનાં અથવા આ જન્મનાં કંઈ કર્મ નથી, અને તેથી મને શરીર નથી; વળી હું શરીર વિનાને થે નથી કેમકે આખું બ્રહ્માંડ આત્મસ્વરૂપ હોઈને મારું શરીર છે, હું જીવન્મુક્ત હોવાથી મમતાવાળા નથી તેમ જ મમતા વિનાને ચે નથી. ૬૬ न मे रागादिको दोपो दुःखं देहादिकं न मे। आत्मानं विद्धि मामेकं विशालं गगनोपमम् ।। ६७॥ મને રાગ, દ્વેષ વગેરે દોષ નથી; મને શરીર વગેરેનાં ૨ ·૨૬. અવધૂત ગતા દુઃખો પણ નથી; મને એક, વિશાળ, આકાશ જેવું વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ સમજે. ૬૭ सखे मनः किं बहुजल्पितेन सखे मनः सर्वमिदं वितय॑म् । यत्सारभृतं कथितं मया ते त्वमेव तत्वं गगनोपमोऽसि ॥६८|| હે મનજી મિત્ર! તને વધારે કહ્યાથી શું લાભ? મનજી મિત્ર! આ સઘળા તર્કો કરવાથી શું? જે કંઈ સારરૂપ છે તે મેં તને કહ્યું છે કે “તું જ આકાશના જેવું વ્યાપક પરમ તત્ત્વ છે.” ૬૮ येन केनापि भावेन यत्र कुत्र मृता अपि । योगिनस्तत्र लीयन्ते घटाकाशमिवाम्बरे ।। ६९॥ જેમ ઘડા માંહેલું આકાશ મેટા આકાશમાં મળી જઈને એક રૂપ થઈ જાય છે, તેમ ચગીઓ ગમે તે ભાવના વચ્ચે અને ગમે તે ઠેકાણે મરણ પામે છતાં પરબ્રહ્મમાં જ મળી જઈ એક રૂપ થઈ જાય છે. ૬૯ तीर्थे चान्त्यजगेहे वा नष्टस्मृतिरपि त्यजन् । समकाले तनुं मुक्तः कैवल्यव्यापको भवेत् ॥ ७० ॥ જ્ઞાનગી સ્મૃતિ હોય કે સમૃતિ ન હોય તોપણ તીર્થમાં અથવા અંત્યજંના ઘરમાં સમકાળમાં એટલે પ્રારબ્ધકર્મ પૂરાં થઈ જતાં હોય તે સમયે જે દેહ છોડે છે તે તે કેવળ વ્યાપકબ્રહ્મમાં મળી જાય છે. ૭૦ धमार्थकाममोक्षांश्च द्विपदादिचराचरम् । मन्यन्ते योगिनः सर्व मरीचिजलसन्निभम् ।। ७१ ॥

·અવધૂત ગીતા જ્ઞાનગીઓ ધર્મ, અર્થ, કામ તથા મેક્ષ એ ચાર પુરુષાર્થોને, તથા બે પગવાળાં મનુષ્યથી માંડીને સઘળાં પ્રાણી- ઓને તેમ જ ચર અને અચર વસ્તુમાત્રને ઝાંઝવાનાં પાણી જેવાં ખોટાં માને છે. ૭૧ अतीतानागतं कर्म वर्तमानं तथैव च । न करोमि न भुञ्जामि इति मे निश्चला मतिः॥ ७२ ।। ભૂતકાળમાં મારા થયેલા જન્મનાં કર્મો, ભવિષ્યકાળમાં મારા થનારા જજોનાં કર્મો, તેમ જ ચાલુ જમનાં કર્મ કરતા નથી તેમ તેનાં ફળને ભેગવતે નથી, એવી મારી પાકી માન્યતા છે. ૭૨ (જેઓને કમૅમાં અધ્યાસ છે તેઓ પિતાને તો માની દુઃખરૂપી ફળના ભક્તા થાય છે, પરંતુ જેઓને કર્મોમાં અધ્યાસ નથી તેઓ પિતાને કર્તા નહિ માનતા હોવાથી કર્મ- નાં ફળરૂપી દુઃખેને પણ ભોગવતા નથી.) शुन्यागारे समरसपूतस्तिष्ठत्येकः सुखमवधूतः । चरति हि नग्नस्त्यक्त्वा गर्व विन्दति केवलमात्मनि सर्वम् ७३ એવી રીતે અવધૂત બનેલે મસ્ત જ્ઞાનગી સર્વમાં સમાન- ભાવનાના રસથી પાવન થઈને એક, એકાંતવાસમાં દિગબર રૂપે, અભિમાનને ત્યાગ કરીને, નિશ્ચયપૂર્વક સુખેથી ફરતો રહે છે તે સર્વ પ્રપંચ કેવળ આત્મસ્વરૂપ છે એમ જાણે છે. त्रितयतुरीयं नहि नहि यत्र विन्दति केवलमात्मनि तत्र । धर्माधमों नहि नहि यत्र बद्धो मुक्ता कथमिह तत्र ॥७४॥ જેમાં જાગ્રત, સ્વમ, સુષુપ્તિ અને તુરીય એ રચાર અવસ્થા- એ નથી તેવી અવસ્થામાં જ્ઞાનગી અવધૂત આત્માની અંદર બ્રહ્માનંદને પામે છે; એ અવસ્થામાં ધર્મ હોતો નથી, તથા ·૨૮ અવધૂત ગીતા અધમ પણ હેતો નથીતે પછી તેમાં બંધાયેલૈો અથવા મુક્તિ પામેલે એ ભેદ ક્યાંથી હોય? ૭૪ विन्दति विन्दति नहि नहि मन्त्रं छन्दोलक्षणं नहि नहि तन्त्रम् । समरसमग्नो भाविठपूतः प्रलपति तच परमवधूतः ।। ७५ ।। અવધૂતની પદવીએ પહોંચે મસ્ત જ્ઞાનગી બાદ વગેરે કઈ વેદના ખાસ મંત્રને નથી પકડતો; તેમ જ દેનાં લક્ષણવાળાં તંત્રોની જાળમાં ચે નથી ફક્સાતે; પરંતુ તે પરમ આત્મતત્વનું ચિંતન કરતો, પવિત્ર અંત:કરણવાળો, એકરસ, આત્માનંદમાં ડૂબી જાય છે. ૭૫ सर्वशून्यमशून्यं च सत्यासत्यं न विद्यते । स्वभावभावतः प्रोक्तं शास्त्रसंवित्तिपूर्वकम् ।। ७६ ॥ એ આત્મસ્વરૂપમાં સઘળું જગત શૂન્યની પેઠે છે. પણ તે આત્મા શૂન્યથી રહિત, શૂન્યના સાક્ષી રૂપ છે, એ આત્મામાં સત્ય કે અસત્ય નથી; એ આત્મતત્વને જ્ઞાનીઓએ શાસ્ત્રોનાં જ્ઞાન- પૂર્વક સ્વભાવથી જ ભાવરૂપ છે એમ કહ્યું છે. ૭૬ इति श्रीदत्तात्रेयविरचितायामवधूतगीतायामात्म- संवित्युपदेशो नाम प्रथमोऽध्यायः॥१॥ ઇતિશ્રી દત્તાત્રેય સ્વામીએ રચેલ અવધૂત ગીતામાં આત્મજ્ઞાન ઉપદેશ” નામનો પહેલો અધ્યાય. સંપૂર્ણ ૧ ·અધ્યાય રે वालस्य वा विषयभोगरतस्य वापि मूर्खस्य सेवकजनस्य गृहस्थितस्य । एतद्गुरोः किमपि नैव न चिन्तनीयं रत्नं कथं त्यजति कोऽप्यशुचौ प्रतिष्ठम् ॥ १॥ ગુરુ ભલે બાળક હોય, વિષયના ભોગમાં રૂપો જુવાન હોય, સૂખ જેવું લાગતું હોય, કેઈને સેવક હોય, અથવા ઘરબારી ગૃહસ્થ હોય, એ કઈ બાબતને ગુરુના સંબંધમાં વિચાર સરખેાયે કર નહિ; શું કેઈ અપવિત્ર સ્થાનમાં પડી રહેલા રત્નને મૂકી દે છે. અપવિત્ર સ્થાનમાંથી રત્ન લઈ લેવામાં આવે છે, તેમ ગુરુ ગમે તે હોય છતાં એ તેની પાસેથી જ્ઞાન–રત્ન લઈ લેવું. ૧ नैवात्र काव्यगुण एव तु चिन्तनीयो ग्राह्यः परं गुणवता खलु सार एव । सिन्दूरचित्ररहिता भुवि रूपशून्या पारं न कि नयति नौरिह गन्तुकामान् ॥ २॥ ગુરુમાં કાવ્યજ્ઞાન કે કાવ્યની રસિકતાના ગુણ છે કે નહિ એને જરાયે વિચાર કર નહિ, પરંતુ ગુણવાન મનુષ્ય ગુણગ્રાહક બનીને સારને સંગ્રહ કરી લે; જે નકા-વહાણની સપાટી ઉપર સિરના રંગ વડે ચિત્રો પાડેલાં ન હોય અને રૂપાળી દેખાતી ન હોય તેવી તૌકા શું સામે પાર જવાની ઈરછાવાળાને સામે પાર નથી પહોંચાડતી ? ૨ ·અવધૂત ગીતા प्रयत्नेन विना येन निश्चलेन चलाचलम् । ग्रस्तं स्वभावतः शान्तं चैतन्यं गगनोपमम् ॥३॥ જે અચળ આત્માએ કંઈ પણ ખાસ પ્રયાસ વિના સઘળું ચલ તથા અચલ ધારણ કરી રાખ્યું છે, તે આત્મા સ્વભાવથી શાંત, ચેતનસ્વરૂપ અને આકાશની પેઠે રિથર તથા વ્યાપક છે. ૩ अयत्नाचालयेद्यस्तु एकमेव चराचरम् । सर्वगं तत्कथं भिन्नमद्वैतं वर्तते मम ॥ ४ ॥ જે કંઈ પણ ખાસ યત્ન સિવાય એકલે પંડે સઘળા ચર તથા અચરને ચલાવી રહ્યું છે, અને સર્વ વસ્તુઓમાં વ્યાપીને રહેલું છે તે અદ્વૈત આત્મસ્વરૂપ મારાથી ભિન્ન કેમ હોઈ શકે? अहमेव परं यस्मात्सारात्सारतरं शिवम् । गमागमविनिर्मुक्तं निर्विकल्पं निराकुलम् ॥ ५ ॥ હું જ પ્રકૃતિથી સૂક્ષ્મ છું, સારના સારથી એ વધારે સાર- રૂપ છું, અને શિવસ્વરૂપ છું તેથી મને જન્મમરણ નથી, મને વૈત-અદ્વૈતના વિકલ્પ નથી, મને કઈ પણ જાતનાં દુઃખ નથી. ૫ सर्वावयवनिर्मुक्तं तदहं त्रिदशार्चितम् । संपूर्णत्वान्न गृह्णामि विभागं त्रिदशादिकम् ॥ ६॥ સચ્ચિદાનંદસ્વરૂપ હું અવયવરહિત છું, સઘળા દે મને પૂજે છે, હું સર્વેમાં રહીને પૂર્ણ છું, તેથી દેવતાઓના વિભાગ હું ગ્રહણ કરતો નથી, અર્થાત્ દેવતાઓ સાથે મારે ભેદ નથી, અભેદ છે. ૬ प्रमादेन न संदेहः किं करिष्यामि वृत्तिवान् । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते बुद्बुदाश्च यथा जले ॥ ७ ॥ પાણીમાં પરપોટાઓ ઊઠે છે અને પાછા તેમાં જ નાશ પામીને સમાઈ જાય છે, તેવી રીતે અંતઃકરણમાં પણ વૃત્તિઓ * ·અવધૂત ગીતા ૩૧ ઊઠે છે અને તેમાં જ લય પામી સમાઈ જાય છે; કદાચ વૃત્તિઓના ઉછાળામાં હું કંઈક કરી બેસું એમાં સંશય નથી, જે કંઈ કરી જવાય તેને હું સાક્ષી છું, કર્તા નથી. महदादीनि भृतानि समाप्यैवं सदैव हि । मृदुद्रव्येषु तीक्ष्णेषु गुडेपु कटुकेषु च ।। ८॥ कटुत्वं चैव शैत्यत्वं मृदुत्वं यथा जले । प्रकृतिः पुरुपस्तद्वदमिन्नं प्रतिभाति मे ॥९॥ જેવી રીતે શીતળપણાને, મૃદુપણાનો, તીખાયણાને વગેરે ગુણ, મૃદુ, તીકણ, મધુર, તીખા પદાર્થોમાં અભિન્નપણે આશ્રય કરી રહેલ છે, તેવી રીતે પુરુષ મહત, વગેરે તમાં તથા પાંચ મહાભૂતમાં, પ્રકૃતિમાં સારી પેઠે વ્યાપીને હંમેશાં રહેલો છે; મને તેવી રીતે પ્રકૃતિ તથા પુરુષ વચ્ચે અભેદ ભાસે છે. ૮,૯ सर्वाख्यारहितं यद्यत्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं परम् । मनोबुद्धींद्रियातीतमकलचं जगत्पतिम् ॥ १० ॥ જેવી રીતે સર્વ સૂાથી પણ વધારે સૂકમ પ્રકૃતિ છે, તેવી રીતે પરમ પુરૂ, જગતને સ્વામી, મન, બુદ્ધિ અને ઈન્દ્રિયો વડે ન પામી શકાય તે, ઉપાધિરહિત, સઘળાં નામે વગેરેથી રહિત, તે સૂકમ પ્રકૃતિથી એ વધારે સૂક્ષમ છે. ૧૦ ईदृशं सहजं यत्र अहं तत्रं कथं भवेत् । त्वमेव हि कथं तत्र कथं तत्र चराचरम् ।। ११ ॥ આવી રીતનું જેનું સ્વભાવથી જ સ્વરૂપ છે તેમાં “હું” ક્યાંથી હોય? “તું ક્યાંથી હોય? તેમ જ ચર તથા અચર પદાર્થો પણ ક્યાંથી હોય? ૧૧ गगनोपमं तु यत्प्रोक्तं तदेव गगनोपमम् । चैतन्यं दोपहीनं च सर्वज्ञ पूर्णमेव च ॥ १२ ॥ : t ·અવધૂત ગીતા જે કંઈ આકાશની ઉપમાવાળું છે એમ કહેવાય છે તે આકાશની ઉપમાવાળું જ હોય છે તેવી રીતે દેવ વિનાનું, સર્વસ, પૂર્ણ, ચેતનબ્રા કહેવાય છે, તે ચેતનબ્રહ્મ જ છે. તેના જેવું બીજું કંઈ નથી. ૧૨ पृथिव्यां चरितं नैव मारुतेन च वाहितम् । वारिणा पिहितं नव तेजोमध्ये व्यवस्थितम् ॥ १३ ॥ એ ચેતનબ્રહ્મ આત્મા પૃથ્વી પર ચાલતો નથી, પવન તેને વહન કરતો નથી, પાણીમાં તે ડૂબી જતો નથી, પણ તે તેજમાં સ્થિર થઈને રહે છે, અર્થાત્ તેજોમય છે. ૧૩ आकाशं तेन संव्याप्तं न तद्याप्तं च केनचित् । सबाह्याभ्यन्तरं तिष्ठत्यवच्छिन्नं निरन्तरम् ॥१४॥ જે આકાશને પાર કઈ પામી શકતું નથી, તે આકાશ ચેતન બ્રહ્મ આત્મતત્ત્વ વડે સારી પેઠે વ્યાપેલું છે, તે આત્મ- તત્વ બીજા કોઈ પદાર્થ વડે વ્યાપેલું થઈ શકતું નથી, તે અવિચ્છિન્નપણે નિરંતર બહાર તેમ જ અંદર વ્યાપીને રહેલું છે. सूक्ष्मत्वात्तददृश्यत्वान्निर्गुणत्वाच योगिभिः । आलम्बनादि यत्प्रोक्तं क्रमादालम्बनं भवेत् ॥ १५ ॥ જ્ઞાનયોગીઓએ ચેતનબ્રદ્ધને આશ્રય કરવાનું જે કહેલું છે તે આશ્રય કેમે કરીને સાધ્ય થાય છે કારણ કે ચેતન- બ્રહ્મ સૂકમ છે, અદશ્ય છે અને નિર્ગુણ છે. ૧૫ सतताऽभ्यासयुक्तस्तु निरालम्बो यदा भवेत् । तल्लयालीयते नान्तर्गुणदोपविवर्जितः ॥ १६ ॥ લાંબા સમય સુધી હંમેશાં અભ્યાસ કરી કરીને અભ્યાસી શાલિગ્રામ વગેરેમાં આશ્રય ન લેવો પડે એવી સ્થિતિમાં આવી જાય છે, ત્યારે તે અભ્યાસના દયના લય સાથે તે

·અવધૂત ગીતા
૩૨
પિતે ધ્યાતાનો રે લય થઈ જાય છે, અને તે અંતકરણના
ગુણદોષથી મુક્ત થઈ જાય છે. ૧૬
विषविश्वस्य रौद्रस्य मोहमू प्रदस्य च ।
एकमेव विनाशाय ह्यमोघं सहजामृतम् ।। १७ ॥
સંસારરૂપી મહા ભયંકર વિપ,મેહ તથા મૂછ આપનારું
છે; તે વિષના વિનાશ માટે, અફળ ન જાય તેવું, સ્વાભાવિક,
આત્મજ્ઞાનરૂપી એક જ અમૃત છે. ૧૭
भावगम्यं निराकार साकारं दृष्टिगोचरम् ।
भावाभावविनिर्मुक्तमन्तरालं तदुच्यते ।। १८ ।।
જે આકાર વિનાનું છે તે ભાવના વડે જાણી શકાય તેવું
હોય છે; આકારવાળું તે નજરે જોઈને જાણી શકાય છે, પણ
ભાવ અથવા અભાવ વિનાનું અંતરાલ એટલે અનિવચ્ચ કહે-
વાય છે; તે જ શુદ્ધ ચેતન છે.૧૮
बाहामावं भवद्विश्वमन्त प्रकृतिरुच्यते ।
अन्तरादन्तर ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत् ॥ १९ ॥
વિશ્વ બહારના ભાવવાળું છે, પ્રકૃતિ અંદરના ભાવવાળી
કહેવાય છે. નાળિયેરના ફળની અંદરના પાણીની પેઠે અંદરની
પ્રકૃતિની પણ અંદરનું પુપરૂપી ચેતનબ્રહ્મ છે એમ સમજે. ૧૯
भ्रान्तिज्ञानं स्थितं बाह्यं सम्यग्ज्ञानं च मध्यगम् ।
मध्यान्मध्यतरं ज्ञेयं नारिकेल फलाम्बुवत् ।। २० ॥
બાહ્ય પદાર્થોમાં રહેલું જ્ઞાન ભ્રાન્તિવાળું એટલે ભમાવનારું
હોય છે, અને અંદરનું જ્ઞાન સમ્યક્ એટલે યથાર્થ–સાચું હોય
છે; નારિયેળનાં ફળની અંદરમાં અંદર રહેલાં પાણીની પેઠે
અંદરમાં અંદર રહેલું પુરુષરૂપી આત્મતત્વ જ જાણવા ગ્ય છે.
पौर्णमास्यां यथा चन्द्र एक एवातिनिर्मला ।
तेन तत्सदृशं पश्येद्विधादृष्टिर्षिपर्ययः ॥ २१ ॥

·૩૪ અવધૂત ગીતા પૂર્ણિમાની રાત્રિએ જેવી રીતે અતિ નિર્મળ એક જ ચંદ્રમા છે, કદાચ દષ્ટિદેપથી કેઈને બે ચંદ્રમા દેખાય પણ ખરી રીતે બે ચન્દ્રમાં નથી પણ એક જ ચંદ્ર છે. તેવી રીતે અતિ નિર્મળ આત્મા પણ એક જ છે એમ જેવું. ૨૧ अनेनैव प्रकारेण बुद्धिभेदो न सर्वगः । दाता च धीरतामेति गीयते नामकोटिभिः ॥२२॥ આ જ પ્રકારે એક નહિ પણ બે છે એ બુદ્ધિભેદ સર્વ ગત આત્મમાં નથી; કેવળ એક આત્મા એવું અભેદબુદ્ધિ- વાળું જ્ઞાન જે કઈ આપે છે તે ધીરપણાને પામે છે અને તે જિજ્ઞાસુ વડે કરોડો નામથી ગવાય છેઅર્થાત્ સ્તુતિ કરાય છે. ૨૨ गुरुप्रज्ञाप्रसादेन मूर्यो वा यदि पण्डितः । यस्तु संयुध्यते तत्त्वं विरक्तो भवसागरात् ।। २३ ॥ કેઈ પણ માણસ પછી ભલે તે મૂર્ણ હોય અથવા પંડિત હોય છતાં જે તે ગુરુજીની પ્રકૃ જ્ઞાનબુદ્ધિના પ્રસાદ વડે તત્ત્વ- જ્ઞાન પામીને સારી પેઠે જાગૃત બની જાય છે તે તેની સંસાર- સાગર પરથી પ્રીતિ ઊડી જાય છે. ૨૩, रागद्वेपविनिर्मुक्तः सर्वभूतहिते रतः। दृढ़वोधश्च धीश स गच्छेत्परमं पदम् ॥ २४ ॥ એવી રીતે રાગદ્વેષથી છૂટી ગયેલા, સર્વ પ્રાણીઓનું હિત સાધવામાં જ રમ્યા કરતે, અડગ જ્ઞાનવાળા, અને ધીર બનેલ પુરુષ પરમ પદને પામે છે. ૨૪ *विकारहेतो सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः વિકાર થવાનું કારણ હાજર હોય છતાં જેના ચિત્તમાં વિકાર થતો નથી તેઓ જ ધાર પુછે છે-કવિકુલગુરુ કાલિદાસ, “કુમારસંભવ ·અવધૂત ગીતા ક’ घटे भिन्ने घटाकाश आकाशे लीयते यथा । देहाभावे तथा योगी स्वरूपे परमात्मनि ।। २५ ॥ જેમ ઘડે ભાગી જતાં ઘડામાં રહેલું આકાશ મેટા આકાશમાં સમાઈ જાય છે, તેમ દેહાધ્યાસ અર્થાત્ દેહનું ભાન છૂટી જતાં ચગી પણ પરમાત્માના સ્વરૂપમાં સમાઈ જાય છે. ર૫ उक्तयं कर्मयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः न चोक्ता योगयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः ॥२६॥ કર્મમાર્ગમાં પ્રવૃત્ત થયેલાઓના સંબંધમાં એમ કહેવાય છે કે “અન્તકાળે જેવી મતિ તેવી તેની ગતિ થાય છે; પરંતુ ચોગમાગીઓના સંબંધમાં અન્તકાળે જેવી મતિ તેવી ગતિ એમ કહેવાતું નથી, કારણ કે રોગીઓ હંમેશાં જ એટલે અંતકાળે પણ બ્રહ્મચિંતનમાં જ લીન હોય છે અને તેથી તેઓ બ્રહ્મપદને જ પામે છે. ૨૬ या गतिः कर्मयुक्तानां सा च वागिद्रियावदेत् । योगिनां या गतिः वापि ह्यकथ्या भवतर्जिता ।।२७॥ કર્મમાગવાળાઓની જે ગતિ થાય છે તેનું વર્ણન વાણું વડે થઈ શકે છે, પરંતુ જ્ઞાનયોગીઓને જન્મમરણના ફેરાને તિરસ્કાર કરાવનારી જે ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે તેનું વાણીથી વર્ણન થઈ શકતું નથી. રઉં एवं ज्ञात्वा त्वमुं मागं योगिनां नैव काल्पितम् । विकल्पवर्जनं तेषां स्वयं सिद्धिः प्रवर्तते ॥२८॥ એવી રીતે આ માર્ગનું જ્ઞાન થઈ ગયેલા ચોગીને વિકલ્પ થત નથી, કેમકે તેઓ સંકલ્પવિકલ્પથી રહિત હોય છે અને તેથી સિદ્ધિ પિતે જ તેમની પાસે ચાલી આવે છે. ૨૮ ·૩૬ અવધૂત ગીતા तीर्थे वान्त्यजगेहे वा यत्र कुत्र मृतोऽपि वा। न योगी पश्यते गर्भ परे ब्रह्मणि लीयते ॥ २९॥ જ્ઞાનગી ગમે તે કઈ તીર્થ સ્થાનમાં અથવા અંત્યજ- ને ઘેર અથવા બીજે કઈ ઠેકાણે મરણ પામે, તે પણ તે ફરી- વાર ગર્ભાશયને દેખતો નથી, પણ પરબ્રહ્મમાં મળી જઈને એકાકાર થઈ જાય છે. ૨૯ सहजमजमचिन्त्यं यस्तु पश्येत्स्वरूपं घटति यदि यथेष्टं लिप्यते नैव दोषैः । सकृदपि तदभावात्कर्म किंचिन्न कुर्या- त्तदपि न च विवद्धः संयमी वा तपस्वीं ॥३०॥ એક વખત પણ જેને રવાભાવિક, જન્મરહિત, અને મન, વાણી વડે નહિ જાણી શકાય તેવા આત્મસ્વરૂપનું દર્શન થઈ જાય છે, તેવા જ્ઞાનગીના સંબંધમાં જે કંઈ યથઇ ઘટના બની જાય તો તેને દોષ લાગતા નથી, અને દોષના અભાવે તે કર્મ કરતા નથી તેથી તે સંયમી તપસ્વી બંધનમાં ફસાતા નથી. ૩૦ निरामयं निष्प्रतिम निराकृति निराश्रयं निवपुषं निराशिपम् । निर्द्वन्द्वनिर्मोहमलुप्तशक्तिकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥३१॥ જ્ઞાનગી સનાતન, સકળ જગતના સ્વામી આત્માને પામે છે, જે આત્મા નિરોગી–નિર્દોષ, પ્રતિમા વગરને, નિરા- કાર, નિરાધાર, શરીર રહિત, ઇચ્છા વગરનો, રાગદ્વેષ વગેરે. થી રહિત તથા મેહ વિનાને અને અખંડિત શક્તિવાળે છે. वेदो न दीक्षा न च मुण्डनक्रिया गुरुर्न शिष्यो न च यंत्रसंपदः ।

·અવધૂત ગીત
કિંઈ
- - - - - -
मुद्रादिकं चापि न यत्र भासते
तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३२ ॥
જ્ઞાનયોગી સનાતન, સકળ જગતના સ્વામી આત્માને
પામે છે; જે આત્મામાં, વેદ, દીક્ષા, મુંડનક્રિયા, ગુરુ, શિષ્ય,
યંત્ર, મંત્ર વગેરેને વૈભવ, મુદ્રા વગેરે કંઈ પણ ભાસતું નથી.
न शांभवं शाक्तिकमानवं न वा
पिण्डं च रूपं च पदादिकं न वा।
आरम्भनिष्पत्तिघटादिकं च नो
તમારામારાનમુપૈતિ શાશ્વત ૨૩
જ્ઞાનયોગી સનાતન, સકળ જગતના સ્વામી આત્માને
મેળવે છે જે આત્મામાં શંકર સંબંધી, શકિત સંબંધી કે મનુષ્ય
સંબંધી કંઈ પણ વ્યવહાર ચાલતો તથી, જે આત્માને પિંડ
નથી, રૂપ નથી, અથવા પદ વગેરે નથી, તેમ જ આરંભ,
ઉત્પત્તિ, ઘટ વગેરે કંઈ નથી. ૩૩
यस्य स्वरूपात्सचराचरं जग-
दुत्पद्यते तिष्ठति लीयतेऽपि वा।
पयोविकारादिव फेनवुवुदा-
स्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ।।३४॥
જ્ઞાનયોગી સનાતન, સકળ વિશ્વના સ્વામી આત્માને
પામે છે, જે આત્મસ્વરૂપમાં, પાણીના વિકારમાંથી ઊપજતા
ફીણ, પરપોટાઓની પેઠે ચર તથા અચર પદાર્થોવાળું જગત
ઉત્પન્ન થાય છે, રહે છે, અને લય પામે છે. ૩૪.
नासानिरोधो न च दृष्टिरासनं
वोधोऽप्यबोधोऽपि न यत्र भासते।
नाडीप्रचारोऽपि न यत्र किंचि-
त्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३५॥

·ફ અવધૂત ગીતો જ્ઞાનગી સનાતન, સકળ વિશ્વના સ્વામી આત્માને પામે છે; જે આત્મામાં વાયુને નિરોધ કરીને પ્રાણાયામ વગેરે, નાસાગ્ર દૃષ્ટિ, પદ્માસન વગેરે આસને, તથા જ્ઞાન કે અજ્ઞાનનું ભાન હેતું નથી, તેમજ નાડીઓનું હલનચલન પણ હોતું નથી. ૩૬ नानात्वमेकत्वमुभत्वमन्यता अणुत्वदीर्घत्वमहत्त्वशून्यता। मानत्वमेयत्वसमत्ववर्जितं તમીશમરિમાનતિ શાશ્વરમ્ | રૂદ II જ્ઞાનગી સનાતન, સર્વ વિશ્વના સ્વામી આત્માને મેળવે છે, જેમાં અનેકપણું, એકપણું, બેપણું, બીજાપણું, અણુ- પણું, દિપણું, સાટાપણું, શૂન્યપણું, પ્રમાણ તથા પ્રમેય અને સમપણું હોતાં નથી. ૩૬ सुसंयमी वा यदि वा न संयमी सुसंग्रही वा यदि वा न संग्रही। निष्कर्मको वा यदि वा सकर्मक- स्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ।। ३७ ।। જ્ઞાનગી, સનાતન, સર્વ વિશ્વના સ્વામી આત્માને પામે છે, પછી ભલે ગમે તે તે સારી પેઠે સંયમ પાળતો હોય અથવા અસંયમી હોય; ગમે તો તે વસ્તુઓનો સંગ્રહ કરનાર હોય કે સંગ્રહ ન કરતો હોય; ગમે તે તે કર્મ કરતો હોય કે કર્મ ન કરતો હોય. ૩૭. मनो न बुद्धिन शरीरमिन्द्रियं तन्मात्रभूतानि न भूतपञ्चकम् । अहंकृतिश्चापि वियत्स्वरूपक તમીનારમાનપતિ શાશ્વત રૂ૮ll ·અવધૂત ગીતા ફટ ' જ્ઞાનગી, સનાતન, સઘળા વિશ્વના સ્વામી, આત્માને પામે છે, જે આત્માને મન નથી પહોંચી શકતુ, બુદ્ધિ નથી પહોંચી શકતી, જ્યાં શરીર, ઈન્દ્રિ, આકાશાદિ સૂફમ મહા- ભૂત તેમ જ સ્થળ પંચ મહાભૂતો નથી પહોંચી શકતાં જ્યાં અહંકાર નથી, જ્યાં આકાશરૂપ પણ નથી. ૩૮ विधीनिरोधे परमात्मतां गते न योगिनश्चेतसि भेदवर्जिते । शौचं न चा शौचमलिङ्गभावना सर्व विधेयं यदि वा निपिध्यते ॥३९॥ જ્ઞાનયોગીઓનું ચિત્ત ભેદરહિત પરમાત્માના સ્વરૂપમાં મળી ગયેલું હોવાથી તેને અમુક કરવું જોઈએ એ વિધિ તે નથી તથા અમુક નહિ કરવું એવો નિષેધ પણ હતો નથી; તેને પવિત્રતા કે અપવિત્રતા ચે હોતાં નથી; તેને લિંગ- ચિનભાવના એટલે સ્ત્રી કે પુરુષપણાનું ભાન રહેતું નથી; અને સઘળું કરવું અથવા નહિ કરવું એમ હેતું નથી. ૩૯ मनो वचो यत्र न शक्तमीरितुं नूनं कथं तत्र गुरूपदेशता। इमां कथामुक्तवतो गुरोस्तद्युक्तस्य तत्वं हि समं प्रकाशते ।। "મન જે આત્માની કલ્પના કરી શકતું નથી, વાણી જે આત્મા વિષે બોલી શકતી નથી, તે આત્માના સંબંધમાં ગુરુને ઉપદેશ શું કામ કરી શકે? પરંતુ આત્મજ્ઞાનવાળે ગુરુ આત્મજ્ઞાનની કથા જેને કહે છે તેને સર્વમાં સમાન રીતે રહેલું આત્મતત્ત્વ જરૂર પ્રગટ થાય છે. ૪૦ इति श्रीदत्तात्रेयविरचितायामवधूतगीतायामात्म- संवित्त्युपदेशो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ ઇતિશ્રી દત્તાત્રેય સ્વામીએ રચેલ અવધૂત ગીતામાં આત્મજ્ઞાન ઉપદેશ નામનો બીજા અધ્યાય સંપૂર્ણ - -

·'
અધ્યાય રે
s
गुणविगुणविभागो वर्तते नैव किंचि-
द्रतिविरतिविहीनं निर्मलं निष्प्रपञ्चम् ।
गुणविगुणविहीनं व्यापकं विश्वरूपं
कथमहमिह वन्दे व्योमरूपं शिवं वै ॥१॥
જે ચેતન આત્મામાં ગુણ અથવા અગુણને ભેદ જરાયે
નથી; જેમાં રતિ–પ્રેમ અથવા વિરતિ–અપ્રેમ નથી, જે નિર્મળ
છે, જે પ્રપંચરહિત છે, જેમાં ગુણ નથી તેમ અગુણ પણ
નથી, જે વ્યાપક વિશ્વરૂપ છે, તે આકાશરૂપ શિવસ્વરૂપ આત્માને
હું અહીંયાં શી રીતે વંદન કરું? 1
श्वेतादिवर्णरहितो नियतं शिवश्च
कार्य हि कारणमिदं हि परं शिवश्च ।
एवं विकल्परहितोऽहमलं शिवश्च
स्वात्मानमात्मनि सुमित्र कथं नमामि ॥२॥
હું ધોળા પીળા વગેરે રંગરહિત નિત્ય શિવસ્વરૂપ છું;
જે કાર્યકારણરૂપે આ ભાસે છે તે નિશ્ચયપૂર્વક પરમ શિવ-
સ્વરૂપ હું છું; એ રીતે વિકપ વિનાને, પૂર્ણ શિવસ્વરૂપ
હું છું; તે પછી તે સુમિત્રા આત્મામાં પિતાના જ આત્માને
શી રીતે નમું ? ૨
निर्मूलमूलरहितो हि सदोदितोऽहं
निधूमधूमरहितो हि सदोदितोऽहम् ।
निदीपदीपरहितो हि सदोदितोऽहं ,
ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥३॥

·અવધૂત ગીતા ૪૧. * હું નિમૂળ છું એટલે મારું મૂળ કારણ કોઈ નથી. તેમ જ હું કેઈનું મૂળ કારણ નથી. પણ નિશ્ચયપૂર્વક હું સર્વદા પ્રકાશિત-પ્રકાશસ્વરૂપ છું; મારામાં ધૂમ-અજ્ઞાન નથી તેથી અજ્ઞાનરહિત હું હંમેશાં પ્રકાશ સ્વરૂપ છું; મને પ્રકાશ આપ- વાને દીવાની જરૂર નથી તેથી દવા વિના હું હંમેશાં પ્રકાશ- સ્વરૂપ છું, હું જ્ઞાનમય-અમૃતસ્વરૂપ, સમરસ અથત એકરસ આનંદમય અને આકાશની ઉપમવાવાળે અર્થાત્ આકાશ જે સૂક્ષ્મ, નિર્મળ, વ્યાપક છું. ૩ निष्कामकाममिह नाम कथं वदामि निःसंगसंगमिह नाम कथं वदामि । निसारसारसहितं च कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ४॥ નિષ્કામ આત્માને કામનાવાળે શી રીતે કહું? સંગરહિત આત્માને સગવાળે કેવી રીતે કહું? સાર વિનાનાને સારવાળે શી રીતે કહું? હું–આત્મા જ્ઞાનમય, અમૃતસ્વરૂપ, એકરસ, આકાશના જે નિર્મળ-વ્યાપક છું. ૪ अद्वैतरूपमखिलं हि कथं वदामि द्वैतस्वरूपमखिलं हि कथं वदामि । नित्यं त्वनित्यमखिलं हि कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ५ ॥ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણુથી કેતરૂપ દેખાતા આ સર્વ જગતને અઢત- રૂપ છે, એમ નિશ્ચયપૂર્વક કેવી રીતે કહું? તેને નિશ્ચયપૂર્વક અહીંથી આરંભીને આ અધ્યાયના ૪રમા શ્લેક સુધી દરેક કનાં છેલ્લા ચરણમાં “અમૂ-હું શબ્દ આવે છે તે શુદ્ધ ચૈતન્ય આત્મસ્વરૂપને બોધક સમજ. અ.

·અવધૂત ગીતા તસ્વરૂપ પણ કેવી રીતે કહી શકું? કારણ કે સુષુપ્તિ તથા એક્ષદશામાં તેનો અભાવ થઈ જાય છે નાશવંત સર્વ જગતને નિત્ય કેમ કહું? તેમજ નજરે દેખાનારને અનિત્ય પણ શી રીતે નિશ્ચયપૂર્વક કહું? હું-આત્મા, જ્ઞાનમય, અમૃતસ્વરૂપ, એકરસ, આકાશના જે સૂક્ષ્મ, નિર્મળ-વ્યાપક છું. ૫ स्थूलं हि नो नहि कृशं न गतागतं हि आद्यन्तमध्यरहितं न परापरं हि । सत्यं वदामि खलु वै परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ६॥ આત્મા સ્કૂલ નથી કે સૂક્ષ્મ નથી, તેને જન્મ નથી કે મરણ નથી, તે આદિ, મધ્ય તથા અન્ત વિનાને છે, પર નથી કે અપર નથી, હું ખરું કહું છું કે તે પરમાર્થ તવ છે હું– આત્મા જ્ઞાનમય-અમૃતસ્વરૂપ, એકરસ, આકાશના જે સૂમ, નિર્મળ વ્યાપક છું. ૬ संविद्धि सर्वकरणानि नभोनिभानि संविद्धि सर्वविषयाश्च नभोनिभाश्च । संविद्धि चैकममलं न हि बन्धमुक्तं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ७॥ સર્વ ઈન્દ્રિયને આકાશના જેવી શૂન્ય સારી પેઠે સમજ; સર્વ વિષને પણ આકાશના જેવા શૂન્ય સારી પેઠે સમજ જેને બંધ કે મોક્ષ નથી, એ આત્મા મળ વગરને એક છે એમ સારી પેઠે સમજ; તે જ્ઞાનમય–અમૃતસ્વરૂપ, એકરસ, આકાશના જે નિર્મળ વ્યાપક આત્મા હું પોતે જ છું એમ ક્યાનુભવ કર. ૭

·અવધૂત ગીતા
दुर्बोधबोधगहनो न भवामि तात
दुर्लक्ष्यलक्ष्यगहनो न भवामि तात ।
आसन्नरूपगहनो न भवामि तात
ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ८॥
હે તાત! હે પ્રિય! હું આત્મા મુશ્કેલીથી બંધ થાય
તે કે સહેલાઈથી બંધ થાય તે ગહન–ડે-કઠીન નથી
જેનું લક્ષણ કરી શકાતું નથી તથા જેનું લક્ષણ કરી શકાય છે
તે ગહન હું નથી; સર્વના અંતઃકરણમાં એકદમ સમીપે
હોવાથી સ્વરૂપ સમજવામાં ગહન નથી; જ્ઞાનમય,
અમૃતસ્વરૂપ, એકરસ આકાશ જેવું નિર્મળ, વ્યાપક આત્મ-
વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કર. ૮
निष्कर्मकर्मदहनो ज्वलनो भवामि
निर्दुःखदुःखदहनो ज्वलनो भवामि ।
निर्देहदेहदहनो ज्वलनो भवामि
ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥९॥
હું આત્મા કર્મથી રહિત હોવા છતાં કર્મોને બાળી નાખ-
નાર અગ્નિ છું; હું દુ:ખરહિત હોવા છતાં દુઃખને બાળી નાખ-
નાર અગ્નિ છું; હું શરીર વિનાનો હોવા છતાં શરીરને બાળી
નાખનાર અગ્નિ છું; હું આત્મા, જ્ઞાનમય, અમૃતસ્વરૂપ, એક-
રસ, આકાશ જે. સૂકમવ્યાપક છું એમ સ્વાનુભવ કર. ૯
निष्पापपापदहनो हि हुताशनोऽहं
निर्धर्मधर्मदहनो हि हुताशनोऽहम् ।
निर्वन्धवन्धदहनो हि हुताशनोऽहं
ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १० ॥

·૪૪ અવધૂત ગીતા પાપોથી રહિત હોવા છતાં પાપને બાળી નાખનાર અગ્નિ છું, ધર્મથી રહિત હોવા છતાં હું ધર્મોને બાળી નાખનાર અગ્નિ છું; હું બંધનરહિત હોવા છતાં બંધનેને બાળી નાખનાર અગ્નિ છું; હું આત્મસ્વરૂપ, જ્ઞાનમય, અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જે નિર્મળ-વ્યાપક છું, એમ સ્વાનુભવ કર. ૧૦ निर्भावभावरहितो न भवामि वत्स नियोंगयोगरहितो न भवामि वत्स । निश्चित्तचित्तरहितो न भवामि वत्स ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ११ ॥ હે વત્સ ! હું પ્રેમ વિનાને હોવા છતાં પ્રેમરહિત નથી, પરંતુ પ્રેમસ્વરૂપ છું; હું ચગરહિત હોવા છતાં ચોગરહિત નથી; હું ચિત્તરહિત હોવા છતાં ચિત્તરહિત નથી; હું આત્મ- સ્વરૂપ, જ્ઞાનમય, અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જે નિર્મળ વ્યાપક છું એ સ્વાનુભવ કર. ૧૧ निर्मोहमोहपदवीति न मे विकल्पो निःशोकशोकपदवीति न मे विकल्पः। निर्लोभलोभपदवीति न मे विकल्पो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १२ ॥ હું મોહરહિત છું કે મોહસહિત છું એ વિકલ્પ મને નથી; હું શકરહિત છું કે શોકસહિત છું એવો વિકલ્પ મને નથી, લોભરહિત છું કે લેભસહિત છું એ વિકલ્પ પણ મને નથી, હું આત્મસ્વરૂપ, જ્ઞાનમય, અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જે વ્યાપક છું એમ સ્વાનુભવ કર. ૧૨ संसारसंततिलता न च मे कदाचित् संतोषसंततिसुखं न च मे कदाचित् । -- ·f અવધૂત ગીતા N अज्ञानबन्धनमिदं न च मे कदाचित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १३ ॥ સંસારના વિસ્તારની લતા–વેલની સાથે મારે કદીયે કંઈ સંબંધ નથી; સંતોષના વિસ્તારનાં સુખોની સાથે મારે કદીયે કઈ સંબંધ નથી; આ અજ્ઞાનનું બંધન મને કદીયે નથી; હું આત્મસ્વરૂપ, જ્ઞાનમય, અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જે વ્યાપક નિર્મળ છું એમ સ્વાનુભવ કર. ૧૩ संसारसंततिरजो न च मे विकार: संतापसंततितमो न च मे विकारः । सत्त्वं स्वधर्मजनकं न च मे विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। १४ ॥ સંસારના વિસ્તાર વડે મને રજોગુણો વિકાર થતો નથી; સંતાપના વિસ્તારવડે મને તમોગુણનો વિકાર થતો નથી; સ્વધર્મને ઉપજાવનાર સત્વગુણને વિકાર પણ મને થતું નથી; હું આત્મસ્વરૂપ, જ્ઞાનમય, અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશ જે સૂફમવ્યાપક નિર્મળ છું એ સ્વાનુભવ કર ૧૪ संतापदुःखजनको न विधिः कदाचित् संतापयोगजनितं न मनः कदाचित् । यस्मादहंकृतिरियं न च मे कदाचित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। १५ ।। . સંતાપ આપે એવાં દુઓને ઉપજાવનાર કેઈ પણ વિધિ સાથે મારે કદીયે સંબંધ નથી; સંતાપના વેગે ઊપજેલા મન સાથે પણ મારે કદીયે સંબંધ નથી; અને જેનાથી આ અહં. કાર ઊપજે એવી કઈ પણ બાબત સાથે મારે કદીયે સંબંધ ·અવધૂત ગીતા નથી; હું આત્મસ્વરૂપ, જ્ઞાનમય, અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશ- ના જેવો નિર્મળ, વ્યાપક છું એમ સ્વાનુભવ કર. ૧૫ निष्कम्पकम्पनिधनं न विकल्पकल्प स्वमप्रबोधनिधनं न हिताहितं हि । निःसारसारनिधनं न चराचरं हि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। १६ ।। હું ક૫ વિનાનો નથી, તેમ કમ્પવાળેયે નથી; હું વિકલ્પ નથી તેમ સંક૯પ પણ નથી; સ્વપ્ન નથી તેમ જાગ્રત પણ નથી; હિત નથી તેમ અહિત નથી; સાર વિનાનો નથી તેમ સારવાળે નથી; ચર નથી તેમ અચર નથી. હું આત્મસ્વરૂપ, જ્ઞાનમય, અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જે નિર્મળ, સૂમ, વ્યાપક છું એમ સ્વાનુભવ કર. ૧૬ नो वेद्यवेदकमिदं न च हेतुतक्य वाचामगोचरमिदं न मनो न बुद्धिः। एवं कथं हि भवतः कथयामि तत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १७ ॥ આત્મતત્ત્વ ઈન્દ્રિય વગેરેથી જાણી શકાય તેવું નથી; તેમ તે કોઈનું જાણનાર એટલે જ્ઞાનસાધક નથી; તે કારણ નથી, કે તર્ક કરવા ગ્ય નથી; વેણી, મન અને બુદ્ધિને વિષય થાય તેવું પણ તે નથી એવું આત્મતત્ત્વ હું તમને કેમ કહી શકુ? હું આત્મસ્વરૂપ, જ્ઞાનમય–અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જે નિર્મળ વ્યાપક છું, એ સ્વાનુભવ કર. ૧૭ निर्मिन्नभिन्नरहितं परमार्थतत्व- मन्तबहिर्न हि कथं परमार्थतत्वम् ।

·અવધૂત ગીતા g प्रासंभवं न च र नहि वस्तु किश्चित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। १८ ।। અભેદ તથા ભેદ વિનાનું પરમાર્થતત્ત્વ અંદર તથા બહાર ક્યાંથી જ હોય? તે પરમાર્થતત્ત્વ પૂર્વકાળમાં કેઈ વખતે ઊપજેલું એમ પણ ક્યાંથી બને? તે કઈ વસ્તુમાં આસક્ત હોય એમ પણ કેમ બને? અને પોતે કઈ પણ વસ્તુ હોય એમ પણ કયાંથી બને? હું આત્મસ્વરૂપ, જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, એક- રસ આકાશ જેવું અલિપ્ત વ્યાપક છું એમ સ્વાનુભવ કર. ૧૮ रागादिदोषरहितं त्वहमेव तच्चं देवादिदोपरहितं त्यहमेव तत्वम् । संसारशोकरहितं त्वमेव तचं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १९॥ રાગદ્વેષ વગેરે દેવરહિત તત્વસ્વરૂપ હું જ છું; દેવ વગેરે દેવરહિત તત્ત્વસ્વરૂપ હું જ છું; સંસારના શાક વગરનું તત્ત્વ- સ્વરૂપ પણ હું જ છું; હું આત્મસ્વરૂપ, જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, એકરસ આકાશ જેવું નિર્મળ વ્યાપક છું એમ સ્વાનુભવ કર. ૧૯ स्थानत्रयं यदि च नेति कथं तुरीयं wાત્ર વારિ જ નેતિ થે હિરા ! शान्तं पदं हि परमं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २०॥ જાગ્રત, સ્વપ્ન સુષુપ્તિ, એ ત્રણ અવસ્થાએ આત્મામાં નથી, તે પછી ચેથી તુરીય અવસ્થા કયાંથી જ હોય? ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન એ ત્રણ કાળો પણ આત્મામાં નથી, તો પછી દિશાઓ શાની હોય? પરમાર્થતત્વ નિશ્ચયપૂર્વક શાન્ત- •• ·૪૮ અવધૂત ગીતા - - સ્વરૂપ, પરમ પદ છે; હું આત્મસ્વરૂપ, જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશ જેવું નિર્મળ વ્યાપક છું એ સ્વાનુભવ કર.૨૦ दी| लघुः पुनरितीह न मे विभागो विस्तारसंकटमितीह न मे विभागः । कोणं हि वर्तुलमितीह न मे विभागो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥२१॥ લાંબુ કે ટૂંકું એવા મારા વિભાગો નથી; વિસ્તાર કે સંકેચ એવા મારા વિભાગે નથી; ખૂણાવાળું કે મેલાકાર એવા પણ મારા વિભાગ નથી; આત્મસ્વરૂપ, જ્ઞાનમય- અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જેવું નિર્લિપ્ત વ્યાપક છું એવો સ્વાનુભવ કર. ૨૧ मातापितादि तनयादि न मे कदाचि- ज्जातं मृतं न च मनो न च मे कदाचित् । निर्व्याकुलं स्थिरमिदं परमार्थतत्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। २२ ॥ મને કદીયે માતાપિતા વગેરે તેમજ પુત્ર વગેરે નથી; મને કદીયે જન્મમરણ નથી, તથા મને મન પણ નથી; હું વ્યાકુળતા વિનાનું સ્થિર પરમાર્થતત્ત્વ છું; જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જેવું નિર્મળ વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું એ સ્વાનુભવ કર. ૨૨ शुद्धं विशुद्धमविचारमनन्तरूपं निर्लेपलेपमविचारमनन्तरूपं । निष्खण्डखण्डमविचारमनन्तरूपं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २३ ॥ i ·અવધૂત ગીતા ટ વિનાનું, હું શુદ્ધ છું કે, અશુદ્ધ છું એવા વિચારરહિત અનન્તસ્વરૂપ છું; નિલે* ૫ છું કે લિસ છું એવા વિચારરહિત અનઃસ્વરૂપ છું; હું અવિનાશી છું કે વિનાશી છું એવા વિચારરહિત અનન્તસ્વરૂપ છું, હું જ્ઞાનમય–અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જેવું સૂક્ષ્મ, વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું એ સ્વાનુભવ કરતે રહે. ૨૩, ब्रह्मादयः सुरगणाः कथमत्र संति स्वर्गादयो वसतयः कथमत्र संति । यद्यकरूपममलं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २४ ॥ હું એકરૂપ, મળ પરમાર્થતત્ત્વ છું તે પછી બ્રહ્મા વગેરે દેવતાઓ મારામાં ક્યાંથી હોય? તેમજ સ્વર્ગ વગેરે લેક પણ મારામાં કયાંથી હોય? હું જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જેવું નિર્મળ, સૂક્ષ્મ, વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કરતે રહે. ૨૪ निर्नेति नेति विमलो हि कथं वदामि निःशेपशेपविमलो हि कथं वदामि । निर्लिङ्गलिङ्गविमलो हि कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २५ ॥ હું નેતિ નેતિ “એ નહિ, એ નહિ” રહિત, અથવા નૈતિ નેતિ સહિત મળ વગરનો છું એમ કેમ કહું? હું શેષરહિત અથવા શેપસહિત મળ વિનાને છું એમ કેમ કહું? હું લિંગભેદ વિનાને અથવા લિંગભેદવાળે મળરહિત છું એમ પણ કેમ કહું? હું જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, સમરસ, આકાશના જેવું નિર્મળ વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કરતા રહે. ૨૫ ·પ૦ અવધૂત ગીતા निष्कर्मकर्मपरमं सततं करोमि निःसंगसंगरहितं परमं विनोदम् । निदेहदेहरहितं सततं विनोदं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २६ ॥ હું કર્મ રહિત હોવા છતાં શ્રેષ્ઠ કર્મ હંમેશાં કરું છું; હું સંગરહિત હોવા છતાં જેમાં સંગ નથી એવો શ્રેષ્ઠ વિનોદ કરું છું; હું દેહરહિત હોવા છતાં જેમાં દેડની જરૂર નથી એ વિનોદ હંમેશાં કરું છું; હું જ્ઞાનમય–અમૃતરૂપ, એકરસ, આકા- શના જેવું સૂક્ષ્મ વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું, એમ સ્વાનુભવ કરતે રહે. ૨૬ मायाप्रपञ्चरचना न च मे विकार: कौटिल्यदम्भरचना न च मे विकारः। सत्यानृतेति रचना न च मे विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २७॥ માયા કે પ્રપંચની બનાવટનો મને વિકાર નથી; કુટિલતા- કાવાદાવા કે દંભ–ડોળની બનાવટને મને વિકાર નથી; સાચાં- બેટાંની બનાવટને મને વિકાર નથી; હું જ્ઞાનમય-અમૃત- રૂપ, એકરસ, આકાશના જેવું સૂક્ષ્મ, નિર્લિપ્ત, વ્યાપક આત્મ- સ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કરતો રહે, ૨૭ संध्यादिकालरहितं न च मे वियोगो ह्यन्तःप्रबोधरहितं यधिरो न मूकः । एवं विकल्परहितं न च भावशुद्धं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥२८॥ સવાર, બપોર તથા સાંજ એ ત્રણ કાળથી રહિત હોવા ·અવધૂત ગીતા પ૬ છતાં તે કાળથી મારી જુદાઈ નથી; અંદરના બેધરહિત હોવા છતાં હું બહેશે કે મૂંગે નથી; એવી રીતે વિકલ્પથી રહિત હેવા છતાં મને અંતઃકરણની શુદ્ધિ નથી; હું જ્ઞાનમય—અમૃત- રૂપ, એકરસ, આકાશના જેવું નિર્મળ વ્યાપક આત્મસ્વરૂ૫ છું એમ સ્વાનુભવ કરતે રહે. ૨૮ निर्नाथनाथरहितं हि निराकुलं वै निश्चित्तचित्तविगतं हि निराकुलं वै । संविद्धि सर्वविगतं हि निराकुलं वे ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २९ ।। હું કેઈને સવામી નથી કે બીજે કે મારે સ્વામી નથી તેથી જરૂર વ્યાકુળતા વિનાનો છું; ચિત્ત વિના હોવાથી ચિત્ત રહિત છું તેથી જરૂર વ્યાકુળતા વિનાને છું, હું સર્વશી રહિત હોવાથી હું વ્યાકુળતા વિનાને છું એમ જાણ; હું જ્ઞાનમય—અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જેવો સૂમ, નિર્વિસ, વ્યાપક, આત્મસ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કરતા રહે. ૨૯ कान्तारमन्दिरमिदं हि कथं वदामि संसिद्धसंशयमिदं हि कथं वदामि । एवं निरन्तरसमं हि निराकुलं वै ज्ञानामृत समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ३० ॥ આ નિર્જન વન છે કે મન્દિર છે, એમ નિશ્ચય કરીને કેવી રીતે કહું? આ સારી પેઠે સિદ્ધ થયેલું છે કે સંશયવાળું છે, એમ નિશ્ચયપૂર્વક કેવી રીતે કહું ? આત્મસ્વરૂપ કંઈ પણ અંતર વાર સમાન અને આકુળતા વગરનું છે. હું જ્ઞાનમય- અમૃતરૂપ, એકસ, આકાશ જેવું નિર્મળ, વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કર. ૩૦ ·પર અવધૂત ગીતા निर्जीवजीवरहितं सततं विभाति निवजवीजरहितं सततं विभाति । निर्वाणवन्धरहितं सततं विभाति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३१ ॥ તે હંમેશાં નિજીવ તથા સજીવરહિત ભાસે છે તે નિબીજ તથા સબીજ રહિત હમેશાં ભાસે છે, વળી તે હંમેશાં મોક્ષ અથવા બંધનથી રહિત ભાસે છે; હું જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, એક- રસ આકાશ જેવું વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું, એમ સ્વાનુભવ કર, ૩૧ संभूतिवर्जितमिदं सततं विभाति संसारवर्जितमिदं सततं विभाति । संहारवर्जितमिदं सततं विभाति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३२ ॥ આ આત્મતત્ત્વ જન્મરહિત હંમેશાં ભાસે છે; સંસાર- બંધનરહિત હંમેશાં ભાસે છે; સંહારરહિત પણ હંમેશાં ભાસે છે, હું જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશ જેવું નિર્મળ, વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કરતા રહે. ૩૨ उल्लेखमात्रमपि ते न च नामरूपं निर्मिन्नभिन्नमपि ते न हि वस्तु किंचित् । निर्लज मानस करोपि कथं विपाद ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥३३॥ કહેવા માત્ર પણ તને નામરૂપ નથી; ભેદરહિત કે ભેદ સહિત કંઈ વસ્તુ પણ તને નથી ત્યારે હું બેશરમ મન! ખેદ શા વાતે કરે છે? હું જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જેવું નિમળ, વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કર. ૩૩ ·અવધૂત ગીતા પક किं नाम रोदिपि सखे न जरा न मृत्युः .. किं नाम रोदिपि सखे न च जन्मदुःखम् । किं नाम रोदिपि सखे न च ते विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ३४ ॥ મિત્ર! તું શા માટે રડે તને ઘડ૫ણ કે મરણ નથી; હે મિત્ર! તું શા માટે રડે છે? તને જન્મનાં દુઃખ નથી; હે મિત્ર! તું શા માટે રડે છે? તને કંઈ પણ વિકાર નથી જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જેવું નિમળ, વ્યાપક આત્મસ્વરૂ૫ છું એમ સ્વાનુભવ કરતો રહે. ૩૪ किं नाम रोदिपि सखे न च ते स्वरूप किं नाम रोदिषि संखे न च ते विरूपम् । किं नाम रोदिषि सखे न च ते वयांसि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥३५॥ હે મિત્ર! તું શા માટે રડે છે? તારે કંઈ પણ સ્વરૂપ નથી; હે મિત્ર! તું શા માટે રડે છે? તારે કંઈ પણ વિરૂપ નથી; હે મિત્ર! તું શા માટે રડે છે? તારે આયુષ્ય–વય નથી; હું જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જેવું નિર્મળ, વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કર. ૩૫ किं नाम रोदिपि सखे न च ते वयांसि किं नाम रोदिपि सखे न च ते मनांसि । किं नाम रोदिषि सखे न तवेन्द्रियाणि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३६॥ હે મિત્ર! તું શા માટે રડે છે? તારે આયુષ્ય વગેરે નથી; હે મિત્ર! તું શા માટે રડે છે? તારે મન, બુદ્ધિ વગેરે નથી ·અવધૂત ગીતા હે મિત્ર! તું શા માટે રડે છે? તારે ઈન્દ્રિય પણ નથી; હું જ્ઞાનમય, અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જેવું નિર્મળ, વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કર. ૩૬ किं नाम रोदिषि सखे न च तेऽस्ति काम: किं नाम रोदिपि सखे न च ते प्रलोभः । किं नाम रोदिपि सखे न च ते विमोहो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३७॥ હે મિત્ર! તું શા માટે રડે છે? તને કામ નથી; હે મિત્ર! તું શા માટે રડે છે? તને લેભ નથી; હે મિત્ર! તું શા માટે રડે છે? તને મોહ પણ નથી; હું જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જેવું સૂક્ષ્મ વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું, એમ સ્વાન- ભવ કર. ૩૭ ऐश्वर्यामिच्छसि कथं न च ते धनानि ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते हि पत्नी ॥ ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते ममेति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥३८॥ ધન તારાં નથી, તે પછી તને ઐશ્વર્યાની ઈચ્છા કેમ થાય છે? પત્ની પણ તારી નથી, તે પછી તેને ઐશ્વર્યાની ઈચ્છા કેમ થાય છે? તને મમતા નથી તે પછી તને એશ્વર્યાની ઈચ્છા કેમ થાય છે? હું જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશના જેવું નિર્મળ, વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું, એમ સ્વાનુભવ કરતો રહે. ૩૮ लिङ्गप्रपञ्चजनुषी न च ते न मे च निर्लजमानसमिदं च विभाति भिन्नम् । निर्भेदभेदरहितं न च ते न मे च ज्ञानामृतं समरसंगगनोपमोऽहम् ।। ३९ ।।

·અવધૂત ગીતા પપ જાતિનાં ચિહન, પ્રપંચ, જન્મ, તને અને મને નથી; પણ નિર્લજ મનને આ સઘળું ભેદવાળું દેખાય છે, તેને અને મને કોઈ સાધારણ અથવા વિશેષ ભેદ નથી; હું જ્ઞાન- મય-અમૃતરૂપ-એકરસ, આકાશના જેવું નિર્મળ, વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કરતે રહે. ૩૯ नो वाणुमात्रमपि ते हि विरागरूपं नो वाणुमात्रमपि ते हि सरागरूपम् । नो वाणुमात्रमपि ते हि सकामरूप ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥४० ।। તને ખસૂસ અણુ માત્ર પણ વૈરાગ્ય સ્વરૂપ નથી, તને ખસૂસ અણુ માત્ર પણ આસક્તિવાળું રૂપ નથી; તને ખસૂસ અણુમાત્ર પણ કામનાવાળું રૂપ નથી; જ્ઞાનમય-અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશ સરખું સૂફમ, વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કરતે રહે. ૪૦ ध्याता न ते हि हृदये न च ते समाधि- यानं न ते हि हृदये न बहिःप्रदेशः । ध्येयं न चेति हृदये न हि वस्तुकालो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ४१॥ તારા હૃદયમાં નિશ્ચયપૂર્વક કેઈ ધ્યાન કરનાર નથી, તેમ સમાધિ નથી; તારા હૃદયમાં ધ્યાન નથી, તેમ ધ્યાનથી બહાર- ને પ્રદેશ પણ ખચિત નથી; તારા હૃદયમાં ધ્યાન કરવા ગ્ય કંઈ નથી, તેમ કઈ વસ્તુ તથા કાળ નથી; હું જ્ઞાનમય-અમૃત- રૂપ, એકરસ, આકાશના જેવું નિર્મળ વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ એમ સ્વાનુભવ કર.૪૧ ·૫૬ અવધૂત ગીતા यत्सारभूतमखिलं कथितं मया ते न त्वं न मे न महतो न गुरुन शिष्यः । स्वच्छन्दरूपसहजं परमार्थतत्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ४२ ॥ અધ્યાત્મવિદ્યામાં જે કંઈ સારરૂપ હતું તે સઘળું મેં તને કહી સંભળાવ્યું; ટૂંકામાં ફરીથી કહું છું કે, “તું નથી, હું નથી, મહત્ વગેરે કઈ ત નથી, ગુરુ નથી કે શિષ્ય નથી” પરંતુ સ્વચ્છેદરૂપ સ્વાભાવિક પરમાર્થતત્વ છે, હું જ્ઞાનમય- અમૃતરૂપ, એકરસ, આકાશસરખું નિર્મળ, વ્યાપક આત્મસ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કરતે રહે. ૪૨ कथमिह परमार्थ तत्वमानन्दरूपं कथमिह परमार्थ नैवमानन्दरूपम् । कथमिह परमार्थ ज्ञान विज्ञानरूपं यदि परमहमेकं वर्तते व्योमरूपम् ।। ४३ ॥ જે હું શ્રેષ્ઠ, એક, આકાશરૂપ આત્મતત્ત્વ વર્તમાન હાઉં તે પછી મારામાં આનંદસ્વરૂપ પરમાર્થતત્ત્વ ક્યાંથી હોય? આનંદસ્વરૂપ પરમાર્થતા નથી એમ પણ ક્યાંથી હોય? જ્ઞાન અથવા વિજ્ઞાનરૂપ પરમાર્થ તવ પણ મારામાં ક્યાંથી હોય?૪૩ दहनपवनहीनं विद्धि विज्ञानमेक- मवनिजलविहीनं विद्धि विज्ञानरूपम् । समगमनविहीनं विद्धि विज्ञानमेकं गगनमिव विशालं विद्धि विज्ञानमेकम् ॥४४॥ આત્મતત્વ અગ્નિ અને વાયુથી રહિત, વિજ્ઞાનરૂપ એક છે એમ જાણુ; પૃથ્વી તથા જલથી રહિત વિજ્ઞાનરૂપ એક છે એમ ·અવધૂત ગીત જાણ; તેમજ સમાનગમનધમ રહિત વિજ્ઞાનરૂપ એક છે એમ જાણ; આકાશના જેવું વિશાળ, વિજ્ઞાનરૂપ એક છે એમ જાણ.૪૪ न शून्यरूपं न विशून्यरूपं न शुद्धरूपं न विशुद्धरूपम्। रूप विरूपं न भवामि किंचित स्वरूपरूपं परमार्थतत्त्वम् ।। ४५॥ હું આત્મતત્ત્વ શૂન્યરૂપ નથી તેમ અવરૂપ નથી; શુદરૂપ નથી કે વિશુદ્ધરૂપ નથી; રૂપ કે વિરૂપ પણ જરાયે નથી, પણ હું નિજ સ્વરૂપ પરમાર્થતત્ત્વ છું. ૪૫ मुञ्च मुञ्च हि संसारं त्यागं मुश्च हि सर्वथा । त्यागात्यागविपं शुद्धममृतं सहज ध्रुवम् ।।४६॥ છેડ! સંસારને જરૂર છોડી દે, ત્યાગને અર્થાત્ હું ત્યાગી છું એવી અહંતાને પણ બિલકુ લઇડી દે; ત્યાગ તથા અત્યાગ એ બંનેના અભિમાનના ઝેરને છેડી દે, તું શુદ્ધ, સહજ, અચળ, અમૃતસ્વરૂપ છે. ૪૬ इति श्रीदत्तात्रेयविरचितायामवधूतगीतायामात्म- संवित्त्युपदेशोनामतृतीयोध्यायः ॥ ३॥ ઈતિશ્રી દત્તાત્રેય સ્વામીએ રચેલ અવધૂત ગીતામાં “આત્મજ્ઞાન ઉપદેશ” નામનો ત્રીજો અધ્યાય સંપૂર્ણ અ. ૪

·અધ્યાય ૪
* ,
नावाहनं नैव विसर्जन वा
gogi aiળ વાર્થ મન્તિા
ध्यानानि मन्त्राणि कथं भवन्ति
समासमं चैव शिवार्चनं च ॥ १ ॥
આત્મસ્વરૂપ ચેતનબદ્ધ બ્રહ્માંડરૂપે એક જ છે તો પછી
આવાહન કોનું કરવું? વિસર્જન કોનું કરવું ? પુષ્પપત્ર લઈને પૂજન
કેનું કરવું ? ધ્યાન કેનાં કરવાં? મંત્ર કેના જપવા સમ
છે કે અસમ છે એમ કેમ કહેવું? અને શિવપૂજા પણ શી
રીતે કરવી ? ૧
न केवल बन्धविवन्धमुक्तो
न केवलं शुद्धविशुद्धमुक्तः।
न केवलं योगवियोगमुक्तः
स वै विमुक्तो गगनोपमोऽहम् ॥२॥
અજ્ઞાનરૂપી સામાન્ય બંધથી તેમજ સ્ત્રીપુત્રાદિકમાં મમતા-
રૂપી વિશેષ બંધથી મુક્ત છું સામાન્ય બહારની શુદ્ધિથી
તેમજ અંદરની વિશેષ શુદ્ધિથી મુક્ત છું; સંગથી તેમજ
વિયેગથી પણ સુક્ત છું એટલું જ કેવળ નહિ પણ સર્વ વાતે
સારી પેઠે મુક્તસ્વરૂપ આકાશના જે અલિપ્ત, નિર્મળ,
સૂક્ષ્મ, વ્યાપક આત્મા છું. ૨
संजायते सर्वमिदं हि तयं.
संजायते सर्वमिदं वितथ्यम् ।
एवं विकल्पो मम नैव जातः
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ३॥

·અવધૂત ગીતા
પર
જે આ સઘળું જગત ઉત્પન્ન થાય છે તે ચોક્કસ ખરું છે
અથવા આ સઘળું જગત ઉત્પન્ન થાય છે તે ખોટું છે એ
સંકલ્પવિકલ્પ મને ઊપજતો જ નથી, કારણ કે હું સ્વરૂપે જ
ક્ષરૂપ અને રેગ–દેષરહિત આત્મા છું. ૩
न साञ्जनं चैत्र निरञ्जनं वा
न चान्तरं वापि निरन्तरं वा ।
अन्तविभिन्न नहि से विभाति
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। ४ ।।
આત્મા મલિન નથી અથવા નિર્મળ નથી; તે છિદ્રવાળે
નથી અથવા છિ રહિત પણ નથી; તે અંદરથી વિશેષ ભેદવાળે
છે એમ મને ખચિત ભાસતો નથી; કારણ કે હું સ્વરૂપે જ
માક્ષરૂપ અને રોગ-દોષરહિત આત્મા છું. ૪
अबोधयोधो मम नैव जातो
योधस्वरूपं मम नैव जातम् ।
निर्योधवोधं च कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ५ ॥
અજ્ઞાન છે એવું જ્ઞાન અને ઉત્પન્ન થતું જ નથી, તેમજ
જ્ઞાનસ્વરૂપ પણ મને ઊપજતું જ નથી; અજ્ઞાન છે અથવા જ્ઞાન
છે એમ હું શી રીતે કહું? કારણ કે હું સ્વરૂપે જ મોક્ષરૂપ
અને રોગ–દેષ રહિત આત્મા છું. પ
न धर्मयुक्तो न च पापयुक्तो
न बन्धयुक्तो न च मोक्षयुक्त।
युक्तं त्वयुक्तं न च मे विभाति
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ६ ॥

·અવધૂત ગીતા
નથી આત્મા ધર્મયુક્ત કે નથી પાપયુક્ત, નથી આત્મા
બન્ધયુક્ત કે નથી આત્મા ક્ષયુક્ત; કઈ વસ્તુથી
સુક્ત
અથવા કેઈ બાબતથી અયુક્ત મને ભાસ નથી; કારણ કે
હું સ્વરૂપે જે મેક્ષરૂપ, રેગ–દેષરહિત આત્મા છું. ૬
परापरं वा न च मे कदाचि:
न्मध्यस्थभावो हि न चारिमित्रम् ।
हिताहितं चापि कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ७॥
મને પર–શ્રેષ્ઠ અથવા અપર-કનિષ્ઠ એ ભેદ કદી નથી;
મને ઉદાસીનતા કદી નથી જ, તેમજ શત્રુતા કે મિત્રતા કદી
નથી જ; હિતકર છે અથવા અહિતકર છે એમ હું કેમ કહું?
કારણ કે હું સ્વરૂપે જ મોક્ષરૂપ, રાગ-દેષરહિત આત્મા છું. ૭
नोपासको नैवमुपास्यरूपं
न चोपदेशो न च मे क्रिया च ।
संवित्स्वरूपं च कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ८॥
હું કેઈન ઉપાસના કરનાર નથી, તેમજ મારું કઈ
ઉપાસ્ય એટલે ઉપાસના કરવા ચોગ્ય સ્વરૂપ નથી; મને કોઈને
ઉપદેશ નથી, કે મને કંઈ ક્રિયા નથી; હું જ્ઞાનસ્વરૂપ છું એમ
શી રીતે કહું? કારણ કે હું સ્વરૂપે જ મેક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના
ગ–દેવરહિત આત્મા છું. ૮
नो व्यापकं व्याप्यमिहास्ति किंचि-
न्न चालयं वापि निरालयं वा ।
अशून्यशून्यं च कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥९॥

·અવધૂત ગીતા ? આત્મામાં જરા પણ વ્યાપવા ગ્ય કે વ્યાપીને રહેનાર એવા ભેદ નથી, આત્મામાં આધારવાળું અથવા નિરાધાર એવા ભેદ નથી, તે અન્ય છે કે શૂન્ય છે એમ હું કેમ કહું ? કારણ કે હું સ્વરૂપે જ મેક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રાગદોષરહિત આત્મા છું. ૯ न ग्राहको ग्राह्यकमेव किंचि- न्न कारणं वा मम नैव कार्यम् । अचिन्त्यचिन्त्यं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥१०॥ આત્મામાં ગ્રહણ કરનાર અથવા ગ્રહણ કરવા ચોગ્ય એવા ભેદભાવ જરાયે નથી; કારણ અથવા કાર્ચ એવા ભેદભાવ જરાયે નથી, મનવડે તેનું ચિંતન થઈ શકતું નથી અથવા થઈ શકે છે એમ હું કેમ કહું? કારણ કે હું સ્વરૂપે જ મેક્ષરૂપ, જન્મમરણના ગ–દોષથી રહિત આત્મા છું. ૧૦ न भेदकं वापि न चैव भेद्यं न वेदकं वा मम नैव वेद्यम् । गतागतं तात कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥११॥ આત્મામાં ભેદ કરનાર અથવા ભેદ કરવા એચ એવે ભેદ નથી; જાણનાર અથવા જાણવા ચોગ્ય એ ભેદ પણ નથી; જાય છે અથવા આવે છે અર્થાત્ મરે છે કે જન્મે છે એમ પ્રિય! હું કેમ કર્યું ? કારણે હું સ્વરૂપથી જ મેક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રોગ-દોપ રહિત આત્મા છું. ૧૧ न चास्ति देहो न च मे विदेहो बुद्धिमनो मे न हि चेंद्रियाणि ।

·૬ર અવધૂત ગીતા रागोविरागश्च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। १२ ।। આત્માને નથી દેહ કે નથી વિદેહ (દેહથી રહિતપણું); આત્માને ખસૂસ નથી બુદ્ધિ, મન કે ઈન્દ્રિયો; તેને પ્રીતિ છે અથવા અપ્રીતિ છે એમ હું કેમ કહું? કારણ કે હું સ્વરૂપ વડે જ મેક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રોગ–દેવરહિત આત્મા છું. ૧૨ उल्लेखमात्रं न हि मिन्नमुच्चै- रुल्लेखमात्रं न तिरोहितं वै । समासमं मित्र कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ १३ ॥ આત્મા લેશમાત્ર પ્રત્યક્ષ નથી, તેમ લેશમાત્ર ગૂઢ નથી; તે સમ છે કે અસમ છે એમ છે મિત્ર! હું કેવી રીતે કર્યું? કારણ કે હું સ્વરૂપવડે જ મોક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રેગ-દોષથી રહિત આત્મા છું. ૧૩ जितेन्द्रियोऽहं त्वजितेन्द्रियो वा न संयमो मे नियमो न जातः । जयाजयो मित्र कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ १४ ॥ આત્માને સંયમ અથવા નિયમ ઉત્પન્ન થતા નથી તેથી તે જિતેંદ્રિય છે કે અજિતેન્દ્રિય છે એમ કેમ કહું? તેને જય છે કે અજય છે એમ હે મિત્ર! હું કેમ કહું ? કારણ કે હું સ્વરૂપ વડે જ મોક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રગદોષ વિનાને આત્મા છું. ૧૪ अमूर्तमूर्तिनं च मे कदाधि- दाबन्तमध्यं न च मे कदाचित् ।

·અવધૂત ગીત ૬૩ बलाबलं मित्र कथं वदामि स्वरूपनिर्वाण मनामयोऽहम् ॥ १५॥ હું આત્મા કદીયે મૂર્તિથી રહિત અથવા ભૂતિવાળો નથી; મને કદીયે ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લય નથી; હું આત્મા બળવાન છું કે બળ વગરને છું, એમ છે મિત્ર ! કેમ કરીને કહું ? કારણ કે હું સ્વરૂપે જ મોક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રોગ-દોષ વિનાનો આત્મા છું. ૧૫. मृतामृतं वापि विपाविप च संजायते तात न मे कदाचित् । શુદ્ધ કર્થ વામિ स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ १६ ॥ મૃત કે અમૃત અર્થાત્ મરણ કે જીવન, તેમજ વિષ કે અવિષ હે પ્રિય! મને કદી થતાં નથી; હું આત્મા અશુદ્ધ છું કે શુદ્ધ છું, એમ કેમ કહું ? કારણ કે હું સ્વરૂપ વડે જ મેક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રેગ–દેપ રહિત આત્મા છું. ૧૬ स्वामः प्रबोधो न च योगमुद्रा नक्तं दिवा वापि न मे कदाचित् । अतुर्यतुर्य च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। १७ ॥ મને સ્વમ કે જાગ્રત નથી, મને ચગની મુદ્રા નથી, મને રાત કે દિવસ પણ કદીયે નથી; હું તુરીયા અવસ્થા કે અતુરીયા અવસ્થા એમ કેમ કહું? હું સ્વભાવથી જ મોક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રેગ-દેષ રહિત આત્મા છું. ૧૭ ·૧૪ અવધૂત ગીતા संविद्धि मां सर्वविसर्वमुक्त माया विमाया न च मे कदाचित् । संध्यादिकं कर्म कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥१८॥ મને સર્વ એટલે સમષ્ટિ અને વિસર્વ–પ્રત્યેક એટલે વ્યષ્ટિથી રહિત જાણ; મને માયા કદીયે નથી, તેમજ માયારહિત પણ નથી; હું સંધ્યા વગેરે કમ કેમ કહું? કારણ કે હું સ્વરૂપથી જ મોક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રાગ-દોષ વિનાને આત્મા છું. ૧૮ संविद्धि मां सर्वसमाधियुक्तं संविद्धि मां लक्ष्यविलक्ष्यमुक्तम् । योगं वियोगं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। १९ ।। હું સર્વ એટલે અંગ-ઉપાંગ સહિત સંપ્રજ્ઞાત તથા અસ- પ્રજ્ઞાત સમાધિયુક્ત છું એમ જાણ; હું લક્ષ્ય તથા અલક્ષ્યથી મુક્ત છું એમ જાણ; આત્મા ચગવાળે છે કે ચોગ વિનાને છે એમ કેમ કહું? કારણ કે હું સ્વભાવ વડે જ મોક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રોગ–દેષ રહિત આત્મા છું. ૧૯ मुखोऽपि नाहं न च पण्डितोऽहं मौनं विमौनं न च मे कदाचित् । तक वितकं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। २० ॥ હું આત્મા, નથી મૂખ કે નથી પંડિત, મને કદીયે મૌન નથી તેમજ અમૌન નથીતર્ક કરું છું કે તર્ક નથી કરતે એમ કેવી રીતે કહું? હું સ્વભાવથી જ મોક્ષરૂપ, જન્મ-મરણ ના રાગ-દેવથી રહિત આત્મા છું. ૨૦ ·અવધૂત ગીતા 1 पिता च माता च कुलं न जाति- जन्मादिमृत्युनं च मे कदाचित् । स्नेहं विमोहं च कथं वदामि -નિર્વાઇમનાથsg૬ / ૨ / મને આત્માને કદીયે પિતા, માતા, કુળ, જાતિ, જન્મ વગેરે અને મરણ નથી, મને કેઈ સાથે રહે છે અથવા વધારે મેહ છે એમ કેમ કહું? હું સવભાવથી જ મોક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રેગ-દોષથી રહિત આત્મા છું. ૨૧ अस्तं गतो नैव सदोदितोऽहं तेजो वितेजो न च मे कदाचित् । संध्यादिकं कर्म कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ॥ २२ ॥ મારો અસ્ત કદી થતું નથી, હું હંમેશાં ઉદય પામેલો છું; તેજ અથવા અંધકાર મને કદી નથી; મને સંધ્યા વગેરે કમ છે એમ કેમ કહું? કારણ કે હું સ્વરૂપથી જ મેક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રેગ–દોષથી હિત આત્મા છું. ૨૨ असंशयं विद्धि निराकुलं मा- मसंशयं विद्धि निरन्तरं माम् । असंशयं विद्धि निरञ्जनं मां स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। २३ ।। કંઈ પણ શંકા વગર, મને–આત્માને કઈ પણ વસ્તુથી ભલે નથી એમ જણ; કંઈ પણ શંકા કર્યા વગર, મને આત્માને નિરંતર અખંડ છું એમ જાણ; કંઈ પણ શંકા વગર મને આત્માને માયાના મળથી રહિત છું એમ જાણુ, સ્વરૂપે જ ·૬૬ અવધૂત ગીત ? મોક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રોગ–દેષ રહિત આત્મસ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કર. ૨૩ ध्यानानि सर्वाणि परित्यजन्ति शुभाशुभं कर्म परित्यजन्ति । त्यागामृतं तात पिबन्ति धीरा स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। २४ ।। હે પ્રિય! આત્મજ્ઞાની ધીર પુરુષ સર્વ પ્રકારનાં ધ્યાનને ત્યાગ કરી દે છે; શુભ અથવા અશુભ કર્મોનેયે ત્યાગ કરી દે છે; પણ ત્યાગરૂપી અમૃતનું પાન કર્યા કરે છે; હું સ્વરૂપવડે મોક્ષરૂપ, જન્મ-મરણના રોગ– દેથી રહિત આત્મસ્વરૂપ છું એમ સ્વાનુભવ કરતે રહે. ૨૪ विन्दति विन्दति नहि नहि यत्र छन्दोलक्षण नहि नहि तत्र । समरसमन्नो भावितपूनः प्रलपति तत्वं परमवधूतः ।। २५॥ અવધૂતની પદવી પહોંચે મસ્ત જ્ઞાનગી, સર્વેદ વગેરે કઈ વેદના ખાસ મંત્રને નથી પકડત; તેમજ છંદના લક્ષણવાળાં તંત્રની જાળમાંચે નથી પડતો, પરંતુ તે પરમ આત્મતત્ત્વનું ચિંતન કરતે, પવિત્ર અંત:કરણવાળે, એકરસ, આત્માનંદમાં ડૂબી જાય છે. इति श्रीदत्तात्रेयविरचितायामवधूतगीतायां स्वामि- कार्तिकसंवादे स्वात्मसंवित्त्युपदेशे स्वरूप- निर्णयो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ઈતિશ્રી દત્તાત્રેય સ્વામીએ રચેલ અવધૂત ગીતામાં દતસ્વામી તથા કાર્તિકેય વચ્ચે ચાલેલા સંવાદમાં આત્મજ્ઞાન ઉપદેશમાં “સ્વરૂપ- નિર્ણય' નામને ચે અધ્યાય સંપૂર્ણ ૫ ·અધ્યાય ૫ ગતરૂપી વિલાસ मिति गदितं गगनसमंत न परापरसारविचार इति । अविलासविलासनिराकरण कथमक्षरविन्दुसमुच्चरणम् ॥१॥ જેને કાર કહેવામાં આવે વે છે તે આકાશ સરખું સૂક્ષ્મ, શુદ્ધ અને વ્યાપક છે; તે પર કે અપર એટલે શ્રેષ્ઠ કે હલકું અથવા સારરૂપ છે એ કંઈ વિચાર તેના સંબંધમાં થઈ શકતો નથી; જગત વિલાસના અભાવને તેમાં સ્થાન નથી; તે તે અક્ષર તથા બિન્દુ સ્વરૂપ કારનું ઉચ્ચારણ કેવી રીતે કરું? ૧ इति तत्वमसिप्रभृतिश्रुतिभिः प्रतिपादितमात्मनि तत्वमसि । त्वमुपाधिविवर्जितसर्वसमं कि रोदिपि मानसि सर्वसमम् ।। २ ।। તરથમ તે તું છે” વગેરે શ્રુતિવાક વડે સાબિત કરવામાં આવ્યું છે કે આત્મા એ જ પરમાત્મા છે–જીવ એ જ શિવ છે. તેથી તું ઉપાધિરહિત સર્વમાં સમાનરૂપે રહેલું આત્મતત્ત્વ છે, તે પછી સર્વેમાં સમાનરૂપે રહેલું આત્મસ્વરૂપ હોવા છતાં તું મનમાં કેમ રડે છે? ૨. अध जयविवर्जितसर्वसम वहिरन्तरवर्जितसर्वसमम् ।

·૬૮ અવધૂત ગીતા यदि चैकविवर्जितसर्वसम किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ॥३॥ . આત્મા ઊંચો નથી કે નીચે નથી, તે એકરસ છે; બહાર નથી તેમ અંદર પણ નથી, તે એકરસ છે, વળી તે એકાત્મભાવથી રહિત હેઈને એકરસ છે, તે પછી સર્વમાં સમાન રીતે રહેલ આત્મસ્વરૂપ હોવા છતાં તે મનમાં શા માટે રડે છે? ૩ नहि कल्पितकल्पविचार इति नहि कारणकार्यविचार इति । पदसंधिविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ॥४॥ આત્મામાં કલ્પિત કે ક૫-ઠરાવ-નિયમને વિચાર નથી થઈ શકત; કારણ અને કાર્યને વિચાર નથી જ થઈ શક્ત; તે તે પદસંધિરહિત સર્વમાં સમાનરૂપે રહેલ છે, તે પછી સર્વમાં સમાન રીતે રહેલ આત્મા હોવા છતાં તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૪ नहि बोधविबोधसमाधिरिति नहि देशविदेशसमाधिरिति नहि कालविकालसमाधिरिति किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ॥ ५ ॥ આત્મા સાધારણ જ્ઞાનવાળો છે કે વિશેષ જ્ઞાનવાળે છે એવો વિચાર તેના સંબંધમાં થઈ શક્તો નથી, સાધારણ સ્થાનમાં હોય છે કે કોઈ વિશેષ સ્થાનમાં હોય છે, વિચાર પણ તેના સંબંધમાં થઈ શકતું નથી તેમજ સાધારણ ·ફૂટ અવધૂત ગીતા કાળમાં હોય છે કે કેઈ વિશેષ કાળમાં હોય છે એ વિચાર પણ તેના સંબંધમાં નથી થઈ શક્ત; આત્મસ્વરૂપ સર્વમાં સમાન રૂપે વ્યાપીને રહેલું છે છતાં તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૫ नहि कुंमनभो नहि कुंभ इति नहि जीववपुर्नहि जीव इति नहि कारणकार्यविभाग इति किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ॥६॥ આત્મામાં ઘડા માંહેલું આકાશ નથી, તેમ ઘડે ચે નથી; આત્મામાં જીવને ધારણ કરનાર શરીર નથી, તેમજ જીવ પણ નથી; આત્મામાં કારણ કે કાર્યને વિભાગ નથી; આત્મસ્વરૂપ સર્વેમાં સમાન રૂપે વ્યાપીને રહેલું છે તો પછી તે મનમાં શા માટે રડે છે? ૬ इह सर्वनिरन्तरमोक्षपदं लघुदीर्घविचारविहीन इति । नहि वर्तुलकोणविभाग इति क्रिम रोदिपि मानसि सर्वसमम् ॥ ७ ॥ આત્મા કંઈ પણ અંતર વિના સર્વેમાં વ્યાપીને રહેલ છે, તે મોક્ષનું પદ છે; તે ટેકે કે લાંબે છે એ વિચાર નથી થઈ શકત; તેમજ તે ખૂણાવાળા આકારને કે ગોળાકાર છે તે ભેદ પણ તેમાં નથી થઈ શકતો. આત્મસ્વરૂપ સર્વેમાં સમાનરૂપે વ્યાપીને રહેલ છે તે પછી તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૭ इह शून्यविशून्यविहीन इति સુવિશુદ્ધવિહીન તિ, इह सर्वविसर्वविहीन इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ॥ ८॥ » ·98 અવધૂત ગીતા આત્મા શૂન્ય નથી તેમ અશુન્ય નથી; તે શુદ્ધ નથી કે અશુદ્ધ નથી, તે સર્વ નથી કે અસર્વ પણ નથી, આત્મસ્વરૂપ સર્વેમાં સમાન રૂપે વ્યાપીને રહેલ છે, છતાં તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૮ नहि भिन्नविभिन्नविचार इति वहिरन्तरसंधिविचार इति । अरिमित्रविवर्जित सर्वसमं किनु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ॥ ९ ॥ આત્મા ભિન્ન છે કે અભિન્ન છે, એવો વિચાર થઈ શક્ત નથી; આત્મા બહાર છે કે અંદર છે કે સાંધા પર છે એ વિચાર થઈ શકતો નથી, તે દુશ્મન તેમજ મિત્રથી રહિત છે, સર્વમાં સમાનરૂપે રહેલ છે; આત્મસ્વરૂપ સર્વમાં સમાનરૂપે રહેલ હોવા છતાં તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૯ नहि शिष्यविशिष्यसरूप इति' न चराचरभेदविचार इति । इह सर्वनिरन्तरमोक्षपदं किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ॥१०॥ આત્મા શિષ્ય નથી અથવા અશિષ્ય નથી તે ચર છે કે અચર છે એવા ભેદને વિચાર પણ તેમાં નથી. આત્મા તે કંઈ પણ અંતર વગર સર્વમાં વ્યાપેલું મિક્ષપદ છે, આત્મ- સ્વરૂપ સર્વમાં સમાન રૂપે રહેલું હોવા છતાં તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૧૦ ननु रूपविरूपविहीन इति ननु भिन्नविभिन्नविहीन इति ।

·અવધૂત ગીતા s ननु सर्गरिसर्गविहीन इति कि रोदिपि मानसि सर्वसमम् ॥ ११ ॥ આત્મા રૂપ અથવા અરૂપથી રહિત છે, આત્મા ભેદ અથવા અભેદથી રહિત છે, આત્મા ઉત્પત્તિ અથવા પ્રલયથી રહિત છે, આત્મસ્વરૂપ સર્વેમાં સમાનરૂપે રહેલું છે, છતાં તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૧૧ न गुणागुणपाशनिबन्ध इति मृतजीवनकर्म करोमि कथम् । इति शुद्धनिरञ्जनसर्वसम किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ।। १२ ।। આત્માને ગુણે તથા અરુણાની જાળનું બંધન નથી; તેથી મરણનાં કે જીવનનાં કર્મો કેવી રીતે કરું? એ તે શુદ્ધ, માયાના મળથી રહિત, એકરસ છે; આત્મતત્વ સર્વમાં સમાન રહેલ હોવા છતાં તું મનમાં કેમ રડે છે? ૧૨ इह भावविभावविहीन इति इह कामविकामविहीन इति । इह बोधतम खलु मोशनम किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ।। १३ ॥ આત્મામાં નથી ભાવ કે નથી અભાવ, આત્મામાં કામના નથી કે અકામ પણ નથી; એ તે શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનસ્વરૂપ અને એક્ષ- સ્વરૂપ છે; સર્વમાં સમાન આત્મતત્ત્વ વ્યાપીને રહેલું છે, છતાં તું મનમાં કેમ રડે છે ? ૧૩ इह तत्चलिरन्तरतत्वमिति नहि संधिविसंधिविहीन इति ।

·S અવધૂત ગીતા यदि सर्वविवर्जितसर्वसम किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ॥ १४ ॥ આત્મામાં તત્ત્વ છે કે કંઈ પણ અંતર રહિત તત્ત્વ છે એમ નથી; તે સંધિ–સાંધે કે અસંધિ રહિત છે એમ પણ નથી; એ તે સર્વરહિત, સર્વમાં સમાન છે, તે પછી, આત્મ- સ્વરૂપ સર્વેમાં સમાન હોવા છતાં તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૧૪ अनिकेतकुटीपरिवारसमं इह संगविसंगविहीनपरम् । इह शेधावियोधविहीनपरं किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ॥ १५ ॥ આત્મા, ઘરબાર વગરના વાસમાં વાસમાં કે પર્ણકૂટીમાં કે પરિવારમાં સમાનરૂપે વ્યાપીને રહેલ છે તે શ્રેષ્ઠતમ, સંગ તથા અસંગથી રહિત છે, એ શ્રેષ્ઠતમ, જ્ઞાન તથા અજ્ઞાનથી પણ રહિત છે; આત્મસ્વરૂપ સર્વેમાં સમાનરૂપે રહેલું છે છતાં તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૧૫ अविकारविकारमसत्यमिति अविलक्षविलक्षमसत्यमिति । यदि केवलमात्मनि सत्यमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ॥ १६ ॥ આત્માને વિકાર નથી, તેનાથી આ વિકારવાળું જગત થયું એમ માનવું ખોટું છે; આત્મા અલક્ષ છે તેનાથી આ લક્ષ્ય જગત થયું એમ માનવું છેટું છે, કેવળ આત્મા જ સત્ય છે, સર્વમાં સમાન રીતે વ્યાપીને રહેલ આત્મસ્વરૂપ હોવા છતાં તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૧૬ ·અવધૂત ગીતા इह सर्वतमं खलु जीव इति इह सर्वनिरन्तरजीव इति । इह केवलनिश्चलजीव इति किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ॥ १७ ॥ જીવ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ આત્મસ્વરૂપ છે; જીવ સર્વમાં નિરંતરરૂપે રહેલ આત્મસ્વરૂપ છે, જીવ કેવળ, અચળ, આત્મસ્વરૂપ છે. સવમાં સમાનરૂપે રહેલ આત્મસ્વરૂપ હોવા છતાં તું મનમાં કેમ રડે છે ? ૧૭ अविवेकविवेकमबोध इति अविकल्पविकल्पमबोध इति । यदि चैकनिरंतरबोध इति किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ।। १८ ॥ અવિવેક અને વિવેક બંને અજ્ઞાનસ્વરૂપ છે, અવિકલ્પ અને વિકલ્પ એ પણ અજ્ઞાનસ્વરૂપ છે; આત્મા જ એક નિરંતર જ્ઞાનસ્વરૂપ છે. સર્વેમાં સમાન રૂપે રહેલ આત્મસ્વરૂપ હવા છતાં તું મનમાં કેમ રડે છે? ૧૮ नहि मोक्षपदं नहि बन्धपदं नहि पुण्यपदं नहि पापपदम् । नहि पूर्णपदं नहि रिक्तपदं किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ॥ १९ ॥ આત્માને બન્ધન ન હોવાથી તેને મેક્ષ પણ નથી; આત્મા- ને પાપ ન હોવાથી તેને પુણ્ય પણ નથી; આત્માને ઓછા- પણું--અપૂર્ણપણું નહિ હોવાથી તેને પૂર્ણ પદ પણ નથી; સર્વેમાં સમાનરૂપે આત્મસ્વરૂપ રહેલ છે, છતાં તું મનમાં શું માટે રડે છે ? ૧૯ અ, ૫ ·૭૪ : અવધૂત ગીતા यदि वर्णविवर्णविहीनसमं यदि कारणकार्यविहीनसमम् । यदि भेदविभेदविहीनसम किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ॥२०॥ વર્ણ કે અવર્ણના ભેદથી રહિત હાઈને આત્મા સર્વમાં સમાન છે, કારણ કે કાર્યથી રહિત હાઈને આત્મા સર્વમાં સમાન છે; આત્મા ભેદ કે અભેદથી રહિત હોઈને સર્વમાં સમાન છે; સર્વમાં સમાનરૂપે આત્મસ્વરૂય બિરાજતું હોવા છતાં તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૨૦ इह सर्वनिरन्तरसर्वचिते इह केवलनिश्चलसर्वचिते। द्विपदादिविवर्जितसर्वचिते किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ॥ २१॥ આત્મા સર્વત્ર નિરંતર સર્વમાં રહેલે છે, તે કેવળ, અચળ હાઈને સર્વમાં રહેલ છે તે બે પગ કે ચેપગાં એવા ભેદરહિત સર્વમાં રહેલો છે; સર્વેમાં સમાનરૂપે આત્મ- સ્વરૂપ બિરાજતું હોવા છતાં તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૨૧ अतिसर्वनिरन्तरसर्वगतं अतिनिर्मलनिश्चलसर्वगतम् । दिनरात्रिविवर्जितसर्वगतं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ॥ २२ ॥ આત્મા અતિશયપણે સર્વત્ર કંઈપણ અંતર વગર સર્વમાં વ્યાપીને રહે છે. આત્મા અતિશયપણે નિર્મળ તથા નિળ હોઈને સર્વમાં વ્યાપીને રહેલો છે, આત્મા દિવસ અથવા રાત્રિથી ·અવધૂત ગીતા ઉપ રહિત હાઈને સર્વમાં વ્યાપીને રહેલો છે; સર્વમાં સમાન રૂપે વ્યાપીને રહેલ આત્મસ્વરૂપને નહિ ઓળખીને તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૨૨ नहि बन्धविबन्धसमागमनं नहि योगवियोगसमागमनम् । नहि तर्कवितर्कसमागमनं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। २३ ।। આત્મામાં બબ્ધ અથવા વિબ આવતા નથી, આત્મામાં સંગ અથવા વિગ આવતા નથી; આત્મામાં તર્ક અથવા વિતર્ક આવતા નથી; સર્વમાં વ્યાપીને સમાનરૂપે રહેલ આત્મસ્વરૂપને નહિ જાણુને તું મનમાં કેમ રડે છે? ૨૩ इह कालविकालनिराकरण- मणुमात्रकृशानुनिराकरणम् । नहि केवलसत्यनिराकरणं किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ।। २४ ॥ આત્મામાંથી કાલ અથવા અકાલનું નિરાકરણ થઈ શકે છે, એટલે કાલ-અકાલને આત્મામાંથી દૂર કાઢી નાખેલ છે, અર્થાત્ તેની સાથે આત્માને સંબંધ નથી. અમાત્ર અગ્નિનું આત્માથી નિરાકરણ થઈ શકે છે, અર્થાત અગ્નિ સાથે તેને લેશ સંબંધ નથી, પરંતુ આત્મા કેવળ સત્ય છે એ વાતનું નિરાકરણ થઈ શકતું નથી અર્થાત્ તે કેવલ સત્ય છે. સર્વમાં સમાનરૂપે બિરાજતા આત્મસ્વરૂપને નહિ ઓળખીને તું મનમાં કેમ રડે છે? ૨૪ इह देहविदेहविहीन इति ननु स्वमसुषुप्तिविहीनपरम् ।

·૭૬
અવધૂત ગીતા
S
अभिधानविधानविहीनपरं
किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ।। २५ ।।
આત્માને દેહ નથી તેમ અદેહ નથી; સ્વમ નથી કે સુષુપ્તિ
નથી; આત્માને કથન નથી તેમ ક્રિયા નથી, એ તો એ બધાંથી
પર–ઉપર છે. સર્વેમાં સમાનરૂપે બિરાજતા આત્મસ્વરૂપને
નહિ ઓળખીને તું મનમાં શા માટે રડે છે? રપ
गगनोपमशुद्धविशालसमं
अविसर्वविवर्जितसर्वसमम् ।
गतसारविसारविकारसमं
किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ।। २६ ।।
આત્મા આકાશ સરખે, શુદ્ધ, વિશાળ સર્વેમાં સમાન છે;
આત્મા સર્વથી રહિત હોવા છતાં ચે સર્વેમાં સમાન છે;
તેમાં
સાર નથી, અસાર નથી, વિકાર નથી, પણ તે સર્વમાં સમાન
છે; સર્વમાં સમાન રૂપે બિરાજતા આત્માને નહિ ઓળખીને
તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૨૬
इह धर्मविधर्मविरागतरं
इह वस्तुविवस्तुविरागतरम् ।
इह कामविकामविरागतरं
किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ।। २७।।
આત્માને ધર્મ અથવા અધમ ઉપર સારી પેઠે વિરાગ
છે, અર્થાત્ જરાયે સંબંધ નથી; આત્માને વસ્તુ અથવા અને
વસ્તુ ઉપર પણ સારી પેઠે વિરાગ છે; આત્માને કામ અથવા
અકામ ઉપર પણ સારી પેઠે વિરાગ છે અર્થાત્ બિલકુલ
સંબંધ નથી; સર્વમાં સમાનરૂપે બિરાજતા આત્માને નહિ
ઓળખીને તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૨૭

·અવધૂત ગીતા હ૭ सुखदुःखविवर्जितसर्वसम- मिहशोकविशोकविहीनपरम् । गुरुशिष्यविवर्जिततत्त्वपरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ॥२८॥ આત્મા સુખ અથવા દુખથી રહિત, સર્વમાં સમાન છે; આત્મા શોક અથવા અશોકથી રહિત છે, આત્માને નથી ગુરુ કે નથી શિષ્ય, એવા સંબંધથી તે પર અર્થાત્ ઉપર છે; સર્વેમાં સમાનરૂપે બિરાજતા આત્માને નહિ ઓળખીને તું મનમાં શા માટે રડે છે ? ૨૮ न किलांकुरसारविसार इति न चलाचलसाम्यविसाम्यमिति ।। अविचारविचाराविहीनमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ॥ २९ ॥ આત્મામાં અંકુર નથી, સાર નથી, અસાર નથી, તે ચલ નથી, અચલ નથી; તેમાં સમતા નથી, વિષમતા નથી, તે અ- વિચાર અથવા વિચારથી રહિત છે, સર્વમાં સમાનરૂપે બિરાજતા આત્માને નહિ ઓળખીને તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૨૯ इह सारसमुच्चयसारमिति कथितं निजभावविभेद इति । विपये करणत्वमसत्यमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ॥३०॥ અહીંયાં સારોને સંગ્રહમાંથી સાર કાઢીને કહ્યું છે કે આત્મા નિજભાવ-સ્વભાવથી ભિન્ન નથી; વિષયનું આચરણ કરવું તે ખોટું છે. સર્વેમાં સમાનરૂપે રહેલ આત્મસ્વરૂપને નહિ ઓળખીને તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૩૦ ·હદ અવધૂત ગીતા बहुधा श्रुतयः प्रवदन्ति यतो वियदादिरिदं मृगतोयसमम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ॥३१॥ શ્રતિઓ અનેક પ્રકારે કહે છે કે આકાશ વગેરે પંચ મહાભૂતનું બનેલું જગત ઝાંઝવાનાં પાણુની પેઠે ખોટું છે; આત્મા–એક, નિરંતર, સર્વમાં સમાન રૂપે રહેલ સત્ય છે; સર્વમાં સરખી રીતે બિરાજતા આત્મસ્વરૂપને નહિ ઓળખીને તું મનમાં શા માટે રડે છે? ૩૧ विन्दति विन्दति नहि नहि यत्र छन्दोलक्षणं नहि नहि तत्र । समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्वं परमवधूतः ॥ ३२ ॥ અવધૂતની પદવીએ પહોંચેલે મસ્ત જ્ઞાનયોગી, સુદ વગેરે કઈ પણ વેદના ખાસ મંત્રને નથી વળગતે તેમજ છનાં લક્ષણવાળાં તંત્રની જાળમાં ચે નથી ફસાતે; પરંતુ પરમ આત્મતત્વનું ચિંતન કરતો કરતો, પવિત્ર અંતઃકરણવાળે બની જઈને, એકરસ આત્માનંદમાં ડૂબી જાય છે. ૩૨ इति श्रीदत्तात्रेयविरचितायामवधूतगीतायां स्वामि- कार्तिकसंवादे आत्मसंवित्त्युपदेशे समदृष्टि- कथनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ ઇતિશ્રી દત્તાત્રેય સ્વામીએ રચેલ અવધૂત ગીતામાં, દત્તસ્વામી તથા કાર્તિકેય વચ્ચે ચાલેલા સંવાદમાં, આત્મજ્ઞાન ઉપદેશમાં, સમદષ્ટિકથન નામનો પાંચમો અધ્યાય સંપૂર્ણ ·અધ્યાય ૬ बहुधा श्रुतयः प्रवदन्तिस्वयं वियदादिरिदं मृगतोयसमम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मुपमेयमथो ह्युपमा च कथम् ॥ १॥ શ્રુતિઓ પિતે અનેક પ્રકારે કહે છે કે–આકાશ આદિ આ જગત ઝાંઝવાનાં પાણી જેવું છેટું છે, પણ આત્મા એક નિરંતર સર્વ કલ્યાણુસ્વરૂપ સત્ય છે તે પછી ઉપમા દેવા રોગ્ય અને ઉપમા એવા ભેદ તેમાં ક્યાંથી હોય? ૧ अविभक्तिविभक्तिविहीनपरं ननु कार्यविकार्यविहीनपरम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं यजनं च कथं तपनं च कथम् ॥२॥ આત્મા અવિભાગ અથવા વિભાગથી રહિત છે, કાર્ચ અથવા અકાર્ચથી પણ રહિત છે, જે તે એક, નિરંતર, સર્વ કલ્યાણ- સ્વરૂપ છેતે પછી ચણ, પૂજા કે તપશ્ચર્યા કેમ સંભવે? ૨ मन एव निरन्तरसर्वगतं ह्यविशालविशालविहीनपरम् । मन एव निरन्तरसर्वशिवं मनसापि कथं वचसा च कथम् ॥ ३॥ મન જ સર્વમાં નિરંતર રહેલું આત્મસ્વરૂપ છે; મન એ જ અવિશાળ તથા વિશાળથી રહિત આત્મસ્વરૂપ છે; મન એ જ નિરન્તર સર્વ કલ્યાણ સ્વરૂપ છે, તે પછી મનથી અથવા વાણીથી આત્મસ્વરૂપ શી રીતે જાણે કે કહી શકાય? ૩ ·અવધૂત ગીતા दिनरात्रिविभेदनिराकरण- मुदितानुदितस्य निराकरणम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं रविचन्द्रमसौ ज्वलनश्च कथम् ॥ ४ ॥ આત્મામાં દિવસ અથવા રાત્રિના ભેદ નથી; આત્મામાં ઉદય પામેલ અથવા ઉદય નહિ પામેલ એવા પણ ભેદ નથી; જે તે એક, નિરંતર કલ્યાણ સ્વરૂપ છે, તો પછી તેમાં સૂર્ય, ચંદ્ર કે અગ્નિ ક્યાંથી સંભવે? ૪ गतकामविकामविभेद इति गतचेष्टविचेष्टविभेद इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिचं वहिरन्तरभिन्नमतिश्च कथम् ।। ५॥ આત્મામાં સકામ અથવા નિષ્કામ એ ભેદ નથી; તેમાં હલનચલનવાળું કે હલનચલન વિનાનું એ ભેદ નથી, આત્મા એક, નિરંતર, સર્વ કલ્યાણ સ્વરૂપ છે, તો પછી તેમાં બહાર અથવા અંદર એવા ભેદવાળી બુદ્ધિ પણ ક્યાંથી સંભવે? ૫ यदि सारविसारविहीन इति यदि शून्यविशून्यविहीन इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं प्रथमं च कथं चरम. च कथम् ॥६॥ આત્મા સાર અથવા અસારથી રહિત છે; આત્મા શૂન્ય અથવા અશૂન્યથી રહિત છે, જે તે એક જ, નિરંતર અને સર્વ કલ્યાણમય છે તો તેમાં પહેલું અને છેલ્લે ક્યાંથી સંભવે? ૬ ·અવધૂત ગીતા यदि भेदविभेदनिराकरणं यदि वेदकवेद्यनिराकरणम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं तृतीयं च कथं तुरीयं च कथम् ॥ ७॥ જે ભેદ કે અભેદને આત્માથી દૂર કાઢવામાં આવેલ છે; જાણનાર તથા જાણવા ગ્યને પણ દૂર કાઢેલ છે, અને જે તે એક જ, નિરંતર, સર્વ કલ્યાણ સ્વરૂપ છે તે પછી તેમાં ત્રીજી કે ચાથી અવસ્થા કયાંથી સંભવે ? 9 गदिताविदितं नहि सत्यमिति विदिताविदितं नहि सत्यमिति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं विषयेन्द्रियबुद्धिमनांसि कथम् ॥ ८॥ આત્માના સંબંધમાં કહેલું અથવા નહિ કહેલું સત્ય નથી, જાણેલું તથા નહિ જાણેલું પણ સત્ય નથી; જે આત્મા એક જ નિરંતર, સર્વ કલ્યાણ સ્વરૂપ છે, તે પછી તેમાં વિષ, ઈન્દ્રિ અને મન કયાંથી સંભવે?૮ गगनं पवनो नहि सत्यमिति धरणी दहनो नहि सत्यमिति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं जलदश्च कथं सलिलं च कथम् ॥९॥ આકાશ અને પવન સત્ય નથી; પૃથ્વી તથા અગ્નિ સત્ય નથી; જે આત્મા એક જ, નિરંતર, સર્વ શિવસ્વરૂપ છે, તે તેમાં મેઘ તથા પાણી કયાંથી સંભવે? ૯ यदि कल्पितलोकनिराकरणं यदि कल्पितदेवनिराकरणम् ।

·જ, નિરંતર, (૨ અવધૂત ગીતા यदि चैकनिरन्तरसशिव गुणदोपविचारमतिश्च कथम् ।। १०॥ કપેલા પૃથ્વી આદિ લેકને કાઢી નાખેલ છે, તેમજ કપેલા દેવતાઓને પણ કાઢી નાખેલ છે, જે આત્મા એક સર્વ કલ્યાણ સ્વરૂપ છે, તે પછી ગુણ અને દેષના વિચાર કરનારી બુદ્ધિ શા માટે હોય? ૧૦ मरणामरणं हि निराकरणं करणाकरणं हि निराकरणम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं જમનામ દિ વર્થ વારિ / ૧ / મરણ અને જન્મને આત્માથી દૂર કરેલ છે; કંઈ કરવું કે નહિ કરવું તેને પણ આત્માથી દૂર કરવામાં આવેલ છે જે આત્મા એક જ, નિરંતર, સર્વ કલ્યાણસ્વરૂપ છે, તો પછી આવવું અને જવું અથવા જન્મમરણ ક્યાંથી હોય? ૧૧ प्रकृतिः पुरुषो नहि भेद इति नहि कारणकार्यविभेद इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं पुरुषापुरुपं च कथं वदति ॥१२॥ આત્મામાં પ્રકૃતિ કે પુરુષને ભેદ નથી, તેમાં કારણ અને કાર્યને ભેદ પણ નથી; આત્મા એક જ, નિરંતર, સર્વ કલ્યાણ સ્વરૂપ છે, તેને પુરુષ કે અપુરુષ-પ્રકૃતિ એમ કેમ કહે છે? ૧૨ तृतीयं नहि दुःखसमागमनं । न गुणाद्वितीयस्य समागमनम् ।

·અવધૂત ગીતા ૩ यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव स्थविरश्च युवा च शिशुश्च कथम् ।। १३ ॥ ત્રીજું મન અર્થાત્ જગત અથવા સંસાર જે દુખનો સમાગમ કરાવે તેવું છે તેની સાથે આત્માને સંબંધ નથી; આત્મા ગુણાતીત હોવાથી તેને બીજી એટલે ગુણમયી પ્રકૃતિ-માયાની સાથે પણ સંબંધ નથી; તે એક જ, નિરંતર, સર્વ કલ્યાણ- સ્વરૂપ પુરુષ છે, તે પછી તેને ઘડપણ, જુવાની કે બચપણું કયાંથી હોય? ૧૩ ननु आश्रमवर्णविहीनपरं ननु कारणकर्तृविहीनपरम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मविनष्टविनष्टमतिश्च कथम् ॥१४॥ આત્મા આશ્રમ તથા વર્ણભેદરહિત છે, કારણ તથા કર્તાપણાથી પણ રહિત છે; તે એક જ, નિરંતર, સર્વકલ્યાણ- સ્વરૂપ છે, તે પછી તે નાશ પામેલું નથી કે નાશ પામેલું છે એવી બુદ્ધિ એમાં કયાંથી સંભવે? ૧૪ ग्रसिताग्रसितं च वितथ्यमिति जनिताजनितं च वितथ्यमिति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मविनाशि विनाशि कथं हि भवेत् ॥ १५॥ કેઈથી ઘેરાઈ ગયેલ હોવું કે ઘેરાઈ ગયેલ નહિ હેવું એ આત્માના સંબંધમાં બેટું છે; ઉત્પન્ન થયેલ હેલું કે ઉત્પન્ન થયેલ નહિ હેવું એ પણ આત્માના સંબંધમાં ખોટું છે. આત્મા એક જ, નિરંતર, સર્વ કલ્યાણસ્વરૂપ છે, તે પછી અવિનાશી અથવા વિનાશી કયાંથી થાય? ૧૫ ·૮૪ અવધૂત ગીતા s पुरुषापुरुषस विनष्टामिति । वनितावनितस्य विनष्टमिति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मविनोदविनोदमतिश्च कथम् ॥१६॥ આત્મામાં પુરુષ છે કે પુરુષ નથી એ ભેદ નથી; તેમાં સ્ત્રી છે કે સ્ત્રી નથી એ પણ ભેદ નથી; આત્મા એક જ, નિરંતર, સર્વ કલ્યાણ સ્વરૂપ છે, તો પછી તેમાં મોજમજા નથી કે મોજમજા છે એવી બુદ્ધિ કયાંથી સંભવે? ૧૬ यदि मोहविपादविहीनपरो यदि संशयशोकविहीनपरः । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- महमेति ममेति कथं च पुनः॥१७॥ આત્મા મેહ અથવા બેદથી રહિત છે, શંકા તથા શેક- થી પણ રહિત છે, તે એક જ, નિરંતર, સર્વ કલ્યાણુસ્વરૂપ છે, તે પછી તેમાં વળી હુંપણું અને મારાપણું કયાંથી હોય? ૧૭ ननु धर्मविधर्मविनाश इति ननु बन्धविबन्धविनाश इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मिह दुःखविदुःखमतिश्च कथम् ॥१८॥ આત્માને વિચાર કરતાં જે ધર્મ કે અધર્મ જરૂર નાશ પામે છે, એટલે રહી શક્તા નથી તેમજ બંધ અથવા અબંધ- મુક્તિ પણ ટકતાં નથી; આત્મા એક જ, નિરંતર, સર્વ કલ્યાણ- સ્વરૂપ છેતે પછી તેમાં દુખ કે સુખ છે, એવી બુદ્ધિ ક્યાંથી સંભવે? ૧૮ ·ન અવધૂત ગીતા (૫ नहि याज्ञिकयज्ञविभाग इति न हुताशनवस्तुविभाग इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं बद कर्मफलानि भवन्ति कथम् ॥ १९।। આત્મામાં યજ્ઞ કરનાર અથવા ચણ એવા વિભાગ નથી; તેમજ અગ્નિ અને હોમવાનાં દ્રવ્યો એ પણ વિભાગ નથી; આત્મા એક જ, નિરંતર, સર્વ કલ્યાણ સ્વરૂપ છે, તે પછી કર્મોનાં ફળે કર્યાથી થાય તે કહ? ૧૯ ननु शोकविशोकविमुक्त इति ननु दर्पविदपविमुक्त इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं ननु रागविरागमतिश्च कथम् ॥ २० ॥ આત્મા જરૂર શેક તેમજ અશોક એ બંનેથી મુક્ત છે, તે જરૂર અભિમાન તેમજ અભિમાનના અભાવથી યે મુક્ત છે, આત્મા એક જ, નિરંતર, સર્વશિવસ્વરૂપ છે, તે પછી તેમાં પ્રીતિ કે અપ્રીતિની બુદ્ધિ ક્યાંથી સંભવે? ૨૦ नहि मोहविमोहविकार इति नहि लोभाविलोभविकार इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं ह्यविवेकविवेकमतिश्च कथम् ॥२१॥ આત્માને નથી મોહ કે અમેહને વિકાર તેમજ નથી લાભ કે અભનો વિકાર આત્મા એક જ નિરંતર, સર્વશિવસ્વરૂપ છે, તે પછી તેમાં વિવેક કે અવિવેકની બુદ્ધિ કયાંથી સંભવે? ૨૧ त्वमहं नहि हंत कदाचिदपि कुलजातिविचारमसत्यमिति ।

·અવધૂત ગીતા अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम् ॥ २२ ॥ અરેરે ! આત્મામાં તું કે હું કદીયે નથી; તેમાં કુલ અથવા જાતિને વિચાર કરે અસત્ય છે; હું આત્મા પરમાર્થતત્વ શિવસ્વરૂપ છું, તે પછી અહી કેને કેવી રીતે વંદન કરું? ૨૨ गुरुशिष्यविचारविशीर्ण इति उपदेशविचारविशीर्ण इति । अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम् ॥ २३ ॥ આત્મામાં ગુરુ કે શિષ્યને વિચાર ભાંગી પડે છે, ઉપ- દેશને વિચાર પણ ભાંગી પડે છે; હું જ આત્મા પરમાર્થતત્ત્વ શિવસ્વરૂપ છું, તે પછી અહીં કોને કેવી રીતે વંદન કરું? ૨૩ नहि कल्पितदेहविभाग इति नहि काल्पितलोकविभाग इति । अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम् ॥ २४॥ આત્મામાં કલ્પાયેલા શરીરના વિભાગ નથી; તેમજ કપેલા પૃથ્વી આદિ લેકના વિભાગ પણ નથી, હું જ આત્મા પરમાર્થાતત્ત્વ શિવસ્વરૂપ છું, તે પછી અહી કેને કેવી રીતે વંદન કરું ? ૨૪ सरजो विरजो न कदाचिदपि ननु निर्मलनिश्चलशुद्ध इति । अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम् ॥२५॥ .

·અવધૂત ગીતા આત્મા કદી રાગી કે વિરાગી નથી; તે જરૂર નિર્મળ, નિરાળ, અને શુદ્ધ છે; હું આત્મા પરમાર્થાતત્ત્વ શિવસ્વરૂપ છું તે પછી અહી કેને કેવી રીતે વંદન કરું? ૨૫ नहि देहविदेहविकल्प इति अनृतं चरितं नहि सत्यमिति । अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम् ॥ २६ ॥ આત્માને નથી દેહ કે નથી અદેહ, આત્માને નથી ખોટું- ખરું ચરિત; હું આત્મા પરમાર્થત, શિવસ્વરૂપ છું, તે પછી અહી કેને કેવી રીતે નમન કરું? ૨૬ विन्दति विन्दति नहि नहि यत्र छन्दोलक्षणं नहि नहि तत्र । समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्वं परमवधूतः ॥२७॥ અવધૂતની પદવી પહોંચેલા, મસ્ત જ્ઞાનયોગી, બાદ વગેરે કઈ વેદના ખાસ મંત્રને નથી વળગતા તેમજ ઈદનાં લક્ષણવાળાં તંત્રની જાળમાં ચે નથી ફસાતે; પરંતુ તે પરમ આત્મતત્વનું ચિંતન કરતા કરતે, પવિત્ર અંતઃકરણવાળે થઈને એકરસ આત્માનંદમાં ડૂબી જાય છે. ર૭ इति श्रीदत्तात्रेयविरचितायामवधूतगीतायां स्वामि- कार्तिकसंवादे स्वात्मसंविध्युपदेशे मोक्षनिर्णयो નામ પડ્યા છે તે ઈતિશ્રી દત્તાત્રેય સ્વામીએ રચેલ અવધૂત ગીતામાં દત્ત સ્વામી તથા કાર્તિકેય વચ્ચે ચાલેલા સંવાદમાં આત્મજ્ઞાન ઉપદેશમાં મોક્ષનિર્ણય નામને છો અધ્યાય સંપૂર્ણ

·અધ્યાય ૭
रथ्याकर्पटविरचितकन्थः पुण्यापुण्यविवर्जितपन्या ।
शून्यागारे तिष्ठति ननो शुद्धनिरजनसमरसमनः ।। १ ।।
અવધૂતદશાએ પહોંચેલો મહાત્મા શેરીઓમાંથી ઉપાડી
લીધેલાં ચીંથરાંઓની બનાવેલી ગોદડી ધારણ કરે છે; પુણ્ય
અથવા પાપનાં માર્ગોને છોડીને ચાલે છે, શુદ્ધ, નિરંજન, સમરસ
આત્મસ્વરૂપમાં ડૂબેલે દિગંબર થઈને એકાંતવાસમાં રહે છે. ૧
लक्षालक्षविवर्जितलक्ष्यो युक्तायुक्तविवर्जितदक्षः।
केवलतस्वनिरञ्जनपूतो वादविवादः कथमवधूतः ॥२॥
લક્ષ્ય કે અલક્ષ્યથી રહિત હોવા છતાં પોતે લક્ષ્ય બનેલ;
ચોગમાં જોડાયલે કે નહિ જેડાયલો, નહિ હોવા છતાં પિતે
ચતુર; કેવળ આત્મતત્ત્વ વડે માયાને મળથી રહિત અને પવિત્ર
બનેલો અવધૂત મહાત્મા કોઈ સાથે વાદવિવાદ કરતું નથી. ૨
आशापाशविवन्धनमुक्तः शौचाचारविवर्जितयुक्तः ।
एवं सर्वविवर्जितसंतस्तत्त्वं शुद्धनिरञ्जनवन्तः ॥३॥
એ અવધૂત આશાઓની જાળનાં બંધનમાંથી છૂટી
ગયેલ હોય છે, બહારની પવિત્રતા-ચેખાઈ તથા આચારથી
- રહિત હોવા છતાં આત્મામાં જોડાયેલો હોય છે, એવી રીતે
સર્વ રહિત હોવા છતાં તે શુદ્ધ, માયાના મળ વિનાને, આત્મ-
તરવસ્વરૂપ હોય છે. ૩
कथमिह देहविदेहविचारः कथमिह रागविरागविचारः।
निर्मलनिश्चलगगनाकारं स्वयमिह तत्वं सहजाकारम् ॥ ४॥

·--- અવધૂત ગીતા ૮૯ એવા રોગીને દેહ અથવા વિદેહને વિચાર કયાંથી આવે? રાગ અથવા વિરાગને વિચાર પણ કર્યાથી આવે? તે પિતે નિર્મળ, નિશ્ચળ, આકાશરૂપ, સહજ સ્વરૂપ, આત્મતત્ત્વ બની ગયેલો હોય છે. ૪ कथमिह दवं विन्दति यत्र रूपमरूपं कथमिह तत्र । गगनाकारः परमो यत्र विषयीकरणं कथमिह तत्र ॥५॥ અવધૂતદશામાં તત્ત્વનું ભાન રહેતું નથી, તેમજ રૂપ કે અરૂપનું ભાન પણ રહેતું નથી, અવધૂત આકાશ સ્વરૂપ પરમ તત્વ બની ગયેલ હોય છે, તેને પછી વિષયોના વ્યવહારે કયાંથી હોય? ૫ गगनाकारनिरन्तरसस्तत्त्वविशुद्धनिरजनहंसः। एवं कथमिह भिन्नविभिन्नं बन्धविबन्धविकारविभिन्नम् ॥६॥ અવધૂત આકાશના જે સૂફમ, સર્વવ્યાપક, પરમાત્મા- હંસ સ્વરૂપ બની જાય છે, તે ત કરીને વિશુદ્ધ માયામળ- રહિત હંસ–પરમાત્માસ્વરૂપ બની જાય છે, તેને ભેટ કે અભેદ હોતા નથી તેમજ બન્ધન કે અબઘનરૂપી વિકારભેદ પણ હેતા નથી. ૬ केवलतत्वनिरन्तरसर्व योगवियोगी कथनिह गर्वम् । एवं परमनिरन्तरसर्व एवं कथमिह सारविसारम् ॥ ७॥ અવધૂત કેવલ તત્ત્વ, નિરંતર, સર્વસ્વરૂપ છે, તેને સંગ, વિગ કે અહંકાર કયાંથી હોય? એ રીતે તે નિરંતર સર્વરૂપ પરમાત્માસ્વરૂપ હોય છે, તેને સાર–અસાર કયાંથી હોય? ૭ केवलतत्वनिरजनसर्व गगनाकारनिरन्तरशुद्धम् । एवं कथमिह संगविसंगं सत्यं कथमिह रङ्गविरङ्गम् ॥ ८॥ અ, ૬ ·- મા- દ અવધૂત ગીતા અવધુત કેવળ તત્વ, નિરંતર સર્વસ્વરૂપ છે, તે આકાશના જે નિરંતર વ્યાપક અને શુદ્ધ છે; એમાં સંગ કે અસંગ કયાંથી સંભવે? એમાં રંગ અથવા અરંગ પણ કયાંથી સંભવે? ૮ योगवियोगै रहितो योगी भोगविभोग रहितो भोगी। एवं चरति हि मन्दमन्दं मनसा कल्पितसहजानन्दम् ॥९॥ અવધૂત એગી સંગ કે વિગથી રહિત હોય છે ભેગ– અભેગથી રહિત હોય છે; મનમાં સહજ આનંદનો નિશ્ચય કરીને તે ધીમે ધીમે ફરતે ફરે છે. ૯ बोधविवोधैः सततं युक्तो द्वैताद्वैतः कथमिह मुक्तः । सरजा विरजा कथामिह योगी शुद्धनिरञ्जनसमरसभोगी ॥१०॥ હંમેશાં જ્ઞાન તથા અજ્ઞાનથી યુક્ત હોય તે દૈત તથા અતથી મુક્ત કેમ થાય? શુદ્ધ માયાના મળથી રહિત સમરસ આત્મસ્વરૂપમાં આનંદ લેનાર સ્વયંસિદ્ધ ચગી રાગરહિત કેમ થાય? તે રાગરહિત જ હોય છે. ૧૦ भग्नाभग्नविवर्जितभनो लग्नालग्नविवर्जित लग्नः। - एवं कथमिह सारविसारः समरसतत्वं गगनाकारः ॥११॥ અવધૂત ચગી ભાંગેલ કે નહિ ભાંગેલપણથી રહિત હોવા છતાં ભાંગેલા જે દેખાય છે, કઈ વસ્તુમાં લાગેલ કે નહિ લાગેલ નહિ હોવા છતાં ચે આત્મતત્વમાં લાગેલે દેખાય છે, તેમાં સાર અથવા અસાર કયાંથી હોય? તે સમરસ, પરમ- તત્ત્વ, આકાશવરૂપ હોય છે. ૧૧ सततं सर्वविवर्जितयुक्तः सर्व तत्त्वविवर्जितमुक्तः। एवं कथमिह जीवितमरणं ध्यानाध्यानः कथमिह करणम् ॥ ગી હંમેશાં સર્વથી રહિત હોવા છતાં આત્મામાં i ·અવધૂત ગીતા જોડાયેલો હોય છે; પ્રકૃતિ, મહતત્ત્વાદિથી રહિત હેઈને મુક્ત હોય છે, એને એ દશામાં જીવન-મરણ કયાંથી હોય? ધ્યાન કરવું કે ધ્યાન નહિ કરવું એ પણ કયાંથી હોય? ૧૨ इन्द्रजालमिदं सर्व यथामरुमरीचिका । अखण्डितमनाकारो वर्तते केवलः शिवः ॥ १३ ॥ આ સઘળું જાદુઈ બનાવટ જેવું જગત ઝાંઝવાનાં પાણીની પેઠે ખોટું છે; અખંડિત, નિરાકાર, કેવળ શિવ સત્ય છે. ૧૩ धर्मादेर्मोक्षपर्यन्तं निरीहाः सर्वथा वयम् । कथं रागविरागैश्च कल्पयन्ति विपश्चितः ॥ १४ ॥ અમે તો ધર્મથી માંડીને મોક્ષ સુધીના ચારે ય પુરુષાર્થોમાં એકદમ ઈચ્છા વગરના છીએ; છતાં બહુ ડાહ્યા પંડિત અમારામાં. રાગ અને વિરાગની કપનાએ કેમ કરે છે? ૧૪ विन्दति विन्दति नहि नहि यत्र छन्दोलक्षणं नहि नहि तत्र । समरसमनो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः ॥१५॥ અવધૂતની પદવી પહોંચેલે મસ્ત જ્ઞાનેગી, બાદ વગેરે કઈ વેદના ખાસ મંત્રને નથી વળગત, તેમજ ઈદેનાં લક્ષણવાળાં તંત્રની જાળમાં પણ નથી ફસાતે; પરંતુ તે પરમ આત્મતત્વનું ચિંતન કરતો કરતો પવિત્ર અંત:કરણવાળે થઈને એકરસ આત્માનંદમાં ડૂબી જાય છે. ૧૫ इति श्रीदत्तात्रेयविरचितायामचधृतगीतायां स्वामिकार्तिक संचादे स्वात्मसंवित्युपदेशे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ ઈતિશ્રી દત્તાત્રેય સ્વામીએ રચેલ અવધૂત ગીતામાં દત્તસ્વામી તથા કાર્તિકેય વચ્ચે ચાલેલા સંવાદમાં આત્મજ્ઞાન ઉપદેશમાં સાતમે અધ્યાયે સંપૂર્ણ ·અધ્યાય - [આ અધ્યાય સામાન્ય રીતે “અવધૂત ગીતા” ની બધી પ્રતમાં જોવામાં આવે છે; આધ્યાત્મિક માર્ગે આગળ વધેલા કઈ પણ પુરુષે સ્ત્રી જાતિ પ્રત્યે માનની નજરે અથવા તટસ્થવૃત્તિથી જોવું જોઇએ. આ અધ્યાયમાં તેમના પ્રત્યે વધારે પડતી ધૃણા બતા- વવામાં આવી છે અને તેથી અમને લાગે છે કે, આ અધ્યાય ક્ષેપક હોવો જોઈએ. આમ છતાં હાલ મળતું મૂળ પુસ્તક પૂરેપૂરું અપાય એ હેતુથી અહીં તે લીધે છે.] त्वद्यात्रया व्यापकता हता ते ध्यानेन चेतःपरता हता ते। स्तुत्या मया वाक्परता हता ते क्षमस्व नित्यं त्रिविधापराधान् । તારાં દર્શન સારુ તીર્થયાત્રા કરીને મેં તારી સર્વવ્યાપતા- ને હણું છે; તારું ધ્યાન ધરીને ચિત્તવડે તને જાણવાની અશક્યતાને મેં હણ છે; વાણીવડે તને જાણવાની અશકયતાને મેં સ્તુતિઓ કરીને હણું છે; એ ત્રણ પ્રકારના મારા અપરાધને હંમેશાં માફ કરજે. ૧ कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिंचनः। अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः ॥२॥ અવધૂત યોગીની બુદ્ધિ કામનાઓ વડે હણાતી નથી. તે ઈન્દ્રિ- નું દમન કરનાર, નરમાશવાળે, પવિત્ર હોય છેતે કંઈપણ વસ્તુ પાસે રખાતો નથી, તે ઈચ્છાઓથી રહિત હોય છે, માપસર ખાય છે પીએ છે, શાન્ત, અડગ, મારું શરણ પકડીને રહેનાર મૌનવ્રત- ધારી હોય છે. ૨ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमान् जितषड्गुणः । अमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः ॥३॥ અવધૂત પ્રમાદ વગર, ઊંડા આત્મજ્ઞાનવાળા, ધીરજવાળા, કામક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ મસ્તર એ છે વિકારોને જીતનાર હોય

·અવધૂત ગીતા
છે, પોતે માનની દરકાર રાખતો નથી છતાં બીજાને માન આપે છે,
સામર્થવાળા હોય છે, સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે મિત્રભાવ તથા દા
રાખે છે, અને તે કવિ એટલે સર્વ બાબતને જાણનારે હૈય છે. ૩
कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् ।
सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥४॥
અવધૂત સર્વ દેહધારીઓ પ્રત્યે કૃપાળુ હોય છે, કેઈને દ્રો,
કરતો નથી, અને સુખદુઃખને સહન કરી લે છે, તે સત્યપરાયણ,
દેશ વિનાને, સમાન ભાવવાળો અને સઘળાંને ઉપકાર કરનાર
હે છે.
अवधूतलक्षण वर्णझतव्यं भगवत्तमैः ।
वेदवार्थतत्त्ववेदवेदान्तवादिभिः ॥ ५ ॥
વેદ તેમજ વેદાન્તને માનનારા–જાણનારા અને વેદના અક્ષાના
અર્થમાં તને સમજનારા ભગવાનના ઉત્તમ ભકતોએ અવધૂતનું
લક્ષણ અક્ષરોથી જાણવું જોઈએ. પ
आशापाशविनिमुक्त आदिमध्यान्तनिर्मलः ।
आनन्दे वर्तते नित्यमकारं तस्य लक्षणम् ॥ ६ ॥
આશાઓની જાળમાંથી સારી પેઠે છૂટી ગયેલા, આરંભ, મધ્ય,
તથા અંત સમયે નિર્મળ રહેનારો, હંમેશાં આનંદમાં વર્તનાર, એવું
લક્ષણ અવધૂતના આકારનું સમજવું. ૬
वासना वर्जिता येन वक्तव्यं च निरामयम् ।
वर्तमानेषु वर्तेत बकारं तस्य लक्षणम ॥ ७ ॥
વાસનાઓ જેણે છોડી દીધેલી છે, જેની વાણું કાઈને દુઃખ
આપતી નથી અથર્ સર્વને સુખાકારક હોય છે, અને જે વર્ત-
માનમાં જ રહે છે અર્થાત્ આગલી પાછલીની લેશ ચિંતા કરતો
નથી, એવું લક્ષણ અવધૂતન વકારનું સમજવું. છ
धूलिधूसरगात्राणि धूतचित्तो निरामयः ।
धारणाध्याननिमुक्तो धूकारस्तस्य लक्षणम् ॥ ८ ॥

·૪ અવધૂત ગીતા ધૂળથી મેલા અવયવોવાળો, ચિત્તમાંથી સર્વ દોષોને કાઢી નાંખ- નાર, નિરગી, ધારણા તથા ધ્યાનથી મુક્ત થઈ ગયેલ, એવું લક્ષણ અવધૂતના ધૂકારનું સમજવું. ૮ तत्त्वचिंता धृता येन चिंताचेष्टाविवर्जितः। तमोहंकारनिर्मुक्तस्तकारस्तस्य लक्षणम् ॥ ९ ॥ જેણે આત્મતત્વની ચિતા ધારણ કરી છે, અને સંસારની ચિન્તા તથા હિલચાલ એકદમ છોડી દીધી છે, અજ્ઞાન તથા અહં. કારથી મુક્ત થઈ ગયેલ છે એવું લક્ષણ અવધૂતના તકારનું સમજવું. ૯ आत्मानं चामृतं हित्वा अभिन्नं मोक्षव्ययम् । गतो हि कुत्सितः काको वर्तते नरकंप्रति ॥ १० ॥ અમૃતસ્વરૂપ એટલે મરણધર્મરહિત, પિતાથી અજુદો, મોક્ષસ્વરૂપ અને અવિનાશી એવા આત્માને તજીને જે બીજે જાય છે, તે દુષ્ટ કાગડાની પેઠે નરક તરફ જાય છે. ૧૦ मनसा कर्मणा वाचा त्यज्यतां मृगलोचने । न ते स्वाँऽपवर्गो वा सानन्दं हदयं यदि ॥ ११ ॥ મન, વાણું અને કર્મ વડે હરિણીનાં જેવાં નેત્રવાળી સ્ત્રીઓને ત્યાગ કર; જે વિષયોના આનંદવાળું તારું હૃદય હશે તે તને સ્વર્ગ અથવા મોક્ષ નહિ મળે. ૧૧ न जानामि कथं तेन निर्मिता मृगलोचना। विश्वासघातकी विद्धि स्वर्गमोक्षसुखार्गलाम् ॥ १२ ॥ સ્ત્રીઓને તે વિધાતાએ શા માટે પેદા કરી તેની મને ખબર નથી પડતી! સ્ત્રીને વિશ્વાસનો ભંગ કરનારી અને સ્વર્ગ તથા મેક્ષને માર્ગ રોકનારી સમજ. ૧૨. ** X ·અવધૂત ગીતા ८५ कौटिल्यदम्भसंयुक्ता सत्यशौचविवर्जिता। केनापि निर्मिता नारी बन्धनं सर्वदेहिनाम् ॥ १४ ॥ કુટિલતા અને ભવાળી, સત્ય તથા પવિત્રતા વિનાની, સઘળા દેહીઓને બંધનમાં નાંખનારી નારીને કેણે પેદા કરી ૧૪ x X x जानामि नरकं नारी ध्रुवं जानामि बन्धनम् । यस्यां जातो रतस्तत्र पुनस्तत्रैव धावति ॥ १६ ॥ નારી નરકરૂ૫ છે તે જાણું છું અને ચોક્કસપણે જાણું છું કે તે બંધન કરનારી છે, છતાં જેમાં પેદા થયો તેમાં જ રમે છે અને ફરી ફરીથી તેના તરફ જ દોડે છે. ૧૬ X X X विष्ठादिनरकं घोरं भगं च परिनिर्मितम् । किमु पश्यसि रे चित्त कथं तत्रैव धावसि ॥ १८ ॥ વિષ્ટા વગેરેથી ઘેર નરકરૂપ ભગ બનાવવામાં આવેલ છે, તે ચિત્ત ! તું શું જુવે છે અને ત્યાં જ કેમ દોડે છે ? ૧૮ भगेन चर्मकुण्डेन दुर्गन्धेन बणेन च । खण्डितं हि जगत्सर्व सदेवासुरमानुषम् ॥ १९ ॥ દુર્ગધવાળા, વણવાળા, ચામડાના કુંડરૂપ ભગ વડે દે, દાનવો અને માનવ સહિત આખું જગત ખંડિત થઈ રહ્યું છે અર્થાત્ નાશ પામી રહ્યું છે. ૧૯ देहार्णवे महाघोरे पूरितं चैव शोणितम् । केनापि निर्मिता नारी અતિ ભયંકર દેહરૂપી સે ભરેલું છે; એવી નારી કાણે બનાવી? अन्तरे नरकं विद्धि ઇ.નું છે ललितामिह - Fી રહ્યું છે X X. X ·૯૬ અવધૂત ગીતા સ્ત્રી અંદરથી નરરૂપ અને બહાર કુટિલતા વડે શોભે છે એમ જાણ; જ્ઞાનગીઓ સ્ત્રીઓને આત્મજ્ઞાનપ્રાપ્તિના મહામંત્રને રોક- નારી સમજે છે. ૨૧ अज्ञात्वा जीवितं लब्धं भवस्तत्रैव देहिनाम् । अहो जातो रतस्तत्र अहो भवविडम्वना ॥ २२ ॥ જે સ્થાનમાં શરીરીઓની ઉત્પત્તિ થાય છે અને જે ઠેકાણે જીવિત મળે છે, તે વાતથી અજા થઈને જ્યાં જન્મ્યો ત્યાં જં રમ્યા કરે છે; અહે સંસારની વિટંબણા! ૨૨ तत्र मुग्धा रमन्ते च सदेवासुरमानवाः । ते यान्ति नरकं घोरं सत्यमेव न संशयः॥ २३ ॥ તેમાં મેહ પામીને જે દેવ, દાનવો તથા માનવો તેમાં રમે છે તે ઘર નરકમાં પડે છે એ વાત સત્ય છે, તેમાં શંકા નથી. ૨૩ अग्निकुण्डसमा नारी घृतकुम्भसमो नरः । संसर्गेण विलीयते तस्मातां परिवर्जयेत् ॥ २४ ॥ અગ્નિકુંડના જેવી નારી છે અને ઘીના ઘડાના જેવો નર છે, સંસર્ગથી પીગળી જવાય છે, માટે તેને દૂરથી જ છોડી દેવી. ૨૪ गौडी माध्वी तथा पैटी विज्ञेया त्रिविधा सुरा। चतुर्थी स्त्री सुरा ज्ञेया ययेदं मोहितं जगत् ॥ २५ ॥ મદિરા ત્રણ જાતની જાણવામાં છે, એક ગોળમાંથી બનેલી, બીજી મધમાંથી બનેલી, અને ત્રીજી આટામાંથી બનેલી; ચોથી મદિરા સ્ત્રીને જાણવી, જેણે આ જગતને મેહમાં નાંખી દીધું છે.૨૫ मद्यपानं महापापं नारीसंगस्तथैव च । तस्माद्वयं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भवेन्मुनिः ॥ २६ ॥ દારૂ પી એ મહા પાપ છે એ જ પ્રમાણે નારીને સંગ પણ મહા પાપ છે; તેટલા માટે બંનેને છોડી દઈને મુનિએ તત્વનિ થવું, અથત માત્ર પરમાત્મતત્વના તાનમાં મગ્ન રહેવું. ૨૬ ·અવધૂત ગીતા 5. चिन्ताक्रांतं धातुवद्धं शरीरं नष्टे चित्ते धातवो यान्ति नाशम् । तस्माञ्चित्तं सर्वतो रक्षणीयं स्वस्थे चित्ते बुद्धयः संभवन्ति । હાડ, માંસ, લોહી, મેદ, મજ્જા, સ્નાયુઓ, વીર્ય વગેરે સાત ધાતુઓથી બંધાયેલું શરીર ચિત્તના અધિકાર નીચે છે ત્યારે ચિત્ત- ને નાશ થાય છે, ત્યારે ધાતુઓ પણ નાશ પામે છે; એટલા માટે ચિત્તનું સર્વ બાજુએથી રક્ષણ કરવું, કારણ કે ચિત્ત સાવધાન હોય તે જ સાર કે અસારને સમજનારી બુદ્ધિઓ પ્રગટ થાય છે.ર૭ दत्तात्रेयावधूतेन निर्मितानन्दरूपिणा । ये पठन्ति च शृण्वन्ति तेषां नैव पुनर्भवः ॥ २८ ॥ આનંદસ્વરૂપ અવધૂત દત્તાત્રેય સ્વામીએ આ ગીતા બનાવી છે; તેને જેઓ પાઠ કરે અથવા જેઓ સાંભળે તેને પુનર્જન્મ થાય નહિ. ૨૮ इति श्रीदत्तात्रेयकृतायामवधृतगीतायां स्वामिकार्तिक- संवादे स्वात्मसंवित्युपदेशेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ઈતિશ્રી દત્તાત્રેય સ્વામીએ રચેલ અવધૂત ગીતામાં દત્ત સ્વામી તથા કાતિય વચ્ચે ચાલેલા સંવાદમાં આત્મજ્ઞાન ઉપદેશમાં આઠમે અધ્યાય સંપૂર્ણ - ·1 પરિશિષ્ટ R પ્રલાદાખ્યાન [ભગવાન દત્તાત્રેય જેઓ “અવધૂત' નામથી ઓળખાય છે તેમના ઉપદેશે આ પુસ્તક સિવાય બીજે મળતા નથી. ભાગવતમાં એકાદશ સ્કંધમાં તેમણે કરેલા ૨૪ ગુરૂઓની હકીકત આ સંસ્થાના હિન્દના આચાર્યો” નામના પુસ્તકમાં ૨૨૪મા પાને અપાયેલી છે. અવધૂતગીતાના સર્વોત્કૃષ્ટ શિક્ષણ ઉપરનું સરળ ભાગ હોય તેવું એક પ્રકરણ કાલીક મળીવાળા સ્વામીશ્રી વિશુદ્ધાનંદજીકૃત પક્ષપાતરહિત અનુભવપ્રકાશ નામના મહાન ગ્રંથમાં મળ્યું. તેમાંથી અભ્યાસીઓની સગવડ ખાતર અહીં થોડા ઉતારા આપ્યા છે. અવધૂતના મહેમાંથી નીકળેલા આ આખ્યાનને છેડેના શબ્દો અવધૂતગીતાનો જ આબાદ પ્રતિષ કરે છે.] પરાશર મય! પૂર્વ દિતિના ઉદર વિષે બે પુત્ર ઉત્પન્ન થયા હતા. એનું નામ હિરણ્યાક્ષ હતું. તેને વિષ્ણુ ભગવાને વરાહનું રૂપ ધારણ કરીને માર્યો હતો. તે પછી બીજે હિરણ્યકશિપુ ત્રિલેક- કનું રાજ્ય કરવા લાગ્યો. સર્વ ઇંદ્રાદિ દેવતાઓ તેની આજ્ઞામાં હતા, અને યજ્ઞનો ભાગ જે દેવતાઓ લેતા હતા, તે પણ તે લેવા લાગે હતે. ઈંદ્રાદિ દેવતાઓ તેના ભયથી સ્વર્ગને ત્યાગ કરીને પૃથ્વી પર રહેવા લાગ્યા હતા. એ હિરણ્યકશિપુના ઘરમાં પ્રહલાદ નામને પુત્ર ઉત્પન્ન થયો હતો. જ્યારે પ્રલાદ ભણવા યોગ્ય થયો ત્યારે તેને શીખવવાને માટે ગુસ્ની નિકટ તેના પિતાએ મોકલ્યો. પછી કેટલાક દિવસે વીત્યે હિરણ્યકશિપુએ ગુસહિત પ્રફ્લાદને બેલાવીને પૂછયું હે પુત્ર! જે ગુરથી શીખ્યા હો તે કહી સંભળાટ પ્રદ્યાદે કહ્યું- હે પિતાજી! આ જે સ્થૂલ–સૂક્ષ્મ દશ્યમાન * કાલી કમલીવાલા સ્વામીશ્રી વિશુદ્ધાનંદજીકૃત પક્ષપાતરહિત અનુભવપ્રકાશમાંથી ઘેડા ફેરફાર સાથે ઉદ્ભુત,

·પરિશિષ્ટ
૯૯
જગત છે, તેને સ્વપસમાન અસત્ ભ્રમરૂપ જાણ્યું છે અને એક
અદિતીય વિષ્ણુ (વ્યાપક આત્મા) ને જ મેં સત્ય જાણ્યા છે.
સર્વ વિષ્ણુ છે.”
આ વચન સાંભળીને હિરણ્યકશિપુ ફોધવાન . તેનાં નેત્ર
લાલ થઈ ગયાં અને શુક્રાચાર્યને કહ્યું: “હે બ્રાહ્મણ ! આને શું
શિખવાડ્યું છે? વિષ્ણુ, જે મારા જીવન લેનાર છે તેનું આ ભજન
કરે છે, અને હું જે ત્રિલોકીનો રાજા છું તેનું વિસ્મરણ કરે છે !'
શુક્ર બેથા – યેન્દ્ર! ક્રોધ ન કરે. એની બાળક અવસ્થા
છે, પણ એ નિશ્ચયથી હું તેને ફેરવીશ. હવે તમને જ યાદ કરશે.
પુનઃ હિરણ્યકશિપુએ કહ્યું –હે પુત્ર! જે ગુરુ શિખવાડે તે જ
શીખજે; નહિ તે તારો પ્રાણ જશે.
પ્રફ્લાદે કહ્યું –હે પિતાજી! કેઈની શક્તિ નથી કે મને મારે.
આકાશની સમાન જગત વિષે જે વ્યાપક વિશુ આત્મા છે, તેને
કોણ મારે અને કેણ દુઃખ આપે તેમ છે?
હિરણ્યકશિપુ–રે નીચ બાલક! મને મૂકીને એ કોણ વિષ્ણુ
છે જેનું તું વારંવાર નામ લે છે, તે કહે.
પ્રફ્લાદ–હે પિતા! વિષ્ણુ અખિલ જગત વિષે મનના સાક્ષી
છે અને ઇંદિથી અગેચર છે. વિચારનેત્ર વિના તે તમને શી રીતે
દેખાય? ગેશ્વર વિજ્ઞઆત્માને પરમ પદ કહે છે. હે પિતાજી !
તમે, હું કે આ જગત છે જ નહિ, મૂળ અને સારરૂપ ભગવાન
વિષ્ણુ આત્મા જ છે.
હિરણ્યકશિપુ –મુખ! તારા મનને પાપે ઘેર્યું છે, જેથી તું
ઊલટું માને છે. નહિ તો સંત કહે છે કે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ ત્રણે
પ્રણવથી ઉત્પન્ન થયા છે તેથી તે જડ છે, દશ્ય છે અને તું ચૈતન્ય
આત્મા છે. ભગવાન તે માયામાં છે. તું પિતાને ત્યાગી માયામાં લીન
કેમ થાય છે?
એટલું કહીને હિરણ્યકશિપુએ દત્યોને કહ્યું – આ પાપીને
દૃષ્ટિથી દૂર કરે, અને ગુના ગૃહમાં લઈ જાઓ.

·ली हरतरगच्छीय शान मन्दिर, जयपुर ૧૦૦ પરિશિષ્ટ કેટલાક દિવસ પછી ફરીથી પ્રહલાદને બેલા અને પૂછયું– શું ભણ્યો? પ્રફ્લાદે કહ્યું –ભણવું, ન ભણવું, સાંભળવું, જેવું, લેવું, દેવું, ખાવું, પીવું, સુવું, જાગવું, ઊંઘવું, સ્પર્શ કરવો, એ સર્વ વિષ્ણુ છે. પ્રહલાદનું વચન સાંભળી તે અતિ ક્રોધવાન થશે અને રાક્ષ- સોને હુકમ કર્યો કે–આ બાળકને ઘાત કરશે. એને કાળે ઘેર્યો છે. અમારા કુળમાં તે અગ્નિ છે. રાક્ષાએ અનેક પ્રકારની શાસના કરી અને ભય દેખાડ્યો, પરંતુ પ્રહલાદના રોમમાત્રનો બિગાડ ન થ. પરાશરે કહ્યું –હે મૈત્રેયપ્રક્ષાદની માફક તને જ્યારે શાસન થશે ત્યારે તરત તું કહીશ કે હું બ્રહ્મા નથી, જીવ છું. પરંતુ દૈત્યપુત્ર પિતાના નિશ્ચયથી ફર્યો નહિ. મેત્રેયે કહ્યું –એને શું લાભ થયો કે એટલી શાસન સહન કરી? કારણ કે નામરૂપ ભ્રમમાત્ર છે. વસ્તુ સત છે. એને દંડક કેમ ન થાય? પોતાના સ્વરૂપને ત્યાગીને બીજાને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થાપવા એ ભૂલ છે. પણ એની કથા કહો. પરાશર - મૈત્રેય ! પુનઃ હિરણ્યકશિપુએ પ્રહલાદને બોલાવીને કહ્યું: “હે પુત્ર! નીચ બુદ્ધિ ત્યાગ. વિરીના રસ્તે ન જા, હજી પણ તારું કંઈ બગડ્યું નથી. તેને હું નિર્ભય કરીશ.” પ્રહલાદે કહ્યું – હું તે મૂળે જ નથી. જે છે તે સર્વ ભયઅભય યાદિ વિષ્ણુ આત્મા છે. ત્યારે ક્રોધયુક્ત થઈ તેણે આજ્ઞા કરી કે એને સર્પાદિક પાસે, મરા. અને જ્યારે સપદિ લાવવામાં આવ્યા, ત્યારે પ્રલાદ, સર્પાદિ સહિત સર્વ જગતનું વિષ્ણુ–આત્મારૂપે આ પ્રમાણે ધ્યાન કરવા લાગ્યો જેવી રીતે મારા શરીરમાં મન આદિના પ્રકાશક અવિનાશ ૪ શિક્ષા, ·પરિશિષ્ટ ૧,૦૧, વિષ્ણુ છે, તે જ પ્રમાણે સર્પાદિમાં પણ છે, તથા બ્રહ્મથી લઈને કીડીપતનાં શરીરમાં તે જ વિષ્ણુ આત્મા છે. વિષ્ણુથી પૃથફ શું છે? સર્પાદિકથી વિષ્ણુ પૃથક કયાં છે? સર્વ વિષ્ણુ આત્મા છે.” એ રીતે સર્પાદિકથી પણ પ્રલાદને કશું ન થયું. પછી તેને અગ્નિમાં નાખ્યો, પહાડ ઉપરથી ગબડા, સિંહુ વ્યાઘની પાસે નાખી જે, હિમાલયનાં મહાન ભયંકર સ્થાનોમાં તેને નાખ્યો, વગેરે મૃત્યુનાં અનેક કારણો સામે તેને ધર્યો, પરંતુ પ્રલાદને કંઈ જ ખેદ ન છે, કારણ કે તે આપસહિત સર્વ વિષ્ણુરૂપે જાણતો હતો. બેદ તે બીજાથી થાય. (એકત્વમાં માંથી થાય?) પુનઃ હિરણ્યકશિપુએ ગુરૂને કહ્યું કે–એને સામ, દામ, દંડ, ભેદ વગેરે રાજનીતિથી શિક્ષા કરો. શુક્રાચાર્યે તેમ કર્યું, પરંતુ પ્રલાદને નિશ્ચય કર્યો નહિ એટલું જ નહિ પણ તે ઊલટો દઢ થયા. એક સમય અધ્યયનશાળાથી શુક્ર કેઈ કામે બહાર ગયા હતા, તે વખતે અવકાશ લઈને બાળકેને પ્રફ્લાદ કહેવા લાગ્યો કે–રાક્ષસ- પુત્ર ! સર્વરૂપ વ્યાપક વિષ્ણુ આત્મા જ છે. તમે કે હું છે જ નહિ તે વિષ્ણુનું ભજન કરો. જે પૂછતા હે કે ભજન શું? તે આપ- સહિત સર્વને વિષ્ણુભા જાણવા એ જ પરમ ભજન છે. બાળકોએ કહ્યું – હે પ્રલાદ! આ સમય તે રમવાને છે, ભજનનો નથી. પ્રદ્યાદે કહ્યું – હે દૈત્યપુત્રો! મનુષ્યજન્મ દુર્લભ છે. વારંવાર તે પ્રાપ્ત થતો નથી. શબ્દ, સ્પર્શ રૂપ, રસ, ગંધ તથા વિષય અને વિઘના ગ્રહણ કરવાવાળી શોત્રાદિ ઈન્દ્રિયો સર્વ નિમાં પ્રાપ્ત છે. વિપયજન્ય ઇયિસંબંધી સુખ બ્રહ્માથી માંડી કીડીપર્યંત સર્વને છે. એ સુખ છે તે વિપયિક સુખ છે અને તે સર્વ યોનિમાં પ્રાપ્ત છે, કોઈમાં અપ્રાપ્ત નથી. તેથી તેને માટે યત્ન કરે નિષ્ફળ છે. હે દૈત્યપુત્રો ! શત વર્ષનું પુમ્પનું આયુષ્ય હોય છે, તેમાંથી અર્ધ આયુષ્ય સૂવામાં જાય છે. અર્થાત્ ૫૦ વર્ષ તો રાત્રિમાં કપાઈ જાય છે. શેપ ૫૦ રહ્યાં. તેમાંથી બાર વર્ષ રમતમાં જાય છે, બારથી સોળ વૃદ્ધ અવસ્થામાં જાય છે અને શેષ રહેલાં પચીસ વર્ષમાં પારલૌકિક સાધના, વિપાર્જન, દેશેન્નિતિને પ્રયત્ન, દેશાટન, ભોગ- ·૧૦૨ પરિશિષ્ટ વિલાસ વગેરે થાય છે. ભજન એ જ પચીશ વર્ષમાં થઈ શકે છે. આધ્યાત્મિક રોગોનું જેર પણ તે જ અવસ્થામાં હોય છે. પરંતુ શરીર ક્ષણભંગુર છે. વીજળીના ચમકારાની માફક ક્ષણમાં નષ્ટ થઈ જાય છે. કદી શરીર જન્મે છે, કદી મરે છે, કદી બાળક, યૌવન, વૃદ્ધ અવસ્થા આવે છે. કદી જાગ્રત , કદી સ્વમ, સુષુપ્તિ, કવચિત મૂચ્છ, સમાધિ, કઈ વાર હસવું, રેવું, હર્ષ, શેક, કઈ વાર સુખ, દુઃખ, કદી સુધા, તૃષા, હાનિ, લાભ વગેરે સુખદુઃખવાળી અવસ્થા- ઓ આવે છે; હજારે સુખની અવસ્થાઓ આવે છે. દુઃખની પણ આવે છે. પરંતુ તે સર્વ આ શરીરરૂપ સંઘાતની અવરથાઓ હોય છે. “વળી બાલ્યકાળ અત્યંત જરૂપી છે. તેમાં શુભાશુભનું કંઈ જ્ઞાન હેતું નથી. એ અવસ્થામાં અનેક દુઃખો શાસ્ત્રમાં વર્ણવેલાં છે. તે જ પ્રમાણે યૌવન અવસ્થામાં અનેક કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, અહંકારાદિ વિકાર દુઃખદાયક, શાસ્ત્રમાં વર્ણન કરેલાં છે. તે જ પ્રમાણે વૃદ્ધાવસ્થામાં અંગક્ષીણતાદિ નિરૂપણ કરેલા છે. તેથી હે દયપુત્રો! જે ભજન, દાન, તપાદિક નથી કરતા, તેને અવસર ચૂમે મૃત્યુના કાળમાં પશ્ચાત્તાપ જ થાય છે. (જીવ) માતાના ગર્ભમાં જઠરાગ્નિ આદિ નિમિત્તથી મહાન દુઃખને પામે છે. માથું નીચું અને પગ ઉપર રાખી ઊંધે માથે લટકે છે. મળમૂત્રના કુંડમાં પડ્યો રહે છે, પછી બહુ દુઃખી થવાથી ગર્ભથી છૂટવાને માટે બ્રમથી પોતાના ચૈતન્યસ્વરૂપથી ભિન્ન પરમેશ્વરની કલ્પના કરીને પ્રાર્થના કરે છે કે, હે સચ્ચિદાનંદસ્વરૂપ પરમાત્મા! પૂર્વે અનેક મળમૂત્રરૂપ દેહમાં મેં દેહાભિમાન કરેલું છે. તે દેહાભિમાનના કુળરૂપ આ ગર્ભવાસ છે. જે હું દેહાભિમાન ન કરત તે દુ:ખરૂપ આ ગર્ભવાસ ન પામત. આ ગર્ભવાસથી મને મુક્ત કરે. “તેથી સર્વ દુઃખનું કારણ દેહાભિમાન જ છે, અન્ય નથી. દેહાભિમાની હેડનો પણ બાપ છે. માટે તે બાળકે! તમારે કદી દેહાભિમાન કરવું નહિ. પરંતુ આપસહિત સર્વ જગતને વિષ્ણુરૂપ આત્મા જાણે, જેથી જન્મમરણરૂ૫ બંધનથી છૂટે. દેહાભિમાનનો ત્યાગ કર્યા : વિકારે.

·K પરિશિષ્ટ ૧૦૩ વિના અન્ય તપાદિ સાધનોથી બંધનરૂપ સંસારબંધનથી નહિ છુટાય. આ દુર્લભ મનુષ્ય શરીરમાં શિનોદરપરાયણ રહીને જે પિતાને મૂળ સ્વરૂપ આત્માને નહિ જાણે તે અનંત કુક્કર* શુકરની+ દુઃખમય યોનિઓને પ્રાપ્ત થશો, અને મનુષ્યજન્મની પ્રાપ્તિ નિષ્ફળ થશે. કેઈ પુણ્યવશાત અકસ્માત ચિંતામણિ કોઈના હાથ આવે અને તેના વડે કાઈ પ્રયજન સિદ્ધ કર્યા વિના તેને ગુમાવી દે તો તે અત્યંત નાલાયકીનું કામ છે. માટે મનુષ્યદેહ પ્રાપ્ત કરીને વિચાર કરવો એ કર્તવ્ય છે. હું કેણુ , આ દેહાદિક પ્રપંચ શું છે, હું ક્યાંથી આવ્યો છું, ક્યાં જવાને છું, એ રીતે જે પોતાના સ્વરૂપને ન જાણ્યું તે પછી મનુષ્યદેહ પ્રાપ્ત થવાથી શું લાભ થયો? હે બાળકો! અત્યંત મળમૂત્રરૂપ અપવિત્ર આ શરીરને અહં- કાર છે, તેનો ત્યાગ કરી એક આત્મા વિષણુને પવિત્ર જાણે. અંતર અને બહાર એ આત્મા જ છે. એ આત્માને પિતા નથી કે માતા નથી. તેને ભાઈ નથી કે પુત્ર નથી. તેને કોઈ વર્ણ નથી કે આશ્રમ નથી કે નથી તેની બાળકાદિ અવસ્થા. એ સર્વ શરીરના ધર્મ છે, આત્માના નહિ. આત્મા નિત્ય, નિર્લેપ, પ્રકાશરૂપ છે. ઉપાધિયુક્ત સર્વ વિણ આત્મા છે. (ઉપાધિરહિત તે નિર્વિકાર શુદ્ધ છે.) જેમ નિદ્રારૂપ અવિદ્યાઉપાધિ વિના સ્વપ્નદ્રષ્ટા નિર્વિકાર શુદ્ધ છે. ઉપાધિસહિત સર્વ સ્વપ્નપ્રપંચરૂપ પણ સ્વપ્નદ્રષ્ટા જ છે. શરીરાદિકના અભિમાનને પ્રબંધ હોવાથી તે પ્રત્યક્ષ ભાસતો નથી. જેમ શુદ્ધ સ્ફટિકમાં કઈ રીતને રંગ હેત નથી પરંતુ લાલ પુષ્પાદિકના યોગથી તે લાલ દેખાય છે, બાકી વાસ્તવમાં તે શુદ્ધ છે; તે જ પ્રમાણે આત્મામાં દશ્યમાન નામરૂપ પ્રપંચ વાસ્તવમાં છે જ નહિ. બુદ્ધિ આદિ ઉપાધિના સંબંધથી જ તે આત્મામાં પ્રતીત થાય છે જે આ નામરૂપ ભ્રમ, પ્રપંચમાં સત્યત્વની પ્રતીતિ કરે છે, તે જન્મ- મરણના બંધનમાં પડે છે. માટે હે બાળકે ! તમને એ જગ્ય છે કે હમણાંથી જ નારાયણપરાયણ થઈ જાઓ, અને આશા છોડી મનને આશારહિત કરે. * ફુતરાં. + ભૂંડ.

·१०४ પરિશિષ્ટ “અસ્તિ ભાતિ પ્રિયરૂપ નારાયણઆત્માથી જે પૃથફ છે તેને મૃગતૃષ્ણના જળ જેવું જાણો. આત્માને સર્વ અવસ્થાથી ત્યારે સાક્ષીરૂપ જાણે. જ્યારે આ નિશ્ચયને દૃઢતાથી ધારણ કરશો, ત્યારે અધ્યાત્મ, અધિભૂત, અધિદેવ એ ત્રણ તાપથી છૂટશે. કારણ કે એ સર્વ ઉપાધિ શરીરની છે. જ્યાં શરીરનું અભિમાન છૂટે છે તો એ સર્વ ઉપાધિઓથી તે મુક્ત થાય છે. માટે તેને વિચારમાત્ર ત્યજે. જે કંઈ જુઓ, સાંભળો, ચું, સ્પર્શ કરો, રસ લે, તેમ જ લેવું, દેવું, ગ્રહણ ત્યાગ વગેરે વ્યવહાર કરે, તે સર્વ વિષ્ણુઆત્મા જાણે. બીજું કઈ છે જ નહિ. જેમ સર્વ વનના વ્યવહાર સ્વપ્નદ્રષ્ટા આત્મરૂપ છે. જેણે બુદ્ધિઆદિના સાક્ષી સ્વરૂપ પોતાના આત્માને બ્રહ્મરૂપ સમ્યકું જાણ્ય, (જેમ ઘટાકાશ પિતાને મહાકાશ જાણે) તે આ ભ્રમરૂપ સંસારમાં આવાગમનને પ્રાપ્ત થતો નથી.” પરાશર બોલ્યા – હે મયતે જ વખતે શુક્રાચાર્ય આવ્યા અને જોયું તે સર્વ બાળકે અધ્યયનશાળામાં એ જ ભજન કરી રહ્યા હતા કે, “આ સર્વ નામરૂપ વિષ્ણુ આત્મા જ છે. અમે પણ સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ આત્મા છીએ. વિષ્ણુઆત્મારૂપ અમારાથી અહંવં– રૂપ જગત ભિન્ન નથી. વિષ્ણુરૂપ અમારા આત્માને આ નામરૂપ પ્રપંચ પ્રકાશ (મણિની પ્રભા જેવો) છે. હે મેય! બાળકની આ અવસ્થા જોઈને શુક્રાચાર્યે પ્રહૂલાદની -શાળામાં જે વૃત્તાંત હતો તે હિરણ્યકશિપુને કહી સંભળાવ્યો, પરંતુ હિરણ્યકશિપુને જાતે લાવીને બતાવ્યો નહિ (પિતાની નિર્દોષતા બતાવવા). પાઠશાળામાં પ્રલાદની અવસ્થા જોઇને અત્યંત ક્રોધયુક્ત થઈ હિરણ્યકશિપુએ રસોઈયાઓને હુકમ કર્યો કે પ્રલાદને ભેજનમાં ઝેર આપવું અને તેને નાશ કરવોતે હુકમ પ્રમાણે રસોઈયાઓએ કાર્ય કર્યું અને પ્રલાદને બોલાવીને ભોજન આપ્યું. પ્રહૂલાદ તો એ જ ભજન કરતો હતો કે ભેજન પણ વિષ્ણુ જ છે. ભોજન બનાવનારે પણ સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ છે, વિષ પણ વિષ્ણુ છે, અમૃત પણ વિષ્ણુ જ જમવું, મરવું.

·---- પરિશિષ્ટ ૧૦૫ છે, હું પણ વિષ્ણુ છું તથા હિરણ્યકશિપુ પણ વિષ્ણુ છે. તાત્પર્ય કે સર્વ નામરૂપ પ્રપંચ વિષ્ણુઆત્મા છે, અન્ય દૈત નથી. હે મૈત્રય ! તેથી વિશ્વ ઊલટું અમૃતરૂપ થઈ ગયું અને વિશ્વની તેને કશી અસર ન થઈ. કારણ સર્વ જગત મને માત્ર છે. જેવી મનમાં દઢ ભાવના કરે છે તેવી ભાવનાનુસાર પ્રત્યક્ષ થાય છે. અન્ય કેઈ બાહ્ય પ્રપંચ છે જ નહિ. મનમાં રવીવત જ પ્રપંચ છે. હું મૈત્રેય! ભંગ કીડે (ભ્રમરી) અન્ય વિજાતીય કીડાને નિરંતર દૃઢ ભાવનાથી પોતાના રૂપ કરી દે છે; તો આ તો નામરૂપ પ્રપંચ અગા- ઉથી જ (સ્વરૂપે જ) અસ્તિ, ભાતિ, પ્રિયરૂપ વ્યાપક વિષ્ણુસ્વરૂપ આત્મા છે. કેવળ મનના ભ્રમથી જ વિપર્યય કલ્પના હતી. જે મને નિજસ્વરૂપમાં વિપરીત ભાવના કરી હતી, તે જ મન જે સર્વ નામરૂપ જગતમાં સાંગોપાંગ નિજ સ્વરૂપ વિધઆત્માની ભાવના કરે, તે નામરૂપ પ્રપંચ વિશુઆત્માનું સ્વરૂપ કેમ ન જણાય? અવશ્ય જણાય? હે મેય! ઉપાસનારૂપ ભક્તિ પણ એ જ છે કે આ સહિત સર્વ નામરૂપ પ્રપંચને ઉપાસ્યરૂપ જાણો. તેથી જ શાંતિ પ્રકટે છે, રાગદેષ મટી જાય છે, દુઃખની નિવૃત્તિ અને પરમાનંદની પ્રાપ્તિ થાય છે, હેમિય! પ્રદને વિષથી દુઃખ ન થયું કારણ કે વિષ તથા પોતાના સહિત સર્વને પ્રલાદ વિષ્ણુરૂપ જાણતો હતો. અને વિષ્ણુ પિતાને તે પોતે દુઃખ ન જ આપે; જેમ પોતાના શરીરને કઈ દુ:ખ આપતું નથી તેમ. માટે હે મય ! તું પણ વિચાર કરી દઢ નિશ્ચય કર કે સર્વે નામરૂપ પ્રપંચ, અસ્તિ, ભાતિ પ્રિયરૂપ હું આત્મા છું. અથવા સર્વ નામરૂપ પ્રપંચથી હું અસંગ, નિર્વિકાર, નિર્વિકલ્પ, સચ્ચિદાનંદ સાક્ષી આત્મા, સ્વમહિમામાં સ્થિત છું અસત, જડ, દુઃખરૂપ આ દેહાદિ પ્રપંચ હું નથી. ધન્ય છે તે પુત્રને કે જે એવી અવસ્થામાં પણ પિતાના નિશ્ચયથી ચલાયમાન ન થયું અને મનવચનશરીરથી પોતાના સ્વરૂપમાં જ સ્થિત રહ્યો. તેને જે વિષ આપે તો તું તે તત્કાળ કહે કે હું બ્રહ્મ નથી પણ જીવ છું, * અવળી, ઊંધી.

·જનક ૧૦૬ પરિશિષ્ટ મે કહ્યું – હે ગુર! ભૂત, ભવિષ્ય, વર્તમાન કાળમાં સર્વ નામરૂપ જગત હું જ છું તો જીવ પણ હું જ છું, અલાદ પણ ક્યાં છે? આપની બુદ્ધિમાં ભેદ છે કે શું કે આપ પ્રહ્નાદથી મને જુદો સમજે છે ? પરાશરે કહ્યું – પાખંડી! પ્રહલાદસમાનતા શુદ્ધ નથી. તું પાપીનું દર્શન કરવા ગ નથી, તેથી પાપ છે. મિય–સત્ય છે. એથી વિશેષ પાખંડ કયું છે કે હું ચિંતન્ય- માયા વડે સર્વ નામરૂપ પ્રપંચને ઉત્પન્ન કરી તેનું પાલન અને સંહાર કરતો છતો સ્વરૂપથી કઈ પણ ઉત્પનાદિ કરતો નથી? સર્વને ભક્તા છતાં અભોક્તા છું. નિજરૂપથી મનવાને અવિથ છતાં માયા વડે મનવાણીના વિષયરૂપ પણ હું જ છું. શરીરદષ્ટિથી ચાલતો છતાં સ્વરૂપદષ્ટિથી અચળ છું. કર્તા છતાં અકર્તા છું. સર્વ મનવાણી શરીરાદિક દશ્યની ચેષ્ટાઓ કરતાં ક્યાં પણ હું અક્રિય, અસંગ સાક્ષી છે. જેમ વપષ્ટ, અમદશ્યની ચેષ્ટાઓ કરતા છતાં અસંગ અને ક્રિય છે. વળી એક બીજું પણ મારું પાખંડ છે. હું તે હું પોતે જ અને તે પણ મારાથી ભિન્ન તપ, ત્વપદ અને બ્રહ્મને કહ્યું છું તથા અસત્વ, જય, દુઃખરૂપ દશ્યને પોતાની સત્તા કૃતિ વડે, ઊલટું સચ્ચિદાનંદપ કરી બતાવું છું. જેમ પારસમણિ લોટને સુવર્ણ કરી બતાવે છે, તથા અન્દ્રજાલિક (જાદુગર) માયિક પદાર્થોને સત્ય કરી બતાવે છે. હું તન્ય આત્મા દેશ, કાળ, વસ્તુભેદથી રહિત છતાં, દેશ, કાળ તથા વસ્તુદવાન (સ્વમાયાવડે) હું જ છું, એ જે હું તન્યનું મહાન પાખંડ છું, હું ચૈતન્ય (અવામનગોચર) સ્વપ્રકાશ હેવાથી મનઈન્દ્રિયોના દર્શન માટે અગ્ય છું. તેમજ સર્વ દર્શન પણ મારું જ છે. જે પુસા હું તન્યઆત્માને સમ્યક્ બ્રહ્મરૂપ નથી જાણતો તેને ભ્રમમાત્ર, ચોરાશી લક્ષ યોનિમાં જન્મમરણરૂપ પાપ થાય છે. માટે હે પરાશરજી! મને જે આપે પાખંડી, દર્શનને અયોગ્ય અને પાપી કહ્યું છે તે પૂર્વોક્ત રીતે ઠીક જ કહ્યો છે. પરાશરે કહ્યું –હે મિત્રેય ! કથા સાંભળ. હિરણ્યકશિપુએ શુક્રા- ૪ પરમેશ્વરનું પદ, ·પરિશિષ્ટ ૧૦૭ ચાર્યને બેલાવીને કહ્યું કે, “આ બાળકને કોઈ પણ ઉપાયથી નાશ કરે. ઢીલ ન કરે. ત્યારે શુક્રાચાર્યે પ્રલાદને કહ્યું: “હે પુત્ર! તારે પિતા ત્રિલેઝીન પ્રકટ રાજા છે. બીજાનું તારે શું કામ છે? પિતાનું શરણ લે અને શત્રુની મિત્રતાનો ત્યાગ કર. નહિ તો તારો નાશ થશે. પરમગુરુ પિતા છે, તેની આજ્ઞાન ભંગ ન કર.” હે મેય! તું પણ મારાથી ભય પામ. કારણ કે શુક્રાચાર્ય તો એક શક્તિવાળા હતા, અને હું હજાર શક્તિવાળે છું. શુક્રાચાર્યો તો મારી પાસેથી ઉપદેશ લીધો હતો ! મૈત્રેયે કહ્યું હું ચૈતન્ય આત્માના ભયથી, સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ, વાયુ, યમ, સમુદ્ર, નદીઓ, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવાદિક સર્વ દૃશ્ય ભયમાન થાય છે. મને ભય પમાડે એવી કેની શક્તિ છે? હું ચૈતન્ય વિના સર્વ નામરૂપ દયની સિદ્ધિ જ નથી તો તે ભય માંથી આપશે? ચિત્રની મૂર્તિઓ ચિતારાને ભય કેવી રીતે આપશે? અનેક પ્રકારની પૂતળીઓ તેના ચાલકને કેમ ભય આપી શકે? કદી ન આપી શકે. અસ્તિ, ભાતિ, પ્રિયરૂપ હું સર્વ નામરૂપ દશ્યને છા-આત્મા પિતાના આત્માને દરથભય શી રીતે આપે ? હે પરાશર ! શુક્રાચાર્ય જે વાત પ્રફ્લાદને કહેતા હતા તે પણ આપે શુક્રાચાર્યને ઉપદેશ આપ્યો હશે, પરાશર બેલ્યા–હે મયહું શુક્રાચાર્યને નિર્વાણપદક ઉપદેશ કરતો હતો, પરંતુ કામનાને વશ હોવાને લીધે તેના હૃદયમાં નિર્વાણ ઉપદેશનો પ્રવેશ ન થયો. ઊલટા એ કહેવા લાગ્યો, “મને એવી વિદ્યા શીખવો જેનાથી હું કઈ મૂએલાને જીવતાં કરું, કોઈને કાળવશ કરું અને મારી સંસારમાં પ્રતિષ્ઠા થાય. આ પ્રકારની વિદ્યાનો અભ્યાસ શુક્રાચાર્યો કર્યો તેમાં મારે દેવા નથી. તેની કામ- નાને જ દોષ છે. હે મૈત્રેય !. હું ગુરુનો ભય રાખ, * જીવનું પદ, મેક્ષપદુ. * ·૧૦૮ પરિશિષ્ટ મૈત્રેયે કહ્યું –મારામાં મરવું, જીવવું બંને નથી; હું શા માટે ભય રાખું ? પરંતુ પ્રહલાદની કથા કહો. પ્રહલાદે કહ્યું –હે મૈત્રેય! હે ગુરુ ! અમારી જાતિ સૃષ્ટિથી નીચી છે અને તમે ઉચ્ચ પદની વાત કરે છે તેથી તમારે ઉપદેશ મારા મનમાં હસતો નથી. જે જે દૃશ્યમાન છે, ઉત્પત્તિમાન છે, વિકારવાની છે તથા કાર્યરૂપ છે તે ઘટવત નશ્યમાન (નાશ પામવાને સ્વભાવવાળું) છે અને આત્માવિષ્ણુ એ પદેથી રહિત છે, તેથી સત છે. હે મહામુનિ ! જે ગુર ઉપદેશ કરીને સત આત્માની પ્રાપ્તિ કરાવી શકે છે તે જ પરમ ગુરુ છે; તે જ પિતા, માતા, ભ્રાતા, સુહંદુ છે. જે પિતા પક્ષપાતરહિત થઇને સત્ વસ્તુનો ઉપદેશ કરે તે એ જ પરમ ગુરુ છે. જે એમ ન કરે તો તે પિતા પરમ ગુરુ નથી, પરંતુ શાસ્ત્રરીતિઅનુસાર પિતા માત્ર છે. તેનું પણ મન, વાણું અને શરીરથી યથાયોગ્ય પૂજન કરવું, એ ધર્મ છે. પરંતુ લૌકિક પિતા બહુ કૃપા કરે તે શરીર-ઇન્દ્રિયોનું પાલન કરશે કંઈ પરમ પુસ્વાર્થ મેક્ષ નહિ આપી શકે. તેથી તમારી બુદ્ધિમાં ભેદ પડ્યો છે કે અજ્ઞાની પિતાને પરમ ગુસમાન કહે છે. કહે, પિતા મૃત્યુથી છોડાવી શકે છે? કદાપિ નહિ. અને પરમ વિદ્વાન ગુરૂપ પિતા મૃત્યુથી નિઃસંશય છોડાવે છે. હે શુક્ર! પિતાનું નિરંતર ધ્યાન કરવું એવું વેદમાં કોઈ જગાએ લખ્યું નથી, પરંતુ સચ્ચિદાનંદ- સ્વરૂપ હરિનું ધ્યાન કરવાનું વેદમાં લખ્યું છે, અને તે યોગ્ય છે. જે પરમાર્થને જાણે છે તે સત્ય ઉપદેશ જ કરે છે; અસત્ય નહિ. શુકે કહ્યું કે, “ગોવિંદના ભજન વડે તું શું ઈચ્છે છે? જે તારી ઇચ્છા હોય તે તારા પિતા પણ આપી શકે છે.” પ્રહૂલાદે કહ્યું –તમને મારા અંતઃકરણની ખબર જ નથી. ધ્યાનભજનનું એ જ પ્રયોજન છે કે પિતાના મૂળને પામું. જ્યાં મૂળની પ્રાપ્તિ થઈ એટલે બંધનથી છુટાયું. સમપદ ભજનથી જ મળે છે. અને “આપસહિત સર્વ નારાયણ છે,” એ જ ભજન છે. શુકે કહ્યું –ત્વપદ તથા તત્પદના લક્ષ્યરૂપ જે સચ્ચિદાનંદ, મન, બુદ્ધિ આદિ સર્વ આ દશ્ય સંધાતના સાક્ષી, કા, નિજાત્મ- ·પરિશિષ્ટ ૬૦૯ વરુપનો પિતાએ તને પૂર્વે ઉપદેશ કર્યો છે, તે કેમ નથી માનતા? પ્રલદે કહ્યું –પિતા દેહને જ આત્મારૂપ કરીને ત્યારે ત્યારે ઉપદેશ કરે છે. તાત્પર્ય કે શ્રુતિના તાત્પર્યને જાણ્યા વિના અન્નમય કેશને જ તે આત્મા કહે છે. શ્રુતિએ તે અરુંધતીના દષ્ટાંત વડે અજમયથી આગળ પ્રાણ, મનોમય, વિજ્ઞાનમય અને આનંદમય કોશાને આત્મરૂપ કથન કર્યા છે, તેથી અન્નાદિક પંચકોશરૂપ આત્મા છે, એવું શુતિનું તાત્પર્ય નથી. જો એ શ્રુતિનું તાત્પર્ય હેય તો તે તે થન વિના સર્વને પ્રાપ્ત છે. તો પરમપુષ્પાર્થને પ્રયત્ન નિષ્ફળ છે. માટે સત્યાદિ ગુણેના કાર્યપ જે જાગ્રતાદિ અવસ્થા સહિત ત્રણ શરીરરૂપી પંચકેશ તે સંપૂર્ણ કાર્યકારણરૂપ પ્રપંચ મન- વાણીને ગોચર છે; તેથી તે મિથ છે, માટે અધિકારીજનો ! તમારે આમાં અવાલ્મનસગોચર, સર્વાધિષ્ઠાન, જગવિધ્વંસક, પ્રકાશક, અદ્યત્વ, સદા અપાત સાલી, સચ્ચિદાનંદ, વિશુદ્ધાનંદ છે તેને તમારું સ્વરૂપ જાણો. મનવાણુગોચરને પિતાનું સ્વરૂપ ન જાણે, એ જ યુતિનું રહસ્ય છે. પુનઃ શું કહ્યું – પ્રહલાદ ! હજી માન, નહિ તો તકાળ જ તને બાળીને ભસ્મ કરીશ. પ્રહ્નાદે કહ્યું –કઈ કઈને જિવાડતું નથી, કોઈ કોઈને મારતું નથી. રક્ષા કરનાર સર્વને એક આત્મા વિષ્ણુ છે. જેમ સ્વચ્છ જ સર્વ પ્રપદાર્થોની રક્ષા કે નાશ કરે છે, અન્ય જગ્રત પુષ્પ પણ તેની રક્ષા કે નાશ કરી શક્તા નથી; તેમજ સ્વપ્રપદાર્થ પણ પિત- પિતાના રક્ષક થઈ શકતા નથી. પછી શુ શુદ્ધ થઈને મુખથી અગ્નિ કાઢ્યો અને પ્રદ્યાદ ભય પામીને વિષ્ણુને શરણ થઈ પ્રાર્થના કરવા લાગ્યાઃ “હે અનંત- વિષ્ણુ! આ બ્રાહ્મણથી મારી રક્ષા કરો.” પુનઃ કહ્યું: “હું ઊલટું જ સમો છું. જે સર્વ નામરૂપ જગત એક વિણ આત્મા છે, તો શુક્ર, અગ્નિ અને પ્રદ્યાદ ક્યાં છે કે જેનાથી ભય પામું ?” ત્યારે તે ન ઉલટો શુક્રને જ બાળવા લાગ્યા. શુક્ર ભયભીત થઈ મનમાં જ પ્રલાદને શરણ થયે અને કહ્યું: “હે યજમાન પ્રક્ષાદ ! હું તારો = ·1 ૧૧ પરિશિષ્ટ પુરોહિત છું. આ માટે અપરાધ ક્ષમા કર. હું તારે શરણુ છું. “ હે મિત્રેય! પહેલાં તો શુક્ર ક્રોધવાન હતા, પરંતુ જ્યાં પ્રાણની અંતબત વાગી, એટલે પ્રહલાદની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. પરંતુ પ્રહલાદ બંને અવસ્થામાં સમાન રહ્યો. વિષમ ગતિને પ્રાપ્ત ન થયો. હે મૈત્રેય! તું પણ સમપદમાં સ્થિત થા, જેથી સર્વ અવસ્થામાં સમ રહે. મિત્રેયે કહ્યું – હું મૂળને શી રીતે પહોંચું ? પરાશર બાલ્યા–તું જાતે જ મૂળરૂપ છે. મૂળરૂપને કેમ પહોંચે? પહોંચવું તે ક્રિયા વડે બને છે. તું અક્રિય છે. મૂળનું તારે શું પ્રજને છે? જે નારાયણવ્યતિરેક જણને કર્મ કરે છે, તે બંધ- નનું કારણ છે. નિષ્કર્તવ્યમાં કર્તવ્યની ભ્રાંતિને ત્યાં સુધી ત્યાગ નહિ કરે, ત્યાં સુધી મૂળને પામવું કઠિન છે. મૈત્રેય–ભક્તિનું સ્વરૂપ કહો. પરાશર– પંડિત નથી કે તને કથા સંભળાવું, મૈત્રેયઃ–પંડિત નહિ ત્યારે મૂર્ખ હશો? પરાશર –બન્નેમાંથી એક પણ નહિ. મય –બન્ને નહિ તો કેણ છે? પરાશર –હું તે છું કે જેથી પંડિત, અપડિતાદિ શબ્દ અને તે શબ્દોના અર્થ સિદ્ધ થાય છે. મને સિદ્ધ કરનાર કોઈ નથી, હું સ્વતસિદ્ધ છું. મૈત્રેયઃ–હું તમારો આદિ અંત કશું જાણતો નથી. પરાશર–હું અનંત ચતન્ય આત્માને આદિઅંત, ચારે વેદ તથા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવાદિક પણ નથી જાણતા, તો તારી શી શક્તિ છે કે તું જાણે? કારણ કે સર્વથી આદિ હું ચૈતન્ય છું. હું ચૈતન્યથી જ વેદાદિક ઉત્પન્ન થયા છે, તે શું જાણે? પુત્ર પિતાની સ્થિતિને જ્ઞાતા થઈ શકતો નથી. મૈત્રેય-મને સંન્યાસી કરે. પરાશર –હમણાં તો તારું જ્ઞાનનું પ્રતિબંધક દેહનું અભિમાન * પરમાત્મભાવ વિનાને.

·- - થવું દુર્લભ થશે. જે સંતો નિરપેક્ષ પરિશિષ્ટ ૧૧૬ રાઈને દાણું જેટલું કિંચિતમાત્ર છે. જે તે સંન્યાસી થઈશ તે તારું દેહઅભિમાન સુમેથી પણ અધિક થઈ જશે. તેથી તને જ્ઞાન છે, અંદડી સંન્યાસી છે, મનને જે થી નિગ્રહ થાય છે તે દેડ સંયુક્ત છે, તથા સર્વ દેવગુણસંપન્ન છે, તે પુરુષોના તેમ જ ગૃહ- સ્થાશ્રમમાં કોઈ પુણ્યપ્રતાપથી ધર્મપૂર્વક જેને આત્મજ્ઞાન થયેલું છે તેવા સજ્જન પુરુષના ગુહ્ય ઉત્તમ ગુણોને પ્રાપ્ત કર્યા વિના તું કેવળ સંન્યાસગ્રહણથી જ તેમને તિરસ્કાર કરીશ અને તેથી કરીને તું પરમ દુઃખ પામીશ. દેહાભિમાનરૂપ બિલાડીને કાઢવા માટે સંન્યાસ છે. તેને બદલે મહાન દેહાભિમાનરૂપ સિંહને ઘુસાડી દેવો એ અત્યંત મૂર્ખતા છે. જેમ કોઈ મૂડીની વૃદ્ધિ માટે કોઈ પ્રકારનો વ્યાપાર કરે અને તેમાં લાભ કરવાને બદલે ઊલટી મૂડીને બેઈ નાખે તે અવિચારનું ફળ છે, તેના જેવું એ છે. સમ્યફ વિચારવાનો પક્ષપાત- રહિત સંન્યાસી કોઈક જ થાય છે. બાકી કેવળ દંડઅભિમાની થવા- થી કંઈ સુખ નથી. માટે આ દેહાભિમાનાદિકની નિવૃત્તિને માટે, સ્વસ્વરૂપના સમ્યફ જ્ઞાનરૂપી દંડને ધારણ કર, ઊલટું અભિમાન વધે તેવું ન કર, પછી જે ઈચ્છા હોય તે કર. મૈત્રેયઃ—મને અતીત કરે. પરાશર–હૈ મિત્રેય ! અતીત (વેગળો) શેનાથી થાય છે? જે ત્રીપુત્રાદિક બાહ્ય કુટુંબી જનોથી અતીત થતું હોય તો તે તે શરીરદષ્ટિથી તારાથી અતીત અર્થાત ભિન્ન છે અને જે શરીરની અંદર રહેલાં મન, બુદ્ધિ તથા ઈન્દ્રિયદિ કુટુંબ છે, તેનાથી પણ તું ચૈતન્ય સાક્ષી આત્મા, સ્વતઃ અતીત છે. તાત્પર્ય કે તું ચૈતન્ય સ્વતઃ જ નામરૂપ પ્રપંચથી અતીત છે. કોઈ કર્તવ્ય વડે તારે અતીત થવાનું નથી. આકાશ સર્વે પદાર્થોમાં સ્થિત છતાં સર્વથી નિર્લેપ છે, એ જ આકાશનું અતીતપણું છે. જે અતીતને અર્થ પૂર્વોક્ત અર્થથી જુદા કરશો તે આકાશના દષ્ટાંતમાં તે બેસશે નહિ. કારણું કે પદાર્થ આકાશથી જુદા રહી શકતા નથી; તેમ જ આકાશ પદાર્થો- * ગરજ વિનાના.

·૧૧૨ પરિશિષ્ટ થી જુદું રહી શકતું નથી. તું ચૈતન્યદેવ, સર્વ આકાશાદિ નામરૂપ દય જડ પદાર્થોને સિદ્ધ કર્તા અને નિયંતા છતાં અને દશ્યન અંતર બહાર પૂર્ણ છતાં, અસંગ, નિર્વિકાર, નિર્લેપ છે; તેથી તું ચૈતન્ય જ દશ્યથી પરમ અતીત છે. ચૈતન્યવત્ તે આકાશ પણ અતીત નથી. જો તું પિતાને ચૈતન્ય ન માને અને દય માને તો દશ્ય પણ દશ્યથી અતીત થઈ શકે નહિ. દ્રષ્ટા દશ્યથી અતીત થઈ શકે. મય –મને યોગ બતા જેથી સિદ્ધ બનું, ઘણે કાળ છવું અને મૃત્યુ ન થાય. પરાશર–ગ એનું જ નામ જેમાં જીવવું મરવું બંને નથી. બાકી અયોગ છે. મૈત્રેય ! તે અતીત થવાની ઈચ્છા કરી તેથી તું ધન્ય છે, કારણ કે મનુષ્યજન્મ દુર્લભ છે. જે મનુષ્ય શરીરમાં ભજન નથી કરતા તે પાછળથી પસ્તાય છે. હું એ જ ઈચ્છું છું કે તું સર્વ દેહાદિકથી અતીત થા. અર્થાત્ પોતાને તેનાથી ભિન્ન જાણું, મય–સર્વ કર્મોનો ત્યાગ કરીને અતીત થાઉં, પરંતુ કર્મવડે કર્મોને ત્યાગ થઈ શકતો નથી. કારણ ચેતન્યથી ભિન્ન કર્તા, કર્મ, ક્રિયારૂપ જગત સર્વ કર્મરૂપ છે. પરાશર – જે હમણાં ચિંતન કર્યું કે હું સર્વ કર્મોનો ત્યાગ કરું, તે ત્યાગનો પણ ત્યાગ કર. એ જ કર્મ વડે કર્મનો નાશ છે. જેમ લોહને લેહ કાપે છે, મેલને મેલ કાપે છે, તે જ પ્રમાણે કર્મ વડે કર્મ ક્યાય છે. ચૈતન્યરૂપ અકર્મથી કર્મરૂપ પ્રપંચ કપાતો નથી, ઉલટી અકર્મરૂપ ચૈતન્ય વડે કર્મરૂપ જગતની સિદ્ધિ થાય છે. જે મનવાણીનો વિષય છે તે કર્મ છે. અર્મ માત્ર ચેતન્ય આત્મા છે, અન્ય નહિ, ગ્રહણત્યાગાદિ સર્વ કર્મ છે. જે સર્વ ચાહના શમી ગઈ તો પછી શરીર રહ્યું તો પણ શું ને ન રહ્યું તો પણ શું? શરીર અકર્મ થઈ શકતું નથી. તેથી તું કર્મ શરીરથી ભિન્ન અકર્મરૂપ આત્મા પિતાને જાણ કે જેથી સારી રીતે અતીત થઈ શકે. નહિ તે પછી અતીત (સાધુ)નો કેઈ પાસે ભેખ લઈને અતીત થા. પરંતુ એ પ્રકારે જ્યારે તું અતીત થઈશ ત્યારે અહંકાર તને બાળશે; તે સુખ કેવી રીતે પામીશ?

·પરિશિષ્ટ ૧૧૩ મિત્રેયઃ—હું શું કરું ? તમે એવું કંઈ કહે છે, જેમાં મનવાણી- તે પ્રવેશ નથી. પરાશર –કર્તવ્યને ત્યાગ કર અને અતીત થા. મૈત્રેય–અતીતના ધર્મ કહો. પરાશર –છૂળસૂક્ષ્મ અહંકારથી રહિત રહેવું એ જ અતીતનો ધર્મ છે. એથી અધિક હું કંઈ પંડિત નથી કે તને બતાવું. જ્યારે પુષ્પ સ્ત્રીઆદિ સંબંધીઓનો ત્યાગ કરે છે, ત્યારે સૂક્ષ્મ અહંકાર- માં બંધાઈને પિતાને ત્યાગી માને છે અને ગેવિંદ ઉપર ઉપકાર કર્યો હોય તેમ માને છે. વળી એવું અભિમાન પણ કરે છે કે જેને હું વર આપું છું તેને તે પ્રમાણે ફળ મળે છે. મને લેકે પરમ તપસ્વી જાણે છે. હું આ દેહ ત્યાગ કરી ઉત્તમ લેકેને પ્રાપ્ત કરીશ. હે મૈય! એવા અતીત થવાની તારી ઈચ્છા હોય તો સારી વાત છે. પરંતુ હું જાણું છું કે તે સઘળું આયુષ્ય આવી પંડિતાઈ વગેરે દુનિયાનાં કામમાં જ વિતાવ્યું છે. હે. મૈત્રેય! આવા અતીતમાં કેઈક સમ્યફ પ્રકારના અતીત હોય છે. ઘણે ભાગે અનાત્મા– હંકારમાં તે બંધાયેલા હોય છે અને બંધક્ષથી રહિત, નિર્વિકાર, આત્માથી દૂર પડ્યા હોય છે. માટે તું આ સર્વ દેહઈકિયાદિ સંધા- તની ચેષ્ટાઓ થતાં છતાં પણ તને પિતાને નિર્વિકાર, નિર્વિકલ્પ, આત્મા, અતીત જાણ. પુન: તે અહંકારના ત્યાગના અભિમાનનો પણ ત્યાગ કર કે જેથી સમ્યફ અતીત થાય. મય–સંસારથી શી રીતે છુટાય ? પરાશર –-ગાવિંદ ગોવિંદ કરે. સંસાર છે ક્યાં? સંસારનું તે નામ સાંભળી રાખ્યું છે. સંસારના સ્વરૂપને વિચાર કર્યો નથી. વિચાર કર્યો નથી તેથી તેને જ સંસાર જણાય છે. વિચાર કર્યા વિના ઘટ દેખાય છે. વિચાર કરે તે કેવળ કૃત્તિકા જ છે. તે જ પ્રમાણે અસ્તિ, ભાતિ, પ્રિયરૂપ આત્મા જ છે. ઘટપટાદિ સંસાર છે ક્યાં ? મય –કર્તવ્ય શું છે? પરાશર—ઘટના કર્તવ્યથી ઘટ મૃત્તિકારૂપ થતો નથી, સ્વતઃ જ મૃત્તિકારૂપ છે. વિચાર વિના ઘટ ભાસે છે. વિચાર વડે મૃત્તિકા ભાસે ·૧૧૪ પરિશિષ્ટ છે. તે જ પ્રમાણે સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ માટે અને ભ્રમની નિવૃત્તિ માટે વિચાર જ કર્તવ્ય છે. યજ્ઞાદિ અન્ય સાધન તેમાં કામમાં નથી. મયઃ—જે હું સર્વ ગાવિંદ છે એમ કહું, તો તમે પ્રસન્ન થશે ? પરાશર–કહેવા માત્રથી કશું સિદ્ધ થતું નથી, જ્યાં સુધી સ્વરૂપને નિશ્ચય ન કરવામાં આવે. અન્ન ખાધા વિના, અન્નનું નામ લેવાથી ભૂખ મટતી નથી. હે મૈત્રેય! પિતાના સચ્ચિદાનંદસ્વરૂપ આત્માથી પૃથ ભગવાન, પરમેશ્વર, નારાયણ, ગોવિંદ, અલ્લા, ખુદા, શિવ, વિષ્ણુ, બ્રહ્મ, ઈશ્વરાદિ, અસત, જડ, દુ:ખરૂપ, ભ્રમમાત્ર છે. માટે પિતાના સચ્ચિદાનંદસ્વરૂપને અહંરૂપે જાણ. ભગવાન એમ જીભથી ન કહે. સંત પણ તે જ છે કે જે “સર્વનામરૂપ દયથી શ્રેષ્ઠ નિજ- સ્વરૂપ આત્માને જાણે છે.” નહિ તે તે અસંત છે. હે મૈત્રેય! હવે પ્રલાદચરિત્ર સાંભળ, શુક્રાચાર્ય પોતાને જીવ બચાવીને નીકળી ગયા છે એવું સાંભળીને હિરણ્યકશિપુએ પુત્રને બેલાવ્યો અને કહ્યું –તારી પાસે શી શક્તિ છે કે જેના બળથી તું કેાઈ ઉપાયથી પણ મરતો નથી ? એ મંત્ર તું ક્યાંથી શીખ્યો? પ્રહલાદે પિતાનાં ચરણ ચૂમ્યાં અને કહ્યું – પિતા ! હું મંત્ર- તંત્રાદિ કશું જ જાણતો નથી, પરંતુ આપ સહિત સર્વને વિષ્ણુમય જાણું છું. એ જ મારે મંત્ર છે. હિરણ્યકશિપુ –પોતાને છોડીને બીજાના પર નાખી દેવું એ - બુદ્ધિની મંદતા છે. માટે આપસહિત સર્વ આપ જ જાણ જેથી ત્રણ તાપથી છૂટે. પ્રહલાદ–સર્વ સંસારને સાર વિષ્ણુ આત્મા છે. જેણે સારને પ્રહણ કર્યો છે તેને જૂહો સંસાર શી રીતે દુઃખ આપી શકશે? આ વચન સાંભળીને રાજાએ ઘણો ક્રોધ કર્યો. ત્યાં એક પર્વત પૃથ્વીથી સો જન ઊંચે હતો તે પર્વત ઉપરથી એને ફેંકી દો, એવો તેણે હુકમ કર્યો. આજ્ઞા મળવાથી રાક્ષસોએ તે પ્રમાણે કર્યું. પ્રલાદ તે જાણતો હતો કે સર્વવ્યાપક વિષ્ણુ આત્મા જ છે. તે વિચારથી તેને કશો ભય ન થયો. પુનઃ તેને તેથી પણ ઊંચા પર્વત ·પરિશિષ્ટ ૧૧૫ ઉપરથી નાંખ્યો. પરંતુ કેશવે પિતાના હાથ ઉપર તેને લઈ લીધો. આ દઢ ઉપાસનાનું જ ફળ છે. વિષ્ણુએ પ્રહલાદને કહ્યું –જે તારી ઈચ્છા હોય તે માગ. પ્રાદે કહ્યું – હું એ સેવક નથી કે સ્વામી પાસે કશું માગું. જે પિતાના નાશની માગણું કરું તો મને લજ્જા છે. કારણ કે સ્થાવરજંગમ સર્વ તમે જ છો. હિરણ્યકશિપુ છે ક્યાં? એ શરીરમાં હિરણ્યકશિપુરૂપે એ જ કહે છેઃ વિષ્ણુ ન કહે. અહીં કહે છેઃ “સર્વ વિષ્ણુ છે. માટે એ જ માગું છું કે “તું વિના અન્ય કશું ન જાણે.' જે એમ કહો કે તારા ઉપર મારા ઉપકાર છે. તારી મેં અનેક પદોથી રક્ષા કરી છે. તો તે પણ નથી. કારણ કે ઉપકાર, ઉપકાર્ય સર્વ આપ જ છો તો પછી ઉપકાર કેની ઉપર છે? વિષ્ણુએ જાણ્યું કે પ્રફ્લાદ ચાહનાથી રહિત છે. પછી આજ્ઞા કરી કે નેત્ર બંધ કર. પ્રદ્યાદે નેત્ર બંધ કર્યા અને ઉઘાડીને જુએ છે તે પોતે પિતાની પાસે ઊભો છે. હિરણ્યકશિપુ તેને જોઈને આશ્ચર્ય પામ્યા અને ક્રોધથી સામર રાક્ષસને કહ્યું: “આ બાળક કઈ ઉપાયથી મરતો નથી અને માયાનું ભજન કરે છે માટે તેનો મંત્રથી અથવા કઈ પણ ઉપાયથી નાશ કરે.” તેણે હજાર ઉપાય કર્યા અને એમ થયું કે બાળકને મારું; પરંતુ તે મરી શક્યો નહિ. કારણ કે પ્રફ્લાદને દઢ નિશ્ચય હતો કે મંત્ર અને મંત્રપઠનકર્તા અને મંત્રથી મારવા ચોગ્ય સર્વ વિષ્ણુ જ છે. વિષ્ણુ વિષ્ણુને તે મારે નહિ. પ્રફ્લાદને આ દઢ નિશ્ચય જોઈને સુદર્શનચક્રના અભિ- માની દેવતાને આજ્ઞા કરી કે, પ્રહલાદની સર્વ પ્રકારે રક્ષા કર અને સામરનું શિપ કાપી નાંખ. સુદર્શનચકે તેમ કર્યું. આ ચરિત્ર જોઈને રાજાને વિસ્મય થયું અને ચિત્રની મૂર્તિ સમાન શુન્ય બની ગયો. તેણે હુકમ કર્યો કે મારી પાસેથી એને દૂર કરે. સારાંશ મારવાના એવા અનેક ઉપાય કરતાં છતાં પ્રક્ષાદનું રામમાત્ર પણ ઉખેડાયું નહિ પુનઃ રાજાએ તેને કેશ પકડીને તેને ઘણું શાસન કર્યું, તો પણ પ્રલાદ પોતાની પ્રકૃતિથી ચલાયમાન ન થયો. રાજાના હાથમાં એક ·૧૧ પરિશિષ્ટ ગદા હતી તે પ્રલાદને મારી. તે ગદાન સહસ્ત્ર ખંડ થઈ ગયા. પછી ગુરુ શુક્રાચાર્યે કહ્યું –હે રાજન! તેં આટલી શાસના કરી તે પણ તેને કશું વિન ન નડ્યું અને તે જેવો ને તેવો જ રહ્યો. તેણે કઈ પૂર્ણ વસ્તુને જાણું છે, તે જ તેની રક્ષા કરે છે. માટે તેની શાસનાનો ત્યાગ કર. રાજાએ કહ્યું –-જ્યાં સુધી એ મારા શત્રુને નિશ્ચય ત્યાગ કરશે નહિ ત્યાં સુધી તેને નાશના ઉધમને હું ત્યાગ કરીશ નહિ. કારણ ત્રિલોકીને સ્વામી હું જ છું. મારા વિના એણે બીજે કેણ જોયો છે છે કે જેને તે વિણ કહે છે? જાગ્રત , સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ તથા સ્થળ, સૂમ, કારણ અને સમષ્ટિવ્યષ્ટિસહિત સર્વ જગત મારા આત્માથી થયું છે. મારા આત્માથી ભિન્ન અનાત્મઘટવત વિષ્ણુ પણ છે કે જેનું તે નામ લે છે? અપરાક્ષઃ પિતાના આત્માને ત્યાગી પક્ષને તે જાણે છે. પછી પ્રલાદને કહ્યું – પ્રલાદ! માથારૂપ પક્ષ વિષ્ણુને ત્યાગ કર અને હું આત્માને જાણ; અને તેને ગુએ જે ઉપદેશ આપે છે તે કહે. પ્રહલાદે કહ્યું –ગુરુએ જે કંઈ ઉપદેશ આપે છે તે એ જ છે કે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષરૂપ સર્વ રૂપ અરૂપથી પર, તેમજ નિકટ એક વિષ્ણુ છે. આ જ પરમ અર્થને મેં જાણ્યો છે. સર્વપ તે જ છે તો પછી ચાર પદાર્થનું શું પ્રયોજન છે? પિતાજી! આપ પણ એ જ નિશ્ચય કરે કે ન હું છું, ન તું છે, ન આ જગત છે. એક વિષ્ણુ, અદિતીય આત્મા છે. વિઠ્ઠી ભિન્ન સર્વ અવિદ્યા છે; તેને ત્યાગ કરો અને આપસહિત સર્વ વિષ્ણુ છે, એ વિદ્યામાં લીન થઈ પંચભૂત શરીરને મિથ્યા જાણો રાજાએ કહ્યું –હે મૂર્ખ ! જે સર્વ આત્મા છે, તો વિદ્યા, અવિદ્યા, શરીર, અશરીર, ત્યાગ, ગ્રહણ, પરમાર્થ, અપરમાર્થ, વિષ્ણુ, અવિષ્ણુ, પ્રલાદ, હિરણ્યકશિપુ, સર્વ માં છે ? માટે ત્રિલોકનું રાજ્ય લે. ભિન્ન નિશ્ચયનો ત્યાગ કર, અને પોતાને જાણ, * આ વાક્યો પોતાના સ્થૂલ શરીરને સંબોધીને હિરણ્યકશિપુ બેલે છે, એ ભાવ પરથી સ્પષ્ટ થશે.

·પરિશિષ્ટ ૧૧૭ પ્રક્ષાદ–રાજ્યભથી કૃતનિશ્ચયને ત્યાગ કરું તે લજ્જાસ્પદ છે. કારણ કે રાજ્યસહિત સર્વ સંસાર અનિત્ય છે અને મેં તો નિત્ય વસ્તુ જાણું છે. હે પિતા! સ્થાવરજંગમ સર્વ વિઘણ આત્મા છે. સમ, નિર્વાણ ચેતન્ય અનંત છે. આ સર્વ તેનાથી જ થયું છે, તેમાં જ લીન થાય છે અને મધ્યમાં પણ તે જ જલતરંગરૂપે છે. જેણે એ જાણ્યું છે તે ભગવરૂપ છે, પરાશર કહે છે –હે મય! તે મને કદી પણ ન સંભળાવ્યું કે મારા પિતાના સહ આ સર્વ ભગવાન છે ! મિયઃ–પ્રલાદ માત્ર જીભથી જ કહેતો હતો તેથી તેને સુખ મળતું ન હતું, કારણ કે પિતાને ભિન્ન જાણવા અને કહેવું કે “સર્વ ભગવાન છે” એ સંત પુની રીત નથી. હું ગુર! જે હું એમ કહું કે હું જ સર્વરૂપ છું તો શું મારા કહેતા પૂર્વે સર્વ હું સ્વરૂપ નહોતું કે હવે કહેવાની જરૂર છે? જળ જાણે કે સર્વ જળતરંગાદિ- રૂપ હું જ છું, અથવા તરંગાદિ જાણે કે અમે જળરૂપ છીએ તે સર્વ કહેવા માત્ર છે. કારણ કે વસ્તુતઃ તરંગ છે જ નહિ; જળ જ છે. તે જ પ્રમાણે આ નામરૂપ સઘળું અતિ ભાતિ પ્રિયરૂપ આત્મા જ છે. તેનાથી ભિન્ન વસ્તુને અત્યંતાભાવ છે. આ વાર્તા સ્વતસિદ છે. તે કંઈ કહેવાથી સિદ્ધ થતી નથી. પરાશર –હે મૈત્રેય! તું પરમહંસ હેય એમ દષ્ટિએ આવે છે, મય–દષ્ટઅદષ્ટથી અગોચર હું અરૂપ ચૈતન્યને કેાઈ છા નથી, તે હું પરમહંસ તમારી દષ્ટિએ શી રીતે આવ્યા? ઠીક, પણ કથા કહે. પરાશર કહે છેઃ–પ્રલાદે કહ્યું, હે પિતા! જે કંઈ દશ્યમાન છે તે સર્વ એક, અનંત વિપણ જાણે. આ નિશ્ચયથી તે રૂપ થશો. આ વાચન સાંભળીને રાજા ચોકી ઉપરથી ઊડ્યો, અને એને મન થયું કે હું પ્રક્ષાદને હમણાં ને હમણાં નાશ કરું. જેમ ભંગવાનને મહાપ્રલય સમયે સંસારના નાશની ઇચ્છા થાય છે તે પ્રમાણે તેણે રાક્ષસેને કહ્યું કે, “પ્રલાદના હાથપગ બાંધે અને તેને ·૧૧૮ પરિશિષ્ટ સમુદ્રમાં ફેંકી દે. આ અભાગી માયામાં લીન છે. મેં તેના નાશ માટે અદ્યાપિ ઢીલ એટલા માટે કરી કે હજી આ ઈચ્છાને તે ત્યાગે, પરંતુ મૃત્યુએ તેને ઘેર્યો છે. રાક્ષસોએ તે પ્રમાણે કર્યું. પરાશર કહે છેઃ –હે એય ! તને આવી અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય તો તું શું કહે અને શું કરે ? સૈયઃ-ગાવિંદના ભજનમાં દુઃખ હોય તો હું તેનું નામ પણ જીભ ઉપર ન લાવું. પરાશર –હે મુર્ખ તું મિત્ર મેળવવાની ઈચ્છા કરે અને પોતાની વચ્ચે રાખી દુઃખથી ભય માને તો મિત્ર મળવો કઠિન છે. જે પિતાનો નાશ કરે છે તે જ નિશ્ચય મિત્રને મેળવે છે. વિષ્ણુ પ્રહલાદની પરીક્ષા કરતા હતા કે તે પોતાના નિશ્ચયમાં ચલ છે કે અચલ છે. હેમિય! તે ઉપર એક કથા કહું છું, તે સાંભળ એક ઋષિની સ્ત્રી સાથે મારે પ્રીતિ હતી. મૈત્રેય—પૂર્વે તમે જાતે જ કહ્યું છે કે પારકી સ્ત્રી સાથે પ્રીતિ કરનાર નરકમાં જાય છે. હવે કહે છે કે ઋવિની સ્ત્રી સાથે મારે પ્રીતિ હતી, તો તમારા પૂર્વઉત્તર કથનમાં તેથી વિરોધ થયો. પરાશર –હે મૈત્રેય! તારું કહેવું સાચું છે. બ્રહ્માકારવૃત્તિરૂપ સ્વસ્ત્રીથી ભિન્ન દૃષ્ટિ પરસ્ત્રીસમાન છે; અથવા સ્વરૂપદષ્ટિથી ભિન્ન દષ્ટિ પરસ્ત્રીરૂપ છે. પરંતુ આ બ્રહ્માકારવૃત્તિ સાથે નવીન જ્ઞાની અત્યંત પ્રીતિ રાખે છે. એ વૃત્તિનો નિરોધ કરનાર કામક્રોધાદિક અનેક પદાર્થ છે. તે સર્વને તથા ત્રિપુટીરૂપ સર્વ જગતને અંતઃ- કરણની જ્ઞાનમાત્ર વૃત્તિરૂપ જ નવીન જ્ઞાની જાણે છે; કારણ કે જ્યાં સુધી પદાર્થોનું વૃત્તિરૂપ જ્ઞાન છે, ત્યાં સુધી જ પદાર્થ છે. અન્યકાળમાં પદાર્થો નથી. તેથી બ્રહ્માકારવૃત્તિમાં નવીન જ્ઞાની સુખ માની પ્રીતિ કરે છે. હું અવામનસગેચર સર્વાધિષ્ઠાન, જગતવિધ્વંસક, દર્યપ્રકાશ, અવેદ્ય, સદા અપક્ષ, સાક્ષી, સચ્ચિદાન, વિશુદ્ધાનંદને તો બ્રહ્માકારવૃત્તિ કે અબ્રહ્માકારવૃત્તિ સમાન છે. મારી દષ્ટિમાં તેનાથી પર કશું જ નથી. કારણ કે શરીરઅભિમાન મારામાં નથી, ·પરિશિષ્ટ ૧૧૯ આપથી આપજ છું. જે જીવ છે તેને કાળો, ઈશ્વરને, ધર્મરાજનો તથા શાસ્ત્રનો ભય થાય છે. મનરૂપ ચંદ્રમા, બુદ્ધિરૂપ બ્રહ્મા, ચિત્ત વિષ્ણ, અહંકાર , તાત્પર્ય કે ચક્ષુ, મન આદિ અધ્યાત્મઈન્દ્રિ, તથા તે ઈન્દ્રિયોના સૂર્યચંદ્રાદિ દેવતાઓ તથા તેમના અધિભૂતરૂપ વિયે, એ સર્વ ત્રિપુટિઓને મેં જ ઉત્પન્ન કરેલી છે. હું તને કેઈએ ઉત્પન્ન કરેલું નથી, તેથી મને કોઈનો ભય નથી. કારણ કે હું તન્યથી કઈ વિશેષ નથી. હે શ્રેય ! તે સ્ત્રીના દર્શન માટે હું સદા જતો હતો. એક દિવસ તેને જોવાની અર્ધરાત્રિએ મને ઈચ્છા પ્રકટી. અસ્થાનેથી હું ચા. રાત્રિ અંધારી હતી. વર્ષ વરસતી હતી. પરંતુ પ્રેમરૂપ મિત્ર માર આગેવાન ચી. માર્ગમાં સર્પ મારા પગે વીંટળાયે. મેં જાણ્યું કે મિત્રે મને ઘેર્યો છે. તે સપને મેં કંઠે લગાવ્યું. એમ જાણ્યું કે તે માટે પ્રિયતમ છે. મેં તેને કહ્યું, આવી અંધારી રાત્રિએ તારે માટે હું આવ્યો છું. તું મને તારા ઘરમાં લઈ જા. પરંતુ છે મૈત્રય! પ્રિયતમાનું ઘર તે ગંગાને પેલે તીર હતું. ચાતુરમાસમાં ગંગા સમુદ્રની માફક તરંગે ઉછાળતી હતી. પરંતુ પ્રિયતમાની પ્રીતિને લીધે ગંગા ગપદ સમાન (ગાયના પગલા જેટલી) પ્રતીત થઈ. પેલા સર્પની નૌકા કરીને પાર ગયે. ત્યાં તીર ઉપર પહોંચ્યા તે ઋષીશ્વર, મુનીશ્વરે, બેઠા તપશ્ચર્યા કરે છે. તેમણે પૂછ્યું તું કેણ છે? મેં કહ્યું: હું અમુક ઋષીની સ્ત્રી છું. તેમણે કહ્યું : અર્ધ- રાત્રિએ તું ક્યાં ગઈ હતી અને ક્યાંથી આવી? મેં કહ્યું ઋષિની સ્ત્રીની પાસે ગઈ હતી અને તેની પાસેથી ઊઠીને આવી છું. તેઓએ પિતતામાં કહ્યું કે આ સ્ત્રી નથી, કોઈ જાદુગર છે. ફરીથી તેમણે પૂછયું તારે ક્યાં જવાની ઈચ્છા છે? મેં કહ્યું: ઋષિની સ્ત્રી પાસે જઉં છું. સર્વમાં તેથી વિક્ષેપ થયો અને મને લાતો, મુષ્ટિઓથી સારી રીતે માર માર્યો. પરંતુ મને તે માર પુષ્પસમાન જણાય. કારણ તે સમયે હું પરાશર ન હતો. તે લકે એ જ્યારે સારી રીતે તપાસ કરી ત્યારે જણાયું કે આ વસિષ્ઠનો પત્ર પરાશર છે. તેથી કહેવા લાગ્યા કે, આવા પિતાનો પુત્ર થઈને આ પ્રકારે કેમ શુ છે?

·કે , ૧૨૦ પરિશિષ્ટ મેં કહ્યું. મારો કેઈ પિતા નથી, હું કોઈને પુત્ર નથી. હું સ્વયં રૂ૫ છું. જે છું તે હું ચૈતન્ય સર્વદને પિતા અર્થાત્ કારણ, અધિષ્ઠાન, સ્વમછાવત છું. વસ્તુતઃ કારણકાર્યથી પણ રહિત છું; કાર્યકારણભાવ પણ હું જ છું. ચૈતન્યદથી અતીત છું. તેઓએ જાણ્યું કે આ પરાશર નથી પણ કેઈ ચરિત્ર છે. ફરી તેઓએ વધારે શિક્ષા કરી. શરીરમાં જખમ થયા. પણ મેં કશું ન જાણ્યું. તે જ વખતે પ્રિયતમા પણ આવી પહોંચી. અને મેં ત્યારે તેને જોઈ ત્યારે સર્વ શિક્ષાને અગ્નિ શાંત થઈ ગયો, તેમજ વિયેગને અગ્નિ પણ શાંત થયો. સ્ત્રીએ કહ્યું તારી શી અવસ્થા છે? મેં કહ્યું મૂળથી જ હું એવું કશું છે જ નહિ. જે છું તે તું જ છે. શરીરનો ત્યાગ કરીશ, પરંતુ તારી પ્રીતિનો ત્યાગ નહિ કરું. તેણે કહ્યું – જે શરીર નહિ હોય, તે મને શું કરીશ? મેં કહ્યું તારા મનની અંદર નિવાસ કરીશ. તેણે કહ્યું–હમણાં પણ તું મારા મનમાં સાક્ષીરૂપ થઈને વસી રહ્યો છે, પછી ક્યાં વસીશ? હે જોય! તેની અને મારી મૂર્તિઓ બે હતી, પરંતુ મન એક જ હતું. પરંતુ તે કદી એવી પ્રીતિરૂપ નિશ્ચય ન કર્યો. ત્રેિયઃ–પ્રીતિએપ્રીતિ કરવી એ હું ચૈતન્યને ધર્મ નથી. હું તે સમાન છું. આ ધર્મ તો મનના છે. ત્યાં દેવ છે, ત્યાં પ્રીતિ પણ થાય છે. હું ચૈતન્ય એકરસ છું. હવે પ્રદ્ધાદની ક્યા કહો, પરાશર–જ્યારે પછી પ્રફ્લાદને બાંધીને સમુદ્રમાં નાખ્યો, ત્યારે સમુદ્ર પણ કંપી ઊઠ્યો, અને પ્રહલાદને હરિભક્ત જાણીને કિચિત પણ દુઃખ તેને થવા ન દીધું. પ્રહલાદ કમલપત્રવત રહ્યો. રાક્ષસેએ આ સ્થિતિ જોઈને રાજાને તેની સ્થિતિનું વર્ણન કર્યું. રાજાએ કહ્યું. તેના ઉપર શિલાઓના પ્રહાર કરે, જેથી તે ડૂબી જાય, તે મૂર્ણોએ પણ તે પ્રમાણે કર્યું. તે સમયે પ્રહલાદ ગોવિદની સ્તુતિ કરતો હતો કે હે વ્યાપક, ચૈતન્ય આત્મા! બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, દ્ધરૂપ થઈને જગતની ઉત્પત્તિ, પાલન અને સંહાર તું જ કરે છે. સર્વરૂપ તું જ છે. સર્વથી અતીત પણ તું છે, જેમને તને જ્ઞાનનેત્રથી ૨ હેાંગ કરનાર બહુરૂપી.

·પરિશિષ્ટ ૧૨૧ જો નથી, તે અવતારની પૂજા કરે છે તેથી જ પરમાર્થસિદ્ધિને પામતા નથી. સારાંશ કે વિષ્ણુ થઈને વિષ્ણુની પૂજા કરવી અને આપસહિત સર્વને સમ્યક્ વિષ્ણુ જાણવા. કેમકે જે સર્વ વિષ્ણુ છે તે હું પણ વિષ્ણુ છું. ગુપ્ત, પ્રકટ સર્વે હું જ છું. આત્મા, પર- માત્મા મને જ કહે છે. તું જ ચૈતન્ય, વિષ્ણુ, આત્મા પૂર્ણ સર્વમાં સમરૂપે રહેલો છે. હેમિય! આ પ્રકારે પ્રફ્લાદ વિષ્ણુની સ્તુતિ કરીને વિષ્ણુમાં મળી ગયો. મય –જેણે વિષ્ણુની સ્તુતિ કરી તે વિષ્ણુમાં મળી ગયા, તે વિષ્ણુમાં મળવું, ન મળવું, સ્તુતિરૂપ ખુશામતને અધીન છે, સ્વતઃ નહિ તેથી મળી જવાની ઈચ્છા રાખતા નથી. કારણ કે સ્તુતિ નહિ કરું તે વિષ્ણુ ચૈતન્યથી વિખૂટો રહીશ, પુનઃ સ્તુતિ કરીશ, પુનઃ મળી જઈશ—એવી પંચાતથી મને શો લાભ? જે જુદા અને મેળાપ થાય તેવા પદાર્થો છે, તે સર્વ અનિત્ય છે. જેમ ઘટા- કાશ સદેવ મહાકાશરૂપ છે, તેમ હું પ્રત્યક્ષ ચૈતન્ય આત્મા દેવ બ્રહ્મરૂપ છું. કદી પણ જુદા નથી. પરાશર – મૂખ! મળવું તેનો અર્થ એ જ કે ગોવિંદને પિતાના આત્મારૂપે જીણવા. મૈિત્રેયઃ—જાણવાથી જ મળાય અને નહિ તે ભિન્ન રહેવાય ? જે કહે છે કે સર્વ આત્મા નિર્વિકલ્પ છે તે જાણવું શું ને ન જણવું શું ? પરાશર – હું નથી જાણતા કે કોણ છું, પરંતુ જ્ઞાનશક્તિ ઈશ્વરની છે, અજ્ઞાનશક્તિ વની છે. બંને કથનમાત્ર છે. જ્ઞાન પણ ક્યાં છે, અજ્ઞાન પણ ક્યાં છે? જે કંઈ છે તે નિજરૂપ છે. જ્યારે તત્વની પ્રતીતિ થાય છે ત્યારે જ્ઞાન–અજ્ઞાન બંનેનો ચાશ થાય છે; જેમ પ્રવલિત અગ્નિ લીલા–સૂકાં બંને કાને બાળી મૂકે છે. પ્રલાદ જીવ, ઈશ્વર ને જગતને ઉલંઘીને પિતાના મૂળને પામ્યો હતો. જ્યાં જેતો ત્યાં વિષ્ણુરૂપ પિતાના આત્માને જ જોતો હતો. હે મય! તું કહે કે ગોવિંદની સ્તુતિ શી રીતે કરે છે?

·પરિશિષ્ટ શ્રેયસ્તુતિ ત્યારે થાય કે જ્યારે સામે નિંદા પણ થતી હેય, હું ચૈતન્યÊત જોતે જ નથી, તે સ્તુતિનિંદા શું કરું? ત્યારે પ્રહલાદની માફક મને દુઃખ થશે ત્યારે હું સ્તુતિ કરીશ. પરાશર –તારી શી શક્તિ કે દુઃખમાં તું એકસરખો રહે! આપતકાળમાં તો તું કલેશનું જ ભજન કરીશ. હવે હું તારે નાશ કરું છું. સંસારમાં એવો કોઈ દષ્ટિએ આવતો નથી કે તેને મારાથી છેડાવે. હિરણ્યકશિપુ ભગવાનની નિંદા કરતો હતો અને પ્રહલાદ સ્તુતિ કરતો હતો, તેથી ભગવાને હિરણ્યકશિપુને માર્યો અને પ્રલાદને છોડાવ્યો. હું નિંદા-સ્તુતિ કેઈન કરતો નથી કે તને છોડાવે અને મને મારે; તેથી તને હમણાં જ ભસ્મ કરું છું. મય—હું મૈત્રેય ક્યાં છું? આપ જ છે. આપને આપ ભસ્મ કરે અને ખાઓ. પરાશર –હું રાક્ષસ નથી કે તને ખાઉં. પરંતુ અસ્તિ, ભાતિ પ્રિયરૂપ નિજાત્માથી પૃથફ નામરૂપ, અસત, જડ દુઃખરૂપ દશ્યને મેં ખાધું છે. જે તું પણ સચ્ચિદાનંદ આત્માથી ભિન્ન ભ્રમમાત્ર દરય થઈશ, તે તને હું વિવેકરૂપ રાક્ષસ ખાઈશ. પણ ગાવિંદનું --- ચિંતન કર, હે મૈત્રેય! જ્યારે પ્રશ્નાદે એ પ્રમાણે સ્તુતિ કરી ત્યારે વિષ્ણુ ગરુડ ઉપર આરૂઢ થઈને આવ્યા. પ્રહલાદે બે હાથ જોડી નમસ્કાર કર્યા અને સ્તુતિ કરવા લાગ્યો કે, હે પૂર્ણ આત્મા! આપનાં દર્શન મને અમૃત સમાન છે. જેમ જેમ નેત્રથી જોઉં છું તેમ તેમ ધરાતો નથી. વિષ્ણુએ કહ્યું –તારી ઈચ્છામાં આવે તે વર માગ, પ્રહલાદે કહ્યું –વર એ જ આપ કે પોતાના સહિત સર્વને, આપવરૂપ જોઉં. જેમ વિષયી વિષયમાં પ્રીતિ કરે છે, તેમ મારી આપમાં પ્રીતિ બની રહે. હે પ્રભો! મારા પિતાએ મનમાં જે દૈત- ભાવ દઢ કર્યો છે, તેની નિવૃત્તિ કરો કે આપને જ સર્વરૂપ જાણે વિષ્ણુ–જેના હદયથી અજ્ઞાનનો પ્રતિબંધ ઉઠી જાય છે, તેને મારામાં સત્વર લીન કરું છું. તને હવે નિર્વાણપદ આપું છું.

·પરિશિષ્ટ ૧૨૩ પ્રહલાદ–જે મારા ઉપર કૃપા કરી છે તે મારા પિતાને મારશો નહિ. તે આપમાં પ્રેમ કરે એવું કરો. પોતાના સહું સર્વને આપપ જાણે, અન્યરૂપ નહિ; એવું કરે. જે મને પૂછે કે તું કહ્યું છે, તો હું બ્રહ્માત્માસ્વરૂપ છું. વિગુ કહે છે–અંતર બાહિર એક મન થઈને એવું કહે. પ્રલાદ કહે છે:–તમારા, અમારા અને સર્વ જગતના વિષે અંતર બહિર વિભાગરહિત એક આત્મા પૂર્ણ છે. વિશુ કહે છે –તને જે એ દઢ નિશ્ચય થયો છે તો પિતાએ તને આટલું દુઃખ આપ્યું છે તેનો ઉપાથ કેમ નથી કરતો ? પ્રાલાદઃ—સત્વ, રજ અને તમય માયાના શ્રય વડે જગતની ઉત્પત્તિ, પાલન અને સંહાર થાય છે. હું ચૈતન્યમાત્ર, નિર્ગુણ અવાચ્ચપદx છું. વિણ –જ્યારે મારી પાસે આવે છે ત્યારે કહે છે કે હું બ્રહ્મા- ભારૂપ છું. જ્યારે પિતા પાસે જાય છે અને તને દુઃખ આપે છે ત્યારે કહે છે કે સર્વ વિધ્યું છે. એ શી વાત કરે છે? પ્રાદઃ—દુઃખ સહન આપ જ કરે છે, તેથી એ જ યોગ્ય છે કે દુઃખ સમયે આપનું ચિંતન કરું છું. વિષ્ણુ:–તું ભક્ત ખરે કે શાસનના સમયે મને આગળ કરે છે ! હે પ્રહલાદ ! તારે પિતા પણ તને આત્મઉપદેશ કરે છે, તે તું કેમ નથી માનતો ? પ્રહલાદ –શાસ્ત્રોની મર્યાદા રાખવાને માટે, ઉપાસનાની એથતા તથા દઢ ભક્તિના નિશ્ચયની રીતિ દર્શાવવા માટે, તેમ જ ભક્ત- જનોના આપ વિના નિશ્ચયની અને પ્રેમની રીતિ અને આપની ભક્તજનો ઉપરની સહાયતાની, નિ:સંદેહતાની રીતિ, ઈત્યાદિ દર્શાવ- વિવાને માટે પૂર્વોક્ત પ્રકાર ગ્રહણ કર્યો છે. વિષ્ણુએ કહ્યું–કંઈ માગ. લાદે કહ્યું –આપવું એ ધર્મ ઈશ્વર છે. લેવું એ ધર્મ * વાણીથી ન સમજાય તેવું, વાણુથી પર.

·૧૨૪ પરિશિષ્ટ જીવન છે. હું મૈતન્ય એ બંને પદથી મુક્ત છું. માટે તમારી પાસે શું માગું ? તું શું આપી શકીશ? વિષ્ણુએ જોયું કે તે ચાહનાથી રહિત છે. નિસંશય તેને સ્વરૂપ પ્રાપ્તિ થયેલી છે. વિષ્ણુએ કહ્યું:– પ્રહલાદ ! મેં અગ્નિ, જળ, ભૂમિ આદિ દેવતાઓને આજ્ઞા કરી છે કે તમે પ્રહલાદની રક્ષા કરે. પ્રહૂલાદે કહ્યું – હું ચિતન્યની રક્ષા કેણ કરે? ઊલટું હું ચૈતન્ય જ સર્વ કલ્પિત પદાર્થોને સત્તારૂતિ આપી તેમની રક્ષા કરું છું. વિષ્ણુએ કહ્યું હું અંતર્ધાન થાઉં છું. મારા વાંછિત સ્થળે જાઉં છું. પ્રહલાદે કહ્યું –તે જ કારણથી અવતારની ભક્તિ કરતા નથી. કદી તે દૃષ્ટ અને કદી અદષ્ટ રહે છે. હવેથી આત્માથી ભિન્ન છે સદા અપક્ષ છે, તેનો નિશ્ચય નહિ કરું. પરંતુ આપ પધાર્યા છે તો કંઈ તો આત્મનિરૂપણ કરે! વિષ્ણુઃ–તને આત્મધર્મનું શું પ્રજન છે? પ્રહૂલાદ–આત્મા હું છું. મને પ્રયજન ન હોય તો કોને હોય? વિષ્ણુ પિતાના સ્થાનમાં ગયા અને પ્રહલાદ જળમાંથી નીકળી પિતાની પાસે આવ્યા. ત્યારે રાજાને આશ્ચર્ય થયું કે આ તો જળ- માંથી પણ જીવ નીકળ્યો ! તેથી ક્રોધ કરી બે હાથ પકડીને એવી લપડાક લગાવી કે પ્રહૂલાદ બેશુદ્ધ થઈ ગયો. રાજાએ કહ્યું કે હે અભાગ! તું જાતે આત્મસ્વરૂપ છે. વિષ્ણુને પોતાના ઉપર વ્યર્થ રાખે છે! વિષ્ણુઆદિ જગતમાત્ર તારાથી પ્રકટ થયું છે. જેમ સ્વમના બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ આદિ જગત સ્વમદ્રષ્ટાથી પ્રકટ થાય છે. તારા અમાયિક સ્વરૂપને ત્યાગીને માયામાં કેમ લીને થાય છે? એવા વિપર્યયજ્ઞાનથી લજા નથી આવતી? પ્રલાદે કહ્યું –હે પિતા! અચિંત્ય આત્મા વિષ્ણુ કહેવાય છે, બીજું નહિ. રાજા–જળ વિષે તું વિષ્ણુને કહેતો હતો કે હું જ સચ્ચિ- દાદરૂપ આત્મા છું. હવે કહે છે વિષ્ણુ છે. પિતાથી ભિન્ન દૈતનું છે.

·પરિશિષ્ટ ૧૫ સ્થાપન કરવું શું યોગ્ય છે? હે પુત્ર! જે સર્વ વિઘણું હોત તો સર્વ ચતુર્ભુજમૃતિ જન્મથી જ એક સમાન દેખાત. તેથી જે કહે કે સર્વ પંચતત્વરૂપ જગત છે તો પણ ઠીક છે, કારણ કે વિચારથી તો સર્વ પદાર્થ માયાના કાર્ય પંચભૂતરૂપ છે. આ દરય માયાનું જ છે. હે પુત્ર! તું અસ્તિ, ભાતિ, પ્રિયરૂપ આત્માથી પૃથ, વિષ્ણુ સહિત સર્વ નામરૂપ જગત છે જ નહિ, તથા નામરૂપ જગત પણ તું આત્મા જ છે. એનાથી રહિત પણ તું જ આત્મા છે. હે પુત્ર ! મનવાણીની વચમાં પણ તું આત્મા અગોચર છે. એ છતાં પણ પિતાને માયારૂપ માને છે તે લજ્જાનું કારણ છે. પ્રલાદ–હે પિતા! જ્યારે વિષ્ણુ સાથે સંવાદ કરતો હતો ત્યારે હું ક્યાં હતો? હિરણ્યકશિપુ –તુ, વિષ્ણુ અને સંવાદ ત્રણે ચૈતન્યઆત્મા હું જ હતો. કારણ કે હું પૂછું છું. પ્રફ્લાદ! આત્મા વિનાનું ધ્યાન ન કર, ન સાંભળ, ન બોલ. જે તું જ આત્મા છે, તે વિષ્ણુનું આપણુ કેમ કરે છે? ફ્લાદઃ—જે એમ ન કરવામાં આવે તે ભગવાન અને સંતોને કોણ જાણે? મારા કહેવાનું પ્રયોજન એ જ છે કે એ પદનો નાશ ન થવો જોઈએ. હે પિતા ! તમે, હું, જગત સર્વ પરમાત્મા છે. હિરણ્યકશિપુર-હે પુત્ર ! આત્મા–પરમાત્મા તે સાંભળીને મનમાં કલ્પિત સિદ્ધ કર્યા છે. જ્યારે તું નિવૃત્ત થઈશ ત્યારે તે પણ નિવૃત્ત થઈ જશે, જો તું જ ન હોય તો આત્મા–પરમાત્માને શી રીતે જાણે? તેથી કરીને જે કંઈ ભાવાભાવ છે તે પણ તું જ છે. તારા અસ્તિત્વથી જ જીવ, ઈશ આદિ પદાર્થ સિદ્ધ થાય છે. પ્રફ્લાદ–જે સર્વ આત્મા છે, તો વિષ્ણુ પણ પોતાનો આત્મા છે. તો તમે કેમ નથી કહેતા કે હું વિષ્ણુ છું ? રાજાએ કહ્યું – હું સચ્ચિદાનંદરૂ૫ આત્મા, જે દ્રષ્ટા છે, તેથી ભિન્ન સર્વ, વિષ્ણુ, ચતુર્ભુજમૃતિ, અમૃતિ, આદિ દશ્યવર્ગ છે. હું હા હેઈને દશ્યરૂપ કેમ થાઉં? કદી પણ છ દુશ્યરૂપ નથી , ·१२६ પરિશિષ્ટ પુનઃ હિરણ્યકશિપુએ ક્રોધ કરીને કહ્યું કે તારો નાશ કરું છું, કહે તારે નારાયણ કયાં છે? પ્રલાદ–દજી સુધી તમે તેને જાણે નહિ? તમે આટલી શિક્ષા કરી છતાં જેણે મારી રક્ષા કરી તે જ નારાયણ છે ! તે પ્રકટ છે. ત્યાં પ્રતીતિ કરે ત્યાં પ્રકટ જ છે. હિરણ્યકશિપુએ પ્રલાદને બે હાથ બાંધી તંભ ઉપર લટકાવ્યો અને ખર્શ ઉઘાડીને કહ્યું: “હવે તારી રક્ષા કરવાવાળા નારાયણ કયાં છે? બતાવ.” પ્રલાદે કહ્યું – તમારામાં, મારામાં, ખગમાં, સ્તંભમાં, સર્વમાં એ જ છે. હિરણ્યકશિપુ–જે પ્રકટ છે તો એ કેમ નીકળતો નથી? જે નીકળતો નથી તો એ ભ્રમરૂપ છે. પ્રહલાદ –જે સર્વ એ જ છે તો તેમાં, દંમાં, સર્વમાં એ જ છે ! જેવું આ વચન પ્રલાદે કહ્યું કે તરત જ સ્તંભમાંથી ગંભીર શબ્દ છે ! હિરણ્યકશિપુએ શબ્દ સાંભળીને કહ્યું –આ જ તારા પરમેશ્વર પ્રકટ થયો છે. જોઉં છું શું થાય છે? શરીર વિનાશી છે. હું આકાશમાન ચૈતન્ય આત્માને નાશ કઈ કદી પણ કરી શકતું નથી. કારણ કે નાશ, અનાશ, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવાદિ સર્વ જગત આપણું સ્વરૂપ હોવાથી પોતાના આત્મસ્વરૂપનો કઈ નાશ કરી શકતું નથી, એ આત્મવિચાર કરીને મહાતેજસ્વી નિર્ભય થયો. પ્રલાદે કહ્યું –હજી કંઈ બગડ્યું નથી. કહે કે સર્વ વિણ છે. રાજાએ કહ્યું – મારી કામના પૂર્ણ થઈ કે મારો શત્રુ સન્મુખ આવ્યો છે ! હવે પીઠ બતાવવી એ શરા પુનું કામ નથી. પ્રાતઃકાળમાં પૂર્વ દિશામાં જેમ સૂર્ય ઉદય થાય છે તેવી રીતે સ્તંભથી નરસિંહ ભગવાન પ્રકટ થયા ! બંનેએ બહુ સમય મહાન યુદ્ધ કર્યું. બંનેમાં કોઈ હારતું નહોતું. પરંતુ હિરણ્યકશિપુના શરીરનો ભોગ આપનાર પ્રારબ્ધકર્મ આવી રહ્યાં હતાં, તેથી અંતમાં વિષ્ણુની પ્રબળતા થઈ. સર્ષના અંતમાંઘુ હોવાના સમયે-સંધ્યાકાળે ·પરિશિષ્ટ ૧૨૭ પગની વચમાં, પિતાના પગ ઉપર તેનું શરીર રાખીને પિતાના નખથી તેના ઉદરને વિદીર્ણ કર્યું. દેવતાઓએ પુષ્પની વૃષ્ટિ કરી, અને સ્તુતિ કરી, અને પ્રલાદને પ્રેરણા કરી કે ભગવાનના ક્રોધને શાંત કરા! પ્રફ્લાદે કહ્યું –હે બાજીગર ! આ કૌતક તું શું કર્યું છે ! નરસિંહ ભગવાને પ્રફ્લાદને બંને હાથમાં લઈને ધિરથી ભરેલા મુખથી જ તેના મસ્તકને ચુંબન કર્યું અને આજ્ઞા કરી કે રાજ્ય કર. પ્રહલાદે કહ્યું –આ રાજ્યની મને ચાહના નથી, હું શી રીતે રાજ્ય કરું? વિષ્ણુએ કહ્યું –તથાસ્તુ. એટલું કહી વિષ્ણુ અંતર્ધાન થયા. પરાશરે કહ્યું –હે મય ! તને આટલું આત્મનિરૂપણ સંભળાવ્યું, તેનો તને શું લાભ થયો? તે એક કાને સાંભળ્યું ને બીજા કાનથી કાઢી નાખ્યું ! મારું કહેવું અકાર્ય થયું ! મૈત્રેય આ કથાશ્રવણથી જાણ્યું કે પરમાત્મા વિના અન્ય કશું નથી ! પરાશર–ભયમાન થા! વિષ્ણુની માયા બળવાન છે. મૈત્રય-જે સર્વ ગોવિંદ છે, તો માયા તથા વિષ્ણુ, તથા આપ, હું, બળ, છળ, જગત, સર્વ ગોવિંદ છે, પરાશર –માયા તથા કુસંગની આશ્ચર્યરૂપતા સાંભળ ! જ્યારે પ્રલાદ પિતાને સ્થાનમાં રાજ્ય ઉપર બેઠે ત્યારે શુક્રાચાર્યે કહ્યું, હે પ્રદ્યાદ ! સાચું કહે. પિતાના નાશ માટે વિષ્ણુને તે કહ્યું હતું કે વિષ્ણુએ પિતે જ તેને માર્યો ? પ્રશ્નાદે કહ્યું –મેં નથી કહ્યું. વિષ્ણુએ જે કંઈ કર્યું તે તેમણે પોતે જ કર્યું છે. પિતાના નાશની મને ઈચ્છા ન હતી. શુક્રાચાર્યે કહ્યું –તારું જીવવું મરવાથી પણ બૂરું છે. ત્યાં સુધી પિતાનો બદલે વરીથી ન લે, ત્યાં સુધી તું જે કંઈ ખાયપીએ તે અભક્ય છે, પ્રદ્યાદે કહ્યું –કેની શક્તિ છે કે ગાવિંદની સમતા (બરા- બરી) કરે ? શુક્રાચાર્યે કહ્યું –ગોવિદ ક્યાં છે ? તારા નિશ્ચય વિષે જ એ ·૧૨૮ પરિશિષ્ટ પ્રકટ છે. નહિ તો ગોવિંદ, ચતુર્ભુજ વિણ આત્માથી શું ન્યારા છે? જે ન્યારા હૈય તો અનાત્મા રે. ધર્મશાસ્ત્રમાં લખ્યું છે કે પિતાને બદલે લીધા વિના પુત્ર જે કંઈ કરે તે અગ્ય છે. પ્રલાદે કહ્યું –પહેલાં તમે કહેતા હતા, ગેવિંદનું ભજન કરે. હવે કહે છે કે ગોવિદને મારો. જે હિરણ્યકશિપુમાં એને મારવાની શકિત ન આવી તો હું શી રીતે મારીશ? શુક્રાચાર્યે કહ્યું –એ અહંકાર કરતો હતો. તું આત્મશક્તિ- વાળે છે. હે મેય! પ્રહૂલાદને પિતાએ કેટલી શિક્ષા કરી પરંતુ નિશ્ચયથી તે ચલાયમાન ન થયો અને કિંચિત્માત્ર શુક્રને સંગ થયા એટલે પ્રલાદ કહેવા લાગ્યો, આપ આજ્ઞા કરે તો એવી શક્તિ ધરાવું છું. પછી રાક્ષસોને આજ્ઞા કરી કે વિષ્ણુને મારવાને માટે શસ્ત્ર- અસ્ત્ર લઈને મેદાનમાં ડેરા નાખો. પાંચ યોજન નગરની બહાર તે ઊતર્યો. અંતર્યામી વિષ્ણુએ વિચાર્યું કે પ્રલાદ સદબુદ્ધિને ત્યાગી દુર્બદ્ધિ થયો છે. પરંતુ શું કરવું? કુસંગ એવો જ છે! પરંતુ ભક્તની દુર્મતિ દૂર કરવી જોઈએ. નહિ તો બિરદ લયમાન થશે. એવો વિચાર કરીને વિષ્ણુ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ થયા. કુશ રૂપ અને હાથમાં લાકડી લઈને કાંપતા કાંપતા આવ્યા. લોકોને પૂછયું: “આ. ધામધૂમ શેની છે?” લોકેએ કહ્યું: “પ્રલાદને વિષ્ણુની સાથે યુદ્ધ કરવાની ઈચ્છા છે. તમે આગળ ન જશે. કારણ કે શુકનમાં બ્રાહ્મણ મળે તો અશુભ છે.” બ્રાહ્મણે કહ્યું પ્રલાદ બ્રાહ્મણો પર દયાળુ છે. લોકોએ કહ્યું: “પહેલાં હતો, હવે નહિ. બ્રાહ્મણે કહ્યું: “મને શો ભય છે? વૃદ્ધ છું. આજ અથવા કાલ શરીરનો નાશ થવાનો જ છે.” તેથી એ લોકો કશું ન બેલી શક્યા અને પ્રદ્યાની નિકટ એ બ્રાહ્મણ ગયો, પ્રફ્લાદે પૂછયું –તું કેણ છે? શા કામ વાસ્તે આવ્યા છે? બ્રાહ્મણે કહ્યું–તારે શરણ આવ્યો છું. ઈશ્વરના અન્યાયથી અતિ દુઃખી છું. તેણે મારા સર્વ કુળ નાશ કર્યો છે. મેં સાંભળ્યું છે કે તે પણ ઈશ્વરના નાશની ઈચ્છા કરી છે ! તું ધન્ય છે !

·પરિશિષ્ટ
૧૨૯
આ બુદ્ધિ તને ગુરુએ આપી છે! પણ કહે કે એનું ઠેકાણું ક્યાં છે?
હું પણ તારી સાથે આવી માતાપિતાને બદલે લઉં !
પ્રલાદે કહ્યું તેનું ઠેકાણું હું જાણતો નથી !
બ્રાહ્મણ તે સાંભળીને હસ્યો, અને કહ્યું: “જે હું મૂર્ખ હતા
તે જ તને પણ દેખ્યો! પરંતુ હું પ્રથમ તારા બળની પરીક્ષા કરું,
આ લાકડી હું પૃથ્વી ઉપર નાખું છું. એને ઉઠાવીને મારા હાથમાં
આપ. તો હું જાણુશ કે આ પણ કામ તારાથી થશે.”
પ્રહૂલાદે કહ્યું –સારી વાત છે.
બ્રાહ્મણે લાકડી પૃથ્વી પર નાખી દીધી. પ્રહલાદે પિતાનું સઘળું
બળ વાપર્યું, પરંતુ લાકડી ઉઠાવી શક્યો નહિ. ત્યારે જાણ્યું કે
આ વિઘણું છે!
બ્રાહ્મણના ચરણ ઉપર શિર રાખી વિનંતિ કરી કહ્યું–હું
આપને શરણું છું, મારા અપરાધ ક્ષમા કરે. !
વિષ્ણુએ કહ્યું –લિટ તું મારા પર ક્ષમા કર. મને મારવાની
તે ઇચ્છા કરી છે.
પ્રફલાદે કહ્યું –એ અપરાધ મારો નથી, આ ઉપદેશ શુક્ર છે.
વિષ્ણુએ કહ્યું –માટે જ ગુરુ જેઈવિચારીને કરવા જોઈએ.
ગુરુ કીજીએ જની! પાની પીજીયે છાની !” (ગાળીને. ગુરુએ જ
છે જે જ્ઞાન-વિજ્ઞાનથી પૂર્ણ હોય.
પ્રલાદે કહ્યું –એવા ગુરુ કયાં મળે ?
વિષ્ણુએ કહ્યું –એક સંત પિતાની મેળે જ તારી નિકટ આવશે.
પરંતુ તેનાં ચરણનાં દર્શનની ઈચ્છા મનમાં રાખ્યા કરજે.
પરાશરે કહ્યું –હે મૈય! આવા બુદ્ધિમાન પ્રલાદને માયાએ
જમાવ્યો હતો, તે તું કેમ ન ભ્રમે ?
મય –હે ગુર! બ્રમણ, ન ભ્રમણ બને માયા છે. હું
અમાથારૂપ, બ્રમણ—અભ્રમણરૂપ માયાનો સાક્ષી છું. માયાના કાર્યરૂપ
ભ્રમણ-અભ્રમણ મનના ધર્મ છે, હું ચૈતન્યના નહિ હું એકરસ છું.
જાણીને.

·૧િ૩૦ પરિશિષ્ટ બ્રમઅબ્રમની નિવૃત્તિ–પ્રાપ્તિ વડે હુ ચૈતન્યને કંઈ યત્ન કરવાને નથી. હું નિષ્કર્તવ્ય છું. પરાશર–નિષ્કર્તવ્ય અને સકર્તવ્ય એવું કથનચિંતન પણ મનનું જ મનન છે. વાસ્તવમાં તું અવાચ્ચપદ છે. મૈય–પ્રદ્યાદે ભજનમાં શો ભેદ કર્યો હતો કે તેને માયા લાગી? પરાશર–હે મેય ! પ્રક્ષાદ પિતાને મોટો માનતો હતો. જ માયા છે. જ્યાં હું-તું ન રહે, ત્યાં માયા કયાં છે? મય–પ્રફ્લાદને કેણ સંત મળ્યા? પરાશર –દત્ત ભગવાન આવ્યા અને નગરની સમીપ એક સ્વચ્છ સ્થાનમાં સૂઈ રહ્યા. રાક્ષએ તેમને જોઈને પૂછ્યું: તું કોણ છે? દત્તે કહ્યું, હું રાક્ષસ છું. એમાંથી એક રાક્ષસ પ્રલાદની પાસે આવ્યો અને કહ્યું, એક પરમહંસ આવ્યો છે. તેના વર્ણાશ્રમને અમે જાણતા નથી. તમારે દર્શન કરવા યોગ્ય છે. પ્રલાદ તે સાંભળીને દત્તની નિકટ આવ્યો અને દંડવત, કર્યા, મનમાં શંકા ઉપજી કે તેના વર્ણાશ્રમને હું જાણતો નથી, પૂજા શી રીતે કરું? તેથી પૂછયું, હે સંત ! આપનું રૂપ શું છે? આપ કોણ છે? ક્યાંથી આવ્યા છે? કયાં જશે? સંતે ઉત્તર ન આપ્યો. બીજીવાર પ્રશ્ન કર્યો તો પણ ઉત્તર ન દીધો, પુનઃ ત્રીજી વખત બોલ્યા કે મેં સાંભળ્યું'તું કે પ્રહલાદ તો પરમહંસ છે; પરંતુ જોઉં છું તે હજી માયામાં જ પડ્યો છે. કારણ કે વર્ણાશ્રમના વિચાર કરે તો સ્થૂળ શરીરથી આગળ જતો નથી તે પછી શરીરથી અતીત આત્મા સુધી તે ક્યાંથી આવે? જે વર્ણાશ્રમની કલ્પના માને તો પણ વર્ણાશ્રમ સ્થૂળ શરીરના જ છે. શરીર જ માયા છે તેથી શરીરઅભિમાની તું માયામાં જ પડશે છે. પ્રલાદે કહ્યું–હું માયાથી અતીત છું. સંતે કહ્યું–હું માયાથી અતીત છું—એવું જાણવું એ પણ માયારૂપ છે. પુનઃ સંતે કહ્યું – એ પણ માયારૂપ છે, જે પૂછે છે કે તું કોણ છે, કયાંથી આવે છે, કયાં જાય છે? જે સર્વ ગોવિંદ છે, તો ગોવિંદ ક્યાંથી આવે? ક્યાં જાય? આકાશની માફક એ વ્યાપક છે. આવવું, જવું પરિચ્છિન્નમાં સંભવે છે. તે પ્રક્ષાદ ! દેહના અભિમાનરૂપ રાક્ષસસ્વભાવને ·પરિશિષ્ટ ૧૩૧ છેડી દે. દેટાદિક સંઘાતથી ભિન્ન સાક્ષી આત્મા હું છું, એવી દૈવી બુદ્ધિને ધારણ કરી જેથી દેવભાવને પામે. પ્રદ્યાદે કહ્યું હવે હું શું કરું? સંતે કહ્યું –એ જ કર જેથી કંઈ કરવું ન પડે. પ્રલાદે કહ્યું—એ શી વસ્તુ છે ? સંતે કહ્યું–તે તું જ, દેહથી ભિન્ન, ચેતન્ય, અક્રિય, આત્મા છે. તુંમાં કર્તવ્ય નથી; જેમ ઘટથી ભિન્ન આકાશ અક્રિય છે. હે પ્રલાદ ! જે સર્વ ગાવિંદ છે. તું હું નથી, તો આવવું- જવું ક્યાં છે? પરંતુ પર–અપરનો વૃથા અહંકાર તેં કર્યો છે. એ જ સાંકળ તારા પગમાં પડી છે. આ અહંકાર જ આવાગમનનું બીજક છે. જેણે આ સાંકળને જ્ઞાનખર્શથી કાપી છે, તે સંસારથી પાર થયો છે. હે પ્રલાદ! તેં જે નામ પૂછયું, તે નામરૂપ અકાર શ્રમ છે. સર્વ મનબુદ્ધિ આદિને જ્ઞાતા, પ્રકાશ, એક જ હું ચેતન્ય, સાક્ષી આત્મા છું. મારે જ્ઞાતા કેઈ નથી કે જે મારા આવવાજવાને જાણે. તેથી હું સ્વયંપ્રકાશ છું. તે જે પિતાને શરીરરૂપ જાણે છે તે શરીર જ્યારે પડશે ત્યારે તેની ત્રણ પ્રકારની અવસ્થા થશેઃ બળી જશે તે ભસ્મ થશે, તેને કાઈ ખાઈ જશે તો તેની વિછા થશે, દાટેલું પડ્યું રહેશે તો તેમાં કૃમિ થશે. એવી મલિન વસ્તુને પિતા- રૂપ જણી અહંકાર કરે છે કે હું રાજા છું! જેમ ભંગી પાયખાનાને પિતાને રાજા માને તેમ!—એ જ માયા છે. ક્યાં આ અત્યંત મળ- મૂત્ર નરકરૂપ દશ્વરૂપ દેહ, કવાં તું શુદ્ધ ચૈતન્ય દ્રષ્ટા સાક્ષી આત્મા ! તને લજા નથી આવતી કે મળમૂત્રને પિતાનું સ્વરૂપ જાણે છે? હે મુખ! ભંગ પણ વિકાને પોતાના રૂપ નથી જાણતો. તું તે પંડિત છે. દેહાભિમાન જ સર્વ દુઃખનું મૂળ છે. જે આકાર ન રહ્યો તો સર્વ દુઃખ પણ નષ્ટ થઈ જાય છે. હે પ્રફ્લાદ! બહારથી કહે હું શરીર નથી અને અંદરથી શરીર માની રાખે તો તેથી કંઈ સારું નથી. તે ન જ્ઞાની છે, ન તો ગી છે. તે કેવળ દુઃખ ભોગી છે. તેથી નિશ્ચય જાણકે “શરીર કાળનો ગ્રાસ છે. હું કાળને પણ કાળરૂપ છું!' તેના સુખદુઃખથી ચિંતાતુર કેમ રડે છે અને મેહ કેમ કરે છે? હે પ્રલાદ ! તું પંચભૂતોથી અને શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ, પંચ વિષયરૂપ તન્માત્ર, દશ ·૧૩૨ પરિશિષ્ટ ઈદ્રિય, ચતુષ્ય અંતઃકરણ, પંચપ્રાણ તથા સાત્વિક, રાજસ, તામસ ત્રણ ગુણ, એ સર્વનું કારણ માયા છે. સારાંશ કે કાર્યકારણરૂપ પ્રપંચથી તું પર છે. શારીરિક, વાચિક, માનસિક કર્મોથી તું ચૈતન્ય મુક્ત છે. તારું સ્વરૂપ સચ્ચિદાનંદરૂપ છે. બુદ્ધિ આદિ અસતન્નડ, તારું રૂપ નથી. પ્રહલાદે કહ્યું – આપને માટે શા લાવું અને શયન કરો. અવધૂતે કહ્યું –જે સ્વાભાવિક પ્રારબ્ધથી મળે તો તેમાં હઈ નથી; જે કાંટા ઉપર શયન કરવું પડે છે તેથી શક નથી. હે પ્રદ્યાદ! છત્રીશ પ્રકારનાં ભોજન મળે તો પણ ખાઉં છું. નહિ તો સુકાં પત્તાંથી પણ નિર્વાહ કરું છું, અને સંતુષ્ટ રહું છું. તેમાં હર્ષ– શોક નથી. પ્રદ્યાદે કહ્યું –રાજ્ય કરે. અવધૂતે કહ્યું –રાજા, પ્રજા, દેશ, મારી દષ્ટિમાં નથી. પરંતુ પોતાના સહિત આ સર્વ વાસુદેવ જાણું છું. તેથી સ્વરાજ્ય છું, આ સર્વ કલ્પિત નામરૂપ મારી પ્રજા છે. જેમ સ્વપ્નમાં સર્વ નામરૂપ સ્વપ્નદ્રષ્ટાની પ્રજા છે. અમદષ્ટા જ સ્વરાજ્ય છે. હે પ્રલાદ ! આ કાર્યકારણરૂપ જગત, હું ચૈતન્યની પ્રજા છે. સત્વ, રજ, તમે ગુણરૂપ માયાયુક્ત હું સચ્ચિદાનંદથી, ત્રિગુણાત્મક, શબ્દગુણસહિત આકાશ ઉત્પન્ન થયું. આકાશસંયુક્ત હું ચૈતન્યથી વાયુ, વાયુ વિશિષ્ટ હું ચૈતન્યથી અગ્નિ, અગ્નિવિશિષ્ટ હું ચૈતન્યથી જળ, જળવિશિષ્ટ હુ ચૈતન્યથી પૃથ્વી, પૃથ્વી વિશિષ્ટ હું ચૈતન્યથી ઔષધિ, ઔષધિવિશિષ્ટ હું ચૈતન્યથી અન્ન, અન્નવિશિષ્ટ હું ચૈતન્યથી વીર્ય, વીર્યવિશિષ્ટ હું ચૈતન્યથી શરીર થયું. એ શરીર, સમષ્ટિ– વ્યષ્ટિના ભેદથી બે પ્રકારનું છે. પુનઃ આકાશાદિ પંચભૂતોના એક એક આકાશાદિક સાત્વિક અંશથી શ્રોત્રાદિ પંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય ઉત્પન્ન થઈ, પુનઃ પંચભૂતોના સાત્વિક સાક્ષી અંશથી ચતુષ્ટય અંતઃકરણ થયાં. પંચભૂતના રાજસ અંશથી વાગાદિક પંચ કર્મેન્દ્રિય ઉત્પન્ન થઈ, પંચભૂતના સાક્ષી રાજસ અંશથી પ્રાણઅપાનાદિ પંચ પ્રાણ ઉત્પન્ન થયા પંચભૂતને તામસ અંશથી કામક્રોધાદિક ·પરિશિષ્ટ ૧૩૬ પચીસ પ્રકૃતિ ઉત્પન્ન થઈ. હે પ્રદ્યાર! એ સર્વ મારી પ્રજા છે. હું ચૈતન્ય રાજા એક જ મારી સત્તા કૃર્તિ આપીને પૂર્વોક્ત સર્વ નામરૂપ પ્રજનું પાલન કરું છું. મારું પાલન પૂર્વોક્ત કાઈ પ્રજ કરી શકતી નથી. તેથી સ્વરાજ્ય જ છે. જો તું પણ મારી માફક સ્વરાજ્ય ચાહત હેય તે દેહઅભિમાનનો ત્યાગ કરી પિતાને સચ્ચિદાનંદરૂપ જાણ, પોતાને ત્યાગીને બીજા કાનું ભજન કરે છે? તને લજ્જા નથી આવતી? ખુદ બાદશાહ થઈને ભ્રમથી પોતાને ભંગી માને છે! તું ચૈતન્યમાં દૈતનો માર્ગ જ નથી. તું જાણે કે હું પણું બન્યું રહે અને ભજનનો રસ મેળવું. તે તે કઠિન છે. સચ્ચિત્ આનંદસ્વરૂપ તું ગોવિંદ છે. ગેવિંદને મળવાની ઈચ્છા કરે છે એ જ તારામાં બંધન છે. પિતાના આત્મસ્વરૂપમાં મળવું, છુટા પડવું, કશું છે જ નહિ, તો પછી કોને મળવા ધારે છે? કઈમાં મળવાનું છે જ નહિ. કેડે કરું અને ગામે શોધ્યું' એ ભ્રમ વિના શું છે? હે પ્રહલાદ ! તું વર્ણાશ્રમની તપાસમાં ફરે છે, તે તને વર્ણાશ્રમ જ મળશે. નિજ- સ્વરૂપ માંથી જાણીશ? ગોવિંદમાં વર્ણાશ્રમ છે નહિ. હે પ્રહલાદ ! તારી માફક જે વર્ણાશ્રમ રાખતા હોય તેને સંત જાણુને જા, મળ, હું વર્ણાશ્રમ રાખતો નથી. હે પ્રલાદ ! જે ચરણ ઉપર તે શિશ રાખ્યું છે તે શિશ પણ માંસચર્મ છે, તેમજ મારાં ચરણ પણ માંસ ચર્મ છે. તારા પગે લાગવાથી મને શો લાભ છે? તેનાથી ક્ષુધાતૃષાદિ, હર્ષશોકાદિ, શીતોષ્ણ કોઈ પણ લેશ દૂર નથી થતા કે નથી તે કઈ સુખ કરતા. તેથી મને તારા નમસ્કારની ઈચ્છા નથી. પરંતુ તું નિજસ્વરૂપને જાણ જેથી કર્તવ્યથી છૂટે. હે પ્રલાદ ! શ્રોત્રાદિ પંચ જ્ઞાનેદિ વડે જે શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ વગેરે જાણ- વામાં આવે છે, મન વડે જે ચિંતનમાં આવે છે, વાણુ વડે જે કથી શકાય છે, પ્રત્યક્ષાદિ છ પ્રમાણેથી જે સિદ્ધ થાય છે, તે તાર સ્વરૂપ નથી, પરંતુ જેનાથી એ સર્વ સિદ્ધ થાય છે તે તારું સ્વરૂપ છે. વેદના અધ્યયનથી પણ સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ થવી દુર્લભ છે. બુદ્ધિની ચાતુરીથી તે દુર્લભ છે, બહુશ્રુતપણાથી પણ દુર્લભ છે, કૃછુચાંદ્રા- થણાદિ તેથી, તીર્થાટનથી, જપાદિક ઉપાસનાથી, અગ્નિહોત્રાદિ ·૧૪ પરિશિષ્ટ કર્મોથી સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ દુર્લભ છે. પરંતુ આત્મસ્વરૂપને જાણવાની ઈચ્છાપૂર્વક, શ્રદ્ધાસહિત સત્સંગથી જ સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ થાય છે. જ્યારે તને સ્વરૂપદર્શન થશે ત્યારે અંતર્બાહ્યપણાનો ત્યાગ આપોઆપ થઈ રહેશે. હે પ્રહૂલાદ ! તેં એમ નિરર્થક માન્યું છે કે મેં ઘણે કાળ ગાવિંદનું ભજન કર્યું છે તે પણ શાંતિ ન મળી. તારા મનમાં કપટ છે તો ગાવિંદ શી રીતે મળે ? જીભથી નારાયણ નારાયણ કહેવા અને મનમાં સંસારનાં સુખોની કામના રાખવી એ જ કપટ છે. સર્વ નારાયણરૂપ છે. વચમાં પોતાપણું રાખવું, એ કપટને ત્યાગ કર, તેથી પિતાની મેળે પિતાને પામીશ. સંસારના માર્ગમાં પણ જો કોઈ સાથે પ્રીતિ કરી હોય છે તે જ્યાં સુધી તેનાથી ભેદ રમ્યા નથી ત્યાં સુધી તે પ્રીતિ રહે છે. ત્યારે પરસ્પરમાં ભેદ રમાય છે ત્યારે તે પ્રીતિ નથી પણ કપટ છે. એ હેતુથી અંતર્બાહ્ય સર્વના અંતર્યામી પ્રકાશક એક સચ્ચિદાનંદસ્વરૂપ આત્માથી પ્રીતિ કર. પિતાપણુના શ્રમના આરોપણથી ભગવાન શી રીતે પ્રસન્ન થશે ? નહિ થાય. આપોપું શું છે એ પૂછે તે હું પ્રહલાદ છવદાસ છું, નારાયણ અમારે સ્વામી ઈશ્વર છે, એ આપે છે. વિચાર કરીને જે, દાસ- સ્વામી ક્યાં છે? એકરસ ચિદ્ધનદેવ જ છે—મીઠાના સાગરસમાન. પ્રહૂલાદ–રૂપ, સત્તાને કોણ સિદ્ધ કરે છે ? અવધૂત કહે છે:–નથી તેને “એ” સિદ્ધ કરે છે જે છે તેને કેઈ સિદ્ધ કરતું નથી. છે એ જ સર્વને સિદ્ધ કરે છે તેથી તે સ્વયંપ્રકાશ છે. પ્રહૂલાદ—એ પદ શી રીતે જણવામાં આવે ? અવધૂત કહે છે જે સદા છે જ રહે છે. આ શબ્દ તથા આ શબ્દોના અર્થ જે અવાર્ડ્સનસગોચર પદ વડે સિદ્ધ થાય છે, તે તું છે. તારા અવાડ્મનસગોચર સ્વરૂપ વડે જ સર્વ નામરૂપ પ્રપંચની સિદ્ધિ થાય છે. તું સ્વયંપ્રકાશ છે. તને જાણનારો કઈ નથી. સૂર્ય વડે જ પ્રકાશ અને અંધકાર બંને સિદ્ધ થાય છે. * પતાપણું.

·ન તો ,..મ પરાશ છે અલાદ ! રાગના અર્થ મૈત્રી છે. એક માર્ગે કીડીના વેગથી જવાય છે, અન્ય ભાગે પક્ષીના વેગથી જવાય છે. રોગ કીડનો માર્ગ છે. વિચારોગ વિહંગમ (પક્ષીનો માર્ગ છે. પૂર્વે તને જણાવ્યા તે વિચારગ છે. હગ કીડીઓ પાસેથી શીખજે; જેમ ન્ટ લેક નટ પાસેથી શરીરની કસરત શીખે તેવી રીતે. એ ઉપર એક કથા સાંભળ. અધ્યાત્મયોગીશ્વરેની કથા એક વખતે હિમાલય પર્વત ઉપર હુ સ્વાભાવિક વિચરતો હતો અને એવું ચિંતન કરતો હતો કે સર્વ શિવ છે. શિવથી ભિન્ન કઈ વસ્તુ નથી. એમ કરતાં પર્વતના શિખર ઉપર પહોંચ્યા તો અનેક ગીર ત્યાં ચોગાભ્યાસ કરતા હતા. ગીશ્વર કોણ હતા એમ તને પ્રશ્ન થાય તો સાંભળ. પંચ મહાભૂત, પચીસ પ્રકૃતિ, ત્રણ ગુણ, પંચ જ્ઞાનેષિ, પંચ કર્મે દિય, પંચ પ્રાણ, અંતઃકરણચતુષ્ટય, સારાંશ કે મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહં- કાર અને સમષ્ટિ સ્થળ, સૂમ, કારણ શરીર તથા જાગ્રત, સ્વમ, સુષુપ્તિ, શબ્દ, સ્પર્શ રૂપ, રસ, ગંધાદિ વિષય તથા ચક્ષુ આદિના સુદિ દેવતાઓ તથા પૂર્વોક્ત સર્વનાં ઉપાદાન કારણ માયા, અવિદ્યા- “રૂપ અજ્ઞાન વગેરે મનુષ્યાકૃતિ ધરીને યોગાભ્યાસ કરતાં હતાં. એ ગીરની મધ્યમાં પંચજ્ઞાનદિય અને મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત તથા આહંકાર એ નવ યોગીશ્વરે કઈ રીતે જ્ઞાનવાન પણ હતા. યદ્યપિ મુખ્ય જ્ઞાનરૂપ આત્મા જ છે, તથાપિ જ્ઞાનરૂપ આત્માની પ્રધાન ઉપાધિરૂપ હોવાથી તેમને જ્ઞાની કહે છે અથવા તો જ્ઞાનના સાધનરૂપ હોવાથી તેમને જ્ઞાની કહે છે. અથવા તો સત્વગુણના કાર્યરૂપ હેવાથી નાની કહેવાય છે; અન્ય પ્રકારે નહિ. બીજ સર્વ અજ્ઞાની હતા. તાત્પર્ય કે કર્મેન્દ્રિયદિ જ્ઞાનનાં સાધન નથી, એ સર્વને પ્રસિદ્ધ જ છે અને તેથી તે અજ્ઞાની કહેવાય છે. મેં તેમને પૂછયું –હે યોગીશ્વર! કયા પદમાં ચાગ કરે છે? તેમણે ઉત્તર આપ્યો: અકાર વિષે.

·૧૩૬ પરિશિષ્ટ ના - - - - - - - મેં પૂછ્યું–અકારનું સ્વરૂપ શું છે? તેમણે કહ્યું —ઈશ્વર અકાર સ્વર છે. સર્વ ક, ખ, ગ, ઘ, ડ, આદિક વર્ષોમાં તે વ્યાપક છે અને સર્વ વર્ગોના ઉચ્ચારણને તે નિર્વહક છે. અકાર જ સતરૂપ છે. કારણ સર્વ વનો અકારમાં અભાવ છે, તથા તેમનો પરસ્પરમાં અભાવ છે, પરંતુ અકાર સર્વમાં અનુસૂત છે. હે દત્ત ! તે જ પ્રમાણે શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ, ગુણથી રહિત છે અને સર્વ ગુણરૂપ પણ તે જ છે. તે જ પ્રમાણે સમષ્ટિવ્યષ્ટિ ધૂળ પ્રપંચ તથા સમષ્ટિવ્યષ્ટિ સૂક્ષ્મ પ્રપંચ, તેમજ સમષ્ટિવ્યષ્ટિ કારણુપ્રપંચ જેનાથી સિદ્ધ થાય છે, તે પૂર્વોક્ત સર્વ પ્રપમાં વ્યાપક છે. પૂર્વોક્ત સર્વ દશ્યના સ્વરૂપભૂત રહીને પિતાની સત્તાસ્મૃતિ વડે સર્વન નિર્વાહ કરે છે. સર્વ દાયરૂપ તે જ છે, તથા સર્વ દશ્યથી આકાશની માફક અસંગ પણ તે જ છે. સર્વ દશ્યને દ્રષ્ટા સાક્ષી પણ તે જ છે; તુરીય અથવા તુરીયાતીત સંજ્ઞાનો વાગ્યે પણ તે જ છે અકારઉપલક્ષિત સત, ચિત, આનંદ નામો વડે તેનું જ કથન થાય છે. તે પદ વિષે અમે યોગ કરીએ છીએ. હું તે સાંભળીને હસ્યો અને કહ્યું છે. મિત્રો ! પૂર્વોક્ત જે પદ કહ્યું તે તો તમારું સ્વરૂપ છે, પછી એગ કેનાથી કરે છે? સર્વ દશ્ય તમારું ધ્યાન કરે છે. તમારે કોઈ સાથે વેગ અર્થાત સંબંધ ક્રિયા વડે કરવાનો નહિ. અધિકાનરૂપ તમારામાંથી કલ્પિત પ્રતીતિનો અભાવ થતાં, અધિકાનને કલ્પિત દશ્ય સાથે સ્વતઃ યોગ જ છે. કર્તવ્યથી તે કરવાનો નથી. ખાંડને વેગ અર્થાત્, સંબંધ જેમ ખાંડનાં રમકડાં સાથે છે જ, જેમ આકાશનો પદાર્થોની સાથે સ્વતઃ જાગ છે, કંઈ કરે પડતો નથી, તેમ તમારે વેગ છે જ. જે અવાડમનસગોચર પદ અપક્ષ, હાજરહજૂર, સર્વને સિદ્ધ કરનાર છે, તે જ તમારું. અમારું તથા સર્વ જગતનું સ્વરૂપ છે. અન્ય મન આદિક દશ્ય કેઈનું સ્વરૂપ નથી. હે પ્રક્ષાદ ! પૂર્વે અનેક ગીઓમાં પંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય, ચતુષ્ટય અંતઃકરણ, એ નવ રોગી જ્ઞાની હતા અને અન્ય અજ્ઞાની + અકારના સંકેતથી સમજાવાતાં.

·m પરિશિષ્ટ ૧૩૭ પ્રસિદ્ધ છે, એ ઉપર કહેલું છે. તે જ્ઞાની ગીશ્વરમાં મેં કહ્યું: હે શ્રોત્રેષ્યિ યોગેશ્વર ! મહાન શબ્દ, મધ્યમ શબ્દ અને નિકૃષ્ટ શબ્દ વા ધ્વનિરૂપ શબ્દ અથવા વર્ણાત્મક રૂપ શબ્દોનું જ તમે ધ્યાન કરી શકે છે. શબ્દરહિત જે આત્મા હરિ છે, તેનું હજાર યત્નથી પણ ધ્યાન કરી શકો તેમ નથી. જે પરમેશ્વર આત્મા તમારા ધ્યાનમાં આવે, તો હરિ આત્મા શબ્દરૂપ થવાથી અનિત્ય થઈ જશે. માટે છે શ્રોતેંદ્રિય ગીશ્વર ! નારાયણ આત્માનું ધ્યાન તમારું નિષ્ફળ છે, અથવા તો દંભ છે. શનું ધ્યાન કરવું એ જ સફળ છે. તે જ પ્રમાણે હે પ્રલાદ! મેં ત્વચાઈયિ યોગેશ્વરને પૂછયું, તમે કેનું ધ્યાન કરે છે? શણું, કોમળ અને કઠિનાદિ સ્પર્શવાન પદાર્થોનું જ ધ્યાન તમે કરી શકે છે. સ્પર્શરહિત પૂર્વોક્ત પદ તમને બતાવ્યું તેને યોગ અર્થાત સંબંધ તમે કદાચિત કરી શકતા નથી. માટે તમારે તો કહેવામાત્ર જ છે કે અમે સ્પર્શવજિત પદ વિશે યોગ કરીએ છીએ. વસ્તુતઃ તમે સ્પર્શને જ યોગ કરે છે, અન્યનો નહિ. હે પ્રહલાદ ! પુનઃ મેં ચક્ષુઈન્દ્રિય ગેશ્વરને પૂછયું: હે દેવ તમે સક્તા છે, યથાર્થ કહો, તમે કોનું ધ્યાન કરે છે? તેમણે કહ્યું: હરિ વગેરેની ધૂળ મૂર્તિનું, તથા પૃથ્વી, અગ્નિ, અને જળ એ ત્રણ ભૂતોનું, તથા તેનાં કાર્ય આદિના પર્ પ્રકારના રૂપનું ધ્યાન કરી શકું છું અને તેમને જાણું પણ શકું છું. એનાથી અધિક આંતર અરૂપપદ વિષે મારાથી વેગ થતો નથી. મેં કહ્યું: જો તમે ઘટ્ટ પ્રકારના રૂપથી રહિત વસ્તુમાં યોગ નથી કરી શકતા તે નામરૂપરહિત અંતરપદવિષે અમે ગ કરીએ છીએ એ કહેવું નિષ્ફળ છે. યથાર્થ તો એ જ છે કે તમે બહિર જ પટ પ્રકારનાં રૂપને એગ કરી શકે છે. હે પ્રલાદ ! પછી મેં રસના ગેશ્વરને કહ્યું હે રસજ્ઞ વિધાન! પક્ષપાતથી રહિત તમે પટ્ટ પ્રકારના રસ વિષે જ યોગ કરી શકે છે; વસસહિત આત્મપદ વિષે વેગ અર્થાત સંબંધ તમે કરી શકતા નથી. તેથી કરીને એ ઘ રસને સિદ્ધ કરનાર આત્મપદ વિષે તમારે ધ્યાનને યત્ન નિષ્ફળ છે. - , , ·૧૩૮ પરિશિષ્ટ પછી હે પ્રહૂલાદ ! મેં ઘણયોગેશ્વરને કહ્યું છે. ઘાણ યોગેશ્વર! સુગંધિદુગધિય પદાર્થોથી પૃથફ વસ્તુને ચાગ અર્થાત સંબંધ તમારાથી કદાચિત પણ થઈ શકતો નથી, તેથી તમારું કહેવું પણ વૃથા છે કે અમે વ્યાપક ગંધરહિત અખંડ રૂપ વિષે યોગ કરીએ છીએ. તાત્પર્ય કે તમે શોત્રાદિ પાંચે યોગેશ્વર તો બહિર શબ્દદિક પાંચ ગુણ વિશે જ યોગ અર્થાત્ ધ્યાન કરી શકે છે. શબ્દાદિ પાંચ ગુણેથી વર્જિત જે અંતર પ્રત્યક આત્મા વિષ્ણુ છે, તેના વિષે છે. અર્થાત સંબંધ કરી શકે તેમ નથી. સારાંશ એ જ કે શબ્દાદિ ગુણે વિષે તમે શ્રોત્રાદિ પાંચે યોગેશ્વરેનો સ્વતઃ જ દેશ- કાળવસ્તુને અનુસાર યોગ અર્થાત ધ્યાનસંબંધ થતું રહે છે. તેથી કરીને શબ્દાદિક ગુણો વિષે પણ યોગ અર્થાત ધ્યાન નિષ્ફળ છે, તો પછી શબ્દાદિ ગુણરહિત અવાભનસગોચર આત્મપદ વિષે યોગ કરે એ કહેવા માત્ર મિથા ભ્રમ છે. યોગકથન નિષ્ફળ છે. બન્ને પ્રકારે તમારે યત્ન નિષ્ફળ છે તો શા માટે (બ્રમથી) પોતાનો આરામ ખાઈ નાખે છે? હે પ્રફ્લાદ ! તે જ પ્રમાણે મેં મન, બુદ્ધિ ચિત્ત, અહંકાર એ ચારે યોગેશ્વરોને કહ્યું હે મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર-ગેશ્વરે ! જાતિ,* ગુણ ક્રિયાદિ સંબંધિવાના પદાર્થોને જ તમે ચારે યોગ અર્થાત્ સંકલ્પ, વિકલ્પ, નિશ્ચય, ચિંતન, અહંપણું કરી શકે છે. જાતિગુણક્રિયાદિ સંબંધરહિત આત્મવસ્તુમાં તમે કેવી રીતે યોગ કરી શકો છે? નથી જ કરી શકતા. લાખો યત્ન કરવાથી પણ તમે યોગ અર્થાત સંબંધ આત્માથી અણુમાત્ર પણ નથી કરી શકતા, તેથી અમે સચ્ચિદાનંદસ્વરૂપ આત્મા વિષે યોગ કરીએ છીએ એ તમારું કહેવું વ્યર્થ છે. તાત્પર્ય કે તમે સર્વ જ્ઞાની–અજ્ઞાની ચોગેશ્વરે એક આત્મા વડે જ પ્રકાશમાન થયા છે. જે આત્મા તમારાથી કદી પ્રકાશવાન થતો નથી તે જ તમારું સ્વરૂપ છે. પછી યોગ કેનાથી કરે છે? તેમણે કહ્યું, તમારા કહેવાથી અમે જાણ્યું કે * વગ". : ધર્મ, વિશેષણ.

·હે પરિશિષ્ટ અકાર, ઉકાર, મકારવાચક અને સ્થૂળ, સુલેમ, કારણ શરીરવાચક સર્વ વાગ્યવાચક સંસારને સિદ્ધ કરવાવાળા અમે જ નિરાકાર, સ્વપ્રકાશ, અક્રિય, એક, અવિનાશી છીએ, અમારામાં આવવું, જવું, ગ કરે, કંઈ જ નથી. પ્રફ્લાદ ! એ યોગેશ્વર કિંચિતમાત્ર ઉપદેશથી જ સ્વસ્વરૂપને જાણી ગયા. માટે સુખપૂર્વક પિતાના સ્વરૂપનો વિચાર એ જ વિ- ગમમાર્ગ છે. પ્રલાદે કહ્યું:–એકને ઊંચે અને એકને નીચે કહેવાનું તમને યોગ્ય નથી. અવધૂતે કહ્યું –જે સર્વ તું જ છે તે ઉચ્ચનીચ ક્યાં છે? ઉચ્ચનીચ પણ તું જ છે. પરંતુ હું તને એવું કહું છું, ઉચ્ચ કે નીચ કે વિહંગમ કે કીડી બંને માર્ગ નથી. પ્રદ્યાદે કહ્યું –આપના ઉપદેશથી હું કૃતકૃત્ય થયે છું. મારા ચૈતન્યસ્વરૂપમાં ન આવવું છે, ન જવું છે, ન લેવું છે, ન દેવું છે, ન કહેવું, ન સાંભળવું, ન જીવવું, ન મરવું, ન ગ્રહણ, ન ત્યાગ ન વિહંગમ ન કીડીને માર્ગ છે. ન બંધ છે, ન મેક્ષ છે. ન કોઈ શત્રુ છે, ન મિત્ર છે, ન સુખ છે, ન દુખ છે, ન પ્રદ્યાદ છે, ન અવધૂત છે, ન દેવતા છે, ન રાક્ષસ છે, ન સ્થળ–સૂમ–કારણ છે, ન રાગ છે, ન દેવ છે, ન પર ન અપર છે, ને જીવ છે, ન ઈશ્વર છે. કેવળ મનવાણીથી રહિત એક અદિતીય આત્મા છે! ઉપરોક્ત ચિંતન વડે ગૂંગા-મૂંગા જેવો થયો છું ! સર્વરૂપ જ છું. મારે મને નમસ્કાર હો. હું જાતે જ બોલું છું, ને જાતે જ સાંભળું છું ! શું કહું ? દેત છે જ નહિ. આજે જ સત્સંગ સફળ થયો છે! તમને કઈ જીભથી ઉપમા આપું ? તમારામાં મનવાનો માર્ગ નથી. એ જ ઉપમા તમને છે કે સર્વ અસર્વરૂપ તમે જ છે. સર્વ નામ- રૂપ તમારા વિષે કલ્પિત છે, બાકી કશું થયું તે છે જ નહિ. હે સંતો ! મેં આપને મારો અહંકાર અર્પણ કર્યો છે અને આપે સ્વયંપ્રકાશ થયો છું ! * બાધક બેધ્ય અર્થ.

·ܘܰܕ݂ܪ પરિશિષ્ટ અવધૂત બોલ્યા જૂઠું ન બેલ. જે સર્વ તું જ છે તે લેવું–દેવું કયાં છે? પરાશરે કહ્યું – મેય! એ પ્રકારે કહીને દત્તાત્રેયે કહ્યું હવે હું જાઉં છું. પ્રહલાદે કહ્યું–તમારા વિના મારું જીવન નહિ રહે. વિષપાન કરવું કબૂલ કરું છું, પરંતુ તેનો ત્યાગ કરે કબૂલ નહિ કરું. અનેક કટિ જન્મનું ભટકવું સત્સંગથી દૂર થાય છે. પારસના સંગથી લેહ સુવર્ણ બને છે, પારસ નથી બનતું. પરંતુ સંતને સંગ વડે તો સંત થવાય છે. તેથી કરીને સંત મારા પ્રાણ છે. પ્રાણ પણ ક્યાં છે? સંત પિતે જ છે. તમે અહીં જ રહો, જાઓ નહિ સંત દત્તાત્રેયે કહ્યું હું પૂછું છું. હું ચૈતન્યમાં જવુંઆવવું છે નહિ પુનઃ દત્તાત્રેય પ્રલાદને દઢ બોધ થવા ઉપદેશ કરવા લાગ્યા હે પ્રહલાદ ! પરમાર્થરૂપ શિવ તું પોતે છે અને શિવને બહિર્ જોવા ચાહે છે તે શી રીતે મળે ? પ્રફ્લાદ–હું પિતાને જાણતો નથી કે હું કોણ છું. કારણ પિતાપણાને અહંકાર નથી અને સર્વરૂપ આપ જ થયે છું. અવધૂતા–એવું જીભથી બોલે છે અને મનમાં તિભાવ રાખે છે પ્રહલાદ–ત–અત હું ચૈતન્યમાં નથી, તમારા મનમાં છે. ગુપ્ત પ્રકટ સર્વ જે હું છું તો રસના, વાણું, મન કયાં છે? અવધૂત–મારું પ્રયોજન જ એ છે કે આપ વિના કશું ન દેખે, ન સાંભળે, ન ચાખે, ન સુંઘે, ન સ્પર્શ કરે. કારણ તારા - વિના કયાંય અન્ય કઈ છે જ નહિ. દૃશ્યમાન જે છે તેને જૂઠું જાણું તેનો ત્યાગ કર, અર્થાત્ મિથ્યા જાણ. આપને પોતાને સત્ય જાણ. તારું કલ્યાણ થશે. પોતાના શરીરને છેડી પિતાને સચ્ચિદા- નંદરૂપ અખંડ જાણ, એ જ શિવની પૂજા છે કે આપસહિત સર્વ નામરૂપને શિવસ્વરૂપ જાણવું. અથવા તે એમ સમજ કે સમષ્ટિ- વ્યષ્ટિ નામરૂપ પ્રપંચમંદિરવિષે, પ્રત્યફ આત્મા સ્વતઃ હું જ્યોતિલિંગ- રૂપે સ્થિત છું, સર્વ નામપ્રપંચ હું સચ્ચિદાનંદ શિવના પૂજારી છે.

·પરિશિષ્ટ ૧૪૧ જેવી રીતે આભૂષણ સર્વ સુવર્ણનાં અને મધુરતા, કવતા, શીતળતા જળનાં પૂજારી છે. એવી રીતનાં અનેક દષ્ટાંત છે, તેથી હું જ ચૈતન્ય સર્વ દયનો પુત્ય છું; હું જ ચુક્યથી સૂક્ષ્મ છું અને સ્થળથી સ્થળ છું. આ નામરૂપuપંચ હું સચ્ચિદાનંદર્યનાં કિરણ છે. હું ચૈતન્યનાં જ નારાયણ, ગોવિંદ, અર્ચ્યુત, હરિ, પરમેશ્વર વગેરે નામો વેદે કલ્પેલાં છે, પરંતુ હું નામરૂપથી વર્જિત છું. હું જ ચૈતન્ય સર્વ નામરૂપપ્રપંચના કર્મોના ફળનો પ્રદાતા છું. વાસ્તવિક રીતે સર્વે હું જ અસ્તિ, જાતિ, પ્રિયરૂપ સર્વાત્મા છું. અને સર્વશી અતીત પણ હું જ છું, એવા નિશ્ચયરૂપ પુ વડે આત્મદેવની પૂજા કર. જે કંઈ પ્રારબ્ધવડે, શાસ્ત્ર અનુસાર ધનરહિત પ્રાપ્ત થાય છે તે જ કતૃત્વબેકતૃત્વઅભિમાનરહિત નિઃસંશય ભોગવ અને સમ્યફ પિતા- ના સ્વરૂપને જાણુ. એ જ આત્મદેવનાં પુષ્પ છે. ૧ અંડજ, ર જરા. યુજ, ૩ ઑદજ, ૪ઉભિજજ એ ચાર પ્રકારની ખાણિમાં જે રાશી લક્ષ દેહ છે, તે મંદિર છે. તેમાં હું એક જ સચ્ચિદાનંદ વિષ્ણુ શિવરૂપ આત્મા વિરાજમાન છું; જેમ સર્વ ઉપાધિમાં એક જ આકાશ વિરાજમાન છે. હે પ્રલાદ ! એમ જાણ કે પંચ જ્ઞાનેલિય, પંચ કર્મણિ, પંચ પ્રાણ, ચતુષ્ટય અંતઃકરણ, હું સચ્ચિદાનંદ શિવના પૂજારી છે.એ પૂજારીઓ શબ્દાદિક નિજ નિજ વિષયરૂપી પુષ્પો લઈને હું ચત- ન્યદેવની નિરંતર પૂજા કર્યા કરે છે. હું ચૈતન્યની સત્તાર્તિરૂપ પ્રસન્નતાવડે જ આ પૂજારીઓનું ઉપવન અર્થાત શબ્દાદિકાને ગ્રહણ કરવાનું સામર્થ હોય છે, અન્યથા નહિ. આ નિશ્ચય એ જ આત્મ- દેવની પૂજા છે. મારા સચ્ચિદાનંદસ્વરૂપની જ ચારે વેદ, ભાટની માફક સ્તુતિ કરે છે. હું ચૈતન્યદેવનું જ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવાદિક સર્વ ધ્યાન કરે છે, અને હું જ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવાદિક છું. મરવું, જીવવું, સુવું, ખાવું, પીવું, લેવું, દેવું, હર્ષ, શેક, માન, અપમાન, સુખ દુખાદિક સર્વ, સારાંશ કે કાયિક, વાચિક, માનસિક, સર્વ કર્મો, ચૈિતન્યદેવની પૂજા છે. સર્વ નામરૂપ દશ્યને હું ચૈતન્ય જ સ્વતંત્ર ૧ ઈંડામાંથી ઉત્પન્ન થનાર. ૨ ઓરમાંથી થાય છે તે. ? પરસેવાથી ઉત્પન્ન થાય છે તે. ૪ ફૂટીને ઊગી નીકળે તે, ·• • ઉ૪૨ પરિશિષ્ટ માલિક છું, તેમ દશ્યરૂપ પણ હું જ છું. કાર્યકારણરૂપ બ્રહ્માંડજળા- ધારીમાં હું ચૈતન્ય જ શિવલિંગરૂપે સ્થિત છું. સૂર્યચંદ્ર હું ચૈતન્ય- દેવસમીપ દીપક પ્રકાશે છે. તારામંડળ આકાશરૂપ થાળમાં હું ચૈતન્ય- દેવની સમીપ નાની આરતીના દીપકે છે. અઢારભાર વનસ્પતિ હું ચૈતન્યના કંઠમાં પુષ્પોની માળા છે. પૃથ્વી હું ચૈતન્યદેવનું સિંહાસન છે. દશે દિશા હું ચૈતન્યદેવની પૂજા છે. સુમેરુ આદિ પર્વત ચૈતન્યનાં ભૂપણ છે. કાલ હું ચૈતન્યની ગેડી છે. સાતે સમુદ્ર હું ચિતન્ય- સમીપ જળપાત્ર છે. શબ્દમાત્ર હું ચૈતન્યદેવની નોબત બજાવી રહ્યા છે. વાયુ હું ચૈતન્યદેવન પંખ ખેંચી રહ્યો છે. માયા મારી શક્તિ છે, પાર્વતી, લક્ષ્મી, સરસ્વતી આદિ દેવીઓ આ શક્તિના અવતાર છે. વિષય-ઇંધિજન્ય સુખદુઃખને અનુભવ–એ ચૈતન્યદેવના મુખ્ય પૂજારી છે. જગતની ઉત્પત્તિ, પાલન સંહાર હું હું ચૈતન્યદેવની ક્રીડા છે. સત્વ, રજ, તમ હું ચૈતન્યદેવના પહેરેગીરો છે. જાગ્રત, સ્વમ, સુષુપ્તિ હું ચૈતન્યદેવને રમવાનાં સ્થાન છે. તાત્પર્ય કે પૂજક, પૂજ્ય પૂજા એ ત્રિપુટિરૂપ સામગ્રીથી સર્વ જગત હું ચૈતન્યદેવની પૂજા કરે છે અને વાસ્તવમાં ત્રિપુટિરૂપ પણ હું જ છું; અત્રિપુટીરૂપ પણ હું જ છું. હે પ્રહલાદ! જેમ સ્વપ્નમાં પૂજ્ય, પૂજક, પૂજા, સર્વ ત્રિપુટિ- રૂપ પ્રપંચ એક સ્વપ્નદ્રષ્ટાની જ પૂજા કરે છે, કારણ કે સ્વપ્નમાં અન્ય દેવનો અભાવ છે; અને વાસ્તવમાં સ્વપ્નદ્રષ્ટા જ સર્વ પ્રપંચ- રૂપ હોવાથી પૂજ્ય, પૂજક, પૂજાભાવ પણ તેનાથી ભિન્ન નથી, તે જ પ્રમાણે આ માયામાત્ર દશ્ય જાગ્રતપ્રપંચમાં પણ એક સચ્ચિ- દાનંદસ્વરૂપ દ્રષ્ટાદેવ હું જ છું. જ્યાં પૂજા થાય છે ત્યાં ચૈતન્યદેવની જે થાય છે, અન્યની નહિ. વાસ્તવમાં જે સર્વ સચ્ચિદાનંદ તું જ છે તે પૂજ્યપૂજકભાવે ક્યાં છે? જેમ પંચભૂતના કાર્યરૂપ કઈ તૃણાદિ એક વસ્તુ જાણે કે સર્વ ભૂત ભૌતિક પ્રપંચ હું જ છું, તો એ પ્રકારના યથાર્થ ચિંત- નમાં, શાસ્ત્રગુરુસંપન્ન બુદ્ધિમાન કેઈ પણ વિવાદ નહિ કરે; અન્ય કરે. કારણ સર્વ પંચભૂતરૂપ જ છે. તે જ પ્રમાણે જેણે સમ્યફ પિતાને અસ્તિ, ભાતિ પ્રિયરૂપ જાણ્યો છે, તે એમ ચિંતન *