·2004
ॐ
श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहः।
अष्टोत्तरशतोपनिषत्सारमुद्धृत्य
मैथिल पं० श्रीवाबूनन्दनशर्मणा सङ्ग्रहीतः ।
ORTS
पं० श्रीमत्कुञ्जविहारिशर्मणा संस्कृतः।
फैजावादनगरनिवासि-खत्रीवंशावतंतहाइकोर्टवकीलो-
पपद-श्रीयुत बलदेवप्रसाद-बर्मणा-
मुम्बय्यां
(खेतवाडी ७ वी गली खम्बाटा लैन
क्षेमराज-श्रीकृष्णदासश्रेष्टिनः
"श्रीवेङ्कटेश्वर" ( स्टीम् ) मुद्रणयन्त्रालय
मुद्रापयित्वा प्रकाशितः ।
संवत् १९७०, शके १८३५.

·பாபாபாபயர்சரியபremain நக்க ·CAMERAMAI RAISANATANAMAULITARAMANNIMADMAJHarian. HOUR श्रीः। प्रस्तावना। विदितमस्तु सुजनानां यन्मुक्तिकोपनिषदि श्रीरामचन्द्रो हनुमन्तम्पति “माण्डूक्यमेकमेवाग्लं मुमुक्षूणां विमुक्तये ॥ तथाप्यसिद्धञ्चेज्ज्ञानं दशोपनिषदः पठ॥ १॥ज्ञानं लब्ध्वाऽ- चिगदेव मामकं धाम यास्यसि ॥ तथापि दृढता नो चेद्वि- ज्ञानस्याऽञ्जनासुत ॥ २ ॥ द्वात्रिंशाख्योपनिषदः समभ्यस्य निवर्त्तय ॥ विदेहमुक्ताविच्छा चेदष्टोत्तरशतं पठ ॥” इत्यु- पदिश्य यासामष्टोत्तरशतोपनिषदां नामान्यवर्णयत् तासां तुकागमतात्याभिख्येन मोहमय्याम "तत्त्वविवेचक' मुद्रण- यन्त्रालये १८१७ शकाब्दे मुद्रितानां पाठतोऽर्थतश्च श्रवणं मैथिलवंशोद्भवपण्डितवाबूनन्दनशर्मणो विधाय जातश्रद्धा- भरो मुमुक्षुजनानामुपकारार्थमेतासामुपनिषदां सारार्थ प्रक- रणपूर्वकं भवान्संगृह्णात्वित्युक्तमहाशयमहम्पार्थितवान् । अथासौ महात्मा तथेत्यङ्गीकृत्य परिश्रमावचारपूर्वकम् अष्टोत्तरशतापनिषत्सारभूतमेतं "श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह" नामानं ग्रन्थं ताभ्यस्संगृहीतवानिति ॥ फैजावादनगरनिवासी हाइकोर्टवकीलेत्युपपदखत्रीयशोद्भवः श्रीबलदेवप्रसाद-वर्मा।

·भूमिका। लोके विदितमस्ति सर्वेषाञ्जीवानां सच्चिदानन्दलक्षण- ब्रह्मविज्ञानादेव संसाग्दुःखनिवृत्तिपूर्विका नित्यपरमसुखस्व- रूपा कैवल्यमुक्तिभवतीति । तद्विज्ञानस्य तु मलविक्षेपाऽऽ- वरणसज्ञकानि त्रीणि प्रतिबन्धकानि सन्ति । तान्येव प्रतिबन्धकानि दीर्घकालानुष्ठितनिष्कामसत्कर्मसदुपासन- सज्ज्ञानैः क्रमेण विनश्यन्ति । परन्तदनुष्ठानन्तु तेषां सम्य ग्ज्ञानेनैव भवति । तत्सम्यग्ज्ञानन्तु सद्गुरूपदिष्टसच्छाव- सिद्धान्तवाक्यश्रवणादिभ्यो बहुकालसूक्ष्मबुद्धिसाध्यम्भ- वति । परश्चेदानी स्वल्पायुष्ट्वात्स्वल्पबुद्धित्वादिन्नवाहुल्या- त्सद्गुरूणां दुर्लभत्वाञ्च सच्छास्त्राणां बहुविस्तरत्वाद्धि तद्रहु- कालादिसाध्यं वस्तु कथमल्पकालादिसाध्यम्भवति । अतो बहुजनोपकारार्थ सच्चिदानन्दानन्तलक्षणकरुणार्णवश्रीमत्पर- मेश्वरानुग्रहेण फैजाबादनगरनिवासिखत्रीवंशोद्भवपरमास्तिक- हाईकोर्टवकीलेत्युपपदश्रीयुत- बलदेवप्रसादधर्ममहोदयप्रा- र्थितन मया ह्यष्टोत्तरशतोपनिषद्भयः सारमुद्धृत्य संगृहीतः । संग्रहीता- मैथिल-पण्डित-श्रीबावूनन्दनशर्मा ॥

·MINIMLIPINAMAHAartnewside सूचना! अत्र येकाः कठिनशब्दानामुपरिष्टाडताः सन्ति तैरेवा. रुपलक्षिताटिप्पण्यस्तेषामधः कृताः सन्ति । किञ्च येऽङ्काः श्रुत्यादौ कोष्टान्तरे सन्ति ते यस्या उप- निषदः सा श्रुतिस्तस्याः सूचनाय । यावत्कोष्ठान्तर्गतोऽन्योऽङ्को नोपलभ्येत तावत्सा श्रुतिसंह- तिस्तस्या एवोपनिषद इत्यपि बोध्यम् । अक्षरयोजकशोधकादिदृष्टिदोषाशुद्धि शुद्धीकृत्य पठेयुः पाठकाः ।

·HERERHITainedawanshwon ASINISTMARE ॥श्रीः॥ अथ श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह- विषयानुक्रमणिका। विषयाः पृष्ठाङ्काः पतयङ्काः विषया: पृष्ठाकाः पन्तया: or ३ 04 2. আমি: २त्रियोत्पत्तिकमस्त- मङ्गलाचरणम् ५ २ अथानुबन्धचतुष्टयम् ७ १३ अन्य सत्कर्मपरिवा- अधिकारिनिरूपणम् के स्वदुष्कर्मप- विषयनि० रिपाके च ताप: सम्बन्धनि० १ सत्कर्मपरिपाके कर्त- प्रयोजननि प्रमाणनि ६ कर्मयोगस्वरूप अथ वन्धमोक्षप्रकरणम् ।९.३ कमलक्षणन अकमलक्षणम् बन्धवाक्यानि बन्धपातावधिः मोक्षवाक्यानि ११ धर्मत्य कत्तव्यता... २७ बन्धमोक्षवाक्यानि धर्मलक्षण जीवन्मुक्तवाक्यानि धर्मस्कन्धाः ससाधनमुक्तिभेदाः ८ वर्णानामाश्रमसङ्ख्याः २९ अविद्वन्निन्दावाक्यानि १८ धर्मादीनां फलानि... सविचारचिकीर्षा २१ १ साङ्गमक्त्युत्पत्तिक्रम- अथ साधनप्रकरणम् ।२२१ स्तत्फलद्ध मनुष्यशरीरस्य श्रेष्ठ- वैकुण्ठस्वरूपम् त्वम् २ थ्यानालम्बनम् द्विविधं पौरुषं तत्फ- अविद्यासाकारस्यानि- त्यत्वम् ६ SPIRATIOLETTE ·विषयानुक्रमणिका। (७) विपया: पं० विषयाः विद्यासाकारस्य नि- त्यस्वन ३ अविवाविद्याताकार बोहटान्त साकारणे हेतुः श्रीरामचन्द्रस्य परत्वन, रामनामार्थः लक्ष्मणादिसहितराम- १ १० ३ ५७ स्यप्रणवाङ्गत्वन ४ श्रीसीतायाः स्वरूपम् । ३ नित्यानित्यवस्तुविवेक- वाक्यानि वैराग्यवाक्यानि ९ शरीरदोपाः १ स्त्रीदोषाः ४ ५ पुत्रदोषाः ५६ ३ एपणात्यागः धनदोषाः बाहनादिषुदोषाः. ११ आयुर्दोषाः गर्भस्थितस्य दोष- स्मरणम् अन्य वैराग्यविधायकवा- क्यानि ५ शमादीनां प्रयोजनम् ६४ १२) पट्सम्पत्तिनामानि, ७ शमवाक्यानि ६६ मनोनाशकमा मनोवृश्चत्य बीजद्वयम् ६८ १४ प्राणस्पन्दनिरोधन- प्रकारः सानध्यानप्रकार:... ४२ ध्यानफलम मन्त्रशब्दाथों वाच्य- वाचकभावश्च... ४ . ३ षडक्षरमन्त्रार्थः १ मन्त्रजपफलन ऋष्यादित्मरणम्..... ४६ राममन्त्रजपफलेषु हनुम- द्वाक्य सेतिहास नारायणनामो- वासनायाः स्वरूपम्, चारणमाहात्म्यम् ४७ नारायणनामानि तजर- वासनायाःक्षयप्रकार: १ २१ सजलक्षणम् साधनचतुथ्योत्पत्तिः ५० १५ असझलक्षणम् ·(८) श्रुतिसिद्धान्तप्तारसंग्रहे- विषयाः विपनाः k शुद्धवासनालक्षणं तत्फलञ्च शुद्धवासनाफलम... चिरकालाभ्यासेन वासनाक्षयः ९ आसनविधिः १२ अभ्यासविधिः नादस्वरूपम् १ साझाजपाजपविधिः ११ हंसस्याटधा वृत्तिः ३ अजपाजयस्वरूपम् ८६ दशविधनादश्रवणं तरफ- ... मनोजये युक्तयः साधुलक्षणम् वासनादीनां समका- लाभ्यासः दमलक्षणम् तितिक्षालक्षणम् उपरतिलक्षणम् श्रद्धालक्षणम् समाधानलक्षणम् ... मुमुक्षुतालक्षणम् वैराम्यादीनाम्फलम् अथयोगप्रकरणम् ... ७८ योगज्ञानयोरन्योन्याश्र- यत्वम् ३ ७ अष्टांगयोगः। ८९ १ ५ सलक्षणदशयमा:... ९ सलक्षणदशनियमाः ९३ आसनानि सलक्षणानि ९५ ७ साङ्गप्राणायामाः १ रेचकादिलक्षगानि १ रेचकादिषु ध्यानानि १०५ मानालक्षणन् ४ अभ्यासक्रमः १२ कुम्भकभेदाः ४ महामुद्रालक्षणम् ५ महाबन्धलक्षणम् ... ९ महावेधलक्षणम् ससाधनविपरीतकरणी- १ १० योगस्य परत्वम् ९ . १ योगलक्षणम् योगसाधनानि मन्त्रयोगः षट्चक्राणि वैष्णवीमुद्रायास्सामान्य- लक्षणम् ८२ ७ शक्तिचालनप्रकारः ५ ·विषयानुक्रमणिका। विपयाः विषयाः तेषां गुणाः , 9 ६ १ पण्मुखीलक्षणन् १२ हिरण्यगर्भस्वरूपम् १४८ वैधावीमुद्रालक्षणम् १३ स्थूलशक्तिस्वरूपम् उन्मनीमुद्रालक्षणम् १० विराट्स्वरूपम् वैष्णवीमुद्राया विशेष- पञ्चमहाभूतोत्पत्तिः तत्क्रमः पञ्चव्योमलक्षणम् ... ११९ खेचरीमुद्रालक्षणं स- ब्रह्मैकदेशेऽविद्याण्डम् साधनम् १२० अविद्याऽण्डाभिमानि- प्रत्याहारलक्षणम्... स्वरूपम् धारणालाक्षणम् ५ पञ्चीकरण तत्कार्यञ्च १५० साझसगुणध्यानम् स्थूलशरीरस्वरूपम् निर्गुणध्यानम् अन्नमयकोशः समाधिलक्षणम् स्थूलशरीरे षड्भाव- समाधिभेदाः विकृतयः ज्ञानयोगलक्षणम् अपञ्चीकृतमहाभूत- ज्ञानयोगाङ्गलक्षणानि ॥ कार्याणि अथ सृष्टिप्रकरणम् १४१ ३ पञ्चीकृतभूतकार्येष्व- सुष्टौ दृष्टान्ताः पञ्चीकृतभूतकार्य- ६ क्षेपणम् सृष्टिक्रमः १ प्रकृत्युत्पत्तौ दृष्टान्तः प्राणमयकोशः प्रकृतिलक्षणम् ७ मनोमयकोशः पुरुषवरूपम् ५ विज्ञानमयकोशः... मायालक्षणम् १४७ १ सूक्ष्मशरीरलक्षणम् ईश्वरस्वरूपम् ८ लिङ्गशरीरे षडूमयः विक्षेपशक्तिस्वरूपम् १४८ ३ आनन्दमयकोशः 00 en १ ३ ·womeEARINEminema HOMOTO (१०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह- विषयाः पृ० पं० विपयाः उत्क्रमणमार्गः पञ्चकोशानामुत्तरोत्त- रमन्तरत्वम् ... ईश्वरस्यान्तामित्व- रूपेण तेषु प्रवेशः १५७ अन्तयांमिलक्षणम् ईश्वरत्य जीवस्वरूपेण মনয়ঃ चिजडन्धिः जीवस्य क्षेत्रज्ञादिरू- पप्राप्तिः जायदवस्थालक्षणम् स्वप्नावस्थालक्षणम् सुषुप्तिलक्षणम् मूऽवस्थालक्षणम् मरणावस्थालक्षणम् जीवलक्षणम् पञ्चावस्थासुभ्रमणमू" जीवस्य कर्तृत्वम्... १६४ भावनार्थमीश्वरत्वरू- ३ आत्मवादचतुष्टयन प्रथमपादस्वरूप १ विश्वस्य नानानि. ७ द्वितीयपादस्वरूपन तेजसत्य नामानि ७ तृतीयपादस्वरूपन् प्राशस्थ नामानि ... तुरीयावस्थालक्षणम् । ५ तुरीयपादस्वरूपन ३ तुरीयचैतन्यलक्षणम् १७५ कूटस्थलक्षणन् ३ ईश्वरकार्यम् ८. जीवकार्यम् १२ विक्षेपावरणशक्तियन् १७६ विक्षेपशक्तिकार्यन ७ आवरणशक्तिलक्षण ११ आवरणशक्तिका सृष्टिस्वरूपे दृष्टान्ताः ३ वेदान्तस्वरूपन भावनार्थ विराटस्वरू a tha ९ T पम् जीवस्य रूपनयन... ईश्वरस्य जीवरूपेणा- वस्थात्रय विहारः १६७ शरीरान्तरगमनप्र- कार: अथ स्वरूपप्रकरणम् १८५३ स्वरूपवाक्यानि ·विषयानुक्रमणिका! विषया: पं० विषयाः पं० ३ . १ अयोपदेशप्रकरणम् २१० निदिध्यासनवाक्यानि २६७ १ सम्प्रज्ञातसमाधिलक्षणन२६८ श्रुतेः कृपायुक्तवाक्यम् निर्विकल्पसमाधिल. आत्मन्नानफलम ३ गुरुम्प्रति विधिवद्गमन १२ १ असम्प्रज्ञातसमाधि- प्रार्थना २६९ १ सलक्षणशिध्यम्प्रत्यु- समाधिफलम् १२ पदेश: वैराग्यादीनामवधि- गुरूपदेशवाक्यानि स्थानकथनम्... २७१ जगहोक्यवाक्यानि १ स्थितप्रज्ञलक्षणम् जगदात्मैक्यवाक्यम् २२० २/ रूपमनोनाशलक्षणम् २७२ ६ जगब्रह्मात्मैक्यवा- प्रारब्धकर्मणामवश्य- क्यम् भावित्वं आत्मबलैक्यवाक्यम् ११ जगन्मिथ्यावाक्यानि ज्ञानिनास्प्रारब्धस्या- मायिकभेददर्शनपूर्वक- सत्यत्वम् ब्रह्मोपदेशः .... १० जीवन्मुक्तानुभववा- अनेकदृष्टान्तपूर्वकम. क्यानि हावाक्योपदेशः १/ जीवन्मुक्तदर्शनफलम् २७८ पञ्चभ्रमास्तन्निवृत्तिश्च २५० १ विदेहमुक्तिलक्षणम् १ ब्रह्मशब्दार्थः ९/ अन्ते ब्रह्मणि प्रवेशः आत्मशब्दार्थ: १२ त्रिधा मायाविनाशः २८१ तत्वोपदेशः १ अथसंकीर्णप्रकरणम्।२८२.३ महावाक्यानामर्थ- सलक्षणशानभूमयः रूप-श्लोकाः ४ शुकदेववामदेवमार्ग- मननवाक्यानि द्वयम् ·(१२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- विषयाः पं० । विषयाः १ त्रेण तृप्तिः १ शुकदेवमार्गलक्षणम् २८५ वामदेवमार्गलक्षणम् देवगुरुभक्तरावश्य- कत्वम् ... आत्मनो दुर्लभत्वम् अनेकसंकीर्णवाक्यानि शान्तलक्षणम् २८७ तत्त्वज्ञानानन्तरं शास्त्र- त्यागः २८८ निवृत्तिमार्गलक्षणम् प्रवृत्तिमार्गलक्षणम् २८९ नानाविधवाक्यानि सङ्गत्यागाशक्यत्वे सद्धिः कर्तव्यवाक्यम् २९२ पण्डितलक्षणम् सत्त्वादिगुणानां लक्ष- णानि १ प्रतिमापूजनवाक्यम् २९३ सर्वात्मभावेन प्रणामः २९४ उपवासलक्षणम् १ ईश्वरत्य प्रेरकत्वम् देवानाममृतदर्शनमा- १० ११ संन्यासग्रहणवाक्यम् २९५ अजिहादिपण्णां ल- क्षणानि ८ परापूजोपचार लक्षणानि २९६ अवधूतलक्षणम् ... २९७ १. सवितृसावित्रीनिरूपणम् ,, नित्यावश्यकर्तव्यत्वम् ४ गुरोर्नाऽभिनन्दने दोषः, श्रीमहाविष्णुस्तोत्रम् २९८ श्रीरामचन्द्रस्तोत्रम् १५ । कौत्सायणिस्तुतिः १ ३ ६ ति श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहविषया- नुक्रमाणिका। भारत ·।। श्रीः॥ अथ श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहस्य वर्णक्रमानुक्रमणिका। विपयाः पृ० पं० विषयाः पृ० पं० १२ ... .. ९ १४ १२ १ 02 ५ अ० अविद्याण्डाभिमानि- स्वरूपम् अकर्मलक्षणम् २६ १ अविद्याविद्यासाकारयो- अजपाजपविधिः ८५ १ दृष्टान्तः ३८ अजपाजपस्वरूपम् ७ अविद्यासाकारस्या- अजिहादीनां लक्षणानि २९५. ३ नित्यत्वम् अधिकारिनिरूपणम् ७ १४ अविद्वन्निन्दावाक्यानि १८ अनेकदृष्टान्तपूर्वकमहा- अष्टांगयोगः वाक्योपदेशः १ असंगलक्षणम् अनेकसंकीर्णवाक्यानि २८६ १० असम्प्रज्ञातसमाधिल- अन्तर्यामिस्वरूपम् क्षणं तत्फलञ्च १५७ २६९ अन्ते ब्रह्मणि प्रवेशः २७९ आ० अन्नमयकोशः ८ आत्मनो दुर्लभत्वम् २८६ अन्यसत्कर्मपरिपाके स्वदु- आत्मज्ञानफलमू... २११ कर्मपरिपाके तापः २३१ ४ आत्मब्रह्मैक्यवाक्यम् २२० अन्येषु वैराग्यविधायक- आत्मपादचतुष्टयम् वाक्यानि ६० ९ आत्मशब्दार्थः २५१ अपञ्चीकृतमहाभूतका- आनन्दमयकोशः याणि १५२ ५ आयुपि दोषाः अभ्यासविधिः १० आवरणशक्तिकार्यम् १७६ अवधूतलक्षणम् २९७ १ आवरणशक्तिलक्षणम्" १ ३ ५ 3. ३ १२ ·(१४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- विषया: पं० विपयाः पं० 8. ८ आसनविधिः ८३ आसनानि सलक्षणानि ९६ ई० ईश्वरकार्यम् ईश्वरस्य जीवरूपेण प्रवेशः ईश्वरस्य जीवरूपेणा- वस्थात्रयेषु वि. हारः १६७ ईश्वरस्यान्तर्यामिरू- पेण प्रवेशः ईश्वरस्य प्रेरकत्वम् २९४ ईश्वरस्वरूपम् १४७ उत्क्रमणमार्गः उन्मनीमुद्रालक्षणम् ११८ उपरतिलक्षणम् उपवासलक्षणम् २९४ ७/कुम्भकभेदाः ९ कूटस्थलक्षणम् कौत्सायानिकृतात्मस्तुतिः३०४ ६ क्रियोत्पत्तिक्रमः ... २२ ख० खेचरीमुद्रालक्षणम् ग० गर्भस्थितस्य दोषस्मरणम् ६० गुरुम्प्रति विधिवद्गमनम् २१२ गुरूपदेशवाक्यानि १ गुरोनाभिनन्दने दोषः २९.७ १० १ १ ९ ८ चिजडग्रन्धिलक्षणम् .. १५९ चिरकालाभ्यासेन वास- नाक्षयः .80 १ How २ ऋ० ऋष्यादिस्मरणम्... ४६ ज० जगदात्मैक्यवाक्यम् जगद्ब्रह्मात्मैक्यवाक्यम् जगौक्यवाक्यम् ... २१९ १ जगन्मिथ्यावाक्यानि... २२० १० जाग्रदवस्थालक्षणम् ३ जीवकार्यम् १७५ १४ जीवलक्षणम् ... जीवन्मुक्तदर्शनफलम् ६/जीवन्मुक्तवाक्यानि ... १४ ८जीवन्मुक्तानुभववाक्यानि २७४ एषणात्यागः १ क० कम्मयोगः कर्मलक्षणम् २५ ·विषयानुक्रमणिका। (१५) विषयाः प्र० पं0 विषयाः पृ० पं० ३ ११ जीवस्य कर्तृत्वम् ध० जीवस्य क्षेत्रज्ञादिरूपप्राप्तिः१६ ५ धनदोषाः ५७ जीवस्य रूपत्रयम् धर्मलक्षणम्... १ त० धर्मस्कन्धाः ५ धर्मस्य कर्तव्या २७ १ तत्वज्ञानानन्तरं शास्त्र- धर्मादीनां फलानि २९ ११ त्यागः २८८ धारणलक्षणम् १२५ तत्वोपदेशः २५२ ध्यानफलम् तितिक्षालक्षणम् ध्यानालम्बनम् तुरीयचैतन्यलक्षणम् १७५ ३ नादभेदास्तत्फलानि च ८४ ६ तुरीयपादस्वरूपम्... १७४ नादस्वरूपम् तुरीयावस्थालक्षणम् ८ नानाविधवाक्यानि २९० तृतीयपादस्वरूपम्... १७३ ६ नारायणनामानि त- विधामायाविनाशः... २८१ नित्यानित्यविवेक- द० वाक्यानि दमलक्षणम् १० नित्यावश्यकर्तव्यता २९७ दशविधनादश्रवणन्त- निदिध्यासनलक्षणम् २६७ फलञ्च ७ निर्गुणध्यानम् १३१ १ देवगुरुभक्तरावश्यकत्वम्२८६ १ निर्विकल्पसमाधिलक्ष- देवानाममृतदर्शनमात्रेण तृप्तिः निवृत्तिमार्गलक्षणम् २८८ ८ १३ द्वितीयपादस्वरूपम् द्विविध पौरुषं तत्फ- पञ्चकोशान्तमुत्तरोत्तर- २२ मन्तरत्वम् १ ३ ६ ३ ·श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह HUN विषयाः पृ० पं० विषयाः प्रल पं० १ प्रारब्धकर्मणावश्यभा- वित्वं तत्र दृष्टा- मस्तेषां गुणाश्च न्तश्च १० पच्चभ्रमास्तनिवृत्तिश्च २५० पञ्चमहाभूतोत्पत्तिक्र- १४८ पञ्चव्योमलक्षणम् पश्चावस्थासु श्रमणम् १६३ पञ्चीकरणं तत्कार्यञ्च १५० पञ्चीकृतभूतकार्येष्वप- चीकृतभूतकार्याणां प्रवेश पण्डितलक्षणम् परापूजोपचारलक्ष- णानि पुत्रदोषाः पुरुषस्वरूपम् प्रकृतिलक्षणम् प्रकृत्युत्पत्तौ दृष्टान्तः प्रतिमापूजनवाक्यम् २९४ प्रत्याहारलक्षणम्... १२३ प्रथमपादस्वरूपम् १७१ प्रमाणनिरूपणम् ... प्रयोजननिरूपणम्... प्रवृत्तिमार्गनिरूपणम् २८९ माणस्पन्दनिरोधनप्र- कार: ६८ प्राणमयकोशः बन्धप्रतिविधिः १ बन्धमोक्षवाक्यानि बन्धवाक्यानि ब्रह्मशब्दार्थः ब्रह्मैकदेशेऽविद्याण्डम् १४९ ८ भ० ३ भावनार्थमीश्वरस्वरूपमू१६६ १ भावनार्थ विराट्स्वरूपमू१८२ ३ १ म० २ ३ २ ८ मङ्गलाचरणम् ५ ३ मठप्रकारः ८३ १३ मननवाक्यानि २६२ ७/ मनुष्यशरीरस्य श्रेष्ठ ९ त्वम् २२ ६ मनोजये युक्तयः ७२ ३ मनोनाशक्रमौ ५ मनोवृक्षस्य बीजद्वयम् ६८ मनोमयकोशः १५४ मंत्रजपफलम् ८ मंत्रशब्दार्थः १ 8 s ·वर्णक्रमानुक्रमणिका। (१७) विषयाः पं० । विषयाः पृ ० पं० ८ ९ व० १२ वर्णानामाश्रमसङ्ख्याः २९ १ वामदेवमार्गलक्षणम् २८५ वासनादीनां समका- वासनायाःक्षयप्रकारः ६८ १३ ६ ३ मंत्रोद्धारः मरणावस्थालक्षणम् महाबन्धलक्षणम् महावाक्यानामर्थरूप- श्लोकाः महावेधलक्षणम् ... महामुद्रालक्षणम्.... ११३ मायालक्षणम् १४७ मायिकभेददर्शनपूर्व- कब्रह्मोपदेशः... २२२ मुमुक्षुतालक्षणम् ७६ मूर्छावस्थालक्षणम् १६२ मोक्षवाक्यानि य योगज्ञानयोरन्योन्या- श्रयत्वम् योगलक्षणम् योगस्य परत्वम् ७८ र० राममन्त्रजपफलेषु ह- नुमद्वाक्यम् रामनामार्थः १ १ १ १२ १ वासनास्वरूपम् মাহনা বাধা: १० विक्षेपशक्तिकार्यम्... १७६ ७ विक्षेपाशक्तित्वरूपम् १४८ ८ विक्षेपावरणशक्तिद्वयम् १७६ १२ विज्ञानमयकोशः १५५ विदेहमुक्तिलक्षणम् २७९ विद्यासाकारस्य नित्यत्वम् ३८ विराटस्वरूपम् १४८ विषयनिरूपणम् ... १२ वेदान्तस्वरूपम् १८१ वैकुण्ठस्वरूपम् ५२ ३ वैराग्यादीनाम्फलम् वैराग्यादीनामव- विस्थानकथनम् २७१ ४. वैष्णवीमुद्राया विशेषल- क्षणानि ९ १४ वैराग्यवाक्यानि 19 WC ... ७७ ल० लक्ष्मणादिसहितरामस्य प्रणवाङ्गत्वम्...४१ लिङ्गशरीरे षडूर्मयः १५५ ...

·(१८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- wwworia विषयाः पं० विपयाः पंक वैष्णवीमुद्रायाः सामान्य- लक्ष्यम् वैष्णवीमुद्रालक्षणम् ११७ षडक्षरमन्त्रार्थः ७/ पण्मुखीमुद्रालक्षणम् ११५ सत्यागाशक्यत्वे - १ द शक्तिचालनप्रकारः ६ सङ्गकतन्यवा- शमवाक्यानि १ क्यम् शमादीनाम्प्रयोजनम् ६४ ४ सङ्गलक्षणम् शरीरदोषाः ૨૨ ६ सत्कर्मपरिपाके कन- शरीरान्तरगमनप्रकारः १६८ व्यता... शान्तलक्षणम् ११ सन्वादिगुणलक्षणानि २९. शान्तिमन्त्राः १ सन्यासग्रहणवाक्यम् २९५ शुकदेवमार्गलक्षणम् २.५ समाधानलक्षणम् शुकदेववामदेवमार्गद्वयम्२८४ १५ समाधिभेदाः १३२ शुद्धवासनास्वरूपम्...६९ समाधिलक्षणम् श्रद्धालक्षणम् सम्प्रज्ञातसमाधिलक्ष.. श्रीमहाविष्णुस्तोत्रम् २९८ ६८ श्रीरामचन्द्रस्तोत्रम् ६ सम्बन्धनिरूपणन.... ८ श्रीरामचन्द्रस्य परत्वम् ३९ ५ सर्वात्मभावेन प्रणामः २९३ श्रीरामनामार्थः ३ सरूपमनोनाशलक्ष- श्रीसीतायाः स्वरूपम् ४१ णम् श्रुतेः कृपायुक्तवा- सलक्षणज्ञानभूमयः २८२ वाक्यम् २१० सलक्षणदशनियमाः ष० सलक्षणदशयमाः षट्चक्राणि सलक्षणशिष्यम्प्रत्यु- षट्सम्पत्तिनामानि ६५ ३ पदेशः ·MALARIA वर्णक्रमानुक्रमणिका। (१९) विषयाः पृ० पं० विपयाः पृ० पं० सवितृसावित्रीनिरूप- स्त्रीदोषाः... ४ स्थितप्रज्ञलक्षणम् २७१ ससाधनमुक्तिभेदाः ससाधनविपरीतकरणी- ९ लक्षणम् साकारग्रहणे हेतुः... ३९ स्थूलशक्तिस्वरूपम् ९ स्थूलशरीरस्वरूपम् १ स्थूलशरीरे षड्भा- वविकृतयः ३ साङ्गध्यानप्रकार:... ४२ १ ३ स्वप्नावस्थालक्षणम् ७ स्वविचारचिकीपा ५ स्वरूपवाक्यानि २१ १ साझप्राणायामः ... साङ्गभक्त्युत्पत्तिः साङ्गसगुणध्यानम्.. १२७ साधनचतुष्टयोत्पत्तिः . ५० साधुलक्षणम् सपप्तिलक्षणम् सूक्ष्मदारीरलक्षणम् सृष्टिक्रमः सृष्टिस्वरूपे दृष्टान्ताः १७७ सुष्टौ दृष्टान्ताः सेतिहासं नारायणना- मोचारणमा- ह हिरण्यगर्भस्वरूपम् हंसत्याष्टवावृत्तिः १४८ ३ १४ १ ११ ६ ज्ञानिनां प्रारब्धस्यास- त्यत्वम् ज्ञानयोगलक्षणम् १ ज्ञानयोगाङ्गलक्षणानि हात्म्यम् ॥ इति ॥ श्रुतिसिद्धान्त सारसंग्रहस्य वर्णक्रमानुक्रमणिका ।

·इति श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहस्य विषयवर्ण- क्रमानुक्रमणिके समाप्ते।

·ॐ ब्रह्मणे नमः। अथ शांतिमन्त्राः॥ (१) ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्टितमाविरावीम एधि वेदस्य म आणीस्थQतम्मेमा ग्रहासीरनेनाधीतेनहोरा- त्रान्त्संदधाम्य॒तं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु मां अवतु वक्तारम् अवतु वक्तारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥ १ मनसा यद्यच्छब्दजातं विवक्षितं तदेव वाक् पठत्विति भावः ॥२ यद्यद् विद्याप्रतिपादकत्वेन वक्तव्यं शब्दजातमस्ति तदेव मनसा विवक्ष्यत इति ॥ ३ आविःशब्देन स्वप्रकाश- म्ब्रह्मचैतन्यमुच्यते। हे स्वप्रकाश ब्रह्मचैतन्यात्मन् मे मदर्थम् आविरेधि अविद्यावरणापनयनार्थम् प्रकटीभव ॥ ४ हे वाम नसे मे मदर्थम् वेदस्य उक्ततत्त्वविद्याप्रतिपादकग्रन्थस्य आणीस्थः आनयनसमर्थे भवतम् ॥ ५ मे मया श्रुतं गुरुमु- खादधीतं ग्रन्थतदर्थजातं च मा प्रहासीः मा परित्यजतु । विस्मृतं मा भूदिति यावत् ॥ ६ अहनि रात्री च॥ ७ संयो- जयामि आलस्यं परित्यज्य अधीतं ग्रन्थं निरन्तरं पठामी- त्यर्थः ॥ ८ परमार्थभूतं वस्तु ॥९ व्यावहारिकं यथाभूतमर्थम्।। १० ब्रह्मतत्त्वम् ॥ ११ शान्तिशब्दस्य त्रिशक्तिराध्यात्मिका- धिदैविकाधिभौतिकरूपत्रिविधविघ्नप्रशान्त्यर्था ।। (१) ऋग्वेदगतानाँव्वाक्यानां शान्तिः ॥

·(२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदम्पूर्णात्पूर्णमुदच्यते॥ पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः ३॥ (२) ॐ सह नाववतु सह नौ मुनक्तु सह वीर्य करवावहे तेजस्विनावधीतमस्तु में विद्विपा- वहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥ १ पूर्ण न कुताश्चद्यावृत्तं व्यापीत्येतत् ॥ २ अद इति परोक्षाभिधायि सर्वनाम तत्परम्ब्रह्मेत्यर्थः तत्सम्पूर्णमाका शवव्यापि निरन्तरं निरूपाधिकं च ॥ पूर्ण स्वेन रूपेण परमात्मना व्याप्येन नोपाधिपरिच्छिन्नेन विशेषात्मना ॥ ४ इदं सोपाधिकं नामरूपस्थं व्यवहारापन्नम् ॥ ५ पूर्णात कारणात्मनः ॥ ६ पूर्ण विशेषापन्न कार्यात्मकम्ब्रह्म। ७ उद्गच्छाते पूर्णात्मस्वभावस्य त्यागायोगात् ॥ ८ पूर्णस्य कार्यात्मनो ब्रह्मणः ॥ ९ पूर्ण पूर्णत्वमेकरसत्वलक्षणम् आदाय गृहीत्वाऽऽत्मस्वरूपैकत्वमापाद्य विद्ययाऽविद्याकृतं भूतमात्रोपाधिसंसर्गजमन्यत्वावभासं तिरस्कृत्य ॥ १० पूर्ण- मेवानन्तरमबाह्यं प्रज्ञानवनैकरसस्वभावं केवलं ब्रह्म ॥११पर- मेश्वरः ॥ १२ शिष्याचार्यों ॥ १३ विद्याफलम्भोजयतु हदि धारयतु ॥ १४ विद्याकृतसामर्थ्यम् ॥ १५ निष्पादयावहै । १६ अतिशयेन वीर्यवदस्तु ॥ १७ प्रमादकृतान्यायेनाध्ययना- ध्यापनकृतदोषप्रयुक्तम्परस्परं द्वेषम् आवां शिष्याचार्यों मा करवावहै ॥ (१) शुक्लयजुर्वेदगतानां वाक्यानां शान्तिः ।। (२) कृष्णयजुर्वेदगतानां वाक्यानां शान्तिः ।।

·शान्तिमन्त्राः।
(१)ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणा-
श्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि
सर्वम्ब्रह्मोपनिपद मांऽहम्ब्रह्मनिराकुर्याम्मा मा
ब्रह्म निराकरोदैनिराकरणमस्त्वनिराकरणम्मे
अस्तु तदात्मनि निरतेय उपनिषत्सु धर्मास्ते
मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः
शान्तिः शान्तिः॥
१ मम सर्वाणीन्द्रियाणि प्राणपञ्चकञ्च ब्रह्मध्यानानुकूल.
तया वृद्धिमाप्नुवन्तु ॥२ ओपनिषदब्रह्मसत्तातिरिक्तसत्ताशून्य
निखिलामेत्यर्थः ॥ ३ अहम्ब्रह्मातिरिक्तवस्त्वस्तीति वा ब्रह्म
नास्तीति वा ब्रह्म मा निराकुम्मा तिरस्कुर्याम् ॥ ४ परस्परं
मांस्वस्मान्मा वियोजयतु संसार मा पातयतु ॥ ५ आवयोः
प्रीतिरेवास्तु ॥ ६ ब्रह्मात्मनि निरन्तरं प्रेम कुर्वति मयि ।।
७ ये वेदान्तेषु ॥ ८ शमदमादयः ॥
(१) सामवेदगतानां वाक्यानां शान्तिः ।।

·vie श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह- (४) (१) ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रम्प- श्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँस- स्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवासस्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः। स्वस्तिनस्ताक्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृह- स्पतिर्दधातु ॥ ॐ शान्तिः ३॥ १ भजनीयं कल्याणवचनं निर्विशेषब्रह्मप्रतिपादकवेदा- न्तजातम् ॥ २ ब्रह्मविद्याश्रवणेन आत्मध्यानादिशीला वयम् ॥ ३ तत्तदङ्गाभिमानीन्द्रादिदेवप्रसादन स्वस्वविष. यव्यावृत्तिशून्यः अङ्गैः करचरणादिभिग्वयंवः ॥ ॐ ब्रह्मा- नुसन्धानलक्षणस्तुति कुर्वाणा वयम् ॥ ५ मध्मब्रह्मगोचराभिः श्रुतिभिः ॥ ६ नीरोगत्वादिगुणविशिष्टम् ॥ ७ यचिरञ्जीवित्वं तत्प्राप्नुयामेति व्यशेमेत्यस्यार्थः ॥ ८ परिपूर्णब्रह्मानन्द ददातु ॥ ९ बृहत्कीर्तिः ॥ १० मर्यः ॥ ११ सर्वज्ञः ॥ १२ गरुडः ॥ १३ ॥ अप्रतिहतगतिः ॥ (१) अथर्ववेदगतानां वाक्यानां शान्तिः ।।

·ॐ ब्रह्मणे नमः ।। अथ मङ्गलाचरणम्॥ नित्यानन्दम्परमसुखदं केवलं ज्ञानमूर्ति विश्वातीतं गगनसदृशं तत्त्वमस्यादिलक्ष्यम् ॥ एकं नित्य विमलमचलं मर्वधीसाभिभूतं भावातीतं त्रिगुणरहितं सद्गुरूं तं नमामि ॥१॥ गमागमस्थं गमनादिशून्यं चिपदीप तिमिरान्धकारम ॥ पश्यामि ते सर्वजनान्तर- स्थं नमामि हंसं परमात्मरूपम् ॥ २ ॥ चित्सदानन्दरूपाय सर्वधीवत्तिसाक्षिणे ॥ नमो वेदान्तवेद्याय ब्रह्मणेऽनन्तरूपिणे ॥३॥ मृदितस्वातिरिकारिमृग्निन्दाऽऽत्मभावितम् ॥ सूर्यनारायणाकारं नौमि चित्मर्यवैभवम ॥४॥ यं नत्वा मुनयः सर्वे निर्विघ्नं यान्ति तत्पदम् ॥ गणोशोपनिषदेद्यं तद्ब्रह्मात्मपदम्भजे ॥ ५ ॥ श्रीरामसान्निध्यवशाजगदानन्दकारिणी ॥ उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणी सर्वदेहिनाम ॥६॥ इच्छाज्ञानक्रियाशक्तित्रयं यद्भावसाधनम् ।। तद् ब्रह्मसत्तासामान्य सीतातत्त्वमुपास्महे ॥७॥ (१) अज्ञानान्धकारम्पति ।।

·श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- मन्त्राणां मात्रिका देवी शब्दानां ज्ञानरूपिणी ॥ यस्याःपरतरं नास्ति सेपा दुर्गा प्रकीर्तिता॥८॥ तां दुर्गान्दुर्गमान्देवीन्दुराचारविवातिनीम् ॥ नमामि भवभीतोहं संसारार्णवतारिणीम् ॥९॥ कैवल्यश्रीस्वरूपेण राजमानम्महोऽव्ययम् ॥ प्रतियोगिविनिर्मुक्तं श्रीरामपदमाश्रये ॥१०॥ यत्सप्तभूमिका विद्या बानन्दकलेवरम् ॥ विकलेवरकैवल्यं रामचन्द्रमहनजे ॥ ११ ॥ योरामः कृष्णतामेत्य सार्वात्म्यं प्राप्य लीलया। अतोपयदेवमौनिपटलन्तन्नतोऽस्म्यहम्॥१२॥ निष्कलाय विमोहाय शुद्धायाऽशुद्धौरिणे ॥ अद्वितीयाय महते श्रीकृष्णाय नमोनमः।।१३॥ कैवल्योपनिपटेद्य.वल्यानन्दतुन्दिलम् ॥ कैवल्यगिरिजारामं स्वमात्र कलयऽन्वहम्॥१४॥ यद्ब्रह्मरुद्रहृदयमहाविद्याप्रकाशितम् ॥ तद्ब्रह्ममात्रावस्थानपदवीमधुना भजे ॥ १५ ॥ अध्यारोपमिदं विभाति सकलंयज्ञानतोयस्य वै यस्यज्ञानलवेन याति विलयंवै नामरूपात्मकम्। योभक्तान्प्रति दर्शयत्यलमजंस्वस्वप्रकाशनमः तस्मै सचिदनत्यखण्डवपुषे श्रीदक्षिणामूर्तये१६ ·अनुवन्धचतुष्टयम् । (७) अद्वयानन्दकूटस्थपूर्णज्योतिस्वरूपिणे ॥ अप्रमेयशरीराय दक्षिणामूर्तये नमः ॥ १७ ॥ विपरिच्छेदशून्याय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ सर्ववेदान्तवेद्याय दक्षिणामूर्तये नमः ॥ १८ ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यानॉव्वाच्यलक्ष्यार्थरूपिणे ॥ प्रणवार्थाय गुरवे दक्षिणामूर्तये नमः ॥ १९ ॥ स्वेटदेवम्प्रणम्यैवं यज्ञानाम्बोधहेतवे। श्रुतिसिद्धान्तसाराणां संग्रह करोम्यहम्॥२०॥ बन्धमोक्षादिकान्यत्र सप्तप्रकरणानि वै॥ यथामति समालोच्य निबध्यन्ते सताम्मुदे २१ प्रथमम्बन्धमोक्षाख्यं ततः साधनयोगको ॥ सृष्टिः स्वरूपोपदेशो संकीर्ण वैक्रमाद्भवेत्२२॥ अथानुबन्धचतुष्टयम्- तत्राधिकारिनिरूपणम् । (१)विहितकाऽऽचरन्साधनचतुष्टयसम्पन्नः॥ अथ विषयनिरूपणम् । (२) त्वम्पदार्थादौपाधिकात्तत्पदार्थादौपा- धिकभेदाद्विलक्षणमाकाशवत्सूक्ष्म केवलसत्ता- मात्रस्वभावं परम्ब्रह्म ॥२॥ (१) मण्डलब्राह्मणोपनिषद् ब्रा० २। प० ४६। पृ० २। पं०६।। (२ (सर्वसारोपनिषद् पत्र० ३२७ ! पृ० १५० ६ ॥

·। पं०६॥
(८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे
अथ सम्बन्धनिरूपणम् ।
(१) अमितवेदान्तवेद्यं ब्रह्म ॥३॥
अथ प्रयोजननिरूपणम् ।
(२) कर्तृत्वादिदुःखनिवृत्तिद्वारा नित्या-
नन्दावाप्तिः प्रयोजनम् ॥
अथ प्रमाणनिरूपणम् ।
(३) जीवन्मुक्तिविदेहमुक्त्योरप्टोत्तरशतोपं-
निषदः प्रमाणम् ॥५॥
१ ब्रह्मवेदान्तवाक्ययोर्वेधवेदकभावः सम्बन्धः ॥ उपनि-
षदेव वेदान्तशब्देन प्रतिपाद्यते सर्वत्र ॥ २ षद्ल-'विशरण-
गत्यवसादनेषु' इति स्मयते । सदेर्धातोरुपनिपूर्वस्य विव-
न्तस्य सहेतुसंसारनिवर्तकब्रह्मविद्यार्थत्वादुपनिषच्छब्दवाच्या
सा भवत्युक्तलक्षणवती । उपशब्दो हि सामीप्यमाह । तच्चाऽ-
सति संकोचे प्रतीविपर्यवस्यति । निशब्दश्च निश्चयार्थस्तस्माद-
कात्म्यं निश्चितं तद्विद्या सहेतुं संसारं सादयतीत्युपनिषदुच्यते
उक्तं हि अवसादनार्थस्य चाव सादादिति ॥
(१) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषद अ० १। पं० ४०२ ।
(२।३) मुक्तिकोपनिषद् अ० २ । श्रुति । ६ । च० ८६०
पृ०१ । पं०४॥३॥

·--- -- - ॐ तत्सद्धह्मणे नमः। अथ श्रुतिसिद्धान्तसारसङ्ग्रहः । बन्धमोक्षप्रकरणम १. अथ बन्धवाक्यानि। (१) अनाद्यविद्यावासनया जातोऽहमित्या- दिसंकल्पो बन्धः ॥ १॥ ( २ ) आत्मेश्वरजीवअनात्मनान्देहादीना- मात्मत्वेनाभिमन्यते सोऽभिमान आत्मनो बन्धः ॥२॥ (३) कुत्सितानन्तजन्माभ्यस्ताऽत्यन्तोत्कृ- एविविधविचित्रानन्तदुष्कर्मवासनाजालविशे- पैदेहात्मविवेको न जायते॥तस्मादेव दृढतरदे- हात्मभ्रमो भवति ॥३॥ १-परमेश्वरस्थानन्तशक्तिमतो या शक्तिभूता मूलप्रकृतिरस्ति- तस्यास्त्वंशभूतत्वादनादिरूपा मलिनसत्वप्रधानाऽविद्येत्युच्यते। २-आत्मा देहो व्यष्टिस्थूलसूक्ष्मकारंणशरीरत्रय समुदायरूपः अस्येश्वरोऽधीशइत्यात्मेश्वरः शरीरत्रयस्वामीत्यर्थः । जीवयति शरीरं स्वचिदाभासप्रकाशेनेति जीवः । आत्मेश्वरश्चासौ जीव आत्मेश्वरजीवः। (१) निरालम्बोपनिषत् प० ३२९ । पृ०२। पं०६॥ (२) सर्वसारोपनिषत् प० ३२५ । पृ० २ पं० २ ।। (३) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषद् अ०५५८४८२पृ०२॥ पं०१॥

·(१०) श्रुतिसिद्वान्तसारसंग्रह- अहमज्ञः किञ्चिज्ज्ञोहमहं जीवोऽहमत्यन्तदुः- खाऽऽकारोहमनादिसंसारीति भ्रमवासनाबला- संसार एव प्रवृत्तिस्तनिवृत्त्युपायः कदापि न विद्यते ॥४॥ मिथ्याभूतान स्वमतुल्यान् विषयभोगाननु- यूय विविधानसंख्यानतिदुर्लभान्मनोरथान- नवरतमाशास्यमानौऽतृप्तः सदा परिधावति॥५॥ विविधविचित्रस्थूलसूक्ष्मोत्कृष्टनिकृष्टानन्तदे- हान्परिगृह्य तत्तदेहविहितविविधविचित्रानेक- शुभाशुभप्रारब्धकर्माण्यनुभूय तत्तत्कर्मफल- वासनाजालवासिताऽन्तःकरणानाम्पुनःपुन- स्तत्तत्कर्मफलविषयप्रवृत्तिरेव जायते ॥ ६ ॥ संसारनिवृत्तिमार्गप्रवृत्तिः कदापि न जायते ॥ तस्मादनिष्र्टमेदेएमिव भातीष्टमेवानिष्टमिव- भात्यनादिसंसारविपरीतभ्रमात् ॥ १-अत्रार्थे शङ्कराचार्योक्तश्लोकः-आत्माम्बुराशौ निखिलो ऽपि लोको मनोपि नाचामति नेक्षते च ॥ अहो विचित्रं मृग- तृष्णिकाभे भवाम्बुराशौ रमते मुधैव ॥ २ अनित्यम्पुत्रकलत्रादिसम्बन्धजन्यं सुखम् ॥ ३ आत्मा- नुभवजन्यमनन्तसुखम् ॥

·बन्धमोक्षप्रकरणम् १. (११) तस्मात्सर्वेपांजीवानामिष्टविपये बुद्धिः सुखबु- द्धिर्दुःवबुद्धिश्च भवति ॥७॥ परमार्थतस्त्वबा- धितब्रह्मसुखविपये प्रवृत्तिरेव न जायते ॥ तत्स्वरूपज्ञानाभावात्।। तत्किमिति न विद्यते॥ कथम्बन्धःकथम्मोक्ष इति विचाराभावाच॥ तत्कथमिति ॥ अज्ञानप्राबल्यात् ॥ कस्मादज्ञानप्राबल्यमिति ॥ भक्तिज्ञानवैराग्य- वासनाऽभावाच॥ तदभावः कथमिति ॥ अत्यन्तान्तःकरण- मलिनविशेपात् ॥ ८॥ अथ मोक्षवाक्यानि । ( १ ) नित्यानित्यवस्तुविचारादनित्यसं- सारसुखदुःखविषयसमस्तक्षेत्रममताबन्धक्षयो मोक्षः॥ ९॥ १-परमसुखावाप्तिः। यतस्त्वेवं ह्यतस्तदनुपदेष्टगुर्वादिका- नां गुर्वादिसञ्ज्ञा न भवन्ति अत्रार्थे श्रीमद्भागवतोक्तश्लोक:- गुरुर्न स स्यात्स्वजनो न स स्थापिता न स स्याजननी न सा स्यात् । देवन्न तत्स्यान्न पतिश्च स स्यान्न मोचयेद्यः समुपेत मृत्युम ॥ इति ॥ (१) निरालम्बोपनिषत् प० ३३० । पृ. १ । पं० ३ ॥ ।

·(१२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- HAR (१) यदा सर्वेप्रमुच्यन्ते कामा यऽस्य हदि श्रिताः॥अथ मत्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म सम- श्नुते ॥ १० ॥ यदा सर्वे प्रभियन्ते हृदयस्येह पॅन्थयः। अथ मर्योऽमृतो भवत्येतावदनुशा- सनम् ॥ ११॥ अथ बन्धमोक्षवाक्यानि । (२) चित्ते चलति सँसागे निश्चलम्मोक्ष उच्यते॥ १२॥ (३) अशेषेण परित्यागो वासनायां य उत्तमः। मोक्ष इत्युच्यत सद्भिस्स एव विमलक्रमः१३॥ (४) ममेति बध्यते जन्तुर्निर्ममेति विमुच्यते१४ १ विषयसुखेच्छारूपाः२-बुद्धौ स्थिताः॥ ३-पुनःपुनर्म- रणरहितः ॥ ४ अस्मिञ्च्छरीरे ॥५-ब्रह्मैव भवति ॥ ६-मूलाज्ञानलक्षणकारणेन सह विनश्यन्ति ॥ ७-८- -८-बुद्धि- निष्ठाः चतुर्विधकार्याविद्यालक्षणाः कामानां हेतुभूता ग्रन्थिव- दृढवन्धनरूपाः ॥ ९ उपदेशः ।। (१) कठवल्ल्युपनिषत् अ०२ । व०६। मं०१५।१६। प०१२ । पृ०२। पं०९॥ (२) योगशिखोपनिपद अ०६ । श्लोक० ५८। प० ६३० ! पृ० २ । पं०१॥ (३) महोपनिपत अ०२ । श्लो०३९। प०५७१। पृ० १६०४॥ (४) वाराहोपनिषद अ०२।श्लो०।४४।१०८१३। पृ०२।५० ४॥

·बन्धमोक्षप्रकरणम् १. (१) भोगेच्छामात्रको बन्धस्तत्त्यागो मोक्ष उच्यते ॥ १५॥ ( २ ) इच्छामात्रमविद्ययं तन्नाशी मोक्ष उच्यते ॥१६॥ (३ ) पदाऽर्थभावनादाढय बन्ध इत्यभि- धीयते ॥ वासनातानवं ब्रह्मन मोक्ष इत्य- भिधीयते ॥ १७॥ (४) मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्ष- योः ॥ बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम् ॥१८॥ १ दाढर्चमातशयः ॥ २ क्षीणत्वम् । (१) महोपनिषत् अ० ५। श्लोक ९७ । प० ५५२ । पृ०२ (२) महोय अ: ५। श्रो० ११६ । प० ५८५ । पृ० २ । (३) महोपनिषत् अ० २ । नो० ४१ । ५० ५७१ । पृ० १ । पं० ॥६ (४) ब्रह्मबिन्दपनिषत् श्लोक २१ प० १८८। पृ०११ पं०५॥

·(१४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) ग्राह्यग्राहकसम्बन्धे क्षीणे शान्तिरुदेत्य- लम् । स्थितिमभ्यागताशान्तिक्षिनामाऽभि- धीयते ॥ १९॥ (२) पुरुपस्य कर्तृत्वभोकृत्वसुखदुःखादिल- क्षगश्चित्तधर्मः क्लेशरूपत्वाद्वन्धो भवति २०॥ तन्निरोवनं जीवन्मुक्तिः ॥२१॥ अय जीवन्मुक्तवाक्यानि। (३) ये शुद्धवासना भूयो न जन्माऽनर्थ- भागिनः । बालज्ञेयास्त उच्यन्ते जीवन्मुक्का महाधियः॥२२॥ (४) तपःप्रभृतिना यस्मै हेतुनैव विना पुनः॥ भोगाइह न रोचन्ते स जीवन्मुक्त उच्यते २३॥ १-न जन्मजरामरणदुःखादिवेदिनः ॥ (१) संन्यासोपान० ऋ० ४२ । प०६३८ । पृ०२ । १०८॥ (२) मुक्तिकोपनिषत् अ० २। श्रु ४ । ५ । ५० ८६० । पृ०१ । पं०१॥ (३) महोपनिषत् अ० २ । श्लो०४०। ५० ५७१। पृ०१। पं०५॥ (४) महापनि० अ०२ । श्लो०४२ । ४३ १४४ । प८५७१ । पृ०११पं०७ ॥

·बन्धमोक्षप्रकरणम् १. (१५) आपतत्तु यथाकालं सुखदुःखेष्वनारतः।न हृष्यति ग्लायति यस्स जीवन्मुक्त उच्यते २४ हर्षाऽमर्पभयकोषकामकार्पण्यदृष्टिभिः । न परामृश्यते योऽन्तस्स जीवन्मुक्त उच्यते २६॥ (१) ईप्सिताऽनीप्सिते न स्तो यस्यान्तर्वति- दृष्टिषु । सुषुप्तिवयश्वरति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २६ ॥ (२) यस्य नाऽहङ्कतो भावोवुद्धिर्यस्य न लिप्यते । यस्समस्सर्वभूतेषु जीवितं तस्यशो- भते ॥ २७॥ येन सम्यक परिज्ञाय हेयोपा- देयमुज्झता । चित्तस्यान्तेऽपितं चित्तं जीवितं तस्य शोभते ॥२८॥ (३) न प्रत्यग्ब्रह्मणो भेदं कथाऽपि ब्रह्मसर्गयोः। प्रज्ञाया यो विजानातिसजीवन्मुक्तइष्यते॥२९॥ १-अनासक्तः ॥ २-माह्याग्राह्ये विविच्य त्यजता ॥ ३-प्रतिशरीरमञ्चति गच्छति प्रत्यक् जीव इति यावत् ॥ (१) महोपनि० अ० २। श्लो० ४६ । प०५७१ । पृ०२। प०३॥ (२) सन्न्यासोपनिषद् श्लो०३९ । ४६।५०६३८।०२। पं०५॥ (३) अध्यात्मोपीनषद् श्लो० ४६ । ४०। प०६९०1०रापं० २॥

·। श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- साधुभिः पूज्यमानेऽस्मिन्पीड्यमानेऽपि दुर्जनः । समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इप्यते ॥ ३० ॥ (१) सर्वत्र विगतस्नेहो यस्साक्षिवदवस्थितः। निरिच्छो वर्तते कार्ये स जीवन्मुक्त उच्यते३१ (२) कट्वाललवणं तिक्तममृष्टं मृष्टमेव च । सममेव च यो भुक्ते स जीवन्मुक्त उच्यते ३२ (३) जरामरणमापञ्च राज्यं दारिद्यमेव च ॥ रम्यमित्येव यो भुक्ते स जीवन्मुक्त उच्यते३३ (४)शान्तसंसारकलनः कलावानपि नि- कलः यस्सचित्तोऽपि निश्चित्तस्स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ३४॥ यस्समस्ताऽर्थजालेषु व्यवहार्यापि निस्पृहः । पराऽर्थेप्विव पूर्णाऽत्मा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥३५॥ १ मायाविलसितम् ॥ २ सांसारिकसुखदुःखानुभावनारहितः ॥ (१) महोपनिषत् अ० २ श्लो०५१५० ५७ पृ०२। पं० ९॥ (२) महोपनिषद् अ० २॥ श्लो० ५४। प० ५७२।०१। पं० ३॥ (३) महोप० अ० २ । श्रो०५५प० ५७२।०१। पं०५॥ (४) " ६१। २॥ ३॥

·बन्धमोक्षप्रकरणम् १. (१७) जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा स्वदेहे कालसात्कृते । विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दतामिव॥३६॥ (१) उपाधिविनिर्मुक्तघटाकाशवत् प्रारब्ध- क्षयाद्विदेहमुक्तिः॥ सैव कैवल्यमुक्तिः ॥३७॥ (२) कैवल्यमुक्तिरेकैव पारमार्थिकरूपिणी॥ (३) सर्वेषां कैवल्यमुक्तिर्ज्ञानमात्रेणोक्ता ३८ (४) ज्ञानादेव तु कैवल्यम् ॥ ३९॥ अथ ससाधनमुक्तिभेदानाह । (५)दुराचाररतो वाऽपि मनामभजनात्कपे । सालोक्यमुक्तिमाप्नोति नतु लोकान्तरादि- कम् ॥४०॥ १-केवलस्य अविद्यासम्बन्धरहितस्य सच्चिदानन्दरूपस्य भावः कैवल्यम् । तद्रूपा मुक्तिः कैवल्यमुक्तिः ॥ २-वेदप्रति- षिद्ध कर्मानुष्ठानप्रसक्तः ॥ ३-समानलोकनिवासरूपाम् ॥ । (१। २ । ३) मुक्तिकोपनिषत् अ० २ । १ । प० ८५९ । ८५६ पृ० १ । २ पं०२।६।५॥ (४) चिद्धनानन्दकृतगीताभाष्ये द्रष्टव्यम् । (५) मुक्तिकोपनि०अ०११ श्लो०१८।२१।१०८५६० १५.५॥

·(१८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह- SHANGA काश्यान्तुब्रह्मनालेऽस्मिन्मृतो मत्तारमाप्नुयात् । निधृताशेषपापौधो मत्सारूप्यंमजत्ययम४१॥ सदाचाररतोभूत्वादिजोनित्यमनन्यधीः॥मयि सर्वात्मके भावो मत्सामीप्यं भजत्ययम॥४२॥ गुरूपदिष्टमार्गेण ध्यायन् मद्रूपमव्ययम् ॥ मत्सायुज्यं द्विजः सम्यक भजेद् भ्रमर- कीटवत ॥४३॥ (१) स जीवति मनो यस्य मनलेनोपजी- वति ॥जातास्त एवं जगति जन्तवस्साधुजी- विताः ॥ ये पुनर्नेह जायन्ते शेषा जरठग- दभाः॥४४॥ अथाऽविद्वन्निन्दावाक्यानि । भारोऽविकिनशास्त्रं भारोज्ञानं च गांगणः ।। अशान्तस्य मनो मारो भागेऽनात्मविदो वपुः॥४९॥ १ प्रक्षालितसर्वपापसमूहः॥२ शास्त्रविहितस्वधर्मानुष्ठानरतः।। ३ यथा कीटो भ्रमरभयानद्भावनया भ्रमरत्वमानोति तथा ॥ ४ वृद्धगर्दभाः ॥ (१) महापनिपत अ०३ श्लो०१४। ५०५७४।०२पं०२ ॥

·बन्धमोक्षप्रकरणम् १. (१) अधीत्य चतुरो वेदान्त्सर्वशास्त्राण्य- नेकशः ॥ ब्रह्मतत्त्वन्न जानाति दर्वी पाकरसं यथा ॥४६॥ (२) विद्यायामन्तरं वर्तमानाः स्वयं धीरो पण्डितम्मन्यमानाः॥दन्द्रम्यमाणाः परि यन्ति मूढा अन्धनैव नीयमाना यथान्धाः४७ (३)असु-नामते लोका अन्धेने तमसा- ऽऽवृताः॥ ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चा- त्महनो जनाः॥४८॥ १ तत्कार्यनिरूपितायाम्पुत्रवित्तादिविषयरूपायाम् ॥ २ आत्मानम् ॥ ३ लौकिकप्रज्ञावन्तः ॥ ४ शास्त्रीयप्रज्ञावन्तम्॥ ५ अत्यन्तकुटिलामनेकरूपां गतिमिच्छन्तः ॥ ६ नाना- विधमनर्थम्प्राप्नुवन्ति ॥ ७ सुष्टु रमन्ते मुरा आत्मारामा विद्वांसस्तेभ्योऽन्येऽसुरास्तेषां योग्याः ॥ ८ कर्मफलभूताश्च शूकरादिदेह विशेषाः ॥ ९ अदर्शनात्मकन तमसा अज्ञानेन ॥ १० आत्मानमजरामरणलक्षणमप्यज्ञानेन जरामरणादिम- न्तमिव मन्यमानाः ।। (?) मक्तिकोपनिषत् अ०२। ग्लो-६५१ प ८६४।५० रापं०३।। (२) कठवल्ली ० अ०११व०२ । श्रु०५। ५०७ पृ.१५०९ ॥ (३) इशावास्योपनिषद् में०३।५०१ । पृ०१। पं०५ ॥

·(२०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) अनुभूति विना मूढो वृथा ब्रह्मणि मोदते॥ प्रतिबिम्बितशाखाग्रफलास्वादनमोदवत्४९॥ (२) कुशला ब्रह्मवार्तायां वृत्तिहीनाः सुरा- गिणः॥तेऽप्यज्ञानतया. नूनं पुनरायान्ति यान्ति च॥५०॥ (३) अद्वितीयब्रह्मतत्त्वं न जान- न्ति यदा तदा ॥ भ्रान्ता एवाखिलास्तेषांक मुक्तिकह वा सुखम् ॥५१॥ अज्ञानोपहतो बाल्ये यौवने वनिताहतः ॥ शेषे कलत्रचि- न्तातः किंकरोति नराधमः ॥ ५२ ॥ इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेने जन्तवः॥धरा- विवरमग्नानां कीटानां समतां गताः॥५३॥ १ अनुभूयत आत्माऽस्यामिति-अनुभवज्ञानरूपा ब्रह्मविद्या ताम् ॥ २ तैलधारावदविच्छिन्नब्रह्माकाव्यापारराहिताः ।। ३ सुखदुःखशीतोष्णादिलक्षणेन ॥ (१) मैत्रेयोपनिषत् अ०२ श्लो०२२॥१०३०८। पृ०शपं० २॥ (२) तेजोबिन्दपनिपत् अ० १ । श्लो. ४६ । ५० ३४० । पृ० १ । (३) महावाक्यरत्नावली ।।

·बन्धमोक्षप्रकरणम् १. (२१) अथ स्वविचाराचिकीर्षा। (१) सत्कर्मपरिपाकातु स्वविचारं चिकीर्षति । कोहं कथमयन्दोषस्संसाराख्य उपागतः ५४॥ जाग्रत्स्वप्ने व्यवहरन् सुषुप्तौ क गतिर्मम ॥ इति चिन्तापरो भूत्वा स्वभासा च विशे- षतः॥२५॥ इति श्रीमन्मैथिलकुलालंकारबाबूनन्दनशर्म- संगृहीतश्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे बन्धमोक्ष- प्रकरणम्प्रथमम् ॥ १ ॥ (१) योगकुण्डन्युपनिषद् अ०३ । श्लोक २८ । २९ । प०७॥५१॥ पृ० १ पं०५॥

·(२२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ साधनप्रकरणं द्वितीयम् २. अथ मनुष्यशरीरस्य श्रेष्ठत्वमाह । (१) पुरुषो वाव सुकृतम् ॥ १॥ अथ नृशरीरे द्विविधं पौरुषं तत्फलश्चाह । (२) उच्छास्त्रंशास्त्रितञ्चेति पौरूपं विविध मतम् ॥ तत्रोच्छास्त्रमनर्थाय परमार्थाय शास्त्रि- तम् ॥२॥ अथ क्रियोत्पत्तिक्रमस्तत्फलश्च । (३) यत्पुरुषो मनसाऽभिगच्छति तद्वाचा व- दति तत्कर्मणा करोति ॥३॥ १ पुरुषशरीर एव पश्चाद्यपेक्षया सर्वपुण्यकर्महेतुत्वाच्छो- भनं कृतामति परमेश्वरम्पति इन्द्रियाभिमानिनोऽन्यादयोऽत्रु- वन् ॥२ शास्त्रप्रतिषिद्ध पापाचरणम् ॥ ३ शास्त्रावहितपुण्यक- र्माचरणम् ॥ ४ नरकादिप्राप्तये ॥ ५ मोक्षनिमित्ताय ॥ ६ पूर्वोक्तपुण्यापुण्ययोमध्ये यत् यं प्रति ॥ ३ (१) ऐतरेयोपनिषत् खण्डः २ । प०३९ । पृ० १ । पं० ७ ॥ (२) मुक्तिकोपनिषत् अ०२॥ श्लो०१।५०८६० पृ०१॥ पं०८॥ (३) बृहज्जाबालोपनिपत् अ० ११ ब्रा० १ । श्रु० १। प० २६५॥ पृ०१। पं०१॥

·साधनप्रकरणम् २. (२३) (१) यथांकारी यांचारी तथा भवति साधु- कारी माधुर्भवति पापकारीपापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन ॥ ४॥ अथान्यसत्कर्मपरिपाकेषु स्वदुष्कर्मप- रिपाकेषु च तापमाह। (२) किमहं साधुनाकरवं किमहं पापमकरव- मिति ॥५॥ अथ सत्कर्मपरिपाके कर्त्तव्यतामाह । (३) शुभाशुभाभ्यां मार्गाभ्यां वहन्ती वास- नासरित् । पौरुषेण प्रयत्नेन योजनीया १ यथाकर्तुं शीलमस्य सोऽयं यथाकारी करणं नाम नि- यता क्रिया विधिप्रतिषेधशिष्टाचारगम्या ॥ २ यथाचरितुंशी- लमस्य सोऽयं यथाचारी चरणं नामानियतमिति विशेषः ॥ ३ पूर्वपूर्वजन्मकृतपुण्यकर्मसंस्कारेण ॥ ४ पूर्वपूर्वजन्मकृतपा- पकर्मसंस्कारेण ॥ ५ कस्मात् ॥ ६ शोभनं कर्म ॥ ७ न कृत- वानस्मि ॥ ८ प्रतिषिद्धं कर्म ॥ (१) बृहदारण्यक अ०४ श्रा०४ । श्रु० ५ । ५० १५४ । पृ०२। पं० ९॥ (२) तैत्तिरीयोपनिषद् वल्ली०२ । अनुवाक ९ । प०३५ । पृ० १ । पं.२॥ (३) मक्तिकोपनिषद् अ० २ । श्लो० ५। ६ । प० ८६०॥ पृ० २ । पं०४॥

·Varia (२४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- शुभे पथि ॥ शुभायां वासनावृद्धौ न दोपाय मरुत्सुत ॥ ६॥ (१) यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवित- व्यानि नो इतराणि ॥७॥ (२.) क्रियासूदाररूपासुक्रमते मोदतेऽन्वहम्॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते॥पा- पादिभेति सततं पुण्यकर्माणि सेवते ॥८॥ स्नेहप्रणयगर्भाणि पेशलान्युचितानि च ॥ देशकालोपपन्नानि वचनान्यभिभाषते ॥९॥ मनसा कर्मणा वाचा सज्जनानुपसेवते । यतः कुतश्चिदानीय नित्यं शास्त्राण्यवेक्षते ॥ १० ॥ १ अनिन्दितानि शिष्टाचाररूपाणि ॥ २ अभिचारादीनि कर्माणि शत्रुवधद्वारा नरकप्रदत्वेन निन्दितानि ॥ विषयाकृष्ट- चित्तस्य मोक्षेच्छावतो मन्दाधिकारिणः कर्मण्येवाधिकारः ॥ (१) तैत्तिरीयोपनिषद् व० १ । अ० १० । प० ३० । पृ० २ । पं० ३॥ (२) अक्ष्युपनिषद् श्लो० ४।५ । प० ६८४ । पृ०१। पं०१॥

·साधनप्रकरणम् २. (२५) (१) मकलवेदशास्त्रसिद्धान्तरहस्यजन्मजन्मा- भ्यस्तात्यन्तोत्कृष्टसुकृतपरिपाकवशात्सद्भिः सह सङ्गो जायते तस्माद्विधिनिषेधविवेको भवति ततस्सदाचारप्रवृत्तिर्जायते ॥ ११॥ अथ सदाचारेषु कर्मयोगस्वरूपम् । (२) कर्मकर्त्तव्यमित्येव विहितेष्वेव कर्मसु । बन्धनम्मनसो नित्यं कर्मयोगस्स उच्यते॥१२॥ अथ कर्मलक्षणम्। (३) क्रियमाणानीन्द्रियैः कर्माण्यहं करोमी- त्यध्यात्मनिष्ठतया कृतं कमव कर्म ॥ १३ ॥ १ वेदविहितस्वधर्माचरणं सदाचारः॥ अथ सदाचार- प्रसङ्गेन दुराचारशिष्टाचारावुच्यते ॥ शास्त्रप्रतिषिद्धाचरणं दुरावारः ॥ शास्त्रविहितप्रतिषिद्धाभ्याम्भिन्नं यच्छिष्टैराचरितं तस्याचरणं शिष्टाचार इत्युच्यते॥ (१) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषद् अ०५ । प०४८६ । पृ० १ । पं०६॥ (२) त्रिशिखोब्राह्मणोपनिषद् अ० १ । श्लो० २५ । प० ४३३ । पृ.१। पं०१॥ (१) निरालम्बोपनिषद् प० ३२९ । पृ० १ । ५० ५ ॥

·श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह- अथाकर्मलक्षणम् । कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यहङ्कारतयावन्धरूपं जन्मा- दिकारणं नित्यनैमित्तिकयागवततपोदाना- दिषु फलाभिसन्धानं यत्तदकर्म ॥ १४ ॥ अथ बन्धप्रतिविधिः। (१) अयं वाव खल्वस्यप्रेतिविधिभूतात्मनो यदेदविद्याऽधिगमः स्वधर्मस्यानुचरण स्वधर्मस्यानुक्रमण ५ स्वधर्मस्य वा एतद्वतं स्तम्भशाखे बेतराण्यनेनोलभाग्भवत्यन्यथा- ऽर्वाङ् पतत्येप स्वधर्माऽभिहितोयो वेदेषु १५॥ १-मोक्षविधिः ॥ २-तृणशलाके वेत्यर्थः ॥ ३-अधः ॥ ४-स्वस्य वेदोक्तधर्मः ॥ अथ तत्कर्तव्यतायां बृहन्नारदीयपुराणोक्तश्लोकाः॥ पुनग्रासः पुनर्वित्तं पुनः पुत्राः पुनर्गृहम् ॥ पुनः शुभाशुभं कर्म न शरीरं पुनः पुनः॥ तद्राक्ष- तन्तु धर्मार्थे धर्मो ज्ञानार्थमेव हि ॥ज्ञानेन सुलभो मोक्षस्तस्मा धर्म समाचरेत् ॥ देहरूपस्य वृक्षस्य फलं धर्मः सनातनः ॥ (१) मैत्रायण्युपनिषद् प्र० ४ । खं० ३ । प० २४३ । पृ० १। पं०४॥

·साधनप्रकरणम् २. (२७) अथ धर्मस्य कर्तव्यतामाह । (१) धर्मञ्चर धान्न प्रमदितव्यम् ॥ १६ ॥ -धर्महीनस्तु यो देहो निष्फलो बन्ध्यवृक्षवत् ॥ न माता च सहायार्थ न कलत्रसुतादयः ॥ न पिता सोदरा वित्तं धर्मस्ति- प्रति केवलम् ॥ जरा व्याघ्रीव भयदा व्याधयः शत्रवो यथा॥ आयुर्याति प्रतिदिनं भग्नभाण्डात्पयो यथा ॥ तरङ्गतरला लक्ष्मीविनं कुसुमोपमम् ॥ विषयाः स्वमविषया इव सर्वे निरर्थकाः ॥ चलं वित्तं चलं चित्तं चलं संसार सुखम् ॥ एवं ज्ञात्वा विरक्तः सन् धर्माभ्यासपरो भवेत् ॥ अर्ध- प्रस्तोऽहिना भेको मक्षिकामत्तुमिच्छति ॥ कालग्रस्तस्तथा जीवः परपीडाधनादृतः ॥ मृत्युग्रस्तायुषः पुंसः किं सुखं हर्षयत्यही ॥ आघातं नीयमानस्य बद्रस्येव निरर्थकम् ॥ धार्थञ्च यदा चित्तं न वित्तं सुलभं तदा ॥ यदा वित्तं न च तदा चित्तं धर्मोन्मुखं भवेत् ॥ वित्तचित्ते यदा स्यातां सत्पा- त्रन्न तदा लभेत् ॥ एतत्रितयसंबन्धो यदा काले तु सम्भवेत्॥ अविचार्य तदा धर्म यः करोति स बुद्धिमान् ॥ वित्त- प्राचुर्यसंसाध्यधर्माः सन्ति सहस्रशः ॥ १-श्रुतिविहिताऽग्निहोत्रादिरूपं सर्वश्रौतधर्मम् ॥ चोदना. लक्षणोऽर्थो धर्म इति जैमिनिनोक्तम् । २-धर्मशब्दस्यानुष्ठेयविषयत्वादननुष्ठानरूपः प्रमादो न कर्तव्यः ॥ श्रीमद्भागवते उक्तः--- तावत्कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता । मत्कथाश्रवणादौवा श्रद्धा यावन्न जायते॥ (१) तैत्तिरीयोपनिषत् शीक्षाबलो १ । अनु० १० १ प०।३० पृ०१५८।९।। ।

·(२८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह- अथ धर्मलक्षणम् । (१)धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनि- ग्रहः ॥ ह्रीर्विया सत्यमक्रोधो दशकं धर्मल- क्षणम् ॥ १७॥ अथ धर्मस्कन्धानाह । (२)त्रयो धर्मस्कन्धाः॥ यशोऽध्ययनं दान- मिति प्रथमः ॥ तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्या- १ लक्ष्यते धर्म एभिरिति । अथ धर्मलक्षणेषु बृहन्नारदीयो. क्तश्लोकाः । अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम् ॥ शमो दानं यथाशक्ति गार्हस्थो धर्म उच्यते ॥ परदारेष्वसंसर्गो धर्मस्त्रीपरिरक्षणम् ॥ अदत्तादानविरमो मधुमांसविवर्जनम् ॥ एष पञ्चविधो धर्मो बहुशाखः सुखोदयः ॥ सत्येनो- त्पद्यते धर्मो दया दानाच वर्द्धते ॥ क्षमया रक्ष्यते धर्मः क्रोधाद्धर्मों विनश्यति ॥ इति ॥ अथ धर्मोल्लंघने दोषो विष्णु- धर्मोत्तरे उक्तः । श्रुतिस्मृती ममैवाऽऽज्ञे यस्ते उल्लंघ्य वर्तते ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरे-आज्ञाछेदी मम द्वेषी स मद्भक्तो न मे प्रियः ॥ स्मृ० ॥ अष्टादशपुराणानां व्यासस्य वचनद्वयम् ॥ परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥ ॥ (१) नारदपरिव्राजकोपनिषद् उप० ३ ॥ श्लो० २४ । ५०४०२ । पृ०२ । पं०२ ॥ (२) छान्दोग्योपनिषत् प्रपाठ २ । खं० २३।१०५६। पृ०१॥ पं०६॥

·साधनप्रकरणम् २. (२९) चार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्य- कुलेवसादयन्त्सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब- मसस्थोऽमृतत्वमेति ॥ १८॥ (१) नस्वधर्मातिक्रमणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वे- वानवंस्थस्तपस्वी चेदुच्यत इत्येतदयुक्तं ना- तपस्कस्याऽऽत्मज्ञानेऽधिगमः कर्मसिद्धि- वेति ॥ १९॥ अथ वर्णानामाश्रमसंख्यामाह। (२) चत्वारो ब्राह्मणस्य त्रयो राजन्यस्य द्वौ वैश्यस्य ॥२०॥ अथ धर्मादीनां फलान्याह । (३) धर्मेण पापमपनुदति ॥ २१॥ १ जीवनपर्यन्तम् ॥२ शरीरम् ॥ ३ क्षपणं कुर्वन् ॥ ४स्व- धर्मत्यागेन ॥ ५ अस्थितः ॥ ( १ ) मैत्रायण्युपनिषत् प्रपाठ ४। खं० ३ । प०२४३ । पृ०१ । (२ । ३) चिद्धनानन्दस्वामिकृतगीताभाष्यम् !!

·(३०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः ॥मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति ॥२२॥ (२) सदाचारादखिलदुरितक्षयो भवति तस्मादन्तःकरणमतिनिर्मलम्भवति ॥२३॥ इति कर्मवाक्यानि॥ अथ साङ्गभक्त्युत्पत्तिक्रमस्तत्फलचाह । (३) ततः सद्रुकटाक्षमन्तःकरणमाकाङ्- १---साधुरेव सद्गुरुस्तस्य लक्षणं श्रीमद्भागवते उक्तम् तं साधु मन्ये सुरवयं देहिनां सदा समुद्विग्नधियामसद्गहात् ॥ हित्वाऽऽत्मपातं गृहमन्धकूपं वनङ्गतो यद्धारमाश्रयेत ॥ यथो- पश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावमुम् ॥ शीतं भयं तमोप्येति साधून्स सेवतस्तथा इति ॥ ( १ ) मैत्रायण्युपनिषत्प्रपाठ ४। खं. ३ । प० २४३ पृ० १ । पं०५॥ (२) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिपद अ५ । प० ४८३ । पृ० १ । पं० ८॥ (३) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिपद अ५। प० १८३ । पृ० ११२ । पं० १।४।।

·साधनप्रकरणम् २, क्षति ॥ यदा सहरुकवाक्षो भवति तदा भग- वत्कथाश्रवणध्यानादौ श्रद्धा जायते॥२४॥ तस्मादृदयस्थितानादिदुर्वासनाग्रन्थिविनाशो भवति ततो हृदयस्थिताः कामाः सर्वे विन- श्यन्ति ॥ २५ ॥ १----श्रवणध्यानादिपदेन नवधा भक्तिर्लक्ष्यते अत्रार्थ श्री- मद्भागवतोक्तश्लोकाः । श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसे- वनम् ॥ अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ श्रीविष्णोः श्रपणे परीक्षिदभवद्वैयासकिः कीर्तने प्रह्लादःस्मरण:- घ्रिपद्मभजने लक्ष्मीः पृथुः पूजने ॥ अङ्करस्त्वभिवन्दने कपि- पतिर्दास्ये च सख्येऽर्जुनः सर्वस्वात्मसमर्पणे बलिरभूत्कैवल्य- मेते विदुः ॥ ॥ स वै मनः कृष्णपदारविन्दयर्विचांसि वैकु- ण्ठगुणानुवर्णने ॥ करौ हरेमन्दिरमार्जनादिषु श्रुति चकारा:- च्युतसत्कथोदये ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तद्धृत्यगात्रोप- स्पर्शेऽङ्गसङ्गम् ॥ घ्राणश्च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमतुलस्या रसनां समर्पिते ॥ पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषी- केशपदानुवन्दने ॥ कामञ्च दास्ये नतु कामकामया यथो- त्तमश्लोकगुणाश्रया मतिः ॥ ॥ निवृत्ततरुपगीयमानाद्भ- वोषधाच्छोत्रमनोभिरामात् । क उत्तमश्लोकगुणानुवादात्पु- मान्विरज्येत विना पशुन्नात् ॥ अज्ञानादथवा ज्ञानादुत्तम- श्लोकनाम यत् । संकीर्तितम पुंसो दहत्येधो यथाऽनलः ॥ ॥ सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयोनिवेशितं तद्णरागि पैरिह ॥ न ·MIRE (३२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- तस्माद्धृदयपुण्डरीककर्णिकायाम्परमात्माऽऽ- विर्भावो भवति ततो दृढतरा वैष्णवी ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान् स्वमेऽपि पश्यन्त्यपि चीणीन- कृताः ॥ लक्ष्मीवाक्यम्-मत्प्राप्तयेऽजेशसुरादयः प्रभो- ऽतप्यन्त उग्रं तप ऐन्द्रियेऽपि यः ॥ ऋते भवत्पादपरायणान्न मां विशन्त्यहं त्वद्धृदय। यतोऽजितः ॥ यथा तरोर्मूलनिषेचनेन तृप्यन्ति तत्स्कन्धभुजोपशाखाः॥प्राणोपहाराच्च यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वाहणमच्युतेज्या॥ खं वायुमग्निं सलिलं महीश्च ज्यो- तषि सत्त्वानि दिशो द्रुमाद्रीन् ॥ सरित्समुद्राँश्च हरेः शरीरं यत्किञ्च भूतं प्रणमेदनन्यः ॥ तावद्रागादया स्तेनास्तावत्कारा- गृहं गृहम् ॥ तावन्मोहोघ्रिनिगड़ो यावत्कृष्ण न ते जनाः ॥ यन्नाम श्रुतिमात्रेण पुमान्भवति निर्मलः ॥ तस्य तीर्थपदः कि वा दासानामवशिष्यते ॥ क.येन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वाऽनुसृतिस्वभावात् ॥ करोमि यद्यत्सकलं परस्मै नारायणायति समर्पयेत्तत् ॥ एवं मनः कर्मवशं प्रयुङ्क्ते अविद्ययाऽऽत्मन्युपधीयमाने ॥ प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ मयों यदा त्यक्तसमस्तका निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे ॥ तदाऽमृतत्वं प्रतिपद्यमानो मदात्मभूयाय च कल्पते वै ॥ धर्मार्थकाम इति योऽ- भिहितस्त्रिवर्ग ईक्षात्रयी न यदसी विविधा च वार्ता ॥ मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं स्वात्मार्पणं स्वसुहृदः परमस्य पुंसः ॥ देवर्षिभूताप्तनृणां पितॄणां न किङ्करी नायमृणी ·साधनप्रकरणम् २. भक्तिर्जायते ॥ २६ ॥ (१) सर्वेषामधिकारिणामनधिकारिणाम्भ- क्तियोग एव प्रशस्यते भक्तियोगो निरुप- द्रवः॥२७॥ -च राजन् ॥ सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परि- हृत्य कत्रम् ॥ अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः ॥ तीब्रण भक्तियोगेन भजेत पुरुषं परम् ॥ १-भज, सेवायाम् । भजनं भक्तिः । तल्लक्षणं शाण्डि- ल्यमुनिनोक्तम्-"साऽनुरक्तिरीश्वरे" अस्यार्थः-ईश्वरे परम- गुरौ अनुदिनं चन्द्रकलेव वर्द्धमाना या अनुरक्तिः अहेतुकी परमा प्रीतिः सा परा भक्तिः । अथ या सकामा सा अपरा भक्तिरित्यर्थः ॥ अत्र श्रीमद्भागवतोक्तश्लोकाः ॥ स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे ॥ अहैतुक्यप्रतिहता ययाऽऽत्मा सम्प्रसीदति ॥ तत्कर्म हरितोषं यत्सा विद्या तन्म- तिर्यया ॥ हरिदेहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वरः ॥ नारायणपराः सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति ॥ स्वर्गापवर्गनरके- ध्वपि तुल्यार्थदर्शिनः ॥ विषयाविष्टचित्तानां विष्ण्वावेशः सुदूरतः ॥ वारुणीदिग्गतं वस्तु व्रजेन्नैन्ही किमानुयात् ॥ कौमारमाचरेत्प्राज्ञो धर्मान्भागवतानिह ॥ दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्रुवमर्थदम् ॥ घोरे कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मवि- वर्जिताः । वासुदेवपरा मास्ते कृतार्था न संशयः ॥ (१) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषद् अ० ८। प० ५०५ । पृ० १ । पं० ६॥ ॥ .

·(३४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) भक्तवत्सलः स्वयमेव सर्वेभ्यो मोक्ष- विघ्नेभ्यो भक्तिनिष्टान्सर्वान्परिपालयति, सं- वर्वाभीष्टान्प्रयच्छति मोक्षं दापयति ॥२८॥ (२) कारणेन विना कार्यन्त्रोदेति भत्त्या विना ब्रह्मज्ञानं कदाऽपि नो जायते- १-२-अत्रार्थे श्रीमद्भागवतोक्तश्लोकौवाध्यमानोऽपि म. द्भक्तो विषयैरजितेन्द्रियः ॥ प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्ना- नुभूयते ॥ न तस्य कश्चिदयितः सुहृत्तमो नचाप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव च ॥ तथापि भक्ता भजते यथा तथा सुरद्रुमो य- इदुपाश्रितोऽर्थदः ॥ ३-अत्रार्थ श्रीमद्भागवतोक्तश्लोकौ ॥ श्रेयःमृतिम्भक्ति- मुदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवलबोधलब्धये ॥ तेषामसौ क्लेशल एव शिष्यते नान्य द्यथा स्थूलनुषाऽवघातिनाम् ॥ ॥ यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकिञ्चना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासतेऽसुराः॥ हरावभक्तस्य कुतो महद्गुणा मनोरथे नासति धावतो बहिः ॥ (१।२) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषद्० अ० ८ । ५० ५०५ । पृ० १।२। पं०८।१।।

·साधनप्रकरणम् २. (३५) तस्मात्त्वमपि सर्वोपायान्परित्यज्य भक्तिमा- श्रय भक्तिनिष्टो भव। (१) भक्त्यसाध्यं न किञ्चिदस्ति ॥२९॥ (२)दिनकरकिरणैर्हि शांवरन्तमो निबिडत- १-सर्व वस्तु भक्तिसाध्यमेवेत्यर्थः । अत्रार्थे श्रीमद्भागव- तोक्तश्लोकाः ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः ।। जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानञ्च यदहैतुकम् ॥ भक्त्योद्धवा- नपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् ॥ सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति सः न साधयति मां योगो न सायं कर्म उद्धव ॥न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोजिता॥ भत्तयाहमेकया ग्राह्यः श्रद्धयात्मा प्रियः सताम् ॥ भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि संभवात् ॥ दयोपेतो विद्या वा तपसान्विता॥ मद्भक्त्यापेतमात्मानं न सम्य- माप्नुयादिह ॥ कथं विना रोमहर्ष द्रवता चेतसा विना ॥ विनाऽऽनन्दाश्रुकलया शुद्धयेद्भक्त्या विनाऽऽशयः ॥ वाग्गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं हसत्यभीक्ष्णं रुदति कचिच्च ॥ विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भक्तियुक्तो भुवनम्पुनाति ॥ २-रात्रिसंबन्ध्यन्धकारः ॥३-अतिघनतरम् ।। धर्मः सत्य- (१) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषद् अ०८ । प० ५०५ । पृ०२। पं०३॥ (२) वाराहोपनिषद् अ० २ श्लो० ११ । १२ । प०८१ । पृ० १। पं० ९ ॥

·श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- मञ्झटिति प्रणाशमेति ॥ धनंतरभवकारण- न्तमो यद्धहि दिनकृत्प्रभयान चान्तरेण॥३०॥ मम चरणस्मरणेन पूजया च स्वकंतमसः परि- मुच्यते हि जन्तुः॥ नहि मरणप्रभवप्रणाशहे- तु मम चरणस्मरणाहतेऽस्ति किञ्चित् ॥३१॥ १-शीघ्रम् ॥२-अतिघनाज्ञानरूपान्धकारः ॥३-हरिरूपसू- यंप्रभया ॥४-नान्येन न साधनान्तरेणेत्यर्थः॥अत्रार्थे श्रीमद्भा- गवतोक्तश्लोकाः॥ यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातः पुनः स्वं भजते च रूपम् ॥ आत्मा तु कर्माऽनुशयं विधूय मद्भ- क्तियोगेन भजेदथो माम् ॥ अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज ॥ साधुभिर्मस्तत्दृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रियः ॥नाहमात्मान- माशासे मद्भक्तैस्साधुभिर्विना ॥ श्रियं चात्यन्तिकी ब्रह्मन्येषां गतिरह परा ॥ ये दाराऽऽगारपुत्राप्तान्प्राणान्वित्तमिमं परम् ॥ हित्वा मां शरणं याताः कथन्तांस्त्यक्तुमुत्सहे ॥ मयि निर्बद्धवृदयाः साधवः समदर्शनाः ॥ वशे कुर्वन्ति मां भत्त्या सस्त्रियः सत्पति यथा ॥ मत्सेवया प्रतीतं च सा- लोक्यादिचतुष्टयम् ॥ नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः किमन्यत्कामावि- पवम् ॥ साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम् ॥ मदन्य- त्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागापि ॥ ज्ञानं गणेशो मम च- क्षुरकः शिवो ममात्मा मम शक्तिराया ॥ विभेदबुद्धया मयि ये भजन्ति ममागहीनं कलयन्ति मन्दाः ॥ ५-स्वकीया- त्माऽऽवरणरूपाज्ञानात् ।। ६-ऋते विना ॥

·साधनप्रकरणम् २. (३७) आदरेण यथा स्तौति धनवन्तन्धनेच्छया।त- था चेद्विश्वकर्तारं कोन मुच्येत बन्धनात्॥३२॥ (१)चतुर्मुखादीनां सर्वेषामपि विना विष्णु- भत्त्याकल्पकोटिभिरपि मोक्षो न विद्यते॥३३॥ अथ वैकुण्ठस्वरूपम् । (२) मध्यमपादमध्यप्रदेशेऽमिततेजःप्रवाहा- ऽऽकारतया नित्यवैकुण्ठं विभाति दुग्धोदधि- मध्यस्थिताऽमृताऽमृतकलशवद्वेष्णवं धाम परमं संदृश्यते ॥ ३४॥ अथ ध्यानालम्बनमाह । (३) समस्तकांतिदूरतया करचरणाऽऽदि- मूर्तिविशिष्टं मण्डलाऽऽद्यालम्बनं सालम्ब- योगः॥३५॥ अथाविद्यासाकारस्यानित्यत्वमाह। (४) आविद्यकमखिलकार्यकारणजालमवि- (१ । २) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषद् अ० ८ । १ । प०५०५ | ४७१ पृ० १ । पं०९।।२ (३) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषद् अ० ८ । प० ५०५ । पृ० १ । पं०२॥ (४) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषद् अ० २। प० ४७४। पृ० ११पं० ९ ॥

·(३८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- Movie यापाद एव नाऽन्यत्र ॥ तस्मात्समस्ताऽविद्यो- पाधिस्साऽऽकारस्साऽवयव एव ॥ साऽवयव- वादवश्यमनित्यम्भवत्येव ॥३६॥ अथ विद्यासाकारस्य नित्यत्वमाह । ( १ ) अद्वैताऽखण्डपरिपूर्णनिरतिशयपर- माऽऽनन्दशुद्धबुद्धमुक्तसत्याऽऽत्मकब्रह्मचैत- न्यसाऽऽकारत्वात,निरुपाऽऽधिकसाऽऽकार- स्य नित्यत्वं सिद्धमेव ॥३७॥ अथाविद्याविद्यासाकारयोदृष्टान्तमाह । :( २ ) यथा पृथिव्यादीनां व्यापकश- रीराणां देवविशेषाणाञ्च तद्विलक्षणतदभि- नव्यापका परिच्छिन्नानिजमूर्त्याऽऽकारदेवता- श्रूयन्ते सर्वत्र तद्वत्परब्रह्मणस्सर्वाऽऽत्मक- स्य साऽऽकारनिराकारभेदविरोधो नास्त्येव विविधविचित्राऽनन्तशक्तेः : परब्रह्मणस्स्वरूप- ज्ञानेन विरोधो न विद्यते तदभावे सत्यनन्त- विरोधो विभाति ॥ ३८॥ (१-२) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषद अ० २ । प० ४७४ । ४७५ । पृ०२ । पं०८।१ । पं०४॥

·साधनप्रकरणम् २. (३९) अथ साकारग्रहणे हेतुमाह । (१) चिन्मयस्याऽद्वितीयस्य निष्कलस्या- ऽशरीरिणः ॥ उपासकानां कार्यार्थं ब्रह्मणो रूपकल्पना॥३९॥ अथ श्रीरामस्य परत्वमाह । (२) चिन्मयेऽस्मिन्महाविष्णौ जाते दशरथे हरौ ॥रघोः कुलेऽखिलं रीति राजते यो महि- स्थितः॥ स राम इति लोकेषु विद्भिः प्रक- टीकृतः॥४०॥ १-सर्वैश्वर्यम् । २-ददाति भरताय वा भक्तायेति शेषः। २-रेफाऽऽकारयोस्सर्ववाकारणत्वात्सर्वनामात्मकं रामशब्दः ॥ नामार्थयोर्विवाधिष्ठानयोश्चाभेदादाम एव परब्रह्मेत्यर्थः ॥ रमु,-क्रीडायाम् ॥ इति व्युत्पत्त्या राम एव सर्वात्म- त्यर्थः । पद्मपुराणोक्तश्लोकाः-नाम चिन्तामणी राम चैतन्य- परविग्रहः । पूर्णः शुद्धो नित्ययुक्तोन भिन्नं नाम नामिनः ॥ (१) रामपूर्वतापन्युपनिषद् ।उप० १ । श्लो० ७ । प० ५२४पृ० १६०३ ॥ रामपूर्वतापिन्युप० उप०१श्लो० ११२।५० ५२३।०२।०५।

·(४०) अतिसिद्धान्तसारसंग्रह- Virende (१) राम एव परम्ब्रह्म राम एव परन्तपः ॥ राम एव परन्तत्त्वं श्रीरामो ब्रह्मतारकम् ॥४१॥ अथ रामनामार्थः । (२) रमन्ते योगिनोऽनन्ते नित्याऽऽनन्दे चिदात्मनि ॥ इति रामपदेनाऽसौ परं ब्रह्माऽ- भिधीयते ॥१२॥ -अतः श्रीरामनामादि न भवेद्राह्यमिन्द्रियैः ॥ स्फुरति स्वय- भैवैतज्जिबादौ श्रवणे मुखे ॥ रामरामेति रामेति रमे रामे मनोरमे ॥ सहस्रनामतातुल्यं रामनाम वरानने ॥ जपतः सर्ववेदाँश्च सर्वमन्त्राँश्च पार्वति ॥ तस्मात्कोटिगुणं पुण्यं रामनाम्नैव लभ्यते ॥ येये प्रयोगास्तन्त्रेषु तैस्तैर्यत्साध्यते फलम् ॥ तत्सर्व सिद्धयति क्षिप्रं रामनाम्नश्च कीर्तनात् ॥ अग- स्तिसंहितोक्तश्लोकौ ॥ राकारेण बहिर्याति मकारेण विशेत्पुनः॥ रामरामेति सच्छब्दो जीवो जपति सर्वदा ॥ दैनन्दिनन्तु दुरितं पक्षमासर्तुवर्षजम् ॥ सर्वं दहति निश्शेषन्तृलाचलमिवा. नलः ॥ प्रह्लादवाक्यम्-रामनाम जपतां कुतो भयं सर्वतापशम- नैकभेषजम् ॥ पश्य तात मम गात्रसन्निधौ पावकोऽपि सलिलायतेऽधुना ॥ (१) रामरहस्योपनि० अ० १ ० ५।५० ५१११ पृ० १५०३। (२) रामतापिन्युप० उप० १ प० ५३१ । पृ० १ । पं० ७ ।

·साधनप्रकरणम् २. (४१) (१) धर्ममार्ग चरित्रेण ज्ञानमार्गञ्च नामतः॥ तथा ध्यानेन वैराग्यमैश्वर्यं यस्य पूज- नात् ॥४३॥ अथ साङ्गश्रीरामस्य प्रणवाङ्गत्वमाह । ( २ ) अकाराक्षरसम्भूतस्सौमित्रिविश्वभा- वनः ॥ उकाराक्षरसम्भूतश्शत्रुघ्नस्तैजसा- त्मकः॥४४॥ प्राऽऽज्ञाऽऽत्मकस्तु भरतो मकाराऽक्षरसम्भवः। अर्धमात्राऽऽत्मको रामो ब्रह्माऽऽनन्दैकवि- ग्रहः ॥४५॥ अथ श्रीसीतायाः स्वरूपम् । (३) चतुर्भुजाऽभयवरदपद्मधरा किरीटाभर- णयुता ॥ (४) भगवत्सहचारिणी अनपायिनी अनव- रतसहायिणी ॥ ४६॥ (१) रामपूर्वतापिन्युपनिषद् उप०१।५० ५२४ पृ० २ पं० ९ ॥ (२) रामोत्तरतापिन्युपानेषद् उ०. १ । प० । ०५३१ । पृ०७ ।। (३।४) सीतोपनिषत् प० ४४५॥ ४४४ । पृ० १।२। पं०३॥

·(४२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) श्रीरामसान्निध्यवशाजगदाधारकारिणी ॥ उप्तत्तिस्थितिसंहारकारिणी सर्वदेहिनाम् ॥सा सीता भगवती ज्ञेया मूलप्रकृतिसंज्ञिता॥४७॥ अथ सांगध्यानप्रकारमाह । (२) विविक्तदेशे च सुखासनस्थः शुचिः स- मग्रीवशिरःशरीरः॥४८॥ (३) त्रिरुंनतं स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रि- याणि मनसा सनिवेश्य ॥४९॥ (४)अष्टपत्रं तु हृत्पमं द्वात्रिंशत्केसरान्वितम्। तस्य मध्ये स्थितो भानुर्भानुमध्यगतःशशी५० १-जगदानन्दकारिणीतिपाठान्तरम् ॥ २-कटशूरुशिरांसि । उरोमुखकटिग्रीवं किञ्चिद्धृदयमुन्नत- मिति क्षुरिकोक्तात् ॥ (१) रामोत्तरतापिन्युपनिषद् उप० १ । श्लो०३।४ प०५३१॥ पृ०२ । पं०१॥ (२) कैवल्योपनिषत् श्रु० ४ । प० १९ । पृ० १ । पं० २ ॥ (३) श्वेताश्वतरोपनिषत् अ०२ । मं०८।५० १८० । पृ०२॥ पं० ७॥ (४) ध्यानबिन्दूपनिषत् श्लो० २६ । २७ । २८ । प० ३७२ । पृ० २ । पं० ८॥

·साधनप्रकरणम् २. शशिमध्यगतो वह्निर्वह्निमध्यगता प्रभा ॥ प्रभामध्यगतं पीठं नानारत्नप्रवेष्टितम् ॥५१॥ तस्य मध्यगतं देवं वासुदेवं निरञ्जनम् ॥ श्रीवत्सकौस्तुभोरस्कं मुक्तामणिविभूषितम् ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशं चन्द्रकोटिसमप्रभम् ५२॥ (१) कालाम्भोधरकान्तिकान्तमनिशं वीरा- ऽऽसनाऽध्यासितं मुद्रां ज्ञानमयीं दधानमपरं हस्ताऽम्बुजंजानुनि।सीतां पार्श्वगतांसरोरुह- करां विद्युनिभांराघवं पश्यन्तं मुकुटाऽगन्दाऽऽ- दिविविधाऽऽकल्पोज्ज्वलाऽङ्गं भजे ॥ ५३॥ अथ ध्यानफलम्। (२) यदि शैलसमं पापं विस्तीर्णं बहुयोजनम्। भिद्यते ध्यानयोगेन नान्यो भेदः कदाचन५४ १--विष्णुध्याने व्यासोक्तश्लोकः ॥ आलोडच सर्वशा- स्वाणि विचार्यैव पुनः पुनः ॥ इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा॥ (१) रामरहस्योपनिषद् अ० १। श्रु० २४ । प० ५१३ । पृ० । २६०७॥ (२) ध्यानबिन्दूपनिषद् श्लो० १। प० ३७१ पृ० १ । पं०७॥

·(४४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ मन्त्रशब्दार्थे वाच्यवाचकभावश्च । (१) क्रियाकर्मेज्यकर्तृणामर्थ मन्त्रो वदत्यथ।। मननात्राणनान्मन्त्रस्सर्ववाच्यस्य वाचकः५६ (२) मन्त्रोऽयं वाचको रामो वाच्यस्स्या- योग एतयोः ॥ फलदश्चैव सर्वेषां साधकानां न संशयः॥ २६ ॥ यथा नामी वाचकेन नाम्ना योऽभिमुखो भवेत् ॥ तथा बीजात्मको मन्त्रो मन्त्रिणोऽभिमुखो भवेत् ॥१७॥ अथ मन्त्रोद्धारः। (३)सहोवाच याज्ञवल्क्यस्तारकं दीर्घानलं बिन्दुपूर्वकं दीर्घाऽनलं पुनर्माय नम इति५८॥ अथ षडक्षरमन्त्रार्थः। (४) स्वप्रकाशः परभ्योतिस्स्वाऽनुभूत्यैक- (१) रामपूर्वतापिन्युपनिषद् श्लो०१२ । प० ५२४। पृ०११पं०९। (२) रामपूर्वतापिन्युपनिषद् प० ५२५ पृ०१। पं०२ । (३)रामोत्तरतापिन्युपनिषद् प० ५३०।०२।०६।श्लो० २।३॥ (४) रामोत्तरतापिन्युपनिषद् प० ५३४ । पृ० २। पं० ९ ॥

·साधनप्रकरणम् २. (४५), चिन्मयः॥ तदेव रामचन्द्रस्य मनोराद्यक्षर- स्स्मृतः॥ ५९॥ अखण्डैकरसाऽऽनन्दस्ता- रकब्रह्मवाचकः । रामायेति सुविज्ञेयस्स- त्याऽऽनन्दचिदात्मकः ॥ ६० ॥ नमःपदं सुविज्ञेयं पूर्णाऽऽनन्दैककारणम् । सदा न- मन्ति हृदयं सर्वे देवा मुमुक्षवः॥६॥ अथ तत्फलम्। (१) पडक्षरो यं मन्त्रः स्यात्सर्वाचौघनिवा- रणः । मन्त्रराज इति प्रोक्तस्सर्वेषामुत्तमोत्त- मः॥ ६२ ॥ (२)गाणपत्येषु शैवेषु शाक्तसौरेष्वभीष्टदः।। वैष्णवेषु च सर्वेषु राममन्त्रः फलाधिकः॥ गणपत्यादिमन्त्रेषु कोटिकोटिगुणाधिकः६३॥ (१) रामोत्तरता०प० ५३५ । पृ०२। पं०३ ।। (२) रामोत्तरता० ५० ५३५ । पृ० २। पं० १॥

·(४६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-- (१) गर्भजन्मजरामरणसंसारमहदयात्स- न्तारयतीति ॥ तस्मादुच्यते षडक्षरं तारकमिति ॥ ६४॥ (२) तदेव तारकं ब्रह्म तदेवोपासितव्यमिति ज्ञेयम् ॥ ६५॥ (३) ऐहलौकिकमैश्वर्यं स्वर्गाचं पारलौकि- कम् । कैवल्यं भगवत्त्वञ्च मन्त्रोऽयं साधयि- ष्यति ॥ ६६॥ अथ ऋष्यादिकानाह । (४) ब्रह्मा मुनिश्चगायत्रं छन्दो रामोऽस्य देवता। दीर्घाऽर्धेन्दुयुजाङ्गानि कुर्याद्ब्रह्मात्मनो मनोः ॥बीजशक्त्यादिबीजेन इष्टार्थे विनियो- जयेत् ॥ ६७॥ अथ राममत्रजपफलेषु हनुमद्वाक्यम् । (५) यो राममन्त्रञ्जपति तस्य शुभकरोऽहं स्याम् ॥ ६८॥ (१।२।३) रामोत्तरतापिन्युपनिषद् ॥ ५० ५३१ । ५३५ । पृ०१।२। पं०२॥९॥ (४) रामरहस्योप० ५० ५१२ । पृ० १॥पं०९॥ (५)-रामरहस्योपनिषत् प० ५११ । पृ० २। पं०३ ॥

·साधनप्रकरणम् २. (४७) अथ सेतिहासनारायणनामोच्चारणमाहात्म्यम् । (१) द्वापरान्ते नारदोब्रह्माणञ्जगाम कथम्भ- गवन्गाम्पर्यटन्कलिं सन्तरेयमिति।सहोवाच ब्रह्मा साधु पृष्टोऽस्मि ॥ सर्वश्रुतिरहस्यं गोप्यं तच्छृणु येन कलिसंसारं तरिष्यसि ॥ भगवत आदिपुरुषस्य नारायणस्य नामोचारणमात्रेण निर्धूतकलिर्भवति ॥ नारदः पुनः पप्रच्छ तन्नाम किमिति ॥ सहोवाच हिरण्यगर्भः॥ हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे। हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे ॥ ६९ ॥ इति षोडशकं नानां कलिकल्मषनाशनम् ॥ नातः परतरोपायः सर्ववेदेषु दृश्यते ॥७॥ १-कीर्तने विष्णुकल्पोक्तश्लोकः-गोविन्द केशव मुकुन्द हरे मुरारे लक्ष्मीनिवास मधुसूदन कृष्ण विष्णो ॥ श्रीराम- चन्द्र पुरुषोत्तम वासुदेव नारायणाच्युत जनार्दन हंस सत्य । तत्फलं विष्णुपुराणे उक्तम्-हरिर्हरति पापानि दुष्टचित्तैरपि स्मृतः ॥ अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः॥ (१) कलिसन्तारणोप० ५० ८४१ । पृ० २। पं० ९॥

·(४८)
श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
इति पोडशकलाऽऽवृतस्य जीवस्यऽऽवरणवि
नाशनम् ॥ ततः प्रकाशते परब्रह्म मेघाऽपा-
ये रविरश्मिमण्डलीवेति ॥ ७१॥ पुनर्नारदः
पप्रच्छ भगवन् कोऽस्य विधिरिति ॥ तहो-
वाच नाऽस्य विधिरिति ॥ सर्वदा शुचिरशु-
चिर्वा पठन्ब्राह्मणस्सलोकताँ समीपताँ सरू-
पताँ सायुज्यतामेति ॥७२॥यदाऽस्य षोडशी-
कस्य सार्वत्रिकोटिर्जपतितदाब्रह्महत्यांतरति॥
स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति ॥ पितृदेवमनुष्याणा-
मपकारात्पूतो भवति ॥ सर्वधर्मपरित्यागपापा-
त्सयश्शुचितामाप्नुयात् ॥ सद्यो मुच्यते सद्यो-
मुच्यते ॥ इत्युपनिपत् ॥ ७३ ॥ इति भक्ति-
वाक्यानि ॥
श्रीमद्भागवतोक्तश्लोकाः ॥ वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरा
मखाः॥ वासुदेवपरा योगा वासुदेवपराः क्रियाः ॥ वासुदेवपरं
ज्ञानं वासुदेपरन्तपः ॥ वासुदेवपरो धर्मो वासुदेवपरा गतिः ॥
नैवात्मनः प्रभुरयं निजलाभपूर्णो मानं जनादविदुषः करणे
वृणीते ॥ यद्यजनो भगवते विधीत मानं तच्चात्मने
प्रतिमुखस्य यथा मुखश्रीः ॥ बिले बतोरुक्रम विक्रमान्ये

·सन्धनप्रकरणम् २. (४९) अथ भगवत्कीर्तनात्मकगाथादयम् । जयजय राम मुरारे। चिदानन्द माधव परमेश्वर ब्रह्माद्याखण्ड ज- गदीश्वर कूटस्थाचल निष्क्रिय रघुवर स्वप्र- काश सुरवन्य हरे॥ अजानन्त रावणकुल- नाशक ज्योतीरूप सकलमुनिरक्षक विष्णु- देव सेवकसुखकारक सत्याच्युत जय दैत्यारे॥ रामचन्द्र पुरुषोत्तम श्रीधर रघुनन्दन वरचा- पबाणधर सीतेश्वर करुणारत्नाकर राजवर्य -न शृण्वतः कर्णपुटे नरस्य ॥ जिह्वाऽसती दाईरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथा: ॥ भारः परं पट्टकिरीटजु- ष्टमप्युत्तमाङ्गन्न नमेन्मुकुन्दम् ॥ शावौ करौ नो कुरुतः सप- यो हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥ वर्हायिते ते नयने नराणां लि- ङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये ॥ पादौ नृणां तौ दुमजन्मभाजी क्षेत्राणि नानुब्रजतो हरेयौं । जीवच्छवो भागवताज्रिरेणुं न जातु मोऽभिलभेत यस्तु॥ श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्याः श्व- सँग्छवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥ तदश्मसारं हृदयं बतेदं यगृह्य- माणैर्हरिनामधेयैः।। न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्र- रुहेषु हर्षः ॥

·(५०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- BHARA जयजय नृहरे ॥ नारायण केशव मधुसूदन म- स्य कर्म वर सूकर वामन शरणागत बवुनन्द- नपावन वाहिवाहि जय दाशरथे ॥१॥ जयजय कृष्ण अपारे। पगनन्दवन पूर्ण निरञ्जन मायोपाधिरूप य- दुनन्दन परब्रह्म वृन्दावनरञ्जन सुरवरेश जय- जय श्रीहरे ॥ गोविन्दाच्युत गोपसखावन यदुकुलकमलदिवाकर पावन नारायण गो- पीजनरञ्जन वंशीधर जय कंसारे ॥ चक्रकम- लवरशङ्खगदाधर कोटिकामसमसुन्दर श्रीकर पीताम्बर वरकीटमुकुटधरदेववर्य जय देव हरे॥ श्रीवत्साङ्कित कौस्तुभगलधृक् नीलमणिप्रभ त्रिभुवनपोषक कृष्णचन्द्र बबुनंदनपालक पाहि पाहि मथुरेश हरे ॥२॥ अथ साधनचतुष्टयोत्पत्तिमाह। (१)स्ववर्णाश्रमधर्मेण तपसा गुरुतोषणात् ॥ साधनं प्रभवेत्पुंसां वैराग्याऽऽदिचतुष्टयम्७४॥ (१) वराहोपनिषत् अ० २ । श्लो. २-३ । प० ८१० । पृ० २। पं०७ ॥

·साधनप्रकरणम् २. नित्याऽनित्यविवेकश्च इहाऽमुत्रविरागता॥श- माऽऽदिषक सम्पत्तिर्मुमुक्षा ताँ समभ्यसेत्७५॥ अथ नित्यानित्यविवेकवाक्यानि । (१) सत्यं ब्रह्मेति सत्यं येव ब्रह्म ॥ ७६॥ (२) नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ७७॥ (३) ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येति ॥ ७८॥ (४) सर्पादौरजुसत्तेव ब्रह्मसत्तेव केवलम् ।। प्रपञ्चाधाररूपेण वर्ततेऽतोजगन्नहि ॥ ७९ ॥ (५) यथा वन्ध्यासुतो नास्ति यथा नास्ति मरौ जलम् ॥ यथा नास्ति नभोवृक्षस्तथा नास्ति जगस्थितिः॥ ८० ॥ गृहमाणे घटे यद्वन्मृत्तिका भाति वै बलात् ॥ १--नानात्वं भेदः॥ - (१) बृहदारण्योपनिषद् अ० ५ । ब्राह्मण ४ १० १शप०१६ । पृ.१। पं०८॥ (२) बृहदारण्योपनिषत् अ० ४ । ब्राह्मण ४। श्रु० १९ । प० १५६ | पृ० १। पं०७॥ (३) निरालम्बोपनिषत् अ० ३३० पृ०१। पं०९ । (४) आत्मबोधोपनिषत् श्लो०१२ । १०३९७। पृ० १६०९। (५) योगशिखोप०अ० ४ श्लो०१८।१९ ५०६२२ पृ०१६०३।

·(५२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- वीक्ष्यमाणे प्रपञ्चे तु ब्रह्मैवाभाति भास्व- रम् ॥ ८१॥ अथ वैराग्यवाक्यानि। (१) यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयते एवमे- वाऽमुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते ॥ ८२॥ अथ शरीरदोषानाह। (२) त्वग्मांसरुधिरस्नायुमज्जामेदोऽस्थिसं- हतौ । विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियद- न्तरम् ॥ ८३॥ क शरीरमशेषाणां श्लेष्मादीनाम्महाचयः। १-सेवादिकर्मणा सम्पादितः २ अग्निहोत्रादिपुण्यकर्मणा सम्पादितः ॥ श्रीमद्भागवते प्रह्लादवाक्यम्-रायः कलत्रं पशवः सुतादयो गृहा महीकुमरकोशभूतयः । सर्वर्थकामाः क्षणभं- गुरायुषः कुर्वन्ति मर्त्यस्य कियत्प्रियं चलाः ।। । (१) छान्दोग्योपनिषत् प्रपाठक ८ । ख० १ । प० ९८ । पृ० । पं१॥ (२) नारदपरिव्राजकोप० उप० ४ । श्लो० २६ । २७ । २८ । प०४०९ । पृ०२ । पं० ९॥

·साधनप्रकरणम् २. क्वचाङ्गशोभासौभाग्यकमनीयादयोगुणाः ८४ मांसासृक्पूयविण्मूत्रस्नायुमज्जाऽस्थिसंहतौ ॥ देहे चेत्प्रीतिमान्मूढो भविता नरकेऽपि सः ॥ ८ ॥ (१) स्वदेहाशुचिगन्धेन न विरज्येत यः पुमान् ॥ विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदि- श्यते॥८६॥ (२)जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् ॥ रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यजेत्॥८७ (३) जातम्मृतमिदन्देहम्मातापितृमलात्म- कम् ॥ सुखदुःखालयामध्यं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥ ८८॥ (१) मुक्तिकोपनिषत् अध्याय २ | श्लो० ६६ । प० ८६४ ! पृ० २। पं०४॥ (२) नारदपरिव्राजकोपनि० उपदेश ३॥ श्लो० ४७ । प०४०१ । पृ०१। पं०१॥ (३) मैत्रेयोपनिषद् अ० २ । श्लो० ४।५।६।५०३०७ । पृ० १६१ ·(५४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- धातुबद्धम्महारोगं पापमन्दिरमध्रुवम् ॥ विकाराकारविस्तीर्णं स्पृष्ट्वा स्नानं विधी- यते ॥ ८९॥ नवद्वारमलखावं सदाकाले स्वभावजम् ॥ दुर्गन्धन्दुमलोपेतं स्पृष्ट्वा स्नानं विधी- यते ॥ ९॥ (१) सा कालपुत्रपदवी सा महाविचि- वागुरा॥ साऽसिपत्रवनश्रेणी या देहेऽहमिति स्थितिः॥ ९१॥ अथ स्त्रीदोषानाह। (२) मांसपाञ्चालिकायास्तु यन्त्रलोकेङ्गाप- अरे ॥ स्नायवस्थिग्रन्थिशालिन्यस्त्रियः किमिव शोभनम् ॥ ९२॥ त्वमांसरक्तबाष्पाम्बु पृथकृत्वा विलोचने । समालोकय रम्यञ्चेत किम्मुधा परिमु- यसि ॥ ९३॥ (१) नारदपरिव्राजकोपनिषद् उपदेश ३ । श्लो० ४९ । ५०४०४ । पृ० १ । पं.३ । (२) याज्ञवल्क्योप० श्लो० ५, ६, १०८०७ । पृ. २ । पं०७ ·साधनप्रकरणम् २. (१) केशकज्जलधारिण्यो दुस्पर्शा लोचन- प्रियाः ॥ दुष्कृताग्निशिखा नार्यों दहन्ति तृणवन्नरम्॥ ९४॥ ज्वलना अतिदूरेऽपि सरसा अपि नीरसाः॥ स्त्रियो हि नरकानीनामिन्धनञ्चारुदारु- णम् ॥ ९५ ॥ कामनामा किरातेन विकीर्णा मुग्धचेतसः॥ नार्यों नरविहङ्गानामङ्गबन्धनवागुराः॥१६॥ जन्मपल्वलमत्स्यानाञ्चित्तकदमचारिणाम् ॥ पुंसांदुर्वासनारज्जुर्नारीबडिशपिण्डिका९७॥ सर्वेषान्दोपरत्नानां सुसमुद्रिकयाऽनया ॥ दुःखशृंखलया मम स्त्रिया ॥ ९८॥ यस्य स्त्री तस्य भोगेच्छा निस्त्रीकस्य क भोगभूः ॥ स्त्रियन्त्यक्त्वा जगत्त्यक्तञ्जगत्त्य- क्वा सुखी भवेत् ॥ ९९॥ नित्यमलमस्तु (१) याज्ञवल्क्योप० श्लो० ९। १४ । प० ८० । ८ पृ०१ । पं०२॥

·श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- PARAN अथ पुत्रदोषानाह। (१) अलभ्यमानस्तनयः पितरौ केशर्य- चिरम् ॥ लब्धो हि गर्भपातेन प्रसवेन च बाधते ॥१०० ॥ जातस्य ग्रहरोगादिकुमार- स्य च धूर्तता ॥ उपनीतेऽप्यविद्यत्व- मनुदाहश्च पण्डिते ॥ १०१॥ यूनश्च परदारादिदारिद्रयं च कुटुम्बिनः ॥ पुत्रदोषस्य नास्त्यन्तो धनी चेन्मियते तदा ॥ १०२॥ अथैषणात्यागः। (२) ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश्च वित्तैपणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाऽथ भिक्षाचर्यञ्च- रन्ति ॥ १०३॥ (१) याज्ञवल्क्योपनिषत् श्लोक० १५।१६। १७१५० ८८८ । पृ०२। पं०१॥ (२) बृहदारण्यक अ० ५ ब्रा० ५ श्रु० १ । प० १३८ । पृ० २। पं०४।

·साधनप्रकरणम् २. (५७) (१) तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विंद्धनम् ॥ १०४॥ अथ धनदोषमाह। (२)न साम्परायः प्रतिभाँति बॉलं प्रमा- बेन्तं वित्तमोहेन मूढम् ॥ १०५॥ (३) चिन्तानिचयचक्राणि नाऽऽनन्दा- य धनानि मे ॥ सम्प्रमूतकलत्राणि ग्रहाण्यु- ग्राऽऽपदामिव ॥ १०६॥ १-एषणात्रयत्यागेन । २ इदं सर्वमीश्वर एवेति बुद्धिं पालयथाः॥ ३ माकांक्षीः ॥४। ५ कस्यापि बृहदार- ण्यकभाष्ये उक्तम्-किन्ते धनेन किमु बन्धुभिस्ते किन्ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसि । आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं पितामहास्ते व गताः पिता च ॥ ६ सम्यक् परे देहपतना- दूर्ध्वं मीयते गम्यते इति सम्परायः परलोकः तत्प्राप्तिहेतुः शास्त्रीयसाधनविशेषः साम्परायः ॥ ७ ज्ञातो भवति ॥ ८ अविवेकिनम् ॥ ९ पुत्रपश्वादिफलेषु संलग्नचित्तम् ॥ १० धनलाभेनाविवेकनाच्छादितान्तःकरणम् ॥ (१) ईशावास्यो म १५१ पृ १५३ ।। (२) कठोपनिषत् अ० १ । वल्ली २ । १०७ । पृ० ३ । पं०२! (३) महोपनिषद् अ०३ । श्लो० ७ । प०५७४ । पृ०१ १०३॥

·(५८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१)वधनानि महीपानां ब्राह्मणाः क जगन्तिवा ॥ कोटयो ब्राह्मणा याता भूपा नष्टाः परागवत् ॥ १०७॥ (२) अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्ते- नेति ॥ १०८॥ अथ वाहनादिषु दोषानाह । (३) श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्सर्वेन्द्रि- याणां जरयन्ति तेजः ॥ अपि सर्व जीवित- मंल्पमेव तवैव वाहातव नृत्यगीते ॥१०९॥ १-आगामिदिने भविष्यन्ति नवेति सन्दिग्धो भाव: सत्ता येषां ते तथा ॥ २ अपक्षयन्ति ॥ ३ बलम् अर्थात् धर्मयशःप्रज्ञावीर्यादयः ।। ४ मनुष्याद्यायुःपरिमितकालपर्य- न्तप्राणधारणम् ॥ ५ तुच्छम् ॥ (१) वराहोपनि० अ०३ । प० ८१८ | पृ० १ । पं. ५॥ (२) बृहदारण्योपनि० अ० १। ब्रा० ४ । शु०२ । पं० १२४। पू१५०६॥ (३) कठोपनि० अ०१। व० १५०६ । पृ०२ । पं०६।

·साधनप्रकरणम् २. (५९) (१) अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदानति- दीचे जीविते को रमेत ॥ ११ ॥ अथायुर्दोषान्दृष्टान्तैराह । (२) युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्ड- नम् ॥ ग्रथंनं च तरङ्गाणामास्था नाऽऽयुषि युज्यते ॥ १११॥ (३) सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिव जायते पुनः ॥ ११२॥ (४) सर्व चेदं क्षयिष्णु पश्यामो यथेमे देश- मशकादयः ॥ ११३॥ १-अनित्यत्वेन दुःखदत्वेन च चिन्तयन् ॥ २ वर्ण दिव्यस्त्रीणां सौन्दर्य रतिस्ताभिः सह क्रीडा ताभ्यां जाता ये प्रमोदाः सुखविशेषास्तान् ॥ ३-चिरकालसंजीवने कालरूप- सूर्येण विनाशोन्मुखीक्रियते जीर्णो म्रियत इति यावत् ।। (१) कठोपनिषत् अ० १ । व० १ । प०७ । पृ०१पिं० १॥ (२) महोपनिषत् अ० ३ । श्लो० १११५० ५७४। पृ०१पं०८॥ (३) कठोपनिषत् अ० १ । व० १। प० ५ । पृ० १॥ पं०६॥ (४) मैत्रायण्युपनिषत् प्रपाठ १ । श्रु०४।१०३३८ापृ०२।पं०४॥

·(६०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ गर्भस्थितस्य दोषस्मरणम् । (१) पूर्वयोनिसहस्राणि दृष्ट्वा चैव ततो मया॥ आहारा विविधा भुक्ताः पीतानानावि- धास्स्तनाः॥११४॥ जातश्चैव मृतश्चैव जन्म चैव पुनः पुनः॥ यन्मया परिजनस्यार्थे कृतं कर्म शुभाऽशुभम् ॥ ११५ ॥ एकाकी तेन दोऽहं गतास्ते फलभोगिनः ॥ अहो दुःखो- दधौ मनो न पश्यामि प्रतिक्रियाम् ॥११६॥ अथान्यवैराग्यविधायकवाक्यानि । (२) न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ॥ हविषा कृष्णवत्मैव भूय एवा- भिवर्द्धते ॥ ११७॥ १ अग्निः॥ (१) गर्भोपनिषत् प० १९९ । पृ० २ । पं० १। (२) नारदपारिवाजकोपनिषत् उप०३ । श्लो०३७ । १०४०३। पृ०१ । पं० २ ॥

·साधनप्रकरणम् २० (६१) (१) यथा सुनिपुणस्सम्यक परदोषेक्षणे रतः । तथा चेनिपुणस्स्वेषु को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ११८॥ (२) अन्तस्तृष्णोपतप्तानां दावदाहमयं जगत् । भवत्यखिलजन्तूनां यदन्तस्तदहिः स्थितम् ॥ ११९॥ (३) विरज्य सर्वभूतेभ्य आविरिञ्चिपदा- दपि ॥ घृणां विपाठय सर्वस्मिन्पुत्रमित्रादि- केष्वपि ॥ १२०॥ (४) सर्वाऽऽपदां पदं पापा भावा विभव- भूमयः ॥ अयश्शलाकासदृशाः परस्परम- सङ्गिनः ॥ १२१ ॥ (१) वराहोपनिषद् अ० ३ । श्लो० २५।५०८१८।पृ०११पं०९॥ (२) अन्नपूर्णोपनिषत् । अ०१श्लो०३६०प०६६१।०१।६०३॥ (३) नारदपारिवाजकोपनिषत् उप० ६ । श्लो०१४६ । प०२२ पृ०१। पं०२॥ (४) महोपनिषद् अ० ३ । श्लो० ५।६।प०५७३।पृ०२१६०१ ।।

·(६२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह- शुष्यन्ते केवला भावा मनःकल्पनयाऽ- नया॥ भावेष्वरतिरायाता पथिकस्य मरु- ष्विव ॥ १२२॥ (१) येये भावाः स्थितालोके तानविद्या- मयान्विदुः ॥ त्यक्ताऽविद्यो महायोगी कथं तेषु निमजति ॥ १२३॥ (२) अहिरिव जनयोगं सर्वदा वर्जयेद्यः कुर्णपमिन सुनारी त्यकामो विरागी॥ विपमिव विपयाऽऽदीन्मन्यमानो दुरन्ता- अगति परमहंसो वासुदेवोऽहमेव ॥ १२४ ॥ (३) विपं विषयवैषम्यं न विपं विपमु. च्यते ॥ जन्मान्तन्ना विपया एकजन्महरं विषम् ॥ १२५॥ १-मृतकामिव ॥ (१) अन्नपूर्णापनिषत् अ० ४ । श्लोकशाप०६६७/०१1१०८ ।। (२) वराहोपनिषत् अ० २ । श्लोक ३७ ५० ८।१३।१।१०४ ॥ (६) महोपनिषद् अ०३। मो० ५।६।३०५७३। पृ०११पं०४ ॥

·साधनप्रकरणम् २. (६३) (१) अन्तस्थानीन्द्रियाण्यन्तर्बहिष्टान्वि- पयान्बहिः ॥ शक्नोति यः सदा कर्तुं स कैव- ल्याश्रमे वसेत् ॥ १२६॥ (२)न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनके अमृतत्वमानशुः ॥ १२७॥ (३) परीक्ष्य लोकान्कर्मचिंतान्त्राह्मणो निर्वेदमायाँत् ॥ १२८॥ १-महात्मानः ॥ २-अविद्यादिमरणभावराहित्यम् ॥ ३-अशधातुः । आनशिरे प्राप्ताः ॥४--शास्त्रानुमानाभ्याम- नित्यत्वेन निश्चित्य ॥ ५-कर्मणा सम्पादितान् ॥ ६-उक्त- भोग्यपदार्थेभ्यो वैराग्यम् ॥ ७-कुर्यात् ॥ (१) नारदपरिव्राजकोप० उप० ३ । श्लो० २६ । प० ४२ । पृ०२। पं०५॥ (२) कैवल्योपनि० श्रु० २ । प० १८९ । पृ० २ । पं० ८ ।। (३) मुण्डकोपनि० मु० खं०२।१०२१। पृ० २।५०६॥

·(६४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१)श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तो सम्परीत्य विविनंक्ति धीरः॥श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमावृणीते॥१२९॥ अथ शमादीनां प्रयोजनम् । (२) पराचि खांनि व्यतृणत्स्वयम्भूस्त- स्मात्परा.पश्यति नान्तरात्मन् ॥ १-मोक्षहेतुविद्या ॥२-अभ्युदयसाधनं कर्म ॥३-कर्त- व्यतया प्राप्नुतः ॥ ४-मनसा तयोः स्वरूपं विचार्य। ५-अनायाससाध्या महाफला विद्या बहायाससाध्यमल्प- फलश्च कर्मेति विवेकेन जानाति ॥ ६ गृहाति ॥ ७-अप्रा. सस्य प्राप्तिःप्राप्तस्य संरक्षणात्मकयोगक्षेमनिमित्तम्।।८-बाह्य- शब्दादिविषयप्रकाशनसमर्थानि ॥ १-खोपलक्षितानि श्रोत्रा- दीन्द्रियाणि ॥ १०-हिसितवान् बहिर्मुखतया निर्माणमे- वेन्द्रियाणामहितकरत्वादननमिव भवतीति भावः ११-बाह्याञ्छब्दादिविषयाजानाति ॥ (१) कठोपनिपद् अ०१। व०२।१० ७ । पृ०१ । पं० ५॥ (२) कठोपनि० अ०२। व०१ । प-१० पृ. १६०२ ॥

·साधनप्रकरणम् २ कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैदावृत्तचक्षुरमृत- त्वमिच्छन् ॥ १३०॥ अथ षट्सम्पत्तिनामानि । (१) तपाश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यऽरण्ये शा- न्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्याञ्चरन्तः॥ १३१॥ (२)शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षवः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानम्प- श्यति ॥ १३२॥ १-प्रत्यक्चेतनभूतमात्मानम् ॥ २-साक्षात्करोति !! ३-विषयेभ्यो व्यावृत्तं श्रोत्रादीन्द्रियगणो येन सः । निरुद्ध- वृत्तिकेन्द्रियगण इति यावत् ॥ ४-अनेन श्रद्धाग्रहणम् ॥ ६-बाह्येन्द्रियव्यापारत उपशान्तः ॥ ६-अन्तःकरणतृष्णातो निवृत्तः ॥ ७-सर्वैषणाविनिर्मुक्तः ॥ ८-इन्दसहिष्णुः ॥ ९-इन्द्रियान्तःकरणचलनरूपायावृत्त्यैकाग्ररूपेण समा- हितो भूत्वा ॥ (१) मुण्डकोपनिषत् मुं० १ । अ० २। ५०२१॥ पृ० २५०४॥ (२) बृहदारण्यकोपनिषत् अ०४ाब्रा०४ । श्रु० २३ । प०१५७ । पृ० १। पं०५॥

·(६६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ ससाधनशमवाक्यानि । (१) सहस्राङ्कुरशाखात्मफलपल्लवशालिनः। (२) चित्तं कारणमर्थानां तस्मिन्सति जगत्रयम् । तस्मिन् क्षीणे जगत्क्षीणं तच्चि- कित्स्यं प्रयत्नतः ॥ १३३॥ अस्य संसारवृक्षस्य मनोमूलमिदं स्मृतम् ॥ (३) मनोविकल्पसनातन्तद्विकल्पपरिक्ष यात् । क्षीयते दग्धसंसारो निस्सार इति निश्चितः॥ १३४॥ (४) चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोध- येत् ॥ यञ्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्स- नातनम् ॥ १३५॥ (१) मुक्तिकोपनिषत् अ० २ । श्लो० ३६ । ५० ८६२ । पृ०१। पं०४॥ (२) योगशिखोप० अ०६ । श्लो०५९/प०६३०।पृ०२|पं०३।। (३) महोपनिषत् अ० २ । श्लो० ३४ । प०५७०। पृ०१।१०७।। (४) मैत्रायण्युपनिषत् प्रपा० ४ । लो० ३ । प० २४३ । पृ०२। पं०३॥

·साधनप्रकरणम् २. (६७) (१) मनो हि द्विविधम्प्रोकं शुद्धञ्चाशुद्ध- मेव च ॥ अशुद्धं कामसंकल्प शुद्धं काम- विवर्जितम् ॥ १३६॥ (२) अयं सोऽहमिदं तन्म एतावन्मात्र- कम्मनः ॥ तदभावनमात्रेण दात्रेणेव विली- यते ॥ १३७॥ (३) यदोदेति मनो नाम्नि वासनावासि- तान्तरा । तांताम्परिहरेत्प्राज्ञस्ततोऽविद्या- क्षयो भवेत् ।। १३८॥ अथ मनोनाशक्रमा। (४) द्वौ क्रमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानम्मु- नीश्वर ॥ योगस्तूवृत्तिरोधो हि ज्ञानं सम्य- गवेक्षणम् ।। १३९॥ १-कामसङ्कल्परूपव्यापारानरोधः ॥ (१) मैत्रायण्युपनिषत् प्रपा० । श्लो० ६ । प० २४३ । पृ०२ । पं०६॥ (२-३) महोपनिषत् अ०४ । श्लो० १३७-१३८ ५० ५८३ । पृ०२ । पं०६-४॥ (४) शाण्डिल्योपनिषत् अ० ४ । श्लो० २४ । प० २५१ । पृ०१। पं०९॥

·(६८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ मनोवृक्षस्य बीजद्वयमाह । (१) द्वे बीजे चित्तवृक्षस्य प्राणस्यन्दनवा- सने ॥ एकस्मिँश्च तयोः क्षीणे क्षिप्रं द्वे अपि नश्यतः॥ १४०॥ अथ प्राणस्पन्दनिरोधनप्रकारः। (२)प्राणायामहढाभ्यासयुक्त्या च गुरु- दत्तया ॥ आसनाऽशनयोगेन प्राणस्यन्दो निरुध्यते ॥ १४१॥ अथ वासनायाः स्वरूपम् । (३) दृढभावनया त्यक्तपूर्वापरविचारणम् । यदादानम्पदार्थस्य वासना सा प्रकी- तिता ॥ १४२॥ अथ वासनायाःक्षयप्रकारः। (४) असङ्गव्यवहारत्वाद्भवभावनवर्जनात् ॥ शरीरनाशदर्शित्वा वासना न प्रवर्तते।।१४३॥ (१) मुक्तिकोपनिषत् अ०२ 1 श्लो० २७/५०८३२ पृ०१॥पं०२॥ (२) अन्नपूर्णोपनिषद अ०४ । श्लो० ८७ । प० ६७२ । पृ०२ । प० ७ ॥ । (३) मुक्तिकोपनिषत् अ० २ । श्लोक १७ । ५० ८६४ । पृ० १ । पं० २ ॥ : (४) सुक्तिकोपनिपत् अ० २ । श्लो० २८५। पं०८६२ । पृ०१। पं०३ ॥

·साधनप्रकरणम् २० अथ सङ्गलक्षणम् । (१) भावाभावे पदार्थानां हर्षाऽमर्षविका- रदा ॥ मलिना वासनायैषा सा सङ्ग इति कथ्यते॥ १४४॥ अथासङ्गलक्षणम् । (२) दुःखैन ग्लानिमायासि हृदि हृष्य- सिनो सुखैः ॥ आशावैवश्यमुत्सृज्य निदा- घाऽसङ्गताम्भज॥ १४५॥ अथ शुद्धवासनालक्षणम् । (३) मुक्ता हर्षविषादाभ्यां शुद्धा भवति वासना॥१४६॥ अथ शुद्धवासनाफलम् । (४) ये शुद्धवासना भूयो न जन्माऽनर्थ- भागिनः॥१४७॥ (१-२-३) अन्नपूर्णोपनिषद् अ० ५। श्लो०५।६।७। प०६७३ । पृ०२।१०१।४।३।। (४) महोपनिषद् अ० १ । श्लो०४०प०५७१ । पृ० १६०५॥

·(७०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ चिरकालाभ्यासाद्भववासनाक्षयमाह । (१) जन्मान्तरशताऽभ्यस्ता मिथ्यासंसार- वासना । सा चिराभ्यासयोगेन विना न क्षीयते क्वचित् ॥ १४८॥ (२) मानसीर्वासनाः पूर्वन्त्यक्त्वा विषय- वासनाः॥ मैत्राऽऽदिवासनानाम्नीऍहाणा- मलवासनाः॥१४९ ॥ ता अप्यऽन्तः परि- त्यज्य ताभिर्व्यवहरनपि ॥ अन्तश्शान्तस्स- मस्नेहो भवचिन्मात्रवासनः ॥ १५० ॥ तामप्यथ परित्यज्य मनोबुद्धिसमन्विनाम। शेष स्थिरसमाधानोमयि त्वं भव मारुते॥१५१ (३) यत्तत्संदेद्यते किञ्चित्तत्राऽऽस्थापरि- वर्जनम् ॥ १२॥ (१) मुक्तिकोप० २ । श्लो०१४। प० ८६१ । पृ०१ । पं०४॥ (२) मुक्तिकोपनिषद् अ० २ } श्लो० ६९, ७०, ७१ । प० ८६४ । पृ०२ । पं०८॥ (३) महोपनिषत् अ०४ । श्लो०१११११०५८४ । पृ०२। पं०६॥

·साधनप्रकरणम् २. (७१) (१) अध्यात्मशास्त्रमन्त्रेण तृष्णाविषवि- धूचिका ॥क्षीयते भावितेनाऽन्तश्शरदा मि- हिका. यथा ॥ १५३॥ (२) सम्यगालोचनात्सत्याद्वासना प्रवि- लीयते ॥ वासनाविलये चेतस्सममायाति दीपवत् ॥ १५४॥ (३) बद्धपद्माऽऽसनस्तिष्ठन्नर्धोन्मीलित- लोचनः ॥ बाह्यानाभ्यन्तरांश्चैव स्पर्शान्परि- हरञ्छनैः॥ १५॥ (४) सर्वत्र सर्वतस्सर्वं ब्रह्ममात्राऽवलोक- नम् ॥ सद्भावभावनादाढादासनालयम- श्नुते ॥ १६॥ १-रजांसि धूलय इत्यर्थः॥ (१) अन्नपूर्णोपनिषत् अ०५ । श्लो०१४।प०६७४।पृ०११पं०३॥ (२) मुक्तिकोपनिषत् अ० २ । श्लो० १७ । प० ८६१ । पृ० १ । पं० ९॥ (३) अन्नपूर्णोपनिषत् अ० ३ श्लो०४।५० ६६५ । पृ०२।पं०५॥ (४) अध्यात्मोपनि० श्लो०१३ । प०६८८ । पृ०१ । पं०८।७॥

·। (७२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- क्रियानाशाद्भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासना-क्ष यः॥ १५७॥ (१) मनसोऽभ्युदयो नाशो मनोनाशो महो- दयः॥ १५८॥ (२) अन्तर्मुखतया सर्व चिह्नौ त्रिजग- तृणम्॥जुह्वतोऽन्तनिवर्तन्ते मुनेश्चित्ताऽऽदि- विभ्रमाः॥१५९॥ (३) वासनायास्तथा वढेरृणव्याधिद्विषा- मपि ॥ स्नेहवैरविषाणां च शेपस्स्वल्पोऽपि बाधते ॥ १६०॥ अथ मनोजये युक्तयः। (४) अध्यात्मविद्याधिगमः साधुसंगतिरेव च ॥ वासनासम्परित्यागः प्राणस्पन्दनिरो- १-तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदहिनाम् । अजात- शत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूषणाः ॥ मय्यनन्येन भावन- (१) मुक्तिकोपनि० अ०२।श्लो०३९ । प० ८६२ । पृ०२२पं०७ ।। (२) अन्नपूर्णोप० अ०५ श्लो०१२। प०६७४। पृ०१३ पं० १ ।। (३) अन्नपूर्णोपनिषत् अ० ५।श्लो०१७।५०६७४।पृ०११पं०७ ॥ (४) मुक्तिकोपनि० अ० २। श्लो० ४४।४५ । प० ८६३ । पृ०१। पं०४॥

·साधनप्रकरणम् २. (७३) धनम् । एतास्तु युक्तयः पुष्टाः सन्ति चित्त- जये किल॥ १६१॥ अथ साधुलक्षणम्। (१)नाऽऽपदि ग्लानिमायान्ति निशि हेमाऽ- म्बुजं यथा। नेहन्ते प्रकृतादन्यद्रमन्ते शिष्ट- वर्त्मनि॥१६२॥आकृत्यैव विराजन्ते मैत्र्यादि- गुणवृत्तिभिः ॥ समास्समरसास्सौम्यास्सततं साधुवृत्तयः ॥ १६३ ॥ अब्धिवद्धतमर्यादा भवन्ति विशदाऽऽशयाः॥ नियतिं न विमु- ञ्चन्ति महान्तो भास्करा इव ॥ १६४ ॥ -भक्ति कुर्वन्ति ये दृढाम् । मत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजन- बान्धवाः । मदाश्रयाः कथानिष्ठाः शृण्वन्ति कथयन्ति च ॥ तपन्ति विविधास्तापा नैतान्मद्गतचेतसः। त एव साधवः साध्वि सर्वसङ्गविवर्जिताः ॥ सङ्गस्तेष्वथ ते प्रार्थ्यः सङ्गदोपहरा हि ते । इति श्रीमद्भागवते कपिलदेववाक्यम् ॥ (१) महोपनिषद् अ० ४ । श्लो० १८॥ १९ । २० । प०५७८ । पृ०२। पं० २॥

·(७४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१)करणानि समाहृत्य विषयेभ्यस्समा- हितः ॥ अपानमूर्ध्वमाकृष्येदुदरोपरि धार- येत् ॥ १६५ ॥ वधन्कराभ्यां श्रोत्रादिकर- णानि यथातथम् ॥ युञानस्य यथोक्तेन वर्त्मना स्ववशं मनः॥१६६॥ अथ वासनादीनां समकालाभ्यासमाह। ( २ ) वासनाक्षयविज्ञानमनोनाशा महा- मते ॥ समकालं चिराभ्यस्ता भवन्ति फलदा मताः॥१६७॥ अथ दमलक्षणम् । (३) श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च मुक्त्वा च दृष्ट्वा प्रात्वा चयो नरः॥न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः ॥ १६८॥ (१) त्रिशिखीब्राह्मणो प० श्लो० ११४ । ११५ । प० ४३८ । पृ०२ । पं०१॥ (२) मुक्तिकोपनिषद् अ० २ । श्लो० १० । प० ८६०। पृ०२ । पं०९। (३) नारदपरिव्राजकोपनिषत् उ०३ । श्लो० ३८ । प०४०३। पृ०१। पं०९ ॥

·साधनप्रकरणम् २. (७५) अथ तितिक्षालक्षणम् । (१) द्वन्द्वसहिष्णुन शीतं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न निद्रा न मानावमाने च षडर्मि- वर्जितः॥ १६९॥ अथोपरतिलक्षणम् । (२) अस्मात्पदाऽर्थनिचयायावत्स्थावरज- गमात् । तृष्णाऽऽदेदेंहपर्यन्तान्माकिञ्चि- तत्र रोचताम् ॥ १७० ॥ अथ श्रद्धा। (३) असंशयवतां मुक्तिः संशयाविष्टचेत- साम् ॥ न मुक्तिर्जन्मजन्मान्ते तस्माद्धि- श्वासमाप्नुयात् ॥ १७१॥ (१) नारदपरिव्राजकोपनिषत् उ० ३। श्र० ८६ । प० ४७ । पृ०१ । पं०१॥ (२) अन्नपूर्णोपनिषत् अ०५ । श्लो० १०।६ ५० ४८० । पृ० १। पं०४॥ (३) मैत्रेयोपनिषत् अ० २ । श्लो० १६०प०३०७।०२।पं०५ ॥

·(७६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) आस्तिक्यं नाम वेदोक्तधर्माऽधर्मेषु विश्वासः॥ १७२॥ अथ समाधानम् । (२) यस्त्वात्मरतिरेवाऽन्तः कुर्वन्कमें- न्द्रियैः कियाः॥ न वशो हर्षशोकाभ्यां स समाहित उच्यते ॥ १७३॥ अथ मुमुक्षुता। (३)शास्त्रसज्जनसंपर्कवैराग्याभ्यासरूपिणी॥ प्रथमा भूमिकैपोक्ता मुमुक्षुत्वप्रदायिनी॥१७४॥ (४) भावेष्वरतिरायाता पथिकस्य मरु- ष्विव ॥ शाम्यतीदं कथं दुःखमिति तप्तोऽस्मि चेतसा ॥ १७५॥ प्राप्यं संप्राप्यते येन भूयो येन न शोच्यते ॥ परा या निर्वृतेः स्थानं यत्तजीवितमुच्यते ॥ १७६॥ (१) शाण्डिल्योपनिषत् अ० २ । श्लो० ४ । प० ५४३ । पृ०२। पं०४॥ (२) अन्नपूर्णोपनिषत् अ० शश्लो० ३०प०६६१ पृ०११पं०४॥ (३) अन्नपूर्णोपनिषत् अश्लो०८श प०६७८ । पृ०२॥ पं०४॥ (४) महोपनिषत् अ०३।श्लो०६।१२।१०५७४। पृ०१। पं०२॥

·साधनप्रकरणम् २. (७७) वैराग्यादीनां फलानि । (१) वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम् । स्वाऽऽनन्दाऽनुभवाच्छान्तिरेषेवी- परतेः फलम् ॥ १७७॥ इति श्रीमन्मैथिलकुलालङ्कारवाबूनन्दनशर्म- सङ्गृहीतश्रुतिसिद्धान्तसारसङ्ग्रहे साधनप्रकरणं द्वितीयम् ॥ २॥ (१) अध्यात्मोपनि० श्लो० २८ । प० ६८९ । पृ० ११ पं०८॥

·(७८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ योगप्रकरणन्तृतीयम् ॥ ३ ॥ (१) मूलाधारादिषट्चक्रसहस्रारोपरि स्थि- तम्॥योगज्ञानैकफलकं रामचन्द्रपदं भजे॥१॥ अथ योगज्ञानयोरन्योन्याश्रयत्वमाह । (२) योगहीनं कथंज्ञानं मोक्षदं भवतीहभोः॥ योगोपि ज्ञानहीनस्तु न क्षमो मोक्षकर्मणि ॥ तस्माज्ज्ञानं च योगञ्च मुमुक्षुदृढमभ्यसेत् ॥२॥ (३) सर्वे वदन्ति शस्त्रेण जयो भवति नान्यथा ॥ विना युद्धेन वीर्येण कथञ्जयम- वाप्नुयात् ॥ तथा ज्ञानेन कैवल्यं तद्योगर- रहितन्न हि ॥३॥ अथ योगस्य परत्वमाह । (१) जन्मान्तरैश्च बहुभिर्योगो ज्ञानेन लभ्यते ॥ ज्ञानन्तु जन्मनैकेन योगादेव (१) योगचूडामण्युपनिषद् प० ४४५ । पृ०२ । पं० ३ ॥ (२।४ ) योगशिखोपनि० अ० १ । श्लो०१३ । ५२ । ५१ । प०६०६ । पृ०२ । पं० ९.१ ॥ (३) योगबीजी०प०३ । पृ० २ । पं०४ ।

·योगप्रकरणम् ३. (७९) प्रजायते ॥ तस्माद्योगात्परतरो नास्ति मार्गस्तु मोक्षदः॥४॥ (१) योगमार्गे मोक्ष एवं प्रार्थयन्ते॥५॥ अथ योगलक्षणम् । (२)मनः प्रशमनोपायो योग इत्यभिधी- यते ॥५॥ (३) यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ॥ बुद्धिश्च न विचेष्टते तमाहुः परमाङ्ग तिम् ॥ तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामि- न्द्रियधारणाम् ॥६॥ १-नियापाराणि भवन्ति ॥२-श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियाणि ॥ ३-व्यापारवती न भवति ॥ ४-आत्मनो भानस्य साधन- भूताम् ॥ ५-लय, विक्षेप, कषाय, रसास्वादादिविघ्नैरक- म्पाम् ॥ ६ ज्ञानेन्द्रियमनोबुद्धिनैश्चल्यरूपामवस्थाम् ॥ (१) भिक्षुकोपनिषत् प० ५६६ । पृ० २। पं० ६ ॥ (२) महोपनिषद् अ० ५। श्लो० ४२ । प० ५८९ । पृ०१। ५०३ ॥ (३) कठोपनि० अ० २ । व० ९ । प०१२ । पृ०२। पं०४॥

·(८०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) अपानप्राणयोरैक्यं स्वरजोरेतसो- स्तथा ॥ सूर्याचन्द्रमसोयोंगो जीवात्मपरमा- मनोः ॥ एवन्तु इन्द्रजालस्य संयोगो योग उच्यते ॥७॥ अथ योगसाधनानि। (२) षट्चक्रं षोडशाधारं त्रिलक्ष्यं व्योम- पञ्चकम् ॥ स्वदेहे यो न जानाति तस्य सिद्धिः कथं भवेत् ॥८॥ अथ मन्त्रयोगः। (३) अनाख्येयमिदं गुह्यं योगिनां कोश- सन्निभम् । हंसस्याकृतिविस्तारं भुक्तिमुक्ति- फलप्रदम् ॥ ९॥ (१) योगशिखोपनिषत् अ० १ । श्लो० ६८ । प० ६१० । पृ०२ । पं०१॥ (२) योगचूडामण्युपनिषद् श्लो०३ । प०४४५ । पृ०२।पं०५॥ : (३) हंसोपनि०प० १९४ । पृ०२ । पं०५॥

·योगप्रकरणम् ३. (८१) अथ षट्चक्राण्याह। (१) चतुर्दलं स्यादाधारं स्वाधिष्टांनं च षड्दलम् । नाभौ दशदलं पनं हृदयेद्वादशा- रकम् ॥ १० ॥ पोडशारं विशुद्धाख्यं भ्रूमध्ये द्विदलं तथा ॥ सहस्रदलसङ्ख्यातं ब्रह्मरन्ध्रे महापथि ॥ ११ ॥ १-आधारचक्रं चतुर्दलं तप्तहेमवर्णाभं सँ विभू- षितं मध्ये त्रिकोणमिच्छाज्ञानक्रियात्मकं तन्मध्ये स्वयं- भूलिङ्ग कोटिसूर्यसमप्रभं सवाहनं सशक्ति श्रीगणेशाधिष्ठितं विभावयेत् ॥२-स्वाधिष्ठानचक्रं षड्दलं वद्रिवर्ण हीरकमभं ब मैं मैं य र ल भूषितं सवाहनशक्ति ब्रह्माधिष्ठितं भावयेत् ॥ ३-मणिपूरकाजं दशदलं नीलजीमूतसन्निभं बहुतेजोमयं इँढण तदधनपर्फ संयुतं सवाहनं सशक्ति श्रीविष्ण्वधिाष्ठत विभावयेत् ॥ ४-अनाहताजं द्वादशदलं प्रवालरुचिवर्णमु- द्यतादित्यसन्निभं करबगंधैंङच जाऊँटटसंयुतं मध्ये बाणा- ख्यलिङ्गं सूर्यायुतसमप्रभं सवाहनं सशक्ति रुद्राधिष्ठितं भावयेत् ॥ ५ विशुद्धाजं षोडशदलं धूम्रवर्ण महत्प्रभं सबिन्दुस्वरभूषितं प्रदीपकलिकाकारं जीवात्माधिष्ठितं भाव- येत् ॥ ६ आज्ञाचक्र द्विदलं चन्द्राभं हँसंभूषितं दिव्यसौदा- मिनीनिचयाकारं निर्वाणाख्यपरमात्माधिष्ठितं भावयेत् ॥- (१) योगचूडामण्युपनिषद् पं० ४४५ । पृ० २। पं०८ ॥

·(८२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) आधार गुदमित्युक्तं स्वाऽधिष्ठानं तु लैङ्गिकम् ॥ मणिपूरं नाभिदेशं हृदयस्थम- नाहतम् ॥ १२॥ विशुद्धिः कण्ठमूले च आज्ञाचक्रं च मस्त- कम् ॥ षट्चक्राणि परिज्ञात्वा प्रविशेत्सुख- मण्डले ॥ १३॥ अथ वैष्णवीमुद्राया सामान्यलक्ष्यमाह । (२) गुदमेढ़ान्तरालस्थं मूलाधारं त्रिको- णकम् ॥ १४॥ (३) तप्तवामीकराभासं तडिल्लेखेव विस्फु- -७ सहस्रार हिमवर्णाभं स्फटिकाभं सर्ववर्णविभूषितं तन्मध्ये श्वेतवर्ण द्विभुजं वराभयकरं श्वेतमाल्यानुलेपनं स्वप्रकाशरूपं स्ववामास्थताक्तशत्त्या स्वप्रकाशरूपया सहितं गुरुं भावयेत् ॥ १-प्रतप्तस्वर्णवर्णम् । योगकुण्डलिन्युप० अ० ३ । श्लो० १० । ११ । प० ७५० । पृ०१। पं०२ ।। (२) योगशिखोपनिषद् अ० १ । श्लो० १६९ । ५० ६१७ पृ०१। पं०५॥ (३) योगचूडामण्युप० श्लो० ९ । प० ४४६ । पृ० १ । पं०५॥ -- ·योगप्रकरणम् ३. (८३) (१) तस्य मध्यगतं वह्निम्प्रज्वलेहीपव- तिवत् ॥१६॥ अथ मठप्रकारः। (२) सुशोभनं मठं कुर्यात्सूक्ष्मद्वारन्तु निर्बणम् ॥ मत्कुणैर्मशकैलूकैर्वजितं च प्रय- त्नतः॥ १७॥ अथासनविधिः। नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्त- रम् ॥ १८॥ अथाभ्यासविधिः। (३) सिद्धासने स्थितो योगी मुद्रां संधाय वैष्णवीम् ॥१९॥ १ भूमिगत विवरादिरहितम् ॥ (१) योगशिखोपनि० श्लो० ७४ । ५० ६१० । पृ०२। पं०९॥ (२) योगतत्त्वोपनिषत् श्लो० ३२ । प० ३८८ । पृ०२ । पं० ६ ॥ (३) नादबिन्दूपनिषद् श्लो० ३१ । प० ३६९ । पृ०२ ॥ पं०३॥

·(८४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- weindia (१) गुदमवष्टभ्याधाराद्वायुमुत्थाप्य स्वा- धिष्ठानं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य मणिपूरकं च गत्वा अनाहतमतिक्रम्य विशुद्धौ प्राणान्नि- रुध्याज्ञामनुध्यायन्ब्रह्मरन्धं ध्यायन् त्रिमा- वोऽहमित्येवं सर्वदा ध्यायन् ॥ २० ॥ (२) अकारे रेचितं पद्ममुकारेणैव भियते । मकारे लभते नादमधमात्रा तु निश्चला॥२३॥ (३) अनाहतस्वरूपेण ज्ञानिनामूर्ध्वगो भवेत् ॥ तैलधारामिवाच्छिन्नं हीर्घघण्टानि- नादवत् ॥ २२ ॥ प्रणवस्य ध्वनिस्तद्वत्तदग्रं ब्रह्म चोच्यते ॥ ज्योतिर्मयं तदनं स्याद- वाच्यं बुद्धिसूक्ष्मतः ॥२३॥ अथ नादस्वरूपम् । (४) अथो नादमाधाराद् ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं शुद्ध- स्फटिकसङ्काशं स वै ब्रह्म परमात्मेत्युते ॥२४॥ (१) हंसोपनि०प० १९४ । पृ० २ । पं०८॥ (२) योगतत्त्वोप०। ५० ३९५ । पृ०२ । पं० २ ॥ ( ३ ) योगचूडामण्युपनिषद् । श्लो० ९ । प० ४५१ पृ०२। पं०४॥ (४) हंसोपनिषद् प० १९५ । पृ ० १ । पं० २ ॥

·. योगप्रकरणम् ३. (८५) अथाजपाजपविधिः। अथ हंस ऋषिः । अव्यक्ता गायत्री छन्दः। परमहंसो देवता । अहमिति बीजम् । स इति शक्तिः। सोऽहमिति कीलकम्। सूर्याय सोमाय निरञ्जनाय निराभासाय तनुसूक्ष्म प्रचोदया- दिति। अग्नीषोमाभ्यां वौषट् हृदयाघङ्गन्या- सकरन्यासौ भवतः॥ २५ ॥ एवं कृत्वा हृदये अष्टदले हंसात्मानं ध्यायेत् अग्नी- पोमौ पक्षावोङ्कारः शिरो बिन्दुस्तु नेत्रे मुखं रुद्रो रुद्राणी चरणौ बाहू कालश्चाग्निश्चो भे पावें भवतः पश्यत्यनागारश्च शिष्टोभय- पार्वे भवतः एषोऽसौ परमहंसो भानुको- टिप्रतीकाशः येनेदं व्याप्तम् ॥ २६ ॥ अथ हंसस्याष्टधा वृत्तिः। तस्याष्टधा वृत्तिर्भवति । पूर्वदले पुण्ये मतिः आग्नेये निद्रालस्यादयो भवन्ति ॥ याम्ये करे मतिः॥ नैर्ऋते पापे मनीषा। वारुण्यां क्रीडा ॥ वायव्ये गमनादौ ·(८६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- बुद्धिः ॥ सौम्ये रतिप्रीतिः ॥ ईशाने द्रव्यादानम् ॥ मध्ये वैराग्यम् । केसरे जाग्र- दवस्था कार्णिकायां स्वप्नः। लिङ्गे सुषुप्तिः॥ पद्मत्यागे तुरीयम् । यदा हंसो नादे लीनो भवति तदा तुर्यातीतमुन्मनमजपोपसंहार इत्यभिधीयते ॥२७॥ अथाजपाजपस्वरूपम् । (१) हङ्कारेण बहिर्याति सकारेण विशे- त्पुनः। सहंसेत्यमुं मन्त्रं जीवो जपति सर्व- दा॥२८॥षट्शतानि दिवा रात्रौ सहस्रा- ण्येकविंशतिः। एतत्सङ्घयान्वितं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ॥२९॥ १-जपसमर्पणमाह-षट्शतं गणनाथाय षट्सहस्रन्तु वेधसे । विष्णवे षट्सहस्रन्तु षट्सहस्रं शिवात्मने । जीवात्मने सहनन्तु सहस्रं परमात्मने । सहस्रं गुरवे चैव जपसंख्यां निवेदयेत् ॥ (१) योगचूडामण्युपनिषद् श्लो० ३१ । ३२ । प० ४४७ । पृ०२।१०३॥

·योगप्रकरणम् ३. (८७) (१) स एव जपकोट्या नादमनुभवति ॥३०॥ (२)अनाहतस्य शब्दस्य तस्य शब्दस्य यो ध्वनिः । ध्वनेरन्तर्गतं ज्योतिज्योतिषोऽन्त- गतं मनः॥ तन्मनो विलयं याति तद्विष्णोः परमम्पदम् ॥३१॥ (३) हंसवशान्नादो दशविधो जायते । अथ नादभेदाः। चिणीति प्रथमः॥ चिञ्चिणीति द्वितीयः॥ घण्टानादस्तृतीयः ॥ शङ्खनादश्चतुर्थः । पञ्चमस्तन्वीनादः । षष्ठस्तालनादः । सप्तमो वेणुनादः । अष्टमो मृदङ्गनादः। नवमो भेरीनादः । दशमो मेघनादः । नवमं परित्यज्य दशममेवाभ्यसेत् ॥ ३२॥ १-अनाहतन्तु यच्छब्दं तस्य शब्दस्य यो ध्वनिरिति पाठा- न्तरम् । (१-३) हंसोपनिषद् प० १९५ । पृ० २ । पं० ६१९ ॥ २ योगशिखोपनि० अ०६। श्लो० २१ । प०६२८1०११पं०३॥

·(८८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- animun अथ नादफलानि । प्रथमे चिचिणीगात्रं द्वितीये गात्रभृञ्जनम् । तृतीये खेदनं याति चतुर्थे कम्पते शिरः॥ पञ्चमे स्रवते तालु पष्टेऽमृतनिषेवणम् । सप्तमे गूढ विज्ञानं परा वाचा तथाष्टमे ॥ अदृश्यं नवमे देहं दिव्यं चक्षुस्तथाऽमलम् । दशमे परमं ब्रह्म भवेद्ब्रह्मात्मसन्निधौ ॥ तस्मिन् मनो विलीयते मनसि सङ्कल्पवि- कल्पे दग्धे पुण्यपापे सदाशिवः शक्त्यात्मा सर्वत्रावस्थितः स्वयंज्योतिः शुद्धो बुद्धो नित्यो निरञ्जनः शान्तःप्रकाशते ॥३३॥ (१) अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदा सदा ॥ अस्यास्सङ्कल्पमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ अनया सदृशं ज्ञानं न भूतं न भविष्यति ॥३४॥ इति मन्त्रयोगः । (१) योगचूडामण्युपनिषद् श्लो० ३३ । ३४ । प० ४४७ । पृ० २ । पं०६॥

·योगप्रकरणम् ३. (८९) अथाष्टाङ्गयोगमाह। (१) सांकृते शृणु वक्ष्यामि योगं साष्टाङ्ग- दर्शनम् ॥ यमश्च नियमश्चैव तथैऽऽवासन- मेव च ॥३५॥प्राणायामस्तथा ब्रह्मन्प्रत्या- हारस्ततः परम् ॥ धारणा च तथा ध्यानं समाधिश्चाष्टमं मुने ॥३६॥ अथ सलक्षणदशविधयमानाह । अदिसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य दयाऽऽर्जवम् ॥ क्षमा धृतिमिताहारश्शौचञ्चैव यमादश॥३७॥ वेदोक्तेन प्रकारेण विना सत्यं तपोधन ॥ कायेन मनसा वाचाऽहिंसाऽहिंसा न चान्यथा ॥ ३८॥ आत्मा सर्वगतोऽच्छेद्यो न ग्राह्य इति मे मतिः ॥ सा चाहिंसा वरा प्रोक्ता मुने वेदान्तवेदिभिः॥ ३९ ॥ चक्षुरा- दीन्द्रियैदृष्टं श्रुतं नातं मुनीश्वर ॥ तस्यैवो- तिर्भवेत्सत्यं विप्र तन्नाऽन्यथा भवेत्॥४०॥ १ चित्तस्य कोमलत्वम् । (१) श्रीजाबालदर्शनोप० ख०१। श्लो० ४। १३ । प०७६७। पृ० १ । पं०३॥

·(९०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- सर्व सत्यम्परब्रह्मन चान्यदिति या मतिः॥ तच्च सत्यं वरम्प्रोक्तं वेदान्तज्ञानपारगैः ॥ ॥४१॥अन्यदीये तृणे रत्ने काञ्चने मौक्ति- केपि च ॥ मनसा विनिवृत्तिवें तदस्तेयं विदुर्बुधाः॥ ४२ ॥ आत्मन्यनात्मभावेन व्यवहारविवर्जितम् ॥ यत्तदस्तेयमित्युक्त- मात्मविद्भिर्महामते ॥४३॥ कायेन वाचा मनसा स्त्रीणाम्परिविवर्जनम् ॥ ऋतौ भायी- न्तदा स्वस्य ब्रह्मचर्यन्तदुच्यते ॥४४॥ (१) दर्शनं स्पर्शनं केलिः कीर्तनं गुह्यभा- पणम् ॥ संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिष्प- त्तिरेव च ॥ ४५ ॥ एतन्मैथुनमष्टाङ्गम्प्रव- दन्ति मनीषिणः ॥ विपरीतम्ब्रह्मचर्यमनुष्ठे- यम्मुमुक्षुभिः ॥ ४६॥ (२) ब्रह्मभावे मनश्चारम्ब्रह्मचर्यम्परन्तपः। ॥४७॥ स्वात्मवत्सर्वभूतेषु कायेन मनसा (१) कठरुद्रोपनिषद् श्लो० ५। ६ । प० ७३१॥ पृ० ११५०५॥ (२) श्रीजाबालदर्शनोपनिषद् खं०१ । श्लो० १४ । से १८ । प०७६७ । पृ०२ । पं०५॥

·योगप्रकरणम् ३. (९१) गिरा ॥ अनुज्ञा या दया सैव प्रोक्ता वेदान्त- वेदिभिः॥४८॥ पुत्रे मित्र कलत्रे च रिपो स्वात्मनि सन्ततम् । एकरूपम्मुने यत्तदा- जवम्प्रोच्यते मया ॥४९॥ कायेन मनसा वाचा शत्रुभिः परिपीडितें ॥ बुद्धिक्षोभनि- वृत्तियां क्षमा सा नरपुङ्गव ॥ ५० ॥ (१) अपकारिणि कोपश्चेत् कोपे कोपः कथन ते ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणाम्प्रसा परिपन्थिनि ॥५१॥ (२) धृतिर्नामार्थहानी स्वेष्टबन्धुवियोगे तत्प्राप्तौ सर्वत्र चेतः स्थापनम् ॥ १२॥ (३) वेदादेव विनिर्मोक्षः संसारस्य न चा- न्यथा ॥ अहमात्मा नचान्योस्मीत्येवमप्र- १-बोधः। (१) याज्ञवल्क्योपनिषद् श्लो०२० । १०८०८ । पृ० २ । पं०६।। (३)शाण्डिल्योपनिषद् खं० १ । प० ५४२ । पृ० ११ पं०८॥ (३) श्रीजाबालदर्शनोपनिषद् खं० १ । श्लो० १९ । ५०७६८ । पृ०१। पं०२॥ - ·(९२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- च्युता मतिः ॥ इति विज्ञाननिष्पत्तिधृतिः प्रोक्ता हि वैदिकैः ॥५३॥ अल्पमृष्टाऽश- नाभ्याञ्च चतुर्थांशावशेषकम् । तस्माद्योगा- नुगुण्येन भोजनम्मितभोजनम् ॥ ५४॥ (१) लवणं सार्पपं चाम्लमुष्णं रूक्षं च तीक्ष्णकम् ॥ शाकजातं रोमठादिवह्निस्त्रीप- थसेवनम् ॥ प्रातःस्नानोपवासादि काये केशांश्च वर्जयेत् ॥ ५५ ॥ अभ्यासकाले प्रथमं शस्तं क्षीराज्यभोजनम् ॥ गोधूम- मुद्गशाल्यनं योगवृद्धिकरं विदुः॥५६॥ (२) आहारशुद्धौ सात्त्वशुद्धिः, सत्त्वशुद्धौ धुंवा स्मृतिः, स्मृतिलम्भे सर्वग्रंन्थीनां वि- प्रमोक्षः॥१७॥ १-हिंगुप्रभृतिवृक्षनिर्यासरूपम् ॥ २-भोक्तुभॊगायाहियत इत्याहारः शब्दादिविषयविज्ञानम् । तस्य विषयोपलब्धिल- (१) योगतत्त्वोपनिषद् श्लो० ४७ । ४८ । प० ३८९ । पृ०२। पं०४॥ (२) छान्दोग्योपनि० प्र० ७ । ख० २६ । प० ९७ । ०१। पं०५॥

·योगप्रकरणम् ३ (९३) (१)स्वदेहमलनिर्मोक्षो मृजलाभ्याम्महामुने।। यत्तच्छौचम्भवेद्वाह्यम्मानसम्मननं विदुः५८॥ अहं शुद्ध इति ज्ञानं शौचमाहुर्मनीषिणः ॥ अत्यन्तमलिनोदेहो देही चात्यन्तनिर्मलः॥ उभयोरन्तर ज्ञात्वा कस्य शौचं विधीयते॥१९॥ अथ सलक्षणदशविधनियमानाह। (२) तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानमीश्वर- पूजनम्॥सिद्धान्तश्रवणञ्चैव हीमतिश्च जपो -क्षणस्य विज्ञानस्य शुद्धी रागद्वेषमोहदोषैरसंस्पृष्टं विषयवि- ज्ञानमित्यर्थः। अत्रार्थे स्मृतिः-रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषया- निन्द्रियैश्चरन्नित्यादेः । ३-तद्वतोऽन्तःकरणस्य सत्त्वस्य नैर्मल्यम् ॥ ४-यथाऽवगते भूमात्मनि धुवाऽविच्छिन्ना स्मृतिरविस्मरणम्भवति ॥ ५-सर्वेषामविद्याकृतानर्थपाशरूपाणामनेकजन्मान्तरानुभ- वभावनाकठिनीकृतानां हृदयाश्रयाणां ग्रन्थीनां रागादीनाम् ॥ ६-विशेषेण प्रमोक्षाणां विनाशो भवति ॥ (१) श्रीजाबालदर्शन ख०१ । श्लो० २० । २१ । २२ । प०७६८ । पृ०११ पं०३ ॥ ( २ ) श्रीजाबालदर्शनोपनिषद् । खं० २ । श्लो० १-७। प०७६८। पृ०२। पं०२॥

·(९४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- व्रतम् ॥ एते च नियमाः प्रोक्तास्तान्वक्ष्या- मि क्रमाच्छृणु ॥६० ॥ वेदोक्तेन प्रकारेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ॥ शरीरशोषणं यत्त- तप इत्युच्यते बुधैः॥६१॥ को वा मोक्षः कथन्तेन संसारम्प्रतिपन्नवान् ॥ इत्यालोक- नमर्थज्ञास्तपः शंसन्ति पण्डिताः ॥ ६२॥ यदृच्छालाभतोनित्यम्प्रीतियां जायते नृणाम्। तत्सन्तोपं विदुः प्राज्ञाः परिज्ञानकतत्पराः॥ ॥ ६३ ॥ ब्रह्मादिलोकपर्यन्ताद्विरत्त्या यल्लभेत्प्रियम् ॥ सर्वत्र विगतस्नेहः सन्तो- पम्परमं विदुः ॥६४॥ श्रौते स्मार्ते च विश्वासो यस्तदास्तिक्यमुच्यते ॥ ६५ ॥ न्यायार्जितधनं श्रान्ते श्रद्धया वैदिके जने ॥ अन्यद्वा यत्प्रदीयेत तदानम्प्रोच्यतेमया॥६६॥ (१) ईश्वरपूजननाम प्रसन्नस्वभावेन यथा- शक्ति विष्णुरुद्रादिपूजनम् ॥६७॥ १-श्रुतिस्मृतिप्रतिपादिते विधौ इदमित्यमेवेति ॥ (१) शाण्डिल्योपनिषद् खं० २ । मं० ६ । ५० ५४३ । पृ०२। पं० ५ ॥

·योगप्रकरणम् ३. (९५) (१) रांगाद्यपेतं हृदयं वागदुष्टानृतादिना ॥ हिंसादिरहितं कर्म यत्तदीश्वरपूजनम् ॥ ६८॥ सत्यज्ञानमनन्तञ्च परानन्दम्परं ध्रुवम् ॥ प्रत्यगित्यवगन्तव्यं वेदान्तश्रवणम्बुधाः॥६९॥ वेदलौकिकमार्गेषु कुत्सितं कर्म यद्भवेत् ॥ तस्मिन्भवति या लज्जाहीःसैवेति प्रकीर्तिता। ॥ ७० ॥वैदिकेषु च सर्वेषु श्रद्धा या सामति- भवेत् ॥७॥ गुरुणा चोपदिष्टोपि तत्र सम्ब- न्धवर्जितः ॥ वेदोक्तेनैव मार्गेण मन्त्राभ्यासो जपः स्मृतः॥७२॥ कल्पसूत्रे तथा वेदे धर्मशास्त्रे पुराणके ॥ इतिहासे च वृत्तिर्या स जपःप्रोच्यते मया ॥ ७३ ॥ जपस्तु द्विविधः प्रोक्तो वाचिको मानसस्तथा ॥ वाचिकोऽपांशुरुच्चैश्च द्विविधः परिकीर्तितः ॥ १-विषयभोगसंसर्गवाञ्छारहितम् ।। २-प्रत्यक्प्रतिशरीरव्यापकम् । प्रत्यगात्मस्वरूपमित्यर्थः।। (१) श्रीजाबालदर्शन० । ख०२। श्लो०८-१६। पं० ७६९ । पृ०१। प०१॥

·(९६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- मानसो मननध्यानभेदाद्वैविध्यमाश्रितः ॥ ॥७४ ॥ उच्चै पस्तु सर्वेषां यथोक्तफलदो भवेत् ॥ उच्चै पादुपांशुश्च सहस्रगुण उच्यते ॥ मानसश्च तथोपांशोः सहस्रगुण उच्यते ॥ ७९ ॥ नीचैः श्रोत्रेण चेन्मन्त्रः श्रुतश्चेन्निष्फलो भवेत् ॥७६॥ (१) व्रतनाम वेदोक्तविधिनिषेधानुष्ठान- नैयत्यम् ॥ ७७॥ अथासनानि सलक्षणानि । (२) जानोरन्तरे कृत्वा सम्यक्पादतले उभे ॥ समग्रीवशिरः कायः स्वस्तिकनि- त्यमभ्यसेत् ॥ ७८॥ (३) उर्वोरुपरि वै धत्ते यदा पादतले उभे॥ पद्मासनम्भवेदेतत्सर्वव्याधिविषापहम्।। ॥ ७९ ॥ पद्मासनं सुसंस्थाप्य तदङ्गुष्ठद्वय- (१) शाण्डिल्योपनिषद् खं० २ । मं० १५ । प० ५४४ । पृ० १ । पं०१॥ (२) श्रीजाबालदर्शनोप० । खं० ३ । श्लो० २। प०७६९ । पृ०२। पं०४॥ (३) त्रिशिखिब्राह्मणोप० श्लो० ३९। ४० । प० ४३३ । पृ०२ । पं० ८॥

·योगप्रकरणम् ३. ( ९७) पुनः ॥ व्युत्क्रमेणैव हस्ताभ्याम्बद्धपद्मासनं भवेत् ॥ ८॥ (१) योनि वामेन सम्पीड्य मेद्रादुपरि दक्षिणम् ॥ भ्रूमध्ये च मनो लक्ष्य सिद्धास- नमिदम्भवेत् ॥ ८१ ॥ (२)गुदनियम्य गुल्फाभ्यां व्युत्क्रमेण समा- हितः ॥ योगासनम्भवेदेतदिति योगविदो विदुः ॥ ८२॥ (३) वामाङ्खिमूलकन्दाधो अन्यं तदुपरि क्षिपेत् ॥ समग्रीवशिरः कायो वज्रासनमिती- रितम् ॥ ८३॥ (४) प्रसार्य भुवि पादौ तु दोामड्डष्टमा- दुरात् ॥ जानूपरि ललाटं तु पश्चिमन्ताण- मुच्यते ॥ ८४॥ १-गुददेशमेद्रान्तरालस्थानम् ॥ (१) शाण्डिल्योपनिषद् खं० ३ । प० ५४४ । पृ०२ । पं०१ ॥ (२) त्रिशिखांब्राह्मणोपनि । श्लो० ३८ । प० ४३३ । पृ०२ । पं०६॥ (३) योगकुण्डलिन्युपनि० अ० १ । श्लो० ६ । प० ७४१ । पृ० १ । पं०१॥ (४ ) त्रिशिखोब्रा० । श्लो० ५० । ५२ । ५४ । प० ४३४ । पृ०२। पं० २।५।६।।

·(९८)
श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) आसनं विजितं येन जितन्तेन जगत्र-
यम् ॥ ८॥
अथ साङ्गप्राणायामः।
(२) मरुजयो यस्य सिद्धस्सेवयेत्तं गुरूं
सदा ॥ गुरुवक्रप्रसादेन कुर्यात्प्राणजयं
बुधः॥८६॥
(३) देहमानं स्वाङ्गुलीभिष्षण्णवत्यङ्गु-
लायतम् ॥ प्राणः शरीरादधिको द्वादशाडु-
लमानतः ॥ ८७ ॥ देहस्थमनिलं देहसमु-
द्भूतेन वह्निना ॥ न्यूनं समं वा योगेन कुर्व-
न्ब्रह्मविदिष्यते ॥ ८८॥
(४) गुदात्तु द्वयङ्गलादूर्ध्वम्मेद्रात्तु व्यङ्गुला-
दधः॥ देहमध्यं विजानीहि मनुजानां हि सां
कृते ॥ ८९॥
१-मूलाधारम् इदमेव योनिस्थानम् ॥
(१-३) ९७ पृष्ठान्त टि०वत् ।
(२) योगशिखोप० श्लो० ८०प० ६१२ । पृ०१ । प०६॥
(४) श्रीजाबालोपनिषद् अ० ४ । श्लो० २ । १।३।४।
प०७०। पृ०२ । पं०२।१॥ ३ ॥

·योगप्रकरणम् ३. (९९) (१) देहमध्ये शिखिस्थानं तप्तजाम्बूनद- प्रभम् ॥ त्रिकोणम्मनुजानान्तु सत्यमुक्तं हि सांकृते ॥९॥ (२) कन्दस्थानम्मुनिश्रेष्ठ मूलाधारानवा- डुलम् ॥ चतुरंगुलमायामविस्तारम्मुनि- पुंगव ॥ ९ ॥कुक्कुटाण्डवदाकारम्भूषितंतु त्वगादिभिः ॥ तन्मध्ये नाभिरित्युक्तं योग- ज्ञैर्मुनिपुङ्गव ॥ ९२॥ (३) तत्र चक्र द्वादशारं तेषु विष्ण्वादिमू- तयः । अहन्तत्र स्थितश्चक्र भ्रामयामि स्व- मायया ॥ ९३ ॥ अरेषु भ्रमते जीवः क्रमेण द्विजसत्तम । तन्तुपअरमध्यस्था यथा भ्रमति लुतिका ॥ प्राणाधिरूढश्चरति जीव- स्तेन विना नहि ॥ ९४ ॥ (४) तस्योर्ध्व कुण्डलीस्थानं नास्तिर्य- गथोर्ध्वतः॥ अष्टप्रकृतिरूपा सा चाष्टधा (१-२-३) ९८ पृष्ठस्थ जाबालोपनिषद्वत् । ( ४ ) त्रिशिखीब्राह्मणोपनि० । श्लो० ६१-६७ । ५० ४३५ । पृ०१ । पं० ७॥ ।

·(१००) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- कुण्डलीकृता ॥ ९५ ॥ यथावद्वायुसा- रञ्च ज्वलनादि व नित्यशः ॥ परितः कन्द- पार्वे तु निरुध्यैव सदा स्थिता ॥ ९६ ॥ मुखेनैव समावेष्टय ब्रह्मरन्ध्रमुखन्तथा ॥ योगकालेन मरुता साग्निना बोधिता सती॥ स्फुरिता हृदयाकाशे नागरूपा महोज्ज्व- ला॥९७॥ (१) कन्दमध्ये स्थिता नाडी सुपुम्णा सुप्रतिष्ठिता ॥ पद्मसूत्रप्रतीकाशा ऋजुरूवं प्रवर्तिनी ॥ ९८ ॥ ब्रह्मणो विवरं यावद्विद्यु- दाभासनालकम् ॥ वैष्णवी ब्रह्मनाडी च निर्वाणप्राप्तिपद्धतिः ॥ ९९ ॥ इडा च पिङ्गला चैव तस्याः सव्येतरे स्थिते ॥ इडासमुत्थिता कन्दाद्वामनासापुटावधि ॥ पिङ्गला चोत्थिता तस्मादक्षनासापुटाव- धि॥१०॥ गान्धारी इस्तिजिह्वाच द्वे चान्ये नाडिके स्थिते ॥ पुरतः पृष्टतस्तस्य वामे- (१) त्रिशिखीब्राह्मणोपनिषद् श्लो० ६७-७५ । प० ४३५ । पृ० १ । पं०४॥

·योगप्रकरणम् ३. तरदृशौ प्रति ॥ १०१ ॥ पूषायशस्विनी- नाड्यौ तस्मादेव समुत्थिते ॥ सव्येतर- श्रुत्यवधि पायुमूलादलम्बुषा ॥ १०२ ॥ अधोगता शुभा नाडी मेदान्तावधिरायता ॥ पादाङ्गुष्ठावधिः कन्दादधो याता च कौशि- की ॥ १०३॥ दशप्रकारभूतास्ताः कथिताः कन्दसम्भवाः ॥ तन्मूला बहवो नाडयः स्थूलसूक्ष्माश्च नाडिकाः ॥ १०४॥द्वासप्त- तिसहस्राणि स्थूलाः सूक्ष्माश्च नाडयः ॥ संख्यातुं नैव शक्यन्ते स्थूलमूलाः पृथ- ग्विधाः॥ यथाऽश्वत्थदले सूक्ष्माः स्थूलाश्च विततास्तथा ॥ १०५॥ (१) सरस्वती तु या नाडी सा जिह्वाड- न्तं प्रसर्पति ॥ १०६॥ (२)प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च ॥ नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो (१) योगशिखोपनिषद् । अ० ५ । श्लो० २३ । प० ६२४ । पृ०१। ०३॥ (२) त्रिशिखोब्राह्मणोपनिः श्लो० ७६-९३ । प० ४३६ । पृ० १ । पं०५॥

·(१०२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- धनञ्जयः ॥ १०७॥ चरन्ति दशनाडीषु दश प्राणादिवायवः॥ प्राणादिपञ्चकं तेषु प्रधानन्तत्र च द्वयम् ॥ १०८ ॥ प्राण एवाथवा ज्येष्ठो जीवात्मानं बिभर्ति यः ॥ आस्यनासिकयोर्मध्यं हृदयं नाभिमण्ड- लम् ॥ पादाङ्गष्टमिति प्राणस्थानानि द्विज- सत्तम ॥ १०९ ॥ अपानश्चरति ब्रह्मन् गुदमेद्रोरुजानुषु ॥ समानः सर्वगात्रेषु सर्वव्यापी व्यवस्थितः॥ ११० ॥ उदानः सर्वसन्धिस्थः पादयोर्हस्तयोरपि ॥ व्यानः श्रोत्रोरुकटयाञ्च गुल्फस्कन्धगलेषु च ॥ ॥१११॥ नागादिवायवः पञ्च त्वगस्थ्या- दिषु संस्थिताः ॥ तुन्दस्थजलमन्नं च रसादीनि समीकृतम् ॥ ११२॥ तुन्दमध्य- गतः प्राणस्तानि कुर्यात्पृथक्पृथक् ॥ इत्यादिचेष्टनम्प्राणः करोति च पृथक स्थि- तम् ॥ ११३॥ अपानवायुर्मूत्रादेः करोति च विसर्जनम् ॥ प्राणापानादिचेष्टादि क्रियते १-कुक्षिस्थजलम् ॥

·योगप्रकरणम् ३. (१०३) व्यानवायुना ॥११४॥ उज्जीर्यते शरीरस्थ- मुदानेन नभस्वता ॥ पोषणादि शरीरस्य समानः कुरुते सदा ॥ ११५ ॥ उद्दारादि- क्रियो नागः कूर्मोऽक्ष्यादिनिमीलनः॥ कृकरः क्षुतयोःकर्ता दत्तो निद्रादिकर्मकृत् ।। मृतगा- त्रस्य शोभादेर्धनञ्जय उदाहृतः ॥ ११६॥ नाडीभेदम्मरुद्भेदम्मरुतां स्थानमेव च ॥ चेष्टाश्च विविधास्तेषां ज्ञात्वैव द्विजसत्तम । शुद्धौ यतेत नाडीनाम्पूर्वोक्तज्ञानसंयुतः ॥ ॥ ११७॥ विविक्तदेशमासाद्य सर्वसंबध- वर्जितः ॥ योगाङ्गद्रव्यसम्पूर्ण तत्र दारुमये शुभे॥ ११८ ॥ आसने कल्पिते दर्भ- कुशकृष्णाजिनादिभिः ॥ तावदासनमु- त्सेधे तावद्वयसमायते ॥ ११९ ॥ उपवि- श्यासने सम्यक् स्वस्तिकादि यथारुचि ॥ बद्धा प्रागासनं विप्रो ऋजुकायः समाहितः॥ ॥ १२०॥ नासाग्रन्यस्तनयनो दन्तैर्दन्तान संस्पृशेत् ॥ रसनां तालुनि न्यस्य स्वस्थ- १-देवदत्त इत्यर्थः॥

·(१०४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- चित्तो निरामयः ॥ १२१॥ आकुञ्चितशिरः किञ्चिन्निबनन्योगमुद्रया ॥ हस्तौ यथोक्त- विधिना प्राणायाम समाचरेत् ॥ १२२ ॥ रेचनं पूरणं वायोः शोधनं रेचनं तथा ॥ चतुर्भिः क्लेदनं वायोः प्राणायाम उदी- यते ॥ १२३॥ अथ रेचकादीनां लक्षणानि । (१) उत्क्षिप्य वायुमाकाशं शून्यं कृत्वा निरात्मकम् ॥ शून्यभावेन युञ्जीयाद्रेचक- स्येति लक्षणम् ॥ १२४ ॥ वक्रेणोत्पलना लेन तोयमाकर्षयेन्नरः ॥ एवं वायुग्रहीतव्यः पूरकस्येति लक्षणम् ॥१२५॥ नोच्छसेन्न च- निःश्वसेन्नैव गात्राणि चालयेत् ॥ एवं भावं नियुञ्जीयात्कुम्भकस्येति लक्षणम् ॥१२६॥ (२) बाह्यादापूरणं वायोरुदरे पूरको हि सः॥संपूर्णकुम्भवायोर्धारणं कुम्भको भवेत्॥ बहिर्विरेचनं वायोरुदराद्रेचकः स्मृतः॥१२७॥ (१) अमृसनादोपनिषत् श्लो०:१२ । १३ । १४ । प० २२७ । पृ०२। ५०९॥ (२) श्रीजाबालदर्शनोप० ख०६। श्लो०१२ । १३ । प०७७६। पृ०१। पं०६॥

·योगप्रकरणम् ३. (१०५) अथ रेचकादिषु ध्यानानि । (१) अतसीपुष्पसंकाशं नाभिस्थाने प्रतिष्ठितम् ॥ चतुर्भुजं महाविष्णुम्पूरकेण विचिन्तयेत् ॥ १२८ ॥ कुंभकेन हृदि स्थाने चिन्तयेत्कमलासनम् ॥ ब्रह्माणं रक्त- गौराभं चतुर्वत्रं पितामहम् ॥ १२९ ॥ रेचकेन च विद्यान्मां ललाटस्थं त्रिलोच- नम् ॥ शुद्धस्फटिकसङ्काशं निष्कलं पाप- नाशनम् ॥ १३० ॥ अथ मात्रालक्षणम्। (२)जानु प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विल- म्बितम् ॥ अङ्गलिस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रा परिगीयते ॥ १३१॥ अथाभ्यासक्रमः। (३) हस्तेन दक्षिणेनैव पीडयेनासिकापु- टम् ॥ शनैश्शनैरथ बहिः प्रक्षिपेपिङ्गलाs- (१) ध्यानबिन्दूपनि० श्लो० ३ । ३१ । ३२ । प० ३७३ । 'पृ०१। पं०३॥ (२) योगतत्त्वोपनिषद् श्लो०४० । ५० ३८९ । पृ०१ पं०५॥ ( ३ ) त्रिशिखोब्राह्मणो० । श्लो० ९४-९७ । प० ४३७ । पृ० १ । पं०८॥

·(१०६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- निलम् ॥ १३२॥ इडया वायुमापूर्य ब्रह्मन् षोडशमात्रया ॥ पूरितं कुम्भयेत्पश्चाच्चतुः- षष्ट्या य ॥ १३३॥ द्वात्रिंशन्मा- त्रया सम्यग्रेचयेत्पिङ्गलानिलम् ॥ एवं पुनः पुनः कार्य व्युत्क्रमादुत्क्रमेण तु ॥ १३४ ॥ (१) यया त्यजेत्तयाऽऽपूर्य धारयेदवि- रोधतः॥ १३५॥ (२) प्रथमे दिवसे कार्य कुम्भकानाञ्चतु- ष्टयम् ॥ प्रत्येकं दशसंख्याकं द्वितीये पञ्च- भिस्तथा ॥ विंशत्यलं तृतीयेऽह्नि पञ्चवृद्धया दिनेदिने ॥ १३६॥ (३) प्रातमध्यन्दिने सायमर्धरात्रे च कुम्भकान् ॥ शनैरशीतिपर्यन्तं चतुर्वार समभ्यसेत् ॥ एवं मासत्रयाभ्यासान्नाडी- शुद्धिस्ततो भवेत् ॥ १३७॥ (१) योगतत्त्वोप० श्लो० २९ । प० २८९ । पृ० १ । पं०५॥ (२) योगकुण्डलिन्युप० अ० १। श्लो० ५४।५५ । प०७४४। ४०१। पं०२॥ (३) योगतत्त्वोपनिषद् श्लो०४३।४४।१०३८९।पृ०११पं०९ ॥

·योगप्रकरणम् ३. (१०७) (१)शरीरलघुता दीप्तिवते ठरवर्तिनः ॥ नादाभिव्यक्तिरित्येतचिह्न तच्छुद्धिसूच- कम् ॥ यावदेतानि सम्पश्येत्तावदेवं समा- चरेत् ॥ १३८॥ (२) कनीयसि भवेत्स्वेदः कल्पो भवति मध्यमे ॥ उत्तिष्ठत्त्युत्तमे प्राणरोधे पद्मासनं महत् ॥ १३९॥ (३) हृदयाम्भोरुहन्चापि व्याकोचम्भवति स्फुटम् ॥ तत्र पश्येत्परात्मानं वासुदेवम- कल्मषम् ॥ १४० ॥ ( ४ ) बन्धत्रयेण संयुक्तः केवलप्राप्तिका- रकः ॥ अथास्य लक्षणं सम्यक् कथयामि समासतः॥१४१॥ १) श्रीजाबालदर्शन० खं० ५। श्लो० १० । ११ । प०७७५ । पृ०१। पं०६॥ (२) शाण्डिल्यो० खं०४ । श्रु०३ । प०५४९ । पृ०शप०६॥ (३) त्रिशिखीब्रा० श्लो० ९९ । प० ४३७ । पृ० २ । पं०४॥ (४) योगशिखोप० अ० १ । श्लो०८९१५०६११।पृ०२१६०८॥

·(१०८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह (१) गुदम्पार्ध्या तुसम्पीड्य पायुमाकुञ्च- येदलात् ॥ वारंवारं यथा चोवं समायाति समीरणः॥ प्राणापानौ नादबिन्दू मूलबन्धेन चैकताम् ॥ १४२ ॥ (२) कण्ठमाकुञ्च्य हृदये स्थापयेदृढमि- च्छया ॥ बन्धो जालन्धराख्योऽयममृता- प्यायकारकः॥ (३) पूरकान्ते च कर्तव्यो बन्धोजालन्धरा- भिधः॥ १४३॥ (४) नाभेरूलमधश्चापि त्राणं कुर्यात्प्रय- त्नतः॥ (५) उडियानन्तु सहजं गुरुणा कथितं सदा॥ १४४॥ १-पूरकादौ मूलबन्धः कर्त्तव्यः । अनुक्तकालत्वात् । (१) योगशिखोपनिषद् अ० १॥ श्लो० १०५ । प० ६१२ । पृ०२ । पं०८॥ ( २॥३॥४) योगशिखोपनि० अ० १ । श्लो० ११११११०।१०९ प०६१३ । पृ० १ । १०७।६।५॥ (५) योगशिखोपनि० अ० १ । श्लो० १०८ । ११० । १०७ प० ६१२ | पृ०१। पं०३।५।२।।

·योगप्रकरणम् ३ (१०९) (१) षण्मासमभ्यसेन्मृत्युञ्जयत्येव न संशयः॥ (२) कुम्भकान्ते रेचकादौ कर्त्तव्यस्तूडि- यानकः ॥ १४९॥ (३) अधस्तात्कुञ्चनेनाऽऽशु कण्ठसंकोचने कृते ॥ मध्ये पश्चिमतानेन स्यात्प्राणो ब्रह्मना- डिगः॥ १४६॥ (४) ब्रह्मपन्थि ततो भित्त्वा रजोगुणसमु- द्भवम् ॥ विष्णुग्रन्थिम्प्रयात्युच्चैः सत्वरं हृदि संस्थिताम् ॥ १४७ ॥ ऊर्ध्व गच्छति यच्चास्ते रुद्रप्रन्थि तदुद्भवम् ॥ ध्रुवोर्मध्यं तु सम्भिद्य पाति शीतांशुमण्डलम् ॥ १४८॥ (५) ब्रह्मरन्ध्रम्पविश्यान्तस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ (१-२ ) १०८ पृष्टान्तिमटिप्पणीवत् । (३) योगशिखोपनिषद् अ० १। श्लो० १०२ । ० प०६१३। पृ०१। पं० ८ ॥ (४) योगकुण्डलिन्युपनि० अ० १ । श्लो०६७। ६८ । ६९ । प०७४४ । पृ०२। पं०८॥ (५) योगशिखोपनि० अ०६ । श्लो० ३५ । प० ६२९ । पृ० १ । पं०१॥

·(११०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) तत्र पश्येत्परात्मानं वासुदेवमकल्म- षम् ॥१४९॥ (२) रेच पूरकम्मुक्त्वा कुम्भीकरणमेव यः॥ करोति त्रिषु कालेषु नैव तस्यास्ति दुर्ल- भम् ॥ १५०॥ (३) यावत्केवलसिद्धिस्स्यात्तावत्सहितमभ्य- सेत् ॥ ११ ॥ (४)यथा पर्वतधातूनांदह्यन्ते धमनान्मलाः॥ तथेन्द्रियकृता दोपा दोपा दान्ते प्राणधार- णात् ।। १५२॥ अथ कुम्भकमेदानाह । (५)सूर्योजायी शीतलीच भस्त्री चैव चतु- थिका ॥भेदैरेव समं कुम्भो यस्स्यात्स हित- कुम्भकः॥ १५३॥ (१।२) त्रिशिखोब्राह्मगोप० श्लो० ९९ । १०७ । प०३३७ । ३३८ । पृ०२।१। पं०५॥४॥ (३-५) योगकुण्डलिन्युपनिषद् अ० १ । श्लो० २० । २८ । प० ७४१ । पृ०२। पं०९॥ (४) अमृतनादोप०। श्लो०७। प० २२७ । पृ० २। पं०४ ।

·योगप्रकरणम् ३.
(१११)
अथ सूर्यभेदकुम्भकमाह।
दक्षनाड्या समाकृष्य बहिष्ठं पवनं शनैः ॥
यथेष्टं पूरयेद्रायुं रेचयेदिडया ततः ॥ १५४॥
कपालशोधनेवाऽपि रेचयेत्पवनं शनैः॥
चतुष्कं वातदोषन्तु कृमिदोष निहन्ति
च ॥ १६५ ॥ पुनः पुनरिदं कार्य सूर्यभेद-
मुदाहृतम् ॥ १५६॥
अथोजायाख्यमाह ।
मुखं संयम्य नाडीभ्यामाकृष्य पवनं शनैः॥
यथा लगति कण्ठात्तु हृदयावधि सस्व-
नम् ॥ १५७ ॥ पूर्ववत्कुम्भयेत्प्राणं रेच-
येदिडया ततः ॥ शीर्षोंदिताऽनलहरं गल-
श्लेष्महरं परम् ॥ १५८ ॥ सर्वरोगहरं पुण्य
देहाऽनलविवर्धनम् ॥ नाडीजलोदरं धातु-
गतदोपविनाशनम् ॥ गच्छतस्तिष्ठतः कार्य-
मुज्जायाऽऽख्यन्तु कुम्भकम् ॥ १५९ ॥
अथ शीतलीनामकुम्भकम् ।
जिह्वया वायुमाकृष्य पूर्ववत्कुम्भकादनु॥शन-
स्तु प्राणरन्ध्राभ्यां रेचयेदनिल सुधीः॥१६॥

·(११२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- गुल्मप्लीहाऽऽदिकान्दोपान्क्षयं पित्तं ज्वरं तृषाम् ॥ विषाणि शीतली नाम कुम्भकोऽ- यं निहन्ति हि ॥ १६ ॥ अथ भनाख्यमाह। ततः पद्माऽऽसनं बद्धा समग्रीवोदरस्सुधीः॥ मुखं संयम्य यत्नेन प्राणं घ्राणेन रेच- येत् ॥ १६२ ॥ यथा लगति कण्ठात्तु कपाले सस्वनंततः ॥ वेगेन पूरयेकिंचिद्ध- त्पद्मावधि मारुतम् ॥ १६३ ॥ पुनर्विरेच- येत्तद्वत्पूरयेच्च पुनःपुनः ॥ यथैव लोहका- राणां भस्वा वेगेन चाल्यते ॥ १६४॥ तथैव स्वशरीरस्थं चालयेत्पवनं शनैः ॥ यथा भ्रमो भवेदेहे तथा सूर्येण पूरयेत् ॥ १६५॥ यथोदरं भवेत्पूर्ण पवनेन तथा लघु ॥ धार- यन्नासिकामध्यंतर्जनीभ्यां विना दृढम्॥१६६॥ कुम्भकं पूर्ववत्कृत्वा रेचयेदिडयाऽनिलम् ॥ कण्ठोत्थिताऽनलहरं शरीराग्निविवर्धनम् १६७ कुण्डलीबोधकं पुण्यं पापघ्नं शुभदं सुखम् ॥ ब्रह्मनाडीमुखान्तस्थकफाऽऽद्यर्गलनाश- ·योगप्रकरणम् ३. (११३) नम् ॥ १६८॥ गुणत्रयसमुद्भूतग्रंथित्रयवि- भेदनम् ॥ विशेषेणैव कर्त्तव्यमस्त्राख्यं कुंभक- न्त्विदम् ।। १६९॥ (१) यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेदश्य- शनैःशनैः।तथैव सेवितो वायुरन्यथा हन्ति साधकम् ॥ १७० ॥ युक्तंयुक्तं त्यजेद्वायु युक्तयुक्तं प्रपूरयेत् ॥ युक्तंयुक्तं प्रबनीयादेव सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १७१ ॥ अथ मुद्रालक्षणानि तत्रादौ महामुद्रालक्षणम् । (२) पाष्ण वामस्य पादस्य योनिस्थाने नियोजयेत॥ प्रसाय दक्षिणं पादं हस्ताभ्यां धारयेदृढम् ॥ चिबुकं हृदि विन्यस्य पूरये- द्वायुना पुनः ॥ कुम्भकेन यथाशक्त्या धार- यित्वा तु रेचयेत् ॥ वामाङ्गेन समभ्यस्य दक्षाङ्गेन ततोऽभ्यसेत् ॥ १७२ ॥ (१) योगचूडामण्युपनिषद् श्लो० ११८ । ११९ । प० ४५४ । पृ०१। पं०७॥ (२) योगतत्त्वोपनिषत् । श्लो० ११२--११७ । प० ३९३ । पृ०२। पं०७॥

·(११४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ महाबन्धलक्षणम्। प्रसारितस्तु यः पादस्तमूरूपरि मानयेत् ॥ अयमेव महाबन्ध उभयत्रैवमभ्यसेत्॥१७३॥ अथ महावेधलक्षणम् । महाबन्धस्थितो योगी कृत्वा पूरकमेकधीः॥ वायूनांगतिमावृत्य निभृतं कर्णमुद्रया॥१७४॥ पुटद्वयं समाक्रम्य वायुः स्फुरति सत्वरम् ॥ अयमेव महावेधःसिद्धरारभ्यतेऽनिशम्।।१७५॥ अथ विपरीतकरणीलक्षणम् । (१) करणी विपरीताख्या सर्वव्याधिवि- नाशिनी ॥ नित्यमभ्यासयुक्तस्य जाठरा- निविवर्धनी ॥ १७६ ॥ आहारो बहुलस्तस्य सम्पायः साधकस्य च ॥ अल्पाहारो यदि भवेदग्निदेह हरेत्क्षणात् ॥ १७७ ॥ अधः शिरश्चोर्ध्वपादः क्षणं स्यात्प्रथमे दिने । क्षणाच किञ्चिदधिकमभ्यसेत्तु दिनेदिने।१७८। वली च पलितश्चैव षण्मासार्धात्र दृश्यते ।। याममात्रं तु यो नित्यमभ्यसेत्स तु काल- योगतत्त्वोपनिषत् । श्लोक १२२-१२७ । प० ३९४ । पृ०२ । पं० १ ॥ as News नायीका ·योगप्रकरणम् ३. (११५) जित् ॥ १७९ ॥ वज्रोलीमभ्यसेद्यस्तु स योगी सिद्धिभाजनम् ॥ लभ्यते यदि यस्यैव योगसिद्धिःकरे स्थिता। अतीतानागतं वेत्ति खेचरी च भवेद्धवम् ॥ १८॥ अथ शक्तिचालनमाह । (१) कुण्डल्येव भवेच्छक्तिस्तान्तु सञ्चा- लयेद्बुधः॥ स्वस्थानादाभ्रुवोर्मध्यं शक्ति- चालनसुच्यते ॥ १८१॥ तत्साधने द्वयं मुख्यं सरस्वत्यास्तु चालनम् ॥ प्राणरोध- मथाभ्यासाहज्वी कुण्डलिनी भवेत् ॥१८२॥ तयोरादौ सरस्वत्याश्चलनं कथयामि ते ॥ अरुन्धत्येव कथिता पुराविद्भिस्सर- स्वती ॥ १८३ ॥ तस्यास्सञ्चालनेनैव स्वयं चलति कुण्डली ॥ इडायां वहति प्राणे बद्धा पद्माऽऽसनं दृढम् ॥ १८४ ॥ द्वादशाङ्गुलदैर्घ्यं च अंबरं चतुरडलम् ॥ विस्तीर्य तेन तन्नाडी वेष्टयित्वा ततः (१) योगकुण्डलिन्युपनिषद् अ० १ । श्लो० ७१३ । प०७४१॥ पृ०.१ । पं० २ ॥

·(११६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- सुधीः ॥ १८५ ॥ अङ्गुष्टतर्जनीभ्यान्तु हस्ताभ्यां धारयेदृढम् ॥ स्वशत्त्या चालयेद्वामे दक्षिणेन पुनः पुनः॥ मुहूर्त्तद्वय- पर्यन्तं निर्भयाचालयेत्सुधीः ॥ ऊर्ध्वमाकर्ष- येत्किञ्चित्सुषुम्नां कुण्डलीगताम् ॥ १८६ ॥ अथ प्रकारान्तरेण शक्तिचालनम् । (१)सति वज्रासने पादौ कराभ्यां धारये- दृढम् ॥ गुल्फदेशसमीपे च कन्दं तत्र प्रपी- ऽडयेत् ॥ १८७॥ (२) कुर्यादनन्तरं भस्त्री कुण्डलीमाशु बोधयेत्।। १८८॥ अथ षण्मुखीलक्षणम् । (३) स्वस्तिकासनमास्थाय समाहितमना- स्तथा ॥ अपानमूर्ध्वमुत्थाप्य प्रणवेन शनैशनैः॥ १८९॥ (१) योगकुण्डलिन्युपनिषद् अ० १ । श्लो० ४८ । ५० ७४३ । पृ०२। पं०५॥ (२) योगशिखोपनि० अ० १ । श्लो० ११४ । प० ६१३ । पृ०२ । पं०१॥ (३) श्रीजाबालदर्शन० खं० ६। श्लो० ३२ । प० ७७७ ॥ पृ०२। पं०२॥

·योगप्रकरणम् ३. (११७) हस्ताभ्यां धारयेत्सम्यक् श्रोत्रादिकरणानि च । अङ्गष्ठाभ्यां मुने श्रोत्रे तर्जनीभ्यान्तु चक्षुषी ॥ १९० ॥ नासापुटाऽवधानाभ्यां प्रच्छाद्य करणानि वै ॥ आनन्दाऽऽविर्भवो यावत्तावन्मूर्धनि धारणात् ॥ १९१ ॥ प्राणः प्रयात्यनेनैव ब्रह्मरन्धं महामुने ॥ ब्रह्मरन्ध्र गते वायौ नादश्चोत्पद्यतेऽनघ ॥ १९२॥ शङ्खध्वनिनिभश्चादौ मध्ये मेघध्वनिर्यथा ॥ शिरोमध्यगते वायौ गिरिप्रस्रवणं यथा॥१९३॥ पश्चात्प्रीतो महाप्राज्ञस्साक्षादात्मोन्मुखो भ- वेत् ॥ पुनस्तज्ज्ञाननिष्पत्तिर्योगात्संसारनि- हुतिः ॥.१९४॥ अथ वैष्णवीमुद्रालक्षणम् । (१) अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिनिमेषोन्मेषव- जिता॥ एषा सा वैष्णवी मुद्रा सर्वतन्त्रेषु गोपिता ॥ १९५॥ अन्तर्लक्ष्यविलीनचित्त- पवनो योगी सदा वर्त्तते दृष्टया निश्चल- १) शाण्डिल्योपनिषद् खं० ८ । श्लो० १४-१७ । प०५५० । पृ०२ । पं०२॥

·( ११८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- तारया बहिरधः पश्यन्न पश्यन्नपि ॥ मुद्रेयं खलु खेचरी भवति सा लक्ष्यैकताना शिवा शून्याऽशून्यविवर्जितं स्फुरति सा तत्त्वं पदं वैष्णवी ॥ १९६ ॥ अर्धोन्मीलित- लोचनं स्थिरमना नासाऽग्रदत्तेक्षणश्चन्द्रार्का- वपि लीनतामुपनयनिष्यन्दभावोत्तरम् ॥ ज्योतीरूपमशेषबाह्यरहितं देदीप्यमानं परं तत्त्वं तत्परमस्ति वस्तुविषयं शाण्डिल्य विद्धीह तत् ॥ १९७॥ अथोन्मनीलक्षणम् । तारं ज्योतिषि संयोज्य किञ्चिदुन्नमयन्ध्रुवौ। पूर्वाभ्यासस्य मार्गोऽयमुन्मनीकारकः क्षणात्॥ १९८॥ अथ वैष्णवीमुद्रायाविशेषलक्षणान्याह । (१)मूलाधारादारभ्य ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं सुषुम्ना सूर्याभा तन्मध्ये तडित्कोटिसमा मृणालत- न्तुसूक्ष्मा कुण्डलिनी तत्र तमोनिवृत्तिः॥ तर्जन्यग्रोन्मीलितकर्णरन्ध्रदये फूत्कारशब्दो (१) मण्डलब्राह्मणोपनिषद् ब्रा० १ । प०४५७ । पृ०२।पं०६॥ । Diagnost नि ·योगप्रकरणम् ३. (११९) जायते ॥ तत्र स्थिते मनसि चक्षुर्मध्यनील- ज्योतिः पश्यति ॥ १९९॥ (१) आदावग्निमण्डलम् । तदुपरि सूर्यम- ण्डलम् ॥ तन्मध्ये सुधाचन्द्रमण्डलम् । तन्मध्येऽखण्डब्रह्मतेजोमण्डलम् ॥ तद्विद्यु- ल्लेखावच्छुक्लभासुरम् ॥२०॥ (२) जीवः पञ्चविंशकः स्वकल्पितचतु- विशतितत्त्वं परित्यज्य पड्रिंशः परमात्मा- हमिति ॥२०१॥ अथ पञ्चव्योमलक्षणानि । (३) बाह्याभ्यन्तरमन्धकारमयमाकाशम् ॥ बाह्याभ्यन्तरे कालानलसदृशं पराकाशम् ॥ सबाह्याभ्यन्तरेऽपरिमितद्युतिनिभं तत्त्वं महा- काशम्॥सबाह्याभ्यन्तरें येनिभं सूर्याकाशम्॥ अनिर्वचनीयज्योतिः सर्वव्यापकं निरतिश- १-यत्पूर्वोक्तं विद्युल्लेखावच्छुक्लभास्वरं परमात्मस्वरूपं ब्रह्म तदेवाहमस्मीत्येवं लक्ष्यस्वरूपे मनसः स्थापनं कर्त्तव्यम् । (१-२-३) मण्डलब्राह्मणोपनिषद् ब्रा०२।१।४।१०४५८ । ४६२ । पृ० २ । १० पं० ९।८॥

·(१२०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- Premate यानन्दलक्षण परमाकाशम् ॥ एवं तत्तल्लक्ष्य- दर्शनात्तत्तद्रूपो भवति ॥ २०२॥ (१) बहिर्लक्ष्यन्तु नासाग्रे चतुष्षडष्टदश द्वादशाङ्गुलीभिः क्रमानीलद्युतिश्यामत्वसह- गरक्तभङ्गीस्फुरत्पीतशुक्लवर्णद्वयोपेतं व्योमत्वं पश्यति स तु योगी॥२०३॥ अथ ससाधनखेचरीमुद्रालक्षणम् । (२) कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा। भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी॥२०४॥ (३) मेलनमनुः । ह्रीं सँपकँसँक्षम् ॥ २०५॥ (४) तस्याष्षडङ्गं कुर्वीत तया षट्स्वर- भिन्नया । कुयादेवं करन्यासं सर्वसिद्धयादि- हेतवे ।। २०६॥ (१) मण्डलब्राह्मणोपनिषद् ब्रा० १ । १०४५७ । पृ०२।६०२ ।। (२) योगचूडामण्युप० श्लो० ५२ । प०४४९ । पृ०१ । पं०२॥ (३-४) योगकुण्डलिन्युपनिषद् अ० ३ । प० ७४९ । ७४८॥ ०१ । २ । पं०८।२॥

·योगप्रकरणम् ३. (१२१) (१.) य इमां पञ्चलक्षाणि जपेदपि सुय- न्त्रितः ॥ तस्य श्रीखेचरीसिद्धिस्स्वयमेव प्रवर्त्तते ॥२०७॥ (२) स्नुहीपत्रनिभं शस्त्रं सुतीक्ष्णं स्निग्ध- निर्मलम् ॥ समादाय ततस्तेन रोममात्र समुच्छिनेत् ॥२०८॥ हित्वा सैन्धवपथ्याभ्यां चूर्णिताभ्यां प्रकर्षयेत् ॥ पुनः सप्तदिने प्राप्ते रोममात्रं समुच्छिनेत् ॥ २०९॥ एवं क्रमेण षण्मासं नित्योद्युक्तस्समाचरेत् ॥ पाण्मा- सरसनामूलं शिराबद्धं प्रणश्यति ॥२१०॥ अथ वागीश्वरीधाम शिरोवरण वेष्टयेत् ॥ शनैरुत्कर्षयेद्योगीकालवेलाविधानवित्२११॥ पुनष्षण्मासमात्रेण नित्यं सङ्घर्षणान्मुने ॥ भ्रूमध्याऽवधि चाऽप्यति तिर्यकर्णबिलाड- वधि ॥ २१२ ॥ अधश्च चिबुकं मूलं प्रयाति १-सैन्धवहरीतकीभ्यां वा खदिरहरीतिकोभ्याम् । ग्रन्थान्तराद्रोद्धव्यम् ॥ (१-२) योगकुण्डलिन्युप० अ० २ । श्लो० २९-३७ । प० ७४७ । ७४८ । पृ०२।१ । पं०३।२ ॥

·(१२२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
क्रमचारिता ॥ पुनस्संवत्सराणान्तु तृतीया
देवलीलया ॥२१३॥ केशान्तमूवं क्रमति
तिर्यक्छाखावधिMने ॥ अधस्तात्कण्ठकू-
पान्तं पुनर्वर्षत्रयेण तु ॥ २१४ ॥ ब्रह्मरन्ध्र
समावृत्य तिष्ठत्येव न संशयः ॥ तिर्यक
चूलितलं याति अधः कण्ठबिलाऽवधि ॥
शनैशनमस्तकाच महावज्रकपाटभित्र २१५॥
(१) अडल्यग्रेण सघृष्य जिह्वामानं
निवेशयेत् ॥ एवं वर्षत्रयं कृत्वा ब्रह्मद्वारं
प्रविश्यति ॥ २१६॥
(२) स्वर्णजां रौप्यजां वापि लोहजो वा
शलाकिकाम् ॥ नियोज्य नासिकारन्ध्र
दुग्धसिक्तेन तन्तुना ॥ २१७ ॥ प्राणा-
निरुध्य हृदय सुखमासनमात्मनः ॥ शनै-
स्सुमथनं कुर्याद्भमध्ये न्यस्य चक्षुषी॥ २१८ ॥
षण्मासं मथनाऽवस्थाभावेनैव प्रजायते ॥
यथा सुषुप्तिर्बालानां यथा भावस्तथा
भवेत् ॥२१९॥ न सदा मथनं शस्त मासे
(१-२ ) योगकुण्डलिन्युपनिषद् अ० २ । श्लो० ४१ ।
४४-४८ । प० ७४८ । ७४९ । पृ०२।११ पं०७ ॥ २ ॥

·योगप्रकरणम् ३. (१२३) मासे समाचरेत् ॥सदारसनया योगी मार्ग न परिसंक्रमेत् ॥ २२० ॥ एवं द्वादशवर्षान्ते संसिद्धिर्भवति ध्रुवा ॥ २२१ ॥ (१)नरोगमरणं तस्य न निद्रा न क्षुधा तृषा ॥ न च मूर्छा भवेत्तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥२२२॥ अथ प्रत्याहारनिरूपणम् । (२) इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभा- वतः ॥ बलादाहरणं तेषां प्रत्याहारः स उच्यते ॥२२३॥ (३) विषयेभ्य इन्द्रियार्थेभ्यो मनोनिरो- धनम्प्रत्याहारः॥ २२४ ॥ (४)शब्दादिविषयान्पञ्च मनश्चैवातिच ञ्चलम् ॥ चिन्तयेदात्मनो रश्मीन्प्रत्याहारः स उच्यते ॥ २२५॥ (१) योगचूडामण्युपनिषद् श्लो० ५३।५०४४९।पृ०११पं०३ ॥ (२) श्रीजाबालदर्शनोपनिषद् खं० ७ । श्लो० १ । २ । प० ७७८ । पृ० २ । पं० ८ ॥ (३) मण्डलब्राह्मणोपनि० ब्रा० १ । श्रु० १ । प० ४५६ । पृ०२।पं०८॥ (४) अमृतनादोप० श्लो० ५ । प० २२७ । पृ० २। पं०२॥

·(१२४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) यवत्पश्यति चक्षुभ्यां तत्तदात्मेति भावयेत् ॥ यद्यच्छृणोति कर्णाभ्यां तत्त- दात्मेति भावयेत् ॥ २२६॥ लभते नासया यद्यत्तत्तदात्मेति भावयेत् ।। जिह्वया यद्रसं ह्यत्ति तत्तदात्मेति भावयेत् ॥ २२७ ॥ त्वचा यद्यत्स्पृशेद्योगी तत्तदात्मेति भाव- येत् ॥ एवं ज्ञानेन्द्रियाणां तु तत्तत्सौख्यं तु साधयेत् ॥ २२८ ॥ याममात्रम्प्रतिदिनं योगी यत्नादतन्द्रितः॥ यथा वा चित्तसामर्थ्य जायते योगिनो ध्रुवम् ॥ २२९ ॥ दूरश्रु- तिर्दूरदृष्टिः क्षणाइरागमस्तथा ॥ वाक्सिद्धिः कामरूपत्वमदृश्यकरणी तथा ॥ २३० ॥ मलमूत्रादिलेपेन लोहादेः स्वर्णता भवेत् ॥ खे गतिस्तस्य जायेत सन्तताभ्यासयो- गतः ॥ २३१ ॥ सदा बुद्धिमता भाव्यं योगिना योगसिद्धये॥ एते विना महासिद्धेर्न रमेत्तेषु बुद्धिमान् ॥ २३२॥ (१) योगतत्त्वोप० श्लो० ६९-७५ । ५० ३९११पृ०१२पं०३॥

·योगप्रकरणम् ३. (१२५) ( १ ) पादाङ्गुष्ठगुल्फजङ्घाजानूरुपायुमेद्र- नाभिहृदयकण्ठकूपतालुनासाऽक्षिभूमध्यल- लाटमूर्धानः स्थानानि ॥ तेषु क्रमादारोहा- वरोहकमेण प्रत्याहरेत् ॥२३३॥ अथ धारणलक्षणम्। (२) पादादि जानुपर्यन्तं पृथिवीस्थान- मुच्यते ॥ पृथिवीचतुरस्रञ्च पीतवर्णं लव- र्णकम् ॥ २३४ ॥ पार्थिवे वायुमारोप्य लकारेण समन्वितम् ॥ ध्यायंश्चतुर्भुजाकारं चतुर्वत्रं हिरण्मयम् ॥२३५ ॥ धारयेत्पञ्च घटिकाः पृथिवीजयमाप्नुयात् ॥ पृथिवी- योगतो मृत्युनं भवेत्तस्य योगिनः॥२३६॥ आजानोः पायुपर्यन्तमपां स्थानं प्रकीर्ति- तम् ॥ आपोऽर्धचन्द्रं शुकञ्च वंबीजं परि- कीर्तितम् ॥२३७॥ (१) शाण्डिल्योपनिषद् खं० १० । प० ५५५ । पृ० ११५०६॥ (२) योगतत्त्वोपनि० श्लो०८४-१०३।१०३९२१पृ०११पं०३ ॥

·(१२६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- वारुणे वायुमारोप्य वकारेण समन्वितम् ॥ स्मरनारायणं देवं चतुर्बाहुं किरीटिनम् ॥ ॥ २३८ ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशं पीतवासस- मच्युतम् ॥ धारयेत्पञ्चघटिकाः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ततो जलाद्भयं नास्ति जले मृत्युन विद्यते ॥ २३९ ॥ आपायोर्हृदयान्तं च वह्निस्थानं प्रकीर्तितम् ॥ वह्वित्रिकोणं रक्तं च रेफाक्षरसमुद्भवम् ॥ २४० ॥ वह्नौ चानिलमारोप्य रेफाक्षरसमुज्ज्वलम् ॥ ध्यक्षं च वरदं रुद्रं तरुणादित्यसन्निभम् ॥ ॥ २४१॥ भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं सुप्रसन्नम- नुस्मरन् ॥ धारयेत्पञ्चघटिका वह्निनाऽसौ न दाह्यते ॥ न दह्यते शरीरं च प्रविष्टस्या- निमण्डले ॥२४२॥ आहृदयाद् ध्रुवोर्मध्यं वायुस्थानम्प्रकीर्तितम् ॥ वायुः षट्कोणकं कृष्णं यकाराक्षरभासुरम् ॥ २४३॥ मारुतं मारुतस्थाने यकाराक्षरभासुरम् ॥ धारयेत्तत्र सर्वज्ञमीश्वरं विश्वतोमुखम् ॥ २४४ ॥ धारयेत्पश्च घटिका वायुवयोमगो भवेत्॥

·योगप्रकरणम् ३. (१२७) मरणं न तु वायोस्तु भयम्भवति योगिनः॥ ॥ २४५ ॥ आभूमध्यात्तु मूर्धान्तमाकाश- स्थानमुच्यते ॥ व्योम वृत्तं च धूनं च इका- राक्षरभासुरम् ॥२४६॥ आकाशे वायुमा- रोप्य हकारोपरि शङ्करम् ॥ बिन्दुरूपं महा- देवं व्योमाकारं सदाशिवम् ॥ २४७ ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशं धृतबालेन्दुमौलिनम् ॥ पञ्चवक्रयुतं सौम्यं दशबाहुं त्रिलोचनम् ॥ ॥२४८॥ सर्वायुधैधृताकारं सर्वभूषणभूषि- तम् ॥ उमार्धदेहं वरदं सर्वकारणकारणम् ॥ २४९॥ आकाशधारणात्तस्य खेचरत्व- म्भवेद्धवम् ॥ यत्र कुत्र स्थितोवापि सुखमत्य- न्तमश्नुते ॥ २५० ॥ एवञ्च धारणाः पञ्च कुर्यायोगी विचक्षणः ॥ ततो दृढशरीरः स्यान्मृतिस्तस्य न विद्यते ॥ ब्रह्मणः प्रलये- नाऽपि न सीदति महामतिः ॥ २९१ ॥ (१) विषयव्यावर्त्तनपूर्वकं चैतन्ये चेत- स्स्थापनं वारणं भवति ॥ २५२ ॥ (१) मण्डलब्राह्मणोपनिषद् ब्रा० १ । श्रु० १ । प० ४५६ । पृ०२। पं०९॥

·(१२८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) इन्द्रियाणि मनो हृत्य मनसात्मनि योजयेत् ॥२५३॥ (२) यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया॥ तत्र चैवाऽऽत्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्य- ति ॥२४॥ अथ साङ्गसगुणध्याननिरूपणम् । (३) बद्धा योगासनम्पूर्व हृदेशे हृदया- अलिः ॥ नासाग्रन्यस्तनयनो जिह्वां कृत्वा च तालुनि ॥ २६५ ॥ दन्तैर्दन्तानसंस्पृश्य ऊर्ध्वकायः समाहितः ॥ संयमचेन्द्रियग्राम- मात्मबुद्ध्या विशुद्धया ॥२५६ ॥ (४) समभ्यसेत्तथा ध्यानं घटिकापष्टि- मेव च ॥ वायुनिरुध्य चाकाशे देवतामिष्ट- दामिति ॥ २७॥ (१) श्रीजाबालदर्शनोप खं० ६ । श्लो० । प० ७१० । पृ०१। पं०७॥ (२) योगशिखोपनिषद् अ० ३ । श्लो० १४ । प० ६२० । पृ० १। पं०४॥ (३) त्रिशिखीब्राह्मणोपनिषद् श्लो० १४४ । १४५ ॥ १४६ । प०.४४० । पृ०२। पं०२॥ (४) योगतत्त्वोपनिषद् श्लो० १०४ । ५०३९३ । पृ०११पं०७॥

·योगप्रकरणम् ३. (१२९) (१) अब्जपत्रमधः पुष्पमूर्ध्वनालमधो- मुखम् ॥ कदलीपुष्पसंकाशं सर्वदेवमयं शिवम् ॥ २५८ ॥ शतारं शतपत्राढयं विप्रकीर्णाम्बुकर्णिकम् ॥ तत्रार्कचन्द्रवह्नी- नामुपर्युपरि चिन्तयेत् ॥ पद्मस्योद्घाटनं कृत्वा बोधचन्द्राग्निसूर्यकम् ॥ २६९ ॥ (२) हृत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् ॥ अचिन्त्यमव्य- तमनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयो- निम् ॥२६० ॥ तमादिमध्यान्तविहीनमेकं विभुं चिदानन्दमरूपमद्भुतम् ॥ उमासहाय- म्परमेश्वरम्प्रभुं त्रिलोचन नीलकण्ठं प्रशा- न्तम् ॥ २६१ ॥ (३)स्फटिकरजतवर्णम्मौक्तिकीमक्षमाला- ममृतकलशविद्यां ज्ञानमुद्रां कराये॥दधतमुस् (१) ध्यानबिन्दूपनि० श्लो० ३३ । ३४ । ३५ । प०३७३ । पृ०१। पं०७॥ (२) कैवल्योपनिषद् श्लो० ४ 0 1 "६ [ प० १९० । पृ०१। पं०४॥ (३) दक्षिणामूत्युप० प० ४६४ । पृ० १ । पं० १ ॥

·(१३०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- गकक्ष्यं चन्द्रचूडं त्रिनेत्रं विधृतविविधभूपं दक्षिणामूर्ति ॥ २६२॥ अथवा विष्णुध्यानम् (१) अष्टपत्रं विकसितं हृत्पद्मं तत्र संस्थि- तम् ॥ दिव्यध्वजाऽऽतपत्रैस्तु चिह्नित चरणद्वयम् ॥ २६३ ॥ श्रीवत्सलाञ्छनं हृत्स्थं कौस्तुभं प्रभया युतम् ॥ चतुर्भुज शङ्खचक्रशाङ्गपद्मगदाऽन्वितम् ॥ २६४ ॥ सुकेयूरान्वितं बाहुं कण्ठमालासुशोभितम् ॥ धुमकिरीटमभयं स्फुरन्मकरकुण्डलम्। २६९ । हिरण्मयं सौम्यतर्नु स्वभक्तायाऽभयप्रदम् ॥ ध्यायेन्मनसि मां नित्यं वेणुशृङ्गधरन्तु वा ॥२६६॥ (२) सगुणं ध्यानमेतत्स्यादणिमादिगुण- प्रदम् ॥ २६७॥ (१) गोपालोत्तरतापिन्युप० श्लो० १५-१९ । ५० ८०० । प्र०.२। पं०६॥ (२) योगतत्वोप० श्लो० १०५ । १०३९३ । पृ० १ । पं०८॥

·योगप्रकरणम् ३. अथ निर्गुणध्याननिरूपणम् । (१) निर्गुणमात्मयाथात्म्यम् ॥ २६८॥ (२) हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत्परमे- श्वरम् ॥ साक्षिणं बुद्धिनृत्तस्य परमप्रेम- गोचरम् ॥ २६९ ॥ अगोचरं मनोवाचा- मवधूतादिसंप्लवम् ॥ सत्तामात्रप्रकाशक- प्रकाशं भावनातिगम् ॥ २७० ॥ अहेय- मनुपादेयमसामान्यविशेषणम् ॥ ध्रुवं स्ति- मितिगम्भीरं न तेजो न तमस्ततम् ॥२७१॥ निर्विकल्पं निराभासं निर्वाणमयसंविदम् ॥ ॥२७२॥ नित्यः शुद्धो बुद्धमुक्तस्वभावः सत्यः सूक्ष्मः संविभुश्चाद्वितीयः ॥ आन- न्दाब्धियः परः सोऽहमस्मि प्रत्यग्धातु- नात्र संशीतिरस्ति ॥२७३ ॥ ( ३ ) सर्वभूतेषु चैतन्यैकतानताध्या- नम् ॥ २७॥ (१) शाण्डिल्योप० अ० १ प० ५५५ । पृ०२ । पं० १ ॥ (२) मैत्रायण्युप० प्र०.१ । श्रु० ८-११ । प० ३०६ । पृ०१ । पं०४॥ (३) मण्डलबा० १ । श्रु० ८।५०४५६ । पृ०२ । पं०९॥

·(१३२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) अङ्गुष्ठमात्रमात्मानमधुमज्ज्योतिरु- त्तमम् ॥ प्रकाशयन्तमन्तस्थं ध्याये कूट- स्थमव्ययम् ॥ २७ ॥ (२ ) निर्गुणध्यानयुक्तस्य समाधिश्च ततो भवेत् ॥ २७६॥ अथ समाधिलक्षणम् । दिनद्वादशकेनैव समाधि समवाप्नुयात् ॥ वायुनिरुध्य मेधावी जीवन्मुक्तो भवत्ययम् ॥ समाधिः समतावस्था जीवात्मपरमा- त्मनोः॥२७७॥ (३) जीवात्मपरमात्मैक्यावस्था त्रिपुटीर- हिता शुद्धचैतन्यात्मिका भवति ॥ २७८ ॥ अथ समाधिभेदानाह। (४)अस्ति भाति प्रियंरूपं नाम चेत्यंशपञ्च- कम्॥आयंत्रयं ब्रह्मरूपंजगद्रूपंततोद्वयम् २७९ (१) योगकुण्डलिन्युप० श्लो० २६ । ५०७५१ । पृ०११पं०३॥ (२) योगतत्त्वोप० श्लो० १०५ । प० ३९३ । पृ० १ । पं०९॥ (३) शाण्डिल्योपनि० अ० राखं० १२०प०५५५।पृ०२पं०२॥ (४) सरस्वतीरहस्योप० श्लो० २२-३१ । प० ८५२ । पृ०२ । पं०६॥

·योगप्रकरणम् ३
अपेक्ष्य नामरूपे द्वे सच्चिदानन्दत-
त्परः ॥ समाधि सर्वदा कुर्याद्धृदये वाऽथ वा
बहिः ॥ २८० ॥ सविकल्पो निर्विकल्पः
समाधिदिविधोहदि ॥ दृश्यशब्दानुभेदेन स-
विकल्पः पुनर्दिधा ॥ २८१ ॥ कामाद्याश्चि-
त्तगा दृश्यास्तत्साक्षित्वेन चेतनम् ॥ ध्याये-
दृश्यानुविद्धोऽयं समाधिः सविकल्पकः ॥
॥ २८२ ॥ असङ्गसच्चिदानन्दः स्वप्रभो दैत-
वर्जितः ॥ अस्मीति शब्दविद्धोऽयं समाधिः
सविकल्पकः ॥ २८३ ॥ स्वानुभूतिरसावे-
शादृश्यशब्दायपेक्षितुः॥निर्विकल्पःसमाधिः
स्यानिवातस्थितदीपवत् ॥ २८४ ॥ हृदीव
बाह्यदेशेऽपि यस्मिन्कस्मिंश्च वस्तुनि ॥
समाधिरायसन्मात्रानामरूपपृथक्कृतिः
॥२८५ ॥ स्तब्धीभावो रसाऽऽस्वादात्तृतीयः
पूर्ववन्मतः ॥ एतैस्समाधिभिष्षभिनये-
त्कालं निरन्तरम् ॥२८६॥

·( १३४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) सलिले सैन्धवं यद्वत्साम्यं भवति योगतः॥ तथाऽऽत्ममनसोक्यं समाधिरभि- धीयते ॥ २८७॥ यदा सङ्क्षीयते प्राणो मानसंच प्रलीयते । तदा समरसत्वं यत्स- माधिरभिधीयते ॥ २८८ ॥ यत्समत्वं तयो- रत्र जीवाऽऽत्मपरमाऽऽत्मनोः॥ समस्तनष्ट- सङ्कल्पस्समाधिरभिधीयते ॥ २८९॥ प्रभा- शून्यं मनश्शून्यं बुद्धिशून्यं निरामयम् ॥ सर्वशून्यं निराभासं समाधिरभिधीयते ॥ ॥२९० ॥ स्वयमुच्चलिते देहे देही नित्य- समाधिना ॥ निश्चलं तं विजानीयात्समा- धिरभिधीयते ॥२९१॥ यत्रयत्र मनो याति तत्रतत्र परं पदम् ॥ तत्रतत्र परं ब्रह्म सर्वत्र सम- वस्थितम् ॥२९२॥ (२) निावकल्पे स्थितो विद्वान्भूयो नाड- प्यनुशोचति ॥ २९३॥ (१) सौभाग्यलक्ष्म्युपनि० श्लो०. १४-१९ । प० ८४७ । पृ० १ । पं० १॥ (२) सौभाग्यलक्ष्म्युपनिषद् । श्लो० १३ । प० ८४७ । पृ०१ । ५०१ ॥

·योगप्रकरणम् ३. ( १ ) भिद्यतेहृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसं- शयाः॥क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मि- न्दृष्टे परावरे ॥२९४॥ अथ ज्ञानयोगलक्षणम् । (२) यत्तु चित्तस्य सततमर्थे श्रेयसि बन्धनम् ॥ ज्ञानयोगः स विज्ञेयः सर्वसिद्धि- करः शिवः॥२९॥ अथ ज्ञानयोगाङ्गलक्षणानि । (३) सर्वं ब्रह्मेति वै ज्ञानादिन्द्रियग्राम- संयमः॥ यमोऽयमिति संप्रोक्तोऽभ्यसनीयो मुहुर्मुहुः ॥२९६॥ सजातीयप्रवाहश्च विजा- तीयतिरस्कृतिः ॥ नियमो हि परानन्दो नियमाक्रियते बुधैः ॥२९७ ॥ त्यागो हि महता पूज्यः सद्यो मोक्षप्रदायकः ॥ यस्मा- द्वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ॥२९८॥ (१) सरस्वतीरहस्योपनिषद्० श्लो० ३२ । प० ८५३ । पृ०१। पं०८॥ (२) त्रिशिखीब्राह्म० श्लो०२६ । प० ४३३ । पृ०१ । पं०२ ॥ (३) तेजोबिन्दूप० अ० १ । श्लो० १७-४९ । प० ३३८ । पृ०२। पं०३॥

·(१३६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह- यन्मौनं योगिभिर्गम्यं तद्भजेत्सर्वदा बुधः॥ वाचो यस्मानिवर्तन्ते तद्वक्तुं केन शक्यते ॥ ॥२९९ ॥ प्रपञ्चो यदि वक्तव्यः सोऽपिशब्द- विवर्जितः ॥ इति वा तद्भवेन्मौनं सर्वं सहज- संज्ञितम् ॥ गिरां मौनं तु बालानामयुक्तं ब्रह्मवादिनाम् ॥ ३०० ॥ आदावन्ते च मध्ये च जनो यस्मिन्न विद्यते ॥ येनेदं सततं व्याप्तं स देशो विजनः स्मृतः ॥ ३०१॥ कल्पना सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां निमेषतः ॥ कालशब्देन निर्दिष्टं ह्यखण्डानन्दमद्वयम् ॥ ॥३०२॥ सुखेनैव भवेद्यस्मिन्नजस्रं ब्रह्म- चिन्तनम् ॥ आसनं तद्विजानीयादन्य- त्सुखविनाशनम् ॥ ३०३॥ सिद्धये सर्व- भूतादिविश्वाधिष्ठानमद्वयम् ॥ यस्मिन्सिद्धिं गताः सिद्धास्तत्सिद्धासनमुच्यते ॥ ३०४॥ यन्मूलं सर्वलोकानां यन्मूलं चित्तबन्धनम् ॥ मूलबन्धः सदा सेव्यो योग्योऽसौ ब्रह्मवा- दिनाम् ॥३०५ ॥ अङ्गानां समता विद्या- त्समब्रह्मणि लीयते ॥ नो चेन्नैव समानत्व- - ·योगप्रकरणम् ३. (१३७) मृजुत्वं शुष्कवृक्षवत् ॥ ३०६॥ दृष्टिं ज्ञान- मयीं कृत्वा पश्येद्ब्रह्ममयं जगत् ॥ सा दृष्टिः परमोदारा न नासाग्रावलोकिनी॥ ॥३०७॥ द्रष्टदर्शनदृश्यानां विरामो यत्र वा भवेत् ॥ दृष्टिस्तत्रैव कर्त्तव्या न नासा- ग्रावलोकिनी॥३०८ ॥ चिन्तादिसर्वभा- वेषु ब्रह्मत्वेनैव भावनात् ॥ निरोधः सर्व- वृत्तीनां प्राणायामः स उच्यते ॥ ३०९ ॥ निषेधनं प्रपञ्चस्य रेचकाख्यः समीरितः॥ ब्रह्मैवास्मीति या वृत्तिः पूरको वायुरुच्यते । ॥ ३१० ॥ ततस्तवृत्तिनैश्चल्यं कुम्भकः प्राणसंयमः॥ अयं चापि प्रबुद्धानामज्ञानां प्राणपीडनम् ॥ ३११॥ विषयेष्वात्मतां दृष्ट्वा मनसश्चित्तरञ्जकम् ॥ प्रत्याहारः स विज्ञेयोऽभ्यसनीयो मुहुर्मुहुः ॥ ३१२ ॥ यत्रयत्र मनो याति ब्रह्मणस्तत्र दर्शनात् ॥ मनसा धारण चैव धारणा सा परा मता ॥ ॥ ३१३॥ ब्रह्मैवास्मीति सवृत्त्या निरांल- म्बतया स्थितिः ॥ ध्यानशब्देन विख्यातः ·(१३८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- ma परमानन्ददायकः ॥ ३१४ ॥ निर्विकार- तया वृत्त्या ब्रह्माकारतया पुनः ॥ वृत्तिवि- स्मरणं सम्यक् समाधिरभिधीयते ॥३१॥ इमं चाकृत्रिमानन्दं तावत्साधु समभ्यसेत् ।। लक्ष्यो यावत्क्षणात्पुंसः प्रत्यक्त्वं संभवे- स्वयम् ॥ ३१६ ॥ ततः साधननिर्मुक्तः सिद्धो भवति योगिराट् ॥ तत्स्वं रूपं भवे- त्तस्य विषयो मनसा गिराम् ॥ ३१७ ॥ समाधौ क्रियमाणे तु विनान्यायान्ति वै बलात् ॥ अनुसंधानराहित्यमालस्यं भोग- लालसम्॥ ३१८ ॥ लयस्तमश्च विक्षेप- स्तेजः स्वेदश्च शून्यता ॥ एवं हि विघ्नबा- हुल्यं त्याज्यं ब्रह्मविशारदैः॥३१९ ॥ भाव- वृत्त्या हि भावत्वं शून्यवृत्त्या हि शून्यता ॥ ब्रह्मवृत्त्या हि पूर्णत्वं तया पूर्णत्वमभ्यसेत्॥ ॥ ३२० ॥ ये हि वृत्तिं विहायैनां ब्रह्माख्यां पावनी पराम् ॥ वृथैव ते तु जीवन्ति पशु- भिश्च समा नराः॥ ३२१ ॥ ये तु वृत्ति विजानन्ति ज्ञात्वा वै वर्धयन्ति ये॥ ते वै ·योगप्रकरणम् ३. (१३९) सत्पुरुषा धन्या वन्द्यास्ते भुवनत्रये ॥३२२॥ येषां वृत्तिः समा वृद्धा परिपक्का च सा पुनः ॥ ते वै सद्ब्रह्मतां प्राप्ता नेतरे शब्द- वादिनः ॥ ३२३॥ निमिषार्धं न तिष्ठन्ति वृत्तिं ब्रह्ममयीं विना ॥ यथा तिष्ठन्ति ब्रह्मायाः सनकाद्याः शुकादयः ॥ ३२४॥ कारणं यस्य वै कार्य कारणं तस्य जायते ॥ कारणं तत्त्वतो नश्येत्कार्याभावे विचा- रतः ॥३२५ अथ शुद्धं भवेद्वस्तु यदै वाचामगोचरम् ॥ उदेति शुद्धचित्तानां वृत्तिज्ञानं ततः परम् ॥३२६ ॥ ( १ ) पुङ्खाऽनुपुङ्खविषये क्षणतत्परोऽपि ब्रह्माऽवलोकनधियं न जहाति योगी॥ सङ्गीतताललयवाद्यवशङ्गताऽपि मौलिस्थ- कुम्भपरिरक्षणधीनटीव ॥ ३२७ ॥ (१) वाराहोपनिषत् अ० २ । श्लो० ८१ । प० ८१६ । पृ०१ । पं०९॥

·(१४०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) योगज्ञानपरो नित्यं स योगी न प्रणश्यति॥ (२) योगज्ञाने न विद्यते तस्य भावो न सिद्धयति ॥ ३२८॥ इति श्रीमन्मैथिल कुलालङ्कारवाचूनन्दनशर्म- सङ्ग्रहीतश्रुतिसिद्धान्तसारसङ्ग्रहे योगप्रकरणं तृतीयम् ॥ ३॥ (१-२) त्रिशिखोब्राह्मणोप० श्लो० २० । २१ । प०४३२ । पृ०२। पं०४।६॥

·ॐब्रह्मणे नमः। श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहः। अथ सृष्टिप्रकरणं चतुर्थम् ॥४॥ (१)सत्यशाण्डिल्यपरं ब्रह्म निष्क्रिय- मक्षरमिति ॥१॥ अथ सृष्टौ दृष्टान्तानाह। (२) यथोर्णनाभिः मुंजते गृहृते च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति ।। १-अथ सहकारिणमन्तरेण ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे प्रथमदृष्टान्तमाह यथोऎति-लूताकीटः ॥२-परानपेक्ष एव स्वशरीरात्तन्तून् बहिः प्रसारयति ॥ ३-गृह्णाति प्रसारित- तन्तून्स्वस्मिन्नुपसंहरति ॥४-अथ कार्यस्योपादानाभिन्नत्वेनो- त्पत्तौदृष्टान्तमाह-पृथिव्या इति-भूमितः ।।५-व्रीहियवादिरूपाः स्वाभिन्नाः ॥६-समुत्पद्यन्ते । १) शाण्डिल्योपनिषद् अ० ३ । श्रु० ४ । प० ५५६ । पृ० १। पं०८॥ (२) मुण्डकोपनिषद् मुण्डक १ । खण्ड १ । प० २० । पृ०२ । पं०३॥

·(१४२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- यथासंतः पुरुषात्केशलोमानि तथाऽक्षरात्स- म्भवतीह विश्वम् ॥२॥ (१) यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः सम्भवन्ति सँरूपाः। तथाऽक्षराद्विविधाः सौम्यभावाः प्रजायन्ते तत्र चैवाऽपियन्ति ॥३॥ १-ननु भवत्वचेतनायाः पृथिव्या अचेतनानामोषधीनामुत्पत्तिः चेतनाब्रह्मणः कथञ्जडकार्यस्योत्पत्तिरिति शङ्कानिरासाय दृष्टान्तान्तरमाह-सत इति-जीवतः ॥ २-चेतनत्वेन प्रसिद्धा- न्तरात् ॥ ३-केशलोमानि सम्भवन्तीत्यनुषङ्गः ॥ ४-न क्षरात न नश्यति इत्यक्षरः अविनाशी-ब्रह्मेत्यर्थः ॥ ५-अथ ब्रह्मणः सरूपत्वेनाऽपरोक्षत्वेन जीवरूपत्वेन यजननं तत्र दृष्टान्तमाह-यथा सुदीप्तादिति॥६-अग्निकणाः॥ ७-ज्योतिष्ट्वेन सदृशरूपाः ।। ८-अग्निकणा इव कारणरूपा एव जीवादयो जायन्ते ॥ ९-लीयन्ते, तत्रैव नीरतरङ्गयोरिव भेदानुभवो भ्रम इति परमनिष्कर्षः ॥ (१) मुण्डकोपनिषद् मु० २ । खं० १ । पत्र० २२ । पृ० १ । पं०१॥ । S bar ·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१४३) अथ सृष्टिक्रममाह। (१) संदेवं सोम्येदमग्र आसी- देकमेवाऽद्वितीयम् ॥४॥ (२) आँत्मा वा इदमेक एवाऽग्र- १-अस्तितामात्रं वस्तु सूक्ष्म निर्विशेषं सर्वगतमेकं निरञ्जनं निखयवं विज्ञानं यदवगम्यते सर्ववेदान्तेभ्यस्तत्सत् ॥ २-एवशब्दोऽवधारणार्थः । किं तदवधार्यत इत्याह । ३-इदं जगन्नामरूपक्रियावद्विकृतम् ॥ ४-अग्रे जगतः प्रागुत्पत्तेः ॥५-स्वकार्यपतितमन्यन्नास्ति सजातीयस्वगतभे- दद्वयहीनमित्यर्थः ॥ ६-विजातीयभेदशून्यं सध्यतिरेकेण सतः सहकारिनिमित्तकारणरहितम् ॥ ७-" यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ॥ यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्त्यते ॥" इति स्मृतावात्मशब्दार्थ उक्तः । एवं स्मृत्युक्त आत्मा द्विविधः-व्यवहार- विशिष्टः, केवलश्चेति । व्यवहारोऽपि विविधः-जागरणम्, स्वप्नः, सुषुप्तिश्चेति । तत्र सुषुप्तावयं जीवः स्वोपाधिविलये सति परमानन्दरूपं ब्रह्म यद्यस्मादामोति तस्मादात्मति स्मृत्युक्तं प्रथमात्मशब्दनिर्वचनं द्रष्टव्यम् । स्वप्नावस्थायाम-* ( १ ) छान्दोग्योपनिषद् प्र० ६ । खं० २ । प० ८२ । पृ०२ । पं० ५ ॥ (२) ऐतरेयोपनिषद् अ० १। खं०१ । प० ३८ पृ०२।१०४॥

·(१४४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- आसीन्नान्यत्किञ्चन मिषेत् ॥५॥ (१) सोऽकामयत बहु स्याम्पँजायेये- ति ॥ स तपोऽतप्यत ॥६॥ (२) यस्य ज्ञानमयन्तपः ॥७॥ *-यञ्जीवो जागृतिस्थपदार्थवासनाः यद्यस्मादादत्ते गृह्णाति तस्मादात्मेति द्वितीयमात्मशब्दार्थनिर्वचनम् । यद्यस्मादिह जायदवस्थायां चक्षुरादीन्द्रियेर्बाह्यान् विषयानत्ति भुते तस्मादात्मेति तृतीयमात्मशब्दार्थनिर्वचनम् । यद्यस्मादस्या- स्मनो भावः स्वरूपविशेषः सन्ततः परिच्छेदरहितस्तस्मादतति सातत्येन सर्वत्र सङ्गच्छते इत्यात्मेति चतुर्थकेवलात्मपरात्म- शब्दार्थनिर्वचनम् ॥ ८ वा-वै शब्दोऽवधारणे ॥ ९-प्रत्यक्षा- दिप्रमाणैः प्रतीयमानं जगत् ॥ १०-उक्तार्थः ॥ १-सत्ताऽवैशिष्टयमेव प्रतीयते ॥ २-प्रकृतात्मनो विल- क्षणं किञ्चिदपि वस्तु नेति विजातीयभेदं व्यावर्तयति ॥ ३ मिषव्यापारवच्चैतन्यन्नासीत् । यद्वा-धातूनामनेकार्थत्वा- न्मिपन्नासीन्नाभवन्नित्यर्थः ॥ ४-सः परमात्मा ॥ ५-कामि- तवान् ॥ ६-बहु-प्रभूतम्, स्यां भवेयम् । कथमेकस्य बहुभव- नमित्यत आह ॥ ७-प्रजाययेति । प्रकर्षेण उत्पद्येयेत्यर्थः॥ ८-९-सृज्यमानजगद्रचनादिविषयमालोचनमकरोत् ॥ १०- सृज्यमानसर्वपदार्थाभिज्ञत्वलक्षणम् ॥ (१) तैत्तिरीयोपनिषद् अ० ६ । प० ३३ । पृ० १। पं० ८ ॥ (२) मुण्डकोपनिषद् मु० १। खं० १। प०२० । पृ०२।पं०६ ॥

·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१४५) तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽत्रम- भिजायते ॥८॥ अथ प्रकृत्युत्पत्तौ दृष्टान्तमाह । (१) प्रावृट्काले प्रारम्भे यथा मण्डूका- दीनां प्रादुर्भावस्तद्वत्सर्वात्मना नष्टाया अवि- द्याया उन्मेषकाले पुनरुदयो भवति ॥ ९॥ अथ प्रकृतिलक्षणम् । (२) तस्मिन्मरुशुक्तिकास्थाणुस्फटि- काऽऽदौ जलरौप्यपुरुषरेखाऽऽदिवल्लोहि- १-उत्पत्तिविधिज्ञतया । स्रष्टव्यप्रपञ्चस्यालोचनात्मकेने- त्यर्थः॥ २-एकोऽहं बहु स्यामितीच्छावद्भवति ॥ ३-ईश्वरो- पाधिभूतभव्यान्तं व्याचिकीर्षितामवस्थामापद्यते ॥४-वर्षास- मयोपक्रमे ॥ ५-सृष्टिसमये शङ्कराचायोक्तश्लोकः ॥ “चिरमानन्दानुभवात्सुषुप्तिरिव काप्यवस्थाऽभूत् । परमात्मनस्तु तस्यां खमवदेवोत्थिता माया ॥" (१) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषद् अ० ५ । प० ४८२ । पृ०१ । पं०५॥ (२).पैङ्गलोपनिषद् अ० १ । श्रु० २ । प० ५५८ । पृ० १ । पं०४॥ १० ·(१४६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- तशुक्लकृष्णगुणमयी गुणसाम्याऽनिर्वाच्या मूलप्रकृतिरासीत् ॥ १० ॥ (१) ब्रह्मणः सकाशान्नानाविचित्रजगन्नि- र्माणसामर्थ्य बुद्धिरूपा ब्रह्मशक्तिरेव प्रकृतिः११ अथ पुरुषस्वरूपमाह। (२) सत्यमाभाति चिच्छाया दर्पणे प्रति- बिम्बवत् ॥ प्रकृत्यवच्छिन्नतया पुरुषत्वं पुनश्च ते ॥१२॥ (३) अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोड- लिङ्ग एव च ॥ १३॥ (४) ज्ञातृज्ञानज्ञेयानामाविर्भावतिरोभाव- ज्ञाता स्वयमाविर्भावतिरोभावरहितः स्वयं- ज्योतिः साक्षीत्युच्यते ॥ १४ ॥ १-पूर्णत्वात्पुरुषः । पूर्णः सकलजडप्रकाशक इत्यर्थः ॥ (१) निरालम्बोपनिषद् प० ३२८ । पृ० २ । पं० ९ ॥ (२) सरस्वतारहस्योपनिषत् शु० १२॥ १०८५२। पृ०११पं०२।। (३) कठोपनिषत् अ० २ । व० ३ । मं० ८ । ५० १२ । पृ०२। पं०२॥ (४) सर्वसारोपनिषद् प० ३२६ । पृ० २ । पं० ३ ॥ Sharma is e ·मृष्टिप्रकरणम् ४. (१४७) अथ मायालक्षणम् । ( १ ) सत्त्वप्रधाना प्रकृतिर्मायेति प्रति- पाद्यते ॥ १५॥ (२) अनादिरन्तवती प्रमाणाप्रमाणसा- धारणा न सती नासती न सदसती स्वयम- धिका विकाररहिता निरूप्यमाणा सती- तरलक्षणशून्या सा मायेत्युच्यते ॥ १६ ॥ अथेश्वरस्वरूपम् । (३) शुद्धसत्त्वप्रधानायाम्मायायां बिम्बितो ह्यजः ॥ सा माया स्ववशोपाधिसर्वज्ञस्ये- श्वरस्य हि ॥ १७॥ वश्यमायत्वमेकत्वं सर्वज्ञत्वं च तस्य तु॥ सात्त्विकत्वात्समष्टित्वात्सादित्वाज्जगता मपि ॥ १८ ॥ जगत्कर्तुमकर्तुं वा चान्यथा कर्तुमीशते ॥ यः स ईश्वर इत्युक्तः सर्वज्ञ- त्वादिभिर्गुणैः ॥ १९॥ ( १ ) सरस्वतीरहस्योपनिषद् मं० १४ । प० ८५२ । पृ०१ । पं०४॥ (२) सर्वसारोपनिषद् । मं० (?) प० ३२७ । पृ०१। पं०७ ॥ (३) सरस्वतोरहस्योपनिषद् मं० १४। प० ८५२। पृ०११पं०४॥

·(१४८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- ( १ ) ब्रह्मादीनाम्बुद्धीन्द्रियनियन्तृत्वा- दीश्वरः ॥२०॥ अथ विक्षेपशक्तिस्वरूपमाह । (२) ईशाधिष्ठिताऽऽवरणशक्तितो रजो- द्विक्ता महदाख्या विक्षेपशक्तिरासीत् ॥२१॥ अथ हिरण्यगर्भस्वरूपमाह । तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्धिरण्यगर्भ चैतन्यमा- सीत् ॥२२॥ अथ स्थूलशक्तिस्वरूपम् । विक्षेपशक्तितस्तमोद्विक्तादहकाराभिधास्थूल- शक्तिरासीत् ॥२३॥ अथ विराट्स्वरूपम् । तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्विराट् चैतन्यमासीत२४॥ अथ पञ्चमहाभूतोत्पत्तिक्रमः। (३) अहङ्कारात्पञ्च तन्मात्राणि पञ्च तन्मा- त्रेभ्यः पञ्च महाभूतानि ॥२५॥ (१) निरालम्बोपनिषत् प० ३२८ पृ० २ । पं० ७ ॥ (२) पैङ्गलोपनिषत् अ० १ । श्रु० ११ । १२ । १४ । १५ । प० ५५८ । पृ०२। पं० १ ॥ (३) त्रिशिखीब्राह्मणोपनिषत् अ० १ । १०४३० । पृ०११६०९॥

·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१४९) (१) तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः ॥ आकाशाद्वायुयोरग्निः अग्ने- रापः अयः पृथिवी॥२६॥ अथ पञ्चमहाभूतगुणानाह । (२)शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पृथिवीगुणाः शब्दस्पर्शरूपरसा आपां गुणाः ॥ शब्दस्प- शरूपाण्यग्नेर्गुणाः॥ शब्दस्पर्शाविति वायु- गुणौ । शब्दमेकमाकाशस्य ॥ २७ ॥ अथ ब्रह्मैकदेशेऽविद्याण्डमाह । (३) पञ्चमहाभूतेभ्यो ब्रह्मैकपादव्याप्तमे- कमविद्याण्डं जायते ॥२८॥ अथाविद्याण्डाधिष्ठितेश्वरस्वरूपमाह । तत्र तत्त्वतो गुणातीतशुद्धसत्त्वमयो लीलार- हीतनिरतिशयानन्दलक्षणो मायोपाधिको नारायण आसीत् ॥ २९॥ १-व्यवहितब्राह्मणवाक्येनोक्तात् । २ सत्यादिमन्त्रेणी- तात् ॥३-आत्मोपाधिरूपाहङ्कारात् ॥ (१) तैत्तिरीयोपनिषत् ब्रह्मानन्दवल्लीअनुवाक १ । प० ३१ । पृ०२ । पं० २-॥ (२) शारीरकोपनिषद् अ० १ प० ६०५ । पृ० १ । पं०२॥ (३) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषत् अ० २। प० ४७६ । पृ०१। पं०५॥

·(१५०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ पञ्चीकरणं तत्कार्यश्चाह । (१) तानि पञ्च तन्मात्राणि त्रिगुणानि भवन्ति ॥ स्रष्टुकामो जगद्योनिस्तमोगुण- मधिष्ठाय सूक्ष्मतन्मात्राणि भूतानि स्थूली- कर्तुं सोऽकामयत ॥ सृष्टेः परिमितानि भूता- न्येकमेकं द्विधा विधाय पुनश्चतुर्धा कृत्वा स्वस्वेतरद्वितीयांशैः पञ्चधा संयोज्य पञ्ची- कृतभूतैरनन्तकोटिब्रह्माण्डानि तत्तदण्डो- चितचतुर्दशभुवनानि तत्तद्भुवनोचितगोल- कस्थूलशरीराण्यसृजत् ॥३०॥ अथ स्थूलशरीरस्वरूपम् । (२) पृथिव्यादिमहाभूतानां समवायः शरी- रम् ॥ यत्कठिनं सा पृथिवी अस्थिचर्मना- डीरोममांसाश्चेति पृथिव्यंशाः ॥ यद्रवं तदापः मूत्रश्लेष्मरक्तशुक्रस्वेदा अबंशाः॥ यदुष्णं तत्तेजः क्षुत्तृष्णाऽऽलस्यमोहमैथुना- (१) पैङ्गलोपनिषत् अ० १ । श्रु० २२ । २३ । २४ । प०५५८। पृ०.२ पं०७॥ (२) शारीरकोपनिषत् प० ६०४ । पृ० २। पं०१॥

·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१५१) न्यग्नेः॥ यत्सञ्चरति स वायुः प्रचारणवि- लेखनस्थूलाऽऽद्युन्मेषनिमेषाऽऽदि वायोः ॥ यत्सुषिरं तदाकाशम् । कामक्रोधलोभमोह- भयान्याकाशस्य ॥ ३१ ॥ (१) एतत्संघातं कर्मणि सञ्चितं त्वगादि- युक्तं बाल्याऽऽद्यवस्थाऽभिमानास्पदं बहु- दोषाऽऽश्रयं स्थूलशरीरं भवति ॥ ३२॥ अथानमयकोशः। अन्नरसेनैव भूत्वाऽनरसेनाभिवृद्धि प्राऽऽप्या- ऽनरसमयपृथिव्यां यद्विलीयते सोऽनमय- कोशः । तदेव स्थूलशरीरम् ॥ ३३ ॥ १-शीर्यते वयोभिर्बाल्यकौमारयौवनवाईक्यादिभिरिति शरीरम् । दह-भस्मीकरणे इति व्युत्पत्या च देहः भस्मीभावं प्राप्नोति । केन-अध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकतापत्र- याग्निना ॥२-अत्र मयट् प्रत्ययो विकारार्थे । अन्नविकार- त्वादन्नमयः । खड्गकोशवदाच्छादकत्वात्कोश इत्युच्यते । अन्नमयश्चासौ कोशश्च अन्नमयकोशः ॥ (१) पैङ्गलोपनिषत् अ०२ । श्रु० २९ । २७ । २८ । प०५६०। पृ०१ । पं० ॥

·क (१५२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ स्थूलशरीरे षड्भावविकृतयः। (१) षड्भावविकृतिश्चाऽस्ति जायते वर्ध- तेऽपि च ॥ परिणामं क्षयं नाशंषड्भावविकृति विदुः ॥ ३४॥ अथापञ्चीकृतमहाभूतकार्यमाह । (२) अथाऽपञ्चीकृतमहाभूतरजोंशभागत्र- यसमष्टितः॥ (३) पञ्चवृत्त्यात्मकं प्राऽणमसृजत् ॥ ३५॥ (४) प्राणाऽपानव्यानोदानसमानाः प्राण- वृत्तयः ॥ नागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जया उप- प्राणा: ॥ हृदासननाभिकण्ठसर्वाङ्गानि स्थानानि ॥ ३६ ॥ आकाशाऽऽदिरजो- गुणतुरीयभागेन कर्मेन्द्रियाण्यसृजत् ॥३७॥ (५ ) वाक्पाणिपादपायूपस्थाऽऽख्यानि कर्मेन्द्रियाणि ॥ वचनाऽऽदानगमनविस- र्गाऽनन्दाश्चैते विषयाः ॥३८॥ (१) वाराहोपनिषत् अ० १ । मं०८ । प०८१० । पृ०११पं०२॥ ( २।३।४) पैङ्गलोपनिषत् अ० ३।१ ।२। प० ५६० । ५५९ । पृ० १ । पं० २।४।३॥ (५) शारीरकोपनिषत् प० ६०४ । पृ०२। पं० २ ॥

·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१५३) (१) एवं भूतसत्त्वांशभागत्रयसमष्टिता- न्तःकरणमसृजत् ॥ ३९ ॥ (२) मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तःकरण चतुष्टयम् ॥ सङ्कल्पविकल्पाऽध्यवसायाऽ- भिमानाऽवधारणस्वरूपाश्चैते विषयाः ॥ मनःस्थानं गलाऽन्तं बुद्धवंदनमहङ्कारस्य हृदयं चित्तस्य नाभिरिति॥४०॥ (३) भूतसत्त्वतुरीयभागेन ज्ञानेन्द्रियाण्य- सृजत् ॥४१॥ (४) श्रोत्रत्वकचक्षुर्जिह्वाघ्राणानि ॥४२॥ (५)शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चैते विषयाः॥४३॥ (६)सत्त्वसमष्टित इन्द्रियपालकानसृजत्॥४४॥ (१) पैङ्गलोपनिषत् अ० १। श्रु० १७ । प० ५६०॥ पृ० १। पं०६॥ (२) शारीरकोपनिषत् प० ६०४ । पृ० २। पं०७ ॥ (३६) पैङ्गलोपनिषत् अ० २।। ५० ५६० । ५५९ । पृ०१ । पं०९। ५॥ ४) त्रिशिखीब्राह्मणोपनिषत् प० ४३० । पृ० २ । पं०४॥ (५) शारीरकोपनिषत् प० ६०४ । पृ० २ । पं० ४ ।।

·(१५४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) दिग्वाताऽर्कप्रचेतोऽश्विवहीन्द्रोपे- न्द्रमित्रकोः ॥ तथा चन्द्रश्चतुर्वको रुद्रः क्षेत्रज्ञ ईश्वरः ॥४५॥ अथ पञ्चीकृतभूतकार्येष्वपञ्चीकृतभूतकार्याणां क्षेपणमाह । (२) तानि सृष्टान्यण्डे प्राक्षिपत् तदाज्ञया समष्टयण्डं व्याप्य तान्यतिष्ठत् ॥१६॥ अथ प्राणमयकोशः। (३) कर्मेन्द्रियैस्सह प्राणादिपञ्चकम्प्राण- मयकोशः॥ अथ मनोमयकोशः। ज्ञानेन्द्रियैस्सह मनो मनोमयकोशः ॥ १-वरुणः ॥ २ ब्रह्मा ॥ ३ विष्णुः । क्षेत्रज्ञञ्चापि मां विद्धि, इति भगवदुक्तेः॥ (१) वाराहोपनिषत् अ० १ । श्लो० १४ । प० ८१०॥ प्र०। पं०९॥ (२) पैङ्गलोपनिषदू अ० १ । प० ५.१९ । पृ० १ । पं० ६ ॥ (३) पैङ्गलोपनिषद् अ० २।५० ५६० । पृ० २। पं०४॥ । Parline A ·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१५५) अथ विज्ञानमयकोशः। ज्ञानेन्द्रियैः सह बुद्धिर्विज्ञानमयकोशः ॥ अथ सूक्ष्मशरीरलक्षणम् । एतत्कोशत्रयं लिंङ्गशरीरंम् ॥४७॥ (१) बुद्धिकर्मेन्द्रियप्राणपञ्चकैर्मनसा धिया ॥ शरीरं सप्तदशभिः सूक्ष्मन्तल्लिङ्गमुच्यते ॥४८॥ अथ लिङ्गशरीरे षडूर्मयः। (२) अशनायापिपासाशोकमोहजरामरणा- नीति षर्मयः॥१९॥ अथानन्दमयकोशः। (३) कोशचतुष्टयसंसक्तं स्वकारणाऽज्ञाने वटकर्णिकायामिव वटवृक्षो यदा वर्त्तते तदाऽऽनन्दमयकोशः ॥५०॥ १-लीनमर्थ श्रवणमननादिना गमयति प्रापयतीत व्युत्पत्त्या लिङ्गमित्युच्यते ॥२-अहं ब्रह्मास्मीति ब्रह्मात्मै- क्यज्ञानेन शीर्यत इति शरीरम् ॥ अथ शरीरप्रसङ्गेन देहशब्दार्थोऽप्युच्यते-'दह भस्मीकरणे इति व्युत्पत्त्या लिङ्गदेहस्य पृथिवीपुरःसरं क्षय इत्युच्यते ॥ (१) शारीरकोपनिषद् प०६०५ | पृ० २ । प० ५ ॥ (२) मुगलोपनिषद् प० ५४१ । पृ० २ । पं०६ ॥ (३) सर्वसारोपनिषद् प० ३२६ । पृ० १ । पं०५॥

·स (१५६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) स्वरूपाऽज्ञानमानन्दमयकोशस्तत्का- रणशरीरम् ॥५१॥ अथ पञ्चकोशानामुत्तरोत्तरमन्तरत्वमाह । ( २ ) तस्मांदा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः ॥ ५२॥ (३) तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयात्।अन्योऽ न्तर आत्मा मनोमयः॥५३॥ (४) तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात्। अन्योऽ- न्तर आत्मा विज्ञानमयः॥५४॥ (५) तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तरआत्माऽऽनन्दमयः ॥ ५५॥ १-ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानेन शीर्यत इति शरीरम् । 'दह भस्मी करणे' इति व्युत्पत्त्या कारणदेहस्य पृथिवीपुरःसरं क्षय इत्यु- च्यते ॥ २-ब्राह्मणवाक्योक्तात् ॥३-मन्त्रोक्तात् अन्नरस- विकारात्स्थूलशरीरात् ॥ (१) पैङ्गलोपनिषत् अ०२। प०५६० । पृ० २ । पं०६ ॥ (२।३।४) तैत्तिरीयोपनिषत् ब्रह्मानन्दवल्ली । अनु० २१३ । ४। पत्र ३२ । ३३ । पृ०१।२।१। पं०१।९।४॥ (५) तैत्तिरीयोपनिषद ब्रह्मानन्दवल्ली अनु०५ । प० ३३ । पृ०१ । पं० १॥

·मृष्टिप्रकरणम् ४. (१५७) अथेश्वरस्यान्तर्यामिरूपेण प्रवेशमाह । (१)अण्डस्थानि तानि तेन विना स्पन्दितुं चेष्टितुं वान शेकुः ताान चेतनीकर्तुं सोऽ- कामयत ब्रह्माण्डब्रह्मरन्ध्राणि समस्तव्यष्टि- मस्तकान्विदार्य तदेवाऽनुप्राविशत् ॥५६॥ (२) तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् ॥१७॥ अथान्तर्याभिलक्षणम् । (३) यः सर्वेषु भूतेषू तिष्ठन्सर्वेभ्यो भूते- भ्योऽन्तरो यसर्वाणि भूतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरोयमयत्येष त आत्माऽ- न्तर्याम्यमृतः ॥२८॥ १-जगत् ॥ २ अनुप्रवेशं कृतवान् । अत्र गुहात्वेन विज्ञा- नमयकोशत्वेनोक्ता दीपादिवज्जडत्वेऽपि स्वभाववैचित्र्यात् संयुक्तार्थोपलम्भहेतुभूता बुद्धिरेवेह तच्छब्देन विवक्षिता तस्यां बुद्धिरूपगुहायामेव स्रष्टुब्रह्मणोपलम्भादनुप्रवेश उपचर्यते ॥ -ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तषु ॥ ४-अभ्यन्तरः॥ ५-नियम- यति स्वव्यापारे । एतावता कार्यकरणस्येश्वरसाक्षिमात्रसा- निध्येन हि नियमेन प्रवृत्तिनिवृत्ती स्याताम् ॥ (१) पैङ्गलोपनिषद् अ०१। प० ५५९ । पृ० १। पं० ८॥ (२) तैत्तिरीयोपनिषद् ब्रह्मानन्दवल्ली अनुवाक ६ । प० ३३ । पृ०१। पं०९॥ (३) बृहदारण्यकोपनिषद् अ० ४। ब्राह्मण ७ । श्रु० १५ १०१३५ । पृ०१। पं०८॥

·(१५८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) कूटस्थोपहितभेदानां स्वरूपलाभ- हेतुर्भूत्वा मणिगणे सूत्रमिव सर्वक्षेत्रेष्वनुस्यू- तत्वेन यदाकाशत आत्मा तदान्तर्यामी- त्युच्यते ॥१९॥ (२) तदा जडान्यपि तानि चेतनवत्स्वस्व- कर्माणि चक्रिरे ॥६०॥ अथेश्वरस्य जीवरूपेण प्रवेशमाह । सर्वज्ञेशो मायालेशंसमन्वितो व्यष्टिदेह - म्प्रविश्य तया मोहितो जीवत्वमगमत् ॥६॥ अत्रार्थेऽन्या श्रुतिः। (३) से देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवनात्मनाऽ प्रविश्य नाम- रूपे व्याकरवाणीति ॥ ६२॥ ५-मलिनसत्त्वप्रधानाविद्येत्युच्यते ॥ २-सेयं प्रकृता सदाख्या भूतयोनिर्देवता ईक्षितवती ईक्षां. कुर्वती ॥ ३-हन्तेदानीमहमिमा यथोक्तास्तेज- आद्याः तिस्रो देवता अनेन जीवेनेति स्वबुद्धिस्थं पूर्वसृष्टयनु- (१) सर्वसारोपनिषद् प० ३२६ । पृ० २ । पं०६॥ (२) पैङ्गलोपनिषत् अ० १ । प० ५५९ । पृ०२। पं० १ ।। (३) छान्दोग्योपनिषद् प्रपा० ६ । खं०३ । प० ८३ । पृ०१ । पं०३॥ ।

·सृष्टिप्रकरणम् ४. ( १५९) (१)अहङ्काराभिमानेन जीवः स्याद्धि सदा- शिवः ॥ स चाविवेकप्रकृतिसंगत्या तत्र मुद्यते ॥ ६३॥ अथ चिज्जडग्रन्थिलक्षणम् । ( २ ) शरीरत्रयतादात्म्यात्कर्तृत्वभोकृता- मगमत् ॥६४॥ (३) मन आदिश्च प्राणादिश्वेच्छादिश्च सत्त्वादिश्च पुण्यादिश्चैते पञ्चवर्गाः इत्येषा- म्पञ्चवर्गाणान्धर्मीभूतात्मा ज्ञानाहते न वि- -भूतप्राणधारणमात्मानमेव स्मरन्त्याहानेन जीवात्मनेति । प्राणधारणकात्मनेति वचनात्स्वात्मनोऽव्यतिरिक्तेन चैतन्य- स्वरूपतयाऽविशिष्टेनेत्येतदर्शयति ॥ ४-अनुपविश्य तेजोवन्न- भूतमात्रासंसर्गेण लब्धविशेषविज्ञाना सती ॥ ५-नाम च रूपञ्च नामरूपे व्याकरवाणि विस्पष्टमाकरवाण्यसौ नामाऽय- मिदंरूप इति व्याकुर्यामित्यर्थः । जीवो हि देवताया आभा- समात्रम् । आभिमुख्येनाहमित्यापरोक्ष्येण भासत इत्याभासः स्वतोऽपरोक्षश्चित्प्रतिबिम्बस्तन्मात्रं जीवो नामेत्यर्थः ।। (१) त्रिशिखीब्रा० अ० १। प० ४३२ । पृ०१। पं०८॥ (२) पैंगलोपनिषद् अ० १ । श्रु० ३८। प० ५५९। पृ०२।१०२।। (३) सर्वसारोपनिपद् प० ३२६ । पृ० १ । पं० १॥

·(१६०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- नश्यत्त्यात्मसन्निधौ नित्यत्वेन प्रतीयमान आत्मोपाधिर्यस्तल्लिङ्गशरीरं हृद्रन्थिरित्यु- च्यते तत्र यत्प्रकाशते चैतन्यं स क्षेत्रज्ञ इत्यु- च्यते ॥६५॥ अथ जीवस्य क्षेत्रज्ञादिरूपप्राप्तिः। (१) चितो रूपमिदं ब्रह्मन्क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते॥ वासनाः कलयन्सोऽपि यात्यहङ्कारतां पुनः॥६६॥ अहंकारो विनिणेता कलंकी बुद्धिरुच्यते ॥ बुद्धिः संकल्पिताऽऽकारा प्रयाति मनसाऽऽस्पदम् ॥ ६७ ॥ मनो घनविकल्पन्तु गच्छतीन्द्रियतां शनैः॥ पाणिपादमयं देहमिन्द्रियाणि विदुर्बुधाः॥६८॥ एवं जीवो हि संकल्पवासनारज्जुवेष्टितः॥ दुःखजालपरीताऽऽत्मा क्रसादायाति नीच- ताम् ॥ ६९॥ इति शक्तिमयं चेतो घनाऽ- हङ्कारतां गतम् ॥ कोशकारक्रिमिरिव स्वे- च्छया याति बन्धनम् ॥७०॥ स्वयं कल्पि- (१) महोपनिषद् अ०५। श्लो० १२४ । से १२९ । प ०५९४। पृ०२। पं०१॥

·सुष्टिप्रकरणम् ४. ( १६१) अथ वा। तन्मात्राजालाऽभ्यन्तरवर्ति च ॥ परां विव- शतामेति शृङ्खलाबद्धसिंहवत् ॥ ७१ ॥ अथ जाग्रदवस्थालक्षणम् । (१ ) मनआदिचतुर्दशकरणैः पुष्कलैरा- दित्याद्यनुगृहीतैःशब्दादीन विषयान्स्थूलान् यदोपलभते तदाऽऽत्मनोजागरणम् ॥७२॥ (२) बुद्धेः पूर्णविकासोऽयं जागरः परि- कीर्त्यते॥७३॥ अथ स्वप्नावस्थालक्षणम् । (३) तद्वासनासहितश्चतुर्दशकरणैः शब्दा- द्यभावेऽपि वासनामयाञ्छब्दादीन् यदो- पलभते तदात्मनः स्वनम् ॥ ७४ ॥ अथ वा। (४) सूक्ष्मनाडीषु सञ्चारो बुद्धेस्स्वनः प्रजायते ॥ ७॥ (१) सर्वसारोपनिषद् अ० १ । प० ३२५ । पृ० २ । पं० ४ ॥ (२) वराहोपनिषद् अ० २॥ श्लो०६१।१०८१पृ०२।पं०६ ।। (३) सर्वसारोपनिषद् अ० १ । ५० ३२५ । पृ०२ । पं० ६॥ ४) वराहोपनि० अ० २ । श्लो० ६१ । १० ८१४ । पृ०२। पं०७॥

·( १६२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथवा। (१)अन्तःकरणचतुष्टयैरेव संयुक्तस्स्वनः॥७६॥ अथ सुषुप्तिलक्षणम् । (२) अज्ञाने बुद्धिविलये निद्रा सा भण्यते बुधैः ॥ ७७॥ अथवा। (३) चित्तककरणा सुषुप्तिः ॥ ७८ ॥ अथ मूर्छालक्षणम् । ( ४ ) अकस्मान्मुद्गदण्डाऽऽद्यैस्ताडितव- द्रयाऽज्ञानाभ्यामिन्द्रियसंघातैः कम्पत्रिव मृततुल्या मूर्छा भवति ॥ ७९ ॥ अथ मरणावस्थालक्षणम् । स्थूलदेहविसर्जनी मरणाऽवस्था भवति ॥८॥ (१) शारीरकोपनि० अ० १। प० ६०५ । पृ० २ । पं० ३ ॥ (२) वाराहोपनिषद् अ० २ । श्लो० ५९ । प० ८१४ । पृ०२ । पं०५॥ (३) शारीरकोपनिषद् अ० १। प० ६०५ | पृ०२। पं०४॥ (४) पैङ्गलोपनिषद् अ० २ । श्रु० ५५ । ५६ । प० ५६१ । पृ०२। प०८॥

·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१६३) अथ जीवलक्षणम् । (१) अविद्याकार्याण्यन्तःकरणान्यतीत्य कालाननु तानि जायन्ते ब्रह्म चैतन्यं तेषु प्रतिबिम्बितं भवति प्रतिबिम्बा एव जीवा इति कथ्यन्ते ॥ अन्तःकरणोपाधिकास्सर्वे जीवा इत्येवं वदन्ति ॥ ८१ ॥ अथ जीवस्य पञ्चावस्थासु विहारः। (२) अन्तःकरणप्रतिबिम्बितचैतन्यं यत्तदेव। (३) जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्छामरणधर्मयुक्तो घटीयन्त्रवदुद्विग्नो जातो मृत इव' कुलाल- चक्रन्यायेन परिभ्रमति ॥ ८२ ॥ (४) महानदीपूर्वीय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतम् । समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्यो- (१) त्रिपाविभूतिमहानारायणोप० अ० ४। प० ४८१ । पृ०२ । पं०४॥ ( २-३ ) पैङ्गलोपनिषत् अ० २ । १ । प० ५६१ । ५५९ । पृ० १।२ । पं०६।३ ॥ (४) भैत्रायण्युपनि० प्रपा० ४ । श्रु० २ । प० २४२ । पृ०२ । पं०७॥

·(१६४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- रागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातंत्र्यं यमविषयस्थस्येव बहुभयावस्थम्मदिरोन्मत्त इव मोहमदिरो- न्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरग- दष्ट इव विपदष्टं महान्धकार इव रागान्ध- मिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्न इव मिथ्या- दर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरमम् ॥ शब्दस्प- दियो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः॥ तेष्वा- सक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परम्पदम् ॥ ८३॥ अथास्मिञ्छरीरे जीवः कर्तेश्वरः कारयितेति दृष्टान्तेनाह। (१) यः कर्त्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयिताऽन्तःपुरुषोऽथ यथाऽग्निनाऽयः- पिण्डोऽन्यो वाऽभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्त्येवं वाव खल्वसौ भूताऽऽत्मा:- न्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैईन्यमानो नानात्व- ( १ ) मैत्रायण्युपनि० प्र० ३ । खं० ३ । प० २४१ । पृ० २। पं० ८ ॥

·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१६५) मुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनि- परिणतम्भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथाऽयःपिण्डे हन्य- माने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरु- षोऽभिभूयत्ययम्भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति ८४ ( १ ) द्वा सुपर्णा सयुंजा सखाया समानं वृक्षम्परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलें स्वा- द्वत्त्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति ॥ ८५ ॥ समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति १-दौ ॥ २-सुपर्णी पक्षिणौ ॥ ३-सयुजी सर्वदा युक्तौ सहैव युक्तौ वा ॥ ४-सखायौ चिन्मयत्वेन समानरूपौ ॥ एवंभूतौ जीवेश्वरौ ॥ ५-अविशेषमेकरूपम् ॥ ६-उच्छेद- सामान्यावृक्षतुल्यं शरीरम् ॥ ७-परिष्वक्तवन्तौ ॥ ८ ईशाद्भिन्नो जीवः ॥ ९-सुखदुःखात्मकं कर्मफलम् ॥ १०-स्वादु यथा स्यात्तथा अत्ति भुक्ते॥११-कर्मफलमभुञ्जा- नः सन् ॥ १२-जीवादिलक्षणो नित्यशुद्धस्वभाव ईश्वरः ॥ १३-केवलं पश्यत्येव ॥ १४-कर्मफलभोक्ता जीवः ॥ १५-अयमेवाहमिति देहेन सह तादात्म्याभिमानमापन्नः ॥ १६-इष्टानिष्टमाप्तिपरिहारं कर्तुमसमर्थोहमिति दीनभावोऽ- नीशा तया ॥ (१) मुण्डकोपनिषद् मुण्डक३ । अ०११ प०२३। पृ०२॥पं०५॥

·(१६६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- मुह्यमानः ॥ जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः॥८६॥ अथ भावनार्थमीश्वरस्वरूपमाह। (१) अङ्गष्टमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाऽधू- मकः ॥ ईशानो भूतभव्य॑स्य मध्ये आत्मनि तिष्ठति ॥ ८७॥ अथ जीवस्य रूपत्रयमाह । (२ ) अङ्गुष्ठमात्रोरवितुल्यरूपः संकल्पाऽ- हंकारसमन्वितोयः॥ बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव आराममात्रोऽप्यपरोऽपि दृष्टः ॥ ८८॥ १-योगिभिः कर्मभिश्च सेवितम् ॥ २-ईश्वरोऽहं सर्वस्या- त्मेत्यभेदेन जानाति ॥ ३-जगपविभूति ममैवेश्वरस्यायं महिमत्येवं यदा विजानाति ॥ ४-अगुष्ठपरिमाणं मनुष्य- हृदयच्छिद्रं तदन्तर्वर्त्यन्तःकरणोपाधिकोऽङ्गुष्टपरिमाणः ।। ५-सर्वत्र पूर्णोऽयमात्मा ॥ ६-अधूमकं ज्योतिरिव धूमर- हिताग्निवद्देदीप्यमानः प्रकाशस्वरूपः॥ ७-८-भूतादिकाल- त्रयोपलक्षितसर्वविश्वस्य ॥ ९-नियामकः ॥ १०-मध्ये आत्मनि-शरीरत्रयमध्ये ॥ ११-सर्वसाक्षितया वर्त्तते ॥ (१) कठोपनिषद् अ० २ । प० १० । पृ० २ । पं० ७ ॥ (२) श्वेताश्वतरोपनिषद् अ० ५ । श्लो० ८।९। प० १८५ । पृ०२॥पं० ३॥

·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१६७) बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च ॥ भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्प्यते ॥ ८९ ॥ अयेश्वरस्य जीवरूपेणावस्थात्रयेषु विहारः। (१) स एव मायापरिमोहितात्मा शरीर- मास्थाय करोति सर्वम् ॥ स्त्रियन्नपानादिवि- चित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्तिमेति॥९॥ स्वप्ने स जीवः सुखदुःखभोक्ता स्वमायया कल्पितविश्वलोके ॥ सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूतः सुखरूपमेति ॥ ९ ॥ पुनश्च जन्मान्तरकर्मयोगात्स एव जीवः स्वपिति प्रबुद्धः ॥ पुरत्रये क्रीडति यश्च जीवस्ततः सुजातं सकलं विचित्रम् ॥ ९२ ॥ १-अविद्याऽऽवरणविक्षेपरूपशक्तिः ॥ २ अहं मनुष्य इत्यभिमानेनाऽऽसमन्तात. स्वीकृत्य ॥ ३-स्वस्य तत्तदेहा- भिमानिनो मायाऽज्ञानं विपरीतज्ञानं च तया ॥ ४-कल्पिते वासनारूपे विश्वलोक इति ॥ ५ अज्ञानावृतः ॥ (१) कैवल्योपनिषद् श्रु० १२ । १३ । १४ । प० २९० । पृ० २ । पं०३ ॥

·(१६८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१)स वा एप भूतानीन्द्रियाणि विराज देवताः कोशांश्च ॥ सृष्ट्वा प्रविश्यामूढो मूढ इव व्यवहरनास्ते माययैवेति ॥ ९३ ॥ अथ शरीरान्तरगमनप्रकारः। (२) कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि तत्तद्वि- षयान्प्राणान् संहृत्य कामकान्वितेऽविद्या- भूतवेष्टितो जीवो देहान्तरम्प्राप्य लोकान्त- रङ्गच्छति ॥ ९४ ॥ (३) उपशान्ततेजाः पुनर्भवमिंद्रियैर्मनसि सम्पंद्यमानः यञ्चित्तस्तेनैषे प्राणमायाति १-स वेदान्तवेद्यः परमात्मा ॥ २-उपशान्तम् उच्छिन्नं वेजः शरीरगतं यस्य सः पुरुषः ॥ ३-एतच्छरीरं त्यक्त्वा पुनः शरीरान्त प्रतिपद्यत इति शेषः अथ तत्प्रकारमाह ।। ४-वागादिकरणैः॥५-अन्तःकरणे ॥६-प्रविशद्भिः इन्द्रियैः सह शरीरान्तरं प्रपद्यत इत्यर्थः ॥ ७-यदेव देवतिर्यगादि- शरीरे सम्यगिति चित्तो यस्य सः॥ ८-देवतिर्यगादिसङ्कल्प- विशिष्टेन मनसा सन्द्रियेण सह ॥ ९-अन्तःकरणाभिमानी जीवः॥ १०-मुख्यप्राणम् ॥ ११ आगच्छति क्षीणेन्द्रियवृत्तिः सन् मुख्यप्राणवृत्त्यैवावतिष्ठत इत्यर्थः ॥ (१) नृसिंहोत्तरतापिन्युप० ५० ३०१ । पृ० २। पं०५ ॥ (२) पैङ्गल्योपनिषद् अ० २ । प० ५६२ । पृ० १ । पं० १॥ (३) प्रश्नोपनिषद् प्रश्नः ३ । ५० १६ । पृ०२॥

·सृष्टिप्रकरणम् ४.
(१६९)
प्राणस्तेजंसा युक्तः तेजो है वै उदानः सहाँ-
त्मना यथासङ्कल्पितं लोकं नयति पुण्येन
पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव
मनुष्यलोकम् ॥ ९५॥
अथोत्क्रमणमार्गमाह।
(१) प्रद्योतेनैष आत्मा निष्कामति चक्षुषो
वा मूनों वाऽन्येभ्योः वा शरीरदेशेभ्यः ॥
(२)सविज्ञानो भवति स विज्ञानमेवा-
न्ववक्रॉमति तं विद्यार्कमणीसमन्वारभेते पूर्व-
१-तेजोरूपो दानेन॥२-सम्बद्धः॥३-दाहकप्रकाशकरं सामान्य
तेजः ॥ ४-भोत्कृसहितः॥ ५-हृदयान्निर्गमनद्वारस्थप्रकाशेनो-
दानरूपेणेत्यर्थः॥६-कर्मणाऽनूद्भाव्यमानेनान्तःकरणवृत्तिविशे-
पाश्रितवासनात्मकविज्ञानेन सर्वो लोक एतस्मिन्काले सविज्ञानो
भवति ॥ ७-गन्तव्यमनुगच्छति॥८-विद्यासर्वप्रकारा विहिता
प्रतिषिद्धा चाविहिताऽप्रतिषिद्धा च कर्म विहितं प्रतिषिद्धं
चाविहितमप्रतिषिद्धञ्च ॥ ९-सम्यगनुगच्छतः ॥
(१-२) बृहदारण्यकोपनि० अ०६। ब्रा० ४ । श्रु० २।३।४।
प० १५४ पृ०१। पं०८॥ ९ ॥

·(१७०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- प्रज्ञा च ॥ ९६ ॥ तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वाऽन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमु- पसहरत्येवमेवाऽयमात्मेद शरीरंनिहत्या- विद्यां गमयित्वाऽन्यमाँक्रममाम्यात्मान- मुपस हरति ॥ ९७ ॥ तद्यथा पेशंस्कारी पेशसा मात्रामुपादायान्यन्नवतरं कल्या- णतररूपं कुरुते पैत्र्यं वा गान्धर्व वा प्राजा. पत्यं वा त्रामं वाऽअन्येषां वा भूतानाम्॥९८॥ (१) तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्ग मनो यत्र नितमस्य ॥ प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य १-पूर्वानुभवविषया प्रज्ञाऽतीतकर्मफलानुभववासनेत्यर्थः ॥ २-तत्र देहान्तरसञ्चार इदं निदर्शनम् ॥ ३-आत्मानः पूर्वा- वयवम्॥४।५-अचेतनं कृत्वा ॥६७८-शरीरान्तरं गृहीत्वा॥ ९-पूर्वशरीरम् ॥ १०-तत्तत्र देहान्तरारम्भे ॥ ११-पेशः सुवर्ण तत्करोतीति पेशस्कारी सुवर्णकारः ॥ १२-सुवर्णस्य ।। १३-कमपि खण्डम् ॥ १४-गृहीत्वा ॥ १५-निर्मिनोति ॥ १६-तत्रोद्भूताभिलाषः सन् ॥ १७-मनःप्रधानत्वाल्लिङ्गस्य मनोलिङ्गमित्युच्यते यद्वा लिङ्गयतेऽवगम्यतेऽवगच्छति येन तल्लिङ्गं तन्मनः॥१८-निश्चयेनोद्भूताभिलाषम्॥ १९-अवसानं यावत्कर्मणः परिसमाप्तिमित्यर्थः ॥ (१) बृहदारण्यक अ०६। ब्रा०४|श्रु०६।प०१५५पृ०११पं०३।।

·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१७१) यत्किञ्चेह करोत्ययम् ॥ तस्माल्लोकात्पुनरे- त्यास्मै लोकाय कर्मणा इति ॥९९ ॥ (१) प्राकर्मफलपानावर्त्तान्तरकीटवद्वि- श्रान्तिन्नैव गच्छति ॥१०॥ अथात्मपादचतुष्टयम् । (२) स्थूलत्वात्स्थूलभुक्त्वाच्च सूक्ष्मत्वा- त्सूक्ष्मभुक् परम् ॥ ऐक्यत्वानन्दभोगाच्च सोऽयमात्मा चतुर्विधः॥ १०१॥ अथ प्रथमपादस्वरूपम् । (३) जागरितस्थानो बहिः प्रज्ञस्सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखःस्थूलभुक वैश्वानरःप्रथमः पादः॥ १०२॥ १-आगच्छति ॥२-जागरितं स्थानमभिमानभूतं यस्य सः।। ३-बहिःस्वात्मव्यतिरिक्तशब्दादिविषयेषु प्रज्ञा बुद्धिवृत्तिरूपा यस्य सः॥४-अग्निद्र्वेत्यादिश्रुत्युक्तयुसूर्यवाय्वाकाशजलपृ- थिव्याहवनीयाख्यानि सप्ताङ्गानि ॥५-ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कमें- न्द्रियपञ्चकं प्राणपञ्चकमन्तःकरणचतुष्कमित्येकोनविंशतिसं- ख्याकानि मुखानि विषयोपलब्धिद्वाराणि यस्य सः॥ ६-विश्वे नरा अस्यति विश्वानरः विश्वानर एव वैश्वानरः॥ ७-अंसः॥ (१) पैंगलोपनि० अ० २। प० ५६२ । पृ० १ । पं० ३ ॥ (२) नारदपरिव्राजकोप० अ० ८ । प० ४२६ । पृ०२।०३।। (३) माण्डूक्योपनि० श्रुतिः ३ । प० २५ । पृ० २ । पं०९॥

·(१७२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) स्थूलभुक् चतुरात्माथ विश्वो वैश्वा- नरः पुमान् ।। १०३॥ अथ विश्वस्य नामानि। ( २ ) विज्ञानात्मा चिदाभासो विश्वो व्यावहारिको जाग्रत्स्थूलदेहाभिमानीति१०४॥ अथ द्वितीयपादस्वरूपम् । (३) विश्वजित्प्रथमः पादः स्वप्नस्थानगतः प्रभुः॥ १०५॥ (४) स्वप्नस्थानोऽन्तः प्रज्ञः सप्ताङ्ग एको- नविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक तैजसो द्वितीयः पादः ॥ १०६॥ १-अन्तर्हदि मानसविषयेषु प्रज्ञा बुद्धिर्यस्य सः ॥ २-प्रविविक्तं सूक्ष्मं वासनामयं भुंक्त इति तथा ॥ ३-तेजसि वासनामयप्रज्ञायामाश्रयत्वेन वर्तमानः ॥ (१) नारदपरिव्राजको५० अ०८। २०४२६ । पृ०२।१०६ ।। (२) पैङ्गलोपनि० अ०२ । प० ५६० । पृ० २। पं० ९॥ (३) नारदपरिव्राजकोपनि० अ०८ । प०४२६ । पृ०२१६०६॥ (४) माण्डूक्योपनिषत् श्रु०४ । प० २५ । पृ० २। पं० ९ ॥

·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१७३) अथ तेजसस्य नामानि । (१) तैजसः प्रातिभासिकस्स्वनकल्पित इति ॥ १०७॥ (२)हिरण्यगर्भः स्थूलोऽन्तद्वितीयः पाद उच्यते ॥ १०८॥ अथ तृतीयपादस्वरूपम् । (३) सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानधन एवान- न्दमयो ह्यानन्दभुक्चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥१०९॥ १-अन्तःकरणादिविक्षेपाभावादेकतां प्राप्तः ॥ २-जाग्र- स्वमज्ञानानां कारणरूपेण धन एव पिण्डीभावो यस्मिन् सः॥ ३-स्वरूपसुखाभिव्यक्तिप्रतिबन्धकदुःखाभावादानन्दमयः ॥ ४-आनन्दं विक्षेपाभावादात्मसुखं भुंक्तेज्ञानवृत्तिभिरनु- भवतीत्यानन्दभुक् ॥ ५-चेतः स्वमजागरितं प्राते कारणत्वेन मुखं द्वारभूतं यस्य सः ॥ ६-प्रकृष्टे स्वयंप्रकाशानन्दात्मनि ज्ञानज्ञप्तिरज्ञानवृत्त्यात्मको बोधो यस्य सः प्रज्ञः प्रज्ञ एव प्राज्ञः ॥ ७-जागरितस्वप्नानन्तरभावित्वादात्मनस्तृतीयोंशः ॥ (१) पैंगलोपनि० अ० २ । ५० ५६१ । पृ०१। पं०२॥ (२) नारदपरिव्राजकोपनि० उ० ८ ।प० ४२६ । पृ०२।१०८॥ (३) माण्डूक्यापनि० श्रु. ६। प० २६ । पृ० १ । पं०३ ॥

·(१७४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ प्राज्ञस्य नामानि । (१) प्राज्ञ अविच्छिन्नः पारमार्थिकस्सुषु- प्त्यभिमानीति ॥ ११॥ (२) चतुरात्मेश्वरः प्राज्ञस्तृतीयः पाद- संज्ञितः॥ ११॥ (३) भूतानां त्रयमप्येतत्सर्वोपरमबाधकः ॥ तत्सुषुप्तं हि यत्स्वप्नं मायामात्रं प्रकीर्तितम् ११२ अथ तुरीयावस्थालक्षणम् । (४) केवलजीवयुक्तमेव तुरीयमिति ॥११३॥ अथ तुरीयपादस्वरूपम् । (६) चतुर्थश्चतुरात्माऽपि सच्चिदेकरसो १-चतुर्णाम् आत्मनां मध्ये ईश्वरः ॥ २-सर्वोपरमस्यात्मज्ञा- नस्य बाधको निरोध इत्यर्थः ॥ ३-तत् जागरितम् ॥ ४-चतुर्विभागरूपः। (१) पैङ्गलोपनिषद् अ० २। प० ५६१ । पृ० १ । पं०४ ॥ (२-३) नारदपरिव्राजकोपनि० उपदेश ८ । पत्र० ४२७ । पृ०१। पं०३४ ॥ (४) शारीरकोपनि० पत्र ६०५ । पृ०२ । पं०४॥ (५) नारदपरिव्राजकोपनि० उपदेश ८। प०४२७/पृ०१६पं०५ ।।

·सृष्टिप्रकरणम् ४. ( १७५) ह्ययम् ॥ तुरीयावसितत्वाच एकैकत्वानु- सारतः ॥ ११४॥ अथ तुरीयचैतन्यलक्षणम् । (१) अवस्थात्रयभावाभावसाक्षी स्वयं- भावरहितं नैरन्तयं चैतन्यं यदा तदा तुरीयं चैतन्यमित्युच्यते ॥ ११५॥ अथ कूटस्थलक्षणम् । (२) ब्रह्मादिपिपीलिकापर्यन्तं सर्वप्राणि- बुद्धिष्ववशिष्टतयोपलभ्यमानः सर्वप्राणिबु- दिस्थो यदा तदा कूटस्थ इत्युच्यते ॥११६॥ अथेश्वरकार्यमाह। (३) ईक्षणाऽऽदिप्रवेशाऽन्ता सृष्टिरीशेन कल्पिता। अथ जीवकार्यमाह। जाग्रदादिविमोक्षान्तस्संसारोजीवकल्पितः ११७ १-कूटे मायाकार्यविकारे घटाकाशवत् निर्विकारस्व- रूपेण तिष्ठतीति कूटस्थः। (१) सर्वसारोपनि० पत्र ३२५ । पृ० २। पं० ८॥ (२) सर्वसारोपनिषद् प० ३२६ । पृ० २। पं०४ ॥ (३) वराहोपनि० अ० श्लो० ५४ । प० ८१४। पृ०११पं०७॥

·पं०.२॥ ( १७६) श्रुतिसिद्धान्तलारसंग्रहे- अथ शक्तिद्वयमाह। (१)शक्तिद्वयं हि मायाया विक्षेपांऽऽवृत्ति- रूपकम्। अथ विक्षेपशक्तिकार्यम् । विक्षेपशक्तिर्लिङ्गाऽऽदिब्रह्माऽण्डाऽन्तजगत्सृ- जेत् ॥ ११८॥ अथाज्ञानरूपाऽऽवरणशक्तिलक्षणम् । (२) रजौ सर्पभ्रान्तिरिवाद्वितीये सर्वानु- स्यूते सर्वमये ब्रह्मणि देवतिर्यनरस्थावरस्त्री- पुरुषवर्णाश्रमबन्धमोक्षोपाधिनानात्मभेदक- ल्पितं ज्ञानमज्ञानम् ॥ ११९॥ अथाऽऽवरणशक्तिकार्यमाह । (३) अन्तर्दृग्दृश्ययोर्भेदं बहिश्च ब्रह्मसर्गयोः।। आवृणोत्यपराशक्तिस्सा संसारस्य कार- १-रजःप्रधाना विक्षेपशक्तिः मलिनसत्त्वप्रधानाऽऽवरणश- क्तिरज्ञानरूपेत्यर्थः ॥२-अन्तःशरीरमध्ये ॥३-क्षेत्रज्ञक्षेत्रयोः आत्मशरीरयोरित्यर्थः (१) सरस्वतीरहस्योपाने० श्लो० १७ प०८५२।पृ०१६०८ ॥ (२) निरालम्बोपनिषद् श्रु० प० ३२९ । पृ०२ । पं०१॥ (३) सरस्वतीरहस्योपनि० श्लो० १८ से० । पत्र ८५२ ।

·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१७७) णम् ॥ १२० ॥ साक्षिणः पुरतो भातं लिङ्ग- देहेन संयुतम् ॥ चितिच्छायासमावेशाजीव- स्स्याव्यावहारिकः ॥ १२१ ॥ अस्य जीवत्वमारोपात्सोऽक्षिण्यप्यवभासते आवृत्तौ तु विनष्टायां भेदे भातेऽपयाति तत् ॥ १२२॥ तथा सर्गब्रह्मणोश्च भेदमा- वृत्य तिष्ठति ॥ या शक्तिस्तदशाब्रह्म विकृ- तत्वेन भासते ॥ १२३ ॥ अत्राऽप्यावृत्ति- नाशेन विभाति ब्रह्मसर्गयोः ॥ भेदस्तयो- विकारस्स्यात्सर्गे न ब्रह्मणि कचित् ॥१२४॥ अथ सृष्टिस्वरूपं दृष्टान्तैराह । ( १ ) किञ्चित्क्षुभितरूपा सा चिच्छ- तिश्चिन्मयाऽर्णवे ॥ तन्मयैव स्फुरत्त्यच्छा तत्रैवोमिरिवार्णवे ॥ १२५ ॥ (२) रेखोपरेखावलिता यथैषा पीवरी शिला ॥ तथा त्रैलोक्यवलितं ब्रह्मैक्य- मिह दृश्यते ॥ १२६॥ -कूटस्थरूपे ॥ २-पुष्टा शिला ॥ (१) महोपनिषद् अ० ५। प०५९४ । पृ०१। पं०३ ॥ (२) महोपनि० अ०५। ५०५९० । पृ०१।०४॥

·(१७८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) रज्ज्वज्ञानात्क्षणेनैव यद्वद्राह सर्पिणी ॥ भाति तदचितिस्साक्षाद्विश्वा- कारण केवला ॥ १२७॥ (२) यथैव व्योनि नीलत्वं यथा नीरं मरुस्थले ॥ पुरुषत्वं यथा स्थाणौ तद्व- द्विश्वं चिदात्मनि ॥ १२८॥ (३) यथा तरङ्गकल्लोलैर्जलमेव स्फुरत्य- लम् ॥ घटनाम्ना यथा पृथ्वी पटनाम्ना हि तन्तवः ॥ जगन्नाम्ना चिदाभाति सर्व ब्रह्मेव केवलम् ॥१२९॥ ४ ) उपादानं प्रपञ्चस्य ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते ॥ तस्मात्सर्वप्रपञ्चोऽयं ब्रह्मैवाऽस्ति न चेतरत् ॥ १३०॥ (५) ब्रह्मणस्सर्वभूतानि जायन्ते परमाऽऽ- त्मनः ॥ तस्मादेतानि ब्रह्मैव भवन्तीति वि- (१-२) योगशिखोपनि० अ० ४ । श्लो० २। १५ । प०६२१ पृ०१ । २ । पं० २। ८ ॥ (३-४) योगशिखोपनिषद् अ० ४ । श्लो० १७ । ३ । प०६२२। ६२१ । पृ०१। पं०१। ३ ।। (५) योगशिखोपनि० अ०४ । श्लो० ५। ६ । ७ । प०६२१ पृ०१ । प०५॥ ।

·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१७९) चिन्तय ॥ १३१ ॥ ब्रह्मैव सर्वनामानि रूपाणि विविधानि च ॥ कर्माण्यपि सम- ग्राणि बिभर्तीति विभावय ॥ १३२ ॥ सुव- जायमानस्य सुवर्णत्वं च शाश्वतम् ॥ ब्रह्मणो जायमानस्य ब्रह्मत्वञ्च तथा भवेत् १३३ (१) अधिष्ठाने परे तत्त्वे कल्पिता रज्जुस- पवत् ॥ १३४॥ (२) तस्मिंश्चिदर्पणे स्फारे समस्ता वस्तु- दृष्टयः ॥ इमास्ताः प्रतिबिम्बन्ति सरसीव तद्रुमाः॥ १३५॥ (३) कारणाऽभित्ररूपेण कार्य कारणमेव हि॥तद्रूपेण सदा सत्यं भेदेनोक्तिर्मुषा खलु॥ तच कारणमेकं हि न भिन्नं नोभयात्म- कम् ।। १३६॥ १-एकमभिन्ननिमित्तोपादानम् ॥ (१२) अन्नपूर्णोपनिषद् अ०४ । श्लो०१०।७१।१०६६७ । पृ०२। पं०६॥ (३) पञ्चब्रह्मोपनिषद् श्लो०३१॥३२. ५०७८८१ पृ०१॥ पं०२॥

·(१८०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) सर्वशक्तेमहेशस्य विलासोहि मनो
जगत् ॥ १३७॥
(२) संवाऽयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरीशंयो
नैनेनं किञ्चनातं नैनेन किञ्चनासंबंतम् ॥
(३) रूपरू प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं
प्रतिचक्षणाय इन्द्रो मायाभिःपुरुरूप ईयते १३८
१-स वा स एव परमेश्वर एव ॥ २-प्रत्यगात्मरूपः ॥
३२४-सर्वशरीरेषु ॥ ५-पुरि शेत इति पुरिशयः पुरुष
उच्यते ॥ ६-नैनेनानेन ॥ ७-अनाच्छादितम् ॥ ८-अन्त-
रननुप्रवेशितम् ॥ बाह्यभूतेनान्तर्भूतेन च नानावृत्तम् ॥
एवं स एव नामरूपात्मनाऽन्तर्बहिर्भावेन कार्यकारणरूपेण
व्यवस्थितः ॥ ९-रूपान्तरम् ॥ अनुरूपो वा । यादृक
संस्थानं मातापितरौ तत्संस्थानस्तदनुरूप एव पुत्रो जायते ॥
१०-प्रतिख्यापनाय । यदि हि नामरूपे न व्याक्रियेते तदाऽ-
स्यात्मनो निरुपाधिकं रूपं प्रज्ञानघनाख्यं न प्रत्याख्यायेत ।
यदा पुनः कार्यकारणात्मना नामरूपे अव्याकृते व्याकृते
भवतः तदाऽस्य रूपं प्रतिख्यायेत ॥ ११-परमेश्वरः ॥
१२-अविद्याप्रज्ञाभिर्नामरूपभूतकृतमिथ्याभिमानैर्वा न तु पर-
मार्थतः ॥ १३-बहुरूपः ॥ १४-गम्यते ॥
। (१) महोपनिषद् अ०४ । शो० ८८ । प०५८३।पृ०शपं०६॥
(२-३) बृहदारण्यकोपनिषद् अ० २ । ब्रा० ५। श्रु० १८।१९।
प०.१२९ । पृ०११५०२॥४॥

·सृष्टिप्रकरणम् ४. (१८१) (१)सं यथा धाग्नेरेभ्याहितस्य पृथग्धूमा- विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतबहग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽ- थर्वाङ्गिरसः इतिहासः पुरणवियाँ उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्या- नानीष्ट ५ हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥ १३९ ॥ अथ वेदान्तस्वरूपमाह । (२)निश्वासभूता मे विष्णोर्वेदा जाता- स्सुविस्तराः॥ तिलेषु तैलवद्वेदे वेदाऽन्त- स्सुप्रतिष्ठितः॥ १४०॥ १-स इति दृष्टान्तः ॥ २-आरेधोभिरिद्धोऽग्निरार्दैधाग्नि- स्तस्मात् ॥ ३-निश्वसितमिव निश्वासेतम् । यथाऽप्रयत्नेनैव पुरुषनिश्वासो भवत्येवमेव ॥ ४-देवजनविद्या ॥ ५-मन्त्र- विवरणानि ॥६-अर्थवादाः ।। (१) बृहदारण्य० अ० ४ । ब्रा० ५ । श्रु० ११ । प० १५९ । पृ०१। पं०७ ॥ (२) मुक्तिकोपनि० अ० १। श्लो० ९ । प०८५५।०२।पं०३॥

·(१८२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ भावनार्थ विराटस्वरूपम् । (१) भूस्ते आदिमध्यं भुवः स्वस्ते शीर्ष विश्वरूपोऽसि ॥ १४१ ॥ (२) तस्य द्यौः शिर आसीदुदरोऽन्तरिक्ष मध्य ७ समुद्रः पृथिवी पादौ स वा इदं विश्वम् ॥ १४२॥ (३)अग्निर्मूञ चक्षुषी चन्द्रसूर्यों दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः ॥ वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पंद्यां पृथिवी ह्येष सर्वभू- तान्तरात्मा ॥ १४३॥ (४) विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात् ॥ संबाहुभ्यां धमति १-पादस्थानीयः ॥ २-युलोकः ॥ ३-उच्चरिताः ॥ ४-मनः ॥ ५-जगत् ॥ ६-पद्भ्यां जातेति शेषः यद्- पेति भावः॥ (१) अथर्वशिर उपनिषद् प० २३१ । पृ०२ । पं० ८ ॥ (२) सामविधानब्राह्मणम् प्रपाठक १ । खण्ड १ ॥ (३) मुण्डकोपनि० मुण्डक २। खं०१ । प०२२ । पृ०१०४॥ (४) श्वेताश्वतरोप० अ०१ श्लो०१२ । प०१८० । पृ०शपं०९॥ -deos Samaries Poliyarthritising ·मृष्टिप्रकरणम् ४. (१८३) सम्पतत्रैर्यावा भूमिननयन्देव एकः॥१४४॥ (१) शर्वस्सर्वस्य जगतो विधाता धर्ता हर्ता विश्वरूपत्वमेति ॥ १४५॥ (२) स्वयम्मृत्वा स्वयम्भूत्वा स्वयमेवाव- शिष्यते ॥ १४६॥ (३) नित्यशुद्धो निरञ्जनो विभुरद्वय- शिशव एकस्स्वेनैव भासेदं सर्व सृष्ट्वा तप्तायः- पिण्डवदेकं भिन्नवदवभासते ॥ १४७॥ (४) तस्मान्न भिन्नं नाभिन्नमाभिभिन्नो न वै प्रभुः ॥ १४८॥ (५) एकोह देवः प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्भ अन्तः । स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सर्वतो- मुखः॥ एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्मै य इमॉल्लोकानीशत ईशनीभिः। प्रत्यङ्जना- (१) त्रिपुरोपनि० श्रु० १५ । प०७२९ । पृ० २। पं० ३ ॥ (२) कठरुद्रोप० श्लो० ४३ । प० ७३३ । पृ० २ । पं० ३॥ (३) त्रिशिखीब्राह्मणोप० प०४३० । पृ० १ । पं०६॥ (४) कृष्णोप० श्लो० २५ । प० ८०५ । पृ०२ । पं०३ ॥ (५) अथर्वशिरउप० ५० २३३ । पृ० २। पं०४ ॥

·(१८४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- स्तिष्ठति सञ्चुकोचान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोप्ता। यो योनि योनिमधिति- ष्टत्येको येनेदं सर्व विचरति सर्वम् । तमी- शानं पुरुषं देवमीडयं निचाय्यमा शान्ति- मत्यन्तमेति ॥ १४९॥ (.१) भोक्ता भोग्यं प्रेरितारञ्च मत्वा सर्व- म्प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् ॥ १५॥ इति श्रीमन्मैथिलकुलालङ्कारवाबूनन्दनशर्म- सङ्गृहीते श्रुतिसिद्धान्तसारसग्रहे सृष्टिप्रकरणश्चतुर्थम् ॥ ४॥ स्मृतिः। योऽसावतीन्द्रियोऽग्राह्यः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सना- तनः । सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्रभौ ॥ (१) श्वेताश्वतरोप० अ० ३ । श्लो०३०प०१८१ । पृ०२॥५०॥ radhiyahings ·ॐब्रह्मणे नमः। श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहः। अथ स्वरूपप्रकरणं पंचमम् ॥ ५॥ (१) संत्यं ज्ञानमनन्तम्ब्रह्म ॥१॥ (२) प्रज्ञानम्ब्रह्म ॥२॥ (३) विज्ञानमानन्दम्ब्रह्म ॥३॥ १-मृदादिकार्यघटशरावादिषु मृदादिवत् यदस्तु कालत्रये प्यव्यभिचरितं तत्परमार्थभूतं सत्यमित्युच्यते अत्र सत्यपदेन ब्रह्मणो नामरूपक्रियात्मकजगद्विकाराव्यावृत्तिर्भवति ॥ २-ज्ञप्तिर्ज्ञानमिति भावव्युत्पत्तिकोऽत्र ज्ञानशब्दः निर्विशेष- चिन्मात्रस्वरूपमित्यर्थः एतेन जडव्यावृत्तिरप्युक्ता ॥ ३-अन्तो देशकालपरिच्छेदो न विद्यते यस्य तदनन्तमित्यु- च्यते एतेन परिच्छेदव्यावृत्तिरुक्ता ॥ ४-बृहत्वाद्र्हणत्वाद्र- ह्मेत्युच्यते ॥ ५-ज्ञप्तिमा॑नम् । प्रकृष्टं ज्ञानम्प्रज्ञानं शुद्धचैतन्य- मित्यर्थः ॥ ६-विशिष्टं ज्ञानं शुद्धचैतन्यम् ॥ ७-आनन्दं प्रसन्नं शिवमतुलमनायासं नित्यतृप्तमेकरसपरमसुखस्वरूपम् ॥ (१) तैत्तिरीयोपनिषद् ब्रह्मवल्लो १ । अनुवाक १ । पत्र ३१ । पृष्ट २ । पंक्ति १ ॥ (२) ऐतरेयोपनिषद् खण्ड५। श्रुति । प०४१ । पृ०२१५०८॥ (३) बृहदारण्यकोपनिषद् अ० २ । ब्रा०९ । श्रु० २८ । प०४१ । पृ०२। पं०८॥

·( १८६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) एकमेवाद्वितीयम्ब्रह्म ॥४॥ (२) अनन्तमप्रमेयाऽखण्डपरिपूर्ण- म्ब्रह्म॥५॥ सर्वपरिपूर्णब्रह्म ॥६॥ आदिमध्यान्तशून्यम्ब्रह्म ॥ ७॥ आकाशवत्सर्वगतं सुमुक्ष्म निरञ्जनं निष्कियं सन्मानं चिदानन्दैकरसं शिवम्प्रशान्तममृतं तत्परम्ब्रह्म॥ ८॥ (३) सच्चिदानन्दतेजःकूटरूपं तार- कम्ब्रह्म॥९॥ १-स्वगतसजातीयभेदद्वयरहितम् ॥ २-विजातीयभेदशू- न्यम् ॥ ३-प्रकर्षेण मीयते ज्ञायत इति प्रमेयन्तद्भिन्नम् ॥ ४-परितः समन्तात्पूर्णम् । व्यापकमित्यर्थः । ५-निर्गता अञ्जना माया यस्मिन्निति निरञ्जनम्मायोपाधिरहितम् ॥ ६-निर्विकारस्वरूपम् ॥ (१) शुकरहस्योपनिषद् प० ३३२ । पृ० २ । प० ३ ॥ (२) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषद् अ० १ । प० ४७२ । पृ०१। पं०८॥ (३) मण्डलब्राह्मणोपनिषद् ब्रा० २ । श्रु०४। प०४५७ । पृ० १ । पं०५॥

·स्वरूपप्रकरणम् ५. (१८७) (१) परं ज्योतिस्स्वरूपं रूपवर्जितम् ॥१०॥ (२) सच्चिदानन्दस्वप्रकाशम्ब्रह्म ॥११॥ कालत्रयाबाधितम्ब्रह्म सर्वकालाबाधित- ब्रह्म ॥१२॥ मायातीतगुणातीतम्ब्रह्म मनोवाचामगोच- रम्ब्रह्म ॥ १३॥ देशतः कालतो वस्तुतः परिच्छेदरहित- म्ब्रह्म।। १४॥ अद्वैतमनिर्वाच्यम्ब्रह्म ॥ १५ ॥ अद्वितीय- परमानन्दशुद्धबुद्धमुक्तसत्यस्वरूपव्यापका- भिन्नाऽपरिच्छिन्नं ब्रह्म ॥ १६॥ तुरीयं निराकारमेकम्ब्रह्म ॥ १७॥ नित्यानन्दमयम्ब्रह्म ॥ १८॥ ( १ ) गोपालोत्तरतापन्युपनिषद् श्लोक २ । प० ७९९ । पृ०२ । पं०३॥ (२) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोप० अ० १ १ । प० ४७२। पृ०१ । पं० ॥

·( १८८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- mp (१) ॐवम्ब्रह्म ॥१९॥ ईशावास्यमिदछसर्वम् ॥ २० ॥ तदेजति तन्नतितरेतद्वन्तिके तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्याऽस्य बाह्यतः ॥२१॥ १-खम् आकाशवव्यापकम् ॥ २-ईशा ईश्वरेण तत्पदार्थ- लक्ष्यस्वरूपेण ॥ ३-वास्यम् आच्छादनीयम् । व्याप्तमिति यावत् सर्वमीश्वररूपमेवेति बुद्धिः करणीयेत्यर्थः ॥ ४-इदम् नानाप्रतीतिविषयभूतम् ॥ ५-सर्वम् निखिलं चतुर्दशभुवनस्थकार्यकारणात्मक चराचरलक्षणम् ६-ईश्वररूपमात्मतत्त्वम् ॥ ७-वाय्वादिरूपेण चलति ॥ ८-स्वतो नैव चलति अक्रियत्वात् ॥ ९-अविदुषामत्यन्तदूरे वर्त्तते अज्ञानत्वात् वर्षकोटिशतैरप्यविदुषामप्राप्यत्वादा ॥ १०-उ एवअन्तिके विदुषामत्यन्तसमीपे प्रत्यग्रूपेण ज्ञातत्वात॥ ११-अन्तः अभ्यन्तरम् ॥ १२-बाह्यतः बहिश्च भवति आकाशवव्यापकत्वात् ॥ (१) ईशावास्योपनिषद् प०-११ पृ० १ । २। पं० १ ॥

·स्वरूपप्रकरणम् ५. (१८९) संपर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविर शुद्धम- पापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः२२॥ (१) श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यदाचो ह वांच ७ स उ प्राणस्य प्राणश्चक्षुषश्चक्षुः२३॥ १-स: ईश्वररूपाभिन्न आत्मा-पर्यगात-परितः समन्तात्सर्व व्याप्तवान् । शुक्रम्-दीप्यमानः । अकायम्-लिङ्गशरीररहितः छिद्रविशेषो न विद्यते यस्य सोऽत्रणः। स्नावाः शिरास्तद्वर्जितः अव्रणमस्नाविरमिति विशेषणाभ्यां श्रुत्या स्थूलदेहस्य प्रतिषेधः कृतः । शुद्धम्-अविद्यामलरहितः अनेन कारणदेहप्रतिषेधः कृतः । अपापविद्धम्-धर्माधर्मादिपापशून्यः। कविः सर्वद्रष्टा । मनीषी मनस ईषिता । नानारूपैः परितः समन्ताद्भवतांति परिभूः । स्वयमेव भवतीति स्वयम्भूः कारणरहित इति यावत् ॥ २-शब्दोपलब्धेरसाधारणकारणस्य श्रोत्रेन्द्रियस्य ।। ३-श्रोत्रम्-शब्दग्रहणसामर्थ्यकारणम् ॥ ४-मनसः-- सर्व- विषयोपलब्धेरसाधारणकारणस्य ॥ ५-मन:-सविषये प्रवृत्तिकारणम् ॥ ६-शब्दोच्चारणसामर्थ्यस्य कारणम् ॥ ७-शरीरधारणसामर्थ्यस्य कारणम् ॥ ८-रूपोपलब्धिसा- मर्थ्यस्य कारणम् अयं समुदायार्थः श्रोत्रादीनां स्वस्वविषये प्रवृत्तिनियमस्य कारणभूतः श्रोत्रादिविलक्षणश्चेतनोऽस्ति संहतानां प्रसादादिवत्परार्थत्वनियमादिति ॥ (१) केनोपनिषद् खण्ड १ १ १०२ । पृ० २१५० ३।४।७ ॥

·(१९०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमः॥२४॥ यन्म- नसा न मनुते येनाहुर्मनो मतं तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥२५॥ ( १ ) प्रतिबोधविदितम्मतममृतत्त्वं हि विन्दते ॥२६॥ १-न विद्मः-श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तोपदेशमन्तरेण आत्मदर्शनोपायं स्वबुद्धया वयं न जानीमः ॥ २-न विजा. नीमो विशेषतः शास्त्राचार्योपदेशतोऽपि तम्प्रकारन्नाधिग- च्छामः॥३-न मनुते-न कोपि पुरुषो जानाति ॥ ४-मतम्- विज्ञातम् स्वकार्यकरणे समर्थम् ॥ ५-नेदम-वागादिविषय- भूतन्न ब्रह्मेति शेषः॥ ६-यत्प्रसिद्धमिदम्-उपाधिविशिष्टं ज्ञातृ- ज्ञानज्ञेयभेदवदनात्मरूपम् । ७-उपासते-ध्यायन्ति जनाः ॥ ८-बोधपदम्बुद्धिवृत्तिपरम् तथा च बोधम्बोधम्प्रति विदितं सर्वबुद्धिवृत्तिसाक्षित्वेनावगतम्ब्रह्म ॥ ९-मतम्-ज्ञातम्भवति ।। (१) केनोपनिषद् खं० २। प० ३ । पृ० १ । १०३ ॥

·स्वरूपप्रकरणम् ५. ( १९१) (१)न जायते म्रियते वो विपश्चित्राऽयं कुंतश्चिन्न बभूव कश्चित् ॥ अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२७॥ अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽस्य ज- न्तोनि हितो गुहायाम् ॥ २८ ॥ अशरी, शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् । मैंहान्तं विभुमा- त्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २९ ॥ १-वाशब्दश्चार्थे ॥२.नित्यचैतन्यरूप आत्मा ॥३-कुताश्चत् कारणात् ॥ ४-कश्चित्कोप्यर्थान्तरभूतः॥५-अपक्षयशून्यः।। ६-वृद्धिवर्जितः ॥ ७८-अणोः सूक्ष्मात् तार्किकैनित्यत्वे- नाभिमतात् मन आदेरात्मा अणीयान् अतिसूक्ष्मः ॥ ९।१०-महतो महापरिमाणात्तार्किकैर्महत्त्वेन नित्यतया चाभि- मतात्कालादेरप्यात्मा महीयान् महत्तरस्तदधिष्ठानत्वात् ॥ ११-प्रत्यग्रूपत्वेन स्थितः ॥ १२-बुद्धौ ॥ १३-अनित्येषु ।। १४-महद्रूपम् ॥ १५-व्यापकम् ॥१६-आत्मत्वेन साक्षात्कृत्य। (१) कठोपनिषद् अ० १। वल्ली २ । प० ८ । पृ०११२ पं०९। ५ ॥

·( १९२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) इन्द्रियेभ्यः परा ह्या अर्थेभ्यश्च परं मनः। मनसश्च परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महा- न्परः। महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः॥ पुरुषान परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ३०॥ अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् ॥ अनाद्य- नन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तम्मृत्युमुखा- त्प्रमुच्यते ॥३१॥ १-अर्थाः-शब्दादिविषयाः इन्द्रियाणामाधीनप्रवृत्ति- मत्वात् ॥ २-समष्टिबुद्धिरूपः ॥३-सर्वजगतो बीजम्माया- ख्यमव्याकृतम् ॥ ४-पूर्णत्वात्पुरुषो व्यापकः सकलजडवर्ग- प्रकाशक आत्मा ॥ ५-उक्तपरत्वानां विश्रान्तभूमिः ॥ ६-गन्तव्यफलरूपा ॥७-अपक्षयरहितम् ॥ ८-नाशरहितम्॥ ९-न विद्यते आदिः कारणं यस्य सोऽनादिः । न विद्यतेऽन्तः कार्य यस्य सोऽनन्तःअनादिश्वासावनन्तश्च अनाद्यनन्तस्तम्। १०-महत्तत्त्वात् ॥ ११-ज्ञात्वा ॥ १२-जन्ममरणलक्षणा- संसारात् ॥ ( १ ) कठोपनिषद् अ० २ । वल्ली ५ । प० १० । ११ । पृ०१। पं०६॥

·स्वरूपप्रकरणम् ५, ( १९३) स्वप्नान्तं जांगरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति महांतं विभुमात्मानं मत्वा धीरोन शोचति ॥ ॥३२॥ अग्निर्यथैको मुँवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ॥ एकस्तथा सर्वभूतान्त- रात्मा रूपंरूपं प्रतिरूपो बैंहिश्च ॥३३॥ वायुर्यथैको भुनम्विष्टो रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तात्मा रूपंरूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥३४॥ सूर्यो यथा सर्व- ॥ १-स्वामकालिकवस्तुजातम् ॥ २-जागरितकालिकवस्तु- जातम् ॥ ३-येन-साक्षिचैतन्येन ॥ ४-जानाति-लोक- इति शेषः ॥ ५-व्यापकम् ॥ ६-विविधरूपेण भवनशीलं सर्वकल्पनाधिष्ठानभूतम् ॥ ७-भवतीति भुवनं काष्ठसमूहः तम् ॥ ८-प्राप्तः सन् ॥ ९-नानाविधकाष्ठं प्रति ॥ १०-स्वोपाधिभूतकाष्ठसमानाकारः ॥ ११-भवति १२-वस्तुतस्तु तेजोरूपेण स्वोपाधिभूतकाष्ठेभ्यो विलक्षणः ॥ १३-प्रतिशरीरं तत्तच्छरीरसमानाकारः ॥ १४-बहिश्चेति स्वस्वरूपेण तत्तच्छरीरादिलक्षण आकाशवनिर्विकार एवेत्यर्थः। १५-लोकं व्यष्टिसूक्ष्मशरीरम् ॥ १६-प्राणरूपेण प्राप्तः सन् ॥ १७-नानाशरीरं प्रति ॥ १८-तत्तच्छरीरतादात्म्येन तत्तच्छरी- रसमाननानारूप:।। १३ ·nind ( १९४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- लोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः ॥ एकस्तथा सर्वभूताऽन्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥३५॥ एको वंशी सर्व- भूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति ॥ तमात्मस्थं येनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥३६॥ नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान्॥तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिःशाश्वती नेतरेषाम् ॥ ३७॥ १-आलोकने चक्षुष उपकारित्वादेवतारूपेण चक्षुषि स्थितत्वाद्वा चक्षुस्सूर्यः ॥२-निषिद्धदर्शनद्वारा चक्षुर्जन्यपा- पात्मकैः ॥ ३-अशुचिवस्तुसंसर्गजन्याशुचित्वादिभिः । ४-सर्वप्राणिनामन्तः-बुद्धौ स्थित आत्मा ॥ ५-देहद्वयसम्ब- न्धरहितः ॥ ६-सर्व जगदशे वर्त्तते यस्य स वशी ॥ ७-बुद्धौ स्थितम् ॥ ८-अविनाशी सर्वकार्योत्पादनसामर्थ्य- लयस्थानभूतप्रकृतेराधार इति यावत् ॥ ९-विनाशिनाम्भावा- नाम् ॥ १०-नियन्ता ॥ ११-चेतनानाम्-बुद्धिमतामपि ब्रह्मादीनाम् ॥ १२-संसारदुःखनिवृत्तिः ॥

·स्वरूपप्रकरणम् ५. ( १९५) (१) न तत्र सूर्यों भांति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ॥ तमेव भान्त- मनुभाति सवन्तस्य भासा सर्वमिदं विभाति३८ (२) यत्तद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुः- श्रोत्रं तदँपाणिपादम् ॥ नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिम्परिपश्यन्ति धीराः॥३९॥ १-तस्मिन् स्वात्मभूते ब्रह्मणि ॥२-प्रकाशयति प्रकाशते॥ ३-कुतः कथम्भायात् न भायादेव-न भासयेदेवेत्यर्थः ॥ ४-तमेव आत्मानमेव ॥ ५-भान्तम् दीप्यमानं सन्तम् ॥ ६-अनुभाति-तत्प्रकाशानन्तरं प्रकाशाश्रयो भवतीत्यर्थः॥ ७-उक्तसूर्यादिकम् ॥ ८- तस्य प्रकाशरूपस्य ॥ ९-दीप्त्या ॥ १०-यत्-वेदान्तशास्त्रप्रसिद्धम्ब्रह्म ॥ ११-अदृश्यम्-अदृश्यं सर्वज्ञानेन्द्रियागम्यमित्यर्थः ॥ १२-अग्राह्यम्-कर्मेन्द्रिया- गम्यम् ॥ १३-अगोत्रम्-काश्यपाद्यन्वयरहितम् ॥ १४-अव- र्णम्-वर्णाः द्रव्यधर्माः स्थूलत्वादयः शुक्लत्वादयश्च तद्रहि- तम् ॥ १५-चक्षुःश्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियरहितम् ॥ १६-पाणि- पादादिकर्मेन्द्रियरहितम् ॥ १७-स्थावरजंगमानांकारणभूतम्॥ (१) कठोपनिषद्' अ० २। व० ५। प०१२ | पृ० १ । पं०१॥ (२) मुण्डकोपनिषद् मुं०१।२ । खे०१।१ । श्रु० ६७ । प०२० । पृ०२। पं०२॥

·( १९६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- बृहच्च तद्दिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत्सू- क्ष्मतरं विभाति ॥ दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यत्स्विहैव निहितं गुहायाम् ॥ ४० ॥ (१)नान्तःप्रज्ञं ने बहिष्प्रज्ञं नोभयतः प्रशंन प्रज्ञानघनन प्रेझं नाप्रैज्ञम् अदृष्टमव्य- वहार्यमग्राह्यमलेक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमे- १-स्वप्रकाशम् ॥ २-विविधं चन्द्रसूर्यादिरूपेण भाति दीप्यते ॥ ३-असमाहितचित्तानामत्यन्तदूरे प्रदेशे वर्त्तते ॥ ४-इह-शरीरे समाहितचित्तानामत्यन्तसमीपे एव स्थितम् ॥ ५-पश्यत्सु चेतनावत्सु प्राणिषु ॥ ६-स्थितम् ॥ ७-बुद्धौ ॥ ८-स्वमावस्थायां मनोविरचितविषयज्ञानशून्यम् ॥ ९-जाग- रितेन्द्रियजन्यविषयज्ञानरहितम् ॥ १०-जागरितस्वमयोः संध्यवस्थावबोधरहितम् ॥ ११-सुषुप्तावस्थायां जाग्रत्स्वन- ज्ञानानां कारणरूपेण घनीभावानाश्रयम् ॥ १२-युगपत्सर्व- विषयज्ञातृत्वशून्यम् ।। १३-न ज्ञानाभावरूपम् ॥ १४-ज्ञानेंद्रि- याविषयभूतम्॥१५-अर्थक्रियारहितं हेयोपादेयरहितमित्यर्थः। १६-कर्मेन्द्रियैरगम्यम् ॥ १७-अलिङ्गम् अननुमेयमिति यावत् ॥ १८-अन्तःकरणवृत्त्यविषयभूतम् ॥ १९-शब्द- शक्तयविषयभूतम् ॥ (१) माण्डूक्योपनिषद् श्रु० ७ । प० २६ । पृ० १ । पं० ५॥

·स्वरूपप्रकरणम् ५. ( १९७) कात्मप्रत्ययसारम्प्रपंञ्चोपशमं शान्तं शिव- मद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः४१॥ (१) एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृ- युर्विशोको विजिर्घत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः॥४२॥ (२) स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरःक्षुरधानेऽवहितः स्यात् ॥ ४३॥ (३) एष हि दृष्टा स्पष्टा श्रोता माता रसयिता मन्ता बोद्धा का विज्ञानात्मा पुरुषः॥४४॥ १-जायदाद्यवस्थास्वेक एवात्मत्याकारकः प्रत्ययोऽव्य- भिचारिज्ञानमेव सारं प्रमाणं यस्मिस्तत्तथा यदा एक आत्म- प्रत्यय एव सारं प्रमाणं यस्य ।। २-प्रपञ्चस्य कार्यकारण- रूपस्योपशमोऽभावो यस्मिस्तत्तथा ॥ ३-अक्रियम् ॥ ४-आनन्दस्वरूपम् ॥ ५-भेदशून्यम् ॥ ६-क्षुधारहितः ।। ७-प्रवेशितः कार्यस्थस्योपलभ्यत्वमेव प्रवेश इत्युपचर्यते ॥ ८-चाक्षुषज्ञानाश्रयः चाक्षुषज्ञानकर्तेत्यर्थः एवं त्वाचश्रोत्रज- घ्राणजरासनज्ञानाश्रयः मननकर्ता बोद्धृत्वाश्रयः कर्तृत्वा- श्रयः विज्ञायतेऽनेनति विज्ञानं तदात्मा तत्स्वभावः विज्ञानक- र्तरूप इत्यर्थः कारणोपाधिपूर्णत्वात्पुरुषः ॥ (१) छान्दोग्योपनिषद् प्रपा०८ाखं० ७।प० ९७ पृ०२।पं०७॥ (२) बृहदारण्यकोपनिषद् अ०१शब्रा०प०११२।पृ०११पं०९॥ (३) प्रश्नोप० प्र०४ । प० १८। पृ०११पं०२ ।।

·(१९८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्य- न्तरोह्मजः॥ अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रोह्यक्षरा- त्परतः परः॥४५॥ (२) ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मै- वेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥४६॥ (३ ) योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्त- ज्योतिः पुरुषः॥४७॥ (४) अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छि- त्तिधर्मा ॥४८॥ (५) अंसङ्गो ह्ययम्पुरुषः॥४९॥ १-दीप्तिमान् स्वप्रकाशत्वेनलोकविलक्षणोऽलौकिको वा॥ २-सर्वमूर्तिवर्जितः ॥ ३-अतिश्रेष्ठम् ॥ ४-उच्छित्तिरुच्छेदो विनाशो धर्मोऽस्येत्युच्छित्तिधर्मा स न भवतीत्यनुच्छित्तिधर्मा नापि विक्रियालक्षणो नाप्युच्छेदलक्षणो विनाशोऽस्य विद्यत इत्यर्थः ॥ ५-कार्यकरणमूतैः श्लेषो मूर्तस्य स तु क्रियाहेतु- दृष्टः ॥ न ह्यमूर्त्तः क्रियावान्कश्चिदृश्यतेऽमूर्तश्चायमात्माऽ- तोऽसङ्गः ॥ 1(१-२) मुण्डकोपनि० मं० २ । खं० १, २। प० २२-२३ । पृ० १,२। पं० २, ३ ॥ (३-४-५) बृहदारण्यकोपनि० अ० ४-४-६। ब्रा०३-५-३। प० १४०-१६०-१५० । पृ० २-१-२ । पं०३-२-७ ॥

·स्वरूपप्रकरणम् ५. (१९९), (१) सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सपिरि- वार्पितम् ॥५०॥ (२) ततः परम्ब्रह्म परं बृहन्तं यथा निकायं सर्वभूतेषु गूढम् ॥ विश्वस्यैकम्परिवेष्टितारं ईशं तं ज्ञात्त्वाऽमृता भवन्ति ॥२१॥ ( ३ ) यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चिद्य- स्मानाऽणीयो न ज्यायोस्ति कश्चित् ॥ वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ॥ ५२॥ (४) सवेंन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जि- तम् ॥ सर्वस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं बृहत् ॥ ५३॥ (५) तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् ॥ पति पतीनां परमम्पर- स्ताद्विदाम देवम्भुवनेशमीडयम् ॥५४॥ (१-३-३-४-५) श्वेताश्वतरोपनिषद् ॥ अ० १ । मन्त्र १६ । प० १२० । पृ०.१ । पं०६॥ १३।७,९।१८१ । २।१।८।४ । ७ ॥ "४।९।१८२॥ २॥ ७॥ -१६। ७।८।९। ११ । १८६ । २।३।८॥

·(२००) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- Y (१)न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते॥ पराऽस्य शक्ति- विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ ५५॥ न तस्य कश्चित्पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् ॥ सकारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिननिता न चाधिपः॥५६॥ (२) एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ॥ कर्माध्यक्षः सर्वभूताधि- वासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥ १७॥ (३) नैव चिन्त्यं न चाचिन्त्यमचिन्त्यं चिन्त्यमेव च ॥ (४) निर्विकल्पमनल्पं च हेतुदृष्टान्तव- वर्जितम् ॥ १८॥ (५) घृतमिव पयसि निगूढं भृतेभूते च वसति विज्ञानम् ॥ ५९॥ (१-२) श्वेताश्वतरोपनिषद् अ०६ । मं०९।११। प० १८६ । पृ०२ । पं०८॥ (३-४-५) ब्रह्मविन्दूपनिषद् श्लो०६।९। २० । १० १८८ ॥ १८९ । पृ०२।१ । पं०१।४।९॥ indakini ·स्वरूपप्रकरणम् ५. (२०१) (१) आधारमानन्दमखण्डबोधं यस्मि- ल्लयं याति पुरत्रयं च ॥ (२)स्वप्रभं सच्चिदानन्दम् ॥६॥ (३) एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा ॥६॥ (४) सर्वेषु देहेषु व्याप्य वर्तते ॥ ६२॥ (५) अन्तर्बहिश्च नारायणः नारायण एवेदं सर्वम् ॥ ६३॥ (६)दिवीव चक्षुराततम् ॥ ६४॥ (७) एक एव तत्परं ब्रह्म विभाति निर्वा- णम् ॥ ६॥ (८) परमपरम्परायणञ्चेति ॥६६॥ (१) कैवल्योपनिषद् श्लोक १५ । प० १९० । पृ०२। पं०८॥ (२) वासुदेवोपनिषद् प०५३८ । पृ०२। पं० ५ ॥ (३) जाबालोपनिषद् प० १९२ । पृ०२। पं० १॥ (४) हंसोप० ५० १९४ । पृ० २। पं० १ ॥ (५) आरुणिको ० ५० १९७ । पृ०२ | पं०५ ॥ (६) नारायणोप०प० २०१ । पृ० २। पं०३ ॥ (७) ब्रह्मोपनि०प०२२५ । पृ०२ । पं०६॥ (८) अथर्वशिरउप० प० २३४ । पृ० १। पं०९॥

·(२०२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) व्यापनाव्यापी महादेवः ॥६७॥ ( २ ) शिवशक्तिभ्यां नाव्याप्तमिद किञ्चन ॥ ६८॥ (३) सच्चिदानन्दमयम्परब्रह्म ॥ ६९ ॥ (४) परमात्मा ज्ञानशक्तिः ॥ ७० ॥ (५) महदहङ्कारपृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाश- त्वेन बृहद्रूपेणाण्डकोशेन तया भासमानमद्वितीयमखिलोपाधिवि- निर्मुक्त तत्सकलशक्त्युपबृंहितमनाद्यन्तं शुद्धं शिवं शान्तं निर्गुणमित्यादिवाच्यम- निर्वाच्यं चैतन्यं ब्रह्म ॥ ७१ ॥ (६) यच्च किंचिज्जगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः॥७२॥ ब्रह्मज्ञानार्थरूप- (१) अथर्वशिरउप० प० २३५ । पृ० १ । पं०९॥ (२) बृहज्जाबालोपनि०प० २३७ । पृ०१। पं०५॥ (३) नासहतापन्युपनि० खं०६ । प० २८१ । पृ०२६०४ ॥ (४) कालाग्निरुद्रोपनिषद् प० ३०४ । पृ० १ । पं०३ ॥ (५) निरालम्बोपनिषद् प० ३२८ । पृ० २। पं० ३ ॥ (६) नारायणोपनिषद् प० २१० । पृ० १ । पं०५ ॥

·स्वरूपप्रकरणम् ५. (२०३) (१) सत्यमेव वाऽद्वितीयम्ब्रह्म॥ ७३ ॥ (२)अमृतम्ब्रह्मभावकम् ॥ ७४॥ (३) अयमात्मा अन्तर्याम्यमृतः ॥ ७ ॥ (४) कृष्णो ब्रह्मैव शाश्वतम् ॥ ७६ ॥ (५) तमेकमेव पश्यन्ति परिशुभ्रं विभुं द्विजाः॥ ७७॥ (६ तिलानान्तु यथा तैलं पुष्पे गन्ध इवाश्रितः॥ पुरुषस्य शरीरे तु स बाह्या- भ्यन्तरे स्थितः ॥७८ ॥ वृक्षं तु सकलं विद्याच्छाया तस्यैव निष्कला ॥ सकले निष्कले भावे सर्वत्रात्मा व्यवस्थितः॥७९॥ ( ७ ) स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते ॥ ८॥ (१) त्रिपाद्विभूतिमहानारा० अ०३ । प०४७८ । पृ०२। पं०७॥ (२) गरुडोपनिषद् प० ८३७ । पृ० २ । पं० १ ॥ (३) हयग्रीवोपनि० प० ८३१ । पृ०२। पं०५॥ (४) कृष्णोपनि० श्लो० १२ । प० ८०४ । पृ. २ । पं० ६॥ (५) मन्त्रिकोपनिषद् श्लो०१६ । प०३२४ । पृ०२ । पं०८॥ (६) ध्यानबिन्दूपनि० श्लो० ७८ । प० ३७१ । पृ० २।पं०५॥ (५) ब्रह्मविद्योपनिषद् श्लो० २१।१०३९० । पृ०२ । पं०७॥

·(२०४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१)प्रत्यगानन्दम्ब्रह्म ॥ ८१ ॥ (२) आदि ब्रह्म स्वसंविद् ॥ ८२ ॥ (३) सत्यो नित्यः सर्वसाक्षी महेशो नित्यानन्दो निर्विकल्पो निराख्यः ॥ अचिन्त्यशक्तिभंगवान्गिरीशः स्वाविद्यया कल्पितमानभूमिः॥ ८३॥ ( ४ ) चिजडानां च यो द्रष्टा सोऽच्युतो ज्ञानविग्रहः॥ ८४॥ (५) सच्चिदानन्दस्वरूपम्ब्रह्मैव ॥ ८५॥ (६)परं ब्रह्म परं सत्त्यं सच्चिदानन्दलक्ष- णम् ॥ अप्रमेयमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोच- रम् ॥ ८६॥ शुद्धं सूक्ष्म निराकारं निर्विकारंनिरञ्जनम् ॥ अनन्तमपरिच्छेद्यमनृपममनामयम् ॥ ८७॥ (१) आत्मबोधोपनि० प० ३९६ | पृ० १। पं० २॥ (२) निर्वाणोपनिषद् प० ४५५ । पृ० १। पं०९॥ (३) शरभोपनिषद् श्लो० २०। प० ४६७ । पृ० २ । पं०४ ॥ (४) स्कन्दोपनिषद् श्लो० ४ । प० ४६९ । पृ०१। पं०९ ॥ (५) अद्वयतारकोपनि० ५० ५२९ । पृ० २ । पं०१॥ (६) योगशिखोपनि० अ० श्लो०१६।१७५०६१८।०५०८॥ Siri vidios Asiasminescenicipara Hindi न ·स्वरूपप्रकरणम् ५. (२०५) (१) सर्वोत्कृष्टत्वसर्वात्मकत्वाऽद्वैतम् ॥८८॥ (२) केवलज्योतीरूपमनाघनन्तम् ॥८९॥ (३)स सर्ववेत्ता भुवनस्य गोप्ता ॥ ९ ॥ (४) ऋतं सत्यं परम्ब्रह्म सर्वसंसारभेष- जम् ॥ अत्यर्थममलं नित्यमादिमध्यान्त- वर्जितम् ॥ ९॥ (२)सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ।। ९२ ॥ (६) केवलाऽखण्डबोधः ॥ ९३॥ (७)ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते ॥ ९४ ॥ (८)परमात्मस्वरूपो हंसः ॥ ९५॥ (९) परं ब्रह्म पुरे विरजं निष्कलं शुभ्रम- क्षरं विशोकं विभाति ॥९६॥ (१) तुरीयातीतोपनि० ५० ६३३ । पृ० १ । पं० २॥ (२) अव्यक्तोपनि०प० ६५२ । पृ०२। पं० ५ ॥ (३) एकाक्षरोपनिषद् प० ६५७ । पृ० २। पं०७ ॥ (४) अन्नपूर्णोपनिषद् अ० ५ । श्लो- ७२ । पं० ६७७ । पृ०२ । ५० ९॥ (५) सूर्योपनिषद् प० ६८१ । पृ० २। पं०४॥ (६) कुण्डिकोपनि० प० ६९४ । पृ०२। पं० १॥ (७) आत्मोपनि० श्लो०३। प०६९७ । पृ०२। प०२॥ (८) पशुपतिब्राह्मणोप० प० ७०० । पृ० १ । पं० २ ॥ (९) परम्ब्रह्मोपनि० प०७२५ । पृ० ११ पं०२॥

·(२०६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) परमपुरुपं चिद्रूपम्परमात्मेति ॥ ९७ ॥ (२) परमानन्दमया ज्ञानाम्बुराशयः ॥९८॥ (३) सद्रूपम्परमं ब्रह्म त्रि-परिच्छेदव- र्जितम् ॥ ९९॥ (४) स्वच्छं स्वतस्सिमिति ॥ १० ॥ (५) सर्वाधिष्ठानमद्वन्द्वम्परम्ब्रह्म सनात- नम् ॥ सच्चिदानन्दरूपं तदवाङ्मनसगो- चरम् ॥ १.१॥ (६) निष्कलं निर्गुणं शान्तं निरञ्जनमना- मयम् ।। १०२॥ (७) परतत्त्वस्वरूपकम् ॥ १०३॥ (८) सर्वज्ञ ईशः पशुपतिः ॥ १०४॥ (१) त्रिपुरातापन्युपनि० प० ७२३ । पृ०१। पं० ९॥ (२) देव्युपनिषद् प० ७२७ । पृ० १ । पं०१॥ (३) कठरुद्रोपनि० प० ७३२ । पृ० ११ पं०१॥ ४) भावनोपनिषद् प०७३५ । पृ० १ । पं०९॥ (५) रुद्रहृदयोपनि० श्लो० २६ । प०७३८ । पृ० २। पं०५॥ (१) भस्मजाबालोप० प० ७५२ | पृ० ११ पं०३ ॥ ) रुद्रजाबालोपनि०प०७६२ । पृ० १ । पं०४ ॥ (८) जाबाल्युपनि० ५०८४३ । पृ० १ । पं०८॥

·स्वरूपप्रकरणम् ५. (२०७) (१) अधिष्ठानं परं तत्त्वमेकं सच्छिष्यते महत्॥ १०॥ (२) पुरत्रयं शरीरत्रयं व्याप्य बहिरन्तरव- भासयन्ती देशकालवस्त्वन्तरसङ्गान्महात्रि- पुरसुन्दरीवै प्रत्यक् चितिः सैवात्मा ॥१०६॥ (३) परिपूर्णमनायन्तमप्रमेयमविक्रियम् ॥ सद्धनं चिद्वनं नित्यमानन्दघनमव्ययम्॥१०७ प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् ॥ अहेयमनुपादेयमनाध्येयमनाश्रयम् ॥ १०८॥ निर्गुणं निष्क्रिय सूक्ष्मं निर्विकल्पं निर- अनम् ॥ अनिरूप्यस्वरूपं यन्मनो वाचाम- गोचरम् ॥ सत्समृद्धं स्वतस्सिद्ध शुद्धम्बुद्ध- मनीदृशम् ॥ १०९॥ (४) प्रणवाद्यखिलमन्त्रात्मकम्ब्रह्म ॥१०॥ पादचतुष्टयात्मकम्ब्रह्म ॥१११॥ (१-२) बहूवृचोपनिषद् प०८५४ । पृ०२। पं० ९२ ॥ (३) अध्यात्मोपनिषद् श्लो०६०-२ । प०६९१ । पृ०२पिं०१॥ (४) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोप० अ० १ । प० ४७२ । पृ० १ । पं०९॥

·(२०८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अविद्यापादः । विद्यापादः॥ आनन्दपादः । तुरीयपादः ॥ ११२ ॥ (१)आविर्भूतं सृष्टयादौ प्रकृतेः पुरुषात्प- रम् ॥ ११३॥ (२) तत्परः परमात्मा च श्रीरामः पुरुषो- त्तमः॥११४॥ (३) अवस्थात्रितयातीतं तुरीयं ब्रह्म- संज्ञितम् ॥ ११५॥ (४) सत्यानन्दचिदात्मकम् ॥ ११६॥ (५) असावादित्यो ब्रह्म ॥११७॥ (६) अमृतम्ब्रह्म ॥ ११८॥ । १-सच्चिदानन्दपरमेश्वरस्वरूपमेव प्रादुर्भूतम् ॥ गणपतिस्वरूपेण (१) गणेशोपनिषद् प० ७६५ । पृ० २ । पं०९ ॥ (२) तारसारोपनिषद् श्लो० ४। प० ७८३ । पृ० ११ पं०१॥ (३) पञ्चब्रह्मोपनि० प० ७९६ । पृ०२। पं०७ ॥ (४) दत्तात्रेयोपनि० प० ८३४ । पृ० २ । पं० २ ॥ (१) महावाक्योपनि० ५० ७८४ । पृ० २ । पं० ८ ॥ (६) प्राणाग्निहोत्रोप० प० ७८९ । पृ०१। पं०.३॥

·स्वरूपप्रकरणम् ५. (२०९) (१) यच्छून्यवादिनां शून्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां च यत् ॥ विज्ञानमात्र विज्ञानविदां यदम- लात्मकम् ॥ ११९॥ पुरुषः सांख्यदृष्टीना- मीश्वरो योगवादिनाम् ॥ शिवः शैवागम- स्थानां कालः कालैकवादिनाम् ॥ १२० ॥ यत्सर्वशास्त्रसिद्धान्तं यत्सर्वहृदयानुगम् ॥ यत्सर्वं सर्वगं वस्तु यत्तत्त्वं तदसौ स्थितः१२१ (२) समस्तसाक्षी सर्वात्मा सर्वभूतगुहा- शयः॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासः सर्वेन्द्रियविव- र्जितः॥ १२२॥ इति श्रीमन्मैथिलकुलालङ्कारवावूनन्दनशर्म- सगृहीते श्रुतिसिद्धान्तसारसङ्ग्रहे स्वरूपप्रकरणम्पश्चमम् ॥ ५॥ (१) अन्नपूर्णोपनिषद् अ० ३ । श्लो० १९।२०। ५०६६६ । पृ०२। पं०६॥ (२) ब्रह्मबिन्दूपनिषत् प० ३८६ । पृ० १ । पं० ७॥

·श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहः। उपदेशप्रकरणं षष्ठम् ॥६॥ अथ मातृवद्धितषिणी श्रुतिराह । (१) उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत । क्षुरस्य धारा निर्शिता दुरत्यया दुंग पंथस्त- कवयो वदन्ति ॥१॥ (२) आचार्यादैव विद्या रिदिता साधिष्टं प्रापयतीति ॥ १-हे आधिकारिणो जना यूयम् उत्तिष्ठत -ज्ञानाय प्रयत- ध्वम् आत्मज्ञानेऽभिमुखा भवत ॥ २-अज्ञाननिद्रां त्यजत ॥ ३-समीपं गत्वा ॥ ४-ब्रह्मविदाचार्यान् ॥ ५-तैरुपदिष्टमा- त्मवत्वं विजानीत ॥ ६-शाणसंघर्षणेन तीक्ष्णीकृता ॥ ७-यथा पदयां गन्तुमशक्या ॥ ८-तथा दुःखेन सम्पाद्यम् ॥ -पन्थानम् आत्मज्ञानलक्षणमार्गम् ॥ १०-अतिश्रेष्ठम् ॥ (१) कठवल्ली० अ० १ । व०३ । श्रुदास०९ । पृ०२ । पं०४॥ (२) छान्दोग्योपनि० प्र०४ । ख०९ । प०६९ । पृ०२/पं०१।।

·५-आत्मसाक्षात्काराय भवाते ॥ उपदेशप्रकरणम् ६. :(२११) (१) नैपो तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्ये- नैव संज्ञानाय प्रेष्ठ ॥२॥ अथात्मज्ञानस्य फलमाह । (२)ब्रह्मविदाप्नोति परम् ॥३॥ (३) ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति ॥४॥ (४) यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दम्ब्रह्मणो, विद्यान्न बिभेति कदाचन ॥ ५॥ (५)तरति शोकमात्मवित् ॥ ६॥ १-आत्मविषयिणी बुद्धिः ॥ २-स्वकल्पनामात्रेण ॥ ३-प्राप्तव्या ॥ ४-तार्किकादन्येन नास्तिकादिभ्यो भिन्नेन आगमविदाचार्येण ॥ ६-प्रियतम ॥ ७-ब्रह्मस्वरूपम् ॥ ८-यस्मादयानन्दात्मनः स्वप्रकाशरूपात् ॥ ९-स्वसामर्थ्यहीना भवन्ति ॥ १०-तम् अप्रकाश्य ॥ (१) कठवल्ली० अ० २ । व०२ । १० ८ । पृ० १ । पं० १ ॥ (२) तैत्तिरीय ब्र०व० अ० १ । प०३१ । पृ० १ । पं०१ ।। (३-४ ) तैत्तिरीयनिषद् ब्र०व० अ०४ । २०३२ । पृ०२।०२।। (५) छान्दोग्योप० प्र० २ । खे० १ । प०८९ । पृ०११५०६ ।।

·( २१२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथात्मज्ञानार्थ सलक्षणगुरुम्भतिविधिवद्गमनमाह। (१) तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियम्ब्रह्मनिष्ठम् ॥ ७॥ अथ प्रार्थना। (२) सोऽहं भगवशोचामितं मां भगवाञ्छो- कस्य पारं तारयतु ॥८॥ अथ सलक्षणशिष्यं प्रति ब्रह्मविद्योपदेशमाह । (३) तस्मै स विद्धानुऽपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ॥ येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्म विद्याम् ॥९॥ १-उपदेष्टारम् ॥ २-प्राप्नुयात्-तथा चोक्तम्-वेदान्ताना- मेनकत्त्वात्संशयानाम्बहुत्वतः॥ वेद्यस्याप्यतिसूक्ष्मत्वान्न जान- न्ति गुरुं विनोते ॥३-समिद्भारपाणिः ॥ ४-अधीतवेदवे- दार्थम् ॥ ५-ब्रह्मणि निष्ठावन्तं ज्ञानिनम् ॥ ६-शास्त्रोक्तवि- धिना आगताय ॥ (१-२) मुण्डकोपनिष० मु०१। खं०२ । प०२१॥ पृ०२। पं०६॥ (२) छान्दोग्योप० प्र०७ । खं०१ । प०८९ । पृ० १ । पं०६॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२१३) तदुपदेशो यथा। (१)न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रिय- म्भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भव- त्यात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्व विदितम् ॥ १०॥ स यथा दुन्दुभेन्यमा- नस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्च्छक्नुयादहणाय .१-प्रयोजनाय ॥ २-सर्वस्यात्मार्थत्वेन प्रियत्त्वम् आत्मनश्चानौपाधिकप्रियत्वेन परमानन्ददत्त्वमिति शेषः ॥ ३-प्रतीकमादाय व्याचष्टे-दर्शनार्हः दर्शन विषयत्वमापादयि- तव्यः ॥ ४-पूर्वाचार्यत आगमतश्च ॥५-तर्कतः ॥६-निश्च- येन ध्यातव्यः ॥ ७-कथं पुनरिदानामिदं सर्वमात्मैवेति ग्रहीतुं शक्यत चिन्मात्रानुगमात्सर्वत्र चित्स्वरूपतैवेति गम्यते। तत्र दृष्टान्त उच्यते-यत्स्वरूपव्यतिरेकेणाऽग्रहणं यस्य तस्य तदात्मत्वमेव लोके दृष्टम् । स इति दृष्टान्तो यथा लोके ॥ ८-भेर्यादेः ॥ ९-ताड्यमानस्य दण्डादिना ॥ १०-बाहिभूता- छन्दविशेषान दुन्दुभिशब्दसामान्यान्निष्कृष्टान् दुन्दुभिशब्द- विशेषान् ॥ ११-ग्रहोतुम् । (१) वृहदारण्यकोपनिषद् अ० १ । ब्रा० ४ । श्रु० ५ । प० १२४ । पृ०२। पं० । ।

·(२१४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- दैन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः॥ ११॥ (१) तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्रेयोऽ- न्यस्मात्सर्वस्मार्दन्तरतरं यदयमात्मा. योऽ- न्यमात्मनः प्रियं वाण यांत्प्रियरोत्स्यं- तीति ॥ १२॥ (२) भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ॥ भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्त्युर्धावति ॥ . १-दुन्दुभिशब्दसामान्यस्य २-दुन्दुभेराहनन- माघातो दुन्दुभ्याघातविशिष्टस्य शब्दसामान्यस्य ३-तद्गताः शब्दविशेषा गृहीता भवन्ति दुन्दुभिशब्दसा- मान्यविशेषत्वेन दुन्दुभिशब्दा एत इति शब्दविशेषा गृहीता भवन्ति दुन्दुभिशब्दसामान्यव्यतिरेकेणाभावत्तेषाम् । तथा प्रज्ञानधनव्यतिरेकेण स्वप्नजागरितयोर्न कश्चिद्वस्तुविशेषो गृह्यते तस्मात्प्रज्ञानघनव्यतिरेकेणाभावो युक्तस्तेषाम् ।। ४-बाह्यात्पु- वित्तादेः प्राणपिण्डसमुदायोऽन्तरोभ्यन्तरः सन्निकृष्ट आत्मनस्तस्मादप्यन्तरादन्तरतरम् ॥ ५-पुत्रादिलक्षणम् ।। ६-प्राणसंरोधं प्राप्स्यति ॥ ७-स्वस्वव्यापारं करोति ॥ (१) बृहदारण्यकोपनिषद् अ० १ । ब्रा० ८ । ५० ११२ । पृ०२। प०६॥ (२) कठवल्लो अ० १ । व० ६ । पं० १२ । पृ० १ । पं० ६ ॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२१५) पञ्चमः ॥ महान्तं वज्रमुद्यन्तं य एतद्विदुर- मृतास्ते भवन्ति ॥ १३॥ (१) नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न में- धंया न बहुना श्रुतेन ॥ यमेवैष वि॑णुते. तेने लभ्यस्तस्यैष आत्मा वृणुते तेनुं स्वाम् ॥ १४ ॥ (२) आत्मानरथिनं विद्धि शरीरश्थ- मेव तु ॥ बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः अंग्र- हमेव च ॥ १५ ॥ इन्द्रियाणि हयानाहु- विषया ५ स्तेषु गोचरान् ॥: आत्मेन्द्रियम- १-२-उद्यतेन्द्रवज्रवद्भयहेतुभूतम् ॥ ३-वेदाध्ययनेन ॥ ४-ज्ञातुं शक्यः । ५-ग्रन्थार्थधारणशक्तिरूपया ६-उपनिषद्विचारातिरिक्तानेकशास्त्रश्रवणेन गुरूपदेशरहितो- पनिषच्छ्रवणोनापि ॥ ७-स्वात्मानमेव ॥ ८-श्रवणमन- नादिभिः संभजते -श्रवणादिकालेऽपि ॥ प्रत्यग्ब्रह्मैवाहमि- त्यनुसंघत इत्ति यावत् ॥ ९-अभेदानुसंधानवता पुरुषेण ॥ १०-ज्ञेयः स आत्मति शेषः । ११-प्रकाशयति ॥१२-आन- न्दात्मस्वरूपम् ॥ १३-स्वकीयम् ॥ १४-जावम् ॥ १५- रसनाम्॥ १६-प्रचरणमार्गस्थाननीयान् ॥ १७-देहेन्द्रियमनो- भिः सहितं चिदाभासम् ॥ (१) मुण्डकोपनिषद् मु०३। खं २ । प० २४। पृ० ३३पं०४॥ (२) क ठवल्युपनिषद अ० १ । व० ३ । श्रु० पृ० १ । पं० १ ॥ ॥ -- प० ९॥

·( २१६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- नोयुक्तम्भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ १६ ॥ यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ॥ तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सा- स्थेः॥ १७॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा ॥ तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथः ॥ १८॥ यस्त्वविज्ञा- नवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः ॥न स तत्पदमाप्नोति ससारं चाधिगच्छति॥ १९ ॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः ॥ स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ २० ॥ विज्ञानसारथिर्यस्तु मन प्रग्रहवानरः ॥ सोऽध्वनः पारमानोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥२१॥ (१) यच्छेङ्नसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान १-अनिरुद्धमनाः ॥ २-संसारसमुद्रात्परं स्थानम् ॥ ३-निरुन्ध्यात् ॥ ४-वागादिसर्वेन्द्रियगणम् ॥ ५-आत्म- जिज्ञासुः पुरुषः ॥६-व्यष्टिबुद्धौ ॥ (१) कठवल्ल्युपनिषद् अ० १२१ । व० ६ । ५० १२ । ९ । पृ० १-२ । पं०१॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२१७) आत्मनि ॥ ज्ञानमात्मनि महति नियच्छे- त्तद्यच्छेच्छांन्त आत्मनि ॥२२॥ (१) एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रका- शते॥ दृश्यते त्वग्रया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्म- दर्शिभिः ॥२३॥ (२)प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्ल- क्ष्यमुच्यते ॥ अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरबत्तन्मयो भवेत् ॥ २४॥ ( ३ ) तावद्रथेन गन्तव्यं यावद्रथपथि स्थितः ॥स्थाता रथपतिस्थानं रथमुत्सृज्य गच्छति ॥ २५॥ १-बुद्धितत्त्वम् ॥ २-समष्टिबुद्धिरूपे ॥ ३-निर्विकारे ॥ ४-प्रत्यगात्मनि सर्वकारणव्यापारसाक्षिाण ॥ ५-आवि. द्याच्छादितः सन् ॥ ६-मुख्यया गुरूपदिष्टमहावाक्यज- न्यया ॥ ७-सूक्ष्मपदार्थग्रहणसमर्थया ।। (१) कठवल्ल्युपनिषद् अ० १२१ । व०६। प० १२ । ९ । पृ० १।२ । पं०.१ ॥ (२) मुण्डकोपनि० मुं० २। ख० २। मं०६ । प०२३ । पृ० १ । पं०२॥ (३) अमृतनादोप० श्लो० ३ । प० २२७ । पृ०१ । पं०९।।

·(२१८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- Missue ( १ ) इंह चंदेशद्रोद्धं प्राक् शरीरस्य विसंसः ॥ ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥२६॥ यथाऽऽदर्श तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके, यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥२७॥ (२) यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रेयन्त्यभिसें विशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म ॥२८॥ १-अस्मिन्मनुष्यशरीरे॥ २-शक्नोति॥ ३-ब्रह्म बोद्धम् ॥ ४-पातात् ॥ ५-साधनचतुष्टयसम्पन्नायाम्मनुष्यबुद्धौ ॥ ६–यस्मादुपादानात् ॥ ७- प्रसिद्धौ ॥ ८-कारणात्मना । ९-प्राणान्धारयन्ति वर्धन्ते ॥ १०-यत्र कारणब्रह्मोण ॥ ११-म्रियमाणानि सन्ति ॥ १२-तादात्म्यमे तिपद्यन्ते प्रलीयन्त इति यावत् ॥ १३-जन्मादिकारणभूतं वस्तु ॥ १४-विशेषेण ज्ञातुमिच्छ ॥ (१) कठवल्ली अ० १ । व०२। प० १२ । पृ०१ । पं०१ ॥ (२) तैत्तिरीयोपनिषद् भृगुवल्लो अनुवा० १ । ५० ३५ । पृ० २ । पं० १॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२१९) अथ जगद्ौक्यवाक्यानि । (१) सर्व खल्विदम्ब्रहाँ तंजलानिति शान्त उपासीत ॥ २९॥ (२) सर्व खल्विदम्ब्रह्म सगुणनिर्गुणस्वरूपं ब्रह्म॥ ३०॥ (३ ) समस्तं खल्विदं ब्रह्म सर्वमात्मेद- माततम् ॥ ३१ यम् ॥ १-समस्तम् २-खल्विति वाक्यालङ्कारार्थों निपातः ॥ ३-इदं जगन्नामरूपविकृतं प्रत्यक्षादिविष- ४-ब्रह्म-कारणम् निरतिशयमहत्त्वाद्ब्रह्म ॥ ५-तज्जलानिति तस्माद्ब्रह्मणो जातं तेजोबन्नादि क्रमेण सर्वम् अतस्तज्जम् । तथा तेनैव जननक्रमप्रतिलोमतया तस्मिन्नेव ब्रह्मणि लीयते तदात्मतया श्लिष्यते इति तल्लम् । तथा तस्मिन्नेव स्थितिकाले निति प्राणिति चेष्टत इति तदनम् । तज्जं च तल्लं च तदनं च तज्जलान् ब्रह्मण्युत्पत्तिविलयस्थि- तिमत् । अकारलोपश्छान्दसः इति । एवं ब्रह्मात्मतया त्रिषु कालेषु अविशिष्टम् तव्यतिरेकेणाग्रहणात्,अतस्तदेवेदं जगत् । ६-रागद्वेषादिदोषरहितः ॥ (१) छान्दोग्योप० प्रपा०१ । खं०१४ । प०६२ । पृ०११६०५॥ (२) त्रिपाद्विभूतिमहानारा० अ० १ । १०४०२ । पृ०१६०३॥ (३) महोपनिषद् अ० ५। श्लो०१२ । प०५९९ । पृ०११पं०७॥

·( २२०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) ब्रह्मेवेदं विश्वम् ॥३२॥ अथ जगदात्मैक्यम् । (२) इद ५ सर्वं यदयमात्मा ॥३३॥ (३) आत्मैवेदं सर्वम् ॥३४॥ अथ जगब्रह्मात्मैक्यम् । (४) सर्वं ह्येतद्ब्रह्माऽयमात्मा ब्रह्म ॥ ३५॥ अथात्मब्रह्मैक्यम्। (५) एष महानज आत्माऽजरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म ॥ ३६॥ अथ जगन्मिथ्यावाक्यानि । (६ ) एकमेवाऽद्वयम्ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ३७॥ ( ७ ) मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नांनाऽस्ति १-मनसैव-अवार्योपदेशपूर्वकपरमाऽर्थज्ञानसंस्कृतेन ॥ २-असति नानात्वे नानात्वमारोपयत्यविद्यया ॥ (१) मुण्डकोपनिषद् मुं० २ । खं० २ । प०२३ । पृ०२।पं०॥ (२) बृहदारण्यक० अ०१।ब्रा०४।श्रु०६।१०१२५/पृ०११५८६ ।। (३) छान्दोग्योपनि०प्र०७। खं०२५। प०९६। पृ०२। पं०४ ॥ (४) माण्डूक्योपनि० म० ३ । प० २५ । पृ० २। पं० ९ ॥ (५) बृहदारण्यक०अ०६ात्रा०४।श्रु०२५।५०१५/पृ०२।पं०१॥ (६) अध्यात्मोपनि० श्लो०६४ । प० ६९१ । पृ० २ । पं०५॥ (७) कठवल्ली अ० १। व०२। मं०१० । प०१०पृ०२।पं०५|| ·उपदेशप्रकरणम् ६. ( २२१) किञ्चन ॥ मृत्योस्स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥३८॥ (१) सत्यासत्यं जगन्नास्ति संकल्पकल- नादिकम् ॥ वन्ध्याकुमारवचने भीतिश्चे- दस्ति किञ्चन ॥ ३९॥ शशशृङ्गेण नागेन्द्रो मृतश्चेजगदस्ति तत् ॥ मृगतृष्णाजलम्पीत्वा तृप्तश्चेदस्त्विदं जगत् ॥ ४० ॥ गन्धर्वनगरे सत्ये जगद्भवति सर्वदा ॥ शुक्तिकारजतं सत्यं भूषणं चेजगद्भवेत् ॥ ४१ ॥ रज्जुसपैंण दष्टश्चेन्नरो भवति संसृतिः ॥ चित्रस्थदीपे- स्तमसो नाशश्चेदस्त्विदं जगत् ॥ ४२ ॥ तक्र क्षीरस्वरूपं चेत्कचिन्नित्यं जगद्भवेत् ॥ गोस्तनादुद्भवं क्षीरम्पुनरारोपणं जगत् ॥ ॥४३॥ कूर्मरोम्णा गजे बहे जगदस्ति तदोत्कटे ॥ अग्नेरधश्चेज्ज्वलनं जग- द्भवतु सर्वदा ॥४४॥ मशकेन हते सिंहे १-मरणात् ॥ २-मरणम् ॥ (१) तेजोबिन्दूपनिषद् श्लो० ७१ से प० ३६५ । पृ० १ । पं० २ ॥

·( २२२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- जगत्सत्यं तदास्तु ते ॥ स्वप्नदृष्टं च यद्वस्तु जागरे चेन्जगद्भवः ॥४९॥ काको वा हंस- वद्गच्छेज्जगद्भवतु निश्चलम् ॥ ज्ञानिनो हृद- यम्मूढेातं चेत्कल्पनं तदा ॥४६॥ भूमौ वा पतितं. व्योम व्योमपुष्पं सुगन्ध- कम् ॥ शुद्धाकाशे वने जाते चलिते तु तदा जगत् ॥४७॥अजकुक्षौ जगनास्ति ह्यात्म- कुक्षौ जगन्न हि ॥ सर्वथा भेदकलनं दैता- द्वैतं न विद्यते ॥४८॥ अथ मायाकायमदर्शनेन ब्रह्मोपदेशः । मायाकार्यमिदम्भेदमस्ति चेद्ब्रह्मभावनम् ॥ (१) आदावन्ते च यनास्ति वर्तमानेपि तत्तथा॥४९॥ (२) विनष्टदिग्भ्रमस्यापि यथा पूर्व विभाति दिक् ॥ तथा विज्ञानविध्वस्तं जगन्नास्तीति भावय ॥ ५० ॥ (१) चिद्धनानन्दकृतगीताभाष्ये । (२) महोपनिषद श्लो० २७ । ४६ । १०७ । १०८ प० ५७९ । १०। ५९३ । पृ० १ । २ । १। पं०६।२।८॥ -- ·उपदेशप्रकरणम् ६. ( २२३) (१) यथा कटकशब्दार्थात्पृथग्भावो न काञ्चनात् ॥ न हेमकटकात्तद्वजगच्छब्दा- र्थता परा॥५१॥ (२) सति दीप इवालोकः सत्यर्क इव वासरः॥सति पुष्प इवामोदश्चिति सत्यं जग- त्तथा ॥५२॥ प्रतिभासत एवेदं न जग- त्परमार्थतः ॥ ज्ञानदृष्टौ प्रसन्नायां प्रबोध- विततोदये ॥ ५३॥ ( ३ ) चैतन्यस्यैकरूपत्वाद्भेदो युक्तो न कहिचित् ॥ जीवत्वं च तथा ज्ञेयं रज्ज्वां सर्पग्रहो यथा ॥ ५४॥ (४) पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ॥ पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ५॥ १-शान्तिमन्त्रेषु व्याख्यातः ॥ (१२) महोपनिषद् श्लो०२७॥ ४६॥ १०७। १०८। प०५७९। ५८० । ५९३ । पृ० १ । २ । १ । पं०६।२।८॥ (३) योगशिखोपनि० अ० । ४ । श्लो० १ । प० ६२० । पृ०२। पं०९॥ (४) बृहदारण्यकोपनि० अ० ५। ब्रा० १ । श्रु० १६० १६१। पृ०२ । पं०१॥

·(२२४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) व्याप्यव्यापकता मिथ्या सर्वमात्मेति शासनात् ॥ इति ज्ञाते परे तत्त्वे भेदस्या- वसरः कुतः॥५६॥स्वल्पमप्यन्तरं कृत्वा जीवात्मपरमात्मनोः॥ यस्तिष्ठति विमूढा- त्मा भयं तस्यापि भाषितम् ॥ २७ ॥ यदज्ञानाद्भवेद्वैतमितरत्तत्प्रपश्यति ॥ आत्म- त्वेन तदा सर्व नेतरत्तत्र चाऽण्वपि ॥२८॥ अनुभूतोप्ययं लोको व्यवहारक्षमोऽपि सन् । असदूपो यथा स्वप्न उत्तरक्षणबाधितः॥ ॥६९ ॥ स्वप्ने जागरितं नास्ति जागरे स्वप्नता नहि ॥ द्वयमेव लये नास्ति लयोपि मुनयोन च ॥ ६० ॥ त्रयमेव भवेन्मिथ्या गुणत्रयविनिर्मितम् ॥ अस्य द्रष्टा गुणातीतो नित्यो ह्येष चिदात्मकः ॥ यद्वन्मृदि घट- १-प्रतिदिनं कृतानुभवावेषयतोपि ।२ उत्तरक्षणे जाग्र- दवस्थायाम्बाधितः विनष्टः । ३ सुषुप्त्यवस्थायाम् । ४ जाग्र- स्वप्नयोः ॥ (१) योगशिखोपनिषद् अ० ४॥ श्लोक २ । से पं० ६२१ । पृ०१। पं०१ ॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. ( २२५) भ्रान्तिः शुक्तौ हि रजतस्थितिः ॥ तद्ब्रह्म- णि जीवत्वं वीक्ष्यमाणे विनश्यति ॥ ६२ ॥ यथा मृदि घटो नाना कनके कुण्डलाभि- धा॥ शुक्तौ हि रजतख्याति वशब्दस्तथा परे ॥६३ ॥ गृह्यमाणे घटे यद्वन्मृत्तिका भाति वै बलात् ॥ वीक्ष्यमाणे प्रपञ्चे तु ब्रह्मैवाभाति भासुरम् ॥ ६४ ॥ यथैव मृन्मयः कुम्भस्तद्वदेहोऽपि चिन्मयः ॥ सर्पत्वेन यथा रज्जू रजतत्वेन शुक्तिका ॥६५॥ घटत्वेन यथा पृथ्वी जलत्वेन मरीचिका ॥ विनि- ीता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता ॥६६॥ (१) एक एव हि भूतात्मा भूतेभूते व्यव- स्थितः॥ एकधा बहुधा चैव दृश्यते जल- चन्द्रवत् ॥ ६७॥ (२) जलस्य चञ्चलादेव चञ्चलत्वं यथा रेवेः ॥ तथाहङ्कारसम्बन्धादेव संसार आ- त्मनः॥६८॥ १-जलस्थचन्द्रप्रतिबिम्बवत्॥२-जलस्थसूर्यप्रतिबिम्बस्य॥ (१) ब्रह्मविन्दूपनिषद् श्लो० १३ । प०१८८ । पृ० २ पं०८॥ (२) वराहोपनि० अ० २॥श्लो० २०। प० ८१८। पृ०११पं०२॥

·( २२६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) अहम्ममेति यो भावो देहाक्षादावना- त्मनि ॥ अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा १-स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभास इत्यध्यासल- क्षणम् । तथा च संस्कारजन्यज्ञानविषयत्वं शुक्तिरूपस्प स्मर्यमाणेन सादृश्यम् । एवं च स्मर्यमाणसदृशत्वे सति परत्रावभास्यत्वमध्यस्तत्वमिति सिद्धम् । अथवा एकावच्छेदेन- स्वसंमृज्यमानाधिकरणे स्वात्यन्ताभाववत्त्वमवभास्यत्वमिति । साधनाद्यध्यस्तत्वसाधारणं निर्दिष्टं लक्षणम् ॥ यथेदं रजत- मित्पत्र यदा शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यनिष्ठाऽविद्या रजताकारण परिणमते तदा शुक्ती रजतत्वेन प्रतीयते । अयमेवार्थाध्यासः।। यदा तु इदमिति शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यनिष्ठाऽविद्या रज- तज्ञानाकारेण परिणमते तदा शुक्तिज्ञानं रजतज्ञानत्वेन प्रती- यते । अयमेव ज्ञानाध्यासः ।। अयं द्विविधोप्यध्यासः ज्ञान- त्वेन ज्ञेयत्वेन च धर्म्यध्यास एव ।। ततोऽध्यस्ते रजते शोभन- त्वादि तज्ज्ञाने च रागप्रवृत्तिः प्रवर्त्तते । अयमेव धर्माध्यास इति ॥ एवं कूटस्थात्मन्यनाद्यविद्ययाऽहङ्काराध्यासोर्था- ध्यासः । जानामीति ज्ञानाध्यासः ॥ अयं द्विविधोधर्मा- ध्यासः ॥ अहं मनुष्यो ब्राह्मण इत्यादिधर्माध्यास इति । तत्राऽतास्मस्तदुद्धिर्ज्ञानाध्यासः॥ यथा शुक्तौ रजतबुद्धिर्यथा वाऽऽत्मन्यनात्मबुद्धिः ॥ प्रमाणाऽजन्यज्ञानविषयः पूर्वदृष्टस- जातीयोऽर्थाध्यासः ॥ जाड्यचैतन्यादिधर्माणां मिणावहं-- and (१) अध्यात्मोप० श्लो० १९-२२ । १०३८७ । पृ०२।०२॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२२७) ब्रह्मनिष्ठया ॥६९॥ ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् ॥ सोहमित्येव तद्वृत्त्या स्वान्यत्रात्मेति तन्त्यजेत् ॥ ७० ॥ ब्रह्मादि- स्तम्बपर्यन्तं मृषा मात्रा उपाधयः ॥ ततः पूर्ण स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम् ॥ ॥७१॥ जीवः शिवः शिवो जीवः स जीवः केवलः शिवः ॥ तुषेण बद्धो ब्रीहिस्स्यात्तु- पाभावेन तण्डुलः ॥ ७२ ॥ एवम्बद्धस्तथा जीवः कर्मनाशे सदा शिवः ॥ पाशबद्ध- स्तथा जीवः पाशमुक्तः सदाशिवः ॥७३॥ (१) सन्त्यज्य हृगुहेशानं देवमन्यं प्रयान्ति ये॥ ते रत्नमभिवाञ्छन्ति त्यक्तहस्तस्थ- कौस्तुभाः॥ ७४॥ कारात्मानौ तयोरत्यन्तभिन्नयोरितरेतरभेदांग्रहेणान्यो न्यस्मिन्नन्योन्यतादात्म्यमन्योन्यधर्माश्च व्यत्यासेनाध्यस्य लोकव्यहार इति ॥ (१) महोपनिषद् श्ला० २० । ५० ५९९ । पृ०२। पं०७ ॥

·(२२८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) तं स्वाच्छरीरात्प्रबृहेन्सुनादिवेषीका धैर्येण ॥ ७॥ (२) अस्तीति जैवतोऽन्यंत्र कथन्तदुपै- लभ्यते ॥ अस्तीत्येवोपैलब्धव्यस्तैत्त्वभावेन चोभैयोः॥ अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ ७६॥ १-पृथक्कुर्यात् ॥ २-मुञात्वरूपात् ।। ३-एषीकां मध्य- स्थशलाकाम् ॥ ४-चित्तसमाधानलक्षणेन ॥ ५-यदेवा लौकिकं जगत्कारणभूतमात्मवस्तु तदस्ति सद्रूपम् ॥ ६-इति एवम् ॥ ७-उक्तवतः ॥ ८-आस्तिकादन्यत्र नास्तिके ॥ ९-केन प्रकारेण ॥ १०-तदात्मतत्त्वम् ॥ ११-ज्ञायते न केनापि ॥ १२-प्रथमम्-अस्तीत्येव जगत्का- रणलक्षणसद्रूपेणैवायमात्मा ॥ १३-ज्ञातव्यः ॥ १४-पश्चात्त- त्त्वभावेन चोपाधिविनिर्मुक्तशुद्धरूपेण ज्ञातव्यः ॥ १५-उभ- योः-अस्तित्वतत्त्वभावेनोक्तयोस्सोपाधिनिरुपांध्योर्मध्ये १६-निखिलकार्यस्य कारणमस्तीत्येवमस्तित्वेन ज्ञातस्या- त्मनः ॥ १७-विदिताविंदिताभ्यामन्यत्वेन श्रुतौ निर्दिष्टः परमार्थसद्रूपः ॥:१८-स्वस्वरूपप्रकाशनयाभिमुखीभवति ॥ (१-२):कठोपनिषद् अ० ५ । व०६। श्रु० १८ । प० १३॥ १२ | पृ०१।२५०२।७॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२२९) (१) युक्त्या श्रुत्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सर्वात्म्यमात्मनः॥ निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरात्मविस्मृतेः ॥ कचिन्नाऽवसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानमात्मनि ॥ ७७ ॥ (२) मनोऽध्यात्मम्मन्तव्यमधिभूतं चन्द्र- स्तत्राधिदैवतं नाडी तेषां निबन्धनं योमनसि यो मन्तव्ये यश्चन्द्रे यो नाड्यां यः प्राणे यो विज्ञाने य आनन्दे यो हृद्याकाशे य एत- स्मिन्त्सर्वस्मिन्नन्तरे संचरति सोऽयमात्मा तमात्मानमुपासीताऽजरममृतमभयमशोक- मनन्तम् ॥ ७८॥ (३ ) केवलं ब्रह्ममात्रत्वान्नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ देहत्रयविहीनत्वात्कालत्रयविव- १-मननेन ॥ २-श्रवणेन ॥ ३-निदिध्यासनेन ॥ ४-नावसरं नावकाशमित्यर्थः ॥५-स्वस्मिन् ॥६-आत्मानं शरीरम् अधिकृत्य वर्तत इत्यध्यात्मम् ॥ (१) अध्यात्मोपनिषत् श्लो०४१५। ५० ६८७ । पृ०२ पं०७॥ (२) सुबालोपनिषत् खं०५ । ५० ३१३ । पृ०२ । पं० ३ ॥ (३) तेजोविन्दूपनिषद् अ० ५ श्लो० १७ । १८ । प० ३५४ । पृ०२ । पं०५॥

·(२३०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- र्जनात् ॥ ७९ ॥ जीवत्रयगुणाभावात्तापत्र- यविवर्जनात् ॥ लोकत्रयविहीनत्वात्सर्वमा- त्मेति शासनात् ॥ ८० ॥ (१) यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वम्मू- न्मयं विज्ञातस्याद्राचारम्भणं विकारो ना मधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ॥ ८॥ (२) यंत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद् विजानाति स भूमाऽथ यंत्रान्यत्प- श्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पम् । यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मय॑म्८२॥ (३) स एवाधस्तात्स उपरिष्टात्स पश्चात्स पुरस्तात्स दक्षिणतः स उत्तरतः स एवेद १-घटशरावादिकारणभूतेन विज्ञानेन ॥ २-मृद्विकारजा- तम् ॥३-वागालम्बनम् ॥ ४-नामैव नामधेयम् ॥ ५-यस्मि- न्भूम्नि तत्त्वे ॥६-भूमा-महनिरतिशयम् बहु इति पर्यायाः। तत्सुखम् ॥ ७-अविद्याविषये ॥ ८-भूमा । (१-२) छान्दोग्योपनिष० प्र०६ । ७ । खं० १ । २५ । प०८२। ९६ । पृ०१।१ पं०७।४।। (३)छान्दोग्योपनिषद् प्रपा० ७ । खं० २५ । प० ९६ । पृ०१ पै० ९ ॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२३१) सर्वमित्यथातोऽहंकारादेश एवाहमवाधस्ता- दहमुपरिष्टादहं पश्चादह पुरस्तादहं दक्षिणतो- ऽहमुत्तरतोऽहमेवेद ५ सर्वमित्यथात आत्मा- देश एवात्मैवाधस्तादात्मोपरिष्टादात्मा पश्चा- दात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मोत्त- रत आत्मैवेद ५ सर्वमिति स वा एष एवम्प- श्यन्नेवं मन्वान एवं विजाननात्मरतिरात्म- क्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वरा- भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति अथ येऽन्यथातो विदुरन्यराजान- १- द्रष्टुरनन्यत्वदर्शनार्य भूमैव भूमैव नीर्दश्यतेऽहंका- रेण ॥२-अहंकारेण देहादिसंघातोप्यादिश्यतेऽविवेकिभिरत- स्तदाशंका माभूदित्यथानन्तरमात्मादेशः, आत्मैव केवलेन सत्स्वरूपेण शुद्धनादिश्यते ॥ ३-आत्मन्येव रतिः रमणं यस्य सोऽयमात्मरतिः, तथाऽऽत्मक्रीडः रतिक्रीडयोरवान्तर- दर्शयति-देहमात्रसाधना रतिः, बाह्यसाधना क्रीडा लोके स्त्रीभिः सखिभिः क्रीडतीति दर्शनात् । न तथा विदुषः किं तात्मविज्ञाननिमित्तमेवोभयं भवति । मिथुनं इन्द्रजनितं सुखम् । तदपि इन्दनिरपेक्षं यस्य विदुषः सर्वत्र यहच्छालाभे- ध्वासङ्गवर्जितो विद्वान् आत्मनिमित्त एव सर्वः सर्वदा सर्व- प्रकारेण चानन्दो यस्य सः ॥४-स्वाराज्येऽभिषिक्तः ।।

·(२३२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- स्ते क्षय्यलोका भवन्ति तेषा ५ सर्वेषु लोके- प्वकामचारो भवति ॥८३॥ (१)ब्रह्म वो इदमय आसीत् तदात्मानमेवाऽवे- दहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्तत्सर्वमभवत् ॥८॥ य एवं वेदाऽहम्ब्रह्मास्मीति स इद सर्वम्भवति तस्य ह न देवाश्च नाभूत्त्या ईशत आत्मा ह्येषा ५ संभवति॥८॥अथ योऽन्या देवतामुपास्तेऽ- न्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेव रस देवानां यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्य भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषोदेवान्भुनक्त्ये- कस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किम १-अपरम् तस्य परिच्छिन्नत्वाज्ञानेन सर्वभावस्य साध्य. त्वसंभवादिाते ॥ २-चै अवधारणे ॥ ३-स्थावरजंगमलक्षणं जगत् ॥ ४-अग्रे-सृष्टेः प्राक् ॥ ५-ब्रह्मसर्वभावस्य ॥ ६-नाभूत्यै अभवनाय ॥ ७८-नेशते न पर्याप्ताः ॥ ९-यः- कश्चिद्ब्रह्मविद् ॥ १०-आत्मव्यतिरिक्ताम् ॥ ११-पालयेयुः॥ १२-पित्राद्युपलक्षणार्थम् ।। १३-पालयति ॥ १४-व्याघ्रा- दिनाऽपहियमाणे ॥ १५-किंचित्रम् ॥ (१) बृहदारण्यकोपनिषद् अ० १ ब्रा० ४। श्रु० १११० ११३ । पृ० १ । पं० १ ॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२३३) बहुषु तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनु- ष्या विद्युः ॥८६॥ (१) यथा रज्जुम्परित्यज्य सपं गृह्णाति वै भ्रमात् ॥ तद्वत्सत्यमविज्ञाय जगत्प- श्यति मूढधीः ॥ ८७ ॥ रज्जुखण्डे परिज्ञाते सर्परूपन्न तिष्ठति ॥ अधिष्टाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते ॥ ८८॥ (२) दृश्यन्नास्तीति बोधेन मनसो दृश्य- मार्जनम् ॥ ८९॥ (३) मनो विकल्पसञ्जातं तद्रिकल्पपरिक्ष- यात् ॥ क्षीयते दग्धसंसारो निस्सार इति निश्चितः॥९॥ १-ब्रह्मात्मतत्त्वम् ॥ २-विजानीयुः तथा च स्मृतिः क्रियावद्भिर्हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः। न चैतदिष्टं देवानां मत्यैपरि वर्तनम् ।। ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवे- शयेत् । अनपाकृत्य चैतानि मोक्षमिच्छन्पतत्यधः । इति व्यासस्य । ऋणोद्धारस्तु ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो, यज्ञेन देवेभ्यः, प्रजया पितृभ्य इति । ऋणिनमश्रद्धादिभिरनृणं श्रद्धादियो- जयन्ति देवाः॥ (१) नादबिन्दूपनिषद् श्लो० २६१२७५० ३६९ पृ०११ पं०७ ।। (२-३) महोपनिषद् अ० २।३। श्लो० ३८।३४ । प०५७१। ५७० । पृ० १।। पं०३१७॥

·(२३४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह- (१) यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरम्पश्यति तदितर इतरं जिप्रति तदितर इतर श्सयते तदितर इतरमभिवदति तदितर इतर ५ शृणोति तदितर इतरं मनुते तदिइतर इतर स्पृशति तदितर इतर विजानाति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन के जिघ्रत्तत्केन क ५ रसयेत्तत्केन कम- भिवदेत्तत्केन क ५ शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन क ५ स्पृशेत्तत्केन कं विजानी- याद् येनेद ५ सर्व विजानाति तं केन विजा- १-यत्र-यस्मिन् अविद्याकल्पिते कार्यकारणसंघातो- पाधिजनिते विशेषात्मनि खिल्यभावे ॥ २-भिन्नमिव वस्त्वन्तरमात्मन उपलभ्यते ॥ ३-सर्वेण कल्पितेन दैतेन सहितमधिष्ठानमूहितं ब्रह्मप्रत्यग्भावन पश्यन्विद्वान्सर्वोपाधि- स्तत्तद्रूपेण स्थितः सर्वो भवति ॥ (१) बृहदारण्यक० अ० ४ । ब्रा० ५ । श्रु० २५ । प०१६० । पृ०१। पं०३॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२३५) नीयात् स एष ने तिनेत्यांत्माऽगृह्यो नहि 'गृह्यतेऽशीर्यो नहि शीर्यतेऽसङ्गो नहि सं १-यः सर्वात्मभावो निरुपाधिर्निरुपाख्योऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघनोऽजोऽमरोऽमृतोऽभयोऽचलो मूर्त्तामूर्तब्राह्मणो क्तनेतिनेत्यस्थूलोऽनणुरित्येवं विशेषणो भवति स एषः ॥ २-सर्वोपाधिविशेषापोहेन यस्मिन्न कश्चिद्विशेषोऽस्ति नाम वा रूपं वा कर्म वा भेदो वा जातिर्वा गुणो वा । तद्दारेण हि शब्दप्रवृतिर्भवति । न चैषांकश्चिद्विशेषो ब्रह्मण्यस्ति, अतो न निर्देष्टुं शक्यत इदं तदिति । गौरसौ स्पन्दते शुक्लो विषाणीति यथा लोके निर्दिश्यते तथाऽध्यारोपितनामरूप- कर्मद्वारेण ब्रह्म निर्दिश्यते विज्ञानमानन्दम्ब्रह्म विज्ञानधन एव ब्रह्माऽऽत्मेत्येवमादिशब्दैः । यदा पुनः स्वरूपमेव निर्दिदि- क्षितम्भवति निरस्तसौंपाधिविशेषम् । तदा न शक्यते केन चिदपि प्रकारेण निर्देष्टुम्, तदाऽयमेवाभ्युपायो यदुत प्राप्त- निर्देशप्रतिषेधद्वारेण नतिनेतीति निर्देशः । इदं च नकारद्वयं वीप्सया सर्व विषयसंग्रहार्थम् । इतिशब्दस्य प्रकृतमू मूर्त्ता- दिपरामर्शित्वात् । यद् यत्प्राप्यते तत्तन्निषिध्यते ॥ ३-सोय- मात्माऽगृह्यो न ग्राह्यः सर्वकार्यधर्मातीतत्वात् ॥ ४-यद्धि करणगोचरं व्याकृतं तद्रहणगोचरम् । इदन्तु तद्विपरीतमात्म- तत्त्वमतो नहि गृह्यत इति ॥ ५-यद्धि मूर्त संहतं शरीरादि तच्छीर्यतेऽयं तु तद्विपरीतोऽतो नहि शीर्यते ॥ ६-मूर्तोऽमूर्त्ता- न्तरेण संबध्यमानः सज्यते नायं तद्विपरीतत्वात् ।। -- ·(२३६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- ज्यतेऽसितो न व्यथते न रिष्यति विज्ञा- तारमरे केन विजानीयात् ॥ ९१॥ (१) तदेतद्ब्रह्माऽपूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम- यमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशासनम् ॥१२॥ (२) अदृष्टो द्रष्टोऽश्रुतः श्रोताऽमतोमन्ताऽ- विज्ञातो विज्ञाता नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा १-अबद्धः ॥२-यद्धि मूर्त तद्वध्यते अयन्तु तद्विपरीतत्वाद. बध्यत्वान्न व्यथते ॥ ३-ग्रहणविशरणसङ्गबन्धकार्यधर्मरहि- तत्वान्न रिष्यति न हिंसामापद्यते न विनश्यतीत्यर्थः अत्र कार्य- धर्माः शब्दादयोऽशनादयश्च ॥४-केन करणेन को वाऽन्यः ॥ ५-तदेतद्ब्रह्म य आत्मा नास्य पूर्व कारणं विद्यत इत्यपूर्वम् ॥ ६-नास्यापरं कार्य विद्यत इत्यनपरम् ॥ ७-नास्य जात्यन्तर- मन्तराले विद्यत इत्यनन्तरम् ॥ ८-बहिरस्य न विद्यत इत्य- बाह्यम् । ९-किम्पुनस्तन्निरन्तरम्ब्रह्म अयमात्मा कोऽसौ यः प्रत्यगात्मा द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता । १०-सर्वात्मना सर्वमनुभवतीति सर्यानुभूः ॥ ११-इत्येतदनुशासनं सर्ववेदान्ती पदेशः ॥ १२-न विषयीभूतश्चक्षुर्दर्शनस्य कस्यचित् ॥ १३-स्वयन्तु चक्षुषि सन्निहितत्वादृशिस्वरूपः ॥ १४-श्रोत्र- गोचरतामनापन्नः ॥ १५-मनः संकल्पविषयतामनापन्न: १६-निश्चयगोचरतामनापन्नः । (१) बृहदारण्यक० अ०३ । ब्रा० ५ । श्रु० १९ । प०१२९ । पृ०१ । पं०६॥ ३।७।२३ । १३८।१।४।।

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२३७) नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योतोस्ति मन्ता नाऽन्योऽतोऽस्ति विज्ञातैष त आत्मान्त- याम्यंमृतः॥ ९३॥ (१) न दृष्टेष्टारं पश्येनं श्रुतेः श्रोतारं शृणुयान मतेमन्तारं मन्वीथा न विज्ञा- तेर्विज्ञातारं विजानीयाः एष त आत्मा सर्वान्तरः ॥ ९४॥ १-सर्वसंसारधर्मवर्जितः ॥ २-दृष्र्टीिईविधा भवति लौकिकी पारमार्थिकी चेति तत्र लौकिकी ॥ चक्षुस्सम्प्रयुक्तान्तःकरणवृत्तिः: सा क्रियत इति जायते विनश्यति च या त्वात्मनो दृष्टिरग्न्युष्णप्रकाशादिवत्सा द्रष्टुः च स्वरूपत्वान्न जायते न विनश्यति च सा क्रिय- माणयोपाधिभूतया संसृष्टेवेंति व्यपदिश्यते द्रष्टेति भेदवच्च द्रष्टा दृष्टिरिति । याऽसौ लौकिकी दृष्टिश्चक्षुरा रूपोपरक्ता जायमानैव नित्त्ययाऽऽत्मदृष्टया संसृष्टेव तत्प्रतिच्छाया तया व्याप्तैव जायते तथा विनश्यति च तेनोपचर्यते द्रष्टा सदा पश्यन्नपि न पश्यति चेति, नतु पुनद्रष्टुर्दृष्टेः कदाचिदप्य- न्यथात्वम् । तथा च वक्ष्यति षष्ठे-ध्यायतीव लेलायतीव । यथा प्रदीपो लौकिकज्ञानेन प्रकाश्यो न स्वप्रकाशकं ज्ञानं या (१) बृहदा० अ०३ । ७०४। श्रु०२ । पं० १३४ । पृ० १। पं०७॥

·(२३८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) नहि द्रष्टुदृष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविना- शित्त्वान्न तु तद्वितीयमस्ति ततोन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् ॥ ९५॥ प्रकाशयति तथा दृष्टिसाक्षी दृष्टया न प्रकाश्यत इत्यर्थः । दृष्टेः कर्मभूताया द्रष्टारं स्वकीयया नित्यया दृष्ट्या व्याप्तार न पश्येः कर्मभूता लौकिकी दृष्टिः स्वात्मनो व्याप्तारं प्रत्यञ्चं न व्यामोति एवमग्रेऽपि ।। १-सुषुप्तौ नहि यस्माद्रछुट्टष्टिकर्तुर्यादृिष्टिस्तस्या दृष्टे- विपरिलोपो विनाशः स न विद्यते । २ यथाऽऽनेरौष्ण्यं यावदग्नि भावि तथाऽय चात्माऽविनाशी अतोऽविनाशित्वा- दात्मनो दृष्टिरप्यविनाशिनी यावदृष्टभाविनी हि सा यथाऽदित्त्यादयो नित्यप्रकाशस्वभावा एव सन्तः स्वाभा- विकेन नित्त्येनैव प्रकाशेन प्रकाशयन्ति तथाऽयमात्माऽविप- रिलुप्तस्वभावया दृष्टया नित्यया द्रष्टेत्युच्यते । ३-द्वितीयं विषयभूतम् । ४-तस्माद्रष्टुरन्यदन्यत्वेन विभक्तम् । ५-यदुप- लम्येत॥ (१) बहदारण्यकोपनिषद् अ० ३ । ब्रा० ३ । प० १५१ । पृ०२१९ ॥ ।

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२३९) अथ सुषुप्ताक्ज्ञाने कारणभूतं दृष्टान्तमाह । (१) यथा सौम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणा रसान्समवहारमे- कतारसं गमयन्ति ते यथा तत्र न विवेक लभन्तेऽमुष्याहं वृक्ष्यस्य रसोऽस्म्यमुष्याह वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सौम्येमाः सर्वाः प्रजाः संति सँम्पद्य न विदुः सति संपद्यामह इति त इह व्याघ्रो वा सि हो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा द शो वा मशको वायद्यद्भवन्ति तदा भवन्ति १-मधुमक्षिकाः । २-निष्पादयन्ति । ३-नानागतीनां नानादिकानां नानाफलानां वा ॥ ४-समाहृत्य ॥ ५-मधुत्व- मापादयन्ति ॥ ६-सुषुप्तिकाले मरणप्रत्यययोश्च सन्मात्रे॥ ७-सम्प्राप्य ॥ ८-यद्यत्पूर्वमिह लोके भवन्ति बभूवुरित्यर्थः। ९-तदेव पुनरागत्य भवन्ति युगसहस्रकोट्यन्तरितापि संसा- रिणो जन्तोर्या पुरा भाविता वासना सा न नश्यतीत्यर्थः ताः प्रजा यस्मिन्प्रविश्य पुनराविर्भवन्ति ये त्वितोऽन्ये सत्सत्या- त्माभिसन्धायमगुभाव सदात्मानं प्रविश्य नावर्तन्ते ॥ (१) छान्दोग्योपनिषद् प्र० ६ । खं०९। से० १६ । प०८८ । पृ०१। पं०५॥

·(२४०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- स य एषोणिमैतेदात्म्यमिद ५ सर्व तंत् सत्य सऽआत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो॥ ९६॥ अथ सतोऽहमागतोस्मीत्युत्थितस्य ज्ञानाभावं दृष्टान्तेनाह। इमाः सौम्य नद्यः पुरस्तात्प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात्प्रतीच्यस्ताः समुद्रात्समुद्रमेवापियन्ति समुद्र एव भवन्ति ता यथा तत्र न विदुरिय- १-स य एषोणिमा-स यः सदाख्य एष उक्तोऽणिमा । अणुभावो जगतो मूलम् ॥ २-एतदात्म्यम्-एतत् सद् आत्मा यस्य सर्वस्य तदेतदात्मा तस्य भावः-एतेन सदाख्ये- नात्मना आत्मवत्सर्वमिदं जगत् नान्योस्त्यस्यात्मा संसारी॥ ३-येन चात्मनात्मवत्सर्वमिदं जगत्तदेव सदाख्यं कारणं सत्यम्-परमार्थसत् ॥ ४-अतः स एवात्मा जगतः प्रत्य- क्त्वरूपं स तत्त्वं याथात्म्यम् आत्मशब्दस्य निरुपपदस्य प्रत्यगात्मनि गवादिशब्दवन्निरूढत्वात् ॥ ५-अतः तत् सत् त्वमसि हे श्वेतकेतो-उद्दालकाऽऽरुणिसुत ॥ ६-पूर्वी दिशम्प्रति ॥ ७-इमा गङ्गाद्याः प्राच्यः प्रागञ्चनाः ॥ ८-स्रवन्ति ॥ ९-प्रतीची दिशं प्रति -सिन्ध्वाद्याः प्रतीचीमश्चन्ति गच्छन्ति इति ॥ १०-११-जलधरैराक्षिप्ताः पुनर्वृष्टिरूपेण पतिता गङ्गादिनदीरूपिण्यः पुनस्समुद्रमम्भो- धिमेवाभिगच्छन्ति ॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२४१) महमस्मीयमहमस्मीति एवमेव खलु सौम्ये- माः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्यानो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दशोवामशको वा यद्यद्भवन्ति तदा भवन्ति स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्वं तत्सत्त्य इस आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो॥ ९७ ॥ अथ जीवविनाशं शकमानस्य प्रतिबोधनार्थ दृष्टान्तमाह। अस्य सौम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याह- न्याज्जीवेन्त्स्रवेद्यो मध्येऽभ्याहन्याज्जीव- न्स्रवेद्योऽग्रेऽभ्याहन्याजीवन्त्स्रवेत्स जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोद- १-अनेकशाखादियुक्तस्य ॥ २-यदि यः कश्चिदस्याग्रतः स्थितस्य मूलेऽभ्याहन्यात्परश्वादिना सकृदातमात्रेण न शुष्यतीति जीवन्नेव भवाते तदा तस्य रसः स्रवेत् ॥ ३-अनु- व्याप्तः॥ ४-अत्यर्थम्पिबन्नुदकं भौमांश्च रसान्मूलैगुहन् ॥ ५-हर्षम्प्राप्नुवन् ॥ १ ·(२४२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- मानस्तिष्ठति अस्य यदेका ५ शाखां जीवो जंहात्यथ सा शुष्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुष्यति तृतीयां जहात्यथ सा शुष्यति सर्व जहाति सर्वः शुष्यति एवमेव खलु सौम्य विद्धीति होवाच जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियत इति सय एषोणिमैतदात्म्यमिद ५ सर्वं तत्सत्त्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो॥९८॥ अथ स्थूलस्य कार्यस्य सूक्ष्म मुख्यकार- णत्वमिति दृष्टान्तेनाह। न्यग्रोधफलमत आहरेतीदम्भगव इति ॥ भिन्धीति भिन्नम्भगव इति किमत्र पश्यसी- १-शाखा रोगग्रस्तां वातोपहतां वा ॥२-शाखायां विप्र- सृतमात्मांशमुपसंहरति ॥ ३-जीववियुक्तमेव ॥ ४-कार्यशेषे च सुप्तोत्थितस्य ममेदं कार्यशेषमपरिसमाप्तमिति स्मृत्वा समापनदर्शनात् । जातमात्राणां च जन्तूनां स्तन्याभिलाष- भयादिदर्शनाचातीतजन्मान्तरानुभूतस्तनपानदुःखानुभवस्मृति- गम्यते । अग्निहोत्रादीनां च वैदिकानां कर्मणामर्थवत्त्वान्न जीवो नियत इति ॥ FREss . न ·उपदेशप्रकरणम् ६. (२४३) त्यण्व्य इवेमा धांना भगव इति आसामङ्गै- काम्भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किंचन भगव इतित होवाच यं वै सौम्यैतमणिमानं ने निभालयस एतस्य वै सौम्यैषोऽणिन एवं महान्न्यग्रोधस्तिष्ठति श्रद्धत्स्व सौम्येति स एषोऽणिमैतदात्म्य- मिद ५ सर्व तत्सत्त्य स आत्मा तत्त्व- मसि श्वेतकेतो ॥ ९९ ॥ अथ विद्यमानमपि वस्तु नोपलभ्यते प्रकारान्तरेण तूपलभ्यत इति दृष्टान्तेनाह । लवणमेतदुदकेऽवाधायार्थं मां प्रातरुपसीदथा इति स ह तां चकार त ५ होवाच यदोषा- लवणमुहकेऽवाधा अंङ्ग तदाहरेति तदाऽव- मृश्य न विवेद यथा विलीनमेवाऽङ्गास्यान्ता- १-अणुतराः ॥ २-बीजानि ॥ ३-न पश्यसि ॥ १-रात्रेरत्ययानन्तर्यमथशब्दार्थः॥२-मा-माम्, प्रातः श्वः, उपसीदथाः उपागच्छेथाः ॥ ३-निक्षिप्तवान् ॥ ४-हे वत्स ॥ ५-तल्लवणमाजिहोर्युह किल, अवमृश्य विमृश्य ॥ ६-यद्यपि ।। ७-विलीनं लवणं चक्षुषा स्पर्शनेन च नवेत्थ तथापि ॥ ८-अन्ताद् उपरि गृहीत्वा ॥

·२४४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- दाचामेति कथमिति लवणमिति मध्या- दाचामेति कथमिति लवणमित्यन्तादाचामेति कथमिति लवणमित्यभिप्रास्यैनदर्थं मोपसी दथा इति तद तथा चकार तच्छश्वसंवर्त्तते त ५ होवाचा वाव किल सत्सौम्य न निभा- लयसेऽत्रैव किलेति स य एषोऽणिमैतदात्म्य- मिद ५ सर्व तत्सत्त्य ५ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो॥१०॥ १-अन्ताद् अधोदेशात् ॥ २-आचम्य माम् ॥ ३। ४-लवणम्परित्यज्य पितृसमीपमाजगामेदं वचनम्ब्रुवन् तल्लषणम् शश्वत्-नित्यम् ॥ संवर्त्तते-विद्यमानमेव सत् संवर्तते ॥ ५-यथेदं लवणं दर्शनस्पर्शनाभ्यां पूर्व गृहीत पुनरुदके विलीनं ताभ्यामगृह्यमाणमपि विद्यत एवोपाया- न्तरेण जिह्वयोपलभ्यमानत्वात् एवमेवात्रैव ॥ अस्मिन्नेव तेजोबन्नादिकार्ये शुङ्गे देहे । वाव वाव किलेत्याचार्योपदे- शस्मरणप्रदर्शनायौँ। जगत्कारणम् इन्द्रियोंपलभसे ॥ ६-अत्रैव किल विद्यमानं सज्जगत्कारणमुपायान्तरेणो- पलप्स्यते इति वाक्या शेषः ॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२४५) अथाचार्यवानेव वेदेति दृष्टान्तेनाह। यथा सौम्य पुरुष गन्धारेभ्योऽभिनद्धाक्ष- मानीय तं ततोऽतिजने विसृजेत्स यथा तत्र प्रावोदवाऽधराङ् पध्मापीताभिनद्राक्ष आ. नीतोऽभिनद्राक्षो विसृष्टः तस्य यथाभिहँन- नम्प्रमुच्य प्रबयादेती दिशं गन्धारा एतां दिशंत्रजेति स ग्रामाद्रामं पृच्छन्पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसंपयेत एवमेवेहाचार्यवा- न्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न १-जनपदविशेषतः॥ २-बद्धचक्षुषम् । द्रव्यहर्ता तस्करोs- रण्ये इति शेषः ॥ ३-अत्यन्तविगतजने देशे ॥ ४-स तत्र दिग्भ्रमोपेतः ॥ ५-प्राङ्वा प्रागञ्चनः प्राङ्मुखो वा ॥ ६-प्रध्मायीत शब्दं कुर्यादिकोशेत् ॥ ७-अभिनद्धाक्षोऽहं गन्धारेभ्यस्तस्करणानीतोऽभिनद्धाक्ष एव विसृष्ट इति ॥ ८-बन्धन मुक्त्वा कारुणिकः कश्चित् ॥ ९-उपदिशेत् ॥ १०-एतां दिशमुत्तरतः ॥ ११-लब्धोपदेशः ।। १२-परोप- दिष्टग्रामप्रवेशमार्गावधारणसमर्थः॥ १३-तस्यास्यैवमावार्यवतो मुक्ताविद्यााभेनहनस्य तावदेव -तावानेव कालश्चिरम्-क्षेपः सदात्मस्वरूपसम्पत्तरिति वाक्यशेषः॥

·(२४६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्य इति स य एषोऽणिमै-
तदात्म्यमिदः सर्वं तत्सत्त्यस आत्मा०१०१
अथाचार्यवान्विद्वान्येन क्रमेण सत्सम्पद्यते
तं क्रमं दृष्टान्तेनाह।
पुरुष ५ सौम्योतोपतांपिनं ज्ञातयः पर्यु-
पासते जानासि माम् । जानासि मामिति
तस्य यावन्न वाङ्मनसि सम्पद्यते, मनः
प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां,
तावजानाति अथ यदाऽस्य वाङ् मनसि
सम्पद्यते, मनः प्राणे प्राणस्तेजसि, तेजः
परस्यान्देवतायामथ न जानाति, स य:-
१-विमोक्ष्यते येन कर्मणा शरीरमारब्धन्तस्योपभोगेन
क्षयादेहपातो यावत् ॥ २-अथ-तदैव संपत्स्ये-सम्पत्स्यते ।।
३-उत-अपि ज्वरादापतापवन्तम् ॥ ४-बान्धवाः ॥
५-संसारिणो यो मरणक्रमः स एवायं विदुषोऽपि सत्सम्पत्ति-
क्रम इत्येतदाह परस्यां देवतायां तेजसि संपन्नेऽथ न जानाति।
अविद्वांस्तु तस्माज्ज्ञातात्सदात्मनस्सक शादुत्थाय प्राग्भावितं
व्याघ्रादिभावं देवमनुष्यादिभावं वा विशति । विद्वाँस्तु
शास्त्राचार्योपदेशजनितज्ञानदीपप्रकाशितं सब्रह्मात्मानं प्रविश्य
नावर्त्तत इत्येष सत्सम्पत्तिक्रमः ॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२४७) एषोऽणिमैतदात्म्यमिद ५ सर्व तत् सत्य ५ स आत्मा तत् त्वमसि श्वेतकेतो॥ १०२॥ तत्र विद्वान्सत्सम्पनो नावर्तते आवर्तते त्वविद्वानित्यत्र कारणं दृष्टान्तेनाह । पुरुष ५ सौम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहा- पीत् स्तेयमकार्षीत्परशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोऽनृताभिसन्धोऽनृतेनात्मानमन्त- र्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति । स दह्यतेऽथ हन्यते अथ यदि तस्याः कर्त्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्याभि- संधः सत्त्येनात्मानमन्तर्धाय परशुन्तप्तम्प्र- १-पुरुषं चौर्यकर्मणि संदिह्यमानं निग्रहाय परीक्षणाय वा बद्धहस्तमानयन्ति राजपुरुषाः, किं कृतवानयमिति पृष्टा- श्वाहुः-अस्य धनमयमपाहार्षीत् । ते चाहुः, किमपहरणमात्रेण बन्धन मर्हति अन्यथा दत्तेऽपि धने बन्धनप्रसङ्गादित्युक्ताः पुनराहुः, स्तेयमकार्षीचौर्येण धनमपाहादिति । तेष्वेवं वदत्स्वितरोऽपद्भुते नाहं तत्कर्तेति ते चाहुः-परशुमस्मै तपत इति शोधयत्वात्मानमिति ॥ २-स्तेयस्य ॥ ३-अन्यथा भूतम् ॥ ४-अनृतप्रतिज्ञावान् ॥५-व्यवहितं कृत्वा ॥

·( २४८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- तिगृह्णाति, स न दह्यतेऽथ मुंच्यते । स यथा तत्र नादा तैतदात्म्यमिद % सर्व तत्सत्य र स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो॥ १०३ ॥ (१) यत्परम्ब्री सर्वात्मा विश्वस्यांयत- नम्महत् ॥ सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नित्यं तत्त्वमेव त्वमेव तत् ॥ १०४॥ १-मुच्यते मृषाभियोक्तृभ्यः। तप्तपरशुहस्ततलसंयोगस्य तुल्यत्वेऽपि स्तेयकत्रकोरनृताभिसन्धो दह्यते न तु सत्त्या- भिसन्धः ॥ २-स यथा सत्याभिसन्धस्ततपरशुग्रहणकर्मणि सत्यव्यवहितहस्तत्वान्न दह्यतेत्येतदेवं सद्ब्रह्मसत्यात्मा- भिसन्धीतरयोः शरीरपातकाले च तुल्यायां सत्सम्पत्ती विद्वान्सत्सम्पद्य न व्याघ्रादिदेवादिदेहग्रहणायाऽऽवर्त्तते। अवि- द्वांस्तु विकारानृताभिसंधः पुनर्व्याघ्रादिभावं देवादिभावं वा प्रतिपद्यते । यदात्माभिसन्ध्यनभिसंधिकृते मोक्षबन्धने यच्च मूलं जगतो यदायतना यत्प्रतिष्ठाश्च सर्वाः प्रजा यदात्मकं च सर्व यच्चाजममृतमभयं शिवमद्वितीयं तत् ॥ ३-वृहत् देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यम् ॥ ४-सर्वप्राणिस्थितः ॥ ५-विश्वस्य सर्वस्य कार्यकारणजातस्यायतनमाधारभूतम् ॥ ६-प्रौढम् सर्वाधारत्वेनैव ॥ ७-तत् परम्ब्रह्म त्वमेव तव गन्तैव न त्वन्यत् । न तु तन्मत्तोऽन्यत् अहं तस्मादन्यः ॥ ८-मयि कर्तृत्वादिविशेषोपलम्भादित्यत आह-त्वमेव तत् त्वं कर्ता भोक्ताऽविद्यायाः वस्तुतः परम्ब्रह्मैव न त्वन्यः ॥ (१) कैवल्योपनिषद् श्लो० १६ । ५० १९१ । पृ० १ ॥ पं०१॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२४९) (१) मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव ॥ भावनामखिलां त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥ १०५ ॥ द्रष्टदर्शनदृश्यानि त्यका वासनया सह ॥ दर्शनप्रथमाभास- मात्मानं केवलम्भज ॥ १०६॥ (२) द्रष्टदर्शनदृश्यानाम्मध्ये यदर्शनं स्मृ- तम् ॥नाऽतः परतरं किञ्चिन्निश्चयोस्त्य- परो मुने ॥ १०७॥ (३) उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजति तत्त्यज ॥ १०८॥ (४) शुद्ध सदसतोर्मध्यम्पदम्बुद्धाऽवल- म्ब्य च ॥ सबाह्याभ्यन्तरं दृश्यं मा गृहाण विमुञ्च मा॥१०९॥ (१) मत्रेयोपनिषद् अ० २ । श्लो० २८ । २९ । पः,३०८ । पृ०२ । पं० १॥ (२) महोपनिष० अ०२ । श्लो० ६९ । प० ५७३।०२।पं.३ ॥ (३) सन्न्यासोप० श्लो० १२ । प० ६१६ । पृ० १ । पं०१ ॥ (४) महोपनिषद् अ०५। श्लोक १७२ । प०५९७। पृ०२।१२।। - ·(२५०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ पञ्चभ्रमास्तनिवृत्तिश्च । (१) तदा मे मतिरुत्पन्ना जगद्वैचित्र्यद- र्शनात् ॥ भ्रमः पञ्चविधो भाति तदेवेह स मुच्यते ॥ ११० ॥ जीवेश्वरौ भिन्नरूपा- विति प्राथमिको भ्रमः ॥ आत्मनिष्ठं कर्तृ- गुणं वास्तवं वा द्वितीयकः ॥ १११ ॥ शरीरत्रयसंयुक्तजीवः सङ्गी तृतीयकः ॥ जगत्कारणरूपस्य विकारित्वं चतुर्थकः॥११२। कारणाद्भिन्नजगतः सत्यत्वम्पञ्चमो भ्रमः ॥ पञ्चभ्रमनिवृत्तिश्च तदा स्फुरति चेतसि ॥ ॥ ११३ ॥ बिम्बप्रतिबिम्बदर्शनेन भेद- भ्रमो निवृत्तः ॥ स्फटिकलोहितदर्शनेन पारमार्थिककर्तृत्वभ्रमो निवृत्तः । घटमठा- काशदर्शनेन सङ्गीतिभ्रमो निवृत्तः॥ रज्जु- सर्पदर्शनेन कारणाद्भिन्नजगतः सत्यत्वभ्रमो निवृत्तः । कनकरुचकदर्शनेन विकारित्वभ्रमो निवृत्तः ॥११४॥ तदाप्रभृति मच्चितं ब्रह्मा- (१) अन्नपूर्णोपि० अ०१ । श्लो० १२ । से १६ तक। प०६६९ । पृ० १। पं० ७ ॥ । L PREM peo : NEE ·उपदेशप्रकरणम् ६. (२५१) कारमभूत्स्वयम् ॥ निदाघत्वमपीत्थं हि तत्त्व- ज्ञानमवाप्नुहि ॥ ११५॥ (१) घटसंवृतमाकाशं नीयमाने घटे यथा ॥ घटो नीयेत नाकाशं तद्वजीवो नभोपमः॥ ११६॥ (२) घटाकाशमठाकाशौ यथाऽऽकाशन- भेदतः ॥ कल्पितौ परमौ जीवशिवरूपेण कल्पितौ ॥ ११७॥ अथ ब्रह्मशब्दार्थरूपा श्रुतिः । (३) यस्माद्धृहति ब्रह्मयति च सर्व तस्मा- दुच्यते परम्ब्रह्मेति ॥ अथाऽऽत्मशब्दार्थः। यस्मात्सर्वमाप्नोति सर्वमादत्ते सर्वमत्ति च तस्मादुच्यते आत्मेति ॥ ११८॥ (४) यश्च विश्वं सृजति विश्वं बिभर्ति विश्व भुतेस आत्मा ॥११९॥ (१) त्रिपुरातापन्युपनिषद् उप० ५ । श्लो० १३ । प०७२४ । पृ०१। पं०९॥ (२) रुद्रहृदयोपनि० श्लो०४३ । ५० ७३९ । पृ०२। पं० ७ ॥ ( ३-४) शाण्डिल्योप० अ०४। २। प० ५५७ । ५५६ । पृ० १ । पं.४-३॥

·( २५२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- AND (१) चेतनं चित्तरिक्तं हि प्रत्यक् चेतन- मुच्यते ॥ १२०॥ (२)चिदिहाऽस्तीति चिन्मात्रमिदं चिन्म- यमेव च ॥ चित्त्वं चिदहमेते च लोकाश्चि- दिति भावय।। १२१॥ (३)इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्वस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चाय- मध्यात्म ५ शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरु- १-ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानाम् ॥ २-प्राणिनाम् ॥ ३-मधु- कार्य मध्विव मधु ॥ यथैको मध्वपूपोऽनेकैर्मधुकरौनवर्तित एवमियं पृथिवी सर्वभूतनिवर्तिता ॥ ४-पृथिव्या अस्याः ॥ ५-चिन्मात्रप्रकाशमयः ॥६-अमरणधर्मा ॥ ७-शरीरे भवः शारीरः । स च लिङ्गाभिमानी । स च सर्वेषां भूतानामुपका- रकरणत्वेन मधु । सर्वाणि च भूतान्यस्य मधु । चशब्दसाम- थ्यात् । एवं पृथिवी सर्वाणि भूतानि पार्थिवः पुरुषः- athaata (१) सन्न्यासोपनि ० ४५। प० ६३९ । पृ. १६०३ ।। (२) याज्ञवल्क्योपनिषद् श्लो० २३ । १०८०९ । पृ०११पं०१ ।। (३) बृहदारण्य अ०२। ब्रा०५ ! श्रु० से०१५/प०१२६ । पृ० २। पं० २ ॥

·IMOYEAstatin उपदेशप्रकरणम् ६. (२५३) पोऽयमेव स योऽयमात्मेदेममृतमिदं ब्रह्मेद सर्वम् ॥ १२२ ॥ इमा आपः सर्वेषां भूतानां मध्वासामपा ५ सर्वाणि भूतानि मधु यश्चाय- मास्वप्सु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चा- यमध्यात्म ५ रैतसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेद र सर्वम् ॥ १२३ ॥अयमग्निः सर्वेषां भूतानां मध्वस्याग्नेः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्नग्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो -शारीरश्चेति मधुचतुष्टयं तावदेक सर्वभूतकार्य सर्वाणि च. भूतान्यस्य कार्यम् । अतोऽस्यैककारणपूर्वकता। यस्मादेक- स्मात्कारणादेतज्जातं तदेवैक परमार्थतो ब्रह्मेतरकार्य वाचार- म्भणं विकारो नामधेयमात्रमित्येष मधुपर्यायाणां सर्वेषामर्थः।। १-अयमेव स योऽयं प्रतिज्ञात इदं सर्वं यदयमात्मेति ॥ २-इदमभृतं यन्मैत्रेय्या: अमृतत्त्वसाधनमुक्तमात्मविज्ञानमिदं तदमृतम् ॥ ३-इदं ब्रह्म यद्ब्रह्म ते ब्रवाणि ज्ञापयिष्यामीत्य. ध्यायादौ प्रकृतं यद्विषया च विद्या ब्रह्मविद्येत्युच्यते ॥ ४-इदं सर्व यस्माद्ब्रह्मणो विज्ञानात्सर्वं भवति ॥ ५-रेतस्यपां विशेषतोऽवस्थानम् ॥

·( २५४.) अतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- यश्चायमध्यात्मवाङ्मयस्तेजोमयो०॥१२४॥ अयं वायुः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य वायोः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्वायौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म प्रोणस्तेजो० ॥ १२५ ॥ अयमादित्यः सर्वेषां भूतानां मध्वस्याऽऽदित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्त्रादित्ये तेजोम- योऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं चाक्षु- पस्तेजोमयो० ॥ १२६ ॥ इमा दिशः सर्वेषां भूतानां मध्वासां दिशा ५ सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमासु दिक्षु तेजोमयोऽ- मृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म ५ श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कस्तेजो० ॥ १२७ ॥ अयञ्चन्द्रः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य चन्द्रस्य सर्वाणि १-वाच्यग्नर्विशेषतोऽवस्थानम् ॥ २-अध्यात्म प्राणो भूतानां शरीरारम्भकत्वेनोपकारान्मधुत्वं तदन्तर्गतानां तेजो- मयादीनां करणत्वेनोपकारान्मधुत्वम् । तथा चोक्तं “तस्यै वाचः पृथिवी शरीरं ज्योतीरूपमयमग्निः" इति ॥ ३-प्रति- श्रवणवेलायां भवः विशेषतः सन्निहितः मातिश्रुत्कः ॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२५५) भूतानि मधु यश्चायमस्मि ५ श्चन्द्रे तेजो- मयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म मान- सस्तेजोमयो०॥ १२८ ॥ इयं विद्युत्सर्वेषां भूतानां मध्वस्यै विद्युतः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्यां विद्युति तेजोमयोऽमृतम- यः पुरुषो...यश्चायमध्यात्म तैसस्तेजो- मयो० ॥ १२९ ॥ अय ५ स्तनयित्नुः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य स्तनयित्नोः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्स्तनयित्नौ तेजो- मयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म ५ शाब्दः सौवरस्तेजोमयो० ॥ १३० ॥ अय- माकाशः सर्वेषां भूतानां मध्वस्याऽऽका- शस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्ना- काशे तेजामयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चाय- मध्यात्म ५ हृद्याकाशस्तेजो० ॥ १३१ ॥ १-त्वक्तेजसि भवस्तैजसोऽध्यात्मम् ॥ २ शब्दे भवः शाब्दोऽध्यात्म यद्यपि तथापे स्वरे विशेषतो भवतीति सौवरोऽध्यात्मम् ॥

·( २५६) श्रुतिसिद्धान्तलारसंग्रहे- अयं धर्मः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य धर्मस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्धर्मे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म धार्मस्तेजोमयो० ॥ १३२ ॥ इद ५ सत्य- १-आकाशान्ताः पृथिव्यादयो भूतगणा देवतागणाश्च कार्यकरणसंघातात्मान उपकुर्वन्तो मधु भवन्ति प्रतिशरीरिण- मित्युक्तम् । येन ते प्रयुक्ताः शरीरिभिः सम्बध्यमाना मधु- नोपकुर्वन्ति तद्वक्तव्यमितीदमारभ्यते । अयं धर्माऽयमित्य- प्रत्यक्षोऽपि धर्मः कार्येण तत्प्रयुक्तेन प्रत्यक्षेण व्यपदिश्यतेऽयं धर्म इति प्रत्यक्षवत् । धर्मश्च व्याख्यातः श्रुतिस्मृतिलक्षणः क्षत्रादीनामपि नियन्ता जगतो वैचित्र्यकृत्पृथिव्यादीनां परिणामहेतुत्वात्प्राणिभिरनुष्ठीयमानरूपश्च । सत्यधर्मयोश्चा- भेदेन निर्देशः कृतः शास्त्राचारलक्षणयोरिह तु भेदेन व्यपदेश एकत्वे सत्यपि । दृष्टादृष्टभेदरूपेण कार्यारम्भकत्वात् । यस्त्वदृष्टोऽपूर्वाख्यो धर्मः स सामान्यविशेषात्मनाऽदृष्टेन रूपेण कार्यमारभते सामान्यरूपेण पृथिव्यादीनां प्रयोक्ता भवति विशेषरूपेण चाध्यात्म कार्यकरणसंघातस्य । तत्र पृथिव्यादीनां प्रयोक्तार यश्चायमस्मिन्धमें तेजोमयस्तथा ध्यात्म कार्यकारणसंघातकर्तरि धर्मे भवः धामः॥ २-तथा दृष्टेनानुष्ठीयमानेनाऽऽचाररूपेण सत्याख्यो भवति स एवं धर्मः सोऽपि द्विप्रकार एव सामान्यषिशेषात्मरूपेण । सामा-- ·उपदेशप्रकरणम् ६. (२५७) सर्वेषां भूतानां मध्वस्य सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्सत्ये तेजोमयोऽ- मृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म ५ सात्य- स्तेजोमयो० ॥ १३३ ॥ इदं मानुष ५ सर्वेषां भूतानांमध्वस्य मानुषस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्मानुषे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेद ५ सवम् ॥ १३४ अयमात्मा सर्वेषां -न्यरूपः पृथिव्यादिसमवेतो विशेषरूपः कार्यकारणसंघातस- मवेतः। तत्र पृथिव्यादिसमवेते वर्तमानक्रियारूपे सत्ये तथाऽ- ध्यात्म कार्यकारणसंघातसमवेते सत्ये भवः सात्यः। सत्येन वायुरावातीति श्रुत्यन्तरात् ॥ १-धर्मसत्याभ्यां प्रयुक्तोऽयं कार्यकारणसंघातविशेषः । स येन जातिविशेषेण संयुक्तो भवति स जातिविशेषो मानु- पादिः। तत्र मानुषादिजातिविशिष्टा एव सर्वे प्राणिनिकायाः परस्परोपकार्योंपकारकभावेन वर्तमाना दृश्यन्ते । अतो मानुषादिजातिरापि सर्वेषां भूतानां मधु । तत्र मानुषा- दिजातिरपि बाह्याध्यात्मिकी चेत्युभयथा निर्देशभाग्भ- वति ॥ २-यस्तु कार्यकारणसंघातो मानुपादिजातिविशिष्टः सोऽयमात्मा सर्वेषां भूतानां मधु नन्वयं शरीरशब्देन- ·(२५८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- भूतानां मध्वस्याऽऽत्मनः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृत- मयः पुरुषो यश्चायमात्मा तेजोमयोऽमृत- मयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेद० ॥१३॥ सेवा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामधिपतिः। सर्वेषां भूताना रांजा तद्यथा रथनाभौ च रथनेमौ चाराः सर्वे समर्पिता एवमेवास्मि- -निर्दिष्टः पृथिवीपर्याय एव । न । पार्थिवांशस्यैव तत्र ग्रहणात् । इह तु सर्वात्मा प्रत्यस्तमिताध्यात्माधिभूतादिसर्व- विशेषः सर्वभूतदेवतागणविशिष्टः कार्यकरणसंघातः सोऽय- मात्मेत्युच्यते तस्मिन्नस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरु- षोऽमूर्तरसः सर्वात्मको निर्दिश्यते । एकदेशेन तु पृथिव्यादिषु निर्दिष्टोऽत्राध्यात्मविशेषाभावात्स न निर्दिश्यते । यस्तु परिशिष्टो विज्ञानमयो यदर्थोऽयं देहलिङ्गसंघात आत्मा स यश्चायमात्मेत्युच्यते ॥ १-यस्मिन्नात्मनि परिशिष्टो विज्ञानमयोऽन्त्ये पर्याये सोऽयमात्मा । यस्मिन्नविद्याकृतकार्यकारणसंघातोपाधि- विशिष्टे ब्रह्मविद्यया परमार्थात्मनि प्रवेशिते स०॥२-कश्चि- द्रानोचित्तवृत्तिमाश्रित्य राजा न त्वधिपतिरतो विशिनष्टच- धिपतिरिति ॥ ३-न कुमारामात्यवत् ॥ Hindi dusta New ·उपदेशप्रकरणम् ६. (२५९) नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्व एत आत्मानः समर्पिताः॥ १३६॥ अथ विभागशो महावाक्यार्थश्लोकाःप्रोच्यन्ते ॥ (१) येनेक्षते शृणोतीदं जिप्रति व्याकरोति च ॥ स्वादऽस्वादु विजानाति तत्प्रज्ञान- मुदीरितम् ॥ १३७ ॥ चतुर्मुखेन्द्रदेवेषु मनु- ष्याऽश्वगवादिषु ॥ चैतन्यमेकं ब्रह्माऽतः प्रज्ञानं ब्रह्म मय्यपि ॥ १३८ ॥ परिपूर्णः परात्मास्मिन्देहे विद्याधिकारिणि ॥ बुद्धेस्सा- क्षितया स्थित्वा स्फुरत्रहमितीर्यते ॥ १३९॥ स्वतः पूर्णः परात्माऽत्र ब्रह्मशब्देन वर्णितः॥ अस्मीत्येक्यपरामर्शस्तेन ब्रह्म भवाम्यहम् ॥ ॥ १४० ॥ एकमेवाऽद्वितीयं सन्नामरूप- विवर्जितम् ॥ सृष्टेः पुराऽधुनाप्यस्य तादृक्- १-अत्राथें योगवाशिष्टोक्तश्लोकः-येन रूपं रसं गन्धं शब्द जानासि राघव । तमात्मानं परं ब्रह्म जानीहि परमेश्वरम्।। (१) शुकरहस्योपनिषद् श्लो०१-८।१०३३४ । पृ०११६०४॥

·(२६०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- त्वन्तदितीर्यते ॥ १४१॥ श्रोतुर्देहेन्द्रियाती- तवस्त्वत्र त्वम्पदेरितम् ॥ एकता ग्राह्यतेऽ- सीति तदैक्यमनुभूयताम् ॥ १४२॥ स्वप्र- काशापरोक्षत्वमयमित्त्युक्तितो मतम् ॥ अहं- कारादिदेहान्तं प्रत्यगात्मेति गीयते ॥१४३॥ दृश्यमानस्य सर्वस्य जगतस्तत्त्वमीर्यते॥ब्रह्म- शब्देन तद्ब्रह्म स्वप्रकाशात्सरूपकम् ॥१४॥ (१) सत्त्यं ज्ञानमनन्तमानन्दम्ब्रह्म सत्त्य- मविनाशि अविनाशि नामदेशकालवस्तुनि- मित्तेषु विनश्यत्सु यन्न विनश्यति तदवि- नाशि॥ ज्ञानं नाम-उत्पत्तिविनाशरहितं नैरन्तयं चैतन्यं ज्ञानमित्युच्यते ॥ अनन्तं नाम मृद्विकारेषु मदिव, स्वर्णविकारेषु स्व- मिव, तन्तुविकारेषु तन्तुरिवाऽव्यक्तादि- सृष्टिप्रपञ्चेषु पूर्ण व्यापकं चैतन्यमनन्तमि- त्युच्यते ॥ आनन्दन्नाम सुखचैतन्यस्वरू- पोऽपरिमितानन्दसमुद्रोऽवशिष्टसुखस्वरूप- श्वानन्द इत्युच्यते ॥ एतद्वस्तुचतुष्टयं (१) सर्वसारोपनिषद् प० ३२६ । पृ० २। पं०९॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२६१) यस्यलक्षणं देशकालवस्तुनिमित्तेष्वव्यभि- चारी तत्पदार्थः परमात्मेत्युच्यते ॥ १४५॥ (१) सत्यं ज्ञानमनन्तमानन्दं सर्वोपाधि- विनिर्मुक्तं कटकमुकुटाधुपाधिरहितसुवर्ण- घनवद् विज्ञानचिन्मात्रस्वभावात्मा यदा भासते तदा त्वंपदार्थः ॥ १४६ ॥ (२) त्वम्पदार्थादौपाधिकात्तत्पदार्थादौ- पाधिकभेदाद्विलक्षणमाकाशवत्सूक्ष्मं केवल- सत्तामात्रस्वभावं परम्ब्रह्मेत्युच्यते ॥ १४७ ॥ (३) वाच्यं लक्ष्यमिति द्विधार्थसरणी वा- च्यस्य हि त्वम्पदे वाच्यम्भौतिकमिन्द्रिया- दिरपि यल्लक्ष्यं त्वमर्थश्च सः॥ वाच्यं तत्प- दमीशताकृतमतिर्लक्ष्यन्तु सच्चित्सुखानन्द- ब्रह्म तदर्थ एष च तयोरैक्यन्त्वसीदम्पदम् ॥ ॥ १४८॥ त्वमिति तदिति कार्ये कारणे सत्युपाधौ द्वितयमितरथैकं सच्चिदानन्दरू- पम् ॥ उभयवचनहेतू देशकालौ च हित्वा (११२) सर्वोपनिषद् प० ३२६ । ३२७ । पृ० २।१।पं०७॥६॥ (३) शुकरहस्योपनिषद् श्लो० १० । ११ । १२ । प० ३३४ । पृ.२ । पं०४॥

·( २६२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- जगति भवति सोऽयन्देवदत्तो यथैकः॥ ॥ १४९ ॥ कार्योपाधिरयञ्जीवः कारणो- पाधिरीश्वरः ॥ कार्यकारणतां हित्वा पूर्णबो- धोऽवशिष्यते ॥ १५॥ (१)मायोपाधिर्जगद्योनिः सर्वज्ञत्वादिल- क्षणः॥ पारोक्ष्यशबलः सत्याद्यात्मकस्तत्प- दाभिधः॥ ११ ॥ आलम्बनतया भाति योऽस्मत्प्रत्ययशब्दयोः ॥ अन्तःकरण- सम्भिवबोधः स त्वम्पदाभिधः॥ १५२ ॥ मायाऽविद्ये विहायव उपाधी परजीवयोः ॥ अखण्डं सच्चिदानन्दम्परम्ब्रह्म विलक्ष्यते ॥ ॥ १५३ ॥ इत्थं वाक्यैस्तथार्थानुसन्धान श्रवणं भवेत् ॥ अथ मननम् । युक्त्यो सम्भावितत्त्वानुसंधानम्मननन्तुतत्१५४ १-जगत्कारणरूपः ॥ २-ईश्वरजीवयोः॥ ३-तण आगमस्याविरोधेन ऊहनं तर्क उच्यते' इत्यमृतनादोक्तम् ॥ (१) अध्यात्मोपनिषद् श्लो०३०॥३१॥ ३२८३३ । प०६८९॥ पृ०.२॥ प०१॥ Series E- SA nagiri ·उपदेशप्रकरणम् ६. (२६३) (१) अनात्मदृष्टेरविवेकनिद्रामहम्ममस्व- प्रगतिं गतोऽहम् ॥ स्वरूपसुर्येऽभ्युदिते स्फु- टोक्तैर्गुरोर्महावाक्यपदैः प्रबुद्धः ॥ १५५ ॥ (२) जगत्तावदिदं नाहं सवृक्षतृणपर्वतम् ॥ यदाचं जडमत्यन्तं तस्यां कथमहं विभुः॥ ॥ १५६॥ कालेनाल्पेन विलयी देहो नाह- मचेतनः॥ (३) असत्कल्पो विकल्पोऽयं विश्वमित्ये- कवस्तुनि ॥ निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः॥ १७ ॥ ( ४ ) केवलं ब्रह्ममात्रत्वादहमात्मा सना- तनः ॥ १५८॥ (५) तरङ्गस्थन्द्रवं सिन्धुर्न वाञ्छति यथा तथा ॥ विषयानन्दवाञ्छा मे माभूदान- (१) शुकरहस्योपनिषद् श्लो०९। ५०३३४ । पृ०५। पं०३ ।। (२) संन्यासोपनि० श्लो०१३ । १४ । प०६३७। पृ०१॥पं०१।। (३) अध्यात्मोप० श्लो०२२ । प०६८९ । पृ० १ । १०१॥ (४) तेजोबिन्दूपनि० अ० ३ । श्लो०३५ । ५० ३४५ । पृ०२। पं०४॥ (५) अध्यात्मोपनि०श्लो०१३ से ३० । १०३९७ । पृ०२।पं०१॥

·(२६४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- न्दरूपतः॥ १५९ ॥ विषन्दृष्ट्वाऽमृतन्दृष्ट्वा विषं त्यजति बुद्धिमान् ॥ आत्मानमपि दृष्ट्वा- हमनात्मानं त्यजाम्यहम् ॥ १६०॥ घटा- वभासको भानुर्घटनाशे न नश्यति ॥ देहाव- भासकः साक्षी देहनाशे न नश्यति ॥१६॥ न मे बन्धो न मे मुक्तिन मे शास्त्रं न मे गुरुः ॥ मायामात्रविकासत्वान्मायातीतो- हमद्वयः ॥ १६२॥ प्राणाश्चलन्तु तेद्धमै ५ कामैर्वा हन्यताम्मनः ॥ आनन्दबुद्धिपू- र्णस्य मम दुःखं कथम्भवेत् ॥ १६३ ॥ आत्मानमञ्जसा वेभि काप्यज्ञानम्पलायि- तम् ॥ कर्तृत्त्वमद्य मे नष्टं कर्त्तव्यं वापि न क्वचित् ॥ १६४ ॥ ब्रह्मण्यं कुलगोत्रे च नाम सौन्दर्यजातयः ॥ स्थूलदेहगता येते स्थूलाद्भिवस्य मे नहि ॥ १६५ ॥ क्षुत्पि- पासाऽऽन्ध्यबाधिर्यकामक्रोधादयोखिलाः ॥ लिङ्गदेहगता एते सलिङ्गस्य न विद्यते॥१६६॥ १-अशनापिपासायैः॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२६५) जडत्वप्रियमोदत्वधर्माः कारणदेहगाः ॥ नसन्ति मम नित्त्यस्य निर्विकारस्वरूपिणः॥ ॥ १६७ ॥ उलूकस्य यथा भानुरन्धकारः प्रतीयते ॥ स्वप्रकाशे परानन्दे तमो मूढस्य जायते ॥ १६८॥ चक्षुदृष्टिनिरोधेऽभैः सूर्यो नास्तीति मन्यते ॥ तथाऽज्ञानावृतो देही ब्रह्म नास्तीति मन्यते ॥ १६९॥ यथाऽमृतं विषाद्भिन्नं विषदोन लिप्यते ॥ न स्पृशा- मि जडाद्भिन्नो जडदोषाऽप्रकाशतः॥१७॥ स्वल्पापि दीपकणिका बहुलं नाशयेत्तमः ॥ स्वल्पोऽपि बोधो महती बहुलन्नाशयेत्तमः॥ ॥ १७१ ।। कालत्रये यथा सो रजौ नास्ति तथा मयि | अहङ्कारादिदेहान्तं जगन्नास्त्यहमद्वयः ॥ १७२ ॥ चिद्रू- पत्वान्न मे जाड्यं सत्यत्वान्नानृतं मम ॥ आनन्दत्वान्न मे दुःखमज्ञानाद्भाति सत्त्य- वत् ॥ १७३ ॥ १-मेघैः॥

·(२६६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) नाऽहन्देहो जन्ममृत्यू कुतो मे नाह- म्प्राणः क्षुत्पिपासे कुतो मे ॥ नाहं चेतः शोकमोहौ कुंतो मे नाहं कर्ता बन्धमोक्षौ कुतो मे ॥ १७४॥ (२) आनन्दमन्तर्निजमाश्रयन्तमाशापि- शाचीमवमानयन्तम् ॥ आलोकयन्तनगदि- न्द्रजालमापत्कथम्माम्प्रविशेदसङ्गम्॥१७॥ (३) देवार्चनस्नानशौचभिक्षादौ वर्त्ततां वपुः ॥ तारं जपतु वाक् तद्वत्पठत्वाम्राय- मस्तकम् ॥ १७६ ॥ विष्णुं ध्यायतु धी यद्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् ॥ साक्ष्यह किंचिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये ॥ १७७॥ (४) त्रिषु धाममु यद्भोग्यम्भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् ॥ तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मा- वोऽहं सदाशिवः ॥ १७८॥ १-प्रणवम् ॥ २-वेदशिरोभागम् ॥ उपनिषदमित्यर्थः ।। (१) महावाक्यरत्नावलिः॥ (२) मैत्रेयोपनिषद् अ० १ । १० ३०६ । पृ०१ । पं०९॥ (३-४) कैवल्योपनिषद् श्लो० १९५० १९१ । पृ०१३पं०३॥ । SEAN A । -- ·उपदेशप्रकरणम् ६. (२६७) अथ निदिध्यासनम् । (१) ताभ्यां निर्विचिकित्सेऽर्थे चेतसः स्थापितस्य तत् ॥ एकतानत्वमेतद्धि निदि ध्यासनमुच्यते ॥ १७९॥ (२) ब्रह्माहमस्मीति तत्त्वमस्यादिवाक्या- र्थस्वरूपानुसंधानम् ॥ १८ ॥ (३) सच्चिदानन्दमात्मानमद्वितीयम्ब्रह्म- भावयेदात्मानं सच्चिदानन्दम्ब्रह्म भाव- येत् ॥ १८१ ॥ (४) परब्रह्मैवाऽहमिति भावयेत् ॥ १८२॥ (५) अजोऽमरश्चैव तथाऽजरोऽमृतः स्व- यंप्रभः सर्वगतोऽहमव्ययः ॥ पुरस्ति- १-श्रवणमननाभ्याम् ॥ २-संशयनिर्मुक्तनिश्चितस्वरूपे ।। ३-तैलादिधारावदेकतानत्वम्॥४-नितरां ध्यायतेऽस्मिन्निति।। (१) अध्यात्मोपनि० श्लो० ३४ । प० ६८९ । पृ०२ । पं०६॥ (२) परमहंसोपनि० श्लो० ३४। प० ६४५। पृ०२ । पं०५॥ (३) वज्रशूच्युपनिष० श्लो० ५० ३३७ । पृ०१। पं० ८॥ (४) मुद्गलोपनिषद् प०५४१ । पृ० १ । पं०९॥ (५) मुक्तिकोपनिषद् अ० २ । श्लो०७४ । ५०८६५) । पृ०११ पं०८॥

·(२६८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- रश्चोर्ध्वमधश्च सर्वतस्सुपूर्णभूमाऽहमितीह भावये ॥ १८३॥ (१) आत्मानं सच्चिदानन्दमनन्तम्ब्रह्म सुव्रत ॥ अहमस्मीत्यभिध्यायेद ध्येयातीतं विमुक्तये ॥ १८४॥ (२) सर्वात्मकत्वम्भावयित्वा ॥ १८५ ॥ अथ सम्प्रज्ञातसमाधेर्लक्षणम् । (३) ब्रह्माकारमनोवृत्तिप्रवाहोऽहंकृतिविना ॥ सम्प्रज्ञातसमाधिस्स्यायानाभ्यासप्रक- पतः ॥ १८६॥ निर्विकल्पसमाधिः। (१ ) ध्यातृध्याने परित्यज्य क्रमाद्धयेयै- कगोचरम् ॥ निवातदीपवञ्चित्तं समाधिर- भिधीयते ॥ १८७॥ १-स्वमात्मानं सर्वात्मस्वरूपम् ॥ २-निर्विकल्पसमाधि- खाऽसंप्रज्ञातो ज्ञातव्यः ।। १) श्रीजाबालदर्शनोप० खं०९। श्लो० ५ । प० ७८० । पृ०२ । पं०३॥ (२) अक्षमालिकोपनि०प०६५१ । पृ०२। पं०७॥ (३) मुक्तिकोपनिषद् अ०२ । श्लो०५३ । १० ८६३ ॥ पृ०२ । पं०६॥ (४) अध्यात्मोपनिषद् श्लो० ३५ । ५०६८९ । पृ०२। पं०७ ।

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२६९) अथासम्प्रज्ञातसमाधेर्लक्षणम् । (१) प्रशान्तवृत्तिकं चित्तं परमानन्ददाय- कम् ॥ असम्प्रज्ञातनामाऽयं समाधियोगिनां प्रियः॥ १८८॥ प्रभाशून्यम्मनश्शून्यम्बु द्विशून्यञ्चिदात्मकम्॥ अतघ्यावृत्तिरूपोऽसौ समाधिर्मनिभावितः ॥ १८९॥ ऊर्ध्वपूर्ण- मधः पूर्णम्मध्यपूर्ण शिवात्मकम् ॥ साक्षाद्वि- धिमुखो ह्येष समाधिः पारमार्थिकः॥१९०॥ (२) वृत्तयस्तु तदानीमप्यज्ञाता आत्म- गोचराः॥ स्मरणादनुमीयन्ते व्युत्थितस्य समुत्थिताः ॥ १९१॥ अथ समाधिफलम् । (३) समाधिनिधूतमलस्य चेतसो निवेशि- तस्याऽऽत्मनि यत्सुखं लभेत् ॥ न शक्यते (१) मुक्तिकोपनिषद् अ० २ । श्लो० ५४ । ५५ । ५६ । प० ८६३ । पृ०२१६०६॥ (२) अध्यात्मोपनिष० श्लो० ३६ । प०६८९ । पृ०२ । पं०८॥ (३) मैत्रायण्युपनि० प्रपाठक ४ श्रु० ९ । प० २४४ । पृ०१। पं०१॥

·(२७०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ १९२॥ (१) यथैव बिम्बं मृदयोपलिप्तं तेजोमय- म्भ्राजते तत्सुधौतम् ॥ तद्वाऽऽत्मतत्त्वं प्रस- मीक्ष्य देही एकः कृतार्थों भवते वीत- शोकः॥ १९३॥ (२) यत्समाधौ परं ज्योतिरनन्तं विश्वतो- मुखम् ॥ तस्मिन्दृष्टे क्रियाकर्मयातायातो न विद्यते ॥ १९४॥ (३) अनादाविह संसारे सञ्चिताः कर्म- कोटयः॥ अनेन विलयं यान्ति शुद्धो धर्मों विवर्धते ।। १९५॥ (४) तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य सर्वे पाप्मनः प्रदूयन्ते ॥ १९६॥ १-बिम्बं मण्यादीनां स्वरूपम् ॥ २-सुप्रक्षालितम् ॥ ३-तद्वत्-अविद्यातत्कार्यमलप्रक्षालनपूर्वकविज्ञानेन आत्मस्व- रूपं प्रसमीक्ष्येत्यर्थः॥ (१) श्वेताश्वतरोप०अ०२ । श्लो०१४ । २०१८१ । पृ०११पं०७॥ (२) योगचूडामण्युपनिषद् श्लो०११२ । ५० ४५३।०२।०९।। (३) अध्यात्मोपनि० श्लो० ३७ । १०.६९० । पृ०१ । पं०१॥ (४) गीताभाष्ये द्रष्टव्यम् ।। - ·उपदेशप्रकरणम् ६. (२७१) (१) धर्ममेघमिमम्प्राहुः समाधि योग- वित्तमाः ॥ वर्षत्येष यथा धर्माऽमृतधारा- स्सहस्रशः ॥ १९७ ॥ अमुना वासना- जाले निःशेष प्रविलापिते ॥ समृलोन्मूलिते पुण्यपापाख्ये कर्मसञ्चये ॥ १९८॥ वाक्य- मप्रतिबुद्धं सत्प्राक्परोक्षाऽवभासिते॥ कराऽऽ- मलकवरोधमपरोक्षं प्रसूयते॥१९९॥ अथ वैराग्यादीनामवधिस्थानम् । वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य तदाऽवधिः॥ अहम्भावो दयाभावे बोधस्य परमाऽवधिः॥ ॥२०० ॥ लीनवृत्तेरनुत्पत्तिमर्यादोपरतेस्तु सा॥ स्थितप्रज्ञो यतिरयं यस्सदानन्दम- श्रुते ॥ २०१ ॥ ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः॥ ब्रह्मात्मनोःशोधि- तयोरेकभावावगाहिनि ॥ २०२ ॥ निर्वि- कल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिःप्रक्षेति कथ्यते ॥ सासर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते २०३॥ (१) अध्यात्मोपनिषद् श्लो०३८-४४ । प०६९०।पृ०११पं०२॥

·(२७२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) अष्टबीजोपमा भूयो जन्माङ्करविव- जिता ॥ हृदि जीवद्विमुक्तानां शुद्धा भवति वासना ॥ २०४ ॥ पावनी परमोदारा शुद्धसत्त्वाऽनुपातिनी ॥ आत्मध्यानमयी नित्या सुषुप्तिस्थेव तिष्ठति ॥ २०५॥ अथ सरूपमनोनाशः। (२) मैत्र्यादिभिर्गुणैर्युक्तः शान्तिमेति न संशयः ॥ भूयो जन्मविनिर्मुक्तजीवन्मु- तस्य तन्मनः॥ सरूपोऽसौ मनोनाशो जीव- न्मुक्तस्य विद्यते ॥२०६॥ अथ प्रारब्धस्य भोगे दृष्टान्तः। (३) स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्न- तस्थलम् ॥ देवेन नीयते देहो यथाकालोप- भुक्तिषु ॥२०७॥ १-अन्यादिभ्यो भृष्टानि नष्टानि बीजानि अंकुरादिका- रणभूतानि धान्यादीनां यथा नांकुरोत्पादनक्षमाणि तथा तानि उपमा यस्यास्सा ॥२ नीचोच्चस्थलम् ॥३-प्रारब्धेन ॥ अमुना धर्ममेघेन समाधिना ॥ (१) सन्न्यासोपनिषद् श्लो० ४३।४४ । २०६३८। पृ०२पं०९॥ (२) मुक्तिकोपनिषद् अ०२ । श्लो० ३४ । ३५ । प० ८६२ । पृ०२। पं०२॥ (३) आत्मोपनिषद् श्लो०१८ । १९ । प०६९८ । पृ०२१६०२॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२७३) (१ ) सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमि- प्यते ॥ फलोदयः क्रियापूर्वो निष्क्रियो नहि कुत्रचित् ॥२०८॥ अहम्ब्रह्मेतिवि- ज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम् ॥ संचितं विलयं याति प्रबोधात्स्वनकर्मवत् ॥२०९॥ स्वम- सङ्गमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा ॥ न श्लिष्यते यतिः किंचित्कदाचिद्भाविक- मभिः॥२१०॥ न नभो घटयोगेन सुराग- न्धेन लिप्यते ॥ तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्मे नैव लिप्यते ॥ २११ ॥ ज्ञानोदयात्पुराऽऽ- रब्धं कर्म ज्ञानान नश्यति ॥ अदत्त्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत् ॥२१२॥ व्याघ्रबुद्धया विनिर्मुक्तो बाणः पश्चात्तु गो- मतौ ॥ न तिष्ठति भिनत्त्येव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम् ॥ २१३ ॥ अजरोऽस्म्यमरोस्मीति य आत्मानं प्रपद्यते ॥ तदात्मना तिष्ठतोड़- स्य कुतः प्रारब्धकल्पना ॥ २१४ ॥ प्रार- ब्धं सिध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः॥ (१) अध्यात्मोपनि श्लो० ४९.६० । प०६९० । पृ०२ । पं०५॥ १८ ·(२७४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः ॥ ॥ २१९ ॥ प्रारब्धकल्पनाप्यस्य देहस्य भ्रान्तिरेव हि ॥ अंध्यस्तस्य कुतस्तत्त्वमस- त्यस्य कुतो जनिः ॥ २१६ ॥ अजा- तस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः ॥ ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि ॥ ॥२१७॥ तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान ॥ समाधातुंबाह्यदृष्टया प्रारब्धं वदति श्रुतिः ॥ न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विप- श्चिताम् ॥२१८॥ (१) तत्त्वज्ञानोदयादूवं प्रारब्धं नैव विद्यते ॥ देहादीनामसत्त्वात्तु यथा स्वप्ने विबोधतः ॥२१९॥ कर्म जन्मान्तरीयं यत्प्रा- १-देहेष्वात्मभावः ॥ २-शुक्तिकादिषु रजतादिवत् ब्रह्मा- त्मवस्तुनि इदञ्जगदवस्त्वाऽऽरोपितस्य ॥ ३-अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते ॥ देहस्यापि प्रपञ्चत्वात्मारब्धाव- स्थितिः कुतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते ॥ इति नादबिन्दूपनिषत् ॥ (१) नादबिन्दूप० श्लो० २२।२३।२४।१०३६९। पृ०११पं० ३॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२७९) रब्धमिति कीर्तितम् ॥ तत्तु जन्मान्तराभा- वात्पुंसो नैवास्ति कर्हिचित् ॥ २२० ॥ स्वप्ने देदो यथाऽध्यस्तस्तथैवायं हि देहकः॥ अध्यस्तस्य कुतो जन्म जन्माभावे कुतः स्थितिः॥२२१॥ (१) सर्वभूताधिवासञ्च यद्भूतेषु वसत्यधि॥ सर्वानुग्राहकत्वेन वासुदेवस्तदस्म्यहम्॥२२२॥ (२) स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मान- मखण्डितम् ॥ स सिद्धस्सुसुखं तिष्ठ निर्वि- कल्पात्मनात्मनि ॥ २२३॥ क गतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिदं जगत् ॥ अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम् ॥ २२४॥ किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्कि विलक्ष- णम् ॥ अखण्डानन्दपीयूषपूर्णब्रह्ममहार्णवे ॥ ॥ २२५॥न किंचिदत्र पश्यामि न शृणोमि न वेदम्यहम् ॥ स्वात्मनैव सदानन्दरूपेणा- स्मि स्वलक्षणः ॥ २२६ ॥ असङ्गोऽहम- (१) ब्रह्मबिन्दूपनिषद् श्लो०२२ । प०१८९ । पृ०२ । पं०१॥ (२) अध्यात्मोपनिषद् श्लो० ६४-७१ । प०६९१।पृ०२।१०५॥

·(२७६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह- नङ्गोऽहमलिङ्गोहमहं हरिः॥ प्रशान्तोहमन- न्तोऽहं परिपूर्णश्चिरन्तनः ॥ २२७॥ अक- हिमभोक्ताहमविकारोऽहमव्ययः ॥ शुद्धो बोधस्वरूपोहं केवलोऽहं सदाशिवः ॥२२८॥ (१) अहं सच्चित्परानन्दब्रह्मैवास्मिन चेत- रत् ॥ २२९॥ (२) योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ सर्वप्रकाशरूपोऽस्मि ॥२३० ॥ (३)चिन्मात्रज्योतिरस्म्यहम् ॥ २३१ ॥ (४) सर्वपूर्णस्वरूपोस्मि सच्चिदानन्द- लक्षणः ॥ २३२॥ (५) यथेचरससंव्याप्ताशर्करा वर्त्तते पुनः ॥ अद्वयब्रह्मरूपेण व्याप्तोऽहं वै जगत्रयम् ।। ॥ २३३ ॥ ब्रह्मादिकीटपर्यन्ताः प्राणिनो मयि कल्पिताः ॥ बुवुदादिविकारान्तस्तर- गस्सागरे यथा ॥२३४॥ (१) महोपनिषद् अ० २ । श्लो०११ । प०५६९/पृ०११५०८॥ (२.) ईशावास्योप० प० २ । पृ० १ । पं० २ ॥ (३) मैत्रेयोपनिष० अ० ३। प० ३१० । पृ० १ । पं०२ ॥ ४) मैत्रेयोप० अ० ३ । प० ३०९ । पृ० १ । पं०९॥ (५) आत्मबोधोप० श्लो० १३॥१४ । प०३९७/०२/पं०१ ।।

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२७७) (१) मयैव चेतनेनेमे सर्वे घटपटादयः॥ सूर्यान्ता अवभासन्ते दीपेनेवात्मतेजसा ।। ॥ २३५ ॥ मयैवैतास्स्फुरन्तीह विचित्रे- न्द्रियवृत्तयः ॥ तेजसाऽन्तःप्रकाशेन यथाग्नि- कणपतयः॥२३६ ॥ अनन्तानन्दसम्भो- गापरोपशमशालिनी ॥ शुद्धेयं चिन्मयी दृष्टिर्जयत्यखिलदृष्टिषु ॥२३७॥ सबाह्याभ्य- न्तरव्यापी निष्कलोह निरञ्जनः॥निर्विकल्प- चिदाभास एक आत्मास्मि सर्वगः ॥२३८॥ (२) दारिद्याशा यथा नास्ति सम्पन्नस्य तथा मम ॥ ब्रह्मानन्दे निमग्नस्य विषयाशा न तद्भवेत् ॥२३९॥ (३) तत्र को मोहः कः शोक एकत्त्वमनुप- श्यतः ॥२४० ॥ एष नित्यो महिमा ब्राह्म- णस्य नवर्धते कर्मणा नो कनीयान् ॥२४॥ (१) संन्यासोपनि० श्लो० २१ । २२ । २३ । २४ । प०६३७। पृ०२ । पं०१॥ (२) अध्यात्मोपनिषद् (३) ईशोपनिषद् श्रु० ६ । प० १। पृ० २। पं० १ ॥

·(२७८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- (१) परिज्ञायोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये ॥ विज्ञाय सेवितश्चोरो मैत्रीमति न चोरताम् ॥ २४२॥ (२)कातकम्फलमासाद्य यथा वारि प्रसी- दति ॥ तथा विज्ञानवशतस्स्वभावस्संप्रसी- दति ॥२४३॥ (३) यस्यानुभवपर्यन्ता बुद्धिस्तत्त्वे प्रव- र्तते ॥ तदृष्टिगोचरास्सर्वे मुच्यन्ते सर्वपा- तकैः॥२४४ ॥ खेचरा भूचरास्सवें ब्रह्मवि- दृष्टिगोचराः॥ सद्य एव विमुच्यते कोटि- जन्मार्जितैरथैः॥२४५ ॥ (४) यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृग- द्विजाः ॥ तद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन ॥ २४६॥ (१-२) महोपनिषद् अ० ५। श्लो०७१ । ६६ । प०५९० । -५९१ पृ० १।२। पं०१।५॥ (३) वराहोपनिषद् अ० ४ । श्लो० ३६ । ३७ । प० ९२२ । पृ० १ । पं०॥ (४) गीताभाष्ये चिद्धनानन्दकृते ।।

·उपदेशप्रकरणम् ६. ( २७९) (१) प्रारब्धक्षयादेहत्रयं भङ्गम्प्राप्योपाधि- विनिर्मुक्तघटाकाशवत्परिपूर्णता विदेहमुक्तिः सैव कैवल्यमुक्तिरिति॥ २४७ ॥ (२) योऽकामो निष्काम ऑप्तकामचर्चा- त्मकामोन तस्य प्रांणा उत्क्रामन्ति ॥२४८॥ (३)अत्रैव समवनीयन्ते ॥ २४९ ॥ (४) ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ॥ २५० ॥ (६) तस्य पुत्रा दायमुपयान्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम् ॥२५॥ १-योऽसौ अकामः वासनारूपकामाभावादकामतेत्यर्थः॥ २-निर्गताः कामा यस्मात्सोऽयं निष्कामः ॥ ३-आमा: कामा येन स आप्तकामः ॥ ४-आत्मकामत्वेन यस्यात्मैव नान्यः कामयितव्यो वस्त्वन्तरभूतः पदार्थों भवति आत्मैवाऽ- नन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानधन एकशो नोज़ न तिर्यङ्नाध आत्मनोऽन्यत्कामयितव्यं वस्त्वन्तरम्, अत्राकामाद्या उत्तरो- त्तरहेतवो भवन्ति ॥ ५-वागादयः ॥ ६-अत्रैव-अस्मिन्नेव परेणात्मनाऽविभागं गच्छन्ति विदुषि कार्याणि कारणानि च स्वयोनौ परब्रह्मसतत्त्वे समवनीयन्ते एकीभावेन समवसृज्यन्ते प्रलीयन्त इत्यर्थः॥ (१) मुक्तिकोप० प० ८५९ । पृ० २ । पं० ५ ॥ (२-३-४) बृहदारण्यक० ५० १५५।१३२॥पृ०१२पं०६।९॥ (५) गीताभाष्ये चिद्घनानन्दकृते द्रष्टव्यम् ॥

·(२८०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- - (१) प्रियेषु सुकृतमप्रियेषु च दुष्कृतम् ॥ विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माप्येति सनात- नम् ॥ २५२॥ (२) गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्टा देवांश्च सर्वे प्रतिदेवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व ऐकीभवन्ति ॥ यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नाम- रूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपादिमुक्तः परात्परम्पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ २५३ ॥ ३।२-विदुषो मोक्षकाले प्राणश्रद्धामहाभूतपञ्चकेन्द्रियम- नोऽन्नवीर्यतपोमन्त्रकर्मलोकात्मकाः पञ्चदशसंख्याकाः कला- देहारम्भकाः ॥ ४ । १-प्रतिष्ठा गताः स्वस्वकारणम्पाप्ता भवन्तीत्यर्थः॥ ५।६-चक्षुरादिकरणस्थाः सूर्यादीनां शक्तयः सूर्यादिषु गता भवन्तीत्यनुषङ्गः ॥ ७-कर्माणि विदुषा कृतानि प्रारब्धव्यतिरिक्तानि ॥ ८-विज्ञानप्रायः कर्ता ।। ९-अव्याकृतात्परे ॥ १०-अनन्ते ब्रह्मणि ॥ ११-एकीभ- वन्ति जलाद्याधारापनये सति सूर्यादिप्रतिबिम्बवत् स्वाश्रय- देहादेर्नाशे सति ब्रह्मण्येकतां प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ १२-गच्छ न्त्यः॥ १३-अव्याकृतात् ॥ (१) नारदपरिव्राजकोप०प०४०४। पृ०१। पं०६ ॥ (२) मुण्डकोपनिषद् मु० ३ । खं०२ । म० ७/८ । ५० ९ । पृ०१ पै०१॥

·उपदेशप्रकरणम् ६. (२८१) (१) शास्त्रेण नश्येत्परमार्थदृष्टिः कार्यक्ष- मनश्यति चापरोक्षात् । प्रारब्धनाशात्प्रति- भासनाश एवं त्रिधा नश्यति चात्म- माया॥ २५४॥ (२) नाऽवेदविन्मनुते तं बृहन्तं नाऽब्रह्मवि- त्परमं प्रैति धाम ॥ विष्णुकान्तं वासुदेवं वि- जानन विप्रो विप्रत्वं गच्छते तत्त्वदर्शी२५५॥ ॐ नमः परमहंसास्वादितचरणकमलचि- न्मकरन्दाय भक्तजनमानसनिवासाय श्रीरा, मचन्द्राय॥ इति श्रीमन्मैथिलकुलालझारखाबुनन्दन शर्म- सगृहीते श्रुतिसिद्धान्तसारसङ्ग्रहे उपदेशप्रकरणं षष्ठम् ॥ ६ ॥ (१) वराहोपनिषद् अ० ३ । श्लो० ६९ । प० ८१५ । पृ०२ । पं०१॥ (२) शाठयायनीयोपनिषद् श्लो० ४ । प० ८२८।०१।१०४॥

·॥ ॐतत्सब्रह्मणे नमः ॥ श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहः। अथ संकीर्णप्रकरणं सप्तमम् ॥७॥ अथ ज्ञानभूमयः। (१) ज्ञानभूमिः शुभेच्छाख्या प्रथमा समु- दाहृता ॥ विचारणा द्वितीया तु तृतीया तनुमानसी॥१॥ सत्त्वापत्तिश्चतुर्थी स्यात्त- तोऽसंसक्तिनामिका ॥ पदार्थाभावना षष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता ॥२॥ स्थितः किं मूढ एवास्मि प्रेक्ष्योऽहं शास्त्रसज्जनैः ॥ वैराग्यपूर्वमिच्छेति शुभेच्छेत्युच्यते बुधैः ॥३ ॥ शास्त्रसजनसंपर्कवैराग्याभ्यासपूर्व- कम् ॥ सदाचारप्रवृत्तिा प्रोच्यते सा विचा- रणा ॥ ४॥ विचारणा शुभेच्छाभ्यामिन्द्रि- यार्थेषु रक्तता॥ यत्र सा तनुतामेति प्रोच्यते तनुमानसी ॥५॥ भूमिकात्रितयाभ्यासा- (१) वराहोपनिषद् अ०४ । श्लो०१।१०। प०८१९।पृ०२पं०४॥

·संकीर्णप्रकरणम् ७. (२८३) चित्तेऽर्थविरतेर्वशात् ॥ सत्त्वात्मनि स्थिते शुद्धे सत्त्वापत्तिरुदाहृता ॥ ६ ॥ दशा- चतुष्टयाभ्यासादसंसर्गफला तु या ॥ रूढ- सत्त्वचमत्कारा प्रोक्ताऽसंसक्तिनामिका ॥७॥ भूमिकापञ्चकाभ्यासात्स्वात्मारामतया भृशम्॥ आभ्यन्तराणां बाह्यानां पदार्थानामभाव- नात् ॥ ८॥ परप्रयुक्तेन चिरं प्रत्यये- नाऽवबोधनम् ॥ पदार्था भावना नाम षष्टी भवति भूमिका ॥ ९ ॥ पड्भूमिका- चिराभ्यासाझेदस्यानुपलम्भनात्॥ यत्स्वभा- वैकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यगा गतिः॥ १० ॥ शुभेच्छादित्रयं भूमिभेदाभेदयुतं स्मृतम् ॥ यथावद्वेदबुद्धयेदागजाग्रति दृश्यते ॥११॥ अद्वैते स्थैर्यमायाते द्वैते च प्रशमं गते ॥ पश्यन्ति स्वप्नवल्लोकं तुर्यभूमिसुयोगतः ॥ ॥ १२॥ विच्छिन्नशरदभ्रांशविलयं प्रवि- लीयते ॥ सत्त्वावशेष एवास्ते हे निदाघ दृढीकुरु ॥ १३॥ पञ्चभूमि समारुह्य सुषु- प्तिपदनामिकाम् ॥ शान्ताशेषविशेषांश- स्तिष्ठत्यद्वैतमात्रके ॥ १४॥ अन्तर्मुखतया ·(२८४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- नित्त्यं बहिर्वृत्तिपरोपि सन् ॥ परिश्रान्ततया नित्यं निद्रालुरिव लक्ष्यते ॥ १५ ॥ कुर्वन्नभ्यासमेतस्यां भूम्यां सम्यग्विवासनः ।। सप्तमी गाढसुप्त्याख्या क्रमप्राप्ता पुरातनी॥ ॥ १६॥ यत्र नाऽसन्न सद्रूपो नाहं नाप्य- नहंकृतिः ॥ केवलं क्षीणमनन आस्तेऽद्वैतेऽ- तिनिर्भयः ॥ १७॥ अन्तःशून्यो बहिः- शून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे ॥ अन्तःपूर्णो बहिः पूर्णः पूर्णकुम्भ इवाऽर्णवे ॥१८॥ (१) भूमित्रयेपु विहरन्मुमुक्षुर्भवति । तुरी- यभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्भवति । पञ्चमभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्यो भवति । षष्ठभूम्यां विहरन्त्र- झविद्वरीयान्भवति सप्तमभूम्यां विहरन्ब्रह्मवि- द्वारष्ठो भवति ॥ १९॥ अथ शुकवामदेवमार्गद्वयमाह । (२) शुकश्च वामदेवश्च द्वे मृती देवनिर्मिते । शुको विहङ्गमः प्रोक्तो वामदेवः पिपी- लिका ॥२०॥ (१) वराहोपनिषद् अ० ३ । प० ८१९ । पृ०२ । ५०२॥ (२)०श्लो० ३६।४५ । अ० ४ । ५० ८२२ । पृ० १ । पं०१॥

·संकीर्णप्रकरणम् ७.
(२८५)
तत्र शुकमार्गलक्षणम् ।
अतद्व्यावृत्तिरूपेण साक्षाद्विधिमुखेन वा।
महावाक्यविचारेण सांख्ययोगसमाधिना ॥
॥२१॥ विदित्वा स्वात्मनो रूपं सम्प्र-
ज्ञातसमाधितः ॥ शुकमार्गेण विरजाः प्र-
यान्ति परमम्पदम् ॥२२॥
अथ वामदेवमार्गलक्षणम् ।
यमाद्यासनजायासहठाभ्यासात्पुनःपुनः ॥
विघ्नबाहुल्यसञ्जातअणिमादिवशादिह
॥ २३ ॥ अलब्ध्वापि फलं सम्यक्पुनर्भूत्वा
महाकुले ॥ पूर्ववासनयवायं योगाभ्यासम्पु-
नश्चरन् ॥ २४ ॥ अनेकजन्माभ्यासेन
वामदेवेन वै पथा ॥सोऽपि मुक्तिं समाप्नोति
तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २५ ॥ द्वाविमा-
वपि पन्थानौ ब्रह्मप्राप्तिकरौ शिवौ ॥ सद्यो-
मुक्तिप्रदश्चैकः क्रममुक्तिप्रदः परः॥२६॥

·(२८६) श्रुतिसिद्धान्तसारसग्रहे- अथ देवगुरुभक्तरावश्यकत्वम् । (१) यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ॥ तस्यैते कथिता झर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः॥ २७॥ अथात्मनो दुर्लभत्वम् । (२) श्रवणायापि बहुभिर्यों न लभ्यः शृण्व- न्तोऽपि बहवो यन्न विद्युः ॥ आश्चर्योऽस्य वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यों ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ २८॥ अनेकसंकीर्णवाक्यानि। ( ३ ) तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ॥ नानुध्यायावहूञ्छब्दान्वाचो- विग्लापने हि तत् इति ॥२९॥ ( १ ) श्वेताश्वतरोपनिषद् अ० ६ । श्लो० २३ । पं० १८७ । पृ०२ । पं० ७॥ (२) कठवल्ली अ० १ । ब० २। प० ७ । पृ०२ । प०३ ॥ (३) बृहदारण्यक० अ०६ । ना०४ । श्रु० २१ । २०१५६ । पृ० १॥ पं०९॥ ya ·संकीर्णप्रकरणम् ७. (२८७) (१) एतयो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्या- ग्रन्थि विकिरतीह सौम्य ॥३०॥ (२) इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदि- हावेदीन्महती विनष्टिः॥३१॥ (३)तं यथा यथोपासते तदेव भवति ॥३२॥ (४) कामःसंकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्र- दाधृतिरधृतिहीं|ीरित्येतत्सर्वम्मन एव३३॥ (५) आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः॥ किमिच्छन्कस्य कामाय शरीर- मनुसञ्चरेत् ॥ ३४॥ अथ शान्तलक्षणम्। (६) अन्धवत्पश्य रूपाणि शब्दं बधिर- वच्छृणु ॥ काष्ठवत्पश्य वै देहं प्रशान्तस्येति लक्षणम् ॥ ३५॥ (१) मुण्डकोपनि० मु० २ । खं० १ । श्रु० १०। ५० २२ । पृ०२। पं०५॥ (२) केनोपनि० चि० अ०२ । मं०५ । पत्र ३ । पृ०११प०७ ॥ (३) गीताभाष्ये द्रष्टव्यम् ।। (४) बृहदारण्यक० अ०१।६। ब्रा० ५। ४ । श्रु०३ । १२ । प०११६ । १५५ । पृ०१।२।०२।७॥ (५-६) अमृतनादोप० श्लो०१५ । १ । प०२२८।पृ०१६०४।।

·(२८८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ तत्त्वज्ञानानन्तरं शास्त्रत्यागमाह। (१) शास्त्राण्यधीत्य मेधावी अभ्यस्य च पुनःपुनः॥ परमम्ब्रह्म विज्ञाय उल्कावत्तान्य- थोत्सृजेत् ॥३६॥ (२) ग्रन्थमभ्यस्य मेधावी ज्ञानविज्ञानतत्त्व- तः॥ पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्वन्थान- शेषतः॥३७॥ अथ निवृत्तिमार्गमाह। (३) ये चामी अरण्ये श्रद्धा सत्यमुपासते तेऽचिरैभिसम्भवन्त्यचिपोऽहरह आपूर्यमाण- पक्षमापूर्यमाणपक्षादयान्पण्मासानुंदडादित्य- १-वानप्रस्थाः परिव्राजकाश्च सह नैष्ठिकब्रह्मचारिभिः ॥ २-श्रद्धायुक्ताः सन्तः॥ ३-सत्यम्ब्रह्म हिरण्यगर्भात्मानम् ॥ ४-अचिरिति नाग्निज्वालामात्रं किन्तचिरभिमानिन्यर्चिः शब्दवाच्या देवतोत्तरमार्गलक्षणा व्यवस्थितैव तामभिसम्भ- वन्ति ॥ ५-अहर्देवताम् ॥ ६-शुक्लपक्षदेवताम् ॥ ७-उत्तरां दिशं सवितति षड्डत्तरायणदेवताः॥ १ (२८७ ) पृष्ठान्त्यटिप्पणीवत् ॥ (२) ब्रह्मबिन्दूपनिषद् श्लो०१९ । प० १८९ । पृ.११५०६ ॥ (३) बृहदारण्यक० अ०६। ब्रा०३ । श्रु० १५ । १६ प० १७० । पृ०२। पं०६॥

·संकीर्णप्रकरणम् ७. (२८९) एति मासेभ्यो देवलोकं देवलोकादादित्यमा- दित्याद्वैद्युतं तान्वैद्युतान्पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान्गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पंराः पंरावतो वसन्ति तेषान्न पुनरावृत्तिः॥३८॥ अथ प्रवृत्तिमार्गमाह। अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रि ५ रात्रेप- क्षीयमाणपक्षमपक्षीयमाणपक्षायान्षण्मासा- न्दक्षिणादित्य एति मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकाचन्द्रं ते चन्द्रम्प्राप्याऽन्नम्भवन्ति || RT १-देवलोकाभिमानिनी देवताम् ॥ २-विद्युदभिमानिनी देवताम् ॥ ३-ब्रह्मलोकवासी पुरुषो ब्रह्मणा मनसा सृष्टो मानसः ॥ ४-कश्चिदेत्य आगत्य ॥ ५-प्रकृष्टाः सन्तः स्वयम् ॥ ६-परावतः प्रकृष्टाः समाः संवत्सराननेकान्व- सन्ति ब्रह्मणोऽनेकान्कल्पान्वसन्तीत्यर्थः ॥ ७-अस्मिन्संसारे पुनगगमनम् ॥ ८-केवलकर्मिणः ॥ ९-अग्निहोत्रादिना ॥ १०-बहिर्वेदिभिक्षमाणेषु द्रव्यसंविभागलक्षणेन ॥ ११-बहि- वैद्येव भिक्षादिव्यतिरिक्तेन कृच्छ्रच न्द्रायणादिना ॥ १२--उत्त- रमार्ग इवेहापि देवता एव धूमादिशब्दवाच्याः धूमदेवता प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः ॥ १३-तामसवताः ॥ १९ ·(२९०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- तास्तत्र देवा यथासोम ५ राजानमाप्या- यत्वापक्षीयस्मत्येवमेना ५ स्तत्र भक्षयन्ति तेषां यदा तत्पर्यवैत्त्यथेममेवाऽऽकाशमभि- निष्यन्त आकाद्वायुं वायोवृष्टिं वृष्टेः पृथिवीं ते पृथिवीम्प्राप्यान्नम्भवन्ति ते पुनः पुरुषानो हूयन्ते ततो योषानौ जायन्ते लो- कान्प्रत्युत्थायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्तेऽथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतङ्गा यदिदन्दन्दशूकम् ॥३९॥ अथ नानाविषयवाक्यानि। (१) विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिटेऽहमस्मि । असूयकायानृजयेऽय- ताय न मा वमा वीर्यवती तथा स्याम् ॥४०॥ १-यज्ञ ऋत्वज अ.प्याय्याऽऽप्याय्य चमसस्थं भक्षणे- नापक्षयं च कृत्वा पु:पुर्भिक्षयन्तीत्यर्थः ॥ २-भृत्यानिव स्वामिन उपभुञ्जते देवाः ॥ ३-यज्ञदानादिलक्षणम् ॥ ४-परिक्षीयत इत्यर्थः ॥ ५-लोकान्प्रत्युत्तिष्ठन्तोशग्नहो- त्रादिकर्मानुाते ठान्त ॥ ६-दंशमशकम् ॥ (१) मुक्तिकोपनिषद् अ० १ । ५० ८५८ 1 पृ०१।०८ ·संकीर्णप्रकरणम् ७. (२९१) (१) यो वा एतदक्षरं गायेऽविदित्वाऽ- स्मि ल्लोके जुहोति यजते तपते तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवाऽस्य तद्भ- वति ॥४१॥ (२) तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विवि- दिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनैतमेव विदित्वा मुनिर्भवति ॥ ४२॥ (३) वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कायदण्ड- स्तथैव च ॥ यस्यैते नियता दण्डाः स विदण्डीति कथ्यते ॥ ४३॥ (४)स एनमविदितो न भुनक्ति ॥४४॥ (५) ज्ञानमुत्पयो पुंसां क्षयात्तापस्य कर्मणः ॥४५॥ अत्र हि जन्तोः प्राणेषू- १-स आत्मा अज्ञातः एनं जीवं न रक्षात ॥ (१) बृहदारण्यक० अ० ५ । ब्रा०८। शु० १० । प०१६९ । पृ०२।६०१॥ (२) बृहदारण्यक० अ०६ । ब्रा०४ । शु० २२ । पं० १५६ । पृ०२१५०५॥ (३-४) गीताभाष्ये द्रष्टव्यं चि०॥ (५) रामोत्तरतापिन्युप० ५० ५३० । पृ० २। पं० ३ ।।

·( २९२) श्रातासद्धान्तसारसंग्रहे- - क्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे येना- सावमृतीभूत्वा मोक्षीभवति तस्मादविमु- तमेव निषेवेत अविमुक्तन्न विमुञ्चेत ॥ ४६॥ अथ सङ्गत्यागाशक्यत्वे सद्भिः कर्तव्यवाक्यम् । (१) सङ्गः सर्वात्मना हेयः स चेत्त्यक्तुं न शक्यते ॥ स सद्भिः सह कर्त्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम् ॥४७॥ अथ पण्डितलक्षणम् । (२)अनागतानां भोगानामवाञ्छनमकृत्रि- मम् ॥ आगतानां च संभोग इति पण्डि- तलक्षणम् ॥४८॥ (३) अयं बन्धुरयं नेति गणना लघु चेतसाम् ॥ उदारचरितानान्तु वसुधैव कुटु- म्बकम् ॥४९॥ (४) सात्त्विकराजसतामसलक्षणानि त्रयो गुणाः ॥ अहिंसासत्यमस्तेयब्रह्मचर्याऽपरि- (१) गीताभाष्ये चिद्धनान्दकृते । (२) महोपनिषद् अ०५ । श्लो०१७११५०५९७ । पृ.२०१॥ (३) महोपनि० अ०६ । श्लो०७१ । प०६०३ । पृ०१॥ पं०४॥ (४) शारीरकोप०५० ६०५। पृ० १ । पं०४ ॥

·संकीर्णप्रकरणम् ७. ग्रहाः॥ अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचं सन्तोष आर्जवम् ॥ ५० ॥ अमानित्वमदम्भित्व- मास्तिकत्वमहिंत्रता ॥ एते सर्वे गुणा ज्ञेया- स्सात्त्विकस्य विशेषतः ॥ २१ ॥ अहं कस्म्यिहं भोक्ताऽस्म्यहं वक्ताऽभिमानवान् ॥ एते गुणा राजसस्य प्रोच्यन्ते ब्रह्मवित्तमैः ।। ॥ १२ ॥ निद्राऽऽलस्ये मोहरागौ मैथुनं चौर्यमेव च ॥ एते गुणास्तामसस्य प्रोच्यन्ते ब्रह्मवादिभिः॥५३॥ ऊर्वे सात्त्विको मध्ये राजसोऽधस्तामस इति ॥५४॥ सत्यज्ञानं सात्त्विकम् ॥ धर्मज्ञानं राजसम् ॥ तिमि- राऽन्धन्तामसमिति ॥५५॥ अथ प्रतिमापूजनवाक्यम् । (१) विश्वरूपं परञ्ज्योतिस्वरूपं रूपव- जितम् ॥ योऽर्चयेत्प्रतिमां मां च समे प्रिय- तरोभुवि ॥ ५६॥ (१) गोपालोत्तरतापिन्युपनिषद्' श्लो० २ । प० ७९९ । पृ०२। पं०३४॥

·(२९४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- अथ सर्वात्मभावेन प्रणामः। (१) ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवा- निति ॥ प्रणमेदण्डवद्भूमावाश्वचाण्डालगो- खरम् ॥२७॥ अथोपवासलक्षणम् । (२) उप समीपे यो वासो जीवात्मपरमा- त्मनोः॥ उपवासस्स विज्ञेयो न तु कायस्य शोषणम् ॥१८॥ अथेश्वरस्य प्ररकत्वमाह। (३) एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमुनिनीषते ॥ एष एवासाधुकर्म कारयति तं यमधो निनीपते ॥ ५९॥ अथ देवानाममृतदर्शनेन तृप्तिमाह। (४)न ह वै देवा अश्नन्ति न पिबन्ति एतदेव अमृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥६०॥ --- (१) याज्ञवल्क्योपनि० श्लो० ४ । प०८०७ । पृ०२। पं०६ ॥ (२) वाराहोपनिषद् अ०९ । श्लो०३९ । प०८१३॥पृ० पिं०७।। (३) कोषातक्युप० अ०३।१० २६० ! पृ० २ । पं० ७ ॥ (४) चिद्धनानन्दकृतगीताभाष्ये द्रष्टव्यः ।।

·संकीर्णप्रकरणम् ७. (२९५) अथ सन्यासग्रहणवाक्यम् । (१) यदहरेव विरज्येत्तदहरेव प्रव्रजेत्॥६॥ अथाजिहादिषण्णां लक्षणानि । (२) अजिह्वः पण्ढकः परन्धो बधिर एव च ॥ मुग्धश्च मुच्यते भिक्षुः षड्भिरेतैर्न संशयः॥ ६२ इदमिष्टमिदन्नेति योऽश्न- नपि न सजते ॥ तं सत्यं मितं वक्ति तमजिहं प्रचक्षते ॥६३॥ अब जातां यथा नारों तथा षोडशवार्षिकीम् ॥ शतवर्षाञ्च यो दृष्ट्वा निर्विकारः स षण्ढकः ॥६४ ॥ भिक्षार्थमटनं यस्य विण्मूत्रकरणाय च ।। योजनान्न परं याति सर्वथा पङ्गुरेव सः॥६५॥ तिष्ठतो व्रजतो वापि यस्य चक्षुर्न दूरगम् ॥ चतुर्युगां भुवं मुक्त्वा परिबाट् सोऽन्ध उच्यते॥ ॥६६॥ हिताहितं मनो रामं वचः शोका- वहं तु यत् ॥ श्रुत्वापि न शृणोतीव बधिरः स प्रकीर्तितः ॥६७॥ सान्निध्ये विषयाणां यः (१) नारदपारव्राजकोप० उप० ३ । ५० ४०६ । पृ०१६०३।। (२) नारदपरिव्राजकोपनिषद् उप०३ । १०४०५। पृ०१पं०१॥

·( २९६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- समर्थोऽविफलेन्द्रियः ॥ सुप्तवद्वर्त्तते नित्यं स भिक्षुर्मुग्ध उच्यते ॥ ६८॥ अथ परापूजोपचारलक्षणानि । (१) तस्य निश्रिन्तता ध्यानम् ॥ सर्वक र्मनिराकरणमावाहनम् ॥ निश्चयज्ञानमा- सनम् ॥ उन्मनीभावः पाद्यम् ॥ सदाऽमन- स्कमय॑म् ॥ सदा दीप्तिरपारामृतवृत्तिस्स्ना- नम् ॥ सर्वत्र भावना गन्धः ॥ दृस्वरूपाs- वस्थानमक्षताः ॥ चिदाप्तिः पुष्पम् ॥ चिद- ग्निस्वरूपं धूपः॥चिदादित्यस्वरूपं दीपः ॥ परिपूर्णचन्द्रामृतरसस्यैकीकरण नैवेद्यम् ॥ निश्चलत्वं प्रदक्षिणम् ॥ सोऽहंभावो नम- स्कारः ॥ मौनं स्तुतिः ॥ सर्वसन्तोषो विसर्जनम् ॥ ६९॥ (२) नैनं कृताकृते तपत इति ॥ ७० ॥ १-अत्रार्थे श्लोकः-यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृग- द्विजाः ॥ तद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ते कदाचन ।। इति गीताभाष्ये उक्तम् ॥ (१) मण्डलब्राह्मणोपनिषद् श्रु० २ । ५० ४५९ । पृ०२।६०६॥ (२) चिद्धनानन्दकृतगीताभाष्ये उक्तम् ।।

·संकीर्णप्रकरणम् ७. (२९७) अथावधूतलक्षणम्। (१)अक्षरत्वाद्वरेण्यत्वाद्धृतसंसारबन्धनात् । तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वादवधूत इतीर्यते ॥७॥ अथ सवितृसावित्रीनिरूपणम् । (२) आदित्य एव सविता द्यौस्सावित्री७२॥ अथावश्यकर्तव्यत्वमाह । (३)त्रिसन्ध्यं शक्तितः स्नानं तर्पणं मा- जनन्तथा ॥ उपम्थानं पञ्चयज्ञान्कुर्यादाम- रणान्तिकम् ॥ ७३॥ अथ गुरोरनभिनन्दने दोषः (४) एकाक्षरप्रदातारं यो गुरुं नाभिन- न्दति ॥ तस्य श्रुतन्तथा ज्ञानं स्रवत्याम- घटाम्बुवत् ॥ ७४॥ श्रीमद्भागवतोक्तश्लोकाः । योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयो विधित्सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योस्ति कुत्रचित् ॥ निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु । तेष्वनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम् ॥ यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान् । न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः ॥ (१) अवधूतोपनिषद् श्लो० १ । प० ७०८ । पृ०२ । पं०५ ॥ २) सावित्र्युप० श्रु८६ । प० ६०५ । पृ० १ । पं० ९ ॥ (३-४) शाट्यायनीयोपनिषद् श्नो० १२ । ३६ । ५० ८२९ । ८३१ । पृ०१।२१ १०२।६।।

·अथ महाविष्णुस्तोत्रम्। श्रीशिव उवाच॥ १) ॐनमस्सच्चिदानन्दाद्वितीयाखण्ड- झणे ॥ अचलाय नमोऽजायाऽक्रियकूट- थविष्णवे ॥ १ ॥ अनन्ताय प्रबोधाय मोज्योतिस्वरूपिणे ॥ नमस्ते स्वप्रका- य शिवाय परमात्मने ॥२॥ जगदाधार- ताय नमो विश्वान्तरात्मने । नारायण हृषी- श वासुदेव नमोस्तु ते॥३॥केशवाच्युत भोः ष्ण हरे माधव निर्गुण ॥ श्रीराम परमेशान नार्दन नमोस्तु ते ॥ ४॥ त्वय्यनन्ते परा- दे स्वप्रबोधघने यदा ॥ सर्गोत्पत्तिविधि- नस्वभावो जायते तदा ॥ ९॥ गुणान मतावस्था रज्जो सर्पवदुत्थिता ॥ अधि- नाभिधः साक्षी तद्योगात्पुरुपश्च त्वम् ॥ ६ ॥ सत्त्वोद्रेकाच सा शक्तिर्मायाऽऽवर- संज्ञिता ॥ तत्सम्बन्धाच त्वं विष्णो सर्व- शनिमित्तकः ॥ ७॥ रजोद्रिक्ता च सा या विक्षेपमहदात्मिका ॥ तद्योगाद्धेम- ११) शिवरहस्ये ॥

·संकीर्णप्रकरणम् ७. (२९९) गर्भस्त्वं क्रियाज्ञानात्मको भवेत् ॥ ८ ॥ तमोद्रेकाच्च विक्षेपादहकाराभिधा स्मृता ॥ तद्योगात्त्वम्भवेद्विष्णो प्रधानपुरुषो विराट् ॥ ॥९॥ ततो व्योमानिलाग्न्यभूसूक्ष्माणि प्रभवन्ति वै ॥ पञ्चीकृततमोभागैरनन्ताण्डा- नि चित्त्वयि ॥ १० ॥ भुवनानि शरीराणि तत्र त्वं सृजसि प्रभो ॥ रजोभागभवाः प्राणास्तथा कर्मेन्द्रियाणि च॥ ११॥ देवा- ज्ञानेन्द्रियाण्यन्तःकरणानि च सत्त्वतः ॥ क्षिप्तानण्डेऽक्षमान्वीक्ष्य तत्संघातान्हि त्वं हरे ॥ १२॥ तदा चित्प्रतिबिम्बेन प्रवेशोऽ- विद्यया कृतः॥ आवृणोत्यपराभेदं दृग्दृश्यो- ब्रह्मसर्गयोः ॥ १३ स्वाविद्यावशतः कर्ता भोक्ता त्वं जीवसंज्ञकः ॥ एकस्त्वम्ब- हुधा जातो भोग्यभोक्तेशभेदतः ॥१४॥ एवं त्वयि चिदम्भोधौ ब्रह्माण्डादितरङ्गकाः॥माया वातेरिताः सर्वे तच्छान्तीते लयङ्गताः॥१५॥ त्वदुन्मेषनिमेषाभ्यामण्डानाम्प्रभवाप्ययौ । त्वद्रोमकूपेष्वण्डानि फलान्यौदुम्बरे यथा ॥ ॥ १६ उपादानचोर्णनाभिकः ·(३००) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- स्थूलतया यथा ॥ लिङ्गदेहतयाऽभिन्न- निमित्तन्तन्तुकर्मणि ॥ १७ ॥ उपादा- नम्प्रपञ्चस्य मायामाश्रित्य त्वन्तथा ॥ तत्सं- स्कारतयाऽभित्रनिमित्तं विश्वकर्मणि ॥ ॥ १८॥ अतोऽभिन्ननिमित्तोपादानं स्वारो- पितस्य त्वम् ॥ मायाविलसितं विश्वं स्याद- निर्वचनीयकम् ॥ १९ ॥ स्वरूपात्यागपू- वेग यद्विशेषेण वर्तनम् ॥ तदै विवर्तकं प्रोतं शुक्तिकारजतं यथा ॥ २० ॥ सच्चि- दानन्दरूपस्यापरित्यागेन वै तथा ॥ विश्वा- कारण त्वचातस्ततो विश्वं विवर्तकम् ॥२१॥ मृत्तिकादिविकारेषु यथा सत्यं मृदादिकः ॥ शुक्तिकादिविवर्तेषु यथा सच्छुक्तिकादि- काः ॥ २२ ॥ तथा त्वं चिद्विवर्तेषु सत्यं सचित्प्रियात्मकः ॥ त्वदिलासमिदं विश्व- माप्तकामस्य बालवत् ॥ २३॥ बिम्बप्रति- बिम्बाभ्यां यथा बिम्बो द्विधा भवेत् तथेशजीवरूपौ हि त्वयि नाथ विकल्पिती॥ ॥२४॥ चुम्बकस्य च सानिध्याद्यथा ह्या- १-स्थूलदेहतया ॥ २-जीवसंस्कारतयेति ।।

·संकीर्णप्रकरणम् ७.
(३०१)
कर्षणक्रिया ॥ तथा त्वय्यपि कर्तृत्वं वि-
कल्पं न च वास्तवम् ॥२५॥ यथा घटम-
ठाकाशौ सङ्गहीनौ निरन्तरम् ॥ तथा देहत्र-
यस्थोऽपि निस्सङ्गस्त्वं चिदात्मकः॥२६॥
रज्जुस यथा रज्जुनिर्विकारः प्रवर्तते ॥
स्वविवर्ते तथा त्वं हि विकाररहितः
सदा ॥ २७ ॥ सुवर्णकारणाद्भिनं यथा
हि रुचकं ह्यसत् ॥ भवञ्चित्कारणाद्भिन्नं
वितथं वे जगत्तथा ॥ २८ ॥ युष्मच्चिन्मये-
केऽस्मिन्विवादं कुत्र वै प्रभो ॥ त्वयि शुद्धे
बन्धमोक्षौ स्वग्नबन्धनमुक्तवत् ॥ २९ ॥
त्वं सर्वहृदयस्थो वै त्वयि सर्व प्रतिष्ठितम् ॥
वस्तुतस्त्वं निराधारो वासुदेवपदः स्मृतः ॥
॥ ३० ॥ यथा शक्तिपरिज्ञानाद्रजतन्न
प्रवर्तते ॥ त्वद्विवर्तमिदं तद्वत्त्वज्ज्ञानाद्वै
निवर्तते ॥ ३१ ॥ त्वन्मूलमखिलं विश्वं
त्वत्तो भिन्नन्न विद्यते ॥ त्वत्कृपालेशमात्रेण
सर्वजानाति भक्तिमान् ॥ ३२॥ त्वद्भक्ति-
विमुखानां वैज्ञानं कल्पशतैर्न च ॥ तस्मादहं
महाविष्णो मृगयामि त्वदनिकम् ॥३३॥

·(३०२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- दयादृष्टिकटाक्षेण पश्य नाथ दयानिधे॥शर- णागतञ्च माम्पाहि संसारकेशसागरात॥३४॥ महाविष्णोरिदं स्तोत्रं यः पठेद्भक्तिसंयुतः॥ वाञ्छितञ्चतथा ज्ञानं तस्य शीघ्र प्रजायते॥३५ इति श्रीमहाविष्णुस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥ (१) श्रीमहादेव उवाच ॥ नमोऽस्तु रा- रामाय सशक्तिकाय नीलोत्पलश्यामलकोम- लाय । किरीटहाराङ्गदभूपणाय सिंहासन- स्थाय महाप्रभाय ॥ १॥ त्वमादिमध्या- न्तविहीन एकः सृजस्यवस्यत्सि च लोकजा- तम् ॥ स्वमायया तेन न लिप्यसे त्वं यत्स्वे सुखेऽजस्ररतोऽनवद्यः ॥२॥ लीलां विधत्से गुणसवृतस्त्वं प्रपन्नभक्तानुविधानहेतोः ॥ नानाऽवतारैः सुरमानुपायैः प्रतीयसे ज्ञानि- भिरेव नित्यम् ॥ ३॥ स्वांशेन लोकं सकलं विधाय तं बिभर्षि च त्वं त्वदधः फणीश्वरः। उपर्यधोभान्वनिलोडुपौपधीमव- परूपोऽवसि नैकघा जगत् ॥ ४॥ त्वमिह देहभृतां शिविरूपकः पचसि भक्तमशेष- (१) महाशम्भुसहितायाम् ।।

·संकीर्णप्रकरणम् ७. (३०३) मजस्त्रकम् ॥ पवनपञ्चकरूपसहायवाचग- दखण्डमनेन विभर्षि भोः ॥५॥ चन्द्रसू- र्यशिखिमध्यगतं यत्तेज ईश चिदशेषतनू- नाम् ।। प्राभवत्तनुभृतामिह धैर्य शौर्यमायुर- खिलं तव सत्त्वम्॥६॥ त्वं विरञ्चिशिववि- ष्णुविभेदात्कालकर्मशशिमूर्यविभागात् ॥ वादिनां पृथगियेश विभासि ब्रह्म निश्चितम- नन्यदिकम् ॥ ७॥ मत्स्यादिरूपेण यथा त्वमेकः श्रुतौ पुराणेषु च लोकसिद्धः॥ तथैव सर्व सदसद्धिभागस्त्वमेव नान्यद्भवतो विभाति८ यद्यत्समुत्पन्नमनन्तसृष्टावुत्पत्स्यते यच भवच्च यच्च ॥ न दृश्यते स्थावरजङ्गमादौ त्वया विनाऽतः परतः परस्त्वम् ॥ ९॥ तत्वंन जा- नन्ति परात्मनस्ते जनास्तमस्तास्तव माय- यातः ॥ त्वद्भकसेवामलमानसानां विभाति तत्त्वं परमेकमैशम् ॥ १०॥ ब्रह्मादयस्ते न विदुः स्वरूपं चिदात्मतत्त्वं वहिरर्थभावाः॥ ततो बुधस्त्वामिदमेव रूपं भत्त्या भजन्मु- क्तिमुपैत्यदुःखः ।। ११॥ अहम्भवनामगुणैः कृतार्थो वसामि काश्यामनिशं भवान्या॥ 1.

·(३०४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- मुमूर्षमाणस्य विमुक्तयेऽहं दिशामि मन्त्रं तव रामनाम ॥१२॥ इमं स्तवं नित्यमनन्यभत्त्या शृण्वन्ति गायंति लिखंति येवै॥तेसर्वसौख्यं परमञ्च लब्ध्वाभवत्पदं यांति भवत्प्रसादात्१३ इति श्रीमहादेवकृतरामस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥ अथ कौत्सायणिस्तुतिः। (१)त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजा- पतिः ॥ त्वमग्निवरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्व- निशाकरः ॥ १ ॥ त्वं मनुस्त्वं यमश्च त्वं पृथिवीत्वमथाच्युतः॥ स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थे च बहुधा संस्थितिस्त्वयि ॥२॥ विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् ॥ विश्व- भुक् विश्वमायुस्त्वं विश्वक्रीडारतिप्रभुः॥३॥ नमःशान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च ॥ अचिन्त्यायाप्रमेयाय त्वनादिनिधनाय च॥४॥ इति कौत्सायणिस्तुतिः ॥ इति श्रीमन्मयिलकुलालङ्कारबावूनन्दनशर्मसनहाते श्रुति सिद्धान्तसारसंग्रहे संकीर्णप्रकरणं समाप्तम् ॥ ॥ समाप्तश्वायं ग्रन्थः ।। (१) मैत्रायण्युपनिषद् ॥