·TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES.
NO. XV.
THE
SVAPNAVASAVADATTA
OF
BHÂSA
EDITED VVITH NOTES
BY
T GANAPATI SÂSTRI
Curatus of the Department for the publication of Sherisknut n unitsipals,
TRIVANDRUM
Bhasa's Xorks:--Vo. 1.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJAH OF TRAVANCORE
TRIVANDRUM
PRINTED AT THE TRAVANCORE GOVERNMENT PRESS.
1912.
(All Rights Reserved.)

·॥श्रीः॥
अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः.
ग्रन्थाङ्कः १५.
स्वप्नवासवदत्तं
महाकविश्रीभासप्रणीत
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
त. गणपतिशास्त्रिणा
संशोधितं
लघुटिप्पण्या च संयोजितम् ।
भासनाटकचक्रे प्रथमम् ।
तच्च
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
कोळम्बाब्दाः १०८७, क्रैस्ताब्दाः १९१२.

·INTRODUCTION. Whilst on my tour the year before last for the collection of Sanskrit manuscripts in South Travancore, I came aciosa a palm leaf manuscript of Mitakas in the lanullhur lutham, neai Padma- The acquisition of a zare collection of nâbhapuram It was found to contain 105 lcare, plays with ten lines of twenty giantha- in each page written in old Malayalam characters Though the manuscript seemed to be moie than thiee hundied years old, there was no defacement of characteis except in certain parts of the first twelve leaves The style and dignity of conception appeared to me to be such as characterise the great works of the Rishis, and supei 101 to n hat we find in the tamon- troika of the great poets On examination, the manu-cuipt was found to contain the following ten Rupulus 1 Siapravúsurulattu 2. Pratijnûyaugandharvendet Pancharatna + (haruduttu J Dutaghatothuchu 6 1zumáruha 7 Balacharitu 8. Iudhyuma ya yulju 9 Kurnabharu 10. Úrubhanga Besides, there was also an eleventh Rípahu just begun but abi uptly left unfinished towards the middle of the revelre side of the first leaf During a subsequent toui, from one Govinda Pisharodı, an astrologer of Kauâsapuiam, near Kaduthu utti, were obtained two Natûkas of a similaſ character, named Abhishekanataka and Pratimûnútaka It was subsequently discovered that the Palace Labrary also contained a manuscript of each of these two works All these manuscripts wiitten in Malayalam characters were on palm leaves, piobably three oi four centuries old. • Thus were obtained thelve oi iatliei thuteen Rúpahus neither -een noi heard of before, ·ii INTRODUCTION. ] It is t-tal in Nâtahas to begin with Nandi and then to state 'नान्द्यन्ते सूत्रधारः'. But the Näitahus in this collection, as a rule T'he condiu t of the begin with the stage direction, 'नान्द्यन्ते ततः प्रविशति plays सूत्रधारः and then the " mangala sloka " intioducel Again in-tead of the word Prostituent, these Mutahas use the word " Sthrijparneet Strumpunue " Thudly in the Natakus of Sudraha, Kålrdusu and others, in the Prusturant, mention is male of the name of the author and of the works and in some instances in teims of praise But in the plays betono un, in the Sthupune, not even the name is brought in either of the work or of the author In the " Bharutu Vāhyu” 01 the closing sentenon of every one of these plays, invariably occuiy the piayei —" may our greatest of kings oi may ou kig zule the land" In all these play there is at the close a sentence announcing such and such a Vituko in fine and here the name of the works is given All these characteustic features can be made out from the following quotations which form the initial and closing portions of Svupnanítala and other play- The beginning of Srapranātaha is as follows " (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार) सूत्रधार:- उदयनवेन्दुसवर्णावासवदत्तावलौ'बलस्य त्वाम् । पद्मावतीर्णपूर्णौ वसन्तकम्रौ भुजौ पाताम् ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि । (नेपथ्ये) - उस्सरह उस्सरह अय्या! उस्सरह । सूत्रधार:-भवतु विज्ञातम् । भृत्यैर्मगधराजस्य स्निग्धैः कन्यानुगामिभिः । धृष्टमुत्सार्यते सर्वस्तपोवनगतो जनः ॥ (निष्कान्तः) स्थापना।"

·INTRODUCTION.
iii
The ending of Scapanutaka
-
(भरतवाक्यम्)
इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् ।
महीमेकातपत्राङ्को राजसिंहः प्रशास्तु नः ।।
षष्ठोऽङ्कः।
स्वप्ननाटकमवसितम् ॥"
The beginning of Pratıniyangauharayuni
-
'(नान्यन्ते तत. प्रविशति सूत्रधार )
सूत्रधार:
पातु वासवदत्तायो महासेनोऽतिवीर्यवान् ।
वत्सराजस्तु नाम्ना सशक्तियौगन्धरायणः ॥
(परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये! इतस्तावत् ।
(प्रविश्य)
नटी-अय्य! इअलि ।
सूत्रधारः-आर्ये! गीयतां तावत् किञ्चिद् वस्तु । ततस्तव गीतप्रसाधिते
रने वयमपि प्रकरणमारभामहे | आर्ये! किमिदं चिन्त्यते । ननु गीयते ।
नटी-अज मए सिविणे णादिकुळस्स अस्सत्थं विअ दिटुं । ता इच्छामि
अय्येण कुसळविण्णाणणिमित्तं कञ्चि पुरुसं पेक्खिदुं ।
सूत्रधारः-बाढम् ।
पुरुषं प्रेषयिष्यामि व्यक्तमात्महिते क्षमम् ।
(नेपथ्ये)
सालक! सज्जस्त्वम् ।

·iv INTRODUCTION. -- सूत्रधार:- पुरुष प्रेषयत्येष यथा यौगन्धरायणः ॥ (निष्कान्तौ) स्थापना।" The ending of Pratunamendudharayana (भरतवाक्यम् ) भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु । इमामपि मही कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ (निष्कान्ता सर्वे) चतुर्थोऽङ्कः। प्रतिज्ञानाटिकावसिता॥ The beginning of Panduretrie - "(नान्द्यन्ते तत. प्रविशति सूत्रधारः) - मूत्रधार: द्रोणः पृथिव्यर्जुनभीमदूतो यः कर्णधारः शकुनीश्वरस्य । दुर्योधनो भीमयुधिष्ठिरः स पायाद् विराडुत्तरगोऽभिमन्युः ॥ (परिक्रम्य) एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञाप- नव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । (नेपथ्ये) अहो कुरुराजस्य यज्ञसमृद्धिः । सूत्रधारः भवतु विज्ञातम् ।

·INTRODUCTION. सर्वैरन्तःपुरैः सार्धं प्रीत्या प्राप्तेषु राजसु । यज्ञो दुर्योधनस्यैष कुरुराजस्य वर्तते ।। (निष्कान्तः) स्थापना। The ending of Pariharatru – - - द्रोणः इत्यर्थं वयमानीताः पञ्चरात्रोऽपि वर्तते । धर्मेणावर्जिता भिक्षा धर्मेणैव प्रदीयताम् ॥ दुर्योधनः- बाढं दत्तं मया राज्यं पाण्डवेभ्यो यथापुरम् । मृतेऽपि हि नराः सर्वे सत्ये तिष्ठन्ति तिष्ठति ॥ द्रोणः हन्त सर्वे प्रसन्नाः स्मः प्रवृद्धकुलसग्रहाः । इमामपि मही कृत्लां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ (निष्कान्ता सर्वे) तृतीयोऽङ्कः। अवसितं पञ्चरात्रम् ।” The beginning of Charudutta (नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) - सूत्रधारः किण्णुखु अज्ज पचूस एव्व णिक्खन्तस्स बुभुक्खाए पुक्खरप- त्तपडिदजळविन्दू विअ चञ्चळाअन्ति विअ मे अक्खीणि । (परिक्रम्य) जाव गेहं गच्छिअ जाणामि किण्णुहु संविधा विहिदा ण वेत्ति । एद अमाण गेह । जाव ·vi INTRODUCTION. - पविसामि । (प्रविश्यावलोक्य) जह कोहीपरिवणकाळसारा भूमी णेउब्भामणसुग- न्धो विअ गन्धा सुणिमित्तं विअ परिब्भमन्तो वाडवस्सअजणो । किण्णुखु संविधा विहिदा । आदु बुभुक्खाए ओदणमअंविअ जीवळोअं पेक्खामि । अय्ये! इदो दाव । नटी. अय्य! इआमि । अय्य! दिद्विआ खु सि आअदो । सूत्रधारः- अय्ये! किं अत्थि अह्माणं गेहे को वि पादरासो। नटी-अस्थि । सूत्रधारः -चिर जीव। एव सोभणाणि दत्तिआ होहि । नटी-अय्य! तुवं एव्व पडिवाळेन्ती चिट्ठामि । सूत्रधारः अय्ये! किं अब्भत्थिद। नटी- अस्थि । सूत्रधारः- एवं देवा तुम अस्सासन्तु । अय्ये! किं किं । नटी-घिद, गुळ, दहि, तण्डुळा अस्थि । सूत्रधार: एद सव्वं अह्माणं गेहे अस्थि । नटी-णहि णहि, अन्तळावणे। - सूत्रधारः- ( सरोषम्) आः अणय्ये! एवं दे आसा छिन्दीअदु । अ- भावं च गमिस्ससि । अहं चण्डप्पवादळण्डुओ विअ वरण्डा पच्चादादो दूरं आ- रोविअ पाडिदो मि। नटी मा भाआहि मा भाआहि । मुहुत्त पडिवाळेदु अय्यो । सव्वं सज्जं भविस्सदि । ळद्धं णाम एदं । अज्ज मम उववासस्स अय्यो सहा- ओ होदु। सूत्रधारः किण्णामहेओ अय्याए उववासो। नटी-अभिरूववदी णाम । सूत्रधारः -कि अण्णजादीए । - ·INTRODUCTION. VII - साहु चुण्णगोट्ट! साहु। - नटी-आम । सूत्रधार:- सव्वं दाव चिट्ठदु । कोणु दाणि अय्याए उववासस्स उव- देसिओ। नटी-इमिणा पडिवस्सएण चुण्णगोट्टेण । सूत्रधारः नंटी जइ अय्यस्स अणुग्गहो, तदो इच्छेअं अमारिसजणजोग्गं क- श्चि बह्मणं णिमन्तेढुं। सुत्रधारः-धम्मिट्ठो खु णिओओ। तेण पादरासो वि मे भविस्सदि । जइ एव्वं, पविसदु अय्या । अहं वि अमारिसजणजोग्गं कञ्चि बह्मणं अण्णे- सामि । नटी-जं अय्यो आणवेदि । (निष्क्रान्ता) सूत्रधारः-किण्णुखु दरिद्दबह्मणं ळभेअ । (विलोक्य ) एसो अय्यचारुदत्त- स्स वअस्सो अय्यमेत्तेओ णाम बह्मणो इदो एव्व आअच्छदि । जाव उवणिम- न्तमि । (परिक्रम्य ) अय्य! णिमन्तिदो सि । आमन्तणस्स मा दरिदत्ति अवम- ण्णेहि । सम्पण्णं अहिदव्वं भविस्सदि । घिदं, गुळ, दहि, तण्डुळा अ सव्वं अ- स्थि । अविअ दक्षिणामासआणि भविस्सन्ति । ( नेपथ्ये) अण्णं अण्णं णिमन्तेदु दाव भव । दरिदओ दाव अहं । सूत्रधारः- घिदगुळदहिसुसमिद्धं धूविअसूवोवदंससंभिण्णं । सक्कारदत्तमिडं भुञ्जीअदु भक्तमय्येण ॥ (निष्कान्तः) स्थापना।"

·The ending of Chruduttı "गणिका- एहि इमं अळङ्कारं गलिअ अय्यचारुदत्तं अहिसरिस्सामो। चेटी- अज्जुए! तह । एदं पुण अभिसारिआसहायभूदं दुद्दिणं उण्ण- मिदं। गणिका-हदासे ! मा खु वढ्ढावेहि । चेटी-एदु एदु भज्जुआ । ( इति निष्क्रान्ते) चतुर्थोऽङ्कः। अवसितं चारुदत्तम् ॥ RAIN- The beginning of Duteryhuluthacha - "(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार) - मूत्रधारः नारायणस्त्रिभुवनैकपरायणो वः पायादुपायगतयुक्तिकरः सुराणाम् । लोकत्रयाविरतनाटकतन्त्रवस्तु- प्रस्तावनप्रतिसमापनसूत्रधारः॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । ( नेपथ्ये) भो! भोः ! निवेद्यतां निवेद्यतां तावत् । सूत्रधारः भवतु विज्ञातम् । एष खलु संशप्तकानीकनिर्वाहके जनार्द- नसहाये धनञ्जये तदनन्तरमुपगतभीष्मवधामर्षितैर्धार्तराष्ट्रः परिवार्य निहतः कुमा- रोऽभिमन्युः । तथाहि- -

·INTRODUCTION.
ix
यान्त्यर्जुनप्रत्यभियानभीता
यतोऽर्जुनस्तां दिशमीक्षमाणाः ।
नराधिपाः खानि निवेशनानि
सौभद्रबाणाकितनष्टसंज्ञाः ॥
( निष्क्रान्तः)
स्थापना।
The ending of Ditayhatotha.hu
" घटोत्कचः-भो भो राजानः! श्रूयतां जनार्दनस्य पश्चिमसन्देशः ।
धर्म समाचर कुरु खजनव्यपेक्षा
यत् काङ्कितं मनसि सर्वमिहानुतिष्ठ ।
जात्योपदेश इव पाण्डवरूपधारी
सूर्यांशुभिः सममुपैष्यति वः कृतान्तः ।।
(इति निष्कान्ता सर्वे)
दूतघटोत्कचमवसितम् ॥"
The beginning of Armáraha:-
नान्यन्ते तत. प्रविशति सूत्रधारः)
सूत्रधार:-
उत्क्षिप्तां सानुकम्पं सलिलनिधिजलादेकदंष्ट्राग्ररूढा-
माक्रान्तामाजिमध्ये निहतदितिसुतामेकपादावधूताम् ।
सम्भुक्तां प्रीतिपूर्व स्वभुजवशगतामेकचक्राभिगुप्तां
श्रीमान् नारायणस्ते प्रदिशतु वसुधामुच्छ्तिकातपत्राम् ॥
(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये! इतस्तावत् ।

·X INTRODUCTION. (प्रविश्य) नटी-अय्य ! इअलि । मूत्रधारः—आर्ये! तव वदनजनितकौतूहलेन स्मितेन निवेदित इवान्तर्गतो भावः । ननु किञ्चिद् वक्तुकामासि । नटी-को एत्थ विमओ, अय्यो भावो त्ति । सूत्रधारः-तेन हि स्वैरमभिधीयताम् । नटी-इच्छेमि अय्येण सह उय्याणं गन्तुं । अस्थि मे तहिं इथिआकर- णीअंणिअमकय्यं । (नेपथ्ये) भूतिक! त्वमप्युद्यानं गच्छ कुरङ्गीरक्षणार्थ, म(द)भावस्थो ह्यञ्जन- गिरिः। मूत्रधारः-आयें ! ननु भवत्या श्रुतम्-उद्यानं गता राजपुत्रीति। तस्मात् सम्प्रति सर्वतः परिगुप्तानि भवन्त्युद्यानानि । प्रतिनिवृत्तायां राजसुतायां स्वैर गमिष्यावः । नटी-जं अय्यो आणवेदि । (निष्कान्तौ) स्थापना।" The ending of drimirikt:-- '(भरतवाक्यम्) भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु । इमामपि मही कृत्लां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ (निष्कान्ताः सर्वे) षष्ठोऽङ्कः। अविमारकस्य षष्ठोऽङ्कः । एषोऽवसितश्च ॥"

·INTRODUCTION, X The beginning of Balacharita " (नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार.) सूत्रधार:- शङ्खक्षीरवपुः पुरा कृतयुगे नाम्ना तु नारायण- स्त्रेतायां त्रिपदार्पितत्रिभुवनो विष्णुः सुवर्णप्रभः । दूर्वाश्यामनिभः स रावणवधे रामो युगे द्वापरे नित्यं योऽञ्जनसन्निभः कलियुगे वः पातु दामोदरः ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । (नेपथ्ये) अहं गगनसञ्चारी । सूत्रधारः-भवतु विज्ञातम् । पतत्यसौ पुष्पमयी च वृष्टिर्नदन्ति तूर्याणि च देवतानाम् । द्रष्टुं हरिं वृष्णिकुले प्रसूतमभ्यागतो नारद एष तूर्णम् ॥ (निष्क्रान्त)" The ending of Balucharta " (भरतवाक्यम् ) इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपत्राका राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ पञ्चमोऽङ्कः। अवसितं बालचरितम् ॥"

·INTRODUCTION.
The beginning of Madhyamaryayoga
"(तत. प्रविशति सूत्रधारः)
सुत्रधार:-
Mummig
पायात् स वोऽसुरवधूहृदयावसादः
पादो हरेः कुवलयामलखानीलः ।
यः प्रोद्यतस्त्रिभुवनैकमणे रराज
वैद्यसंक्रम इवाम्बरसागरस्य ॥
एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यने शब्द
इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि ।
(नेपथ्ये)
भोस्तात! कोनुखत्वेषः ।
सूत्रधारः-भवतु विज्ञातम् ।
भोःशब्दोच्चारणादस्य ब्राह्मणोऽयं न संशयः ।
त्रास्यते निर्विशवेन केनचित् पापचेतसा ॥
(नेपभ्ये)
भोस्तात! कोनुखल्वेषः ।
सूत्रधार:-हन्त दृढं विज्ञातम् । एष खलु पाण्डवमध्यमस्यात्मजो हिडि-
म्बारणिसम्भूतो राक्षसाग्निरकृतवैरं ब्राह्मणजनं वित्रासयति । भोः! कष्टं कष्टं
खल पत्नीसुतपरिवृतस्य ब्राह्मणस्य वृत्तान्तः । अत्र हि,
श्रान्तैः सुतैः परिवृतस्तरुणैः सदारो
वृद्धो द्विजो निशिचरानुचरः स एषः ।

·INTRODUCTION.
व्याप्रानुसारचरितो वृषभः सधेनुः
सन्त्रस्तवत्स इव (चा)कुलतामुपैति ॥
(निष्कान्त)
स्थापना।"
The ending of Madhyamavyayoya"-
4-
"भीमसेनः-हिडिम्बे ! इतस्तावत् । वत्स! घटोत्कच ! इतस्तावत् ।
तत्रभवन्तं केशवदासमाश्रमपदद्वारमात्रमपि सम्भावयिष्यामः ।
यथा नदीनां प्रभवः समुद्रो
यथाहुतीनां प्रभवो हुताश. ।
यथेन्द्रियाणां प्रभवं मनोऽपि
तथा प्रभु! भगवानुपेन्द्रः ॥
(निष्कान्ताः सर्वे)
मध्यमव्यायोगोऽवसितः॥"
The ending of "Karnabhára —
"कर्ण:-अये शब्द इव श्रूयते । किन्नुखल्विदम् ।
शङ्खध्वनिः प्रलयसागरतुल्यघोषः
कृष्णस्य वा नंनु भवेत् स तु फल्गुनस्य ।
नून युधिष्ठिरपराजयकोपितात्मा
पार्थः करिष्यति यथाबलमद्य युद्धम् ॥
शल्यराज! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः ।

·xiv INTRODUCTION. शल्यः बाढम् । ( निष्क्रान्तौ) कर्णभारमवसितम्॥ The beginning of Urubhungu – - "(नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार. ) सूत्रधार:- भीष्मद्रोणतटां जयद्रथजलां गान्धारराजहूदां कर्णद्रौणिकृपोर्मिनक्रमकरां दुर्योधनस्रोतसम् । तीर्णः शत्रुनदी शराससिकतां येन प्लवेनार्जुनः शत्रूणां तरणेषु वः स भगवानस्तु प्लवः केशवः ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । (नेपथ्ये) एते स्मो भो! एते स्मः । सूत्रधारः-भवतु विज्ञातम् । .... .... .... .. .... .... .... .... स्थापना।" - The ending of Urubhunga.- "बलदेवः- याम्येष सज्जनधनानि तपोषनानि

·INTRODUCTION
XV
धृतराष्ट्र:
-
पुत्रप्रणाशविफल हि धिगस्तु राज्यम् ।
अश्वत्थामा
यातोऽद्य सौप्तिकवधोद्यतबाणपाणि-
गां पातु नो नरपतिः शमितारिपक्षः ॥
(निष्कान्ताः सर्वे)
"
ऊरुभङ्गमवसितम्॥
The beginning of the Vataha (of unknown name)
"(नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः)
सूत्रधारः-
पादः पायादुपेन्द्रस्य सर्वलोकोत्सवः स वः ।
व्याविद्धो नमुचिर्येन तनुताम्रनखेन खे ॥
एवमामिश्रान् विज्ञापयामि । किन्नुखलु मयि विज्ञापनन्यने शब्द इव
श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि ।
(नेपथ्ये)
भो भोः प्रतिहाराधिकृताः! महाराजो दुर्योधनः समाज्ञापयति ।
-
सूत्रधारः भवतु विज्ञातम् ।
उत्पन्ने धार्तराष्ट्राणां विरोधे पाण्डवैः सह ।
पर्येति मन्त्रशालायां भृत्यो दुर्योधनाज्ञया ॥
( निष्कान्तः)
स्थापना।

·xvi INTRODUCTION. (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः) - अद्य भो भोः प्रतिहाराधिकृताः! महाराजो दुर्योधनः समाज्ञापयति सर्वपार्थिवैः : सह मन्त्रयितुमिच्छामि । तदाहूयन्तां सर्वे राजान इति । अये अयं महाराजो दुर्योधन इत एवाभिवर्तते । य एषः , श्यामो युवा सितदुकूलकृतोचरीयः सच्छत्रचामरवरो रचितानरागः । श्रीमान् विभूषणमणिद्युतिरञ्जिताको नक्षत्रमध्य इव पर्वगतः शशाङ्कः ॥ ( ततः प्रविशति दुर्योधन. ) - दुर्योधनः- उद्धृतरोषमिव मे हृदयं सहर्ष प्राप्तं रणोत्सवमिमं सहसा विचिन्त्य । इच्छामि पाण्डवबले वरवारणाना- मुत्कृत्तदन्तमुसलानि मुखानि कर्तुम् ॥ काञ्चुकीयः-जयतु महाराजः । महाराजशासनात् ससानीतं सर्वराजम- ण्डलम् । दुर्योधनः--- सम्यक् कृतम् । प्रविश त्वमवरोधनम् । काञ्चुकीयः- यथाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रान्तः) दुर्योधनः- आयौं! वैकर्णवर्षदेवौ! उच्यताम्-अस्ति ममैकादशाक्षौहिणी! णि)। बलसमुदयस्यास्य कः सेनापतिर्भवितुमर्हतीति । किमाहतुर्भवन्तौ~-महान् सल्वयमर्थः । मन्त्रयित्वा वक्तव्यमिति । सदृशमेतद् , भागम्यतां मन्त्रशालामेष प्रविशामः । आचार्य! अभिवादये। प्रविशतु भवान् मन्त्रशालाम् । पितामह! अभिवा- दये । प्रविशतु भवान् मन्त्रशालाम् । मातुल! अभिवादये । प्रविशतु भवान् मन्त्र- .

·INTRODUCTION. xvu शालाम् । आर्यौ वैकर्णवर्षदेवौ! प्रविशतां भवन्तौ । भो भोः सर्वक्षत्रियाः! स्वैर प्रविशन्तु भवन्तः । वयस्य कर्ण! प्रविशावस्तावत् । (प्रविश्य) आचार्य! एत- दासनमास्यताम् । पितामह! एतदा(सनमा )स्यताम् । मातुल! एतदासनमास्य- ताम् । आर्यों वैकर्णवर्षदेवौ! आसाता भवन्तौ। भो भोः सर्वक्षत्रियाः! स्वैरमास- तां भवन्तः । किमिति किमिति महाराजो नास्त इति । अहो सेवाधर्मः । भव- त्वय The beginning of Abhishehunutaku - “( नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार. ) सूत्रधारः यो गाधिपुत्रमखविघ्नकराभिहन्ता युद्धे विराधखरदूषणवीर्यहन्ता । दर्पोद्यतोल्बणकबन्धकपीन्द्रहन्ता पायात् स वो निशिचरेन्द्रकुलाभिहन्ता ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । (परिक्रम्यावलोक्य) अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । (नेपथ्ये) सुग्रीव! इत इतः । .... .... .... .... .... ... .... .... .... स्थापना ।"

·xyu
INTRODUCTION
The ending of Abhishekaustuka
--
"(भरतवाक्यम् )
भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु ।
इमामपि मही कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥
( निष्कान्ताः सर्वे)
सप्तमोऽङ्कः।
अभिषेकनाटकं समाप्तम्।
The beginning of Pratimcnrituha -
-
"(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः)
सूत्रधारः
सीतामवः पातु सुमन्त्रतुष्टः सुग्रीवरामः सहलक्ष्मणश्च ।
यो रावणार्यप्रतिमश्च देव्या विभीषणात्मा भरतोऽन्यसर्गः ॥
(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आय! इतस्तावत् ।
(प्रविश्य)
नटी-अय्य! इअलि ।
सूत्रधारः
आयें! इममेवेदानीं शरत्कालमधिकृत्य गीयतां तावत् ।
-
नटी-अय्य! तह । (गायति)
सूत्रधारः
अस्मिन् हि काले,
-
चरति पुलिनेषु हंसी काशांशुकवासिनी सुसंहृष्टा ।

·INTRODUCTION. xix । नेपथ्ये) अय्य! अय्य! सूत्रधारः-भवतु विज्ञातम् । मुदिता नरेन्द्रभवने त्वरिता प्रतिहाररक्षीव।। (निष्कान्तौ) स्थापना।" The ending of Prutimanataka.- "(भरतवाक्यम् ) यथा रामश्च जानक्या बन्धुभिश्च समागतः । तथा लक्ष्म्या समायुक्तो राजा भूमि प्रशास्तु नः ॥ (निष्कान्ताः सर्वे) सप्तमोऽङ्कः। प्रतिज्ञानाटकं समाप्तम् ॥” Mutual resemblance in common Besides exhibiting a structural simularity, these plays al-o contain, as the above quotations will show, social passages among the plays g the sentenen, "एवमार्यमिश्रान् विज्ञाप- यामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि" is found in all plays except Pratina, Chåruduttu, Avunaraku, Pratima and Karnabhára Agam the Slola .- "इमा सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपत्राकां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥"

·INTRODUCTION, appears as the Bhurata lähyu both in Sræpnandtahu and in Balacharita, The passage. startat Tra: * PROFESI इमामपि मही कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥" is seen in the play, I rutrjncen lomaraha and husehha, and the latter half of the Slokut occurs in Prenzharitru also The practice of suggesting names of the principal dramatis persona in the bencdictory veise is alıhe in Prutyna, Fumhurulu, Pratime, and Srupnanataka. The Sloka - "लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥ appears in the first Act of both (hârulutta and Balachurita. The passage, "कि वक्ष्यतीति हृदय परिशङ्कित मे" OCC112- in the 6th Act of Srapnunatuhu and al-> m the 4th Act of Abhishekunâtuha The part, “धर्मस्नेहान्तरे FUTFATT of Sloka 14 seen in both the second Act of Pratima and in the sixth Act of Abhishekauciului M.ins" more points of similarity of this kind can be observed in the plays As indicated by theme pomts of clone »milarity, it is very likely that all these plars are the work of the same author The authoishipa the plays As neither the name of the authoi noi that of the work is mentioned in the Sthapina of these plays, it seomy to me that they must have been written before such a practice came into vogi. Having regul to the val10n15 poetic excellences wluch will be beroalter noticed, I hould think that the author was a gioat pout of antiquity and of wich 1.nown What we have till now known as Srapnu rasavautu, though only in Harne, from ancient works of such great authors als schicês pühend aumptapala and others may in all probam bility be the same work on the Graprantinku, which is perhaps only a contacted foun of the full nane; foi, in Sajmuinataka, we have the description of primer l'itsarīju's dream about täsur adattcê Thos considerations make me ingaid thus series of plays with unusual appreciation, for it is well-known that Sruphuvé surudatla which was till now. thought to have been loont for ever Watts composed loy the great poet ·INTRODUCTION. Bhasa as the following sloka of Rajasekhare in Sithtimuktavali shows :- भासनाटकचक्रेऽपिच्छेकैः क्षिप्ते परीक्षितुम् । स्वमवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्न पावकः॥" This great poet it is who is enshrined in the passage in the Prastavana of Malavikärnımıtra by Kalidasa, "प्रथितयशसां भाससौमिल्लकविपुत्रादीना प्रबperalatt" and in the following slohu by Bhatta Bana in Harshacharita, सूत्रधारकृतारम्भैर्नाटकैर्बहुभूमिकैः । सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ॥" These Natakas are thus seen to be the work of Bhâsa as the epithet "सूत्रधारकृतारम्भैः" by which Bhatta Bänu in the above sloka qualifies Bhasa's Nätahas applies to those pluys, for every one of them begins with the stage duection, "नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः As the manuscript of Svapnarásaraduttu, the best known of the series, was moth-eaten in several places and the Other manuscript copies discovered manuscripts of Chårudatta and Karnabhâra were incomplete, I tried to obtun complete manuscripts of these plays, with a view to edit and publish them With this end in view, I addressed several sanskrit Scholars, European as well as Indian Many of them replied to say that even these manuscupts, however incomplete, of Bhása's Nätakas which had long been regarded as lost, were in themselves a very great acquisition, but fortunately, I was able to obtain a completo, though not correct, manuscript of each of the two plays Svapna and Pratynayaugandharayana This was trom my esteemed friend, Pandit A Anantacharya of Mysore who was kind enough to send me a copy of his copy of the manuscript he had obtained from Kerala At the end of this manuscript copy of Svapnanataka is written, Fah9149GTI FAIE". This agrees with what we supposed to be the full name of Svapnanataka At the end of the manuscript of Pratunanataka is written the full name, Pratınayaugandharayana After this, (luring another tour, I obtained at Hari- . pad, a manuscript of Avinarki fron Mi Subuhminia Muttatu of Pattiyal With the help of these manuscripts, three plays have ·xxii INTRODUCTION. already been examined for the Press, and the others are being gone through. Thus Svapnuvasavadatta with the aid of the new manuscript has assumed a complete form, anil I feel fully rewarded for iny pains on this account. I am deeply indebted to Pandit Anantacharya-for his kinduess in sending me lus manuscript When Svapnaveisavadatta was just in the Press, another manuscript of it was secured from Kuishnan Tantu of Thazhaman Matham in Chengannui, and separate manuscripts of Pratimayangandharayana and of Abhishekanataka were also obtained from the same source to Doubtless, it is to this Sramurásavalatta of ours that Vandyaghatiya Sar vânandu, who lived about 1159 A D. of Enquiry as the Chustin ca 1cfers, when he, in his Amarukosa- Bbasa's age tiläsarrasiat, says in commenting on the Sloka, "शृङ्गारवीरकरुणा" that स्वदिशमात्मसात्कर्तुम् उदयनस्य पद्मावतीप- Furetsizkr: Farhaga, atzerria स्वप्नवासवदत्ते, तृतीयस्तस्यैव वासवदत्तापरिणयः कामश- FT:". Arhär yabkınaraguptupádu who lived in the 9th Centuy A D speaks of Srapnava suvadatta in his Bharatanatyavedamu rata "merce FRET ETT Fhardagar". Theiem another Nalaka also is mentioned under the name of Dardrachárudatta I think that it is our Chårudattanuitaka Vâmana who flourished long before Ânandavarilhanu, the authoz of Dhranyáloke of the 9th century A. D, quotes in the second Adhyâya of the fifth Adhikarana of his Kinyalunkárasútravritti, the following sloka which occurs in the fourth Act of Srapnavasccuudutta "शरच्छशाङ्कगौरेण वाताविद्धेन भामिनि!। काशपुष्पलवेनेदं साश्रुपातं मुखं मम ॥" " यो भर्तृपिण्डस्य In the very same Adhyâya is also quoted the passage. gwa", which is the fourth pada of a certain sloku in the fourth Act of Pratimayungandharayana In the first Adhyayue of the fifth Adhikarana of the same work is quoted the sloku, ·INTRODUCTION xxiii "यासां बलिर्भवति मगृहदेहलीनां हंसैश्च सारसगणैश्च विलुप्तपूर्वः । तास्वेव पूर्वबलिरूढयबाकुरासु बीजाञ्जलिः पतति कीटमुखावलीढः ॥" The former half of which occurs in the first Act of Chåruduttunataka the sloha - "लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्निष्फलतां गता ॥" which occurs in the first Act of both Balacharta and Chårudatta is quoted by Dandin of the 6th century A D, in, the second Parichchheda of his Karyadarsa - "लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जन नभः । इतीदमपि भूयिष्ठमुत्प्रेक्षा लक्षणान्वितम् ॥" The Âiya, "सञ्चितपक्ष्मकपाटं नयनद्वारं स्वरूपतडनेन (१) उद्धाव्य सा प्रविष्टा हृदयगृहं मे नृपतनूजा ॥" is quoted in page 152 in the 3rd Udyota of Dhranyálokalochana as being taken from Svapnavâsavadatta. But I should think that this sloka is not from Swapnavāsavadatta, for it is found in none of the three manuscripts of ours. Besides, this sloka apparently signifies the springing up of love for a lady at first sight. It should be either foi Väsavadattâ or Padmaratı. But it could not be for the former, for the troubled thoughts of a lover for his far off lady appear in this Nataka only long after a happy wedded life; nor could it be for the latter, for she was offered to Vatsarąja even without his request at a time when he was much afflicted with thoughts of Våsavadatta. This surely could not be the occasion foi describing his love foi Padmarati It is thus seen that this Sloka could not find a place in Svapnarásaradatta, Hence.

·rxiv
INTRODUCTION.
we could not infer that this was an omission in the readings of some
manuscripts owing to the Vatak having ceasel from cuiculation Aguin,
in the explanation of the 85th Kárku of the 6th l'arrchhedu of the
Sähutyadarpuna, the Slohu
-
"उत्साहातिशयं वत्स! तव बाल्यं च पश्यतः ।
मम हर्षविषादाभ्यामाक्रन्त युगपन्मनः ॥"
is quoted from Balacharita as occurring therein
But, this Sloka may
very likely be taken from a Balathurita clating to Sri Rama, foi the com-
mentator of the Sahityaclarpana, in explamıng the above Sloha adds that
it is addressed by Parasurama to Sri Rama And so it is that this sloka
18 not found in oui Balacharta which relates to Sri Krishna
Bhämaha, in the fourth chapter of his Kävyalankara illu-trates
Nyayari odha as follows.-
विजिगीषुमुपन्यस्य वत्सेशं वृद्धदर्शनम् ।
तस्यैव कृतिनः पश्चादभ्यधाचारिशून्यताम् ॥ ४० ॥
अन्तर्योधशताकीर्णं सालकायननेतृकम् ।
तथाविधं गजच्छद्म नाज्ञासीत् स स्वभूगतम् ॥ ४१ ॥
यदि वोपेक्षितं तस्य सचिवैः स्वार्थसिद्धये ।
अहो नु मन्दिमा तेषां भक्तिर्वा नास्ति भर्तरि ॥ ४२ ॥
शरा दृढधनुर्मुक्ता मन्युमद्भिररातिभिः ।
मर्माणि परिहृत्यास्य पतिष्यन्तीति कानुमा ॥ ४३ ॥
हतोऽनेन मम भ्राता मम पुत्रः पिता मम ।
मातुलो भागिनयश्च रुषा संरब्धचेतसः ॥ ४४ ॥
अस्यन्तो विविधान्याजावायुधान्यपराधिनम् ।
एकाकिनमरण्यान्यां न हन्युर्बहवः कथम् ॥ ४५ ॥
नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भयो येऽभिप्रायं कवेरिमम् ।
शास्त्रलोकावपास्यैव नयन्ति नयवेदिनः ॥ १६ ॥

·INTRODUCTION. XXY सचेतसो वनेभस्य चर्मणा निर्मितस्य च । विशेषं वेद बालोऽपि कष्टं किन्नु कथंनु तत् ॥ ४७॥" The subject reviewed by Bhämaha abote, is seen in its entiety in Pratijnânâtrka. Moreover the Prakut passage. "अणेण मम भादा हदो, अणेण मम पिदा, अणेण मम सुदो" in the first Act of Pratinânâtrká is quoted in the form of veise, " हतोऽनेन मम भ्राता मम पुत्रः पिता मम" by Bhâmaha, in his enquy on Ayâyavrrodha The name itself of the Natika is not mentioned by Bhâmaha, probably on account of the Natika having been well-known in his days The subject of Bhâmaha's enquiry 18 found in the Brihatkatha also, This should not lead one to infer that Bhämaha had Brihatkatha in view, and not Pratiznánátiká; for the passage, "हतोऽनेन मम भ्राता quoted by Bhámaha occurs in Pratund, while nothing authorises us to infer that the same passage occurs in Brihathatha The fact however is, as we will show piesently, Brihatkatha was wiitten only after the age or Bhámaha. Bhamahacharya, it seems to me, must have lived long prof to Kalidasa. Foi while he mentions such names of poets and poems as Medhavi, Râmasarma, Asmakaramsa, Ratnaharana, Achyutottara all unknown to us, he has never mentioned the name of Kálidasa of world-wide fame or any of his works of supreme excellence. But had Bhåmaha ever seen the poems of Kálidása, he would have of course mentioned them 01 made them also as in the case of Pratyynánátika, subject of has criticism Bhamaha in has “युक्तायुक्तविचार" (enquiry into poetic conceits) speaks of the fashion of making messengers of clouds, wind &c.- "अयुक्तिमद् यथा दूता जलभृन्मारुतादयः । तथा भ्रमरहारीतचक्रवाकशुकादयः ॥४२॥ भवाचोऽव्यक्तवाचश्च दूरदेशविचारिणः । कथं दूत्यं प्रपद्येरनिति युक्त्या न युज्यते ॥४३॥ यदि चोत्कण्ठया तत्तदुन्मत्त इव भाषते । तथा भवतु भूनेदं सुमेधोभिः प्रयुज्यते ॥१४॥ (Bhamalha's Kavyalankāra Parichchheda 1.)

·xxvi INTRODUCTION. From this, we cannot conclude that Bhanahu was conversant with the lioem, Meghalūtu, lou then we could as well infe that he kucw also of Suhasan_lesu wiitten by a poet of yesterday Hence, I think that, by these slokas, ou Acharya only teaches us generally that the fashion in some of our Káryas of lovers sending messages through such inanimate object- as the wind, the moon, the clouds and such living inaiticulate cicatuies as the bee, the Chakraráka and the parrot is not desirable oni occasions when the sender of the message is in a state of sobiiety. Bearing in mund this instruction of our Acharya, Kálidása, with his keen sense of poetic propuiety obseiten, in defence of his message through the cloud, at the beginning of Meghaduta:- "धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क मेघः सन्देशार्थाः क पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः। इत्यात्सुक्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाचे कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥" (पूर्वमेघ. ५) Thus it is een that Bhámahu lived much 1:1101 to Kálidasa Again in the passage, 'प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान्" of Meghadata, Kalidusce speaks of the aged villagors of Avanti, clever in zelating the story of Oduyuna This may lead one to believe that the old villagers of Aranti at the time of Kaldása might have seen Udayana in their younger days and that Udayana's age must be only a little earlier than Kalidása’s. Il' so, how can Bhamaha's priority to Kalidasa hold good, seeing that Bhamaha dues not even hint at Vatsaraja's próxinnty in time, but speaks of him as a character of remote history or romance ? But this is not so, for, in the Prestarcani of Maleirkaynamitra, Kalidasa speaks of Bhisa. " of witle snead fame"; प्रथितयशसा भाससौमि- लकविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य वर्तमानकवेः कालिदासस्थ क्रियायां कथं बहुमान: and he regards the works ok Bhasa as belonging to a very anelent date. “पुराणमित्येव न साधु सवै न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम्". This means that, in the course of a long period, Bhasa’s fame had been gradually growing uutil in Kalidasa's time it 1 cached its summit; and several centuries should have intervened between Brása and Kalidasa:

·INTRODUCTION, xxyii to justify such language It is certain, therefore, that Bhâsa is far anterior to Kalidasa and Udayana is still farther iemoved from him Hence, Udayana, the hero of Bhâsa's Nataka, has not the slightest chance of being placed a little before Kälıdása. The passage, उदयनhetrallagan GEET" means really this that the old villagers having heard of the ancient romantic stroy of Udayana of their own village are fond of telling the wonderful tale, as all old men are, and not that they have seen Udayana Thus Bhámaha's long priority to Käludása is confirmed Again, Bhamaha in discussing in his Karyalankära the form of a Katha and an Akhyâyrkâ does not mention Brihatkatha which, from the peculiarity of the Katha, desei ves mention in that connection and to which Dandin under the same topio in his Karyadarsa iefers, "भूतभाषामयीं प्राहुरद्भुतार्थी बृहत्कथाम्". I should therefore conclude that, at the time of Blåmaha, Brihatkatha had not come into existence Only after Bhamaha's time, those wonderful and interesting stories were culleil from Itihasas, from Srapravasavadatta and other Kavyas and from folk-love and woven by Gunadhya with additions of his own into that treasure house of stories called Brihatkatha. Gunadhya was a contemporary of Salirahana, the founder of the era of that naine. Bhâmaha's date being thus earlier than Gunadhya's goes back to the first century preceding the Christian The author of oui Natakas deserving of course a date much earlier than that of Bhåmaha, must necessarily be placed not later than the third or second century BC. era St. 7 1 Again, Vishnugupta (alias Chanakya or Kautilya) the great propounder of politics, a contemporary of Chandragupta is known to have' lived in the fourth century B. C In his Kautılíya Arthasástra, where he tells us how, on the eve of waı, ministers and priests should breathe spirit and enthusiasm into soldiers, he obscrves, 'तुल्यवेतनोऽस्मि, भवद्भिः सहभोग्यमिदं राज्यं, मयाभिहितः परोऽभिह- न्तव्यः' इति, वेदेष्वप्यनुश्रूयते समाप्तदक्षिणानां यज्ञानामवभृथेषु ‘सा ते गतिर्या शूराणामिति, अपीह 'यान् यज्ञसङ्घस्तपसा च विप्राः स्वगैषिणः पात्रचयैश्च यान्ति । क्षणेन तानप्यतियान्ति शूराः प्राणान् सुयुद्धेषु परित्यजन्तः ॥' श्लोकौ भवतः ·xviii INTRODUCTION. नवे शरावं सलिलस्य पूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत् तस्य मा भून्नरकं च गच्छेद् यो मर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ॥' इति मन्त्रिपुरोहिताभ्यामुत्साहयेद् योधान्" (Kautılíya's Arthasastra, Adhkarana 10. Adhyâya 3 ) The substance of the passage is that to the biave is ieserved a happy end; those who lose then life in battle attain that which is won by long penance and sacrifices The victorious are ever honoured on earth but he who shrinks from fighting for the royal master by whom he is fed is a sinner destined for hell The slokuoad Traf” which is quoted above is found in the fourth Act of Pratunayaugandharayana addressed to soldiers to stimulate them to fight Now we have to see whether this sloka is borrowed from the nataka by the authoi of Arthasastra or the other way. (When a minister out of policy addresses soldiers on the nobility of death in battle and the sinfulness of shrinking from fighting in the cause of one's master, his works aro not likely to be credited, unless backed by authority. Hence, the first quotation, “Tə faut शराणां" from the sacred sruti This is followed by two slokas which read as cited from a source which, in impoi tance is of equal force with the smritis. Hence the sloka " Ties could not bo the words of the author of the Arthasastra. Further, the fact that it immediately follows anothei quotation also proves it to be a quotation Foi, the previous sloka 677 USE:" is obviously a quotation as the word to which both FT and art refer is not in the slokte, but has to be gathered as shown by the consti uction, from the passage preceding it in the work from which it is quoted Again, Kautilya introduces the two slokas with "अपीह श्लोकौ भवतः" (meaning "here are the two slokas on the subject'') which he never does in cases of his own slokas. Such a statement has significance only as referring to a quotation. Further, in Kavyas, the authors having an easy and graceful command over words express their ideas, scientific or popular, naturally in their own words. But if ever they quote from others' works, they do so with an unmistakable indication. As there is no such indication in Pratijna ·INTRODUCTION, yaugandharāyana, in the case of the sloha Ti," I should think it is Bhâsa's own sloka quoted by Chanakya, the author of the Arthasástra. Thus we see our Bhasa's priority to Chanakya. In the fifth Act of Pratimânataka, in the passage addressed to Ráma by Razana, one Medhátítha is mentioned, " भोः काश्यपगोत्रोऽस्मि साङ्गोपाङ्गं वेदमधीये, मानवीय धर्मशास्त्र, माहेश्वरं योगशास्त्रं, बार्हस्पत्यमर्थशास्त्र, मेधातिथेयायशास्त्रं, प्राचेतसं श्राद्धकल्प च". This lMedhabetha ought to be an eminent Alaharshi and not the commentatoi of Manu, for he is mentioned along with such high names, as Manu, Mahesvara, Brihaspati and Prachetas. Thus, there is no ieason for suspecting the age of Bhâsa to be posterior to that of Medhatithi, the commentator of Manu. The characteristic merits of these Nâtahas are also in consonance with their extieme antiquity The manner of ex- The merits of the works pression in them is quite unique, for then language 18 so clean, lofty and majestic, as well as sweet and charming; and it is very seldom, if at all, that we meet with such excellences in works which are less than ten centuries old > 1. The sentences are everywhere ieplete with a wealth of ideas, beautifully expressed, which cultured minds will highly appreciate 2. The varied and subtle manifestations of objects in different conditions and environments are graphically desciibed, so as to be realized vividly by learned men 3. Again, our celebrated poet who is always mindful of the Rasas, nowhere appears to be wanting in brevity 01 appropriateness of expression, nor does he fail to use adequate words or to convey proper meaning, so as to suit the sentiments expressed 4 It cannot be said that we do not meet with, in the works of one or two Very famous poets, sweetness of expression or ease of language; but those qualities seem to have rattained perfection in these dramatic works. That these dramas issued forth from the mouth of the poet as freely as breath itself, will be apparent to all learned men, on examination In every way, it appears to me that the elegance of diction ag well as exposition in these dramas is only a different but a more pleasing form of Rishisuktis, ·INTRODUCTION. On a close study of every one of these Rúpakas, the various merits herein detailed and even mole can be easily discerned by learned mon. To illustrate every one of these points would require a detailed explanation and elaboration of ideas which would far exceed the short compass of an introduction. Hence, I do not desire to do so, but shall only quote a few slokas from every one of these Nátakas, just to illustrate the flow of language The following voise taken from Svupravásaradattu is addressed by Yaugandharayana to Väsavadatta who was soiely afflicted' at being asked to get out of the way, in the forest, by Padmavati's attendants.-- "पूर्व त्वयाप्यभिमतं गतमेवमासी- च्छ्राध्यं गमिष्यसि पुनर्विजयेन भर्तुः । कालक्रमेण जगतः परिवर्तमाना चक्रारपक्किरिव गच्छति भाग्यपतिः॥" (Anka 1 sloka 1.) The saying of Vatsaraja illustrates that a kind reception should meet with equal hospitality. "गुणानां वा विशालानां सत्काराणां च नित्यशः । कर्तारः सुलभा लोके विज्ञातारस्तु दुर्लभाः ॥" (Anka 4. sloka 9.) The necessary results of labour are thus exemplified in Pratijna nátika:- - "काष्ठादमिर्जायते मथ्यमानाद् भूमिस्तोयं खन्यमाना ददाति । सोत्साहानां नास्त्यसाध्यं नराणां मार्गारब्धाः सर्वयलाः फलन्ति ॥" (Anku 1. sloka 18.) The following are the essentials of a bridegroom according to Mahasena:--

·INTRODUCTION,
"कुलं तावच्छाध्यं प्रथममभिकाङ्के हि मनसा
ततः सानुक्रोशं मृदुरपि गुणो ह्येष बलवान् ।
ततो रूपे कान्ति न खलु गुणतः स्त्रीजनभयात्
ततो वीर्योदग्रं न हि न परिपाल्या युवतयः ॥"
(Anka 2. sloka 4)
The feelings of a buide's mothei are thus porti ayed.-
"अदत्तेत्यागता लज्जा दत्तेति व्यथितं मनः ।
धर्मस्नेहान्तरे न्यस्ता दुःखिताः खलु मातरः ।।'
(Anka 2 sloka 14.)
The anxieties of a piecepto in reference to a pupil, are described
by Dronacharya in Pancharátra.-
-
अतीत्य
बन्धूनवलवय मित्रा-
ण्याचार्यमागच्छति शिष्यदोषः ।
बालं ह्यपत्यं गुरवे प्रदातु-
नैवापराधोऽस्ति पितुर्न मातुः ॥"
(Anka 1 sloka 18)
The next sloka brings out the fear of Yudārishthira, lest the vices of
Dhartarashtras should be imputed to them:
"एकोदकत्वं खलु नाम लोके
मनस्विनां कम्पयते मनांसि ।
वैरप्रियस्तैर्हि कृतेऽपराधे
यत्सत्यमस्माभिरिवीपराद्धम् ॥"
(Anka 2. sloka 9.)
Viráta’s praise of a war rior's deeds is contained in the following
sloka:

·INTRODUCTION.
"ताडितस्य हि योधस्य श्लाघनीयेन कर्मणा ।
अकालान्तरिता पूजा नाशयत्येव वेदनाम् ॥"
(Ankae sloka28)
Here is a description of darkness as given in Chârudatta:-
:-
'सुलभशरणमाश्रयो भयानां
वनगहनं तिमिरं च तुल्यमेव ।
उभयमपि हि रक्ष्यतेऽन्धकारे
जनयति यश्च भयानि यश्च भीतः॥"
(Anka l. sloka 20)
The thoughts of a thief are here described.
"लुब्धोऽर्थवान् साधुजनाभिमानी
वणिक् स्ववृत्तावतिकर्कशश्च ।
यस्तस्य गेहं यदि नाम लप्स्ये
भवामि दुःखोपहतो न चित्ते ॥"
(Anka 3. sloka 14.)
The following are Dhritarashtra's words of sorrow at Abhimanyu's
death, taken from Dutaghatotkacha
mans
"बहूनां समवेतानामेकस्मिन् निघृणात्मनाम् ।
बाले पुत्र प्रहरतां कथं न पतिता भुजाः॥"
(Slokas 17.)
Chatotkacha's retort to Duryodhana,is given below:-
"न तु जतुगृहे सुप्तान प्रातॄन दहन्ति निशाचराः
शिरसि न तथा प्रातुः पत्नी स्पृशान्ति निशाचराः।
न च सुतवधं संख्ये वृत्तं स्मरन्ति निशाचरा
विकृतवपुषोऽप्युप्राचारा घृणा न तु वर्जिता ॥"
(Sloka 45.)

·INTRODUCTION Xxiii - The heavy responsibilities of a king and a minister as described by them respectively are found in the following धर्मः प्रागेव चिन्त्यः सचिवमतिगतिः प्रेक्षितव्या खबुद्धया प्रच्छाद्यौ रागराषौ मृदुपरुषगुणौ कालयोगेन कार्यों । ज्ञेयं लोकानुवृत्त परचरनयनैमण्डलं प्रेक्षितव्य रक्ष्यो यत्नादिहात्मा रणशिरसि पुनः सोऽपि नावेक्षितव्यः ॥" (Anka 1, sloha 12.) "प्रसिद्धौ कार्याणां प्रवदति जनः पार्थिवबलं विपत्तौ विस्पष्टं सचिवमतिदोषं जनयति । अमात्या इत्युक्ताः श्रुतिसुखमुदारं नृपतिभिः सुसूक्ष्मं दण्डयन्ते मतिबलविदग्धाः कुपुरुषाः ॥" (Inku 1, sloku 5.) - The commencement of the night is described below 'व्यामृष्टसूर्यतिलको विततोडुमालो नष्टातपो मृदुमनोहरशीतवातः । संलीनकामुकजनः प्रविकीर्णचोरो वेषान्तरं रचयतीव मनुष्यलोकः ॥" (Anka 2, sloka 13) The supreme efficacy of Fate is shown in the following verse.- " यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः को वा न सिध्यति ममेति करोति कार्यम् । यत्नैः शुभैः पुरुषता भवतीह नृणां दैव विधानमनुगच्छति कार्यसिद्धिः ॥" (Anka 3, sloka 12.) - Effects of darkness (from Baluchurita) are here depicted:- अप्रकाशा इव दिशो धनीभूता इव द्रुमाः ।

·xxxiv
INTRODUCTION.
DUCTION.
सुनिविष्टस्य लोकस्य कृतो रूपविपर्ययः ॥"
(Anka 1, sloka 16 )
"दुर्बिणविणट्ठजोला ळत्ती वट्टइ णिमीळिआकाळा ।
संपाउदप्पसुत्ता णीळणिवषणा जहा गोवी ॥"
(Anka 3, sloka 19.)
The benedictoiy verse in Madhyamavyayoga runs as follows -
"पायात् स वोऽसुरवधूहृदयावसादः
पादो हरेः कुवलयामलखगनीलः ।
यः प्रोद्यतस्त्रिभुवनैकमणे रराज
वैदूर्यसंक्रम इवाम्बरसागरस्य ॥"
(Sloka 1)
Here we have the description of a Rákshasa
सिंहास्यः सिंहदंष्ट्रो मधुनिभनयनः स्निग्धगम्भीरकण्ठो
बचभ्रूः श्येननासो द्विरदपतिहनुर्दीर्घविश्लिष्टकेशः।
व्यूढोरा वज्रमध्यो गजवृषभगतिर्लम्बपीनांसबाहुः
सुव्यक्तं राक्षसीजो विपुलबलयुतो लोकवीरस्य पुत्रः॥"
(Slokka 26.)
Here is Karna's reply to Salya who objects to the giving away of
his armour and car-ring (from Karnabhára).
"शिक्षा क्षयं गच्छति कालपर्ययात्
सुबद्धमूला निपतन्ति पादपाः ।
जलं जलस्थानगतं च शुष्यति
हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति ॥"
(Sloka 19.)

·INTRODUCTION, XXXV . The description of Duryodhana who had fallen down with his thigh broken (from Urubhanga) is contained in this verse. 'श्रीमान् संयुगचन्दनेन रुधिरणानुलिप्तच्छवि- भूसंसर्पणरेणुपाटलभुजो बालव्रत ग्राहितः । निवृत्तेऽमृतमन्थने क्षितिधरान्मुक्तः सुरैः सासुरै- राकर्षन्निव भोगमर्णवजले श्रान्तोज्झितो वासुकिः ॥" क (Sloka 28.) The sorrowful words of Lakshmana as Sita faces the ordeal by fire (अग्निप्रवेश) (from Abhishekanataka) are quoted below.- "विज्ञाय देव्याः शौचं च श्रुत्वाचार्यस्य शासनम् । धर्मनेहान्तरे न्यस्ता बुद्धिर्दोलायते मम ॥" (Anka 6, sloka 21.) Råvana's words expressing that he need not anticipate any dangerous consequences from Rama are contained in - "कथं लम्बसटः सिंहो मृगेण विनिपात्यते । गजो वा सुमहान् मत्तः सृगालेन निहन्यते ॥" (Anka 3, sloka 19.) Rama's utterance in Pratimânataka may be noted: "आरब्धे पटहे स्थिते गुरुजने भद्रासने लविते स्कन्धाच्चारणनम्यमानवदनप्रच्योतितोये घटे। राज्ञाहूय विसर्जिते मयि जनो धैर्येण मे विमितः स्वः पुत्रः कुरुते पितुर्यदि वचः कस्तत्र भो विस्मयः॥" (Anka 1, sloka 4.) The prostration of Räma at his father's feet immediately after he came to know of the royal mandate for his coronation as narrated to Sita, is described in these words.- "समं बाष्पेण पतता तस्योपरि ममाप्यधः ।

·xxxvi INTRODUCTION, पितुर्मे क्लेदितौ पादौ ममापि क्लोदितं शिरः ॥" (Anha 1, sloka 5.) The words addiessed to Rama by Lakshmana who got extremely angry at Karheye's conduct are as follows.- "यदि न सहसे राज्ञो मोहं धनुः स्पृश मा दया स्वजननिभृतः सर्वोऽप्येवं मृदुः परिभूयते । अथ न रुचित मुञ्च त्व मामहं कृतनिश्चयो युवतिरहित कर्तुं लोक यतश्छलिता वयम् ॥" (Anlea 1, slokn 18.) Bharata's feelings of surprise at the prospective sight of his own people may be quoted: - "पतितमिव शिरः पितुः पादयोः स्निह्यतेवास्मि राज्ञा समुत्थापित- स्त्वरितमुपगता इव भ्रातरः क्वेदयन्तीव मामश्रुभिर्मातरः । सदृश इति महानिति व्यायतश्चेति भृत्यैरिवाहं स्तुतः सेवया परिहसितमिवात्मनस्तत्र पश्यामि वेषं च भाषां च सौमित्रिणा ॥" (Anka 3, sloka 3.) Bharata's reply to Kaikeyt may also be cited:-- वयमयशसा चीरेणार्यो नृपो गृहमृत्युना प्रततरुदितैः कृत्स्नायोध्या मृगैः सह लक्ष्मणः । दयिततनयाः शोकेनाम्बाः स्नुषाध्वपरिश्रमै- धिगिति वचसा चोप्रेणात्मा त्वया ननु योजिताः ॥" (Anka 3, slokal6.) Here is another saying of Bharata: "तत्र यास्यामि यत्रासौ वर्तते लक्ष्मणप्रियः । नायोध्या तं विनायोध्या सायोध्या यत्र राघवः ॥" (Anka 3, sloka 22.)

·INTRODUCTION, XXXVII The benedictory verse in the work of unknown name) runs as follows:- पादः पायादुपेन्द्रस्य सर्वलोकोत्सवः स वः । व्याविद्धो नमुचिर्येन तनुताम्रनखेन खे ॥" So far with reference to veise The superior excellenen of sentences which are not subject to the restrictions of vei sification is everywhere to be observed in these Rûpakas It Ivally sui passen in grandeui the style of other works and is in comparable A pero-l of the work will make tlus clear, hence no illustrativas die given There is no path trodden by great poets like Kalidasa, but is pioneered by Bhásu. There are many points of Bhasa's followers similarity to Bhâsa's works in Abhijnanasahuntala the best known work of Käludåsa, who has attained unrivalled fame as the prince of poets, since the era of Vikramaditya For example, a sloka in the fourth Act of Abhishekanataka ians thus:- " यस्यां न प्रियमण्डनापि महिषी देवस्य मन्दोदरी स्नेहाल्लुम्पति पल्लवान् न च पुनर्वीजन्ति यस्यां भयात् । वीजन्तो मलयानिला अपि करैरस्पृष्टबालट्ठमा सेयं शक्ररिपोरशोकवनिका भमेति विज्ञाप्यताम् ॥ There is a similar verse in the fourth Act of Sakuntala.. पातुं न प्रथमं व्यवस्यति पयो युष्मास्वपीतेषु या नादत्ते प्रियमण्डनापि भवतां स्नेहेन या पल्लवम् । आये वः कुसुमप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम् ॥ Here it may be observed that there is not only similarity of ideas between the two slokas but the very same sweet and melodious expressions, such as 'प्रियमण्डनापि', 'स्नेहात्', 'पल्वान्', 'सेयं', are used by Kålıdása also. Again in the first act of Balacharita, the following verse has refercnce to Devaki, who, having enti usted the child to Väsum ·xxxvii INTRODUCTION. deva seems, as it were, to proceed towards two different directions; her body going towards her place of confinement, but her mind towards the child:- "हृदयेनेह तत्राङ्गैर्द्विधाभूतेव गच्छति । यथा नभसि तोये च चन्द्रलेखा द्विधा कृता ॥" Thrre is a striking similauty between thuis verse and the following one in the first Act of Sakuntalu:- "गच्छति पुरः शरीर धावति पश्चादसंस्तुतं चेतः । चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य ॥" The following line in the first Act of Svapnavāsavadatta, viz., "विसब्ध हरिणाश्चरन्त्यचकिता देशागतप्रत्ययाः", is, by a slight change, rendered thus in the first Act of Sakuntala:- "विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगाः". Similarly, there may be observed several other points of resemblance between the works of Bhase and those of Kálidāsu. Again, such striking similarities can be clearly noticed in Bhava- Whati's works also, on a close examination As instances may be taken from Atreyl's discourse in the 2nd Act of Uttararâmacharita which closely follows that of the Brahmachári in the first Act of Svapnavasavadatta, as also that of the Vidyadhara in the sixth Act which follows a similar discourse in the sixth Act of Abhishekanataka. Again, the use of Dandaka in the fifth Act of Malatímadhava bears a strong analogy to the Dandaka form employed in the fifth Act of Avimaraka. The work, known as Mrichinhakatika which is reputed to be older than Kalidasa's plays not only contains many points Mrachchhakatika of similarity to Bhasa's works, but the very same compared sentences are taken wholesale from the one in the other. Thus, several vers and sentences in the Charudattanataka are either literally transcribed, or, are made to undergo but slight alteration in Mrichchhakatika.

·INTRODUCTION XXXLX A verse in the first Act of Charudattanatahu suns thus " यासां बलिर्भवति मद्गृहदेहलीनां हंसैश्च सारसगणैश्च विभक्तपुष्पः । तास्वेव पूर्वबलिरूढयवाङ्कुरासु बीजाञ्जलिः पतति कीटमुखावलीढः ॥" The corresponding verse in Iruhchhukatihu is the following: "यासां बलिः सपदि मद्गृहदेहलीनां हंसैश्च सारसगणैश्च विलुप्तपूर्वः । तास्वेव संप्रति विरूढतृणाङ्कुरासु बीजाञ्जलिः पतति कीटमुखावलीढः ॥" Again, in the thuid Act of Chârudattanatuhu, the following slohu Occurs:- " मार्जारः प्लवने वृकोऽपसरणे श्येनो गृहालोकने निद्रा सुप्तमनुष्यवीर्यतुलने ससर्पणे पन्नगः । माया वर्णशरीरभेदकरणे वाग् देशभाषान्तरे दीपो रात्रिषु संकटे च तिमिरं वायुः स्थले नौर्जले ॥" The third Act of Mrzchchhukatiku also contains a sloka correspondang to it. - "मार्जारः क्रमणे मृगः प्रसरणे श्येनो गृहालुञ्चने सुप्तासुप्तमनुष्यवीर्यतुलने श्वा सर्पणे पन्नगः । माया रूपशरीरवेषरचने वाग् देशभाषान्तरे दीपो रात्रिषु संकटेषु डुडुमो वाजी स्थले नौजले ।" Similarly in the fourth Act of Chárudatta and Mrichchhakatika respectively, there are the following slokas.- "विषादसस्तसर्वाङ्गी संभ्रमोत्फुल्ललोचना ।। मृगीव शरविद्धाङ्गी कम्पसे चानुकम्पसे ॥"

·XL INTRODUCTION "विषादस्रस्तसर्वाङ्गी संभ्रमभ्रान्तलोचना । नीयमाना भुजिष्यात्वं कम्पसे नानुकम्पसे ॥" These are the words of Sutridhärr in ('håruduttu - " किण्णु खु अज्ज पचूस एव्व गेहादो णिक्खन्तस्स बुभुक्खाए पुक्खर- पत्तपडिदजळबिन्दू विअ चळचळाअन्ति विअ मे अक्खीणि । (परिक्रम्य) जाव गह गच्छिअ जाणामि किण्णुखु संविधा विहिदा ण वेत्ति । एद अह्माणं गेहं । जाव पविसामि ।" The same idea is expressed in 1/mehshhukatzku in the following terms ........ ..चिरसङ्गीदोवासणेण सुक्खपोक्खरणाळाई विअ मे बुभुक्खाए मिळाणाई अङ्गाइ । ता जाव गेहं गदुअ आणामि अत्थि किं पि कुटुम्बिणीए उववादिअंण वेत्ति । (परिक्रम्यावलोक्य च) एद तं अह्माण गेहं, ता पविसामि ।" At the beginning of the second Act of (hiruduttu, there occur the following sentences. "गणिका तदो तदो। चेटी-अह्महे ण किञ्चि मए भणिद । किं तदो तदो त्ति । गणिका-हले ! किं मए मन्तिदं ॥" Similar expressions occur in Mrichenhakutila also:- "वसन्तसेना-हल्ले! तदो तदो। चेटी अज्जुए ! ण किंपि मन्तोस । कि तदो तदो। वसन्तसेना-किं मए भणिदं । चेटी-तदो तदो चि॥" - Again, the third Act of Chårudatta contains the following: चारुदत्तः-वयस्य ! वीणा नामासमुद्रोत्थितं रत्नम् । कुतः,' ·INTRODUCTION XLi “विदूषकः-कामं पसंसेदु भवं । मम खु दाव गाअन्तो मणुस्सो इथिआ वि पठन्ती उभअ आदरं ण देदि । गाअन्तो दाव मणुस्सो रत्तसुमणावेद्विदो विअ पुरोहिदो दिढं ण सोभइ । इथिआ वि पठन्ती छिण्णणासा विअ घेणुआ अदिविरुवा होइ।" Similarly in Mrichchhahatika- चारुदत्तः-अहो अहो साधु साधु रेभिलेन गीतम् । वीणा हि नामा- समुद्रोत्थितं रत्नम् । कुतः” विदूषकः-मम दाव दुवेहिं जेव्व हस्सं जाआदि। इथिआए सक्कम पठन्तीए मणुस्सेण अ काळिं गाअन्तेण । इथिआ दाव सक्का पठन्ती दिण्ण- णवणस्सा विअ गिट्ठी अहिअं सुसुहाअदि । मणुस्सो वि कालिं गाअन्तो सुक्ख- सुमणोदामवेडिदो वुट्ठपुरोहिदो विअ मन्तं जवन्तो दिढ मे ण रोअदि ।" The fourth Act of Chårudatta has the following सज्जलक:-मदनिके! किं न पर्याप्त, द्वितीयमप्यनार्य करिष्यामि । न खस्वत्र शस्त्रेण कश्चित् परिक्षतो व्यापादितो वा ।" Similar words in Muchchlakatiha are: "शर्विलका-मदनिके ! भीते सुप्ते न शर्विलकः प्रहरति । तन्मया न कश्चिद् व्यापादितो नापि परिक्षतः । Another sentence in the fourth Act of Charuduttu itu da follows: - "सज्जलका–आर्यचारुदत्तेनास्मि प्रेषितः, यस्तावदलङ्कारो मम हस्ते निक्षिप्तः, स त्वयं भोगमलिनतया गृहस्थासान्निध्यात् कौटुम्बिकानां दुरारक्षः । तद् गृयतामिति ।" The analogous passage in Mrichchhakatiha runs thus "शर्विलका-सार्थवाहस्त्वां विज्ञापयति -- जर्जरत्वाद् गृहस्य दूरक्षमिदं भाण्डम् । तद् गृयतामिति ॥"

·XLii INTRODUCTION Many other analogous passages can be easily pointed out. Again, the plot in both the plays centies iound (hårudatta It thus follows that the one should bo the basis of the other It inay, however, be appropuate to observe that (hárudattunatala alone can be the source wherefrom Juhuhhakatha is derived, for it is only in latter-day plays that the work and its author are specifically mentioned While the Prustäranu in Iru huhhuhatihu contains a description of the poet and hun work, the same in wanting in ('hårudatta, wluch only goes to show that the former is of a subsequent clate. However, Mrishuhhahutzha contains many excellent passages which are not met with in Charudutta Hence, the proper infcience seems to be that the short play of Chauduttu has been amply enlarged by the addition of fine passagen which zonder the plot even more interesting, and has, under the name of 1/ruchchhukathu, become famous as the work of Suraka Thus 1/richchhahatiku being almost another version of (harudutta, it 19 but that loanel men should regard it as a very ancient work and itm author its belonging to a very remote period, under the false impil canion that he is the onginal authoi, though his work wimply consi-toil in rebulding with old materials There is no authority to hid that Sa ruchu must have lived prioi to Kaldásu, but it is certain Ihat he is a predecora of lomanu, the author on Rhetoric foi ho mypressly saya mlin Karyalanhêrusait rarmitti יט זין शूद्रकादिरचितेषु प्रबन्धेष्वस्य (षाब्यगुणस्य) भूयान् प्रपञ्चो दृश्यते ।" Thus, it is clear that the poetical ommence of Bhásu has been the mainsint of ports like 'clidcsu anil Saruku. Here and there in these Vitakus, are to le met withi, certain forms Llulll peale uluich are repugnant to the strict inle- of Cammar and Rhetoric. Thry are like the followings- 3. 249fauny a poudt À HAVÊT " (Scapu. Inka 1.) . " आपृच्छामि भवन्तौ । 1" (Srpmu. Inhu 1). ३. साधुजनहस्तं गतैषा नोत्कण्ठिष्यति । (Scupru. Anka 1.)

·INTRODUCTION, XLii1 ५. ६.. ..... ८. " हस्त्यश्वरथपदातीनि विजयाङ्गानि ।" (Pratrjna .inka. 4.) दैवप्रामाण्याद् भ्रश्यते वर्धते वा ।" (Pratijnã. Anka 7.) यावदहमुच्छ्सामि ।" (Pratijná Anka 1) "कथमगणितपूर्व द्रक्ष्यते. श्रोष्यते ।" (Pratant. Anka 1.) प्रथममभिकाङ्के हि मनसा (Pratijnd Anku 2) " जित इति पुनरेन रुष्यते वासुभद्रः।" (Punuharitred. Ankue 2.) * स्त्रीगतां पृच्छसे कथाम् (Puncharătru Anka 2) "वीजन्तो मलयानिला अपि" (Abhisheka dnart 3) सीतां समाश्वासितुम्" (Abhisheka Anka. 7 ) ऋज्वायतां च मुखतोरणलोलमालाम् " (Srapnu Anket 5 ) १०. ११. १२. १५. , in The words underlined above have this characteristic, (15., that Âtmanepada is used for Parasmarpadu and rice vei a Again, the plural 1s used for the singular in हस्त्यश्वरथपदातीनि, there 1- no dropping of शप् in उच्छ्सामि, while णिच् is dropped in वीजन्तः and समाश्वासितुम्. The च ऋज्वायतां च 1s used only for the sake of completing the line. These may, however, be explained away by Pånıniyas Thus, in the second example, 37T may not be taken as a preposition, in the third, Atmanepada need not necessarily be used, in the fourth, the expression may be taken as a Bahauerhi compound (हस्त्यश्वरथसहिताः पदातयः येषु तानीति ). In the sixth, गणकार्य is not always operative, in the eleventh aist may be taken to belong to the class of 9 to which is affixed and leq is added on in the sense of Syar; in the twelfth forea is affixed to समाश्वासवत् and is generally dropped, in the thirteenth, च may in the sense of , and the rest may in some way be explained by resoit- In truth, it is no fault of our venerable poet who is a perfect master of the language and who lived long before the time of be used Ing to कर्मवद्भाव.

·Xiy INTRODUCTION. Chanakya, the contemporaiy of Nunda, not to have followed the rules of Panini who was only a pupil of Varshopadhyaya, another contemporary of Nanda; on the other hand, it only adds grace to its extreme antiquity. It is also possible that some errors might have ciept in, as these works which were out of circulation would have passed through the hands of several unlettered scribes. In the same way, even the defects pointed out by Bhâmaha in Pratiqnânātikā, to which we have already referred, may be explained. Bhamaha considers it extremely improbable that such an illustious king as Vatsaraja would have been unaware of his enemies' stratagem in resorting to the fictitious elephant, either through the absence of spies or the negligence of his ministers, or that he would not have been maidered by his infuriated enenues, while he was alone and had fallen into their hands or that he could not have distinguished a fictitious elephant by day. The first statement does not require any serious refutation, for it is quite possible that even a far-sighted king, with all his spies and his devoted and officient ministers, in his great eagerness for elephant-hunt, might disregard his ministers' advice and proceed alone in haste. Again, a prudent and generous-minded minister like sålunkäyana could well have prevented the attempted murder of Vatsaraja on the grounds that it would be more pleasing to his lord if such a valiant and honour able for could be taken captive, and that it would be a very inean act to kill a captive who was already stupefied by blows It must be for these reasons, that Bhimahärhiirya refers to the fictitious elephant as the last ground of lus objections; but on a minuto examination, even this is of no arcount, for in Pratijnánátika, Flumsaka, in reference to the deception practised upon Vutsaraju, speaks:- 7 तदो दिउणं विअ अद्धाणं गच्छिअ साळलुक्खच्छाआए सवण्णण?- णीळदाए परुब्मासिदेहि असरीरविणिक्खित्तेहि विअ दन्तजुअळेहि सूइदो धणुस्स- दमत्तेण विअ दिट्ठो सो दिव्ववारणपडिच्छन्दो।"

·INTRODUCTION. XLV It is clear from the above passage that the place where the fictitious black elephant was posted, was covered with such a dense forest of sála trees that it was hardly possible to distinguish an elephant. While even the exis tence of the elephant was left to be inferred only through the tusks, it were hardly likely to conceive, even by day, that it might possibly be a fictitious one. It is, however, clear from Pratiniinátoka that T atsarája's elephant-hunt must have taken place about mid-day From this, Bhâmaha concludes that, however dense the trees might be, even there, darkness cannot co-exist with mid-day light, that it is thus impossible that an elephant could not be distinguished owing to the density of sála trees, and that such a statement is a mere exaggeration. On the other hand, it seems to us that actual experience shows that there could be total darkness on account of the density of sala trees, in spite of broad day-light If, on the other hand, as narrated in Kathasarıtsagara which is a close copy of Brihatkathâ, evening twilight had begun to set in, Vatsaraja's erroneous impression becomes more probable; but this ingenious statement does nowhere appear in Prati,nânátika, and it is quite possible that the author of Brihatkathå might have conceived this statement for the sake of repelling Bhámaha's criticisms and Somader abhatta having come across it in Brihatkatha would have inserted it in his own work, Kathåsarit sågarat Everything has thus been rendered clear Want of circula. tion That there was a very wide circulation of Bhasa's plays in Kalidåsa's time 18 evident from his own statement fera- यशसां भाससौमिल्लकविपुत्रादीनाम्". On the other hand, its circulation had become extremely rare during the time of Sidraka. Thus is to be accounted for the readiness displayed by Stdraka Mruchchhakatika to collect together the various sentences to be found in Chârudatta; hence also the wide circulation of Mrichchhakatika which is merely an adaptation of anothei's words These in II Lambaka, IV Taianga, XVIII Sloka गान्धर्वदत्तचित्तत्वात् सन्ध्याध्वान्तवशाच स । न तं बनगत राजा मायागजमलक्षयत् ॥ 72 ·XLVi INTRODUCTION, plays have thenceforward gradually disappeared from circulation and havo now becomo extinct. How is this to be explained? Not, indeed, by the absence of merits, for it has already been shown that the works are so exuberant with rich ideas and are couched in such felicitous language, as to attract the emulation of poets like Kálidása. Nor can the custence of the aforesaid regularities of language which are not capable of an easy explanation possibly be the reason, foi, even at a time when Panini's Grammar which has become so famous with the aid of such works like the Vârtika and Mahâbhâshyu has attained a very wide curiency, when again, there have come into existence authoritative works on Rhetoric composed by Medhavn, Bhâmaha and others, and when scholars have imbibed the habit of closely following them, similai irregularities are met with here and there, as in Kalidasa's works which have in no way become less popular on that account, Noi again, can it be due to the omission to mention the poet's name, for Rughuramsa, Sisupalarudhu and other works wherein the author's name is not mentioned, have a wide currency. Hence, some mysterious reason must be assigned for their noncirculation, on the strength of which must be explained the total disappearance till now, except in name, at works like the Sungrohu of Acharyu T'yadi and the Bmhathutha of Gunadhya The simultaneous acquisition of a number of Bharu's very ancient works which have long since been given up for lost, will not fail to be the source of astonishment and delight to all the world, and they will be regarded as an invaluable treasur by Sanskrit and Archæological scholars. It further generates in me some hope that many other works of Bhasa may be unearthed, for it is nowhere calculated that Bhâsu's works are so many in number Our profound gratitude is due to the proprietors of Manalıkkara Matham and especially to its aldest member, the venerable Sankaranarayanar for the invaluble help they hive rendered in preserving these somewhat worn-out but precious manuscripts which contain a rare collection of Bhasa's works. My hearty thanks are also due to the astrologer Govinda ·INTRODUCTION XLVII Pisharodi and to Messt Subiahmanya Mûttatu (of Puthial) and Krishna Tantrı (of Tazhaman) for the kindness in allowing the use of their manuscripts So far, the nature, author-lıp and the exact period of these Vatakas have been dealt with These are the important Conclusion aspects that have heie been considered and what materials there might be for purposes of ancient history can be a -- certained only after a critical -tudy of these works, and in hence lelt to discussed after then publication We first publish Supnazásu adattu, since it comes first in this collection of dramas and afford the basis foi the detei mination of the authorship etc of the other plays Pratimayangandharayana and other works will also be published in (lue course T GINAPATI SÂSTRI Trivandịum, 11_4_1912

·No text on this page.

·PREFACE. Following the Subhâshita of Rajasekara, this Vatuhu has been styled ? Svapnuvasavadatta ' It can also be termed Svapnavasavadattá (f) or Svapnanatakam (n). The manuscript of Siapnarasavadatta obtained from the Manalıkkara Matham is designated , that sent by Pandit Anantacharya , while that of Krishna Tantrı T The differences in reading between the first two are noted at the foot of the page, while those of the third are separately mentioned at the end of the book The letters that we have inserted in the place of those that have been lost are enclosed withun brackets. Wherever auy letter seems inappropriate. It is followed by an interrogation mark, and the appropriate letter in inserted, the whole being enclosed in brackets, and in the absence of an appropriate letter, the inappropriate one followed by a quotation-niark is enclosed in brackets No manuscript contains the g191 foi Prakıtam and we have supplied it with due care Foot-notes are added. wherevei necessary, The differences in reading in T Grantha and the words which are lost in Grantha but are obtained from Giantha are noted in the Appendix (at the end of the book). T. GANAPATI SASIRÎ.

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ स्वप्नवासवदत्तादिनाटकचक्रस्योपोडातः। चक्रलाभः। एतद्राज्यान्तर्गतस्य पद्मनाभपुरस्योपकण्ठस्थिताद् मणलिक्करमठात् प्रपूर्वतरके हायने संस्कृतग्रन्थान् संगृह्णन् कतिपयनाटकशालिनं कमपि तालपत्र- अपूर्वनाटक सम्पुटमहमुपलब्धवान् । तत्र पत्राणि १०५, प्रतिपृष्ठं १० पतयः, २० ग्रन्थाश्च । लिपिस्तु प्राचीनकैरली । तत्र त्रिश- ताधिकवर्षवृद्धत्वप्रतिभासेऽपि पत्रेषु न जीणिकृतोऽक्षरविलोपः, ऋते द्वादशभ्य आदितः पत्रैकदेशेभ्यः । अर्थोदारगम्भीरता गद्यपद्यवाक्यरचनारीतिर्वा तत्राम- हाग्रन्थसाधारणी प्रसिद्धमहाकविग्रन्थापेक्षया रोचनीयतरा च मे प्रतिभाता । ततः परीक्षिते तस्मिन् ग्रन्थसम्पुटे दश रूपकाण्यधोदत्तनामान्यदृश्यन्त - १ स्वप्ननाटकम् । ६ अविमारकम् । २ प्रतिज्ञानाटिका। ७ बालचरितम् । ३ पञ्चरात्रम् । ८ मध्यमव्यायोगः । ४ चारुदत्तम् । ९ कर्णभारम् । ५ दूतघटोत्कचम् । १० ऊरुभङ्गम् । एकादशमपि किञ्चिद् रूपकमुपक्रान्तं तत्रास्ति, यदीयप्रथमपत्रोत्तरपृष्ठस्यार्धपशाव- स्थाने लिपिः परिसमापिता । अथापरस्यां यात्रायां कटित्तुरुत्तिसमीपवासिनः कैलासपुराभिजनस्य गोविन्दपिषारोटिनानो ज्यौतिषिकस्य सकाशादभिषेक- नाटकं प्रतिमानाटकमिति द्वे नाटके पूर्वोक्तनाटकसजातीये अधिगते । एतदधि- गमानन्तरमेवैनयोरेकैकस्य प्रतिरूपस्य राजकीयग्रन्थशालायामपि सत्तावधारिता । एतेऽपि ग्रन्थसम्पुटास्तालपत्रात्मकाः केरलीयलिपयस्त्रिचतुरशतवर्षवृद्धसम्भाज्याश्च। एवं तावददृष्टचराण्यश्रुतचराणि च द्वादश (अथवा त्रयोदश) रूपकाण्युपल- ब्धानि ।

·२ - उपोद्धातः आदो नान्दी प्रयुज्य 'नान्यन्ते सूत्रधार' इति कथनं नाटकेष्वौत्सर्गिकम्। एणु तु नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार' इत्यादावुपक्रम्य ततो मङ्गलश्लोको लि- ख्यत इत्यष। रीतिः ; प्रस्तावनापदस्थाने च स्थापनापदस्य बाट प्रया. गदि । प्रयोगः। शूद्रककालिदासादिप्रणीतेषु सर्वेषु नाटकेषु प्र- ताबनाया कविकाव्ययानामनिर्देशः केचित् स्तुतिश्च प्रस्तावनाङ्गतया वितन्येते; एनाटक कवे. काव्यस्य वा नाममात्रमपि स्थापनायां न कीर्त्यते । 'अस्मा- *राज श्रेष्ठः कृत्सां भूमि प्रशास्तु' इति वा 'अस्माक राजा भूमिं प्रशास्तु' इति वा कावित प्रार्थनामुद्रा भरतवाक्ये नियमेन निवेशिता । अन्ते अमुकनाटकमव- सितमिति नाटकनामधेय सर्वत्र लिखितमस्ति । त इमे व्यतिरेका अधस्तादुदाहृ- तेभ्यः स्वभनाटकादीनामारम्भ-समाप्तिवाक्येभ्यः स्पष्टमवगन्तुं शक्याः । तत्र यथा स्वप्ननाटकरय (आरम्भवाक्यम् )- "(नान्द्यन्ते तत प्रविशति सूत्रधार ) भूत्रधार:- उदयनवेन्दुसवर्णावासवदत्तावलौ बलस्य त्वाम् । पद्मावतीर्णपूर्णी वसन्त एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । (नेपथ्ये) उम्सरह उस्सरह अय्य! उरसरह । मूत्रधारः भवतु पिज्ञातम् । मृत्यैर्मगधराजस्य स्निग्धैः कन्यानुगामिभिः । धृष्टमुत्सार्यते सर्वस्तपोवनगतो जनः ॥ (निकान्त.) स्थापना।" तकनौ भुजौ पाताम् ॥ in- Avaisalmemamala * राजसिंहः प्रशास्तु न' इत्यत्र राजसिंहपद राजश्रेष्ठार्थकम् । पढवेषु राजसु कश्चिद् राजसिंहसज्ञो राजा यद्यपि श्रुतः , तथापि तस्य ऊस्तवर्षारम्भोत्तरकालिकत्वाद् नाटकचक्रकर्तुः स्तवर्षारम्भप्राक्तनतायाः साधयिष्यमाणत्वाच न राजसिहशब्दस्य तत्परत्वं युक्तमित्यभिप्रायः ।

·उपोद्धातः
(समाप्तिवाक्यम्)-
"(भरतवाक्यम् )
इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् ।
महीमेकातपत्राङ्को राजसिहः प्रशास्तु नः ॥
षष्ठोऽङ्कः।
स्वप्ननाटकमवासतम् ॥"
यथा प्रतिज्ञानाटिकायाः (आरम्भवाक्यम्)-
( नान्द्यन्ते तत प्रविशति सूत्रधार.)
सूत्रधार:-
पातु वासवदत्तायो महासेनोऽतिवीर्यवान् ।
वत्सराजस्तु नाम्ना सशक्तियौगन्धरायणः ।।
(परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य)
आर्ये! इतस्तावत् ।
(प्रविश्य)
नटी-अय्य! इअलि ।
सूत्रधारः-आर्ये! गीयतां तावत् किञ्चिद्वस्तु । ततस्तव गीतप्रसाधिते
रङ्गे वयमपि प्रकरणमारभामहे । आर्य! किमिदं चिन्त्यते न गीयते ।
नटी-अज! मए सिविणे णादिकुळस अस्सत्थं विअ दिटुं । ता इच्छा-
मि अय्येण कुसळविण्णाणणिमित्तं कश्चि पुरुस पेरिखदूं।
सूत्रधार:-बाढम् ।
पुरुषं प्रेषयिष्यामि व्यक्तमात्महिते क्षमम् ।
(नेपथ्ये)
सालक! सज्जस्त्वम् ।

·उपोद्धातः
सूत्रधार
पुरुष प्रेषयत्येष यथा यौगन्धरायणः ॥
(निष्कान्तौ)
स्थापना।
(समाप्तिवाक्यम्)
(भरतवाक्यम् )
भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु
इमामपि मही कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥
(निष्कान्ता सर्वे)
चतुर्थोऽङ्कः।
प्रतिज्ञानादिकावसिता ॥"
na
-
यथा पञ्चरात्रस्य (आरम्भवाक्यम्)-
(नान्यन्ते तत प्रविशति सूत्रधार.)
मूत्रधार:-
द्रोणः पृथिव्यर्जुनभीमदूतो यः कर्णधारः शकुनीश्वरस्य ।
दुर्योधनो भीमयुधिष्ठिरः स पायाद् विराड्डत्तरगोऽभिमन्युः ।।
(परिक्रम्य) एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे
शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि ।
(नेपथ्ये)
अहो कुरुराजस्य यजसमृद्धिः ।
सूत्रधारः-भवतु विज्ञातम् ।
सर्वैरन्तःपुरैः सार्धं प्रीत्या प्राप्तेषु राजसु ।
यज्ञो दुर्योधनस्यैष कुरुराजस्य वर्तते ॥
( निष्क्रान्तः)
स्थापना।"

·उपोद्धातः (समाप्तिवाक्यम्)- "द्रोण:- इत्यर्थ वयमानीताः पञ्चरात्रोऽपि वर्तते । धर्मेणावर्जिता भिक्षा धर्मेणैव प्रदीयताम् ॥ दुर्योधनः- बाढं दत्त मया राज्यं पाण्डवेभ्यो यथापुरम् । मृतेऽपि हि नराः सर्वे सत्ये तिष्ठन्ति तिष्ठति ॥ द्रोण:- हन्त सर्वे प्रसन्नाः स्मः प्रवृद्धकुलसङ्ग्रहाः । इमामपि मही कृत्स्ना राजसिंहः प्रशाम्तु नः ॥ (निष्क्रान्ता सर्वे) तृतीयोऽङ्कः। अवसितं पञ्चरात्रम् ॥ - यथा चारुदत्तनाटकस्य (आरम्भवाक्यम् ) (नान्यन्ते तत प्रविशति सूत्रधार.) सूत्रधारः-किण्णुखु अज पचूम एव्व णिक्खन्तम्स बुभुक्खाए पुक्खरपत्तपडिदजळबिन्दू विअ चञ्चळाअन्ति विअ मे अक्खीणि । (परिक्रम्य) जाव गेहं गच्छिअ जाणामि किण्णुहु संविधा विहिदा ण वेत्ति । एद अह्माणं गेहं । जाव पविसामि । (प्रावश्यावलोक्य) जह ळोहीपरिवट्टणकाळसारा भूमी णेउब्भामणसुगन्धो विअ गन्धा सुणिमित्त विअ परिब्भमन्तो वाडव- स्सअजणो । किण्णुखु संविधा विहिदा । आदु बुभुक्खाए ओदणमअ विअ जीवळो पेक्खामि । अय्ये! इदो दाव । नटी-अय्य! इअलि । अय्य! दिद्विआ खुसि आअदो। सूत्रधारः- अय्ये! किं अत्थि अह्माण गेहे को वि पादरासो ।

·R उपोद्धातः सूत्रधारः- - नटी-अस्थि । सूत्रधारः-चिर जीव । एवं सोभणाणि दत्तिआ होहि । नटी- अय्य! तुवं एव्व पडिवाळेन्ती चिट्ठामि । अय्ये ! किं अब्भत्थिद। नटी-अस्थि । मूत्रधारः एवं देवा तुमं अस्सासन्तु । अय्ये! किं किं । नटी-घिदं, गुळ, दहि, तण्डुला अस्थि । मूत्रधारः एवं सव्वं अमाण गेहे अत्थि । नटी–णहि णहि, अन्तळावणे । मूत्रधारः- (मरोषम्) आः अणय्ये! एवं दे आसा छिन्दीअदु । अभावं च गमिस्ससि । अहं चण्डप्पवादलण्डुओ विअ वरण्डा पञ्चादादा दूरं आरो- विअ पाडिदोमि । नटी मा भाआहि मा भाआहि । मुहुत्त पडिवाळेदु अय्यो । सव्वं सज्जं भविस्सदि ।ळद्धं णाम एदं । अज्ज मम उववासस्स अय्यो सहाओ होदु । सूत्रधारः-किण्णामहेओ अय्याए उववासो । नटी-अभिरूववदी णाम । मूत्रधारः किं अण्णजादीए । नटी- सूत्रधारः सव्वं दाव चिट्ठदु । कोणु दाणि अय्याए उववासस्स उव- देसिओ। नटी-इमिणा पडिवस्सएण चुण्णगोटेण । सूत्रधारः साहु चुण्णगो साहु । नटी जइ अय्यास अणुग्गहो, तदो इच्छेअं अह्मारिसजणजोग्गं कञ्चि बह्मणं णिमन्तेढुं । - -आम । - - --

·उपोद्धातः
सूत्रधारः-धम्मिट्ठो खुणिओओ। तेण पादरासी वि मे भविस्सदि । जइ
एव्वं पविसदु अय्या। अह वि अमारेसजणजोग्गं कच्चि बह्मण अण्णेसामि।
नटी-जं अय्यो आणवेदि । (निक्रान्ता )
सूत्रधारः-किण्णुखु दरिद्दबह्मणं ळभेअ । (बिलाक्य) एसा अय्यचारु-
दत्तस्स वअस्सो अय्यमेत्तेओ णाम बह्मणो इदो एव्व आअच्छदि । जाव
उवणिमन्तमि । (परिक्रम्य) अय्य! णिमन्तिदो सि । आमन्तणस्स मा दरिदत्ति
अवमण्णेहि । सम्पण्णं अहिदव्व भनिन्सदि । घिद, गुळं, दहि, तण्डुला अ
सव्वं अत्थि । अविअ दक्खिणामासआणि भविस्सन्ति।
(नेपथ्ये)
अण्णं अण्णं णिमन्तेदु दाव भवं । दरिदओ दाव अहं ।
सूत्रधारः-
घिदगुळदहिसुसमिद्धं धूविअसूवोपदंससंभिण्णं ।
सक्कारदत्तमिट्ठ भुञ्जीअदु मक्तमय्येण ।।
(निष्क्रान्त)
स्थापना।
(समाप्तिवाक्यम्)-
"गणिका-एहि इमं अलङ्कारं गलिअ अय्यचारुदत्त अहिसरिस्सामो।
चेटी- अज्जुए! तह । एदं पुण अभिसारिआसहाअभूदं दुद्दिणं
उण्णमिदं ।
गणिका-हदासे! मा खु वड्ढावेहि ।
चेटी-एदु एदु अज्जुआ।
(इति निष्काम्ते)
चतुर्थोऽङ्कः।
अवसितं चारुदत्तम् ॥"

·८ उपोद्धातः यथा दूतघटोत्कचस्य (आरम्भवाक्यम्)- "(नान्यन्ते तत प्रविशति सूत्रधारः) मूत्रधार:- नारायणस्त्रिभुवनैकपरायणो वः पायादुपायगतयुक्तिकरः सुराणाम् । लोकत्रयाविरतनाटकतन्त्रवस्तु- प्रस्तावनप्रतिसमापनसूत्रधारः ।। एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । (नेपथ्ये) भो! भोः! निवेद्यतां निवेद्यता तावत् । सूत्रधार:-भवतु विज्ञातम् । एष खलु संशप्तकानीकनिर्वाहके जनार्दन- सहाये धनञ्जये तदनन्तरमुपगतभीष्मवधामर्षितैर्धार्तराष्ट्रः परिवार्य निहतः कुमारोऽभिमन्युः । तथाहि-- यान्त्यर्जुनप्रत्यभियानभीता यतोऽर्जुनस्तां दिशमीक्षमाणाः । नराधिपाः स्वानि निवेशनानि सौभद्रबाणाङ्कितनष्टसंज्ञाः ।। (निष्कान्त.) स्थापना।" (समाप्तिवाक्यम्)- "घटोत्कचः -पितामह! एष गच्छामि। धृतराष्ट्र:-पौत्र! गच्छ गच्छ । घटोत्कचः-भो भो राजानः! श्रूयतां जनार्दनस्य पश्चिमसन्देशः । धर्म समाचर कुरु स्वजनव्यपेक्षा यत् कातित मनसि सर्वमिहानुतिष्ठ ।

·उपोद्धातः 'जात्योपदेश इव पाण्डवरूपधारी सूर्यांशुभिः सममुपैष्यति वः कृतान्तः ॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे) दूतघटोत्कचमवसितम् ॥ - - यथाविमारकस्य (आरम्भवाक्यम् )- " (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार) सूत्रधारः उत्क्षिप्तां सानुकम्पं सलिलनिधिजलादेकदंष्टामसूढा- माक्रान्तामाजिमध्ये निहतदितिसुतामेकपादावधूताम् । सम्भुक्तां प्रीतिपूर्व स्वभुजवशगतामेकचक्राभिगुप्तां श्रीमान् नारायणस्ते प्रदिशतु वसुधामुच्छ्तैिकातपत्राम् ॥ (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये! इतस्तावत् । (प्रविश्य) नटी-अय्य! इअलि । सूत्रधारः आर्ये! तव वदनजनितकौतूहलेन स्मितेन निवेदित इवान्त- गंतो भावः । ननु किञ्चिद् वक्तुकामासि । नटी-को एस्थ विम्हओ, अय्यो भावमओ ति । सूत्रधारः-तेन हि स्वैरमभिधीयताम् । नटी-इच्छेमि अय्येण सह उय्यार्ण गन्तुं । अस्थि मे तर्हि इस्थिआक- रणीअंणिअमकय्यं । (नेपथ्य) भूतिको बमप्युयानं गच्छ कुरङ्गीरक्षणार्थ. म(द)भावस्थो बानगिरिः। सूत्रधार-- आर्ये! ननु भवत्या श्रुतम् उद्यानं गता राजपुत्रीति । त- सात् सम्प्रति सर्वतः परिगुप्तानि भवन्त्युद्यानानि । प्रतिनिवृत्तायां राजसुतायां स्वैरं गमिष्यावः ।

·उपोद्धातः नटी-ज अय्यो आणवदि । (निष्क्रान्ती) स्थापना।" समाप्तिवाक्यम् )- (भरतवाक्यम्) भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु । इमामपि मही कृत्वां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ (निष्क्रान्ता सर्वे) षष्ठोऽङ्कः । अविमारकस्य षष्ठोऽङ्कः । एषोऽवसितश्च ॥" -- - यथा बालचरितस्य (आरम्भवाक्यम् ) (नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार) सूत्रधार:- शङ्खक्षीरवपुः पुरा कृतयुगे नाना तु नारायण- स्त्रेतायां त्रिपदार्पितत्रिभुवनो विष्णुः सुवर्णप्रभः । दूर्वाश्यामनिभः स रावणवधे रामो युगे द्वायरे नित्यं योऽञ्जनसन्निगः कलियुगे वः पातु दामोदरः ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । (नेपथ्ये) अहं गगनसञ्चारी। मूत्रधारः भवतु विज्ञातम् । पतत्यसौ पुष्पमयी च वृष्टिर्नदन्ति तूर्याणि च देवतानाम् । द्रष्टुं हरिं वृष्णिकुले प्रसूतमभ्यागतो नारद एष तूर्णम् ॥ (निष्क्रान्तः)" -

·उपोद्धातः
११
(समाप्तिवाक्यम्)
"(भरतवाक्यम्)
इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् ।
महीमेकातपत्राकां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥
पञ्चमोऽङ्कः।
अवसितं बालचरितम् ॥”
यथा मध्यमव्यायोगस्य (आरम्भवाक्यम् )-
"(ततः प्रविशति सूत्रधार
सूत्रधारः
पायात् स वोऽसुरवधूहृदयावसादः
पादो हरेः कुवलयामलखगनीलः ।
यः प्रोद्यतस्त्रिभुवनैकमणे रराज
वैदूर्यसंक्रम इवाम्बरसागरस्य ।।
एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द
इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि ।
नेपथ्ये)
भोस्तात! कोनुखल्वेषः।
सूत्रधारः भवतु विज्ञातम् ।
भोःशब्दोच्चारणादस्य ब्राह्मणोऽय न संशयः ।
त्रास्यते निर्विशङ्केन केनचित् पापचेतसा ॥
(नेपथ्ये)
भोस्तात! कोनुखल्वेषः ।
सूत्रधारः
हन्त दृढं विज्ञातम् । एष खलु पाण्डवमध्यमस्यात्मजो
हिडिम्बारणिसम्भूतो राक्षसामिरकृतवैरं ब्राह्मणजनं वित्रासयति । भोः! कष्ट

·१२
उपोद्धातः
कष्ट खलु पत्नीसुतपरिवृतस्य ब्राह्मणस्य वृत्तान्तः । अत्र हि-
श्रान्तैः सुतैः परिवृतस्तरुणैः सदारो
वृद्धो द्विजो निशिचरानुचरः स एषः ।
व्याघ्रानुसारचरितो वृषभः सधेनुः
सन्त्रस्तवत्स इव (चा)कुलतामुपैति ॥
(निष्कान्त.)
स्थापना।
(समाप्तिवाक्यम्)-
"भीमसेनः-हिडिम्बे! इतस्तावत् । वत्स घटोत्कच! इतस्तावत् ।
तत्रभवन्तं केशवदासमाश्रमपदद्वारमात्रमपि सम्भावयिष्यामः ।
यथा नदीनां प्रभवः समुद्रो यथाहुतीनां प्रभवो हुताशः ।
यथेन्द्रियाणां प्रभव मनोऽपि तथा प्रभु! भगवानुपेन्द्रः ॥
(निष्क्रान्ताः सर्वे)
मध्यमव्यायोगोऽवसितः॥"
यथा कर्णभारस्य * (समाप्तिवाक्यम्)-
"कर्णः- अये शब्द इव श्रूयते किन्नुखल्विदम् ।
शङ्खध्वनिः प्रलयसागरतुल्यघोषः
कृष्णस्य वौ ननु भवेत् स तु फल्गुनस्य ।
नूनं युधिष्ठिरपराजयकोपितात्मा
पार्थः करिष्यति यथाबलमद्य युद्धम् ॥
अस्य स्थापनाप्रकरण न दृश्यते ।

·उपोद्धातः १३ शल्यराज! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः । शल्या-बाढम् । (निष्कान्तौ) कर्णभारमवसितम् ॥" यथा ऊरुभङ्गस्य (आरम्भवाक्यम् )- "(नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधार:- भीष्मद्रोणतटां जयद्रथजलां गान्धारराजद्दा कर्णद्रौणिकृपोर्मिनक्रमकरां दुर्योधनस्रोतसम् । तीर्णः शत्रुनदीं शराससिकता येन प्लवेनार्जुनः शत्रूणां तरणेषु वः स भगवानस्तु प्लवः केशवः ।। एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । (नेपथ्ये) एते स्मो भो! एते स्मः। सूत्रधारः भवतु विज्ञातम् । .... .... .... .... .... .... . .... स्थापना।" - (समासिवाक्यम्) "बलदेवः- याम्येष सज्जनधनानि तपोधनानि धृतराष्ट्रः पुत्रप्रणाशविफलं हि धिगस्तु राज्यम् ।

·१. उपोद्धातः अश्वत्थामा- यातोऽय सौप्तिकवधोद्यतबाणपाणि- गौ पातु नो नरपतिः शमितारिपक्षः ॥ (निष्कान्ताः सर्वे) ऊरुभङ्गमवसितम् ॥" यथानवगतनामकस्य नाटकस्यारम्भवाक्यानि "(नान्यन्ते तत. प्रविशति सूत्रधार) मूत्रधार:- पादः पायादुपेन्द्रस्य सर्वलोकोत्सवः स वः । व्याविद्धो नमुचिर्येन तनुताम्रनखेन खे ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रू- यते । अङ्ग! पश्यामि । (नेपथ्ये) भो भोः प्रतिहाराधिकृताः! महाराजो दुर्योधनः समाज्ञापयति । सूत्रधारः भवतु विज्ञातम् । उत्पन्ने धार्तराष्ट्राणां विरोधे पाण्डवैः सह । पर्येति मन्त्रशालायां भृत्यो दुर्योधनाज्ञया (निष्कान्त) स्थापना।" - . - (तत प्रविशति काञ्चुकीय.) भो भोः प्रतिहाराधिकृताः । महाराजो दुर्योधनः समाज्ञापयति भद्य सर्वपार्थिवैः सह मन्त्रयितुमिच्छामि । तदाहूयन्तां सर्वे राजान इति । अये अयं महाराजो दुर्योधन इत एवाभिवर्तते । य एषः, श्यामो युवा सितदुकूलकृतोत्तरीयः सच्छत्रचामरवरो रचिताङ्गरागः ।

·उपोद्धातः १५ हृदय सहर्ष श्रीमान् विभूषणमणिद्युतिरञ्जिताङ्गो नक्षत्रमध्य इव पर्वगतः शशाङ्कः ।। (ततः प्रविशति दुर्योधन ) दुर्योधनः उद्धृतरोषमिव मे प्राप्त रणोत्सवमिमं सहसा विचिन्त्य । इच्छामि पाण्डवबले वरवारणाना- मुत्कृत्तदन्तमुसलानि मुखानि कर्तुम् ।। काञ्चुकीयः जयतु महाराजः । महाराजशासनात् समानीतं सर्वरा- जमण्डलम् । दुर्योधनः- सम्यक् कृतम् । प्रविश त्वमवरोधनम् । काञ्चुकीयः- यथाज्ञापयति महाराजः । (निष्कान्त.) दुर्योधनः--आर्यौ वैकर्णवर्षदेवौ ! उच्यताम् -अस्ति ममैकादशाक्षौहि- (णी ? णि)। बलसमुदयस्यास्य कः सेनापतिर्भवितुमर्हतीति । किमाहतुर्भवन्तौ- महान् खल्वयमर्थः । मन्त्रयित्वा वक्तव्यमिति । सदृशमेतद्, आगम्यतां मन्त्र- शालामेव प्रविशामः । आचार्य! अभिवादये । प्रविशतु भवान् मन्त्रशालाम् । पितामह! अभिवादये। प्रविशतु भवान् मन्त्रशालाम् । मातुल! अभिवादये।प्र- विशतु भवान् मन्त्रशालाम् । आर्यो! वैकर्णवर्षदेवौ ! प्रविशतां भवन्तौ । भो भोः सर्वक्षत्रियाः! स्वैरं प्रविशन्तु भवन्तः । वयस्य! कर्ण! प्रविशावस्तावत् । (प्रविश्य) आचार्य! एतदासनमास्यताम् । पितामह ! एतदा(सनमा)स्यताम् । मातुल! एतदासनमास्यताम् । आयौँ वैकर्णवर्षदेवौ! आसातां भवन्तौ । भो भोः सर्वक्षत्रियाः! स्वैरमासतां भवन्तः । किमिति किमिति महाराजो नास्त इति । अहो सेवाधर्मः । भवत्वय*" यथा अभिषेकनाटकस्य (आरम्भवाक्यम्)- "(नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधार यो गाधिपुत्रमखविघ्नकराभिहन्ता युद्धे विराधखरदूषणवीर्यहन्ता । * एतदक्षरावधिक एव प्रन्थ उपलब्धः ।

·उपोद्धातः दर्पोद्यतोल्बणकबन्धकपीन्द्रहन्ता पायात् स वो निशिचरेन्द्रकुलामिहन्ता ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । (परिक्रम्यावलोक्य ) अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । (नेपथ्य। सुग्रीव! इत इतः । . ... .... .. .... .... .... .. .. स्थापना।" (समाप्तिवाक्यम् ) "(भरतवाक्यम्) भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु । इमामपि मही कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः । (निष्कान्ता सर्वे) सप्तमोऽङ्कः। अभिषेकनाटकं समाप्तम् ॥' यथा च प्रतिमानाटकस्य (आरम्भवाक्यम् ) "(नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः सीताभवः पातु सुमन्त्रतुष्टः सुग्रीवरामः सहलक्ष्मणश्च । यो रावणार्यप्रतिमश्च देव्या विभीषणात्मा भरतोऽन्यसर्गः।।. (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आधी इतस्तावत् । (प्रविश्व) 'नटर्टी- अय्य! इअलि ।

·उपोद्धातः
१७
सूत्रधारः- आर्ये इममेवेदानीं शरत्कालमधिकृत्य गीयतां तावत् ।
नटी-अय्य! तह । (गायति)
सूत्रधारः-अस्मिन् हि काले,
चरति पुलिनेषु हंसी काशांशुकवासिनी सुसंहृष्टा ।
(नेपथ्ये)
अय्य! अय्य!
सूत्रधारः भवतु विज्ञातम् ।
मुदिता नरेन्द्रभवने त्वरिता प्रतिहाररक्षीव ।।
(निष्कान्तौ)
-
स्थापना।
(समाप्तिवाक्यम्)-
'(भरतवाक्यम् )
यथा रामश्च जानक्या बन्धुभिश्च समागतः ।
तथा लक्ष्म्या समायुक्तो राजा भूमि प्रशास्तु नः ॥
(निष्कान्ताः सर्वे)
सप्तमोऽङ्कः।
प्रतिमानाटकं समाप्तम् ॥"
नाटकानां
एषां नाटकानामुपदर्शितेन नाटकान्तरबिलक्षणेन प्रस्थानेन न केवलं,
किन्तु केषुचिन्नाटकेषु वाक्यानुपूबैंक्येनापि परस्परसाम्यमुदाहृतवाक्येभ्यः प्रका-
शते । तथाहि -- "एवेमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये कि-
'मिथ, सवाद.। न्नुखल्लु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि"
इत्वेषानुपूर्वी प्रतिज्ञा-चारुदत्त-अविमारक-प्रतिमा-कर्णभारनाटकान्यपहाय
सर्वेष्वन्येषु दृश्यते ।

·उपोद्धासः "इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपत्राङ्कां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ " इति भरतवाक्यानुपूर्वी स्वमनाटकबालचरितयोः समाना । "भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु । इमामपि मही करनां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥" इत्यानुपूर्वी प्रतिज्ञा-अविमारक -अभिषेकनाटकेषु लक्ष्यते । " इमामपि महीं कृत्स्ना राजसिंहः प्रशास्तु नः" इत्यानुपूर्वी पञ्चरात्रेऽप्यस्ति । मङ्गलश्लोके नाटकीयप्रधानपात्रनामविन्यासः स्वमनाटक इव प्रतिज्ञा- पञ्चरात्रपतिमानाटकेधूपलभ्यते । "लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता ॥" इत्ययं श्लोकश्चारुदत्तप्रथमाङ्क इव बालचरितप्रथमाके दृश्यते । " किं वक्ष्यतीति हृदयं परिशङ्कित मे' इत्ययं श्लोकपादः स्वमवासवदत्तषष्ठाङ्क इव अभिषे. कनाटकचतुर्थाङ्क उपलभ्यते । “धर्मस्नेहान्तरे न्यस्ता' इत्ययं श्लोकपादः प्रति- ज्ञानाटिकाद्वितीयाङ्क इवाभिषेकनाटकषष्ठाङ्केऽप्यस्ति । एवञ्जातीयका अन्ये- ऽप्युक्तिभङ्गीनां संवादा एषु नाटकेषु दृश्याः । एवं परस्परात्यन्तसंवाददर्शनाद् एतैर्नाटकैरेककविकर्तृकैर्भाव्यमिति, प्रस्ता. बनायां कविकाव्यनामानाख्यानात् तदाख्याननियमारम्भात् प्रागेवैतान्युद्भूतानीति, उदाहरिष्यमाणकवितागुणसमृद्धयनुरोधादेषां कर्ता सुप्रसिद्धः नाटककर्तृनिर्णय.। पुरातनः कश्चिद् महाकविर्भवितुमर्हतीति च मम बुद्धिरुत्प- ना। अनया वत्सराजगतवासवदत्ताविषयस्वमवर्णनात् स्वमनाटकमिदमाचार्या- भिनवगुप्तपादादिप्राचीनग्रन्थेभ्यो नाममात्रेणास्माभिर्विज्ञातं यत् स्वमवासवदत्वं नाम नाटकं, तदेव नामैकदेशग्रहगृहीतं स्यादिति सम्भावनया चास्मिन् स्वमना- टकादिनाटकचक्रे भक्तिबहुमानावसामान्यौ मे सञ्जातौ । स्वमवासवदत्तस्य हि भलभ्यमित्यद्ययावदवधारितस्य प्रणेता श्रीभासमहाकविरित्ययमर्थः ·उपोद्धातः "भासनाटकचक्रेऽपिच्छेकैः क्षिप्ते परीक्षितुम् । स्वमवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्न पावकः ॥" इति राजशेखरश्लोकात् सूक्तिमुक्तावलिगतादवगत एव सर्वलोकस्य । एष एव खलु महाकविः मालविकाग्निमित्रप्रस्तावनायां "प्रथितयशसां भाससौ मिल्लकविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य" इति श्रीकालिदासेन, "सूत्रधारकृतारम्मैर्नाटकैबहुभूमिकैः । सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ॥" इति हर्षचरिते भट्टबाणेन चोपश्लोक्तिः । एवमेषां भासकृतित्वे सिद्धे "सत्रधा- रकृतारम्भैरि"ति भट्टबाणोक्तं सूत्रधारकृतारम्भत्व भासकृतीनामसाधारण एव धर्मः कामं प्रत्येतुं शक्यः, एषु सर्वेष्वपि नाटकेषु “ नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार इत्येव ग्रन्थारम्भस्य कालिदासादिनाटकविलक्षणस्य दर्शनात् । तत इमान्यपूर्वाणि संमुद्रय प्रकाशयितुमिच्छता मया तेषु सुप्रसिद्धनाम्नि स्वमवासवदत्ते बहुषु पत्रेष्वक्षराणां त्रुटिततया, चारुदत्तस्य चतुर्थाङ्कावधिकत्वे- नासमग्रतया, कर्णभारस्य स्थापनादिविकलतया च तेषां आदर्शान्तरलाभ.। नाटकानां समग्रस्वरूपसम्पादनाय मातृकान्तरान्वेषणे प्रयत्नः कृतः । भारते युरोपदेशे च तदर्थ बहून् पण्डितान् लेखद्वारेणायाचिषि । चिरप्रनष्टानां भासकृतीनामीशविकलैकमातृकालाभ एव परमलाभो मन्तव्य इति बोधयन्तो यद्यपि बहवः प्रतिलेखा आयाताः , तथापि स्वमनाटकस्य प्रतिज्ञायौगन्धरायणस्य चैकमादर्शान्तरमशुद्धमपि दिश्या समग्रं मम हस्त प्रा- प्तम् । तद्धि बङ्गलूरपुरे पुरातनवस्तुविचारकार्यालयपण्डितेन श्रीमता आ-भूरि- अनन्ताचार्येण मत्प्रियसुहृदा कुतश्चित् केरलीयतदादर्शस्य प्रतिशरीरात् प्रतिले- खितं कृपया मह्यं प्रेषितम् । अस्य स्वमनाटकादर्शस्याने "स्वमवासवदत्ता इत्यस्मत्सम्भावितचरनामधेयानुगुणमेव नामधेयं लिखितं दृष्टम् । प्रतिज्ञानाटिकादर्शस्यान्ते च "प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्” इति पूर्णनामधेयं लि- खितम् । समाप्ता" ·उपोद्धातः अस्योपमातृकालाभस्यानुपद कचिद् यात्रायां हरिप्पाट्ठपुरे पुत्तियल्- सुब्रह्मण्यशर्मसकाशाद् अविमारकस्य मातृकान्तरं किञ्चिल्लब्धम् । एता उप- मातृका आश्रित्य त्रीणि नाटकानि संशोधितानि । अन्यानि तु संशोध्यन्ते अस्य नवादर्श य साहाय्यात् स्वमवासवदत्तस्याविकलं शरीर निष्पन्नमासीत् । तेनाहमेतन्नाटकविषयस्य मत्परिश्रमस्य चारितार्थ्यं समर्थयन् नवादर्शदानोपकारि- णि श्रीमदनन्ताचार्यमहाशयेऽतीव कृतज्ञतां वहामि । अथ स्वप्नवासवदत्तस्यो- पक्रान्ते मुद्रणे अन्याप्युपमातृका चेङ्कुन्नूरताळमण्मठकृष्णतन्त्रिसकाशाद- धिगता, तथा प्रतिज्ञायौगन्धरायणस्याभिषेकनाटकस्य प्रतिमानाटकस्य पूर्वोक्ताज्ञातनामकनाटकांशस्य च । भासकालविचारः। ११५९--तमस्ताब्दस्थितेन वन्धघटीयसर्वानन्देनामरकोशटीकास- वस्वे "शृङ्गारवीरकरुणे"ति श्लोकव्याख्याप्रसङ्गात् "स्वदिशमात्मसात्कर्तुम् उद. यनस्य पद्मावतीपरिणयोऽर्थशृङ्गारः स्वमवासवदत्ते, तृती- यस्तस्यैव वासवदत्तापरिणयः कामशृङ्गार" इति वदता- स्मदीयमिदं स्वमवासवदत्तं स्मृतमित्यसन्दिग्धं, तस्यैवार्थशृङ्गारस्यात्र *वर्णनात् । श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादैः ऊस्ताब्दनवमशतकस्थितैः प्रणीतायां भरतनाट्य- वेदवितौ स्वमवासवदत्तायाः स्मरणमस्ति "वचित् क्रीडा यथा स्वमवासव- दत्तायाम् (अध्या. १. श्लो. ७४) इति । दरिद्रचारुदत्तमित्यपि किञ्चिन्नाटक- नाम तत्र स्मर्यते । तन्मन्ये, एतदेव चारुदत्तनाटकं स्यात् । ध्वन्यालोककर्तुरानन्दवर्धनात् ऊस्ताब्दनवमशतकस्थितात्- प्राची- नस्य वामनस्य काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ पञ्चमाधिकरणस्य द्वितीयाध्याये स्वम- नाटकचतुर्थावस्थं पद्यमुदाहृतं- शरच्छशाङ्कगौरेण वाताविद्धेन भामिनि! । काशपुष्पलवेनेदं साश्रुपातं मुखं मम ॥" इति । स्यैव पञ्चमाधिकरणद्वितीयाध्याये प्रतिज्ञायौगन्धरायणचतुर्थाकंगतस्य कथावस्तुसंक्षेपो दृश्यताम् ।

·१२
उपोद्धातः
ततदधमानहृदयस्य वत्सराजस्य पद्मावतीविषयाभिलाषवर्णनं प्रति तत्र काप्य-
नवकाशात् । तेन स्वमवासवदत्ते तस्य श्लोकस्य निवेशयोग्यं स्थानमलभमानस्य
चिरनिष्प्रचारत्वमूलः पाठभ्रंशोऽपि नानुमातुं शक्यः । एवं साहित्यदर्पणस्य
षष्ठपरिच्छेदे ८५-तमकारिकाविवरणे
,
"उत्साहातिशयं वत्स! तव बाल्यं च पश्यतः ।
मम हर्षविषादाभ्यामाक्रान्तं युगपन्मनः ॥"
इति मः श्लोको बालचरितगतत्वेनोदाहृतः, स कामं रामबालचरित-
गतो भवेत्। अत एव दर्पणव्याख्याता "दाशरथिं प्रति भार्गवस्योक्तिरियम्" इति
तं व्याचष्टे । अस्मदीयं तु बालचरितं कृष्णविषयमिति तस्य श्लोकस्यात्रादर्शनं
युक्तमेव ।
भामहकृतकाव्यालङ्कारस्य चतुर्थपरिच्छेदे कृतश्चित् काव्यान्न्यायविरोध
उदाहृत्य निरूपितः । यथा-
"विजिगीषुमुपन्यस्य वत्सेशं वृद्धदर्शनम् ।
तस्यैव कृतिनः पश्चादभ्यधाच्चारशून्यताम् ॥ ४० ॥
अन्तर्योधशताकीर्ण सालकायननेतृकम् ।
तथाविध गजच्छद्म नाज्ञासीत् स खभूगतम् ॥ ४१ ॥
यदि वोपेक्षितं तस्य सचिवैः खार्थसिद्धये ।
अहो नु मन्दिमा तेषां भक्तिर्वा नास्ति भर्तरि ॥ ४२ ॥
शरा दृढधनुर्मुक्ता मन्युमद्भिररातिभिः ।
ममाणि परिहृत्यास्य पतिष्यन्तीति कानुमा ॥ १३ ॥
हतोऽनेन मम भ्राता मम पुत्रः पिता मम ।
मातुलो भागिनेयश्च रुषा संरब्धचेतसः ॥ १४ ॥
अस्यन्तो विविधान्याजावायुधान्यपराधिनम् ।
एकाकिनमरण्यान्यां न हन्युर्बहवः कथम् ॥ ४५ ॥
नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भयो येऽभिप्रायं कवेरिमम् ।
साबलोकावपास्यैव नयन्ति नयवेदिनः ॥ १६ ॥

·उपोद्धातः १३ सचेतसो वनेभस्य चर्मणा निर्मितस्य च । विशेष वेद बालोऽपि कष्टं किन्नु कथन्नु तत् ॥ ४॥" हतोऽनेन मम इति । अस्या भामहसमालोचनायाः सर्वो विषयः प्रतिज्ञानाटिकायां वर्तते । अपिच प्रतिज्ञानाटिकायाः प्रथमाके यानि “ अणेण मम भादा हदो, अणण- मम पिदा, अणेण मम सुदो" इति प्राकृतवाक्यानि, तानि प्राता मम पुत्रः पिता मम " इति श्लोकरूपेणानूदितानि भामहेनास्मिन् न्याय- विरोधसमालोचनप्रकरणे । अतो भामहेन प्रतिज्ञानाटिकैवानुसहितेत्यूहितुं शक्यते । नाटिकाया नामधेयं तु तत्कालातिप्रसिद्धिवशादकथितमपि सुज्ञानमिति धिया भामहेन न निर्दिष्ट स्यात् । अस्य भामहसमालोचनाविषयभूतस्य कथा- वस्तुनो बृहत्कथायामपि सत्त्वाद् भामहेन सैवानुसंहिता, न तु प्रतिज्ञानाटि- केति तु न शङ्कनीयं, "हतोऽनेन मम भ्राते"ति भामहेनानूद्यमानस्य वाक्यस्य प्रतिज्ञायां प्रत्यक्षतयोपलब्धेः, बृहत्कथायां तस्य सद्भावकल्पनायां प्रमाणा- भावात् । वस्तुतस्तु भामहकालात् परत एव बृहत्कथाया निष्पत्तिरित्यनुपदं वक्ष्यामः । स चायं भामहः कालिदासात् प्राचीनः प्रतिभाति । तेन हि मेधा- वी, रामशर्मा, अश्मकवंशं , रत्नाहरणम् , अच्युतोत्तरम् इत्यस्मदविदितानि कविकाव्यनामानि गृहीतानि । सर्वलोकविदितस्य तु श्रीकालिदासस्य तत्काव्यस्य वा लोकोत्तरस्य कस्यचिन्न नामधेयं गृहीतम् । भामहाचार्यश्चेत् कालिदा- सकाव्यमद्रक्ष्यत् , तदवश्यं निरदेक्ष्यद् अतिप्रसिद्धत्वादनिर्दिशन्नपि विषयवि- चारादिद्वारेण प्रतिज्ञानाटिकामिव वास्मरिष्यत् । यद्यपि "अयुक्तिमद् यथा दूता जलभृन्मारुतादयः । तथा भ्रमरहारीतचक्रवाकशुकादयः ॥ ४२ ॥ अवाचोऽव्यक्तवाचश्च दूरदेशविचारिणः । कथं दूत्यं प्रपद्येरनिति युक्त्या न युज्यते ॥ ४३ ॥ यदि चोत्कण्ठया तत्तदुन्मत्त इव भाषते । तथा भवतु भूनेदं सुमेधोभिः प्रयुज्यते ॥ १४ ॥ (भाम. काव्याल, परि. १) ·उपोद्धातः इति युक्तायुक्तत्वविचारे मेघमारुतादिदूतीकरणं विषयतया भामहेन प्रस- ञ्जितं, तथापि तावता मेघदूतकाव्य स जानातीति न युक्तं कल्पयितुम् । तथासति ह्यस्तनेन केनापि कविना प्रणीतं शुकसन्देशमपि स जानातीति कल्पनीयमाप- घेत । अतो, मन्ये, केषुचित् काव्येषु विप्रलम्भादिप्रसङ्गे मारुतचन्द्रमेघा- धचेतनद्वारेण भ्रमरचक्रवाकशुकाद्यव्यक्तवाक्प्राणिद्वारेण च प्रियजनाय विर- हिणां सन्देशप्रेषणं क्वचित् क्वचिद् यद् वर्ण्यते, तदनुन्मादावस्थायां नेष्यत इत्येत- देव सामान्यत आचार्यः श्लोकैरेभिरुपदिष्टवान् , तच्चेदमाचार्योपदेशात्पर्य हृदि निधायैवौचित्यवेदी कालिदासो मेघदूतस्यारम्भे तद्दतीकरणानौचित्यमाशङ्कय परिजहार- “धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क मेधः सन्देशार्थाः क पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः । इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाचे कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥” (पूर्वमेघ. ५) इति श्लोकेन । एवं तावत् सिद्धं भामहस्य कालिदासात् प्राचीनत्वम् । ननु च कालिदासेन मेघदूते "प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान्" (पूर्वमे- घ. ३०) इति कालिदासकालवर्तिनाम् अवन्तिजनपदग्रामवृद्धानाम् उदयनकथो- दाहरणनिपुणतोक्त्या उदयनसंज्ञवत्सराजद्रष्टत्वप्रतीतेः उदयनः कालिदासस- निकृष्टपूर्वकालो भवितुं युक्तः । तत् कथं भामहो वत्सराजस्थात्मकालसन्निकर्ष लेशतोऽप्यसूचयन् प्रत्युत तमितिहासमात्राधीतप्राय स्फोरयन् कालिदासात् प्राचीनः स्यात् । नैतत् । मालविकाग्निमित्रप्रस्तावनायां हि "प्रथितयशसां भाससौमिल्लकविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य वर्तमानकवेः कालिदासस्य क्रियायां कथं बहुमान" इति भासस्य प्रथितयशस्त्वमाह कालिदासः, पुराणत्वं च भासकाव्यस्य प्रत्येति । * पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवमित्य- वद्यम् ॥” इति । तदुभयस्वरसाद् भासस्य कौश्चिरकालक्रमसिद्धा परा काष्ठा कालिदासकाले स्थितेति मन्यते । सा चावरतस्तस्कृतीनां सप्ताष्टवर्षशतकप्रचार- मन्तरेण न सस्थाव्यति कृत्वा कालिदासापेक्षम् अतिप्राचीनत्वं भासस्य न्याय्य, । MN ·उपोद्धातः २५ सुतरां तु भासनाटकनायकस्योदयनस्यति न कथञ्चिदप्युदयनस्य कालिदास- सन्निकृष्टपूर्वकालत्वशङ्काया अवकाशः । "उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान्" इत्येतच्च, अवन्तिग्रामवृद्धाः स्वानुपलब्धमेवेतिहासाद्यधीतं स्वजनपदनिवृत्तम् उदयनकथा- द्भुतं पुरावृत्तप्रेम्णा वृद्धभावसहभुवा शंसन्त आद्रियन्त इत्येवमभिप्राय, न तु तेषामुदयनद्रष्तृत्वानुमापकम् । अतः सुस्थं भामहस्य कालिदासप्राचीनत्वम् । अपिच, भामहः काव्यालङ्कारे कथाख्यायिकयोः स्वरूपं निरूपयन् बृहत्कथां नानुसन्धत्ते । सा हि कथाविशेषत्वात् तत्प्रसङ्गे स्मर्तुमुचिता । तथा च दण्डी का- व्यादर्श कथाख्यायिकाप्रस्तावे “ भूतभाषामयी प्राहुरद्भुतार्था बृहत्कथाम् " इति बृहत्कथां स्मरति । तेन मन्ये, भामहकाले बृहत्कथा नावर्ततेति । तदुत्तरकाल एव तास्ताश्चमत्कारिणीरुच्चावचाः कथा इतिहासतः स्वप्नवासव- दत्तादिकाव्यतो लोकतश्चोच्चित्य स्वयं कल्पयित्वा च बृहत्कथां नाम कथाभाण्डा- गारं नूनं गुणान्यो जग्रन्थ । गुणाब्यश्च शकप्रवर्तकशालिवाहनसमकाल इति शालिवाहनतोऽपि भामहः प्राचीनो भवन् क्रैस्ताब्दारम्भप्राक्तनं प्रथम वर्षशतकं संस्पृशति । भामहादपि तु जरत्तरतामहन्नस्मन्नाटकचक्रकविः क्रैस्तप्राक्तने तृतीये द्वितीये वा वर्षशतके निवेशमवश्यं लभते । किञ्च, राज्यतन्त्रविद्याचार्यः कौटिल्य इति चाणक्य इति च पर्यायवा- च्यो विष्णुगुप्तश्चन्द्रगुप्तसमानकाल: कैस्तप्राचीने चतुर्थे वर्षशतके स्थित इति सुप्रसिद्धम् । तत्प्रणीते कौटिलीयार्थशास्त्रे मन्त्रिपुरोहितकरणीयस्य योधयुद्ध- प्रोत्साहनस्य प्रकारोपदेशावसरे "तुल्यवेतनोऽस्मि, भवद्भिः सहभोग्यमिदं राज्यं, मयाभिहितः परोऽमिहन्तव्यः' इति, वेदेष्वप्यनुश्रूयते- समाप्तदक्षिणानां यज्ञा- नामवभृथेषु ‘सा ते गतिर्या शूराणामिति, अपीह श्लोकौ भवतः 'यान् यज्ञसबैस्तपसा च विप्राः स्वगैषिणः पात्र चयैश्च यान्ति । क्षणेन तानप्यतियान्ति शूराः प्राणान् सुयुद्धेषु परित्यजन्तः ॥" "नवं शरावं सलिलस्य पूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत् तस्य मा भून्नरकं च गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ॥" इति मन्त्रिपुरोहिताभ्यामुत्साहयेद् योधान्" (कौटि. अर्थ. अधि. १०. अध्या. ३) १. 'लै: सुपू', २. 'स' इति प्रतिज्ञानाटिकायाम् ।

·२१ उपोद्धातः इति दृश्यते । शूरस्य सद्भतिर्युद्धे प्राणांस्त्यक्तवतः यज्ञतपस्साध्यकामलाभः विजयिनः *समर्हणा च लोके सुलभा इति, राज्ञः पिण्डदातुरर्थे युद्धमकुर्वन् पा- पीयान् भवतीति चोदाहृतवाक्यानामभिप्रायः। तत्र "नव शरावम्" इल्मेष श्लोकः प्रतिज्ञायौगन्धरायणस्य चतुर्थाके भटान् प्रति कस्यचित् प्रोत्साहनवाक्यतया निवेशितः । अस्य श्लोकस्य किमर्थशास्त्रान्नाटके समुद्धरणम् उताहो नाटकादर्थ- शास्त्रे इति चिन्तनीयम् । तत्र युद्धप्राणत्यागस्य धर्महेतुत्व भर्तृपिण्डानिर्यातनस्य पापहेतुत्वं चार्थप्रधानेन यदुपदिश्यते, तत् प्रमाणानुग्रहविकलमुपप्रलो- भनप्रायमविश्वास्यं भवतीति तत्रावश्यं प्रमाणमुपदर्शनीयम् । तच्चादौ सा ते गतिरि"त्यादि श्रौतमुपदर्शितम् । पश्चात्तु अभियुक्तवचनरूपं स्मृ- तिकल्पं श्लोकद्वयमिति स्वरसतः प्रतीतेः “नव शरावम्" इति श्लोको नार्थशास्त्रकारस्य स्वोक्तिर्भवितुमर्हति । परोक्त्यनुवादसहपाठादप्ययं श्लोकोऽर्थः शास्त्रकारस्य न स्वोक्तिः । “यान् यज्ञसबैरि"ति पूर्वश्लोको हि ‘यान्' 'तान्' इत्युभ- यत्राप्यनिर्दिष्ट विशेप्य किमपि कामलक्षणं लोकलक्षण वा पूर्वप्रकृतमाकान्नसं- शयं ग्रन्थान्तराभिजन इत्यनुवादरूपो निश्चितः । किञ्चार्थशास्त्रे कौटिल्यः स्वो- क्तिरूपं श्लोकं श्लोकौ श्लोकान् वा न क्वचिदपि प्रतिज्ञापूर्वं लिखितवान् । इहैकत्र परम् “अपीह श्लोकौ भवतइति तस्य पूर्वप्रतिज्ञाकरणमालक्ष्यमाणमुत्तरयोः श्लोकयोः परकीयतामेव द्योतयदर्थवद् भवति । काव्ये पुनः शास्त्रलोकसिद्धमथै वश्यवाचो महाकवय उत्सर्गतः स्वोक्त्यैव प्रतिपादयन्ति, यत्रक्वचित् परवचनानु- पूर्वीमनुवदन्तो वा तेऽनुवादचिह्नमवश्यं कुर्वन्तीति प्रतिज्ञायौगन्धरायणे अनुवा- दलिङ्गाकरणाद् “नवं शरावम्" इति श्लोको भासमहाकवरेव स्वोक्तिरिति युक्तं पश्या- मः । तेनार्थशास्त्रकाराच्चाणक्यादप्यस्मन्महाकवेः प्राचीनत्वं सिद्धं भवति । यस्तु मेधातिथिः प्रतिमानाटकस्य पञ्चमाङ्के राम प्रति रावणवाक्ये "भोः काश्यपगो- त्रोऽस्मि, साङ्गोपाङ्गं वेदमधीये, मानवीयं धर्मशास्त्रं, माहेश्वर योगशास्त्रं, बाह- स्पत्यमर्थशास्त्र, मेधातिथेायशास्त्रं, प्राचेतसं श्राद्धकल्पं च " इति स्मयते, स दिव्यानुभावपुरुषप्रायपाठात् तथाभूतः कश्चिन्महर्षिः स्याद्, न पुनर्मानवी- यव्याख्याता पण्डितविशेष इति भासं प्रति नैतदर्वाचीनत्वभ्रान्तेरवकाशः ।। उपलभ्यते चैतावत्प्राचीनत्वानुगुणा नाटकेष्वेतेषु गुणसमृद्धिः । अत्र * पूर्णजलकलशोपहारलाभरूपा पूजा। ..

·उपोद्धातः २७ हि प्रसन्नोदारगम्भीरा सरसहृदयङ्गमा भाषायाः शैल्येव तावदन्याशी काव्यगुणसमृद्धिः। प्रायः, यस्या वर्षसहस्रादर्वाचीनेषु काव्येप्वतिविरलं दर्शन- मभाव एव वा। सुशिक्षितमतिगोचरैः प्रशस्तैर्जनमनोविमर्शेर्नानारूपैः सन्ति सर्वतः समृद्धा इह वाक्यसमुदाहाराः । अवस्थाभेदभिन्नाः सुसूक्ष्मास्तत्तद्वस्तुपरमार्था यथा सचेतसां पुर इव परिस्फुरेयुस्तथेह प्रतिपादिताः । अपिच, यदौचित्य नाम प्रतिपाद्यसङ्कोचविकासयोर्वा रसानुरूप- शब्दार्थपरिग्रहे वा, तत् क्वचिदप्यत्र रसैकदृष्टिना महाकविना न लचितम् । कामं वयं सरसभणितीनामनायासप्रसर प्रसिद्धासु एकद्वमहाकवि- कृतिषु न खलु नालक्षयामः । किन्तु तस्य परमा काष्ठेतस्मिन् नाटकचक्रे संल- क्ष्यते । इदं हि आत्मीयकवेर्मुखान्निःश्वसितनिर्विशेष विनिस्सृतमिति न खलु नोदे- ति सचेतसामेतत् परिशीलयतां बुद्धिः । सर्वथैतद्गतं शब्दार्थसौष्ठवमार्षसूक्तिसौ- ष्ठवस्यैव, मन्ये, चारुतरं भूमिकान्तरमिति । एषु रूपकेष्वेकैकस्मिन्ननुवाच्यमाने गुणानेतान् इतोऽधिकांश्च सहृदयाः खयमसशयं प्रत्यक्षयिष्यन्ति । एषां पृथगुदाहृतिबहुवाक्यानुसन्धानसापेक्षा वाग्वि. स्तरोपपाद्या चोपोद्धातमतिमात्रं विस्तारयेदिति नेदानीं तत्र संरभामहे । सामा- न्यतस्तु शैलीप्रदर्शनार्थ कानिचिद् वाक्यानि तत्तन्नाटकेभ्य उदाहरामः । स्वमवासवदत्ते वने पद्मावतीपरिजनकृतोत्सारणादुःखितां वासवदत्तां प्रति यौगन्धरायणस्याश्वासनोक्तिरियं "पूर्वं त्वयाप्यभिमतं गतमेवमासी- च्छाध्य गमिष्यसि पुनर्विजयेन भर्तुः । * एव गत परिजनविभवोपेत गमनमित्यर्थ ।

·२८
उपोद्धातः
कालक्रमेण जगतः परिवर्तमाना
चक्रारपङ्क्तिरिव गच्छति भाग्यपतिः ॥" (अ. १. श्लो. ४)
-
सत्कारः सत्कारेण स्वीकर्तव्य इत्यमुमथै प्रति वत्सराजस्य समर्थनावाक्यं
गुणानां वा विशालानां सत्काराणां च नित्यशः ।
कर्तारः सुलभा लोके विज्ञातारस्तु दुर्लभाः ॥ " (अ. ४. श्लो. ९)
प्रतिज्ञानाटिकायां प्रयत्नस्य फलावश्यम्भावोक्तिः-
"काष्ठादग्निर्जायते मथ्यमानाद्
भूमिस्तोयं खन्यमाना ददाति ।
सोत्साहानां नास्त्यसाध्यं नराणां
मार्गारब्धाः सर्वयत्नाः फलन्ति ॥" (अ. १. श्लो. १८)
वरेषु गवेषणीयगुणपरा महासेनस्योक्तिः-
कुल तावच्छाध्यं प्रथममभिकाङ्केहि मनसा
ततः सानुक्रोश मृदुरपि गुणो ह्येष बलवान् ।
ततो रूपे कान्ति न खलु गुणत. स्त्रीजनभयात्
ततो वीर्योदग्रं न हि न परिपाल्या युवतयः॥" (अ.२. श्लो. ४)
-
कन्यामातॄणामवस्थोक्तिः-
"अदत्तेत्यागता लज्जा दत्तेति व्यथितं मनः ।
धर्मस्नेहान्तरे न्यस्ता दुःखिताः खलु मातरः ॥" (अ. २. श्लो. ७)
पञ्चरात्रे द्रोणाचार्यस्य शिष्यविषयचिन्तोक्तिः-
" अतीत्य बन्धूनवलड्ध्य मित्रा-
ण्याचार्यमागच्छति शिष्यदोषः ।
बालं ह्यपत्यं गुरवे प्रदातु-
नैवापराधोऽस्ति पितुर्न मातुः ॥" (अ. १. श्लो. १८)

·२९
उपोद्धातः
युधिष्ठिरस्य धार्तराष्ट्रदोषादात्मदोषाभिशङ्कनपरेयमुक्तिः-
"एकोदकत्वं खल नाम लोके
मनस्विनां कम्पयते मनांसि ।
वैरप्रियैस्तैर्हि कृतेऽपराधे
यत्सत्यमस्माभिरिवापराद्धम् ॥" (अ. २ श्लो. ९)
योधकर्माभिनन्दनं प्रति विराटस्योक्तिः-
"ताडितस्य हि योधस्य श्लाघनीयेन कर्मणा ।
अकालान्तरिता पूजा नाशयत्येव वेदनाम् ॥” (अ. २. श्लो. २८)
चारुदत्तनाटके अन्धकारविषयोक्तिः
"सुलभशरणमाश्रयो भयानां
वनगहनं तिमिरं च तुल्यमेव ।
उभयमपि हि रक्ष्यतेऽधकारे
जनयति यश्च भयानि यश्च भीतः ॥” (अ. १. श्लो. २०)
चौर्यप्रवृत्तस्योक्तिः
लुब्धोऽर्थवान् साधुजनाभिमानी
वणिक् स्ववृत्तावतिकर्कशश्च ।
यस्तस्य गेहं यदिनाम लप्स्ये
भवामि दु.खोपहतो न चित्ते ॥" (अ. ३. श्लो. ७)
दूतघटोत्कचे धृतराष्ट्रस्याभिमन्युवधदुःखितस्पोक्तिः-
"बहूनां समुपेतानामेकस्मिन् निघृणात्मनाम् ।
बाले पुत्र प्रहरतां कथं न पतिता भुजाः ॥” (श्लो. १७)
-
दुर्योधनं प्रति घटोत्कचस्योक्तिः

·उपोद्धातः
-
" न तु जतुगृहे सुप्तान् भ्रातॄन् दहन्ति निशाचराः
शिरास न तथा भ्रातुः पत्नी स्पृशन्ति निशाचराः ।
न च सुतवधं सङ्घये वृत्तं स्मरन्ति निशाचरा
विकृतवपुषोऽप्युग्राचारा घृणा न तु वर्जिता ॥" (श्लो. ४५)
अविमारके राजभावस्य मन्त्रित्वस्य च दुर्वहतां प्रति राज्ञो मन्त्रिणश्चोक्ती-
"धर्मः प्रागेव चिन्त्यः सचिवमतिगतिः प्रेक्षितव्या स्वबुद्धया
प्रच्छाद्यौ रागरोषौ मृदुपरुषगुणौ कालयोगेन कार्यों ।
ज्ञेयं लोकानुवृत्त परचरनयनैमण्डलं प्रेक्षितव्य
रक्ष्यो यत्नादिहात्मा रणशिरसि पुनः सोऽपि नावेक्षितव्यः ॥"
(अ. १. श्लो. १२)
"प्रसिद्धौ कार्याणां प्रवदति जनः पार्थिवबलं
विपत्तौ विस्पष्टं सचिवमतिदोष जनयति ।
अमात्या इत्युक्ताः श्रुतिसुखमुदारं नृपतिभिः
सुसूक्ष्मं दण्ड्यन्ते मतिबलविदग्धाः कुपुरुषाः ॥"(अ. १. श्लो. ५)
अयं निशारम्भवर्णने श्लोकः
"व्यामृष्टसूर्यतिलको विततोडमालो
नष्टातपो मृदुमनोहरशीतवातः ।
संलीनकामुकजनः प्रविकीर्णचोरो
वेषान्तरं रचयतीव मनुष्यलोकः ॥” (अ. २. श्लो. १३)
दैवस्य बलवत्तां प्रति श्लोकः
-
" यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः
को वा न सिध्यति ममेति करोति कार्यम् ।
यसैः शुभैः पुरुषता भवतीह नृणां
दैवं विधानमनुगच्छति कार्यसिद्धिः ॥" (अ. ३. श्लो. १२)

·उपोद्धातः
बालचरिते तमसः प्रभुत्वं प्रति यथा-
अप्रकाशा इव दिशो धनीभूता इव द्रुमाः ।
सुनिविष्टस्य लोकस्य कृतो रूपविपर्ययः ॥” (अ. १. श्लो. १६)
यथाच
"दुद्दिणविणट्ठजोला ळत्ती वट्टइ णिमीळिआकाळा ।
संपाउदप्पसुत्ता णीळणिवषणा जहा गोवी ॥” (अ. १. श्लो. १९)
मध्यमव्यायोगे मङ्गलश्लोको यथा-
-
पायात् स वोऽसुरवधूहृदयावसादः
पादो हरेः कुवलयामलखड्गनीलः ।
यः प्रोद्यतस्त्रिभुवनैकमणे रराज
वैदूर्यसक्रम इवाम्बरसागरस्य ॥" (श्लो. १)
राक्षसवर्णनं यथा-
सिंहास्यः सिंहदंष्ट्रो मधुनिभनयनः स्निग्धगम्भीरकण्ठो
बभ्रुभूः श्येननासो द्विरदपतिहनुर्दीर्घविश्लिष्टकेशः ।
व्यूढोरा वज्रमध्यो गजवृषभगतिर्लम्बपीनांसबाहुः
सुव्यक्तं राक्षसीजो विपुलबलयुतो लोकवीरस्य पुत्रः ॥" (श्लो. २६)
कर्णभारे कवचकुण्डलदानं वारयितारं शल्यं प्रति कर्णोक्तिः-
"शिक्षा क्षयं गच्छति कालपर्ययात्
सुबद्धमूला निपतन्ति पादपाः ।
* दुर्दिनविनष्टज्योत्ना रात्रिवर्तते निमीलिताकारा ।
सम्नावृतप्रसुप्ता नीलनिवसना यथा गोपी ॥

·उपोद्धातः
जलं जलस्थानगतं च शुष्यति
हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति ॥” (श्लो. १९)
अरुभने भग्नोरुपतितस्य दुर्योधनस्य वर्णनं यथा---
" श्रीमान् सयुगचन्दनेन रुधिरेणाानुलिप्तच्छवि-
भूसंसर्पणरेणुपाटलभुजो बालव्रतं ग्राहितः ।
निवृत्तेऽमृतमन्थने क्षितिधरान्मुक्तः सुरैः सासुरै-
राकर्षन्निव भोगमर्णवजले श्रान्तोज्झितो वासुकिः ॥” (श्लो. २८)
अभिषेकनाटके सीतामिप्रवेशचोदनादुःखितस्य लक्ष्मणस्योक्तिः
" विज्ञाय देव्याः शौचं च श्रुत्वाचार्यस्य शासनम् ।
धर्मस्नेहान्तरे न्यस्ता बुद्धिर्दोलायते मम ॥" (अ. ६. श्लो. २१)
रावणस्य रामभयनिवारणोक्तिः
कथं लम्बसटः सिंहो मृगेण विनिपात्यते ।
गजो वा सुमहान् मत्तः सृगालेन निहन्यते ॥” (अ. ३. श्लो. १९)
प्रतिमानाटके रामस्य वचनम्-
आरब्धे पटहे स्थिते गुरुजने भद्रासने लञ्चिते
स्कन्धाच्चारणनम्यमानवदनप्रच्योतितोये घटे ।
राज्ञाहूय विसर्जिते मयि जनो धैर्येण मे विस्मितः
- खः पुत्रः कुरुते पितुर्यदि वचः कस्तत्र भो विस्मयः ॥"
(आ. १. श्लो. ४)
रामस्य स्वाभिषेकाज्ञाश्रवणोत्तरमात्मपितृपादपतनवृत्तान्तोक्तिः सीतां प्रति-
"समं बाष्पेण पतता तस्योपरि ममाप्यधः ।
पितुर्मे क्लेदितौ पादौ ममापि क्लेदितं शिरः ॥” (अ. १. श्लो. ५)

·उपोद्धातः - कैकेयीकुपितस्य लक्ष्मणस्य रामं प्रत्युक्तिः- "यदि न सहसे राज्ञो मोहं धनुः स्पृश मा दया खजननिभृतः सर्वोऽप्येवं मृदुः परिभूयते । अथ न रुचितं मुञ्च त्वं मामहं कृतनिश्चयो युवतिरहित लोकं कर्तु यतश्छलिता वयम् ॥” (अ. १. श्लो. १८) भरतस्य खजनदर्शनौत्सुक्यादुक्तिः - "पतितमिव शिरः पितुः पादयोः विह्यतेवास्मि राज्ञा समुत्थापित- स्त्वरितमुपगता इव भ्रातरः क्लेदयन्तीव मामश्रुभिर्मातरः । सदृश इति महानिति व्यायतश्चेति भृत्यैरिवाहं स्तुतः सेवया परिहसितमिवात्मनस्तत्र पश्यामि वेषं च भाषां च सौमित्रिणा ॥" (अ. ३. श्लो. ३) भरतस्य कैकेयी प्रत्युक्तिः- "वयमयशसा चीरेणार्यो नृपो गृहमृत्युना प्रततरुदितैः कृत्स्नायोध्या मृगैः सह लक्ष्मणः । दयिततनयाः शोकेनाम्बाः स्नुषाध्वपरिश्रम- धिगिति वचसा चोग्रेणात्मा त्वया ननु योजिताः ॥" (अ. ३. श्लो. १६) तस्यैवोक्त्यन्तरं- २२) "तत्र यास्यामि यत्रासौ वर्तते लक्ष्मणप्रियः । नायोध्या तं विनायोध्या सायोध्या यत्र राघवः ॥" (अ. ३. श्लो. अविदितनामके नाटके मङ्गलश्लोकः- "पादः पायादुपेन्द्रस्य सर्वलोकोत्सवः स वः । व्याविद्धो नमुचियेन-तनुताम्रनखेन खे ॥

·उपोद्धातः एषा श्लोकानां शैली । अच्छन्दोबद्धानां तु वाक्यानां सर्वेषामपि काम- नीयक श्लोकतोऽप्युत्कृष्टमेषु रूपकेषु सर्वत्र सजातीयसर्वग्रन्थान्तरातिशायि निरु- पमं च । तदेतद् ग्रन्थानुवाचनयैव सुखसंवेद्यं भावकानामिति नेह तद्वाक्योदा- हरणप्रपञ्चन कुर्मः। न खलु सा काचिद् रीतिः कालिदासादिनाटकेष्वभिलक्ष्यते, यां भास- महाकविः स्वेषु नाटकेषु न प्रस्थापयाम्बभूव । विक्रमाब्दारम्भोत्तरमनन्यगामिनी भासानुकरणम्। कविचक्रवर्तिख्यातिं लब्धवतः कालिदासस्य कृतिष्वभ्यर्हिते अभिज्ञानशाकुन्तले भासकाव्यच्छायानामनुकरणं भूयिष्ठमुपलभ्यते । यथा- "यस्यां न प्रियमण्डनापि महिषी देवस्य मन्दोदरी स्नेहाल्लुम्पति पल्लवान् न च पुनर्वीजन्ति यस्यां भयात् । वीजन्तो मलयानिला अपि करैरस्पृष्टबालद्रुमा सेयं शक्ररिपोरशोकवनिका भग्नेति विज्ञाप्यताम् ॥" इत्ययमभिषेकनाटकचतुर्थाकंगतः श्लोकः । अस्यच्छाया शाकुन्तल चतुर्थावस्थे "पातुं न प्रथमं व्यवस्यति पयो युष्मास्वपीतेषु या नादत्ते प्रियमण्डनापि भवतां खेहेन या पल्लवम् । आये वः कुसुमप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम् ॥" इत्यस्मिन् पद्ये लक्ष्यते । न केवलमिह तच्छायामात्रस्य दर्शनं, किन्तु “प्रियमण्ड- नापि, स्नेहात् , पल्लवान् , सेयम्" इत्येषां सरसहृद्यानां तदीयपदानामप्युपादान- मास्ति । बालचरितस्य प्रथमाके शिशुमर्धरात्रे वसुदेवस्य हस्ते कथञ्चिदर्पयित्वा हृदयेन शिशुदिशं देहेन सूतिकागृहं च द्विदिकं गच्छन्ती देवकीमधिकृत्य वसु- देवस्य वचनं- -- "हृदयेनेह तत्राङ्गैर्द्विधाभूतेव गच्छति । यथा नभसि तोये च चन्द्रलेखा द्विधाकृता ।

·उपोद्धातः इति । अस्यच्छाया शाकुन्तलप्रथमाङ्कस्थे "गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्तुत चेतः । चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य ॥" इति पद्ये स्पष्टा । स्वमवासवदत्तप्रथमाङ्कगतस्य 'विस्रब्धं हरिणाश्चरन्त्यचकिता देशागतप्रत्ययाः' इति पादस्य कयाचिद् भङ्गयार्थानुकारः 'विश्वासोपगमादभिन्न- गतयः शब्द सहन्ते मृगाः' इति शाकुन्तलप्रथमाके कृतः । एवमन्यदपि भास- नाटकच्छायानुविधान कालिदासकृतिषु द्रष्टव्यम् । भवभूतेरप्येतन्नाटकचक्रप- रिशीलनजनिताः संस्कारास्तत्कृतिषु बहुलं प्रस्फुरन्ति । उत्तररामचरितस्य द्विती. याङ्कगतो ह्यात्रेयीसवादः स्वप्नवासवदत्तप्रथमाङ्कगतं ब्रह्मचारिसंवादमनुकरोति; षष्ठाङ्कगतश्च विद्याधरसंवादोऽभिषेकनाटकषष्ठाङ्कगत विद्याधरसंवादम् । मालती- माधवपञ्चमाङ्कस्थो दण्डकप्रयोगोऽविमारकपञ्चमाङ्कस्थं दण्डकप्रयोगमनुकरोति । अपिच, यत् कालिदासात् प्राचीनं मन्यन्ते, तस्मिन् मृच्छकटिके न भासकाव्यच्छायामात्रस्यानुकरणम् ; अपितु भासकाव्यवाक्यानामेव भूयिष्ठानां मृच्छकटिकविचार । साक्षान्निवेशनमस्ति । चारुदत्तनाटके हि यानि पद्यानि चू- र्णकवाक्यानि च, तानि तथैव वा मनागावापोद्वापाभ्यां व्यत्ययकरणेन वा मृ- च्छकटिके परिपठितानि । तत्र चारुदत्तनाटकस्य प्रथमाके श्लोकः "यासां बलिर्भवति मद्गृहदेहलीनां हंसैश्च सारसगणैश्च विभक्तपुष्पाः । तास्वेव पूर्वबलिरूढयवाङ्कुरासु बीजाञ्जलिः पतति कीटमुखावलीढः ॥" इति । मृच्छकटिकस्य तु- - "यासां बलिः सपदि मद्गृहदेहलीनां हंसैश्च सारसगणैश्च विलुप्तपूर्वः।

·३६
उपोद्धातः
तास्वेव सम्प्रति विरूढतृणाङ्कुरासु
बीजाञ्जलिः पतति कीटमुखावलीढः ॥"
-
इति। चारुदत्तस्य तृतीयाके
"मार्जारः प्लवने वृकोऽपसरणे श्येनो गृहालोकने
निद्रा सुप्तमनुष्यवीर्यतुलने संसर्पणे पन्नगः ।
माया वर्णशरीरभेदकरणे वा(ग्) देशभाषान्तरे
दीपो रात्रिषु सङ्कटे च तिमिरं वायुः स्थले नौजले ॥"
इति । मृच्छकटिकस्य तु
"मार्जारः क्रमणे मृगः प्रसरणे श्येनो गृहालुञ्चने
सुप्तासुप्तमनुष्यवीर्यतुलने श्वा सर्पणे पन्नगः ।
माया रूपशरीरवेषरचने वाग् देशभाषान्तरे
दीपो रात्रिषु सङ्कटेषु डुडुमो वाजी स्थले नौजले ॥"
इति । चारुदत्तस्य चतुर्थाके-
"विषादस्रस्तसर्वाङ्गी सम्भ्रमोत्फुल्ललोचना ।
मृगीव शरविद्धाङ्गी कम्पसे चानुकम्पसे ॥"
इति । मृच्छकटिकस्य तु
"विषादस्रस्तसर्वाङ्गी संभ्रमभ्रान्तलोचना ।
नीयमाना भुजिष्यात्वं कम्पसे नानुकम्पसे ॥
इति । चारुदत्तनाटके “किण्णुखु अज पञ्चूस एव्व गेहादो णिक्खन्तस्स बुभु-
क्खाए पुक्खरपत्तपडिदजळविन्दू विअ चळचळाअन्ति विअ मे अक्खीणि ।
(परिक्रम्य) जाव गेहं गच्छिअ जाणामि किण्णुखु संविधा विहिदा ण वेत्ति । एदं
अझाण गेहं । जाव पविसामि” इति सूत्रधारवाक्यानि । एतदर्थकानि मृच्छकटिके
चिरसङ्गीदोवासणेण सुक्खपोक्खरणाळाइं विअ मे बुभु-
स्वेतानि ।
....

·उपोद्धातः ३७ क्खाए मिळाणाई अङ्गाई। ता जाव गेहं गदुअ आणामि अस्थि किं पि कुटु- म्बिणीए उववादिअंण वेत्ति । (परिक्रम्यावलोक्य च) एदं त अझाणं गेहं, ता प- विसामि " चारुदत्तनाटकस्य द्वितीयाङ्कादौ वाक्यानि - - " गणिका- तदो तदो। चेटी- अह्महे ण किञ्चि मए भणिद । किं तदो तदो त्ति । गणिका-हजे! किं मए मन्तिद" एतदर्थकानि मृच्छकटिकस्य तत्र वाक्यानि -- वसन्तसेना-हजे! तदो तदो। चेटी- अज्जुए! ण किं पि मन्तसि । किं तदो तदो। वसन्तसेना -किं मए भणिदं । चेटी-तदो तदो त्ति ।" चारुदत्तनाटकस्य तृतीयाङ्के वाक्यानि- "चारुदत्तः-वयस्य! वीणा नामासमुद्रोत्थित रत्नम् । कुतः" “विदूषकः- कामं पसंसेदु भवं । मम खु दाव गाअन्तो मणुस्सो इत्थि- आ वि पठन्ती उभअ आदरं ण देदि । गाअन्तो दाव मणुस्सो रत्तसुमणावेट्टिदो विअ पुरोहिदो दिदं ण सोभइ । इत्थिआ वि पठन्ती छिण्णणासा विअ घेणुआ अदिविरुवा होइ।" - मृच्छकटिके त्वेतानि- "चारुदत्त:- अहो अहो साधु साधु रोभिलेन गीतम् । वीणा हि नामा- समुद्रोत्थितं रतम् । कुतः ·उपोद्धातः "विदूषकः- मम दाव दुवेहिं जेव्व हस्सं जाआदि इस्थिआए सक्कों पठन्तीए मणुस्सेण अ काआळं गाअन्तेण । इथिआ दाव सक्कअं पठन्ती दि- ण्णणवणस्सा विअ गिट्टी अहिअ सुसुआअदि । मणुस्सो वि काअळिं गाअन्तो सुक्खसुमणोदामवेट्ठिदो वुड्ढपुरोहिदो विअ मन्त जवन्तो दिदं मे ण रोआदि ।" - . चारुदत्तनाटकस्य चतुर्थाके वाक्य "सज्जलका-मदनिके! किं न पर्याप्तं, द्वितीयमप्यनार्य करिष्यामि । खल्वत्र शस्त्रेण कश्चित् परिक्षतो व्यापादितो वा।" एतदर्थक मृच्छकटिकस्य वाक्य--- "शर्विलकः-मदनिके! भीते सुप्ते न शर्विलकः प्रहरति । तन्मया न कश्चिद् व्यापादितो नापि परिक्षतः ।" चारुदत्तचतुर्थाके वाक्यान्तरं "सज्जलका-आर्यचारुदत्तेनास्मि प्रेषितः, यस्तावदलङ्कारो मम हस्ते निक्षिप्तः, स त्वयं भोगमलिनतया गृहस्यासान्निध्यात् कौटुम्बिकानां दुरारक्षः । तद् गृह्यतामिति ।" एतदर्थकं मृच्छकटिके वाक्यं "शर्विलकः- "सार्थवाहस्त्वां विज्ञापयति--जर्जरत्वाद् गृहस्य दूरक्ष- मिदं भाण्डम् । तद् गृह्यतामिति । एवमन्यान्यपि भूयिष्ठानि वाक्यानि श्लोकाश्च मृच्छकटिके चारु- दत्तीयसंवादीनि दृश्यन्ते । इतिवृत्तं च द्वयोश्चारुदत्तचरितमेव । तेनैवं मन्त- व्यं–तयोरन्यतरदन्यतरस्याधार इति । तत्रापि चारुदत्तनाटकमेव मृच्छकटिक- स्य मूलमिति न्याय्यं, मृच्छकटिकेऽर्वाचीनकाव्याहतस्य प्रस्तावनायां कविका- व्यनामनिर्देशस्य दर्शनेन तस्य तन्निर्देशरहितचारुदत्तापेक्षयार्वाचीनत्वौचित्यात् ।

·उपोद्धातः ३९ किञ्च, चारुदत्तनाटकादृष्टा अपि मनोहराः केऽपि ग्रन्थसन्दर्भा मृच्छकटिके सन्ति । तेन लघुग्रन्थरूपतया स्थितं चारुदत्तनाटकम् आस्वाद्यतातिशयाय कैश्चित् संस्कारैरुपेतं कृत्वा विस्तार्य च मृच्छकटिकसज्ञया शूद्रकेन ख्यापितमिति युक्तमूहितुम् । एवञ्च मृच्छकटिकस्य चारुदत्तनाटकप्रायत्वात् तत्र सचेतसां चारुदत्तवदतिपुरातनत्वावभास उपपद्यते, तत्सङ्कलनमात्रकर्तरि च शूद्रके तन्मू- लकवित्वभ्रमादतिप्राचीनत्वभ्रमः । काममयं कालिदासतः प्राचीन इत्यत्र प्रमा- आलङ्कारिकवामनात् तु प्राचीन एवासौ । तदीयायां काव्यालङ्कार- सूत्रवृत्तौ “शूद्रकादिराचितेषु प्रबन्धेष्वस्य (श्लेषाख्यगुणस्य) भूयान् प्रपञ्चो दृश्यते" इति कथनात् । तदेवं भासस्य कवित्ववैभव कालिदासशूद्रकाद्युपजीव्यमासी- दिति फलितम् ॥ . णाभावः, अत्र नाटकचक्रे ततइतः सन्ति केचित् परिमिताः पाणिनीयाहृद्या आ- प्रयोगविशेषा.। लङ्कारिकाहृयाश्च प्रयोगाः- - १. "अपरिचयात्तु न श्लिष्यते मे मनसि ।" (खम. अङ्क. १) २. “आपृच्छामि भवन्तौ ।" (स्वम. अङ्क. १) ३. “साधुजनहस्तंगतैषा नोत्कण्ठिष्यति ।" (स्वम. अङ्क. १) ४. "हस्त्यश्वरथपदातीनि विजयाङ्गानि ।” (प्रतिज्ञा. अङ्क. ४) ५. “दैवप्रामाण्याद् भ्रश्यते वर्धते वा । (प्रतिज्ञा. अङ्क. १) ६. “ यावदहमुच्छ्वसामि ।" (प्रतिज्ञा. अङ्क. १) ७. "कथमगणितपूर्व द्रक्ष्यते......श्रोष्यते ।" (प्रतिज्ञा. अ. ८. "प्रथममभिकाक्षे हि मनसा ।" (प्रतिज्ञा. अङ्क. २) "जित इति पुनरेनं रुष्यते वासुभद्रः ।" (पञ्च. अङ्क. २) १०. "स्वगतां पृच्छसे कथाम् ।" (पञ्च. अङ्क. २) ९.

·उपोद्धातः ४० ११. "वीजन्तो मलयानिला अपि ।" (अभिषेक. अङ्क. ३) १२. "सीता समाश्वासितुम् ।" (अभिषेक. अङ्क. ७) १३. ऋज्वायता च मुखतोरणलोलमालाम् ।" (स्वप्न. अङ्क-५) इत्येवञ्जातीयकाः। अत्र स्थूलाक्षरेषु पदेषु पदव्यत्ययः,'हस्त्यश्वरथपदातीनी'त्यत्रा- नेकवद्भावः उच्छ्वसामीत्यत्र शबलोपः, 'वीजन्तः' 'समाश्वासितुमि'त्यनयोणिज्- लोपः, 'ऋज्वायतां चे'त्यत्र पादपूरणार्थश्चशब्दश्च कृतः । किन्त्वत्र समाधान- मपि पाणिनीयानां सुगमम् । द्वितीये प्रयोगे आ इत्यस्यानुपसर्गतायाः, तृतीये आत्मनेपदानित्यतायाः, चतुर्थे हस्त्यश्वरथसहिताः पदातयो येषु तानीति बहुव्रीहेः, षष्ठे गणकार्यानित्यतायाः, एकादशे पचाद्यजन्ताद् वीजशब्दादाचारक्किपः, द्वादशे समाश्वासवच्छब्दाण्णिचो बाहुलकलोपस्य, त्रयोदशे चशब्दस्य तुशब्दार्थकतायाः, अन्येषु यथाकथञ्चित् कर्मवद्भावस्य चाश्रयणेनोपपत्तेः । वस्तुतस्तु नन्दकालि- कचाणक्यप्राचीनस्यास्मन्महाकवेर्नन्दसहजीविवर्षोपाध्यायशिष्यपाणिनिशास- नानुसरणमसम्भावितमिति एवंविधः प्रयोगस्तत्रभवतो वश्यवाङ्मयस्य महाकवेर्न दूषणम् , अपितु पुराणतरताया भूषणमिति विभावनीयम् । अव्युत्पन्नलेखकहस्त- परम्पराप्रमादापतिता वा प्रचाररहितेऽस्मिन् नाटकचक्रेऽपपाठा एषु प्रयोगेषु कति- पये स्युः। एवं प्रतिज्ञानाटिकायां भामहोद्भावितः पूर्वोक्तो न्यायविरोधोऽपि सुप- रिहरः । चारशून्यतया सचिवोपेक्षया वा वत्सराजस्य महामतेः सतो गजच्छ- झप्रयोगविषयशत्रूधमाज्ञान, क्रुद्धैर्बहुभिः शत्रुभिरसहायस्य करगतस्य तस्य हनना- भावः, प्रत्यक्षदृष्टेऽपि कृत्रिमगजे दिवा विशेषाग्रहणम् इत्येतानर्थान् भामहो न्यायवि- रुद्धान् मन्यते । तत्र हि आद्ययोर्न काचिदनुपपत्तिः, चारवतो भक्तिमन्निपुणसचि- वचिन्त्यमानकार्यस्य वृद्धदर्शनस्य च सतोऽपि गजमृगयाव्यसनितयामात्यानुम- तिमप्रतीक्ष्य रभसधाविनो राज्ञः शत्रूद्यमाज्ञानस्य सम्भवाद्, वीरः सावज्ञो मान- वान् वैरी जीवग्राहं गृहीत्वा स्वस्वामिपादमूले यन्नीयते, तदेव तद्वधापेक्षया स्वा- मिपरितोषकरमिति, करगतस्य बहुमहारनिश्चेष्टस्य हननमतिक्षुद्रकर्मेति च विचा- रणया निपुणोदारभृत्यसाधारणया परामात्येन सालङ्कायनेन कृतस्य स्वयोधोप- ·उपोद्धातः आन्तवत्सराजवधप्रतिषेधस्य न्याय्यत्वाच्च । अत एवारुचेर्मन्ये, भामहाचार्यस्तु- तीयं न्यायविरोधं कृत्रिमगजगतविशेषाज्ञानलक्षणं पर्यन्ते समुद्भावयाम्बभूव । किन्तु सूक्ष्मेक्षिकायामेतदपि दूषणं न लगति । प्रतिज्ञानाटिकायां हि वत्सराजच्छलन- वृत्तान्तं निवेदयन् हंसको नाम वक्ति- "तदो दिउणं विअ अद्धाणं गच्छिअ साळलुक्खच्छाआए सवण्णणट्टणीळ- दाए परुब्भासिदेहि भसरीरविणिक्खित्तेहि विअ दन्तजुअळेहि सूइदो धणु- सदमत्तेण विअ दिट्ठो सो दिव्ववारणपडिच्छन्दो" " इति । यत्र स कृत्रिमो नीलहस्ती स्थापितस्तत्र वनोद्देशे सालवृक्षच्छायायास्तथा बाहुल्यमासीद् , यथा तद्देहनैल्यस्याविवेकोऽभवदित्यनेन वाक्येन प्रतीयते । तत् कथं दन्तयुगलानुमेयप्राये तस्मिन् कपटहस्तिनि दिवापि कृत्रिमत्वज्ञापकविशेषग्र- हणस्य सम्भवः । कामम् 'अनर्धागते सूर्ये' मध्याह्रासन्नकाले वा वत्सराजस्यायं नीलहस्तिग्रहणसम्भ्रम इति प्रतिज्ञानाटिकातोऽवगमात् सान्द्रयापि वनच्छायया वासरमध्यालोकप्रभावस्यानभिभवनीयत्वाद् दिवा सालवृक्षच्छायया न गजगतवि- शेषतिरोधानं भवति, तया गजस्वरूपगतनैल्यावच्छादनोक्तिश्चेयमतिशयोक्ति- मात्रमिति मत्वा भामहेन दूषण दत्तम् , अस्माभिस्तु सालच्छायाबाहुल्येन दिन- प्रभावाभिभवं सम्भावयद्भिरेनामनुभवसिद्धवस्तुवृत्तकथनरूपां मत्वा तद् दूषणं समा- हितम् । यथा तूक्तं बृहत्कथाप्रतिबिम्बे कथासरित्सागरे सान्ध्यतिमिरप्रसरोऽपि तदानी स्थित इति, तथा कृत्रिमगजगतविशेषाज्ञान वत्सराजस्य सुतरामेवोपप- नम् । किन्त्वियं सान्ध्यतिमिरप्रसरवाचोयुक्तिः प्रतिज्ञानाटिकायां नास्ति । बृहत्कथायां तु एषा सोमदेवभट्टेन दृष्टा स्याद् , यां तन्मूले कथासरित्सागरे स निवेशितवान् । बृहत्कथायां चैषा तत्कास्य भामहदूषणस्य परिहारदाव्य कल्पिता स्याद् इति सर्वमनवद्यम् ॥ - * द्वितीयलम्बकस्व चतुर्थतरङ्गेऽष्टादशश्लोकः- गान्धर्वदत्तचित्तत्वात् सन्ध्याध्वान्तवशाच सः। न तं वनगत राजा मायागजमनक्षयत् ।। गएतां चेद् भामहो न्यज्ञास्यत्, कृत्रिमगजगतविशेषाज्ञानस्य न्यायविरुद्धत्व नावक्ष्यद् इत्यतोऽपि हेतोवृहत्कथा भामहादर्वाचीना वेदितव्या । " इति।

·उपोद्धातः भप्रचार । अस्य भासनाटकचक्रस्य कालिदासकाले निरङ्कुशः प्रचार आसीत् , 'प्रथितयशसां भाससौमिल्लकविपुत्रादीनाम्' इति कालिदासोक्तेः। शूद्रककाले तु स भृशं विरलोऽभवत् । अत एव मृच्छकटिके शुद्रकस्य चारुदत्तना- टकीयभूयिष्ठवाक्यसङ्कलनसंरम्भोपपत्तिः, तथा परवाक्यसङ्कलननिष्पा- दितस्य मृच्छकटिकस्य प्रचारोपपत्तिश्च । ततः प्रचारः क्रमशो हीयमानो गत एव तावदभावमद्यत्वे । तत्र किं कारणं स्यात् । न तावद् गुणविरहः कारणं, कालि- दासादिस्पृहणीयगुणगणपौष्कल्यस्य प्रागुपपादनात् । नापि स्वरसभङ्गसमर्थनीय- पूर्वोक्तकतिपयप्रयोगसयुक्तत्वं कारणं, वार्तिक-महाभाष्यादिसाचिन्यदूराधिरूढ- महिमानि सर्वतो व्याप्तिं गते पाणिनीये शब्दानुशासने, कासुचित् ततइतः प्रसृ- स्वरीषु मेधावि-भामहाद्यालङ्कारिकप्रणीतासु शिक्षासु, तदुभयानुसरणनियमप्रण- ये च संस्कृताध्यायिनां सर्वतः संजाते प्रादुर्भूताना कालिदासकृतीनां तथाविध- कतिपयप्रयोगसंयुक्तत्वेऽपि प्रचाराव्याघातात् । नापि ग्रन्थेषु कविनामानिवेशः कारणं, ग्रन्थानिविष्टकविनाम्नामपि रघुवंश-शिशुपालवधादीनां प्रचारदर्शनात् । अतोऽप्रचारे कारणमदृष्टमेव किञ्चित् कल्प्यं, यहलाद् आचार्यव्याडिप्रणीतः सङ्ग्रहो गुणाढ्यरचिता बृहत्कथेत्येवमादयो ग्रन्था नामशेषतां प्राप्ताः । एव चिरप्रनष्टानामतिपुराणानामेषां भासनाटकानां बहूनामयमिदानी यु- गपदुपलम्भो मृतपुनरुत्थानवत् कस्य नाम जगति न भवेदाश्चर्याय चानन्दाय च । एष हि संस्कृतप्रणयिनां पुरावृत्तविमर्शकानां च महा? निधिलाभः। अनेन च प्रनष्टलाभप्रत्ययेन कापि जनिता मे प्रत्याशा-नाटकान्तराण्यपि तस्य जातुचि- दुपलप्सीयेति, नखलु भासनाटकानि परिगणितानि केनचिद् एतावन्तीति । अ- पूर्वभासनाटकबृन्दाभिलेखधन्यं जीर्णतालपत्रसम्पुटं ये चिरादरक्षन् , मह्यं चोपा- कुर्वन् , तेषु मणलिकरमठस्वामिषु विशिष्य तज्ज्येष्ठे शङ्करनारायणशर्ममहा- शये कृतज्ञतामनपायिनी वहामि । स्मरामि च हार्दैन कतिपयतदुपमातृकादायकस्य पिषारोटिगोविन्दज्यौतिषिकस्य (पुत्तियल्) वासुदेवशर्ममहाशयस्य (तालमण) सदाकायस्य च ।

·उपोद्धातः १३ तदेवमभिनवोपलब्धानां नाटकानां स्वभावः, कर्ता, काल इत्येतत्प्रधाना विचाराः कृताः। पुरावृत्तविशेषाभ्यूहानुकूलं वस्तु तेषु किंकिमस्तीति चिन्तनं सक- लनाटकव्यालोडनसापेक्षत्वात् सकलनाटकप्रकाशनोत्तरमेव सुकरं निगमनम्। सुबोधं चेति कृत्वा स्थापितमायत्यै । उपलब्धे नाटकचक्रसंपुटे स्वप्नवासवदत्तनाटकस्य प्राथम्यान्नाटकान्तरकादिनिर्णयानुकूलत्वाच्च तदिदा- नीमादितः प्रकाशयामः । क्रमेण तु प्रतिज्ञायौगन्धरायणादीनि प्रकाशयि- ष्यामः॥ अनन्तशयनम् त. गणपतिशास्त्री. ११-४-१९१२.

·ERRAT.1 TO INTRODUCTION. Line. (ollect Page. xix XXII 14 17 23 24 28 Incuitect ज्ञा १ necon lifth TerT same " मा 10 thud fourth 2nd ot 5th Adhikara na 18 दश चतुर्थी तृ २० १६ नव पञ्चमा १३ ·निवेदना। अत्रास्य स्वप्नवासवदत्तम् इति संज्ञा राजशेखरसुभाषितानुसाराद् व्यवहृता । स्वप्नवासवदत्तेति स्वप्ननाटकमिति च कामं व्यवहर्तुं शक्यम् । तत्र मणलिक्करमठीया स्वप्नवासवदत्तमातृका क. चिहिता। पण्डितानन्ताचा- याहिता ख. चिह्निता । कृष्णतन्त्रिस्वामिका ग. संज्ञा । आद्ययोः पाठभेदाः प्रतिपृष्ठमधस्तान्निवेशिताः। तृतीयस्यास्तु ते पुस्तकान्ते पृथङ् निवेशिताः । मातृका- यामदृष्टानामपेक्षिततया प्रतिभातानामक्षराणां चापरेखान्तर्निवेशनम् , असमञ्जसा- नामक्षराणां पार्श्वतः प्रश्नचिह्नदानपूर्व समञ्जसाभिमतान्यक्षराणि निवेश्य तेषामुभ- येषां चापरेखान्तनिवेशनं, समञ्जसाक्षराप्रतिभानेऽसमञ्जसाक्षरमात्रस्य सप्रश्नचिह्न- स्य चापरेखान्तर्यसनमित्येषा संशोधनरीतिः । कस्याञ्चिदपि मातृकायां प्राकृत- स्य संस्कृतच्छायाया अदर्शनात् सा प्रायः पर्यालोच्य लिखिता। तत्तत्पृष्ठेषु यथापेक्षं टिप्पण्यप्यधस्ताद् दत्ता । ये ग. ग्रन्थे पाठभेदाः, ये च क. ग्रन्थे त्रुटि- तांशाः ख. ग्रन्थादुपलब्धाः, ते पुस्तकस्यान्ते परिशिष्टतया योजिताः ।। त. गणपतिशास्त्री

·No text on this page.

·कथावस्तुसंक्षेपः "पद्मावतीं नाम दर्शकस्य राज्ञो भगिनीं वत्सराज उदयनः परिणेष्यति, ततः शत्रुहृतं राज्यं समग्रं पुनरधिगमिष्यति" इति सिद्धादेशिकवाक्यविश्वासात् पद्मावतीपरिणयशीघ्रघटनाय वत्सराजमन्त्री यौगन्धरायणो वासवदत्तां नाम तत्पूर्वमहिषीमवन्तिराजमहासेनदुहितरं लावाणकामदाहेन दग्धामपदिश्य ब्राह्म- णव्यञ्जनः प्रोषितभर्तृकस्वभगिनीव्यपदेशेन पद्मावत्या हस्ते न्यासं कृत्वा गतः । तां चात्यन्तिकवासवदत्ताविरहप्रतीत्या वत्सराजः सशोकोऽपि दर्शकेन दत्वां म- हिषीत्वेन प्रतिजग्राह । एकदा पर्यकनिद्रालोवत्सराजस्य पार्श्वे पद्मावतीबुद्ध्या सविष्टा वासवदत्ता स्वात्मानममिसम्बुध्योत्स्वप्नायमानमुत्कण्ठया वत्सराजं स्व- मवचनानुगुणं किमप्यभिभाष्य संस्पृश्य च तत्प्रबोधभिया शय्यागृहाद् बहिरधा- वद् , झटिति च प्रबुध्यानुधावतो वत्सराजाद् द्वारपक्षाभिघातक्षणप्रतिरुद्धगतेर्नि- लिल्ये। अथ द्विगुणरणरणकदूनो वत्सराजो वासवदत्तावैवाहिकचित्रफलके वा- सवदत्ताजनन्या खात्मविनोदाय जामातृवात्सल्याद् यदृच्छया प्रहिते तां पद्माव- त्या सह पश्यन् “अस्ति चित्रदृष्टवासवदत्तारूपसंवादिनी काचिदावन्तिका नाम मदन्तःपुरे, सा हि ब्राह्मणेन केनचित् स्वभगिनीति रक्षणाथै मयि न्यस्ता" इति तया बोधितोऽभवत् । ततस्तया तामानीताम् उदयनः प्रत्यभिज्ञाय यौगन्धराय- णेन च कपटब्राह्मणेन न्यासप्रत्यर्पणार्थिना तत्कालसन्निहितेन समागम्य विदितस- फलात्ममन्त्रितन्त्रमुदितस्ताभ्यां पत्नीभ्यां सहितः सौख्यानि निर्विवेशेति ॥

·पात्राणि । पुरुषा:- राजा = उदयननामा वत्सराजः । यौगन्धरायणः वत्सराजमन्त्री। विदूषकः = वसन्तकनामा वत्सराजनर्मसचिवः । ब्रह्मचारी लावाणकेऽधीती। काञ्चुकीयः राजकुले भृत्यः । संभषकः) पद्मावतीभृत्यौ। भटः % 3D } स्त्रियः- = उदयनस्य प्रथममहिषी । इयमावन्तिका च । = मगधराजस्य दर्शकनानो भगिनी । = पद्मावत्याः किङ्करी। वासवदत्ता पद्मावती तापसी चेटी मधुकरिका पमिनिका धात्री विजया धात्री = पद्मावत्याः सख्यौ चेट्यौ वा । - पद्मावत्या उपमाता। वत्सराजगृहे प्रतिहारी। - वासवदत्ताया उपमाता।

·॥श्रीः॥ श्रीगणेशाय नमः। महाकविश्रीभासप्रणीतं स्वप्नवासवदत्तम् । (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति मूत्रधार.) सूत्रधारः *उदयनवेन्दुसवर्णावासवदत्ताबलौ बलस्य त्वाम् । पद्मावतीर्णपूर्णी वसन्तकनौ भुजौ पाताम् ॥ १॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञा- पनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि । (नेपथ्ये) (क) उस्सरह उस्सरह अय्या! उस्सरह । सूत्रधारः भवतु, विज्ञातम् । (क) उत्सरतोत्सरतार्याः! उत्सरत। * उदयनवेन्दुसवर्णों उदयकालनूतनचन्द्रतुल्यवर्णों दत्तमासव मद्य यस्यै सा आसव- दत्ता । दत्तंशब्दपरनिपात आहिताग्न्यादि(२. २ ३७त्वात् , तथाभूताबला याभ्यां तौ आस- वदत्ताबलौ पद्मावतीर्णपूर्णी लक्ष्म्याविर्भावसमृद्धौ वसन्ते कम्रौ मनोज्ञौ तत्कालोचितशृङ्गारवेष. परिग्रहात, सन्ताख्यतालविशेषमनोज्ञौ वा बलस्य बलभद्रस्य भुजौ त्वा पातां रक्षताम् । अत्र मुद्रालङ्कारविषयी प्रधानपात्राणाम् उदयन-वासवदत्ता-पद्मावती-वसन्तकानां निर्देश. कृतः।

·स्वमवासवदत्ते -- मृत्यैर्मगधराजस्य स्निग्धैः कन्यानुगामिभिः । पृष्ठमुत्सार्यते सर्वस्तपोवनगतो जनः ॥२॥ (निष्क्रान्तः) स्थापना। (प्रविश्य) भेटौ (क) उस्सरह उस्सरह अय्या! उस्सरह । (ततः प्रविशति परिव्राजकवेषो यौगन्धरायणः आवन्तिकावेषधारिणी वासवदत्ता च) यौगन्धरायणः - (कर्ण दत्त्वा) कथमिहाप्युत्सार्यते । कुतः, धीरस्याश्रमसंश्रितस्य वसतस्तुष्टस्य वन्यैः फलै- र्मानार्हस्य जनस्य वल्कलवतस्त्रासः समुत्पाद्यते । उत्सित्तो विनयादपेतपुरुषो भाग्यैश्चलैर्विस्मितः कोऽयं भो निभृतं तपोवनमिदं ग्रामीकरोत्याज्ञया ॥३॥ वासवदत्ता (ख) अय्य! को एसो उस्सारेदि । यौगन्धरायणः-योऽधी(द)दामाह्वानमुत्सारयति । वासवदत्ता (ग) अय्य! ण हि एवं वत्तुकामा, अहं वि णाम उस्सारइदव्वा होमि त्ति । (क) उत्सरतोत्सरतार्याः ! उत्सरत । (ख) आर्य! क एष उत्सारयति । (ग) आर्य ! न ह्येवं वक्तुकामा, अहमपि नामोत्सारयितव्या भवामीति । १ 'तत. प्रविशत साधारणौं ख. पाठः. २ 'साधारणौ-उ'ख. पाठः, उ' ख. पाठः, ३. 'सो ख. पाठ.. ४. 'त्युत्सुकौ ॥' ख. पाठ, ५, 'हु' ख. पाठः, ,६. 'दांव उ' ख. पाठः, ·प्रथमोऽङ्कः । यौगन्धरायणः - भवति! एवमनिर्शातानि दैवतान्यवधू- यन्ते । वासवदत्ता-(क) अय्य! तह परिस्समो परिखेदं ण उप्पा- देदि, जह अंअं परिभवो। यौगन्धरायणः-भुक्तोज्झित एष विषयोऽत्रभवत्या । नात्र चिन्ता कार्या । कुतः, पूर्व त्वयाप्यभिमतं गतमे(वाविमा)सी- च्छाध्यं गमिष्य(तिसि) पुनर्विजयेन भर्तुः । कालक्रमेण जगतः परिवर्तमाना चक्रारपङ्किरिव गच्छति भाग्यपतिः ॥ ४ ॥ भटौ (ख) उस्सरह उस्सरहें। (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः) काञ्चुकीयः सम्भषक ! नखलु नखलूत्सारणा कार्या । mein पश्य, . परिहरतु भवान् नृपापवादं न परुषमाश्रमवासिषु प्रयोज्यम् । नगरपरिभवान् विमोक्तुमेते वनमभिगम्य मनस्विनो वसन्ति ॥ ५॥ *- (क) आर्य! तथा परिश्रमः परिखेद नोत्पादयति, यथायं परिभवः । (ख) उत्सरतोत्सरत । १. '.-ए' खे. पाठः. ३. 'त्तहैप' ख पाठः, ३. 'यस्तत्र' ख. पाठ . ४ 'उभौ- उस पाठः. ५. 'ह अय्या! उस्सरह । त' ख. पाठ., ६ 'वो नृ' क. पाठः. ५. 'ज्य।' क. पाठः, 'द्वि मो' ख, पाठ, ·४ स्वप्नवासवदत्ते उभौ (क) अय्य! तह। (निष्क्रान्तौ) यौगन्धरायणः-हुन्त सविज्ञानमस्य दर्शनम् । वत्से! उपसविस्तावदेनम् । वासवदत्ता- (ख) अय्य! तह । यौगन्धरायणः- (उपसृत्य) भोः! किङ्कतेयमुत्सारणा । काञ्चुकीयः- भोस्तपस्विन् ! यौगन्धरायणः-(आत्मगतम्) तपस्विन्निति गुणवान् खल्व- यमालापः । अपरिचयात्तु न श्लिष्यते मे मनसि । काञ्चुकीयः-भोः श्रूयताम् । एषा खलु गुरुभिरभिहि- तनामधेयस्यास्माकं महाराजदर्शकस्य भगिनी पद्मावती नाम । सैषा नो महाराजमातरं महादेवीसाश्रमस्थामभिगम्यानुज्ञाता तत्रभवत्या राजगृहमेव यास्यति । तद् अद्यास्मिन्नाश्रमपदे वासो- ऽभिप्रेतोऽस्याः। तद्भवन्तः, तीर्थोदकानि समिधः कुसुमानि दर्भान् स्वैरं वनादुपनयन्तु तपोधनानाम् । धर्मप्रिया नृपसुता न हि धर्मपीडा- मिच्छेत् तपस्विषु कुलव्रतमेतदस्याः॥६॥ (क) आर्य! तथा । (ख) आर्य! तथा । १. 'नम् । (उपगम्य) भो.' ख. पाठ'. कर्मवद्भावो बोद्धव्यः । २. ति। अक.पाठ mpany ·प्रथमोऽङ्कः। *यौगन्धरायणः (स्वगतम्) एवम् । एषा सा मगधराज- पुत्री पद्मावती नाम, या पुष्पकभद्रादिभिरादेशिकैरादिष्टा स्वामिनो देवी भविष्यतीति । ततः, प्रद्वेषो बहुमानो वा सङ्कल्पादुपजायते । भर्तृदाराभिलाषित्वादस्यां मे महती स्वता ॥ ७ ॥ वासवदत्ता (स्वगतम्) (क) राअदारिअत्ति सुणिअ भइ- णिआसिणेहो वि मे एत्थ सम्पज्जइ । (ततः प्रविशति पद्मावती सपरिवारा चेटी च) चेटी--(ख) ऐंदु एदु भट्टिदारिआ, इदं अस्समपदं पविसदु। (ततः प्रविशत्युपविष्टा तापसी) तापसी (ग) साअदं राअदारिआए। वासवदत्ता (स्वगतम् ) (घ) इअंसा राअदारिआ। अभि- जणाणुरूवं खु से रूवं । पद्मावती (ड) अय्ये! वन्दामि । तापसी--- (च) चिरं जीव । पविस जादे ! पविस । तवी- वणाणि णाम अदिहिजणरस सअगेहं । (क) राजदारिकेति श्रुत्वा भगिनिकास्नेहोऽपि मेऽत्र संपद्यते । (ख) एत्वेतु भर्तृदारिका, इंद्रमाश्रमपदं प्रविशतु । (ग) स्वागतं राजदारिकायाः । (घ) इयं सा राजदारिका । अभिजनानुरूपं खल्वस्या रूपम् । (ड) आर्ये! वन्दे । (च) चिरंजीव । प्रविंश जाते! प्रविशा तपोवनानि नामातिथिजनस्य स्वगेहम् । १. 'सारा ख. पाठः 'नी या क. पाठ.. ३. 'टी एक. पाठा, ४. 'इदो इदो भ' स. पाठः ५. ति ता' ख. पाठ ६. 'सी प' के. पाठः. इयं यौगन्धरायणोक्तिः समनन्तरवासवदत्तोक्त्युत्तर पठ्यते ख. पुस्तके। - 3 ·६ स्वप्नवासवदत्ते १ २ पद्मावती-(क) भोदु भोदु । अय्ये! विस्ससि(हे ?)हि । इमिणा बहुमाणवअणेण अणुग्गहिदमि । वासवदत्ता (स्वगतम् ) (ख) ण हि रूवं एव्व, वाआ वि खु से महुरा। तापसी (ग) भद्दे ! इमं दाव भद्दमुहस्स भइणिआ। कोचि राआ ण व(दे?रे)दि । चेटी -- (घ) अस्थि राआ पज्जोदो णाम उज्जइणीए। सो दारअस्स कारणादो दूदसम्पादं करेदि। बासवदत्ता (आत्मगतम्) (ड) भोदु भोदु । एसा अ अत्त- णीआ दाणिं संवुत्ता। तापसी- (च) अहो खु इअं आइदी । इमस्स बहुमाणस्स उभआणि राअउळाणि महत्तराणि त्ति सुणीअदि । पद्मावती-(छ) अय्य! किं दिट्ठो मुणिजणो अत्ताणं अणुग्गहीदुं इच्छदि त्ति । ३ ४ Mara : (क) भवतु भ तु । आर्ये! विश्वसिहि । अनेन बहुमानवचनेनानुगृहीतास्मि । (ख). न हि रूपमेव, वागपि खल्वस्या मधुरा । (ग) भद्रे ! इयं तावद् भद्रमुखस्य भगिनिका । कश्चिद् राजा न वरयति । (घ) अस्ति राजा मेतो नामोज्जयिन्याः । स दारकस्य कारणाद् दूतसम्पातं करोति । (ङ) भवतु भवतु । एषा चात्मीयेदानी संवत्ता । (च) अहो खल्वियमाकृतिः । अस्य बहुमानस्योभे राजकुले महत्तरे इति श्रूयते । (छ) आर्य-! किं दृष्टो मुनिजन आत्मानमनुग्रहीतुमिच्छतीति । में 'मि अ। क. पाठः, २. 'हु ख. पाठः, ३. 'णि म' क. पाठ... 'न्दि' क. प्राठः, ·प्रथमोऽङ्कः। P . काञ्चुकीयः -- यदभिप्रेतं भवत्या । भोभो आश्रमवा- सिनस्तपस्विनः! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः। इहात्रभवती मगध- राजपुत्री अहो विस्रम्भेणोत्पादितविस्रम्भा धर्मार्थमर्थेनोपनिम- न्त्रयते । कस्याः कलशेन को मृगयते वासो यथानिश्चितं ' दीक्षां पारितवान् किमिच्छति पुनर्देयं गुरोर्यद् भवेत् । आत्मानुग्रहमिच्छतीह नृपजा धर्माभिरामप्रिया यद्यस्यास्ति समीप्सितं वदतु तत् कस्याद्य किं दीयताम् ॥ यौगन्धरायणः हन्त दृष्ट उपायः। भोः! अहमर्थी । पद्मावती--(क) दिट्ठिआ सहेलं मे तबोवणाभिगमणं । तापसी-(ख) संतुह्रतपस्सिजणं इदं अस्समपदं । आ- अन्तुएण इमिणा होदव्वं । काञ्चुकीयः--भोः! किं क्रियताम् । यौगन्धरायणः - इयं मे स्वसा। प्रोषितभर्तृकामिमामि- च्छाम्यत्रभवत्या कञ्चित् कालं परिपाल्यमानाम् । कुतः, कार्य नैवाथैधषि भोगैर्न वस्त्रै- हिं काषायं वृत्तिहेतोः प्रपन्नः । उनमा धीरा कन्येयं दृष्टधर्मप्रचारा शक्ता चारित्रं रक्षितुं मे भगिन्याः॥ ९ ॥ (क) दिष्टया सफलं मे तपोवनाभिगमनम् । (ख) सन्तुष्टतपस्विजनमिदमाश्रमपदम् । आगन्तुकेनानेन भवितव्यम् । १. 'वतु भवत्यै' ख पाठ. २ 'व' क. पाठ 'स ईप्सितं' इति स्यात् ।

·स्वप्नवासवदत्ते है इह . वासवदत्ता (आत्मगतम्) (क) मंणिक्खिविदुकामो अय्ययोगन्धरायणो । होदु, अविआरिअ कम ण करिस्सदि। काञ्चुकीयः-भवति! महती खल्वस्य व्यपाश्रयणा । कथं प्रतिजानीमः । कुतः, सुखमर्थों भवेद् दातुं सुखं प्राणाः सुखं तपः। सुखमन्यद् भवेत् सर्व दुःखं न्यासस्य रक्षणम् ॥ १० ॥ पद्मावती (ख) अय्य! पढमं उग्घोसिअ को किं इच्छ दि त्ति अजुत्तं दाणिं विआरिदुं । जं एसो भणादि, तं अणु- चिट्ठदु अय्यो। काञ्चुकीयः-अनुरूपमेतद्भवत्याभिहितम् । चेटी-(ग) चिरं जीवदु भट्टिदारिआ एवं सच्चवादिणी । तापसी (घ) चिरं जीवदु भद्दे ! (क) हम् इह मा निक्षेप्तुकाम आर्ययौगन्धरायणः । भवतु, अविचार्य क्रमं न करिष्यति । (ख) आर्य ! प्रथममुद्घोष्य कः किमिच्छतीत्ययुक्तमिदानी विचारयितुम् । यदेष भणति, तदनुतिष्ठत्वार्यः । (ग) चिरं जीवतु भर्तृदारिकैव सत्यवादिनी । (घ) चिरं जीवतु भद्रे! -- १. 'हा' ख. पाठ', ·प्रथमोऽङ्कः। १ काञ्चुकीयः भवति! तो। (उपगम्य) भोः! अभ्युप- गतमत्रभवतो भगिन्याः परिपालनमत्रभवत्या । यौगन्धरायणः -- अनुगृहीतोऽस्मि तत्रभवत्या । वत्से ! उपसपात्रभवतीम् । वासवदत्तो-- (क) का गई । एसा गच्छामि मन्दभाआ पद्मावती--- (ख) भोदु भोदु । अत्तणीआ दाणिं संवुत्ता तापसी--(ग) जा ईदिसी से आइदी, इयं वि राअदा- रिअ त्ति तकेमि । चेटी (घ) सुड अय्या भणादि । अहं वि अणुहूदसु- हत्ति पेक्खामि। यौगन्धरायणः हन्त भोः! अर्धमवसितं भारस्य । यथा मन्त्रिभिः सह समर्थितम्, तथा परिणमति । ततः प्रतिष्ठिते स्वामिनि तत्रभवतीमुपनयतो मे इहात्रभवती मगधराजपुत्री विश्वासस्थानं भविष्यति । कुतः, पद्मावती नरपतेर्महिषी भवित्री दृष्टा विपत्तिरथै यैः प्रथमं प्रदिष्टा । (क) का गतिः । एषा गच्छामि मन्दभागा । (ख) भवतु भवतु । आत्मीयेदानी संवृत्ता। (ग) या ईदृश्यस्या आकृतिः, इयमपि राजदारिकेति तर्कयामि । (घ) सुतु आर्या भणति । अहमपि अनुभूतसुखेति पश्यानि । १. 'था अ' ख. पाठ.. . २. 'त्ता ए' ख. पाठः. ३. 'वि' ख. पा.

·स्वप्नवासवदत्ते २ तत्प्रत्ययात् कृतमिदं न हि सिद्धवाक्या- न्युत्क्रम्य गच्छति विधिः सुपरीक्षितानि ॥११॥ (ततः प्रविशति ब्रह्मचारी) ब्रह्मचारी- (ऊर्ध्वमवलोक्य) स्थितो मध्याह्नः । दृढमस्मि परिश्रान्तः। अथ कस्मिन् प्रदेशे विश्रमयिष्ये । (परिक्रम्य) अभि- तस्तपोवनेन भवितव्यम् । तथाहि, विस्रब्धं हरिणाश्चरन्त्यचकिता देशागतप्रत्यया वृक्षाः पुष्पफलैः समृडविभवाः सर्वे दयारक्षिताः। भूयिष्ठं कपिलानि गोकुलधनान्यक्षेत्रवत्यो दिशो निःसन्दिग्धमिदं तपोवनमयं धूमो हि बहाश्रयः॥१२॥ यावत् प्रविशामि । (प्रविश्य) अये आश्रमविरुद्धः खल्वेष *जनः। (अन्यतो विलोक्य) अथवा तपस्विजनोऽप्यत्र । निर्दोषमुपसर्पणम् । अये स्त्रीजनः। काञ्चुकीयः-स्वैरं स्वैरं प्रविशतु भवान् । सर्वजनसा- धारणमाश्रमपदं नाम । वासवदत्ता-हैम्। पद्मावती-(क) अम्मो परपुरुसदसणं परिहरदि अय्या। भोदु, सुपरिवालणीयो खु मण्णासो । सब (क) अम्मो परपुरुषदर्शनं परिहरत्यार्या । भवतु, सुपरिपालनीयः खलु मन्न्यासः। १. 'निरूप्य' क. पाठः ४. 'मे णा' ख. पाठ. २. 'विश्रमिष्ये' (१) ख. पाठः. ३. 'नुहम् '() ख. पाठ पी..

·१२ स्वप्नवासवदत्ते वासवदत्ता (क) *अळिअं अळिअं एदं । जीवामि मन्दभाआ। यौगन्धरायणः ततस्ततः। ब्रह्मचारी- ततस्तामभ्यवपत्तुकामो यौगन्धरायणो नाम सचिवस्तस्मिन्नेवाग्नौ पतितः। यौगन्धरायणः- सत्यं पतित इति । ततस्ततः। ब्रह्मचारी-ततः प्रतिनिवृत्तो राजा तवृत्तान्तं श्रुत्वा तयोवियोगजनितसन्तापस्तस्मिन्नेवाग्नौ प्राणान् परित्यक्तुका- मोऽमात्यैर्महता यत्नेन वारितः। वासवदत्ता (ख) *जाणामि जाणामि अय्यउत्तरस मइ साणुकोसत्तणं। यौगन्धरायणः-ततस्ततः । ब्रह्मचारी-ततस्तस्याः शरीरोपभुक्तानि दग्धशेषाण्याभर- णानि परिष्वज्य राजा मोहमुपगतः । हा। वासवदत्ता (स्वगतम् ) (ग) सकामो दाणिं अय्यजोअ- न्धराअणो होदु । सर्वे-हा (क) अलीकमलीकमेतत् । जीवामि मन्दभागा । (ख) जानामि जानाम्यार्यपुत्रस्य मयि सानुक्रोशल्लम् । (ग) सकाम इदानीमार्ययौगन्धरायणो भवतु । 'मामात्यस्त' ख. पाठ, * उभयत्र (स्वगतम् )' इत्यपेक्षितम् । + ·प्रथमोऽङ्कः। १ चेटी- (क) भट्टिदारिए! रोदिदि खु इअं अय्या । पद्मावती- (ख) साणुक्कोसाए होदव्वं । यौगन्धरायणः - अथकिम् । प्रकृत्या सानुक्रोशा मे भगिनी। ततस्ततः। ब्रह्मचारी ततः शनैः शनैः प्रतिलब्धसंज्ञः संवृत्तः । पद्मावती - (ग) दिट्ठिआ धरइ, मोहं गदो त्ति सुणिअ सेण(णं) विअ मे हिअअम् । यौगन्धरायणः ततस्ततः। ब्रह्मचारी-ततः स राजा महीतलपरिसर्पणपांसुपाटल- शरीरः सहसोत्थाय 'हो वासवदत्ते! हा अवन्तिराजपुत्रि! हा प्रिये! हा प्रियशिष्ये!' इति किमपि किमपि बहु प्रलपि- तवान् । किं बहुना, नैवेदानी (दुःखि) ताश्चक्रवाका नैवाप्यन्ये स्त्रीविशेषैर्वियुक्ताः । धन्या सा स्त्री यां तथा वेत्ति भर्ता भर्तृस्नेहात् साँ हि दग्धाप्यदग्धा ॥ १३ ॥ (क) भर्तृदारिके ! रोदिति खल्वियमार्या । (ख) सानुक्रोशया भवितव्यम् । (ग) दिष्ट्या ध्रियते । मोहं गत इति श्रुत्वा शू(न्य)मिव मे हृदयम् । ३. 'हा अवन्तिराजपुत्रि! १. 'मोहगदो' ख. पाठः. २. 'सुठन्त (१) वि' ख. पाठः, हा वासवदत्ते! हा नि' ख. पाठः, ४. “सामिद ख. पाठः.

·स्वमवासवदत्ते - अनाहारे तुल्यः यौगन्धरायणः- अथ भोः! तं तु पर्यवस्थापयितुं न कश्चिद् यत्नवानमात्यः। ब्रह्मचारी-अस्ति रुमण्वान्नामामात्यो दृढं प्रयत्नवांस्तत्र- भवन्तं पर्यवस्थापयितुम् । स हि, प्रततरुदितक्षामवदनः शरीरे संस्कारं नृपतिसमदुःखं परिवहन् । दिवा वा रात्रौ वा परिचरति यत्नेनरपति नृपः प्राणान् सद्यस्त्यजति यदि तस्याप्युपरमः॥१४॥ वासवदत्ता-(क) दिद्विआ सुणिक्खित्तो दाणी अय्यउत्तो। यौगन्धरायणः (आत्मगतम्) अहो महद्भारमुद्दहति रुमण्वान् । कुतः, सविश्रमो ह्ययं भारः प्रसक्तस्तस्य तु श्रमः। तस्मिन् सर्वमधीनं हि यत्राधीनो नराधिपः ॥ १५ ॥ (प्रकाशम्) अथ भोः! पर्यवस्थापित इदानीं स राजा। ब्रह्मचारी-तदिदानी न जाने। इह तया सह हसितम्, इह तया सह कथितम् , इह तया सह पर्युषितम्, इह (क) दिष्टया सुनिक्षिप्त इदानीमार्यपुत्रः । 'स' ख. पाठ.. . . * महतो दुरुद्वहभारवहनक्षमस्य भार महद्भारम् । अय नराधिपदाररक्षणरूपो मदीयो भारः सविश्रमः पद्मावत्यां तन्न्यसनादित्यर्थ. । तस्य रुमण्वतः प्रसक्तो भास्स्तु नराधिपरक्षणल- क्षणः श्रमः श्रमहेतुः।

·प्रथमोऽङ्कः | १५ तया सह कुपितम्, इत्येवं तं विलपन्तं राजानममात्यमहता यत्नेन तस्माद् ग्रामाद् गृहीलापकान्तम् । ततो निष्क्रान्ते राजनि प्रोषितनक्षत्रचन्द्रमिव नभोऽरमणीयः संवृत्तः स प्रामः। ततोऽहमपि निर्गतोऽस्मि । तापसी (क) सो खु गुणवन्तो णाम राआ, जो आअ- न्तुएण वि इमिणा एव्वं पसंसीअदि । चेटी- (ख) भट्टिदारिए! किंणुखु अवरा इत्थिआ तस्स हत्थं गमिस्सदि। पद्मावती (ग) मम हिअएण एव्व सह मन्तिदं । ब्रह्मचारी- आपृच्छामि भवन्तौ । गच्छामस्तावत् । उभौ गम्यतामर्थसिद्धये। ब्रह्मचारी यौगन्धरायणः- अहमपि तत्रभवत्याभ्यनुज्ञातो गन्तुमि- तथास्तु । (निष्क्रान्तः) च्छामि। काञ्चुकीयः-तत्रभवत्याभ्यनुज्ञातो गन्तुमिच्छति किल। (क) स खलु गुणवान् नाम राजा, य आगन्तुकेनाप्यनेनैवं प्रशंस्यते । (ख) भर्तृदारिके! किन्नुखलु अपरा स्त्री तस्य हस्तं गमिष्यति । (ग) मम हृदयेनैव सह मन्त्रितम् । १. 'आ अइएणा () वि' क पाठः. २. 'साधयाम ख पाठः, ३. 'मि । पद्मा क. पाठः. * 'आडि नुपृच्छयोः' इति तत्र न गणितो महाकविना । ख सज्ञे त्वाद'भाच्छामि भवन्तौ' इति न पश्यते।

·१६
स्वमवासवदत्ते
पद्मावती- (क) अय्यस्स भइणिआ अय्येण विना
उक्कण्ठिस्सिदि।
यौगन्धरायणः-साधुजनहस्तं गतैषा नोत्कण्ठिष्यति।
(काञ्चुकीयमवलोक्य) गच्छामस्तावत् ।
काञ्चुकीयः गच्छतु भवान् पुनर्दर्शनाय ।
यौगन्धरायणः -- तथास्तु । (निष्क्रान्तः)
काञ्चुकीयः- समय इदानीमभ्यन्तरं प्रवेष्टुम् ।
पद्मावती (ख) अय्ये! वन्दामि।
तापसी- (ग) जादे! तव सदिसं भत्तारं लभेहि ।
(घ) अय्ये! गच्छामि दाव अहं ।
तापसी- (ड) तुवं वि अइरेण भत्तारं समासादेहि ।
वासवदत्ता (च) अणुग्गहीदलि।
वासवदत्तो
(क) आर्यस्य भगिनिकार्येण विनोत्कण्ठिष्यते ।
(ख) आर्य! वन्दे ।
(ग) जाते! तव सदृशं भर्तारं लभस्व ।
(घ) आर्ये ! गन्छामि तावदहम् ।
(ड) त्वमपि अचिरेण भर्तारं समासादय ।
(च) अनुगृहीतास्मि ।
२. 'त्ता ग' ख. पाठः.
३. 'लभेहि' ख. पाठः
, 'बाढम् ' ख, पाठ.

·प्रथमोऽङ्कः । १७ काञ्चुकीयः-तदागम्यताम् , इत इतो भवति!। स- म्प्रति हि. खगा वासोपेताः सलिलमवगाढो मुनिजनः प्रदीप्तोऽग्नि ति प्रविचरति धूमो मुनिवनम् । परिभ्रष्टो दूराद् रविरपि च संक्षिप्तकिरणो रथं व्यावृत्यासौ प्रविशति शनैरस्तशिखरम् ॥ १६ ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे) प्रथमोऽङ्कः। १. 'य: इत इतो भवत्यः (१) स' ख, पाठः, ·अथ द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति चेटी) चेटी-(क) कुञ्जरिए! कुञ्जरिए ! कहिं कहिं भट्टिदारिआ पदुमावदी । किं भणासि, एसा भट्टिदारिआ माहवीळदामण्ड- वस्स पस्सदो कन्दुएण कीळंदित्ति । जाव भट्टिदारिअं उवस- प्पामि । (परिक्रम्य) अम्मो इअंभट्टिदारिआ उक्करिदकण्णचूळिएण वाआमसञ्जादसेदबिन्दुविइत्तिदेण परिस्सन्तरमणीअदंसणेण कन्दुएण कीळन्दी इदो एव्व आअच्छदि। जाव उवसप्पिस्सं।। (निष्क्रान्ता) प्रवेशकः। २ (ततः प्रविशति कन्दुकेन क्रीडन्ती पद्मावती सपरिवारौं वासवदत्तया सह ) वासवदत्ता (ख) हळा! एसो दे कन्दुओ। (क) कुञ्जरिके ! कुञ्जरिके! कुत्र कुत्र भर्तृदारिका पद्मावती । किं भणसि, एषा भर्तृदारिका माधवीलतामण्डपस्य पार्श्वतः कन्दुकेन क्रीडतीति । यावद् भर्तृदारि- कामुपसर्पामि । अम्मो इयं भर्तृदारिका उत्कृतकर्णचूलिकेन व्यायामसञ्जातस्वेदबि- न्दुविचित्रितेन स्पृश्यमानरमणीयदर्शनेन कन्दुकेन क्रीडन्तीत एवागच्छति । यावदुप- सार्पष्यामि। (ख) हला! एष ते कन्दुकः । १. 'बन्दी त्ति' क. पाट , २. 'दित्ति जा' क. पाठः बदत्ता च' ख. पाठः. ३. 'रा आवन्तिकावेषधारिणी वास. 'उपसम्पामि' इत्येवालम् ।

·द्वितीयोऽङ्कः। १९ पद्मावती- (क) अय्ये! भोदु दाणिं एत्त। वासवदत्ता (ख) हळा! अदिचिरं कन्दुएण कीळिअ अहिअसञ्जादराआ परकेरआ विअ दे हत्था संवुत्ता चेटी- (ग) कीळदु कीळदु दाव भट्टिदारिआ। णिव्व- तीअदु दाव अअं कण्णाभावरमणिज्जो काळो । पद्मावती-- (घ) अय्ये ! किं दाणिं में ओहसिढुं विअ णिज्झाअसि । वासवदत्ता (ड) णहि णहि । हळा! अधिअं अज्ज 'सोहदि । अभिदो विअ दे अज्ज वरमुखं पेक्खामि । पद्मावती (च) अवेहि । मा दाणि मं ओहस । (क) आर्ये! भवत्विदानीमेतावत् । (ख) हळा! अतिचिरं कन्दुकेन क्रीडित्वाधिकसञ्जातरागौ परकीयाविव ते हस्तौ संवृत्तौ । (ग) क्रीडतु क्रीडतु तावद् भर्तृदारिका । निवर्त्यतां तावद् अयं कन्यामावरम- णीयः कालः। (घ) आर्ये ! किमिदानीं मामपहसितुमिव निध्यायासे । (ङ) नहि नहि । हळा ! अधिकमद्य शोभसे । अभित इव तेऽद्य वरमुखं पश्यामि । (च) अपेहि । मेदानी मामपहस । १. 'देव' ख. पाठः. + 'सोहसि' इति स्यात् ।

·स्वमवासवदत्त - वासवदत्ता- (क) एसा तुण्णिआ भाविस्स(दि) महासेण- वहए। पद्मावती- (ख) को एसो महासेणो णाम । वासवदत्ता (ग) अस्थि उज्जइणीओ राआ पज्जोदो णाम । तस्स बळ परिणामणिव्वुत्तं णामहेअं महासेणो त्ति । चेटी-(घ) भट्टिदारिआ तेणे भत्ता सह सम्बन्धं णेच्छदि। वासवदत्ता (ड) अह केण खु दाणिं अभिळसदि। चेटी (च) अस्थि वच्छराओ उअअणो णाम । तस्स गुणाणि भट्टिदारिआ अभिळसदि। वासवदत्ता (आत्मगतम्) (छ) अय्यउत्तं भत्तारं अभिळ- सदि । (प्रकाशम्) केण कारणेण । चेटी (ज) साणुकोसो त्ति। (क) एषा (स्नुषा) भविष्यति महासेनवध्वाः । ख) क एष महासेनो नाम । (ग) अस्ति उज्जयिन्या राजा प्रद्योतो नाम । तस्य बलपरिणामनिर्वृत्तं नामधेयं महासन इति । (घ) भर्तृदारिका तेन भर्ता सह संबन्धं नेच्छति । (ड) अथ केन खल्विदानीमभिलषति । (च) अस्ति वत्सराज उदयनो नाम । तस्य गुण न् भर्तृदारिकाभिलषति । (छ) आर्यपुत्र भर्तारमभिलषति । केन कारणेन । (ज) सानुक्रोश इति । १. 'ई'ख पाठः. ४. 'दा' ख. पाठः २. 'ण (धुर) भ' ख. पाठः, ३: 'न्धामिच्छ क. पाठः. पिरिमाण' इति कदाचित् स्यात् ।

·१
द्वितीयोऽकः।
२१
वासवदत्ता (आत्मगतम्) (क) जाणामि जाणामि । अअं
वि जणो एव्वं उम्मादिदो।
चेटी (ख) भट्टिदारिए! जदि सो राआ विरूवो भवे ।
वासवदत्ता (ग) णहि णहि । दसणिय्यो एव्व ।
पद्मावती - (घ) अय्ये! कहं तुवं जाणासि ।
वासवदत्ता (आत्मगतम्) (ङ) अय्यउत्तपक्खवादेण
अदिक्कन्दो समुदाआरो । किं दाणिं करिस्सं । होदु दिटुं ।
(प्रकाशम्) हळा! एव्वं उज्जइणीओ जणो मन्तेदि ।
पद्मावती-(च) जुज्जइ । ण खु एसो उज्जइणीदु-
फळहो । सव्वजणमणोभिरामं खु सोभग्गं णाम ।
(विश्य)
धात्री- (छ) जेदु भट्टिदारिआ । भट्टिदारिए! दिण्णासि।
(क) जानामि जानामि । अयमपि जन एवमुन्मादितः ।
(ख) यदि स राजा विरूपो भवेत् ।
(ग) भर्तृदारिके ! नहि नहि । दर्शनीय एव ।
(घ) आर्ये! कथं त्वं जानासि ।
(ङ) आर्यपुत्रपक्षपातेनातिक्रान्तः समुदाचारः । किमिदानीं करिष्यामि । भवतु
दृष्टम् । हळा! एवमुज्जायन्या जनो मन्त्रयते ।
(च) युज्यते । न खल्वेष उज्जयिनीदुर्लभः । सर्वजनमनोभिरामं खलु सौभा-
ग्यं नाम।
(छ) जयतु भर्तृदारिका । भर्तृदारिके ! दत्तासि ।
१. विभज ख. पाठः.
२. 'ततः प्रविशति धात्री क. पाठः,

·२२
स्वप्नवासवदत्ते
वासवदत्ता
(क) अय्ये! कस्स।
धात्री- (ख) वच्छराअस्स उदअणस्स ।
वासवदत्ता (ग) अह कुसळी सो राआ।
धात्री-- (घ) कुसळी सो आअदो । 'तस्स भट्टिदारिआ
पडिच्छिदा अ।
वासवदत्ता (ङ) अच्चाहिदं
धात्री (च) किं एत्थ अच्चाहिदं ।
वासवदत्ता (छ) ण हु किञ्चि । तह णाम सन्त.
प्पिअ उदासीणो होदि ति।
धात्री- (ज) अय्ये! आअमप्पहाणाणि सुळहपय्यवस्था-
णाणि महापुरुसहिअआणि होन्ति ।
(क) आर्ये ! कस्मै ।
(ख) वत्सराजायोदयनाय ।
(ग) अथ कुशली स राजा ।
(घ) कुशली स आगतः । तस्य भर्तृदारिका प्रतीष्टा च ।
(ङ) अत्याहितम् ।
(च) किमत्रात्याहितम् ।
(छ) न खलु किञ्चित् । तथा नाम सन्तप्योदासीनो भवतीति ।
(ज) आर्ये ! आगमप्रधानानि सुलभपर्यवस्थानानि महापुरुषहृदयानि भवन्ति ।
१. 'द खु एदम्' ख. पाठः,
२. 'स्थावणा' ख. पाठः,
* तेनेत्यर्थः ।

·द्वितीयोऽङ्कः। वासवदत्ता (क) अय्ये! सअं एव्व तेण वरिदा । धात्री (ख) णहि णहि । अण्णप्पओअणेण इह आअ- दस्स अभिजणविण्णाणवओरूवं पोक्खअ स एव्व महा- राएण दिण्णा। वासवदत्ता (आत्मगतम्) (ग) एव्वं । अणवरद्धो दाणिं एत्थ अय्यउत्तो। (प्रविश्यापरा) चेटी (घ) तुवरदु तुवरदु दाव अय्या । अज्ज एव्व किळ सोभणं णक्खत्तं । अज्ज एव्व कोदुअमङ्गळं कादव्वं त्ति अह्माणं भट्टिणी भणादि । वासवदत्ता (ङ) (आत्मगतम्) जह जह तुवरदि, तह तह अन्धीक(दार)ह मे हिअअं। धात्री (च) एदु एदु भट्टिदारिआ। (निष्क्रान्ताः सर्वे) द्वितीयोऽङ्कः। (क) आर्ये ! स्वयमेव तेन वृता। (ख) नहि नहि । अन्यप्रयोजनेनेहागतस्याभिजनविज्ञानवयोरूपं दृष्ट्वा स्वयमेव : महाराजेन दत्ता। (ग) एवम् । अनपराद्ध इदानीमत्रार्यपुत्रः । (घ) त्वरतां त्वरतां तावदार्या । अद्यैव किल शोभनं नक्षत्रम् । अद्यैव कौतुक- मङ्गलं कर्तव्यमिति अस्माकं भट्टिनी भणति । (ड) यथा यथा त्वरते, तथा तथान्धीक्रियते मे हृदयम् । रंच) एत्वेतु भर्तृदारिका। १. 'राधो दाणि अय्य' क. पाठः, २. 'भहिदारिआ। ख. पाठ. ३. 'अन्धारेण पिहि विभ में ख. पाठा.. , ·अथ तृतीयोऽङ्कः। , (ततः प्रविशति विचिन्तयन्ती वासवदत्ता) वासवदत्ता– (क) विवाहामोदसङ्कुळे अन्तेउरचउस्साळे परित्तजिअ पदुमावदि इह आअदमि पमदवणं । जाव दाणिं भागधेयोण(वु?व्वु)त्तं दुःखं विणोदेमि । (परिक्रम्य) अहो अच्चा- हिदं । अय्यउत्तो वि णाम परकेरओ संवुत्तो । जाव उवधि- सामि । (उपविश्य) धण्णा खु चक्कवाअवहू, जा अण्णोण्णविरहिदा ण जीवइ । ण खु अहं पाणाणि परित्तजामि।अय्यउत्तं पेक्खामि त्ति एदिणा मणोरहेण जीवामि मन्दभाआ । (ततः प्रविशति पुष्पाणि गृहीत्वा चेटी) चेटी-(ख) कहिणुखु गदा अय्या आवन्तिआ। (परिक्रम्याव- लोक्य) अम्मो इअं चिन्तासुण्णहिअआ णीहारपडिहदचन्दळेहा विअ अमण्डिदभद्दअं वेसं धारअन्दी पिअङ्गुसिळावट्टए उव- (क) विवाहामोदसड्डुले अन्तःपुरचतुश्शाले परित्यज्य पद्मावतीमिहागतास्मि प्रमदवनम् । यावदिदानी भागधेयनिर्वृत्त दुःख विनोदयामि । अहो अत्याहितम् । आर्य- पुत्रोऽपि नाम परकीयः संवृत्तः । यावद् उपविशामि। धन्या खलु चक्रवाकवधू :, यान्यो- न्यविरहिता न जीवति । न खल्वहं प्राणान् परित्यजामि। आर्यपुत्रं पश्यामीति एतेन मनो- रथेन जीवामि मन्दभागा। (ख) कनुखलु गता आर्यावन्तिका । अम्मो इयं चिन्ताशून्यहृदया नौहारप्रति हतचन्द्रलेखेवामण्डितभद्रक वेषं धारयन्ती प्रियङ्गुशिलापट्टके उपविष्टा । यावदुप- 1. 'तिवा' के. पाठः. १. 'मित्तं (१) ख. पाठः, ३. 'अह्मो ई' ख, पाठः,

·२५.
२
-
तृतीयोऽङ्कः।
विट्ठा । जाव उवसप्पामि । (उपसृत्य) अय्ये आवन्तिए! को
काळो, तुम अण्णेसामि।
वासवदत्ता (क) किण्णिमित्तं ।
चेटी-(ख) अमाअं भट्टिणी भणादि महाकुळप्पसूदा
सिणिद्धा णिउणा त्ति । इमं दाव कोदुअमाळिअंगुह्मदु अय्या ।
वासवदत्ता . (ग) अह कस्स किळ गुझिदव्वं ।
चेटी-- (घ) अह्माअं भट्टिदारिआए ।
वासवदत्ता (ड) (आत्मगतम्) एदं विमए कत्तव्वं आसी।
अहो अकरुणा खु इस्सरा ।
चेटी-(च) अय्ये! मा दाणिं अण्णं चिन्तिअ । एसो
जामादुओ मणिभूमीए हाअदि । सिग्धं दाव गुह्मदु अय्या ।
सामि । आर्ये आवन्तिके! कः कालः, त्वामन्विष्यामि ।
(क) किनिमित्तम् ।
(ख) अस्माकं भट्टिनी भणति-महाकुलप्रसूता खिग्धा निपुणेति । इमां तावत्
कौतुकमालिकां गुम्फत्वार्या ।
(ग) अथ कस्मै किल गुम्फितव्यम् ।
(घ) अस्माकं भर्तृदारिकायै ।
(ङ) एतदपि मया कर्तव्यमासीत् । अहो अकरुणाः खल्वीश्वराः ।
(च) आर्य ! मेदानीमन्यच्चिन्तयित्वा। एष जामाता मणिभूम्यां सायति। शीघ्र
तावद् गुम्फत्वार्या ।
१. 'ता-(आत्मगतम्) कि' क. पाठः. २. 'णीदारिआ भ' क. पाठः. ३. 'गुंहदु किळ
अख, पाठः, ४. 'त्ता-क' ख. पाठः. ५. 'अणुचि' ख. पाठः.

·२६
स्वप्नवासवदत्ते
१
वासवदत्ता--(आत्मगतम्) (क) ण सक्कुणोमि अण्णं चिन्तेढुं।
(प्रकाशम्) हळा! किं दिट्ठो जामादुओ।
चेटी-(ख) आम दिट्ठो भट्टिदारिआए सिणेहेण अमाअं
कोदूहळेण अ।
वासवदत्ता- (म) कीदिसो जामादुओ।
चेटी--(घ) अय्ये! भणामि दाव, ण ईरिसो दिट्ठपुरुवो।
वासवदत्ता-(ङ) हळा! भणाहि भणाहि, किं दसणीओ।
चेटी-(च) सअं खु भअवं सरचावहीणो कामदेवो त्ति ।
वासवदत्ता- (छ) हो? एत्त।
चेटी-(ज) किण्णिमित्तं वारेसि ।
वासवदत्ता- (झ) अजुत्तं परपुरुससङ्कित्तणं सोढुं ।
चेटी- (अ) तेण हि गुह्मर्दू अय्या सिग्धं ।
(क) न शक्नोम्यन्यच्चिन्तयितुम् । हला! कि दृष्टो जामाता ।
(ख) आं दृष्टो भर्तृदारिकायाः स्नेहेनास्माकं कौतूहलेन च ।
(ग) कीदृशो जामाता।
(घ) आर्ये ! भणामि तावद् , नेदृशो दृष्टपूर्वः ।
(ङ) हला! भण भण, कि दर्शनीयः ।
(च) स्वयं खलु भगवाञ्छरचापहीनः कामदेव इति ।
(छ) भवत्वेतावत् ।
(ज) किनिमित्त वारयसि ।
(झ) अयुक्तं परपुरुषसङ्कीर्तन श्रोतुम् ।
(अ) तेन हि गुम्फत्वार्या शीघ्रम् ।
1. 'दि' क पाठः. २. 'कामो त्ति क. पाठ
ख. पाठः,
३ 'दु दाणि ए' ख. पाठः. ४ 'दुसि'

·तृतीयोऽङ्कः। वासवदत्ता (क) आणेहि । (आत्मगतम्) इअं गुह्मामि मन्दभाआ । (वर्जयित्वा* विलोक्य) इमं दाव ओसहं किं णाम । चेटी (ख) अविहवाकरणं णाम। वासवदत्ता-(ग) (आत्मगतम्) इदं बहुसो गुमिदव्वं मम अ पदुमावदीए अ। (प्रकाशम्) इमं दाव ओसहं किं णाम । चेटी-(घ) सवत्तिमद्दणं णाम । वासवदत्ता -(ङ) इदं ण गुझिदव्वं । चेटी-(च) कीस । वासवदत्ता- (छ) उवरदा तस्स भाय्या, तं णिप्पओ- अणं त्ति । (प्रविश्यापरा) चेटी-(ज) तुवरर्दु तुवरदु अय्या। एसो जामादुओ अवि- हवाहि अब्भन्तरचउस्साळं पवेसीअदि । (क) आनय । इयं गुम्फामि मन्दभागा। इद तावदौषधं किं नाम । (ख) अविधवाकरणं नाम । (ग) इदं बहुशो गुम्फितव्य मम च पद्मावत्याश्च । इद तावदौषध कि नाम । (घ) सपत्नीमर्दन नाम । (ङ) इदं न गुम्फितव्यम् । (च) कस्मात् । (छ) उपरता तस्य भार्या, तनिष्प्रयोजनमिति । (ज) त्वरतां त्वरतामार्या । एष जामाता अविधवाभिरभ्यन्तरचतुश्शालं प्रवेश्यते। १. 'आव'(१) ख. पाठ.. २. 'दु दाव अय्या। जा' क. पाठः, * अपुष्प किमपि गुम्फनप्रसङ्गे हस्तप्राप्त परिहृयेत्यर्थ.।

·२८
स्वप्नवासवदत्ते
वासवदत्ता (क) अइ! वदामि, गह्न एदं ।
चेटी - (ख) हेळा! वासो ओणअव्वे । गच्छामि दाव
अहं।
(उभे निष्क्रान्ते)
वासवदत्तो--(ग) गदा एसा । अहो अच्चाहिदं ।
अय्यउत्तो वि णाम परकेरओ संवुत्तो। अविदा सय्याए मम
दुक्खं विणोदेमि, जदि णिदं ळभामि ।
(निष्क्रान्ता)
तृतीयोऽङ्कः।
(क) अयि ! वदामि, गृहाणैतत् ।
(ख) हला! वास आनेतव्यम् । गच्छामि तावदहम् ।
(ग) गतैषा । अहो अत्याहितम् । आर्यपुत्रोऽपिनाम परकीयः संकृत्तः । अविदा
शय्याया मम दुःखं विनोदयामि, यदि निद्रां लभे ।
१. 'हळा ग क पाठः.
२. 'त्ता-अक. पाठः,
३. 'त्तो । (नि' क. पाठः,
.
'आणेअब्वे' इति स्यात् ।
* 'अविदा इति निदे।

·अथ चतुर्थोऽङ्कः । (ततः प्रविशति विदूषकः) विदूषकः- (सहर्षम्) (क) दिट्ठिआ तत्तहोदो वच्छराअस्स अभिप्पेदविवाहमङ्गळरमणिज्जो काळो दिट्ठो। को णाम एवं जाणादि- तादिसे वयं अणत्थसळिळावत्ते पक्खित्ता उण उम्मज्जिस्सामो त्ति । इदाणं पासादेसु वसीअदि, अन्देउर- दिग्घिआसु हाईअदि, पळममउरसुउमाराणि मोदअखज्जआणि खज्जीअन्ति त्ति अणच्छरसंवासो उत्तरकुरुवासो मए अणुभ- वीअदि । एक्को खु महन्तो दोसो, मम आहारो सुङ्ण परिणमदि। सुप्पच्छदणाए सय्याए णि ण ळभामि, जह वादसोणिदं अभिदो विअ वत्तदि त्ति पेक्खामि । भो 'सुहं णामयपरिभूदं अकुळ्ळवत्तं च। (क) दिष्टया तत्रभवतो वत्सराजस्याभिप्रेतविवाहमङ्गलरमणीयः कालो दृष्टः । को नामैतज्जानाति–तादृशे वयमनर्थसलिलावर्ते प्रक्षिप्ताः पुनरुन्मयाम इति । इदानीं प्रासादेषु उष्यते, अन्तःपुरदीर्घिकासु स्नायते, परममधुरसुकुमाराणि मोदकखाद्यानि खाद्यन्त इति अनप्सरस्संवास उत्तरकुस्वासो मयानुभूयते । एकः खलु महान् दोषः, | ममाहारः सुष्टु न परिणमति, सुप्रच्छदनायां शय्यायां निद्रां न लभे, यथा वातशोणितमभित इव वर्तत इति प्रेक्षे। भोः सुखं नामयपरिभूतमकल्यवर्ते च । १. 'हण्णा अविभू (१) ख पाठः. भामयपरिभूतं कल्यवर्तशून्यं च सुखं न भवतीत्यर्थः ।

·३०
स्वप्नवासवदत्ते
(ततः प्रविशति चेटी)
चेटी
(क) कहिणुखु गदो अय्यवसन्तओ । (परिक्रम्य)
अझो एसो वसन्तओ। (उपगम्य)अय्य! वसन्तअ! को काळो,
तुम अण्णेसामि ।
विदूषकः (दृष्ट्वा) (ख) किंणिमित्तं भद्दे ! मं अण्णेससि ।
चेटी- (ग) अह्माणं भट्टिणी भणादि-अविह्लादो जामा-
दुओ ति।
विदूषकः- (घ) किंणिमित्तं भोदि! पुच्छदि ।
चेटी-(ङ) किमण्णं । सुमणावण्ण आणेमि त्ति ।
विदूषकः - (च) ह्लादो तत्तभवं । सव्वं आणेदु भोदी
वजिअ भोअणं।
चेटी-(छ) किंणिमित्तं वारोस भोअणं ।
(क) कुत्रनुखलु गत आर्यवसन्तकः । अहो एष वसन्तकः । आर्य वसन्तक!
कः कालस्त्वामन्वेषे ।
(ख) किन्निमित्तं भद्रे! मामन्वेषसे।
(ग) अस्माकं भट्टिनी भणति-अपि सातो जामातति ।
(घ) किन्निमित्तं भवति! पृच्छति ।
(ड) किमन्यत् । सुमनोवर्णकमानयामीति ।
(च) स्नातस्तत्रभवान् । सर्वमानयतु भवती वर्जयित्वा भोजनम् ।
किनिमित्तं वारयसि भोजनम् ।
भयावलोक्य ख. पाठ. २. 'अम्मे अय्यव' ख. पाठः. ३. 'सृत्य ख. पाठ.
४. 'सई क. पाठः. ५ 'दी 'ख पाठ ६ 'किममणसुमतणावण आणेदु' (1) ख. पाटः.

·चतुर्थोऽङ्कः।
३१
विदूषकः -(क) अधण्णस्स मम कोइळाणं अक्खिपरिवट्टो
विअ कुक्खिपरिवट्टो संवुत्तो।
चेटी-(ख) ईदिसो एव्व होहि ।
विदूषकः-- (ग) गच्छदु भोदी । जाव अहं वि तत्तहोदो
सआसं गच्छामि।
(निष्क्रान्तौ)
प्रवेशकः।
(ततः प्रविशति सपरिवारा पद्मावती आवन्तिकावेषरूपधारिणी वासवदत्ता च)
Kaily
चेटी- (घ) किंणिमित्तं भट्टिदारिआ पमदवणं आअदा ।
पद्मावती-(छ) हळा! ताणि दाव सेहोळिआगुह्म आणि
पेक्खामि कुसुमिदाणि वा ण वेति ।
चेटी-(च) भट्टिदारिए ! ताणि कुसुमिदाणि णाम, पवाळ
न्तरिदेहिं विअ मोत्तिआलम्बएहिं आइदाणि कुसुमेहि ।
पद्मावती--(छ) हळा! जदि एव्वं, किं दाणि विळम्बेसि ।
(क) अधन्यस्य मम कोकिलानामक्षिपरिवर्त इव कुक्षिपरिवर्तः संवृत्तः ।
(ख) ईदृश एव भव ।
(ग) गच्छतु भवती । यावदहमपि तत्रभवतः सकाशं गच्छामि ।
(घ) किन्निमित्तं भर्तृदारिका प्रमदवनमागता ।
(ङ) हळा! ते तावद् शेफालिकागुल्मकाः प्रेक्षे कुसुमिता वा नवेति ।
(च) भर्तृदारिके! ते कुसुमिता नाम, प्रवालान्तरितौरव मौक्तिकालम्बकैराचिताः
कुसुमैः ।
(छ) हला! यद्येवं, किमिदानीं विलम्बसे ।
१. ती वा क. पाठ: २ 'णि से' ख. पाठः ३. 'वा' क. पाठ:
-

·स्वप्नवासवदत्ते
'चेटी- (क) तेण हि इमस्सिं सिलावट्टए मुहुत्तअंउपविसदु
भट्टिदारिआ । जाव अहं वि कुसुमावचअं करेमि ।
पद्मावती (ख) अय्ये! किं एत्थ उपविसामो।
वासवदत्ता -(ग) एव्वं होदु ।
(उभे उपविशतः)
चेटी-
- (तथा कृत्वा) (घ) पेक्खदु पेक्खदु भट्टिदारिआ। अडा
मणसिळावट्टएहिं विअ सेहाळिआकुसुमेहि पूरिअं मे अज्जलिं ।
पद्मावती-(ड) अहो विइत्तदा कुसुमाणं । पेक्खदु
पेक्खदु अय्या ।
वासवदत्ता-(च) अहो दस्सणीअदा कुसुमाणं ।
चेटी--(छ) भट्टिदारिए ! किं भूयो अवइणुस्सम् ।
पद्मावती--(ज) हळा ! मा मा भूयो अर्वइणिअ ।
(क) तेन ह्यस्मिन् शिलापट्टके मुहूर्तकमुपविशतु भर्तृदारिका । यावदहमपि कुसु-
मावचयं करोमि।
(ख) आर्ये! किमत्रोपविशावः ।
(ग) एवं भवतु ।
(घ) पश्यतु पश्यतु भर्तृदारिका । अद्धा मनश्शिलापट्टकैरिव शेफालिकाकुसुमैः
पूरितो मेऽञ्जलिः ।
(ड) अहो विचित्रता कुसुमानाम् । पश्यतु पश्यत्वार्या ।
(च) अहो दर्शनीयता कुसुमानाम् ।
(छ) भर्तृदारिके! कि भूयोऽवचेष्यामि ।
(ज) हला! मा मा भूयोऽवचित्य ।
१.
४. 'अळी'
'टी-पे क पाठ २ 'अ(१)मण' ख. पाठः ३ 'दा' ख पाठः
ख. पाठ.. ५. 'ता- अव्वो(?) । चे' ख पाठ ६. 'वि अ विउणिस्स' ख. पाठ:.
७. 'ह' ख.पाठ ८. 'वि' ख. पाठ.. ९ 'गु' ख. पाठ..
* 'चेटी' इत्यादि उपविशतः' इत्यन्त खु. पुस्तके नास्ति।

·33 चतुर्थोऽः। वासवदत्ता (क) हळा! किंणिमित्तं वारोस । पद्मावती (ख) अय्यउत्तो इह आअच्छिअ इमं कुसुम- समिद्धिं पेक्खिअ सम्माणिदा भवेों। वासवदत्ता-(ग) हळा! पिओ दे भत्ता। पद्मावती (घ) अय्ये! ण आणामि, अय्यउत्तेण चिर- हिदा उक्कण्ठिदो होमि। वासवदत्ता -(आत्मगतम्) (ड) दुक्खरं खु अहं करेमि । इअं वि णाम एव्वं मन्तेदि। चेटी-(च) अभिजाँदं खु भट्टिदारिआए मन्तिद-पिओ मे भत्तत्ति । पद्मावती-(छ) एक्को खु मे सन्देहो । वासवदत्ता (ज) किं किं। (क) हळा! किन्निमित्तं वारयसि । (ख) आर्यपुत्र इहागत्येमा कुसुमसमृद्धि दृष्ट्वा सम्मानिता भवेयम् । (ग) हला! प्रियस्ते भर्ता । (घ) आर्ये ! न जानामि, आर्यपुत्रेण विरहितोत्कण्ठिता भवामि । (ङ) दुष्करं खल्वहं करोमि । इयमपि नामैवं मन्त्रयते । (च) अभिजातं खलु भर्तृदारिकया मन्त्रितं प्रियो मे भर्तेति । (छ) एकः खलु मे सन्देहः । (ज) कि किम् । . ३. 'दा विअ हो त पाट ४. 'जाम' ख. १. 'ह' ख पाठ २. 'अ' ख पाठ. पाठ' ५ 'आ म' ख पाठः. 'अय्यउत्तण' इति पाठो लेखकप्रमादाद् भ्रष्टो भवेत् ।

·स्वप्नवासवदत्ते
१
पद्मावती-(क) जह मम अय्यउत्तो, तह एव्व अय्याए
वासवदत्ताए त्ति ।
वासवदत्ता-(ख) अदो वि अधि।
पद्मावती- (ग) कहं तुवं जाणासि ।
वासवदत्ता
(आत्मगतम्) (घ) है, अय्यउत्तपक्खवादेण
अदिक्कन्दो समुदाआरो । एवं दाव भणिस्सं । (प्रकाशम्)
जइ अप्पो सिणेहो, सा सैजणं ण परित्तजदि।
पद्मावती (ड) होदव्वं ।
चेटी-(च) भट्टिदारिए ! साहु भट्टारं भणाहि-अहं पि
वीणं सिक्खिस्सामि त्ति ।
पद्मावती-(छ) उत्तो मए अय्यउत्तो।
वासवदत्ता (ज) तदो किं भणिदं।
poet
(क) यथा ममार्यपुत्रस्तथैवार्याया वासवदत्ताया इति ।
(ख) अतोऽप्यधिकम् ।
(ग) कथं त्वं जानासि ।
(घ) हम् , आर्यपुत्रपक्षपातेनातिक्रान्तः समुदाचारः। एवं तावद् भणिष्यामि ।
यद्यल्पः स्नेहः, सा स्वजन न परित्यजति ।
(ङ) भवितव्यम् ।
(च) भर्तृदारिके! साधु भर्तारं भण-अहमपि वीणां शिक्षिष्य इति ।
(छ) उक्तो मयार्यपुत्रः ।
(ज) ततः कि भाणितम् ।
३ 'स्सत्तण' ख, पाठ.. ४. 'इ'
१. 'हा' ख. पाठ २. 'रो। भोदु । ए ख. पाठ .
५. 'तो' क. पाठ.

·चतुर्थोऽङ्कः। ३५ पद्मावती (क) अभणिअ किञ्चि दिग्धं णिस्सासिअ तुह्नीओ संवुत्तो। वासवदत्ता (ख) तदो तुवं किं विअ तक्केसि । पद्मावती--(ग) तक्केमि अय्याए वासवदत्ताए गुणाणि सुमरिअ दक्खिणदाए मम अग्गदो ण रोदिदित्ति । वासबदत्ता (आत्मगतम्) (घ) धण्णा खु मि, जदि एव्वं सच्चं भवे। (ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च) विदूषकः- (ङ) ही ही । पंचिअपडिअबन्धुजीवकु- सुमविरळेवादरमणिज्जं पमदवणं । इदो दाव भवं । राजा वयस्य वसन्तक! अयमयमागच्छामि । कामेनोजयिनी गते मयि तदा कामप्यवस्थां गते दृष्ट्वा स्वैरमवन्तिराजतनयां पञ्चेषवः पातिताः। तैरद्यापि सशल्यमेव हृदयं भूयश्च विद्धा वयं पञ्चेषुर्मदनो यदा कथमयं षष्ठः शरः पातितः ॥१॥ (क) अभणित्वा किञ्चिद् दीर्घ निःश्वस्य तूष्णीकः संवृत्तः । (ख) ततस्त्वं किमिव तर्कयसि । (ग) तर्कयाम्यार्याया वासवदत्ताया गुणान् स्मृत्वा दक्षिणतया ममाग्रतो न रोदितीति । (घ) धन्या खल्वस्मि, यद्येवं सत्यं भवेत् । (ङ) ही ही प्रचितपतितबन्धुजीवकुसुमविरलपातरमणीयं प्रमदवनम् । इतस्तावद् भवान् । . १. 'ती-कि' ख पाठः. २. 'ह्नि' ख, पाठः. ३ 'किं तित' ख. पाठ.. ४. 'णवविवाहधिअब ख.पाठः, ५. 'कसपातर' ख, पाठः, ६. 'दो इदो दा' ख. पाठः, ७. 'ह' ख. पाठ..

·स्वप्नवासवदत्ते विदूषकः ---- (क) कहिणुखु गदा तत्तहोदी पदुमावदी, ळदामण्डवं गदा भवे, उदाहो असणकुसुमसञ्चिदं वग्धचम्मा- वगुण्ठिदं विअ पव्वदतिळअणामसिळापट्टअं गदा भवे, आदु अधिअकडेअगन्धसत्तच्छदवणं पविट्ठा भवे, अहव, आळिहिद- मिअपविखसङ्कळ दारुपनदेअं गदा भवे । (ऊर्ध्वमवलोक्य) ही ही सरअकाळणिम्मळे अन्तरिक्खे पसा(इ)अबळदेवबाहुदंसणीअं सारसपन्ति जाव समाहिदं गच्छन्ति पेक्खदु दाव भवं । नयस्य ! पश्याम्येनाम् , ऋज्जायतां च विरलां च नतोन्नतां च सप्तर्षिवंशकुटिलां च निवर्तनेषु । निर्मुच्यमानभुजगोदरनिर्मलस्य सीमामिवाम्बरतलस्य विभज्यगानाम् ॥ २ ॥ चेटी-- (ख) पेक्खदु पेक्खदु भट्टिदारिआ एवं कोकणद- माळापण्डररमणीअं सारसपन्ति जाव समाहिदं गच्छन्ति । अम्मो राजा- 5 भट्टा। (क) कुत्रनुखलु गता तत्रभवती पद्मावती, लतामण्डपं गता भवेद् , उताहो असन- कुसुमसञ्चितं व्याघ्रचर्मावगुण्ठितमिव पर्वततिलकनामशिलापट्टकं गता भवेद् , अथवा अधिककटुकगन्धराप्तन्छदवनं प्रविष्टा भवेद् , अथवालिखितमृगपक्षिसङ्कुलं दारु- पर्वतकं गता भवेद् । ही ही शरत्कालनिर्भलेऽन्तरिक्ष प्रसारितबलदेवबाहुदर्शनीयां सारसपति यावत् समाहित गन्छन्ती प्रेक्षतां तावद् भवान् । (ख) प्रेक्षता प्रेक्षता भर्तृदारिका एतां कोकनदमालापाण्डुररमणीयां सारसपति यावत् समाहितं गच्छन्तीम् । अम्मो भर्ता । १. ''ख पाठा. २. 'दग' ख. पाठः ३. 'आ सारसवातीती)-जाक समाहिदाग- पछदि ख पाठः ४. "णिजसारसपती-जान समाहिदा गच्छदि ख. पाठः, ·चतुर्थोऽङ्कः। पद्मावती (क) हेळा ! अय्यउत्तो । अय्ये! तव कार- णादो अय्यउत्तदंसणं परिहरामि । ता इमं दाव मावीमण्डवं पविसामो । वासवदत्ता (ख) एव्वं होदु। (तथा कुर्वन्ति) विदूषकः (ग) तत्तहोदी पदमावदी इह आअच्छिअ णिग्गदा भवे। राजा कथं भवान् जानाति । विदूषकः - (घ) इमाणि अवइदेकुसुमाणि सेफाळिआगु- च्छआणि पेक्खदु दाव भवं । राजा अहो विचित्रता कुसुमस्य वसन्तक!। वासवदत्ता (आत्मगतम् ) (ड) वसन्तअसङ्कित्तणेण अहं पुण जाणामि उज्जइणीए वत्तामि त्ति । राजा वसन्तक! अस्मिन्नेवासीनौ शिलातले पद्मावती प्रतीक्षिष्यावहे। विदूषकः-- (च) भो ! तह । (उपविश्योत्थाय) सैरअकाळति- क्खो दुस्सहो आदवो । ता इमं दाव माहवीमण्डवं पविसामो । (क) हला! आर्यपुत्रः । आर्ये ! तव कारणादार्यपुत्रदर्शनं परिहरामि । तदिम तावन्माधवीमण्डप प्रविशामः । (ख) एव भवतु। (ग) तत्रभवती पद्मावतीहागत्य निर्गता भवेत् । (घ) इमानपचितकुसुमान् शेफालिकागुच्छकान् प्रेक्षतां तावद् भवान् । (ङ) वसन्तकसङ्कीर्तनेनाहं पुनर्जानामि उज्जयिन्यां वर्त इति । (च) भोस्तथा । शरत्कालतीक्ष्णो दुःसह आतपः । तदिमं तावन्माधवीमण्डपं प्रविशावः । २. 'दाणि सेफाळिआकुसुमाणि पे' ख. पाठः. ३. 'ही ही स' १. 'अ' ख. पाठ:. ख. पाठः, ·स्वप्नवासवदत्ते राजा- बाढम् । गच्छाग्रतः। विदूषकः (क) एव्वं होदु। (उभौ परिक्रामतः) पद्मावती (ख) सव्वं आउळं कत्तुकामो अय्यवसन्त- ओ। किं दाणिं करेम । चेटी-(ग) भट्टिदारिए ! एवं महुअरपरिणिळीणं ओळंबळदं ओधूय भट्टारं वारइस्सं। पद्मावती (घ) एव्वं करेहि । (चेटी तथा करोति) विदूषकः (ड) अविह अविह, चिट्ठदु चिट्ठदु दाव भवं । राजा -किमर्थम् । विदूषकः- (च) दासीएपुत्तेहि महुअरेहि पीडिदो मि । राजा मा मा भवानेवम् । मधुकरसन्त्रासः परिहार्यः। - पश्य, मधुमदकला मधुकरा मदनाभिः प्रियाभिरुपगूढाः । पादन्यासविषण्णा वयमिव कान्तावियुक्ताः स्युः॥३॥ तस्मादिहैवासिष्यावहे। (क) एवं भवतु । (ख) सर्वमाकुलं कर्तुकाम आर्यवसन्तकः । किमिदानी कुर्मः । (ग) भर्तृदारिके ! एतां मधुकरपरिनिलीनामवलम्बलतामवधूय भर्तारं वारयि- प्यामि । (घ) एवं कुरु । (ङ) अविह अविह, तिष्ठतु तिष्ठतु तावद् भवान् । (च) दास्याःपुत्रैर्मधुकरैः पीडितोऽस्मि । १, 'अथकिम्' ख, पाठः, २. 'स' ख. पाठः,

·.
चतुर्थोऽङ्कः।
विदूषकः (क) एव्वं होदु।
(उभानुपविशतः)
पद्मावती (ख) दिट्ठिआ उवविठ्ठो अय्यउत्तो।
वासवदत्ता (आत्मगतम् ) (ग) दिट्ठिआ पकिदित्थसरीरो
अय्यउत्तो।
चेटी- (घ) भट्टिदारिए! रुद्धा स्खु म वयं । भाट्टिदारिए!
सस्सुपादा खु अय्याए दिट्ठी ।
वासवदत्ता (ड) एसा खु महुअराणं अविणआदो
कासकुसुमरेणुणा पडिदेण सोदआ मे दिट्ठी ।
पद्मावती-(च) जुज्जइ ।
विदूषकः (छ) भो! सुण्णं खु इदं पमदवणं । पुच्छि-
दव्वं किञ्चि अस्थि । पुच्छामि भवन्तं ।
-
राजा
छन्दतः।
(क) एवं भवतु ।
(ख) दिष्टयोपविष्ट आर्यपुत्रः ।
(ग) दिष्टया प्रकृतिस्थशरीर आर्यपुत्रः ।
(घ) भर्तृदारिके! रुद्धा खलु स्मो वयम् । भर्तृदारिके! साश्रुपाता खल्वार्याया
दृष्टिः ।
(ङ) एषा खलु मधुकराणामविनयात् काशकुसुमरेणुना पतितेन सोदका मे
दृष्टिः ।
(च) युज्यते।
(छ) भोः! शून्यं खल्विद प्रमदवनम् । प्रष्टव्यं किञ्चिदस्ति । पृच्छामि भवन्तम् ।

·स्वप्नवासवदत्ते
विदूषकः- (क) का भवदो पिआ, तदाणिं तत्तहोदी
वासवदत्ता इदाणिं पदुमावदी वा ।
राजा--किमिदानी भवान् महति बहुमानसङ्कटे मां
न्यस्यति ।
पद्मावती--(ख) हळा! जादिसे सङ्कडे निक्खित्तो
अय्यउत्तो।
वासवदत्ता
(आत्मगतम्) (ग) अहं अ मन्दभाआ ।
विदूषकः (घ) सेरं सेरं भणादुः भवं । एक्का उवरदा,
अवरा असण्णिहिदा।
राजा न खलुं ब्रूयाम् । भवांस्तु मुखरः।
पद्मावती (ङ) एत्तएण भणिदं अय्यउत्तेण ।
विदूषकः- (च) भो! सव्वेण सवामि, कस्स वि ण
आचक्खिस्सं । एसा सन्दट्ठा मे जीहा ।
राजा नोत्सहे सखे ! वक्तुम् ।
पद्मावती- (छ) अहो इमस्स पुरोभाइदा । एत्तिएण
हिअों ण जाणादि।
(क) का भवतः प्रिया, तदानीं तत्रभवती वासवदत्ता इदानी पद्मावती वा ।
(ख) हळा! यादृशे सङ्कटे निक्षिप्त आर्यपुत्रः ।
(ग) अहं च मन्दभागा।
(घ) स्वैरं स्वैरं भणतु भवान् । एकोपरता, अपरा असन्निहिता ।
(ङ) एतावता भणितमार्यपुत्रेण ।
(च) भोः! सर्वेण शपामि, कस्यापि नाख्यास्यामि । एषा सन्दष्टा मे जिह्वा ।
(छ) अहो अस्य पुरोभागिता । एतावता हृदयं न जानाति ।
१. 'लु न खलु ब्रू' ख. पाठ . २. 'अ जा' ख. पाठः.
,

·चतुर्थोऽङ्कः। ४१ १ विदूषकः (क) किं ण भणादि मम । अणाचक्खिअ इमादो सिळावट्टआदो ण सकं एक्कपदं वि गमिदं । एसो रुडो अत्तभवं। राजा-किं बलात्कारेण । विदूषकः- (ख) आम, बळक्कारेण । राजा-तेन हि पश्यामस्तावत् । विदूषकः-- (ग) पसीद्दु पसीददु भवं । वअस्सभावेण साविदो, जदि सच्चं ण भणासि । राजा का गतिः। श्रूयताम् । पद्मावती बहुमता मम यद्यपि रूपशीलमाधुर्यैः । वासवदत्ताबद्धं न तु तावन्मे मनो हरति ॥ ४ ॥ वासवदत्ता (आत्मगतम्) (घ) भोदु भोदु। दिण्णं वेदणं इमस्स परिखेदस्स । अहो अण्णादवासं पि एत्थ बहुगुणं सम्पज्जइ। चेटी- (ङ) भट्टिदारिए! अदक्खिण्णो खु भट्टा । (क) किं न भणति मम । अनाख्यायास्माच्छिलापट्टकान्न शक्यमेकपदमाप गन्तुम् । एष रुद्धोऽत्रभवान् । (ख) आम, बलात्कारेण । (ग) प्रसीदतु प्रसीदतु भवान् । वयस्यभावेन शापितः, यदि सत्यं न भणसि । (घ) भवतु भवतु । दत्तं वेतनमस्य परिखेदस्य । अहो अज्ञातवासोऽप्यत्र बहुगुणः सम्पद्यते । (ङ) भर्तृदारिके ! अदाक्षिण्यः खलु भर्ता । १. 'सि ख. पाठः २. 'अदिद' ख. पाठ..

·४२ स्वप्नवासवदत्ते . , २ पद्मावती-(क) हळा! मा मा एव्वं । सकिखण्णो एव्व अय्यउत्तो, जो इदाणिं वि अय्याए वासवदत्ताए गुणाणि सुमरदि। वासवदत्ता (ख) भदे ! अभिजणस्स सदिसं मन्तिदं । राजा उक्तं मया । भवानिदानी कथयतु । का भवतः प्रिया तदा वासवदत्ता, इदातों पद्मावती वा । पद्मावती- (ग) अय्यउत्तो पि वसन्तओ संवुत्तो । विदूषकः (घ) किं मे विपळविदेण । उभओ वि तत्त- होदीओ मे बहुमदाओ। राजा-वैधेय! मामेवं बलाच्छ्रुत्वा किमिदानी नाभिभाषसे। विदूषकः (ङ) किं मं-पि बळक्कारेण । राजा- बलात्कारण विदूषकः - (च) तेण हि ण सकं सोढुं । राजा प्रसीदतु प्रसीदतु महाब्राह्मणः। खैरं स्वैरमभि- धीयताम् । अधकिम् , • (क) हला! मा मैवम् । सदाक्षिण्य एवार्यपुत्रः, य इदानीमप्या या वासवदत्ताया गुणान् स्मरति । (ख) भद्रे! अभिजनस्य सदृशं मन्त्रितम् । (य) आर्यपुत्रोऽपि वसन्तकः सवृत्तः । :ो कि ये विमलपितेन। उमे अपि तत्रभवत्यौ मे बहुमते । (ङ) कि मामपि बलात्कारेण । (च) तेन हि न शक्यं श्रोतुम् । १. 'न्तिदव्व' ख. पाठः २. 'त्तो क-ख. पाठ ३. 'जE अखः पाता .

·चतुर्थोऽङ्कः। , विदूषकः- (क) इदाणिं सुणादु भवं । तत्तहोदी वासव- दत्ता मे बहुमदा । तत्तहोदी पदुमावदी तरुणी दस्सणीआ अको- वणा अणहङ्कारा महुरवाआ सदक्खिण्णा । अअं च अवरो महन्तो गुणो, सिणिद्वेण भोअणेण में पञ्चुग्गच्छइ-कहिणु- खु गदो अय्यवसन्तओ त्ति । वासवदत्ता--(ख) भोदु भोदु, वसन्तअ! सुमरेहि दाणिं एदं। राजा-*भवतु भवतु वसन्तक ! सर्वमेतत् कथयिष्ये देव्यै वासवदत्तायै। (ग) अविहा वासवदत्ता । कहि वासवदत्ता । चिरा खु उँवरदा वासवदत्ता । राजा (सविषादम्) एवम् । उपरता वासवदत्ता, अनेन परिहासेन व्याक्षिप्तं मे मनस्त्वया । ततो वाणी तथैवेयं पूर्वाभ्यासेन निस्सृता ॥५॥ पद्मावती-(प) रमणीओ खु कहाजोओ। णिसंसेण विसंवादिद। * विदूषकः , (क) इदानीं शृणोतु भवान् । तत्रभवः . वसिषदत्ता मे बहुमता । तत्रभवती पद्मावती तरुणी दर्शनीया अकोपना अनहङ्कारा मधुरवाक् सदाक्षिण्या । अयं चाप- रो महान् गुणः, स्निग्धेन भोजनेन मां प्रत्युद्गच्छति-कुत्रनुखलु गत आर्यवस- न्तक इति । (ख) भवतु भक्तु, सन्तक! स्मरेदानीमेताम् । (ग) अविहा वासवदत्ता । कुत्र वासवदत्ता । चिरात् खेल्परता वासवदत्ता । (घ) रमणीयः खलु कथायोगः । नृशंसेन विसंवादितम् । इत आरभ्य 'राजा' इत्यन्तं ख. पुस्तके नास्ति ।

·४४ स्वप्नवासवदत्ते वासवदत्ता (आत्मगतम् ) (क) भोदु भोदु, विस्सत्थमि । अहो पिअं णाम ईदिसं वअणं अप्पच्चक्खं सुणीअदि । विदूषकः- (ख) धारेदु धारेदु भवं । अणदिक्कमणीओ हि विही। राजा न जानाति भवानवस्थाम् । कुतः, दुःखं त्यक्तं बद्धमूलोऽनुरागः स्मृत्वा स्मृत्वा याति दुःखं नवत्वम् । यात्रा त्वेषा यद् विमुच्येह बाष्पं प्राप्तानृण्या याति बुद्धिः प्रसादम् ॥ ६॥ विदूषकः- (ग) अस्सुपादकिळिण्णं खु तत्तहोदो मुहं । जाव मुहोदरं आणेमि । (निष्क्रान्तः) पद्मावती-(घ) अय्ये ! बफेपडळन्तरिदं अय्यउत्तस्स मुहं। जाव णिकमह्म । वासवदत्ता (ड) एव्वं होदु । अहव चिट्ठ तुवं । उक्क- ण्ठिदं भत्तारं उज्झिअ अजुत्तं णिग्गमणं । अहं एव्वं गमिस्सं। (क) भवतु भवतु, विश्वस्तास्मि । अहो प्रियं नामेदृश वचनमप्रत्यक्षं श्रूयते । (ख) धारयतु धारयतु भवान् । अनतिक्रमणीयो हि विधिः। (ग) अश्रुपातक्लिन्नं खलु तत्रभवतो मुखम् । यावन्मुखोदकमानयामि । (घ) आर्ये! बाष्पपटलान्तरितमार्यपुत्रस्य मुखम् । यावन्निष्कामामः । (ङ) एव भवतु । अथवा तिष्ठ त्वम् । उत्कण्ठितं भर्तारमुज्झित्वायुक्तं निर्गम- नम् । अहमेव गमिष्यामि । १. 'त' ख, पाठः, २ 'फाउळपडन्तदिद' क. पाठः. 'मं । अख. पाठ:. ५. 'व' क. पाठः. ३. 'व' क.पाठः.

·४५ १ चतुर्थोऽङ्कः । चेटी- (क) सुडु अय्या भणादि । उवसप्पदु दाव भट्टि- दारिआ। पद्मावती – (ख) किंणुखु पविसामि। वासवदत्ता (ग) हळा! पविस । (इत्युक्त्वा निष्क्रान्ता) (प्रविश्य) विदूषकः (नलिनीपत्रेण जलं गृहीत्वा) (घ) ऐसा तत्तहोदी पदुमावदी। पद्मावती (ङ) अय्य वसन्तअ! किं एदं । विदूषकः (च) एवं इदं । इदं एदं। पद्मावती (छ) भणादु भणादु अय्यो भणादु । विदूषकः- (ज) भोदि! वादणीदेण कासकुसुमरेणुणा अक्खिणिपडिदेणे सस्सुपादं खु तत्तहोदो मुहं । ता गह्नदु होदी इदं मुहोदअं। (क) सुष्वार्या भणति । उपसर्पतु तावद् भर्तृदारिका । (ख) किन्नुखलु प्रविशामि । (ग) हला! प्रविश । (घ) एषा तत्रभवती पद्मावती । (ड) आर्य वसन्तक! किमेतत् । (च) एतदिदम् । इदमेतत् । (छ) भणतु भणत्वार्यो भणतु । (ज) भवति ! वातनीतेन काशकुसुमरेणुनाक्षिनिपतितेन सानुपात खलु तत्रभव- तो मुखम् । तद् गृह्णातु भवतीदं मुखोदकम् । १. ' किप ख. पाठः. २. 'स । (नि' ख. पाठ ३. 'ज' ख. पाठ.. 'ऐत' क. पाठः. ५. 'क:-भोदि! एख. पाठः. ६. 'ण अस्सुपादकिलिण्णं खु ख. पाठः. ७. 'भौ ख. पाठः ·४६ स्वप्नवासवदत्ते पद्मावती (क) अहो सदक्खिण्णस्स जणस्स परिजणो वि सदक्खिण्णो एव्य होदि । (उपेत्य) जेदु अय्यउत्तों। इदं मुहोद। राजा अये पद्मावती । (अपवार्य) वसन्तक! किमिदम् । विदूषकः-(कर्णे) (ख) एव्वं विअ। राजा साधु वसन्तक! साधु । (आचh) पद्मावति! आस्यताम् । पद्मावती (ग) जं अय्यंउत्तो आणदि । (उपविशति) राजा पद्मावति! शरच्छशाङ्कगौरेण वाताविद्धेन भामिनि!। काशपुष्पलघेनेदं साश्रुपातं मुखं मम ॥ ७ ॥ (आत्मगतम्) इयं बाला नवोद्वाहा सत्यं श्रुत्वा व्यथां व्रजेत् । कामं धीरस्वभावेयं स्त्रीस्वभावस्तु कातरः॥८॥ विदूषकः-(घ) इदं तत्तहोदो मअधसअस्स अवरहकाळे - ४ (क) अहो सदाक्षिण्यस्य जनस्य परिजनोऽपि सदाक्षिण्य एव भवति । जयत्वा- र्यपुत्रः। इद मुखोदकम् । (ख) एवमिव । (ग) यदार्यपुत्र आज्ञापयति । (घ) इदं तत्रभवतो मगधराजस्यापराह्नकाले भवन्तमग्रतः कृत्वा सुहृजनद- PAN । १. 'अ' ख पाठः. २ 'दि । विदूषक - जेदु भव । पद्मावती जे अयउत्तीतरी" ३. 'रा(ज)च्छ'ख. पाठः, ४, 'मधी' क. पाठः. -44 iprone ख. पाठः. इद सन्निकृष्टमित्यर्थः ·चतुर्थोऽङ्कः। भवन्तं अग्गदो करिअ सुहिज्जणदंसणं । सक्कारो हि णाम सक्का- रेण पडिच्छिदो पीदि उप्पादेदि । ता उट्टेदु दाव भवं । राजा बाढम् । प्रथमः कल्पः। (उत्थाय) ૨ गुणानां वा विशालानां सत्काराणां च नित्यशः। कारः सुलभा लोके विज्ञातारस्तु दुर्लभाः॥९॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे) चतुर्थोऽङ्कः। र्शनम् । सत्कारो हि.नाम सत्कारेण ,प्रतीष्टः प्रीतिमुत्पादयति । तदुत्तिष्ठतु तावद् भवान् । १ 'म उ ख. पाठः. २. 'प्रख. पाठः.

·अथ पञ्चमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति पमिनिका) पद्मिनिका-(क) महुअरिए! महुअरिए!आअच्छ दाव सिग्छ। (प्रविश्य) मधुकरिका (ख) हळा! इअलि । किं करीअदु। पद्मिनिको--(ग) हळा! किं ण जाणासि तुवं भट्टिदा- रिआ पदुमावदी सीसवेदणाए दुक्खाविदे त्ति । मधुकरिका (घ) हद्धि। पद्मिनिका (ङ) हळा ! गच्छ सिग्छ, अय्यं आवन्तिअं सदावेहि । केवळं भट्टिदारिआए सीसवेदणं एव्व णिवेदेहि। तदो सअं एव्व आगमिस्सदि। मधुकरिका (च) हळा! किं सा करिस्सदि। पनिनिका (छ) सा हु दाणिं महुराहि कहाहि भट्टिदा- रिआए सीसवेदणं विणोदेदि । (क) मधुकरिके ! मधुकरिके ! आगच्छ तावच्छीघ्रम् । (ख) हला! इयमास्मि । कि क्रियताम् । (ग) हला! कि न जानासि त्वं भर्तृदरिका पद्मावती शीर्षवेदनया दुःखितेति । (घ) हा धिक् । (ङ) हला! गच्छ शीघ्रमार्यामावन्तिकां शब्दय । केवलं भर्तृदारिकायाः शीर्षवेद- नामेव निवेदय । ततः स्वयमेवागमिष्यति । (च) हला! कि सा करिष्यति । (छ) सा खल्विदानी मधुराभिः कथाभिः भर्तृदारिकायाः शीर्षवेदनां विनोदयति । १. 'का-कि' ख. पाठ. ३. 'दा' ख. पाठ.. ४ः 'थ्य' क. २ 'स्स' ख. पाठः. ६. "णि क. पाठः. पाठः. ५. 'अ' ख. पाठ..

·स्वप्नवासवदत्ते
३
पनिनिका (क) अय्य! वसन्तअ! किं ण जाणासि
तुवं भट्टिदारिआ पद्मावदी सीसवेदणाए दुःखाविदेत्ति ।
विदूषकः (ख) भोदि! सच्चं ण जाणामि ।
पनिनिका (ग) तेण हि भट्टिणो णिवेदेहि णं । जाब अहं
वि सीसाणुळेवणं तुवारेमि ।
विदूषकः -(घ) कहिं सअणीअं रइदं पदुमावदीए ।
पद्मिनिका - (ड) समुद्दगिहके किळ सय्यत्तिण्णा।
विदूषकः- (च) गच्छदु भोदी । जाव अहं वि तत्तहोदो.
णिवेदइस्स।
(निष्क्रान्तौ)
(प्रवेशकः)
(ततः प्रविशति राजा)
বালা
श्लाघ्यामवन्तिनृपतेः सदृशी तनूजा
कालक्रमेण पुनरागतदारंभारः ।
(क) आर्य! वसन्तक! कि न जानासि त्वं भर्तृदारिका पद्मावती शीर्षवेदनया
दुःखितति ।
(ख) भवति! सत्य न जानामि ।
(ग) तेन हि भर्ने निवेदयैनाम् । यावदहमपि शीर्षानुलेपन त्वरयामि ।
(घ) कुत्र शयनीयं रचितं पद्मावत्याः ।
(ड) समुद्रगृहके किल शय्यास्तीर्णा ।
(च) गच्छतु भवती। यावदहमपि तत्रभवते निवेदयिष्यामि ।
१. 'दे' क. पाठः.
, 'मि ख. पाठ
२, "हि सिग्घ भ' ख, पाठः, ३. "हि । जा' ख. पाठ..

·पञ्चमोऽः ६१ लावाणके हुतवहेन हृताङ्गयष्टिं तां पद्मिनी हिमहतामिव चिन्तयामि ॥१॥ (प्रविश्य) विदूषकः (क) तुवरदु तुवरदु दाव भवं । *राजा किमर्थम् । विदूषकः (ख) तत्तहोदी पदुमावदी सीसवेदणाए दुक्खाविदा। राजा- कैवमाह। विदूषकः (ग) पदुमिणिआए कहिदं । राजा- भोः! कष्टं, रूपश्रिया समुदितां गुणतश्च युक्तां लब्ध्वा प्रियां मम तु मन्द इवाद्य शोकः । पूर्वाभिघातसरुजोऽप्यनुभूतदुःखः पद्मावतीमपि तथैव समर्थयामि ॥२॥ अथ कस्मिन् प्रदेशे वर्तते पद्मावती। विदूषकः (घ) समुद्दगिहके किळ सय्यात्तिण्णा । (क) त्वरतां त्वरतां तावद् भवान् । (ख) तत्रभवती पद्मावती शीर्षवेदनया दुःखिता । (ग) पद्मिनिकया कथितम् । (घ) समुद्रगृहके किल शय्यास्तीर्णा । १ 'ग्गि' ख. पाठः. * 'राजा' इत्याद्रि दु' इत्यन्त क. पुस्तके त्रुटितम् । ६ 'सीदनदणाए' (?) इति ख. पुस्तके दृश्यते। + पूर्वाभिघातसरुजोऽछि अनुवर्तमानपूर्वाभिघातपडित्यापीयर्थः ।

·स्वप्नवासवदत्ते राजा- तेन हि तस्य मार्गमादेशय । विदूषकः (क) एदु एदु भवं। (उभौ परिक्रामतः) विदूषकः - (ख) इदं समुद्दगिहकं । पविसर्दु भवं । राजा पूर्व प्रविश । विदूषकः --- (ग) भो ! तह । (प्रविश्य) अविहा चिट्ठदु चिट्ठदु दाव भवं । राजा किमर्थम् । विदूषकः --- (घ) एसो खु दीवप्पभावसूइदरूवो वसुधातळे परिवत्तमाणो अअंकाओदरो । राजो-(प्रविश्यावलोक्य सस्मितम्) अहो सर्पव्यक्तिर्वैधेयस्य । ऋज्वायतों च मुखतोरणलोलमालां भ्रष्टां क्षितौ त्वमवगच्छसि मूर्ख ! सर्पम् । मन्दानिलेन निशि या परिवर्तमाना किञ्चित् करोति भुजगस्य विचेष्टितानि ॥ ३ ॥ विदूषकः (निरूप्य) (ड) सुटु भवं भणादि । ण हु अअं (क) एत्वेतु भवान् । (ख) इदं समुद्रगृहकम् । प्रविशतु भवान् । (ग) भोः! तथा । अविहा तिष्ठतु तिष्ठतु तावद् भवान् । (घ) एप खलु दीपप्रभावसूचितरूपो वसुधातले परिवर्तमानोऽयं काकोदरः। (ङ) सुष्ठु भवान् भणति । न खल्वय काकोदरः । तत्रभवती पद्मावतीहागल्य निर्गता भवेत् । १. 'दु दाव भ' स. पाठ. २ भासू' ख पाठः. ३. 'जा-अ' क. पाठः, ५. 'तांगिमु' ख. पाठः. 'स्य। कुत-ऋ' ख. पाठः, ·पञ्चमोऽङ्कः। काओअरो । (प्रविश्यावलोक्य) तत्तहोदी पदुमावदी इह आअ- च्छिअ णिग्गदा भवे । राजा वयस्य! अनागतया भवितव्यम् । विदूषकः (क) कहं भवं जाणादि । राजा- किमत्र ज्ञेयम् । पश्य, शय्या नावनता तथास्तृतसमा न व्याकुलप्रच्छदा • न क्लिष्टं हि "शिरोपधानममलं शीर्षाभिघातौषधैः । रोगे दृष्टिविलोभनं जनयितुं शोभा न काचित् कृता प्राणी प्राप्य रुजा पुनर्न शयनं शीघ्रं स्वयं मुञ्चति ॥४॥ विदूषकः - (ख) तेण हि इमरिंस सय्याए मुहुत्तअं उर्व- विसिअ तत्तहोदि पडिवाळेदु भवं । राजा बाढम् । (उपविश्य) वयस्य ! निद्रा मां बाधते । कथ्यतां काचित् कथा । विदूषकः (ग) अहं कहइस्सं । होन्ति करे९ अत्तभवं । राजा- बाढम् । -- (क) कथ भवान् जानाति । (ख) तेन ह्यस्या शय्यायां मुहूर्तकमुपविश्य तत्रभवती प्रतिपालयतु भवान् । (ग) अह कथयिष्यामि । हुड्कृतिं करोत्वत्रभवान् । २ 'वनिवि' ख, पाठ ३. 'दु दाव भ' ख पाठ.. १. 'ज' ख पाठ. 'छन्दतः' ख. पाठः. * शिरस्य शीर्षस्य उपधान शिरोपधान । “शिरोवाची शिरोऽदन्तो रजोवाची रजस्तथा । विचकत शिरान् द्रौणिः, इति कण्ठभूषणालङ्कार उक्तम्" इत्यमरटीकासर्वस्वम् ।

·स्वप्नवासवदत्ते विदूषकः-- (क) अत्थि णअरी उज्जइणी णाम । तहिं आहिअरमणीआणि उदअण्णाणाणि वत्तन्ति किळ । राजा कथमुज्जयिनी नाम। (ख) जइ अणभिप्पेदा एसा कहा, अण्णं कहइस्सं। राजा वयस्य ! न खलु नाभिप्रेतैषा कथा, स्मराम्यवन्त्याधिपतेः सुतायाः प्रस्थानकाले स्वजनं स्मरन्त्याः। बाष्पं प्रवृई नयनान्तलग्नं स्नेहान्ममैवोरसि पातयन्त्याः ॥ ५॥ अपिच, बहुशोऽप्युपदेशेषु यया मामीक्षमाणया । हस्तेन स्रस्तकोणेन कृतमाकाशवादितम् ॥ ६ ॥ विदूषकः - (ग) अण्णं कहइस्सं । अत्थि णअरं बह्मदत्तं णाम । तहिं किळ राआ कंपिळ्ळो णाम । राजा -किमिति किमिति । विदूषकः --(पुनस्तदेव पठति) ४ - क) अस्ति नगर्युज्जयिनी नाम । तत्राधिकरमणीयान्युदयज्ञानानि वर्तन्ते किल । (ख) यद्यनाभिप्रेतैषा कथा, अन्या कथयिष्यामि । (ग) अन्यां कथयिष्यामि । अस्ति नगर ब्रह्मदत्त नाम । तत्र किल राजा काम्पि- ल्यो नाम । १.. 'हिं किळ अ' क. पाठः, णिज्जाणि' ख. पाठः ३. 'तं' ख, पाक 'वि' क. पाठ NM. २ .

·- -- पञ्चमोऽङ्कः राजा-- मूर्ख! राजा ब्रह्मदत्तः, नगरं काम्पिल्यमित्य- भिधीयताम् । विदूषकः (क) किं राआ बह्मदत्तो, णअरं कपिळ्ळं । राजा- एवमेतत् । विदूषकः (ख) तेण हि मुहुत्त पडिवाळेदु भवं, जाव ओट्टगअं करिस्सं । राआ बह्मदत्तो, णअरं कंपिळ्ळं । (इति. बहुशंस्तदेव पठित्वा) इदाणिं सुणादु भवं । अयि सुत्तो अत्त- भवं । अदिसीदळा इअं वेळा । अत्तणो पावरअं गहिअ आअमिस्सं । (निष्क्रान्तः) (ततः प्रविशति वासवदत्तों आवन्तिकावेषेण, चेटी च) चेटी- (ग) एदु एदु अय्या । दिढं खु भट्टिदारिओं सीसवेदणाए दुक्खाविदा । वासवदत्ता- (घ) कहिं सअणीअं रइदं पदुमावदीए । चेटी- (ङ) समुद्दगिहके किळ सय्यत्तिण्णा । (क) किं राजा ब्रह्मदत्तः, नगर काम्पिल्यम् । (ख) तेन हि मुहूर्तकं प्रतिपालयतु भवान् , यावदोष्ठगतं कारिष्यामि। राजा ब्रह्म- दत्तः, नगरं काम्पिल्यम् । इदानीं शृणोतु भवान् । अयि सुप्तोऽत्रभवान् । अतिशीत- लेयं वेला । आत्मनः प्रावरक गृहीत्वागमिष्यामि । (1) एल्वेत्वार्य । दृढ खल्लु भर्तृदारिका शीर्षवेदनया दुःखिता। (घ) कुन शयनीयं रचित पद्मावत्याः । (ब) समुद्भगृहके किल शय्यास्तीर्णा। १. 'वण जा' क. पाठः. २. 'शः पति) क. पाठः ३. 'च 1 अख. ४. 'ता चे' ख. पाठः . ५. 'आ पटुमावदी सी' ख, पाठः, ६. 'त्ता हद्धि क' ख. पाठ ७, 'व्या रिंग' ख. पाठ..

·५६ स्वप्नवासवदत्ते १ २ वासवदत्ता (क) तेण हि अग्गदो याहि । (उभे परिक्रामतः) चेटी (ख) इदं समुद्दगिहकं । पविसदु अय्या। जाव अहं वि सीसाणुळेवणं तुवारेमि । (निष्क्रान्ता) वासवदत्ता (ग) अहो अकरुणा खु इस्सरा मे । विरहपय्युस्सुअस्स अय्यउत्तरस विस्समत्थाणभूदा इअंपि णाम पदुमावदी अस्सत्था जादा । जाव पविसामि । (पविश्यावलोक्य) अहो परिजणस्स पमादो । अस्सत्थं पदुमावदि केवळं दीवस- हाअं करिअ परित्तजदि । इअं पदुमावदी ओसुत्ता । जाव उव- विसामि । अहवा अण्णासणपरिग्गहेण अप्पो विअ सिणेहो पडिभादि । ता इमस्सि सय्याए उवविसामि । (उपविश्य) किंणुहु एदाए सह उवविसन्तीए अज पह्लादिदं विअ मे हिअअं । दिट्ठिआ अविच्छिण्णसुहणिस्सासा । णिव्वुत्तरो- आए होदव्वं । अहव एअदेससंविभाअदाए सअणीअस्स सू- एदि मं आलिङ्गेहि त्ति । जाव सइस्सं । (शयन नाटयति) (क) तेन ह्यग्रतो याहि । (ख) इदं समुद्रगृहकम् । प्रविशत्वार्या । यावदहमपि शीर्षानुलेपन त्वरयामि । (ग) अहो अकरुणाः खल्वीश्वरा मे । विरहपर्युत्सुकस्यार्यपुत्रस्य विश्रमस्थानभू- तेयमपि नाम पद्मावत्यस्वस्था जाता । यावत् प्रविशामि | अहो परिजनस्य प्रमादः । अस्वस्थां पद्मावती केवलं दीपसहायां कृत्वा परित्यजति । इय पद्मावत्यवसुप्ता । यावदुपविशामि । अथवान्यासनपरिग्रहेणाल्प इव स्नेहः प्रतिभाति । तदस्यां शय्याया. मुपविशामि । किनुखल्वेतया सहोपविशन्त्या अद्य प्रह्लादितमिव मे हृदयम् । दिष्टयावि- च्छिन्नसुखनिःश्वासा । निवृत्तरोगया भवितव्यम् । अथवैकदेशसंविभागतया शय- नीयस्य सूचयति मामालिङ्गेति । यावच्छयिष्ये । १. 'हि। चे' ख. पाठः. २. 'सिस्साणु' ख. पाठ.. ३. 'मम वि' ख. पाठी, ४. ''क, पाठः, ·पञ्चमोऽङ्कः । * राजा (स्वप्नायते) हा वासवदत्ते! वासवदत्ता (सहसोत्थाय) (क) हं अय्यउत्तो, ण हुँ पदुमा- बदी । किंणुखु दिट्ठमि । महन्तो खु अय्यजोअन्धराअणस्स पडिण्णाहारो मम दंसणेण णिप्फळो संवुत्तो। राजा हा अवन्तिराजपुत्रि! वासवदत्ता (ख) दिठुिआ सिविणाअदि खु अय्यउत्तो। एत्थ को (न्धि?वि) जणो । जाव मुहुत्तअं चिट्ठिअ दिडिं हिअअंचे तोसेमि । राजा--हा प्रिये! हा प्रियशिष्ये! देहि मे प्रतिवचनम् । वासवदत्ता (ग) आळवामि भट्टा! आळवामि । राजा-किं कुंपितासि। वासवदत्ता (घ) णहि णहि, दुक्खिदह्मि । राजा- यद्यकुपिता, किमर्थ नालङ्कृर्ती । वासवदत्ता (ङ) इदो वरं किं। , (क) हम् आर्यपुत्रः, न खलु पद्मावती । किन्नुखलु दृष्टास्मि । महान् खल्वा- र्ययौगन्धरायणस्य प्रतिज्ञाभारो मम दर्शनेन निष्फलः संवृत्तः । (ख) दिष्टया स्वप्नायते खल्वार्यपुत्रः । नात्र कोऽपि जनः । यावन्मुहूर्तकं स्थित्वा दृष्टिं हृदयं च तोषयामि। (ग) आलपामि भर्तः! आलपामि । (घ) नहि नहि, दुःखितास्मि । (ङ) इतः परं किम् । . 'खु'ख, पाठः.. २. 'आवन्तिका-क. पाठः, ३. 'ण खुए' ख. पाठः, ४. 'को के पाठ ५. 'अख. पाठः. ६. 'भावन्तिका-क. पाठः, पाठः, ७. 'अद्यापि कु' ख. पाठ . 'तासि।'ख. पाठ ·स्वप्नवासवदत्त राजा-किं विरहिकां स्मरसि । वासवदत्तो-- (मरोपम् ) (क) आ अवेहि, इहावि विरहिआ। राजा-तेन हि विर(चिहि)कार्थं भवती प्रसादयामि । (हस्तौ प्रतारयति) वासवदत्ता (ख) चिरं ठिदह्मि । को वि मं पेक्खे । ता गमिस्सं । अहव, सय्यावळम्बिअं अय्यउत्तस्स हत्थं सअ- णीए आरोविअ गमिस्सं । (तथा कृत्वा निष्क्रान्ता) राजा (सहसोत्थाय) वासवदत्ते! तिष्ठ तिष्ठ। हा धिक् । ( निष्क्रामन् सम्भ्रमेणाहं द्वारपक्षेण ताडितः। ततो व्यक्तं न जानामि पूँतार्थोऽयं मनोरथः ॥ ७ ॥ (प्रविश्य) विदूषकः (ग) अइ पडिबुद्धो अत्तभवं । राजा वयस्य ! प्रियमावेदये, धरते खलु वासवदत्ता। विदूषकः - (घ) अविहा वासवदत्ता । कहिं वासवदत्ता । चिरा खु उवरदा वासवदत्ता । (क) आ अपेहि, इडापि विरहिता । (ख) चिर स्थितास्मि । कोऽपि मां प.येत् । तद् गमिष्यामि । अथवा, शय्याक्- लम्बितमार्यपुत्रस्य हस्त शयनीय आरोप्य गमिष्यामि । (ग) अयि प्रतिबुद्धोऽत्रभवान् । (घ). अविहा वासवदत्ता । कुत्र वासदत्म, । चिरात् खल्लूपरता वासवदत्ता । है ·पञ्चमोऽका राजा वयस्यै ! मा मैवम् , शय्यायामवसुप्तं मां बोधयित्वा सखे! गता। दग्धेति ब्रुवता पूर्व वञ्चितोऽस्मि रुमण्वता ॥ ८॥ विदूषकैः (क) अविहा असम्भावणीअं एंदे ण । आ उदअण्णाणसङ्कित्तणेण तत्तहोदिं चिन्तअन्तेण सा सिविणे दिट्ठा भवे। रोजा यदि तावदयं स्वप्नो धन्यमप्रतिबोधनम् । अथायं विभ्रमो वा स्याद् विभ्रमो ह्यस्तु मे चिरम् ॥९॥ विदूषकः- (ख) मा दाणि भवं अत्ताणं ओहसि काहुँ । किन्तु इमरिस राअउळे अवन्तिसुन्दरी णाम जक्खिणी पडिव- सदि। सा तुए दिट्ठा भवे।

·१७ स्वमवासवदत्ते १ योऽयं सन्त्रस्तया देव्या तया बाहुर्निपीडितः। स्वप्नेऽप्युत्पन्नसंस्पर्शो रोमहर्ष न मुञ्चति ॥ ११ ॥ विदूषकः- (क) मा दाणि भवं अणत्थं चिन्तिअ । एदु एदु भवं । चउस्साळं पविसामो । (प्रविश्य) काञ्चुकीयः-जयत्वार्यपुत्रः । अस्माकं महाराजो दर्शको भवन्तमाह-एष खलु भवतोऽमात्यो रुमण्वान् महता बलस- मुदयेनोपयातः खल्वारुणिमभिघातयितुम । तथा हस्त्यश्वरथपदा- तीनि मामकानि विजयाङ्गानि सन्नहानि । तदुत्तिष्ठतु भवान् । अपिच, भिन्नास्ते रिपवो भवदुणरताः पौराः समाश्वासिताः पाष्णीं चापि भवेत्प्रयाणसमये तस्या विधानं कृतम् । यद्यत् साध्यमरिप्रमाथजननं तत्तन्मयानुष्ठितं तीर्णा चापि बलैनंदी त्रिपथगा वत्साश्व हस्ते तव ॥१२॥ राजा बाढम् । अयमिदानीम् , (क) मेदानी भवाननथै चिन्तयित्वा । एत्वेतु भवान् । चतुःशालं प्रविशावः । १ १ 'ति । प्रवि' ख पाठः २ 'रि' क. पाठ . ३ 'म् । ह' क. पाठ:. ४. 'न् । भि ख. पाठ.. ५. 'वान् प्रख, पाठः. ६ 'जा-अ ख. पावः. R ·११ पञ्चमोऽङ्कः। उपेत्य नागेन्द्रतुरङ्गतीर्णे तमारुणिं दारुणकर्मदक्षम्। विकीर्णबाणोग्रतरङ्गभङ्गे महार्णवाभे युधि' नाशयामि ॥ १३ ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे) पञ्चमोऽङ्कः।

·अथ षष्ठोऽङ्कः।
(ततः प्रविशति काञ्चुकीयः)
काञ्चुकीयः - क इह भोः! रत्नतोरणद्वारमशून्यं कुरुते।
(प्रविश्य)
प्रतीहारी-(क) अय्य! अहं विजआ। किं करीअदु ।
काञ्चुकीयः-भवति! निवेद्यतां निवेद्यतां वत्सराज्यला-
भप्रवृद्धोदयायोदयनाय - एष खलु महासेनस्य सकाशाद्
रैभ्यसगोत्रः काञ्चुकीयःप्राप्तः, तत्रभवत्या चाङ्गारवत्या प्रेषितार्यों
वसुन्धरा नाम वासवदत्ताधात्री च प्रतीहारमुपस्थिता इति ।
प्रतीहारी-(ख) अय्य! अदेसकाळो पडिहारस्स ।
काञ्चुकीयः-कथमदेशकालो नाम ।
प्रतीहारी-(ग) सुणादु अय्यो। अज भट्टिणी (सुस)-
य्याँमहाप्पासादगदेण केण वि वीणा वादिदा । तं च सुणि
भट्टिणा भणिअं-घोसवदीए सदो विअ सुणीअदि त्ति ।
काञ्चुकीयः
ततस्ततः।

·२ षष्ठोऽङ्कः। ६१ प्रतीहारी- (क) तदो तहिं गच्छिअ पुच्छिदो-कुदो इमाए वीणाए आगमो त्ति । तेण भणिअं अमेहिं णम्मदा- तीरे कोय्यगुम्मळग्गा दिट्ठत्ति । जइ प्पओअणं इमाए, उव- णीअदु भट्टिणत्ति । तं च उवणीदं अङ्के करिअ मोहं गदो भट्टा । तदो मोहप्पच्चागदेण *बप्फपय्याउ(ळेण मुच्छ्रहण?) भट्टिणा भणिअं-दिवासि घोसवदि ! सा हु ण दिरसदि त्ति। अय्य! ईदिसो अणवसरो। कहं णिवेदेमि । काञ्चुकीयः- भवति! निवेद्यताम् । इदमपि तदाश्रय- मेव। प्रतीहारी- (ख) अय्य! इअंणिवेदेमि। एसो भट्टा (सुस) य्यामहप्पासादादो ओदरइ । ता इह एव्व णिवेदइस्सं। काञ्चुकीयः-भवति! तथा। (उभौ निष्कान्तौ) विष्कम्भः।

·स्वप्नवासवदत्ते (ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च) राजा श्रुतिसुखनिनदे! कथं नु देव्याः स्तनयुगले जघनस्थले च सुप्ता। विहगगणरजोविकीर्णदण्डा प्रतिभयमध्युषितास्यरण्यवासम् ॥१॥ अपिच, अस्निग्धासि घोषवति! या तपखिन्या न स्मरसि श्रोणीसमुहहनपार्श्वनिपीडितानि स्वेदस्तनान्तरसुखान्युपगूहितानि । उद्दिश्य मां च विरहे परिदेवितानि वाद्यान्तरेषु कथितानि च सस्मितानि ॥२॥ विदूषकः- (क) अळं दाणि भवं अदिमत्तं सन्तप्पिअ । राजा-वयस्य! मा मैवं, चिरप्रसुप्तः कामो मे वीणया प्रतिबोधितः। तां तु देवीं न पश्यामि यस्या घोषवती प्रिया ॥३॥ बसन्तक! शिल्पिजनसकाशान्नवयोगां घोषवती कृत्वा शीघ्रः मानय। विदूषकः (ख) जं भवं आणवेदि। (वीणां गृहीत्वा निष्कान्तः ४ ·षष्ठोऽङ्कः। १५ १ (प्रविश्य) प्रतीहारी (क) जेदु भट्टा । एसो खु महासेगरत तमा- सादो रब्भसगोत्तो कञ्चुईओ देवाएं अङ्गारवहीर पतिवा अय्या वसुन्धरा णाम वासवदत्ताधत्ती अ पडिहारं उवाहिला। राजा तेन हि पद्मावती तावदाहूयताम् । प्रतीहारी-(ख) जं भट्टा आणवेदि । (निष्क्रान्ता) राजा- किन्नुखलु शीघ्रमिदानीमयं वृत्तान्तो महासेनेन विदितः। (ततः प्रविशति पद्मावती सपरिवारा) प्रतीहारी- (ग) एदु एदु भट्टिदारिआ। पद्मावती-(घ) जेदु अय्यउत्तो। राजा- पद्मावति! किं श्रुतं महासेनस्य सकासारभ्य- सगोत्रः काञ्चुकीयः प्राप्तस्तत्रभवत्या चाङ्गारवत्या प्रेषितार्या वसुन्धरा नाम वासवदत्ताधात्री च प्रतिहारमुपस्थिताविति। पद्मावती-(ड) अय्यउत्त! पिअं मे णादिकुळस्स कुसळ- वुत्तन्तं सोदूं। (क) जयतु भर्ता । एष खलु महासेनस्य सकाशाद् रैभ्यसपोरः काञ्चुकीयो देव्याङ्गारवत्या प्रेषितार्या वसुन्धरा नाम वासवदत्ताधात्री च प्रतिहारमुपस्थितौ । (ख) यद् भर्ताज्ञापयति । (ग) एत्वेतु भर्तृदारिका । (घ) जयत्वार्यपुत्रः । (ङ) आर्यपुत्र! प्रिय मे ज्ञातिकुलस्य कुशलवृत्तान्तं श्रोतुम् । १. 'ई दे क. पाठः २. 'एपे ख. पाठः. ३. 'ज्ञा' क. पाठः.

·१६
स्वप्नवासवदत्ते
राजा- अनुरूपमेतद् भवत्याभिहितं वासवदत्ता-
स्वजनो मे स्वजन इति। पद्मावति! आस्यताम् । किमिदानी
नास्यते।
पद्मावती- (क) अय्यउ(तोत्तो) किं मए सह उवविट्ठो
एदं जणं पेक्खिस्सदि।
राजा-कोऽत्र दोषः।
पद्मावती (ख) अय्यउत्तस्स अवरो परिग्गहो त्ति उदा-
सीणं विअ होदि।
राजा-कलत्रदर्शनार्ह जनं कलत्रदर्शनात् परिहरतीति
बहुदोषमुत्पादयति । तस्मादास्यताम् ।
पद्मावती- (ग) जं अय्यउत्तो आणवेदि । (उपविश्य)
अय्यउत्त! तादो वा अम्बा वा किंणुखु भणिस्सदि त्ति आवि-
ग्गा विअ संवुत्ता।
राजा- एवमेतत् ।
किं वक्ष्यतीति हृदयं परिशङ्कितं मे
कन्या मयाप्यपहृता न च रक्षिता सा।
(क) आर्यपुत्रः किं मया सहोपविष्ट एत जनं प्रेक्षिष्यते ।
(ख) आर्यपुत्रस्यापरः परिग्रह इति उदासीनमिव भवति ।
(ग) यदार्यपुत्र आज्ञापयति । आर्यपुत्र! तातो वाम्बा वा किन्नुखल्लु भाणष्यती-
त्याविग्नेय संवृत्ता।
१. 'काञ्चुकीयः-अ' क. पाठः,
२. 'शति) क. पाठः,

·६७ षष्ठोऽङ्कः। भाग्यैश्चलैर्महँदवाप्तगुणोपघातः पुत्रः पितुर्जनितरोष इवास्मि भीतैः॥ ४॥ (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः धात्री प्रतीहारी च) काञ्चुकीयः- भोः! सम्बन्धिराज्यमिदमेत्य महान् प्रहर्षः स्मृत्वा पुनर्नुपसुतानिधनं विषादः । किं नाम दैव! भवता न कृतं यदि स्याद् राज्यं परैरपहृतं कुशलं च देव्याः॥५॥ प्रतीहारी- (क) एसो भट्टा, उवसप्पदु अय्यो । काञ्चुकीयः- (उपेल्य) जयत्वार्यपुत्रः। धात्री - (ख) जेदु भट्टा। राजा (सबहुमानम्) आर्य! पृथिव्यां राजवंश्यानामुदयास्तमयप्रभुः। अपि राजा स कुशली मया काङ्क्तिबान्धवः॥ ६॥ (क) एष भर्ता, उपसर्पत्वार्यः । (ख) जयतु भर्ता। १. 'तः ॥ पद्मावती-अय्यउत्त' कीस किक्खिदु पत्तकाळे । प्रताहारी- असौ कञ्चुकीओ धत्ती अ पडिहार उवविठा। राजा-शीघ्र प्रवेश्यताम्। प्रतीहारी-ज भट्टा आणवेदि (निष्क्रान्ता) (त' ख. पाठः. २. 'यः-ज' ख. पाठः. * महदिति भयाक्रियाविशेषणम् ।

·६८ स्वप्नवासवदत्ते काञ्चुकीयः-- अथकिम् । कुशली महासेनः । इहापि सर्वगतं दुशलं पृच्छति । राजो- (उत्थाय) किमाज्ञापयति महासेनः। पाकीयः- सदृशमेतद् वैदेहीपुत्रस्य । नन्वासनस्थे- नैव भवता श्रोतव्यो महासेनस्य सन्देशः। याज्ञापयति महासेनः । (उपविशति) काजकीयः दिष्टया परैरपहृतं राज्यं पुनः प्रत्यांनीत- - मिति । कुतः, कातरा ये प्यशक्ता वा नोत्साहस्तेषु जायते । प्रायेण हि नरेन्द्र श्रीः सोत्साहैरेव भुज्यते ॥ ७ ॥ राजा-सर्वमेतन्महासेनस्य प्रभावः। अहमवजितः पूर्व तावत् सुतैः सह लालितो दृढमपहता कन्या भूयो मया न च रक्षिता। निधनमपि च श्रुत्वा तस्यास्तथैव मयि खता ननु यदुचितान् वत्सान् प्राप्तुं नृपोऽत्र हि कारणम्॥ काञ्चुकीयः- एष महासेनस्य सन्देशः । देव्याः सन्दे- शभिहात्रभवती कथयिष्यति । राजा- षोडशान्तःपुरज्येष्ठा पुण्या नगरदेवता । मम प्रवासदुःखार्ता माता कुशलिनी ननु ॥ ९॥ हा अम्ब! १. 'जा- (आसमादुत्था' ख. पाठे. २. 'वः। कुतः, अख. पाठः. ३. 'शः। तत्रभवत्याः स' ख. पाठः, ·षष्ठोऽङ्कः। १९ धात्री- (क) अरोआ भट्टिणी भट्टारं सव्वगदं कुसळं पुच्छदि। राजा सर्वगतं कुशलमिति । अम्ब! ईदृशं कुशलम् । धात्री (ख) मा दाणिं भट्टा अदिमत्तं सन्तप्पिंदुं । काञ्चुकीयः- धारयत्वार्यपुत्रः । उपरताप्यनुपरता महा- सेनपुत्री एवमनुकम्प्यमानौर्यपुत्रेण । अथवा, कः कं शक्तो रक्षितुं मृत्युकाले रज्जुच्छेदे के घेटं धारयन्ति । एवं लोकस्तुल्यधर्मा वनानां काले काले छिद्यते रुह्यते च ॥१०॥ राजा- आर्य! मा मैवम् । महासेनस्य दुहिता शिष्या देवी च मे प्रिया । कथं सा न मया शक्या स्मर्तु देहान्तरेष्वपि ॥११॥ धात्री (ग) आह भट्टिणी-उवरदा वासवदत्ता । मम वा महासेणस्स वा जादिसो गोवाळअवाळओ तादिसो एव्व तुमं पुढम एव्व अभिप्पेदो जामादुअत्ति । एदण्णिमित्तं उज्जइणि (क) अरोगा भट्टिनी भर्तार सर्वगतं कुशल पृच्छति । (ख) मेदानीं भर्तातिमात्र सन्तप्तुम् । (ग) आह महिनी- उपरता वासवदत्ता । मम वा महासेनस्य वा यादृशो गोपालकबालकस्तादृश एव त्व प्रथममेवाभिप्रेतो जामातेति । एतनिमित्तमुज्जयिनीमा- १ "प्पिा । (ही ? ईरि)स दाणिं एद' ख. पाठ . २. 'ना ह्यार्य' ख. पाठ'. 'कु' ख. पाठः. + गोपालको वासवदत्तानाता। ३.

·स्वप्नवासवदत्ते आणीदो । अणग्गिसक्खिअं वीणाववदेसेण दिण्णा । अत्तणो चवळदाए अणिव्वुत्तविवाहमङ्गळो एव्व गदो । अहअ अ हिं तव अ वासवदत्ताए अ पडिकिदि चित्तफळआए आलिहिअ विवाहो णिव्वुत्तो । एसा चित्तफळआ तव सआसं पेसिदा । एदं पेक्खिअ णिव्वुदो होहि । राजा-अहो अतिस्निग्धमनुरूपं चाभिहितं तत्रभवत्या । वाक्यमेतत् प्रियतरं राज्यलाभशतादपि । अपराद्धेष्वपि स्नेहो यदस्मासु न विस्मृतः ॥ १२ ॥ पद्मावती (क) अय्यउत्त! चित्तगदं गुरुअणं पेक्खिअ अभिवादेहूँ इच्छामि। धिात्री-(ख) पेक्खदु पेक्खदु भट्टिदारिआ। (चित्रफलका दर्शयति) पद्मावती (दृष्ट्वा आत्मगतम् ) (ग) हं अदिसदिसी खु इअं अय्याए आवन्तिआए । (प्रकाशम्) अय्यउत्त! सदिसी खु इअं अय्याए। नीतः। अनग्निसाक्षिकं वीणाव्यपदेशेन दत्ता । आत्मनश्चपलतयानिवृत्तविवाहमङ्गल एव गतः । अथचावाभ्यां तव च वासवदत्तायाश्च प्रतिकृति चित्रफलकायामालिख्य विवाहो निवृत्तः । एषा चित्रफलका तव सकाशं प्रेषिता । एतां प्रेक्ष्य निर्वृतो भव। (क) आर्यपुत्र! चित्रगतं गुरुजनं प्रेक्ष्याभिवादयितुमिच्छामि । (ख) प्रेक्षतां प्रेक्षतां भर्तृदारिका । (ग) हम् अतिसदृशी खल्वियमार्याया आवन्तिकायाः । आर्यपुत्र ! सदृशी खल्वि- यमार्यायाः। - + एतदारभ्य णवेत्तीत्यन्त ख. पुस्तके नास्ति ।

·षष्ठोऽङ्कः । ७१ राजा-न सदृशी । सैवेति मन्ये । अस्य स्निग्धस्य वर्णस्य विपत्तिारुणा कथम् । इदं च मुखमाधुर्य कथं जूषितमग्निना ॥ १३ ॥ पद्मावती (क) अय्यउत्तस्स पडिकिदिं पेक्खिअ जा- णामि इअं अय्याए सदिसी ण वेत्ति । धात्री- (ख) पेक्खदु पेक्खदु भट्टिदारिआ। पद्मावती -- (दृष्टा) (1) अय्यउत्तस्स पडिकिदीए सदिस- दाए जाणामि इअं अय्याए सदिसि त्ति । राजा - देवि! चित्रदर्शनात् प्रभृति प्रहृष्टोहिनामिव त्वां पश्यामि । किमिदम् । पद्मावती (घ) अय्यउत्त! इमाए पडिकिदीए सदिसी इह पडिवसदि। राजा-न किं वासवदत्ता । (आम् ?) २ (क) आर्यपुत्रस्य प्रतिकृति प्रेक्ष्य जानामीयमार्यया सदृशी नवेति । (ख) प्रेक्षतां प्रेक्षतां भर्तृदारिका । (ग) आर्यपुत्रस्य प्रतिकृत्याः सदृशतया जानामीयमार्यया सदृशीति । (घ) आर्यपुत्र ! अस्याः प्रतिकृत्याः सदृशीह प्रतिवसति । २ 'सी किं।' ख, पाठ, १. 'ती-अय्यउत्तपडिकिदिसदितिसाभाए जा' ख पाठ . ३. 'जा-पद्मावति! चि' ख. पाठ.. ४ 'ति ह ख. पाठः , 'यूष हिंसायां, जूष च' इति भ्वादौ । । एतदारभ्य 'आनीयताम्' इत्यन्त ख पुस्तके त्रुटितम् ।

·स्वप्नवासवदत्ते आम पद्मावती राजा-तेन हि शीघ्रमानीयताम् । पद्मावती (क) अय्यउत्त! मम कण्णाभावे केण वि बह्मणेण मम भइणिअत्ति ण्णासो णिक्खित्तो । पोसिदभत्तुआ परपुरुसदसणं परिहरदि। ता अय्यं मए सह आअदं पेक्खि जाणादु अय्यउत्तो। राजा- यदि विप्रस्य भगिनी व्यक्तमन्या भविष्यति । परस्परगता लोके दृश्यते रूपतुल्यता ॥ १४ ॥ (प्रविश्य) प्रतीहारी- (ख) जेदु भट्टा । एसो उज्जइणीओ बह्मणो, भट्टिणीए हत्थे मम भइणिअत्ति ण्णासो णिक्खित्तो, तं पडि- गहिदु पडिहारं उवविदो । राजा-- पद्मावति! किन्नु स ब्राह्मणः । पद्मावती (ग) होदव्वं । , (क) आर्यपुत्र! मम कन्याभावे केनापि ब्राह्मणेन मम भागनिकेति न्यासो निक्षि- तः । प्रोषितभर्तृका परपुरुषदर्शनं परिहरति । तदायी मया सहागतां प्रेक्ष्य जाना- त्वार्यपुत्रः। (ख) जयतु भर्ता । एष उज्जयिनीयो ब्राह्मणः, भट्टिन्या हस्ते मम भगिनिकेति न्यासो निक्षिप्तः, तं प्रतिग्रहीतुं प्रतिहारमुपस्थितः । (ग) भवितव्यम् । १. 'णीह' ख. पाठ:. २ 'त्थे ण्णा' ख पाठः. ३ 'दु उ' ख पाठः + 'ता' इत्यादि वाक्य ख पुस्तके नास्ति ।

·षष्ठोऽङ्कः। राजा शीघ्रं प्रवेश्यतामभ्यन्तरसमुदाचारेण स ब्राह्मणः। प्रतीहारी (क) जं भट्टा आणवेदि । (निष्क्रान्ता) *राजा पद्मावति! त्वमपि तामानय । पद्मावती (ख) जं अय्यउत्तो आणवेदि । (निष्क्रान्ता) (तत. प्रविशति यौगन्धरायणः प्रतीहारी च) यौगन्धरायणः -(टो?भोः) (आत्मगतम्) प्रच्छाद्य राजमहिषीं नृपतेहितार्थ कामं मया कृतमिदं हितमित्यवेक्ष्य । सिडेऽपि नाम मम कर्मणि पार्थिवोऽसौ किं वक्ष्यतीति हृदयं परिशङ्कितं मे ॥ १५ ॥ प्रतीहारी--(ग) एसो भट्टा । उवसप्पदु अय्यो । यौगन्धरायणः जयतु भवान् जयतु। राजा-श्रुतपूर्व इव स्वरः । भो ब्राह्मण! किं भवतः स्वसा पद्मावत्या हस्ते न्यास इति निक्षिप्ता । यौगन्धरायणः अथकिम् । (क) यद् भर्ताज्ञापयति । (ख) यद् आर्यपुत्र आज्ञापयति । (ग) एष भर्ता । उपसर्पत्वार्यः । १. 'णः प्रक, पाठः. * 'राजे त्यादि निष्कान्ता' इत्यन्तं ख पुस्तके नास्ति ।

·७४ स्वप्नवासवदत्ते ३ ४ राजो-तेन हि त्वर्यतां त्वर्यतामस्य भगिनिका । प्रतीहारी-(क) जं भट्टा आणवेदि । (निष्क्रान्ता) (ततः प्रविशति पद्मावती आवन्तिका प्रतीहारी च) पद्मावती- (ख) एदु एदु अय्या । पिअं दे णिवेदोमि । आवन्तिका-किं किं । पद्मावती (ग) भादा दे आअदो। आवन्तिका-(प) दिट्ठिआ इदाणिं पि सुमरदि। पद्मावती--(ड) जेदु अय्यउत्तो । एसो णासो । राजा पद्मावति! साक्षिान् न्यासो निर्यातयितव्यः । अत्रभवान् रैभ्यः, अत्रभवती चाधिकरणं भविष्यतः। पद्मावती (च) अम्ब! इअं दाणिं अय्या। धात्री (आवन्तिका निर्वर्ण्य) (छ) अम्मो भट्टिदारिआ वासव- दत्ता। (क) यद् भर्ताज्ञापयति । (ख) एत्वेत्वार्या । प्रियं ते निवेदयामि । (ग) भ्राता ते आगतः । (घ) दिष्टयेदानीमपि स्मरति । (ङ) जयत्वार्यपुत्रः । एष न्यासः । (च) अम्ब! इयमिदानीमार्या । (छ) अम्मो भर्तृदारिका वासवदत्ता । १ 'जा-त्व' ख. पाठ. २ 'ए' क. पाठः ३. "किं।' ख पाठः ४. 'ठी दाणिसु' ख पाठ. ५. 'त्तो । रा' क पाठः. ६. 'म' क पाठः. ७. 'थ्य' क.पाठ:. ८. 'त्री नि' ख पाठः. ९ 'सो' ख पाठ..

·पष्ठोऽङ्कः। राजा कथं महासेनपुत्री । देवि! प्रविश त्वमभ्यन्तरं पद्मावत्या सह। यौगन्धरायणः नखलु नखलु प्रवेष्टव्यम् । मम भगिनी खल्वेषा. राजा किं भवानाह । महासेनपुत्री खल्वेषा। यौगन्धरायणः-- भो राजन् ! भारतानां कुले जातो विनीतो ज्ञानवाञ्छुचिः । तन्नाहसि बलातु राजधर्मस्य देशिकः ॥ १६ ॥ राजा भवतु पश्यामस्ताव रूपसादृश्यम् । संक्षिप्यता यवनिका । यौगन्धरायणः जयतु स्वामी। वासवदत्ता (क) जेदु अय्यउत्तो। राजा-अये असौ यौगन्धरायणः, इयं महासेनपुत्री । (उभौ समाश्लिष्य) किन्नु सत्यमिदं स्वप्नः सा भूयो दृश्यते मया । अनयाप्येवमेवाहं दृष्टया वञ्चितस्तदा ॥ १७ ॥ यौगन्धरायणः - स्वामिन् ! देव्यपनयेन कृतापराधः ख- वहम् । तत् क्षन्तुमर्हति स्वामी । (पाढयोः पतति) na- (क) जयत्वार्यपुत्रः। १. ' त्र सा ख. पाठ'. 8. राजवचन नास्ति ख. पुस्तके । * तदा स्वप्नसमये।

·स्वप्नवासवदत्ते राजा- (उत्थाप्य) यौगन्धरायणो भवान् ननु । मिथ्योन्मादैश्च युद्धैश्च शास्त्रदृष्टैश्च मन्त्रितैः । भवद्यत्नैः खलु वयं 'मज्जमानाः समुद्धृताः ॥ १८ ॥ यौगन्धरायणः - स्वामिभाग्यानामनुगन्तारो वयम् । पद्मावती (क) अम्मैहे अय्या खु इअं। अय्ये! सहीजणसमुदाआरेण अदिकन्दो समुदाआरो। ता सीसेण पसादेमि। वासवदत्ता- पद्मावतीमुत्थाप्य) (ख) उठेहि उठेहि अवि- हवे! उद्वेहि । अत्थिसअं णाम सरीरं अवरद्धइ । राजा वयस्य यौगन्धरायण! देव्यपनये का कृता ते बुद्धिः। यौगन्धरायणः-कौशाम्बीमात्रं परिपालयामीति । राजा अथ पद्मावत्या हस्ते किं न्यासकारणम् । यौगन्धरायणः- पुष्पकभद्रादिभिरादेशिकैरादिष्टा स्वा- मिनो देवी भविष्यतीति । राजा इदमपि रुमण्वता ज्ञातम् । यौगन्धरायणः- स्वामिन् ! सर्वैरेव ज्ञातम् । - (क) अहो आर्या खल्वियम् । आर्ये ! सखीजनसमुदाचारेणातिक्रान्तः समुदाचा- रः, तत् शीर्षण प्रसादयामि । (ख) उत्तिष्ठोत्तिष्ठाविधवे! उत्तिष्ठ । अर्थिस्व नाम शरीरमपराध्यति । १. 'वयस्य! यौ' ख. पाठः. 'म्मो अख. पाठः ३. 'त्ता उत्था' ख.पाठ:. १. 'क्खि' ख. पाठः. ५. 'जा-यो' ख. पाठः, ६. 'ण. स' ख. पाठ.. + मज्जमाना मज्जनशीलाः । * एतदुत्तर ('पादयोः पतति' ) इति पठितुमर्हम् ।

·षष्ठोऽङ्कः। ७७ राजा-अहो शठः खलु रुमण्वान् । यौगन्धरायणः--स्वामिन् ! देव्याः कुशलनिवेदनार्थ- मद्यैव प्रतिनिवर्ततामत्रभवान् रेभ्योऽत्रभवती च । राजो--सर्व एव वयं यास्यामो देव्या पद्मावत्या सह । (भरतवाक्यम्) इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपत्राङ्को राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ १९ ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे) षष्ठोऽङ्कः। इति स्वमनॊटक(म)वसितम् । शुभं भूयात्। ३. 'न्तां' क. पाठः १. 'भ्य इहान' क पाठ. २. 'जा-ननु स' ख पाठः ४ 'वासवदत्ता समाप्ता ।' ख. पाठः.

·No text on this page.

·पाठभेदः। • पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टः ग. पुस्तकपाठः. २ ति यौ....णः वा " ११ " १५ ग्य! " २ पृष्ठ ति ............वा ८ णः-(कर्ण दत्त्वा) क ण:-क , ११ ११ विस्मितः निष्ठितः १४ णः-यो....ति णः-भवति! योधर्मावात्मा विनि- योजयति ग्य! अ १ णः-भवति! एवमनिर्जा- तानि दैवतान्यव ण:-एवमविज्ञातानि दैवतान्यप्यव त्र चि त्र भवत्या चि वासी वमासी ति सि ११ भटौ उभौ १३ ष व १४ पश्य कुतः ४ ४,५,१. नम्। (उ . णः-(आत्मगतम्) त ण:-त णः-(स्वगतम्) ए ण:-ए , ३,४. ति । ततः प्र (ततः प्रविश .... ता) (प्रविश्य) ता । ११,१२,१३,१४,१५. ए.... प ए। प ७ " नम् । (उ ५ ति। प्र ·२ पृष्ठ पङ्क्तिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टः ग. पुस्तकपाठः. हं । पद्मावती-भो! ८ ६ ९ " " " " " स्ससि (हे!) हि । ५ म. आ। चि वदेदि। त्ता-(आत्मगतम्) भो ११ हो दी । इमस्स १२ हत्तराणि त्ति ...दि । १३ य्य! किं दि १४ हं । वासवदत्ता- (आत्मगतम् ) इअं सा राअदारिआ । अभिजधाणुरुवं खु से स्व । पद्मावती-भो! स्सत्थरि । मं.... अं। वि वारेदि । त्ता -भो हो .. री । एदस्स हारअत्ति य्य! दि दुं अभिप्पेदप्पदाणेण तवस्सिजणो उवणिमन्तीअदु दाव को किं एत्थ इ तं भवत्यै । (परिक्रम्य) भो अनेन वि ते । तत् कुर्वताम् । न्ति । (4. hr . ७ तं भवत्या । भो अहो वि " ३ ४ ते। त " " " यः । भवत्वेवं तावत् करिष्ये । भोः! ती-अह्महे दि णावि इ क ९ यः। भोः! १० ती-दि , १२ ण इ १४ कामिमामिच्छा त्ता -(आत्मगतम्) ह १,२ मो .... । होदु, अ पा - " णः-श्रूयताम् । इ का । इच्छा त्ता-हं मो । होदु, सो अ प ३ " " किं इ किं एत्थ इ आणवेदि भणादि -- यः- ·पृष्ठं पातः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टः ग. पुस्तकपाठः. वत्या भवतो भगिन्याः परिपालनम् । २ वतो... .... तत्रभ 6.44 दु। अ दु। अय्या अ ", यादिसी से आकिदी इअ रा - " णः (आत्मगतम्) अ द्र प्ये । भवतु दृष्टम् । अ नानेन भ ब्धा विटपाः ७ अथ ती प री-भ मे दा थ भोः!प ९ जा ईदिसी से आइदी, इअं विरा ११ णः- हन्त भोः! अ १० २ स्क ५ ष्ये । (परिक्रम्य) अ ६ न भ ब्ध ८ विभवाः १२ (अन्यतो विलोक्य) अथ १७ ती- अम्मो प री- (आचम्य) भ सन्दा , १० थप ण: भवितव्यम् । त , २१ री-तत ....स्ता १२ ५ सचिवस्त णः-सत्यं प १० त्ता-जा ज्य राजा मो १३ १० रः सहसोत्थाय १३ (दुःखि) ताः १४ ९ -दिट्ठिआ सु १० महद्भारमु ११ न् । कुतः, स मे - " २० ण:-त री-ततस्ता अमात्यस्त aur ण:- - " -प (आत्मगतम्) जा ज्य परिष्वज्य मो र उत्थायोत्थाय तादृशाः " महान् भारतमु न् । स ·पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टः ग. पुस्तकपाठः. स्य तच्छु षितम् इत्येवं वि नं महाय r " " " न्तमपश्यम् । ततोऽपक्रा णा प aw व्व म निष्क्रान्तो ब्रह्मचारी ण:- साध्वह ण्ठयिष्यति । ग १४ १२ स्य तु श्र १६ षितम् ,....इत्येवं तं वि १५ १ नममात्यैर्महता य न्तम् । ततो निष्का णा एव्वं प व्व सह म १२ ब्रह्मचारी-तथास्तु (निष्क्रान्तः) १३ ण:-अह १६ ३, ४. ठिष्यति । (काञ्चु- कीयमवलोक्य) ग ६ यौग... न्तः) १० गच्छामि दाव अ , ११ हि।....का १७ १ ति! १८३ आ माहवीळदाम स्सदो त्ति । जाव भ मि । (परिक्रम्य) अ करिदक कन्दुएण ति कन्दुकेन क्रीडन्ती प त्तया सह) १९ १ ती-अय्ये! भो -हळा! अ दु दाव भ , ७,८ सि । वा....ह निष्क्रान्तो यौगन्धरायणः वन्दामि अ हि । का त्यः! आ पदुमावदी माहवीम स्सगदा त्ति । गच्छ तुवं अहं पि भ मि । अ कण्ठिमक मुहेण तिप त्ता चेटी च) ती-भो " " १० २ ४ दुभ सि । आवन्तिका-ह ·पृष्ठं पक्किः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टः ग. पुस्तकपाठः. समि तु " " + ३ i २० १ सातु १' टी-भट्टिदारिआ ते टी-ते १०,११ त्ता- के त्ता-के •२११ त्ता (आत्मगतम्) जा त्ता-जा ७ . टुं (प्रकाशम्) ह हूंह णीओ ज णीज ती-जुज्जइ । ण खु ए ती-अज्ज उण ए १० णमणोमि णाभि १२ त्री-जेदु भट्टिदारिआ । त्री-भट्टिदारिए ! दि भट्टिदारिए ! दि २२ १ स्स। स्स दिण्णा । त्ता-अह कु त्ता-हं । (प्रकाशम् ) अय्ये! कु सो....अ। इह आअदो । पडिच्छिदा भट्टिदा- रिआ। ९ अ पुणो उ ११ न्ति । न्ति सोअसुण्णाणि । २३ ५ । अ चा-होद । अ दु दाव अ ११ त्ता-(आत्मगतम्)ज १२ रोदि मे ,, १३ धात्री-एदु एदु भ चेटी--पविसद् दाव अब्भन्तरं भ २४ १ ति विचिन्तयन्ती वा ति सचिन्ता वा ४ वुत्वं व्युत् (ततः प्रविशति पुष्पाणि (प्रविश्य पुष्पहस्ता) चे गृहीत्वा चे) आ।.... आ। अ " ८ दु अ " दाइ मे ९ १० ·पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकापातः ख. पुस्तकादृष्टः ग. पुस्तकपाठः. २४ ११ रसडिहदचन्दलेटा विध रगड़ा विअ पडिवदचन्दळेहा अ २५ प्ये! को धानी णा आवन्तिआ । इ " - ५ " १ य्ये आवन्तिएको चेटी णा त्ति । इ - (आत्मगतम्) एद विमए कत्तव्वं आसी। त्ता-इदं पि मए कादव्वं होह । ९ अहो अक " . " " , aur " " ... १० अय्ये! मा दाणे अण्ण मा दाणि चि चि एसो जा ११ दि। सिग्ध दाद गुह्मदु दि। अय्या। २६ १,२,३,४,५. ता-.... कीदि त्ता-कीदि ण ईरिसोदि तादिसो ण दि हि .. आ। हि। सअं सर सकं भणिदुं स सर ११ ससङ्कि सदसणसङ्कि य्या सिग्छ । या। २७ २ (मिठो आणेहि दाव । (विलो त्ता- इ ५ ए । ए । कीस । किण्णिमित्तम् । १२ जामादुओ भट्टा २८ अइ वदामि । म इअं तुवारेमि । भद्दे ! ग " how . " " ४ hoy . hors ८ " १ ·पृष्ठं पातः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टः ग. पुस्तक पाठः. , सा १ २ ९ ور " " .... . २८ २, ३, ४, ५ चेटी- गदा घटी किक्रान्तापरया सह । गदा ५, ६, ७. गिदंळ सा उद दावार भाअधेआणि- व्युत्तं ; कविणोदेनि । अञ्चाहिंदं अ- य्यउ विमाम परकेरओ सवुत्तो। अहं से दाणि मम सय्याए दुक्ख विणोदाने मिदं ण ळ कः-- (सहर्षे) दि क:-!दि हो । को हो। को ए अ एउण दोसो भुजगोटर(पृ.३६)दोसो जगोदर ९ इमाणि अवइद आ इदाणि पचिद आणि पे- गुच्छआणि पेक्खदु दाव भ क्खदु भ १,२,३,४.तः। सव्वं तः । सव्व ए! एव्व करेमि । एद हि। वि हि । वि ३९ कः पद्मा कः-भो! तह । पद्मा ४० १२ व्वेण स च्चेण वि स १४ तुम् वि ४१ किं कथं ४२ ती- ती-णहि णहि । स २ जो जो ... तदा वा तदा त्रिभवती वा ४३ कः-का गई। त w ए! एद " . १ - . . तुम् । वि ४ स जो वरदाए .... य्याए ao " त .... १ २ चामे त्ता वि में ११ जा ए " त्ता अ ता। वयस्य! अ " .

·८ पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टः ग. पुस्तकपाठः - - ४ -- " अ " ३ .... .... ९ " ac - " धु। ....प ३ .... गु विही । राजा- विही । ईदिसं दाणि एदं । राजा- ६ जा जा- वयस्य! न १४ तुवं तुम । ण युत्तं दाणि उकण्ठिअं अय्यं एआइणं विसज्जिअ गम्तुं । अ ४५ मि। (प्रविश्य) मि । (प्रविश्य) ६ कः एसा त कः-अये त कः-ए कः--भोदि! इदं । पद्मावती-किं एदं णाम । विदूषकः-ए जा वस जा-वस ६ धु। धु । प पद्मावति! देवि! , १५ इदं उचिद ढम् । ढम् । गु का का---ग ९ हि । के हि । मा तुव आणवेदा विअ के इ। क इ। पद्मिनिका-क पनिनिका मधुकरिका ण्णा। ग ण्णा । पमिनिका-ग. होदु करेहि ५० ट्टिणो णिवेदेहि .... निष्का ट्टिण्णो सिग्ध णिवेदेहि । निष्का १२ राजा) राजा सपरिवार) ९४ १६ जा मूर्ख जा-मूर्ख! १५ ११ टी-ए टी-इह ळहुअदरं ए करिअ जाव करिअ विसज्जिअ णिग्गदा । जाव १० (उप सामि । (उप १४ अस्स सू अस्स आआरेणसू ८ ग .... , ३ ६ . . " - .... .... सामि।

·पृष्ठं पाकः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टः ग. पुस्तकपाठ.. शेते १६ १५ (शयनं नाटयति) १' जा हा हं २ - . त्ता-हं तो । मन्दमाआए मए कि किदं। रा ४ तो। रा " वासवदत्ते! तो। ....मु . हा अवन्तिराजपुत्रि! ६ तो। ५८.५ त्ता--को विमं ता गमिस्सं। our तो । भोदु, मु त्ता----इह को वि जणो म ण जुत्तं चिट्ठिदु कः----मा दाणि अणत्थं चिन्तिम उ चिन्तिम दिट्ठा तत्तहोदी विअ । जा एवं खप्नो मया दृष्ट । य . ५ चिन्त.... वे। ७ जा य ९ स्याद् रम् । .. १५ खम् ॥ . स्व -- . ६० ४ मो-1 (प्र रम् । अपिच स्व खम् । विदूषकः- इमस्सि राअ- उळे अवन्तिसुन्दरी णाम जक्खिणी पडिवसदि । सा तुए दिवा भवे । ए मो। राजा -वयस्य ! पश्य पश्य, योऽयं सन्त्रस्तया देव्या तया बाहु- निपीडितः । खप्नेऽप्युत्पन्नसंस्पर्शी रोमहर्षे न मुञ्चति ।। (प्र तां महाराजाय व मुहप्पा कु मुहेण ६२ ५ तांव ११ महाप्पा ६३ ३ को मुच्छ्रहण १० मि। १४ विष्कम्भः १, ३ थे नु मि। का " " प्रवेशकः थासु ·पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टः ग. पुस्तकपाठः. ६४ सुखा १६ যাৱৰ ७ किन्नुखल ती अ त्ति उदासीणं वि १४ एवमे ६७ तः । (त ६ . " " २ गता शं गत्वा नव अहो ती--अ त्ति ण सिळाहणीयं वि सत्यमे तः ॥ पद्मावती अय्यउन्न! ण किस्सं कं रक्खिदु पत्तकाळे । रा- जा-पद्मावति! एवमेतत् । प्रती- हारी--- जेदु भट्टा। एसो कचुई सत्ती पडिहारमुवाढिदा । राजा- शीघ्र प्रवेश्यताम् । प्रतीहारी- भट्टा आणवेदि । निष्क्रान्ता । (त त्रः । राजा- आ जं त्रः। . . आ . हृता कन्या हरन् कन्यां ६९ ३ कु जा- १ न्ये । अ ७१ " " ४ क्खि धा " जा--कु न्ये । भोः! कष्टम् अ दू क्खिदुमिच्छामि । धा ह एव्व प जा-किं ती-म दि । अय्या पक्खिदुः सदिसी ण वे " १२ हप १३ जा-न किं ७२ २ २ ती-- ५ दि। रा " ति । रा - १४ किन्नु ER: १ जा-शी ५ ति यौ जा-तेन हि शी ति ब्राह्मणवेषों यौं - ·पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टः ग. पुस्तकपाठः. " ८ " " जा--श्रु जा- भोः! श्रु त्व रः । त्व ३ आवन्तिका प्रतीहारी वासवदत्ता जेदु पेक्खदु ९ ति! सा ति! निर्यातय । अथवा सा १० तः॥ तः, निर्यातय । २१ इअं- णीअदा कि भवानाह । महासेनपु. किमाह भागनी । ननु वासवदत्ता । त्री खल्वेषा। र तन्नार्हसि ब नार्हसि त्वं व १३ त्री। (उभौ समाश्लिष्य) कि त्री। कि १८ मी । (पादयोः पतति) रा जा-- (उत्थाप्य) यौ ५ ती- अय्ये! ती - अय्ये! ६ रेण अ रेण अजाणन्तीए अ . मी। रा ७६ जा-यौ .... - - . ७७ २ नार्थ ।रा नार्थ धात्री कञ्चुकी चोज्जयिनी ४ ह। (म ह । यौगन्धरायणः -- यदाज्ञापयति खामी। (भ ·क. पुस्तके त्रुटितांशः ख. पुस्तकादुपलब्धः मुद्रितपुस्तकस्य पृष्ठे पढौ इत्यादिः पृष्ठे पसौ इत्यन्तः ७ बलौ ९ कि १२ ह। र्व ८ प्र स १२ तो " १० लै " १४ ए १५ मु ३ २ ३ ४ " " ८ १३ ति १९ नो ९ (ति ! सि) ,, १४ लुनख " ४ m ক্ষা ४ ८ नि , १३ रं महा , १२ म । १६ र्भा ३ शि " ना तः भ " ७ " ८ ज ., १२ अदं १७ रस " 14 ६ १३ २ हि । ८. आम ण w ६ १० ए 1 आ ·पृष्ठे पक्षी इत्यादिः पृष्ठे पतौ इत्यन्तः ७ १२ सं. ७ १४ भोः १७ नै rher , १८ १८ त्ति ३ यो سر राय तुं वे ११ १५ स २० कि १२ ग ६ ११ १५ सं २१ णः १२ ६ वा त्यं ११ त्ता १७ १३ ग " " " णात् नि का " w सा त.शने १५ १३ १० १४ २० ११ जा " प " १० दा वा ५ स " " इ। वा १४ ता २० १२ णेण ६ सि २१ ९ सो २२ ४ ह ओ ८ व्यं २८ टी ८ भामि। २९ ५ दि क्या ३ २८ ३ अवि " २९ का ७ प " प्र , . ९ दि ३५ ११ णि १० णा ३५ ११ मद १५ मेव 1. १५ ·w. पृष्ठे पडौ इत्यादिः पृष्ठे पड्तौ इत्यन्तः भ ३६ ४ वगु ६ हीही ७ " ११ ने ७ २ ळा णी- १३ र ३७ २ त्तो । अ वा ४२ ३ वि ८ तो जा " ४२ इ व " " स " om v m m wr w I जा ३ मे ३ अ द " " , " १३ नेन २ वा " १२ जा १६ सं दुः २ किं ४४ ७ ब ५० ५० २ सि m G ा अ " स घ्या १५ ५१ ६ रा १४ वर्वा - ३ एदुभ , १० प ५६ १२ उव १५ दा ४ दि णो १६ ण ५१ ८ दु १५ त ५२ ष्का १० व ५६ १२ ववि १५ णी ५ प द्विभ , १० रा ७ " " " वा ६ को ·पृष्ठे पतौ इत्यादिः पृष्ठे पतौ इत्यन्तः ५८ १० ६२ १३ re ३ ६ णमु) णा ६२ १३ हिं ६ ण) २ जावि ८ से १३ अ॥ " . ६४. २ ततः ८ . १ १३ पि घ्र १७ शी २ रो आ १ । १ or " بل) " ए जा " १२ १६ W w or १२ १६ वम् सो ७० ७० oc त म ७ " १२ क्ख १२ पे ७५ १४ त्री १९ योः ६ ११ १० स वय " ·श्लोकानुक्रमणिका । पृष्ठम् पृष्ठम् पृथिव्यां राजद प्रच्छाद्य राजम ४३ ७३. प्रद्वेषो बहुमा - १ २ अनाहारे तुल्यः अनेन परिहा अस्य स्निग्धस्य अहमवजितः इमां सागरप इयं बाला नवो उदयनवेन्दु उपेत्य नागेन्द्र ऋज्वायतां च मु ऋज्वायतां च वि कस्यार्थः कल कः कं शक्तो रक्षि कातरा येऽप्यश कामेनोज्जयिनी कार्य नैवाथै. किं वक्ष्यतीति ह किम्नु सत्यमिद खगा कासोपेताः गुणानां वा चि चिरप्रसुप्तःका "तीदिकानि दुःख वकं बद्ध बहुमोऽप्युपदे भारताना कुले भिन्नास्ते रिपवा भृत्यैर्मगधरा मधुमदकला महासेनस्य दु मिथ्योन्मादैश्च यु यदि तावदय यदि विप्रस्य भ योऽयं सन्त्रस्या ६. ३५ रूपश्रिया समु ६६ १७ वाक्यमेतत् प्रिय विस्रब्ध हरिणा शय्या नावनता शय्यायामव शरच्छशाङ्कगौ श्रुतिसुखनिन श्रोणीसमुद्वह श्लाघ्यामवन्तिन षोडशान्तःपुरे सम्बन्धिराज ६४ 12 वान