·Registered According to act XX7 of 1867,
All Rights Reserned by the Publisher
PRINTED, BY
JAI KRISHNA DAS AUPTA
Vidya Vilas Press
Benares, City
1934

·हरिदाससंस्कृतग्रन्थमालासमाख्य- काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालायाः १०२ वेदविभागे पञ्चमं पुष्पम् । वेदभाष्यभूमिकासङ्ग्रहः (सायणाचार्यविरचितानांववेदभाष्यभूमिकानांसह) काशीविश्वविद्यालयाध्यापकेन, एम ए, साहित्याचार्येतिपदवीविभूषितेन पण्डित बलदेव उपाध्यायेन भूमिकाटिप्पण्यादिमिः समलकृत्य सम्पादितः । प्रकाशक:- - जयकृष्णदास हरिदासगुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी। १९६१ राजकीयनियमानुसारेणास्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः ।

·No text on this page.

·1,10LI. OX CONTIXTA. ii دست w 1. Trotury Yote 2. Lines bhrosintuna. INTRODUCTION, XUIT (it l'ırlimin ry Tonnika, imir (it) The Author ad nin prirlie 11Family T-till ix-xi HUR NUK nii) Tho Prosnit kark: x5-xtiv (*) Tno order in which tho introdacima Erro Brittury, (b) A running sommary of their montenek. (c) Critical orsoy of the contonia XTİ Txiy (17) Critical Entimato LIN- («) Iquipment of ladic intcrpretor, -xxvïi (b) Sayop.icharya as a Medic colomontator, xxvii. xi (c) Tho orofalncie of those introductious for a modern student of trade xxix-xxxii 4. SANSKRIT INTRODUCTION 1-25 3459: १-२ श्रीसायणाचार्यस्य जीवनमृतम् माधवाचार्यः भोगनाथ: सायणस्य गुरवः माथयदातार ܣܛܚܕ ·। - आविर्भावकालः ९-१० चरित्रम् १०-११ ग्रन्थाः ११-१४ वेदभाष्याणा पौवापर्यपरीक्षा १४-१६ ब्राह्मणानां भाज्याणि १६-१७ वेदभाष्याणामेककर्तृत्वम् १७-१८ वेदानामध्ययनप्रकारः १८-१९ वेदानां नव्यार्थमीमांसाप्रकारः १९-२० पाश्चात्यानां वेदार्थानुशीलनम् २०-२१ वेदत्वविचारः २२ वेदानां प्राचीनभाष्याणि २२-२३ वेदार्थस्यानुशीलनपद्धतिः २३ सायणभाष्याणां महत्त्वम् २४-२५ कृतज्ञताप्रकाश २५ 5. Synoptical Analysis of the contents 1-6 6 SANSKRIT TEXT 1-142 (a) Introduction to the Tarttıriya Sambitā 1-8 (b) Introduction to the Rg veda Samhita 9-59 (c) Introduction to the Samaveda Samhita. 60-100 (d) Introduction to the Kānva Samhitā 101-116 (e) Introduction to the Atharva Samhita 117-142 7. APPENDICES 1-32 (1) Alphabetical list of the subject matter 1-6 (11) Alphabetical list of the technical terms 7-9 (111) List of the works and authors quoted or referied to 9-12 (1v) Alphabetical list of quotations 13-32 ·PREFATORY NOTE. It is proposed here to publish in a convenient form all available Sāyaṇācharya's introductions to his commentaries upon the Vedio Samhitās, As far as known to us, these have not seen the light so far, Much material has been utilised in the course of preparing the press copy and the editing of this work. No pain has been spared and no work bearing upon our text has been left unconsulted. Every attempt has been made to make it as useful as possible Now it rests with the learned scholars to see how far I have been successful. To make this volume interesting and useful to both the Sanskrit-knowing Pandits and English-kpowing scholars alike, we have appended two introductions, one in Sanskrit and the other in English The Sanskrit intro duction contains a samewbat detailed information, both historical and critical, about the life and works of Sāyaṇācharya, and attempts in a way to estimate the great merit of these as suitable introductions for a proper study of our sacred Vedas. The English introduction summarises the views propounded in the Sanskrit Plastāvanā with some additional comments upon the premier position of Sāyana as one of the important anthorities upon the traditional exegesis of Veda. We have also given, besides an exhuastive content of the various topics dealt with here, four appendices containing very useful information. The first contains an alphabetical list of subject matter treated by Sāyana in his introdactions The second has got an interesting alphabetical list of the important technical terms; the third enumerates the authors and works named and quoted very humble ·[4] here; while the last supplies a long alphabetical list of all the quotations traced to their original sources, I believe this additional matter will help the intending leaders of this volume not only in thoroughly grasping the various difficult and complex problems treated here, which are more or less technical and abstruse, but will also give a somewhat acute insight in properly appreciating the stand-point of Sāyaṇa as an eminent interpreter of the Veda. I have very great pleasure in expresing my deep debt of gratitude to the scholars whose works have been utilised by me in some way or other. I should particularly mention the name of Pandit Satyavrata Sāmagramī whose Devanagari and Bengali editions of the Samaveda Sambitā have saved me from many pitfalls of textual wilderness. Before concluding this note, I should very muoh like to refer to one another name in this connexion. It is that of my learned colleague, Professor Batuk Natha Sharma It was with him that the idea of publishing this wolk ouginated and it was at his suggestion that I took up the work. To him I am specially gratefulfar more than I can express—for the constant help he has given me in the successful excution of this task. 16-3-34 Hindu University, BERARIS BALADEVA UPADHYAYA.

·आप० संकेतितपदानां सूची अ० अथर्ववेद अनु० भा० अनुक्रमणिकाभाष्य अष्टा० अष्टाध्यायी आपस्तम्ब आप० घ० आपस्तम्ब धर्मसूत्र आप० मं० पा० आपस्तम्ब मंत्रपाठ आप० परि० आपस्तम्ब यज्ञपरिभाषा आश्व० आश्वलायन आश्व० सू० आश्वलायन सूत्र उ० आ० उत्तरार्चिक ऊगा० ऊह गान ऋ० ऋग्वेद ऐ० उ० ऐतरेय उपनिषद् ऐ० ब्रा० ऐतरेय ब्राह्मण ऐत० ब्रा० का० कात्यायन अनुक्रमणी के० केशवीयगृह्यपद्धति कौ० गे० गा० गो० ब्रा० गो० सू० कौशिक सूत्र गेय गान गोपथ ब्राह्मण गोतम सूत्र चरण व्यूह च० व्यू० छा० जै० जै० न्या० जै० न्या० मा० छान्दोग्य उपनिषद् जैमिनिसूत्र जैमिनि न्यायमालाविस्तर } ३ ता० म० ता० म० ब्रा० ताण्ड्य महाब्राह्मण तै० आ० ते० प्रा० तैत्तिरीय आरण्यक तैत्तिरीय ब्राह्मण ·६ तै० सं० नि० नृ० नृ० पू० ता० प० संकेतितपदानां सूची तैत्तिरीय संहिता निरुक्त नृसिंह तापनी उपनिषद् नृसिंह पूर्व तापिनी परिशिष्ट पाणिनीय शिक्षा पाणिनि अष्टाध्यायी पूर्वार्चिक पा०शि० पा० अष्टा० पू० आ० बृ० बृहदारण्यक उपनिषद् बृ० उप० व्र० सू० म० भा० म० स्मृ० मी० मी० भा० वि० मु० मै० सं० या०स्मृ० लाट्या० सू० वा० सं० ब्रह्मसूत्र महाभारत मनुस्मृति मीमांसा सूत्र मीमांसा-भाग्य-विवरण मुण्डक उपनिषद् मैत्रायणी संहिता याज्ञवल्क्य स्मृति लाट्यायन सूत्र वाजसनेयी संहिता विष्णु पुराण विनियोगसंग्रह वेदान्तसूत्र शतपथ ब्राह्मण शावर भाष्य श्वेताश्वतर उपनिषद् सत्याषाढ सूत्र सामसंहिता संहिताब्राह्मण वि० पु० वि० सं० वे० श० ब्रा० शा० भा० श्वेता० उ० सत्या० सू० सा० सं० संहि० ब्रा० ·needed and hence we lication of such a work, It is no wonder that so far oply known to the scholars and published at many places. It is only the Ro Veda Samhita which has attracted the greatest number of scholars who have tried to illutheir erudition and application. The other Samhitas have not been able to command an equal amount of cold neglect the difficulties in understanding aod appreciating the subtleties of their import and the intricacies of their interpuetation due mainly to the assimilating the wealth of traditional scholiastic love INTRODUCTION It is with very great pleasure that we are presenting herewith the complete text of Sāyanāchārya's all available introductions to his commentaries upon the various Samhitas of the Vedas. No apology is indeed are offering none for the pub. his introduction to the Rg Veda-Bhāsya has been many dark corners by focussing all the forces of interest. The reason is not only this that the Ķg Vedio texts are the oldest and are directly or indirectly sources of all others, but have also the ground for their lack of specialised knowledge so much needed for minate gathering around them. We cannot but be sincerely grateful to those magnanimous and self-less souls who have devoted their precious time and energy to the study of the Vedas, but at the same time we feel and realise--and that'is no ingratitude towards them--that after all the scholarly and ingenious attempts to bring out the ·ľ ii ] real import and signification of the Vedic texts, there is some thing left out, lost sight of or dismissed with supreme indifference. But that some thing is and must be vital to all true Hindu hearts. The fundamental point of difference between the attitude of & western scholar rared and fostered from his very cradle with the glories of Greece and Rome and a true Hindu imbibing from the first day of his existence the undying traditions of the Sapta-siodhu and the Aryāvarta is, undoubtedly, in spite of all attempts to shake off the feelings of prejudice and predilection, the frame of mind, the structure of heart and the constitution of the soul. What wonder can there be if a pandit of the old orthodox school happens to be terribly shocked when he finds the dearly loved child of Veda treated in a step-motherly manner and where a little coaxing would have put it in genuine spirits, there the surgeon's knife is freely used. The real crux of such a seemingly insuperable indifference of method is this that the westerner looks upon the Veda as something shorn of all associations and environments which bave, in course of ages, gathered round it and are to a Hindu mind organically inseparable. To him the veda, bereft of all traditional associations, is something inconceivable. Fresh fantoms of farfetched associations raised up with the wand of powerful scholarship with the help of sounds of chance similarity happen to him mere creatures of fanciful imagination, He deems it a low grade of hopeless degeneration to orchange his living traditions for the ghosts of selfsufficient scholarship which are still matters of doubtful existence, ·(iii) But unfortunately the depositories of ancient Vedic lore have been long getting smaller and smaller in number, The advent of modern method of education, though quite opportane and useful in certain respects, has brought in its trail a feeling of disdain in the hearts of the growing generation for everything old and indigenous. To add to the unenviable sad plight of the vedic studies very particularly, a new method of approach has been introduced. The said method, appearing an attractive and novel modus operandi and being advocated in learned circles as true outcome of critical facalty, soon came into vogue. The method, in itself, is quite harmless and in fact, it has been, particularly in its truly philological and mythological aspects, quite sucessfully applied and appreciated even by the ancients. But to the dire detriment of efficient education and superior scholarship, it has been fondly handed either by those who were innocently ignorant of the basic realities and fundamental actualities or by those whose visions have been hopelessly perverted and distorted by uusuitable and uncongenial education. Sincere scholar. ship, in its introspective investigation or for forming fiual judgment about anything, should not and indeed cannot throw away all things, simply because they are old and run after others merely because they are new. It is no ingenious index of superior wisdom to dub 'vrong' "misleading 'nonsense' etc. and reject all older views solely for the reason that they do not closely fit in with our own conveniently formed opinions. In the case of Indians such an untenable attitude is doubly deplorable. No pation on the surface of the earth has ever become great by despisiug its own ancient glories and by eking ·[ iv ] out its miserable existence with a few ciamps falling from the mouths of others, One of the most important depositories of the vedic lore, whose volks have come down to us, was undoubtedly Sāyaṇācbālya This great man of affails was at the same time a great man of letters--a very rare combination even among the ancients. He did officially what he could do for the revival of the Vedic. Learning and Culture Even personally he did not spare bimself. With the help of brilliant galaxy of erudite giants, he collected all the available aaxıliaig and ancillary informations so imperatively necessary for the elucidation of the V texts and with his pzofound scholarly insight and rare acute critical faculty assimilated them and put them in the form of his Vedic commentaries He thoughtand he was quite night in thinking som-that without proper guidance in the form of preliminary discourses imparting all essential matters which a student of Veda, before he begins his studies, must know, it was a hopeless affair to dabble with Vedic inter pretations with the help of one's own unbridled imagination. It was with this purpose in view that he annexed his useful introductions to the commentaries of the various Sam hitas Besides his Introduction to the Ķg Veda Bhāșya, all the others have not so far been properly studied and.conveniently published. In the course of our studies we came to realise that they were in no way less useful. They are perhaps, especially as the other Samhitas are so little known, much more important and of much greater interest But before we say anything mole about these introductions, we beg to present to the reader a brief account of theul illustrious authoi.

·to us. THE AUTHOR Sāyanāclārya occupies a unique placo in the Elistory of Sanskrit Literature. The learned commentrries written by him on the Vedic Samhitas and Brahmanas are the most important works of their kind, which are of immense value to us for the proper expostion of the subtle truths which these works of hoary antiquity contain. There has been a host of commentators of the vedas even before the advent of Sāyaṇa but upknowo as many of their Works ale, most of them ala mere names Iudeed the only commentator who has had the lare good fortune of commenting upon all the four vedas And whose comments are still ertaut is the great Sāyanācharya himself He was, along with his equally famous elder brother Madhavācārya, responsible, as is rightly asserted by historians, for the great Renaissance of the Vedic Learning under the benign iule of the early Vijayanagala monarchs. Fortunately we possess abundant materials for framing a genuine life history of this great vedic commentator, We give' below a bare outline of the varied life and diverse activities of this eminent sanskrit author. HIS FAMILY. Sayana was born in a learned South Indian Brāhmaṇa family. His father was Māyana and his mother Srimatí. He was a Brāhmaṇ& of the Bhāradvāja-gotia, Bodhāyana Sutra and Krşņa yajur veda, He' belonged to the Taittıriya Sākbā of the Black Yajurvedă, as is also evident from the fact that the very first vedic „commentary he wrote was upon the Taittırīya Samhita of the Krsna Yajurveda. He had two brothers Madhayāchārya and Bhoganatha, of whom the first was ·1 Į vi i the eldest and the second was the youngest of the three. The elder brother Madhavācbārya occupies a very important place in the history of Dharma Slāstra and Mimānsā literatures. Besides being well versed in various brancbes of learning, he was a great minister of the first Vijayanagala kings, Harihara and Bukka, who with his sagacious counsel and judicious guidance founded that ideal Hindu Rājya, that never-to be-forgotten empire of Vijayanagara. He is also credited, on the authority of eminent historians, with the fivundation of the city of Vijayanagara which was considered in the 16th Con by foreign travellers to be the gloatest and most charming city in the whole continent of Asia in point of grandeur of magnificent artifices and richness of artistio details. Madhava is alleged to have composed & number of learned works, most of which are spurious and of late date. His genuine works, however, are-(1) the voluminous commentary upon Parāsarasmrti, पराशरस्मृति-व्याख्या, populaily known as पराशर-माधव, (2) कालनिर्णय कालमाधव, (3)जैमिनि-न्यायमाला, an authoritative work on Jaimını System of Purva Mimānsā, (4)sita-gitara on the Vedantic topic of Juvanmukti, (6)qaçkit, a very popular Vedantic work and (6) Tamaram on the Vedant Sutras, the last two were composed in collaboration with his spiritual Guru Bhāratītīrtha when Mādhava exchanged the robe of the minister for the #519127 of the Samnyāsın under the name Vidyalanyn. OL (1) Vide S Krishnaswami Aigangar, Some Contributions of South Indin to Indian Culture, P 309 and Krishna Swami, Arob Survey of India Report 1907-8 p 239, bat this thoory is objected to by Prof H Huras, The Beginnings of Vijayanagara History pp 14-18.

·[ vii] IN The most important problem connected with the personality and identification of Madhava and Vidya ranya remains still unsolved. Some scholars I enter, tain very serious doubts as regards the identi. fication of these two authors, but in spite of their arguments to the contrary, not only the later but oven contemporary writers bear testimony to the frot that Vidyaraṇya was, in fact, identical with the minister of early Vijayanagara Kings, Mūdhavācharya. It has been rightly pointed out, on inscriptional evidences, that Madhavacharya, the elder brother of Sāyana, is different from Madhava, another minister of Bukka I (bence known as Madhava Mantrin or Amātya Madhava ) who was not only a profound Upanişadic scholar ( called the inscriptions 39faqattiqd517f) but was, as a warrior of no mean order, the expeller of Mohammedans from Konkana and the governor of Goa and Banavase provinces. Kāņe is amply justified in his appreciative remarks on our author when he says+ that "as an erudite scho. lar, as a far-sighted statesman, as the bulwark of the Vijayanagara Kingdom in the first days of its foundation, as a Sanyāsın given to peaceful contemplation and renunciation in old age, he led such a varied and useful life that even to this day his is a name to conjure with." Bhoganātha; though not so well-known, was yet a worthy younger brother of Sāyaṇa and Madhava He 1 Indian Historical Quarterly, Vol VI, PP 701-717. 2 Indian Antiquary, 1916, pp. 17-18, I H Q | Vol VII pp. 611-14, 3, Ind, Ant 1916, pp. 4-6, 4. Kane History of Dharma Sastra, p. 374 ·[ viii 1 in was the narma-sachiva of Samgama II, the son of Kampana, as is evident from the Bitragunta grant of that ruler1. Unlike his elder brothers who were profound scholars of Veda, Vedanta, Mīmāmsā and Dharma śāstra, Bhoganātha was a poet of a very high order. The Bitragunta giant, with his numerous other poetical compositions mentioned the Alamkāra-sudhānidhi of Sāyana, beaus eloquent testimony to the great poetical talents of Bhoganātha. Sāyana names and quotes from six of his works. Their names ale--(i) TTHTETA, a kāvya based on the Rāmāyana, (11) fagefacta, on the victory gained by S'ıya over the Tripula demon, (111) SETETUHITI, examples of Sanskuit figures of speech with verses in praise of Sāyana, (1v) AETTfaena, a s'totra of mahaganapata, ') ZARAFA, containing verses descriptive of S'rigararasa, and lastly (v1) TILATTE, eight verses in piaise of Gaurinātha. Sāyana had a very high opinion about the poetic excellence of his brother's kavyas as he mentions in one place in his Alamkāla work that the examples of the rules have' to be sought for in the works of Bhoganātha'. That Bhoganātha wielded a facile poetic pen will be evident to the students of Sanskuit poetry from the following beautiful verses in praise of his patron Samgama II - यस्य दृप्टिमुद्दयद्दयारसामर्थिनामभिमतानुबन्धिनीम हन्त नूनमनुयान्ति सस्पृह कर्णकल्पतरुकामधेनवः ॥ ८॥ x यद्यशःप्रसरणेन भूयसा हादमेयुषि परं जगत्-त्रये। अश्नुते विफलतां न चन्द्रमा केवलं कुमुदिनीविकाशनात् ।। १०॥ 1. इति भोगनायसधिया सगमभूपोलनर्मसचिवेन । श्रीकण्ठपुरसमृद्धयै शासनपत्रेपु विलिखिताः श्लोकाः ॥ ३५ ॥ Epi Ind, Vol. III, p. 23 2. तेपामुदाहरणानि भोगनाथकाव्येषु द्रष्टव्यानि । X X ·('ix . PERSONAL HISTORY son Sāyana vas, as is amply proved by literary and inscriptional evidences, connected with four rulers of the Vijayanagara kingdom, namely, Kampana, Saṁgama II, Brkka I and Harihara II. Under each of them he occupied the important post of a responsible state minister. Of these, Kampana, the first patron of Sãyąna, was the second son of Samgama I and was thus the younger brother of Harihara, the founder of the Vijayanagara kingdom. He ruled over over the country in the east of the Vijnyangara empire, possibly in the Nellore and Cuddapah districts?, Samgama II, the of Kumpana, was much indebted to Sāvanāchārya not only for the administration of his kingdom during his minority but also for the liberal eduction imparted to him in his childhood. It appeais that Sāyana handed over the kingdom to Samgama II on his attaining majority and transferred himself to the court of his uncle, Bakka I (1350-1379), under whom he held the important post of a minister and continued to be so even under his gon Harihara II ( 1379-1399 ) when he became the ruler of the Vijayanagara empire on the death of his father. It is but natural to think of Sāyana, the commentator of the four vedas, as a profound pandit endowed with the mental equipment of far exceptional kind; but it is amazing to find him a warlike varrior brandishing his sword on the fields of battle and showing his martial valour by feats of uncommon blavery. Indeed he was not only a great mimånsaka given to the abstruse speculations and interpretations of the difficult redic | Horas Beginningsrof Vijayanagaso History, p. 94 ·[x] mantras, but was also a practical administrator of a vast kingdom, a responsible minister of an extensive empire and above all, a valourous soldier of a high order. In Sāyana we find a rare fortunate combination of vast learning and practical wisdom, speculative faculty and physical valour, पाण्डित्य and वीरत्व. He gained victory over a king called Campa, & ruler of the Chola country and defeated the chief of Garadanagara2 after attacking the city in company with his patron Sathgama II His bravery finds a just appleciation and suitable explession in the following verse of his Alarnkāra Sudhānidhi.- जगद्वीरस्य जागति कृपाणः सायणप्रभोः। किमित्येते वृथाटोपा गर्जन्ति परिपन्थिनः।। As an administrator of a large kingdom, Sāyaṇa was no less an eminent success. When Kampaņa died, his son Samgama vas a mere child. Hence the administration of the state fell upon Sâyana who as the regent carried out his heavy responsibilities in a really remarkable way. The following s'loha from his alamkāra work speaks of the all-round prosperity prevailing during his time is the regent of the statem सत्यं महीं भवति शासति सायणायें सम्प्राप्तभोगसुखिनः सकलाश्च लोकाः । His was a very happy family life. He had three sons? named Kampaņa, Māyana and Singana. Among these, Kampaņa was a fond lover of music-an accomplished musician Māyaṇa was a good poet, clever in waiting fine verses and beautiful prose in Sanskrit, and if his identification with Sāyaṇa-mādhava, the author of faięziaatre, as proposed by R, Narsınhachars turns out to be correct, 1 Ind Ant. 1916 p 23. 2 Vide Sanskrit Introduotion p. 7, 3 Ind. Ant, ( 1916 ) p 20, ·he had full mastery over and a thorough grasp of the fundamental metaphysical problems of Indian Philosophies, both orthodox and heterodox, The third son S'ingana appeale to be a keen student of Vedas, an expert in H and FClocitalons. Besides, he was far celebrated for his magnificent gifts given to worthy Bramhaņas, as might be justly inferred from certain verses found at the end of his father's Bbāsya on taqalari According to Dr. Aufrecht?, sāyaṇa died in A.D. 1987 during the reign of Haribaia II. Thus he flourished in the second half of the 14th Century at Vijayanagara in Southern India, HIS WORKS The monumental Bbāşyas of the Vedio Samhitas and Brāhmaṇas are rightly considered to be the most important works of Sāyaṇācharya as showing his deep learning and wide erudition. But they are 'not the only works which our author had the good fortune of writing. Dr. Aufrecht mentions a qumber of other works ascribed to Sāyana in various catalogues of Sanskrit Mss., but on close examination most of them appear to be spurious and unworthily fathered upon Sāyaṇa by mediocre writers of unknown date. The following works, however, are his genuine compositions, as will be evident from the examination of even their colophons. It appears that from the very beginning of his carear as a minister Siyana had the laudable intention of writing useful works on Dharma, Vyakarana and Alamkāra and thus ander the kind patronage of the above-mentioned Vijayanagara kings he wrote a number of interesting books in Sapskrit upon these diverse subjects. We mention below his 1 Catalogus Catalogorum, p. 711, ·[ xii) wiltings in a chronological order as far as it is possible to make out Sāyana's works alo - (1) gheagerfetfat is a collection of moal sayings culled from a vast literature on the subject. It appeals to be the earliest work of our author and was composed, as is clear from the colophon at the end of the work?, during the reign of Prince Kampa or Kampaņa whose minister Sāyaṇa was, (2) atafiangular--also known as karmavipākamdea's with penances, one of the most important topics of the Hindu Dharmas'āstras, (3) धातुवृत्ति-populaaly known as माधवीया धातुवृत्ति:-is an authoritative treatise on Sanskrit verbs. It deals in an exhaustive manner with the verbs given in the Dhātupātha of Pāņını Sāyaṇa has, as a token of gratitude, named this grammatical work after his elder brother Mādhava under whose inspiration he composed most of his valuable volks as will be shown later on. (4) Saga af it is a treatise on Sanskuit rhetoric and is unique in many ways. One remarkable peculianty of the work consists in the fact that the majoilty of the allus trative verses is in the praise of the author himself When the same author is iesponsible for the lãrilds and udáharana in an alamhára voik, generally the examples are in the plaise of some deity or of some king oi chief who happens to be the pation of the authors. But, unlike most Forks of Sanskrit Poetics, 1 इति पश्चिम समुदाधीश्वरारिरायविमाल श्री कम्पराजमहाप्रधान- भरद्वाजवंशमौकिक-मायणरनाकरसधाकर माधर्वकल्पतरसहोदर-श्री सायणार्यविरचिते सभापिasधानिधौ । 2 तेन मायणपुत्रेण सायणेन मनीपिणा। आख्यया माधवीयेय धातवृत्तिविरध्यते ॥ 8. g. all the illustrations in एकादली of विद्याधर, प्रतापरुद्रय- ) ·[ xili ] this अलंकारसुधानिधि gives illustrative rerses in praise of its anthor himself and this distinguishes it from the other books of the same class It also supplies us with interestiag details about the life and personality of Sāyana and and his brothers, which are of considerable importance 1 These last three works were composed during the reign of Samgama II, the son of Prince Kampa, as is clear from verses given in the beginning and at the end of these workss. (6) gayreigaara-It contains a collection of Paui anıla Ferses on the topic of goef and was written at the instance of his new patrou king Bukka. It appears to be the first work of Sảyana when he became attached to the court of Bukka and thus is carlier in date than the Vedic commenternes. (6) वेभाज्याणि ( Vedic commentaries )-These will be treated at some length later on. (7) आयुर्वेदसुधानिधि--It is a medical work and has been leferied to by Sāyana in his art works. 1 गोभूपण of विद्यानाथ and नाराजयशोभूपण of नृसिहकवि alhas अभिनव- कालिदास contain panegy ries of their patrons, king नरसिंह of Orissa, garganta of Warangal and axia, son of वीरभूपाल of Mysore respectively. For the uathers and works quoted in this book Vide Ind Ant (1916) p, 22 (a) तस्य (संगमस्य) मन्निशिरोरत्नमस्ति मायण सायणः ॥ तेन मायण पुत्रेण सायणेन मनीपिणा । ग्रन्थः कर्मविपाकाख्यः क्रियते क्रुणावता ॥ (b) अस्ति श्रीसङ्गमक्ष्माप: पृथ्वीवलपुरन्दरः। तस्य मन्त्रिशिरोरत्नमस्ति मायणसायणः ।। (०) इतिxxx श्रीमत्सङ्गमराजसकलराज्यधुरन्धरस्य सकलविद्या निधानभूतस्य भोगनाथामजन्मन. श्रीमत्सायणाचार्यस्य कृतावलारसधानिधो । 3 आयुर्वेदाधानिधिव्यसनिभिः श्रीसायणार्योंदितं मैपज्यम् । quoted in Ind, Anb (1916)P 22, . , ·Commef xiv 1 (8) ananagutale-This is a treatise on Vedio rituals, The last two works were composed by Sāyaṇa during the reign of Harihara II, the son and successor of Bukka I, whose generosity and high regard for the Vedic rites are eloquently praised by Sāyaṇa in the beginning of these works, Vedio Commentaries-The Vedic ntaries are monuments of vast and varied learning and as such rightly occupy the foremost place in the writings of Sāyaṇachārya The introductory verses to the Bhāşya on the afatrafen make it amply clear that Sāyaṇa was entrusted with the composition of Vedic commentaries by the King Bukka on the recommen: dation of his elder brother Madhava who, as the spiritual guru, was actually requested by the king for this responsible task but who, presumably owing to his multifarious engagements in other spheres, declined this offer in favour of his younger brother. Thus it was under the inspiring guidance of Mādbava that Sāyaṇa wrote bis learned commentaries on the Vedas which he ughtly calls' Madhaviya' after his elder brother as a token of gratitude towards him, 1 Sāyana wrote bus Bbāsyas upon the following five spell-known Vedio Samhitas- (1) तैत्तिरीय सहिता of कृष्ण यजुर्वेद (1) ऋग्वेद सहिता (ii) सामवेद संहिता (1v) काण्वसंहिता of शुक्ल यजुर्वेद (1) अथर्ववेद संहिता Sayapa wrote bus commentaries upon the different Brāhmaṇas and Āranyakas of the Vedas naturally enough after he had commented upon their Samhitas with 1, For a fullor treatoment of the problem, sos tho Sanskrit Introduction pp. 14-17, ·- IY ] the single exception of the Bhāsya on the S'atapatha Brāhuana of the white yajur Veda which appears to have been composed ( as is clear from the introduotory verses) last of all, daring the time of Harihara II. He commented upon the following Brāhmaṇas and Āraṇyakas:- A. Brahmana of the Krsna Yajurveda-- (1) तैत्तिरीय ब्राह्मण (2) तैत्तिरीय आरण्यक B. Brahmana of the Rgveda- (3) ऐतरेय ब्राह्मण (4) ऐतरेय आरण्यक C. Brahmanas of the Sama Veda- 5) ताण्डय (पञ्चविश)ब्राह्मण (6) षड्विश (7) सामविधान (8) आर्षेय (9) देवताध्याय (10) उपनिषद् (11) संहितोपनिषद् (12) वंश D. Brahmana of the White Yajurveda- (13) शतपथ ब्राह्मण THE PRESENT WORK The present volume contains, as has been already noticed by us, a convenient collection of all the available introductions to Sãyana's commentaries upon the Samhitas of various Vedas. A comparative study of these introductions furnishes us with the necessary information to decide the order in which they were posed. Despite the primaoy of Rg Veda as shown by com- ·| xvi 1 the famous mantra in the Parusa Sūkta? and the most honoured place it occupies in our sacred literature, it was Yajurveda which called fol the first commentary at the bands of our author. It was proper on the pait of Sāyana to write his first Bhāsya upon Yajurveda Samhita, because it is most important for the saorifice and it is in order to perform the sacrifice that we must know the meaning of the Veda In fact, it is absolutely needed for the prominent officiating priest called Athvaryu who, being responsible for the proper guidance and plactical ministration on the occasion of sacrifical rituals, is rightly believed 'to construct the very form of sacuifice'. It was natural for Sāyann, a follower of the Taittirīya school of Black Yajur Veda to write his first commentary upon the Samhita of his own school Hence it can be affiimed without any shadow of doubt that the earliest introduction witten by Sāyann was one that belongs to the Bhāsya of the Taittariya Samhita. Out of the remaining Samhitas that of the Rg Veda claims our greatest attention, not merely because it is required for the next impoi tant priest, the Hotr, but for the reason that it is the direct source of metrical mantras quoted by the others. It is upon the Rks contained in this Samhita that the Saman chants are sung. Thus being of grenter importance Rg Veda was commented upon before Sāma, which being required for the third important priest at the sacrifice, namely the Udgåtr, came to have a commentary in a logical sequence after the Rg. Veda was furnished with one Thus the introduction 1, ऋचः सामानि जज्ञिरे भर १०। ९०।९। 2, 9967 fai fafaata 3 19; fioipu188. r ·[ xyii to the Samaveda Bhäsya is the third in the order of its compostion. The Commentary upon the three important Vedas was thus completed, but Sāyana had not as yet directed this attention towards writing a Bhāsya upon the 'White Yajura reda. To remove this omission, he next wrote his commentary upon the Kānva Samhita of that veda, as the other (Mâdhyandına) Samhitã of the same Veda was fortunate enough to possess a learned Bhasya from the pen of that erudite Vedic interpreter, Ācharya Uvata, some three hundred years before Sāyana. Thus the introduction to the Kānva occupies the fourth place in the order in which it was written. The introduction to the Samhita of Atharva voda was the last to be written by Sāyaṇa after he had completed his comments upon the Samhitās of other vedas. Sāyana's remark? on this point is quite conclusive when he tells us that after commenting upon upon Yajur-Rgand Sama Samhitās which deal with sacrifices the fruits whereof are to be realised hereafter, he wrote his Bhāsya upon the Atha-ta which treats of rituals whoge results are gained here as well as hereafter. This being the natural order in which the introductions were written, we feel justified for their arrangement we have adopted here in this volume. A RUNNING SUMMARY OF THE CONTENTS. We beg to make bere a short survey of the most important topics dealt with in these critical introductions. The first among these, the introduction to the Taittiriya Samhitā, is very short and naturally the subjects treated of therein are a few in number. As 1 Vido Verse 10, p. 119, 1 2 3 ·( xviii) it was natural, Sāgana has begun this introduction with the treatment of some of the fandamental ques. tions about our saored Vedas. He has proposed a sound definition of Veda and after describing the pature of the proper Adhikarin person entitled to the study, of this sacred lore—has briefly shown the authortiveness of the Vedas Next he has divided Veda into two Kandas, the former of which deals with the four-fold actions and the latter treats of the way to realise the Brahman and of the final release from the bondage of this world as a result of the knowledge thereof. In the end he has concisely explained the appropriateness ;0$ and Hufate sacrifices as the very first rituals with which the first Kānda of the Yajur Veda begins, sipce - they have been maintained to be the gesla, for all thes later sacrificial rites, technically known as farfars fra intre The introduction to his Commentory, upon the 'Rga' Veda Samhitä has deseryed!y been very popular with thé students of Veda because it, contains as wealth of, useful information about the nature and interpretation's of the Veda. Here the author has taken prodigioas pains to give a thorough as well as authoritative, exposition of all the fundamental questions, togçhigg - not merely the Rg Veda to wbich it forms & -{şạitable,e. introduction but the whole field of Veda in generala The first important problem, tackled by our author: is the definition of Veda Sayana bas, with a sound.. refutation of the arguments put forth by the पूर्वपतिन, very ably proved that the Vedic mantras do express some intelligible meaning which can be properly - made out with the aid of the Nirukta and allied auxiliary literature, and hence that the mantra and Brahman parti-un' ons of the Vedas do possess their own authoritativeness den Sie ·5 ť six To prove these statements our author,,does not hesitate in giving lengthy Adhikaranas in full from the Mımānsã-sutra of Jaimini vith his brief comments upon the sutras. After proving the plataca of Veda and describing the nature and classification of Mantra and Brahmana, S'āyana has a lengthy discussion about the utility of the study of the Vedas which, he concludes with recording his just praise and high appreciation for the person, who thoroughly understapds the subtle import of the Vedic mantras as the crowning result of his successful Soadhyaya. To conclude his treatment of the Vedic problems, our author has given a thorough discription of the six limbs' of Veda and has amply shown the way in which each of them help an interpreter of Veda in properly handling the divers problems connected with Veda and Vedic rituals. The next introduction to the commentary upon, Sāmaveda coutains pieces of very useful information which are of more technical nature than those ve have as yet derived from the previous introductions With & preliminary survey of the nature,,of Mantra and Rrahmana author. planges into the deep discussion of various technical pzoblemş. about the recitation and classification of Saman chants on the occasion of sacrifices. These practical problems, sixty-1 two in number, are based upon the texts of Purva Mimansa system and the solutions proposed thereof go a gieat way to prove the utility of Samans for the sacrifical rituals. With a brief comment upon the important topic of the expressiveness of the Vedic mantras this' lengthy 'introduction 18 brought to a successful conclusion, The author begins his introductiou to the commen- ? our ·[ u í tary upon the Kāņva Sambıtā with certain useful preliminary remarks about the nature and schools of the White Yajurveda The important topic dealt with later on concerns the interpretation of that famous Vedic text 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य' which has been explained in valious ways by the diffierent schools of Mimānsā. The utility of the study of Veda has been next treated of by our authoi, who, after giving an outline of the subjects treated in the forty adhyāyas of the white yajurveda Samhita and showing the appropriateness of the Dars'a and Paurnamåsa estis as marking the beginning of the Vedic utuals, concludes this short introduction by his usual lemarks about the nature and classification of the Vedic mantias, Naturally in the beginning of his introduction to the Bhāsya of Atharvaveda Sāyaṇa has, on the strength of suitable authoritative texts of the Puranas and Smrtis, treated at great length the usefulness of Atbalvaveda as a distinct subject of practical study for the loyal Purohita and the officiating priest called Brahma on the occasion of Vedic sacrifices. Tho interpretation of the text isanoq, and the utility of the study of Veda as consisting of the knowledge of subtle impolt of the mantras it contains, with a learned Cuticism of the theory of Prabhākara advocated thereon, are the prominent topics which have called forth an elaborate exposition at the hands of Sāyaṇâchâlya. Our author has taken very great pains in explaining the supremely impoi tant subject of Prämánym of the Vedic texts, which he, after demolishing various theories held by the philosophical schools of different polsuasion, both orthodox and heterodox, shows with the aid of learned arguments to be 'self-proved'. With a 1 ·taxi lorrnod criticism of the theorios of the logicians and grurnarINN ng regards the nnturo of 'vord', Sayana prove the cternality of lode and covolndos this intorosting and useful introduotion with a dotiled onumeration of the various actions chich have been cajoided in this Samhit.. A CRITICAL SURVEY OF THE CONTENTS. The short survey mo hinyo made abore of the important conteuts of those introduolions will not only show that there is a logical scquonco in tho systematic trentaiont of thc proininont Vedic problcous horo, but will alvo Proro that they mutually supplemont, in an excellon! ray, tho informatiou rontamed by oach of thom. It will further show that our author has dealt with two types of twpica, one general and the other special, The gonoral topics portain to the fundamontal conceptions about the nature, authoritativeness, definition and classification of Voda. In fact, every iraportant thing touching Veda and Vedio interpretation finds a suitable and exhaustiro troatmopt at too bands of this great Vedic commoutatoi. We give bolow A baro outline of main topics with which those introductions Topoatedly deal, Voda is defined as the sum of mantras and Brabmanas-- definition adopted hero from the यज्ञपरिमापा of आपस्तम्य' After critically leviewing the various viowa about the authoritativeness of Veda held by the philosophers of different soliools, Säyunu shows on the authority of Mimāngā tests that the Veda 18 gelt-luminous ( Fa: AA101) and cau illustrate itself as well as other things, Indian 1. p, 2, 15, 2. PP 15-24, 129-133, ·1 xxii 1 नैयायिका hold on the apology of works written by human authors that the Veda has also got a personal authol but Sāyana following the classical Mimānsã writers has fuldished conclusive proofs for the अपौरुषेयत्व of Vedal. The Vedas are eternal as they are self-revealed and have come into existence with out the aid of any agency, divine or human, Some hold that the Veda 18 not worth interpretation inasmuch as some of the Mantrag contained therein are ambiguous, some are absurd, some are contiadictory; some repeat what is already known, while some do not convey any meaning whatsoever. Proving the incorrectness of the above view, Sãyapa has given an exhaustive exposition of the true nature of the Vedic Mantras which are used in the sacrifices not only for. the purpose of bringing out some unseen merit called Apurva through theu utterance but also for the purpose of expressing some intelligible meaning. As legalds a suitable definition of mantras and Brahmanas into which the Veda is divided, different views have been offered and criticised and it has been shown that since the mantias and Brahmanas are so various in kind, except denomination (IAT) there is no common quality which will serve for a true definition $o the denomination of the mantras, as they are used in the words, this is the mantra', is the definition of a mantra and wbatever in the Veda is not & mantra' 18 a Brāhmaṇa and that is the only convenient way' of ' offering a workable definition of the constituents of the Vedas. These Vedic mantras are of three different kinds* _Rk, Sama and Yayuh. Mantras in a metrical form I pp 33-34, 133-134. 2. pp 15-17, 100, 117 3 PP 37-38, 112, 4 pp 34-36, 64-65, 82, 111. 3 2 ·( xxii) are known as Rks, those in the from of songs are Såmans and those that are neither metrical nor adopted for singing, but are in plain' prose are yaguh texts It is upon this difference between the three kinds of mantras that the distinction between the Vedasæg, Sīma and. Yajuć--rests. The subject matter of Veda is the next 'important topio repeatedly dealt with in most of these intro ductions. Veda is divided into twó“'sections (its ), the first of which has for its stibject matter the treatment of actions, while the other, tħe treatment of Brahma and the means of His reálisation." Thus Dharma and Brahma are the subject matter respectively of the two sections into which the whole of Veda is divided. Veda is the 'only depository of dharma and Brahma because these two cannot be obtained from any other source and hence their knowledge 13 the immediate use ( 1718) of the Veda. The study of this sacred work is enjoined by such text'as Faleriseat: which, though explained by different writers in different ways, has been proved to mean not 'merely the soquisition of some unseen 'spiritual reward through the bare recitation of the mantras it consists of, but also the proper understanding of the meaning of these mantras. The mastery of the 'text and ceremonial perfection ( sfa'and stor ) are claimed to be the real import: of such sacred injunctions and the visible rewards - always attendióg the study of Veda, We must, therefore, conclude that the injunction to study the text of the Veda aimy' at the mastery of the text: The person's who are entitled by the above Strati text to the study of this sacred work are those who belong to the three higher castes because they are & 3 7 ·( xxiv 1 permitted to have their own initiation ceremony. The women and the s'ūdras though need that knowledge, yet should not meddle with Veda, because they have not been invested with the sacred thread and hence are prohibited. Besides the treatment of these common topics, Sāyaṇa has dealt with some special subjects in his different introductions A detailed account of people and dance with their appropriateness as the initial rites marking the beginning of the first section of Veda finds a suitable description in the introduction to the Taittirīya Samhita The introduction to Rg-peda has, besides the high praise lavished upon one who properly understands the subtle meanings of Veda, a comprehensive survey of all the six Angas of Veda and the aid they furnish in the interpretation of the Vedic mantras The introduction to Sama Veda 18 replete with the treatment of matters of a technical kind which deal with the complex problem of Sãma chanting The contents of all the forty sections of the White Yajurveda along with the exi and glute rituals have been dealt with in the introduction to the Kāņva Samhitā, while the use, praise and schools of the Atharva Veda with an enumeration of various actions treated therein are the proper topics which our author has carefully described in his last introduction to the Atharva Samhita. Thus a critical analysis of the contents supply us with almost all the important information which we must possess, before we commence a really critical study of this ancient and difficult text. 1 pp 9843, ·[ X ] Tast range CRITICAL ESTIMATE, EQUIPMENT OF A VEDIO INTERPRETER, Oar sacred Vedas are the most ancient work in the of the Indo-European literature. To this element of remoteness of time must be added the depth of meanings, the obscurity of expressions and the obsoleteness of grammatical forms. The result is that to do full justice to and to interpret the subtle import of the mantras of the Vedas in a thoroughly satisfactory manner is a work of no small magnitude. Hence an interpreter of the Veda must have some traditional materials at his command before he sets on the difficult task of elaborately elucidating the varied and various meanings of their mantras The most important of these traditional materials, greatly needed for a Vedic sobolar, are those that are supplied by the well-known six limbs (Vedānga ) of the Veda, namely figI, $69, eu, fact, छन्दस् and ज्योतिष । Sileshal wherein is taught the method of pronouncing letters, accents etc. is absolutely needed for the accurate reoitation of the Vedic mantras, Kalpa”, stating as it does the application of the various texts, is useful in teaching the performance of the sacrifice. Grammars should be studied for determining the forms and meanings of words from the instruction it gives as to roots, suffixes and the like and thus it is of immense value in the exposition of the meaning of Vedic words, because only that person who knows the lays under which letters are dropped, or added, or modified, will 1. sargantanafiettra forargrutsafata: p. 50 2. कल्पसूत्रं मन्त्रविनियोगेन क्रत्वनुष्ठानमुपदिश्य उपकरोति p. 51 3. रक्षार्थ वेदानामध्येयं व्याकरणम् । लोपागमवर्णविकारतो हि सम्यग् वेदान् पालयिष्यति वेदार्थ चाध्यवस्यति-महामाण्य p.51 4 ·800900S Expi í be aðle adequately to guard the Vedas and to understand theil meaning Nirukta teaches us the elymologies of difficult words of the Veda and sufficiently supple ments the aid given by Sanskrit grammar? Chandas is useful for knowing the meters of the mantras and Jyotisa for determining the times and proper for sacrifices. Besides these six Angas, a Vedio interpreter must be endowed with the knowledge of the very interesting and useful materials contained in the Purāņas, Itihāsas? and Dharma Shastras, because without these a man cannot properly appreciate and thoroughly understand the associations which have gathered, during a long time, round the sacred mantras of the Veda. He must be well versed in the auxiliary Vedic books known as Anukramanis as well and with their aid must know the rsi, metre and devata of every mantra3. But the most essential subject of study immensely needed for the traditional exposition of the fundamental problems touching Veda and Vedio interpretation must be that eminent system of Rindu thought commonly known as Mimānsā. The supreme purpose for which this department of knowledge came into being is, as rightly suggested by its pery name, to investigate the definition and nature of Veda and the apparant contridictions which to a superficial mind seem to exist in the various utuals treated by the different Vedas. "Its purpose", 1 तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणल्य कात्स्य स्वार्थसाधकं च । तस्माद् वेदार्था- antara Jugra forrit p. 50 2. इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपयेत् -म० भा० ११११२६९ 3. यो ह वा अविदितायच्छन्दोदैवतमाह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स्थाणु वति गर्ने वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति-का० अनु० 4. Biarritisalagreireteitsförege ya p. [8.

·1s - 3 xxyü rightly says Somanātha in his Mayūkhamālā, “is to determine the sense of revelation". Hence for a scholar wbo wishes to dive deep into the true meanings and subtle significance of the Vedio mantras, an acquaintance with the Mimãosā doctrines and rules of Vedic interpretation absolutely essential by way of introdaction before he proceeds directly with the Vedic texts. Judged by these requirements of a Vedic interpreter which a critical introduction must necessally contain, these intro. ductions of Sāyaṇa to his commentaries upon the various Vedic Samhitās turn out to be orthodox models of what a truly useful and authoritative introduotion should be. SĀYAŅA AS A VEDIC COMMENTATOR, The great Sãyaņāchārya has made the most direct and most important contributions to the Vedic exegesis. Ia interpreting the Veda he rightly exploits the aid afforded by the bls Vedio Angus, the Palanās, and tho Mimānsā. He is a thorough-going dimdnsakco and therefore in his commentary upon tho Vedas he justly re-inforces the substantial aid given by the other departments of knowledge by the {rofound and traditional views of the Vedio interpretation which Mimānsã contains, In these very informing informing and learned introductions to bis Bhāşyas upon the Vedas he has firnished all the important preliminary watters which a sludent, before bo sals sail upon the vast ocean of the deeply sigai. ficant Vedas, must be in possession of It is natural to find Alimãusī playing a very significant role in these critical Introduclions. Indeed, they ars coplclu with tho most'fundamental views and the traditional ductuineg ·xxviii] which Mimāngā has to propound about the Datare, infallibility and authoritativeness of our sacred Vedas. We shall very briefly show the nature of Mimānsã doctrines which our author has 80 ably set forth in the pages of these Introductions. The doctrine that the Vedic mantras are expressive of intelligent meanings is based upon the मन्त्रलिङ्गाधिकरण of Mimānsā Sutrās, first Adbyāya, 2nd Pāda, Sutras 81-53 The state portion of the Brahmaņas has been mentained to have an equal authoritativeness with that portion which deals with the injunotions (faths) and it 18 based upon the 1st Adhikarana of the second Pada the first Adhyāya, Sutras 1-18, known as spajaterfapicu 1 The proposiion which proves that the Vedas do not ove their existence to the agency of any personal author but are eternal is likewise founded upon the वेदापौरुषेयत्वाधिकरण (1, 1, 27-32) of पूर्वमीमांसा । The definition of mantra and Brāhmana and the threefold divisions of mantras into , ag. and ap along with their proper definitions have their basis in the different Adhikaraṇas of the first Pada of the second Adhyāya, Sutras 32-37. So much for the common topics repeatedly treated by Sāyana in these Introductions. As regards the special subjects dealt with here, the Mimängā sutras are no less laid under contribution, Thus the whole of the elaborate Introduction to the Fluefcat contains a detailed exposition of 62 technical topics of qa thiet which have got then bearings upon the various complex problems of the singing of Sämans and their utility and application for the purpose of sacrifice. Indeed, the whole of this Introduction consists of lengthy extracts from the different Adhyāyas of जैमिनिन्यायमालाविस्तर, a very important work on पूर्वमीमांसा, composed by his elder brothen, the great Madhavā·xxix ) chārya. The lengthy and learned discussion about Falegrarea in the introduction to laefat1647 and 91917are of Veda with a critical survey of the different doctrines held by the followers of different philosophical schools which our author has made in the introduction to yua cifeat 7762 truly prove the great service into which the Mimānsã doctrines have been pressed for expounding the important views held by the traditionalists about the supreme authoritativenss of the Vedas and the complete usefulness of their intelligent study. THEIR USEFULNESS FOR A MODERN STUDENT OF VEDA, We have repeatedly asserted that the Vedio commentaries written by Sayanācharya are, in spite of their occasional apparent contradictions in the interpretation of certain Vedio passages, the only sule and consistent guide in the understanding and the exegesis of the Mantras of the Vedas. They are valuable not only for an orthodox Vaidika but also for a modern student of this ancient literature of the Hindus, Those who press the sciences of Comparative Plıılology and Comparative Mythology into the service of Vedic exegesis will find in these illuminating Bhāsyas matters which are of especial interest to them Sāyana has, in the course of his commentaries, taken into account the valuable helps rendered rendered by the sciences of Etymology (Nirakta ) and Grammar ( Vyakarana ). Our author has not only utilised the contributions made by Yäska in his Nirukta but has himself proposed suitable meanings of difficult Vedio words in accordance with the rules of Etymology, wbere Yaska is wholly silent. The scieuce of grammar has been, specially in the commentary upon the first Astaka of Ķgveda, fully taken into account in the ·every item | $$ interpretation of the Vedio Mantras where accents play important parts. Sāyaṇācharya has collected of mythological interest associated with the meaning of Vedic hymns which will yield even a modern student of Veda a rich harvest of very useful results. Besides these, Sāyaṇa's commentaries are the only extant Bhāşyas complete in every respect 10 a vast commentorial literature which has gradually grown round the Vedas. In these, Sāyana has utilised even those valuable comments which are perhaps lost for ever or are only partially known to us in these times. Under these circumstances, Sāyaṇı is the only commentator who can supply us with the direct tradi. tional meanings of the Mantras as handed down from generation to generation of the native Vedio interpreters. We firmly believe that a really sympathetic and critical study of Sāyaṇa's Commentaries will be raluable even from the stand-point of a modern student of Vedas engaged in unraveling the hidden mysteries of the Vedic language aud religion, The introductions to these Vedic commentaries we have collected bele amply furnish a student of Veda with all the supremely important doctrines which he must possess before he directly begins the practical study of the Vedic texts. Besides, these will impart the necessary insight into properly appreciating and clearly understanding the genuing spirit in which Sāyanı has written his learned and monumental Bhāsyas, We have firm belief that a precise study of these valuable Introductions will show us not only the traditional mode of the proper interpretation of the Vedas but also the right way in which these most ancient sacred texts should be handled. It is the sheer misunderstanding of the view-point of this entinent Vedic commentator which bas uopecessimily ·ľxxxi called forth the undeserved obloquy heaped upon the sacred bead of the great Sāyana not only by the 80- called foreigo Vedic scholars who, placed as they are, are wholly ignorant of the important traditions and associations which have grown round this most ancient and sacred work in course of many centuries but also by the various Indian disciples of these European Gurus, who, though fortunate enough to be in a position to understand properly the different Vedio traditions, do blindly follow their lead and feed the unfortunate young students placed under their care upon the ill-digested and half-baked theories of these "western Vaidikas. Indeed, the only safe guide which we possoss in these times when even the masters of the historical method' differ from one another 28 regards the obvious meanings and plain interpretations of easy Vedic Mantras is the traditionally uniform and deeply suggestive Bbāsyas of Sāyana. With his scholastic interpretations the great Sāyaṇācharya has been, and indeed will be, the supremely reliable guide to effect first entrance into the manifold mystries of this impregnable fortress of Vedic language and Vedio religion. In fact, every one who enters on the study of Veda owes in an abundant measure a deep debt of gratitude to this great nuthority on the Vedic exegesis. We cannot properly imagine what the condition of Vedic scholarship vould have been tomday without the ecr99197..of our eminent author in which the great Vedic exegesist has not left a single word unexplained, however obscure it may be. It is not that this eminent service dono by Sāyana has not been 1ecognised even by the modern Western scholars who have devoted their time and Labour towards a really critical and in a way intensifę Our 7 ·[ xxxii] study of this most ancient Aryan literature. Thus Prof. Wilson is amply justified (and we believe thoroughly impaitial) when he makes these critical remarks in the introduction to his translation of the first Astaka of Rg-Veda-"He ( Sāyana ) undoubtedly had a knowledge of his text far beyond the pretensions of any European scholar, and must have been in possession, either through his own learning or that of his assistants, of all the interpretations which had been perpetuated by traditional teaching from the early times". We beg to conclude our very humble remarks as to the great intrinsio worth of Sāyana's work as a truly reliable guide in the difficult task of interpretation of Vedic Mantras with the following extract from. Prof Max Muller's preface to his Vedic Äymns ( Part I p.XXX) -Those who recollect the history of Vedic scholarship during the last five and twenty years know best that with all its faults and weaknesses, Sāyana's commentary was & sine qua non for a scholarlike study of the Rg. veda. I do not wonder that others who have more recently entered on that study are inclined to speak disparagingly of the scholastio interpretations of Sāyana. They hardly know how much we all owe to his guidance in effecting our filst entrance into this fortress of Vedio language and Vedic religion, and how much even they, without being aware of it, are indebted to that Indian Eustathius.......... We ought to bear in mind that five and twenty years ago, we could not have made even first steps, we could never at least have gained a firm footing without his leading strings." Hindu University, Bepales. BALADEVA UPADHYAYA 16-3-34, OUL }

·प्रस्तावना
उपक्रमः।
पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनम् ।
अशक्यं चाप्रमेयं च वेदशास्त्रमिति स्थितिः ॥
चातुर्वण्यं त्रयो लोकाश्चत्वारश्वाश्रमाः पृथक् ।
भूतं भव्य भविष्यं च सर्व वेदात् प्रसिध्यति ।
-मनुः ।
खल
-
भयाभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिहेतुकस्य धर्मस्य परमार्थभूतसिद्धान्तीनचयावगतः साधना
भूता जगतामहिकामुष्मिकपरममङ्गलसम्पादनाय भगवता करुणावरुणालयेनाविर्भाव प्रापिता
भगवन्तो वेदा एवाssस्माकं धर्मसर्वस्वामिति केषां शास्त्रज्ञानजुषां विदुषां नावगतम् ।
नैवास्माकं मानवानाम् , अपि तु देवानां पितॄणामपि वेद एव सनातनं चक्षुरिति ।
चतुष्णा वर्णाना, त्रयाणां लोकाना, चतुर्णा आश्रमाणां, भूतस्य भव्यस्य भविध्यतच
सकलस्य वस्तुजातस्य प्रसिद्धिस्थानं भगवती श्रुतिरेवेति मनुवचने का
सचेताः सन्दिग्घे? वेदशास्त्रं विहाय नैवान्यत् किमपि परं साधनं यत् खलु जन्तुन्
परमार्थभूतां मोक्षपदवीमुपदिशति । मनुरपि अमुमेवार्य साधु समर्थयति-
विभर्ति सर्वभूतानि वेदशास्त्रं सनातनम् ।
तस्मादेतत् परं मन्ये यजन्तोरस्य साधनम् ॥
अत एव वेदार्थतत्वज्ञस्य भूयसी प्रशसा शास्त्रेपूपलभ्यते । वेदार्थज्ञानं नाम मानवानां
परम कर्तव्यम् , प्राधान्यतो ब्राह्मणानाम् । अत एवोक्तमाचा-निष्कारणं ब्राह्मणेन
षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च । स्मयते च मानवे धर्मशास्त्रे-
वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन् ।
इहैव लोके तिष्ठन स ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥
सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च ।
सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदहति ।।
।
-1
-

·। प्रस्तावना। अथ विदितमेव विमलधिषणानो विद्वद्धौरेयाणां चतुर्वेदभाष्यरचयितुस्तत्रभवतः श्रीमायणाचार्यस्याभिधानम् । मखिलेऽस्मिन् भारत वर्षे नास्त्येव तादृक् कश्चन वेदशास्त्र. ज्ञानसम्पनो विपश्चित् येन नाधुनापि श्रुतिगोचरीकृत श्रीमतां सायणाचार्याणां नाम । श्रीमता सायणाचार्येण विरचितानि निखिलमपि सरहस्य श्रुत्यर्थजातं प्रदीपा इव प्रकाश यन्ति मज्ञानतमस्काण्डमुन्मूलयन्ति चतुणामपि वेदानां भाष्याणि सतत रज्जयन्ति विपश्चिता चेतासि । साम्प्रतं भगवत्याः श्रुत्या यः कश्चदर्थः प्रतीयते, यत् किमपि रहस्यमस्माक बुद्धिपथमवल्रति, निखिलमाप तत् श्रीसायणाचार्यस्यानुप्रहविलसितमेवेति ध्रुवं मन्या महे । सर्वेषां वेदभाष्याणामारम्भे तत्रभवता प्रन्यकृता उपोद्धातरूपेण वेदस्यपौरु- षेयत्वापौरुषेयत्व-सार्थकत्वानर्थकत्वादिनिवन्धन यहवो वेदज्ञानामवश्य ज्ञातम्या विषया निबद्धा विलसन्ति । तत्र ऋग्वेदमाध्योपद्धात एव यत्र कापि मुदितचरः । यजु- वंदसामवेदाथर्ववेदाना भाष्योपद्धाता न कुत्रापि बहुमूल्यसम्म भाष्यपुस्तकं विहाय पृथइ मुद्रिता इति तेषां सर्वेषामेकत्र पुस्तकरूपेण प्रकाशनं वेदाभ्यासिनामुपकाराय अल्पसाधनानाच विद्यार्थिनामुपयोगाय भृश भविष्यतीति मदीयो नून विश्वास । महान्ता महाधि भाष्यप्र-था न सर्वेषां जिज्ञासूनो सुलभा इति हेतोः श्रुतिविषयनिखिल रहस्यप्रतिपादकानो सर्वेषामेव भाष्योपद्धातानामंकन प्राथमिक प्रकाशने नः परम एष भादर। श्रीसायणाचार्यस्य जीवनवृत्तम् साम्प्रत पेदभाष्यप्रणेतु. श्रीसायणाचार्यस्य जीवनवृत्तान्तमधिकृत्य किमपि संक्षेपेण विचारयामः । दिष्टया भाग्यभाजो वयं यदावश्यक सकलमपि श्रीसायणीयं वृत्त ज्ञातुं विद्यन्तेऽस्माकमुपयोगाय प्रमाणभूनानि बहूनि साधनजातानि । प्रन्थक्वद्भिरेव स्वनिर्मि- तानो प्रन्यानामादौ स्ववंशपरिचय. स्वयमेव प्रदर्शित इति नितरामस्माकं प्रमोदस्थानम् । विजयनगरमहाराजाधिराजाणां वहूनामपि शिलालेख- शासनपत्रेभ्यश्च बहप्य पेक्षितं वृत्तजातमुपलभ्यते श्रीमदाचार्यवर्याणामित्यपरमपि हर्षनिदानमैतिहासिकानाम् । तत्र सायणस्य जनको मायणो नाम जननी च श्रीमतीनाम्नी । गोत्रेण स भार• द्वाजो बभूव । कृष्णयजुर्वेदस्य तैत्तिरीय शाखा बोध्यायनसूत्रंच तस्य स्वीये आस्ताम् । तस्य द्वौ भ्रातरौ वेदशास्त्रसम्पन्नौ बृहस्पतिशुक्रपदृशावभूताम् । तयोायान् माधवाचार्यो विजयनगरसाम्राज्यसस्थापकानां महाराजाधिराज श्रीहरिहराणामासीत् मन्त्रिमूर्धन्यो

·३
प्रेस्तावनी
विधिदपश्चिमश्च । कनीयान् श्रीभोगनाथश्चाभवत् संगमनरपतेः नर्मसचिवः कम.
नीयकाव्यकलाकुशलः कवयिता च । एतत् सर्व वृत्तानजातं सायणीयप्रन्धाशानामधी.
लिखितानामलोचनया स्फुटं भविष्यति।
अलारसुधानिभौ-
महेन्द्रवन्माननीयो मन्त्री मायणसायणः ।
मण्डलेषु कृतचारमण्डलः सायणो जयति मायणात्मजः।
मन्त्रीमायणसायणलिजगतीमान्यापदानोदयः ।
इति श्रीमत् पूर्व-पश्चिम-दक्षिणोत्तर-समुद्राधिपतिचुकरायप्रथमदेशिकमाधवा
चार्यानुजन्मनः श्रीमत्संगमराजसकलराज्यधुरन्धरस्य सकलविद्यानिधानभूतस्य
भोगनाथामजन्मनः श्रीमरसायणाचार्यस्य कृतावलङ्कारसुधानिधौ ।
सुभाषितसुधानिधी-
भरद्वाजान्वयभुजा तेन सायणमन्त्रिणा।
व्यरच्यत विशिष्टार्थः सुभाषितसुधानिधिः ॥
इति पूर्वपश्चिमसमुदाधीश्वरारिरायविभाल श्रीकम्पराजमहाप्रधान-भरद्वाज
पामौकिक-मायणरत्नाकरसुधाकर-माधवकल्पतरुसहोदर-श्रीसायणार्यविरचिते .
सुभाषितसुधानिधौ।
"प्रायश्चित्तसुधानिधी-
तस्य (सङ्गमस्य) मन्त्रिशिरोरत्नमस्ति मायणसायणः॥
तेन मायणपुत्रेण सायणेन मनीषिणा ।
प्रन्थः कर्मविपाकाख्यः क्रियते करुणावता॥
श्रीमाधवभोगनाथसहोदरस्य मायणनन्दनस्य सायणाचार्यस्य कृती प्रायश्चित.
सुधानिधी ॥
यशतन्त्रसुधानिधी-
तस्या (संगमस्या) भूदन्वयगुरुस्तत्त्वसिद्धान्तदर्शकः ।
सर्वज्ञः सायणाचार्यों मायणायंतनूद्भवः ॥
उपेन्द्रस्येव यस्यासीदिन्द्रः सुमनसां प्रियः।
महाकतनामाहर्ता माधवार्यः सहोदरः ॥

·प्रस्तावना अधीताः सकला वेदास्ते च दृष्टार्थगौरवाः । तत्प्रणीतेन तद्भाष्यप्रदीपेन प्रथीयसा॥ माधवीयधातुवृत्ती- अस्ति श्रीसगममापः पृथ्वीतलपुरन्दरः । तस्य मन्त्रिशिरोरत्नमस्ति मायणसायणः ॥ तेन मायणपुत्रेण सायणेन मनीपिणा । आख्यया माधवीयेयं धातुवृत्तिविरच्यते ॥ माधवाचार्यः बभूव माधवाचार्यः सायणाचार्यस्य ज्यायान् भ्राता। निखिलेषु पारमार्थिकेषु व्यावहारिकेषु च विषयेषु अस्य शेमुषो नितान्तं सप्रसराऽऽसीदिति प्राचीनतिहासजुषां केषा विदुषां नावगतम् । अयं खलु चतुर्दशशतके दक्षिगभारते विजयनगरसाम्राज्यप्रतिष्ठात. श्रीमन्महाराज हरिहरस्य आध्यात्मिकगुरुनीतितत्वव्याख्याता निपुणो मन्त्रिवरोऽप्य. भवत् । माधवाचार्यस्योपदेशानामेवद परिणतं फलं यत् विनाशमुपेयुषि वारङ्गलमहीपतिकुले, प्रमलयवनाक्रमणैः खिलीकृते निखिले दक्षिणभारतीयप्रजावर्ग, महाराजहरिहरेण गोमाह्मणाना हिताय, आर्यसभ्यतायाः समुदयाय, स्वातन्त्र्यलक्ष्म्या अभ्युदयाय च, नवीनमेव विजय. नगरेति नाम्ना भारततिहासे प्रख्यातं सामाज्यं प्रतिष्ठापितम् । पूर्वोत्तरमीमांसयोः विस्ता. राय धर्मशास्त्रस्य च प्रचुरप्रचाराय बहून् प्रन्थान् प्रणिनाय श्रीमन्माधवाचार्यः । तेषु च मुख्यतमा विलसन्ति अधोनिर्दिष्टा पन्थाः-(१)पराशरस्मृतिव्याख्या (पराशर माधव. )(२) व्यवहारमाधव (३)कालमाधवः, (४)जीवन्मुक्तिविवेका, (६)जमिनीयान्यायमालाविस्तरः, (६)शङ्करदिग्विजयः । विजयनगराधीशस्य सभामन्य एवं कश्चन माधवाचार्यात मिन. अमात्यमाधव आसादिति श्रूयते य खलु चावुण्डभहस्य सूनुः काशीविलास क्रियाशतिनाम्ना शेवाचार्यस्य शिष्य. महाराजप्रथम धुक्कस्य द्वितीयहरिहरस्य च व्यवहारप्रवीणो मन्त्री वनवासीगोवाप्रदेशयोः तुरुष्का- समुद्धर्ता युद्धविद्यावरिष्ठ. शासकच बभूव । सं स्वयमेव शिलालेखेषु केचित् स्वविजयप्रशास्तिमुद्घोषयति । आशान्तविश्रान्तयशाः स मन्त्री दिशो जिगीषुर्महता चलेन । गोवाभियां कोङ्कणराजधानीमन्येन मन्येऽरुणदर्णवेन ॥

·प्रस्तावना प्रतिष्ठितांस्तत्र तुरुष्कसङ्घानुत्पोट्य दोष्णा भुवनैकवीरः। उन्मूलितानामकरोत् प्रतिष्ठां श्रीसप्तनाथादिसुधाभुजां यः ॥ X x x x गोत्रे योऽशिरसा प्रचण्डतपसश्च चावुण्डपृथ्वीसुर- प्रष्ठादुद्भवमेत्य नोतिसरणौ दत्तां धियं धैषणीम् । सूरिः सन्नपि सर्वदानवमनःप्रहाददानोचितां यद् भूयः कवितां व्यनक्ति तनुते नो कस्य तेनाद्भुतम् । अनेन उपनिषन्मार्गप्रवर्तकाचार्येण महामन्त्रीश्वरेण श्रीमता माधवेन स्कन्दपुराणान्तर्गत. सूतसंहिताया तात्पर्यदीपिकाभिधाना व्याख्यापि व्यरचीति आनन्दाश्रमसंस्कृत प्रन्थावल्या प्रकाशितस्य तदनन्थस्य पुष्पिकातो (१)ध्रुवं प्रतीयते । अय खलु भुनिकवीरों माधवामात्यो माधवाचार्यादभिन्न एवेति पण्डितानां प्रायोवादः । वस्तुतस्तु केवलं नाम- साम्यं भजन्तौ मिनावेवोमी विद्वद्वरेण्याविति सिद्धान्तः । गृहस्थाश्रयं विहाय सन्यासंधर्मदीक्षितो माधवाचार्य एव विद्यारण्येति नामालभत । मतः माधवाचार्यो विद्यारण्यश्चाभिलावेवेति प्राचीनानां पण्डितानो सम्प्रदायः । केचिन्न- नीनास्तु विषयेऽस्मिन् सन्दहदोलाधिरूढा एव दृश्यन्ते, परन्तु प्रमाणाभावात् न तेषां वाचोयुक्ति सहदयहृदयमाकर्षति । विद्यारण्येन वेदान्तसिद्धान्ततत्वप्रकाशिका पञ्चदशी विरचितंति प्रसिद्धमेव । सायणेन अलबारसुधानिधी निवद्धा माधवाचार्यस्य प्रशस्तिरिय नूनं प्रशस्ता तथ्यसम्पति अस्माक विश्वास.- अनन्तभोगसंसक्तो द्विजपुगवसेवितः । सचिवः सर्वलोकानां त्राता जयति माधवः ।। सर्वदर्शनसनहस्य रचयिता माधवोऽस्मान्माधवाचार्यात् भिन एवेति सप्रमाणे निरूपयन्ति आर नरसिंहाचार्यमहोदया. (०)। (१) श्रीमत्काशीविरासात्यक्रियाशीशसेविना। श्रीमत् त्र्यम्बकपादाम्जसेवानिष्णातचेतसा॥ वेदशासप्रतिष्ठात्रा श्रीमन्माधवमन्त्रिणा। तात्पर्यदोपिका सूतसहिमाया विधीयते ।। (२) इंडियन पेन्टिवेरोति मल्यासतमस्य पत्रस्य १९१६ वर्षे, २० तमे पृष्ठ।

·tar
प्रस्तावनां।
भोगनाथ:
श्री सायणाचार्यस्यानुजो भोगनाथोऽभवत् । स खलु बित्रगुण्टशासनपत्रस्थप्रशस्तैः
रचयिताऽऽसीत् । तस्मिन् भोगनाथः आत्मानं सामनरपतेमसचिवत्वेन ध्यपदिशति ।
सायणाचार्यविरचितालङ्कारसुधानिधेः परिशीलनं भोगनाथस्य साम (द्वितीय)
भूपतेव नितान्त स्निग्ध परिचयं प्रमाणीकरोति । तथा च तत्रत्यौ श्लोकाविमौ निदर्शनम् •
अन्योन्यप्रणयापराधनिभृतव्यापारदीनात्मनोः
देवीसगमयो. पराङ्मुखतयाप्येकासने तस्थुषोः ।
मध्ये सायणमन्त्रिणा न भणितं श्रीभोगनाथेन वा
नोक्तं नर्मसखीजनेन च तदप्यन्योन्यमुदीक्षितम् ॥
भूभृतः सगमेन्द्रस्य भोगनाथस्य वा कवेः ।
वारणां वारणो वाथ द्वारि प्रविशतां हि ये ॥
प्रशस्तिलेखकस्य भागनाथस्यासीदलौकिकी प्रतिभा असाधारणं च नैपुण्यं कवि
धर्मणि इति तु निपुणं वक्तुं शक्नुमः । परन्तु तद्विरचितसरसकाव्यानामलाभोऽस्माकं
नितरी परिखेदस्थानमासीत् । अधुना सायणीयालङ्कारसुधानिधौ बहूनाम् तत्काभ्यप्रन्धाना
मुले खात् दिव्या वर्धतेऽय महकविभौगनाथः । सुधानिधौ भोगनाधीयप्रतिभालासिनः
सम्येतेऽधोनिर्दिष्टा प्रन्या. समुद्दिष्टाः । ते तु यथा-(१)रामोल्लासा,(२)त्रिपुर
विजयम् , (३)उदाहरणमाला, (३)महागणपतिस्तवः, (५)हारमारी,
(6)गौरीनाथाष्टकम् । उदाहतपद्यानामालोचनया ध्रुवं प्रतीयते यत्-भोगनाथः प्रतिभा
सम्मन्नः कवयिता बभूव । तथा बभूव च माधवाचार्यसायणाचार्ययोः सर्वथानुरूपो भ्राता ।
कतिपये तस्य सरसाः श्लोकाः सहृदयहृदयोलासाय अत्र समुद्धि यन्ते-
ईपन्मएकुरङ्गनाभितिलकैरिधाम्वुधर्मोदयै-
व्यक्तीभूतरदक्षतव्यतिकराकीर्णचूर्णालकैः ।
शाम्यत्कुण्डलताण्डवैः शशिमुखीवक्त्रैस्तदा वीडितै-
रम्भोविनमदर्पणैनिजगदे सम्भोगलीलश्रमः ॥
-झारमार्याम्।
उपर्यधोरचितमयश्च राजतं तयोर्द्धयोः कनकमयं च मध्यतः ।
पुरत्रयं दहनविधेः पुरोऽप्यगात् सधूमतां सदहनतां सभस्मताम् ॥
-त्रिपुरविजये।

·प्रस्तावना। ७ 1 - कष्टाय प्रसवाय शास्त्रपदवीशिष्टाय काहानल- प्लुष्टाय प्रथमानमत्सरगुणाविष्टाय दुष्टात्मने । रुष्टाय प्रतिषिद्धकार्यघटनातुष्टाय सृष्टागसे गौरीनाथ ! गुणाधिनाथ जनक ! प्रोणातु मां भवान् ॥ -गौरीनाथाष्टके। उपलभ्यते यन्यदावश्यक कौटुम्विकं सायणीयं वृत्तं तदचितालझारसुधानिधिस्योदा- हृतात् पयजातात् । ज्ञायतेऽयोनिर्दिष्टात् पद्यात् यत् सायणाचार्यस्य त्रयः सुनवोऽभवन् कम्पणो मायणः सिमणश्च । तेषु अकलयत् कम्पणः सहोतकलानु कामाप कमनीयाँ कुशलताम् । अभवत् मायणःकाव्यकलावीथोपथिको गयपद्यरचनाचणश्चतुरः कवयिता। अलभत च सिङ्गणः कमजटाचर्याचर्चितवेदाभ्यासेषु कामपि विस्मयनीय च तुरीम् । त्रयोऽप्यते सायणाचार्यस्य सुताः बभूवुः स्वस्वशास्त्रेषु प्रकृष्टपाण्डित्यमण्डिता विपश्चिदपश्चिमा। तथा च श्लोकः- तत् संन्यजय कम्पण ! व्यसनिनः सङ्गीतशास्त्रे तव प्रौढिं मायण गद्यपद्यरचनापाण्डित्यमुन्मुद्रय । शिक्षा दर्शय शिक्षण ! क्रमजटाचर्चासु वेदेविति स्वान् पुत्रानुपलालयन् गृहगतः सम्मोदते सायणः ॥ -~-अलझारसुधानिधौ। सायणस्य गुरवः सायणाचार्येण तद्भातृभ्यां च विरचितानां प्रन्याना परिशीलनतो ज्ञायते यत् तेषां त्रयो गुरवोऽभूवन् । प्रथमो विद्यातीर्थ, द्वितीयो भारतीतीय, तृतीयः श्रीकण्ठः। एतेषु विद्यातीर्थो महान् तपःसम्पत्तिमम्पनो यतिराज. रुद्रश्नमाष्यस्य प्रणेता परमात्मतीर्थानां शिष्यश्च बभूव । विद्यावैभवप्रभावेण विद्यातीर्थ महेश्वरस्यावतारत्वेन वर्णयति सायणाचार्यः सर्वेषा घेदभाप्याणामुपक्रमे- यस्य निश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ।। विद्यातीर्थस्यैव शारीपीठे मूर्ति विद्याशहरति नाना माधवाचार्यों निरमापयत् । अनुभूतिप्रकाशस्थोऽयं श्लोकः स्फुट प्रकाशयति यत् विद्यातीर्थो माधवाचार्यस्य मुख्यो गुरुरासीदिति।

·प्रस्तावना अन्तः प्रविष्टः शास्तेति योऽन्तर्यामिश्रुतीरितः । सोऽस्मान् मुख्यगुरुः पातु विद्यातीर्थमहेश्वरः । भारतीतीर्थः Zझेरीपीठस्थो गुरुरासीत। एतस्य नाम माधवाचार्येण पराशरस्मृति. व्याख्यायो जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे च बहुश. सादरमुल्लिखितं दृश्यते । काश्चीस्थ- शासनपत्रे सायण. श्रीकण्ठाचार्यमात्मनो गुरुं निर्दिशति ।माधवाचार्यस्य भोगनाथस्य च प्रयेषु श्रीकण्ठनाथ गुरुरूपतामादधानो बहुषु स्थलेषु नाम्ना समुद्दिष्टो विलसतितरामिति न परोक्षं तद्प्रन्यवेवचनशीलानां विवेचकानाम् । भोगनाथ. श्रीकण्ठं स्वमहागणपतिस्तो सम्यग् स्तौति- मन्दारश्च तरुः परेऽपि तरवो मेरुश्च शैलः परहे प्याः शैलाः कमलागृहस्थशयनं चाब्धिः परेऽप्यन्धयः। श्रीकण्ठश्च गुरुः परोपि गुरवो लोकत्रयेऽप्यद्भुतं भकाधीनभवांश्च दैवतमहो सर्वेऽप्यमी देवताः ॥ आश्रयदातारः - सायणोऽभजत चतुण्णां विजयनगराधीशानां साम्राज्येऽतिगौरवसम्पन्न महामन्त्रि पदम् । तेषु प्रथम. बुक्क महीपतिरासीत् । स खल्लु विजयनगरस्य प्रथमाधिपतेः महा- राजाधिराजश्रीहरिहरस्य भ्राताऽभवत् । अयमेव वेदार्थप्रकाशनाय मन्त्रिारं मावा चार्यमादेशत् । अस्यैवादेशं ज्येष्टभ्रातृमुखनाऽऽदाय वेदमाध्याणां प्रणयने प्रत्तोऽभवत श्रीमत्सायणाचार्यः । वेदभाव्येषु सायण' आत्मान बुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धर इति बहुधा वर्णयति । पायणेन वुक्कभूपतेरनुजस्य कम्पराजस्य (कम्पणस्य ) महाप्रधान पदमाधिकृतमासीदिति सुभाषितसुधानिध्यादिप्रन्थानामालोचनया प्रतीयते । कम्पणभूपति. रेष जीवत्येव ज्यायसि बुकणनस्पती आत्मनो बाहुबलेन नेल्लोर-कुडाप्पादिस्यले स्वतन्त्र राज्यमेक स्त्रीयमस्थापयदिति आमनन्ति भारतीयेतिहासविदः । दिव गतेऽस्मिन् नरपती तत्सुतस्य सङ्गमनरेन्द्रस्य प्रधानामात्यपद स्वीचकार सायण । साम (द्वितीय)- नरे-द्रोऽयं बाल्यकालादेव सायणाचार्यस्य शिष्यो बभूव । सायणेन वह षु विद्यासु कल सु च पाठितोऽय सङ्गमभूपतिरगच्छत किमपि पाटवं शासनकर्मणि। अधोलिखितैः श्लोक रैतिहासिक तथ्यमिद स्फुटमनुमातुं शक्यते विवेचक् वुद्धिभिर्विद्वद्भिः-- ·प्रस्तावना सत्यं महीं भवति शासति सायणायें सम्प्राप्तभोगसुखिना सकलाश्च लोकाः ॥ x x A सम्यक् शिक्षा सचिवगमिता शैशवे सायणार्य! मौदि गाढां प्रकटयति ते सगमेन्द्र प्रयोगे ॥ अन्यच्च सायण. समुपागते स्वीय वार्धक्य हरिहर (द्वितीय ) महाराजाधिराजस्य साम्राज्यधुरमवहत् इति तमन्येभ्यः स्फुटमवभासते। अथर्वसंहिताभाष्ये सायणार्य भारमान श्रीमहाजाधिराजराजपरमेश्वर-श्रीवीरहरिहरमहाराजस्य साम्राज्यधुरम्धरवेन वर्णयति । आसीदेष हरिहर-महाराजा वुक्कमहीपतेः सूनुः । हरिहरनरपतिरय परा. कमशाली धर्मपथपथिकः प्रजारानतत्परो वेदार्थरसिकश्चाभवत् । सायण एनमथर्व संहिताभाष्योपाद्धाते प्रशस्त स्ताति- विजितारातिवातो वीरश्रीहरिहरक्षमाधीशः। धर्मब्रह्माध्वन्यः कलिं स्वचरितेन कृतयुगं कुरुते ॥५॥ साधयित्वा महीं सर्वा श्रीमान् हरिहरेश्वरः। भुङ्क्ते बहुविधान् भोगानसक्तो रामवत् सुधीः ॥ ६ ॥ विजयी हरिहरभूपः समुद्वहन् सकलभूभारम् । षोडश महान्ति दानान्यनिशं सर्वस्य तुष्टये कुर्वन् ॥७॥ एतेषामेव चुक्क (प्रथम)-कस्पराज-सङ्गमराज (द्वितीय)-हरिहर (द्वितीय) भूपतीनां विजयनगराधीश्वराणां साम्राज्यधुः श्रीमता सायणायेंन निपुणमूढेति सप्रमाणं गदितु पार्यतेऽस्माभिः । आविर्भावकालः . १ एतेषु निर्दिष्टेषु भूपतिषु चुक्कराजः (प्रयम) वि००१४०१ वर्षादारभ्य१४३६ वर्ष ( १३४४ ईशवीयवर्षादारभ्य १३७९ वर्ष ) यावत् विजयनगरासिंहासनमलचकार । तत्स्नुहरिहर-महाराजश्व स्वपितार्नेधनानन्तर साम्राज्यश्रियमलमत । अशिषच १४३६ वै० (१३७९६०) वर्षादारभ्य १४५६ वि०(१३९९ई०) वर्षपर्यन्तं विंशति वर्षाणि यावत् । १३९१ वि० (१३३५ ई.) वर्षे विजयनगरस्य स्थापना माधवाचार्य: स्यादेशमनुसृत्य श्रीमता हरिहर (प्रथम ) महाराजेन विहितेति वदन्ति इतिहासविदः । २ ·१० प्रस्तावना। अतः बुक्कहरिहरयोः प्रधानामात्यस्य श्रीमत्सायणस्य आविर्भावकालः पचदशशतकस्य प्रथमार्दै समभवदिति नास्त्यत्र निर्विवादे विषये सन्देहस्य कणिकापि काऽपि । १४४४ वैक्रम संवत्सरे (१३८७ ईशवीये) सायणार्यो दिवं जगामेति कापि जनश्रुतिरपि श्रूयते । चरित्रम् U सायणाचार्यस्य चरित्रमुहिश्य स्तोकमपि वर्णन साम्प्रतं साम्प्रत भाति । तच्चरित्र पर्यालोचन कस्य नास्ति विस्मयकरम् । कसा सततशानाभ्यासजनिता ज्ञानपरिपाकसहजा वैदिकतत्वमीमांसा, क च सा लौकिकव्यवहारनिरीक्षणसमुत्पमा राज्यकार्यभारक्षमा राजनीतिनिपुणता। उभयोरस्मिन् विद्वजने सामानाधिकरण्यं साक्षात्कृत्य न कस्य मानसं विस्मयोल्लासवहुला वृत्तिमातनुते । व्यवहारपरमार्थयोरेकायलाभो नाम नून दुर्लभ इव दृश्यते जगति । परन्तु सायणायें यादशी परमार्थविषये जागरूकता नेत्रगोचरी मियते, तादृश्येय लौकिकव्यवहारेऽपि चेतश्चमत्कारिणी चतुरता चक्षुर्विषयोक्रियते । वेद माध्यप्रणेतु. सायणाचार्यस्य ज्ञानगरिमा नून सहजः, परन्तु विपुलवाजिगजसङ्घले समराणेऽपि अरातिमातविजयस्तस्य कस्य विस्मयावहो नास्ति । प्रथमं सायणो विजयनगरसाम्राज्यस्य पूर्वविभागस्थे साम्प्रतं नल्लोरेतिनाना ख्याते प्रदेशे शासन कुर्वतो महाराजहरिहरानुजस्य कम्पमहीपतेरमात्यपदमलमकार्षीत् । दिव गते तस्मिन् राजाने तत्सनुः सङ्गमभूपालो बालतयाऽनधिगतशास्त्रतया च राज्यकार्यो द्वहने नितरामक्षमो बभूव । अतः सायणाचार्य एव सझमभूपालस्य कृते निखिल राज्य भार बोटु स्वीचकार । अध्यापयामास च पितृविहानं सामनरेन्द्र राज त्याग्रुप- योगिनीः सकला विद्याः। विततमपि राज्य सायण सम्यक्तया भशात । समराङ्गणेऽपि स्वबाहुबलपराक्रमं वैरिणां शिरश्छेदेन प्रकटीचकार । प्रान्तस्थान् देशांश्च बहून् जिगाय। चम्पनामानं चोलराजं विजित्य दिक्षु स्वीयां शुभ्रां कीति विस्तारयामास । 'गरुड. नगरा'मिधानं नगरं सामनरेन्द्रेण साकमाक्रम्य तन्नगराधिपं जित्वा स्वपादानतमूर्धान व्यदधात् सायणाचार्य इत्यपि शिलालेखस्थप्रशस्तेरवगम्यते । सर्वमेतत् वृत्तान्तजात 'अलहारसुधानिधि निरीक्षकाणां विदुषां सय एव स्फुरिष्यतीति मत्वा केचनाऽऽवश्यका स्तनत्याः श्लोका प्रमाणतयाऽत्र समृद्धियन्ते-- ·प्रस्तावमा ११ जगधीरस्य जागति कृपाणा सायणप्रभोः । किमित्येते वृथाटोपा गर्जन्ति परिपन्थिनः ॥ x । अमुं शमितशात्रवस्थिरभुजावलेपोदयं समीच्य युधि सायणं समधिको भवेविस्मयः। नखाग्रहतवैरिणो नरहरेहरस्याथवा नवाम्बुजदलोलसन्नयनमात्रदग्धविषः ॥ x x x -- समरे सपत्नलैन्यं लायण ! तव विम्वितं वहन् खगः । क्रीडति कैटभरिपुरिव विभ्रत् क्रोडे जगत्त्रयं जलधौ । x x x H विश्या देटिफभावसंभृतमहासम्पविशेपोवयं जित्वा चम्पनरेन्द्रमूर्जितयशाः प्रत्यागतः सायणः । सायणाचार्यविहितसुशासनसम्भूतस्य सार्वत्रिकस्य पैमवस्य निदर्शकोऽयं लोकों नेप गिरीयो पिजन.- सत्यं महीं भवति शासति सायणायें राम्प्राप्तभोगसुखिनः सकलाच लोका। भय राज्यमारगहनामे सजगभूमिपती राज्यधुरं निपुणमारोप्य सायणी ज्यायसी नाना माषयाचार्येण सह धुक्कनरेन्द्रराय गनिनपदमधिकृतवान् । अनन्तरं सत्रोत्सा. हुनः समुत्साहिलो हाना भाध्यायरीरचा । घुक्काय निधनानन्तरं तस्सुनोः हरिहर गनारामस्यापि कानिचित समा गमारापदवीपमजा । हरिहरनिदेशं प्राण अथर्ववेद- मातरमाणादीनाय व्याख्यानानि नियमन्ध । रामास्यका एष १४४४ पै० (१३८७ . शिना) घ सायणायः संगरणीयममा संजातः । अन्या प्राय बहन प्रस्थान स्वगमास । तेषा बोर्षग्यशन माध्याणि गजन्ते। भन्येऽपि प्रसिये युकारा. सन्तीनि सशोगना प्रतरते। མོ ན ༦ ཏཅདjni jཡོད་ ·। । (२) इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरहरिहरमहाराजसमलताम्राज्यधुरन्धरस्य वैदिकमार्गस्थापना प्रस्तावना। (१) सुभाषितसुधानिधिः-नीतिवाक्यामृतानां सरसः सञ्चयः । कम्प. महीपते राज्यकाले सायणेन विरचितोऽय ग्रन्थस्तद्वन्थेषु विरचनक्रमेण प्राथम्यं भजते । (२) प्रायश्चित्तसुधानिधिः-कर्मविपाकापरनामधेयोऽय प्रायश्चित्तप्रतिपादन परो प्रन्यो धर्मशात्राभ्यासिना भृशमुपकारमावहतीत्यस्माकं विश्वासः । ३) अलङ्कारसुधानिधिः-विचित्र एवं काव्यालङ्कारप्रतिपादनपरोऽयं सायणनिर्मितो प्रन्यः । दुर्भाग्यतया कृ.नो ग्रन्थो नायापि कुत्रचित् समुपलभ्यते । अस्मिन् दश उन्मेषा विलसन्तीति श्रूयते । आर नरसिंहाचार्यमहोदयस्य सविधे उन्मेषत्रया. स्मक एवापूर्णी अन्थो वर्तते । अत्रत्यानि सर्वाण्युदाहरणान्यलकाराणां सायर्णाचार्यस्य जीवनवृत्तमवलम्वन्ते इति इतिहासज्ञानां परमं प्रमोदास्पदम् । वह्वलकारप्रन्थेषु कवेरा श्रयदातुरेव जीवनवृत्तानुबन्धीनि श्लोकजातानि दृष्टान्तत्वेन समुपन्यस्तान्युपलभ्यन्ते । अत्र तु कवरेवेति भूयान् विशेष. (४) धातुवृत्तिः-पाणिनीयमतमनुसय विरचितो धातुविषयकोऽतिप्रामाणि कोऽयं प्रन्यः सर्वत्र विद्वत्समाजे जागति । लोके इय 'माधवीया धातुवृत्ति' इति नान्ना विख्याता वर्तते, परन्तु सायणाचार्य एवास्या रचयिता न माधवाचार्य इति प्रन्यस्यो. पक्रो रटमेव(१)। त्रयोऽप्येते प्रन्थाः कम्पराजसुनोः सङ्कमनरेन्द्रस्य राज्यकाले विर' चिता बभूवुरिति तत्तद्वन्यपुष्पिकाभ्यो ध्रुवमवगम्यते । (५) पुरुषार्थसुधानिधिः-पुरुषार्थोपयोगिनां पुराणस्थानां व्यासवाश्यानी सुललितोऽय सङ्घहो चुक्कमहीपतेनिर्देशमनुसृत्य सायणार्येण निर्मितः । (६) वेदभाष्याणि-एतेषां विस्तरेण वर्णनमो भविष्यति । (५) आयुर्वेदसुधानिधिः-आयुर्वेदसिद्धान्तनिदर्शनपरो प्रन्थ एषोऽलङ्कार- सुधानिधावपि नाम्ना निर्दिष्टो वर्तते । (८) यज्ञतन्त्रसुधानिधिः-यागानुष्ठानविधिरस्य प्रन्थस्य विषयः । एष सायणाचार्यस्य रचनामु चरमो अन्य इति अनुमीयते । अस्य रचना हरिहर (द्वितीय) महाराजाधिराजस्य शासनसमये सजातेति तत्पुष्पिकातो विद्वद्भिरुनेयम्(२)। (१) तेन मायणपुत्रेण सायणेन मनीषिणा भाख्यया माधवीयेय धातुवृत्तिविरच्यते ॥ बार्यस्य सायणाचार्यस्य कुतो यइतन्त्रधानिधी।

·प्रस्तावना २३ । " - सायणनिर्मितानां बहूनां प्रधानां पुष्पिकासु प्रन्थाभिधानेभ्यः प्राक् 'माधवीयेति पदं समुपन्यस्त समुपलभ्यते। तथा च सायणरचिता धातुवृत्तिः माधवीयेत्याख्यया तापुस्तकेऽपि व्याहता लोकेऽपि, सर्वत्र विख्याता च दृश्यते । वेदार्थप्रकाशामिधान मृग्वेद संहितामाध्यमपि माधवीयेति नाना व्यपदिष्टमुपलभ्यते प्रत्यध्यायं पुष्पिकायाम(१)। को म खछु हेतुरस्य स्यात्। सायणेन विरचितानां प्रन्थानामाधवीयेति समाख्यया सर्वत्र प्रवारे 'कि प्रन्थकारामिमतं समुचितं कारणं भवेत? माधयेनैव विरचिता इमे प्रन्थाः इति केचित् । माधवसायणाभ्यामुभाभ्यामपि विरचिता इत्यन्ये । परन्तु अनुपपत्तिहेतोनालि कस्मि. मपि मते बद्धमूलाssस्थाऽस्माकम् । तदा किमत्र उपपलं कारणं भविष्यति ? वस्तुत. स्तु सायणाचार्य एवैषां कर्ता इत्यत्र नास्ति कोऽपि सन्देहलेशस्ततद्वन्यस्यारम्भावसान. परीक्षकाणां विदुषाम् । माधवेन प्रोत्साहित एव सायणो अन्थानिमान मरिचत् ।वुक्क. महीपतिना माधवाचार्य एव चेदभाष्याणामन्येषां च प्रन्याना निर्मिती प्रार्थित आसीत् परन्तु माषपो नैव सत्मार्थनामुररीचकार । वेदभाष्यरचनायै प्रार्थितो माधवः राजान प्रत्यभाषत-कृतिनामायो ममानुजः सायाणाचार्यों निखिलं शास्त्राणो वेत्ति, सर्व जानाति । अतस्तमेव वेदाना व्याख्यातृत्वे नियोजयतु भवान् । माधवेनैवं प्रत्युको महीपतिः सायणाचार्य वेदानों व्याख्याने नियुक्तवान् । अतो प्रन्यानाममीषा रचनायो मानव एव परमो हेतुः, वस्य प्रोत्साहनैव आयं कारणम् । अतस्तदुपकारभाराकान्तहदयो यदीमान् प्रन्यान् माधवीयेति नाना व्यपदिदेश सायणाचार्यः, तर्हि नितान्तमौचित्यमेव साक्षात्कुर्मः । न काचन औचित्यहानिरस्मिन् विषये ऽस्मारु मतेन परिपतति । अतः सायणेन विरचितानामपि पुस्तकानां माधवीयेति व्यपदेशो नितरी समुचित एवेति पश्यामः । तदत्र प्रमाणतया केचन अन्धस्या एव लोकाः समुपन्यस्यन्ते। पुरुषार्थसुधानिधी- तं सर्व विद्यानिलयं तत्त्वविद् बुक्कभूपतिः। सत्कथाकौतुकी हदिपृच्छत् राजशेखरम् ।। श्रुतानि त्वन्मुखादेव शास्त्राणि विविधानि च । पुराणोपपुराणानि भारतं च महामते ॥ 1 H (१)खि धीमहाजाधिराजपरमेपर-पैदिकमार्गप्रवर श्रीवीवपामामाश्यधुल्यरण सायणा. पापण विचित मापवीय थेदाप्रकाशे भातदिखामाध्ये प्रथमाने प्रथमोऽध्यायः॥

·प्ररत्वना।
लाण्येतानि विजेन्द्र गहनान्यल्पमेधसाम् ।
तस्मादाख्यानरूपाणि सुखोपायानि सुव्रत ।
पुरुषार्थोपयोगीनि व्यालवाक्यानि मे वद ॥
तस्य तवचनं भुत्वा युक्तार्थ बुक्कभूपतेः।
प्रशस्य तं मुदा युक्तो माधवः प्रत्यभाषत ॥
अयं हि कृतिनामाघ. सायणाचार्यो समानुजः।
पुराणोपपुराणेषु पुरुषार्थोपयोगिनीः ।
उपदिशा मया राजन् कथास्ते कथयिष्यति ॥
इति प्रसाध राजानं सायणार्यमुदैक्षत ॥
सायणार्योऽग्रजेनोक्ता प्राह बुक्कमहीपतिम् ।
साधु साधु महामान ! वुद्धिस्ते धर्मदर्शिनी ॥
घदामि व्यासवाक्यानि लोकानां हितकाम्यया ।
तेत्तिरीयसंहिताभाष्ये-
तत्कटाक्षेण तद्रपं दधत् बुक्महीपतिः।
मादिशन्माधवाचार्य वेदार्थस्य प्रकाशने ॥
स प्राह नृपति राजन् सायणार्यो समानुजः।
सर्व वेत्त्येष वेदानां व्याख्यातृत्वे नियुज्यताम् ॥
इत्युक्तो माधवार्येण वीरखुक्कमहीपतिः ।
अन्वशात् सायणाचार्य वेदार्थस्य प्रकाशने ॥
ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसंग्रहात् ।
रुपालुः सायमाचार्यो वेदार्थ वक्तुमुद्यतः ॥
वेदभाष्याणां पौर्वापर्यपरीक्षणम्
पारणनिर्मितानां हितापचकभाष्याणां पोवापर्य साम्प्रतं परीभयांमः | सायणः
कृष्णयजीदीयतैत्तिरीयसंहिताध्यायी बामणो बभूव । अतः स्वीयवादतिपरिचितस्वाच्च
तैत्तिरीयसहिनामा प्रथम व्याख्यान युज्यत एव । भन्योऽपि इतरत्र विलयति । अभ्य.
हितत्वेऽपि ऋग्वेदस्य 'मास्य मात्रा घिमिमीत उ त्व' इति मन्त्रण, 'यजुर्यजते.' इति
यारककृतनिर्वचनेन च सध्वयुवेदस्य यागनिष्पादकत्व द्यो.यते । "एवं सति मध्ययुः

·६६ . " संबन्धिान गनुदे निष्प यक्षशरीरमुपगोष्य पदपेक्षिती स्तोत्रशलपी अथवा इतरण पेदायेन पूर्यते इत्युपजीव्यस्य यजुर्वेदस्य प्रथमतो व्याख्यान युच"(6)। यजुर्वेदोऽपि FASणशुममेदन द्विषिधम् । तत्र कृष्णयजुर्वेदस्य यहोयपि शासास तैत्तिरीयैव शाखा सोया मन्धकतरभूत् । अतः स्वकीयत्वेन तस्याः प्रथमतो विरचितं सायणेन व्याख्यान. मिति हेतोस्तैत्तिरीयसंहितामाण्यायव भूमिका प्रथमोऽस्माभिधेऽस्मिन् निवज्ञा। मस्या अनन्तरं ऋग्वेदस्य व्याख्यान विहित अन्धकी । यजुर्वेदमा यात सम्भाव्यस्याऽनन्तयं स्वयमेव सायणो निगदति-- माध्वर्यवस्य यशेषु प्राधान्याद् व्याकृतः पुरा। यजुर्वेदोऽथ हौत्रार्थमृग्वेदी व्याकरिष्यते ।। यजुर्वेदेन निष्पन यज्ञशरीरमुपजीव्य तदपाशती स्तोत्रशास्त्ररूपी अवयवी इतरण क्-साम-वेदद्वयन पूर्यते इति पूर्वमेवोकम् । तत्र सामाघि गाश्रितानि भवन्ति । मता साम्नामृगाधितत्वात् उभयोर्मध्ये ऋग्व्याख्यान युकामति तैत्तिरीय. व्याख्यानानन्तरमृरव्याख्यान सायणोऽरीरचत् । ऋग्व्याख्यानात्पर तदाधिन सामवेदं ध्याकरोत सायणः । तथा च सामभाण्यावतरणिकाया(२)- यज्ञं यजुभिरध्वयुनिमिमीते ततो यजुः । व्याख्यात प्रथम पश्चाद्वचा व्याख्यानमीरितम् ॥ १० ॥ साम्नामृगाश्रितत्वेन सामन्याख्याऽथ वय॑ते। अनुतिष्ठामुजिज्ञासावशाद् व्याख्यानमो ह्ययम् ॥ ११ ॥ सामवेदभाष्यादनन्तरं काण्वसंहिताऽनुकमेण व्याख्याता । कृष्णयजुर्वेदः प्रागेव व्याख्यातः । भवशिष्टस्य शुक्लयजुर्वेदस्य समायातो व्याख्यानसमयः । तस्य संहिताद्वयी पिलपति-एका माध्यन्दिनी संहिता, अपरा काण्वसंहिता। माध्यन्दिनी संहिता तु सायणात वर्षशतत्रयं प्रागेव भोजे राज्यं प्रशासति आनन्दपुरवास्तव्यो वेदापति विचक्षण भाचार्य उध्वटो निपुणं व्यकाति(३) । अतः परिशेषात् काण्वसहितायाः प्रथमतः (१)दृश्यता ग्रन्यस्यास्य १४ पृष्ठम् । (२)अन्यस्यास्य ३३ पृष्ठे। (३) मानन्दपुर-वास्तव्य बजटाख्यस्य सूनुना। मन्त्रमाष्यमिदं फ्लत भोजे पृथ्वी प्रशासति ।।

·१६ प्रस्तावना। व्याख्यानं यजुर्वेदादिसहिताव्याख्यानात् पर सायणो निर्मितवान् (१)। अथर्ववेदभाष्यस्य तु सर्वेषां साहताभाष्याणां समासाने निर्मितिर्विहिता प्रन्या कति सायणस्य वचनमिद(२) प्रमाणत्वेन समुपन्यस्य परीक्षणादस्मात् विरमामः । व्याख्याय वेदत्रितयमामुष्मिकफलप्रदम् । ऐहिकामुष्मिकफलं चतुर्थ व्याचिकोर्षति ॥१०॥ ब्राह्मणानां भाष्याणि न खलु संहिताभाष्याण्येव केवलानि विरचितानि वेदार्थप्रतिपादनपरेण श्रीमता सायणायेंण, यावत् ब्राह्मणानामपि केपाश्चित् प्रसिद्धानां व्याख्यानान्यपि निबद्धानि । तत्र प्रथम भाष्यकारस्तत्तिरीयसहिताया व्याख्यानावसाने तत्सम्वद्ध तैत्तिरीयब्राह्मणं तैत्तिरीयमारण्यकच व्याख्यातवान् । ऋग्वेदव्याख्यानात् पूर्वमेवानयोव्याख्यानमरी• रचदित्यस्माकं विश्वासः । स्वयमेव सायणस्तत्तिरीयसाहताव्याख्यानाऽऽनन्तर्यमनयो। प्रदर्शयति- व्याख्याता सुखवोधाय तैत्तिरीयकसंहिता । तबाह्मणं व्याकरिग्ये सुखेनार्थविवुद्धये ॥ x x x व्याख्याता सुखवोधार्थ तैत्तिरीयकसंहिता। तबाह्मणं च व्याख्यातं शिष्टमारण्यकं ततः॥ X x x ऋग्भाष्यानन्तरमेव तदीयं ब्राह्मणमैतरेयं प्रथकृत विवृतवान् । तथा च सामभाष्यात पर क्रमौचित्यात् तदीयानां सर्वेषामेव ब्राह्मणाना प्राप्तावसरतया व्याख्यान निरमि मीत माधवानुज. सायणः । अष्टौ ब्राह्मणाः सामवेदस्येति विदितचरमेव वैदिकानाम् । तेष्वष्टमस्य ब्राह्मणस्य वशाख्यस्य व्याख्यानोपक्रमे वेदत्रयभाज्याऽऽनन्तय तेषां प्रन्थकदेव रवीयरक्षरै. प्रतिपादयति(३)। सामब्राह्मणेष्वपि व्याख्यानम प्रकारमेतमनुसरति । प्रथम (१) अन्यस्य १०३ पृष्ठं द्रष्टव्यम् । (२) भस्य ग्रन्थस्य ११९ पृष्ठे। (३) व्याख्याताग्यजुर्वेदी सामवेदोऽपि संहिता। व्याख्याता ग्राझणस्याथ व्याख्यान सम्प्रवर्तते ॥

·प्रस्तावना। १)रमविशेष्यपरनामधेयस्य ताज्यवाह्मणस्य व्याख्यानं, ततः (२)पतिशस्य, (३)सामविधानस्य, (४)आबस्य, (५)देवताश्यायस्प, (६) उपनिषदा- रयस्य, (७) संहितोपनिषदिति स्यात प्रामणस्य स्वल्पाक्षरापि भाग्यानि अनेनैव कमेण निर्मितानि सायणाचार्यः । अन्वे च (6) ग्राह्मणस्यापि विरचित व्याख्यानं जगतामुपकाराब)। भाज्येतानि, बुकमहोरता शासति महीं, ' सारणाचार्येण निर्मितिविषयं नीतानीति तनपुषिकाभ्यः स्फुटमेव प्रतीयते । समवसाने च सर्वेषां प्रामणपाधानानां यजुर्वेदीयस्य शतपयवाह्मणस्य भ्याल्यामपि दुक्कमहीपतिसुनावैदिकमार्गप्रवर्तकस्य श्रीमहाराजहारहरस्मानुशामनु. सूत्य सायणार्यों व्यरचदिति शतपथमाष्यस्योपोडावात् निपुणमवगन्तुं शक्यते । इत्य. मिमानि वेदानां रहस्यप्रतिपादकानि प्रत्यरनाने जगवा करपापाय वैदिकधर्म. स्याभ्युदयाय व श्रीमता सायणार्येण प्रगीतानीस्यहो तस्य लोकोपकारपरं चतः। मम्मी. सर्यप्रकटनपर प्रष्ट पाण्डित्यम् । वेदभाष्याणामेककर्तृतम् स. १४४१ (६. १३८६) बैक्रमान्दै विरचिते एकस्मिन् शिलालेखे श्यते यत् श्रीमता वैदिकमार्गप्रतिष्ठापकेन धर्मब्रह्माम्वन्यन महाराजाविराज-घोहरिहरेण विद्यारण्य. श्रीपादस्वामिनी समक्षमवाप्रहारदानादिना पुरस्कृताः केऽपि वाजपेययाजी नारा. यणः, सोमयाजी नरहरि, दीक्षिता पण्डरिति त्रयो ब्राह्मणाः चतुर्वेदमाष्य. प्रवर्तका इस्यमिहिता. सन्ति । प्रवर्तकत्वं हि खलु कस्मिवन कार्यविशेष साहाय्यप्रदान नाम मतोभाष्यप्रवर्तका एते त्रयोऽपि विद्वद्वराः सायणाचार्यत्य वेदभाष्यप्रणयने सहायका एवामवनिति शिलालेखप्रामाण्यात् वदतीतिहासपरिशीलनपटु आर नरसिंहाचार्यमहा. शय (२)। अन्यच्च ऋग्वेदभाष्ये एकस्यैव शब्दस्य विमिन्नाष्टकमाष्येषु समुपलभ्यमानस्य दृश्यते मियो विरुद्धः कोऽपि मिझोऽर्थः। अमिनस्वेनामिमतस्यापि मन्त्रस्य गोचरीक्रियते विभिनं विपर्ययाहुल च समुपनिर्दिष्टं वात्सर्यम् । नहि तत् माध्यतुं. रेकले पति कदापि सम्भवनामेति । कः खलु सचेतास्तस्यैव शब्दस्य एकस्मिन्नेव प्रन्ये भिन्न तात्पर्य समुल्लिखति । मिन्नर्तृवं हि तत्र समुचित कारणं भवितुमई (१) प्रौढानि मानणान्यादौ सप्त व्याख्याय चान्तिमम् । बगल्यं मामणं विदान जायगो च्याचित्रीपति॥ (२) इंडियन पेन्टिकेरी (२०१५) १९१४ T - ·प्रस्तावना। तांति कतिपयौदाहरणप्रदर्शनपुर सर साधयितु सिद्धान्तमिमं प्रयतते डाक्टर गुणे महोदय.(१)। श्रीसायणाचार्याः विजयनगराधिपमन्त्रिप्रवरा वभूवुरिति पूर्वमेवोतम. स्माभिः। अतः विपुलभाष्यविरचनकमणि यदि केचित् पण्डिताः सहायकत्वेन नियुक्ता अभूवन तर्हि न काप्यसम्भावनाऽस्माभि प्रत्यक्षीक्रियते । भवतु नाम केषाश्चिद. न्येषामपि तत्र महत्वपूर्णे कर्मणि प्रवर्तना, तेनाऽस्माकं न कापि सिद्धान्तहानिर्भवितुम- ईति । निखिलान्यपि भाष्याण्यभिन्नकतापर्येण समुचितैकार्थेन चानुस्यूतानि विद्यन्ने इति विमर्शकाणां नो परोक्षमिति निर्भयं निगदितु पारयामो वयम् । अत एतेषां सर्वेषा सहिताभाष्याणां ब्राह्मणव्याख्यानानां च कर्तृत्वमेकस्मिन्नेव निखिलशास्त्रसिद्धान्तपारगमे तत्रभवति श्रीसायणाचार्ये निपुणं पर्यवस्यतीति वदन्तो वय न कामपि विपत्तिपत्ति साक्षातकर्म ॥ वेदानामध्ययनमकार: अथ श्रीमायणाचार्याणां जीवनवृत्तं प्रन्यविरचन च सप्रमाण विस्तरशो निरूप्य तविरचिताना व्याख्यानानां साम्प्रतं माहात्म्यपर्यालोकन क्य सुसाम्प्रतं प्रतीमः। तदधुना भारते वर्षे त्रिविधरूपेण वेदाना पठन पाठन च प्रवर्तते । प्रथमे वेदानामध्ये. तारस्ते सन्ति, ये खलु प्राचीनपरम्परा निर्वाहका वैदिका इत्यधुना लोकरभिधीयन्ते । एते खलु विपुलायासेन समां स्वीयां सहिता स्वकण्ठस्थितां विधाय, वैदिकमन्त्राणां शुद्धोचारणं ज्ञात्वा, वेदानी प्रचुरप्रचाराय सर्वदा प्रयतन्ते इति ते सर्वेषा वेदानुशीलनजुषा पुरुषाणा धन्यवादानहन्ति । तेषामेव मुखे भगवन्तो वेदास्तिष्ठन्ति, इति कथने न विद्यते काचन विप्रतिपत्तिः । विहाय सर्वाणि कार्याणि, उररीकृत्य विपुल सर्वाधर्यकर परिश्रम, स्वीकृत्य च निष्किन्चना काश्चन माधुकरी वृत्ति, समधिकेन मनोयोगेन, आदरणीयेन चानुरागेण एते सततं वेदानधीयते अध्यायपयन्ति च निजान् विद्यार्थिन इति कखल अमीपामुपकारभारं निपुणं निगदितु शक्नुयात् । अहो न किमिदमावर्यकरं यत् यथा वेदा पूर्व ऋषिभिः सारस्वततीरमुपाश्रयोगदात्तानुदात्तादिस्वरपरिशुद्धिपूर्वक निष्काम. भावनाधीयन्ते स्म, तथैव साम्प्रतमपि अकालदावानलवत् प्राचीनशास्त्राध्ययनपद्धति दहति वैदेशिके पावात्यशिक्षणोत्त, निज परिचितं धर्म च त्यजति आङ्ग्लशिक्षा (१)भाशुतोष जुबितरी कमेमोरेशन वाल्म (मन्तिम भाग) पृ० ४६७-४७६ ।

·प्रस्तावना। मण्डिते भारतीय जने, स्वीयोदरपूरणाय च सकलमपि सदाचारं निखिलामपि नीतिमुज्झत्या- चरणविरहिते प्रजावर्ग, एते एव विपुलं परिश्रमं स्वीकृत्य शुद्धोचारणविधिना वेदान- घीयते । एतेषामेव मुखेभ्यः शब्दप्रधानाना वेदानां वास्तविक परिशुद्धमुबारणं श्रोतुं पार्यने । अत एते एव वेदानां संरक्षकाः, अमी एव श्रुतीनां धारकाः साम्प्रतं जगति, इति वदतो नितरां प्रसीदति ममान्तरात्मा। परन्तु इमे वैदिका मन्त्रोच्चारणमात्रपरा. यणा वेदाना न सन्ति अर्यज्ञा इति नितरां परितापस्थानम् । तैरुच्चार्यमाणा मन्त्राः कमर्थमभिदधति किं रहस्यं वा प्रतिपादयन्ति इति बहुधा न जानन्त्यनेके व्याकार- णादिशास्त्रविमुखा चैदिका इति सपरिखेदमावेदयामः । वेदानां नव्यार्थमीमांसामकारः कैरपि समाजविशेषानुरागमादधानैदाना विधीयतेऽध्ययन सह परिश्रमेण, साक- मायासेन च बहुलेन साम्प्रतं भारतेऽस्मिन् वर्षे । समुचिते मन्त्राणामध्ययने शिथिलादरा अप्यमी वेदार्थपरिशीलने कमपि प्रयनमादधानाः सततं दृश्यन्ते। परन्तु नितान्त तान्तमस्माक चेतो यदिमेऽन्यमतावलम्बिभिः साकं धार्मिकविवादेष्वेवोपयोगाय कति. पयानो मन्त्राणामेवार्थविचारणपरा बहुधाः साक्षातक्रियन्ते । तानपि च प्रायशो. अविचारितोचारणविधिना मन्त्रोच्चारण कुर्वन्तः सततं कदर्थयन्ति । अतो निखिलमपि तत्समाजकार्य जात वेदायत्तमेवेति वदन्तोऽप्येते न खलु वेदानां समुचितरक्षणाय मन्त्राणां च पारम्पयविधया परिशुद्धोच्चारण वद्धपरिकरा-अवलोक्या न्ते । एभिर्विद्वजनैरमर्थविषये विद्यते प्रवर्तिता एका रीतिरपि या तद्भः सादरं स्वीकृता समुपलभ्यते । 'आध्यात्मिकपक्षमुररीकृत्यैव वेदानामविचारः समुचितः' इति तदीयं मतम् । मतमिदं नाऽपूर्वम् । पूवैरपि निरुक्तकारादिभिः स्वस्व. प्रन्थेषु मतस्यास्य प्रतिपादनात् । यास्केन स्फुटमेव वेदार्थपरिशीलनविषौ प्रतिपादिते मतत्रये आध्यात्मिकपक्षोऽन्यतर. । आरण्यकोपनिषदादिषु आध्यात्मिकं पक्षमुररीकृश्य मन्त्राणा केषांचित् व्याख्यानं समुपलभ्यते एव, परन्तु ब्राह्मणप्रन्यानो संहितावद् प्रामाण्यमनशीकुर्वन्तस्ते न खलु परिशीलयन्ति तद्ब्राह्मणप्रन्येषूपलभ्यमानामाण्या- स्मिकी सरणिं गूढार्थसम्पनाना वेदानां समुचिते व्याख्याने । रहस्यचयमण्डिता भग ·20 प्रस्तावना। । पती श्रुतिरनयैव सरण्या स्वार्य प्रकाशयति शानसिद्धान्तजुषा विदुषां नान्यया कयाच. नेति कथनमपि नैव समीचीन, विविधार्थप्रतिपादकत्वात् तस्याः । अपर चामी वेदेषु नवीनानामपि आधुनिकैः पाश्चात्यविज्ञानवेदिमिः प्राकाश्य नीतानामाविष्का- राणां धुम्रयान-वायुयान-तडिच्छकटस्वनप्राहादीना नैव कल्पिता सम्भावना, अपि तु वास्तविक सत्ता वेदे मन्यन्ते । सर्वेषामाविष्कृताना आविष्करिष्यमाणानां विज्ञानतस्त्रानामाकरो वेद एवेति तेषाममिमतं मतमिवावलोक्यते। एतदसिद्धान्तमनुस. रद्धिस्तैस्तयैव वेद व्याख्याता यया वैज्ञानिकानामाविष्काराणा तत्र स्थिति. कयापि रीत्या प्रतिपात । परन्तु एषोऽपि सिद्धान्तो नैव विद्वज्जनमनोरमः । रीतिरप्येषा नैव हृद्या येदशास्त्ररहत्यवेदिनां मनीषिणाम् । इत्यमेतत्प्रदर्शितदिशा नैव श्रुतीनां सारभूतो निगूढतरवप्रतिपादकोऽयों ज्ञातु पार्यते कास्येन केनापि । एभिः प्रति- पादिता मन्त्रार्या आध्यात्मिकामासपदवीमेव भजन्ते । अतो वेदार्यतत्वजिज्ञासूनामुपकारा मावादुपेत्येव वेदार्यप्रतिपादनविधी रीतिरेषामिति विदुषां विश्वासः। - पाश्चात्यानां वेदार्थानुशीलनम् साम्प्रतं मारतवर्षाद् वहिरपि पाश्चात्येषु देशेषु भमेरिकायूरोपादिधु देववाणी. शिक्षणपराणां विदुषां मध्ये श्रूयते वेदानां भूयमा प्रचार इति । प्राचीनधर्मतत्वजिज्ञासया. ऽऽपूर्यमाणान्त करणास्ते स्पृहयालको दृश्यन्ते वेदानो सिद्धान्तपरिज्ञानाय । कौतुकाकान्त. चेतसोऽपि केचन विपश्चितो वेदानीयते अध्यापयन्ति च स्वदेशीयान् वैदेशिकाँश्च छात्रान् । शर्मण्यदेशे वेदानामित्य गोचरीक्रियते भूयान् अध्ययनकमः, लक्ष्यीक्रियते च प्राकाश्य नातो विपुलो वेदसम्बद्धो प्रन्यनिचयः। एतेषां पैदेशिकानामवलोक्य भारतीयानामाषाविषये धर्मविषये च नितान्तं प्रगाढमनुरागमाश्चर्यचकितैरेव भूयतेरस्मामि । क सन्तीमे दूरतरदेशवासिनोऽपि वेदचिन्तनपराः, क च वयमार्यावर्तीयाः स्वधर्मस्पृहया. लवोऽपि संस्कृतभाषामिमानवन्तोऽपि वेदार्थानुशीलनविमुखा. । वेदानुशीलनं हि नाम मारतीयानां प्रयमं कर्तव्यम् । परन्तु तदुपेक्षावद्भिः स्वधर्मप्रन्यमरक्षणविधी शिथिलादरै रस्मामिः कयं स्वदेशम्य, स्वभाषामा , स्वधर्मस्य च वास्तविकी अभ्युपति. करणीया स्यादिति चिन्तनं नितरा दुनोति सचेतसां चिन्ताकान्तानि चेतांसि । अस्तु ।

·प्रस्तावना एते पाश्चात्याः मन्त्री होनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह' इति स्वरमाहात्म्यवगच्छन्तोऽपि वेदमन्त्राणां शब्दप्राधान्यमवजानन्तः स्वीयेन विकृतोचारणेन तानहो कदर्थयन्ति । अन्यैव काचन रीति वेदानामविचारणविषये तैरुररीक्रियते या 'हिस्टारिकल मेथड' Historical Method ऐतिहासकपद्धतीति नाना तदनुया यिनो निपुणं व्यपदिशन्ति । पारसीकमिस्रादिदेशानां धर्मपर्यालोचनया, भाषाविज्ञानस्य पारस्परिकतारतम्यपरीक्षया च वेदानामर्थ. समुल्लसति इति पाश्चात्यानां विश्वासः । एना. मेवावलम्ब्य रीति ते सततं वेदानामर्थप्रतिपादनपरा विलोक्यन्ते । न जाने केन हेतुना श्रीमतो सायणाचार्याणां भाष्यानुशीलनवशात् वेदार्थे कथमपि लब्धप्रवेशा अपीमे गर्हयन्ति तत्रभवतो भाष्यकारान् , अवगणयन्ति च तद्भाध्यप्रतिपादितानर्थजातान् पेदमन्त्राणाम् । अपरं च तेषामपि पाश्चात्यानां वेदार्थानुष्याननिरतानां नैव वैदिक. शब्दानामर्थविषये ऐक्यमतमुपगच्छामः। यदि शमयेदेशीयो लुड्विग् महोदयो मन्त्रस्य कस्यचित् कमप्यर्थं वदति, तर्हि तद्देशीय एव प्रासमानः अन्यमेवाऽपूर्वमर्थ प्रतिपाद- पति । इत्थं मोक्षमूलरभमुग्धानलाचार्योतिनानां तद्देशीयानां पण्डिताना वेदस्यार्थपरी क्षणं नैव जातचिदेकरूपता छ । एकस्यैव शब्दस्य विभिनार्थप्रतिपादन. परा अप्येते स्थानमाहात्म्यात सन्दर्भानुरोधाच्च भिन्नमर्थ प्रतिपादयतः श्रीमती भाष्यकारान् कथ वृषयन्तीति निपुण निमालयन्तोऽपि धयं नैव तत्र वाचोयुक्तौ कि. मप्यौचित्यं हेतुं वा स्फुटतरं साक्षात्कुर्मः। वैदिकमन्थाना प्रकाशने तेषामुत्साह परि. श्रमं च प्रशंसन्तोऽपि, वेदसिद्धान्तविषये तेषामनास्थाकरी व्याख्यापद्धति चावलोकयन्तो, वयं दयमानेन चेतसा, व्यथमानेन हृदयन, सविषादमावेदयामो यदेमि भारतीयसंस्कृतेः परमसुहृद्भिर्वेदानामभ्युदयस्थाने महानेव कोऽपि वेदविप्लवः साम्प्रतं प्रवर्तितो दृश्यते. उरुन्तुदो भारतीयानां घेदाभिमानिना पण्डितानाम् । प्रायः सर्वेऽपि पाश्चात्यशिक्षामण्डिता भारतीया एतेषामेव स्वगुरूणां पावास्यानां सरणिमनुसरन्तोऽवलोक्यन्ते इति तु नितरां परिखेदस्थानम् । अहो अस्माकं मानसिक दैन्यम् । अहो अस्माकीना मनसो दास्यवत्तिः। उपचयं गच्छति च पारस्परिक वेदरहस्यार्थचिन्तनेऽनकमत्ये, भगवत्याः श्रुतेः भूता. परिज्ञानाय निगूढतत्वावधानाय च के खलु शरणं प्रजेम, कः खल्वस्माकं परमः आश्र. यो भवेत् । को शुपायः स्यात् , किमालम्बनश्च भवेत् यत् समात्रियं वय अनायासेन लघुनोपायेन वेदार्थाम्बुनिधि सुखेन सन्तरेम । सर्वत्रोपायार्थ निपुणं निभा- लयतामस्माकं पुरतः केवलो छुपायो विलसति । स तु तत्रभवता श्रीसायणाचार्यानां दभाष्यमेव । विहाय तन्नैव कश्चिदन्यः समाश्रयोऽस्माकं दृष्टिपथमवतरति ।

·२२ प्रस्तावना। वेदत्वविचारः अथ स्वत:प्रामाण्येन विलसन्तो भगवन्तो वेदाः सन्ति भारतीयानामस्माकं धर्मस्य सर्वस्वभूता इति केषा नातपरोक्ष विदुषाम् । तत्र वेदत्वं नाम शब्दतदुपजीवि. प्रमाणातिरिकप्रमाणजन्यप्रमित्याविषयार्थकत्वे सति शब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानाजन्य- प्रमाणशब्दत्वमिति तत्वचिन्तामण्यादिषु न्यायविदो वदन्ति । 'इष्टप्रात्यनिष्टपरिहार योरलौकिकमुपायं यो प्रन्यो वेदयति स वेदः' इति तैत्तिरीयसंहिताभाष्यभूमिकायो सायणाचार्या. समामनन्ति । वेदत्वं खलु अलौकिकोपायबोधकत्व नाम । ज्योतिष्टोमादिरि. टप्राप्तिहेतु. कलअभक्षणवर्जनादिरनिष्टपरिहारहेतुरित्यर्थः किमनुमानसहनेणापि तार्कि. कशिरोमणिनाप्यवगन्तुं पार्यते ? वेदा एवैषा लोकोत्तरोपायानां केवल वोधकाः। अत एवोकमाचार्य.- प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्मात् वेदस्य घेदता ॥ वेदानां प्राचीनभाण्याणि इत्थं जगतां कल्याणपरम्परासिद्धये आविर्भूतानामलौकिकोपायप्रतिपादकाना वेदाना सर्वत्र प्रख्यातान्यासन् प्रौढानि व्याख्यानानि प्राचीनकालेऽस्मिन् भारते वर्षे । निगूढा. र्थाना वैदिकाना शब्दानामेव कृते कैरप्यचायें निबद्धा प्रन्या निघण्टवो नाम। तेषां व्याख्याभूतं साम्प्रतं पाश्चात्यदेशेषु सविशेषमधीयमानस्य सकलस्य भाषाविज्ञानस्य मूलभूतं प्रत्यरत्नं महर्षिणा यास्काचार्येण प्रणीत निरुताख्यं वेदस्यार्थविचारणायां प्राधान्य प्रायम्यं च दधदिवाधुनापि समुपलभ्यमान विराजतेतराम् । तत्र प्रदर्शिता वेदार्थ- तत्यपरिशीलनपद्धतिरेव ज्यायसीति विषये को नाम विपश्चित् सन्देहदोलायमानचेता भवति । गस्कनिर्दिष्टा शैलीमनुसृत्यैव भूयसा स्कन्दस्वाम्यादिभिरनेकैराचार्य ऋग्वे- दस्य, उव्वटाचार्यादिभि. शुक्लयजुर्वेदस्य, भवस्वामि-गुहदेवादिभिस्तैत्तिरीय- संहिताया., माधव-भरतस्वाम्यादिमि. सामवेदस्य च प्रामाणिकानि व्याख्यानानि सायणात प्रागेव विरचितान्यासन् । एतेषां मध्येऽनेकेषां व्याख्यातॄणां सायणभाष्येषु नामान्येवोपलभ्यन्ते न तद्रचितानि समप्राणि व्याख्यानानि । स्कन्दस्वामिरचित ऋग्वे दभाष्यं गुणविष्णुना निवद्धं कतिपयसामवेदीयमन्त्राणां व्याख्यानमन्यानि च कानि. चित् व्याख्यानानि साम्प्रतं मुद्रितानि मुद्रयमाणानि च सन्ति, परन्तु विरलप्रचाराणि बहुनि नामशेषता गतानीति निर्विवादम् । ।

·प्रस्तावना। श्रीमता सायणाचार्यन विरचितं यत् वेदभाष्यं तदेव साम्प्रतमकं कास्न्यः नोपलभ्यते वेदार्थपरिचयाय जिज्ञास्नाम् । इत्थं वेदमन्त्राणां या खलु आसीत पारम्पर्येणोपगता व्याख्यानपद्धतिः, तया रीत्या निर्दिष्टा अर्था वेदभाष्ये एव जागरति । वेदानामर्थनिद्धारणे सायणो यास्काचार्यमेव बहुशोऽनुसरति । निरुके निर्दिष्टानि प्रायः सर्वाण्यव व्याख्यानानि स्वभाष्यप्रन्थे नामनिर्देशपूर्वकं समुद्धरति । एवं नाममात्रतामुपगते निखिले वेदव्याख्यानवाड्मये, सायणीयवेदभाष्यादेव ग्य वेदमन्त्राणां तात्त्विक प्राचीनाचार्याभिमत च व्याख्यानमवगन्तुं पारयामः इति जागत्येव श्रीसायणभाष्याणां किमपि गौरवास्पद माहात्म्यम् , विद्यते एव वेदानुशीलन. बता कृते तेषां प्रकामं साहाय्यकम् । वेदार्थस्यानुशीलनपद्धतिः . वेदानुशीलनं हि नाम भारतीयानां विद्वज्जनानां प्रथम कर्तव्यम् । वेदानामर्थज्ञा- नाय सततमेव मनीषिभिर्यतितव्यम् । वेदाना ते एव अर्थाः समुचिता, ये पूर्वाचार्यकृता परम्परामनुसरन्ति । निरके परम्परायास्तस्याः स्थिति वयमवलोकयामः। तत्रत्यानि व्याख्यानानि प्रमाणरूपता भजन्ते इति निर्विवादम् । तानि खलु व्याख्यानानि न खलु निरुक्ककारप्रदर्शिता काल्पनिकतामेवानुरुन्धन्ति, अपि तु तानि ब्राह्मणप्रन्येष्वेवावलम्वितानि स्वप्रामाण्याय इति तत्तद्वन्थेषु बहुशब्दानामर्थपरीक्षणात् स्फुट भविष्यति। परम्परा विरहितो वेदार्थो न खलु कदापि विद्वजनैरनुसन्धेयः । “नद्यस्माकं वेदः शाकुन्तलं नाम नाटकं, येन तस्य महावुद्धिमता बलवत्प्रयत्नशालिनापि दिव्यज्ञानं विनैव क्रियमाण व्याख्यानं विश्वासाई स्यात् , प्रवर्तयेद् निवर्तयेद्वा प्रेक्षाक्तः । धर्माधर्मायतीन्द्रियेषु वस्तु! केवलमा विज्ञानमेव व्याचक्षाणस्य प्रामाण्ये उपयुज्यते, न पुनर्बुद्धिपरिश्रममात्रम्" इति साधु प्रतिपादयन्ति श्रद्धया. श्रीबालशास्त्रिचरणाः । अन्यच्च वेदार्थोपबृंहण. भितिहासपुराणादीनां साहाय्येनैवौचित्येन कर्तव्यमित्याचार्याणामुपदेशः । तथा च स्मर्यते- इतिहासपुराणाभ्यां चेदं समुपवृहयेत् । विभेत्यल्पश्रुतात् वेदो मामयं प्रतरिष्यति ॥

·२४ प्रस्तावना। सायणभाष्याणां माहात्म्यम् भारतीयानामितिहासं दूषयन्तः पुराणं चानर्थजल्पितमिति वदन्त पुरुषा वेदानां कथं तात्विकमर्थ निश्चयेनावगन्तुं समर्था भवन्तीति न जानीमो वयम् । सायणाचार्य. विरचितेषु भाष्येषु प्राचीनायाः परम्पराया. एव साधु संरक्षणं न केवलं समुपलभामहे, अपि तु पुराणेतिहासानुयायि प्राचीनाचार्यसम्मत च व्याख्यानं मन्त्राणां निरीक्षामहे । यथा- न यातव इन्द्र जूजुवु! न वन्दनाः शविष्ठ वेद्याभिः । स शर्धदर्यो विषुणस्य जन्तोर्मा शिश्नदेवा अपिगुऋतं नः ॥ (ऋग्वेद ॥२११५) इति मन्त्रे समुपलभ्यमान 'शिश्नदेवाः' इति पदं यत् तुलनात्मकभाषाविज्ञान वैदिमिः पाश्चात्यस्तद्भकश्च भारनीयैः लिलापूजापरकत्वेन व्याख्यायते ततु भारतीय. शब्दार्थानुशीलनपरम्पराया अज्ञानविजृम्भितामिति विमर्शका निपुणमवगच्छन्तु । न पत्र देवशब्द इष्टदेवतामभिधत्ते, भपि तु यथा 'शिश्नोदरपरायणः' "शिश्नोदरतृप.' इत्यादयः शब्दा भात्मम्भरिपुरुषवाचकतया प्रयुज्यन्ते लोके तथैव शब्दस्यास्यापि व्यवहार प्रयोगश्च तस्मिनेवार्थे कृत इति परम्परानुशीलनात् ध्रुव ज्ञातु पारयामः । यास्कसायणाभ्यां तथैव अब्रह्मचर्यार्थकोऽय व्याख्यातः । अन्यच्च हिरण्यगर्भसके कस्मै देवाय हविषाविधेम इत्यत्र किं शब्दस्य सायणेन प्रदर्शितः प्रजापतिरूपोऽर्थों ब्राह्मणपुराणादिसम्मत एव । शतपथब्राह्मणे किंशब्दः प्रजापतिरूपमर्थममियते। ऐतरेयवाह्मणस्य तृतीयपश्चिकायां च एतदविषयमाख्यान. मपि समुपलभ्यते । लोके पुराणादिषु सर्वत्रस्य किं शब्दः प्रजापतौ वर्तते इति सायणा. भिमतमर्थ परम्परासम्मतमपि मुधैव दूषयन्नः पाश्चात्यपण्डिता उपेक्षा एव । येषा खलु आधिभौतिकपक्षावलम्बनमूलकमेव सायणीयभाष्यविरचनमित्याक्षेपः किं ते न जानन्ति यत् स्थलेषु केचित् सायणाचार्या आपिदविकाध्यात्मिकपक्षानुसारिणोऽप्यन्ि स्वय प्रकटीचक्रु । आध्यात्मिकायर्थविचारपरायणा मारण्यकानि निपुणं परिशीलयन्तु विचारमन्तु च तत्रार्थान् प्रदर्शितान् वेदमन्त्राणाम् । इत्यं प्राचीनपरम्परामग्मतत्वात् पुराणेतिहासानुयायिरवाच श्रीसायणभाष्याणामनुशीलनं विधेय विद्वजनैः ।

·प्रस्तावना २५ उपस्थित सार्वत्रिके वेदार्थविल्पये, उपचीयमाने पाचात्यवेदशानां वेदार्थविषयक पारस्परिकेऽनकमत्ये, अनुसरति च निर्विचारं पाक्षात्या पद्धति भारतीये भाालभाषामाण्डिते विजने, श्रीसायणाचार्या एवास्माकं वेदतश्वजिशायायां परमः समाश्रयः। स एवास्माक परमा गतिरिति निधिन्वन्तो वयं प्रस्तावनामिमा समाप्ति नयामः। अतो भाष्यमिदं सर्वदा सर्वथा च निखिलैवेदाभिमानिभिरखिलषेदसिद्धा. तपरिष्करणाय आलोचनाविषयं नेयमित्यस्माकमामहः । वेदार्थावचारणवणा विज्जना निपुणमिदं निभालयन्तु इति तेषु कापि मदीयाऽभ्यर्थना! तुष्यतु मरप्रयलेनानेन श्रीभगवान कमलापतिः, सफलयतु मदीय स्वान्तस्तोषाय विहितं परिश्रमाममं, उन्मीलयतु च वेदार्थतत्वोन्मेषणाय ममान्तरं प्रातिमं चक्षुरिति ध्रुवमाशास्महे क्यम् । कृतज्ञताप्रकाश: अन्ते, येर्षा सन्मन्त्रणया प्रन्यस्यास्य सशोधने प्रवृत्तोऽहमभवम् , येषां च वेद. शास्त्रार्थानुशीलनपद्धत्या बहुशोऽहमुपकृतो जातः, तेषामेव विमलधिषणानां प्रगल्भप्रतिभा- पता सतत शास्त्रार्थचिन्तनजुषामप्रजकल्पानां श्रीबटुकनाथशर्मणां महोपकार- मारं कैः समुचितैः शन्दैः प्रकटयामिइति नूनं नैव जाने । यत्र हृदयं हृदयेन सह संवदति तत्र नास्त्येव कोऽप्यकाशी भाषाया इति निवेदयति चैत्र शुक्ला प्रतिपद् १९९१ हिन्दूविश्वविद्यालय, काशी वेदविदा वशंवदः श्री बलदेव उपाध्यायः

·No text on this page.

·ग्रन्थस्थविषयानुक्रमणिका (१) तैत्तिरीयसंहिताभाष्यभूमिकाया विषयानुक्रमणी M . पृष्ठ २ २ ५ ५ ५ ५ विषय वेदलक्षणविचारः वेदाधिकारिणः वेदप्रामाण्यम् चतुर्विधानि कर्माणि नित्यकर्मणो लक्षणम् नैमित्तिक कर्म काम्यं कर्म निपिद्धं कर्म मुक्तिद्वविध्यम् सद्योमुक्तिः क्रममुक्ति. पूर्वकाण्डस्यादौ दर्शपूर्णमासेष्टिप्रतिपादनस्यौचित्यम् प्रकृतेनैविध्यम् दर्शपूर्णमासेष्टिमन्त्राणां वैविध्यम् -सक्षेपेण त्रयोदशानुवाकगतविपयाणं निर्देशः वत्सापाकरणस्य लक्षणम् तत्प्राथम्यस्य कारणनिर्देशः ६ ६ . ७ } (२) 'ऋग्वेदसंहिताभाष्यभूमिकाया विषयानुक्रमणिका अभ्यस्तित्वाग्वेदस्यैवादी व्याख्यानमुचितमिति पूर्वपक्ष १३-१४ यज्ञानुष्ठानार्थत्वात् यजुर्वेदस्यादौ व्याल्यानमित्युत्तरपक्षः १२-१४ वेदलवणविचार प्रमाणलक्षणम् वेदसझाव प्रमाणामाः इति पूर्वपतमधिरल्य वेदमन्त्राणामानवयोधकत्वम् १६ वेदमन्त्राणां सन्दिग्धार्पयोधकस्वम् ·[ २ ] . 1 . 6 . विषय पृष्ठ वेदमन्त्राणां विपरीवार्थबोधकत्वम १६ वेदमन्त्राणां व्याघातार्थत्वम् वेदमन्त्राणामधिगतार्थबोधकत्वम् १७ वेदस्य लक्षणप्रमाणनिर्णयः' मन्त्रभागस्य प्रामाण्ये जैमिनिसूत्राणि १७-२४ विधिभागस्य प्रामाण्ये जैमिनिमतम् २४-२६ 'अर्थवाभागस्य प्रामाण्ये जैमिनिमतम् वैदस्यापौरुषेयत्वसिद्धिः ३३-३४ मन्त्रस्य लक्षणम् ब्राझगास्य लक्षणम् ३७ मन्त्राणां त्रैविध्यम् ३७-३८ वेदाध्ययनाधिकारः ३८-३९ 'वेदाध्ययनस्य फलम् ३९-४३ वेदार्थज्ञस्य प्रशंसा ४३--४७ वेदशब्दनिवर्चनम् ४५ घेदस्य वेदत्वम् ४५ वेदेस्य विषयप्रयोजनायनुबन्धचतुष्टयस्य निरूपणम ४८-४९ 3 वेदस्य विषयः ४ वेदस्य प्रयोजनम् ४८ वेदसम्बन्धविचारः अपरविद्यारूपाणां वेदस्य षडङ्गानां समुद्देशः ४९ शिक्षाया लक्षणप्रयोजनपुर'सरं सम्यनिरूपणम् ४९-५० कल्पस्योपयोगादिप्रदर्शनपूर्वक निरूपणम् ध्याकरणस्य लक्षणनिर्देशमुखेन प्रयोजनविशेषाणां विस्तरशः प्रतिपादनम् ५१-५५ निरुतस्य प्रयोजनम् ५५ निरुतस्थविषयाणां कास्न विवेचनम् ५५-५६ छन्दसः प्रयोजनोपन्यासः ५६-५७ ज्योतिषस्य प्रयोजननिर्देशः ५७ पुराणान्यायादिचतुर्दशविद्यास्थानानां वेदार्थज्ञानोपयोगित्वम् वेदविद्यामहणेऽधिकारिविशेष ५८-५९ - " .

·७० (३) सामवेदसंहिताभाष्यावतरणिकायाः विषयानुक्रमणी विषय पृष्ठ मङ्गलाचरणम् अध्वर्वादिकर्तव्यप्रतिपादकमन्त्रस्यायोजनम् ६४ मन्त्रस्य लक्षणम् ६४-६५ ब्राह्मणस्य लक्षणम ६५-६६ मन्त्रविशेषाणां लक्षणानि ६६-६७ रथन्तरशब्दनिरूपणम् ६७ सामशब्दस्य गानमात्रवाचित्वप्रतिपादनम् ६७-६८ अक्षरविकारादीनां सामनिष्पादकत्वर्वणनम् ६८ स्तोमस्य लक्षणनिर्देशः ६८-६९ गाने वर्णलोपादीनां विषयाणां विचार: ६८ इराशब्दस्य गानविधानम् ६९--७० साम्नां देवतास्तुतिहेतुत्ववर्णनम् साम्नामृचः प्रविसंस्कारकत्वव्यवस्था ७०-७१ ऊहान्यस्य पौरुषेयत्वापौरुपेयत्वविचारः ७१-७२ एक साम तृचे क्रियते स्तोत्रियमिति विधानमूलको विचारः, तृचे करणप्रकारश्व शरलेशविषयको विचारः छन्दःस्थयोरुत्तरास्थयोर्वा ऋचोरुहनमिति विचारः ७२-७३ शोकसामोहनविचारः विषमच्छन्दस्कयोरुत्तरयोर्गानप्रकारः ७४-७५ बृहतीविष्टारपड्क्त्योः प्राथनविशेषेण द्वयोवृहत्योः सम्पादनम् ७५-७६ पभिर्गायत्रीमिस्तिसृणां जगवीनां सम्पादनादिकम् पादप्रमथने विचारः यद्योन्यां तदुत्तरयायतीति विधानमूलको विचारस्तथाकरण- प्रकारश्च ७९ उत्तरयोः स्वोभातिदेशकथनम् सामवेदिना सान्नैवानुष्ठानकर्तव्यतानिरूपणम् बृहत्पृष्ठादिपु धर्मसाकुर्यचिन्तनम् वृहद्-रथन्तरयोधर्मसमुच्चयकथनम् ८०-८१ पृष्ठशब्दस्य वैदिकनामधेयत्वकथनम् ८१ 'त्रिवृत्' इति शब्दविषयको विचारः ८१ चित्राशब्दस्य नामधेयत्वनिर्णयः वहिष्पवमानशब्दादीनां नामधेयत्वनिर्णयः ७७-७८ ·पृष्ठ ८२-८४ . ८६ ८६ ८६ ८६-८७ ८८ ८८ ८८ ८८ ८९-९० विषय त्रिवृदादिस्वोत्राणां स्वरूपनिरूपणम् पृष्ठादिस्तोत्राणां प्रधानकर्मत्वनिर्णयः रेवतीषु ऋक्षु वारवन्तीयसामगानप्रकारबोधनम् निधनविशेषाणां काम्यत्वकथनम् सौभरसामस्वरूपम् निधनलक्षणम् सामगाने उच्चस्त्वनीचैस्त्वधर्मविचारः आधाने वामदेव्यादीनामुपांशुगेयत्वनिर्णयः एकविंशादिस्तोत्रविचार वहिष्पवमानानां त्रैविध्यम् आवापोद्वापविचारः आवापलक्षणम् उद्वापलक्षणम् अन्यशब्दस्य सर्वविषयत्वकथनम् सर्वपृष्ठातिदेशनिर्णय खरसामविकारचिन्तनम् श्लोकादिसाम्ना आज्यपृष्ठादिस्तोत्रस्य समुच्चयनिर्णयः कौत्सादिसाम्नःप्राकृतबाधकत्वनिर्णयः तत्रैव विशेषव्यवस्था स्तोत्रवृद्धवृद्धयो प्राकृतबाधकत्वनिर्णय छन्दोविशेषत आवापकथनम् कण्वरथन्तरं स्वयोनावेवेति निर्धारणम् पञ्चविंशे तु विशेषव्यवस्था तिष्चिति अग्रिमतृचव्यवस्था एकत्रिकक्रतोर्वर्णनम् धूर्गानस्य एकस्याचि कर्तव्यत्वमिति निर्णय' आगमात् स्तोमवर्धनप्रकारनिर्देश बहिष्पवमानवृद्धौ ऋच आगमः एकस्य साम्नस्तुचे गेयत्वनिर्णयः स्वईक्शब्दस्य मीलनावधित्वकथनम् वृहद्रथन्तरयोविभेदेन प्रयोगनिर्णय सर्वपृष्टस्य यथोक्तदेशे विहितत्वनिर्णय' पैरूपवैराजयोरुक्थ्यषोडशिपृष्ठगतत्वनिर्णय त्रिवृदग्निष्टुति त्रिवृतशब्दस्य स्तोत्रत्वनिर्धारणम संसवादे. पृष्टत्वनिर्णय ९१ ९१ ९२ ९२ ९२-९३ ९३ ९३-९४ ९३ ९४ ९४ ९५ ९५ ९५-९६ ९६ ९६-९७ ९७-९८ ·. विषय पृष्ठ बृहद्यवखादिराणां नियतत्वकथनम् ९८ प्रासाम्नो विकल्पितत्वकथनम् पर्यग्निकरणे ब्रह्मसान्न उत्कर्षविधानम् ९९ साम्नामृगाश्रयत्वान् व्याख्यानयोग्यत्वप्रतिपादनम् ९९--१०० मन्त्रैरानुस्मरणत्वनिर्णयः १८० मन्त्रैरानुस्मरणत्वविषये गुरुमतविवेचनम् १०९ (४) काण्वसहिताभाष्यभूमिकाया विषयानुक्रमणी मङ्गलाचरणम् १०३ वंशब्राह्मणोपक्रमः १०४ शुक्लयजुर्वेदत्य शाखाविषयको विचारः १०४ काण्वसंहितेत्यभिधानस्यार्थनिरूपणम् १०५ 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य.' इत्यस्यार्थविचारणायां प्रभाकरमतो. पन्यास' १०५---१०६ पूर्वोक्तस्य प्रभाकरमतस्य समीक्षा १०६--१०७ स्वाध्यायाध्ययनस्य दृष्टार्थादृष्टार्थत्वे शाङ्करदर्शनानुसारि मतम् १०७--१०८ एतद्विपये भट्टगुरुमतयोरुपन्यास. १०८--१०९ वेदस्य विषयविभागनिरूपणम् १०९-११० कर्मकाण्डस्य व्याख्यानप्राथम्ये योग्यत्वविचारः ११० यजुर्वेदस्याध्यायूगता विषयाः ११० संहितारम्भे दर्शपूर्णमासेष्टिनिरूपणस्य औचित्यविचार: १११ मन्त्रस्य सामान्यलक्षणनिरूपणम् १११--११२ ऋगादीनां त्रिविधानां मन्त्राणां विशिष्टलक्षणनिर्देश: ११२ मन्त्राणामनुष्ठेयार्थस्मारकत्वप्रतिपादनम् ११३ मन्त्रार्थज्ञाने ऋपिच्छन्दोदेवताज्ञानस्याऽऽवश्यकत्वम् १९३--११४ दर्शयागात पूर्व नियमेन विधेया अनुष्ठानविधय ११४--११६ (५) अथर्ववेदभाष्यभूमिकायाः विषयानुक्रमणी मङ्गलाचरणम् ११९ क्रत्वपेक्षितस्य क्रियाकलापस्य ऋग्यजुःसामवेदैरेव सिद्धत्वात् अथर्ववेदस्य नास्त्येव आकांक्षेति पूर्वः पक्षः ११९--१२० ब्रह्मकर्तव्यप्रतिपादनतात्पर्यतया भवत्येव आकाङ्क्षा व्याख्यानयोग्यता चाथर्ववेदस्येत्युत्तरः पक्षः १२०--१२२ ·६] विषय पंक्तिः अथर्ववेदस्यापवेदनिरूपणम् १२२ अथववेदस्य पुराणादिषु प्रशंसावचनम् १२२--१२३ 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यन्न शब्दभावनाया अर्थभावनायाश्च स्वरूपम् १२३ भावनायाः सामान्यलक्षणनिरूपणम् १२४ 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यत्र विश्वजिन्न्यायन स्वर्ग एवाध्य यनविधेर्भाव्यः इति पूर्व पक्षः १२५ इष्टप्रयोजनोऽर्थावबोध एवाध्ययनविधेभाव्यः इत्युत्तरपक्षः १२५--१२६ स्वाध्यायाध्ययनविधौ प्राभाकरमतस्योपन्यासपुरःसरं खण्डनम् १२६-१२८ वेदस्य स्वतः प्रामाण्यमिति सिद्धान्तविषयेऽभियुक्तानां विविधाः विप्रतिपत्तयः १२९ 'प्रामाण्यमप्रामाण्य चोभयं स्वतः' इति सांख्यानां मतोपन्यासः १२९ पूर्वोत्तस्य सांख्यमतस्य समीक्षा १३० 'अप्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं परतः' इति.सौगतमतनिरूपणम् १३०--१३१ सौगतमतस्य निरासः १३१--१३२ 'अप्रामाण्यं प्रामाण्यं चोभयं परतः' इति तार्किकमतम् १३२ 'प्रामाण्यं स्वतोऽप्रामाण्य च परतः' इति मीमांसकानां सिद्धान्तः १३२--१३३ वेदानामपौरुषेयत्वप्रतिपादनम् १३४ विरुद्धमतखण्डनपूर्वक शब्दस्य नित्यत्वसिद्धिप्रकार. 'स्फोट एव नित्यः शब्दः' इति शान्दिकाना मतोपन्यासः १३६--१३७ शाब्दिकमवनिरासः १३७--१३८ अथर्ववेदव्याख्यानस्य त्रयीव्याख्यानानन्तयापपादनम् अथर्ववेदस्य शाखाविषयको विचारः १३८--१३९ कौशिकसूत्रोदितानां अथर्ववेदप्रतिपाद्यानां कर्मणां क्रमेण नामोल्लेख १३९-१४० वैतानसूत्रविहितानि ब्रह्मादीनां कर्माणि १४० नक्षत्रकल्पोक्तानि कर्माणि १४० आशिरसकल्पे गदितानां कर्मणां समाख्यानम् १४१ शान्तिकल्पोदितानि कर्माणि १४१ राज्याभिपेकोपयुक्ता अनुष्ठान विधयः १४१ नित्यनैमिचिककाम्यभेदेन कर्मणां त्रैविध्यम् १४१ आथर्वणकर्मणामाज्यतन्त्रपाकतन्त्रेति भेदात् द्वैविध्यप्रतिपादनम् १४२ १३५ १३८ ,

·कृष्णयजुर्वेदान्तर्गतायाः
तैत्तिरीयसंहितायाः
सायणाचार्यकृता
भाष्यभूमिका

·No text on this page.

·'कृष्णयजुर्वेदान्तर्गतीया तैत्तिरीयसंहितायाः सायणाचार्यकृता भाष्यभूमिका 1. वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १॥ यस्य निश्वसितं वेदा यो चेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ २ ॥ यत्कटाक्षेण तद्रपं दधद् बुक्कमहीपतिः । श्रीमङ्गलमूर्तये नमः । (१) सम्प्रदायभेदात शाखावाहुल्यं वेदस्य। यथाह महाभाष्यकार: पस्पशाहिके-"एक- शतमध्वर्युशाखाः, सहस्रवमा सामवेद, एकविंशतिधा बाह्व॒च्यम् , नवधाऽथर्वणो वेद इति, कृष्णशुरुत्वभेदेन यजुर्वेदान्तर्गन्तशाखाशतस्य द्वैविध्यम् । तन्त्र आध्वर्यवं क्वचित् हौत्रं कचिदित्यव्यवस्थया। बुद्धिमालिन्यहेतुत्वाद् यजुः कृष्णमितीयते ।। कृष्णयजुर्वेदसंहिताया भाष्यं सर्वप्रथमं निववन्ध तत्रभवान् सायणाचार्यः। यथोकं तेनैव ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिकायाम्- "आध्वर्यवस्य यज्ञेषु प्राधान्याद व्याकृत. पुरा । यजुर्वेदोऽथ हौत्रार्थमृग्वेदो व्याकरिष्यते ॥ इति तैत्तिरीयशाखाध्यायित्वात् तस्य तस्या व्याकृतौ प्रथमा प्रवृत्तिरिति बोध्यम् । (२) इतः पूर्व केचित् पुस्तकपु श्लोकपञ्चकमधिकं दृश्यते । तद् यथा- गजवदनमचिन्त्यं तीक्ष्णदन्तं त्रिनेत्रं बृहदुदरविशेष भूतराज पुराणम् । अमरवरसुपूज्यं रकवणं सुरेशं पशुपतिसुतमीशं विघ्नराज नमामि॥१॥ मूलाधारे चतुष्पन्ने पदूमकिंजल्कशोभिते । दाडिमीकुसुमप्रख्ये तरुणादित्यसन्निभे ॥२॥ भगाख्ये कुण्डलीचक्रे पूजयेत् परमेश्वरीम् । अंकुशं चाक्षसूत्रं च पाशपुस्तकधारिणीम् ।। मुक्ताहारसमायुक्तां देवीं ध्यायेच्चतुर्भुजाम् ॥३॥ कपिलसटमुदञ्चतकर्णमग्नीन्द्रिनाक्षं विवृतवदनविद्युजिह्वमुत्फुल्लनासम् । अरिदरकरयुग्मं योगपट्टाङ्गजानुस्थितकरमरुणाधिं श्रीनृसिंह नतोऽस्मि ॥ ४ ॥ नमामि विष्णु विधियज्ञरूपं सरस्वतीं चापि तदीयजिह्वाम् । विधवृद्धान् विदुपो गुरूंश्च बौधायनाचार्यपदद्वयं च ॥

·सायणाचार्यकृता आदिशन्माधवाचाय्य वेदार्थस्य प्रकाशने ॥३॥ स प्राह नृपति राजन् ! सायणार्यो ममानुजः । सर्व वेत्त्येष वेदानां व्याख्यातृत्वे नियुज्यताम् ॥ ४॥ इत्युक्तो भावार्येण वीरखुक्कमहीपतिः। अन्वशात् सायणाचार्य वेदार्थस्य प्रकाशने ॥ ५॥ ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसङ्ग्रहात् । कृपालुमाधवाचार्यों वेदार्थ वक्तुमुद्यतः ॥ ६ ॥ ब्राह्मणं कल्पसूत्रे द्वे मीमांसां व्याकृति तथा। उदाहृत्याथ तैः सर्वैमन्त्रार्थः स्पष्टमीर्यते ॥७॥ ननु कोऽय वेदो नाम, किं च तल्लक्षणम् , के वास्य विषयप्रयोजनस- म्बन्धाधिकारिणः, कथं वा तस्य प्रामाण्यम् ? न खल्वेतस्मिन् सर्वस्मिन्न- सति, वेदो व्याख्यानयोग्यो भवति । अत्रोच्यते । इष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारयो- रलौकिकमुपायं यो ग्रन्थो वेदयति स वेदः । अलौकिकपदेन प्रत्यक्षानुमा- ने व्यावत्यैते । अनुभूयमानस्य स्रक्चन्दनवनितादेरिष्टप्राप्तिहेतुत्वं, औषध- सेवादेरनिष्टपरिहारहेतुत्वञ्च प्रत्यक्षतः सिद्धम् । स्वेनानुभविष्यमाणस्य पुरुषान्तरगतस्य च तथात्वमनुमानगम्यम् । एवं तर्हि भाविजन्मगतसुखा- दिकमपि अनुमानगम्यमिति चेत्, न । तद्विशेषस्यानवगमात् । न खलु ज्यो- तिष्टोमादिरिटप्राप्तिहेतुः कलसभक्षणवर्जनादिरनिष्टपरिहारहेतुरित्यमुमर्थ वेदव्यतिरेकेणानुमानसहस्रेणापि तार्किकशिरोमणिरण्यवगन्तुं शक्नोति । तस्मादलौकिकोपायबोधको वेद इति लक्षणस्य नातिव्याप्तिः । अत एवोक्तम्- 'प्रत्यक्षणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ॥ इति स एवोपायो वेदस्य विषयः। तद्वोध एव प्रयोजनम् । तद्वोधार्थी च अधिकारी। तेन सह उपकार्योपकारकभावः सम्बन्धः। नन्वेवं सति स्त्री- शूद्रसहिताः सर्वे वेदाधिकारिणः स्युः, इष्टं मे स्यादनिष्ट मा भूदिति आशिपः सार्वजनीनत्वात् । मैवं, स्त्रीशद्रयोः सत्युपाये बोधार्थित्वे हेत्वन्तरेण वेदाधिकारस्य प्रतिवद्धत्वात् । उपनीतस्यैवाध्ययनाधिकारं ब्रुवच्छास्त्रमनु- पनीतयोः स्त्रीशद्रयोर्वेदाध्ययनमनिष्टप्राप्तिहेतुरिति बोधयति । कथं तर्हि तयोस्तदुपायावगमः, पुराणादिभिरिति ब्रूमः । अत एवोक्तम्- 'स्त्रीशुदद्विजवन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा। इति भारतमाख्यानं मुनिना कृपया कृतम् ॥ (भागवत श२५) इति (१) एतत् श्लोकद्वयं केपुचित् पुस्तकेपुनि श्यते ॥

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्यभूमिका । ३ तस्मादुपनीतैरेव त्रैवर्णिकैर्वेदस्य सम्बन्धः । तत्प्रामाण्यं तु वोधकत्वात् स्वत एव सिद्धम् । पौरुषेयवाक्यं तु बोधक- मपि सत् पुरुपगतभ्रान्तिमूलत्वसम्भावनया तत्परिहाराय मूलप्रमाणमपेक्ष- ते, न तु वेदः । तस्य नित्यत्वेन वक्तृदोपशङ्कानुदयात् । एतदेव जैमिनिना सूत्रितम्-"तत्प्रमाणं वादरायणस्यानपेक्षितत्वात्" (मी० १२५) इति ।' ननु वेदोऽपि कालिदासादिवाक्यवत् पौरुषेय एव ब्रह्मकार्यत्वश्रवणात्- "ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुः तस्मादजायत॥ (ऋ० १०18018) इति श्रुतेः। अत एव वादरायणः "शास्त्रयोनित्वात्" (वे० १२१३) इति सूत्रेण ब्रह्मणो वेदकारणत्वमवोचत् । मैवं, श्रुतिस्मृतिभ्यां नित्यत्वावगमात् । "वाचा विरूप नित्यया” इति श्रुतेः (ऋ०८७५/६) "अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा” इति स्मृतेश्च । वादरायणोऽपि देवताधिकरणे सूत्रयामास । “अत एव च नित्यत्वम्" (वे० २३२६) इति । तर्हि परस्परविरोध इति चेत्, न नित्यत्वस्य व्यावहारिकत्वात् । सृष्टेरूचं संहारात् पूर्व व्यवहारकालः, तस्मिन्नुत्प- त्तिविनाशादर्शनात् । कालाकाशादयो यथा नित्या एवं वेदोऽपि व्यवहार- (११ "औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानोपदेशोऽन्यतिरेकश्वार्थऽनुपलब्धे, तत्प्रमाण वाढरायणस्यानपेक्षितत्वात्" इति सम्पूर्ण सूत्रम् । तत्रेदमित्थं व्याख्यातं शबर- स्वामिना स्वभाप्ये-"औत्पत्तिक इति नित्यं घूमः । उत्पत्तिर्हि भाव उच्यते लक्षणया । अ- वियुक्त शब्दार्थयोर्भावः सम्बन्धो, नोत्पन्नयो. पश्चात् सम्बन्धः। औत्पत्तिक शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध., तस्य अग्निहोत्रादिलक्षणस्य धर्मस्य निमित्तं प्रत्यक्षादिमिरनवगतस्य । कथम् । उपदेशो हि भवति । उपदेश इति विशिष्टस्य शब्दस्योच्चारणम् । अव्यतिरेकन्ध ज्ञानस्य । नहि तदुत्पन्नं ज्ञानं न विपर्येति, न तच्छक्यते वक्तुम् , एतदेवमिति । यथा भवति-यथा विज्ञायते, न तथा भवति-तथैतन्न विज्ञायते, तथैतदिति अन्यदस्य हृदये, अन्यदू वाचि स्यात्। एवं वदतो विरुद्धमिदं गम्यते अस्ति नास्ति वेति, तस्मात् तत्प्रमाणमनपेक्षत्वात् । नहि एवं सति प्रत्ययो यसौ । बादरायणग्रहणं वाटरायणस्येद मतं कीय॑ते वादरायण पूजयितुम् , ना- त्मीयं मतं पर्युदासितुम् । (२) तदिदमेवं व्याख्यातवन्तः श्रीशङ्करभगवत्पादा:-महत ऋग्वेदादेः शास्त्रस्यानेक- विद्यास्थानोपहितस्य प्रदीपवत् सर्वार्थावधोतिनः सर्वज्ञकल्पस्य योनि. कारण ब्रह्म । नहीश- स्य शास्त्रास्यर्वेदादिलक्षणस्य सर्वज्ञगुणान्वितस्य सर्वज्ञादन्यत. सम्भवोऽस्ति । (३) तस्मै नूनमभिद्यवे वाचा विरूप नित्यया । वृष्णे चोदस्व सुष्टुतिम् ॥ "हे विरूप नानारूपैतन्नामक महत्वं तस्मे सिद्धायाभिद्यवेऽभिगवतृप्तये वृष्णे चपकाया- नये नित्यया उत्पत्तिरहितया वाचा मन्त्ररूपया सुष्टुतिं नूनमिदानी चोदस्व । स्तुहीत्येवमृपिः आत्मानं प्रवीति यजमानो होतारं वा विरूपम्" इति तन्नत्यं सायणभाष्यम् । (४) अत एव नियताकृतेवादेर्जगतो वेदशब्दप्रभवत्वात् वेदशब्दे नित्यत्वमपि प्रत्येत- व्यमिति शाङ्करभाष्या ·४ सायणाचार्यकृता काले कालिदासादिवाक्यवत् पुरुपविरचितत्वाभावान्नित्यः । आदिसृष्टौ तु कालाकाशादिवदेव ब्रह्मणः सकाशाद्वेदोत्पत्तिराम्नायते । अतो विषय- भेदान्न परस्परविरोधः । ब्रह्मणो निर्दोपत्वेन वेदस्य वक्तृदोपाभावात् स्वतस्सिद्धं प्रामाण्यं तवस्थम् । तस्मालक्षणप्रमाणसद्भावाद्विपयप्रयोजन- सम्बन्धाधिकारिसत्वात् प्रामाण्यस्य सुस्थत्वाच्च वेदो व्याख्यातव्य एव । यथोक्तविपयादिसद्भावमभिप्रेत्य 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः (ते. आ० २०१५) इत्यध्ययन विधीयते । पाठमात्रस्याध्ययनशब्दवाच्यत्वेनार्थाववोधस्या- विहितत्वाडेव्याख्यानमयुक्तमिति चेत् , न । विधेोधपर्यवसायित्वात् । एतच्च भट्टगुरुमतानुसारिभिर्वहुधा प्रपञ्चितम् । आम्नायते च- "यदधीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्द्यते । अनग्नाविव शुष्कैधो न तज्ज्वलति कहिंचित् ॥ "स्थाणुरयं भारहारः किलाभूत् अधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा ॥ (नि०१६) "ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मो षडगो वेदोऽध्येयो शेयश्च" इति । एव तर्हि ज्ञानस्य पृथग्विधानाध्ययनं पाठमात्रमिति चेत्, अस्तु नाम, वर्णयन्त्येव शाङ्करदर्शनानुसारिणः । ऋतुविधिभिरेवानुष्ठानान्यथानुपपत्या वेदार्थज्ञानस्य प्रापितत्वान्नैतद्वि- धेयमिति चेत् , तर्हि तद्विधिवलावेदनमात्रेण स्वतन्त्रं किञ्चिदपूर्वमस्तु । श्रूयते हनुष्ठानज्ञानयोः स्वतन्त्रं पृथक् फलम्- "सर्व पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते य उ चैनमेव वेद" इति। अल्पप्रयाससाध्येन वेदनेन तत्सिद्धौ वह्वायाससाध्यमनुष्ठानं व्यर्थ स्या- दिति चेत् , न । तरणीयाया ब्रह्महत्याया मानसिककायिकत्वादिभेदेन तार- तम्योपपत्तेः। मनसा सङ्कल्पिता वाचाभ्यनुज्ञाता वा परहस्तेन कारिता स्वय कृता पुनःपुनः कृता चेत्येवं तारतम्येनावस्थिता ब्रह्महत्या अनेकविधा। अतस्तरणमप्यनेकविधं यथा स्वर्गो वहुविधस्तद्वत् । “अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम, दर्शपौर्णमासाभ्यांस्वर्गकामायजेत, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत", इत्याधुच्चावचकर्मणामेकविधफलासम्भवात् स्वर्गो वहुविधः । यत्तु कानुष्ठानकालीनं वेदनं तत्कर्मफल एवातिशयं दर्शयति। "उभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद" इति विद्वदविद्वत्प्रयोगौ प्रस्तुत्य, “यदेव विद्यया करोति तठेव वीर्यवत्तरं भवति" इत्यानानात् । अझोपास्तिविषयमेतद्वा- क्यमिति चेत् , न । न्यायस्य समानत्वात् । अस्ति हस्यार्थस्योपोदलकं लिङ्गम् । प्रजापतिः किल सोमयागेभ्योऽर्वाचीनानग्निहोत्रपौर्णमास्यामावा- ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्यभूमिका । ५ . स्यनामकान् परस्परमुच्चावचान यज्ञान् ससर्ज। सोमयागांश्चाग्निहोत्रादि- भ्यः प्रौढानग्निष्टोमोक्थ्यातिरात्रनामकान् परस्परमुच्चावचान सृष्ट्वा प्रथम- सृष्टेवग्निहोत्रादिष्वभिमानविशेषेण वर्गद्वयं तुलयोदमिमीत । एतद् वृत्तान्तं विजानतोऽग्निहोत्रादिभिरग्निष्टोमादिफलं भवति । तथा च ब्राह्मणमानायते- "प्रजापतिर्यज्ञानसृजत । अग्निहोत्रञ्चाग्निष्टोमञ्च । पौर्णमासीञ्चोक्थ्य- श्च । अमावास्याञ्चातिरात्रञ्च । तानुदमिमीत । यावदग्निहोत्रमासीत्ता- वानग्निष्टोमः । यावती पौर्णमासी तावानुक्थ्यः। यावत्यमावास्या तावा- नतिरात्रः । य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति, यावदग्निष्टोमेनोपाप्नो- ति तावदुपामोति । य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते, यापदुक्थ्येनोपा- नोति तावदुपाप्नोति । य एवं विद्वानमावास्यां यजते, यावदतिरात्रे- णोपामोति तावदुपाप्नोति" इति। तदेतद्वेदनस्य सर्वत्र स्वतन्त्रफलकत्वं लिङ्गम्। किञ्च तत्तद्विधिसमीपे य एवं वेदेति वचनानि वेदनादेव फलं ब्रुवते तान्यर्थवादरूपाणीति चेत्, अस्तु नाम । सहामहे वैतमपराधं तेषां वचनानां विधेयार्थप्रशंसापरत्वात् । तर्हि 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ, इति न्यायेन स्वाथ प्रामाण्यं नास्तीति चेत् , न। महातात्पर्यस्य विधेयविषयत्वेऽप्य- वान्तरतात्पर्य्यस्य स्वार्थविषयतानिवारणात् । 'ग्रावाणः प्लवन्ते' इत्यर्थ- वादस्यापि स्वार्थप्रामाण्यं प्रसज्येतेति चेत् , न । प्रमाणान्तरवाधितत्वात् । 'द्विः सम्वत्सरस्य सस्यं पच्यते' इत्याद्यर्थवादस्य तु वाधाभावेऽप्यनुवाद- त्वान्न स्वार्थे प्रामाण्यम् । वेदनफलवचनानि तु नानुवादकानि नापि चाध्यानि । तस्मादर्थवादत्वेऽप्यस्त्येषां स्वार्थे प्रामाण्यम् । अन्यथा मन्त्रा- र्थवादादिभ्यो देवादीनां विग्रहादिमत्त्वं न सिध्येत् । अत एवोक्तम्- "विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते। भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिधा मतः ॥” इति . किंबहुना । विद्यत एवावश्यं वेदनमात्रादपूर्वम् । अतो वेदनाय वेदो व्याख्यायते । योऽयं विषयरूप इष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारोपायः सामान्यतो निर्दिष्टः स विशेषेण स्पष्टीक्रियते । वेदस्तावत् काण्डद्वयात्मकः । तत्र पूर्वस्मिन् काण्डे नित्यनैमित्तिक- काम्यनिषिद्धरूपं चतुर्विधं कर्म प्रतिपाद्यम् । "यावजीवमग्निहोत्रं जुहो- ति" इत्यादिकं नित्यं, तस्य नियतनिमित्तत्वात् । “यस्य गृहान् दहत्यग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपाल निर्वपेत्य इत्यादिकं नैमित्तिक, तस्यानियतनि- मित्तत्वात् । “चित्रया यजेत पशुकाम इत्यादिकं काम्यम्। "तस्मान्मलव- द्वालसा न संवदेत न सहासीत" इत्यादिकं निषिद्धम् । तेषु नित्यनैमितिका- नुष्ठानात्तदकरणे प्रत्यवायरूपमनिष्टं परिहियते । स च प्रत्यवायो ·६ सायणाचार्यकृता न याज्ञवल्क्येन स्मर्य्यते- "विहितस्थाननुष्ठानानिन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥" (या० स्मृ०३।२१६) इति यावजीवादिवाक्येष्वनुक्तोऽप्यवर्जनीयतया स्वाभीष्टः स्वर्गः प्राप्यते । तथा चापस्तम्वः-"तद्यथा आने फलाथै निम्मिते च्छायागन्धावित्यनूत्पद्यते एवं धर्मेऽपि चर्यमाणेऽर्था अनूत्पद्यन्ते” इति । काम्यस्येष्टप्राप्तिहेतुत्वं तविधिवाक्य एव स्पष्टम् । इष्टविघातमनिष्टश्चार्थात् परिह्रियते । निषिद्धवर्जनेन रागप्राप्तनिषिद्धानुष्ठानजन्यो नरकपातः परिह्रियते । केवलं नित्यनैमित्तिकाभ्यामानुषङ्गिकस्वर्गप्राप्तिः, किन्तु धीशुध्यादिविवि- दिपोत्पादनद्वारा ब्रह्मज्ञानहेतुत्वमपि तयोरस्ति । तथा च वाजसनेयिनः समामनन्ति-"तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदषन्ति यज्ञन दानेन तपसा- ऽनाशकेन” इति। एवं तर्हि पूर्वकाण्ड एवाशेषपुरुषार्थसिद्धेः कृतमुत्त- रकाण्डेनेति चेत् , न । अपुनरावृत्तिलक्षणस्यात्यन्तिकपुरुषार्थस्य नत्रा- सिद्धः। अत एवाथर्वणिका:कम्मिणो दक्षिणमार्गेण चन्द्रप्राप्ति पुनरावृत्तिं चा- मनन्ति-"स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तते" इति । अत उत्तरकाण्ड आरब्धव्यः । आत्यन्तिकपुरुषार्थसिद्धिश्च द्विविधा सद्योमुक्तिः क्रममुक्ति- श्चेति । वर्तमानदेहपातानन्तरमेव सिध्यति सद्योमुक्तिः। उत्तरमार्गेण गत्वा ब्रह्मलोके चिरंभोगाननुसूय तत्रोत्पन्नज्ञानस्य ब्रह्मलोकावसाने सिध्यति क्रम- मुक्तिः । तस्मादुत्तरकाण्डे ब्रह्मोपदेशो ब्रह्मोपास्तिश्चेत्युभयं प्रतिपाद्यते । ब्रह्मोपास्तिप्रसङ्गाद् ब्रह्मदृष्टया प्रतीकमुपास्यत्वेन सांसारिकफलकामिनमु- द्दिश्य प्रतिपाद्यते । ब्रह्मोपासकप्रतीकोपासकयोः समानेऽप्युत्तरमार्गे प्रती- कोपासकस्य विद्युल्लोकादूर्व ब्रह्मलोकगमनाभावेन क्रममुक्तरप्यभावाद- स्ति पुनरावृत्तिः । एतच्च "अप्रतीकालम्बनान् नयतिइत्यधिकरणे ( वे०४। ३२१५-१६) द्रष्टव्यम् । नन्वस्त्वेवं पूर्वोत्तरकाण्डयोस्तत्र तत्रोचितप्रयोजनं फलविशेषश्च, तथापि पूर्वकाण्डस्यादौ कान्तरं परित्यज्य दर्शपूर्णमासेटिरव कुतः प्रतिपाद्यत इति चेत्, प्रकृतित्वानिरपेक्षत्वान्चेति ब्रमः। प्रकर्षेण अगोप- देशो यत्र क्रियते सा प्रकृतिः । कृत्स्नाङ्गविषयत्वमुपदेशस्य प्रकर्षः। विक- तिषु तु विशेपाइमात्रस्योपदेशः क्रियते अङ्गान्तराणि तु प्रकृतेरतिदिश्य- न्ते । अतो ऽतिदेशस्य प्रकर्षाभावः । प्रकृतिस्त्रिविधा-अग्निहोत्रमिष्टिः सोमश्चेति । त्रिप्वप्येतेषु अन्यनरपेक्ष्येण स्वाइजातं सर्वमुपदिष्टम् । तत्र सोमयागस्य स्वरूरेणान्यनरपेक्ष्येऽप्यङ्गेषु दीक्षणीयाप्रायणीयादिषु दर्श- पूर्णामासेटिसापेक्षन्वान्न पूर्वमावित्वं युक्तम् । इटैस्तु सोमयागनैरपे- त्यात् सोमात् प्राचीनत्वं युक्तम् । यद्यप्यग्निहोत्रस्य स्वरूपेऽङ्गेषु वा ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्यभूमिका । नास्त्यन्यापेक्षा तथाप्यग्निसिद्ध्यपेक्षत्वादाहवनीयाधग्नीनाञ्च पावमानेटिसा- ध्यत्वात्, पावमानेष्टीनां च दर्शपूर्णमासविकृतित्वात् परम्परयाऽग्नि- होत्रस्य दर्शपूर्णमासापेक्षास्तीति प्रथमभावित्वं न युक्तम् । दर्शपूर्णमास- योरग्निसाध्यत्वादग्निसाधकमाधानं प्रथमतो वक्तव्यमिति चेत्, मैवम् । नाधानमात्रेणाग्नयः सिध्यन्ति किन्तु पवमानेष्टिभिरपि । ताश्च इए- यो दर्शपूर्णमासविकृतित्वान् साक्षादेव दर्शपूर्णमासावपेक्षन्ते । दर्शपूर्णमा- सौ तु अग्निद्वारा पावमानेष्टिसापेक्षावपि न साक्षाद् पवमानेष्टीरपेक्षते । अतो निरपेक्षत्वाद्दर्शपूर्णमासेष्टिरेव प्रथमं वक्तव्या। ऋग्वेदसामवेदयोरादौ दर्शपूर्णमासेप्टिनाम्नातेति चेत् , वाढम् । यजुर्वेदमपेक्ष्य दर्शपूर्णमासयो- रादित्वमुक्तं कर्मकाण्डविषये यजुर्वेदस्यैव प्राधान्यात् । आनुपूर्व्यात् कर्मणां स्वरूपं यजुवेंदे सामानातम् । तत्र तत्र विशेषापेक्षायामपेक्षितायां याज्या- पुरोऽनुवाक्यादय ऋग्वेदे सामानायन्ते, स्तोत्रादीनि तु सामवेदे । तथा सति भित्तिस्थानीयो यजुर्वेदः, चित्रस्थानीयावितरौ । तस्मात् कर्मसु य- जुर्वेदस्य प्राधान्यं, तस्मिंश्च दर्शपूर्णमासेप्टिरादौ समानाता । यद्यपि मन्त्र- ब्राह्मणत्मको वेदः, तथापि ब्राह्मणस्य मन्त्रव्याख्यानरूपत्वान्मन्त्रा एवादौस- मानाताः । मन्त्राश्च त्रिविधाः ऋचः सामानि यजूंषि चेति । तत्र यजुषा- मध्वर्युवेदेऽतिबहुलत्वात् क्वचित् क्वचिदृचां सद्भावेऽपि यजुर्वेद इत्येवा- ख्यायते । अध्वर्युवेदत्वश्चास्यानादिसिद्धयाशिकसमाख्यावलादवगन्तव्यम् । अस्मिन् वेदे समाख्याता दर्शपूर्णमासेटिमन्त्रास्त्रिविधाः, आध्वयंवा या- जमाना हौत्रकाश्चेति । 'इपे' इत्यादौ प्रपाठके पठिता आध्वर्यवाः । 'सं त्वासिञ्चामि' इत्यादौ पठिता याजमानाः । 'सत्यं प्रपद्ये इत्यादौ पठिता होत्राः। एतेषांमध्ये याजमानानां हौत्राणाञ्च चित्रस्थानीयत्वाद् भित्तिस्था- नीयानामाध्वर्यवाणामेवादौ पाठो युज्यत इति। तेऽपि आध्वर्यवाः 'इषे त्वा' इत्यादिषु त्रयोदशस्वनुवाकेषु आन्नाताः। तत्र प्रथमेऽनुवाके वत्सा- पामरणार्था मन्त्राः। द्वितीये वहिःसम्पादनार्था । तृतीये दोहनार्थाः। चतुर्थे हविर्निवापार्थाः । पञ्चमे ब्रीह्यवघातार्थाः । पष्टे तण्डुलपेषणार्थाः । सप्तमे कपालोपधानार्थाः। अष्टमे पुरोडाशनिष्पादनार्थाः। नवमे वेदीकरणा- र्थाः । दशमे प्राधान्येनाज्यग्रहणार्थाः प्रसङ्गात् पत्नीसनहनार्थाः । एकादशे प्राधान्ये नेमसंनहनार्था पहिरास्तरणाद्याश्च । द्वादशे आघारार्थाः। अत्र सामिधेनीप्रयाजाज्यभागप्रधानयागादिमन्त्राणां प्राप्तावसरत्वेऽपि तेषां हो- प्रत्वात् तानुपेन्योपरितनप्रयोगाङ्गभूता आध्वर्यवाः नुग्व्यूहनादिमन्त्रास्त्र- यादशे समानाताः । तदेतत् सर्व विनियोगसंग्रहकारेणेत्थं संग्रहीतम्- "ये दर्शपूर्णमासाइमन्त्रा एते समासतः । इपे त्वाऽऽद्यनुवाकेषु त्रयोदशसु वर्णिताः ।। वत्सापाकरणं वहिदाहो निर्वापकण्डने । २ ·। सायणाचार्यकृता पेषणश्च कपालानि पुरोडाशश्च वेदिका ॥ आज्यग्रहेमसनाहावाघारोपरितन्त्रके । इत्युक्ता अनुवाकार्थाः प्रतिमन्त्र क्रियोच्यते ॥ इति ॥ किमिदं वत्सापाकरण, कथ वा तस्य प्राथम्यमिति चेत्, उच्यते । सन्ति दर्शयागे त्रीणि प्रधानानि हवींषि, पूर्णमासयागे च त्रीणि । आग्नेयोऽ- टाकपाल ऐन्द्रं दध्यैन्द्रं पय इति दर्शयागे। आग्नेयोऽटाकपाल आज्येन प्राजापत्य उपांशुयागोऽग्नीषोमीय एकादशकपाल इति पूर्णमासे । तत्र प्रतिपहिने दधिहोमे दधिसम्पादनायामावस्यायां रात्रौ गावो दोग्धव्याः । तद्दोहनार्थ प्रातःकाले लौकिकदोहनादूचं स्वमातृभिः सह सञ्चरन्तो वत्सा मातृभ्योऽपाकरणीयाः। तदिद वत्सापाकरणं यथोक्तरीत्या, तस्य प्राथम्यश्च। तत्र वत्सापाकरणं सद्यश्छिन्नया पलाशशाखया कर्त्तव्यमिति । तच्छेद- नार्थोऽयमिषे त्वेति मन्त्र आदौ समानायते । तस्य च मन्त्रस्य तच्छेदनाग- त्वं ब्राह्मणे द्रष्टव्यम् । अत एव सब्राह्मणो मन्त्री ज्ञातव्य इति । छन्दोगा अ- धीयते-"यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतव्राह्मणेन मन्त्रेण यजति याजयति वाध्यापयति वा स्थान वळूति गर्ने वा पात्यते प्रमीयते पापीयान् भवति । तस्मादेतानि मन्त्र मन्त्र विद्यात् इति । आर्षेय ऋषिस- म्बन्धः । अतीन्द्रियार्थद्रष्टारो हि ऋषयः । तेषां वेदद्रष्मृत्वं स्मर्य्यते- "युगान्ते ऽन्तर्हितान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा" ॥ इति । इषे त्वादीनाञ्च मन्त्राणां प्रजापतिषिः । तथा च काण्डानुक्रमणि- कायामुक्तं- "शाखादि याजमानञ्च होतॄन हौत्रञ्च दाशिर्कम् । तद्विधीन् पितृमेधञ्च नवाहुः कस्य तद्विदः ॥ इति ॥ शाखादिरिषे त्वादिप्रपाठकः । याजमानं स त्वा सिञ्चाभीत्यादि । होता- र चित्तिः गित्यादयो मन्त्राः। सत्यं प्रपद्य इत्यादिक दार्शिक होत्रम् । तविधयः प्रोक्तानाञ्चतुर्विधमन्त्राणां चत्वारि ब्राह्मणानि । पितृमेधः परे युवा समित्यादिः । तान्येतानि नवकाण्डानि प्रजापतिना दृष्टानि । छन्दो- विशेषाञ्च वेदागभूते छन्दोनामके ग्रन्थे द्रष्टव्याः । मन्त्रपदव्याख्यानादेव तत् प्रतिपाद्यार्थरूपदेवता विज्ञायते । ब्राह्मणविशेषस्तु तत्तन्मन्त्रव्याख्या- नावसर एवोदाहियते । यद्यपि मन्त्रविनियोगा ब्राह्मणे सर्वेऽपि नान्नाताः तथापि कल्पसूत्रकारैर्ब्राह्मणान्तरपालोचनया सर्वेऽभिहिताः। अतो वो- धायनदिसूत्रोदाहरणादिपूर्वकं ब्राह्मणानुसारेण मन्त्रार्थ योजयामः ॥ इति तैत्तिरीयसहिता भाप्यभूमिका ।

·ऋग्वेदसंहितायाः
सायणाचार्यकृता
भाष्यभूमिका

·No text on this page.

·-- - सायणाचार्यकृता ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका। वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद् बुक्कमहीपतिः । आदिशन् माधवाचार्य वेदार्थस्य प्रकाशने ॥ ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसंग्रहात् । कृपालुर्माधवाचार्यो वेदार्थ वक्तुमुद्यतः ॥ आध्वर्यवस्य यज्ञेषु प्राधान्याद् व्याकृतः पुरा। यजुर्वेदोऽथ हौत्रार्थमृग्वेदो व्याकरिष्यते ॥ एतस्मिन् प्रथमोऽध्यायः श्रोतव्यः सम्प्रदायतः । व्युत्पन्नस्तावता सर्व बोद्धुं शक्नोति बुद्धिमान् ॥ अभ्यहितत्वाग्वेदस्यैव अत्र केचिदाहुः--ऋग्वेदस्य प्राथम्येन सर्वत्र व्याख्यानमादावुचित आनातत्वाद् अभ्यर्हितत्वाद् तद्वयाख्यानमादौ मिति पूर्वपक्षः। युक्तम्, प्राथम्यं च पुरुषसूक्ते विस्पष्टम् - तस्माद् यशात् सर्वहुत'ऋचः' सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् यजुस्तस्मादजायत ॥ (ऋ० १० १० 8) सहस्रशीर्षा पुरुप इत्युक्तात् परमेश्वरात्, यज्ञाद् यजनीयात् पूजनीयात्, सर्वहुतः सर्वेहूंयमानात, यद्यपि इन्द्रादयस्तत्र तत्र हूयन्ते तथापि परमे- श्वरस्यैव इन्द्रादिरूपेण अवस्थानादविरोधः । (१) लक्षणं यथाह जैमिनि:- 'तेपामग्यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था' (मी० २६१२३) 'यत्र पादकृता व्यवस्था स मन्त्र ऋड्नामा शवरस्वामी। 'पादेनोर्थन चोपेता वृत्तवद्धा मन्त्रा ऋच' इति जैमिनीयन्याय- मालायां माधवाचार्यः । (२) सामलक्षणम्-गीतिषु सामाख्या' (मी० २॥१॥३६ ) 'विशिष्टा काचिद् गीतिः सामेत्युच्यते । प्रगीते हि मन्त्रवाक्ये सामशब्दमभियुक्ता उपदिशन्ति' इति गवरस्वामी। (३) यजुर्लक्षणम्-शेपे यजुःशब्दः (मी० २६११३७ ) या न गीतिर्ने च पादवद्धं तत् प्रनिटपठितं यजा इति शवरस्वामी । 'वृत्तिगोतिवर्जितत्वेन प्रतिष्टपठिता मन्त्रा यजूंषि इति जैमिनीयन्यायविस्तरे माधवाचार्यः। - ·१ सायणाचार्यकृता - एकंसद् - तथा च मन्त्रवर्ण:- इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निसाहु- रथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । विप्रा बहुधा वदन्त्य- ग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ॥ (ऋ० १ १६४.४६) वाजसनेयिनश्चामनन्ति- तद् यद् इदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवम् एतस्यैव सा विसृष्टिरेष उ ह्येव सर्वे देवा इति । (वृ० १.४.६) तस्मात् सर्वैरपि परमेश्वर एव हूयते । न केवलमृचा पाठप्राथम्येन अभ्यहितत्व किन्तु यज्ञाइदाढर्यहेतुत्वा- दपि । तथा च तैत्तिरीया आमनन्ति । (तै० सं० ६५१०१३) यत् वै यज्ञस्य साना यजुषा क्रियते शिथिलं तद्, यद् ऋचा तद् दृढमिति। तथा सर्ववेदगतानि ब्राह्मणानि स्वाभिहितेऽर्थे विश्वासदाढाय तदे- तद् ऋचा अभ्युक्तमिति ऋचमेव उदाहरन्ति । मन्त्रकाण्डेष्वपि यजुर्वेदग- तेषु तत्र तत्र अध्वर्युणा प्रयोज्या ऋचो वहव आनाताः । सानां तु सर्वे- षाम् ऋगाश्रितत्वं प्रसिद्धम् । आथर्वणिकैरपि स्वकीयसंहितायाम् ऋच एव वाहुल्येन अधीयन्ते । अतोऽन्यैः सर्वैरादतत्वादभ्यहितत्वम् । छान्दोगास्तु प्राथम्येन सनत्कुमार प्रति नारदवाक्यमेवमामनन्ति-- ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेद सामवेदनाथर्वणं चेति । (छा०७२) मुण्डकोपनिषद्यपि एवमानायते- ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वण इति । (मु०१५) तापनीयोपनिषद्यपि मन्त्रराजपादेषु क्रमेण अध्ययनमेवमामनन्ति- ऋग्यजुःसामाथर्वाणश्चत्वारो वेदाः साङ्गाः सशाखाश्चत्वारः पादा भवन्ति इति । (नृ० १११२) एव सर्वत्र उदाहरणीयम् । तस्माद् ऋग्वेदस्य अभ्यहितस्य आदौ व्याख्यानमुचितम् इति । यज्ञानुष्ठानार्थत्वाद् तान् प्रति एतदुच्यते- यजुर्वेदस्यैवादौ व्याख्या- अस्तु एवं सर्ववेदाध्ययनतत्पारायणब्रह्मयज्ञ- नमित्युत्तरपक्षः। जपादौ ऋग्वेदस्यैव प्राथम्यम् । अर्थज्ञानस्य तु यज्ञानुष्ठानार्थत्वात् तत्र तु यजुर्वेदस्यैव प्रधानत्वाद् तद्वयाख्यानमेव आदौ युक्तम्। तत्प्रधान्यं काचिद्गेच माह- ऋचां त्वः पोपमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्करीषु ।

·ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका। ब्रह्मा त्वो वदति जातवियां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः ॥ (ऋ०१०१७।११) एतस्या ऋचस्तात्पर्य निरुक्तकारो यास्कः सहिप्य दर्शयति (नि०१८) "ऋत्विकर्मणां विनियोगमाचष्टे” इति । पुनरपि स एव प्रथमं पादं विवृ- णोति-"ऋचामेकः पोपमास्ते पुपुष्वान होतर्गर्चनी इति । अस्यायमर्थः- त्वशब्दः एकशब्दपायो होतृविशेषणम् । होतनामक एक ऋत्विग यशकाले स्वकीयवेदगतानाम् ऋचां पुष्टिं कुर्वन्नास्ते, भिन्नप्रदेशेष्वानातानाम् ऋचां सङ्घातमेका सम्पाद्येतावदिदं शस्त्रमिति क्लृप्तिं करोति, सेयं पुष्टिः । अर्च- नीत्यमुमर्थमृक्छब्द आचष्टे । अर्च्यते प्रशस्यतेऽनयादे वविशेषः क्रियाविशेष- स्तत्साधनविशेषो वेत्यृक्छन्दव्युत्पत्तेरिति । अथ द्वितीयं पादं विवृणाति-"गायत्रमेको गायति शकरीषदाता । गायत्रं गायतेः स्तुतिकर्मणः। शक्कर्य ऋचः, शक्नोतेस्तद्, यदाभिर्वृत्रमशकद् हन्तुं तच्छक्करीणां शक्करीत्वमिति विज्ञायते" ( कौ० २३२२) इति । अस्या- यमर्थः-उद्गातृनामक एक ऋत्विग गायत्रशब्दाभिधेयं स्तोत्रं शक्करीशब्दा- भिधेयास्वृक्षु गायति, धातूनामनेकार्थत्वेन स्तुतिक्रियावाचिनो गायति- धातोरुत्पन्नो गायत्रशब्दः । शक्करीशब्दस्तु शक्नोतिधातोरुत्पन्नः, वृत्र शत्रुहन्तुं शक्नोति आभिग्भिरित्येषा व्युत्पत्तिः कस्मिंश्चित् ब्राह्मणे विज्ञायत इति । अथ तृतीयपाद विवृणोति-"ब्रह्म को जाते जाते विद्यां वदति, ब्रह्मा सर्वविदिति ।” अस्यायमर्थ:-ब्रह्मनामक एक ऋत्विग जाते जाते तदा तदा उत्पन्ने प्रस्तुते प्रणयनादिकम्मणि विद्याम् अनुज्ञां वदति : ब्रह्मन् अपः प्रणेल्यामीत्येवं सम्बोधितः सन् ॐ प्रणय इत्यनुजानाति । स च ब्रह्मा वेद- त्रयोक्तसर्वकर्माभिज्ञः । तस्माद् योग्यतां दृष्ट्वा तत्तदनुज्ञातुं सति प्रमादे समाधातुं च समर्थ इति । सामर्थ्य छन्दोगा आमनन्ति- "एप एव यज्ञस्तस्य मनश्च वाक् च वर्तनी। तयोरन्यतरां मनसा संस्करोति ब्रह्मा, वाचा होताध्वर्युरुद्वाता चान्यतराम्" इति ॥ (छा० ॥१६॥१-०) कृत्लो यज्ञः प्रमादराहित्याय मनसा सम्यगनुसन्धेयः, वाचा च वेद- त्रयोक्तमन्त्राः पठनीयाः। तत्र होत्रादयस्त्रयो मिलित्वावायूपं यज्ञमार्ग संस्कु- र्वन्ति, ब्रह्मा त्वेक एव मनोरूपं यज्ञमार्ग कृत्स्नमपि संस्करोति । तस्मादस्य सामर्थ्य मिति । अथ चतुर्थ पादं विवृणोति । "यशस्य मात्रां विमिमीत एकोऽध्वर्युः । अध्वर्युरध्वरयुरध्वरं युनक्ति अध्वरस्य नेतेति । अस्यायमर्थः-अध्वर्यु. नामक एक ऋत्विग् यज्ञस्य मात्रां स्वरूपं विमिमीते विशेषेण निष्पादयति । मीयते निर्मीयते इति मात्रा स्वरूपम्। तनिष्पादकत्वं च अध्वर्योनामनिर्व: चनादधगम्यतेः अध्वर्युरित्यत्र छान्दस्यां प्रक्रियायां लुप्तमकारं पुनः प्रक्षिप्य ·सायणाचार्यकृता अध्वरयुरिति नाम सम्पादनीयम् , अध्वरं युनक्ति इति अवयवार्थः, अध्वरस्य नेता इति तात्पर्य्यार्थ इति । एतदेव अभिप्रेत्य अध्वर्युवेदस्य यागनिष्पादकत्वद्योतक निर्वचन यास्को दर्शयति- "मन्त्रा मननात्, छन्दांसि छादनात्, स्तोमः स्तवनात्, यजुर्यजते- रिति ।" (नि०७/१२) एव सति अध्वर्युसम्बन्धिनि यजुर्वेदे निष्पन्न यज्ञशरीरसुपजीव्य तद्- पेक्षितौ स्तोत्रशस्त्ररूपौ अवयवौ इतरेण वेदद्वयेन पूर्यते इत्युपजीव्यस्य यजुर्वेदस्य प्रथमतो व्याख्यान युक्तम् । तत ऊर्व सानामृगाश्रितत्वाद् उभयोर्मध्ये प्रथमत गव्याख्यान युक्तम् इति ऋग्वेद इदानी व्याख्यायते । लक्षणप्रमाणराहित्या ननु वेद एव तावन्नास्ति, कुतस्तदवान्तरविशेष वेदस्यासद्भाव इति ऋग्वेदः ? तथा हि, कोऽय वेदो नाम?न हि तत्र लक्षण पूर्वपक्ष । प्रमाण वास्ति । न च तदुभयव्यतिरेकेण किञ्चिद् वस्तु प्रसिध्यति । लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तुसिद्धिरिति न्यायविदां मतम् । प्रत्यक्षानुमानागमेषु प्रमाणविशेषेषु अन्तिमो वेद इति तल्लक्षणमिति चेत् ? न, मन्वादिस्मृतिषु अतिव्याप्तेः । समयवलेन सम्यकपरोक्षानुभव- साधनमित्येतस्य आगमलक्षणस्य तास्वपि सद्भावात् । अपौरुषेयत्वे सति इति विशेषणाददोष इति चेत् ? न, वेदस्यापि पर- मेश्वरनिर्मितत्वेन पौरुषेयत्वात् । शरीरधारिजीवनिर्मितत्वाभावाद् अपौरु- पेयत्वमिति चेत् ? न, सहस्रशीर्षा पुरुष इत्यादि श्रुतिभिरीश्वरस्यापि शरीरित्वात् । कर्मफलरूपशरीरधारिजीवनिर्मितत्वाभावमात्रेण अपौरुषेयत्वं विव- तितमिति चेत् १ न, जीवविशेषैरग्निवय्वाादित्यैर्वेदानामुत्पादितत्वात् । "ऋग्वेद एवाग्नेरजायत यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यात्" इति श्रुतेः (ऐत० ब्रा० ५५७) ईश्वरस्य अग्नयादिप्रेरकत्वेन निर्मातृत्वं द्रष्टव्यम् । मन्त्रब्राह्मणात्मकः शब्दराशिर्वेद इति चेत् ? न, ईदशो मन्त्र ईदृशं ब्राह्मण- मित्यनयोरद्याप्यनिर्णीतत्वात् । तस्मान् नास्ति किञ्चिद् वेदस्य लक्षणम् । नापि तत्सद्भावे प्रमाण पश्यामः । ऋग्वेद भगवोऽध्येमि यजुर्वेदं साम- वेदमाथवेण चतुर्थमित्यादिवाक्यं प्रमाणमिति चेत् ? न, तस्यापि वाक्य- स्य वेदान्तःपातित्वेन आत्माश्रयत्वप्रसगात् । न खलु निपुणोऽपि स्व स्कन्धमारोदु प्रभवेदिति। "वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परर” (या० स्मृ० १४०) इत्यादि स्मृतिवाक्यं प्रमाणमिति चेत् ? न, तस्यापि उक्तश्रुतिमूलत्वेन निराकृतत्वात् । प्रत्यक्षादिकं शङ्कितुमपि अयोग्यम् । वेदविपया तु लोकप्रसिद्धिः ·ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका । सार्वजनीनापि नीलं नभ इत्यादिवद्भ्रान्ता । तस्मात् लक्षणप्रमाणरहितस्य वेदस्य सद्भावो नाङ्गीकर्तुं शक्यते इति पूर्वपक्षः। उत्तरपक्षत्वेन वेदसद्भावे अत्रोच्यते । मन्त्रब्राह्मणात्मकत्वं तावददुष्टं लक्षणप्रमाणादिनिर्णयः। लक्षणम् । अतएव आपस्तम्वो यज्ञपरिभाषायामेव. माह-मन्त्रब्राह्मणयोवेदनामधेयमिति (आपल्परि०३१) । तयोस्तु स्वरूप- मुपरिटात् निर्णज्यते । अपौरुषेयवाक्यत्वमिदमपि यादशमस्माभिर्विवक्षितं तादृशमुत्तरत्र स्पष्टीभविष्यति । प्रमाणान्यपि यथोक्तश्रुतिस्मृतिलोक- प्रसिद्धिरूपाणि वेदसद्भावे द्रष्टव्यानि । यथा घटपटादिद्रव्याणां स्वप्रकाशक- त्वाभावेऽपि सूर्यचन्द्रादीनां स्वप्रकाशत्वमविरुद्धम् , तथा मनुष्यादीनां स्व- स्कन्धारोहासंभवेऽपि अकुण्ठितशक्तवेदस्य इतरवस्तुप्रतिपादकत्ववत् स्वप्रतिपादकत्वमप्यस्तु । अत एव सम्प्रदायविदोऽकुण्ठितां शक्तिं वेदस्य दर्शयन्ति-"चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्म व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवं जातीयमर्थ शक्नोति अवगमयितुमिति(शा०भा०२२)। तथा सति वेदमूला- या लोकप्रसिद्धश्च प्रामाण्यं दुर्वारम् । तस्मात् लक्षणप्रमाणसिद्धो वेदो न केनापि चार्वाकादिना अपोढुं शक्यते इति स्थितम् । ननु अस्तु नाम वेदाख्यः कश्चित् पदार्थः, तथापि नासौ व्याख्यानम- हति, अप्रमाणत्वेन अनुपयुक्तत्वात् । न हि वेदः प्रमाणम् , तल्लक्षणस्य तत्र दुःसम्पादत्वात् । तथा हि-सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणमिति केचित् लक्ष- णमाहुः । अपरे तु अनधिगतार्थगन्तृ प्रमाणमित्याचक्षते । न चैतदुभयं वेदे सम्भवति । मन्त्रब्राह्मणात्मको हि चेदः। तत्र मन्त्राः केचिदबोधकाः। अम्यक सा त इन्द्र ऋष्टिरित्येको मन्त्रः । (ऋ० १११६६०३) यादस्मिन् धायि तमपस्यया विददित्यन्यः२ ( ऋ०५४४%) (१) अम्यक्सा त इन्द्र ऋष्टिरस्मे सनेम्य मरतो जुनन्ति । अग्निश्चिद्धि मातसे शुशुक्कानापो न द्वीपं दधति प्रयांसि ॥ इतिसम्पूर्णा मन्त्र । तत्रत्यसायणभाष्यसङ्केप. हे इन्द्र ते सा प्रसिद्धा ऋटिः वज्र अस्मद वृष्टयर्थ अम्यक् प्राप्नोति मेघसमीपे । मरुतः सनेमि चिरकाल संगृहीतं अभ्वं जलं जुनन्ति क्षिपन्ति । वर्पन्तीत्यर्थ. । अग्निः चित् अग्निरपि। हि स्मेति पूरणे । अतसे सन्तते कर्मणि शुशुक्वान् दोप्यमानो वर्तते। प्रयांसि हवींपि दधति धारयन्ति यजमानाः । द्विपार्श्वस्योदक- वान् पर्वतादिीप. । तं यथा आपो धारन्ति तद्वत् ।। (२) सम्पूर्णमन्त्रस्तु ज्यायांसमस्य यतुनस्य केतुन ऋपिस्वरं चरति यासु नाम ते । यादृस्सिन धायि तमपस्यया विदत् य उ स्वयं वहते सो अरं करत् ।। तत्रत्यसायणभाष्यसकपः-ज्यायांसं अतिशयेन प्रवृन्द अस्य यतुनस्य गन्तुः सूर्यस्य केतुना उदयादिलक्षणेन प्रज्ञापकेन कर्मणा विशिष्टं पिस्वरं ऋपिभि. स्तुत्वं यासु स्तुतिपु ते त्वदीयं नास नमनं नामकं का रूप वर्तते । ताभिः त्वां चरति भजते यजमान इत्यर्थ । याश्मिन् याहगे कामे धायि तं मन इति शेषः । तं कामं अपस्यया हवि स्तुत्यादिलक्षणेन कर्मणा विदत् विन्दते । य उ य एवं वहते धारयति फलं, स. अरं अत्यर्थं करत् कर्यात् ॥ । ३ ·OM सायणाचार्यकृता सृण्येव जरी तुर्फरी तू इत्यपरः' (ऋ० १०११०६।६) एवमापान्तमन्युस्तृपलप्रभार ऋ० १०५ ) इत्यादय उदाहार्य्याः । नहि एतैर्मन्त्रैः कश्चिदप्यर्थोऽवबुध्यते । एतेषु अनुभव एव यदा नास्ति तदा तत्सम्यक्त्व तदीयसाधनत्वं च दूरापेतम् । अधस्विदासीद् उपरस्विदासीदिति मन्त्रस्य (ऋ० १०११२६५) वोधकत्वेऽपि स्थाणुर्वा पुरुषो वा इत्यादिवाच्यवत् सन्दिग्धार्थबोधकत्वात् नास्ति प्रामाण्यम् । ओषधे त्रायस्वैनमिति मन्त्रो (तै० सं० २।२१) दर्भविषयः। स्व- धिते मैन हिंसीरिति (तै० स० १।२।२१) क्षुरविषयः । शृणोत ग्रावाण इति (तै० स० १।३।१३।१) पाषाणविपयः । एतेषु अचेतनानां दर्भक्षुरपाषा- णानां चेतनवत् सम्बोधन श्रूयते । ततो द्वौ चन्द्रमसाविति वाक्यवत् विप- रीतार्थवाधकत्वादप्रामाण्यम् । एक एव रुद्रो न द्वितीयोऽवतस्थे (तै० सं० शमा॥१)। सहस्राणि सहस्रशो ये रुद्राअधिभुम्याम् (तै० सं०४।५।१११५) इत्यनयोस्तु मन्त्रयोर्यावजोवमह मौनीति वाक्यवत् व्याघातबोधकत्वा- प्रामाण्यम्। आप उन्दन्तु इति मन्त्रो (तै० सं० १०२।१२१) यजमानस्य क्षौरकाले जलेन शिरसः क्लेदन ब्रूते । शुमिके शिर आरोह शोभयन्ती मुखं मम इति मन्त्रो (आप० म० पा० शम) विवाहकाले मङ्गलाचरणार्थ पुष्पनिर्मितायाः (१) सम्पूर्णमन्त्रस्तु सृण्येव जरी तुर्फरीद नैतोशेव तुर्फरी पर्फरीका । उदन्यजेव जेमना मदेरू ता मे जराय्वजरं मरायु ॥ तन्नत्यसायणभाष्यसक्षेप.-सुण्याविव सृणि. अङ्कुश तत्र साधुरिति यत् अडशा मत्तगजाविव तुर्फरी शत्रूणां हन्तारौ । नितोशस्य वधकर्तु. अपत्यं नैतोश. ताविव तुफरी हन्तारौ पर्फरीको शत्रूणां विदारयितारौ। उदन्यजे इव उदकजातौ इव निर्मलौ कान्तियुक्तौ । जेमना जेमनौ जयशोलौ । मदेरू बलातिशयेन मक्तौ ता तावश्विनौ युवां मे मदीयं जरायु जरायुज अतएव मरायु मरणशीलं शरीर अजरं जरारहितं कुरुतम् ॥ (२) सम्पूर्णमन्त्रस्तु- आपान्तमन्युस्तृपलप्रभर्मा धुनिः शिमीवाग्छरमा ऋजीपी। सोमो विश्वान्यतसा वनानि नागिन्द्र प्रतिमानानि देभु.॥ तत्रत्यं सायणभाष्यम्-आपान्तमन्युः आपातितमन्यु, तृपलप्रमर्भा ग्रावादिभिः क्षिप्र- प्रहारी धुनि. शत्रु णां कम्पयिता शिमीवान् कर्मवान् शस्मान् आयुधमान् ऋजीपी अजीपवान् सोमो विश्वानि सर्वाणि अतसा अतसमयानि वनानि अरण्यानि वर्धयतीति शेपः। प्रतिमानानि प्रतिमानभूतानि समानद्रव्याणीत्यर्थ । इन्द्र अर्वाक् देभु. दभ्नोति- स्नापकर्षणकर्मा । तुलया मोयमानानि आत्माभिमुखतया नाकर्पयन्ति लघूनि भवन्तीत्यर्थः । अन्यत्र प्रति निधीयमानानि गुरूणि तानि आत्माभिमुखमाकर्षन्ति नैवमिन्द्रं कुर्वन्तीति सर्वेभ्यो महानिन्द्र इत्यथ । त्रय पादाः सौम्याः तुरीयस्त्वैन्द्रः । यास्केनापि निरुके व्याख्यातोऽयं मन्त्रः (नि०५।१२।) ।

·ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका। शुभिकायाः वरवध्वोः शिरसि अवस्थानं व्रते। तयोश्च मन्त्रयोर्लोकप्रसि- द्धार्थानुवादित्वाद् अनधिगतार्थगन्तृत्वं नास्ति । तस्मान् मन्त्रभागो न प्रमाणम् । अत्रोच्यते-- अम्यगादिमन्त्राणामों यास्केन निरुक्तग्रन्थे ऽववोधितः । तत्परिचय- रहितानामवोधौ न मन्त्राणां दोषमावहति। अत एव अत्र लौकिकं न्या- यमुदाहरन्ति नैष स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति, पुरुषापराधः स भवतीति। अधःस्विदिति मन्त्रश्च न सन्देहवोधनाय प्रवृत्तः । किं तर्हि ? जगत्- कारणस्य परवस्तुनोऽतिगम्भीरत्वं निश्वेतुमेव प्रवृत्तः । तदर्थमेव हि गुरु- शास्त्रसम्प्रदायरहितैर्दुवोधत्वमधःस्विदित्यनया वचोभङ्गया उपन्यस्यते । स एवाभिप्राय उपरितनेषु को अद्धा वेद (ऋ० ३।५४५) इत्यादिमन्त्रेषु स्पष्टीकृतः। ओपध्यादिमन्त्रेष्वपि चेतना एव तत्तदभिमानिदेवतास्तेन तेन नाना सम्वोध्यन्ते । ताश्च देवता भगवता वादरायणेन "अभिमानिव्यपदेशस्तु" (वे० २२५) इति सूत्रे सूत्रिताः । एकस्यापि रुद्रस्य स्वमहिना सहस्रमूर्तिस्वीकारान् नास्ति परस्पर- व्याघातः। जलादिद्रव्येण शिरःक्लेदनादेर्लोकप्रसिद्धत्वेऽपि तदभिमानिदेवतानु- ग्रहस्य अप्रसिद्धत्वात् तद्विपयत्वेन अज्ञातार्थज्ञापकत्वम् । ततो लक्षणसद्भावादस्ति मन्त्रभागस्य प्रामाण्यम् । एतदेवाभिप्रेत्य भगवान जैमिनिमन्त्राधिकरणे मन्त्राणां विवक्षितार्थत्वमसूत्रयत्। तानि च सूत्राणि क्रमेण उदाहृत्य व्याख्यास्यामः । तत्र पूर्वपक्षं सूत्रयति- तदर्थशास्त्रात् ( जै० ०२।३१) यस्यार्थस्य अभिधाने समर्थो मन्त्रः, स एव अभिधेयो यस्य शास्त्रस्य ब्राह्मणवाक्यस्य, तदिदं वाक्यं तदर्थशास्रम् । तस्मात् शास्त्राद् अवि- पतितार्थो मन्त्र इत्यवगम्यते। तथा हि, उरु प्रथस्व इति मन्त्रेण (तै० सं० शशा१) पुरोडाशप्रथनमभिधीयते, पुरोडाशं प्रथयति इति ब्राह्मणेनापि (ते० प्रा० ३२४) तदेवाभिधीयते । तथा सति मन्त्रेणैव प्रतीतत्वात् तदर्थवोधनाय प्रवृत्तं ब्राह्मणवाक्यमनर्थकं स्यात् । मन्त्रस्य अविवक्षितार्थत्वे तु विनियोगवोधनाय ब्राह्मणवाक्यमुपयुक्तम् । तस्मान् मन्त्रा उच्चारणेनैव अनुष्ठाने उपकुर्वन्ति । (१) सम्पूर्णसूत्रं तु "अभिमानिन्यपदेशस्तु विशेपानुगतिभ्याम्" । "न खलु मृदब्रवी- दित्येवजातीयकया श्रुत्या भूतेन्द्रियाणां चेतनत्वमाशङ्कनीयं यतोऽभिमानिन्यपदेश एपः । मृदाद्यमिमानिन्यो वागाद्यमिमानिन्यश्च चेतना देवता वदनसम्वदनादिषु चेतनोचितेषु व्यवहारेषु व्यपदिश्यन्ते न भूतेन्द्रियमानम् ।" इति तनत्यं शाङ्करभाष्यम् ।

·S1 सायणाचार्यकृता ननु उच्चारणार्थत्वे सति अदृष्टं प्रयोजनं परिकल्प्येत । अर्थाभिधायकत्वे तु दृष्टं लभ्येत । तस्माद् ब्राह्मणस्य अनुवादकत्वमभ्युपेत्यापि मन्त्रस्य अभिधानार्थत्वमेव इत्याशङ्कय उत्तरं सूत्रयति- वाक्यनियमात् (जै० १॥२॥३२) अग्निर्मूर्द्धा दिवः ककुद् (ऋ० ८४४।१६ ) इत्वेवमेव वाक्यं पठितव्यमिति मन्ने नियम उपलभ्यते । अर्थप्रत्यायनं तु मूर्धाग्निरित्येवं व्यु- वक्रमपाठेऽपि भवत्येव । तस्मात् नियतपाठक्रमसाफल्यायोच्चारणमेव भन्त्रप्रयोजनम् । ननु पाठक्रमनियममात्रस्य अदृष्टार्थत्वेऽपि मन्त्रपाठोऽर्थवोधार्थ एव इत्याशङ्कय तत्र दोषान्तरं सूत्रयति- वुद्धशास्त्रात् (जै० ११२३३) अग्नीदग्नीन् विहर (तैस० ६३०२) इति प्रेषमन्त्रः प्रयोगकाले पठ्यते । तच्च अग्निविहरणादि कर्म आनीघ्रण अध्ययनकाले एव स्वकर्त्तव्यत्वेन बुद्धम् । तस्य च बुद्धस्य अर्थस्य पुनमन्त्रोच्चारणेन शासनमनर्थकम् । न हि सोपानत्के पादे पुनरपि उपानहं प्रतिमुञ्चति । ननु वुद्धस्य अर्थस्य प्रामादिकविस्मरणपरिहाराय मन्त्रेण स्मारणम- स्तु इत्याशङ्कय दोषान्तरं सूत्रयति- अविद्यमानवचनात् ( जै० २।३४) चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा वे शीर्षे सप्तहस्तासो अस्य (ऋ० १५३) इति मन्त्र आम्नायते । न खलु चतुःशृङ्गत्वाद्युपेतं किञ्चिद् यज्ञसाधन विद्यते यन्मन्त्रपाठेन अनुस्मयंते । ननु ईदृशी काचिद् देवता स्यादित्याशङ्कय अन्यं दोपं सूत्रयति- अचेतनेऽर्थवन्धनात् (जै० १।२।३५ ) ओषधे त्रायस्वैनं, शृणोत ग्रावाण इत्यादावचेतने द्रव्ये चेतनोचितं रक्षणश्रवणाद्यर्थं वध्नाति स चायुक्तः। ननु अभिमानिव्यपदेश इति वैयासिकशास्त्र सूत्रितत्वात् (वे० २-१-५) ओषध्याघभिमानिचेतनदेवता अत्र विवक्ष्यतामित्याशङ्कय दोपान्तरं सूत्रयति- अर्थविप्रतिषेधात् (जै० १२२२३६) अदितिौरदितिरन्तरिक्षम् इति मन्त्रः (ऋ० १-८8-१०) आना- यते । यदेव धौस्तदेव अन्तरिक्षमित्ययमों विप्रतिषिद्धः । एवमेक एव रुद्रः सहस्राणि सहस्रशो ये रुद्रा इत्यादिकमपि उदाहर्त्तव्यम् । ननु त्वमेव माता च पिता त्वमेव इत्यादिवद् अन्तरिक्षादिरूपत्वेन अदितिः सूयते । एवमेकस्यापि रुद्रस्य योगसामर्थ्याद् वहुरूपस्वीकारो- ·- ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका । - ऽस्तु । ततो नार्थविप्रतिषेध इत्याशङ्कय दोषान्तरं सूत्रयति- स्वाध्यायववचनात् (जै० १०२।३७ ) पूर्णिका नाम काचिद् योपिदवधातं करोति । तत्समीपे माणवका स्वाध्यायग्रहणार्थ कदाचिदवघातमन्त्रमधीते । न च तस्य अर्थप्रकाशन- विवक्षा अस्ति । प्रतिमुसलाहार तस्य मन्त्रस्य अपठयमानत्वाद् अक्षरग्रहणायैव तं मन्त्रमन्यांश्च मन्त्रान् अभ्यस्यति । तत्र स्वाध्यायकाले पठितोऽपि अवघातमन्त्री यथा पूर्णिका प्रति स्वार्थ न ब्रूते, तथा कर्मकाले- ऽपि स्वार्थ न वक्ष्यति । ननु तत्र माणवकस्य अर्थविवना नास्ति, पूर्णिकापि अचवोधुमक्षमा । कर्मणि तु अध्वर्योरर्थविवक्षा विद्यते वोधश्च सम्भवति इत्याशङ्कय दोषान्तरं सूत्रयति- अविज्ञयात् (जै० ११२॥३८) केपाञ्चिन्मन्त्राणामर्थो विज्ञातुं न शक्यते । तद् यथा, 'अम्यक् सा त इन्द्र ऋष्टिरस्मे' इत्येको मन्त्रः। 'सृण्येव जरी तुफरी तू' इत्यपरोमन्त्रः। ननु ईदृशानामर्थबोधाय एव निगमनिरुक्तव्याकरणानि प्रवृत्तानि इत्याशङ्कय दोपान्तरं सूत्रयति- अनित्यसंयोगान् मन्त्रानर्थक्यम् (जै० १२२।३६) किं ते कृण्वन्ति कीकटेषु इति मन्त्रे (ऋ०३३५३३१४) कोकटो -नाम जनपद आम्नातः । तथा नैचाशाखं नाम नगरं, प्रमगन्दो राजा इत्येते अर्था अनित्या आनाताः । तथा सति प्राक् प्रमगन्दान् नायं मन्त्रो भूतपूर्व इति गम्यते। तदेवमेतैस्तदर्थशास्त्रादिभिहेतुभिर्मन्त्राणामर्थप्रत्यायनार्थत्वं नास्ति किन्तु उच्चारणाददृष्टार्था एव इति पूर्वपक्षः। तत्र सिद्धान्त सूत्रयति- अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः (जै० १०२।४०) 'तु'शब्देन मन्त्राणामदृष्टार्थमुच्चारणमात्रं वारयति । क्रियाकारक- सम्बन्धेन प्रतीयमानोवाक्यार्थो लोकवेदयोरविशिष्टः। तथा सति यथा लोके अर्थप्रत्यायनायैव वाक्यमुच्चार्यते तथा वैदिके यागप्रयोगेऽपि द्रष्टव्यम् । मन्त्रेण प्रकाशितस्तु अर्थोऽनुष्ठातुं शक्यते, न तु अप्रकाशितः । तस्मान मन्त्रोच्चारणस्य अर्थप्रकाशनरूपं दृष्टमेव प्रयोजनम् । ननु अम्रिरसि नार्यसि (वा० सं० ११३१०) इत्यारभ्य नैर्युभेन त्वा छन्दसा दे इति मन्त्र आम्नातः । तेनैव मन्त्रेण प्रतीतेऽभ्रयादाने, पुनर्ब्राह्मणे तां चतुर्भिरभ्रिमादत्त इति विधीयते (श० ब्रा० ६३।१।३६)। तदेतद् विधानं त्वत्पक्षे व्यर्थं स्यादित्याशङ्कय उत्तरं सूत्रयति- गुणार्थेन पुन श्रुतिः (जै० ११२।४१) । - ३ ·२० सायणाचार्यकृता मन्त्रेण प्रतीतस्यैव अर्थस्य ब्राह्मणे यत् पुनः श्रवणं तदेतच्चतुःसंख्या- लक्षणगुणविधानार्थत्वेन उपयुज्यते । एतस्य विधानस्य अभावे चतुणों मन्त्राणां मध्ये येन केनाप्येकेन अभ्रिरादीयेत । ननु 'इमामगृभणन् रशनामृतस्य (वा०स०२२।२) इत्यश्वाभिधा- नीमादत्ते' इत्यत्र मन्त्रसामर्थ्यादेव प्राप्तस्य रशनादानस्य पुनर्ब्राह्मणवाक्यं (श० ब्रा० १३।१११) विनियोजकमानायते । तदेतत् त्वन्मते व्यर्थमित्या- शङ्कय उत्तरं सूत्रयति- परिसख्या' (जै० १।२।४२) गर्दभाभिधानी नादत्ते इति निषेधः परिसंख्या तदर्थमिदं ब्राह्मण- वाक्यम् । ननु परिसंख्यायां त्रयो दोषाः प्राप्नुयुः-आदत्त इति शब्दो रशना- दानलक्षणं स्वार्थ जह्यात्, तनिषेधलक्षणः परार्थोऽस्य शब्दस्य कल्प्येत, रशनात्वसामान्येन च प्राप्त गर्दभरशनाया आदान वाध्येत इति प्रयो दोषाः । मैवम्, गर्दभरशनाया अप्राप्तत्वात् । तथा हि-तत्पने प्रकरण- पाठान्यथानुपपत्त्या मन्त्रेणानेन आदान कुर्यादिति वाक्यं परिकल्प्यते । तेन च वाक्येन मन्त्रादानयोः सम्बन्धे सिद्धे सति पश्चात् किंविषयकमा- दानमिति वीक्षायां लिङ्गाद् रशनामात्रस्य आदानमुपेत्य गर्दभरशनायाः प्राप्तिर्वक्तव्या । सा च विलम्वेन इति अश्वाभिधानीमिति प्रत्यक्षेण वाक्येन मन्त्रादानयोः सम्बन्धे सति लिङ्गाद् रशनामात्र प्राप्तमादानम् अश्वाभिधा- नीमिति श्रुत्या विशेष व्यवस्थाप्यते। ततो मन्त्रस्य निराकाइत्वाद् गर्दभ- रशनाया अप्राप्तवान् नास्ति प्राप्तबाधः। अत एव निषेधार्थो न कल्प्यते, विध्यर्थश्च न त्यज्यते । तत्र कुतो दोषत्रयम् ? ईदृशम् अप्राप्तिरूपमेव गर्दभ- रशनाया निवारणमभिप्रेत्य परिसंख्येति सूत्रितम् । ननु उरु प्रथस्व इति प्रथयतीति ब्राह्मणस्य वैयथ्यं तवस्थमेव इत्या- शङ्कय उत्तरं सूत्रयति- अर्थवादोवा (जै० १।२।४३) वाशब्दो वैयर्थ्य वारयति । अस्त्यत्र अर्थवादः । यशपतिमेव तत् प्रथ- यतीति तेन अर्थवादेन सम्बन्धाय ब्राह्मणे विधिः पठ्यते । ननु प्रथयति इत्यनेनैव विधिशब्देन प्रथनमनूय यज्ञपतिमेव इत्यादिना (१) परिसंख्यालक्षणम्- विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियम. पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्रासे परिसंख्येति कीयते ॥ परिसंख्यादोषा:- श्रुतार्थस्य परित्यागादश्रुतार्थप्रकल्पनात् । प्रासस्य वाधादित्येवं परिसंख्या विदूषणा ।। -- ·ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका। २१ - अर्थवादेन स्तोतव्यम् । तदेव तु प्रथनं कुतः प्राप्तमित्याशङ्कय उत्तरं सूचयति मन्त्राभिधानात् अध्वर्युः पुरोडाशमुहिश्य मन्त्रे प्रथस्व इत्येवमभिधत्ते । तस्मादभिधानाद् अध्वर्युकर्तृकं प्रथनं प्राप्तम् । यथा, लोके यः कुरु इति ब्रूते स कारयत्येव, तथा अत्रापि । यः प्रथस्व इति ब्रूते स प्रथयत्येव' यदुक्तम्, "अग्निमूर्धा दिव” इति पाठक्रमनियमाद् अदृष्टार्थो मन्त्र इति, तत्र उत्तरं सूत्रयति- अविरुद्धं परम् (जै० शरा४४) परं द्वितीयसूत्रोक्तमस्मत्पक्षेऽपि अविरुद्धम् । न हि वयं पाठक्रम- नियमाद् अदृष्टं निवारयामः किं तर्हि ? मन्त्रोच्चारणेन जायमानमर्थप्रत्यायन दृष्टप्रयोजनत्वात् न उपेक्षितव्यम् इत्येतावदेव ब्रूमः । ननु "प्रोक्षणीरासादया इति मन्त्रो (वा० सं० १२८) बुद्धमेव अर्थ शास्ति तद् अयुक्तम्, सोपानकस्य उपानदन्तरासम्भवात् इत्युक्तमिति चेत् ? तस्य परिहारं सूत्रयति- संप्रेषकर्मणो गर्हानुपलम्भः संस्कारत्वात् (जै० १०२।४५) संप्रेषकर्मणो गर्दा त्वदुक्तदोषो न उपलभ्यते, वुद्धस्याप्यर्थस्य मन्त्रेणैव अनुस्मरणे सति नियमादृष्टलक्षणस्य संस्कारस्य सद्भावात् । यञ्चोक्तं, "चत्वारि शृङ्गा” इति मन्त्रो (ऋ०४५मा३। ) असन्तमेव अर्थमभिधत्त इति तस्य उत्तरं सूत्रयति- अभिधानेऽर्थवादः (जै० १।२।४६) असतोऽर्थस्य अभिधाने वाक्ये गौणस्य अर्थस्य उक्तिर्द्रष्टव्या। तद् यथा-चत्वारो होत्रध्वगातृब्रह्माणोऽस्य कर्मणः शृङ्गाणि, प्रातःसवनाद- यस्त्रयः पादाः, पत्नीयजमानौ द्वे शीर्ष, गायत्र्यादीनि सप्त छन्दांसि हस्ताः, ऋग्वेदादिभित्रिभिदैत्रेधा बन्धनम् । कामान् वर्षति इति वृषभः, रोरवीति स्तोनशस्त्रादिशब्दान् पुनः पुनः करोति, महो देवः सोऽयं प्रौढो यज्ञरूपो देवःमान् आविवेश इति मनुष्या एव अत्राधिकारिणः । लोकेऽपि एवं गौणप्रयोगा दृश्यन्ते,-चक्रवाकस्तनी, हंसदन्तावली, काशवस्त्रा, शैवाल- केशिनी इत्येवं नद्याः स्तूयमानत्वात् । एवमोपधे ब्रायस्व, शृणोत ग्रावाण इत्याद्यचेतनसम्बोधनानि स्तुतिपरत्वेन योजनीयानि । यस्मिन् वपने (१) ननु नायं मन्त्रस्य वाक्यशेषः, न च प्राप्तस्य स्तुत्या प्रयोजनम् ? सत्यम्, नार्य मन्त्रस्य विधि., न संस्तवः प्रथनमेव तत्र स्तूयते. मन्त्रः पुन रूपादेव प्रास इहानूद्यते प्रथन स्तोतुम् । इत्थं प्रथनं प्रशस्तं, यत् क्रियमाणमेवरूपेण मन्त्रेण क्रियते । कस्तदा भवति गुणः १ यज्ञपतिमेव तत् प्रजया पशुमिः प्रथयति । किमेतावदेवास्य फलं भवति ? नेति धूमः । स्तुति. फलं भविष्यतीति एवमुच्यते । कथमसति प्रथने प्रथयतीति शब्दः । मन्त्राभिधानात्।। इति तत्रत्यं शाबरभाष्यम् । ।

·२२ सायणाचार्यकृता - ओपधिरपि त्रायते तत्र वपनक त्रायत इति किमु वक्तव्यम् । तथा ग्रावा- णोऽपि प्रातरतुवाक शृण्वन्ति किमुत विद्वांसो ब्राह्मणा इत्यादि मन्त्रा- णामभिप्रायः। योऽपि, “अदिति चौरदितिरन्तरिक्षम्" इति विप्रतिषेध उक्तः, तस्य उत्तरं सूत्रयति- गुणादविप्रतिषेधः स्यात् (जै० १।२।४७) यथा त्वमेव पिता त्वमेव माता इत्यत्र गौणप्रयोगाद् अविरोधस्तद्वत् एवमेकरुद्रदेवत्ये कर्मणि एको रुद्रः शतरुद्रदेवत्ये शतं रुद्रा इति अविरोधः। यदप्युक्तं, स्वाध्यायमधीयानो माणवकः पूर्णिकाया अवहतिं न प्रकाश- यितुमिच्छतीति, तत्र उत्तर सूत्रयति-- विद्यावचनमसयोगात् (जै० १।२।४८) वेदविद्याग्रहणकालेऽर्थस्य यदवचनं तदयज्ञसगादुपपद्यते । न हि पूर्णिकाया अवघातो यज्ञसंयुक्तः, नापि माणवको यज्ञमनुतिष्ठति, अतो यशा- नुपकारात् न यत्र अर्थविवक्षा। यदप्युक्तं, "अम्यक् सा त इन्द्र", "सृण्येव जरी तुर्फरी तू" इत्यादौ अर्थस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् नास्त्येवार्थ इति तन उत्तरं सूत्रयति- सतः परमविज्ञानम् (जै० १।२रा) विद्यमान एव अर्थ प्रमादालस्यादिभिर्न ज्ञायते । तेषां निगम-निरुक्त- व्याकरणवशेन धातुतोऽर्थः परिकल्पयितव्यः । तद् यथा,--जर्भरी तुर्फरी तू इत्येवमादीनि अश्विनोरभिधानानि; तेषु हि द्विवचनान्तत्वं लक्ष्यते । आश्विन चेदं सूक्तम्, "अश्विनोः काममप्रा” (ऋ० १०१० ६।११) इति दर्शनात् । एतदेव अभिप्रेत्य निरुक्तकारो व्याचट "जर्भरी भर्तारौ इत्यर्थः "तुर्फरी तू हन्तारौ इत्यर्थःग(नि० १३५) इति । एवम् अम्यक्सा त इत्याद्यपि उन्नेयम् । यदप्युक्तं, प्रमगन्दाद्य (ऋ०३५३।१४) नित्यार्थसंयोगान् मन्त्रस्य अनादित्वं न स्याद् इति, उत्तरं सूत्रयति- उक्तश्च अनित्यसंयोगः (जै० १।२।५०) प्रथमपादस्य अन्तिमाधिकरणे सोऽयमनित्यसंयोगदोष उक्तः परिहृतः । तथा हि-तत्र पूर्वपक्षे वेदानां पौरुषेयत्व वक्तुं काठक, कालापकमित्यादि पुरुपसम्बन्धाभिधानं हेतूकृत्य- अनित्यदर्शनात् चेति (जै० शश२८) हेत्वन्तरं सूनितम् । तस्यायमर्थ:--"वयरः प्रावाहणिरकामयत" (तै० सं०७।१।१०।२) इति अनित्यानां ववरादीनामर्थानां दर्शनात् ततः पूर्वम् असत्त्वात् पौरु- पेयो वेद इति, तस्योत्तरं सूनितम्-परं तु श्रुतिसामान्यमात्रम् (जै०१।०३१) तत्यायमर्थः-यत् काठकादिसमाख्यानं तत् प्रवचननिमित्तम् । यत्तु परं ववराद्यनित्यसमाख्यानं तत् शब्दसामान्यमात्रम् । न तु तत्र ;अनित्यो B ·4 ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका। वबराख्यः कश्चित् पुरुषो विवक्षितः, किन्तु ववर इति शब्दानुकांतः। तथा सति चवर इति शब्दं कुर्वन् वायुरभिधीयते स च प्रावाहणिःप्रकर्षेण वहन- शीलः । एवमन्यत्रापि ऊहनीयम् । तदेवं कस्यचिदपि दोषस्य असम्भवाद् विवक्षितार्था मन्त्राः स्वार्थप्रकाशनायैव प्रयोक्तव्याः। ननु अर्थप्रकाशनार्थत्वे सति दृष्टं प्रयोजनं लभ्यत इति युक्तिमात्रम् इदमुच्यते । न तु एतदुपोदलकं किञ्चिच्छौतं लिङ्गं पश्याम इत्याशंक्य उत्तरं सूत्रयति- लिङ्गोपदेशश्च तदर्थवत् (जै० ११२२५१) "आग्नेय्याग्नीध्रमुपतिष्ठेत" इति श्रूयते । तस्यायमर्थ:-अग्निदेवता यस्या ऋचः सेयम् आग्नेयी, तया आग्नीध्रस्थानम् उपतिष्ठेत इति । अत्र हि उपस्थानमुपदिशद् ब्राह्मणम् “अग्ने नय” (ऋ० १।१८।१) इत्यनया उपतिष्ठेत इति मन्त्रप्रतीकं पठित्वा नोपदिशति, किन्तु आग्नेयीत्वलिङ्गेन उपदिशति । यदा यस्यामृचि अग्निः प्राधान्येन प्रतिपाद्यते तदा तस्या चोऽग्निर्देवता भवति । तथा सति आग्नेय्या इति देवतावाचितद्धिता- न्तनिर्देश उपपद्यते । तस्मादयमुपदेशस्तन्मन्त्रवाक्यार्थवदिति बोधयति । अँतो विवक्षितार्थत्वाद् अर्थप्रत्यायनार्थ प्रयोगकाले मन्त्रोचारणम् । तस्मिन् एव विवक्षितार्थत्वे लिङ्गान्तरं सूत्रयति- ऊहः (जै० शश५२) प्रकृतावानातस्य मन्त्रस्य विकृतौ समवेतार्थत्वाय तदुचितपदान्तर- प्रक्षेपेण पाठ ऊहः । तद् यथा-"अन्वेनं माता मन्यतामनु पितानु भ्राता" इति.प्राकृतः पशुविषयो मन्त्रपाठः (मै० सं०४।१३।४) । तस्य च मन्त्रस्य विकृतौ पशुद्धये सति अन्वेनौ माता मन्यतामित्यूहः । पशुवहुत्वे सति अन्वे- नान् माता मन्यताम् इत्यूहः कर्त्तव्यः। एतन्मन्त्रव्याख्यानरूपं ब्राह्मणमेव- माम्नायते-"न माता वर्द्धते न पिता।" तत्रेदं चिन्तनीयम् , किमत्र शरीर- वृद्धिनिषिध्यते, आहोस्विच्छब्दवृद्धिरिति । एकवचनान्तस्य मातृशब्दस्य मातराविति द्विवचनान्तत्वेन वा, मातर इति वहुवचनान्तत्वेन वा प्रयोगः शब्दवृद्धिः। तत्र न तावच्छरीरवृद्धिनिषेधुं शक्यते, वाल्यकौमारयौवना- दिवयोऽनुसारेण तवृद्धः प्रत्यक्षत्वात् । अतः शब्दवृद्धिनिषेध एव परि- शिष्यते । मातृशब्दपितृशब्दयोर्विशेषाकारण वृद्धिनिषेधात् इतरस्य एन- मितिशब्दस्य अर्थानुसारिणी वृद्धिःसूचिता भवति । तत्र यद्यर्थो न विवक्ष्येत. तदा पशुद्वित्वे.द्विवचनं पशुवहुत्वे बहुवचनं च कथमूह्येत ? तस्माद् विव- तितार्था मन्त्राः। तस्मिन् एव अर्थ लिङ्गान्तरं सूत्रयति- विधिशब्दाचा (जै०१२२२५३) - 1 . ४ ·- सायणाचासंफता मन्त्रव्याख्यानरूपो ब्राह्मणगत शब्दो विधिशब्द इति उच्यते । स चैवमानायते, "शत हिमाः शतं वर्षाणि जीव्याः स्म इत्येव एतदाह" (श० ब्रा० २।३।४।२१) इति । शत हिमा इत्येतद् व्याख्येयमन्त्रस्य प्रतीकम् , अव- शिष्टं तु तस्य तात्पर्यव्याख्यानम् । मन्त्रस्य अविवक्षितार्थत्वे तु कि नाम तात्पर्य्य मन्त्रे व्याख्यायते । तस्माद् विवतितार्था मन्त्राः प्रयोगकाले स्वार्थप्रकाशनायैव उच्चारयितव्याः । अत्र सग्रहश्लोको- मन्त्रा उरु प्रथस्वेति किमदृष्टैकहेतवः । थागेधूत पुरोडाशप्रथनादेश्च भासकाः ॥ ब्राह्मणेनापि तद्भानान्मन्त्रा पुण्यैकहेतवः । न, तद्भानस्य दृष्टत्वाद् दृष्टं वरमदृष्टतः ॥ (जै० न्या० १।३।४) ननु अस्तु मन्त्रभागस्य प्रामाण्यम्। ब्राह्मणभागस्य तु न तद् युज्यते । तथा हि द्विविधं ब्राह्मणम्-विधिरर्थवादश्चेति । तथा च आपस्तम्बर- "कर्मचोदना ब्राह्मणानि, ब्राह्मणशेषोऽर्थवाद" इति। विधिरपि द्विविधा, अप्रवृत्तप्रवर्त्तनम् अज्ञातज्ञानश्चेति । "आग्नावैष्णवं पुरोडाशं निर्वपन्ति दीक्ष- रणीयायाम्। (ए० ब्रा० १२११) इत्याद्याः कर्मकाण्डगतविधयोऽप्रवृत्तप्रव- र्तकाः । "आत्मा वा इदमेक पवाग्र आसीद्-(ए०उ०१।१) इत्यादयो ब्रह्म- काण्डगता विधयोऽज्ञातज्ञापकाः। तत्र कर्मकाण्डगतानां “जतिलयवाग्वा वो जुहुयाद् गवीधुकयवाग्वावा (तै०सं०४।३।२) इत्यादिविधीनां नास्ति प्रामाण्यम्, प्रवृत्तययोग्यद्रव्यविधानेन सम्यगनुभवसाधनत्वाभावात् । अयोग्यत्वं च वाक्यशेषे समानातम्-"अनाहुति जतिलाश्च गवीधुकाश्च" इति । अत्र हि आरण्यतिलानाम् आरण्यगोधुमानां च आहुतिद्रव्यत्वं निषिद्धम् । तस्माद् वाधितो जत्तिलादिविधिरप्रमाणम् । एवमैतरेयतैत्ति- रीयादिब्राह्मणेषु, "तत्तन्नाद्त्यम्", "तत्तथा न कार्य्यम्" इति वाक्याभ्यां वहवो विधयो निषिद्धाः । अपि च ऐतरेयब्राह्मणेऽनुदितहोम बहुधा निन्दित्वा, "तस्मादुदिते होतव्यमिति असकृद् निगदितम् । तैत्तिरीयाश्च तथैव आमनन्ति-"यदनुदिते सूर्ये प्रांतर्जुहुयाद् उभयमेवाग्नेयं स्यावुदिते सूर्ये प्रातर्जुहोति" (ऐ० ब्रा० ५।५।४) इति । पुनरपि त एव उदितहोमे दोपमाभनन्ति-"यदुदिते सूर्ये प्रातर्जुहुयाद् यथा अतिथये प्रद्रुताय शून्या- यावसथायाहाय्यं हरन्ति ताट्टगेव तद् (तै ब्रा० २१०२७) इति । तथैव, "अतिराने पोडशिनं गृह्णाति इति विधिः "नातिराने षोडशिनं गृह्णाति इति निषेधेन वाध्यते । ज्योतिष्टोमादिपु अपि अनुष्ठानानन्तरमेव स्वर्गादि- फल नोपलभ्यते । न हि भोजनानन्तरं तृप्तेरनुपलम्भोऽस्ति । तस्मात् कर्म- विधिपु प्रामाण्यं दुःसम्पादम् । अज्ञातज्ञापके ब्रह्मविधिष्वपि परस्पर- ·ऋग्वेदभाग्योपक्रमणिका। विरोधान् नास्ति प्रामाण्यम्-"आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीद् इति ऐतरेयिण आमनन्ति (ऐ० उ० ११) । “असद् वा इदमग्र आसीद् इति तैत्तिरीया । सोऽयं विरोधः । तस्माद् वेदे विधिभागः सोऽप्रमाणमिति . प्राप्तेमाल अस्तु एव जतिलादिविधेरप्रामाण्यं, तदर्थस्य अननुष्ठेयत्वात् । अनु- प्ठेयस्तु अर्थ उपरितने “अजक्षीरेण जहोति' (तै० सं० ५।४।३।२) इति वाक्ये विधीयते। तत्प्रशंसायंमत्र जतिलादिकमनूद्य निन्द्यते । यथा गवामश्वानां च प्रशसार्थम्, "अपगवो वा अन्ये गोअश्वेभ्य (ते. ब्रा ३१०१२) इति वाक्येन अर्थवादरूपेण अजादीनां पशुत्वं निन्द्यते, तद्वत् । एवं तर्हि अजादेर्यथा वस्तुतः पशुत्वमस्ति तथा जसिलादिविधिरत्र (निन्धमानोऽपि कचिच्छाखान्तरे भवेदिति चेत् ? भवतु नाम, प्रामाण्यमपि 'तच्छाखाध्यायिनं प्रति भविष्यति । यथा गृहस्थाश्रमे निषिद्धमपि परान- भोजनमाश्रमान्तरेषु प्रामाणिकं तद्वत् । अनेन न्यायेन सर्वत्र परस्परवि- रुद्धौ विधिनिषेधौ पुरुपभेदेन व्यवस्थापनीयौ । यथा मन्त्रेषु पाठभेदः शाखाभेदेन व्यवस्थितस्तद्वत् । तैत्तिरीया "वायवस्थोपायवस्थेति (ते. सं० १११११) मन्त्रमामनन्ति । वाजसनेयिनस्तु उपायवस्थ इति भागं नाम- नन्ति (वा० सं० १३१) । प्रत्युत शतपथब्राह्मणे स भागोऽनूध निराकृतः । तथा सूक्तवाकमन्त्रे शाखान्तरपाठं निराकृत्य पाठान्तरं तैत्तिरीया भाम- नन्ति । “यद् ब्रूयात् सूपावसाना च स्वध्यवसाना चेति प्रमायुको यजमानः स्यादिति” निराकरणम् । “सूपचरणा च स्वधिचरणा चेत्येव ब्रूयाद् इति पाठान्तरोपदेशः (तै० सं० २६) । तत्र अनुष्ठातृपुरुषभेदेन व्यवस्था । तद्वद् विधिषु द्रष्टव्यम् । षोडशिग्रहणादिदूषणं तु अश्रुतमीमांसावृत्तान्तस्य तवैव शोभते । पूर्वमीमांसायां दशमाध्यायस्य अष्टमपादे षोडशिनो ग्रह- णाग्रहणविकल्पो निर्णीतः । द्वितीयस्य प्रथमपादे कालान्तरभाविफलसि- द्धयर्थमपूज्वं निर्णीतम् । तद्वद् उत्तरमीमांसायां प्रथमध्यायस्य चतुर्थे पादे, "कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टोक्त" (७० सू० शा१४) इत्यस्मिन् सूत्रे जगत्कारणे परमात्मनि श्रुतिविप्रतिपत्तिनिराकृता। द्वितीय स्थाध्ययस्य प्रथमे पादे आरम्भाधिकरणे, "असव्यपदेशान्नेति चेत्, न, (१) "यदा पुरुषो नियते तदा पर्य्यडूशयनादिपरित्यागेन इमां भूमिमुपेत्यवसान गच्छति, तस्मात्तादृशस्यार्थस्य सूचके उपावसानशब्दे प्रयुक्त सति मरणशीलो भवति। भूमि- विषयकेण स्वधिचरणेतिशब्देन गोप्रचारभूमि कामितवान् भवति ।" (२) "सत्यपि प्रतिवेदान्तं सृज्यमानेषु आकाशादिषु क्रमादिद्वारके विगाने न मरि किजिद विगानमस्ति । कुतः ? यथाव्यपदिष्टोक्तेः। यथाभूतो सेकस्मिन् वेदान्ते सर्वज्ञः सर्वेश्वरः सर्वात्मकोऽद्वितीयः कारणत्वेन व्यपदिष्टः, तथाभूत एव वेदान्तान्तरेष्वपि व्यपदि- श्यते इति तनत्यं शाङ्करभाष्यम् ।

·२६ सायणाचार्यकृता 'धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् (७० सू० २।१११)' इति सूत्रे तैत्तिरीयवा- क्यगतस्य असच्छब्दस्य न शून्यपरत्वं किन्तु अव्यक्तावस्थापरत्वमिति निर्णीतम् । यथा जैमिनिश्चोदनासूत्रे (जै० २०२) विधिवाक्यं धम्म प्रमा- गमिति प्रतिज्ञाय औत्पत्तिकसूत्रे (जै० १२१५) तत्प्रमाण्यं समर्थया- मास । व्यासोऽपि शास्त्रयोनित्वसूत्रे (७० सू० १११३) वेदान्तानां ब्रह्मणि प्रामाण्यं प्रतिज्ञाय, "तत्तु समन्वयाद् (७० सू० १३१३) इत्यादिसूत्रः समर्थयामास । तस्माद् अमीमांसकस्य तव पूर्वोक्तस्थाण्वन्धन्यायो दुष्प- रिहरः । अतो विधिभागस्य प्रामाण्य सुस्थितम् । अर्थवादभागस्य प्रामाण्य महता प्रयत्नेन जैमिनिः सम्पादयामास । तत्सूत्राणि व्याख्यास्यन्ते । तत्र पूर्वपक्ष सूत्रयति- मानायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानां तस्मादनित्यमुच्यते (जै०१।२।१) आनायस्य सर्वस्य क्रियाप्रतिपादनाय प्रवृत्तत्वाद् अक्रियाप्रतिपाद- कानाम् अर्थवादानां नास्ति कश्चिद् विवक्षितः स्वार्थः । ते च अर्थवादा एवमानायन्ते,-"सोऽरोदीत् तद्रुद्रस्य रुद्रत्वम्", (तै० सं० ११५.१)। "स आत्मनो वपामुदखिदत्त, (तै० स० २१११) "देवा वै देवयजनमध्यव- साय दिशो न प्राजानन्" इति (ते० ६१५)। यस्मादीदशस्य वाक्यस्य विवक्षितोऽर्थः कश्चिदपि नास्ति तस्मादिद वाक्यमनित्यमुच्यते । यद्यपि अनादित्वात् स्वरूपेण अनित्यत्वं नास्ति, तथापि धर्माववोधनलक्षणस्य नित्यकार्यस्य अभावाद् अनित्यैः काव्यालापैः समानत्वादप्रमाणमित्यर्थः । ननु, उदाहतानामर्थवादानामनुष्ठेये धम्मॆ प्रामाण्याभावेऽपि स्वार्थ प्रा. माण्यमस्तु, तत्प्रत्यायकत्वेन स्वतःप्रामाण्यस्य अपवदितुमशक्यत्वाद् इत्याशङ्कय अन्येषु केषुचिदर्थवादेषु मानान्तरविरोधदर्शनादप्रामाण्ये सति तत्गृष्टान्तेन सर्वेषामपि अर्थवादानामग्रामाण्यमित्यभिप्रेत्य सूत्रयति- शास्त्रदृष्टविरोधाश्च (जै० १०२।२) शास्त्रविरोधो इष्टविरोधः शास्त्रदृष्टविरोध इति त्रिविधो विरोधो अर्थ- मादेषु उपलभ्यते । तथा हि, “स्तेनं मनोऽनृतवादिनी वाग्" इत्यत्र श्रूय- माणं मानसं चौयं वाचिकमनृतवदनं च प्रतिषेधशास्त्रेण विरुद्धम् । (१) "नह्ययमत्यन्तासत्त्वाभिप्रायेण प्रागुत्पत्तेः कार्य्यस्यासट्यपदेश । कि तर्हि ? व्याकृतनामरूपत्वाधर्मादन्याकृतनामरूपत्वं धर्मान्तरम् । तेन धर्मान्तरेणायमसद्व्यपदेशः प्रागुत्पत्ते. सत एव कार्य्यस्य कारणरूपेणानन्यस्य । कथमेतदवगम्यते ?-वाक्यशेषात्, यदु- पक्रमे सन्दिग्धार्थ वाक्यं तच्छेपादेव निश्चीयते । इह च तावद् असदेवेदमन आसीद् इत्यस- च्छन्दन उपक्रमे निदिष्टं यत् तदेव पुनस्तच्छब्देन परामृश्य सदिति विशिष्टि तत् सदासो- दिति, असद् वा इदमय आसोदित्यत्रापि तदात्मानं स्वयमकुरुत इति वाक्यशेपे विशे- पणानत्यन्तासत्त्वम् । तस्माद्धर्मान्तरेणैवायमसद्व्यपदेश. प्रागुत्पते कार्यस्य । नामरूप- व्याकृतं हि वस्तु सच्छब्दाई लोके प्रसिद्धम् , अत. प्राक् नामरूपन्याकरणाद् असदिवासी- दित्युपवीते।" इति सत्रत्य शाङ्करभाष्यम् ।

·२७ ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका। "तस्माद् धूम एव अग्नेर्दिवा ददृशे नाचिस्तस्मादचिरेवानग्नक्तं ददशे न धूमः" (ते० प्रा० २।१२) इत्यत्र विरोधः । तथा "न चैतद् विद्रो वर्य ब्राह्मणा वा स्मोऽब्राह्मणा वा" (मै० सं० १४११) इत्यत्रापि प्रत्यक्ष- विरोधः । "को हि तद् वेद यद्यमुष्मिन् लोकेऽस्ति वा न वा" (तै० सं० ६।११) इत्यत्र शास्त्रदृष्टविरोधः । स्वर्गकामो यजेत इत्यादि शास्त्रे हि आमुभिकं फलं दृश्यते । तस्माद् विरोधाद् अर्थवादानामप्रामाण्यम् । ननु, "सोऽरोदीद्" इत्यादीनां निष्प्रयोजनत्वात् "स्तेनं मनः" इत्या. दीनां च विरोधादप्रामाण्येऽपि फलप्रतिपादकानामर्थवादानां तदुभयवैल- क्षण्याद् अस्तु प्रामाण्यम् इत्याशङ्कय उत्तरं सूत्रयति- तथा फलाभावात् (जै० १२३) तथा मानान्तरविरुद्धम् अर्थवादैरुक्त तथा फलमपि अविद्यमानं तैरु- च्यते । तथा हि, गर्गत्रिरात्रं प्रकृत्य श्रूयते, "शोभनेऽस्य मुखं य एवं वेद" (ता० म० २०११६६) इतिः दर्शपूर्णमासयोर्वेदाभिमर्शनं प्रकृत्य श्रूयते "मास्य प्रजायां वाजी जायते य एव वेद” इति । न च वयं वेदितॄणां तत् फलमुपलभामहे। ननु, ऐहिकफलवाक्यानां विसवादादप्रामाण्येऽपि आमुष्मिकफलवा- क्यानामस्तु प्रामाण्यम् इत्याशङ्कय उत्तर सूत्रयति- अन्यानर्थक्यात् (जै० १।२।४) एवं हि श्रूयते-"पूर्णाहुत्या सर्वान् कामान् आप्नोति। (तै० ब्रा० ३।। १०५) "पशुवन्धयाजी सर्वान् लोकानभिजयति "तरति मृत्युं तरति पाप्मानं तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते य उ चैनमेवं वेद (ते० सं० ५।३।१२।२)। तत्र अग्नयाधेयगतया पूर्णाहुत्या सर्वकामप्राप्तेरन्यानि अग्निहो. प्रादीनि उत्तरकालीनानि अनर्थकानि स्युः। तथा निरूढपशुवन्धानुष्ठानेन सर्वलोकाभिजयात् ज्योतिष्टोमादीनामानर्थक्यम् । अध्ययनकालीनेनैव अश्वमेधवेदनेन ब्रह्महत्यादितरणात् तदनुष्ठानं च व्यर्थ स्यात् । तस्मादा- मुष्मिकफलवाफ्यनामपि अप्रामाण्यम् । ननु, मा भूत् फलवाक्यानां प्रामाण्यम्, तथापि निषेधवाक्येषु विरो- धानुपलम्भादस्तु प्रामाण्यम् इत्याशङ्कय उत्तरं तूत्रयति- अभागिप्रतिषेधात् (जै० २।५) "न पृथिव्यामग्निश्चेतन्यो नान्तरिक्ष न दिवि" इत्यत्र (तै० सं० ५.२१- १२।२) अन्तरिक्षस्य च दिवश्व प्रनिषेधभागित्व नास्ति, तत्र चयनप्रसङ्गा स्यैत्र अभावात् । मा भूत्तर्हि निषेधानां प्रामाण्यम् : "ववरः प्रावाहणिर कामयत" इत्यादीनां पूर्वपुरुषवृत्तान्ताभिधायिनां विरोधानुपलम्भादसा प्रामाण्यम् इत्याशङ्कय उत्तरं सूत्रयति- अनित्यसंयोगात् (जै०.१६) - -- .

·२८ सायणाचार्यकृता बवरादिरूपेण अनित्येन अर्थेन सयोगे सति अस्य वाक्यस्य ततः पूर्वम् अभावात् कालिदासादिवाक्यवत् पौरुषेयत्वं प्रसज्येत । कि बहुना ? सर्वथापि नास्त्येव अर्थवादानां प्रामाण्यम् इति पूर्वः पतः। सिद्धान्त सूत्रयति- विधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः ( जै० १२१७) 'तु' शब्दोऽर्थवादानामप्रामाण्यं वारयति । "वायुर्वै क्षेपिष्ठा" इत्येव- मादीनाम् अर्थवादानां "वायव्यं श्वेतमालभेत" (तै०सं०२।११।१) इत्यादिना विधिना सह एकवाक्यत्वाद् अस्ति धर्मे प्रामाण्यम् । न च विधिवाक्यस्य अर्थवादनरपेक्ष्येण पदान्वयसम्पूर्तेस्तत्र अर्थवादानां नास्ति उपयोग इति शङ्कनीयम् । ते हि अर्थवादाः पुरुषप्रवृत्तिम् आकांक्षता विधीनां स्तुत्य- र्थत्वेन उपयुक्ताः स्युः । स्तुत्या च प्रलोभितः पुरुषस्तत्र प्रवर्तते । ननु, अर्थवादानां प्रमादपठितत्वेन उपेक्षणीयत्वात् किमनेन एकवाक्य- ताप्रयासेन इत्याशङ्कय आह- तुल्यं च साम्प्रदायिकम् (जै० १०८) अनध्यायवर्जनादिनियमपुरःसर गुरुसम्प्रदायाध्ययनं यत् तत् सा- म्प्रदायिकम् । तच्च विधीनामर्थवादानां च समानम् । तस्माद् विधिवदेते. षामपि प्रमादपाठो न भवति । ननु, शास्त्रदृष्टविरोधाश्च इत्येवमर्थवादेषु अनुपपत्तिरुक्ता इत्या- शङ्कघ आह- आप्राप्ता चानुपपत्तिः प्रयोगे हि विरोधः स्याच्छब्दार्थस्त्वप्रयोगभूत- स्तस्मादुपपद्यते । (जै०१२।६) "स्तेन मनः" इत्यादौ शास्त्रविरोधाउनुपपत्तिःप्राप्ता, प्रयोगस्य अनु- तत्वात् । प्रयोगे हि स्तेयादीनाम् उच्यमाने शास्त्रविरोधः स्यात्, न चात्र स्तेयं कर्त्तव्यमिति प्रयोग उच्यते, किन्तु स्तेयशब्दार्थ एव उच्यते । न च स्तेयशब्दार्थः प्रयोगभूतः । तस्माच्छब्दार्थवचनमात्रेण शास्त्रविरोधाभा- वाद् अयमर्थवाद उपपन्न एव । ननु, "स्तुत्यर्थेन विधीनां स्यु” इति यदुक्त तदसत्, वैयधिकरण्यात् । "वेतसशाखया चावकाभिश्चाग्नि विकर्षत्यापो वै शान्ता" (तै० सं०५४।४। ३) इत्यत्र वेतसावके विधीयेते आपश्च स्तूयन्त इति वैयधिकरण्यात इत्याशङ्कयाह- गुणवादस्तु (जै० श२०१०) 'तु' शब्दो वैयधिकरण्यदोष वारयति । गुणवादो ह्यत्र विवक्षितः । यथा लोके कश्मीराभिजनो देवदत्तः कश्मीरदेशेषु स्तूयमानेषु स्तुतमात्मानं मन्यते, एवमत्रापि अद्भ्यो जाते वेतसावके अपसु स्तुतामु स्तुते. एव ·२8 . ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका । भवतः । शान्ताभ्योऽयो जातत्वात् वेतसाचके स्वयमपि शान्ते सत्यौ यजमानस्य अनिष्टं शमयत इत्येतादृशस्य गुणस्य वादोऽत्र अभिप्रेतः। "सोऽरोदीदिश त्यत्रापि रजतस्य पतिताश्रुरूपत्वाद् रजतदाने गृहेऽपि रोटनप्रसगाद् "वर्हिषि रजतं न देयम्" इति (तै० स० १।५।१।२) तनिषे- धन विधेर्यत्र अर्थवादस्य एकवाक्यत्वम् । तत्र रजतदानाभावे रोदना- भावरूपो गुणोऽत्र विवनितः तेन च गुणेन रजतदाननिवारणरूपो विधिः स्तूयते । यद्यपि रजतस्य अश्रुप्रभवत्वमअत्यन्तमसत् तथापि यथोक्तरीत्या विधेः स्तुतिः सम्पद्यते। "यः प्रजाकामः पशुकामः स्यात् स एत प्राजापत्यमजं तृपरमालमेतम (तै० सं० शा४,५) इत्ययं विधिः प्रजापतिवपोत्खेदेन स्तूयते । तस्मात् प्रजापतिः स्ववपामपि उत्खिद्य अग्नौ प्रहृत्य ततो जातं तूपरम् अजम् आत्मार्थ आलभ्य प्रजाः पशूश्च लब्धवान् , तस्मात् प्रजादिसम्पादकोऽयं तूपर इति नृपरगुणस्य वादोऽत्र विवक्षितः। "आदित्यः प्रायणीयश्चरु" रित्येप ( तै० सं० ६.११) विधि: "दिशो न प्राजानन्" इत्यनेन दिङ्मोहेन स्तूयते । यथेयम् अदितिर्देवता दिङ्मोह- मपि अपनीय दिनविशेष ज्ञापयति, तथा बहुविधकर्मसमुदायरूपे सोमयागे अनुष्ठानविषयं भ्रममपनयतीति किनु वक्तव्यमित्येवमदितिदेवतागतस्य गुण- स्य वादोऽत्र विवक्षितः । स्वकीयवपोत्खेदो देवयजनाभ्यवसानमात्रेण दिमोहश्च इत्युभयमस्तु वा मा वा, सर्वथापि स्तुतिपरत्वम् अभ्युपगत- चंताम् अस्माकम् न किञ्चिद् हीयते । 'शिखा ते वर्धते वत्स गुडूची श्रद्धया पिव' इत्यादौ अविद्यमानेनापि अर्थन लोके स्तुतिदर्शनात् । अथ पूर्वपक्षिणा शास्त्रविरोध दर्शयितुं यदुदाहृतं "स्तेनं मनोऽनृतवा- दिनी वाग" इति तंत्र उत्तरं सूत्रयति- रूपात् प्रायात् (जै० १०११) "हिरण्यं हस्ते भवति अथ गृभ्णाति" ( मै० सं० २।३) इत्येतं विधि स्तोतुम् अयमर्थवाद उच्यते । यथा लोके, 'किमृषिणा देवदत्त एव पूजयितव्यः' इत्यत्र देवदत्तपूजां स्तोतुमेव औदासीन्यसृपो उपन्यस्यते न तु पूज्यत्वमृपेारयितुम्, एवमत्रापि हस्ते हिरण्यग्रहण प्रशंसितुं मनसः स्तेन- रूपत्वं वाचोऽनृतवादित्वं च उपन्यस्यते । तत्र गुणवादेन शब्दार्थो योज- नीयः। यथा स्तेनाः प्रच्छन्नरूपा एवं मनोऽपीति प्रच्छन्नरूपत्वमत्र गुणः । प्रायेण वाग अनृतं वक्ति इति प्रायिकत्वम् अत्र गुणः । हस्तस्तु न प्रच्छन्नो नापि अनृतबहुलः । अतो हस्ते हिरण्यधारण प्रशस्तमिति स्तूयते । यदपि दृष्टविरोधाय "धूम एव अग्नेर्दिवा ददृशेष इत्यादिकमुदाहृतं तत्र उत्तरं सूत्रयति- दूरभूयस्त्वात् (जै० १०२।१२) ।

·३० सायणाचार्यकृता "अग्निज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहेति सायं जुहोति, सूर्या ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रातरि" त्येतौ विधी (ऐ०वा०५६) स्तोतुं सोऽर्थवादः । यस्माद् अचिर्दिवा न दृश्यते तस्मात् सूर्य्यमन्त्र एव प्रातः प्रयोक्तव्यः । यस्माद् रात्रावचिरेव दृश्यते तस्मादग्निमन्त्रो रात्रौ प्रयोक्तव्यः सूर्यमन्त्रश्च दिवा । इत्येव तयोर्मन्त्रयोः स्तुतिः । धूमार्चिषोरदर्शनोपन्यासस्तु दूरभूय- स्त्वगुणनिमित्तः। भूयसि हि दुरे पर्वताने वृक्षादयोऽपि न विस्पष्टं दृश्य- न्ते, किन्तु तृणसादृश्येन तेषां दर्शनाभास एव । तद्वद् अत्रापि । यद्यप्यन्यद् दृष्टविरोधाय उदाहृतं, "न चैतद् विद्यो वयं ब्राह्मणा वा स्मोऽब्राह्मणा वा इति तत्र उत्तरं सूत्रयति । स्वपराधात् कश्व पुत्रदर्शनात् (जै० १०२०१३) "प्रवरे प्रत्रियमाणे ब्रूयाद् देवाः पितरः" इत्यस्य (मै० त०१।४।११) विधेः स्तावकोऽयमर्थवादः । यदि यजमानो "देवाः पितरः इत्यादि मन्त्रण प्रवरम् अनुमन्त्रयेत् तदानीमब्राह्मणोऽपि ब्राह्मणो भवेदिति अनुमन्त्रणस्य स्तुतिः । न चैतद् विद्मः इत्येतदज्ञानवचन दुनित्वगुणेन तत्र प्रयुज्यते । यत्र स्त्रिया अपराधो भवति तत्र कषुरुत्पादयितुर्जारस्यापि पुत्रो दृश्यते । अतः पत्युपपत्योरुभयोः पुत्रदर्शनात् स्वकीयं जन्म कीद्वशमिति दुर्ज्ञानम् । अनेन अभिप्रायेण प्रयुक्तत्वात् नास्ति तत्र दृष्टविरोधः । न हि तत्र दृश्यमानं स्वब्राह्मण्यमपदितुं 'न चैतद् विद्मः' इत्युपन्यस्तम् । यद्यपि शास्त्रीयदर्शनविरोधाय उदाहृत, "को हि तद् वेद यद्यमुष्मि- लोकेऽस्ति वा न वा" इति तत्र उत्तरं सूत्रयति- आकालिकेप्सा (ज० २।१४) "दिवतीकाशान् करोति" इति (तै० सं० ६।१।१।१) प्राचीनवंशस्य द्वारविधिः । तस्य शेषोऽयं, "को हि तद् वेद" इति । धूमाथुपद्रवपरिहा- रेण प्रत्यक्षेण फलेन द्वारविधिः स्तूयते । स्वर्गप्राप्तिरूपं तु फलमाकालिकम् । अकाले भवमाकालिकं विप्रकृष्टकालीनं, न तु इदानीन्तनमित्यर्थः। तस्य ईप्सा प्राप्तुमिच्छा ।साच 'को हि तद् वेद' इति अनिश्चयोपन्यासे कारणम् । यथा भाविकालीनः पौत्रप्रपौत्रादिवृत्तान्तो निश्चेतुं न शक्यते, तद्वत् स्वर्गप्राप्ति विकालीनेति गुणयोगादनिश्चयोपन्यासः। धूमादिपरिहारस्तु प्रत्यक्षत्वान् निश्चित इत्यभिप्रायः। यदप्यन्यत् दृष्टविरोधाय उदाहृतं "शोभतेऽस्य मुखं य एवं वेद" (ता. म० प्रा० २०११६६) इति तत्र उत्तरं सूत्रयति-- विद्याप्रशंसा (जै० ॥२॥१५) सोऽयं गर्गत्रिरात्रविधेः शेषः । तद्विषयं वेदनमपि मुखशोभाहेतुः, किमुत अनुष्ठानमिति स्तूयते । यथा कर्णाभरणादिना मुखं शोभिवं भवति, ·- " ऋग्वेदभाण्योपक्रमणिका। '३१ एवं वेदितुरुत्साहेन विकसितं वदनं शोभितमिव शिष्यैरुद्वीक्ष्यते । अतः शोभासादृश्यगुणयोगात् 'शोभते' इत्युच्यते । यदप्यन्यद् विरोधाय उदाहृतम् "आस्य प्रजायां वाजी जायते य एवं वेद" इति सोऽपि वेदानुमन्त्रणविधेः शेषः । अत्रापि कैमुतिकन्यायेन स्तुतिः पूर्ववद् योजनीया । वेदितुः पुत्रः पितृशिक्षया स्वयमपि विद्वान् भवति, ततः प्रतिग्रहेण अन्नं प्राप्नोति । तस्मादीदृशं गुणमभिप्रेत्य 'वाजी जायते' इत्युक्तम् । यदप्यन्यानर्थक्याय उदाहृतं, "पूर्णाहुत्या सर्वान् कामान् अवाप्नोति" इति तत्र उत्तर सूचयति- सर्वत्वमाधिकारिकम् (जै० १।२।१६) "पूर्णाहुति जुहुयाद्” इत्यस्य विधेः शेषोऽयम् । सर्वकामावाप्तिहेतु- त्वात् प्रशस्तेयमाहुतिरिति स्तूयते । यथा सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इत्यत्र सर्वत्वं स्वगृहागतब्राह्मणविषयम् । एवं पूर्णाहुत्या कर्मसाङ्गत्वे यत् फलं तस्मिन् अधिकारे प्रस्तावे सम्भावितं तद्विषयमेव सर्वत्वं द्रष्टव्यम्। पूर्णा- हुतेरभावे सति आधानरूपं कर्म अङ्गविकल भवति । तच्च वैकल्यं पूर्णाहुत्या समाधीयते इत्येकः कामः । तस्मिन् समाहिते सति आहवनीयाद्यग्नयो- ऽग्निहोत्रादिकर्मसु योग्या भवन्ति इत्ययमन्यः कामः । तैश्च कर्मभिस्तत् तत् फलं प्राप्यते इति कामान्तरम् । ईदृशी सर्वकामावाप्तिराहुत्यन्तरेष्वपि विद्यते इति चेत् ? विद्यतां नाम । कि न श्छिन्नम् ? न खलु एतावता पूर्णा- हुतिस्तुतेः काचिद् हानिरस्ति । ननु, पूर्णाहुतेरङ्गभावत्वात् तदीयफलश्रुतेरर्थवादत्वेन स्तावकत्वं भवतु, "द्रव्यसस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः इति सूत्रेण (जै०४।३।१) निर्णीतत्वात् । पशुवन्धवाक्यस्य तु कर्मविधायकत्वात् सर्वलोकाभिजय- स्य मुख्यफलत्वाद् अन्यानर्थक्यं दुर्वारम् इत्याशङ्कय उत्तरं सूत्रयति- फलस्य कर्मनिष्पत्तस्तेषां लोकवत् परिमाणतः सारतो वा फल- विशेषः स्यात् । ( जै० १।२।१७) पृथिव्यन्तरिक्षधुलोकेषु अन्यतमलोकाभिजयरूपं फलं पशुवन्धकर्मणा निष्पाद्यते । तेषां च पृथिव्यादीनां फलानां कन्तिरेण परिमाणाधिक्यं सारत्वं वा सम्पद्यते । ततः फलविशेष: स्यादिति नास्ति आनर्थक्यम् । लोकवदित्युक्तार्थे दृष्टान्तः । यथा लोके निष्केण खारीपरिमितान् ब्रीहीन् विक्रीय निष्कान्तरेण पुनश्क्रये सति परिमाणाधिक्यं भवति यथा वा निष्कण वस्त्रमानं लभ्यते निष्कद्वयेन तु सारभूतं दुलम् । तथा भोगाधिक्यं भोग- सारत्वं वा कान्तरेण द्रष्टव्यम् । ब्रह्महत्याया अपि भानस्याः स्वल्पाया वेदनमात्रेण तरणम् । कायिक्यास्तु महत्या अश्वमेधेन, इति नास्ति अन्या- नर्थक्यम्। ५.

·सायणाचार्यकृता योऽपि, "नान्तरिक्ष न दिवि" इत्यप्रसक्तपतिषेध उदाहतस्तथा "वयर: प्रावाहणिः" इत्यनित्यसयोग उदाहतस्तत्र उभयत्रोत्तर सूत्रयति- अन्त्ययोर्यथोक्तम् । (जै० १०२।१८) अन्त्ययोरुदाहरणयोरुत्तरं पूर्वोक्तमेव द्रष्टव्यम् । अन्तरिक्षादौ चयननि- न्दारूपोऽर्थवादो "हिरण्य निधाय चेतव्यम्" इत्यस्य ( तै० सं० २।७१) विधेः शेषः । अतोऽत्र 'स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः' इत्युक्तमेव उत्तरम् । अन्त- रिते चयनप्रसक्त्यभावात् तन्निन्दा नित्यानुवादोऽस्तु । तेनापि विधिः स्तोतु शक्यते, नित्यसिद्धार्थानुवादिना वायोः क्षेपिष्ठत्वेन पशुविधेः स्तुतत्वात् । "ववरः प्रावाहणिरकामयत" इत्यत्रापि बवरनामकः कश्चिदनित्यः पुरुषो मनुप्यो न विवक्षितः, किन्तु बवरध्वनियुक्तः प्रकर्पण वहनशीलो वायुच- हारदशायां नित्य एव अर्थो विवक्षितः । इत्येतदुत्तरं प्रथमपादस्य अन्तिमाधिकरणे प्रोक्तम् । तस्मात् सम्भावितदोषाणां परिहतत्वाद् अर्थवादानां नास्ति; अप्रा- माण्यम्। तत्र संग्रहश्लोकाः- चायुर्वा इत्येवमादेरर्थवादस्य मानता। न विधेयेऽस्ति धर्मे किं किं वासौ तत्र विद्यते ॥ विध्यर्थवादशब्दानां मिथोऽपेक्षापरिक्षयात् ? नास्त्येकवाक्यतो धम्म प्रामाण्यं सम्भवेत् कुतः। विध्यर्थवादौ साकारौ प्राशस्त्यपुरुषार्थयोः । तेनैकवाक्यता तस्माद् वादानां धर्ममानता ॥ जैन्या०मा० १२१) तदेवं वेदे विद्यमानानां मन्त्रविध्यर्थवादभागानाम् अप्रामाण्ये कारणा- भावाद् बोधकानां तेषां प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वाङ्गीकाराच कृत्तस्यापि वेद- स्य प्रामाण्यं सिद्धम् । वेदस्य पौरुषेयत्व. नतु एवमपि चेदस्य पौरुषेयत्वेन विप्रलम्भक- निरसनपुरःसरमपौर- वाक्यवद् अप्रामाण्यं स्यात् । पौरुषेयत्व च प्रथम- पेयत्वसिद्धि. पादे पूर्वपक्षत्वेन जैमिनिः सूत्रयामास- वेदांश्चैके सन्निकर्ष पुरुषाख्या (जै० २०२७) एके वादिनोवेदान् प्रति सनिकपं मन्यन्ते। कालिदासादिभिर्निमिता- नां रघुवशादिग्रन्थानां समुच्यार्थश्चकार । ये ह्या दृष्टान्ततया समुच्ची- यन्ते यथा रघुवंशादय इदानीन्तनास्तथा वेदा अपि । न तु वेदा अनादयः अत एव वेदकर्तृत्वेन पुरुषा आख्यायन्ते । वैयासिकं भारतं वाल्मीकीय रामायणमित्यत्र यथा भारतादिकर्तृत्वेन व्यासादय आख्यायन्ते तथा काठक कौथुम तैत्तिरीयमित्येव तत्तद्वेदशाखाकर्तृत्वेन कठादीनाम्गख्यातत्वाद् वेदाः पौरुषेयाः। ..

·ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका । m ननु नित्यानामेव सतां वेदानामुपाध्यायवत् सम्प्रदायप्रवर्तकत्वेन काठकादिसमाख्या स्यादित्याशङ्कय युक्त्यन्तरं सुत्रयति- अनित्यदर्शनान । (जै० शश) अनित्या जननमरणवन्तो ववरादयो चेदे श्रयन्ते-"ववरः प्रावाहणि- रकामयत" ( तै० सं० १२१०१२) "कुसुरुविन्द औहालकिरकायमत" (तै० सं० १२।२।१) इति । तथा सति बबरादिभ्यः पूर्वमभावाद् अनित्या वेदाः । विमतं वेदवाक्यं पौरुषेयं, वाक्यत्वात् , कालिदालादि- वाक्यवद् इत्याद्यनुमानसमुच्चयार्थश्चकारः। सिद्धान्तं सुत्रयति- उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम् (जै० १।१।२६ ) 'तुशब्दो वेदानामनित्यत्वं वारयति । शब्दस्य वेदरूपस्य कठादि- पुरुषेभ्यः पूर्वत्वम् अनादित्वं प्राचीनैरेव सूत्रैरुक्तम् । "औत्पत्तिकस्तु शब्दस्य अर्थेन सम्बन्धः” (जै० ११५) इत्यस्मित् सूत्रे 'औत्पत्तिकाशब्देन सर्वेषां शब्दानां वेदानां तदर्थानां तदुभयसम्बन्धानां च नित्यत्वं प्रतिज्ञाय उत्तराभ्यां शब्दाधिकरणवाक्याधिकरणाभ्यामुपपादितत्वात् । का तर्हि काठकाद्याख्याया गतिरित्याशङ्कय सम्प्रदायप्रवर्त्तनात् सेयमुपपद्यते इत्यु- त्तरं सूत्रयति- आख्या प्रवचनात् (ज० ११११३०) अस्तु इयमाख्याया गतिः। ततः परं बवराद्यनित्यदर्शनं यदुक्तं तस्य किमुत्तरमित्याशङ्कय उत्तरं सूत्रयति- परं तु श्रुतिसामान्यमात्रम् । (जै० १२३१) यत् परं ववरादिकं तच्छन्दसामान्यमेव । न तु मनुष्यो ववरनामको. Fऽत्र विवक्षितः। ववरध्वनियुक्तस्य प्रवहणस्वाभावस्य वायोरत्र वक्तुं शक्यत्वात्। ननु, वेदे क्वचिदेवं श्रूयते, "वनस्पतयः सत्त्रमासत" "सर्पः सत्त्रमा- सत" इति । तत्र वनस्पतीनामचेतनत्वात् , सर्पाणां चेतनत्वेऽपि विद्या- रहितत्वान् न तदनुष्ठानं सम्भवति । अतो 'जरदवो गायति मद्रमाणि इत्याधुमत्तवालवाक्यसदृशत्वात् केनचित् कृतो वेद इत्याशय उत्तर सूत्रयति- कृते चाविनियोगः स्यात् कर्मणः समत्वात् । (जै० १११॥३२ ) (१) अधिकरणलक्षणं- विषयो विशयश्चेति पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् । निर्णयश्चेति पञ्चाङ्ग शास्त्रेऽधिकरणं मतम् ॥ (२) जरद्गवः कम्बलपादुकाभ्यां द्वारि स्थितो गायति मद्रकाणि । तं ब्राह्मणी पृच्छति पुत्रकाम्या राजन् रुमायां लशुनस्य कोऽर्धा.!

·३४ सायणाचार्यकृती यदि ज्योतिष्टोमादिवाक्यं केनचित् पुरुषेण क्रियते तदानीं कृते तस्मिन् वाक्ये स्वर्गसाधनत्वे ज्योतिष्टोमस्य विनियोगो न स्यात् । साध्यसाधन- भावस्य पुरुषेण ज्ञातुमशक्यत्वात् । श्रूयते तु विनियोगः, 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत्' इति । न चैदुन्मत्तवाक्यसदृशं, लौकिकविधिवाक्यवद् भाव्यकरणेतिकर्तव्यतारूपैत्रिभिरंशैरुपेताया भावनाया अवगमात् । लोके हि ब्राह्मणान् भोजयेदिति विधौ, कि, केन, कथमित्याकाहायां, तृप्तिमुद्दिश्य, ओदनेन द्रव्येण, शाकसूपादिपरिवेषणप्रकारेण इति यथा उच्यते, तथा ज्योतिष्टोमविधावपि, स्वर्गमुद्दिश्य सोमेन द्रव्येण दीक्षणीयाद्यगोपकार- प्रकारेण इत्युक्ते कथमुन्मत्तवाक्यसदृशं भवेदिति । वनस्पत्यादिसत्त्रवाक्य- मपि न तत्सदृशम् , तस्य सत्त्रकर्मणो ज्योतिष्टोमादिना समत्वात् । 'यत्- परो हि शब्दः स शब्दार्थ:' इति न्यायविद आहुः । ज्योतिष्टोमादिवाक्यस्य विधायकत्वादनुष्ठाने तात्पर्यम्, वनस्पत्यादिसत्त्रवाक्यस्य अर्थवादत्वात् प्रशसायां तात्पर्यम् । सा च अविद्यमानेनापि कर्तुं शक्यते । अचेतना अवि- द्वांसोऽपि सत्त्रमनुष्ठितवन्तः कि पुनश्चेतना विद्वांसो ब्राह्मणाः इति सत्त्र- स्तुतिः । 'च'कारः पूर्वपक्षोक्तस्य वाक्यत्वहेतोः कत्रनुपलम्भेन पराहति समुच्चिनोति । तस्मान् नास्ति वेदस्य पौरुषेयत्वम् । अति संग्रहश्लोको- पौरुषेय न वा वेदवाक्यं स्यात् पौरुषेयता । काठकादिसमाख्यानाद् वाक्यत्वाचान्यवाक्यवत् ॥ समाख्यानं प्रवचनाद्वाक्यत्वं तु पराहतम् । तत्कनुपलम्भेन स्यात्ततोऽपौरुषेयता । (जै०न्यामा०१८) ननु भगवता वादरायणेन वेदस्य ब्रह्मकार्यत्वं सूनितम्, "शास्त्र- योनित्वाद् इति । (वे० श॥३) ऋगवेदादिशास्त्रकारणत्वाद् ब्रह्म सर्वक्ष- मिति सूत्रार्थः । वाढम् । नैतावता पौरुषेयत्वं भवति, मनुष्यनिर्मितत्वाभा- वात् । ईदशमपौरुषेयत्वमभिप्रेत्य व्यवहारदशायामाकाशादिवन् नित्यत्वं बादरायणेनैव देवताधिकरणे सूत्रितम्, "अत एव च नित्यत्वम्। इति (वे० सू० १।२।२९) ।श्रुतिस्मृती चात्र भवतः-"वाचा विरूपनित्यया इति श्रुतिः (ऋ० ८७५६) "अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा" इति स्मृतिः । तस्मात् कर्तृदोषशङ्काया अनुदयात् मन्त्रब्राह्मणात्मकस्य वेदस्य निर्विघ्नं प्रामाण्यं सिद्धम् । मन्त्र-ग्राह्मणयोः ननु मन्त्रब्राह्मणात्मकत्वं वेदस्य न युक्तम्, तयोः स्वरूपनिर्णयः स्वरूपस्य निर्णेतुमशक्यत्वात्। मैवम् । द्वितीया- ध्यायस्य प्रथमपादे सप्तमाष्टमयोरधिकरणयोनिर्णीतत्वात् । (१) अनादिनिधना नित्या वागुतसृष्टा स्वयम्भुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यत सर्वाः प्रवृत्तयः ॥ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्ये धतम् (१-३-८२) ·ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका। ३५ सप्तमाधिकरणमारचयति- अहे बुध्निय मन्त्रं म इति मन्त्रस्य लक्षणम् । नास्त्यस्ति वास्य नास्त्येतदव्याप्त्यादेरवारणात् ॥ याशिकानां समाख्यानं लक्षणं दोषवर्जितम् । तेऽनुष्ठानस्मारकादौ मन्त्रशब्द प्रयुञ्जते । (जै० न्या०मा० २०१७) आधान इदमानायते-"अहे बुभिनय मन्त्रं मे गोपाय" (ते. ब्रा० १२।१६) इति । तत्र मन्त्रस्य लक्षणं नास्ति, अव्यात्यतिव्याप्त्योारयि- तुमशक्यत्वात् । विहितार्थाभिधायको मन्त्र इत्युक्ते “वसन्ताय कपिजला- नालभते” इत्यस्य । (वा०सं० २४१२०) मन्त्रस्य विधिरूपत्वाद् अव्याप्तिः। मननहेतुमन्त्र इत्युक्ते ब्राह्मणेऽतिव्याप्तिः। एवमसिपदान्तो मन्त्र उत्तमपुरुषा- न्तो मन्त्र इत्यादिलक्षणानां परस्परमव्याप्तिरिति चेत् ? मैवम्। याज्ञिकसमा. ख्यानस्य निर्दोषलक्षणत्वात् । तच समाख्यानम् अनुष्ठानस्मारकादीनां मन्त्रत्वं गमयति । 'उरु प्रथस्व. (तै० सं०६।२।७३) इत्यादयोऽनुष्ठान- स्मारकाः, 'अग्निमीडे पुरोहितम् (ऋ०१।११) इत्यादयः स्तुतिरूपाः, 'इषे त्वा' (वा० सं०११) इत्यादयस्त्वान्ताः । अग्न आयाहि वीतय (सा० सं० ११) इत्यादयः आमन्त्रणोपेताः । 'अग्नीदग्नीन् विहर (तै० सं०६३।११२) इत्या- दयः प्रैषरूपाः । 'अधः स्विदासीदुपरस्विदासीद् ( ऋ० १०११२९१५ ) इत्यादयो विचाररूपाः । 'अम्बेऽम्बिके अम्बालिके न मा नयति कश्चन' (वा० सं० २३।१८) इत्यादयः परिदेवनरूपाः। पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्या' ( वा० सं० २३।६१) इत्यादयः प्रश्नरूपाः । 'वेदिमाहुः परमन्तं पृथिव्या (वा०सं० २३।६२) इत्यादय उत्तररूपाः । एवमन्यदपि उदाहार्यम् । ईद्वशेषु अत्यन्तविजातीयेषु समाख्यानमन्तरेण नान्यः कश्चिदनुगतो धर्मों- ऽस्ति यस्य लक्षणत्वमुच्येत । लक्षणस्य चोपयोगः पूर्वाचार्दर्शितः- ऋषयोऽपि पदार्थानां नान्तं यान्ति पृथक्त्वशः । लक्षणेन तु सिद्धानामन्तं यान्ति विपश्चितः ॥ तस्मादभियुक्तानां मन्त्रोऽयमिति समाख्यानं लक्षणम् । अष्टमाधिकरणमारचयति- 'नास्त्येतद्ब्राह्मणेत्यत्र लक्षणं विद्यतेऽथवा । नास्तीयन्तो वेदभागा इति क्लप्तरभावतः ॥ (१) "एतद्घान्यव पञ्च हवींपी" त्यत्र ब्राह्मणस्य लक्षणं किमपि नास्ति, अंथवा वि- यते ? (संशयः) । इयन्तो वेदभागा इतिल सेरभावाद् अव्याप्तयतिव्याप्त्योर्निवारणमशक्यम्, अतो ब्राह्मणस्य लक्षण नास्तीति (पूर्वपक्षः) । वेदस्य द्वौ भागौ मन्त्रश्च ब्राह्मणञ्चेति, म स्त्रमागः पूर्वमुक्तः, अतस्तदतिरिक्त प्राह्मणमिति ब्राह्मणस्य लक्षणं भवेदिति (सिद्धान्तः )।

·p सायणावार्यकता मन्त्रश्च ब्राह्मणधेति हौ भागौ तेन मन्त्रतः। अन्यद् ब्राह्मणमित्येतद् भवेद् ब्राह्मणलक्षणम् ॥ (जै० न्या०मा० २०१०) चातुर्मास्येषु इदमाम्नायते, "एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवींपि' इति (ते० स०३७१।१ ) तत्र ब्राह्मणस्य लक्षणं नास्ति । कुतः ? वेदभागानाम् इयत्तानवधारणेन ब्राह्मणभागेषु च लक्षणस्य अव्याप्त्यतिव्याप्त्योः शोधयि तुमशक्यत्वात् । पूर्वोक्को मन्त्रभाग एकः । भागान्तराणि च कानिचित् पूर्वैरुदाहर्नु सगृहीतानि- हेतुनिर्वचन निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः । परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्पना ॥ "तेन ह्यन्नं क्रियते” इति (श० ब्रा० २।५।२।२३) हेतुः, "तबध्नो दधित्वम्" (तै० स०२।५।३।३) इति निर्वचनम् । “अमेध्या वै भाषा" (तै० स०५।१।८।१) इति निन्दा । "वायुर्वं क्षेपिष्ठा देवता" इति (ते० स० २।१।२१) प्रशंसा । "तद्वयचिकिसज् जुहवानी माहौषाम् इनि" (तै० स० ६।५।६।१ ) संशयः । यजमानेन सम्मितौदुम्बरी भवति(ते०स० ६२।१०३ ) इति विधिः । “मापानेव मह्यं पचन्ति" इति परकृतिः । "पुरा ब्राह्मणा अभैषुरिति (तै० स० ११५७५) पुराकल्पः । "यावतोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात् तावतो वारुणांश्चतुष्कपालान् निर्वपेद् (तै० सं० २।३।१२२१) इति विशेषावधारणकल्पना । एवम् अन्यदपि उदाहार्यम् । न च हेत्वादीनामन्यतम ब्राह्मणामति लक्षणमिति लक्षणम्, मन्ने- प्वपि हेत्वादिसद्भावात्-"इन्दवो वामुशन्ति हि" (ऋ० १०२।४) "उदा. निषुर्महीरिति तस्मादुदकमुच्यते" ( अ० ३।१३।४ ) इति निर्वचनम् । "मोघमन्नं विन्दते अप्रचेता" इति( ऋ० १०१३) निन्दा । अग्निर्मूर्द्धा दिवः ककुद्” इति (ऋ० ४४।१६) प्रशसा । "अधः स्विदासीदुपरस्वि- स्विदासीद्” इति ( ऋ० १०.१२६५) संशयः । “वसन्ताय कपिललाना लभत” (वा० स० २४।२०) इति विधिः । “सहस्त्रमयुता ददद् (ऋ० मा२१३१८) इति परकृतिः । “यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा" (ऋ० १०४०।१६) इति पुराकल्पः । इतिकरणवहुलम् ब्राह्मणमिति चेत्, न, "इत्याददा इत्यय- जथा इत्यपच" इति ब्राहाणो गायेद् इत्यस्मिन् ब्राह्मणेन गातव्ये मन्ने (श० ब्रा० १३१४५६) ऽतिव्याप्तः, 'इत्याह' इत्यनेन वाक्येन उपनिवद्ध ब्राह्मणमिति चेत् ? न, “राजा चिद् य भग भक्षीत्याह,” (ऋ०७४।२) "यो वा रक्षाः शुचिरस्मीत्याह" ( ऋ० १०४।१६) इत्यनयोर्मन्त्रधारति व्यासे । आख्यायिकारूपं ब्राह्मणमिति चेत्, न, यमयमीसंवादसूतादा- (ऋ० १०१२०) चतिव्याप्तः। तस्मान् नास्ति ब्राह्मणस्य लक्षणमिति प्राप्ते ब्रूमः-मन्त्रबाहाणरूपौ ·" ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका। ३७ द्वावेव घेद्भागावित्यगीकारान्मन्त्रलक्षणस्य पूर्वमभिहितत्वाद् अवशिष्टो वेदभागो ब्राह्मणमित्येतलक्षणं भविष्यति । तदेतलक्षणद्वयं जैमिनिः सूत्रयामास- तच्चोदकेषु मन्त्राख्या (जै० ३३१॥३२) शेपे ब्राह्मणशब्दः (जै० २।२३२) नस्मिन् वेदे केपुचिदभिधायकेपु वाक्येषु मन्त्र इति समाख्या सम्प्रदा- यविद्भिर्व्यवह्रियते-मन्नानधीमह इति । मन्त्रव्यतिरिक्तभागेषु तु ब्राह्मण- शब्दस्तैर्व्यवहृत इत्यर्थः। ननु ब्रह्मयज्ञप्रकरणे, मन्त्रव्राह्मणव्यतिरिक्ता इतिहासादयो भागा आ- नायन्ते-“यद् ब्राह्मणानीतिहासान् पुराणानि कल्पान् गाथा नाराशंसी रिति (ते. आ०२९), मैवम् , विप्रपरिव्राजकन्यायेन ब्राह्मणाद्यवान्तर- भेदानामेव इतिहासादीनां पृथगभिधानात् । "देवासुराः संयुक्ता आसन्" इत्यादय इतिहासाः। "इदं वा अग्रे नैव किञ्चनासीद् (ते. ब्रा० २।राहा) इत्यादिकं जगतः प्रागवस्थामुपक्रम्य सर्गप्रतिपादकं जगतः प्रागवस्था- मुपक्रम्य सर्गप्रतिपादकं वाक्यजातं पुराणम् । कल्पस्तु आरुणकेतुकचयण- प्रकरणे समानायते-"इति मन्त्रा कल्पोऽत ऊर्द्धम्-यदि वलि हरेत् ," (ते. आ० १॥३२॥२) अग्निचयने “यमगाथाभिः परिगायति" इति (ते०सं० ५१२८२) विहिता मन्त्रविशेषा गाथाः । मनुष्यवृत्तान्तप्रतिपादिका ऋचो नाराशंस्यः। तस्मान् मन्त्रब्राह्मणव्यतिरिक्तभागाभावान् मन्त्रब्राह्मणस्व- रूपस्य लक्षितत्वात् तदुभयात्मकत्वं वेदस्य सुस्थितम् । लक्षणपूर्वक मन्त्रावान्तरविशेषश्च तस्मिन् एव पादे इत्थं विचारितः। मन्त्राणां वैविध्य- नासामयजुपां लक्ष्म साकर्यादिति शङ्किते। विचार पादश्च गीतिः प्रश्लिष्टपाठ इत्यस्त्यसङ्करः ॥ इदमानायते,-"अहे वुधिनय मन्त्रं मे गोपाय यमृषयस्त्रविदा विदुः।" ऋचः सामानि यजूंपोति त्रीन् विदन्ति इति त्रिविदः, त्रिविदां सम्बन्धिनो ऽध्येतारस्त्रविदाः । ते च यं मन्त्रभागमृगादिरूपेण त्रिविधमाहुस्तं गोपाय इति योजना। तत्र त्रिविधानाममृक्सामयजुषां व्यवस्थितं लक्षणं नास्ति , कुतः 7 साङ्कर्यस्य दुष्परिहरत्वात् । अध्यापकप्रसिद्धषु ऋग्वेदादिषु पठितो मन्त्र इति हि लक्षणं वक्तव्यम् । तच्च सङ्कीर्ण, "देवो वः सवितोत्पुनात्वच्छद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरित्ययं, मन्त्री यजुर्वेदे (तै०सं० २५॥१) सम्प्रतिपन्नो यजुषां मध्ये पठितः । न च तस्य यजुष्ट्रवमस्ति यबाह्मणे सावित्र्यर्चा इति ऋक्त्वेन व्यवहृतत्वात् । एतत् साम गायनास्ते' इति प्रतिज्ञाय किञ्चित् साम यजुर्वेदै (तै आ० १०५) गीतम् । “अतितम- स्यच्युतमसि" इति त्रीणि यजूंपि सामवेदे (छा० उप० ३।१०।६) समा- नातानि । तथा, गीयमानस्य सान्न आश्रयभूता ऋचः सामवेदे समाना- ·३८ सायसाचार्यकृता यन्ते । तस्मान् नास्ति लक्षणमिति चेत्, न, पादादीनामसङ्कीर्णलक्षण- त्वात् । पादेन अर्थेन चोपेता वृत्तवद्धा मन्त्रा ऋचः, गीतिरूपा मन्त्राः सामानि, वृत्तगीतिवर्जितत्वेन प्रश्लिष्टपठितमन्त्रा यजूंषि-इत्युक्ते न वापि सङ्करः । तदेतत् त्रैविध्य जैमिनिना सूत्रत्रयेण लक्षितम्- तेषामृग यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था' (जै० २।११३५) गीतिषु सामाख्या (जै० २।११३६) शेषे यजुःशब्दः ( जै०२२२३७) एतमेव मन्त्रावान्तरविशेषमुपजीव्य वेदानामृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद इति त्रैविध्यं सम्पन्नम् । फलचिन्तनपूर्वकं वेदा तेषां च वेदानां सर्वेषामन्यतमस्य वा स्वप्रशा- ध्ययनस्येतिकर्तव्यतया नुसारेण अध्ययनमुपनीतेन कर्त्तव्यम् । तथा निर्देशः च याज्ञवल्क्यः स्मरति- "वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम्" इति । एकवेदपने पितृपितामहादिपरम्पराप्राप्त एव वेदोऽध्येतव्य इत्यभिप्रेत्य "स्वाध्यायोऽध्येतव्य (ते. आ० २११५) इति 'स्व' शब्द आनातः । तश्चाध्यायनं न काम्यं किन्तु नित्यम् । अतएव पुरुषार्थानुशासने सूत्रितम्- वेदस्यान्ययन नित्यमनध्ययने पातात् । पातित्यञ्चैवमानायते,-'अपहतपाप्मा स्वाध्यायो देवपवित्रं वा एतत्, त योऽनूत्सृजत्यभागो वाचि भवत्यभागो नाके ।" ( ० आ० २०१५) तदेषाभ्युक्ता- यस्तित्याज सचिविदं सखायम्, न तस्य वाच्यपि भागोऽस्ति । यदी शृणोत्यलीकं शृणोति न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम् ॥ (ऋ० १०७६) तस्मात् स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति । अध्येतारं पुरुषं तदीयप्रयासाभिशा- नेन सखिवत् पालयतीति सचिविद् वेदः। बहुद्रव्यप्रयाससाध्यकतुफलस्य अध्ययनमात्रेण सम्पादन तत्पालनम् । तदपि आनायते- "यं य कतुमधीते तेन तेनास्येष्टं भवन्यग्नेर्वायोरादित्यस्य सायुज्यं गच्छति" (ते. आ० २।१५) इति । यद्यपि एतद् ब्रह्मयज्ञस्वाध्यायफल तथापि ग्रहणार्थाध्यायनमन्तरेण ब्रह्मयज्ञासम्भवात् तदीयफलमपि सम्पद्यते । ईदृश सखिचिदं वेदरूपं स. खायं यः पुमान् अध्ययनमकृत्वा त्यजति तस्य वाच्यपि भाग्यं नास्ति, फले भाग्य नास्तीति किमु वक्तव्यम् । सकलदेवतानां धर्मस्य परब्रह्मतत्त्वस्य च प्रतिपादकं वेदमनुच्चार्य परनिन्दानृतकलहादिहेतुं लौकिकी वार्ची सर्वत्रो धारयतः स्पष्ट एव वाचि भाग्याभावः । अत एवानायते- "नानुध्यायान् बहशब्दान् वाचो विग्लापन हि तत् ।" (श० ब्रा० १४७२।२३) - ·ऋग्वेदभाष्योपकमणिका। . यद्यप्यसौ काव्यनाटकं शृणोति तथापि निरर्थकमेव तच्छवणं तेन सुकृत- मार्गज्ञानाभावादित्यर्थः। स्मृतिरपि-. योऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥ (म० स्मृ० ११६८) एवमन्यान्यपि बहूनि वचनान्यत्र उदाहर्त्तव्यानि । ननु, अधीते वेदे पश्चात् अध्ययनविध्यर्थ ज्ञानं, शाने सति पश्चाद् अध्ययनप्रवृत्तिरित्यन्योन्याश्रय इति चेत् ? वाढमा अत एव गुरुमतानुसारिण आचार्यकर्तृकाध्यापनेन प्रवृत्तियुक्तिं माणवकाध्ययनस्य महता प्रयासेन सम्पादयन्ति । मतान्तरानुसारिणस्तु प्रकाशात्मादयोऽध्ययनात् प्रागेव सन्ध्यावन्दनादिविधिज्ञानवत् पित्रादिभ्योऽध्ययनविज्ञानं वर्णयन्ति । यद्यप्य- ध्यापनविधिप्रयुक्तियदि वा स्वविधिप्रयुक्तिः, सर्वस्यापि उपनीतैरध्येतव्यो वेदः । तस्य च अध्ययनस्य दृष्टार्थत्वम् अक्षरग्रहणान्तत्वं च पुरुषार्थानु- शासने सूत्रितम् । तानि सूत्राणि तद्वृत्ति च उदाहरिष्यामः- अध्ययनस्य दृष्टार्थत्वं साधयितुं पूर्वपक्षयति- अदृष्टार्था त्वधीतिर्विहितत्वात् । दृष्टफलसाधने भोजनादौ विध्यदर्शनाद् विहितमपि अध्ययनमदृष्टार्थ- मवगन्तव्यम् । अदृष्टविशेषो न श्रुत इति चेत् ? तत्राह- घृतकूल्याधतिदेशः स्वर्गकल्पनं वा। 'ब्रह्मयज्ञजपाध्ययनार्थवाद नित्याध्ययनेऽतिदिश्य तत्रत्यं घृतकूल्यादिक रात्रिसत्तन्यायेन फलत्वेन कल्पनीयम् । ये तु अर्थवादातिदेशं नेच्छन्ति तैर्विश्वजिन्यायेन स्वर्गः कल्पनीयः । दृष्टफलयोः संस्कारप्राप्तयोः सम्भवे कथमदृएकल्पना इत्यत आह- : अयुक्ते संस्कारप्राप्ती। (१) "यहचोऽधीते पयसः कूल्यास्य पितॄन् स्वधा अभिवहन्तिायद् यजूंषि घृतल्य कूल्या, यत् सामानि सोम एभ्यः पवते, यदथर्वाङ्गिरसो मधोः कूल्या"-(ते. आ०२-२०) (२) रात्रिसत्रन्याय-शनिसनविधेः पलं न श्रुतम्, परं तस्य स्तावकेऽर्थवादे फलं श्रूयते-"प्रतितिष्ठन्ति ह वा एते, य एता रात्रीरुपयन्ति" इति, "ब्रह्मवर्चस्विनोऽन्नादा भवन्ति, य एता उपयन्ति' इति च ( ताण्डयमहाब्राह्मणम् २३-१४-७)। एतदार्थ. वादिकं फलं प्रत्यासन्नत्वाद् रात्रिसत्रविधेः फलत्वेन कल्पनीयम् । मी० ४।३।१७-१९ (३) विश्वजिन्नयाय:-"विश्वजिता (यागेभ) यजेत' इत्याम्नायते । परमन किमपि फलं न श्रूयते. किमपि फलमवश्यं कल्पनीय, यतो भावना मान्यमपेक्षते ।विश्वजिन्नाम्ना यागेन कि कुर्य्यादित्याकाङ्क्षाया अनिवृत्त, अन्यथा निरधिकारत्वाद् अनुष्ठाने विधिनिरर्थकः स्यात् । स्वर्गस्य दु.खमिश्रितत्वाभावान्निरतिशयसुखत्वाच्च सर्चपुरुषाणामिष्टत्वात् स्वर्ग एवं विश्वजितः फलम् । मी०४।३। १५-१६ । ६ ·४० सायणाचार्यकृता - संस्कृतस्वाध्यायस्य क्वचित् कतौ विनियोगादर्शनात् प्राप्तेः स्वयमपुरु- पार्थत्वाच्च इत्यर्थः । स्वाध्यायप्राप्तिरर्थप्रमितिहेतुतया पुरुषार्थ इत्याशक्य विषनिहरणादि- कार्यविनियुक्तमन्त्रवद् अध्ययनातया विनियुक्तानां ज्योतिष्टोमादि- वाक्यानां न स्वार्थे प्रामाण्यमित्याह- अन्याझं नार्थप्रमापकम् । अध्ययनविधायकं तु वाक्यं स्वविहिताध्ययनस्यैव अगमिति कृत्वा स्वार्थप्रमाणमित्याह- अध्ययनवाक्यमनन्याइम्। ननु एवमदृष्टार्थत्वे कर्मकारकभूतस्वाध्यायगतफलाभावाद् 'अध्ये- तव्यः इति कर्मवाची तव्यप्रत्ययो विरुध्येत इत्यत आह- सक्वत् करणपरिणामः। "सक्तूजुहोति" इत्यत्र कर्मकारकत्वेन प्रधानभूतान् सक्तून् उद्दिश्य होम- संस्कारविधाने प्रतीयमानेऽपि होमसंस्कृतानां भस्मीभूतानां सक्तूनामन्यत्र विनियोगाभावात् कर्मप्राधान्यं हित्वा सक्तुभिर्जुहोतीति करणपरिणामः कृतः। एवमत्रापि कर्मगतयोः संस्कारप्राप्तयोरसम्भवात् स्वाध्यायेन अधीयीत इति वाक्यपरिणामः कर्त्तव्यः । इदानीं दृष्टफले सति अष्टफलं न कल्प्यमिति सिद्धान्तयति- दृष्टे तु नादृष्टम् । किं तद् दृष्टफलमिति तदाह- दूष्टौ प्राप्तिसंस्कारौ। अक्षरप्राप्तः परम्परया पुरुषार्थत्वमाह- प्राप्त्यार्थबोधः। जायते इति शेषः। न च भोजनादिवद् अन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वाद् विधिवैयर्थयमिति शङ्क- नीयम् । अवघातादिवनियमादृष्टाय विध्युपपत्तेरित्याह- विधिनिष्पत्त्याः। यत्तूक्तं संस्कृतस्य स्वाध्यायस्य विनियोगादर्शनान्न संस्कार इति, - - - तत्राह- सस्कारसिद्धिः क्रत्वध्ययनविधिद्वयोपादानात् । ऋतुविधयो हि विषयाववोधमपेक्षमाणास्तदववोधे स्वाध्यायं विनियु- खते। अध्ययनविधिश्च लिखितपाठादिव्यावृत्त्या अध्ययनसंस्कृतत्वं स्वाध्या- यस्य गमयति । अत उभयोपादानात् तसिद्धिः। ननु, सस्कारो नाम अदृष्टातिशयः । स च न स्वाध्यायगतः, तन्यप्रत्य- येन स्वपदोपात्तप्रकृत्यर्थभूताध्ययनोपरक्ताया भाषनाया अपूर्वाभिधानात् ।

·ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका। ४१ - ततः कथं स्वाध्यायस्य संस्कृतत्वम् इति तत्राह-- तव्यः कर्मगादृष्टवाची। अत्र तव्यप्रत्ययस्य कर्माभिधायितया कर्मकारकस्य स्वाध्यायस्य तव्य- प्रत्ययं प्रति प्रकृत्याध्ययनादपि प्रत्यासन्नत्वात् स्वाध्यायगतमेव अपूर्व तव्यप्रत्ययो वक्ति, अपूर्वस्य धात्वर्थजन्यत्वनियमेऽपि तदुपरक्तत्वानियमा- दिति भावः। यञ्चोक्तमन्यानार्थप्रमापकमिति, तदसत्, यतो मन्त्रणां स्वतन्त्रादृष्ट- शेषाणां तथात्वं युज्यते । इह तु स्वाध्यायाश्रितमदृष्टम् । तस्य च स्वाध्याय- गताक्षरसामर्थ्य सिद्धार्थाववोधे फले सति फलान्तरकल्पनायोगात् प्रामा- एयस्य उपवृंहकमेव अदृष्टं, न तु प्रतिवन्धकमित्याह- स्वतन्त्रादृष्टशेषत्वान्न स्वार्थप्रमा प्रतिवध्यते । सक्तुन्यायेन कर्मकारकप्राधान्ये परित्यके स्वतन्त्रादृष्टमेव अत्रापि स्यादित्यत्राह- यथाश्रुतोपपत्तेर्न सकुन्यायः । सषु गत्यभावात् श्रुतं परित्यज्य अश्रुतं कल्प्यतां नाम । नेह तद् युक्त, प्रदर्शितत्वादित्यर्थः। इत्थमध्ययनविधेयार्थत्वं प्रसाध्य अर्थावबोधपर्यन्ततां निराकर्नुपूर्व- पक्षयति-- वैधमर्थनिर्णय भट्टगुरू विधेः पुमर्थावसानात् । सर्वत्र विधेः पुरुषार्थपर्यवसायित्वनियमाद् अत्रापि पुरुषार्थभूतं फल- वदर्थनिश्चयमयमध्ययनविधिप्रयुक्तं भगुरू मन्यते । ननु, सकृदध्ययनाद् आवृत्तिसहिताद् वा अर्थनिश्चयो नोपलभ्यते इत्याशङ्कय, तथा सति तत्सिद्धये सोऽध्ययनविधिरर्थनिश्चयतुं विचार कल्पयिष्यति इत्याह- स विचारमाक्षिपेत् । ननु स्वविधेयतदुपकारिणोरेच विधिः प्रयोजक इति सर्वत्र नियमः, तथा सति, अतादृशं कथमत्र अध्ययनविधिराक्षेपस्यतीत्याह- अविधेयानुपकार्याक्षेपोऽवघातावृत्तिवत् । "ब्रीहीन अवहन्ति' इत्यत्र अवघातमात्रं विधेयं, न तु तदावृत्तिः, तस्या अधात्वर्थत्वात् । नापि सा विधेयोपकारिणी, अन्तरेण आवृत्ति सकृन्मुसलधाताद् अवघातसिद्धः । तथापि तण्डुलनिष्पत्तिफलसिद्धये स विधिरावृत्तिं यद् आचिक्षेप तद्वत् प्रकृतेऽपि अवगन्तव्यम् । ननु वेदमात्राध्यायिनोऽर्थाववोधानुदयेऽपि व्याकरणाद्यङ्गसहितवेदा- ध्यायिनस्तदुदयसभावात् तं प्रति व्यथं विचार विधिर्न कल्पयेदित्या- -- ·કરે सायणाचार्यकृती . . शवय अर्थगतविरोधपरिहाराय अपेक्षित एव विचार इत्याह-- साहाध्ययनात् तद्भावे विचारोऽर्थविरोधापनुत् । सिद्धान्तयति- प्राप्तेस्तु गवादिवत् पुमर्थत्वाद् विधिस्तदन्तः । यथा फलभूतस्य क्षीरादेहेंतवो गवादयोऽपि पुरुषैरर्थ्यन्ते, तथा फल- वदर्थावबोधहेतोरक्षरप्राप्तेरपि पुरुषार्थत्वात् अध्ययनविधिरक्षरप्राप्त्यव- सानोऽवगन्तव्यः। ननु अक्षरप्राप्तेः पुरुषार्थत्वं फलवदर्थावबोधप्रयुक्तं चेत् तहि तद्वोधस्य मुख्यपुरुषार्थत्वाद् वोधान्त एव विधिः कि न स्यादित्यत आह-- फलवद् बोधान्तत्वेऽध्ययनाका स्रयम् । वोधस्य हि फलं कर्मानुष्ठानम् । तथा सति यस्य ब्राह्मणादेर्यस्मिन् 'यह- पतिसवादी अधिकारस्तस्य तद्वाक्यमात्राध्ययनं स्यात् , न तु राजसूया- दिवाक्याध्ययनम् , तत्र प्रवृत्त्यादिफलभावात् । स्वपक्षे तु नाय दोष इत्याह- कृत्नप्राप्तिर्जपार्था । न च अवोधकत्वे अर्थावोध एव न सिध्येदिति शङ्कनीयम्, प्रमाणस्य प्रमेयवोधकत्वस्वाभाव्यात्, लौकिकाप्तवाक्यानामन्तरेणैव विधिवोधकत्व- दर्शनादित्याहः लोकवन्नैजो बोधः: ननु बोधस्य विधिफलस्वे बोधकाममुद्दिश्य विधातुं शक्यत्वात् सुल भोऽधिकारी स्यादित्याशङ्कय, प्राप्तिकाम उपनीताष्टवर्षब्राह्मणोऽधिकारी सुलभ एव इति परिहारं स्पष्टत्वादुपेक्ष्य बोधस्य काम्यत्वं दूषयति-- सोऽकाम्यः प्राग्वोध्यभानाभानयोः । वोध्यस्य अग्निहोत्रादिलक्षणवेदार्थस्य अध्ययनात् प्राक् सन्ध्योपास- दिवत् पित्राद्युपदेशत एव भाने सिद्धत्वादेव सोऽर्थवोधो न काम्यः। अभाने कामयितुमशक्यः, ज्ञाते एव विषये कामनानियमात् । ननु सामान्यतो ज्ञाने विशेषतो बुभुत्सा सम्भवति। यद्वा विशेषतोऽपि पित्राद्युपदेशाद् अवगते सति औपदेशिकज्ञानस्य प्रामाण्यनिर्णया पुनर्वोध- कामना युक्तैव इत्याशङ्कय, एवमपि अर्थावबोधमुद्दिश्य अध्ययनविधानं न सम्भवति इत्याह- उद्देशायोगात् । अग्निहोत्रादिविशेषज्ञानानां न तावदेकवुद्ध्या विशेषाकारण उद्देशः सम्भवति, अनन्तत्वात् । सामान्याकारण उद्देशे सामान्यमेव विधिफलं स्यात् , न तु ज्ञानविशेषः । ततो नोद्देशो युक्तः । (१) "य. पुरोधाः स्यात् स वृहस्पतिसमेन यजेत"-तै० आ० २०७१ .

·ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका । ४३ ननु अर्थावबोधमुद्दिश्य उच्चारणाभावे वेदस्य स्वार्थे तात्पर्य न स्यादि- त्याशङ्कय उपक्रमादिलिङ्गगम्यं तात्पर्य शब्दनलादेव सिध्यति इत्याह-- तात्पर्य शब्दात् । 'तर्हि अर्थज्ञानमुद्दिश्य शब्दोच्चारणं लोके व्यर्थ स्याद् इति चेत्, न, पुरुषसम्बन्धकृतदोपाख्यप्रतिवन्धपरिहारार्थत्वाद् इत्याह-- उद्दिश्य उच्चारणं दोपघ्नं लोके । ननु, अध्यननविधेोधान्तत्वाभावे विचारकशास्त्रं न प्रवत, प्रयोजका- भावादित्याशङ्कयाह-- विचार उत्तरविधियुक्त उपपद्यते । क्रतुवोधविधयः साङ्वेदाध्ययनाद् आपातप्रतिपन्ना विरोधपरिहाण- प्रतिष्टितं निर्णयज्ञानमन्तरेण अनुष्ठापयितुमशक्रुवन्तस्तन्निर्णयाय ऋतुविचार प्रयोजयन्ति । श्रवणविधिस्तु साक्षादेव ब्रह्मविचारं विधत्ते । एवं च सति, श्रवणविधेः स्वविधेयप्रयोजकत्वं क्रतुविधीनां च विधेयोपकारिप्रयोजक- त्वम् इत्युपपद्यतेतराम् । अध्ययनविधिप्रयुक्तिपक्षे तु, तद्विधेः क्रतुद्वारा स्वर्गसिद्धिपर्यन्तत्वात् क्रत्वनुष्ठानस्यापि तत्प्रयुक्तौ ऋतुविधिवैयथ्य- मापद्यत । ननु अध्ययनविधेनवर्णिकमानं प्रति नित्यत्वात् तत् प्रयुक्तौ विचार- स्थापि तल्लभ्येत, नान्यथेति चेत् ? ऋतुविचारस्य त्रैवर्णिकमात्रेऽपि नित्य- त्वसिद्धिः किवा ब्रह्मविचारस्य ? तत्राद्योऽस्सन्मतेऽपि सम इत्याह- अतो नित्यः क्रतुविचारत्रैवर्णिकमात्रस्य । यतोऽकरणे प्रत्यवायश्रवणात तवस्त्रैवर्णिकानां नित्या अत इत्यर्थः । द्वितीयोऽनिष्ट इत्याह- ब्रह्मविचारः पुनः परमहंसस्यैव । नित्य इत्यनुषङ्गः। अक्षरग्रहणान्तत्वेऽर्थज्ञानमविहितं स्यात् ? मैवम् , वाक्यान्तरेण तद्विधानात्-"ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः पडङ्गो वेदोऽध्येयो शेयश्चेति ( महाभाष्य पस्पशाहिके ) तद्विधिः । तत्र निष्कारणशब्दे अध्ययनज्ञानयोः काम्यत्वं निवार्यते । मन्त्रप्रतिपाद्या अवेदार्थज्ञ अर्थक्षाने पुरुषप्रवृत्तिकरं वचनद्वयं शाखा- निन्दा वेदार्थस्य न्तरगतं निरुक्तकारो यास्क (नि०१।१८) प्रशंसाच- एवमुदाजहार। "अथापि ज्ञानप्रशंसा भवत्यज्ञाननिन्दा च स्थाणुरयं भारहारः किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । -- - ननु उत्कनीत्या अध्ययनस्य (१) "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" वृह० उप०४९ ·सायणाचार्यकृता योऽर्थश इत् सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा ॥ यद् गृहीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्दयते । अनग्नाविव शुष्कधो न तज्ज्वलति कहिचित् ॥" (संहि० ब्रा०३) अस्मिन् मन्त्रद्वये 'योऽर्थज्ञ इदित्यनेनैव अर्धेन वेदार्थज्ञानं प्रशस्यते, इतरेण अर्धत्रयेण ज्ञानराहित्यं निन्द्यते । यो वेदार्थ जानाति सोऽयमिह लोके सकलं श्रेयः प्राप्नोति । तथा, तेन ज्ञानेन पापक्षये सति मृतः स्वर्ग प्राप्नोति । तदेतद् ऐहिकामुष्मिकं च ज्ञानफलं तैत्तिरीया मन्त्रोदाहरणेन तदीयतात्पर्याभिधायिव्राह्मणेन च स्पष्टीचक्रु:-"तदेपाभ्युक्ता-'ये अर्वाडुत वा पुराणे वेद विद्वांसमभितो वदन्त्यादित्यमेव ते परिवदन्ति, सर्वेऽग्नि द्वितीयं तृतीयं च हंसमिति। "यावती देवतास्ताः सर्वा वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ति । तस्माद् ब्राह्म- णेभ्यो वेदविद्भ्यो दिवे दिवे नमस्कुर्यान्नालीलं कीर्तयेदेता एव देवताः प्रीणाति" इति । (ते० आ० २०१५) वेदं विद्वान् अर्थाभिज्ञः पुरुषः स च द्विविधः। अर्वाचीनकाले समुत्- पन्नश्चतुर्दशविद्यास्थानकुशलः कश्चिदुपाध्यायः, पुरातनकाले समुत्पन्नो व्यासादिश्च । तमेतमुभयविधं विद्वांसं विद्यामद्धनमदकुलमदोपेताः पण्डितम्मन्या ये पुरुषा अभितो विद्यादिषु दूषयन्ति ते सर्वेऽपि आदित्य. मेव प्रथम दूषयन्ति, आदित्यापेक्षया द्वितीयमग्निं दूषयन्ति, तदुभयापेक्षया तृतीयं हंसं दूषयन्ति । हन्ति सदा गच्छतीति हंसो वायुः । अग्न्यादिरूपत्वञ्च वेदविद आम्नातम्-"अग्नेयोरादित्यस्य सायुज्य गच्छति" इति (ते. आ० २।१५)। न केवलमेतद् देवतात्रयं किन्तु सर्वा अपि देवता वेदविदि वसन्ति । तस्माद् ब्राह्मणान् वेदविदो दृष्ट्वा स्मृत्वा वा प्रतिदिनं नमस्कुर्यात् । न तु तस्मिन् विद्यमानमपि दोष कीर्तयेत् । एवं सति तत्तन्मन्त्रार्थभूताः सर्वा अपि देवता वेदार्थविदा स्मर्यमाणतया तदीय- हृदये अवस्थिता अयं नमस्कर्ता तोषयति । न चैतद् अध्ययनस्यैव फलमिति शङ्कनीयम्-विद्वांसमित्यानातत्वात् । अन्यथा वेदमधीयानमिप्यानायेत । तस्मात् सर्वदेवताबुद्ध्या प्राणिभिः पूज्यस्य वेदार्थविदो लोकद्वयेऽपि श्रेयः- प्राप्तिरुपपद्यते । यस्तु वेदमधीत्यापि अर्थ न विजानाति सोऽयं पुमान् भारमेव हरति धारयति । स्थाणुरिति दृष्टान्तः। छिन्नशाख, शुष्कोवृक्षमूलं स्थाणुशब्देन उच्यते । स च यथा इन्धनार्थमेवोपयुज्यते न तुपुष्पफलार्थम् , तथा केवल- पाठकस्य व्रात्यत्वं न भवतीत्येतावदेव, न तु अनुष्ठानं स्वर्गादिफलसिद्धि- स्ति । किल इत्यनेन लोकप्रसिद्धिोत्यते। लोकेऽपि पाठकस्य यावती धनादिपूजा ततोऽप्यधिका विदुपि दृश्यते ।

·४५ - ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका। किञ्च, यद्वेदवाक्यम् आचार्याद् गृहीतम् अर्थज्ञानरहितं पाठरूपेण एव पुनः पुनरुच्चार्यते, तत् कदाचिदपि न ज्वलति स्वार्थं न प्रकाशयति । यथा अग्निरहितप्रदेशे प्रक्षिप्तं शुष्ककाष्ठं न ज्वलति तद्वत् । तथा सति तस्य वाक्यस्य वेदत्वमेव मुख्यं न स्यात् । अलौकिकं पुरुपार्थोपाय वेत्ति अनेन इति वेदशब्दनिर्वचनम् । तथा चोक्तम्- प्रत्यक्षणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदता ॥ अतो मुख्यवेदत्वसिद्धये ज्ञातव्य एव तदर्थः । कि चात्र यास्केन (नि० १११६) काचिदन्यापि ऋगुदाहृता- उत त्वः पश्यन् न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं विसने जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥ (ऋ० १०१७१४) तत्र पूर्वार्द्धस्य तात्पर्य स एव दर्शयति,-'अप्येकः पश्यन् न पश्यति, वाचमपि च शृण्वन् न शृणोति, एनामिति अविद्वांसमाह अर्धम्' इति । अस्यायमर्थः-यः पुमान् अर्थ न वेत्ति त प्रति पूर्वार्धन मन्त्रो ब्रूते । एका पुरुषः पाठमात्रपर्यवसितो वेदरूपां वाचं पश्यन्नपि न सम्यक् पश्यति, एकवचनबहुवचनादिविवेकाभावे पाठशुद्धरपि कर्तुमशक्यत्वात् । “वायु- मेव स्वेन भागधेयेन उप धावति स एव एनं भूतिं गमयति", "आदित्या- नेव स्वेन भागधेयेन उप धावन्ति त एव एनं भूतिं गमयन्ति, (तै० सं० ३२१११११) इत्यादौ अव्युत्पन्नः कथं पाठं निश्चिनुयात् ? अन्यः कश्चिद् अर्थशानाय व्याकरणाद्यङ्गानि शृण्वन्नपि मोमासांसाराहित्यादेनां वेदरूपा वाचं न सम्यक् शृणोति । "तावतोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयाचावतो वारुणां- श्चतुष्कपालानिर्वपेद्” इत्यत्र व्याकरणमात्रेण प्रतिग्रहीतुरिष्टिः प्रतीयते । मीमांसायां तु न्यायेन दातुरिति निर्णीतम् । तस्मादुभयविधमपि अविद्धांसं प्रति एवमाह इति । तृतीयपादतात्पर्य दर्शयति,-'अप्येकस्मै तन्वं विसन' इति । स्वमान्मानं विवृणुते, ज्ञान प्रकाशनमर्थस्याहानया वाचा' इति । अस्यायमर्थ:-अपि- शब्दपर्याय उतोशब्दः । स च पूर्वोक्तानभिज्ञवैलक्षण्याय अत्र प्रयुक्त, निपा- तानामनेकार्थत्वात् । यः पुमान् व्याकरणाद्यः स्वशब्दार्थ मीमांसया तात्पर्य च शोधयितुं प्रवृत्तस्तस्मा एकस्मै वेदः स्वकीयां तनुं विसने। स्वमि- त्यादिकं पदव्याख्यानम् । ज्ञानमित्यादिकं तात्पर्यव्याख्यानम् । वेदार्थप्रका- शनतम सम्यग्ज्ञानम् अनया तृतीयपादरूपया वाचा मन्त्र आह इति । चतुर्थपादतात्पर्य दर्शयति उपमोत्तमया वाचा, 'जायेव पत्ये काम- अयमाना सुवासाः । ऋतुकालेषु सुवासाः कल्पाणवासाः । कामयमाना ·४६ सायणाचार्यकृता । ऋतुकालेषु । यथा स एनां पश्यति स शृणोतीत्यर्थज्ञप्रशंसा' इति । अस्या- यमर्थः, उत्तमया चतुर्थपादरूपया वाचा तृतीयपादार्थस्य उपमा उच्यते । उशतीरित्येतस्य व्याख्यानं कामयमानेति । यद्यति अहि गृहकृत्यवेलायां मलिनवासास्तथापि सम्भोगकालेषु कल्याणवासा भवति । तत्र हेतुः काम- यमाना ऋतुकालेषु इति । यथा स पतिरेनां जायां साकल्येन आदरयुक्तः पश्यति किञ्च तयोक्तमर्थ हितबुद्ध्या शृणोति तथायं चतुर्दशविद्यास्थानपरि- शीलनोपेतः पुरुषो वेदार्थरहस्यं सम्यक् पश्यति । वेदोक्तं च धर्मब्रह्मरूपमर्थ हितबुद्ध्या स्वीकरोति । सेयमुक्ता वेदार्थाभिज्ञस्य प्रशंसा इति । पुनरपि ऋगन्तरं यास्क (नि०१।२० ) उदाजहार-"तस्योत्तराभूयसे निर्वचनाय- उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुर्नैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु । अधेन्वा चरति माययैष वाच शुश्रुवॉ अफलामपुष्पाम् ॥" (ऋ०१०१७१।५) अयमर्थः । पूर्वोदाहृताया उत त्वः पश्यन् इत्यादिकाया ऋचोऽनन्त. रमेषा आनाता काचिद् ऋक् तस्य पूर्वोक्तमन्त्रस्य भूयसे निर्वचनाय सम्प- धते, तमर्थम् अतिशयन प्रतिपादयितुं प्रभवति । कथमिति चेत् ? तदु- च्यते । अपि चैकं चतुर्दशविद्यास्थानकुशलं पुरुषं वेदरूपाया वाचः सख्ये स्थित्वा स्थैर्येण वेदोकार्थामृतपानयुक्तमाहुः, अभिज्ञाः कथयन्ति । 'सचि- विदं सखायम्' इति मन्त्रे वेदस्य सखित्वमुदाहृतम् । यद् वा स्वर्गलोके वेदानां सख्ये स्थित्वा अतिशयेन पीतामृतमाहुः। वाचामिना ईश्वराः सभासु प्रगल्भा वा वाजिनाः । तेषु मध्येऽपि एनं वेदार्थकुशलं चोदयितुं न हिन्धन्ति, न केऽपि प्राप्नुवन्ति, तेन सह विवदितुमसमर्थत्वात् । यस्तु अन्यः पाठमात्रपरः पुष्पफलरहितां वाचं शुश्रुवान् भवति । पूर्वकाएडोक्तस्य धर्मस्य ज्ञानं पुष्पम् । उत्तरकाण्डोक्तस्य ब्राह्मणो ज्ञानं फलम् । यथा लोके पुष्पं फलस्य उत्पादकं तथा वेदानुवचनादिधर्मज्ञानम् अनुष्ठानद्वारा फला- त्मकब्रह्मज्ञानेच्छां जनयति। "तमेव वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विदिषन्ति यशेन दानेन तपसा नाशकेन" इति श्रुतेः (यह उप० ४१२२)। यथा च फलं तृप्तिहेतुस्तथा ब्रह्मज्ञानं कृतकृत्यत्वहेतुः, “यत् पूर्णानन्दैकबोधस्तद् ब्रह्माहमस्मीति कृतकृत्यो भवति" इति श्रुतेः। (परमहंसोपनिषद् ४) तादृशपुष्पफलरहितवेदपाठकः स एष पुमान् अधेन्वा मायया सह चरति । नवप्रसूतिका क्षीरस्य दोग्ध्री गौः प्रीतिहेतुत्वाद् धिनोती- तिव्युत्पत्त्या धेनुरित्युच्यते । पाठमात्रपर प्रति वेदरूपा वाग् धर्म- ब्रह्मज्ञानरूप क्षीर न दोग्धीत्यधेनुः । अत एवासौ माया कपटरूपा, ऐन्द्रजा- लिकनिर्मितगोसदृशगोरूपत्वात् । तथा मायया सह चरनयं परमपुरुषार्थन लभते इत्यर्थः । इत्थ यास्केन ज्ञानस्तुत्यज्ञाननिन्दोदाहरणस्य प्रपञ्चितत्वात् । ।

·ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका। ४७ यच स्तूयते तद् विधीयते इति न्यायेन अध्ययनवदर्थज्ञानस्यापि विधि- रभ्युपगन्तव्यः। किञ्च, नक्षत्रेटिकाण्डे प्रतीष्टिफलवाक्यं यागतवेदनयोः समानमेव आज्ञायते--"यथा ह वा अग्निदेवानामन्नादः, एवं ह वा एष मनुष्याणां भवति य एतेन हविषा यजते य उ चैतदेवं वेदशइति (ले० प्रा०३।१४।१)। अतो यागवत्फलाय स्ववेदनमपि विधीयते । अनेन न्यायन सर्वष्वपि ब्रालणेषु वेदनविधयो द्रष्टव्याः। ननु, विद्याप्रशंसेति सूत्रे (जै० १०२।१५) वेदनफलानां प्रशंसारूपत्वं जैमिनिना सूत्रितमिति चेत् ? अस्तु नाम । विद्यमानेनापि फलेन प्रशं- सितुं शक्यत्वात् । दर्शयागस्य पूर्णमासयागस्य च अतिपाते सति प्राय- श्चित्तरूपां वैश्वानरेष्टिं विधातुं विद्यमानेनैव स्वर्गफलेन स्तुतिः क्रियते- "सुवर्गाय हि लोकाय दर्शपूर्णमासाविज्यते” इति (तै० सं० २।२।।४)। एतचाचा_ब्रह्मशानफलवाक्यस्य स्वार्थेऽपि तात्पर्य दर्शयितुमुदाहृतम्- इच्छाम्येवार्थवादत्वं वचसोऽन्यपरत्वतः । यथावस्त्यभिधायित्वान्न त्वभूतार्थवादता ॥ इज्यते स्वर्गलोकाय दर्शादर्शी यथा तथा। न त्वभूतार्थवादत्वं पापश्लोका श्रुतिर्यथा ॥ न च वेदनमात्रेण फलसिद्धी अनुष्ठानवैयर्थ्यहमति शङ्कनीयम् , फल भूयस्त्वेन परिहृतत्वात्। उदाहृतञ्चात्र जैमिनिसूत्रम्- फलस्य कर्मनिष्पत्तस्तेषां लोकवत् परिमाणतः सारतो वा फल- विशेषः स्यात् । (जै० ११२।१७ ) एतञ्चास्माभिः "तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते य उ चैनमेवं वेद इत्युदाहरणेन व्याख्यातम् । छन्दोगाश्च केवलादनुष्ठानाद् विद्यासहितेऽनुष्ठाने फलातिशयमाम- नन्ति-"तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेव वेद यश्च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च । यदेव विद्ययाकरोति श्रद्धयोपनिषदा तदेववीय॑वत्तरं भवति (छा० उप० २०१०) इति । यद्यप्यगाववोधोपास्तिरत्र विद्याशब्देन विवक्षिता, तथापि न्यायः सर्वास्वपि विद्यासु समानः । कुतस्तव एतावती वेदने भक्तिरिति चेत् ? कुतो वा एतावांस्तव एषो- ऽत्र प्रद्वेषः । प्रशंसा त्वस्माभिर्भूयसी दर्शिता, निन्दा तु न क्वापि उपलभा- महे । किन्तु कर्मजन्यमपूर्व यथा मरणादूचं जीवेन सह गच्छति तथा विद्याजन्यमपि अपूर्व गच्छति । तथा च वाजसनेयिन आमनन्ति,-"तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च” इति (३.० ब्रा० १४।७।२।३। बृह .

·४८ सायणाचार्यकृता उप०४२) । तस्माद् अध्ययनवद् अर्थज्ञानस्यापि विहितत्वाद् अर्थ- शानाय वेदो व्याख्यातव्यः । वेदस्य विषयप्रयोजनाधन विषयप्रयोजनसम्वन्धाधिकारिज्ञानमन्तरेण वन्धचतुष्टयस्य निरूपणम् श्रोतृप्रवृत्त्यभावाद् विपयादयो निरूप्यन्ते- व्याख्यानस्य व्याख्येयो वेदो विपयः । तदर्थज्ञान प्रयोजनम् । व्याख्यान- व्याख्येयभावः सम्बन्धः । ज्ञानार्थी चाधिकारी। यद्यपि एतावत् प्रसिद्ध तथापि वेदस्य विपयाद्यभावे व्याख्यानस्यापि परमविपयादिकं न स्यात् । अतो वेदस्य चतुष्टयमुच्यते । वेदे पूर्वोत्तरकाण्डयोः क्रमेण धर्मब्रह्मणी विषयः तयोरनन्यलभ्य- त्वात् । तथा च पुरुषार्थानुशासने सूत्रितम्-"धर्मब्रह्मणी वेदकवेद्ये" इति । जैमिनीये च द्वितीयसूज्ञे, चोदनैव धर्म प्रमाणं, चोदना प्रमाण- मेव इति नियमद्वयं सम्प्रदायविद्भिरभिहितम् । चोदनैव इत्यमुमर्थम् उपपादयितु चतुर्थसूत्रे प्रत्यक्षविपयत्वं धर्मस्य निराकृतम्--'प्रत्यक्षमनि- मित्त विद्यमानोपलम्भनत्वाद्' (जै० १।११४) इति । अनुष्ठानादूर्ध्वम् उत्पस्यमानस्य धर्मस्य पूर्वमविद्यमानत्वान् न प्रत्यक्ष- योग्यता अस्ति । उत्तरकालेऽपि रूपादिराहित्यान् न इन्द्रियैरवगम्यते । अत एव अदृष्टमिति सर्वैरभिधीयते । लिङ्गराहित्यान् न अनुमानविषयत्व- मप्यस्ति । सुखदुःखे धर्माधर्मयोलिङ्गमिति चेत् ? वाढम् । अयमपि लिङ्ग- लिदिभावो वेदेनैव गम्यते । ततश्चोदनैव धर्मे प्रमाणम् । वैयासिकस्य तृतीयसूत्रस्य द्वितीयवर्णके ब्रह्मणः सिद्धवस्तुनोऽपि शास्त्रैकविषयत्वं भाष्यकृद्भिर्व्याख्यातम् । शास्त्रादेव प्रमाणाद् जगतो जन्मा- दिकारणं ब्रह्म अधिगम्यते इत्यभिप्रायः इति । श्रुतिश्च भवति,--"नावेदवि- न्मनुते तं यहन्तम्” इति (तै० ब्रा० ३।१२।७) । तत्रोपपत्तिः पूर्वाचाय- रेवमुदीरिता--'रूपलिङ्गादिराहित्यान् नास्य मानान्तरयोग्यता' इति । तस्माद् अनन्यलभ्यत्वाद् अस्ति धर्मब्रह्मणोर्वेदविषयत्वम् । तदुभयज्ञान वेदस्य साक्षात् प्रयोजनम् । न च तस्य ज्ञानस्य, सप्तद्वीपा वसुमती, राजासौ गच्छति, इत्यादिज्ञानवद् अपुरुषार्थपर्यवसायित्व शङ्क- नीय, धर्मप्रवृत्तस्य पुरुषार्थस्य स्तूयमानत्वात् । "धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा, लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसर्पन्ति, धर्मण पापमपनुदन्ति, धर्मे सर्व प्रतिष्ठितम् , तस्माद्धर्म परम वदन्ति" (तै आ० १०१६३१७) इति । दुर्व- लस्यापि राजसाहाय्यवजयहेतुत्वाञ्च धर्मः पुरुषार्थः । तथा च वाजसने- यिनः सृष्टिप्रकरणे समामनन्ति,--"तच्छ्योरूपमत्यसृजत धर्म, तदेतत् क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मस्तस्माद् धर्मात् परं नास्ति। अथोऽवलीयान् बलीयां- णमाशंसते धर्मेण, यथा राजैवम्" इति (वृह० उप० शा१४), "ब्रहावि- दाप्नोति परम्,” (तै० आ० ८१), "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति,(मुण्ड० ३।

·. " ऋग्वेदभाप्योपक्रमणिका ४९ शह) "तरति शोकमात्मवित्" (छा० उप० ७१३३) इत्यादिश्रुतिषु ब्रह्म- ज्ञानप्रयुक्तः पुरुषार्थः प्रसिद्धः । तदुभयज्ञानार्थी वेदेऽधिकारी । स च त्रैव- वर्णिकः पुरुषः । स्त्रीशद्रयोस्तु सत्यामपि ज्ञानापेक्षायाम् उपनयनाभावेन अध्ययनराहित्याद् वेदे अधिकारः प्रतिपिद्धः । धर्मब्रह्मज्ञानं तु पुराणादि- मुखेन उत्पद्यते । तस्मात् त्रैवर्णिकपुरुपाणां वेदमुखेन अर्थशाने अधिकारः। सम्बन्धस्तु वेदस्य धर्मब्रह्मभ्यां सह प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः, तदीय- आनेन सह जन्यजनकभावः, त्रैवर्णिकपुरुषैः सह उपकार्योपकारकभावः । तदेवं विषयाद्यनुवन्धचतुष्टयमवगत्य समाहितधियः श्रोतारो वेदव्या. ख्याने प्रवर्त्तन्ताम् । अपरविद्यारूपाणां अतिगम्भीरस्य वेदस्य अर्थमववोधयितुं शिक्षा- वेदल्य पडङ्गानां समुद्देश. दीनि षडङ्गानि प्रवृत्तानि । अतएव तेषाम् अपरविद्यारूपत्वं मुण्डकोपनिपदि आथर्वणिका आमनन्ति,-"द्वे विद्ये वेदि- तव्ये इति ह स्म यद् ब्रह्मविदो वदन्ति, परा चैवापरा च। तत्रापरा ऋग्वेदा यजुर्वेद सामवेदोऽथर्ववेदः, शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योति- पमिति । अथ परा, यया तदक्षरमधिगम्यते” (मुण्ड० २११४) इति । साधनभूतधर्मज्ञानहेतुत्वात् पडङ्गसहितानां कर्मकाण्डानाम् अपर- विद्यात्वम् । परमपुरुषार्थभूतब्रह्मज्ञानहेतुत्वाद् उपनिषदां परविद्यात्वम् । वेदाङ्गभूतयाः शिक्षाया वर्णस्वराजुच्चारणप्रकारो यत्र उपदिश्यते लक्षणप्रयोजनपुर सरं सा शिक्षा । तथा च तैत्तिरीया उपनिषदा. सम्यनिरूपणम् । रम्भे समामनन्ति,-"शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलं, साम, सन्तान इत्युक्तः शीक्षाध्यायः” (ते. आ० २) इति । वर्णोऽकारादिः । स च अङ्गभूतशिक्षाग्रन्थे स्पटमुदीरितः "त्रिपष्टिश्चतुःषष्टि; वर्णाः शम्भुमते मताः। प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ता स्वयम्भुवा ॥" (पा०शि०३) इत्यादिना । स्वर उदात्तादिः । सोऽपि तत्रोक्त:- "उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः" (पा०शि०११)। मात्रा ह्रस्वादिः । सापि तत्र उक्ता- "हस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचि ।" (पा०शि०११)। वलं स्थानप्रयत्नौ । तत्र "अष्टौ स्थानानि वर्णानाम्(पा०शि० ११) । इत्यादिना स्थानमुक्तम् । “अचोऽस्पृष्टा, यणस्त्वीपद् (पा०शि० ३८)। इत्यादिना प्रयत्न उक्तः । सामशब्देन साम्यमुक्तम् , अतिदुतातिविलम्वितगीत्यादिदोषराहित्येन माधुर्यादिगुणयुक्तत्वेन उच्चारणं साम्यम् । “गीती शीघ्री शिरःकम्पी" .

·५० सायणाचार्यकृता (पा०शि०३२) इत्यादिना, "उपांशु दष्टं त्वरितम् (पा०शि०३५) इत्यादिना दाषा उक्ताः । "माधुर्यमक्षरव्यक्ति (पा०शि० ३३) इत्यादिना गुणा उक्ताः । सन्तानः सहिता-वायवायाहि' इत्यत्रावादेशः, “इन्द्राग्नी आगतम्' इत्यत्र प्रकृतिभावः । एतच्च व्याकरणेऽभिहितत्वात् शिक्षायाम् उपेक्षितम् । शिक्ष्यमाणवर्णातिवैकल्ये वाधस्तत्रोदाहृतः- "मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वजो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥" (पा०शि०५२) "इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व" इत्यस्मिन् मन्त्रे (तै० सं० २।१२।१) विवक्षितेऽर्थे तत्पुरुषसमासे "समासस्य” इति (पा० अ०६।१२२३) सूत्रेण तत्पुरुपत्वाद् अन्तोदात्तेन भवितव्यम् । आधुदात्तस्तु प्रयुक्तः, तथा सति पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वेन बहुव्रीहित्वाद् इन्द्रो घातको यस्य इत्यर्थः सम्पन्नः। तस्मात् स्वरवर्णाद्यपराधपरिहाय शिक्षाग्रन्थोऽपेक्षितः। कल्पस्योपयोगव्युत्पत्ति कल्पस्तु आश्वलायनापस्तम्बवौधायनादि- प्रदर्शनपूर्वक निरूपणम् सूत्रम्, कल्प्यते समर्थ्यते यागप्रयोगोऽत्र इति व्युत्पत्तेः। ननु आश्वलायनः कि मन्त्रकाण्डमनुसृत्य प्रवृत्तः, कि वा ब्राह्मणमनु- सृत्य । नाद्यः, “दर्शपूर्णमासौ तु पूर्व व्याख्यास्यामः” इत्येवं ( आश्व० सू० १।१३) तेनोत्क्रान्तत्वात् , 'न हि अग्निमीळे' इत्यादयो मन्त्रा दर्शपूर्णमा- सयोः क्वचिद् विनियुक्ताः । न द्वितीयः, "आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्व- पन्ति दीक्षणीयाम्" इत्येवं दीक्षणीयेप्टेाह्मणे (ऐत० ब्रा० १११) प्रक्रा- न्तत्वात् अत्रोच्यते । मन्त्रकाण्डो ब्रह्मयज्ञादिजपक्रमेण प्रवृत्तो न तु यागानुष्ठा- नक्रमेण । ब्रह्मयज्ञश्चैवं विहितः-"यः स्वाध्यायमधीयीकामप्यच यजुः साम वा तद् ब्रह्मयज्ञ” इति (ते० आ० २१०१६) । सोऽयं ब्रह्मयज्ञजपो- ऽग्निमीळ इत्यान्नायक्रमेणैव अनुष्ठेयः। तथा, सर्वा ऋचः सर्वाणि यजूंषि सर्वाणि समानि 'वाचःस्तोमे पारिप्लवं शंसति' इति विधीयन्ते । तथा आश्विने सम्पत्स्यमाने "सूर्यो नोदियादपि सर्वा दाशतयीरतुयाद्' इति (आप० श्रौत सूत्र १४ाश२) विधीयते , तथा "रिच्यत इय वा एष प्रेव रिच्यते,, यो याजयति प्रति वा गृह्णाति, याजयित्वा प्रतिगृह्य वानश्नन् त्रिः स्वाध्यायं वेदमधीयीत" इति (ते० प्रा० २०१६) प्रायश्चित्तरूपं वेदपारायणं विहितम् । इत्यादिपु कृत्स्नमन्त्रकाण्डविनियोगेषु सस्प्रदाय- पारम्पर्यागत एवं क्रम आदरणीयः। विशेषविनियोगं तु मन्त्रविशेषाणां श्रुतिलिङ्गवाक्यादिप्रमाणानि उप- ·- ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका। ५१ जीव्य आश्वलायनो दर्शयति । अतो मन्त्रकाण्डक्रमाभावेऽपि न कश्चिद् विरोधः। 'ईषे त्वा' इत्यादिमन्त्रास्तु क्रत्वनुष्ठानक्रमेणैव आनाता इत्यापस्तम्बा- दयस्तेनैव क्रमेण सूत्रनिर्माणे प्रवृत्ताः। आम्नातत्वादेव जपादिषु अपि स एव क्रमः । यद्यपि ब्रामणे दीक्षणीयेष्टिरुपक्रान्ता तथापि तस्या इष्टदर्श पूर्णमासविकृतित्वेन तदपेक्षत्वाद् आश्वलायनस्य आदौ तद्व्याख्यान युक्तम् । अतः कल्पसूत्रं मन्त्रविनियोगेन क्रत्वनुष्ठानमुपदिश्य उपकरोति । तहि 'प्र वो वाजा' इत्यादीनां सामिधेनीनाम् ऋचामेव विनियोगमा- श्वलायनो ब्रवीतु : 'नमः प्रवक्त' इत्यादयस्त्वनाम्नाताः कुतो विनियुज्यन्ते (आश्वा० सूत्र १२) इति चेत् ? नायं दोपः, शाखान्तरसमाम्नातानां ब्राह्मणान्तरसिद्धस्य विनियोगस्य गुणोपसंहारन्यायेन अत्र वक्तव्यत्वात् । सर्वशाखा-प्रत्ययमेकं कर्म इति न्यायविदः। तस्मात् शिक्षव कल्पोऽपि अपेक्षितः । व्याकरणस्य लक्षणनिर्देशमुखेन प्रयोजन- व्याकरणमपि प्रकृतिप्रत्ययाधु- विशेपाणां , वररुचिपतञ्जलिप्रदर्शितदिशा पदेशेन पदस्वरूपतदर्थनिश्चयाय सम्यग्विविच्य विस्तरश.प्रतिपादनम् । उपयुज्यते । तथा च ऐन्द्रवायव- ग्रहवालणे समाम्नायते-"वाग्वै पराच्यव्याकृतावदत्ते देवा इन्द्रमनुव- निमां नो पाचं व्याकुर्विति । सोऽब्रवीद्, वरं वृण, मह्यं चैवैष वायवे च सह गृह्याता इति । तस्माद् ऐन्द्रवायवः सह गृहाते । तामिन्द्रो मध्यतोऽत्र- क्रम्य व्याकरोत् । तस्मादियं व्याकृतावागुयतेग (ले०सं०६४।७३) इति । अग्निमोळे पुरोहितमित्यादिवाक् पूर्वस्मिन् काले पराची समुद्रादिध्वनिव- देकात्मिका सत्यव्याकृता, प्रकृतिः प्रत्ययः पदं वाक्यमित्यादिविभागकारि- ग्रन्थरहिता आसीत् । तदानी देवैः प्रार्थित इन्द्र एकस्मिन् एवं पात्रे वायोः स्वस्य च सोमरसग्रहणरूपेण वरेण तुष्टस्तामखण्डां वाचं मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययादिविभागं सर्वत्र अकरोत् । तस्मादियं वार्ग इदानी- मपि पाणिन्यादिमहर्षिभिाकृता सर्वैः पठ्यते इत्यर्थः । तस्य एतस्य व्याकरणस्य प्रयोजनविशेषो वररुचिना वार्तिके दर्शितः- "रक्षोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्" इति । एतानि रक्षादिप्रयोजनानि प्रयोजनान्तराणि च महाभाष्ये पतञ्जलिना स्पष्टीकृतानि (महाभाष्यस्य पस्पशाहिके)। रक्षार्थ वेदानामध्येयं व्याकरणम् । लोपागमवर्णविकारको हि सम्यग वेदान् परिपालयिष्यति वेदार्थं चाध्यवस्यति । ऊहः खल्वपि न सर्वेलि न च सर्वामिविभक्तिभिर्वेदे मन्त्रा निगदिताः। तेच अवश्य यज्ञाङ्गत्वेन यथायथं विपरिणमयितव्याः। तान् नावैयाकरणः शक्नोति विप. रिणमयितुम् । तस्मादध्येयं व्याकरणम् । आगमः खल्वपि : "ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्म: पडङ्गो वेदोऽध्येया शेयश्च” इति । प्रधानञ्च पट् अङ्गेषु ·सायणाचार्यकृता व्याकरणम् । प्रधाने च कृतो यत्नः फलवान् भवति । लेवर्थ चाध्येयं व्या- करणम् । बृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्द- पारायणं प्रोवाच, नान्तं जगाम बृहस्पतिश्च वक्ता, इन्द्रश्च अध्येता, दिव्यं वर्षसहस्रम् अध्ययनकालः, अन्तं च न जगाम । अद्यत्वे पुनर्यदि परमायुर्भ- वति स वर्षशत जीवति । तव कुतः प्रतिपदपाठेन सकलपदावगमः, कुत- स्तरां प्रयोगेण ? असन्देहाथं चाध्येयं व्याकरणम् ।। याशिकाः पठन्ति- स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेत इति । तत्र, न ज्ञायते किं स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषती, किं वा स्थूला चासौ पृषतीति । तान् नावैयाकरणः स्वरतोऽध्यवस्यति । यदि समासान्तोदाचत्वं तदा कर्मधारयः, अथ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो वहुव्रीहिरिति । इमानि च भूयः शब्दानुशासनस्य प्रयोजनानि-ते ऽसुराः, दुष्टः शब्दः, यदधीतम् , यस्तु प्रयुक्त, अविद्वांसः, विभक्तिं कुर्वन्ति, यो वा इमाम् , चत्वारि, उत त्वः, सक्तुमिव, सारस्वतीम्, दशम्यां पुत्रस्य, सुदेवोऽसि वरुण इति । ते ऽसुराः- ते ऽसुराः हेलयो हेलय इति कुर्वन्तः परावभूवुः। तस्माद् ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै नापभाषितवै । म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्दः। म्लेच्छा मा भूम इत्यध्येयं व्याकरणम् । दुष्टः शब्दः- 'दुष्टः शब्दः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वागवज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ।' (पा०शि०५२) दुष्टान् शब्दान् मा प्रयुक्ष्महीति अध्येयं व्याकरणम् । यदधीतम्- 'यदधीतमविज्ञातं निगदेनैव शव्द्यते । अनग्नाविव शुष्कधो न तज्ज्वलति कहिंचित् ॥ अविज्ञातार्थकं माधिगीष्महि इति अध्येयं व्याकरणम् । यस्तु प्रयुक्त- यस्तु प्रयुक्त कुशलो विशेषे शब्दान् यथावद् व्यवहारकाले । सोऽनन्तमाप्नोति जयं परत्र वाग्योगविद् दुष्यति चापशब्दैः । का? वाग्योगविदेव । यो हि शब्दान् जानाति अपशब्दान् अप्यसौ जानाति । यथैव शब्दज्ञाने धर्म एवमपशब्दज्ञानेऽपि अधर्मः प्राप्नोति । । (१) यदधीतमित्यस्य स्थाने निरुक्ते (२६१) 'यद्गृहीतमिति पागे दृश्यते । (२) कात्यायनोक्तम्राजाख्यश्लोकमध्ये पठिता ·1 ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका । ५३ ? . भूयांसो हि अपशब्दा अल्पीयांसः शब्दाः एकैकस्य हि शब्दस्य वहवोऽप- भ्रंशाः यथा-गौरित्येतस्य शब्दस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्येव. मादयः । अथ योऽवाग्योगविद् अज्ञानं तस्य शरणम् । विषम उपन्यासः। न अत्यन्तायाशानं शरणं भवितुमर्हति । यो हि अजानन् वै ब्राह्मणं हन्यात् सुरां वा पिवेत् सोऽपि मन्ये पतितः स्यात् । एवं तर्हि कः ? अवाग्योगवि- देव । अथ यो वाग्योगविद् ज्ञान तस्य शरणम् । अविद्वांसः- अविद्वांसः प्रत्यभिवादे नाम्नो येन प्लुतिं विदुः । कामं तेषु तु विप्रोग्य स्त्रीष्विवायमहं वदेत् ॥ स्त्रीवन् मा भुम इत्यध्येयं न्याकरणम् । विभक्तिं कुर्वन्ति- याशिकाः पठन्ति, "प्रयाजाः' सविभक्तिकाः कार्याइति । न च अन्तरेण व्याकरणं प्रयाजाः सविभक्तिकाः शक्याः कर्तुम् । तस्मादध्येयं व्याकरणम्। यो वा इमाम्- यो वा इमां पदशः स्वरशोऽक्षरशो वर्णशो वाचं विदधाति स आत्वि- जीनो भवति। आत्विजीनाः स्याम इत्यध्येयं व्याकरणम् । चत्वारि- चत्वारिशृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । विधा बद्धो वृपभो रोरवीति महो देवो मां आविवेश । (ऋ०४५८३) चत्वारि शृङ्गा, चत्वारि पदजातानि नामाख्यातोपसर्गनिपाताः। त्रयो अस्य पादास्त्रयः कालाः । वे शीर्षे सुपस्तिश्च । सप्तहस्तासः सप्त (१) "प्रयाजमन्त्रा उद्यमानाग्निशन्दप्रकृतिकविभक्तियुक्ता इत्यर्थ. । यथा-समिध. समिधोज्न आज्यस्य व्यन्तु अग्नेजन" इति कैयटः (२) गूढार्थभिसम्पन्नोऽयं मन्त्र. स्वशास्त्रानुकूलं विविधविधं व्याख्यातो विभिन्नैः शास्त्रकृतिः । तत्र महादेवात्मकस्य शब्दस्य स्वरूपवर्णनमिति भगवान पतञ्जलि। काव्य- पुरुपस्य स्वरूपवर्णनेति कविशेखरो राजशेखरः (काव्यमीमांसाया द्वितीयाध्याये) । यज्ञपुरुषस्य नियतस्वरूपप्रतिपादनमिति निरुक्तिभास्करो यास्का (निरुक्क परिशिष्टे १३१७ )। पात- अलं मतमुपरिष्टात् वर्णितमेव । राजशेखरमतं तु काव्यमीमांसायामवलोकनीयम् । निहतकार- स्थाभिप्रायस्तु निरुक्तपरिशिष्टतो (१३।७) ज्ञेय । मन्त्रस्यास्य व्याख्यानावसरे सायणा- चार्या एवमाहुः-यद्यपि सूक्तस्यास्याग्निसूर्यादि पञ्चदेवताकत्वात् पञ्चधाऽयं मन्त्रो व्याख्येयाः, तथापि निरुकाधुक्तनीत्या यज्ञात्मकाग्नेः सूर्यस्य च प्रकाशत्वेन तत्परतया व्याख्यायते । शाब्दिकास्तु शब्दब्रह्मपरतया ब्याचक्षते । अपरे तु अपरथा । इति ·सायणाचार्यकृता विभक्तयः । त्रिधा वद्धः, त्रिषु स्थानेषु वद्धः, उरसि कण्ठे शिरसि । वृपभो वर्षणात् कामानाम् । रोरवीति, रौतिः शब्दकर्मा । महो देवो मा आविवेश। महता देवेन नस्तादात्म्यं यथा स्यादित्यध्येयं व्याकरणम् । अथवा, चत्वारि- 'चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेगयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥ (ऋ० १११६४।४५) ये मनीषिणः, मनस ईषिणो मनीषिणः । गुहायां त्रीणि निहितानि नेग- यन्ति न चेन्ने । तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति। तुरीयं ह वा एतद् वाचो यन्मनुष्यपु वर्त्तते। उत त्व:- 'उत त्वः पश्यन् न ददर्श वाचमुत त्वः ऋण्वन् न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं विसने जायेव पत्ये उशती सुवासाः ॥ (ऋ० १०७१।४) अपि खलु एकः पश्यन् अपि न पश्यति शृण्वन् अपि न शृणोति एनाम्। अविद्वांसमाह अर्द्धम् । त्वस्मै अन्यस्मै तन्व विसने, तनुं विवृणुते । जायेव पत्य उशती सुवासाः। यथा जाया पत्ये कामयमाना सुवासाः स्वमात्मानं विवृणुते एवं वाग् वागविदे स्वम् आत्मानं विवृणुते । वाक् स्वं नो विवृणु- यादित्यध्येयं व्याकरणम् । सक्तुमिव- सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचमक्रत । अत्रा सखायः सख्यानि जानते भद्रैषां लक्ष्मीनिहिताधि वाचि ॥ (ऋ० १०७१।२) सक्तुः सचतेर्दुर्धावो भवति । कसतेर्वा स्याद् विपरीतस्य, विकसितो भवति । तितउ परिपवनं भवति ततवन् वा तुन्नवद् वा । धीराः प्रज्ञान- वन्तो ध्यानवन्तो मनसा प्रशानेन वाचमकत वाचमकृपत । अत्रा सखायः सख्यानि जानते सायुज्यानि जानते । क्व ? एष दुर्गमो मार्ग एकगम्यो वाग- (१) निरुक्कपरिशिष्टे मन्त्रस्यास्य व्याख्यायां (नि० १३।९) चत्वारि पदानि विविध- विधान्येव प्रतिपादितानि विभिन्नैविद्वनि स्वस्वशास्त्राभिप्रायमनुरुणनिः। तानि च यथा- "ओंकारो महान्याहृतयश्चेत्यापम् । नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्चेति वैयाकरणा.। मन्त्र कल्पो व्याकरणं चतुर्थी व्यावहारिकीति याज्ञिका । ऋचो यपि सामानि चतुर्थी व्यावहारिकीति नेरुका.। सर्पाणा वाग, वयसां, क्षुद्रस्य सरीसृपस्य, चतुर्थी व्यावहारिकी- त्येके (अधिभूतविद ) । पशुपु तूणवेपु मृगे त्वात्मनि चेत्यात्मप्रवादा"। । (२) निपुणं व्याख्यातोऽयं मन्त्रो निरुक्ककारेण यास्केन । (नि० २१९) (३) भगवता यास्केन निरुक्तस्य चतुर्थाध्यायस्य नवमे खण्डे मन्त्रो ऽयं व्याख्यायि । . - ·५५ ? - ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिका। विषयः । के पुनस्ते ? वैयाकरणाः। कुत एतत् ? भट्टैषां लक्ष्मीनिहिताधि वाचि । एषां वाचि भद्रा लक्ष्मीनिहिता भवति । सारस्वतीम्- याचिकाः पठन्ति, "माहिताग्निरपशब्द प्रयुखानः प्रायश्चित्तीयां सार. स्वतीमिष्टिं निर्वपेद्" इति । प्रायश्चित्तीया मा भूम इत्यध्येयं व्याकरणम् । दशम्यां पुत्रस्य- दशम्यां पुत्रस्य जातस्य नाम विध्याद् घोपवद् आधन्तरन्तःस्थम- भिनिष्ठान्तं यक्षरं वा । कृत नाम कुान तद्धितान्तमिति । न चान्तरेण व्याकरणं कृतस्तद्धिता वा शक्या विशातुम् । तस्मादध्येयं व्याकरणम् । सुदेवगे असि- सुदेवो असि वरुण यस्य ते सप्त सिन्धवः । अनुक्षरन्ति काकुदं सम्यं सुपिरामिव ॥ (ऋ० ८०६६।१२) सप्त सिन्धव सप्त विभक्तयः । काकुद् जिहा सास्मिन् विद्यते इति काकुदं तालु । सूमिः स्थूला लोहप्रतिमेति । एवं सिद्ध.शब्दार्थसम्बन्धः इत्यादिवार्तिकोक्तानि अत्रापि प्रयोजनानि अनुसन्धेयानि । निरुतस्य लक्षणप्रयोजने प्रदर्य तन्त्रस्थ अथ निरुक्तप्रयोजनमुच्यते । विषयाणां कात्स्न्यन विवेचनम् । अर्थावबोधे निरपेक्षतया पदजातं यत्रोक्तं तनिरुक्तम् । गौः, ग्मा, ज्मा, दमा, क्षा, क्षमेत्यारभ्य, वसवः, वाजिनः, देवपल्यो देवपत्त्य इत्यन्तो यः पदानां समाम्नायः समास्नात- स्तस्मिन् ग्रन्ये पदार्थाववोधाय परापेक्षा न विद्यते । एतावन्ति पृथिवी- नामान्येतावन्ति हिरण्यनामानीत्येवं तत्र तत्र विस्पटमभिहितत्वात् । तदेत- निरुक्तं त्रिकाण्डम् । तच अनुक्रमणिकामाप्ये दर्शितम्- "आय नघण्टुक काण्डाद्वितीयं नैगमं तथा। तृतीयादेवतञ्चेति समास्नायस्त्रिधा स्थितः ॥ गौराद्यापारपर्यन्तमाय नैघण्टुकं मतम् । जहाद्युल्वमृवीसान्तं नैगमं सम्प्रचक्षते ॥ अग्न्यादिदेवपत्न्यन्तं देवताकाण्डमुच्यते । अग्न्यादिदेवीऊर्जाहुत्यन्तः क्षितिगतो गणः ॥ वाय्वादयो भगान्ताः स्युरन्तरिक्षस्थदेवताः । सूर्यादिदेवपल्यन्ता द्युस्थाना देवता इति । गौरादिदेवपल्यन्तं समाम्नायमधीयते ॥" ,एकार्थवाचिनां पर्यायशब्दानां सहो यत्र प्रायेण उपदिश्यते तत्र . .

·५६ सायणाचार्यकृता निघण्टुशब्दः प्रसिद्धः । तादृशेषु अमरसिंहवैजयन्तीहलायुधादिषु दश निघण्टव इति व्यवहारात्। एवमत्रापि पर्यायशब्दसवोपदेशाद् आद्य- काण्डस्य नघण्टुकत्वम्। तस्मिन् काण्डे त्रयोऽध्यायाः। तेषुप्रथमे पृथिव्यादि. लोकदिक्कालादिद्रव्यविषयाणि नामानि । द्वितीये मनुष्यतदवयवादि- द्रव्यविषयाणि । तृतीये तदुभयद्रव्यगतवहुत्वहस्वत्वादिधर्मविषयाणि । निगमशब्दो वेदवाची, यास्केन तत्र तत्रापि निगमो भवतीत्येवं वेदवा. क्यानाम् अवतारितत्वात् । तस्मिन् निगम एव प्रायेण वर्तमानानां शब्दानां चतुर्थाध्यायरूपे द्वितीयस्मिन् काण्ड उपदिएत्वात् तस्य काण्डस्य नैगमत्वम् । पञ्चमाध्यायरूपस्य तृतीयकाण्डस्य दैवतत्वं विस्पष्टम् । पञ्चाध्यायरूपकाण्डत्रयात्मके एतस्मिन् ग्रन्थे परनिरपेक्षतया पदार्थ- स्य उक्तत्वात् तस्य ग्रन्थस्य निरुक्तत्वम् । तद्व्याख्यानञ्च समाम्नायः समाम्नात इत्यारभ्य तस्यास्तस्यास्ताद्भाव्यमनुभवत्यनुभवतीत्यन्तैदश भिरध्यायर्यास्को निर्ममे । तदपि निरुक्तमित्युच्यते, एकैकस्य पदस्य सम्भाविता अवयवार्थास्तत्र निःशेषेण उच्यन्ते इति व्युत्पत्तेः । तत्र हि, चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्चेति प्रतिज्ञाय, उचावचेषु अर्थेषु निपतन्तीति निपातस्वरूप निरुच्य एवमुदाहृतम्-नेति प्रतिषेधार्थीयो भाषायामुभयमन्वध्यायं 'नेन्द्रं देवममंसत' इति प्रतिषेधार्थीय इति, 'दुर्म- दासो न सुरायामित्युपमार्थीय इति च (नि० १२४) । तच लोके केवल प्रतिषेधार्थीयस्यापि नकारस्य वेदे प्रतिषेधोपमालक्षणोभयार्थोदाहरणमस्मिन अन्येऽवगम्यते । एवं ग्रन्थकारण उक्तास्तत्तत्पदनिर्वचनविशेषास्तत्तन्मन्त्र- व्याख्यानावसरे एव अस्माभिरुदाहरिष्यन्ते । न च निर्वचनाना निर्मूलत्वं शकुनीयम्, एतद्व्युत्पत्त्यर्थमेव ब्राह्मणेषु पदनिर्वचनानां केषाञ्चिदुक्तत्वात्- "तदाहुतीनाम् आहुतित्वम्” इति, (ऐत० ब्रा० शश२) "तमिदन्द्रं सन्त- मिन्द्र इत्याचक्षत" इति, (ऐत० आ० २४१३) “यदप्रथयत् तत् पृथिव्याः पृथिवीत्वम्” इति च (तै० ब्रा० १०२७)। ग्रन्थकारोऽपि तत्र तत्र स्वो. क्तनिर्वचनमूलभूतब्राह्मणानि उदाहरिष्यति । केषाश्चिन् निर्वचनानां व्याक- रणवलेन सिद्धावपि न सर्वेषां सिद्धिरस्ति । अतएव, ग्रन्थकार आह- "तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य कात्स्य॑ स्वार्थसाधकञ्च" इति (नि० १२१५) । तस्माद् वेदार्थाववोधाय उपयुक्तं निरुक्तम् । छन्दसः प्रयोजनोपन्यासः। तथा छन्दोग्रन्थोऽपि उपयुज्यते, छन्दो विशेषाणां तत्र तत्र विहितत्वात् । "तस्मात् सप्त चतुरुत्तराणि छन्दांसि प्रातरतुवाकेऽनूच्यन्ते" (ते० ब्रा० ११५॥१२॥१) इति हिआम्नातम् । गायः ज्युप्णिगनुष्टव्यूहतीपक्तित्रिष्टुब्जगतीत्येतानि सप्त छन्दांसि । चतुर्विशत्यः क्षरा गायत्री । ततोऽपि चतुर्भिरक्षरैरधिका अष्टाविशत्यक्षरा उष्णिक .

·ऋग्वेदाप्योपक्रमणिका एवंमुत्तरोत्तराधिका अनुष्टुवादयोऽवगन्तव्याः । तथा अन्यत्रापि श्रूयते- "गायत्रीभिर्लाह्मणस्याध्यात् , त्रिष्टवभी राजन्यस्य, जगतीभिर्वेश्यस्य" इति (ते० प्रा० १३१४ा६)। तत्र भगणयगणादिसाध्यो गायच्यादिविवेक- एछन्दोग्रन्थमन्तरेण न सुविज्ञेयः । किञ्च, यो ह वा अविदिताःयच्छन्दोदै- वतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा "स्थाणुं वर्च्छति गर्ने वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति ।" ( का०६१) तस्मादेतानि मन्त्र भन्ने विद्यामिति श्रूयते । तस्मात् तद्वेदनाय छन्दोग्रन्थ उपयुज्यते । ज्योतिपस्य प्रयोजनादिनिदेशः। ज्योतिषस्य प्रयोजनं तस्मिन्नेव ग्रन्थे विहितम्-"यशकालार्थसिद्धये" इति । कालविशेषविधयश्च श्रूयन्ते-"सम्व: त्सरमेतद् व्रतं चरेत् (० प्रा० १।५।३४) "सम्वत्सरमुख्यं भृत्वा" इत्ये- घमाद्यः संवत्सरविधयः। “वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत, प्रीष्मे राजन्य मादधीत, शरदि वैश्य आदधीत" (तै० प्रा० १११) इत्याद्या ऋतुविधयः। "मासि मासि सत्रपृष्ठानि उपयन्ति, मासि मासि अतिमाह्या गृह्यन्ते" (ते० सं०७।५।१५) इत्याद्या मासविधयः, “यं कामयेत वसीयान् स्या- दिति तं पूर्वपक्षे याजयेद् (तै० सं० २।२।३।१) इत्याद्याः पक्षविधयः "एकाष्टकायां दीरन्, "फल्गुनीपूर्णमासे दीक्षरन्। ( ता०प्र०५६।१७) इत्याधास्तिथिविधयः । "प्रातर्जुहोति : सायं जुहोति" (तै० वा० २।१२) प्राताकालादिविधयः ; "कृत्तिकास्वग्निमादधीत" ( तै० ब्रा० ११००१) इत्याद्या नक्षत्रविधयः । अतः कालविशेषान् अवगमयितुं ज्योतिषमुपयुज्यते। पतेषां च 'वेदार्थोपकारिणां पण्णां ग्रन्थानां वेदाङ्गत्वं शिक्षायामेव- मुदीरितम्- "छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिपामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥ शिक्षाघ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात् सागमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥ (पा०शि०४१-४२) पुराणान्यायादिचतुर्दशविद्यास्थानानां पडङ्गवत् पुराणादीनामपि वेदा- तत्तदधिकारिविशेषनिर्देशमुखेन वेदार्थ- र्थज्ञानोपयोगो याज्ञवल्क्येन स्मर्यते- ज्ञानोपयोगित्वम् । "पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रागमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥" (या० स्मृ० ११३)' "इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपहयेत् । बिभ्येत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रहरदितिगा(म० भा० १२१२२६७) इत्यन्यत्रापि स्मर्यते । ऐतरेयतैत्तिरीयकाठकादिशखासूक्तानि हरिश्चन्द्रनाचिफेतायुपाण्या- L - ·सायणाचार्यकृता गानि धर्मब्रह्मावबोधोपयुक्तानि तेषु तेषु इतिहासग्रन्थेषु स्पष्टीकृतानि । उपनिषदुक्ताश्च सृष्टिस्थितिलयादयो ब्राह्मपानवेष्णवादिपुराणेषु स्पष्टीकृताः- "सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितश्चेति पुराणं पञ्चलक्षणम्" ॥ (वि० पु० ३।६।२५) इति सृष्टयादेः पुराणप्रतिपाद्यत्वावगमतात् । न्यायशास्त्र प्रमाणप्रमेय- संशयप्रयोजनदृष्टान्तादीनां षोडशपदार्थानां निरूपणात् तदनुसारेण इदं वाक्यमस्मिन् अर्थे प्रमाणं भवति नेतरद् इति निर्णयः कर्तुं शक्यते । पूर्वो- त्तरमीमासयोर्वेदार्थोपयोगो ऽतिस्पष्ट एव । मन्वत्रिविष्णुहारीतादि- प्रोक्तासु स्मृतिषु वेदोक्तसन्ध्यावन्दनादिविधयःप्रपञ्चिताः। तदुह वा एते ब्रह्मवादिनः पूर्वाभिमुखाः सन्ध्यायां गायत्र्याभिमन्त्रिता आपः ऊर्ध्व विक्षिपन्ति' इत्यादिकः ( तै० आ० २।२।२) सन्ध्यावन्दनविधिः । "पञ्च वा एते महायशाः सतति प्रतायन्ते" (ते. आ० २०१०) इत्यादिको महायज्ञ- विधिः । एवं विध्यन्तराणि द्रष्टव्यानि । उक्त प्रकारेण पुराणादीनां वेदार्थ- शानोपयोगाद् विद्यास्थानत्वं युक्तम् । एतैः पुराणादिभिश्चतुर्दशभिर्विद्य- स्थानरुपyहिताया विद्याया ग्रहणे ऽधिकारिविशेषः शाखान्तरगतैश्चतुभिर्म- न्त्रैरुपदर्शितः । तांश्च मन्त्रान् यास्क उदाजहार (नि०२।४)। तत्रायं प्रथमो मन्त्रः- 'विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिष्टेऽहमस्मि । असूयकायानृजवे ऽयताय न मा ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम् ॥ विद्याभिमानिनी देवता ब्राह्मणमुपदेष्टारमाचार्यमागत्य एवं प्रार्थया- मास । हे ब्राह्मण, मामनधिकारिणे ऽनुपदिश्य पालय । तवाहं निधिवत् पुरुषार्थहेतुरस्मि । तादृश्यां मयि मदुपदेष्टरि त्वयि च योऽसूयां करोति, यश्च आर्जवेन विद्या नाभ्यस्यति, योऽपि स्नानाचमनाद्याचारनियतो न भवति तादृशेभ्यः शिष्याभासेभ्यो मां न ब्रूयाः , तथा सति त्वहृदये स्थित्वा फलप्रदा भवेयम् । भथ द्वितीयो मन्त्रः- य आतृणत्यवितथेन कर्णावदुःखं कुर्वन्नमृतं संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरञ्च तस्मै न द्रोत् कतमश्चनाह॥ पूर्वस्मिन् मन्त्रे आचार्यस्य नियममभिधाय अस्मिन् मन्त्रे शिष्यस्य नियमोऽभिधीयते । वितथमनृतमपुरुषार्थभूतं लौकिकं वाक्यम् । तद्विपरीतं (१) मनुरपि अल्यैव मन्त्रस्यार्थमित्थं प्रकटीचकार स्वीयस्मृतौ- विद्या ब्राह्मणमेत्या शेवधिस्तेऽस्मि रक्ष माम् । असूयकाय मां मादास्तथा स्यां वीर्यवत्तमा ॥ (म० स्मृ० २१११४) (२) तथा मनु'-उत्पादकब्रह्मदानोगेरीयान ब्रह्मदः पिता । प्रधानन्न हि विप्रस्थ प्रेत्य घेह च शाश्वतम् ॥ (म० स्मृ० ११४५) - ·ऋग्वेदभाग्योपक्रमणिका। सत्यं वेदवाक्यमवितथम् । तादृशेन वाक्येन य आचार्यः शिष्यस्य कर्णा- वातृणत्ति सर्वतस्तदनं पूरणं करोति । उपसर्गवशादौचित्याच तृणति धातोरान्तरे वृत्तिः। सर्वदा वेदं यः श्रावयति इत्यर्थः । किं कुर्वन् ? अदुःखं कुर्वन् । मन्दप्रशस्य माणवकस्य आदावर्धर्चमृचं वा ग्रहीतुमशक्तस्य यथा दुःखं न भवति तथा पदं पादैकदेशं वा ग्राहयन् । किञ्च, अमृतं सम्प्रय- च्छन् । अमृतत्वस्य देवजन्मनो मोक्षस्य वा प्रापकत्वाद् अमृतं वेदार्थः तस्य प्रदानं कुर्वन् । तं तादृशम् आचार्य सम् शिष्यो मुख्यमातापितरूपं मन्येत । पूर्वसिद्धौ तुमातापितरावधमस्य मनुष्यशरीरस्य प्रदानादमुख्यौ। तस्मै मुख्यमातापितरूपाय आचार्याय एकमपि द्रोहं न कुर्यात् । मथ तृतीयो मन्त्र:- अध्यापिता ये गुरु नाद्रियन्ते विप्रा वाचा मनसा कर्मणा। यथैव ते न गुरोभोजनीयस्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं तत् ॥ ये त्वधमा विप्रा गुरुणा अध्यापिताः सन्तो विनयोक्त्या तदीयहित- चिन्तनेन शुश्रूषया वा गुरुं नाद्रियन्त आदररहितास्ते शिष्याभासा गुरो- नं भोजनीया अनुभवयोग्यान भवन्ति, न हि तेषु गुरुः कृपां करोति । यथैव गुरुणा ते न पालनीयास्तथैव तानधमान् शिष्यान् तच्छ्रतं गुरूपदिष्टं वेद- वाक्यं न पालयति, फलप्रदं न भवति इत्यर्थः । अथ चतुर्थो मन्त्र:- 'यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् । यस्ते न द्रुह्येत् कतमश्चनाह तस्मै मा ब्रूया निधिपाय ब्रह्मन् ॥ हे आचार्य, यमेव मुख्यशिष्यं शुचित्वादिगुणोपेतं जानीयाः, किञ्च यो मुख्यशिष्यस्तुभ्यं कदाचिदपि न द्रुह्येत, तस्मै तु मुख्यशिष्याय त्वदीय- निधिपालकाय हे ब्रह्मन् वेदरूपां मां विद्यां व्याः । इत्थं विद्यादेवतया प्रार्थितत्वाद् आचार्येण मुख्यशिष्याय वेदविद्या उपदेष्टव्यो। तदर्थमृग्वेदोऽस्माभिः षडङ्गानुसारेण व्यास्यायते । (१) मन्त्रार्थोऽयं मनुनापि प्रतिपादित:- यमेव तु शुचिं विद्यानियतं ब्रह्मचारिणम् । तरमै मां भूहि विप्राय निधिपायाप्रमादिने ॥ (म० स्मृ०२।११५)

·No text on this page.

·सामवेदसंहितायाः
सायणाचार्यकृता
भाष्यभूमिका

·No text on this page.

·सामवेदसंहितायाः भाष्यावतरणिका। वागीशाधा सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥ यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥२॥ तत्कटाक्षेण तह पं दधद् बुक्कमहीपतिः । मादिशत् सायणाचाय्य वेदार्थस्य प्रकाशने ॥३॥ ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसङग्रहात् । कृपालुः सायणाचार्यों वेदार्थ वक्तुमुद्यतः ॥ ४॥ सामवेदार्थमेपोऽत्र प्रकाशयति सादरम् । उद्गातुस्तत्त्वजिशासोरपि तेन कृतार्थता ॥ ५ ॥ यही ब्रह्म च वेदेषु द्वावर्थो काण्डयोईयोः। अध्वर्युमुख्यैर्ऋत्विग्भिश्चतुर्भिर्यज्ञसम्पदः ॥ ६॥ निर्मिमीते क्रियासधैरध्वर्युर्यशियं वपुः । तदलकुर्चते होता ब्रह्मोदातेत्यमी त्रयः ॥ ७ ॥ शस्त्रयाज्यानुवाक्याभिर्होताऽलङ्कुरुतेऽध्वरम् । आज्यपृष्ठादिभिः स्तोत्रैरुद्राताऽलङ्करोत्यमुम् ॥ ८॥ प्रयाणामपराधं तु ब्रह्मा परिहरेत् सदा । ऋचा त्व इति मन्त्रेऽसाव: सर्वोऽभिधीयते ॥४॥ यक्षं यजुर्मिरध्वर्युनिमिमीते ततो यजुः । व्याख्यातं प्रथमं पश्चाचां व्याख्यानमीरितम् ॥ ११॥ सानामृगाश्रितत्वेन सामन्याख्याऽथ वर्ण्यते। अनुतिष्ठासुजिज्ञासावशाद् व्याख्याक्रमो ह्ययम् ॥ ११ ॥ जाते देहे भवत्यस्य कटकादिविभूषणम् । आश्रितं मणिमुक्तादिकटकादौ यथा तथा ॥ १२ ॥ यजुर्माते यज्ञदेहे स्याग्भिस्तद्विभूषणम् । सामाख्या मणिमुक्ताद्या ऋक्षु तास समाश्रिताः ॥ १३ ॥ . ९ ·६४ सायणाचार्यकृता , अध्वर्युहोगातृब्रह्म नन्वध्वर्युहोवुद्गातृब्रह्मकर्त्तव्यप्रतिपादको ये सतम्मप्रतिपादकमन्त्रस्या मन्त्रस्तस्याओं योजनीय इति चेत् । र्ययोजनम् योज्यते- "ऋचां त्वः पोपमास्ते पुपुण्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्करीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विममीत उ त्व (ऋ० १०१७११) इत्येष मन्त्रः । तस्यायमर्थः त्वशब्दः सर्वनामसु पठितः एकशब्द. पर्यायः, एको होतृनामकः ऋत्विक् तत्र तत्र विप्रकीर्णत्वेनाधीतानामृचां यशानुष्ठानकाले सङ्घीभावमापाद्य पुष्टि कुर्वन्नास्ते । एक उद्गातृनामकः शक्कर्युपलक्षितच्छन्दोविशेषयुक्तास्वृक्षु गायत्रादिनामक साम गायति । एको ब्रह्मनामको होत्रादीनां वेदत्रयविषये यस्मिन् कस्मिंश्चिदपराधे जाते तत्प्रतीकाररूपां विद्यां वदति । अत एव च्छन्दोगा आमनन्ति "यक्षस्य हैप मिषम् यद ब्रह्मा यज्ञायैव तद् भेषजं कृत्वा हरति" इति, “यदि यक्ष ऋक्त आतिर्भवति भूरिति ब्रह्मा गार्हपत्ये जुहुयात्" इत्यादि च । एकस्त्व- ध्वर्युर्यज्ञस्य मानामियत्तां विमिमीते विशेषेण परिच्छिनत्ति इति ननु वेदार्थप्रकाशकेऽस्मिन् ग्रन्थे वेदानां व्याख्येयत्वे सति तत्परित्यज्य यजुरादिक व्याख्येयत्वेनोपन्यसितुमयुक्तम् इति चेत् ?'नायं दोषः, मन्त्र- विशेषवाचकैर्यजुरादिशब्दैस्तत्तन्मन्त्रोपेतानां वेदानामुपलक्षितत्वात् । मन्त्रलक्षणम् ननु मन्त्रवेदयोः को विशेषः इति चेत् ? उच्यते मन्त्रब्राह्मणसमष्टिर्वेदः । तथा चापस्तम्वः स्मरति "मन्त्रव्राह्मणयोर्वेद- नामधेयम्” इति । वेदैकदेशयोमन्त्रब्राह्मणयोः पृथक्स्वरूपंजैमिनि- यायेन निर्णीतणान् । तत्र मन्त्रस्वरूपनिर्णयं द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे सप्तमाधिकरणे न्यायविस्तरकार इत्थमुदाजहार- "अहे वुधिनय मन्त्रं मे इति मन्त्रस्य लक्षणम् । नास्त्यस्ति वाऽस्य नास्त्येतदव्याप्त्यादेरवारणात् ॥ याशिकानां समाख्यानं लक्षणं दोषवर्जितम् । तेऽनुष्ठानस्मारकादौ मन्त्रशब्दं प्रयुञ्जते ॥ (जैन्या०मा०२।२७) आधाने इदमानायते 'अहे बुध्निय मन्त्रं मे गोपायः एतै० ब्रा० श२। श६) इति । तत्र मन्त्रस्य लक्षणं नास्ति, अव्याप्त्यतिव्याप्त्योर्वारयितुम- शक्यत्वात् । 'विहितार्थाभिधायको मन्त्रः' इत्यक्ते 'वसन्ताय कपिजलाना- लभते' इत्यस्य मन्त्रस्य (वा० सं० २४।२०) विधिरूपत्वादव्याप्तिः। 'मननहेतुर्मन्त्रः' इत्युक्ते ब्राह्मणेऽतिन्याप्तिः । एवम् 'असिपदान्तो मन्त्रः' 'उत्तमपुरुपान्तो मन्त्रः' इत्यादिलक्षणानां परस्परमन्याप्तिः इति चेत् ? मैवम् , यांतिकसमाख्यानस्य निर्दोषलक्षणत्वाद् । तश्च समाख्यानमनुष्ठान- ·सामवेदभाष्योपक्रमणिका । ६५ स्मारकादीनां मन्त्रत्वं गमयति । उरुप्रथस्वेत्यादयो (तै० सं०६।२।७३); ऽनुष्ठानस्मारकाः [१] अग्निमीळे पुरोहित (ऋ० सं० श) मित्यादयः स्तुतिरूपाः [२] ईषे त्व' (वा० सं० १११) इत्यादयस्त्वन्ताः [३] अन्न आयाहि पीतये. (सा० सं० २१) इत्यादय आमन्त्रणोपेताः [४] 'अग्निदनीन् विहर (तै० सं०६३।११२) इत्यादयः प्रैपरूपाः [५] अधः स्विदासीदुपरि- स्विदासीत् ( ऋ० १०.१२९५ ) इत्यादयो विचाररूपाः [६] 'अस्वेऽम्बिकेs. म्बालिके न मानयति कश्चन' (वा० स० २३।१८) इत्यादयः परिदेवनरूपा. [७] 'पृच्छामि त्वा परमेन्तं पृथिव्या' (वा० सं० २३।६१) इत्यादयः प्रश्न- कपा 'वेदिमाहुः परमन्तं पृथिव्या' (वा० सं० २२२६२) इत्यादय उत्त-) ररूपाः [8] एवमन्यदप्युदाहार्यम् । ईदृशेष्वत्यन्तविजातीयेषु समाख्यान- मन्तरेण नान्यः कश्चिदनुगतो धर्मोऽस्ति, यस्य लक्षणमुच्येत ॥ लक्षणस्यो पयोग - पूर्वाचार्दशितः- Fषयोऽपि पदार्थानां नन्ति यान्ति पृथक्ततः। लक्षणेन तु सिद्धानामन्तं यान्ति विपश्चितः ॥ इति । तस्मादभियुक्तानां मन्नोऽयमिति समाख्यानं लक्षणम् ॥ ) ब्राह्मणस्वरूपमपि तत्रैवाष्टमाधिकरणे इत्थं निर्णीतम्-- "नास्त्येतद् ब्राह्मणेत्यत्र लक्षणं विद्यतेऽथवा । नास्तीयन्तो वेदभाग इति क्लुप्तेरभावतः ॥ ब्रह्मणलक्षणम् मन्त्रश्च ब्राह्मणं चेति द्वौ भागौ तेन मन्त्रतः । अन्य ब्राह्मणमित्येतत् भवेद् ब्राह्मणलक्षणम् ।" 7 :8 -- (जैन्या०मा० २१॥ . 1 १. चातुर्मास्येष्विदमानायते-'एतद् ब्राह्मणान्येव पञ्च हवींषि (तैः सं07 ३७०१) इति । तत्र ब्राहाणस्य लक्षणं नास्ति, कुतः ? वेदभागानामथः तानवधारणेन ब्राह्मणभागेष्वन्यभागेषु च लक्षणस्याव्याप्त्यतिव्याप्योः शोधयितुमशक्यत्वात् । पूर्वोक्तो मन्त्रभाग एकः, भागान्तराणि च कानि- चित् पूर्वैरुदाहर्नु सग्रहीतानि । - ' , हेतुनिर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः। 'परकृतिः पुराकल्पो व्यवधारणकल्पना ॥ इति 'तेन-धनं क्रियते' (श०५०२।५।२।२३) इति हेतुः [१] 'एतद्दनों दधि- त्वमिति निर्वचनम् (तै० सं० २।५।३।३) २] 'अमेध्या वै माषा (तै० सं० शा१) इति निन्दा [३] वायुर्वै क्षेपिण्डेति (तै० सं० २२१२११) प्रशं- सा [४]. 'तद् व्यचिकित्सन् जुहवानी मा होपामिति (त० सं० ६१) संशय 9] "यजमानेन सम्मितौदुस्वरी भवतीति (तै० सं०६।२२१०१३) विधिः [७] माषानेव मयं पचते' इति परकृतिः j७] पुरा ब्राह्मणा अभैधुरि- .

·१६ सायणाचार्यकृता ति (तै० सं० ११५१५) पुराफल्पः [८] यावतोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात् तावतो वारुणांश्चतुष्कपालानिर्वपेदिति (तै० सं० २।३।१२।१) विशेषावधा- रणकल्पना [8] एवमन्यदप्युदाहाय॑म । न च 'हत्वादीनामन्यतमद् ब्राह्मणम्' इति लक्षणम् , मन्नेवपि हेवा- दिसद्धावात्। तथाहि-इन्दवो वामुशन्ति हीति (ऋ०।२।४) हेतुः। उपानिपुर्महोरिति तस्मादुदकमुच्यत इति (अ० ३।१३।४) निर्वचनम् ।' 'सोपसनं विन्दते अप्रचेता(ऋ०१०।११०१६) इति निन्दा । अग्निद्र्धा दिवः फऋदिति (ऋ० ४४|१६) प्रशसा । अधः स्विदासीदुपरिस्विदासीदिति (ऋ० १०११२81५) संशयः । कपिखलानालभत इति (वा०सं०२४।२०) विधिः। सहस्रमयुता दददिति (ऋ० ८।२।१८) परकृतिः । यक्षेन यक्षमा वजन्त देवा (ऋ० १००१६) इति पुराकल्पः । इतिकरणबहुलं ब्राह्मणं इति चेत् न, इत्यददा इत्यददा इत्ययजथा इत्यपच इति ब्राह्मणो गायेदि. त्यस्मिन् ब्राह्मणेन गातव्ये मन्त्रे (श० ब्रा० १३।१५।६) ऽतिव्याप्तः। 'इत्याहेत्यनेन वाक्येनोपनिवद्धं ब्राह्मणमिति चेत् न 'राजा चिद्यं भर्ग भक्षी. त्याह' (ऋ०७४४१२) 'यो वारक्षाःशुचिरस्मीत्याह (ऋ० ७१०४।१६) इत्य- गयोर्मन्त्रयोरतिव्याप्तः । 'आख्यायिकारूपं ब्राह्मणम्' इति चेत् ? न, यम. यमीसंवाद(ऋ०१०११०)सूक्तादावतिव्याप्तः । तस्मानास्ति ब्राह्मणलक्षणमि- ति प्राप्ते ब्रूमः मन्त्रब्राह्मणरूपौ द्वावेव वेदभागावित्यङ्गीकारात् मन्त्रलक्षण- स्य पूर्वमभिहितत्वात् 'अवशिष्टो वेदभागो ब्राह्मणम् इत्येतल्लक्षणं भवतीति" मन्त्रविशेषाणा मन्त्रविशेषाणामृग्यजुःसामरूपाणां लक्षणानि तस्मि- मुग्यजुःसामरूपाणां नेवाधिकारे त्रिवधिकरणेषु जैमिनिः सूत्रयामास- लक्षणानि 'तेषामृग यत्रार्थवशेन पाव्यवस्था" (मी० २१ ३५) "गीतिषु समाख्या" (मी० २।२३६) “शेषे यजुः शब्दः" (मी० २॥ ११३७) इति । तदेतन्न्यायविस्तरे स्पष्टीकृतम्- नर्कसामयजुषां लक्ष्म सांकर्यादिति शकिते । पादश्च गीतिःप्रश्लिष्टपाठ इत्यस्त्यसङ्करः ॥ इदमानायते 'अहेवुनिय मन्त्रं मे गोपाय यमृषयविदा पिदुः। ऋचः सामानि यजूषि" (तैना०११२२२६) इति। श्रीन् वेदान् विदन्तीति त्रिविदः, त्रिविदां सम्बन्धिनोऽध्येतारविदास्ते च यं मन्त्रभागमृगादिरूपेणु त्रिवि. धमार गोपायेति योजना । तत्र त्रिविधानामृक्सामयजुषां व्यवस्थित लक्षणं नास्ति, कुतः ? साङ्कर्यस्य दुष्परिहरत्वात् । 'अध्यापकप्रसिद्धवृ- ग्वेदादिषु पठितो मन्त्रः' इति हि लक्षणं वक्तव्यम् । तच सङ्कीर्णम् "देवो वः सवितोत्पुनात्वच्छिद्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः इत्ययं मन्त्री यजुर्वेद (३०० शा१) सम्प्रतिपन्नो यजुषां मध्ये पठितः। न च तस्य यजु- ·. सामवेदभाष्योपक्रमणिका। ६७ एमस्ति, तद् ब्राह्मणेसावित्र्यचे त्यक्त्वेन व्यवहतत्वात् । "एतत् साम गाय- नास्ते" (तै० सं०१२६५।१) इति प्रतिज्ञाय किञ्चित् साम यजुर्वेदेऽङ्गीकृतम्। "अक्षितमसि,' 'अच्युतमसि' प्राणसंशितमसि इति त्रीणे (तै० सं० शा५।१ ) यजूंषि सामवेदे समानातानि (छा० उप० ३१११६) । तथा गीयमानस्य सान्न आश्रयभूता ऋचः सामवेदे समानायन्ते । तस्मानास्ति लक्षणमिति चेत् ? न, पादादीनामसंकीर्णलक्षणत्वात् ।। 'पाबन्धेनार्थेन चोपेताः वृत्तवद्धाः मन्त्राः ऋचः 'गीतिरूपाः मन्त्राः सामानि 'वृत्तगीति- धर्जितत्वेन प्रश्लिएपठिता मन्त्रा यजूंषि' इत्युक्ते न कापि सङ्करः इति ॥ रयन्तरशब्दनिरूपणम् 'यदुक्तं गोतिपु सामाख्येतिः तदेव विशदीकर्तुं सप्तमाध्यायस्य द्वितीयपादे रथन्तरशब्दो निरूपितः "अतिदेश्यं विनिश्चेतुं कवतीपु रथन्तरम् । गायतीत्यग गानयुक्ता शब्दार्थों गानमेव वा ॥ इति चिन्ता गानयुक्ताः त्वभि त्वेत्युक प्रसिद्धितः । लाघवादतिदेशस्य योग्यत्वाचान्तिमो भवेत् ॥ इदमानायते 'कवतीपु रथन्तरं गायति' इति, 'कया नश्चित्र आभुव- दित्याद्यास्तिस्त्र ऋचः कवत्यः (ता० ७० १५ । १०) तासु वामदेव्य सामाध्ययनतः प्राप्तम् । तद्वाधितुं रथन्तरं साम तास्वतिदिश्यते । तत्राति- देशस्य स्वरूपं निश्चेतुं रथन्तरशब्दार्थश्चिन्त्यते । गानविशेषयुक्ता 'अभि त्वा शर नोनुमाइतीयमृग (पूर्वाचिक ३।५।१) रथन्तरमित्युच्यते, कुतः ? अध्ये- तृप्रसिद्धितः। रथन्तरं गीयतामिति केनचिदुक्ताः अध्येतारः स्वरस्तोमवि- शेषयुक्तामभि त्वेत्यूचं पठन्ति, न तु स्वरस्तोभमात्रम् । तस्माद् गानवि- शिटाया ऋचो रथन्तरशब्दार्थत्वमिति प्राप्ते, ब्रूमः, स्वरादिविशेषानु- पूर्वीमात्रस्वरूपमृगक्षरव्यतिरिक्तं यद् गानं तदेव रथन्तरशब्दार्थः, कुतः? लाधवात् , किञ्च कवतीप्वृक्षु गानमतिदेष्टुं योग्यं न त्वचस्तद्योग्यतास्ति, कया नोऽमि त्वेत्यनयोज॑चोर्युगपदाधाराधेयभावेन पठितुमशक्यत्वाद् । तस्माद् गानविशेष एव रथन्तरशब्दार्थः इति ॥ सामशब्दस्य गान पुनरपि नवमाध्यायस्य द्वितीयपादे प्रथमधि- मानवाचित्वप्रतिपादनम् करणस्य प्रथमवर्णके सामशब्दस्य गानमात्र- घाचित्वं स्मारितम्- "सामोतिहदायुक्ती गीतायाभूचि केवले । गाने वागान एवेति स्मार्यते सप्तमोदितम् ।। सामान्यवाची सामशब्दो विशेषवाचिनो वृहद्रथन्तरादिशब्दाच गान- माने वर्तन्ते, न तु गानविशिष्टायाभूचि इत्ययं नियमः सप्तमस्य द्वितीय- पादे सिद्धा, सोऽत्र वक्ष्यमाणविचारोपयागितया स्मार्यते इति ।

·सायणाचार्यकृता । . सामशब्दवाच्यस्य गानस्य स्वरूपमृगक्षरेषु कष्टादिभिः सप्तभिः स्वरैः अक्षरविकारादिभिश्च निष्पाद्यते । क्रुष्टः प्रथमो द्वितीयस्तृतीय- ञ्चतुर्थः पञ्चमः पष्ठश्चेत्येते सप्त स्वराः। ते चावान्तरभेदैर्वहुधा भिन्ना स्वरस्य सामनिष्पादकत्वं छान्दोग्योपनिषदः प्रथमे प्रपाठके (३।४) प्रश्नोत्तराभ्यामनन्ति "स ह शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भमुवाच हन्त ! त्वा पृच्छानोति । पृच्छति होवाचका सानो गतिरिति ? स्वर इति होवाच इति । कारावा उद्गीथविद्यायां स्वरस्य सामसम्बन्धिसर्वस्व स्थानीयत्वं शोभनवर्णस्थानीयत्वं चामनन्ति "तस्य हैतस्य सानो यः' स्वं वेद, भवति हास्य स्वं, तस्य स्वर एव स्वम्" इति, "तस्य हैतस्य सानो यः सुवर्ण वेद,भवति हास्य सुवर्ण, तस्य वै स्वर एव सुवर्णम्", (सामवि० ग्रा० १ प्रपा० १ ख०) इति च । ए सा नियत अक्षरविकारादीनां अक्षरविकारादीनान्तु सामनिष्पादकत्वं सामनिष्पादकत्ववर्णनम्। नवमाध्यायस्य द्वितीयपादे एव "अथकत्वाद् विकल्प: स्यात् (मी०९।२।२६) इत्येतस्य सप्तमाधिकरणगतस्य सूत्रस्य व्याख्यानावसरे शवरस्वामिना,स्पष्टमुक्तम् "सामवेदे सहस्रं गीत्युपायाः। आहक इमे गीत्युपाया नाम ? उच्यते गीति म क्रिया ह्याभ्यन्तरप्रयत्न जजितस्वरविशेषाणामभिव्यक्षिका, सामशब्दाभिलप्या । प्रमाणा, ऋचि गीयते । तत्सम्पादनार्थोऽयमृगक्षरविकारो विश्लेपो विकर्ष- रणमभ्यासो विरामः स्तोभ इत्वेवमादयः सर्वे सामवेदें समानायन्ते"- इति । तद्विषये विचारो न्यायविस्तरेऽभिहितः- "समुञ्चेया विकल्प्या वा विभिन्ना गोतिहेतवः। आद्यः प्रयोगग्रहणादर्थैकत्वाद् विकल्पनम् ॥ छान्दोग्य तवल्कारादिशाखाभेदेषु विलक्षणा गोतिहेतवोऽक्षरविका- रादय आम्रायन्ते, ते सर्वे कर्मानुष्ठाने समुच्चैतव्याः । कुतः ? प्रयोग- वचने सर्वेषां परिगृहीतत्वात् । मैवम् , एकैकशाखोक्तैरेवाक्षरविकारादि- भिरध्ययनकाल एव गीतिस्वरूपनिष्पचेस्तनिष्पत्तिलक्षणस्य प्रयोज- नस्यैकत्वात् , प्रयोगवचनपरिगृहीता अपि बीहियववद् · बृहद्रथन्तर- वच विकल्पन्ते? इति॥ - स्तोभस्य लक्षणनिर्देश गीतिहेतुषु स्तोभस्यात्यन्तप्रसिद्धत्वात् तल्ल- क्षणं तस्मिन्नेव पादे एकादशाधिकरणे चिन्तितम्- "स्तोभस्य लक्षण नास्ति किंवास्ति न विवर्णता । आधिक्यमप्यतिव्याप्तं विशिष्टं लक्षणं भवेत् ॥ न तावद् विवर्णत्वं.लक्षणम्, वर्णविकारस्य विपरीतवर्णत्वेन स्तोमर .

·सामवेदाप्योपक्रमणिका । खप्रसङ्गात् । अग्न आयाहो (सा०१११) त्यस्यामृचि अकारस्य स्थाने भोकारं कृत्वा गायन्ति “भोग्नायि" इति (गेयगाप्रपा०१. साम१) । अधिको वर्णः स्तोभ इत्युक्ते सति अभ्यासेऽतिव्याप्तिः। 'पिवा सोममिन्द्र मन्दतु त्वे- त्येतस्याभूचि (पू. आ० ५.१) ददुत्वेत्यक्षर-त्रयं गानकाले (गे. गाव २०१२।३) निरभ्यस्तम् । अतो विकाराभ्यासयोरतिव्याप्तेनास्ति लक्ष- णम् इति चेत् ? मैवम् , "अधिकत्वे सत्य॒ग्विलक्षणवर्णः स्तोम इति विशिष्टस्य तल्लक्षणत्वात् : लोकेऽपि सभायां विप्रलम्भकेनोच्यमानं प्रकृता र्थानन्वितं कालक्षेपमानहेतुं शब्दराशि स्तोभ इत्याचक्षते । तस्माद: स्ति लक्षणम्" इति ॥ :. गाने वर्णलोपादीनां अक्षरविकारस्वोभादिवत् वर्णलोपोऽपि विपयाणां विचारः. क्वचिद् गीतिहेतुर्भवति, तल्लोपविषयश्च विचारो नवमाध्याये प्रथमपादस्याष्टादशाधिकरणेऽभिहितः- "इरा गिरा विकल्पः स्यादुतेरैषा विशेषतः । आद्यो मैवं वाधपूर्वमिराया विहितत्वतः ॥" : ज्योतिष्टोमे श्रूयते "यशायज्ञीयेन स्तुवीत" (ताण्ड्य बा । ६) इति । 'यशायश' इत्यनेन शब्देन युक्तायामृच्युत्पन्न साम यशायशीयम् (गेयगान १।३२) तस्यामृचि गिराशब्दः पठ्यते 'यज्ञायमा वो अग्नये गिरा गिरा'च दक्षसे' इति (पू० आ० १।४।१) । तत्र सामगा योनिगान- मधीयानाः सहैव गकारेण गायन्ति 'गायिरा गिरा' इति । ब्राह्मणे (ताण्डय ना) तु गकारलोपपूर्वकमाकारयकाराटिकं गानं विधीयते 'ऐरं कृत्वोद्गे- थम्' इति । गिराशब्दे गकारलोपादिराशब्दो भवति । इरायाः सम्बन्धि गानम् ऐरम् । तादृशं कृत्वा प्रयोगकाले तद्गानं कर्तव्यमित्यर्थः। तत्र योनिगानब्राह्मणयोः समानवलत्वेन विशेषाभावात् विकल्पेन प्रयो; जव्यमिति प्राप्ते, चूम 'न गिरा गिरेति ब्रूयाद्, यद् गिरा गिरेति ब्रूयाद् आत्मानमेव तदुद्गाता गिरेत्' (ता० ब्रा० ८।६) इति गकारसहितगाने वाधकमुक्त्वा गकार- रहितमिरापदं गेयत्वेन विधीयते, तत्पदादेरिकारस्य गानार्थमाकारो. यकार इकारश्चेति त्रीन् वर्णान् प्रयुजते, तत 'आयिरा' इत्येव गातव्यम् , (उह्यगान २ प्रपा० १५ साम) इति । तत्रैवोपरितनाधिकार कश्चिद् - विशेषश्चि- विधानम् न्तित:- "इरापदं न गेयं स्याद् गेयं वा गीत्यनुक्तितः। . न रोयं गीयमानस्य स्थाने पातात् प्रगीयते ॥ ब्राह्मणेन विहित इराशब्दो न गातव्यः, कुतः ? ऐरमिति शब्देन गीते- . इराशब्द्रस्य गान- ·सायणाचार्यकृता रनुक्तत्त्वात् । पाणिनीयेन 'विमुक्तादिभ्योऽण् [अष्टा० ५.शश इति सूत्रे णेराशब्दादण प्रत्ययो मत्वर्थीयो विहितः, तथा सतीरापदोपेतं कृत्वेत्ये. तापानेवार्थों भवति । यदि प्रगीतेरापदसम्बन्धः तद्धितेन विवक्ष्येत, तदानीमाकारो यकार ईकारो रेफ आकारश्चैतैः पञ्चभिवर्णेनिम्पन्नमायोरा- रूपं गीयमानेराशब्दप्रातिपादिकं भवति । तादशात् प्रातिपदिकात् पाणि- नीयेन 'वृद्धाच्छ' [अष्टा० ४।२।१०४] इति सूत्रेण प्रत्ययान्तरे सति, आयि- रीयं कृत्वेति ब्राह्मणपाठो भवेत् । तस्मान गेयम् इति प्राप्ते, ब्रूमः-गीयमानस्य गिरापदस्य स्थाने इरा पदं विधीयते इति पदमात्रस्य वाधः, गानन्तु न बाध्यते. किश्च विमुक्तादि [अष्टा०५।२।६१] सूत्रेणाणू प्रत्यये. ऽपि, पूर्वस्मात् 'मतौ छः सूक्तसानो [अष्टा०५।२18] इति सूत्रात् सामानुवृत्तरं सामेत्यर्थो भवति, सामत्वं च गीतिसाध्यम् , यदा तु 'तस्य विकार: [ अष्टा० ४।३ । १३४ ] इत्यस्मिन्नर्थे अणू प्रत्यया, तदानीमिराया विकार इति विग्रह यथोक्तं गानं लभ्यते । तस्माद् गात- व्यम्" इति ॥ सानां देवतास्तुति बहुभिः प्रकारैर्गानात्मकं यत् सामस्वरूप ऐतुत्ववर्णनम् निरूपितम् , तस्यैव देवतास्तुतिहेतुत्वं नव- माध्यायस्य वितीयपादे ऽष्ठमाधिकरणस्य प्रथमवर्णके निर्णीतम्- "ऋक्सामाभ्यां विकल्पेन स्तुतिः साम्नैव वानिमः। पुरेव मैवमृनिन्दासामप्राशस्त्यदर्शनात् ॥ कचित् कर्मविशेषे श्रूयते 'ऋचा स्तुवते, साना स्तुवते' इति । तत्र, पूर्वन्यायेन विकल्पः इति चेत् ? मैवम् , ऋनिन्दासामप्रशंसयो वाक्यशेषे ऽवगमात्, 'यद्वचा स्तुवते तदसुरा अन्ववायन् , यत् साम्री स्तुवते तदसुरा नान्ववायन् , य एवं विद्वान् , साना स्तुवीत' इत्यूचं नि- न्दित्वा साम प्रशस्य लिङ्प्रत्ययेन साम विहित, तस्मातासानैव स्तोत- व्यम्" इति । सानामृच. प्रति तस्य च साम्नः ऋचं प्रति संस्कारकत्वं तस्मिन्नेवं संस्करत्वव्यवस्था पादे द्वितीयाधिकरणे निर्णीतम् सामचं प्रति मुख्यं स्याद् गुणो वा बाह्यपाठतः। मुख्यमभ्यसितुं पाठो गुणो गीताक्षरैः स्तुतेः ॥ रथन्तरं गायतीत्यादौ यद्गानं विहितम् तदेव सामशब्दार्थ इति प्रतिपादितं स्मारितञ्च । तदेतद् गानमृचं प्रति प्रधानकर्म स्यात्, कुतः ? (१) साम्नां योनिभूता ऋच. छन्दसि आचिके पठ्यन्ते । तासां सामापरपर्यायाणि गानानि यत्र विद्यन्ते तद् योनिगानमित्याचक्षते । वेदसाम, वेयगानं, गेयगानमित्यपि उस्मापरं नाम।

·-- सामवेदभाष्योपक्रमणिका। यागप्रयोगाद् बहिरध्ययनकालेऽपि पठयमानत्वात् ,गुणकर्मत्वे तु ब्रोहि- प्रोक्षणादिवद् यागमध्ये एव गानमनुष्ठीयेत, ततो वहिर्गानस्य विश्व- जिदादिवत् फलं कल्पनीयम् । मध्यकालीनगानं तु प्रयाजादिवदारादुप- कारकम् । तस्मान्मुख्यमेतन्न तु गुणकर्म इति प्राप्ते, धूमः-न तावद् वहि:- पाठः प्रधानकर्मत्वं कल्पयितुं शक्नोति भूमिरथिकशुष्केष्टिन्यायेन प्रयोग- पाटवाय गानाध्ययनोपपत्तेः ( भूमिरथिको भूमौ रथमालिख्याभ्यास करोति, यथा वा छात्रः शुष्मेष्ट्या प्रयोगपाटवं सम्पादयति, तद्वत् )! नापि गुणकर्मत्वे प्रयोजनाभावात् प्रधानकर्मत्वमिति वाच्यम्, गानेन संस्कृते. ऊंगाक्षरैः स्तुतिसम्भवात् : 'आज्यैः स्तुवते' 'पृष्ठैः स्तुवते' इति स्तुति- विधानात् । तस्माद्वगक्षराणां स्वरविशिष्टत्वाकाराभिव्यक्तिर्दृष्टं प्रयोजन. मित्यदृष्टस्याकल्पनीयत्वाद् गानं संस्कारकर्म" इति ॥ कहनन्यस्य पौरुषेयत्वा- यथोकमृगक्षराणां संस्कारकं गीत्यात्मकं यत् पौरुषेयत्वविचार साम तदेतदेकैकं छन्दोगा एकैकस्यामृचि 'वेद सामः नामके ग्रन्थेऽधीयन्ते । ऊहनामके तु ग्रन्थे एकैकं साम तृचेऽधी- यते सो ऽयमूहग्रन्थः तस्मिन्नेव पादे प्रथमाधिकरणस्य द्वितीयवर्णक विचारित:- ऊहग्रन्थोऽपौरुषेयः पौरुषेयोऽथवाऽग्रिमः । वेदसामसमानत्वाद् विधिसार्थत्वतोऽन्तिमः ॥ यस्मिन् ग्रन्थे सामगास्तुचे तुचे सामकैकं गायन्ति सोऽयमूहग्रन्थो नित्यो न तु पुरुषेण निर्मितः, कुतः ? अनध्यायवर्जनेन कर्तुरस्मरणेनाध्याप- कानां वेदत्वप्रसिद्धया च वेदसामनामकयोनिग्रन्थसदशत्वात् । इति चेत् ? भवम्, अपौरुषेयत्वे विधिवैयर्थ्यप्रसङ्गात् 'यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायति' इति विधीयते । अयमर्थः-अपौरुषेयत्वेन सम्प्रतिपने वेदसामनामके ग्रन्थे 'कया नश्चित्र आ भुवत्' इत्येतस्यां ( उत्तरार्चिकस्य पा०१२सू०१सू० ) योन्यामेककस्याचि यद् वामदेव्यनामक'. सामोपदिष्टं तदेवोत्तरयो- ऋचोः 'कस्त्वा सत्योमदानाम्। (उ० आ० १११२।२) 'अभी षु णः सखी- नाम् ( उ० आ० २१२॥३) इत्यनयोः द्वितीयतृतीययोर्गातव्यम् इत्ययं विधिरूहग्रन्थस्य वेदत्वे व्यर्थः स्यात् , 'वेदसाम' वदध्ययनादेव तत्सिद्धः। उपरितनद्वये सामोहस्य पौरुषेयत्वेऽपि सामस्वरूपस्य तदाधार- भूतानाम् तिसृणामृचां च वेदत्वादनध्यायाः वर्जनीयाः, कर्तुरस्मरणं जीर्णकूपारामादिविध चिरकालव्यवधानादुपपन्नम् । अस्मरणमूलैवाध्या- पकानां वेदत्वप्रसिद्धिः यथा वह्वचामध्यापका महाव्रतप्रयोगप्रतिपादकमा- श्वलायननिर्मित कल्पसूत्रमारण्येऽधीयमानाः पञ्चममारण्यकमिति वेदत्वेन ·७२ सायणाचार्यकृता व्यवहरन्ति, तद्वत्, न च तस्यापि वेदत्वमस्त्विति वाच्यम् , प्रथमारण्यकेन पुनरुक्तत्वात् , अर्थवादरहित्येन ब्राह्मणसादृश्याभावाच । तस्मात् पञ्चमा- रण्यकवदूहः पौरुषेयः, पौरुषेयस्य च न्यायमूलत्वात् यत्र वक्ष्यमाणन्याय- विरोधस्तदप्रमाणम्" इति ॥ एक साम तृचे क्रियतेस्तो- तत्रैव केचिद् विशेपास्तृतीयचतुर्थपञ्चमपष्ठा- नियमिति विधानमूलको विचार. धिकरणैर्वहुवर्णकोपेतैर्विचारिताः। तत्र तृती- तृचे करणप्रकारश्च याधिकरणम्- "अंशः सामर्श कृत्स्नं वा प्रत्यूच तिसृभिः श्रुतेः । अशैमैवं स्तुतेरंशेरसिद्धः प्रत्यूचं भवेत् ॥ 'एक साम तृचे क्रियते स्तात्रियम्' इति, श्रूयते। तत्र त्रेधा विभक्तेषु सामांशेषु एकैकोऽशः एकैकस्यामृचि गातव्यः, कुतः ? एकस्य साम्नः तिस- मिम्मिनिष्पादनस्य श्रवणात्, इति प्राप्ते ब्रूमः स्तोत्रियमिति स्तुतिनि. पादकत्वं कृत्स्नस्य सानो विधीयते, न तु सामांशानाम् । स्तुति म गुण- कथनपरमेकं वाक्यम् , तच वाक्यमेकस्यामृचि सम्पूर्णम् । ततः कृत्स्नेन साना तद् वाक्यं संस्कार्यमिति प्रत्यूचं सामाभ्यसनीयम् । तथा सति द्वितीयतृतीययोर्ऋचोस्तस्यैव साम्न आवर्तमानतया सामान्तरत्वाभा- वाद् ऋक्त्रयनिष्पाद्यत्वमविरुद्धम् । तस्मात् प्रत्यूचं कृत्स्नं साम समा- पनीयम्" इति ॥ शरलेशविषयको चतुर्थाधिकरणम्- विचार "तिसृष्वृक्षूदितं साम विषमासु समासु चा। यथेच्छानियमादन्त्यः शरलेशापनुत्तये ॥ विषमच्छन्दस्कासु समच्छन्दस्कासु वा तिसृष्वृक्षु स्वेच्छया साम गातव्यम् , इत्थमेवेतिनियामकस्य कस्यचिदभावात् इति चेत् ? मैवम् , शरलेशप्रसङ्गस्य नियामकत्वात् । शरो हिसा, लेशोऽल्पत्वम् , '' हिंसा- याम् , 'लिश' : अल्पीभावे, इत्येतद्धातुद्वयदर्शनात् । यद्यधिकच्छन्दस्कायां योनौ उत्पन्न लाम, न्यूनच्छन्दस्कयोर्गीयेत, तदा सामभागेनैव तत्पूरव- शिष्टसामभागाश्रयाभावाद्धिस्येत, यदि योनेरप्यधिकच्छन्दस्कयोर्गीयेत, तदा सानोऽल्पत्वावशिष्ट ऋग्भागः सामरहितः स्यात्। तस्मात् समा- नच्छन्दस्कास्वेव गातव्यम्" इति । छन्द स्थयोरुत्तरा- पञ्चमाधिकरणे प्रथमवर्णकम्- स्थयोर्वा ऋचोरून- "छन्दः स्थयोरुत्तरास्थयोर्वा गीतेरिहोहनम् । मिति विचार अविशेषाद् विकल्पः स्यादन्त्यः संज्ञावलित्वतः ॥ सामगानामृक्पाठाय द्वौ ग्रन्थौ विद्येते, 'छन्दः' 'उत्तरा चेति । तत्र छन्दोनामके ग्रन्थे नानाविधानां साम्नां योनिभूता एवर्चः पठिताः ।

·सामवेदभाष्योपक्रमणिका । ७३ उत्तराग्रन्थे तृचात्मकानि सूक्तानि पठितानि एकस्मिंस्तृचे छन्दोगता योन्य॒क् प्रथमा, इतरे हे उत्तरे । एवं स्थिते सति रथन्तरमुत्तरयोर्गायति, यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायती- त्यत्र द्विविधे उत्तरे सम्भाविते, रथन्तरस्य छन्दोग्रन्थे ऽभि त्वा शरेतीयमृग योनित्वेन पठिता, तस्या उपरि त्वामिद्धिहवामह इत्यादयः बृहदादिसानों योनयः पठिताः [३३०१ ख०१ ऋ०], उत्तराग्रन्थे 'भभि त्वा शूरेति सूक्ते (१।१२) तस्या च ऊद्धं 'न त्वा वा अन्यो दिव्यो इत्येषा [१३१शश साम्नः कस्याप्ययोनिभूता पठिता। तत्र छन्दोग्रन्थापेक्षया सामान्तरयोर्योनी द्धे रथन्तरस्य स्वयोन्युत्तरे भवतः, उत्तराग्रन्थापेक्षया तृचगते द्वितीय- तृतीये स्वयोन्युत्तरे भवतः । तत्र विशेषनियामकाभावात् ययोः कयो- श्चिदुत्तरयोर्गानमिति चेत् ? मैवम् , उत्तरेति संशा सहसा वुद्धिस्था भवति प्रतियोगिनिरपेक्षत्वात् । पूर्वपठितां योनिमृचमपेक्ष्य यदुत्तरात्वं तद्विलम्बन प्रतीयमानत्वाद् दुलम् । ईदृशमेवोत्तरात्वं छन्दसि पठि- तयोः स्वयोन्युत्तरभाविन्योः सामान्तरयोन्योईयाचो, तृचगतयोस्तु द्वितीयतृतीययोरुत्तरात्वं संज्ञया वर्चते, अतस्तयोरेव गानम् । एवं सति पूर्वाधिकरणे निर्णीतं समावेव गानमनुगृहीतं भवति । किञ्च तृचात्मकेषु सूक्तेपु या प्रथमा योनिभूता तन्नाना छन्दोग्रन्थस्य 'योनि- ग्रन्या-इति अध्यापकानां समाख्या। इतरस्य तु तृचसवरूपस्य ग्रन्थस्यो- परितनयोर्ऋचोर्नामधेयेन 'उत्तरा' इति समाख्या । स एव ग्रन्थः कर्माद्ग- समर्पकं प्रकरणं, पञ्चदशसप्तदशादिस्तोमानां तृचेग्वेवोत्पत्तः । तस्मा. दुत्तराग्रन्थस्थयोस्तृचगतयोढितीयतृतीययोरयमूहः” इति ॥ शोकसामोहन द्वितीयवर्णकम्- विचार "शोके ऽतिजगत्यौ हे आनेये गीतये ऽथवा । वृहत्या वादिमः साम्यानोत्तरात्वं श्रुतेर्वलात् ॥ द्वादशाहे चतुर्थेऽहनि त्रैशोकनामकं साम [ऊह २ प्र २ अ १३] विहितम् , तश्च विश्वाः पृतना [५।१४।१] इत्येतस्यामति- जगत्यामुत्पन्नम् । तस्मिश्च तृचे तस्या योनेरुत्तरे द्वे बृहत्यौ 'नमि न यन्तीत्यादिके पा१४५२-३, J आनाते । तत्र वृहत्यापेक्ष्य तयोः स्थाने हे उत्पत्तिसिद्ध अतिजगत्यौ आनीय तासु तिसृषु गेयम् । तथा सति समासु गानं पूर्वत्र निर्णीतमनुगृह्यत, 'अति जगतीषु स्तुवन्ति:- इति ताण्डय ब्रा० १२२१०] श्रूयमाणम् भतिजगतीवहुत्वम् अन्यथा नोपप- घेतेति चेत् ? मैवम्, उत्तरयोर्गायतीत्युक्तस्य संक्षारूपस्योत्तराशब्दस्या- धीयमानयोवृहत्योर्मुख्यत्वात् , श्रुतिश्च बहुललिङ्गात् 'समासु गानम्' इति न्यायाच वलीयसी । यदेतदतिजगतीवहुत्वं तद् गृहत्योः स्वीकारे ऽप्युप- पद्यते, एकविंशस्तोमस्यात्र विहितत्वेन तसिद्धये प्रथमायाः अतिजगत्या:

·७ सायणाचार्यकृता सप्तकृत्व आवर्तनीयत्वात् । तस्मात् त्रैशोकंसाम वृहत्योकहनीयम्" इति । विषमच्छन्दस्कयोरुत्तरयो- षष्ठाधिकरणे प्रथमवर्णकम्- गानप्रकास "रथन्तरे ककुव् गाह्या अथ्या वाद्योऽर्थवत्वतः । पुनःपदाप्रसिद्धयादेरन्त्योऽर्थो ऽन्यत्र वीक्ष्यताम् ॥ इदमानायते [ताण्डय ७७] 'न वै बृहद्रथन्तरमेकच्छन्दः यत्तयोः पूर्वा हती ककुभावुचरे' इति । अयमर्थः-वृहद्रथन्तरं तदेतत् सामढयमितर- सामवदेकच्छन्दस्क न भवति, यस्मात् कारणात् तयोवृहद्रथन्तर- सानोराश्रयभूतास्वृक्षु पूर्वा वृहतीछन्दस्का [३।१२।१] उत्तरे तु हे ऋचौ [३३१२।१] ककुच्छन्दस्के । इतरेषां वामदेव्यादिसाम्ना- माश्रये तृचे अवस्थिताः तिन ऋचः एकच्छन्दस्काः उत्तराग्रन्थे आम्नाता: [१११२] संशरविलेशपरिहाराय 'समासु गायेत्' इति न्यायेन निर्णीता एव । इह तु वाचनिकं विषमच्छन्दस्कासु गानमिति तत्र रथन्तरस्याश्रय- तया तृचो नोत्तरानन्थे समाम्नातः, किन्तर्हि ? प्रगाथस्तदाश्रयत्वेनाम्नातः । स च द्वाभ्यामृगभ्यां निष्पनत्वात् यचो भवति, तयोश्च द्वयोचोः 'अभि त्वा शूरत्येषा [१।११।१] प्रथमा, सा च वृहती । 'न त्वा वा १० अन्यो दिव्यो' इत्येषा [१२] द्वितीया, सा च पंक्तिच्छन्दस्का । तथा च सति तां पंक्तिच्छन्दस्कामपनीय तस्याः स्थाने दाशतयोगते । उत्पतिकुकुभौ ऋचौ गृहीतव्ये, कुतः ? अर्थवत्वात् । उदाहृतेन 'ककुभावु- त्तरे, इति वाक्येन रथन्तरसाम्नः आश्रयत्वेन ककुभोर्विनियुज्यमानयोः ककुयुत्पत्तिरर्थवती भवति, अन्यथा वैययं स्यात् । किञ्च आम्नाताया एकस्याः पंक्तः स्वीकारे सति ऋचोईयोरेव लाभात् 'एकं साम तृचे क्रियते स्तोत्रियम्' इति वचन विरुध्येत । तस्माद्रथन्तरसाम्नि द्वे ककुभावुत्तरे गृहीतव्ये । अयमेव न्यायो बृहत्सामन्यपि योजनीयः इति प्राप्ते, बमः- माम्नातयोवृहतीपंक्त्योरेव ककुव् ग्रथनीया । तथाहि 'अभि त्वा शूरत्येषा हती प्रथमा स्तोत्रिया, तस्यामविकृतायामेव रथन्तरं गातव्यम् । ततस्त- स्यामृचि चतुर्थ पादं पुनरुपादायोत्तरस्याः पंक्तः पूर्वाद्धन सह योजनी- यम् , सेयमष्टाविंशत्यक्षरा त्रिपदा द्वितीया स्तोत्रिया, साचैका ककुप सम्पद्यते । तस्यां ककुभि चरमं पादं पंक्तरुत्तरार्द्धन सह प्रपथ्य तृतीया स्तोत्रिया कर्त्तव्या, सा च द्वितीया ककुप सम्पद्यते । प्रग्रथनप्रकारेण द्वयो- ऋचोरानातयोः तृचनिष्पत्तेर्नास्त्युक्तो वचनविरोधः । अस्मिश्च ग्रथने 'पुनः पदा' इति श्रोतोक्तिलिङ्गम् , तथा च श्रूयते 'एषा वै प्रतिष्ठिता बृहती या पुनःपदा तद् यत् पद पुनरारभते तस्माद् वत्सो मातरमभिहिंकरोति' इति । अयमर्थः-या वृहती पुनःपदा भवति, सैषा प्रतिष्ठिता स्थिरा भवति ·सम्पादनम्। सामवेदभाष्योपक्रमणिका। पदं चतुर्थः पादः, सो ऽप्यगन्तरसम्पादनाय पुनः पठ्यते, ततः सा वृहती पुनःपदा, सेयमृङ्माता, तस्याः पादो वत्सः तथा सति यस्मादत्र चतुर्थ पादमुद्गाता पुनरारभते तस्माद् वत्सो मातरमभिवीक्ष्य हिमिति शब्द करोतीति। न केवलं लिङ्गमात्रेण प्रग्रथनं, किन्तु छन्दोगानां प्रसिद्धयापि; ते ह्येवं स्मरन्ति 'काकुभः प्रगाथा' इति । किञ्च प्रगाथशब्दार्थपर्यालोचनेनापि प्रथनं गम्यते । प्रकर्षण ग्रथनं यत्र स प्रगाथः । प्रकर्षों नाम आनातागृक्- पाठादाधिक्यम् । तञ्च पूर्वोक्तरीत्या पादाभ्यासपुरःसरमृगन्तरसम्पादनेनो- पजायते । तस्मानोत्पतिककुभौ ग्रहीतव्ये, किन्तर्हि ? प्रग्रथनेन द्वे उत्तरे ककुभौ सम्पाद्य तालु तिस्पु रथन्तरं गातव्यम् । तथा बृहदपि । एवं सति पंक्त पाठः सार्थों भवतिः नचैवं ककुयुत्पत्तिवैयमिति शङ्कनीयम् , वाचस्तोमे तदुपयोगात् । तस्मान कापि प्रमथने अनुपपत्तिः इति बृहतीविष्टारपडक्त्योः द्वितीयं वर्णकम्- प्रमथनविशेषेण द्वयोवृहत्योः 'यौधोजये रौरवे च यहत्योरागमोऽथवा । प्रथनं पूर्ववत् पक्षौ षष्टिलिङ्गमिहोच्यते ॥ इदमानायते 'रौरवयौधाजये वाहते तृचे भवतः” इति [ ताण्डय ब्रा० ७।३] अयमर्थः गैरवनामकं किञ्चित् साम [ ऊहगान १ । २] तथा, यौधाजयनामकमपरम् [ ऊहगान १ । ३] तयोः सानोवृहतीच्छन्दस्कस्तच आश्रय इति । उत्तराग्रन्थे तु तस्य सामद्वयस्याश्रय एकः प्रगाथः आनाता, तस्मिश्च प्रगाथे पुनानः सामेत्यसावृक् प्रथमा, सा च बृहती. 'दुहान उधर्दि- व्यमिति द्वितीया, सातु विष्टारपंक्तिः । तामेतां विष्टारपंक्तिमपनीय तस्याः स्थाने उत्पत्तिवृहत्यौ द्वे ऋचौ आनेतव्ये इति पूर्वपक्षः। वृहतीविष्टारपंक्त्योः प्रमथनविशेषेण द्वे धृहत्यावुत्तरे सम्पादनीये इति राद्धान्तः। तत्रोभयत्र युक्तिः पूर्वन्यायेन द्रष्टव्या । लिङ्ग त्वेवमानायते 'षष्टिस्त्रिष्टुभो माध्यन्दिनं सवनम्' इति, अयमर्थः रौरवयोधाजयनामके सामनी माध्यन्दिने सवने गीयते । तस्मिंश्च सवने त्रिष्टुप्छन्दस्का ऋचः षष्टिर्भवन्तीति, सेयं षष्टिसंख्या प्रमथनपने उपपद्यते । तथाहि, माध्यन्दिने सवने पव- मान एका पृष्टस्तोत्राणि चत्वारि । पवमाने त्रीणि सूक्तानि । 'उच्चाते. जातमित्येकं सूक्तम् , तत्र गायत्र्यस्तिस्र ऋच: पुनानः सोमेति द्वितीयं सूक्तम् । तच्च प्रगाथ रूपम् , तत्र पूर्वा बृहती उत्तरा विष्टारपंक्ति, 'प्रतुद्रव परि कोशमितिः तृतीयं सूक्तम् , तत्र त्रिष्टुभस्तिस्रः । पृष्ठ- स्तोत्रेषु 'अभि त्वा शूरेति प्रगाथरूपं प्रथम सूक्तम् । तत्र पूर्वा यहती उत्तरा विष्टारपक्तिः 'कया नश्चित्र' इति द्वितीय, तत्र तिस्त्रः गायच्या 'तं वोदस्ममृतीषहमिति तृतीयं प्रगाथरूपं, तत्र गृहतीपंक्त्यौ । 'तरोभिर्यों विवसुमिति' प्रगाथरूपं चतुर्थ, तत्रापि बृहतीपंक्त्यौ। एवमन्यस्मिन् ·७६ सायणाचार्यकृता सवने सप्तसूक्तानि । तेषु नव सामानि गेयानि । प्रथमे सूक्ते गायत्रमाम- हीयवं चेति द्वे सामनी, द्वितीये रौरवं योधाजयं च, तृतीये औशनम् , चतुर्थ रथन्तरम् , पञ्चमे, वामदेव्यम् , षष्ठे नौधसम् , सप्तमे कालेयम् । तत्र, प्रथमसूक्तस्य सामद्वयनिष्पत्तये द्विरावृत्तावाश्रयभूता ऋचः पड़ गायच्यो भवन्ति, पञ्चमसूक्तगता वामदेव्यसामाश्रयभूताः तिस्रः ऋचः सप्तदश- स्तोमसिद्धयर्थमावर्त्यमानाः सप्तदश गायत्र्यः इत्येवं मिलित्वा त्रयो- विंशतिर्गायत्र्यः । षष्ठे सूक्ते वृहतीपङ्कत्यौ प्रग्रथनेन वाहतस्तृचो भवति, यथा सप्तमेऽपि, तत्रोभयत्र सप्तदशस्तोमे सति चतुस्त्रिंशद् वृहत्यो भवन्ति । द्वितीयसूक्तेऽपि प्रग्रथनेन वाहतं तृचं सम्पाद्य सामद्वयार्थमावृत्तौ षड् हत्यो भवन्ति । चतुर्थसूक्ते रथन्तरसामार्थ पूर्ववर्णकोक्तरीत्या प्रम- थने सति ककुभावुत्तरे भवतः प्रथमा तु स्वतःसिद्धबृहती तत्र सप्त. दशस्तोमे सति पञ्च बृहत्यो द्वादश ककुभश्च सम्पद्यन्ते । तस्य च स्तोमस्य विधायक ब्राह्मणमेवमाम्नायते-'पञ्चभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स एकया स एकया, पञ्चभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिः स एकया, सप्तभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिः इति (ताण्डय २ । ७) अयमर्थः-एका स्वतः सिद्धा बृहती, प्रग्रथिते द्वे ककुभावित्येवंविधस्तृच- त्रिभिः पायैरावर्त्तनीयः, प्रथमे पर्याये त्रिर्व हती गातव्या, सकृत् सकृत् ककुभौ, द्वितीये पर्याये सकृद् बृहती त्रिवारमन्तरा ककुपु सकृदन्त्या। तृतीये पर्याये सकृद् बृहती, त्रिस्त्रिः ककुभाविति । हिङ्करोति हिङ्कारोपलक्षितं गानं कुर्यादित्यर्थः। तदेवं तृतीयसूक्तव्यतिरिक्तेषु षट्स सूक्तेषु त्रयोविंशति- र्गायत्र्यः पञ्चचत्वारिंशद् बृहत्यो द्वादश ककुभः सम्पन्नाः, तत्र ककुप अष्टाविंशत्यक्षरा, तस्यां षोडशाक्षरे गायत्रीपादद्वये योजिते चतुश्चत्वारिं शत्यक्षरा त्रिष्टुप् सम्पद्यते । अनया दिशा द्वादशानां ककुभां त्रिष्टुप्त्वस- म्पादनाय चतुावंशतिर्गायत्रीपादा योजनीया तथा सत्यष्टौ गायच्यो गताः, पञ्चदश गायच्योऽवशिष्यन्ते । तासां पश्चचत्वारिंशत् पादाः, तांश्च तावतीषु हतीषु संयोज्य त्रिष्टुभः सम्पादनीयाः। तत एताः पञ्चचत्वारिंशत् ककुप्सु निष्पन्नाः द्वादश । तृतीये सूक्ते स्वतःसिद्धातिस्रः इत्येवं प्रग्रथनपक्षे षष्टि- स्त्रिटभ उत्तराग्रन्थे समाम्नाता एव लभ्यन्ते । उत्पत्तिवृहत्यानयने तु प्रकर- णाम्नातानां तावतीनामलाभात् प्रकृतहानाप्रकृतकल्पने प्रसज्येयाताम् । तस्मात् त्रिष्टुभः षष्टिरित्येतद् वृहतीप्रग्रथनस्य लिङ्गम् । प्रग्रथनप्रकारस्त्व- भिधीयते-'पुनानः सोमेत्यस्या बृहत्याश्चतुर्थपादं पुनरुपादाय द्विरभ्यस्य 'दुहान उर्दिव्यमित्यस्या विष्टारपङ्क्तः पूर्वार्द्धन संयोजयेत् , सा वृहती भवति. एतदीयं चतुर्थ पाद द्विरभ्यस्योचरान योजयेत् , सापि वृहती भवतिः तस्माद् यौधाजयरौरवयोवृहत्यौ उत्तरे प्रग्रथनीये । एवं नौधस. कालेययोरपि द्रष्टव्यम्" इति ॥

·सामवेदभाग्योपक्रमणिका । - पद्मिगायत्रीमि तृतीयवर्णकम्- स्तिस्णां जगतीनां "श्यावाश्वान्धीगवेऽनष्टुवा नेये प्रथ्यते ऽथवा । सम्पादनादिकम् पुरेव लिङ्गं जगती चतुर्विशतिकीर्तनम् ।। इदमाम्नायते-'पञ्चछन्दा आवापः आर्भवः पवमान सप्तसामा, गायत्र- संहिते गायव्ये तृचे भवतः, श्यावाश्वान्धीगवे आनुष्टुभे तृचे भवतः,उष्णिहि सफम् , ककुभि पौष्कलम् , कावमन्त्यं जगतीषु' इति । अयमर्थः अस्ति तृतीयसवने पवमानः आर्भवसंशका, तस्मिन् पञ्च सूक्तानि, सप्त सामानि । 'स्वादिष्ठया मदिष्ठया' इत्येकं सूक्तम् [उ०आ०१११५, तस्मिन् गायञ्यस्तिन ऋचः तासु 'गायत्र' 'संहितं [ऊ० गा० ११८] चेति द्वे सामनी । 'पुरो- जितीवो अन्धसः इति सूक्तान्तरम् [उ० आ० १२१८], तत्रैकानष्टुवुत्तरे द्वे गायत्र्यो । तासु 'श्यावाश्वम् [ऊगा०,११] 'आन्धीगवं[ऊगा०१५,११] चेति वेलामनी, 'इन्द्रमच्छ सुता' इत्यपरं सूक्तम् उ०आ०,१५, १७] त. स्मिन्नुष्णिहस्तिन्नः तासु 'सर्फ साम । 'पवस्व मधुमत्तम' इति प्रगाथ: [उ० आ०१ । १६], तस्मिन् पूर्वा ककुप, उत्तरा पंक्तिः तत्र 'पौष्कलं । 'अभिप्रियाणि पवते च नोहितः' इत्यन्त सूक्तम् [उ. आ० ११४] तत्र तिस्रो जगत्यः तानु 'कावं ऊह, १३ १३] साम । पतेयां पञ्चानांमध्ये, 'पुरोजिती वर, पवस्व' इत्यनयोः सूक्तयोः यद्यपि द्वे द्वे छन्दसी, तथापि समासु गानं निष्पादयितुं प्रमथने कृते सति एकमेव छन्दः सम्पद्यते, ततो गायत्र्यानुष्ठ- वुपिणककुब्जगतीभिः पञ्चच्छन्द आर्भव पवमानो ऽस्मिन् सिवने आवपनीय इति । तत्र 'पुरो जितीवः' इत्यस्मिन् सूक्ते श्यावाश्वमान्धीगवं च समासु गातुमुत्तरे गायत्र्यावाम्नाते परित्यज्य द्वे उत्पत्यनुष्ठभा नेतन्ये इति पूर्व- पतः । चतुर्थ पादं पुनरुपादाय द्वे अनुष्टुभौ प्रग्रथनीये इति राधान्तः । तत्रोभयत्र पूर्ववर्णकद्धयन्यायेनयुक्तिद्रष्टव्या। लिङ्गं त्वेवमाम्नायते 'चतु- विशतिर्जगत्यस्तृतीयसवन एकाच ककुविति' सेयं सङ्ख्या प्रमथनपते उप- पद्यते। तथाहि गायत्रसंहितयोः साम्नोराश्रये गायत्रे तृचे हिरभ्यस्ते सति षट् गाययो भवन्ति । चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री, अष्टाचत्वारिशदक्षरा जगती । ततः पड्भिः गायत्रीभिः तिस्रो जगत्यः भवन्ति, श्यावाश्वान्धीगवयोराश्रयभू. ताः प्रग्रथिता, द्विरभ्यस्ताः पडनुष्टुभो भवन्ति । ताभिश्च तिस्रो जगत्यो भवन्ति मिलित्वा सप्त जगत्यः सम्पन्नाः । सफस्य पौप्कलस्य च सामान्तरवत्तृचे गानं न कर्त्तव्यम्, किन्त्वेकैकस्यामृचि। तत् कुतोऽवगम्यते ? उष्णिहि ककु- भीति सप्तम्येकवचनान्ताभ्यां विशेषविधानात् ताण्डय प्रपा०] | अष्टावि- शत्यक्षरयोरुष्णिक्ककुभोरेका जगती गायत्रीपादश्च सम्पद्यते । ककुभि मध्यमः पादो द्वादशातरः उपिणहि च परः पादः इति तयोर्मेंदः। कावस्या- श्रयभूताः स्वतःसिद्धा तिस्रो जगत्यः इति मिलित्वा पवमानेऽस्मिन्नेकादश ·सायणाचार्यकृता जगत्यो भवन्ति, गायत्रीपादश्चातिरिच्यते । आर्भवपवमानवत्तृतीयसवने यशायज्ञीयस्तोत्रमेकमस्ति । तस्य चाश्रयः 'यज्ञा यज्ञा वो अग्नये' इत्यसो प्रगाथः [ उ०आ०१११०], तत्र पूर्वा यहती उत्तरा विष्टारपंक्तिः । तयोः प्रम- थनेन ककुभावुत्तरे कर्त्तव्ये । तत्रैकविंशस्तोमः तस्य विधायिका विष्ट- तिरेवमाम्नायते-'सप्तम्यो हिं करोति स तिसृभिः स तिसृभिः स तिसृभिः, सप्तभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स तिसृभिः इति । अयमर्थः- प्रथमायाः बृहत्यास्त्रिषु पर्यायेषु त्रिवारमेकवारं पुनस्त्रिवारमिति सप्त यह- त्यः, मध्यमायाः ककुभः प्रथमद्वितीययोः पर्यायोनिस्त्रिः पाठः, अन्त्ये सकृत् , उत्तमायाः ककुभः । आदौ सकृत् द्वितीयतृतीययोनिस्त्रिः, एवं चतुर्दश ककुभः । तासु ककुप्सु द्वादशाक्षराः मध्यमपादाश्चतुर्दश, तेषु सप्त- पादाः सप्तसु बृहतीषु योजनीयाः, ततः सप्त जगत्यो भवन्ति, अवशिष्टा अष्टाक्षराः ककुभामाद्यपादा अन्त्यपादाश्च, मिलित्वाष्टाविंशतिः। तेषु षभिः पादौः एका जगतीत्यनेन क्रमेण चतुर्विशतिपादैञ्चतस्रो जगत्यो भवन्ति, ये तु द्वादशाक्षराः सप्तपादाः पूर्वमवशिष्टाः तेषु पवमानशेषो- ऽष्टाक्षरः पादो योजनीयः, ककुभांशेष्वेष्वष्टाक्षरेषु चतुर्यु पादेषु चत्वार्य- क्षराणि याजनीयानि, ते द्वे जगत्यौ भवतः तदेवं यज्ञायज्ञीयस्तोत्रे त्रयोदश जगत्यः पूर्वोक्ताः पवमानगता एकादशेति चतुर्विंशतिर्जगत्यः, चतुरक्षर- वर्जिताश्चत्वारोऽष्टाक्षरपादाः मिलित्वा कवुभेका भवति अनेन लिनेन श्या- वाश्वमान्धीगवं च प्रग्रथिततचे गातव्यम् , न तु तत्रोत्पत्यतुष्टुवानयन- मिति स्थितम् इति ॥ । - - पादप्रमथने चतुर्थवर्णकम्- विचार. "चतुःशते प्रग्रथनमृचः पादस्य वानिमः । तृचे मुख्यत्वतो नैवमृगन्यत्वस्य वर्णनात् ॥ गवामयने ब्रह्म साम विहितम् 'अभिवतों ब्रह्मसाम भवति इति। तत्प्रकृत्य श्रूयते 'चतु:शतमैन्द्रा वाहताः प्रगाथाः' इति (लाट्या०सू०१०॥३)। चतुरुत्तर- शतसख्याकाः इन्द्रदेवताकाः वृहतीच्छन्दस्काः, ऋगद्वयात्मकाः, तेप्वेकप्र- गाथगते द्वे ऋचौ द्वितीयप्रगाथगतामेकामृच च प्राथ्य तृचे 'अभिवतः नामक साम गातव्यम् । तथा सत्याम्नातानामविकृतानामेव तिसृणामृचां लाभात् तृचस्य मुख्यत्वं भवति, पूर्वोक्तरीत्या पादप्रमथने तु विकृतत्वादमु- ख्यस्तृचः स्यात् इति प्राप्ते, ब्रूमः-अन्याः अन्याः ऋचो भवन्ति तदेव सामे- त्यृचामन्यत्वमत्र वर्ण्यते । तच्च पादप्रग्रथने सम्भवति, ऋक्प्रग्रथने तु येय- मक पूर्वस्य तृचस्यान्त्या सैवोत्तरस्य तृचस्यायेत्यन्यत्वमृचः न स्यात् । तस्मात् पादस्य प्रमथनम् इति ॥

·सामवेदभाष्योपक्रमणिका। यद् योन्यां तदुत्तरयोगायती- तत्रैव नवमदशमयोरधिकरणयोः . अपरविशेषौ ति विधानमूलकोविचार- चिन्तितौ । नवमाधिकरणम्-- स्तथाकरणप्रकारश्व आइभावो योनिवशादुत्तरावशतोऽथवा । गीत्यर्थत्वादादिमोऽन्त्यो वर्णाभिव्यजकत्वतः॥ 'यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायति' इति श्रूयते, तत्र 'कया नश्चित्र आभुवत् (उ० आ० ११२॥१) इत्यसावृग्योनिः। तस्यामृचि 'कया' इत्यक्षरद्वयमाद्यो भागः, नश्चित्र आभुवदित्यक्षरषट्कं द्वितीयो भागः । तस्मिन् भागे द्वितीयाक्षरे चकारस्योपरितनमिकारं विलोप्य तस्य स्थाने आइभाव- मानाय गीतिनिष्पादिता । 'कस्त्वा सत्योमदानामित्यनन्त विन्युत्तरा, (उ० आ० २१२।२) तस्यां योनिन्यायेन चतुर्थाक्षरे तकारस्योपरितनं यकरामोकारं च लोपयित्वा तयोः स्थान आइभावः कार्यः । 'अभी षु ण असावपरोतरा ( उ० आ० १११२३३)। तस्यामपि चतुर्थाक्षरे णकार- स्योपरितन सकारं लोपयित्वा तस्य स्थाने आइभावः कर्तव्यः, अन्यथा गीतिनाशप्रसङ्गात् इति प्राप्ते, ब्रूमः नात्र योनौ वर्णान्तरस्यागमः, किन्तर्हि ? विद्यमान एव चकारस्योपरितनः इकारः सामप्रसिद्ध्या प्रक्रियया वृद्धः सन्नैकारो भवति, तस्य सन्ध्यक्षरत्वात् ,'आकारः पूर्वोभागः, ईकार: उत्तर भाग, तावुभौ विश्लेषेण गीयमानौ आइभावं प्रतिपद्यते, तथा च सामगा माहुः 'वृद्धं तालव्यमाइ भवति' इति । तथा सत्युत्तरयोश्चतुर्थाक्षरे नास्ति तालव्य इकारः इत्याइभावः न कर्चव्यः । 'अभी षु णः सखीनामविता जरितॄणाम्' इत्येतस्यामुत्तरायां द्वादशाक्षरगतस्य रेफस्योपरितनः इकारः पूर्ववदाइ भवति । तथा सोऽयमाइभावः उक्तरीत्या वर्णाभिव्यक्षकत्वादुचरा- गतवर्णवशेन कर्तव्यः, गीत्यर्थत्वाभावेन योनिक्रमे तेन विनापि गीतिवि- नश्यति इति। उचरयोः स्तोभाति दशमाधिकरणम्- देशकयनम् स्तोमानात प्रदिश्यन्ते नागीतित्वेन वर्णवत् । स्वरादिवत् प्रदिश्यन्ते गीतिकालोपयोगतः ॥ वामदेव्यसाम्नः योनौ द्वयोरर्द्धयोर्मध्ये औकारद्वयेन होशब्देन हायि- शब्देन च निष्पन्नः स्तोभः एवमानातः 'औऽ३ हा हायिइति । सोऽयं स्तोमा नोत्तरयोः अतिदिश्यते, कुतः ? अगीतित्वात् 'यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायति'- इति गीतिमात्रमतिदिश्यते । तत्र प्रथमाया ऋचः वर्णाः यथा नातिदिश्यन्ते तथा स्तोभा अपि इति प्राप्ते, ब्रूमः-स्वरो वर्णविश्लेपो विराम इत्येते गीत्यु- पयोगित्वाद् यथातिदिश्यन्ते तथा स्तोमा अपि गीतिकालपरिच्छेदकत्वा: दतिदिश्यन्ते" इति॥

·to सायणाचार्यकृता . . सामयेदिनां सान्नवा अष्टमाधिकरणद्वितीयवर्णके क्वचिदुत्पन्ना गानाभाव- नुष्ठानकर्तव्यता- शङ्का निवारिता- निरूपणम् "गानस्य नियमो नोत विद्यते वहयुपस्थितौ । . नानानद्वयतोऽस्त्येव प्रकृतत्वाच्छ्रुतेरपि ॥ कचित् कर्मविशेषे श्रूयते-'अयं सहस्रमानव इत्येतया हवनी- यमुपतिष्ठते'-इति असावृग संहिता ग्रन्थे (पू० आ० ५८% ) समानाता, प्रगीता गानग्रन्थे (गेय गान १२।१।२) । ततो वह रुपस्थाने वस्यामृति गानं न नियतं किन्तु विकल्पितम्-इति प्राप्ते, ब्रूमः अस्त्येव नियमो गाने, कुतः ? सामवेदे गानस्यैव प्रकृतत्वात्, ऋचां संहितापाठोऽत्र गानायैच, नह्याधारमन्तरेण गातु शक्यते । अथोच्येत 'अयं सहस्रत्य. कप्रतीकपूर्वकेण वाक्येनोपस्थानविधानाद् वाक्यस्य प्रकरणात् प्रवल- त्वादचैवोपस्थानम् इति, तन्न । प्रकृतप्रगीतमन्त्रवाचिन्या एतयेति सर्व- नामश्रुतेः प्रवलतरत्वाम् । तस्मात् प्रगीतयोरुपस्थानम्-इति बृहत्पृष्ठादिषु धर्मसा पञ्चदशाधिकरणादिषु त्रिषु धर्मसाङ्कयचिन्तितम् । यचिन्तनम् । पञ्चदशाधिकरणम्- वृहद्रथन्तरैर्धः सङ्कीर्णे वा व्यवस्थिते । पृष्ठेक्यात् सङ्करो धर्मे निर्देशादेव्यवस्थितिः ॥ ज्योतिष्टोमे विकल्पनं पृष्ठस्तोत्रे विहितम् 'वृहत् पृष्टं भवति, रथन्तरं पृष्ठं भवति' इति । तत्रोभयत्र धर्माः श्रुताः-'वृहति प्रस्तूयमाने मनसा स. मुद्रं ध्यायेत्, रथन्तरे प्रस्तूयमाने सम्मीलयेत्' इत्यादयः (ताण्डय १७) ते उभयत्र सङ्कीरन्, पृष्ठसिद्धिलक्षणस्य कार्यस्यैकत्वात्-इति चेत् ? न, निर्देशभेदात्, साङ्कर्ये त्वलक्षण्येन बृहदिति रथन्तरमिति च द्वौ निर्देशौ नापपद्येयाताम्। किञ्चाभयधर्मसाहित्य विरुद्धम् । उच्चैर्गेयं वलवद् गेयमिति वृहद्धर्मः । नोच्चैर्गेयं न वलवद् गेयमिति रथन्तरधर्मः। तस्मादुभयोधर्मा व्यवतिष्ठन्ते" इति ॥ बृष्ठन्थन्तरयोधर्मसमु- षोडशाधिकरणम:- चयकथनम्। "तयोर्धर्माः समुच्चेया न वा कणवरथन्तरे । द्विस्थानत्वाद् भाष्य आद्यो विरोधाद् वार्तिकेऽन्तिमः ॥ वैश्यस्तोमे 'करवरथन्तरं पृष्ठं भवति इति श्रूयते। तत्र कण्वरथन्तरा स्यसाम्नः पृष्ठस्तात्रसाधनयोः प्राकृतयोः वृहद्रथन्तरयोरुभयाः स्थाने पतित्वादुमयसम्बधिधर्माः समुतव्याः । ये तु विरुद्धाः धर्माः उर्गे नोच्च यमित्यादयः ते विकल्पन्ताम् , समुद्रध्याननिमीलनादीनां विरो- धाभावात् ,प्रकृताविव निर्देशभेदस्यानाभावाश्च समुच्चयः इति भाष्यकारस्थ ·सामवेदभाष्योपक्रमणिका । . - मतम् । विकल्पितयोरेव द्वयोः स्थाने पतितत्वाद् विरुद्धधर्मस्वार- स्याश्च विकल्प एव युक्तो, न तु समुच्चयः इति वार्तिककारस्य मतम् । तत्रो- भयत्र तत्तन्मतविपरीतः पूर्वपक्षः उन्नयः॥ पृष्ठशब्दस्य वैदिकनाम- सप्तक्शाधिकरणम्- धेयत्वकथनम् द्विसामके द्वयोर्धम सार्य वा व्यवस्थितिः । पृष्ठेक्यात् सङ्करो मैवं धर्माणां सामगत्वतः ॥ 'गोसव उभे कुर्यात्' इत्यादिना गोसवादौ वृहद्रथन्तरसामद्वय- साध्यं पृष्ठस्तोत्रं विहितम् । तत्र पृष्ठस्तोत्रस्यैकत्वेन धर्मव्यवस्थायाः अस. म्भवात् बृहत्युभयधर्माः कर्त्तव्याः, रथन्तरे ऽप्युभयधर्माः, इत्येवं साङ्कयमि- ति चेत् ? मैवम् । नाते पृष्ठस्तोत्रप्रयुक्ताः धर्माः किन्तु सामप्रयुक्ताः । ततः "सानो भेदात् धर्माः व्यवतिष्ठन्ते” इति व्यवस्थितधर्मोपेताभ्यां बृहद्रथन्तर- नामकाभ्यां सामभ्यां निष्पन्नस्तोत्रस्य पृष्ठमिति वैदिकं नामधेयम् , यथा त्रिवृच्छब्दस्यार्थो वेदप्रसिद्धो गृहीतः तद्वत्" ।। 'त्रिवृत्' इति शब्द सच त्रिवृच्छब्दः प्रथमाध्यायस्य तृतीयपादे पञ्च- विषयको विचारः। माधिकरणस्यान्तिमे वर्णक विचारित:- "लौकिको वाक्यगो वार्थस्त्रिवृदादेः समत्वतः। उभौ विध्यर्थवादकवाक्यत्वादस्त्विहान्तिमः ॥ "त्रिवृद् बहिष्पवमानम्" ( ताण्ड्य ब्रा० २११४) इति श्रुतौ त्रिवृच्छ- ब्दस्य त्रैगुण्यं लोकसिद्धोऽर्थः वाक्यशेषाद्वक्त्रयात्मकेषु सूक्तेष्ववस्थितानां वहिप्पवमानात्मकस्तोत्रनिष्पादनक्षमाणाम् 'उपास्मै (उ० आ० १।१२।३) इत्यादीनामृचां नवकमर्थः । तत्र धर्मनिर्णये वेदस्य प्रबलत्वेऽपि पदपदार्थनिर्णये लोकवेदयोः समानवलवत्त्वात् उभावों विकल्पेन गृहीतन्यौ, इति चेत् ? मैवम् , लौकिकार्थस्वीकारपक्षे विधि- वाक्ये त्रैगुण्यमर्थः, अर्थवादवाक्ये स्तोत्रियाणामृचां नवकम् , इत्येवं विध्यर्थवादयोर्वैयधिकरण्यादेकवाक्यत्वं न स्यात् । अतः एकवाक्यत्वाय स्तोत्रियाणां नवकमेव विधिवाक्ये नियतोऽर्थः ॥ चिन्नाशब्दस्य नाम पृष्ठशब्दस्य नामधेयत्वं प्रथमाध्याये चतुर्थपादस्य धेयत्वनिर्णयः। तृतीयाधिकरणे चित्राशब्दवनिर्णीतम्- "यचित्रया यजेतेति तद्गुणो नाम वा भवेत् । चित्रस्त्रीत्वगुणौ रूढेरनीषोमीयके पशौ । द्वयोर्विधौ वाक्यभेदो वैशिष्ट्ये गौरवं ततः। स्यान्नाम पृष्ठाज्यवहिष्पवमानेषु तत् तथा। 'चित्रया यजेत पशुकामः' इत्यान्नायते । तत्र चित्राशब्दो नोद्भिद्-शब्दवद् यौगिका, किन्तु सह्या चित्रत्वं स्त्रीत्वं चाभिधत्ते । ततोन पूर्वन्यावेन नाम, गायता नरः ? - ३ ·खायणाचार्यकृता तथा सति अग्नीषोमीयं पशुमालभेतेति विहितपशुयागमत्र यजेतेतिपदे- नानूद्य तस्मिन् पशौ चित्रत्वस्त्रीत्वगुणौ विधीयते इति प्राप्ते मः-चित्रत्वं स्त्रीत्वं चेति द्वावेतौ गुणौ, तयोर्विधाने वाक्य भिद्यत। तथा चोक्तम्- 'प्राप्त कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्ते तु विधीयेरन बहवोऽप्येकयत्नतः ॥ इति अथ वाक्यभेदपरिहाराय गुणद्वयविशिष्टं पशुद्रव्यरूपं कारक विधी- येत, तदा गौरवं स्यात् । तस्माच्चित्राशब्दः पूर्ववत् यजिसामानाधिकर- ण्येन यागनामधेयं भवति, चित्रत्वं च तस्य विलक्षणद्रव्यद्वारेणोपपद्यते । 'दधि मधु घृतमापो धानास्तण्डुलास्तत्संसृष्टं प्राजापत्यम्' इति दध्या- दीनि विचित्राणि प्रदेयद्रव्याणि' षडाम्नातानि' (ताएडय २६) तदेतश्चि- त्रानामकस्य यागस्योत्पत्तिवाक्यम् । यागस्वरूपभूतयोः दध्यादिद्रव्य- प्रजापतिदेवतयोः अत्रोपदिश्यमानत्वात् । उत्पन्नस्य तस्य यागस्य 'चित्रया यजेत पशुकाम-इत्येतत् फलवाक्यम् । एवं सति प्रकृतार्थो लभ्येत, अग्नीषोमीयपश्वनुवादेन गुणविधाने प्रकृतिहानाप्रकृतप्रक्रिये प्रसज्येया- ताम् , लिङ्प्रत्ययस्य चानुवादकत्वाङ्गीकारान्मुख्यो विध्यर्थों वाध्येत तस्माच्चित्रापदं नामधेयम् ॥ पहिष्पवमान शब्दादीदां यथा चित्राशब्दे नामधेयत्वं तथा बहिष्पवमानशब्दे नामधेयत्वनिर्णयः । आज्यशब्दे पृष्ठशब्दे च तत्कर्मनामधेयत्वं योजनीयम् । एव हि श्रूयते (ताण्डय२०)-'त्रिवृद्वहिष्पवमानम् , पञ्चदशा- न्याज्यानि, सप्तदशानि पृष्ठानिः इति । अस्य वाक्यत्रयस्यार्थों विविच्यते- सामगानामुत्तरा ग्रन्थे तृचात्मकानि सूक्तान्याम्नातानि । तत्र 'उपास्मै गायता नर-इत्याचं सूक्तम् । 'दविद्युतत्या रुचा' इति द्वितीयम् । 'पवमानस्य ते कवे'-इति तृतीयम् । ज्योतिष्टोमस्य प्रातःसवनानुष्ठाने तेषु त्रिषु सूक्तेषु गायत्रं साम गातव्यम् । तदिदं सूक्तत्रयगानसाध्यं स्तोत्रं बहिष्पवमा- नमित्युच्यते । तत्रावस्थितानामृचां पवमानार्थत्वादहिःसम्बन्धाच्च । त्रिवृदादिस्तोमानां न खल्विदं स्तोत्रम् इतरस्तोत्रवत् सदोनामक- स्वरूपनिरूपणम् स्य मण्डपस्य मध्ये औदुम्बाः स्तम्बशाखायाः सन्निधौ प्रयुज्यते, किन्तु सदसो बहिः प्रसर्पद्भिः प्रयुज्यते। तस्य च वहिष्पवमानस्य त्रिवृन्नामकः स्तोमो भावति, तस्य च स्तोमस्य विधायक ब्राह्मणवाक्यमेवमानायते (ताण्डय २।१-३)-'तिसृभ्यो हिं करोति से प्रथमया, तिसृभ्यो हिं करोति स मध्यमया, तिसृभ्यो हिं करोति स उत्तमयोद्यती त्रिवृतो विष्टुतिरिति । अयमर्थः-सूक्तत्रयपठितानां नवानामृचांगानं त्रिभिः पर्यायैः कर्तव्यम् ।

·सामवेदभाग्योपक्रमणिका। तत्र प्रथमपाये निपु सूक्तेपु आद्यास्तिस्त्र ऋचः, द्वितीये पाये मध्यमा, तृतीये पाये चोत्तमाःतिसभ्य इति तृतीयार्थे पञ्चमी, हिं करोति गायती- त्यर्थः।सेयं यथोक्तप्रकारोपेता गीतित्रिवृत्स्तोमस्य विष्टुतिः स्तुतिप्रकार- विशेषः । अस्याः विष्टुतेरुद्यती नामेति । एवं परिवर्तिनी कुलायिनीति द्वे विष्टुती । तयोः परिवर्तिन्येवमानायते (ताण्डय २२)-'तिसृभ्यो हि करोति स. पराचीभिः, तिसभ्यो हि करोति स पराचीभिः, तिसृभ्यो हि करोति स पराचीमिः, परिवर्तिनी त्रिवृतो विष्टुतिः' इति । पराचीभिः अनुक्रमे- पानाताभिरित्यर्थः । कुलायिन्येवमानायते-तिसभ्यो हि करोति स परा- चीभिः, तिसृभ्यो हिं करोति या मध्यमा सा प्रथमा, या उत्चमा सा मध्यमा, या प्रथमा सोत्तमाः तिसभ्यो हि करोति योत्तमा सा प्रथमा, या प्रथमा सा मध्यमा, या मध्यमा लोत्तमा, कुलायिनी त्रिवृतो विष्टुति.' इति । अत्र प्रथमसूक्त पाठक्रम एच, द्वितीये मध्यमोत्तमप्रथमाः, तृतीये तूत्तमप्रथम- मध्यमाः इत्येवं व्यत्ययेन मन्त्राः गातव्याः। तदिदं विष्टुतित्रयं विकल्पितम् । त्रिवृच्छब्दस्येदृशं स्तोमस्वरूपमर्थः, न तु गुण्यमिति पूर्वपादे निर्णोतम् ॥ उचराग्रन्थे घहिप्पवमानसूक्तेभ्यः त्रिभ्य ऊद्धं चत्वारि सूक्ता- न्यानातानि-'अग्न आयाहि वीतये ( उ० आ० १ । ४) इत्याचं सुक्तम् । 'आ नो मित्रावरुणा' (उ० आ० ११५ ) इति द्वितीयम् । 'आयाहि सुषुमाहित' ( उ० आ०९।६) इति तृतीयम् । 'इन्द्राग्नी आगतं सुतम्। (उ० आ०१७) इति चतुर्थम् । तान्येतानि प्रातःसवने गायत्रसाना गीयमानानि चत्वार्य्याज्यस्तोत्राणीत्युच्यन्ते । तनिर्वचनं श्रूयते-'यदाजि- मीयुस्तदाज्यानामाज्यत्वम्' इति (ताण्डय ७ । २) । तेष्वाज्यस्तोत्रेषु पञ्च. दशनामकः स्तोमो भवति । तस्य स्तोमस्य विष्टुतिरेवमाम्नायते-'पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया, पञ्चभ्यो हि करोतिस एकया स तिसृभिः स एकया, पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स एकया स तिभि:- इति (ताण्डय ४१) । एक सूक्तं त्रिरावर्तनीयं, तत्र प्रथमावृत्तौ प्रथमाया चस्त्रिरभ्यासः । द्वितीयावृत्तौ मध्यमायाः । तृतीयावृत्तावुत्तमायाः। सोऽयं पञ्चदशस्तोमः । उक्तेभ्यश्चतुर्यः सूक्तेभ्यः ऊर्द्धमुत्तराग्रन्थे त्रीणि माध्यन्दिनपवमानसूक्तान्याम्नाय तत ऊद्ध्वं चत्वारि सूक्तान्यानातानि, तेषु "मभित्वा शर नोनुमः ( उ० आ० १२११) इत्याद्यम्-'कया नश्चित्र मा भुवत् (उ० आ० १११२) इति । द्वितीयम् । 'तं वो दस्ममृतीषहम् ( उ० मा० १ । १३) इति तृतीयम् । 'तरोभिर्वो विदछसुम् (उ० आ० १।१४) इति चतुर्थम् । एतानि क्रमेण 'रथन्तर'-( ऊह०१ प्र० १ सा) 'वामदेव्यः (ऊह० १ प्र ५ सा) 'नौधसा (अहः १ प्र ६ सा) 'कालय' (जह० १ प्र ७ सा) सामभिर्माध्यन्दिनसक्ने गीयमानानि पृष्ठस्तोत्राणीत्युच्यते । स्पर्शनात् स्पृष्ठानीत्येवं निरुक्ति- ·४ सायणाचार्यकृता द्रष्टव्या । तेषु स्तोत्रेषु सप्तदशस्तोमो भवति, तस्य स्तोमस्य विद्युति- रेवमानायते-'पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया, पञ्चभ्यो हि करोति स एकया स तिमृभिः स एकया, पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिः-इति । अत्र प्रथमावृत्तौ प्रथमा- याः ऋचः त्रिरभ्यासः । द्वितीयावृत्तौ मध्यमायाः। तृतीयावृत्तौ मध्यमो. चमयोः । सोऽय सप्तदश स्तोमः । अत्र त्रिष्वपि वाक्येषु त्रिवृत्पञ्चदशसप्त- दशशब्दाःगुणविधायकत्वेन सम्मताः, यदि बहिष्पवमानाज्यपृष्ठशब्दा अपि गुणविधायकाः स्युः, तदा प्रत्युदाहरणम् । गुणद्वयविधानाद् वाक्यभेदः स्यात् । तस्माद् वहिष्पवमानादिशब्दाः स्तोत्रनामधेयानि, तैनामभिः कर्माण्यनूध त्रिवृदादिगुणाः विधीयन्ते” इति ॥ पृष्ठादिस्तोत्राणां प्रधान उक्तस्य पृष्ठादिस्तोत्रस्य प्रधानकर्मत्वं द्वितीया. कर्मत्वनिर्णयः ध्यायस्य प्रथमपादे पञ्चमाधिकरणे निर्णीतम्- "प्रउग शंसतीत्यादौ गुणतोत प्रधानता। दृष्टादेव स्मृतिस्तेन गुणता स्तोत्रशस्त्रयोः । स्मृत्यर्थत्वे स्तौतिशस्योर्धात्वोः श्रौतार्थवाधनम् । तेनाद्गुष्टमुपेत्यापि प्राधान्यं श्रुतये मतम् । ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'प्रउगं शंसति', 'निष्केवल्यं शंसतिर, 'आज्यैः स्तुवते', 'पृष्ठैः स्तुवते'--इति । प्रउगनिष्कवल्यशब्दौ शस्त्रवि- शेषनामनी, आज्यपृष्ठशब्दौ तु व्याख्यातौ । अप्रगीतमन्त्रसाध्या स्तुतिः शस्त्र, प्रगीतमन्त्रसाध्या स्तुतिः स्तोत्रम् । तयोः स्तुत- शस्त्रयोर्गुणकर्मत्वं युक्तं कुतः ? तुषविमोकवद् दृष्टार्थलाभात् । पठ्यमानेषु मन्त्रेषु अनुस्मरणेन देवता संस्क्रियते इति प्राप्ते, ब्रूमः- तेषु अनुस्मरणेन स्तातव्यायाः देवतायाः स्तावकैर्गुणैः संवन्धकीर्तनं स्तौतिशंसतिधात्वोच्योऽर्थः । यदि मन्त्रवाक्यानि गुणसम्बन्धाभिधान- पराणि, तदा धात्वोः मुख्यार्थलाभात् श्रुतिरनुगृहीता भविष्यति । यदा तु गुणद्वारेणानुस्मरणीयदेवतास्वरूपप्रकाशनपराणि मन्त्रवाक्यानि स्युः, तदा धात्वोः मुख्यार्थो न स्यात् । लोके हि 'देवदत्तश्चतुर्वेदाभिज्ञः' इत्युक्ते स्तुतिः प्रतीयते, तस्य वाक्यस्य गुणद्वारेण देवदत्तस्वरूपोपलक्षणपरत्वेन गुण- सम्बन्धपरत्वात् । यदातु देवदत्तस्वरूपपरता 'यश्चतुर्वेदी तमानया इत्यादौ, तत्र न स्तुतिप्रतीतिः, तस्य चतुर्वेदसम्बन्धद्वारेण देवदत्तस्वरूपपरत्वेन गुणसम्बन्धपरत्वाभावात् । ततश्चाज्यैर्देवं प्रकाशेयत् , पृष्ठैर्देवं प्रकाशयेत् इत्येवं विध्यर्थपर्यवसानाद् धात्वोमुख्यार्थो वाध्येत । ततो धातुश्रुतिमवा- धितुं स्तोत्रशस्त्रयोः प्रधानकर्मत्वमभ्युपेतव्यम् । तत्र दृष्टं प्रयोजन नास्तीति चेत् ? ततोऽपूर्वमस्तु इति ॥ .

·- सामवेदभाष्योपक्रमणिका । रेवतीषु च वारवन्तीय तत्रैव द्वितीयपादेद्वादशाधिकरणे सामविशेष; सामगानप्रकारबोधनम् प्रयुक्तंकर्मान्तरत्वमभिहितम्- "उक्त्वाग्निष्टुतमेतस्य वारवन्तीयसाम हि । रेवतीवृक्षु कृत्वेति श्रुतं पशुफलाप्तये ॥ रेवत्यादिर्गुणः कर्म पृथग्वा पूर्ववद् गुणः । रेवतीवारवन्तीयसम्बन्धाख्यः पशुप्रदः ॥ साम्नोऽत्र फलकर्मभ्यां सम्बन्धे वाक्यभिन्नता। तेनोक्तगुणसंयुक्तमन्यत् कर्मोच्यते फले ॥ 'त्रिवृदग्निष्टोमस्तस्य वायव्यासु ऋक्षु एकविंशाग्निष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्मवर्चसकामो यजेता (ताण्डय १७ । ७) इत्यस्य सन्निधौ श्रूयते (ताण्डय १७।८)- एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो होतेन यजेता-इति । अस्यायमर्थ:-अग्निष्टोमस्य विकृतिरूपः कश्चिदेकाहो- ऽग्निष्टुन्नामका, स च पृष्ठस्तोत्रे निवृत्स्तोमयुक्ततया त्रिवृदित्युच्यते । अग्नि- टोमाक्थादीनां सप्तानां सोमसंस्थानां मध्य अग्निष्टोमसंस्थारूपत्वादग्निष्टोम इत्यप्युच्यते । प्रकृतौ तृतीयसवने आर्भवपवमानस्योपरि 'यज्ञायशीयं साम गीयते, तेन च साम्नो अग्निष्टोमयागस्य समाप्यमानत्वादग्निष्टोमसामेत्यु- च्यते । तञ्च प्रकृतौ 'यज्ञायज्ञा वो अग्नये' इत्याद्याग्नेयीवृक्षु ( उ० आ०१ । २०११-३) गीयते, अस्मिंस्त्वग्निष्टुति ब्रह्मवर्चसकामेन वायव्यास्वृक्षु तत् साम गातव्यम् , तञ्च प्रकृताविवैकविंशस्तोमयुक्तम् । पशुका- भस्य तु 'रेवतीनः सधमाद'-इत्यादिषु रेवतीवृक्षु ( उ० आ० ४११४) 'वारवन्तीयः साम गायेदिति । तत्र रेवतीनामृचां वारवन्तीयनामकेन साम्ना यः सम्बन्धः सोऽयं पशुफालायाग्निष्टुति विधीयते । एतस्यैवेति प्रकृतपरामर्शकेनैतच्छब्देनान्यव्यावर्त्तकेनैवकारेण चाग्निष्टुतः समय॑माण- त्वात् यथा पूर्वाधिकरणे इन्द्रियफलाय प्रकृतेऽग्निहोत्रे दधिगुणो विहितः तद्वत्, इति प्राप्ते, ब्रूमः-विपमो दृष्टान्तः, दध्नो होमजन- कत्वं न शास्त्रेण घोधनीयं, तस्य लोकतो ऽवगन्तुं शक्यत्वात् । फलसम्बन्ध एक एव शास्त्रवोध्यः इति न तत्र वाक्यभेदः, इह तु रेवत्यूगाधारक- पारवन्तीयसाम्नोऽग्निष्टुत्कर्मसाधनत्वं फलसाधनत्वं चेत्युभयस्य शाखैकयोध्यत्वाद् दुर्वारो वाक्यभेदः । तेन पशुफलकं यथोक्तगुणवि. शिष्टकर्मान्तरमत्र विधीयते । एतच्छब्दः एवकारश्च विधीयमानकर्मान्तर- विषयतया योजनीयौर, इति । निधनविशेषाणां काम्य- उत्तरस्मिस्त्वधिकरणे निधनविशेषाः काम्या: स्वकथनम् विचारिता:--- ·६६ सायणाचार्यकृता "वृष्टयन्त्रस्वर्गकामानां सौरभं स्तोत्रमीरितम् । निधनाद्यपि हीपुर्ग इति वृष्ट्यादिकामिनाम् ॥ फलान्तरं हि वृष्टयादि हीषादीनामुतोदिते । सौभरे फलसभिन्ने निधनं विनियम्यते ॥ फलान्तरं चतुर्योक्तं वृष्टिकामाय हीपिति । सौभरस्य फल वृष्टिोपित्युक्त्या विवर्द्धते ॥ नोक्तं वृष्ट्यन्नकामानामन्यत्वं प्रत्यभिज्ञया । नियमेऽपि चतुर्युपा तादादुपपद्यते ।। 'यो वृष्टिकामा यो ऽन्नाद्यकामो यः स्वर्गकामःस सौभरेण स्तुवीत,सर्वे वै कामाः सौभरम्' इति [ ताण्डय ८1८] समाम्नाय पुनःसमाम्नातं 'हीषिति वृष्टिकामा निधनं कुर्यात् , उनित्यनाद्यकामाय, ऊ इति स्वर्गकामाय' इति। 'सौभरं' नामसामविशेषम् (ऊह।१६) । निधनं नाम पञ्चभिःसप्तभिर्वा भाग रुपेतस्य साम्नोऽन्तिमो भागः । तस्मिन्निधने हीषादयो विशेषाः सौभरसाम साध्यास्तोत्रफलेभ्यो वृष्ट्यादिभ्योऽन्यानि वृष्ट्यादिफलानि जनयितुं विधीयन्ते, कुतः? हीषादिविधिवाक्ये वृष्टिकामायेत्यादिना चतुर्थीश्रवणात्। सा च तादयें त्रयाणां हीषादीनां वृष्ट्यादिकामपुरुषशेपत्वं गमयति, तच्छेष. त्वं च पुरुषाभिलपितफलसाधनत्वे सत्युपद्यते । ततः सौभरस्य हीषीति विधनविशेषस्य च फलभूते द्वे वृष्टी भवतः, तदुभयमेलनान्महती वृष्टिः, इति प्राप्ते ब्रूमः सौभरविधौ यो वृष्टयादिकामः स एव होषादिविधौ-प्रत्यभि- ज्ञायते । ततः सौभरस्य फलभूता ये वृष्ट्यादयः त एव होषादि- शास्त्रेष्वनूद्यन्ते इति न फलान्तरम् । अथोच्येत नूतनफलान्तराभावात हीपादीनां च नानाशाखाध्ययनादेव सौभरे प्राप्तत्वादनर्थकोऽयं विधिः इति तन्न, फलत्रयकामानां त्रयाणामनियमेनैव हीपादिषु मध्ये यस्य कस्यचि. निधनस्य प्राप्तौ विधेनियमार्थत्वात् , तादर्थ्यन्तु फलान्तराभावेऽपि सौमर वाक्योक्तवृष्टयादिफलसाधने सौभरे हीषादीनां नियम्यमानत्वादुपपद्यते । तस्मादयं निधनविशेषनियमः न विधिः इति । सामगाने उच्चस्त्वनीचै तृतीयाध्यास्य तृतीयपादे प्रथम द्वितीयाधिकरणयोः स्त्वधर्मविचारः सामगाने उच्चत्वनीचत्वधौं विचारितौ । तत्र प्रथमाधिकरणम् "कर्तव्यमुच्चैः सामर्गभ्यामुपांशु यजुषेत्यमी। मन्त्राणां वाथ वेदानां धर्मा मन्त्रगता यतः ॥ विध्युद्देशे मन्त्रवाचि शब्दाः प्रोक्ताः ऋगादयः । ऋग्वेदोऽग्नेः समुत्पन्न इत्युपक्रमवेदगीः ॥ असंजातविरोधोऽतस्तद्वशादुपसंहृतेः । नयने मति वाक्येन धर्माणां वेदगामिता।

·सामवेदभाष्योपक्रमणिका । ज्यतिष्टोमे श्रूयते-"उच्चैर्ऋचा क्रियते, उपांशु यजुषा, उच्चैः साम्ना" इति । तत्र विधिवाक्ये मन्त्रवाचिनामृगादिशब्दानां प्रयोगान्मन्त्रधर्माः उच्चस्त्वादयः । तथा सति यजुर्वेदोत्पन्नाः अध्वर्युणा प्रयुज्यमानाः अप्युचः उच्चैरेव पठितव्याः, इति चेत् ? मैवम् , असंजातविरोधित्वेन प्रवलमुपक्रम- मनुसृत्य तद्वशेनोपसंहारस्य नेतव्यत्वात्। उपक्रमे हि वेदशब्दः श्रुतः-"त्रयो वेदा असृज्यन्त, अग्नेऋग्वेदः, वायोर्यजुर्वेदः, आदित्यात् सामवेदः (छा० उ. ४१६) इति । अतः उपक्रमगतवेदानुसारेण विध्युद्देशगतानामप्युगादि- शब्दानां वेदपरत्वे सत्यूचोऽपि यजुर्वेदोत्पन्नाः उपांशु पठनीयाः। ननूप- क्रमोऽर्थवादत्वाद् दुर्वलः, उपसंहारो विध्युद्देशत्वात् प्रवलः, इति चेत ? वाढम् । लब्धात्मनो हि विध्युद्देशस्य प्रावल्यम्, इह तु प्रथमतो वुद्धथु- त्पादकः उपक्रमः । तदानीमलब्धात्मकत्वान तस्य बाधकत्वं, पश्चात् तु वाक्यैकत्वाय तदविरोधे नैवात्मानं लप्स्यते । तदेवमुपक्रमोपसंहारैक- वाक्यतावलेन निर्णयात् वाक्यविनियोगोऽयम्" इति ॥ आधाने वामदेव्यादीनामुपांशु गेयत्वनिर्णयः। द्वितीयाधिकरणम्- "यजुर्वेदस्थमाधानं तदङ्ग लाम तत्र किम् । उच्चरुपांशु वा गानमुच्चैः शीघ्रप्रतीतितः । उत्पत्तेविनियोगोऽत्र, प्रवलोऽनुतिर्यतः । मुख्यस्याङ्गेन कर्तव्या, तस्माद् गान उपांशुता ॥ आधानस्यात्र मुख्यत्वं, गानस्य गुणताऽथवा । विनियोगस्य मुख्यत्वमुत्पत्तेर्गुणताऽस्त्विह।। माधाने वामदेव्यादिसामान्यङ्गत्वेन विहितानि। तत्र यद्यप्येतानि यजुवेंद- गतस्याधानस्याङ्गानि तथापि सामवेद तेषामुत्पन्नत्वादुत्पत्तेश्च शीघ्रवुद्धि- हेतुत्वात् सामवेदधर्मेण गेयानीति चेत् ? न, विनियोगस्य प्रबलत्वात् । स च यजुर्वेदे श्रुत:--"य एवं विद्वान् वामदेव्यं गायति" इति । गुणेन हि मुख्यस्यानुसरणं न्याय्यम् । को गुणः, किं मुख्यम् इति चेत् ? अनागित्वा- दाधानं मुख्यम् । सामगानसङ्गत्वेन गुणः । तथा सति 'धर्मः शिरः इत्यादयः आधानाङ्गभूताः मन्त्राः यथोपांशु पठयन्ते, तथा सामान्यायाधानानुसारेणो- पांशु गेयानि, अथवा विनियोगोऽनुष्ठापकविधित्वान्मुख्यः, उत्पत्तिविधिरत- थाविधत्वाद् गुणः । तस्मादत्र विनियोगवेदानुसारेणोपांशु गेयानि" इति ॥ एकविंशादिस्तोमविचारः। पञ्चमाध्यायस्य तृतीयपादे चतुर्थ पञ्चमाधि- करणयोः स्तोमविचारः । तत्र चतुर्थाधिकरणम्- "स्तोमवृद्धौ किमागन्तोर्मध्येऽन्ते वाऽस्तु मध्यतः । द्वादशाहवदन्यत्र मध्यानुक्तेन सध्यतः ॥ इदमाम्नायते-"एकविशेनातिरानेण प्रजाकामं याजयेत् , त्रिणवेनौज- H .

·EE सायणाचार्यकृता स्कामं, त्रयस्त्रिशेन प्रतिष्ठाकामम्" इति । तब प्रछतौ वहिप्पवमान स्तोत्रे त्रयस्तृचा भवन्ति-"उपास्मै गायत" (उ०मा० १७० १ सू० १-३ऋ०) इत्यादिः एकः । “दविद्युतत्या रुचा" (उ० आ० १७०२ सू० १-३ ऋ०) इत्यादिः द्वितीयः । “पवमानस्य ते कवे" (उ० १ प्र० ३ सू० १-३ ऋ०) इत्यादिः तृतीयः । तेषु त्रिषु तृचेपूद्धं गानेन त्रिवृत्स्तोमो भवति (ताडय २१-३) । न त्वत्र पञ्चदशसप्तदशस्तोमादीनामिवावृत्तगानम- स्ति । स च बहिष्पवमानो विकृतावतिराने चादकेन प्राप्तः । तत्र त्रिवृत्- स्तोमं बाधितुमेकविशादिस्तोमाः विहिताः। वहिप्पवमाने आवृत्तगानाभा- वात् । त्रिषु तृष्ववस्थिताभिर्नवभिम्भिरेकविंशस्तोमपूरणाभावात् । तत्पूरणाय चत्वारस्तृचा आगमयितव्याः, त्रिणवस्तोमपूरणाय षट् तृचार, प्रयस्त्रिंशस्तोमपूरणायाप्टौ तृचाः, ऋगागमनं चोपरिटात् वक्ष्यते । तेषां चागन्तूनां मन्त्राणां प्राकृतबहिष्पवमानमध्ये निवेशः कार्यः द्वादशाहे तदर्शनात् , इति प्राप्ते ब्रूमः-द्वादशाहे हि वचनमेवाम्नायते-"स्तोत्रि- यानुरूपौ तृचौ भवतः, वृषण्वन्तस्तृचा भवन्ति, तत्र उत्तमः पर्यासः" (ताण्डय ११६) इति । अयमर्थः-प्राकृतानां वहिष्पवमानगतानां त्रयाणां तृचानां स्तोत्रियोऽनुरूपः पर्यासश्चेति त्रीणि नामानि, तत्र चोदकागत- योरनुरूपपर्यासयोस्तृचयोर्मध्ये वृषण्वच्छब्दयुक्तास्तृचाः कर्तव्या इति । न चैवमतिरात्रे मध्ये निवेशनाय वचनमस्ति । तस्मात् क्लृप्तक्रममवाधितुमा- गन्तूनामन्ते निवेशः" इति ॥ आवापोद्वाप पञ्चमाधिकरणम्- विचार "आर्भवे साम्न आगन्तोरन्ते मध्येऽथवाऽग्रिमः। पूर्ववत् त्रीणि यज्ञस्येत्युक्त्वा मध्ये निवेशनम् ॥ पूर्वोदाहतेऽतिराने माध्यन्दिनार्भवपवमानयोचोदकप्राप्तौ पञ्चदश- सप्तदशस्तोमो वाधितुमेकविशादिविवृद्धस्तोमो वचनादनुष्ठीयते । तत्र वहिष्पवमानवद्गागमनं न भवति, किन्तु सामागमेन स्तोमपूरणमिति दशमे वक्ष्यते । तस्य चागन्तोः साम्नः पूर्वोक्तानामृचामिवान्ते निवेशनात पठितानां मध्ये तत्साम चरमे तृचे गातव्यम् , इति प्राप्ते, ब्रूमः-"त्रीणि ह वै यज्ञस्योदराणि गायत्री, वृहती अनुष्टुप्च । अत्र येवाऽऽवपन्त्यत एवोद्वपन्ति" (ताण्डय ७।३) इति हि विशेष आम्नायते । अयमर्थः--स्तोमस्य विवृद्धये साम्न आवापः क्रियते, ह्रासाय चोद्वापः (१), तावुभावावापोद्वापो गाय- ज्यादिष्वेव नान्यत्रेति । 'उच्चा ते जातमन्धसः ( उ० १ । ८ । १-३ ) इत्येष माध्यन्दिनपवमानस्याद्यस्तृचः। 'स्वादिष्ठया' (उ० आ०१।१४ । १-३।) इत्येषः आर्भवपवमानस्य । तावुभौ गायत्री. (१) आवापशब्दस्य आक्षेपोऽर्थः । उद्वापशब्दस्य चोत्लेपः । । आ० ·सामवेदभाष्योपक्रमणिका । F8 च्छन्दस्को तयोरावापा, न तु त्रिष्टुञ्जगतीछन्दस्कयोरन्ययोस्तुचयोः सामाऽऽवपनीयम्" इति ॥ तत्रैव पञ्चदशाधिकरणे स्तोमविचार:- अन्यशब्दस्य सर्व- "एकस्तोमेऽन्यशब्दः स्यात् , बहुस्तोमेऽपि वाऽग्रिमः। विषयत्वकथनम् त्रिवृदन्येत्यर्थवादान्नान्यमात्रस्य सम्भवात्" । अत्र पूर्वोदाहतोऽन्येनेत्ययमन्यशब्दः एकस्तोमके कतौ वर्तते, कुतः ? अर्थवादेन तदवगमात् । “यो चै त्रिवृदन्यं यज्ञक्रतुमापद्यते, स तं दीपयति, यः पञ्चदश स तं, यः सप्तदश स तं, य एकविंशः स तम्-(ताण्डया) इत्यर्थवादः । अस्यायमर्थः-त्रिवृदादयश्चत्वारः स्तोमाः अग्निष्टोमे घर्त्तन्ते, तेषु त्रिवृत्स्तोमो विकृतिरूपं यं यमाप्नोति स त्रिवृत्स्तोमः तं यज्ञं दीपयति प्रकाशयति सर्वतो व्याप्नोतीति । स्तोमान्तरस्याप्रवेशाय निवृत एव सर्वस्मिन् यज्ञस्वरूपे व्याप्तावयमेकस्तोमकः ऋतुर्भवति । एवं पञ्चदशादिस्तोमन्याप्तिर्योजनीया। तथा सत्यर्थवादादेकस्तोमका- नामेव बुद्धिस्थत्वात् त एवान्यशब्देनोच्यन्ते । एकस्तोमकाश्च षड्रात्रा- दिप्वाम्नाता:-"त्रिवृदग्निष्टोमो भवति । पञ्चदश उक्थो भवतिइत्यादयः। 'तस्मात् तद्विषयोऽन्यशब्दः, इति प्राप्ते, ब्रूमः-'स त दीपयति' इत्यत्र प्रकाशकत्वमात्रमुच्यते । तच्च व्याप्तिमन्तरेण सम्बन्धमात्रादप्युपपद्यते । तस्मात् अग्निष्टोमप्रतियोगितया वहुस्तोमैकस्तोमसाधारणत्वेन श्रूय- माणस्यान्यशब्दस्य सङ्कोचहेत्वभावात् सर्वविषयोऽयमन्यशब्दः” इति । - सर्वपृष्ठातिदेश सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे तृतीयाधिकरणे सर्वपृष्ठा- निर्णय. तिदेशश्चिन्तित:- "विश्वजित् सर्वपृष्ठः किसनुवादो रथन्तरम् । वृहता वा समुच्चयं यद्वा पाडहिकानि पट् ।। अतिदेश्यानि तत्राद्यो माहेन्द्रादिचतुष्टये । पृष्टशब्दाचोदकेन सर्वेषामिह सम्भवात् ॥ समुच्चयो वा विपये सर्वत्वं वह्नपेक्षया । न तु द्वयोरतः पण्णां पृष्ठानामतिदेशनम् ॥ 'विश्वजित् सर्वपृष्ठो भवति' (ताण्डय ३) इति, श्रूयते । सर्वपृष्ठ- शब्दोऽनुवादः, कुतः ? प्राप्तत्वात् । तथाहि-ज्योतिष्टोमे माभ्यन्दिनपव- मानानन्तरभावीनि माहेन्द्रादीनि चत्वारि स्तोत्राणि सन्ति-"अभि त्वा शर नोनुमा (उ०आ० १३११), "कया नश्चित्र आभुवत् ( उ०मा०१।१२), 'तं वो दस्ममृतीषहम्'(उ०आ०१३१३), तरोभिर्वो विदद्वसुम् (उ०आ०१।१४) इत्येतेषु चतुर्यु सूरूषु तानि स्तोत्राणि सप्तदशस्तोमतामापाद्य ।

·सायणाचार्यकृता 80 गीयन्ते । एकस्मिन् सूक्त विद्यमानानां तिसृणामृचां ब्राह्मणोक्तविधानेन सप्तदशधाऽभ्यासः सप्तदश स्तोमः। तादृशेषु स्तोत्रेषु पृष्ठशब्दः श्रूयते-"सप्त- दशानि पृष्ठानि"-इति । तानि पृष्ठानि विश्वजिति चोदकप्राप्तत्वात् सर्वपृष्ठ- शब्देनानूद्यन्ते इत्येकः पक्षः । रथन्तरपृष्ठयहत्पृष्ठयोज्योतिष्टोमे विकल्पि- तयोरिहापि चोदकेन विकल्पप्राप्तौ सर्वशब्देन समुच्चयो विधीयते । तथा सत्यनुवादकृतं वैयर्थ्य न भविष्यति-इति द्वितीयः पक्षः। सर्वत्वं वहुषु मुख्य न तु द्वयोः। तस्मादनेन सर्वपृष्ठशब्देन षट्-सङ्ख्यकानि पृष्ठान्यति- दिश्यन्ते । षडहे प्रतिदिनमेकैकं पृष्ठं विहितम् । तानि च षट्-पृष्ठानि रथन्तर-वृहद्-वैरूपं-वैराज-शाक्कर-रैवत-सामभिः निष्पाद्यानि । यद्यपि विश्वाजित एकाहत्वाद् ज्योतिष्टोमविकृतित्वमेव न तु षडहविकृति- त्वम् , तथापि सर्वपृष्ठोक्तिबलात् तानि षट् पृष्ठान्यतिदिश्यन्ते” इति ॥ - स्वरसामविकार- तत्रैव दशमाधिकरणे स्वरसामविकारचिन्ता चिन्तनम् "न विकारा विकारा वा स्वरसामादयो, न हि । वैष्णवन्यायतो मैवमनन्यगतिलिङ्गतः । गवामयने द्वयोर्मासषट्कयोर्मध्ये वर्तमानं विषुवन्नामकं प्रधानभूतमे- कमहर्विद्यते । तञ्च दिवा कीर्त्यम् । तस्मात् प्राचीनास्त्रयः स्वरसामनामकाः अहविशेषाः । तथोपरिष्टादपि यः स्वरसामानः तदेतदभिप्रेत्य श्रूयते "अभितो दिवाकीयं त्रय. स्वरसामानः" (ताएडय ४५) इति । तेषु च ग्रह- सातत्याय सप्तदशस्तोमादयो धर्माः विहिताः (ताण्डय ४३) । अन्यत्र त्वेवं श्रूयते-"पृष्ठयः षडहो, द्वौ स्वरसामानौ'-इति । तावतावहविशेषौ पूर्वोक्तानां स्वरसानां न विकारौ, कुतः । वैष्णवसमानत्वात् । यथा वैष्णवशब्दो देवतारूपगुणविधानेन मुख्यवृत्तित्वान्न लक्षणया धर्मानतिदिशति, तथा सामविशेषरूपगुणविधायकः स्वरसामशब्दः, इति प्राप्ते, ब्रूमः-अनन्य- गतिलिङ्गवशात् स्वरसामानौ विकारौ भवतः । तथाहि-"षडहो, द्वौ स्वर- सामानौ" इत्येवं योऽयमष्टाह उपन्यस्तः, 'त्रिवृतं. 'पञ्चदशः 'सप्तदशः 'एकविंशः 'त्रिणव 'त्रयस्त्रिंश इत्येवं स्तोमषट्रक चोदकेन प्राप्तम् । एवं स्थिते तृतीयषष्ठदिवसगतयोः सप्तदशत्रयस्त्रिंशयोय॑त्यास विधाय सप्तमाष्टमयोरहोः सप्तदशस्तोम सिद्धवत्कृत्य त्रिषु चरमेष्वहःसु सप्तदशस्तोमनरन्तर्यमर्थवादे- नानुवदति । “यत् तृतीयं सप्तदशमहः तत् त्रयस्त्रिंशस्थानमभिपर्या हरन्ति" इति व्यत्यासविधिः । "त्रयाणां सप्तदशानामनवानताया" इत्यर्थ- वादः। तत्र यद्यन्तयोरहोः सप्तदशस्तोमं स्वरसामशब्दोऽतिदिशेत तदा नैरन्तर्यमुपपद्यते, न त्वन्यथा । तस्मान वैष्णवन्यायेन गुणविधिः किन्तु धर्माणामतिदेशकः इति ॥ षट्स्वहःसु क्रमेण ·सामवेदभाष्योपक्रमणिका । श्लोकादिसाम्ना आज्य- दशमाध्यायस्य चतुर्थपादे नवमाधिकरणम्- पृष्ठादिस्तोत्रस्य समु- "गध्यं श्लोकादिनाऽऽज्यादि न चाऽऽद्यः स्तुतिलिङ्गतः । जयनिर्णय. देशसानोविधौ भेदे वैशिष्टयात्तु समुच्चयः ।। महाव्रते श्रूयते-"श्लोकेन पुरस्तात् सदसः स्तुवते, अनुश्लोकेन पश्चात्" (ताण्डया४) इत्यादि । तत्र श्लोकानुश्लोकादिनामकैः सामभिःप्राकृतान्या- ज्यपृष्ठादिस्तोत्रगतानि रथन्तरवामदेव्यादिनामकानि सामानि वाध्यानि । कुतः ? 'स्तुवते' इति प्रकृतिलिङ्गदर्शनात् प्रकृतौ "आज्यैः स्तुवते, पृष्ठैः स्तुवते' इति श्रुतम् । नैतत् सारम् । किमत्र स्तुतिमनूध देशसाम- गुणौ विधीयेते ? किं वा गुणद्वयविशिष्टा स्तुतिः ? नाधः, वाक्यभेदा- पत्तेः। द्वितीये तु कार्यभेदेन वाध्याभावात् समुच्चयः स्यात्” इति ॥ कौत्सान्दसाम्नः प्राकृत- तत्रैव दशमे कौत्सादिसाम्नः प्राकृतसामवाधकत्वम् । बाधकत्वनिर्णयः "समुञ्चीयेत कौत्सादि यदि वा प्राकृतवाधकम् । स्तुत्या भावादादिमोऽन्त्यो लिङ्गप्रकरणद्वयात् ॥ विकृतिविशेषे श्रूयते-'कौत्सं भवति' 'काएवं भवति' (ताण्डय १३) इति । तदेतत् कौत्लादिनामकं साम प्राकृतेन साम्ना समुच्चीयते । कुतः ? प्राकृतस्य स्तुतिलिङ्गस्याभावेन कार्यक्याभावात् । मैवम् , प्रकरणात् ऋत्वङ्गत्वे सति ऋगक्षराभिव्यक्तिसामर्थ्य लक्षणप्राकृतलिङ्गेन कार्यक्याव- गमात् । तस्माद् वाधकम्" इति ॥ सत्रैव विशेप- एकादशे त्वेकायुक्तितः प्राकृतवाधकत्वम्- "तत् सर्वचाधकं सर्वमेकद्वयाद्युक्तितोऽथवा । अविशेषादादिमोऽन्त्य एकाधुक्तिविशेषतः ॥ तत् पूर्वोक्तं कौत्सादिसामविषयः । तत्र, किं 'कौत्सं साम प्राकृत- सर्वसामनिवर्चकम् , कारवमपि तथा । इत्येकैकस्य सर्वनिर्वञ्जकत्वमुच्यते ? माहोस्विदेकवचनान्तनिर्दिष्टमेकस्य निवर्तक, द्विवचनान्तनिर्दिष्टं द्वयोः, बहुवचनान्तनिर्दिष्टानि बहूनाम् ? तत्र नियामकाभावादाद्यः पक्षः प्राप्नोति । एकादिवचनरूपाणां श्रुतीनां नियामकत्वादन्त्यः पक्षोऽभ्युपेयः। तथाहि-कौत्संभवति', 'वसिष्ठस्य जनित्रे भवतः (ताण्डय१४१११), क्रौञ्चानि भवन्ति (ताण्डया३)-इति निवर्चकेषु श्रूयमाणानि एकद्विवहुवचनानि निवर्त्यानां तत्सङ्ख्यावत्वं प्रत्यासत्या वोधयन्ति, किञ्च एवं सति अवाधित- सामविषयश्चोदको ऽनुगृहीतो भवति । कृत्स्नवाधे तु सर्वश्वोदको निरु- ध्यते । तस्मान्न सर्ववाधका इति ॥ व्यवस्था ·सायणाचार्यकृता ६२ स्तोमवृद्धयवृद्धयोः द्वादशे स्तोमवृद्ध्यवृद्ध्योः प्राकृतवाधिका- प्राकृतवाधकत्व. "स्तोमस्थयोवृद्ध्यवृद्ध्योः प्राकृतः किं निवर्तते । निर्णयः अवृद्धावेव वाऽऽद्यः स्यात् लामोत्पत्त्युपयोगतः ॥ अवृद्धावुपयोगाय प्राकृतस्य निवर्तकम् । वृद्धौ पूर्वोपयोगित्वात् वृद्धौ तु न निवर्चकम् ॥ सन्ति वृद्धस्तोमकाः अवृद्धस्तोमकाश्च विकृतिरूपाः क्रतवः, तत्रो- भयत्रापि यानि समान्युपदिष्टानि तैरतिदिष्टानां साम्नां निवृत्तिः स्यात्, अन्यथा सामोत्पत्तिवैयर्थ्यात् इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तः स्पष्टार्थः” इति । छन्दोविशेषत आवाप- त्रयोदशे स्तोत्रे छन्दोविशेषतः आवापः- कथनम्। "कापि स्तोत्र ऋचि क्वापि स्यादावापस्तथोद्धतिः। पवमानेषु गायञ्यादिष्वेवोताविशेषतः ॥ आद्यो नो परिसङ्ख्यानादत्र ह्येवेति तद्विधेः । विध्यन्तराशेषरूपमपूर्व तद्विधीयते ॥ अवृद्धस्तोमकेषु प्राकृतस्यातिदिष्टस्य साम्न उद्वापा, प्रत्यक्षोपदि- पानामावापः । 'वृद्धस्तोमकेवावापः एव' इति स्थितं पूर्वाधिकरणे । तावेतावावापोद्वापो यस्मिन् कस्सिचित् स्तोत्रे यस्यां कस्याञ्चिद्वचि स्याताम् , कुतः ? नियामकाभावात् इति पूर्वः पक्षः । नो खल्वेतद् युक्तम् । एवकारेण प्रकृतपवमानव्यतिरिक्तप्वाज्यादिस्तोत्रेषु गायत्रीयहत्यनुष्टुव- व्यतिरिक्तास्वृक्षु आवापोपोद्वापयोः परिसङ्ख्यातत्वात् । एवकारश्चैवमाम्नायते-"त्रीणि ह वै यज्ञस्योदराणि यद् गायत्री बृहत्य नुष्टुप् च । अत्र ह्येवावपन्ति अत एवोद्वपन्ति" इति । ननु मा भूतामन्य- घाऽऽवापोद्वापो विवक्षितदेशेषु कथं प्राप्नुतः ? इति चेत् । अनेन वाक्येन तद्विधानात्, इति प्राप्ते, ब्रूमः नचायमर्थवादः, अनन्यशेषत्वात् । नाप्यनुवादः, अपूर्वार्थत्वात् । तस्मात् पवमानेष्वेव गायच्यादिषु आवापोद्वापौ” ॥ कण्वरयन्तरं स्वयोनावेव चतुर्विशे तु करवरथन्तरं स्वयोनावेव- इति निर्धारणम् "वृहद्रथन्तरैकोययोनौ करवरथन्तरम् । रथन्तरस्यैव योनौ कि स्वयोनावुताऽनिमः ॥ चोदकस्याविशेषेण द्वितीयो नामसाम्यतः । अनङ्गत्वान्नातिदेशः स्वयोनौ पठितत्वतः। वैश्यस्तोमे पृष्ठस्तोत्रे सामविशेषो विहितः-"कण्वरथन्तरं पृष्ठं भवति" (ताण्डय १८१६) इति । प्रकृतौ पृष्ठस्तोत्रे वृहद्रथन्तरसामनी विकल्पिते, 'त्वामिद्धि हवामहे' (पू० आ०३-१-५-२) इतीयमृक् वृहतो योनिः । 'अभि त्वा शूर' (पू०० ३-१-५-१) इति रथन्तरस्य । 'पुनानः सोमः (पू० आ० - ·९३ - व्यवस्था सामवेदभाष्योपक्रमणिका ।। ५-१-३-२) इति करावरथन्तरस्य । तत्र वृहद्रथन्तरयोरन्यतरस्य साम्नो- योनौ करवरथन्तरं गेयम् । कुतः ? चोदकप्राप्तयोविशेषनियामकाभावात् । अथवा रथन्तरस्यैव योनौ गेयम् । कुतः? रथन्तरेति नामसाम्यस्य धर्माति- देशार्थत्वेन नियामकत्वात् । नेतद् युक्तम्, बृहद्रथन्तरसाम्नोरेव प्रकृतावङ्गत्वेन विधानम्, न तु तद्योन्योः । अतो नास्ति तयोः अति देशतः प्राप्तिः । तस्मात् "स्वयोनौ गेयमिति परिशिष्यते । प्राप्तिश्च साम- गानामुत्तराग्रन्थपाठादवगन्तव्या एवं सति श्रुतहान्यश्रुतकल्पने न भविष्यता॥ पञ्चविंशे तु विशेष- पञ्चविंशे तु कण्वरथन्तरं स्वकीययोरेवोत्तरयोर्गेयम्- "सन्देहनिर्णयौ पूर्ववदेवोत्तरयोचोः । योनित्यागः समश्चेन्न तृचशब्देन वाधनात् ॥ "एक साम तृचे क्रियते-इति श्रुतेः करावरथन्तरसाम्नः ऋचां त्रय. भाश्रयः । तत्रैका स्वयोनिः इतरे स्वयोन्युत्तरे । एवं बृहद्रथन्तरसाम्नो- द्रष्टव्यम् । तत्र वृहदुत्तरयोः रथन्तरोत्तरयोर्वा अतिदेशप्रात्यविशेषेण स्वेच्छया गेयमित्याद्यः पक्षः । नामसाम्याद्रथन्तरोत्तरयोरेव गेयमिति "द्वितीयः पक्ष । प्राकृतावृचोः साक्षादगत्वाभावेऽपि सामद्वारकमङ्गत्व- 'मङ्गीकृत्य चोदकप्राप्त्या पक्षद्वयोपन्यासः । योनिवदुत्तरयोग्रन्थपठित- त्वात् स्वयोन्युत्तरयोर्गेयमिति तृतीयः पक्षो राद्धान्तः। वृहद्रथ- न्तरोत्तरयोः स्वयोन्युत्तरयोर्वा गीयताम् । सर्वथापि स्वयोन्युक्त्याग ऋग- न्तरपरिग्रहश्च समानः । तथा सति चोदकोऽत्र प्रापकः इति पूर्व- पक्षिणोऽभ्यधिका शङ्का । तृचशब्दः समानच्छन्दस्कानामेकदेवत्याना- मृचा त्रये प्रसिद्धः । अतस्तृचश्रुत्या प्रत्यक्षया चोदकप्राप्तस्य वाधः इति राद्धान्ताशयः" इति ॥ तिसृष्बित्यप्रिम- पञ्चमपादस्य द्वितीये ऽधिकरणे तिसृष्वित्यग्रिमस्तृचो विवक्षित:- "तृचाद्यासु तृचे वाऽऽद्य तिसृष्वित्युच्यते ऽग्रिमः । त्रिच्छन्दस्त्वात् प्राकृतं स्यात् क्रमादत्र तृचोऽखिलः ।। एकसबायास्त्रिसह्वायाश्च व्यतिषङ्गविधानात् 'एकत्रिकग्नामक कश्चित् क्रतुर्भवति स चैवं श्रूयते-"अथैष एकत्रिकस्तस्यैकस्यां वहिप्पवमानं, तिसृषु होतुराज्यम् । एकस्यां मैत्रावरुणस्य, विसृषु, ब्राह्मणाच्छंसिनः । एकस्यामच्छावाकस्य त्रिसृषु माध्यन्दिनः पवमानः" इति । सन्ति प्रकृतौ माध्यन्दिनपवमानस्य त्रयस्तृचा:-'उच्चा ते जातम् , 'इत्ययं (उ० आ०१।।१-३) प्रथमो गायत्रीच्छन्दस्कः । 'पुनानः सोम', इत्ययं , ( उ० आ०१।६।१-३) द्वितीयो वृहतीच्छन्दस्कः । तृचव्यवस्था ·सायणाचार्यकृता 'प्र तु द्रव' इत्ययं ( उ० आ० ११ । १०।१-३) तृतीयस्त्रिष्टुप्छन्दस्कः । एतदेवाभिप्रेत्य श्रुतम्-'त्रिच्छन्दा आवापो माध्यन्दिनः (ताण्डय३।७) इति। एवं सति एकत्रिकस्य माध्यन्दिनपवमाने तिसृष्विति यदुक्तं तत्र त्रयाणां तृचानामावास्तिस्त्रः ऋचो ग्राह्याः? कि वा प्रथमतृचस्थाः क्रमपठिता. स्तिस्रः? इति संशयः। तत्र त्रिच्छन्दस्त्वश्रुत्याप्रवलया दुर्वलं पाठक्रम बाधि- स्वा प्रथमपक्षो ग्राह्यः इति प्राप्ते, अभिधीयते यदेतत् त्रिच्छन्दस्त्वं तदेतत् प्राकृतम् । तत्र छन्दस्त्रयोपेतस्य तृचत्रयस्योपदिष्टत्वात् । विकृतावपि तत्स- वमतिदिष्टमिति चेत् ? बाढम् । अत एव पाठक्रमोऽप्यतिदिष्टः, तथा सति प्रक्रान्तगायत्रीछन्दस्कस्य तृचस्य समाप्तौ सत्यां पश्चाद् वृहतीच्छन्दस्के तृचे प्रथमायाः ऋचः प्रारम्भावसरः । स चारम्भस्तिसृषु इति विशेष- विधानेन वाध्यते । तस्मादायस्तुचो निखिलो ग्राह्यः । धूर्गानस्यैकस्यामृचि तृतीये धूर्गानमेकस्याचि कर्त्तव्यम्- कर्तव्यत्वमिति "तृचे स्यादचि वैकस्यां धूर्गानं प्रकृताविव । निर्णय. तृचे भवेदिहकस्यां श्रुत्याऽऽवृत्चिविधानतः ॥ एकत्रिक एव कतौ व्यतिषशणैकस्यां तिसृषु च स्तोत्रेषु सम्पाद्यमानेषु यद्ध- र्गानं तत् किं तृचे स्यात् ? उतैकस्यामृचि? इति संशयः । तत्र चोदकेन तृचे भवेदिति प्राप्ते, ब्रूमः-इहैकत्रिककतौ एकस्यामृचि धूर्गानं भवेत् । कुतः ? "आवृत्तं धूर्षु स्तुवते" इति आवृत्तिविधानात् । ननु तुचे गानेऽपि साम्न- स्त्रिरावृत्तिर्भवेत् ? न, आवृत्तेः स्तुतिविशेषणत्वात् । गुणसङ्कीर्तनपरः पद- समूहः स्तुतिः । तच्च ऋगावृत्तिं विना तिसृष्वक्षु न सिध्यति । तस्मादेकस्यां धूर्गानम्।। आगमात स्तोमवर्धन- षष्ठे स्तोमवृद्धिरागमाद् भवेत्- प्रकार निर्देश "स्तोमवृद्धिः किमभ्यासादागमाद्वाऽग्रिमो यतः । तत् कल्प्यमश्रुतं मैवं सख्याऽऽवापादिलिङ्गतः ॥ विवृद्धस्तोमकः क्रतुरेवमाम्नायते,-"एकविंशेनातिरात्रेण प्रजाकामयाज- येत् , त्रिणवेनौजस्कामम् , त्रयस्त्रिंशेन प्रतिष्ठाकामम्इति । प्रकृतिगतेभ्यः त्रिवृत्पञ्चदशादिस्तोमेभ्यो विवृद्धाः एकविशत्रिणवत्रयस्त्रिंशस्तोमाः। तेषु किं प्राकृतानां साम्नाम् अभ्यासाद् वृद्धिर्भवति? किं वा सामान्तरागमात्? इति संशयः। अश्रुतस्य सामागमस्य कल्पयितुमशक्वत्वाद् अभ्यासाद् वृद्धि, इति प्राप्ते ब्रूमः-अभ्यासोऽपि न साक्षाच्छुतः, किन्त्वेकविंशादिसङ्ख्यापूर- णाय कल्प्यते, सङ्ख्या च द्रव्यगता, भिन्नद्रव्यैरेव पूर्यते न त्वेकद्रव्या- वृत्या । नाष्टकृत्व एकघटमानीय 'मद्गृहे सन्त्यष्टौ घटा इति व्यवहरन्ति । ततः स्तोमावयवद्रव्यगता सङ्ख्या तवयवभूतानां साम्नां पदार्थानां भेद गमयति । स च भेदः सामान्तरागमलिङ्गम् । “अत्र ोधावपन्ति" इत्यावापो- ·- ऋत्व आगमः सामवेदभाप्योपक्रमणिका। हेशेन देशविशेषविधिरपरं लिङ्गम् । सामान्तरोत्पत्त्यर्थत्वमन्यलिङ्गम्। तस्मा- दागमेन वृद्धिः । बहिप्परमानवृद्धौ सप्तमे वहिप्पवमानवृद्धावृच आगमः- "किं वहिष्पवमानौँ साम्नर्चा वाऽभिपूरणम् । साम्ना पूर्वोक्तितो मैवं सामैकत्वपराक्त्वतः॥ प्रकृतौ प्रातःसवने बहिष्पवमानस्य अविवृद्धः स्तोमः, तस्य विकृतिषु वृद्धौ सत्यां पूर्वोकरीत्या सामान्तरागमे प्राप्ते, बमः- "एक हि तत्र साम" इति वहिष्पवमानं प्रकृत्य सामैकत्वमाम्नायते । अतो न सामान्तरागमः सम्भवति । एवं तर्वाभ्यासेन सङ्ख्यापूरणमस्तु इति न वाच्यम्, "पराग वहिष्पवमानेन स्तुवन्ति" इति पराक्शब्देनाभ्यासप्रतिषेधाव : तस्मा- दूगागमः" । एकस्य साम्नस्तृचे षष्ठपादस्याद्यऽधिकरणे एक साम तृचे गेयम्- गेयत्वनिर्णयः "सामैकस्यांतचे वा स्यादाऽऽद्यः स्वाध्यायवद् भवेत् । वचनालिङ्गसंयुक्कात् स्तोत्रे साम तृचे भवेत् ॥ पवमानाज्यपृष्ठादिस्तोत्रेषु यद् विहितं रथन्तरवृहद्वैरूपादिसाम अध्येतारः एकस्यामृच्यधीयते, तत् किं स्तोत्रप्रयोगकालेऽप्येकस्यामृचि गेयम् ? किंवा तुचे गेयम् ? इति संशयः। अध्ययनस्यानुष्ठानार्थत्वाद् यथा- ध्ययनमेकस्यामृचि साम्नः कृतं तथैकस्यामेव साम गेयमिति पूर्वपक्षः। "अष्टमाक्षरेण प्रथमाया ऋचः प्रस्तौति, द्वयक्षरेणोत्तरयोग इति ति. प्वृक्षु प्रस्तोत्रा गातव्यभागो निरूप्यते, तदिदंतृचस्य लिङ्गम् । “ऋक् सामो- वाच मिथुनीसम्भवाव" इत्यादौ ऋग्देवतासामदेवतयोः सम्वादरूपेऽर्थवादे सामदेवतेकामृचं द्वे ऋचौ च प्रत्याख्याय विनः ऋचोऽङ्गीचकार । तदिदं अपरं लिङ्गम् । ताभ्यां लिङ्गाभ्यामुपवृंहिताद् "एकं साम तृचे क्रियते स्तोत्रि- यम्" इति वचनात् तृचे गातव्यमिति। स्वदृक्शब्दस्य मीलना- द्वितीये स्वर्द्वक्शब्दो मीलनावधिः- चधित्वकथनम् "स्वर्द्वकशब्दे वीक्षणे च किं स्यादङ्गाङ्गिताऽथर्वा । मीलनावधिताऽऽद्योऽस्तु भिन्नवाक्येन तद्विधेः ।। प्रतिशब्देनावधिर्हि द्योत्यो वाक्यं न भिद्यते । सत्येवं मीलनस्यापि विधिर्नीचरयोर्भवेत् ॥ अस्ति स्थन्तरसाम्नो योनौ 'अभि त्वा शर' इत्यस्यामृचि स्वक् शब्दः 'ईशानमस्य जगतः स्वर्द्रशम्। (उ० आ०१। ११ । १) इत्याम्नातः । अस्ति चोद्गातुः कर्तृता तृचे "रथन्तरे प्रस्तूयमाने सम्मीलयेत्, स्वशं प्रतिवीक्षेत (ताण्डय ब्रा०७१७) इतिश्रुतेः। तत्र संशयः। किंस्वदृक्शब्दोच्चारणवीक्षणयो- ? 4 - .

·सायणाचार्यकृता रङ्गाङ्गिभावोऽत्र विधीयते ? किं वा विधीयमानसम्मीलनावधित्वेन स्वर्द्धक्- शब्दोच्चारणं निर्दिश्यते, इति । तत्र संमीलनवाक्यात् वीक्षणवाक्यं भिन्नम् । ततो न मीलनावधित्वेनान्वयः सम्भवतीति । किञ्च वीतेतेति लिङ्गप्रत्ययो- ऽत्र विधायकः श्रूयते । ततः स्वर्दूक्शब्दोच्चारणं वीक्षणागम् , वीक्षणं वा तद्गम् इत्यङ्गाङ्गिभावोऽभ्युपेयः । तथा सति स्वर्द्वकशब्दरहितयोरुत्तरयो- चोर्गीयमाने रथन्तरेऽपि विहितसम्मीलनानुवृत्तिः फलिप्यतीति पूर्वपक्षः। "स्वदृशं प्रति" इत्यनेन प्रतिशब्देन स्वक्शब्दोच्चारणस्य मीलनकालाधित्वं धोत्यते । न चात्र भिन्नवाक्यत्वम् , एकवाक्यत्वसम्भवात् । तथाहि विरो- धंपरिहाराय स्वत एव प्राप्तत्वात् वीक्षणं न विधेयम् । तथा सति आ स्वर्द्वक्शब्दोचारणात् सम्मीलयेदित्येकं वाक्यं सम्पद्यते । एवं सत्युत्तरयो चोमीलनविध्यभावः फलिप्यतीति राद्धान्तः" वृहद्रथन्तरयोदिन- तृतीये वृहद्रथन्तरयोदिनभेदेन प्रयोगः- भेदेन प्रयोग "गवामयनिके पृष्ठयषडहे प्रत्यहं द्वयम् । निर्णयः बृहद्रथन्तरं चोत भवेत् किञ्चित् कचिदिने । द्वन्द्वगर्भवहुव्रीहेराद्योऽन्त्येऽपि समो ह्यसौ। अन्योन्यनिरपेक्षस्य चोदकादन्तिमो भवेत् ॥ द्वादशाहे पृष्ठयः षडह उत्पन्नः । तत्र पण्णामप्यहां क्रमेण रथन्तरवृहद्- वैरूपवैराजशाकररैवतानि सामानि विहितानि । गवामयने तु विकृति- रूपीयः पृष्ठयः षडहः । तत्र श्रूयते-"पृष्ठयः पडहो वृहद्रथन्तरसाम", इति चोदकप्राप्तयोः बृहद्रथन्तरयोःपुनर्विधानात् वैरूपादिनिवृत्तिः। ततः शिष्य- माण वृहद्रथन्तरं सामद्वयं कि प्रत्यहं कर्तव्यम् ? किंवा केषुचिदहासु वृहत् , केषुचिद्रथन्तरम् ? इति सशयः। बृहच्च रथन्तरञ्च बृहद्रथन्तरे ते च सामनी यस्य इति द्वन्द्वगर्भिते बहुव्रीहावितरेतरयोगद्वन्द्वेन साम्नो साहित्यं प्रती- यते । ततः प्रत्यहं सामद्वयम् इति पूर्वपक्षः । ते सामनी यस्याः इत्यहो यद्यन्यपदार्थत्वं तदा भवदुक्तमेव स्यात् , इह तु षडहोऽन्य- पदार्थः। तथा सति षडहे द्वयोः साम्नोः साहित्यं सिद्धान्तेऽपि समानम् । प्रकृतौ सानोरन्योन्यनिरपेक्षत्वादिहापि निरपेक्षत्वमेव सामचोदकेना- तिदिश्यते । तस्मात् केषुचिदहःसु किञ्चित् साम इति राद्धान्तः" । सर्वपृष्ठस्य यथोक्तदेशे पञ्चमे सर्वपृष्ठे यथोक्तदेशे पृक्तानि- विहितत्वनिर्णय "किं सर्वपृष्ठे सर्वाणि पृष्ठदेशे यथोक्ति वा । पृष्ठशब्दात् पृष्ठदेशे वचनात् तु व्यवस्थितिः । इदमानायते-'विश्वजित् सर्वपृष्ठ' इति । षडहे षट्स्वहःसु क्रमेण रथन्तरं वृहद् वैरूपं इत्यादिभिः पभिः सामभिः पृष्ठस्तोत्रं, निष्पा- दितम् । तानि सर्वाणि पृष्ठसामानि यस्मिन् विश्वजिति सोऽयं सर्व- - ·सामवेदभाष्योपक्रमणिका । ६७ पृष्ठः, तन्त्र माध्यन्दिनपवमानमैत्रावरुणसानोरन्तरालभूते पृष्ठस्तोत्रदेशे किं सर्वाणि पृष्ठसामानि कार्याणि ? किं वा यथावचनं देशव्यवस्था ? इति संशयः। पृष्ठकार्यगमकेन पृष्ठशब्देन पृष्ठदेशे प्राप्ते, चचनेन देश- विशेषो व्यवस्थाप्यते । वचनं चैवमाम्नायते-"पवमाने रथन्तरं करोत्या- र्भवे बृहन्मध्य इतराणि वैरूपं होतुः पृष्ठं वैराज ब्रह्मसाम शाक्यरं मैत्रा. वरुणस्य रैवतमच्छावाकस्य-इति । वचनं हि न्यायाद् वलीयः, तस्माद्- देशविशेषो व्यवस्थितः । वैरूपवैराजयोरुक्थ्य- पप्ठे वैरुपवैराजे उक्थ्यषोडशिनोः पृष्ठगते- पोडशिपृष्ठगतत्व- "कात्या॑द् वैरूपवैराजे उक्थ्यपोडशिनोरुत । निर्णयः पृष्ठे स्यात् ऋतुसंयोगादाऽऽद्योऽन्तः पृष्ठलिङ्गतः ।। इदमाम्नायते-'उक्थो वैरूपसामैकविशः पोडशो वैराजसामेति' । तत्र कृत्स्ने उक्थ्ये "वैरूपं साम, कृत्स्ने षोडशिनि 'वैराजम्, 'वैरूपं साम यस्मिन्नुक्थ्ये तौ-वैराज' साम यस्मिन् पोडशिनि क्रतो, इत्येवं ऋतु- सम्वन्धः प्रतीतेः । मैवम् । प्रकृतौ रथन्तरसामा वृहत्सामा इत्येवंविधस्य निर्देशस्य पृष्ठस्तोत्रविषयत्वदर्शनादत्रापि तन्निर्देशेन पृष्टलिङ्गेन पृष्ठकार्ये वैरूपं बैराजं च भवितुमर्हति । ऋतुसम्बन्धस्तयोः पृष्ठद्वारेणोपपद्यते" । निवृमिष्टुति निवृत्- सप्तमे त्रिवृदग्निटस्तोम एव- शब्दस्य स्तोमत्व- "त्रिवृदाग्निष्टुदित्येतत् सर्वत्र स्तोम एव वा। निर्धारणम् आद्यौगुण्यवाचित्वादन्त्यस्तोमेऽस्य रूढितः ॥ एवं श्रूयते--"त्रिवृदग्निष्टुदग्निष्टोमा (ताण्डय ३ प०) इति । कि त्रिवृत्त्वमाग्निष्टति कतौ सर्वेषु साधनेषु सम्बध्यते ? किं वा स्तोममात्र- सम्बन्धि तत् ? त्रिचूद्रज्जुरित्यादौ त्रिवृच्छब्दस्य गुण्यत्वाचित्व. दर्शनादत्रापि क्रतुसाधनेषु या या सख्या श्रूयते सा सर्वा त्रिवृत्त्वेन विवि. यते इति प्राप्ते, घूम:-यद्यपि त्रिवृच्छन्दोऽवयवप्रसिद्ध्या लोके त्रैगुण्यं ब्रूते, तथापि वेदे रूढ्या स्तोमवाचकः, त्रिवृद् वहिप्पवमानः इत्युक्त्वा स्तोत्रियाणां नवानामृचामनुक्रमणेन स्तोमविषयमेव त्रिवृत्त्वम्।। ससंवादेः अष्टमे संसवादौ पृष्ठत्वम्- पृष्ठत्वनिर्णयः "संसवादी द्वयोरेकं पृष्ठं यद्वा समुच्चितम् । एक प्रकृतिवद् विश्वजिहदन्यत्र चेतरत् ।। वचनाद् विश्वजित्येते साम्नी द्वे स्तोत्रयोद्धयोः। नेहास्ति तत् पृष्ठ एव साहित्यं स्यात् पुनर्विः। इदमाम्नायते-"स्सव उभे कुर्याद्, गोसव उभे कुर्याद्, अभिजित्ये. काहः उभे वृहद्रथन्तरे कुर्यात्" इति । किमत्र वृहद्रथन्तरयोरेक पृष्ठस्तुती ·सायणाचार्यकृता इतरदन्यस्तुतौ स्यात् ? कि वा समुच्चितमुभयं पृष्ठस्तुतौ ? इति संशयः । प्रकृतौ द्वयोर्विकल्पितत्वादेकस्मिन् प्रयोगे एकस्य पृष्ठत्वादन्यत्रापि तथा- त्वं युक्तम्, तथा सत्यवशिष्टं साम सर्वपृष्ठविश्वजिन्न्यायेन स्तोत्रान्तरे प्रयोक्तव्यम् इति पूर्वपक्षः । तादृग्वचनाभावेनात्र विश्वजिद्वैपम्यात् प्रकृतिवद् विकल्पे सति पुनर्विधानवैयर्थ्यात् समुच्चयः इति राद्धान्त । बृहद्यवखादिराणां सप्तमपादस्य षोडशाधिकरणे बृहद्यवखादिरा नियता:- नियतत्वकथनम् "वृहद्यवः खादिरश्च विकल्प्या नियता उत । विकल्प्याश्चोदकप्राप्तेनियताः स्युः पुनर्विधेः ॥ क्वचिद् विकृतौ श्रूतते-'वृहत् पृष्ठं भवति' इति । त्रैधातवीये श्रूयते- 'यवमयो मध्यमः' इति । वाजपेये श्रूयते-खादिरो यूपो भवति' इति । तत्र वृहद्रथन्तरयोः ब्रीहियवयोः खादिरवैल्वादीनाञ्च प्रकृतौ विकल्पित- त्वादत्रापि चोदकेन विकल्पिता इति चेत् ? न । पुनर्विधानवैयर्थ्यात् । परिसख्या तु दुष्टत्वान्न शझ्या । तस्मानियताः कोट्यन्तरं त्वनिवर्तते। अष्टमपादस्य षष्ठाधिकरणे विप्रगानं विकल्पितम्- ब्रह्मसाम्नो विकल्पि. "उन्नेयो ब्रह्मगानस्य निषेधो विहितस्तुतिः । तत्वकथनम् विकल्पितो वा शुन्योऽपि वपोखेद इव स्तुतिः ॥ विध्यनन्वयतोऽस्तोत्रं ब्रह्मोद्गाता तथा सति । विषयैक्याद् विकल्पोऽत्र षोडशिग्रहवन्मतः ॥ आधाने वामदेव्यादिसाम्नां गानानि विहितानि । आधान एवेदम- परमाम्नायते–'उपवीता वा एतस्याग्नयो भवन्ति, यस्याग्न्याधेये ब्रह्मा सामानि गायति' इति । उपशब्दः सामीप्य ब्रूते । वीताः विगताः काल- विलम्बमन्तरेण परस्त्यक्ता इत्यर्थः । अनया निन्दया ब्रह्मणः सामगान- निषेध उन्नीयते, स निषेध उद्गातुर्विहितं वामदेव्यादिसामगान स्तौति । ननु ब्रह्मणः सामगानमप्रसक्तम् । ततस्तनिषेधोऽत्यन्तमसम्भावितत्वाच्छश- विषाणवच्छून्यः, नहि बन्ध्यापुत्रो वा तद्वधो वा सम्भावयितुं शक्यते । तथा सति तादृशेन कथ स्तुतिः ? इति चेत् वपोत्खेदवदिति ब्रूमः- 'स आत्मनो वपामुदखिदत्'-इत्यनेनात्यन्तासम्भावितार्थेन यथा प्राजापत्य- स्य तूपरस्य' अजस्य विधिः स्तूयते, तद्वत् इति प्राप्ते, धूमः-नेद वामदेव्या- दिसामविधीनां स्तोत्रं भवितुमर्हति, विधीनामनेकत्वेन स्वस्वसनिधि- पठितैरर्थवादैनिराकाङ्क्षत्वेन च तदन्वयायोगात् । का तर्यस्य वाक्यस्य (१) तूपरस्य शृङ्गविहीन. पशुरर्थः । स च अजातशृङ्गः पतितश्चङ्गो वा भवति । तथाहि ताण्डयवाहाणस्य चतुर्थप्रथमे-'ताः सर्वमन्नायमाप्नुवंस्ता एतास्तूपराः' इत्यस्य ता. "पतित- शृङ्गा गाव सर्वर्तुभवमन्नाद्यम् अदनीयम् अन्नं प्राप्नुवन् । ता गावस्तूपराः शृङ्गहीना दृश्यन्ते" इति भाप्ये तूपरशब्दस्तथैव व्याख्यातो भाष्यकारेण । ।

·सामवेदभाष्योपक्रमणिका। पर्यमिकरणे ग्रहासाम्न गतिः ? इति चेत्, उच्यते-नामशब्दोऽत्र विप्रत्वजातिद्वारेणोद्गातारं ब्रूते, यस्य च गान तस्मिनिषेधे सति विधिनिषेधाभ्यामेकविपयाभ्यामुद्रातु- गानं विकल्प्यते। एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे द्वादशेऽधिकरणे उत्क विधानम् ब्राह्मसामन्युत्कर्षः- "पर्यनिकरणे त्याग आलम्भो ब्रह्मसामनि । कर्मशेषनिषेधश्च कर्मान्तरविधिर्भवेत् ॥ किं चोत्कर्षोऽवशिष्टस्य हारण्योक्तिवदाऽऽदिमः। अदृष्टवाक्यभेदाप्तेदव्यभेदेन चान्तिमः ॥ वाजपेये 'सप्तदश प्राजापत्यान् पशून् सञ्चिनुते' इति प्रकृत्य श्रूयते-- 'तान् पर्यनिकतानुत्सृजन्ति इति, 'ब्रह्मसान्यालभते' इति । तेषु सप्तदशसु पशुपु पर्यनिकरणेऽनुष्ठिते सत्यत्रकालभायो कर्मशेष उत्सर्गशब्देन निपि- ध्यते । अश्वमेधे 'पयेमिकतान् आरण्यानुत्सृजन्ति' इत्यत्र कर्मशेपनिषेधस्य प्रतिपनत्वादनापि तथात्वेन समदश पशवः पर्यनिकरणान्ताः समाप्याः। आलभतिनाच ब्रह्मसामकाले कर्मान्तर विधीयते इति प्राप्ते, चूमः-फर्मान्तरविधौ सप्तदशपशुजन्यादृष्टा भिन्न किञ्चिददृष्टं कल्प्येत, वाक्यभेदश्च प्राप्नुयात् । फिच 'ब्रह्मसामन्यालभते' इत्यत्र द्रव्यदेवतयोरश्रवणात् न कर्मान्तरविधिः सम्भवति । तस्मात् पर्यनिकरणानन्तरमेव कार्यस्य सप्तदशपशनामालम्भा- दिशेषस्य ब्रह्मसामफाले उत्कर्षों विधीयते, तथा सति अर्थप्राप्तः, पर्यनि- करणानन्तरभाविकर्मव्यापारोपरम उत्सर्गशब्देनानूद्यते । मन्त्रलक्षणमारभ्य ब्रह्मसामोत्कर्षपर्यन्तैः पूर्वमीमांसागतैः द्विपटि- संख्याकैबिचारैः सामवेदस्य ऋतुपूपयोगो विस्पष्टीकृतः । अतः स प्रयो- जनवत्वाग्वेदादिवदेवावश्यं व्याख्यातव्यः । साम्नामृगाश्रयत्वात् नन्वस्मिन् सामवेदे ब्राह्मणभागस्य व्याख्यातुं योग्ये. तेषां व्याख्यानयोग्यत्व- त्वेऽपि मन्त्रभागस्य न व्याख्यानयोग्यतास्ति, प्रतिपादनम् तत्रत्यानां मन्त्राणां गीतिमात्रात्मकत्वात् । न खलु प- दवाक्यव्यतिरिक्तायां स्वरस्तोमादिसाध्यायां गीतौ क्रियाकारकयोजना- भिव्यङ्गयः कश्चिदर्थोऽस्ति, यस्याभिव्यक्तये भवता गीतियाख्यायेत । यत्तु स्वरादिलक्षणविशेषकथनेन गीतिव्याख्यानं तत्पूर्वाचार्यैरेव तत्तलक्षण- मन्त्रग्रहणेपु सम्पादितम्-इति न तत्र त्वया यतितव्यम् । अतः कथं भवतः मन्त्रभागव्याख्यानम् ? (१) चापट्टितमपृष्ठादारभ्य नवनवतितमपृष्ठपर्यन्तमत्रत्यो ग्रन्यांशो माधवाचार्य- प्रणीतजैमिनीयन्यायमालाविस्तरस्य तत्तदन्यायादुद्धृतोऽत्र विद्यते इति स्फुटमवधेयम् ।

·160 सायणाचार्यकृता अत्रोच्यते न तावद् गीतिनिराश्रया, तस्याः ऋच्याश्रितत्वात् । अत एव छन्दोगा उपनिषद्येवामनन्ति--तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते' इति (छा० उप० ११६) गीत्याश्रयभूता सेयमृगपि मन्त्र एव 'तेषामृग यत्रा- र्थवशेनपाव्यवस्था' इति मन्त्रविशेषत्वेन सूत्रितत्वात् (जै० सू०२।११३२); ऋगात्मकस्य तु मन्त्रस्य क्रियाकारकान्वयाभिव्यङ्गयोऽथों विद्यते । स च क्रत्वनुष्ठानकालेऽनुस्मर्चव्यः इति ऋग्व्याख्यानमवश्यं कर्त्तव्यम् । मन्त्रैरानुस्मरणत्व- मन्त्रैरानुस्मरणं तु प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपदे चतुर्था- निर्णय धिकरणे निर्णीतम्-- "मन्त्रा उरु प्रथस्वेति किमद्दष्टैकहेतवः । यागेधूत पूरोडाशप्रथनादेश्च भासकाः ॥ ब्राह्मणेनापि तद्द्वानान् मन्त्राः पुण्यैकहेतवः । न तानस्य दृष्टत्वात दृष्टं वरमदृष्टतः ।। उरु प्रथस्वेत्ययं कश्चिन्मन्त्रः । तस्यायमर्थ:-भो पुरोडाश, त्वं उरु विपु- लता यथा भवति तथा प्रसर इति । एवमादयो मन्त्राः यागप्रयोगेषूञ्चार्य- माणाः अदृष्टमेव जनयन्ति । न त्वर्थप्रकाशनाय तदुच्चारणम् , पुरोडाश- प्रथनलक्षणस्यार्थस्य ब्राह्मणवाक्येनापि प्राप्तत्वात् । 'उरु प्रथस्वेति पुरोडाश प्रथयति' इति हि ब्राह्मणवाक्यम् । नैतद् युक्तम्, अर्थप्रत्यायनस्य दृष्टप्रयोजनसम्भवे सति केवलाद्वष्टस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् । तस्मात् दृश्यमानार्थानुस्मरणमेव यागप्रयोगे मन्त्रोच्चारणस्य प्रयोजनम् । ब्राह्मण- वाक्येनार्थानुस्मरणसम्भवे मन्त्रेणैवानुस्मरणीयमिति यो नियमः, तस्य दृष्टासम्भवात् अदृष्टं प्रयोजनमस्तु । मन्त्रैरानुस्मरणत्व- अस्मिन्नेवाधिकरणे मतान्तरेण' पूर्वोत्तरपक्षावाह- "मन्त्रब्राह्मणयोर्यद्वा कलहो विनियोजने । विवेचनम् न भन्त्रलिगसिद्धार्थमनुवक्तीतरद् यतः ॥ अस्य मन्त्रस्य लिङ्गेन विनियोगे ब्राह्मणवाक्यमविवनितार्थ स्यात् , वाक्येन विनियोगे मन्त्रलिङ्गं न विवक्ष्येत, इत्युभयोविरोधादप्रामाण्यं चोदनायाः इति पूर्वपक्षः । नायं विरोधः, प्रवलेन लिङ्गेन विनियोगसिद्धौ वाक्यस्यानुवादकत्वादिति राद्धान्तः" (जै० न्या० वि० शरा४)। विषये गुरुमत- इति सामवेदस्य भाष्योपक्रमणिका समाप्ता । (१) प्रभाक्रस्य मतेनेति भाव ।

·शुक्लयजुर्वेदान्तर्गतायाः
काण्वसंहितायाः
सायणाचार्यकृता
भाष्यभूमिका

·No text on this page.

·शुक्लयजुर्वेदान्तर्गनायाः ।
काण्वसंहिताया-
भाष्यभूमिका
वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुक्रमे ।
मं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ २ ॥
यत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद् बुक्कमहीपतिः ॥
आदिशत् सायणाचार्य वेदार्थस्य प्रकाशने ॥३॥
ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायाऽतिसंग्रहात् ।
कृपालुः सायणाचार्यो वेदार्थ व्याकरोत् खलु ॥४॥
ऋग्यजुःसामवेदा ये व्याख्यातास्तेषु तद्यजुः ।
कृष्णं शुक्लमिति द्वधा तत् कृष्णं तैत्तिरीयकम् ॥ ५ ॥
वैशम्पायनशिष्येण याज्ञवल्क्येन यद् यजुः ।
अधीत्य वान्तमाचार्यकोपभोतेन योगिना ॥६॥
गुरुः शिष्यमुवाचेत्थं क्रुद्धः केनाऽपि हेतुना।
प्रत्यर्पय मदीयां त्वं विद्यामित्यर्थयत् स च ॥ ७ ॥
योगसामर्थ्यतो विद्यां मूर्ती कृत्वाऽवमत् तदा।
गृगहीत तद्यजुर्वान्तमित्यन्यान् गुरुरब्रवीत् ॥ ८॥
अन्ये तित्तिरयो भूत्वा किञ्चित् तानप्यभक्षयन् ।
प्रवर्तितः खण्डशस्तैन सम्यग् वध्यते नृभिः ॥ ६॥
आध्वर्यवं क्वचिद् हौत्रं क्वचिदित्यव्यवस्थया।
बुद्धिमालिन्यहेतुत्वाद् यजुः कृष्णमितीयते ॥ १० ॥
याज्ञवल्क्यस्ततः सूर्यमाराध्याऽस्मादधीतवान् ।
व्यवस्थितप्रकरणं यजुः शुक्लं तदीर्यते ॥ ११ ॥
पौराणिक कथामेतां वेदव्याख्यान आदरात् ।
आदिशन्मह्यमाचार्याः श्रुतावपि मया श्रुतम् ॥ १२ ॥
काण्ववेदगते विद्या वंशब्राह्मण इर्यते ।
यज॑षि शुक्लान्यादित्यान्मुनिः प्रापेत्यपि स्फुटम् ॥ १३ ॥

·१०४ सायणाचार्यकृता वंशब्राह्मणोपक्रमः अथ वंशः । पौतिमाषीपुत्रः कात्यायनीपुत्राद् इत्यारभ्य, परमेष्ठी ब्रह्मणो ब्रह्म स्वयम्भुब्रह्मणे नम इत्येतदन्तं काण्ववेदस्यान्तिम वंश- ब्राह्मणम् । पौतिमाषीपुत्रः कश्चिद्वेदसंप्रदायप्रवर्तको मुनिर्मनुष्याणां गुरुः । स च कात्यायनीपुत्राद् वेद्मधीतवान् । परमेष्टीशब्देन सत्यलोकप्रवतों चतुर्मुखोऽभिधीयते । ब्रह्मशब्देनात्र, 'प्रज्ञानं ब्रह्म', 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म', 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' (श्वेता० उप०४।१०) इत्यादिवेदवाक्यप्रसिद्धः परमेश्वरो विविक्षतः । तस्य च इतरेषामि- वोत्पत्त्यर्थ वेदाऽध्ययनादिव्यवहाराय वा पारतव्यं, तत् स्वयम्भूशब्देन निवार्यते । तथा च श्वेताश्वतरा आमनन्ति- न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समचाभ्यधिकञ्च दृश्यते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च ॥ न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके न चेशितानैव च तस्य लिङ्गम् । स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिजनिता न चाऽधिपः॥ कश्चि (श्वेता उप०६८)। यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदाश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वे शरणमहं प्रपद्ये । (श्वेता० उप० ६१८)। नमः शब्देन चाऽस्य ब्राह्मणस्य गुरुपरम्पराविषयनमस्कारं प्रत्यङ्ग- मन्त्रत्व द्योत्यते। सा च गुरुनमस्काररूपा गुरुसेवा वेदाध्ययनतदर्थविचार- तदनुष्ठानानां साफल्याय संपद्यते । तथा च स्मृतिः गुरुमुख्याः क्रियाः सर्वा भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः । तस्मात् सेव्यो गुरुनित्यं मुक्त्यर्थ सुसमाहितः॥ शुक्लयजुर्वेदस्य शाखा- ईदृशे चाऽस्मिन् वंशब्राह्मणे वाक्यमेवमानायते- विपयको विचार. आदित्यानीनामानि शुक्लानि यजूंषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायन्त इति । आदित्येनाध्यापितत्वादादित्यान्युच्यन्ते । वाज इत्यनस्य नामधेयम् । “अन्नं वै वाज" इति श्रुतेः । वाजस्य सनिः दान यस्य महरस्ति सोऽयं वाजसनिः। तस्य पुत्रो वाजसनेयस्तस्य याश वल्य इति नामधेयम् । तेन याज्ञवल्क्येनैतानि शुक्लयजूंषिमहर्पिभ्यः पञ्च- दशभ्य आख्यायन्ते समन्तादुपदिश्यन्ते । एवं सति याज्ञवल्क्येन प्रवर्तिताः शुक्लयजुर्विषयाः शाखाः पञ्चदश संपद्यन्ते । तच्छाखाऽध्यायिनश्चरणव्यूहा- दिग्रन्थे कारावादिभिः पञ्चदशभिर्नामभिरित्थं व्यवह्रियन्ते-काण्वाः ॥ १॥ माध्यन्दिनाः ॥२॥ शाऐयाः॥३॥ तापायनीयाः॥४॥ कापालाः ॥५॥ पौण्ड्वत्साः ॥६॥ आवटिकाः ॥७॥ परमावटिकाः ॥८॥ पाराशर्याः ॥ ६॥ वैधेयाः ॥१०॥ वैनेयाः ॥११॥ औधेयाः ॥१२॥ गालवाः॥१३॥ वैजवाः॥१४॥ कात्यायनीयाश्च ॥ १५ ॥ इति पञ्चदश नामानि (च० व्यू०२ कं०)॥

·. - . . काण्वसंहिताभाष्योपक्रमणिका । ,१०५ काण्वसंहितेत्यभिधान- तत्र कारावाभिधेन महर्षिणा लब्धो यजुर्वेदविशेषः स्यार्थनिरूपणम् कारवः। तल्लाभश्च स्मर्यते- युगान्तेऽन्तर्हितान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः। लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा ॥ यद्यप्य वेदः स्वयम्भूपरमेष्ठयादिपरम्परया प्राप्त आदित्यशिष्येण याज्ञवल्क्येन वहुभ्यः शिष्येभ्य उपदिष्टस्तथापि महता तपसा तुष्टस्येश्वर- स्याऽनुग्रहात् काण्वसम्बन्धितयैव लोके प्रख्यायते । तमेतं काण्ववेदमधी- यते विदन्ति वेति व्युत्पत्या काण्वशिष्यप्रशिष्यादिपरम्परायां वर्तमानः सर्वेऽपि काण्वा इत्युच्यन्ते । एवं ज्ञात्वा कारावादिषु द्रष्टव्यम् । तत्रेद काण्ववेदाख्यं शुक्लं यजुः पूर्वं न व्याख्यातं, किन्तु तैत्तिरीयाख्यं कृष्णं यजुरेव व्याख्यातम् । तस्मादिदानी काराव-शाखा व्याख्यायते। यद्यप्येनयोः शाखयोराध्वर्यव एव प्रयोगः प्रतिपाद्यते, तथापि मन्त्रपाठ- विशेषैः प्रयोगविशेषैर्महान् भेदः । स चानुष्टातृभेदन व्यवस्थितविषय- त्वान्न विकल्प्यते । अत एव, “स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" (तै० आ० २११५) इति स्वकीयशाखाध्ययनमनुष्ठानविशेषाय विहितम् । "स्वाध्यायोऽध्येतव्य अत्रेतद् चिन्तनीयम् । किमेतत् स्वविधिप्रयुक्त इत्यस्यार्थविचारणायां माणवकाध्ययनन् ? उतऽध्यययनविधिप्रयुक्तम् ? प्रमाकरमतोपन्यासः इति । तत्र प्रभाकरो मन्यते-स्वाध्यायोऽध्यतव्य इत्यर्थविधिरष्टवर्षमुपनीतं माणवकमध्ययने प्रवर्तयितुं न प्रभवति । अनधीतवेदस्य तद्विधिवाक्यपाठाभावाद्, वाक्याऽर्थशानं व्याकरणादि- पंडगाध्ययनरहितस्य दूरापेतम् । वालक्रीडासु निरन्तरमासक्तस्यानुष्ठाने प्रवृत्तिराशङ्कितुमप्यशक्या । तस्मानायं विधिः प्रवर्तकः । ननु पित्राचार्या दिभिः शिक्षितो माणवकः क्रीडाभ्य उपरतः पित्रादिमुखादेव यथोक्ता पाक्यार्थमवगत्याध्ययने प्रवर्तिण्यत इति चेत् ? एवं तर्हि पित्राचार्यादिकत. काऽध्यापनप्रयुक्तं माणवकाध्ययनं, न त्वध्ययनविधिप्रयुक्त मित्येतादशम, स्मदोयमेव मतं भवताऽप्यगीकर्तव्यम् । अध्यापनस्य तु विधिरेवमा- सायते-"अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत" इति । ननु पूर्वोक्ताध्ययनविधाविवैत- स्मिन्नध्यापनविधावपि योग्योऽधिकारी साक्षान श्रूयते । ततोऽध्ययनसिद्धौ तत्प्रयुक्तिरप्यध्ययनस्य दुर्लभेति चेत् । मैवम् । उपनयीतेत्येतेनात्मनेपदे- नाचार्यत्वकामस्याधिकारिणः प्रतीयमानत्वात् । संमाननोत्सजनाचार्य- करणेत्यादिना सूत्रेणाऽऽचार्यकरणविवक्षायां, नयतिधातोरात्मनेपदं विहि- तम् । एवमप्युपनयन पत्राधिकारिसिद्धिर्न त्वध्यापन इति चेत् ? मैवम् । उपनयीत तमध्यापयीतेत्युपनयनाध्ययनयोरेकप्रयोगत्वावगमात् । अयमेर वाऽर्थो मनुना स्मर्यते- २ ·१०६ सायणाचार्यकृता उपनीय गुरुः शिष्यं वेदमध्यापयेन्नरः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते ॥ (मनुः २०१४०) आचार्यत्वकामेन पित्रादिनाऽनुप्टेयम् अध्यापनं माणवककर्तृकाध्ययन- व्यतिरेकेण न सिध्यति । पाचयति याजयतीत्यादौ सर्वत्र धात्वर्थव्यति- रेकेण णिच्प्रत्ययार्थादर्शनात् । अतः पित्रादिभिरनुप्ठेयमध्यापनं माणवका- ध्ययनस्य प्रयोजकम् । एव तर्हि, 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यस्य विधेः का गतिरिति चेत् ? ब्रह्मयज्ञाध्ययनमनेन विधीयते इति ब्रूमः । अत एव, तैत्ति- रीयब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणःप्राच्यां दिशि ग्रामादित्यारभ्य तस्मिन्नेव प्रकरणे स्वाध्यायस्य महिमानम्-अपहतपाप्मा स्वाध्याय इत्यादिना बहुधा प्रप उच्य तस्मादेवमामनन्ति-तस्मात् स्वाध्यायोऽध्येतव्यः, यं य क्रतुमधीते तेन तेनास्येप्टं भवतीति । तस्मादध्यापनविधिप्रयुक्तं माणवकाध्यायनमित्येवं प्रभाकरमतम् । पूर्वोकस्य प्राभाकर- अत्रोच्यते । नित्यस्य ग्रहणाध्ययनस्य काम्येनाध्यापनेन मतस्य समीक्षा प्रयोज्यत्वं न सभवति । ग्रहणाध्ययनस्य नित्यत्वम- करणे प्रत्यवायस्मरणादवगतव्यम् । तथा च स्मर्यते- योऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेवशूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥ (म० स्मृ० २।१६८) अध्यापन तु कुटुम्नपोषणाय गुरुदक्षिणाकामेनानुष्ठीयत इति तस्य काम्यत्वम् । एतदपि स्मर्यते- पराणां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः ॥ (म० स्मृ० १०७६) यजनयाजनाध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रहेषु षट्स कर्मसु यजनाध्ययन- दानानि त्रीण्यदृष्टार्थानि । याजनादीनि तु त्रीणि जीवनार्थानि, न त्वदृष्टा. र्थानि । यस्तु गुरुदक्षिणामनपेक्ष्य माणवकान् अध्यापयति तस्याध्यापनं विद्यादानरूपत्वाददष्टर्थमस्तु । न चैतावता एतस्य निषिद्धत्वात् सिध्यति । दानस्य धनवस्त्रादिना सम्पादयितु शक्यत्वात् । इत्थमनित्यमध्या- पनं यदा पित्रादयो नानुतिष्ठन्ति तदा नित्यमध्यापनप्रयुक्तं माणवकस्या ध्ययनं न निष्पद्येत । तस्मान्नित्यं ग्रहणाध्ययनं स्वविधिप्रयुक्तमेवेत्यवग- न्तव्यम् । ननु स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यस्य वेदब्रह्मयज्ञविषयत्वाद् ग्रहणा. ध्ययननस्वविधिर्न लभ्यते इति चेत् ? वाढम् । अत एव प्रकाशात्माचार्य- विवरणग्रन्थे तमध्यापयीतेत्यस्य माणवकाध्ययनविधिपरत्वमुक्तम् । अत्र अध्यापयीतेति पदे, धात्वर्थो, णिच्प्रत्ययार्थों, विधायकविभक्त्यर्थश्चेति प्रयोऽर्थाः प्रतिपाद्यन्ते । तेषु णिच्प्रत्ययार्थस्य जीवनकामनयैव प्राप्तत्वा- भाइसौ विधेयः । अतः प्राप्तं नमनृद्य धात्वर्थोऽप्राप्तोऽस्मिन् वाक्ये विधी- ·काण्वसंहिताभाष्योपक्रमणिका । ३ सारि मतम् । यथा, अग्निहोत्रं जुहोतीति होमं विधाय, दना तु होतीति वाक्ये 'प्राप्तहोमाऽनुवादेनाऽप्राप्तो दधिगुणो विहितस्तद्वत् । तस्मान्माणवककर्तृ- काध्ययनविधिपरमेतद्वाक्यम् । तच्च तदर्थवाचकत्वं योऽवर्षों ब्राह्मणमुप- गच्छेत, सोऽधीयीतेत्येवं परिणेतव्यम् । किञ्च सर्वासु स्मृतिषु ब्रह्मचारि- प्रकरणेऽध्ययनविधेटत्वात् तन्मूलभूतासु श्रुतिषु विद्यते पवाध्ययनविधि- रित्यनुमीयते । तस्मात् स्वविधिप्रयुक्तमध्ययनम् । तत्र माणवकस्याप्रवु- इत्वेऽपि पित्रादिशिक्षया तदनुष्ठान सिध्यति । यया वेदाध्ययनात् प्रागेव पित्रादिशिक्षया सन्ध्यावन्दनसमिदाहरणायनुष्ठानसिद्धिस्तद्वत् । तस्मात् स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्ययमेव विधिः करवशिष्यान् स्वशाखा- विशेषाऽध्ययने प्रवर्तयतीति सिद्धम् । स्वाध्यायाध्ययनल्य इदमपरश्चिन्त्यते । किमेतदध्ययनमदृष्टार्थमुत दृष्टार्थ- दृष्टार्थादृष्टार्थवे. मिति ? तत्र इशाऽर्थेम्वाहारनिद्रादिषु वैदिकविध्यदर्श- शाङ्करदर्शनानु- नाद् वेदेन विहितस्याऽध्ययनस्य सन्ध्यावन्दनादिव- दद्वष्टार्थत्वं युक्तम् । 'स्वर्गकामा ज्योतिष्टोमेन यजेता इत्यादिष्विवैतत्कामाऽधीयीतेत्येवमदृष्टसाध्यफलविशेषो न श्रूयत इति चेत् ? न हि अध्ययनत्वसाम्येन ब्रह्मयज्ञाध्ययने श्रूयमाणं घृतकुल्यादिफलमत्रातिदिश्यताम् । ब्रह्मयज्ञप्रकरणे होवं श्रूयते-"यद्वचो. ऽधीते पयसः कुल्या अस्य पितॄन् स्वधा अभिवहन्ति यद्यजूंषि घृतकुल्या, यत् सामानि सोम एभ्यः पवते, यदर्थं चाङ्गिरसो मधोः कुल्या" (ते. आ०२।१०) इति । तदेतद् ब्रह्मयज्ञफलं ग्रहणाध्ययनेऽतिदेष्टव्यम् । न चादृष्टचरोऽतिदेश इति वाच्यम् । जैमिनीययोः सप्तमाष्टमाध्याययोरतिदे- शस्यैव बहुधा विस्तृतत्वात् । तत्र कर्माहानामेवातिदेशो निरूपितः । धृत- कुल्यादिवाक्यं न तु कर्मागाववोधकं कि तु फलकथनेन स्तावकोऽर्थवादः । ईदृशस्यातिदेशो न कापि दृष्ट इति चेत् ? मैवम् । वैयासिके गुणोपसंहार- पादे, "हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्" (वे० सू० ॥२६) इति सूत्रे तस्य दृष्ट- त्वात् । तथाहि ! कोपीतकिनो ब्रह्मविदा परित्यक्तयोः सुकृतदुष्कृतयो- रितरेतरैरनुकूलैः प्रतिकूलैश्च स्वीकारमिष्टमामनन्ति, न वितरस्वीकारम् । तदीयं च वाक्यमेतत्- तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरखनः परमं साम्यमुपैतीति । तत्र भगवान् वादरायणः कौपितकिशाखायां श्रुतस्येतरस्वीकारस्या- थर्वणशाखायामुपसंहारं निर्णीतवान् । सोऽयं फलवाक्यरूपस्याऽर्थ- वादस्यातिदेशः । तद्वद् धृतकुल्यादिकमतिदिश्यताम् । अथवा विश्वजिन्यायेन स्वर्गों ग्रहणाध्ययनफलत्वेन कल्पनीयः । तथाहि, 'विश्वजिता यजेत्' इति यागविधिरेवाम्नातो न तत्र फलविशेषः ।

·१०० सायणाचार्यकृता तथा सत्यधिकार्यभावादननुष्ठाने प्राप्त तत्समाधानं भगवान् जैमिनिरसूत्र- यत्-"ल स्वर्गः स्यात सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वात्" (जै० सू० ४।३।१५) इति । अस्यार्थ:-अधिकारहेतुत्वेन योऽयं फलविशेषोऽपेक्षितः सोऽय स्वर्गोऽत्र भवेत् । कुतः ? । फलकामिनः सर्वान् पुरुषान् प्रति स्वर्गाख्यफ- लस्यसाधारणत्वादिति । स्वर्गो नाम सुखाऽतिशयः । तथा च, दुःखेन यन्न संभिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलापोपनीतं च सुखं स्वर्गपदाभिधम् ॥ अतोऽनापि अनेनैव न्यायेन माणवकाध्ययनस्य स्वर्गः फलमित्यदृष्टा- र्थमध्ययनमिति प्राप्ते ब्रूमः-इष्टफलसम्भवे सत्यदृष्टकल्पनमन्याय्यम् । अन्यथा, व्रीहिनवहन्तीत्यत्रापि तण्डुलनिष्पत्तिलक्षणं दृष्टफलं बहुप्रयास- साध्यत्वादुपेक्ष्य सकृन्मुसलप्रहाररूपप्रयासरहितमवधातम् अदृष्टार्थ पुरु- मेऽनुतिष्ठेत् । तथा सति शास्त्रीयतण्डलाभावेन पुरोडाशासिद्धौयागविधयो वाध्येरन् । तस्माद् दृष्टफलसम्भवे तदेवादरणीयम् । सम्भवति ह्यध्य- यनस्याऽक्षरप्राप्तिरूप दृष्टफलम् । नन्वक्षरप्राप्तिरूपं दृष्टफलं गुरुपूर्वकाध्य- यनव्यतिरेकेण लिखितपाठेनापि लभ्यते । आयुर्वेदादिमन्त्रपाठेषु तथा दर्श- नात् । तथा सति किमनेनाध्ययनविधिनेति चेत् ? उच्यते । नियमादृष्टा- र्थोऽयमध्ययनविधिः । यथा तण्डुलनिष्पत्तिरूपस्य दृष्टफलस्य विक्रिय- नखविदलनादिनापि सिद्धौ नियमादृष्टार्थोऽवधातविधिस्तद्वत् । तस्मा- दक्षरप्राप्तिः प्रत्यक्षोऽध्ययनविधिरिति सिद्धम् ॥ एतद्विपये मट- तदिदं शाङ्करदर्शनाऽनुसारिणं मतमसहमानौ भगुरु गुरुमतयो मन्येते । भवत्यध्ययनस्याक्षरप्राप्तिः फलं, तथापि भव- तामपि विधिर्न पर्यवस्यति । किन्तु प्राप्तैरतर्योऽय मर्थाऽववोधस्तस्मिन् विधिः पर्यवस्यति । अर्थाववोधे- नानुष्ठाने निष्पन्ने अति पुरुषार्थस्याग्निहोत्रादिफलस्य स्वर्गस्य सिद्धः। अक्षरप्राप्तिमात्रेण तु न अग्निहोत्राद्यनुष्ठानफलं सिध्यति । तस्मात् फलव- दाववोधेऽध्ययनविधेः पर्यवसानमवगन्तव्यम् । यद्यपिविहितस्वाध्या- याध्ययनमात्रादीदानीन्तनेषु सर्वेष्वध्यापकेषु अर्थाववोधो न दृष्टस्त- थापि निगमनिरुक्तव्याकरणाद्यगपरिशीलनवत्सु द्रुष्ट एवार्थावबोधः । व्याकरणादिपरिशीलनमात्रेणार्थप्रतीतिमात्रे सत्यपि तन्निर्णयो न लभ्यते । (१) नथा च तत्रत्यं शवरभाष्यम्-एवं जातीयकेपु एतत् समधिगतम्, एकं फलमि- ति । इदमिदानी सन्दिह्यते-किं यत् किञ्चित् उत स्वर्ग इति । यत् किचिदिति प्राप्तम् वि. शेपानमिधानात् । तत उच्यते स स्वर्ग: स्यात् सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वात् । सर्वे हि पुरुपा. स्वर्गकामा.। कुत पुतत् ? प्रीतिहि स्वर्ग. सर्वश्च प्रीतिं प्रार्थयते । किमतो यद्येवम् । अवि- शेपवचन शब्दो न विशेष व्यवस्थापितो भविष्यति । यजेत कुर्यादिति । तस्मात् स्वर्गफल- मेवंजातीयामिति । रुपन्यासः ·काण्वसंहिताभाष्योपक्रमणिका । १०६ - ३ अक्ताः शर्करा उपधातीत्यादिवाक्येषु केन द्रव्येणाऽक्ता इत्यादेः संदेह- स्यानपगमादिति चेत् । एवं तर्हि निर्णायक मीमांसाशास्त्रमनेनाध्य. - यनविधिनार्थनिर्णयाय स्वीक्रियताम् । यथाऽवधातविधिस्तण्डुलनिष्पत्ति- फलसिध्यर्थोऽवघातस्यावृत्तिं स्वीकरोति तद्वत् । तस्मात् फलवदाववोधे पर्यवस्यत्ययमध्ययनविधिर्न त्वक्षरप्राप्तिमात्र इति प्राप्ते ब्रूमः- किमयमर्थावबोधः स्वयमेव पुरुषार्थस्य स्वर्गहेतुः ? उताऽग्निहोत्रा- धनुष्ठानद्वारेण । नाऽऽद्यः । अनुष्ठानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । द्वितीये तु यथार्था- घयोधस्यानुष्ठानहेतोः परम्परया पुरुषार्थहेतुत्वम्। एवमर्थावयोधहेतुभूता- या अक्षरप्राप्तेरपि परम्परया पुरुपार्थहेतुत्वाद्विधिरक्षरप्राप्तौ पर्यवस्यतु । किञ्चानुष्ठानद्वारस्वर्गफलोपेतेऽर्थाधवोधे विधिपर्यवसानं वदतः कृत्स्नवेदा- ध्ययनं न सिध्येत् । राजसूयाऽश्वमेधादावनधिकारिणो ब्राह्मणस्य तत्फल- त्वंपर्यन्तार्थाववोधासंभवात् । अक्षरप्राप्तिफलवादिनस्तु कृत्स्नवेदाध्ययन सिध्यति । अक्षरप्राप्तिर्ब्रह्मयज्ञे जपहेतुत्वात् । तत्र ब्राह्मणोऽपि राजसूया- श्वमेधादिवेदविभागे भागोत्तरब्रह्मयज्ञजपं करोत्येव । विधेराववोध- पर्यन्तत्वाऽभावे कथमवियोधसिद्धिरिति चेत् ? काव्यनाटकादिग्रन्थेषु वैदिकविधिमन्तरेण यथा अर्थावबोधस्तद् भविष्यति । विध्यर्थाभावेऽर्था- ववोधप्रयुक्तमद्दष्टं किञ्चिदपि न सिध्यतीति चेत् ? मैवम् । अर्थावबोधस्या- ध्ययनविधिप्रयुक्त्यभावेपि विध्यन्तरप्रयुक्तत्वेन तस्यादृष्टस्य सिद्धः। विध्यन्तरं चैवमानायते-"ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडगो वेदोऽध्येयो शेयश्चम "योऽर्थक्ष इत्सकले भद्रमश्नुते । नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा ॥ (नि०१०१८) तस्मादध्ययनविधिः पाठमात्रपर्यवसायी । अर्थावबोधस्तु विध्यन्तर- प्रयुक्त इति सिद्धम् ॥ वेदस्य विषयविभाग- अथेदानी विहितार्थावोधसिद्धये काण्ववेदो व्याख्या- निरूपणम् यते कवरसंवन्धश्च वेदस्य पूर्वमेव प्रसिद्धः प्रदर्शितः । करावसंवन्धिशाखाया चेदत्वं चाऽलौकिकपुरुषार्थोपायवेदनहेतुत्वादवगन्त- व्यम् । तथा चोकं- प्रत्यक्षणाऽनुमित्या वा यस्तूपायो न वुद्ध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदता ॥ तस्मिश्ववेदे द्वौकाण्डो-कर्मकाण्डो,ब्रह्मकाण्डश्च । बृहदारण्यकाऽऽख्यो अन्थो ब्रह्मकाण्डस्तद्वयतिरिकं शतपथब्राह्मणं संहिताचेत्यनयोर्यन्थयो कर्म- काण्डत्वम् । तत्रोभयत्राधानानिहोत्रदर्शपूर्णमासादिकर्मण एव प्रतिपा- धत्वात् । वृहदारण्यके तु तृतीयाद्यध्यायेषु ब्रह्म प्रतिपाद्यते । अतः कर्माणि 1 ।

·११० सायणाचार्यकृता वेदस्य विपयः तदववोधः प्रयोजनम् । वोधार्थी चाधिकारी। तत्र प्रयोजनं विषयेण जन्यते । अधिकारिविषयोस्तु प्रयोजनद्वारेणोपकार्योपकारकत्वसं. वन्धः । इत्थ विषयप्रयोजनाधिकारिसवन्धरूपस्याऽनुवन्धचतुष्टयस्य वि- द्यमानत्वात् तदीयप्रामाण्यस्य जैमिनिना प्रथमपादे प्रप्रश्चितत्वाच्च वेदो. व्याख्यातुं योग्यः। कर्मकाण्डस्य व्याख्यान- तस्मिश्च वेदे कर्मकाण्डः प्रथममाम्नातः । यद्यपि प्राथम्ये योग्यत्व ब्रह्मणोऽभ्यर्हितत्वाद् ब्रह्मकाण्डस्यव प्राथम्य- विचारः। मुचितम् । तथापि कर्मभिः साध्यां चित्तशुद्धिमन्तरेण पुरुषस्य ब्रह्मकाण्डेऽधिकाराभावादधिकारहेतुकर्मप्रतिपादकः काण्डः प्रथम समानातः। कर्माणि च चतुर्विधानि । नित्यं, नैमित्तिक, काम्यं, निषिद्धं चेति । तत्र नित्यनैमित्तिकयोरननुष्ठानानिषिद्धसेवनाच्च प्रत्यवाय उत्पद्यते । तथा च याज्ञवल्क्यः स्मरति- विहितस्याननुष्ठानानिन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥ (या० स्मृ०३।२१४) तेन च प्रत्यवायेन बुद्धिमान्ये सति नित्यानित्यवस्तुविवेकवैराग्यादी- नामनुदयात् ब्रह्मविविदिषा पुरुषस्य न जायते । तस्माद् विविदिषाहेतुत्वं नित्यनैमित्तिकर्मणां बृहदारण्यके समामनन्ति- तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदरन्ति यझेन दानेन तपसाऽनाशकेन । तदनुष्ठानेन तमोगुणरूपे चित्तमालिन्य अपगते सति सत्त्वगुणरूपस्य नैर्मल्यस्योदयाद् विवेकवैराग्यादिसपत्तौ सत्यां परमपुरुषार्थरूपे ब्रह्मतत्त्व- वेदनेऽभिरुचिर्जायते । “कारीर्या वृष्टिकामो यजेत्" , "चित्रया पशुकामः" इत्यादीनि तु काम्यकर्माणि परमपुरुषार्थसाधनाऽभावेऽपि स्वाभाविककाम- अस्ताना पुरुषाणां वैदिकमार्गे फलसंवादेन श्रद्धामुत्यादयितुमेवाम्नायन्ते । तस्मात् तानि वेदे प्रासनिकानि । परमतात्पर्य तु वेदस्य नित्यकर्मस्वेव । तस्मात् कर्मकाण्डगतयोः सहिताशतपथग्रन्थयोः प्राधान्येन नित्यकर्माण्या- नातानि। यजुर्वेदस्याध्याय- तत्र शतपथब्राह्मणस्य मन्त्रव्याख्यानरूपत्वाद् व्या- गता विपया ख्येयमन्त्रतिपादकः सहिताग्रन्थः पूर्वभावित्वात् प्रथमो भवति । तस्मिश्च संहिताग्रन्थे चत्वारिंशद्ध्यायाः। तेषु प्रथमद्वितीय- योरध्याययोर्दर्शपूर्णमासौ । तृतीयेऽन्वाधानाः होत्राग्न्युपस्थानचातुर्मा- स्थानि। चतुर्थपञ्चमपष्ठसप्तमाष्टमनवमेषु पट्स्वग्निष्टोमः। दशमे वाजपेयः। एकादशे राजसूयः । द्वादशमारभ्य विशान्तेषु नवस्वग्निचयनम् । एकविंश- द्वाविंशत्रयोविंशेषु त्रिषु सौत्रामणी । चतुर्विशपञ्चविशपड्विशसप्त- - ·- काण्वसंहिताभाष्योपक्रमणिका । विशेषु चतुर्वश्वमेधः । अष्टाविंशमारभ्य त्रयस्त्रिंशान्तेषु षट्स तत्र तत्र विप्रकीर्णा लिङ्गविनियोज्या अनारभ्याधीता मन्त्राः । चतुर्विंशपञ्चत्रिंशयोः पुरुषमेधः। षनिशे शान्तिः । सप्तत्रिंशाष्टत्रिशैकोनचत्वारिंशेषु प्रवर्यः । चत्वारिंशे च ब्रह्मविद्या। संहितारम्भे दर्शपूर्णः ननु संहिताया आदौ कर्मान्तरं परित्यज्य दर्श- मासेष्टिनिरूपणस्य पूर्णमासेष्टिरेव कुतः प्रतिपाद्यत इति चेत् ? प्रकृति- औचित्यविचार त्वानिरपेक्षत्वाञ्चेति ब्रूमः । प्रकर्षणाऽ गोपदेशो यत्र क्रियते सा प्रकृतिः । कृत्स्नाङ्गविषयत्वमुपदेशस्य प्रकर्षः । विकृतिषु तु वि- शेषाङ्गमात्रस्योपदेशः क्रियते । अङ्गान्तराणि तु प्रकृतेरतिदिश्यन्ते । अतः उपदेशस्य प्रकर्षाभावः। प्रकृतिस्त्रिविधा-अग्निहोत्रम् , इष्टिः, सोमश्चेति । 'त्रिष्वप्येतेष्वन्यनरपेक्ष्येण स्वाङ्गजातं सर्वमुपदिष्टम् । तत्र सोमयागस्य स्व- रूपेणान्यनैरपेक्ष्येष्वप्यङ्गेषु दीक्षणोयादिषु दर्शपौर्णमासेप्टिसापेक्षत्वाद् न पूर्वभावित्वं युक्तम्। इष्टेस्तु सोमयागनरपेक्ष्यात् सोमात् प्राचीनत्वं युक्तम् । 'यद्यप्यग्निहोत्रस्य स्वरूपाङ्गेषु नास्त्यन्यापेक्षा, तथाप्यग्निसिङ्ख्यपेक्षत्वाद् आहवनीयाधग्नीनां च पवमानेष्टिसाध्यत्वात् पवमानेष्टीनां च दर्शपूर्णमास- विकृतित्वात् परम्परयाग्निहोत्रस्य दर्शपूर्णमासापेक्षाऽस्तीति प्रथमभावित्वं युक्तम् । दर्शपूर्णमासयोरग्निसाध्यत्वादग्निसाधकमाधानं प्रथमतो वक्तव्य- मिति चेद् ? मैवम् । नाधानमात्रेणाग्नयः सिध्यन्ति किन्तु पवमानेटिभि- रपि । ताश्चेष्टयो दर्शपूर्णमासविकृतित्वात् साक्षादेव दर्शपूर्णमासावपेक्षन्ते । दर्शपूर्णमासौ त्वग्निद्वारा पवमानेष्टिसापेक्षावपि न साक्षात् पवमानेष्टीर- पेक्षते । अनो निरपेक्षत्वाद् दर्शपूर्णमासेष्टिरेव प्रथमं वक्तव्या । ऋग्वेदसाम- वेदयोरादौ दर्शपूर्णमासेहि नातेति चेत् ? वाढम् । यजुर्वेदमपेक्ष्य दर्श- र्णमासयोरादित्वमुक्तम् । कर्मकाण्डविषये यजुर्वेदस्यैव प्राधान्यात् । आनु- पूर्व्या कर्मणां स्वरूप यजुर्वेदे समाम्नातम् । तत्र तत्र विशेषापेक्षायामपेक्षिता याज्यापुरोनुवाक्यादय ऋग्वेदे समाम्नायन्ते । स्तोत्रादीनि तु सामवेदे । तथा सति भित्तिस्थानीयो यजुर्वेदः चित्रस्थानीयावितरौ । तस्मात् कर्मसु यजुर्वेदस्य प्राधान्यम् । तस्मिश्च दर्शपूर्णमासेप्टिरादौ समाम्नाता तस्यां चेष्टौ, इषे त्वादयो मन्त्राः । तेषां च मन्त्राणां सामान्यलक्षणं न्यायविस्तराभिधे लक्षणनिरूपणम् अन्थे द्वितीयाऽध्याये प्रथमपादे द्वाभ्यामधिकरणा- भ्यामित्थं विचारितम्- 'भहे बुनिय मन्त्रं मे' इति मन्त्रस्य लक्षणम् । नास्त्यस्ति वाऽस्य नास्त्येतदव्याप्त्यादेवारणात् ॥ मन्त्रल्य सामान्य- ·'११२ सायणाचार्यकृता याशिकानां समाख्यानं लक्षणं दोषवर्जितम् । तेऽनुष्ठानस्मारकादौ मन्त्रशब्दं प्रयुञ्जते । आधानप्रकरण इदमाम्नायते-"अहे बुध्निय मन्त्रं मे गोपाय (ते. ब्रा०शश६) इति । तत्र मन्त्रस्य लक्षणं नास्ति कुतः१ अन्याप्त्यति- व्याप्त्योारयितुमशक्यत्वात् । 'विहितार्थस्याभिधायको मन्त्रः' इत्युक्ते, 'वसन्ताय कपिखलानालभते०" (वा० सं० २४।२०) इत्यस्य मन्त्रस्य विधि- रूपत्वादव्याप्तिः। 'मननहेतुर्मन्त्र इत्युक्ते, ब्राह्मणेऽतिव्याप्तिरिति चेत् ? मैवम् । याज्ञिकसमाख्यानस्य निर्दोषलक्षणत्वात् । तच्च समाख्यानमनुष्ठान- स्मारकादीनां मन्त्रत्व गमयति । 'उरु प्रथस्व' इत्यादयोऽनुष्ठानस्मारकाः। 'अग्निमीळे पुरोहितम् (ऋ. शश१) इत्यादयः स्तुतिरूपाः । 'इपे त्वा' (वास० १११) इत्यादयः शाखाछेदनादिस्मारकाः। 'अग्न आयाहि वीतये' (सा० सं० २१) इत्यादय आमन्त्रणोपेताः । एवमन्येऽप्युदाहाः । ईदृशेष्वत्यन्तविजातीयेषु समाख्यानमन्तरेण नान्यः कश्चिदनुगतो धर्मोऽस्ति यस्य लक्षणमुच्यते । तस्मात् समाख्यानं मन्त्रलक्षणम् ॥ (जै० न्या० वि०२।१७) ऋगादीनां त्रिविधानां ऋगादिलक्षणं पूर्वोत्तरपक्षादाह- मन्त्राणां विशिष्ट न ऋक्लामयजुषां लक्ष्म साङ्कर्यादिति शङ्किते । लक्षणनिर्देश पादश्च गीतिः प्रश्लिष्टपाठ इत्यस्त्वसङ्करः। इदमाम्नायते-"अहे बुध्निय मन्त्र मे.गोपाय यमृषयस्विदो विदुः ऋचः सामानि यजूंषि' इति । त्रीन् वेदान् विदन्तीति त्रिविदाः । निविदा सम्बन्धिनोऽध्येतारस्त्रविदाः। ते च यं मन्त्रभागमृगादिरूपेण त्रिविधं वदन्ति तं गोपायेति योजना । त्रिविधानाम् ऋक्सामयजुषां व्यवस्थित लक्षण नास्ति । कुतः ? सावर्यस्य दुष्परिहरत्वात् । 'अध्यापक- प्रसिद्धष्वृग्वेदादिषु पठितो मन्त्र ऋगादिरूप इति हि वक्तव्यम् । तश्च सङ्कीर्णम् । तथाहि । अग्नये मथ्यमानायानु ३ हि, हविर्धानाभ्यां प्रोह्यमा- णाभ्यामनु३ हि इत्यादीनि यजूंष्यग्वेदे समाम्नातानि । “देवो वः सवि- तोत्पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभि (तै०सं० २१५६१) इत्ययं मन्त्री यजुर्वेदे सम्प्रतिपन्नयजुषां मध्ये पठितः । न च तस्य यजुष्ट्व- मस्ति । ऋग्रूपत्वेन तद्ब्राह्मणे व्यवहृतत्वात् । साविध्यर्चेति हि ब्राह्म- णम् । "एतत् साम गायनास्ते" इति हि प्रतिज्ञाय, हाउ इत्यादिक साम यजुर्वेदै गीतम् । 'अक्षितमस्यच्युतमलि प्राणसंशितमसि' इति त्रीणि यपि सामवेटे (छा० उ० ३०१०१६) समाम्नायन्ते । तस्मानास्ति लक्षण- मिति चेत् ? न, पादादीनामसङ्कीर्णलक्षणत्वात् । पादेनार्द्धर्चेनोपेता वृत्त.

·कारवसंहिताभाष्योपक्रमणिका बद्धामन्त्रा ऋचः। गीतिरूपा मन्त्रा सामानि । वृत्तगीतिवर्जितत्वेन प्रश्लिष्ट- पठिता मन्त्रा यजूंषि इति व्यवस्थितं लक्षणम् । (जै० न्या०वि० २०१२)॥ मन्त्राणामनुष्ठेयार्थ. प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादे मन्त्रेवन्यद्विचारितम्- स्मारकत्वप्रति "मन्त्रा उरु प्रथस्वेति किमदृष्टैकहेतवः । पादनम् यागे कृतपुरोडाशप्रथनादेश्च भासकाः ॥ ब्राह्मणेनापि तद्भानान्मन्त्राः पुण्यैकहेतवः । न तद्भानस्य दृष्टत्वाद् दृष्टं वरमष्टतः ॥ 'उरु प्रथस्व' इत्ययं कश्चिन्मन्त्रः । तस्याऽयमर्थः-भो पुरोडाश त्वमुरु विपुलता, यथा भवति तथा कपालेषु प्रसर इति हीदशा मन्त्रा यागप्रयोगेषू- चार्यमाणा अदृष्टमेव जनयन्ति, न त्वर्थप्रकाशनाय तदुच्चारणम् । पुरोडाश- प्रथनलक्षणार्थस्य ब्राह्मणवाक्येनापि भासमानत्वात् । 'उरु प्रथस्वेति पुरो- डाशं प्रथयति' इति हि ब्राह्मणवाक्यमिति चेत् ? न एतद्युक्तम् । अर्थप्रत्या- यनस्य हृष्टप्रयोजनस्य सम्भवे सति केवलादृष्टस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् । तस्माद् दृष्टमर्थानुस्मरणमेव यागप्रयोग मन्त्रोच्चारणस्य प्रयोजनम् । ब्राह्म- णवाक्येनाप्यर्थानुस्मरणसम्भवे मन्त्रेणैवानुस्मरणीयमिति यो नियमस्त- स्यादृष्टं प्रयोजनमस्तु” (जै० न्या० वि० १।२।४)। ननु भन्त्राणामनुष्ठेयार्थस्मारकत्वं क्वचिद् व्यभिचरितम् । तथाहि- दिवो वा विष्ण उत वा पृथिव्या महो वा विष्णवुत वाऽन्तरिक्षात् । हस्तौ पृणस्व बहुभिर्वसुभिराप्रयच्छ दक्षिणादोत सव्यात् । इत्यस्मिन् मन्ने धनमाशास्ते इत्ययमर्थः प्रतीयते । अनुष्ठेयार्थस्तु शकट- विशेषस्थापनायाऽऽधारभूतकाष्ठस्थापनं, तत्तु ब्राह्मणे न विधीयते । 'दिवो वा विष्ण उत वा पृथिव्या' इत्याशीरेतयर्चा दक्षिणस्य हविर्धानस्य मेढी निहन्तोति । नाऽयं दोपः। अस्याधिकरणस्य लिङ्गविनियोगविषयत्वात् । उदाहृतस्तु मन्त्रः श्रुत्या विनियुज्यते । मन्त्रार्थज्ञाने ऋपिच्छन्दो- य एतेऽर्थस्मरणाय प्रयोक्तव्या मन्त्राः सन्ति, तेषु देवतानामावश्यक सर्वेष्वृष्यादिकं वेदितव्यम् । अत एव छन्दोगा वेदनम् ऋप्याद्यवेदने बाधमभिधाय तद्वेदनविधिमामन- न्ति-"यो ह वा अविदिताःयच्छन्दोदेवतघ्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा- ऽध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त वा पद्यते” इत्यादिरवेदने वाधः । तस्मा- देतानि मन्त्रे विद्यादिति वेदनविधिः । तथा कात्यायनाऽऽचार्योऽप्याह--"एतान्यविदित्वा योऽधीतेऽनुनते जपति यजते याजयते तस्य ब्रह्म निवीर्य यातयामं भवति । अथ विज्ञायै- तानि योऽधीते तस्य वीर्यवद्, अथ योऽर्थवित् तस्य वीर्यवत्तरं भवति ।

·सायणाचार्यकृता जपित्वा हुत्वेष्ट्वा तत्फलेन युज्यते” इति । अस्यास्तु मन्त्रब्राह्मणात्मिकाया कारवशाखायाः सर्वस्या अपि स्वयम्भुब्रह्मारभ्य पौतिशाखापर्यन्ताः सम्प्र- दायप्रवर्तका ऋषयस्त्रिषु वशब्राह्मणेषु मन्त्रविशेषेषुस्पटमाम्नाताः। काण्ड. विशेषेषु मन्त्रविशेषेषु चाऽपेक्षितास्तत्तद्गृषिविशेषा ब्राह्मणगताख्यायि- काभिरनुक्रमणिकादिग्रन्थैश्चावगन्तव्याः। तदक्षानेऽपि वंशोक्तानामृषीणा- भवगतत्वादवेदनप्रयुक्तो वाधो नास्ति । ऋपिविशेषाणामपि विज्ञाने फला- धिक्यमस्ति। अत एव वीर्यवत्तरं भवतीति कात्यायनवाक्य पूर्वमुदाहृतम् । छन्दस्तु मन्त्राणाम् इषे त्वादीनामनियताक्षरत्वान्नास्त्येव । ये तु यजुषा- मपि छन्द इच्छन्ति, तैः कात्यायनोक्कसर्वानुक्रमणिकायां पञ्चमाऽध्यायम- भ्यस्य तद्द्वारेण तत्तन्मन्त्रच्छन्दोऽनुसन्धेयम् । देवता तु मन्त्रप्रतिपाद्या । सा च मन्त्रलिझादवगन्तव्या । येषु मन्वेष्वग्नीन्द्रादयश्चेतनाः प्रतिपाद्यन्ते तेष्वग्न्यादीनां देवतात्वं विस्पष्टम् । येषु तु मन्त्रेषु पलाशशाखावहिर्जुह्वा- दयोऽचेतनाः प्रतिपाद्यन्ते तेष्वपि शाखादिशब्दाभिधेयाः तत्चद्व्याभि- मानिनश्चेतना देवता अवगन्तव्याः । अत एव भगवान् वादरायणो मृद- ब्रवीदापोऽब्रुवन्नित्यादिष्वचेतनद्रव्येषु चेतनोचितव्यापारमुपपादयितुम्, 'अभिमानिव्यपदेशस्तु' (वे० २।१५) सूत्रयामास । एवञ्च सति, इषे त्वादीनां मन्त्राणाम् ऋषिच्छन्दोदेवता यथोक्तनीत्या सुवोधाः। तस्माद् ग्रन्थवाहुल्यभीरुभिरस्माभिः प्रतिमन्त्रं नोदाहियन्ते । विनियोगज्ञानाय तु प्रतिमन्त्रं कात्यायनसूत्रवाक्यमुदाह्रियते । मन्त्रार्थशानाय काण्वसम्बन्धि ब्राह्मण तत्र यत्र यथासम्भवमुदाहरामः । तदर्थावबोधदादाय शाखान्तर- विषयमप्याऽऽपस्तम्बसूत्रं, बौधायनसूत्रं, तैत्तिरीयब्राह्मण च क्वचिक्वचि- दुदाहरामः॥ दर्शयागात्पूर्व नियमेन दर्शयागं चिकीर्षुरमावास्यायां प्रातर्नित्याग्निहोत्रं विधेया कृत्वा ततो दर्शयागार्थ, 'ममाग्ने वर्च' इत्यादिभिर्मन्त्रै- विधय. वह्निषु समिदाधानरूपमन्वाधान कृत्वा वत्सापाकरण कुर्यात् । किमिद वत्सापाकरणमिति चेत् ? सन्ति दर्शयागे त्रीणि प्रधान- हवींपि, आग्नेयोऽष्टाकपालः, पेन्द्रं दधि, ऐन्द्रं पयः इति । तत्र प्रतिपदि दधि होतुं तस्य नः सपादनायाऽमावस्यायां रात्रौ गावोदोग्धव्याः। तहोहनार्थ मात. काले लौकिकदोहनादूर्व स्वमातृभिः सह सञ्चरन्तो वत्सा मातृभ्यो अपाकरणीयाः। तदिदं वत्सापाकरणम् एतश्च करावोमहर्षिःस्वकीये ब्राह्मणे विधातुमिदं वाक्य पठति स वै पर्णशाखया वत्लानपाकरोति' इति । तदेतदुपपादयितुम् अर्थवादे गायत्रीकृतं सोमारोहणममिधाय नदा- (१) अस्य सूत्रस्य शाङ्करमाप्य सप्तदशपृष्ठे पूर्वमेवोपन्यस्तमस्माभिः । तत्तु जिज्ञासु- मिस्तत्रयावलोकनीयमिति । अनुष्ठान- ·. 0 काण्वसंहिताभाष्योपक्रमणिको । हरणवेलायां पक्षिरूपाया गायत्र्याः पक्षविशेषः सोमवल्ल्याः पणं च भूमा- , वपतत् । तयोरन्यतरत् पर्णनामकः पलाशवृक्षोऽभूत् । अतः सोम- सम्बन्धाद् गायत्रीसम्बन्धाच पलाशवृक्षः प्रशस्य इत्यभिधीयते । विधि- मेवमुपसंहरति । पर्ण प्रचिच्छेद गायत्र्या वा सोमस्य वा राज्ञस्तत् पतित्वा' पर्णोऽभवत् । तस्मात् पर्णो नाम यत् तत्र किञ्चित् सोमस्य त्यक्तं, वस्मात् पर्णशाखया वत्सानपाकरोतीति । गायत्र्याः सोमाहरणं, कद्रूश्च वै सुपर्णा चेत्यादौ तैत्तिरीयब्राह्मणगता नुवाके, 'सोमो वै राजा गन्धर्वेष्वासीत्' इत्यादौ वढचब्राह्मणे च प्रपश्चि- तम् । पलाशवृक्षस्य सोमसम्वन्धिपर्णादुत्पन्नत्वेन वृक्षजातिषु ब्राह्मणवृक्ष- तया प्रशस्तत्वात् तदीयशाखया वत्सापाकरणं तित्तिरिः स्वकीयब्राह्मणेऽपि स्पष्टमित्थमुवाच-"तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीत् । तं गायत्र्याहरत्। तस्य पर्णमुच्छिद्यत् । तस्य पर्णोऽभवत् । तस्य पर्णस्य पर्णत्वम् । ब्रह्म वै पर्णम् । यत् पर्णशाखया वत्सानपाकरोति ब्रह्मणेवैनानपाकरोति" इति । नचाऽत्र सोमवल्ल्याः पत्रमात्रस्य कथं वृक्षस्य सम्पत्तिरिति विस्मतव्यम् । विधातुरीश्वरस्याऽचिन्त्यशक्तित्वात् । अन्यथा वीजाद् वृक्ष इत्यत्रापि, क बीजं, कुत्र वा वृक्ष इत्ययं विस्मयः केन वार्येत । सर्वत्र पर्णेभ्यो वृक्षः प्रसज्येतेत्ययमतिप्रसङ्गो ऽपीश्वरसङ्कल्पाभावेन परिहर्तव्यः स च सङ्कल्पः कार्यकसमधिगम्यः । तस्माद्वेदार्थे कुतर्कैन चोदनीयम् । तस्याः पर्णवृक्ष- शाखायाश्छेदनेन प्रथममन्त्रं कात्यायनः स्वकीयसूत्र इत्थं विनियुक्ते- पर्णशाखां छिनत्ति शामीली वेषे त्वेत्यूर्जे त्वेति वा छिनमीति वोभयोः साकाहत्वात् । सन्नमयामीति वोत्तर इति । अस्याऽयमर्थः-पलाशशाखा शमीशाखा चाऽत्र विकल्पिता । तच्छेदने, इषे त्वे!जे त्वेति चैतौ मन्त्री विकल्पितौ । तयोरुभयोः क्रियापदाकाइत्वादर्थावबोधाय छिनीति पदमध्याहर्तव्यम् । सोऽयमेकः पक्षः । इषे त्वेति छेदना ऽर्थो मन्त्रः । ऊर्जे वेति सन्नमनाऽर्थो मन्त्रः। सन्नमनमृजूकरणम् । तदिदं पक्षान्तरमिति । अत्र बौधायन उभयोर्वाक्ययोरेकमन्त्रत्वमाश्रित्य तं मन्त्रं छेदने विनियुक्त- 'तामाछिनत्तीषे त्वोर्जे त्वेति । आपस्तम्बस्तु तदभिसन्धाय मन्त्रभेदपक्षमपि कञ्चिदाश्रित्य विनियोगभेदमाह-'सन्नयतः पलाशशाखां शमीशाखां वा हरति । इषे त्वोर्जे त्वेति तामाच्छिनत्यपि वेषे त्वेत्याच्छिनत्यूर्जे त्वेति संनम- मत्यनुमाष्टि वेति' । सन्नयतः सानायनामकं दधिरूपं हविः कुर्वत इत्यर्थः॥ कारवशिष्यास्तु मन्त्रभेदं विनियोगभेदं चाश्रित्येत्थमामनन्ति तामा- च्छिनत्तीधे त्वेति वृष्टये तदाह यदिषे त्वेत्यूर्जे त्वेत्यनुमाष्टिं यदृष्ट्या ऊर्क रसो जायते तस्मा उ एतदाह तस्मादाहोर्जे त्वेतीति ॥ अस्यायमर्थः-ता पर्णशाखाम् , इषे त्वेति मन्त्रेणाध्वर्युः साकल्येन छिन्यात् । छेदकालेऽध्वर्युः इपे त्वेति यद् वाक्यमाह तद्वाक्यं दृष्टिसिद्ध्यर्थम् । अधिकेनादरेण सेवते, ·सायणाचार्यकृता ऊर्जे त्वेति मन्त्रेण तां शाखामनुमृज्यात् । अनुमार्जनमानुलाम्येन तस्यां सं- लग्नधूल्याद्यपनयनम् । यदि प्रभूताया वृष्टेः सकाशाद्वीहियवाद्यभिवृद्धिहे. तुरुर्जशब्दाऽभिधेयः समीचीनजलात्मको रसोजायते, तदाप्राणिनामुपकारो भवति । तदर्थमेवाऽध्वर्युरेतदाह । किमाहेत्याशङ्कय, तस्मादाहोर्जे त्वेति वाक्येन तदेव स्पष्टीक्रियते इति । कारावाभिमत एव मन्त्रभेदपक्षो जैमिनी- यैरपि द्वितीयाध्याये प्रथमपादे इत्थं निर्णीत:- "इषे त्वादिमन्त्र एको भिन्नो वैकः क्रियापदे । असत्यस्मिारकत्वादेकाऽदृष्टस्य कल्पनात् ॥ छेदने मार्जने चैतौ विनियुक्तौ क्रियापदे । अध्याहृते स्मारकत्वान्मन्त्रभेदोऽर्थभेदतः ॥" (जै० न्या० वि०२।१ । १५) 'इषे त्वोर्जे त्वा' ( वा० सं० ११) इत्यत्र क्रियापादाभावेन 'उरु प्रथस्व' इति मन्त्रवदर्थस्मारकत्वाभावात् , अदृष्टार्थे सत्येकादृष्टस्य कल्पने लाघवा- देक एव मन्त्र इति चेत् ? मैवम् । काण्वब्राह्मणे छिनत्यनुमाष्टिं इति विनि- योगभेदश्रवणात्, तदनुसारेण इषे त्वा छिनमि ऊर्जे त्वाऽनुमामि इति क्रियापदेऽध्याहृते सति, अर्थद्वयस्मारकत्वाद् भिन्नौ मन्त्रौ इति ॥ इति शुक्लयजुर्वेदान्तर्गतकाण्वसंहितायाः सायणकृता भाष्योपक्रमणिका समाप्ता

·अथर्ववेदसंहितायाः
सायणाचार्यकृता
भाष्यभूमिका
.

·No text on this page.

·अथर्ववेदसंहिताया भाष्यभूमिका - वागीशायाः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा शतकस्याः स्युस्त नमामि गजाननम् ॥१॥ यस्य निश्वसित येदा यो वंदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्धमहेश्वरम् ॥ २ ॥ अविद्याभानुसंतप्तो विद्यारण्यमह भजे । यदर्क करततानामरण्यं प्रीतिकारणम् ॥ ३ ॥ तत्कटाक्षेण तद्रूपं द्धतो बुक्कभूपतेः । अभूद्धरिहरो राजा क्षीरान्धेरिव चन्द्रमाः ॥ ४ ॥ विजितारातिमातो वीरश्रीहरिहरक्षमाधीशः । धर्मग्रमा वन्यः कलि स्वचरिनेन कृतयुगं कुरुते ॥५॥ साधयित्वा महीं सी श्रीमान् हरिहरेश्वरः । भुड़ते याविधान् भोगानसको रामवत् सुधीः ॥ ६॥ विजयी हरिहरभूपः समुहहन सकलभूभारम् । पोडश महान्नि दानान्यनिशं सर्वस्य तृप्तये कुर्वन् ॥ ७॥ नन्मूलभूनमालोच्य वेदमाथर्वणाभिधम् । आदिशत् सायणाचार्य तदर्थस्य प्रकाशने ॥ ॥ ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसंग्रहात् । कृपालुः सायणाचार्यों वेदार्थ वक्तुमुद्यतः ॥ ६ ॥ व्यारयाय वेदनितयमामुष्मिकफलप्रदम् । पंहिकामुष्मिकफलं चतुर्थ व्याचिकीर्पति ॥१०॥ - . 'पसिनस्य क्रियाकलापस्य ननु "यक्षं व्याख्यास्यामः । स त्रिभिवैदैविधी- ग्यजुम्मामरव सिद्ध यते" [सत्या० सू०११] इति स्मरणाद् त्वात् अथर्ववेदस्य ऋग्यजुः लानामेव फलवत्कर्मशेषत्वम् अवसी- नास्त्येव आकांक्षेति यते । प्रादुर्भावोऽपि त्रयाणामेव श्रूयते । “त्रयो वेदा अजायन्त, ऋग्वेद एवाग्नेरजायत, यजु- वेदो बायोः, सामवेद आदित्यात्" [ऐ० ब्रा० ५। ३२] इति । "भूचः समानि जज्ञिरे। यजुस्तस्माद् अजायत" [ऋ० १०18018] इति च ॥ पूर्वः पक्षः 4 , ·१२० सायणाचार्यकृता , सख्यानियमञ्च श्रूयते । “वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्य [तैना०३ । १२ । ।। १] | "यम् ऋपयनयिविदा विदुः । ऋचः सामानि यजूंषि" [ तै. ब्रा०१।२।१।२६] इति ॥ धर्मविशेषश्रवणाच्च त्रित्वम् अवगम्यते । "उच्चैर्ऋचा क्रियते उपांशु यजुषा उच्चः साना" [सत्या० सू०१।१।१] इति । “यद् वै यज्ञस्य साना यजुषा क्रियते शिथिलं [ तद् यद् ऋचा तद् दृढम्" [ तै० सं०६ । ५। १०३] इति । ते च ऋगादयो विस्तरेण व्याख्याताः । अस्य तु वेदस्य त्रयीव्यतिरिक्तत्वेन कर्मशेपत्वाभावाद् न व्याख्यानहिता। अथोच्यते । ऋग्वेदेन हौत्रमेव प्रतिपाद्यते, यजुषा आध्वर्यवम्, साना औद्गात्रम् इति वेदत्रयस्य प्रतिनियतप्रयोगप्रतिपादनपरत्वात् अवशिष्टब्रह्म- कर्तव्यताप्रतिपादकश्चतुर्थों वेदो व्याख्येयः । तदभावे यज्ञशरीरस्य अनि- पोरिति । मैवम् । उक्तैरेव त्रिभिर्वेदैः क्रत्वपेक्षितस्य ब्रह्मकर्तव्यस्यापि सिद्धः । तथा च ऐतरेयब्राह्मणे । “यद् ऋचैव होत्रं क्रियते यजुषाऽऽध्व- र्यवं सान्नानीथं व्यारब्धा त्रयी विद्या भवति । अथ केन ब्रह्मत्वं क्रियते इति त्रय्या विद्ययेति ब्रूयात्" [ ऐ० ब्रा०५ । ३३ ] इति । स्मर्यते च- "ऋग्वेदेन होता करोति सामवेदेनोद्गाता यजुर्वेदेनाध्वर्युः सर्वै- ब्रह्मा" इति । अतश्चतुर्णा होत्रादीनाम् ऋत्विजाम् अपेक्षितस्य क्रियाकलापस्य त्रय्यैव सिद्धत्वात् न चतुर्थस्य वेदस्याकाहास्ति कुतस्तस्य व्याख्यानचिन्तेति ॥ ब्रह्मकर्नव्यप्रतिपादनतात्पर्यतया अत्रोच्यते । हौत्रम् आध्वर्यवम् औद्गात्रमिति भवत्येव आकाङ्क्षा व्याख्यान समाख्यया त्रयाणामपि वेदानां प्रतिनियत. योग्यता चाथर्ववेदस्ये. होत्रादिकर्तव्यप्रतिपादनपरत्वावगमात् त्युत्तर: पक्ष ब्रह्मकर्तव्यप्रतिपादने तात्पर्य संभवति । यथा अन्यपरस्य यजुर्वेदस्य होतृकर्तव्यतायाम् , यथा वा तथा- विधस्य ऋग्वेदस्य अग्निहोत्रे । एवं त्रय्यां तत्र तत्र प्रतिपादितं यद् ब्रह्मत्वम् तद् अथर्ववेदसिद्धमेव लेशेनोक्तम् इति अतात्पर्यविषय- त्वात् अकृत्स्नत्वाच्च नादरणीयम् । अकृत्वमेव अभिप्रेत्य शाखान्तरोक्त होत्रं नानुष्ठेयम् इति आश्वलायनेनोक्तम् । “तो केचन छान्दोग्ये वाध्वर्यवे वा हौत्रामर्शाः समानाता न तान् कुर्याद् अकृत्सत्वाद्धौत्रस्य” [आश्व० ।। १३] इति । अत एव वाड्मनसनिर्वय॑स्य यज्ञशरीरस्य अर्धमेव त्रिभि. वनिप्पाद्यते । अर्धान्तरं तु अथर्ववेदेनैवेति श्रूयते। "प्राजापतिर्यक्षम् अतनुत । स ऋचैव हौत्रम् अकरोद् । यजुषाध्वर्यवं साम्नौद्गात्रम् अथर्वा- गिरोभिर्ब्रह्मत्वम् इति प्रक्रम्य "स वा एप त्रिभिदैर्यज्ञस्यान्यतरः पक्षः संस्क्रियते । मनसैव ब्रह्मा यशस्यान्यतरं पक्षं संस्करोति गो० प्रा०३।२] न ·. M अथर्ववेदभाष्यभूमिका १२१ इति । ऐतरेयब्राह्मणेऽपि त्रयीनिष्पाद्य एका पक्षा मनोनिष्पाद्यः परः पक्ष इति श्रुतम् । “अयं वै यज्ञो योऽयं पवते । तस्य वाक् च मनश्च वर्तन्यौ । वाचा च हि मनसा च यज्ञोऽवर्तत । इयं वै वाम् । अदो मनः । तद् वाचा, त्रय्या विद्ययक पक्षं संस्कुर्वन्ति । मनसैव ब्रह्मा संस्करोति" [ऐ० ब्रा० ५। ३३] इति । एतदेवाभिप्रेत्य गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्रश्नपूर्वकम् अथर्वविद एव ब्रह्मत्वम् आन्नातम् । “अथ [ ह ] प्रजापतिः सोमेन यक्ष्यमाणो वेदान उवाच । कं वो होतार वृणीयाम् । कम् अध्वर्युम् । कम् उद्गातारम् । के ब्रह्माणम् इति । ते ऊचुः । ऋग्विदमेव होतारं वृणीष्व । यजुर्विदम् अध्व: र्युम् । सामविदम् उद्गातारम् । अथर्वगरोविदं ब्रह्माणम् । तथा हास्य यशः चतुष्पात् प्रतितिष्ठति" [गो० ब्रा० २। २४] इति । तत्रैव विपक्षवाधश्च श्रुतः । “अथ चेद् नैवंविदं ब्रह्माणं वृणुते दक्षिणत एवैषां यज्ञो रिच्यते। [गोब्रा० २। २४ ] इति । “यथैकपात् पुरुषो यन् अनुभयचको वा रथो वर्तमानो भ्रषं न्येति एवमेवास्य यज्ञा भ्रषं न्येति" (गो० प्रा० ३।२) इति । "स त्रिभिदैविधीयते” इति स्मृतिस्तु उदाहृतश्रुत्यनुसारेण मुख्यस्य अथर्वविदोऽसम्भवे तत्तच्छाखासु यावदुक्तब्रह्मत्वमात्रेणापि ऋतुशरीर- निष्पत्तिर्भवति इत्येवमभिप्राया। "त्रय्याविद्ययेति यात्" (ऐ०व्रा०५।३३), इति श्रुतिरपि प्रकृतव्याहृतित्रयापेक्षत्वात् अविरुद्धा । “अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम् एतद् यद् ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदाऽथर्वाङ्गिरसः” (वृ० आ० ४।४।१० ) इति वाजसनेयकश्रुत्यनुसारेण त्रयाणाम् उत्पत्ति- श्रुतिः उपलक्षणतया व्याख्येया॥ "वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्यः" इति च श्रुतिः "ऋग्भिः पूर्वाह्व" (ते० प्रा० ३।१२।४।१ ) इति प्रकृतकालत्रयाभिप्रायेण । वेदानां चतुष्टस्य सर्वत्र श्रुतत्वाद् । तथा चाने तापनीयोपनिषदि आम्नायते "ऋग्यजुः सामाथर्वाणश्चत्वारो वेदाश (नृ० पू० ता० १) इति । मुण्डके च- "तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः (मु० १।१) इति ॥ "यम् ऋषयस्त्रयिविदा विदुः । ऋचः सामानि यजूंषि ते ब्रा० शराश२६) इति । त्रैविध्यं तु वेदगतमन्त्राभिप्रायम् । तद् उक्तं जैमि- निना-"तच्चोदकेषु मन्त्राख्या” (जै० २।१३२) । "तेषाम् ऋग यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था" (जै० २१॥३५) । “गीतिषु सामाख्या" (जै० ३॥१॥३६) । "शेपे यजुःशब्दः (जै० २।१।३७ ) इति । तद् अस्मि- नपि वेदे विद्यत इति न उच्चैष्वादिधर्मनियमोऽपि अग्नेर्ऋग्वेदो वायोर्यजुर्वेद आदित्यात साम- वेद इत्युपक्रमवाक्यगतवेदत्रयापेक्ष इति न विरोधः । ननु अस्मिन् वेदे मन्त्राणाम् ऋगायुक्तलक्षणयोगात् तदन्यतमव्यपदेश- भावत्वं युक्तम् । नैव दोषः। अथर्वाख्येन ब्रह्मणा गृष्टत्वात् तन्नाम्ना अर्थ . चतुष्टव्याकोपः। । 1 ·सायणाचार्यकृता १२२ वेदो व्यपदिश्यते। तथा हि । पुरा खलु सृष्ट्यर्थ स्वयंभु ब्रह्म तपस्तेपे । तस्मात् तप्यमानात् सर्वेभ्यो रोमकूपेभ्यः स्वेदधारा अजायन्त । तासु स्वेदजातासु अप्सु स्वां छायां पश्यतो रेतश्चस्कन्द । तद्रेत:- सहिता आपो द्विरूपा अभवन् । तत्रैकतः स्थितं रेतो भृज्ज्यमानं सत् भगुर्नाम महर्षिरभवत् । स एव भृगुः स्वोत्पादकस्य तिरोहितस्य ब्रह्मणो दर्शनाय "अथर्वाग् एनम् एतास्वेवाप्स्वन्विच्छ" ( गो० प्रा० २४) इति अशरीरया वाचोक्तत्वात् अथर्वाख्योऽप्यभवत् । अवशिष्टरेतोयुक्ताभिरद्भि- रावृतस्य वरुणशब्दवाच्यस्य ब्रह्मणस्तप्तस्य सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यो रसोऽक्षरत् । सोऽङ्गरसभूतत्वात् अगिरा नाम महर्पिरभवत् । ततस्तत्कारणं ब्रह्म तम् अथ- णम् अगिरस चाभ्यतपत् । ततः एकर्चचादिमन्त्रद्रष्टारो विंशति- संख्याका अथर्वाणोऽगिरसश्चोत्पन्नाः। तेभ्यस्तप्तेभ्य ऋषिभ्यः सकाशात् स्वयंभु ब्रह्म यान् मन्त्रान् अद्राक्षीत् सोऽथर्वाङ्गिरम्शब्दवाच्यो वेदोऽभवत् । अत एकर्चादीनाम् ऋषीणां विंशतिसंख्याकत्वाद् वेदोऽपि विंशतिकाण्डा- स्मकः सम्पन्नः । अत एव सर्वसारत्वाद् अय वेदः श्रेष्ठः । श्रूयते हि- "श्रेष्ठो हि वेदस्तपसोऽधिजातो ब्रह्मज्ञानां हृदये संवभूव (गोवा०१६) "एतद् वै भूयिष्ठं ब्रह्म यद् भृग्वङ्गिरसः। येऽगिरसः स रसः । येऽथर्वाण- स्तद् भेषजम् । यद् भेषजं तद् अमृतम् । यद् अमृतं तद् ब्रह्म" (गो० ब्रा०३।४) । एव सारभूतब्रह्मात्मकत्वाद् ब्रह्मकर्तव्यप्रतिपादनाच अयं ब्रह्मवेद इत्यप्याख्यायते । तथा च श्रुतिः। "चत्वारो वा इमे वेदा ऋग्वेदो यजुर्वेद, सामवेदो ब्रह्मवेदः [गो० ब्रा०२।१६] इति । अत एव सारवत्त्वात् सिद्धमन्त्रता समाम्नायते- न तिथिर्न च नक्षत्रं न ग्रहो न च चन्द्रमाः। अथर्वमन्त्रसम्प्रात्या सर्वसिद्धिर्भविष्यति ॥ (प० २१५) तथा स्कान्दे कमलालयखण्डे आथर्वणमन्त्राणां जपमात्रेणाभिमतफल- साधनत्वमुक्तम्- यस्तत्राथर्वणान् मन्त्रान् जपेच्छ्रद्धासमन्वितः । तेषाम् अर्थोद्भवं कृत्स्नं फलं प्राप्नोति स ध्रुवम् ॥ अथर्ववेदोपदनिरूपणं अस्य वेदस्य सर्पवेदादयः पञ्चोपवेदा अङ्गत्वेन सम- पुराणादिषु तत्प्रशंसा- न्तरं ब्रह्मणा सृष्टाः। तथा च ब्राह्मणम् । “स दिशो- वचनंच ऽन्वक्षत प्राची दक्षिणां प्रतीचीम् उदीची ध्रुवाम् ऊर्धाम्" इति प्रक्रम्य दक्षिणां "पञ्च वेदान् निरमिमीत सर्पवेदम् पिशाच- वेदम् असुरवेदम् इतिहासवेदम् पुराणवेदम्" (गो० प्रा० २१०) इति । तदेवम् आमुष्मिकफलेषु दर्शपूर्णमासादिपु अयनान्तेषु प्रयोविहितकर्मसु अपेक्षित्वं ब्रह्मत्वम् अनन्यलभ्यत्वाद्मथर्ववेदैकसमधिगम्यम् इति स्थितम् । - ·. -- अथर्ववेदभाष्यभूमिका । १२३ तेवदेव ऐहिकफलानि शान्तिकपौष्टिकानि कर्माणि राजकर्माणि अपरिमित- फलानि तुलापुरुषादिमहादानानि च अथर्ववेद एव प्रतिपादितानि । पौरो- हित्यं च अथर्वविदैव कार्यम् । तत्कर्तृकाणां कर्मणां राजाभिषेकादीनां तत्रैव विस्तरेण प्रतिपादितत्वात् । तथा च विष्णुपुराणे- "पौरोहित्यं शान्तिकपौष्टिकादि राज्ञाम् अथर्ववेदेन कारयेद् ब्रह्मत्वं च" इति। भट्टाचार्यैरप्युक्तम्- शान्तिपुष्ट्यभिचारार्था एकब्रह्मत्विगाश्रयाः। क्रियन्तेऽथर्ववेदेन त्रय्येवात्मीयगोचराः ॥ नीतिशास्त्रेऽपि- त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः । अथर्वविहितं कर्म कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकम् ॥ मत्स्यपुराणे- पुरोहितं तथाथर्वमन्त्रब्राह्मणपारगम् । मार्कण्डेयपुराणे- अभिषिक्ताऽथर्वमन्त्रैर्महीं भुड़ ससागराम् । अथर्वपरिशिष्टे-- यस्य राज्ञो जनपदे अथर्वा शान्तिपारगः। निवसत्यपि तद् राष्ट्र वर्धते निरुपद्रवम् ॥ तस्माद् राजा विशेषेण अथर्वाण जितेन्द्रियम् । दानसम्मानसत्कारैर्नित्यं समभिपूजयेत् ॥ । प०४।६] । स्याद् एवम् । यद्यस्य अर्थवत्त्वं स्यात् तदास्य व्यारयानम् उपपन्न स्यात् । तदेव कुत इति चेत् । उच्यते । "स्वाध्यायोऽध्येतन्यः। [तै० ब्रा०२ । १५ ] इत्यनेन विधिना कृत्स्न- स्यापि वेदराशेः अर्थाववोधपर्यन्तं तस्य वोधितत्वात । स्वाध्यायोऽध्येतन्य इत्यत्र तथा हि । "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" इत्यत्र शब्दभावनाया अर्थभाव- विध्यविरुद्धा भावना प्रतीयते । सा च द्वि- नायाश्च स्वरूपम् विधा । शब्दभावना अर्थभावना चेति । तद् उक्तम् आचार्य:-"इह हि लिडादियुक्तेपुढे भावने प्रतीयते । शब्दभावना अर्थभावना च" इति । तत्र शब्दभावनाया अर्थभावना भाज्या । लिङ्गादि करणम् । अर्थवादप्रतिपादिता स्तुतिः इतिकर्तव्यता। अर्थभावनायाः स्वर्गादिर्भाव्यः । धात्वर्थः करणम् । प्रयाजादिः इतिकर्तव्यता।

·१२४ सायणाचार्यकृता भावनाया: सामान्य. विविधमतोपन्यासपुरःसरं ननु धात्वर्थातिरेकिणी भावनामेव नोपलभामहे कस्या धात्वर्थः करणं स्यात् ? कथं वा तस्या लक्षणनिरूपणम् विभागः? भाव्यनिष्ठो,भावकव्यापारोभावनेति चेत्? न । पचियजिगमिप्रभृतिषु धातुषु अधिश्रयणसंकल्पचलनादयो धात्वर्था एवेति अतिरिक्तस्य भावकण्यापारस्य अभावात् । प्रयत्नो भावकन्यापार इति चेत् ? न । वृक्षश्चलति, काष्ठानि पचन्ति, नौर्याति, इत्येवमादिषु अचेतनकर्तृकव्यापारेषु तदभावात् । स्पन्दः स इति चेत् ? न । आत्मकर्तृक- व्यापारेषु यजतिददातिजुहोतीत्यादिषु तदभावात् । तर्हि उभयानुगतम् औदासीन्यप्रच्युतिसामान्यमेव भावकव्यापारो भविष्यतीति चेत् ? न । अचेतने शब्दे स्पन्दप्रयत्नयोरभावेनतदुभयसामान्यरूपस्य तस्य अभावात् । सत्यम् धात्वाद् अत्यन्तातिरेकिणी भावना नास्तीति । धात्वर्था- नामेव पाको यागः प्रयत्नः संकल्पः अधिश्रयणम् विक्लेदनम् अभिधानम् चोदनम् इति प्रातिस्विकं धात्वभिधेयम् अक्रियात्मकं सिद्धस्वभावम् एक रूपम् । सर्वधात्वर्थानुगतं करोतिप्रत्ययवेद्यं क्रियात्मकं साध्यस्वभावम् अन्योत्पादनानुकूलात्मकम् आख्यातप्रत्ययवेद्यम् अपरं रूपम् । तथा हि । यः स्पन्दते यो यजते यश्चरति यो विदधाति ते सर्वे करोतिप्रत्ययमनु- भवन्ति । स्पन्दते स्पन्दनं करोति, यजते यागं करोति, इत्येवं सर्वत्र करोत्यर्थस्यानुगतिः। तद् उक्तम् आचार्यैः- सिद्धकर्तक्रियावाचिन्याख्यातप्रत्यये सति । सामानाधिकरण्येन करोत्यर्थोऽधगम्यते ॥ [ मी० भा०वि० २१११] भिन्नेषु विविधधात्वर्थेषु उत्पाद्यवस्त्वन्तरकर्मकम् एतदेवापरं रूपं भवितुः प्रयोजकन्यापारत्वाद् भावनेत्युच्यते । तच्च यजेत दद्यात् जुहुयात् इत्याख्यातप्रयोगेष्वेव अवगमात् पाकः त्यागः रागः इत्यादिषु अनवगमाञ्च अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् आख्यातप्रत्ययाभिधेयम् अङ्गीक्रियते । यथाहुः- अभिधाभावनामाहुरन्यामेव लिङादयः । अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते । [मी०भा०वि० २२१] ये प्रयत्नं वा स्पन्दं वा उभयं वा भावनाम् अङ्गीकुर्वते, तैरपि तेषां सर्वत्रानुगमाभावात् सर्वधात्वर्थानुगतम् अन्योत्पादनानुकूलरूपमेव भावने- त्यगीकर्तव्यम् । एतदप्युक्तम्- सिद्धसाध्यस्वभावाभ्यां धात्वर्थों द्विविधो मतः । अन्योत्पादानुकूलात्मा भावना साध्यरूपिणी ।। तस्मात् धात्वर्थातिरेकिणी भावनेति सिद्धम् । 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य' इत्यत्र तथा च अध्ययनविधावपि तव्यप्रत्ययावगताया विधजिन्न्यायेन स्वर्ग एव भावनाया अंशत्रयेण भवितव्यम् । तत्र धात्वर्थः ·१ L अथर्ववेदभाष्यभूमिका । १२५ अध्ययन विधेर्भाव्यः करणत्वेन अन्वेति । भाव्यापेक्षायाम् अत्र तस्मा- इति पूर्वः पक्षः नुपात्तत्वात् "स स्वर्गः स्यात् सर्वान् प्रत्यविशि- टत्वात्य [जै० ४।३।१५] इति विश्वजिन्न्यायेन स्वर्ग एव भाव्यतया अन्वेतीति पूर्वः पक्षः । ननु कथं स्वर्गस्थ भाव्यता ? समनन्तरपदोपात्तस्य स्वाध्यायस्यैव भाव्यत्वाद् इति चेत् ? न । तस्य अपुरुषार्थत्वेन भाव्यत्वा- सम्भवात् । तर्हि अर्थज्ञानमेव दृष्टप्रयोजनरूपत्वाद् भाव्यं भवत्विति चेत् ? न । विधिमन्तरेणापि पदपदार्थव्युत्पत्तिमताम् अधोतेन स्वाध्यायेन अर्थ- झानस्य जायमानत्वात् । तर्हि अधोतेनैव स्वाध्यायेन अर्थ जानीयाद् इति अवघातादिवद् नियमार्थों विधिर्भवत्विति चेत् ? न। अनारभ्याधीतस्य स्वाध्यायविधेः अक्रत्वर्थत्वेन नियमार्थत्वानुपपत्तः । अवघातादयोऽपि कतावेव नियम्यन्ते अवघातनिष्पन्नैरेव ताण्डुलैः पुरोडाशादिनिष्पादन- द्वारा दर्शपूर्णमासापूर्व सम्पादयेदिति, न तण्डुलादिस्वरूपे। प्रमाणान्तर- विरोधात् । मा भूत् स्वाध्यायस्य भाव्यता। मा च भूद् अर्थज्ञानस्य । तथापि “यद् ऋचाऽधीते पयसः कूल्या अस्य पितॄन स्वधा अभिवहन्ति । यद् यजूंषि घृतस्य कूल्या । यत् सामानि सोम एभ्यः पवते । यद् अर्थवा- गिरसो मधोः कुल्याः। यद् ब्राह्मणानीतिहासान् पुराणानि कल्पान् गाथा नाराशंसोर्मेदसः कृल्या अस्य पितॄन स्वधा अभिवहन्ति" ति०आ०२।१०] -इत्यध्ययन प्रकृत्य पठितार्थवादोक्तघृतकूल्यादिकमेव भाव्यं भवत्विति चेत? नातस्यापि ब्रह्मयज्ञस्वाध्यायमधिकृत्य पठितत्वेन ग्रहणाध्ययनफलसमर्पक- त्वानुपपत्तः । तथापि अतिदेशतः प्राप्तः अस्यापि फल भविष्यतीति चेत् ? न । अर्थवादस्य अनतिदेश्यत्वात् । तस्माद् विश्वजिन्यायेन स्वर्ग एव अध्ययनविधेर्भाव्यः । यथाहुः- विनापि विधिना द्वष्टलाभान हि तदर्थता। कल्प्यस्तु विधिसामर्थ्यात् स्वर्गो विश्वजिदादिवत् ।। - - उत्तर: पक्ष. इएप्रयोजनोऽर्थावबोध अत्रोच्यते । अर्थावबोधार्थमेव अध्ययन विधीयते । एवाध्ययनविधे ननु पदपदार्थव्युत्पत्तिमतां पुंसां विधिम् अन्तरेणापि र्भाग्यः इति अवयोधा जायते इति विध्यानर्थक्यम् इत्युक्तम् इति चेत् ? न । अध्ययनसंस्कृतेनैव स्वाध्यायेन अर्थ जानीयात् न पुस्तकादिपठितेनेति नियमार्थत्वाद् विधेः। अक्रत्वर्थेषु निय- मानुपपत्तिरिति- उक्तम् इति चेत् ? न । “प्राड मुखोऽन्नानि भुसोत" इत्येवमादिषु अक्रत्वर्थेष्वपि नियमदर्शनात् । “नीहीन प्रोक्षतिम् इत्यादि- विधिवत् संस्कारविधानमात्रपर्यवसायित्वाद् अयं विधिर्न स्वाध्यायस्य (१) अल्य सूत्रस्य शावरमान्य १०८ पृष्टे द्रएन्यम् ।

·१२६ सायणाचार्यकृता। अर्थज्ञानार्थतां वोधयतीति चेत् ? न । "चरुम् उपदधाति" [तै० सं०५॥६॥ २१५ ] इति चरोरुपधानविधिः संस्कारं विदधद् यथा तत्संस्कृतस्य चरोः स्थलनिष्पत्ति रोषतां विधत्ते, तद् अध्ययनविधिरपि स्वाध्यायस्य अध्ययन- संस्कार विद्धत् तत्संस्कृतस्य तस्य अर्थाववोधार्थत्वं विधत्ते । संस्कार- विधेः संस्कारविनियोगपर्यन्तत्वेऽपि फलत्वाविशेषात् स्वर्गार्थता कुतो न विधत्ते इति चेत् ? न । अर्थाववोधस्य हृष्टप्रयोजनस्य संभवे अदृष्टा- र्थत्वकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । वद् उक्तम्-- लभ्यमाने फले दृष्टे नादृष्टफलकल्पना । विधेस्तु नियमार्थत्वान्नानर्थक्य भविष्यति ॥ स्वाध्यायाध्ययनविधिविचारे प्राभाकारास्तु- प्रामाकरमतं सविस्तरमुपन्यस्य उपनीय तु यःशिष्यं वेदमध्यापयेद् द्विजः । तस्य सप्रमाणं खण्डनम् सकल्पं सरहस्यं च तमचार्य प्रचक्षते ॥ [म० स्मृ० २११४०] इति स्मृत्यनुमितेन "उपनीयाध्यापनेनाचार्यकं संपादयेदु” इत्यनेन विधिना लब्धानुष्ठानस्य "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः” इत्यस्याध्ययनविधेः अधि- कारपरत्वजिज्ञासायां प्रथमप्रतीतेन आचार्यकाधिकारकत्वशङ्कय अन्तरङ्ग- त्वाद् अर्थज्ञानाधिकारपरत्वमेव वर्णयन्ति ॥ तद् अयुक्तम् । आचार्यकरणविधेरेव अभावात् । ननूक्तम् । “उपनीय तु या शिष्यम्" इत्यनया 'स्मृत्या उपनीयाध्यायनेन आचार्यक" भावयेद्, इत्येवंरूप आचार्यकरणविधिरनुमीयते इति । तन्न । एवंरूपायाः श्रुतेः अनेवं- रूपया स्मृत्या अनुमातुम् अशक्यत्वात् । तथा हि । इयं स्मृतिः उपनीया- ध्यापयिता आचार्य इति ब्रवीति । न पुनरध्यापनं विदधाति । तद्विधाने योऽध्यापयिता 'तम् आचार्य प्रचक्षते' इत्यशेन एकवाक्यताविरोधात् । ननु 'उपनीयाध्यापयेद् इति अध्यापन विधाय विधिसिद्धमर्थ 'यस्तु' इति अनूद्य तस्याचार्यत्वं प्रतिपादयतीति चेत् ? न । स्वारस्येन विध्यप्रतीतौ तदाश्रयणेन वाक्यभेदकल्पनायां प्रमाणाभावात् । तद् उक्तम्- संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदश्च नेष्यते । किं च । 'योऽध्यापयेत्' इति यच्छब्दयोगोऽपि विधिशक्तिम् अपहन्ति । तहि "यदाग्नेयोऽटाकपाल [तै० स० २१६३३] इत्यादावपि यच्छन्द- योगात् विधिशक्तिरपहन्यते इति चेत् सत्यम् । तत्रापि यच्छब्दवृत्तस्य । विधित्वभड्रेन "यदाग्नेयोऽएाकपालोऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति सुवर्गस्य लोकस्यामिजित्यै [ तै० सं० शा३३३] इत्यर्थवादेन "यत् स्तूयते नद् विधीयते" इति न्यायेन परिकल्पितस्य अन्यस्यैव विधित्व- स्वीकारात् । तस्माद् "उपनीय तु यः शिष्यम्" इत्यादिस्मृत्यनुमिता श्रुतिः नाचार्यकरणविधौ प्रमाणम् ॥

·1 अर्थवेदभाष्यभूमिका । ननु "अष्टवषं ब्राह्मणम् उपनयीत, तमध्यापयीत" इत्यत्र नयतेः "संमा- ननोत्सखनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु निया" [पा० अष्टा० १॥३॥३६! इति आचार्यकरणे आत्मनेपदविधानाद् उपनयने आचार्यकरणविधिरपेक्षित एव इति चेत् ? तद् अयुक्तम् । षपणां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनाध्यापने चैव विशिष्टाच प्रतिग्रहः ॥ [म० स्मृ० १०.७६] इति द्रव्यार्जनाद्यर्थतयैव प्राप्तस्य अध्यापनस्य विध्यनहत्वात् । ननु तथापि अलौकिकाचार्यकसाधनत्वेन अप्राप्तस्याध्यापनस्य विध्यनहतेति चेत् ? न । आचार्यकस्य लोकप्रसिद्धत्वाद् अलौकिकत्वानपपत्तेः । स्याद् एतत् । “उपनयीत" इत्यात्मनेपदात् सनियमकोपनयनशेषित्वप्रतीतेः आचार्यकम् अलौकिकमिति । न । आचार्यकरणे वर्तमानस्य नयते. अभिप्राये आत्मनेपदविधानाद् उपनयनाचार्यकयोः परस्परम् अङ्गाङ्गि- भावानुपपत्तेः। अन्यथा "स्वरितजितः कर्मभिप्राये क्रियाफले" [पा० अष्टा० १।३।७२] इति भित्त्वादेव आत्मनेपदे सिद्ध सम्माननादिसूत्रम् अनर्थकं स्यात् । ननु क्रियाफलस्य कभिप्रायत्वं नाम न कत्रभिलषितत्वं किंतु कर्व- गतत्वमेव । अतः उपनयनक्रियाफलस्य माणवकनिष्ठत्वेन अभिप्रा. यत्वाद् अचार्यकरण एव नयतेः आत्मनेपदं सिध्यतीति चेत् । एवं सति "वसन्ता ब्राह्मणोऽग्निमादधीत" [ते. ब्रा० शशश६] इत्याधानफलस्य अग्निसंस्कारस्य अग्निगतत्वेन अकर्षभिप्रायत्वाद् "स्वरितजितःइत्यात्मने- पदं न स्यात् । न च उपनयनक्रियाफलस्य संस्कारस्य माणवकाभिलषि- तत्वाद् अभिप्रायत्वम् इति । आचार्यस्यापि अभिलपितम् । आचार्यान- भिलषितत्वे तस्य क्रियाफलत्वानुपपत्तेः। न हि क्रियाजन्यं यस्य कस्यचिद् अभिलषितं वा क्रियाफलं, किंतु कत्रभिलपितं सत् क्रियाजन्य क्रियाफलम् । अन्यथा श्रमादिकमपि क्रियाजन्यम् अहितस्य यस्य कस्यचिद् अभिलषितं चेति 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यादौ क्रियाफलस्य अकत्रभिप्रायत्वेन आत्मनेपदं न स्यात् । न च अस्मत्पक्ष इव माणवकसमोहितसाधनत्वेनैव उपनेतुः उपनयनक्रियाफलम् अभिलषितम् इति भवतां मतं येन क्रियाफलम् अकर्षभिप्रायं स्यात् । आचार्यककामस्य अतत्साधने माणवकाधिकार समीहानुपपत्तः। उपपत्तौ वा माणवकाधिकारस्यैव अभिलषितस्य प्रयोज- कत्वाद् आचार्यकाधिकारस्य प्रयोजकत्वं न स्यात् । तस्माद् आत्मनेपदा. देव क्रियाफलस्य अकभिप्रायत्वावगर्माणवकसमीहितसाधनत्वेनैव उप- नयनस्य प्रतीतिः।

·१२८ सायणाचार्यकृता न च "उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद् इति क्त्वाप्रत्ययेन आचार्यकशेषत्वम् उपनयनस्येति मन्तव्यम् । स्मृतिगतो हि क्त्वाप्रत्ययः "समानकर्तृकयोः पूर्वकाले" [पा० अष्टा० ३।४।२१] इत्यनुशासनाद् उप- नयनाध्यापनयोः समानकर्तृकत्वमेव आचष्टे । तच्च अगाङ्गिभावेनैव उपपद्यत इति उपनयनस्य अध्यापनाङ्गत्वप्रतीतिर्विलम्वेन भवति । "वसन्ते ब्राह्मणम् उपनयीत" [आप० ध० ११११११६] इति द्वितीयाश्रुतिः प्रत्यक्षश्रुति- गता । तया द्वितीयाश्रुत्या झटिति उपनयनस्य उपनेयशेषत्वं प्रतीयते । "श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे श्रुतिरेव वलीयसी" इत्युपनयनस्य उपनेयशेषत्वमेव अङ्गीकर्तव्यम् ॥ ननु उपनयनम् उपनेयशेपोऽस्तु । तथापि उपनेयस्य आचार्यकशेष. त्वात् तद्वारा उपनयनस्यापि तदङ्गत्वम् इति चेत् ? न । उपनेयसंस्कारस्य आचार्यकशेषत्वे उपनेयशेषत्वं च सप्रयोजनत्वाविशेषेऽपि पुरुषान्तरगत- त्वेन आचार्यकस्य बहिरङ्गत्वात् एकपुरुषनिष्ठत्वेन अध्ययनस्यान्तरङ्गत्वात् "अन्तरङ्गवहिरङ्गयोरन्तरङ्गं वलीय” इति तस्य अध्ययनाइत्वमेव अङ्गी. कर्तव्यम् । यदि समानकर्तृकेति विहितस्मातक्त्वाप्रत्ययवलादेव अन्तरङ्गत्वं पाध्येत तहि भवत्पते अध्यापनविधिप्रत्युक्तस्य अध्ययनविधेः किमधिका- रपरत्वम् इति जिज्ञासायाम् “अधीत्य स्नायाद्” इति स्मार्तक्त्वाप्रत्यया- नुरोधेन अन्तरङ्गत्वयुक्तर्वाधात् अन्तरङ्गार्थज्ञानपरत्वं परित्यज्य आचार्या- धिकारत्वमेव स्यात् । तस्माद् अकर्षभिप्रायविहितात्मनेपदवलाद् अन्तरङ्ग- युक्तेश्च उपनयनम् अध्ययनाङ्गम् इत्याचार्यकस्य सनियमकोपनयनशेषि- त्वाभावाद् नास्य अलौकिकत्वसिद्धिः। तदसिद्धौ व अन्यतः प्रातस्य अध्यापनस्य आचार्यकशेषत्येन विध्यसिद्धिः॥ कथं तर्हि "अध्यापयीत" इति विधिः? "एतयान्नाद्यकामं याजयेत्। इतिवत् प्रयोजकव्यापारान्तर्गतोऽपि विधिः प्रयोज्यव्यापारपरः इति धूमः । ननु तत्र कामश्रुतिबलात् कामिन एव विध्यपेक्षायां प्रयोज्यव्यापारपरत्वम् अस्तु । अन तु तदभावात तत्परत्वं नेति चेत् ? न । "निषादस्थपति याजयेत्' इत्यत्र कामश्रुतेरभावेऽपि द्रव्यार्जनार्थत्वेन अन्यतः प्राप्तं याजनं परित्यज्य प्रयोज्यव्यापारस्यैव अप्राप्तस्य विधेयत्वस्वीकारात् । एतेन उपनीय गुरुः शिष्यं महान्याहृतिपूर्वकम् । वेदमध्यापयेद् एनं शौचाचारांश्च शक्षयेत् ॥ [ या० स्मृ० १३१५ ] इत्येतदपि नाध्यापनविधिपरम् इत्यवगन्तव्यम् । उपनीय ददद् वेदम् आचार्यः स उदाहृतः [या० स्मृ० १।३४] इत्येतदपि क्रियायोगमेव आचार्यशब्दाभिधेयम् इति व्युक्तमुपदर्शयति। तस्माद् अध्यापनस्य विधिरेव नास्तीतिसिद्धम् । तदभावेन स्ववि- घिप्रयुकतैव अध्ययनस्य । स च अध्ययनसंस्कृतेनैव स्वाध्यायेन अर्थ ·अथर्ववेदभाष्यभूमिका जानीयाद् इति विधत्ते इति कृत्स्नस्यापि वेदराशेर्विवक्षितार्थत्वेन स्वत:- प्रामाण्यात् तदन्तर्गतस्य व्याख्यानं कर्तुं युक्तमेवेति सिद्धम् ॥ वैदस्य स्वतः प्रामाण्यमिति वेदस्य स्वतः प्रामाण्यं चोदनासूत्रे आचार्यैरेव सिद्धान्तविषयेऽभियुक्तानां उपपादितम् । तत्र बहुधा विवदन्ते वादिनः । विविधा विप्रतिपत्तयः। प्रामाण्यम् अप्रामाण्यं च उभयं स्वत इति सांख्याः । उभयं परत इति तार्किकाः । प्रामाण्य स्वतः अप्रामाण्यं परत इति मोमांसकाः । अप्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं परतः इति सौगताः ॥ . 4 प्रामाण्यमप्रामाण्यं चोभयं प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वं नाम कार्यकारणादेव कार्येण स्वत इति सांख्यानां सह उत्पत्तिः । अत्र सांख्या एवं प्रतिपादयन्ति । मतम् स्वतः असताम् असाध्यत्वाद् उभयं स्वत इति । तत्र प्रमाणं च यद् असत् तन्न क्रियते, यथा शशविषाणम् । कारकव्यापारात् पूर्व. कार्यम् असञ्चेत् तहि न [क्रियेत ] क्रियते च । अतः सदेव पूर्वमपि । अपि च कार्य कारणेन प्राक् सम्बद्धम् असम्बद्धं वा । सम्बद्धं चेद् असतः सम्बन्धानुपपत्तः प्रागपि सदेव कार्यम् । असम्बद्धं चेत् ? इदमेवास्य कारणम् इदमेवास्य कार्यम् इति नियमो न स्यात् असत्ताऽसम्बन्धयोर- विशेषात् । यथाहुः-- असत्त्वान्नास्ति सम्बन्धः कारकैः सत्त्वसङ्गिभिः । असम्बद्धस्य चोत्पत्तिमिच्छतो न व्यवस्थितिः॥ किं च कारणाद् अभिन्नत्वात् कार्यस्य प्रागसत्त्वं नोपपद्यते । तथा हि तन्तुभ्यः पटो न भिद्यते तत्कार्यत्वात् । यद् यतो भिद्यते न तत् तस्य कार्यम् । यथा गौरश्वस्य । तन्तुकार्य पटः । तस्मात् तन्तोर्न भिद्यते । यद् यतो भिद्यते तस्य तेन सह संयोगः अप्राप्तिर्वा स्यात् । यथा कुण्डवदरयो- मरुविन्ध्ययोर्वा । न हि पटस्य तन्तुभिः सह तद् उभयम् अस्ति । तस्माद् न तन्तुभ्यो भिद्यते पट इत्यभेदसिद्धः कार्य प्रागपि सदेव इति सिद्धम् ॥ (१) तथाहि श्लोकवातिके भट्टकुमारिलपादैः प्रतिपादितम्- स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गम्यताम् । नहि स्वतोऽसती शकिः कर्तुमन्येन शक्यते ॥ (श्लो. वा २।४५) (२) प्रामाण्याप्रामाण्यसिद्धान्तविषये अयमन विविधविधमतसंक्षेपः प्रदर्शितो जैमिनि- दर्शननिरूपणप्रस 'सर्वदर्शनसंग्रहकारेणा- प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे स्वतः सांख्याः समाश्रिताः। नैयायिकास्ते परतः सौगताश्चरमं स्वतः ॥ प्रथम परत. प्राहुः प्रामाण्यं वेदवादिनः। प्रमाणत्वं स्वतः प्राहुः परतश्चाप्रमाणताम् । - . - ·१३० सायणाचार्यकृता पूर्वोकस्य सांल्यमतस्य अत्र ब्रूमः । न च क्रियमाणत्वं सत्त्वसाधनम् । समीक्षा असत्त्वेऽपि तस्योपपत्तेहेंतोर्विपक्षाद् व्यावृत्तः सन्दिग्धत्वात् । तथा हि। न हि सतो घटादेः क्रियमाणत्वं दृष्टम् कृतकरणव्यापारानुपपत्तेः। नाप्यसतः क्रियमाणत्वम् अनुपपन्नम् इति ।प्रागसतोऽपि घटादेः सामग्रयां सत्याम् उत्पत्तिदर्शनात् । यदप्युक्तम् कारणेन असम्बद्धस्य कार्यस्योत्पत्तौ इदमेवास्य कार्यम् इदमे- वास्य कारणम् इति नियमानुपपत्तिरिति तदप्यपेशलम् । किचिदेव कारणं कस्मिश्चिदेव कार्य शक्तम् इति शक्तितो नियमेन सिद्धः । न च शक्यव्यति- रेकेण शक्तिरेव नास्तीति वक्तव्यम् । अर्थम् अग्निः अद्विष्ठातीन्द्रियाश्रयः कारणत्वाद् गुरुत्वाश्रयवदिति तसिद्धः । नापि शक्तिरपि शक्येन असम्बद्धा न कार्यकारणभावस्य नियामिकेति वाच्यम् । शक्ताश्रयायाः शक्तश्च प्रतिनियतशक्यानुकूलस्वभावत्वात् । अन्यथा सत्कार्यवादपक्षेऽपि प्रधानोपादानत्वस्वीकारात् सर्वस्य जगतः सर्वं सर्वस्वरूपेण सर्वत्र सर्वदा सदिति विवेकहेतोरभावात् इदमेवास्य कार्यम् इदमेवास्य कारणम् इति नियमो न स्यात् । ननु सर्वत्र सर्वदा कार्यस्य सत्त्वाविशेषेऽपि तत्तदभिव्यजकसामर्थ्यनियमात् तत्तदभिव्यक्ति- नियमो भविष्यतीति चेत् ? एवं तर्हि अस्मत्पनेऽपि तत्तदुत्पादककारण- सामर्थ्य नियमात् तत्तदसत्कार्योत्पत्तिनियमसिद्धिः ॥ यत् पुनः कार्यस्य कारणाद् अभेदसाधकम् अनुमानम् , तदपि तन्तु- पटयोः प्रत्यक्षेण भेदोपलम्भात् प्रत्यक्षविरुद्धकालात्ययापदिष्टम् । अपि च कारकव्यापारात् प्रागपि कारणे कार्य सत् स्यात् , तर्हि कारणे कार्यम् उपलभ्येत । न चोपलभ्यते । तस्माद् असदेव । प्रागपि सदेव कार्यम् अभि- व्यक्तरभावाद् नोपलभ्यत इति चेत् ? न । किम् इयम् अभिव्यक्तिः प्रागपि सती उत असती । सती चेत्?प्रागपि केवलतन्तुष्वपि तया पटस्योपलब्धिः स्यात् । असती चेद् ? असत्या एव तस्याः पश्चादुत्पत्तिस्वीकारात् तद्वत् सर्वस्याप्यसतः कार्यस्योपपत्तिः किं नाङ्गीक्रियते। क्रियेत इत्यलमति- प्रसङ्गेन । तस्मात् सत्कार्यनिषेधात् प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुभयोरपि स्वतस्त्वे किंचिदेव प्रमाणं प्रमाणमिति व्यवस्थापपत्तश्च नोभयं स्वतः ॥ 'अप्रामाण्यं सता, प्रामाण्यं अपि तु अप्रामाण्यं स्वता, प्रामाण्यं परत इति परत" इति सौगत. अपरे मन्यन्ते । तथा हि। यदि प्रामाण्यं स्वतो- मतोपन्यास। ऽवसीयेत, तर्हि एकतरकोटिनिर्धारणात् इद प्रमा- रणम् मप्रमाणं वेति न संदिहोत । अन्यथा सर्वत्र संदेहस्योपरमो न स्यात् । अतः कारणगुणज्ञानाद् अर्थक्रियासंवादाद् वा प्रामाण्यनिश्चयः ॥ ननु आदावेव अर्थतथात्वानिश्चये उत्तरकालीना प्रवृत्तिः कथ ·अथर्ववेदभाष्यभूमिका । १३१ जाघटीति तदुत्तरकालीनस्तन्निश्चयोवा कथम् तदभावे कथं प्रामाण्यनिश्चयः इति चेत् ? न । कृष्यादाविव अर्थसंदेहादपि प्रवृत्त्युपपत्तेः। प्रवृत्तस्य च मर्थक्रियोपलब्धौ पूर्वावगतस्य अर्थक्रियाकारित्वं सत्यं निश्चीयते इति तद्वि. पयस्य पूर्वज्ञानस्यापि तदर्थसम्बन्धित्वेन पश्चात् प्रामाण्यं निश्चीयते । यथोक्तम्- तस्मिन् सदपि मानत्वं विनिश्चेतुं न शक्यते । उत्तरार्थक्रियाज्ञानात् केवलं तत् प्रतीयते ॥ नैवम् अर्थक्रियाज्ञानस्यापि स्वविषयार्थक्रियापरिनिश्चये परापेक्षा येन • अनवस्था भवेत् । तस्य फलरूपत्वात् । फलार्थ वा सर्वं करिष्यते । न फलम् अन्यार्थमिति । अतः स्फुटाविकल्परूपत्वाच अर्थक्रियाज्ञानं स्वत एव स्वविषयतथात्वावधारक प्रमाणं च । न चैवं प्रामाण्यावगमस्य प्रवृत्त्यङ्गत्वात् प्रवृत्युत्तरकालम् , अर्थक्रियानिर्णयो निष्फल इति वाच्यम् । शानान्तरेषु निःशङ्कप्रवृत्त्यर्थ विसंवादिज्ञानव्यावृत्तप्रमाणप्रतिवन्धरूपवि- शेषाकलनाय प्रवृत्त्युत्तरकालमपि निर्णयस्योपयोगात् । प्रवृत्तावभ्यास- वत्याम् आद्यज्ञाने फलस्याप्रतीतावपि अर्थक्रियारूप फलमिति विषयी- कुर्वतो विज्ञानान्तराद् विसम्बादिभ्यो व्यावृत्तं वैलक्षण्यं प्रतीयते । यथोक्तम्- वृत्तावभ्यासवत्यां तु वैलक्षण्यं प्रतीयते । अतद्विषयविज्ञानाद् आद्येऽप्राप्तेऽपि तत्फले ॥ तस्मात् झटिति निःशङ्कप्रवृत्तिरपि तत्र विसम्वादिव्यावृत्तप्रमाणप्रति. बन्धरूपविशेषलिङ्गकाद् अनुमानादेवेति न स्वतः प्रामाण्यावगमः ॥ अनुरूपोपपत्तिमिः पूर्वोक्तस्य अत्राभिधीयते । वृत्तः प्रामाण्यम् अर्थयाथार्थ्य. सौगतमतस्य निरासः निश्चयाद् भवतु । तनिश्चयस्तु गुणज्ञानात् संवा- । दाद् वा इति यद् उक्तं तन्न मृष्यामहे । प्रमितिसाधकतमत्वं हि प्रामा- एयम् । प्रमितिश्च अनधिगततथाभूतार्थावधारणम् । नन्वेवम् इन्द्रियादे- रेव प्रामाण्यम्, न ज्ञानस्य । तस्यावधारणरूपत्वेन अवधारणन्तरसाधक- तमत्वानुपपत्तेरिति चेत् ? न। द्विविधं हि अवधारणम् ज्ञानरूपं प्राकट्यरूपं चेति । तत्र अनधिगततथाभूतार्थगोचरत्वेन ज्ञानस्य प्रामाण्यम् । तथा च अनधिगततथाभूतार्थावधारणं प्रमितिः। तत्साधनं ज्ञानं प्रमाणम् । तद्भावः प्रामाण्यमिति नाशब्दार्थत्वम् । अतः प्रमितिलक्षणवाक्यगतावधारण- शब्देन बानप्राकट्ययोः कार्यकारणभावेन अदूरविप्रकृष्टयोरेकरूपप्रामाण्य- व्युत्पत्त्यर्थ तन्त्रेणोपादानम् । शक्ती च प्रमाणाप्रमाणगोचरे प्रामाण्यामा- माएये । ते चे तथाभूतोऽयम् अर्थः इत्येवं रूपात् तथात्वावधारणाद् अतथा- भूतोऽयमर्थ इत्येवंरूपाद् अतथात्वावधारणाच चकास्तः। तत्र तथा- - 1 ·सायणाचार्यकृता तार्किकाणां मत- भूतार्थावधारणम् अर्थक्रिया ज्ञानादिलक्षणपरानपेक्षत्वेन ज्ञानस्वरूपमात्रा- धीनम् । तदवसेयं प्रामाण्यं स्वतोऽवसीयत इत्युच्यते । तथाभूतावधारणं तु ज्ञानस्वरूपमात्राधीनत्वेऽपि कारणदोषावगमादिलक्षणपरापेक्षम् इति तदवसेयम् अप्रामाण्यं परतोऽवसीयत इत्युच्यते । न च अतथाभूतावधार- णमपि ज्ञानस्वभावाधीनम् । भ्रमवाधयोरसंभवप्रसङ्गात् । न हि शुक्तौ रजतम् अतथाभूतमिति गोचरयतो ज्ञानस्य भ्रमत्वं बाधसम्भवो वा। तस्मात् ज्ञानस्वभावाधीनमपि अतथाभूतत्वं कारणदोषावगमाद् वाधक- प्रत्ययाद् वा परत एव निश्चीयते इति अप्रामाण्यं परत एवेति सिद्धम् ।। अप्रामाण्यं प्रामाण्यं चोभय- अपरे पुनः एतदप्यसहमाना अप्रामाण्यवत् मपि परत एवेति वदतां प्रामाण्यमपि कारणगतगुणज्ञानात् सम्वादाद् वा परत एव ज्ञायत इति वर्णयन्ति साधयन्ति च । प्रतिपादनम् तथा हि । प्रामाण्य परतो ज्ञायते । अनभ्यास- दशायां सांशयिकत्वात् अप्रामाण्यवदिति । नैतत् साधनम् । अस्मन्मतेऽपि नथाभूतोऽयम् अर्थ इत्येवरूपावधारणात् परत एव प्रामाण्यं निश्चीयत इति सिद्धसाधनत्वात् । ननु ज्ञप्तावनपेक्षत्वेऽपि उत्पत्तौ परापेक्षास्ति । तथा हि । यदि ज्ञानहेतुमात्राधीनं प्रामाण्यं भवेत् तर्हि प्रमाणपरिज्ञानम् अप्रमाणं भवेत् प्रामाण्ये कारणाभावात् । तथा च सति ज्ञानमेव न स्याद् घटादि- वत् । ननु दोषाभावस्य प्रामाण्यकारणत्वात् सति च दोषे तदभावाद्ना- तिप्रसङ्ग इति चेत् तर्हि दोपाभावम् अधिकम् आसाद्य प्रामाण्यमपि जायते इति कथै ज्ञानहेतुमानजन्यत्वं तस्य । नतु दोषाभावस्य प्रामाण्य- हेतुत्वेऽपि गुणस्य प्रामाण्यं प्रति अहेतुत्वात् तदभावेन वेदानां स्वत:- प्रामाण्यं सिध्यतीति चेत तर्हि गुणस्य प्रामाण्यहेतुत्वेन दोषाभावस्य तद- हेतुत्वात् तद्भावेऽपि गुणाभावाद् अप्रामाण्यमपि वेदानां प्रसज्येत । न हि गुणदोषयोः प्रामाण्याप्रामाण्ये प्रति अन्वयव्यतिरेकयोविशेषम् उपलभा- महे । तस्माद् उभयमपि परत इति सिद्धम् ॥ तार्किकमतनिरसनपुर सर अत्रभिधीयते । कार्यशक्तः असति वाधके कार्यका- 'प्रमाण्यं स्वतोऽप्रामाण्यं रणादेव कार्येण सह उत्पत्तिरङ्गीकर्तव्या । अन्यथा परत' इति वह्निगताया दाहकत्वशक्तेरपि कारणान्तरादेव मीमांसकमूर्धन्यानां उत्पत्तिः स्यात् । तथा च उत्पत्तिक्षणे तस्य दाहकत्वं सिद्धान्तनिर्णयः न स्यात् । वहिश्च स्वाथय दहन्नेव जायते। तत् सिद्धम् एतत् स्वत एव च प्रामाण्यामिति । न च अप्रामाण्यमपि स्वत पवास्त्विति मन्तव्यम् । तस्य दोषान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन ज्ञानहेतु- मात्रजन्यत्वाभावात् । स्याद् एतत् । यदि ज्ञानहेतुमात्राधीनं प्रामाण्यं - ·- १३३ अथर्ववेदभाष्यभूमिका। भवेत् , तर्हि स्मृतेरपि प्रामाण्यं स्यात् । तद् न । प्रामाण्यशब्देन तथाभूता- विधारकशक्तेरेव विवक्षितत्वात् तस्या एव च ज्ञानहेतुमात्रशब्दाधीन- त्वसमर्थनात् । अन्यथा नैयायिकमतेऽपि अप्रामाण्यस्य दोषाधीनत्वात् तदभावे स्मृतावपि प्रामाण्यसम्भवप्रसङ्गात् ॥ यत् पुनः प्रमाज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीना कार्यत्वे सति तद्विशेषत्वात् अप्रमावत् इत्यनुमानम् । तद् असाधकम् । प्रमा गुणदोषयोरन्यतराधीना न भवति ज्ञानत्वात् अप्रमावत् , इत्यनेन अनुमानेन निर्विशेपणहेतुजत्वेन शीघ्रप्रवृत्तेन विशेषविषयत्वेन च प्रवलेन वाधितविषयत्वात् । तस्य च सविशेषणहेतुजत्वेनाविलम्बितप्रवृत्तत्वाद् दौर्वल्यम् । तस्माद् उत्पत्ता- वपि शानहेतुमात्राधीनत्वेन प्रामाण्यं स्वत एव । अप्रामाण्यं तु दोषाधीन- त्वात् परत इति सिद्धम् ॥ ततश्च वेदानामपि अपौरुषेयत्वेन शब्दगतगुणदोपाणां शङ्कितुमपि मशक्यत्वेन सुतरां स्वत एव प्रामाण्यमिति निरवद्यम् ॥ वंदनिरूपणासरे स्याद् एवं यदि वेदानाम् अपौरुषेयत्वं भवेत् । तदेव 'पौरुषेया वेदाः असिद्धम् । तथा हि वेदवाक्यानि पौरुषेयाणि वाक्यत्वात् । इति पूर्वः पक्षः यद् उक्तसाधनं तद् उक्तसाध्यम् । यथा भारतादिवाक्यम् । उक्तसाधनानि च वेदवाक्यानि । तस्मात् पौरुषेयाणि वेदवाक्यानि । पौरु. पेयत्वं नाम स्वतन्त्रपुरुषपूर्वकत्वम् अभिमतम् । अतः क्रमवन्तो वर्णाः पदम् । क्रमवन्ति च पदानि वाक्यम् । क्रमश्च नित्यवर्णेषु स्वत एवासम्भवात् उच्चारण- क्रमनिवन्धन एव । उच्चारणक्रमश्च पुरुषप्रयत्नसाध्य एवेति वेदवाक्यान्यपि क्रमवत्त्वेन पुरुषप्रयत्ननिष्पाद्यान्येवेति सिद्धसाध्यत्वं वदताम् अनवकाश एव। ननु किमत्र साक्षात्स्वतन्त्रपुरुषपूर्वकत्वं विवक्षितम् आहोस्वित् परम्पर. या ? नाऽऽद्यः । इदानीम् उच्चार्यमाणेषु वाधितविषयत्वात् अनुवक्तृप्रणीता- ' स्मदादिवाक्येषु अनैकान्तिकत्वाच्च । नापिद्वितीयः। साक्षात्स्वतन्त्रपुरुषप्रणी- तेषु अस्मदादिवाक्येषु अनैकान्तिकत्वादिति चेत् ? मैवम् । साक्षात्परम्परा- त्वयोः परस्परज्यभिचापि साक्षात्परम्परात्वयोरन्यतरस्यैवात्र विवक्षित- त्वात्। अन्यथा भारतादिवाक्यान्यपि यानि कृष्णद्वैपायनादिना साक्षात् प्रणीतानि न तानि परम्परया, यानि परम्परया न तानिसाक्षात् इति उभयानु- गतपौरुषेयत्वाभावेन अन्यतरस्य अपौरुषेयत्वप्रसङ्गात् । तस्माद् यद् वाक्यं तत् साक्षात् परम्परया वा स्वतन्त्रपुरुपपूर्वकम् इति साधयतां ने क्वचिद् बोधो न व्यभिचारश्चेति सिद्धं वेदाः पौरुषेया इति ।

·१३४ उत्तर: पक्षः सायणाचार्यकृता। पूर्वमतनिरसनपूवर्क तद् इदम् असमलसम् । तथा हि सर्वत्र वाक्येषु 'अपौरुषेया वेदाः' इति वृद्धव्यवहारावगतपदपदार्थसम्वन्धस्य चक्षुरादि- मीमांसकानां प्रबलतरे- जन्यतत्तत्पदार्थविशेषविषयपरस्परविलक्षणक्षणिक- युक्तिभिरुपोद्वलितः ज्ञानवतः शरीरिण एव स्वतन्त्रकर्तृत्वं दृष्टमिति वाक्यत्वं तादृशकर्तृत्वेन व्याप्तं सत् स्वव्यापकं पने साधयत् स्वाभिमतम् अशरीरिकर्तृकत्वं विरुणद्धीति विशेपविरुद्धत्वात् हेतोः । न चास्योत्तरस्य उत्कर्षसमायाम् अन्तर्भावः । सर्वत्र वाक्यत्वस्य हेतोः शरीरिकर्तृकत्वेन व्याप्ततया दृष्टत्वात् ॥ स्याद् एतत् । अस्तु तर्हि अत्रापि अनित्यज्ञानेच्छादिमतः शरीरिण एव कर्तृत्वम् । न च योग्यानुपलब्धिवाधः चिरवृत्ते कर्तरि उपलब्धि- योग्यत्वस्यैव अभावात्। एतदपिन चतुरचेतसां चेतसि चमत्कार प्राञ्चति । अपसिद्धान्तापातात् । किं च यदि वेदवाक्यानां शरीरी कर्ता स्यात् तस्य चिरवृत्तत्वेन उपलब्ध्यभावेऽपि असौ स्मृतिपथमवतरेत । न च स्मयते । तस्मानास्त्येव कर्तेति निश्चीयते ॥ स्याद् एतत् । केनचिद् अस्मरणं वा हेतुः आहोस्वित् सर्वैरस्मरणम् । नाऽऽद्यः। देवदत्तेन अस्मृतस्यापि घटस्य विष्णुमित्रगृहे विद्यमानत्वात् । नापि द्वितीयः । जैमिनीयैरस्मरणेऽपिकणादाक्षचरणपक्षिलमुनिपक्षपातिभिः स्मर्यमाणत्वाद् इति । न । तदीयैरपि वृद्धव्यवहारावगतपदपदार्थसम्व- न्धस्य तदर्थविषयविलक्षणक्षणिकचक्षुरादिजन्यवेदनस्य मातापितृसम्बन्ध- प्रसूतपार्थिवशरीरस्य कर्तुरस्मरणात् । तदेवं वेदवाक्येषु यादृशस्य स्वतन्त्र- पुरुपस्य ते स्मरन्ति तादृशस्य वाक्यत्वम् अस्मत्परिपन्थित्वेन न विरोध- कम् । जैमिनीयैस्तु सर्वैः स्मर्तुं योग्यस्यापि अस्मरणाद् योग्यस्मृत्यनुदय एव वाधक इति वाक्यत्वं हेतुः, विरुद्धसमस्तसविशेपत्वेन स्वतन्त्रपुरुष- पूर्वकत्वमपि साधयितुम् असमर्थ इति सिद्धो विशेषविरोधस्तस्य । स्याद् एतत् । "अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिःसृताः ।" "ऋग्वेद एवाग्रजायत, यजुर्वेदोवायोः, सामवेद आदित्यात्। [ऐ० ब्रा० ५.३२] । "तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऋच सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत्" ॥ [ऋ० १०18018] इत्यादयोविदकारणवादा वेदस्य पौरुषेयत्वे प्रमाणमिति । तद् अयु- कम् । तेषां परस्परविरुद्धार्थतया प्रमाणान्तरप्रतिहततया च "प्रजापति- रात्मनो वपाम् उदखिदत् (ते० सं २०२११४) इत्यादिवत् अर्थवादत्वे- नापि उपपत्तेः स्वार्थे तात्पर्याभावात् । काठकादिसमाख्यापि प्रवचन- निरन्धनैव भविष्यति इति सिद्धं वेदानाम् अपौरुषेयत्वम् ।। ..

·१३५ अर्थववेदभाष्यभूमिका। शब्दस्यानित्यत्वविषयक अत एव च नित्यत्वम् । तन्नित्यत्वम् असहमाना: तार्किकमनमुपक्षिप्य शुष्कतार्किका वैदिकान प्रति विवदन्ते प्रयुखते च तस्य मीमांससक- शब्दानित्यत्वेऽमानम् । शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात्, मतेन नित्यत्व- यत् कृतक तद् अनित्यं दृष्टम् , यथा घटः तथा सिद्धिः चायं कृतकः । तस्माद् अनित्य एवेति । एतद् अधोरम् । एतच्च पर्वतादौ धर्मिणि प्रत्यक्ष यथा वह्नयाद्यनुमानं तादृशं तार्किकैरङ्गीकरणीयम् । ततश्च एतदनुमानवलादेव शब्दस्य नित्यत्व- सिद्धिः । तथा हि । अणवोऽनित्याः मूर्तत्वात् घटवत् इत्यनुमाने यथा धर्मि- ग्राहकप्रमाणवाधो दोषः तथा शब्दकृतकत्वानुमानेऽपि । तथा हि । शब्दः कथं प्रत्यक्षो देवानां प्रियस्य यो धर्मी। कृतस्य अनित्यत्वानित्यत्वशून्य इति चेत् ? तर्हि वक्तव्यं किं धर्मद्वयस्य अभाववान् उत उद्भाववान् । उभ- यथापि बाधः अन्यथा प्रत्यक्षम् अर्थम् अन्यथा साधयतः । ननु वादिबुद्धि- विशेषाद् धर्मद्वयम् आपतति न तु वस्तुविशेषात् । वस्तुनि ढलप्या- योगात् । ततश्च यस्मिन् वादिविप्रतिपत्तौ सत्यां धर्मद्वयम् आपतति स शब्दः पक्ष इत्यङ्गीकारे कथं वाधः । एवम् अनङ्गीकारे सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गः ॥ अस्त्वेवम् अन्यत्र । शब्दे तु वैषम्यम् अस्ति । शब्दः किं धर्मित्वेन प्रतीतः प्रत्यक्षव्यातिपक्षधर्मतयोराश्रयः उत्पत्तितः उत्तरक्षणेषु स एव तिष्ठति वा, न वा। यदि न तिष्ठति, आश्रयसिद्धयादिदोषः। यदि तिष्ठति, तर्हि अनेकक्षणावस्थायित्वात् क्षणिकत्वमङ्गः। अथ च शब्दत्वजातिमान शब्दस्तिष्टतीति चेत् ? तत्रापि विचारयत्वायुष्मान् । किं जातिस्तिष्ठति ? उत व्यक्तिरपि ? यदि जातिस्तिष्ठति व्यधिकरणासिद्ध्यादिदोषः । न हि शब्दत्वजातिः पक्ष इति भवद्भिवोक्तम् । अनित्यव्यक्तश्वावस्थाने पूर्वोक्त- दोषावकाशः । अथ च काचन व्यक्तिस्तिष्ठति । तदापि शब्दव्यक्तीनां धर्मित्वाङ्गीकाराद् भागासिद्धो हेतुः । न हि भविष्यच्छब्दः इदानीं वर्तमानस्य कृतकत्वस्य हेतोराश्रयो भवति । कृतकत्वं नाम करणव्यापार- विषयत्वम् । तच्च कालत्रयासंस्पृष्टं सर्वशब्देषु वर्तते इति हेतोर्न भागा- सिद्धिरिति चेत् । अहो पाण्डित्यं तार्किकस्य । यत्र कालत्रयसंस्पृष्टशब्द- बुद्धिः स्वयं कालत्रयातीतं प्रत्यक्षीकृतवान् इति । ततः प्रत्यक्षाभावेऽनु- मानमपि दुरापास्तम् । ततः अस्मिन्ननुमाने पर्वतादिवत् स्थायी वर्तमानः शब्दः पक्षत्वेनागीकरणीयः। तस्य धर्मिणः अनित्यत्वसिद्धौ अपरेषां भवि- ज्यदादिशब्दानामपि शब्दत्वेन हेतुना अनित्यत्वं साधनीयम् । एवं च महीमहीधरादिकृतकत्वानुमानवत् शब्दकृतकत्वानुमानमपि परास्तं वेदि- तव्यम् । शब्दनाहि च प्रमाणं तं कृतकत्वशुन्यमेव गृह्णातीति मही- महीधरवत् इति धर्सिग्राहकप्रमाणवाधस्त्वदुक्तो हेतुः अन्यतरासिद्धश्च । तस्मानित्यः शब्दः ॥ सोऽपि स्फोट इति शाब्दिकाः शब्दायन्ते । तत्रेमा श्रुतिं प्रमाणयन्ति । ६ ·सायणाचार्यकृता शब्दब्रह्म यदेक यच्चैतन्यं च सर्वभूतानाम् । यत्परिणामस्त्रिभुवनम् अखिलम् इदं जयति सा वाणी ॥ 'स्फोट एव नित्यः शब्दः अस्य अयम् अर्थः । शब्द एव ब्रह्म । तद् एकम् । इति शाब्दिकानां एकं च स्फोटव्यतिरिक्तम् अन्यन्न संभवति । मतोपन्यासः वर्णानाम् अनेकत्वात् । अत एव न ध्वनयोऽपि । पद्वाक्ययोरेकत्वशङ्कापि नास्त्येव वर्णविरचितत्वात् तेषाम् । ध्वनि- वर्णपदवाक्येभ्यो वा नान्यः शब्दः प्रसिद्धोऽस्ति लोकवेदयोः । शब्द- ब्रह्मेति पठन्ति लौकिका वैदिकाश्च पदज्ञा अपि एवम् आहुः । “एकम् अक्षरम् एक पदम् एकं वाक्यम्" इति । उत्पन्नापवर्गिवनेकेषु वर्णेषु एकबुद्ध- विषयः स्फोटः वृहत्त्वाद् ब्रह्मशब्दामिधेयः । स्फुट्यते अर्थः प्रकाश्यते [अनेन] इति स्फोटः॥ ननु अर्थाभिव्यञ्जकश्चेच्छब्दस्तहि वर्णात्मक एव सः। ज्ञातेषु वर्णेषु अर्थो शायत इति प्रसिद्धिः। नैतत् वर्णान्मकशब्दः अर्थप्रत्यायक इति कोऽर्थः । एकैको वर्णः अर्थप्रत्यायका, उत अनेक इति । न तावद् एकैकः । अकारा- दीनां वर्णानां प्रत्येक वर्णोच्चारणे अर्थप्रतीतेरभावात् । न च अव्ययानां तिर- स्काराद्यर्थं प्रत्यायकत्वं दृष्टमिति मन्तव्यम् । “अन्ययादाप्सुपः [पा० शक्ष८२] इति विभक्तौ लुप्तायां तेपाम् अर्थप्रत्यायकत्वात् न तु प्रातिपदिकाव- स्थायाम् । ततश्च अ इ उ इति वर्णानां तिरस्काराश्वर्यादरार्थानां तेषां पदा. त्मकत्वेन अनेकवर्णात्मकत्वात् । [अर्थप्रत्यायकत्वम् ] । न हि अदर्शन- मात्रेण विभक्तिवर्णानाम् असत्त्वम् । तथात्वे संवुद्धिप्रातिपदिकार्थयोरे- कत्वप्रसङ्गात् । अनिष्टं च तच्छाब्दिकानाम् । तथा च अव्ययानामेव अर्थप्रत्यायकत्वम् न वर्णानाम् एकैकशः। अव्ययानि च पदविशेषा इत्यु- क्तम् । एतेन उपसर्गादीनि सर्वाणि व्याख्यातानि । ततः अनेके वर्णा अर्थप्रत्यायक इति वक्तव्यम् । अयमपि पक्षो न कक्षीकरणीयः। अपदा- त्मकस्य कचटतेत्यादिरूपस्य अर्थप्रत्यायकत्वादर्शनात् । पदान्मकोऽनेको वर्णः अर्थप्रत्यायक इति सारं स्थितम् । पदं च सुवन्तं तिङन्तं वा । तच्च प्रातिपदिककृतद्धितधातुसमासप्रकृतिकम् । तत् सवं वर्णस्वरूपमेव । न तु ततोऽतिरिक्त पदमस्ति । वर्णेभ्योऽतिरिक्तस्य पदस्य अदर्शनात् । ननु वर्णगतो धर्मः कश्चन पदमिति । तथा व्यक्तिगतो जातिविशेपो गोत्वमिति । एवं चेत् एकगोव्यक्तिदर्शने गोत्वप्रतीतिवत् एकैकवर्ण दर्शने पदप्रतीतिः स्यात् । ततो वर्णानां समुदायविशेषः पदमिति वक्तव्यम् । तच्च अर्थप्रत्यायकमिति वर्णनीयम् । तेन पदसमुदाय- विशेपो वाक्यम् इत्युपपादितं भवति । वर्णन्यायस्य पदे संचरणात् । ननु अस्त्वेवम् । तावता वर्णा एव शब्द इति भवताप्युक्तम् पद- वाफ्यात्मकानां वर्णानाम् । अर्थप्रत्यायकत्वकथनेन भावानववोधात् । भाव- ·अथर्ववेदभाष्यभूमिका श्वायम् । यदि वर्णा नित्या यदि वा अनित्या उभयथापि तेषां समुदायो नोपपन्नः। नित्यानां तु गुणत्वे सर्वगतद्रव्यत्वे वा पञ्चाशत्संख्याकानां तेषां मेलनं केन कर्तुं शक्यम् ? न चैवं वर्णानां स्थानप्रयत्नवैयर्यप्रसङ्गः। नित्यानामेव तेषां स्थानप्रयत्नाभ्यामेव अभिव्यज्यमानत्वात् । न च अभिन्योरपि समुदायः कर्तुं शक्यः। वर्णाभिव्यक्तनिरूपत्वात् । ज्ञानानां च क्रमेण जायमानत्वात् । “युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिरमनसो लिङ्गम्। गौ० सू० १ । १ । १६] इति न्यायात् । क्रमेण जायमानानां क्षणिकानां तेषाम् एकस्मिन् देशे काले वा मेलनस्य कर्तुम् अशक्यत्वात् । न च मेलनाद् अन्यः समुदायोऽस्ति । तस्माद् वर्णनित्यत्वेऽपि स्पष्टः समुदायाभावः । कथं वर्णसमुदायः पद पदसमुदायो वाक्यम् अर्थप्रत्यायकं स्यात् । अस्ति तु अर्थप्रत्ययः शब्दात् । ततः शन्दतत्त्वम् अन्यदेव ।। ननु एतादृशं शब्दतत्वं कुतः प्रतीयते । अनित्येभ्यो वर्णभ्य इति ब्रूमः न च तत्र उक्तानुपपत्तिः पूर्वपूर्ववर्णसचिवान्त्यवर्णवुद्धरिति ब्रूमः । न चैवम् अर्थप्रत्यत्योऽप्येवमस्त्विति वक्तव्यम् । तथात्वे तस्य अशाव्दत्वं स्यात् । अनिष्टं च तत् । ततश्च उक्तबुद्धः प्रतीयमानं शब्दतत्त्वम् एव वुद्धविपयोऽर्थप्रत्यायक इति स्थितम् । यच्चार्थप्रत्यायक स स्फोट इत्युक्तम् ।। यत् शब्दब्रह्म एकम् एकप्रत्ययविषयः सर्वभूतानाम् स्थावरजङ्गमानां शरीरिणां चैतन्यम् । तद् उक्तम् "शब्दब्रह्मणो व्यतिरिक्तं न चैतन्यम् अस्ति" इति । ननु चैतन्यविवर्ता इसे नानाविधा भावाः सर्वे सशब्दाः । तत् शब्दतत्त्वं स्यात् । न च अधिष्ठानम् अध्यस्तं भवति इत्यत आह-'यत्प- रिणामत्रिभुवनम् अखिलम् इदमिति' । परिणामोऽत्र विवर्तोऽभिहितः । ननु परिणामविवर्तयोःको भेदः। अयम् । पूर्वरूपापरित्यागेन असत्यनानाकार- प्रतिभासो विवर्तः यथा शुक्तिकायां रजतस्य, सर्परज्ज्वां वा सर्पस्य प्रतीतिः । पूर्वरूपपरित्यागे सति नानाकारप्रतिभालः परिणामः । यथा क्षीरस्य दधि- प्रतिभासः । त्रिभुवनं यत्परिणाम इत्युक्त भौतिका भावाः शब्दब्राह्मणः परिणामाः स्युः । तद्वयुदासाय उक्तम् अखिलम् इदम् इति । इदम् जाड्य- प्रत्ययविषयः । चैतन्याद् व्यतिरिक्तं सर्वमित्यर्थः । सा स्फोटरूपा वाणी जयति ॥ तेन एतद् उक्त भवति शब्दब्राह्मणि चेतने सर्वप्रपञ्चविवर्ताधारे स्फोटे शब्दे शब्दाभिधेयत्वम्, न तु वर्णानाम् । तेषामपि स्फोटे अध्यस्तत्वात् । तस्मात् स्फोट एव शब्दः ॥ शाब्दिकमत- इति ये मन्यते तेषां दुरन्तं व्यसनम् आपतितम् । अप्रतीत- निरासः स्यार्थस्य प्रतीतिः । प्रतीतस्यार्थस्य परित्यागः । तथा हि। वर्णात्मकशब्देभ्यो यथा स्फोटः शब्दः प्रतीयत तथैवार्थः प्रतीयताम् । को दोषः। न च ज्ञानव्यवधाने अशान्दत्वं तस्यार्थस्य । स्फोटोऽपि शब्द एव । शब्दश्च झानकरणम् प्रत्यक्षव्यतिरित्तानां करणानां ज्ञानकरणला.

·सायणाचार्यकृता गीकारात् सर्ववादिभिः । ततश्च यः स्फोटपक्षे परिहारः स एवं वर्णपक्ष भविष्यति । तथा हि । पूर्वपूर्ववर्णसंस्कारसचिवोऽन्त्यो वर्णों ज्ञातः सन् अर्थ प्रत्याययिष्यति । किम् अन्तर्गडुना स्फोटेन ॥ तस्माद् अपौरुषेयत्वाद् नित्यत्वाद् विवक्षितार्थत्वाच्च कृत्स्नस्यापि वेदराशेस्तदन्तर्गतस्य ब्रह्मवेदस्यापि विवक्षितार्थत्वेन व्याख्येयतासिद्धिः॥ अथर्ववेदव्याख्यानस्य तथापि कथमस्य अन्ते व्याख्येयता । वेदानां क्रमेण त्रयीव्याख्याना अभिव्यक्तिप्रतिपादकश्रुतिवशात् इति मः । सा च नन्तर्योपपादनम् । अथर्ववेदस्य पूर्वब्राह्मणे प्रणवप्रशसावसरे श्रूयते । "ब्रह्म ह वै ब्रह्माणं पुष्करे ससृजे । स खलु ब्रह्मा सृष्टश्चिन्ताम् आपेदे । केनाहम् एकनाक्षरेण सर्वाश्च कामान् सर्वाश्च लोकान् सर्वांश्च देवान् स. श्चि वेदान् सर्वाश्च यज्ञान् सर्वांश्च शब्दान् सर्वाश्च वृष्टीः सर्वाणि च भूतानि स्थावरजङ्गमान्यनुभवेयम् इति । स ब्रह्मचर्यम् अचरत् । स ओम् इत्येतद् अक्षरम् अपश्यत् त्रिवर्णं चतुर्मानं सर्वव्यापि” इत्यादि [गो० ब्रा० १३१६] ॥ "तस्य प्रथमया स्वरमात्रया पृथिवीम् अग्निम् ओषधिवन- स्पतीन् ऋग्वेदं भूरिति व्याहृति गायत्रं छन्दः त्रिवृतं स्तोमं प्राची दिश वसन्तम् ऋतुम्" [गो० प्रा० १११७ ] इत्यादिना आद्याभिस्तिसृभिः प्रणव- मात्राभिराप्तव्यान् ऋगादीन् प्रतिपाद्य अन्ते समानातम् । “तस्य मकार- मात्रयापश्चन्द्रमसम् अर्थववेद नक्षत्राण्योइमिति स्वम् आत्मानम् आनु- टुभं छन्दः एकविशं स्तोमम्" इत्यादि [गो० ब्रा० २२० ] तथा तैत्तिरी- यकेऽपि ब्रह्मयज्ञप्रकरणे श्रूयते-"यद् ऋचोऽधीते पयसः कूल्या अस्य पितॄन स्वधा अभिवहन्ति । यद् यजूंषि घृतस्य कूल्या । यत सामानि सोम एभ्यः पवते । यद् अथर्वादिरसोमधोः कूल्या" [ते० आ०२।१०] इति। तद् एवम् उदीरितरीत्या सर्वत्राथर्ववेदस्य चरमभावित्वात् तद्वयाख्यान- स्थ त्रयीव्याख्यानानन्तर्यम् उपपन्नम् ॥ अथर्ववेदस्य शाखा- तस्य ऐहिकामुष्मिकसकलपुरुषार्थपरिज्ञानोपायभूतस्य विषयको विचार अथर्ववेदस्य नव भेदा भवन्ति । तद् यथा। पैप्पलादाः तौदा मौदाः शौनकीया जाजला जलदा ब्रह्मवदा वेददर्शाश्चारणवैद्या- श्चेति । तत्र शौनकीयादिषु चतसृषु शाखासु अनुवाकसूक्तऋगादीनां गोपथब्राह्मणानुसारेण पञ्चभिः सत्रैर्विनियोगोऽभिहितः । तानि च सूत्राणि कौशिकम् वैतानम् नक्षत्रकल्पः अगिरसकल्पः शान्तिकल्पश्चेति । तद् उक्तम् उपवर्षाचार्यः कल्पसूत्राधिकरणे- नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः । तुर्य आशिरसः कल्पः शान्तिकल्पस्तु पञ्चमः ।। तत्र साकल्येन संहितामन्त्राणां शान्तिकपौष्टिकादिषु कर्मसु विनियोग- विधानात् सहिताविधिर्नाम कौशिकं सूत्रम् । तदेव इतरैः सूत्रैरुपजीव्यत्वात् ·- अथर्ववेदभाष्यभूमिका । प्रधानं च । एतेषु बहुषु सूत्रेषु अथर्ववेदप्रतिपाद्यानि कर्माणि विप्रकीर्ण- त्वाद् दुर्योधानीति सुखाववोधाय तानीह संगृह्यन्ते । तत्र तावत् कौशिक- सूत्रक्रमेण प्रतिपाद्यान्येतानि कर्माणि । कौशिकसूत्रोदिताना- आदौ स्थालीपाकविधानेन दर्शपूर्णमासविधिः । ततो मथर्ववेदप्रतिपाद्यानां मेधाजननानि । ब्रह्मचारिसांपदानि । ग्रामनगरदुर्ग- कर्मणां क्रमेण राष्ट्रादिलाभार्थानि । पुत्रपशुधनधान्यप्रजास्त्रीकरितुरग- नामोल्लेखः रथान्दोलिकादिसर्वसंपत्साधकानि जनानाम् एक- मत्यसम्पादकानि सांमनस्यानि ततो राजकर्माणि । तानि च शत्रुहस्तित्रा- सनानि संग्रामजयसाधनानि इषुनिवारणार्थानि खड्गादिसर्वशस्त्रनिवार- णानि परसेनामोहनोद्वेजनस्तम्भनोचाटनादीनि स्वसेनोत्साहपरिरक्षणा- भयार्थानि संग्रामे जयपराजयपरीक्षार्थानि सेनापत्यादिप्रधानपुरुषजयकर्माणि परसेनासंचरणप्रदेशेषु अभिमन्त्रितपाशालिकशाप्रक्षेपणादीनि जयकाम- स्य राज्ञोरथस्यारोहणम् अभिमन्त्रितभेरीपटहादिसर्ववादित्रताडनम् सपन- क्षयकर्माणि शत्रूत्सादितस्य राज्ञः पुनः स्वराष्ट्रप्रवेशकानि राजाभिषेकः। पापक्षयार्थानि निऋतिकर्माणि । चित्राकर्मादीनि । पौष्टिकानि । गोसमृ- द्धिकर्माणि । लक्ष्मीकराणि । पुष्ट्यर्थमणिवन्धनानि । कृपिपुष्टिकराणि । अनडुत्समृद्धिकराणि । गृहसंपत्कराणि नवशालाकर्मादीनि वृषोत्सर्जनम्। आग्रहायणीकर्म । जन्मान्तरकृतपापनिमित्ताचिकित्स्यविविधरोगभेष- ज्यानि । तत्र प्रथम सर्वच्याधिभैषज्यं ज्वरातिसारवहुमूत्रादिभैषज्यानि शस्त्राद्यभिघातजरुधिरप्रवाहनिरोधकानि । भूतप्रेतपिशाचापस्मारब्रह्म- राक्षसवालग्रहादीनिवारणानि । वातपित्तश्लेष्मभैषज्यानि हृद्रोगकामिला- श्वित्रनिवारणानि । संततज्वरैकाहिकाहिकादिविषमज्वरराजयक्ष्मजलो- दरनिवारणानि गवावादीनां क्रिमिहराणि कन्दमूलसर्पवृश्चिकस्थावरजङ्ग- भविषनिवारणानि सिरोक्षिनासिकाकर्णजिह्वाग्रीवादिरोगभेषज्यानि ब्राह्म- णाधाक्रोशनिवारणानि गण्डमालादिविविधरोगभैषज्यानि । पुत्रादिकाम. स्त्रीकर्माणि । सुखप्रसवकर्माणि । गर्भाधानगर्भāहणपुंसवनादीनि सौभाग्य- करणानि । राजादिमन्युनिवारणानि अभीष्टसिद्धयसिद्धिविज्ञानानि । दुर्दिनाशन्यतिवृष्टिनिवारणानि । सभाजयविवादजयकलहशमनानि । स्वेच्छातो नदीप्रवाहकरणानि । वृष्टिकर्माणि । अर्थोत्थापनकर्म । द्यूतजयकर्म। गोवत्सविरोधनिवारणम् । अश्वशान्तिः। वाणिज्यलाभकर्म । स्त्रियाः पाप- लक्षणनिवारणम् । वास्तुसंस्कारकर्म । गृहप्रवेशकर्म । कपोतवायसाद्युपहत- गृहशान्तिविधिः । दुष्प्रतिग्राहायाज्ययाजनादिदोपनिवारणम् । दुःस्वप्न- निवारणम् । कुमारस्य पापनक्षत्रजननशान्तिः। ऋणापनोदनम् । दुशकुन- शान्तिः । भाभिचारिकाणि । परकृताभिचारनिवारणानि । स्वस्त्यय- नानि आयुज्याणि । जातकर्मनामकरणचूडाकरणोपनयनादीनि । एका- निसाध्याः काम्या यागाः ब्रह्मौदनस्वर्गीदनाद्या द्वाविशतिः सवयज्ञाः।

·१४० सायणाचार्यकृता क्रव्याच्छमनम् । आवसथ्याधानम् । विवाहः । पैतृमेधिकानि । पिण्ड- पितृयज्ञः । मधुपर्कः । पांसुरुधिरादिवर्षणयक्षराक्षसादिदर्शनभूकम्पधूम- केतुचन्द्रार्कोपतवादिवहुविधोत्पातशान्तयः आज्यतन्त्रविधिः । अष्टकाकर्म। इन्द्रमहः । ततोऽध्ययनविधिरिति । वैतानसुत्रविहितानि ब्रह्मादि- तथा वैतानसूत्रे दर्शपूर्णमासादिषु अयनान्तेषु चतुर्मत्विजां त्रयोविहितकर्मसु ब्रह्मा ब्राह्मणाच्छंसी आग्नीध्रः कर्माणि पोतेति चतुर्णाम् ऋत्विजां कर्तव्य प्रतिपाद्यते । तत्र अनुज्ञानुमन्त्रणादोनि ब्रह्मणः । शस्त्रादीनि ब्राह्मणाच्छंसिनः। आनी- ध्रस्य अन्वाहार्यश्रपणप्रस्थितयाज्यादीनि । पोतुः प्ररिथतयाज्यादीनि । इति विभागः । तत्र अयं कर्मक्रमः। प्रथमं दर्शपूर्णमासौ । ततोऽग्न्याधानम् । अग्निहोत्रम् । आग्रयणेप्टिः । चातुर्मास्यानि । वैश्वदेववरुणप्रघाससाकमेध. शुनासीरीयाणि । पशुयागः । अग्निष्टोमोक्यषोडश्यतिरात्रात्मकः प्रकृति- भूतश्चतुःसंस्थः सोमयागः । वाजपेयः। अप्तोर्यामः । अग्निचयनम् । सौत्रामणी । मैत्रावरुण्यामिक्षष्टिः। गवामयनम् । राजसूयः । अश्वमेधः । पुरुषमेधः । सर्वमेधः वृहस्पतिसवगोसवादय एकाहाः सोमयागाः । व्यष्टिद्विरात्रप्रकृतयोऽहीनाः। रात्रिसत्राणि । सांवत्सरिकाण्ययनानि । दर्शपूर्णमासायनानीति ॥ नक्षत्रकल्पोक्तानि नक्षत्रकल्पेऽपि प्रथम कत्तिकादिनक्षत्रपूजाहोमादि । ततो- कर्माणि ऽद्भुतमहाशान्तिः। नैऋतकर्म । अमृताद्या अभयान्ता- स्त्रिंशन्महाशान्तयो निमित्तभेदेन प्रतिपादिताः । तत्र दिव्यान्तरिक्षभौमेपु उत्पातेषु अमृताख्या महाशान्तिः गतायुषां पुनर्जीवनाय वैश्वदेवी। अग्नि- भयनिवृत्तये सर्वकामावाप्तये चाग्नेयी । नक्षत्रग्रहोपसृष्टभयार्तरोगगृहीतानां तच्छान्तये भार्गवी । ब्रह्मवर्चसकामस्य वस्त्रशयनाग्निज्वलने च ब्राह्मी । राज्यश्रीब्रह्मवर्चसकामस्य वार्हस्पत्या । प्रजापश्वनलाभाय प्रजाक्षयनिवृत्तये च प्राजापत्या । शुद्धिकामस्य सावित्री । छन्दोब्रह्मवर्चसकामस्य गायत्री। संपत्कामस्य अभिचरतोऽभिचर्यमाणस्य च आङ्गिरसी । विजयवल- पुष्टिकामस्य परचक्रोद्वेजनकामस्य च ऐन्द्री । अद्भुतविकारनिवृत्ति. कामस्य राज्यकामस्य च माहेन्द्री। धनकामस्य धनक्षयनिवृत्तिकामस्य च कौवेरी । विद्यातेजोधनायुप्कामस्य आदित्या । अन्नकामस्य वैष्णवो । भूतिकामवास्तुसंस्कारकर्मणोस्तिोष्पत्या । रोगार्तस्य आपद्ग्रस्तस्य च रौद्री । विजयकामस्य अपराजिता। यमभये याम्या | जलमये वारुणी वात्याभये वायव्या। कुलक्षयनिवृत्तये संतत्याख्या । वस्त्रक्षयनिवृत्तये त्वाष्ट्री । वालस्य व्याधिनिवृत्तये कौमारी । निर्ऋतिगृहीतस्य नैऋती । वलकामस्य मारुद्गणी। अश्वक्षयनिवृत्तये गान्धर्वी । गजक्षयशान्तये पारा- चती । भूमिकामस्य पार्थिवी । भयार्तस्य अभयाख्या महाशान्तिः। आसां तन्त्रभूता महाशान्तिश्चेति ॥

·अथर्ववेदभाष्यभूमिका । १४१ आशिरसकल्प गदितानां तथा आशिरसकल्पे भाभिचारकर्मादौ कर्तृकारयित- कर्मणां समाख्यानम् सदस्यानां स्वात्मरक्षाकरणम् । अभिचारोपयुक्त- देशकालमण्डपकर्तृकारपितदीक्षादिधर्मसमिदाज्यादिसंभारनिरूपणादिकम् । ततः आभिचारिककर्माणि । परकृताभिचारनिवारणादीन्यन्यान्यपि कर्माणि ॥ शान्तिकल्पोदितानि शान्तकल्पेऽपि प्रथमं वैनायकग्रहग्रहीतलक्षणानि । कर्माणि तच्छान्तये संभाराहरणम् । अभिषेकवैनायक होमाः। तत्पूजाविधानम् । आदित्यादिनवग्रहयनादिकमिति । अथर्वपरिशिष्टप्रतिपादिता एतेषु कल्पेष्वनुक्तानि यानि राजाभिषेकोपयुक्त- राज्यामिपेकोपयुक्ता द्रव्यप्रकृतिद्रव्यपरिग्रहपुरोहितवरणादीनि परि- अनुष्टानविधयः शिष्टोक्तानि तान्यपि अनुक्रम्यन्ते । प्रथम राजा- भिपेकः । प्रातःप्रातर्वस्त्रगन्धालङ्कारसिहासनाश्वगजान्दोलिकाखड्गध्वज- चामरादीनां तत्तन्मन्त्राभिमन्त्रितानां राक्षे प्रदानादीनि पुरोहित- कर्माणि । सुवर्णधेनुतिलभूमिदानादीनि राज्ञः प्रतिदिवसकर्तव्यानि । पूजितपिष्टमय्या सदीपयारात्रिप्रतिमया राज्ञो नीराजनम् रक्षाकरणं च इत्येवमादीनि पुरोहितस्य रात्रिकर्माणि । राज्ञः पुष्पाभिषेकः । राज्ञो रात्रौ आरात्रिकविधानम् । प्रातः प्रातघृतावेक्षणम् । कपिलादानम् । तिल- धेनुदानम् । रसादिधेनवः । कृष्णाजिनदानम् । भूमिदानम् । तुला. पुरुपविधिः । आदित्यमण्डलाकारापूपदानम् । हिरण्यगर्भविधिः । हस्तिरथदानम् । कनकाश्वादिदश महादानानि । अश्वरथदानम् । गोसहस्राविधिः । वृपोत्सर्गः। कोटिहोमः । लतहोमः । अयुतहोमः । धृत- कम्बलविधिः। तटाकप्रतिष्ठा । पशुपतव्रतम् । इत्येवमादीनि अन्या- न्यपि दानव्रतादीनि । इति सपरिशिष्टपञ्चकल्पप्रतिपाद्यानां कर्मणां दिङमात्रेण अयम् अनु- क्रमः। विशेपस्तु तत्तत्सूक्तविनियोगावसरे वक्ष्यते । नित्यनैमित्तिककाम्यभेदेन एतानि च विविधानि नित्यनैमित्तिककाम्य- कर्मणां त्रैविध्यम् भेदेन । तत्र जातकर्मादीनि नित्यानि। दुर्दिन- शनिनिवारणाश्वशान्त्यद्भुतकर्माणि च नैमित्तिकानि। मेधाजननग्राम- सांपदादीनि काम्यानि । अत्र नित्यानां नैमित्तिकानां च अवश्यानुष्ठेयता । अकरणे प्रत्यवायस्मरणात् । तथाहि । नित्यनैमित्तिके कुर्यात् प्रत्यवायजिघांसया । काम्यानां तु इच्छातः प्रवृत्तिः ॥ एतेषां प्रामाद्यहिः प्रागुदग्देशे महानदीतटाकायुचरकूलेऽनुष्ठानम् । "पुरस्तादुत्तरतोऽरण्ये कर्मणां प्रयोग उत्तरत उदकान्ते” इति कौशिक सूत्रात् (को० ॥७) । पुंसवनादीनां तु नित्यानां गृह पेवेति रुद्रभाष्य- कारमतम् । कालस्तु पर्वद्वयं पुण्यनक्षत्रयुक्तं तिथ्यन्तर वा। अद्भुतकर्मणां ·૨૨ सायणाचार्यकृता। तु तत्तन्निमित्तानन्तरमेव । तथा- अमावास्या पौर्णमासी पुण्यनक्षत्रयुक् तिथिः। एत एव त्रयः कालाः सवषां कर्मणां स्मृताः॥ अद्भुतानां सदा कालम् आरम्भः सर्व कर्मणाम् ॥ आभिचारिकाणां तु ग्रामाद् दक्षिणदिशि कृष्णपक्षे कृत्तिकानक्षत्र प्रयोग इति विशेषः । तथा च कौशिकसूत्रम् । "आभिचारेषु दक्षिणतः संभारम् आहृत्य आहिरसम्” (कौ० ६१) इत्यादि । अत्र आङ्गिरसमिति आगिरसकल्पोक्तमित्यर्थः । एतेषां कर्मणां प्राच्योदीच्याङ्गानि दर्शपूर्ण- मासवत् कार्याणि । “इमौ दर्शपूर्णमासौ व्याख्यातौ दर्शपूर्णमासाभ्यां पाक- यज्ञाः” इति सूत्रकारवचनात् (को० ११६) । अत्र पाकयज्ञशब्देन सर्वम् आथर्वणं कर्मोच्यते। आथर्वणकर्मणामाज्यतन्त्र तम्च द्विविधम् । आज्यतन्त्रं पाकतन्त्रं चेति । यत्र पाकतन्त्रेतिभेदात् द्वैविध्य- प्रधानं हविः आज्यं तद् आज्यतन्त्रम् । यत्र चरु- प्रतिपादनम् पुरोडाशादिकं तत् पोकतन्त्रम् । आज्यतन्त्रे अयम् अनुष्ठानक्रमः। प्रथमम् "अन्यसश्च" [ १६५] इति कर्तुजप. पहिलवनं वेदिः उत्तरवेदिः अग्निप्रणयनम् अग्निप्रतिष्ठापनम् व्रतग्रहणम् पवित्रकरणम् पवित्रेणेमप्रोक्षणम् इध्मोपसमाधानम् वर्हिःप्रोक्षणम् ब्रह्मासनम् ब्रह्मस्था- पनम् स्तरणम् स्तीर्णप्रोक्षणम् आत्मासनम् उदपात्रस्थापनम् आज्यसंस्कारः स्नुवग्रहणम् ग्रहग्रहणम् पुरस्ताद्धोमाः आज्यभागौ । “सविता प्रसवानाम् दा२४] इति कर्मणि अभितोभ्यातानराज्यं जुहुयात्। [को० १४।१] इति सूत्रकारवचनात् अभ्यातानानि । एतदन्तं पूर्वतन्त्रम् ॥ ततो यथोपदेशं प्रधानहोमः ॥ तत उत्तरतन्त्रम् अभ्यातानानि पार्वण- होमः समृद्धिहोमः संनतिहोमः स्विष्टकद्धोमः सर्वप्रायश्चित्तीयहोमः स्कन- होमः "पुनमैत्विन्द्रियम्" [७६४] इति होमः स्कन्नास्मृतिहोमो संस्थिति- होमाः चतुर्गृहीतहोमः वर्हिोमः संस्रावहोमः विष्णुक्रमाः व्रतविसर्ज- नम् दक्षिणादानम् ब्रह्मोत्थापनम् इति । पाकतन्त्रे तु अभ्यातानाभाव एव विशेषः । अन्यत् सर्व समानम् । तथा च गोपथब्राह्मणम्- आज्यभागान्तं पाकतन्त्रम् ऊवं स्विटकता सह । हवींषि यज्ञ आवापो यथा तन्त्रस्य तन्तवः ।। अद्भुतकर्मणाम् आज्यतन्त्रत्वेऽपि पाकतन्त्रवद् अभ्यातानाभावः। यद् आह केशवः । “पाकतन्त्रेष्वभ्यातानानि नाभवन्ति, अद्भुतेषु न भवन्ति, अन्यत्र सर्वत्र भवन्ति" इति [के० १४११] इति सायणाचार्यकृता अथर्ववेदभाष्यभूमिका समाप्ता समाप्तोऽयं चतुर्वेदभाष्यभूमिकाभिधानो ग्रन्थः AMA ·परिशिष्ट (१) ८५ ग्रन्थस्थविषयाणामक्षरक्रमेणानुक्रमणी। विषय पृष्ठ अ अधरविकारस्य सामनिष्पादकत्व अग्निष्टोमलक्षणम अग्निष्टोमसामलक्षणम अथर्ववेदस्य-- उपवेदाः परिशिष्टोक्तानि कर्माणि प्रशंसा पुराणादिषु १३२ व्याख्यानयोग्यता १२०-१२२ व्याख्यानस्य प्रयान्याख्यानानन्तर्यम् १३८ शाखाः अध्वर्वादिकर्तव्यम् अनुवाकगता विषयाः अन्यशब्दस्य सर्वविपयत्वकथनम् अर्थवादमागस्य प्रामाण्यम् २६-३२ आ आशिरसफल्लोकानि कर्माणि आज्यतन्त्रस्य लक्षणम् आज्यस्तोत्राणां लक्षणम् श्राधाने वामदेव्यादीनामुपांशु गेयत्वनिर्णयः पावापलनणम् आवापोद्वापविचारः १४१ १४२ ८७ इरापदस्य गानविधानम् ७४ उचरयोर्गानविधानम विषमच्छन्दस्कयोर्गानप्रकार. स्तामातिदेशः उदापलक्षणम् ·(२) विषय ७१ ऊहमन्थलक्षणम् उहग्रन्थस्वरूपविचारः ऋ ६७ ऋगलक्षणम् ऋग्वेदस्य प्राथम्यविचारः ११ ए एकत्रिकक्रतुलक्षणम् एकत्रिंशस्तोमविचार. ८७ क - १४१ ११. ५०-५१ १०५ कएवरथन्तरसाम्न:- योनिगतो विचारः स्वरूपम् कर्मणां चातुर्विध्यम् वैविध्यम् कर्मकाण्डस्य प्राथम्यम् कल्पस्योपयोग काण्वसंहिताशब्दार्थः काम्यकर्मणो लक्षणम् कालेयसामस्वरूपम् कौत्ससाम्नः-प्राकृतबाधकत्वम् विशेषव्यवस्था कौशिकसूत्रोक्तानि कर्माणि क्रममुक्ति. गानविचार गीतिलक्षणम् ८३ ९१ ९१ १३९ T ६९ चित्रायो नामधेयत्वम् ८१ छन्दस प्रयोजनम् छन्दोविशेषत आवापकथनम् ९२ जगतीनां तिरूणां सम्पादनम् ·(३) पृष्ठ ८२ विषय ज्योतिपस्य प्रयोजनम् त्रिवृत्-अग्निष्टुति त्रिवृतः स्तोमत्वम् शब्दस्यार्थविचारः स्तोमस्य स्वरूपम् शोकसाग्न ऊहनम् द दर्श-पूर्वमनुष्टानविधयः । मन्त्राणां त्रैविध्यम् संहितारम्भ निरूपणस्यौचित्यम् ध धूर्गानस्य प्रकारः ११४-११६ १११ १४ न १४० ८६ ५ प नक्षत्रकल्पोक्तानि कर्माणि नित्यकर्मणो लक्षणम् निधनस्य-लक्षणम् विशेषाणां काम्यत्वकथनम् निरुत्तस्य-प्रयोजनम् विपयविवेचनम् निपिद्धकर्मणो लक्षणम् नैमित्तिककमस्वरूपम् नौघससामस्वरूपम् पञ्चदशस्तोमस्य विष्टुतिः पञ्चविंशे विशेपव्यवस्था पाकतन्त्रस्य लक्षणम् पादप्रमथनम् पुराणादीनां वेदार्थशानोपयोगित्वम् पूर्णमासेष्टिमन्नणां वैविध्यम् पृष्ठम्तोत्रा प्रधानकर्मस्वम लक्षणम् स्वरूपम् प्रकृतः त्रैविध्यम् प्रमाणलक्षणम् ८३ १४२ ७८ ८४ १५ , ·(४) १३२ १३२ . १२९ " " १३. १३० १३१ " ब t ८२ विषय प्रामाण्यवादे-तार्किकमतम् मीमांसकमतम् साख्यमतम् सांख्यमतसमीक्षा सौगतमतम् सौगतमतनिरासः पहिष्पवमानस्य-त्रैविध्यम् लक्षणम् वृद्धौ ऋच आगमः बृहत्पृष्ठे धर्मसायचिन्तनम् बृहत रथन्तरयोः धर्मसमुच्चयः प्रयोगप्रभेदः बृहत्या. सम्पादनम् बृहद्यवादीनां नियतत्वम् बशब्राह्मरणोपक्रमः ब्रह्मसाम्नः--उत्कर्षविधानम् विकल्पितत्वम् ब्राह्मणस्य लक्षणम् ९५ ७५-७६ १०४ ९९ ९८ ३७,६५ भ भावनालक्षणम् १२४ म मन्त्र--वैविध्यम् ३७ ३०,११२ १७.२४ ३४.३६,६४-६५,१११ ६ य भागस्य प्रामाण्यम् लक्षणम् मुक्तद्वविध्यम् यजुर्लक्षणम् यजुर्वेदस्य--अध्यायगता विषया. आदी व्याख्यानयोग्यता शाखाः (शुक्लस्य) यज्ञायज्ञीयसामस्वरुपम् स्थन्तर--निरूपणम् सामखरूपम् १२ १०४ ८५ र ६७ ८३ व वत्सापाकरणस्य प्रायम्ये हेतुः ·पृष्ठ ६९ ८५ २४-२६ ४९ २ ४८-४९ ३३.३४,१३३,१३४ ४३.४७ ५८.५९ (५) विषय वत्सापाकरणस्य लक्षणम् वर्णलोपस्य गीतिहेतुत्वम् वामदेव्यसामस्वरूपम् वारवन्तीयसामगानप्रकारः विधिभागस्य प्रामाण्यम् वेदस्य--अङ्गानां समुद्देशः अधिकारिणः अध्ययनफलम अध्ययनाधिकारः अनुवन्धचतुष्टयम् अपौरुषेयत्वम् अर्थज्ञस्य प्रशंसा ग्रहणे विशेषाधिकारिणः निर्वचनम् प्रयोजनम् प्रामाण्यम मन्त्राणाम् अनधिगतार्थबोधकत्वम् अर्थज्ञाने ऋषिदेवताउन्दोज्ञानम् अर्थानुस्मरणत्वम् लक्षणम् लक्षणप्रमाणनिर्णयः विपयः विषयविभाग वदत्वम् सम्बन्धविचार. वैतानसूत्रोक्तानि कर्माणि वैरूपसामस्वरूपम् व्याकरणस्य प्रयोजनम् लक्षणम् शब्दस्य नित्यत्वम् शरलेशविचार शिक्षायाः प्रयोजनम् लक्षणम् श्लोकादिसाम्नाऽऽव्यपृष्ठादिस्तोत्रस्य समुच्चयः ४८ ३.५ ११३ १००,११३ २, १५ १७ १०९ १४९ ५१.५५ १३५ ७२ ४९-५० । सद्योमुक्तिलचाणम् + ·पृष्ठ ७०-७१ ६७.६८ ८ ९५ " १०० विषय सप्तदशस्तोमस्य स्वरूपम् सर्वपृष्ठस्य अतिदेशः विधानम् ससवादेः पृष्टत्वम् साम्न.-अनुष्ठानकर्तव्यतानिरूपणम् ऋचः प्रति सस्कारकत्वम् गानवाचित्वस् गाने उच्चस्त्वनोचैखधर्मविचारः गाने ऋचोरूहनम् तृचे गेयत्वम् देवतास्तुतिहेतुत्वम् लक्षणम् व्याख्यानयोग्यता सौभरसामस्वरूपम् स्तुतिलक्षणम् स्तोत्रियसाम्नो निष्पत्तिः स्तोभलक्षणम् स्तोम-वृद्धवृद्ध्योः प्राकृतबाधकत्वम् वर्धनप्रकारः स्फोटस्य नित्यशब्दत्वम् नित्यशब्दत्वनिरासः स्वरसाम्नो विकारचिन्तनम् 'स्वईक' शब्दस्यार्थः 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यधिकृत्य प्रभाकरमतम प्रभाकरमतखण्डनम् भावनायाः स्वरूपम् ८६ ६८ ९२ १४ ९० " १०५, १२६ १०६, १२७ १२८ १२३ १२५-१२६ १०७ भाव्यं फलम् " स्वाध्यायस्य प्रयोजनं शांकरदर्शनानुगतम् " गुरुमतानुगतम् " भट्टमतानुगतम् वर्गफलकत्वम् १०८ १२४ ·परिशिष्ट (२) पारिभाषिकशब्दानामकारादिक्रमेण सूची शब्द पृष्ठ । शब्द पृष्ठ अ उद्यती विष्टुतिः २३ ११० ८५ ऋच अग्निचयन अग्निष्टोमः अग्निष्टोम साम अग्निहोत्र अग्न्युपस्थान अध्वर्यु अनुरूप अपरविद्या १११ ऋत्विक ३८ १३ ७८ evel अभिवर्त साम १२० २४ अभ्यास अर्थवाद अर्थभावना अश्वमेघ ११९ १३.१४ । एकनिकः क्रतुः एकविंशः स्तोमः ४९ औ औद्गात्रम् ६८ औशनम् क १२३ ११४ ककुप कारवरथन्तर कल्प ८३ | काएवं साम १२ । काम्यकर्म ७४,७८ | कालेयं साम ७६ | कावं साम ७७, ७८ | कुलायिनी विष्टुतिः आ ८०,९३ १४ १२०,१४१ आज्यतन्त्र आज्यस्तोत्र आध्वर्यवम आन्धीगवं साम आमहीयवं साम आर्भवः पवमानः इतिकर्तव्यता इतिहास इष्टि इ कौत्सं साम १२३ क्रममुक्ति ९१ ६ ६८ ३ १११ ग उ +- उत्तरा उद्गात गायत्रम् गायत्रं साम ७३ १३, ६४ १८.गीतिः १३ ७६.८२ उद्गाथ विद्या - - ·(८) शब्द पृष्ठ शब्द पाक यज्ञ घ १४२ चित्रा चोदना ८१,८२ | पर्यासः , , ६६ १११ छन्दस् ज्योतिष ज्योतिष्टोम २४ पुराकल्पः पुराणम् १४ पुरुषमेधः पूर्णमास पृष्ठस्तोत्र २,४२७ पौष्कल साम ८७,८८ | प्रउगं शस्त्रम् ८१, ८३ प्रकर्षः ७५,८१,८३ स त्रिणवस्तोम त्रिवृत् स्वोम - ८३ ६,७५," ६, १११ शोक साम ७१ प्रकृति ४,११० दर्श धूर्गानम् ध प्रगाथः प्रमाणम् प्रयत्न प्रयाज प्रेष ९४ न ६५ ब बल ४९. ११०१४१ | बहिष्पवमानस्तोत्र ८२ ८६ निगम निघण्टु नित्य कर्म निधन निपात, निरुक्त निरूढपशुबन्ध निषिद्धं कर्म बृहत् पृष्ठ ५६ | बृहती ७४ ७७,९९ ब्रह्म साम ब्रह्मा ब्राह्मण ११० १३,६५ ३७,६५ ८४ निष्केवल्यं शस्त्रम् नैमित्तिक कर्म नौधस साम ११०,१४१ १४,३७ मात्रा महेन्द्र स्तोत्रम् ८३ | मुक्ति ६ य पञ्चदशस्तोमः पदम् परकृतिः परिवर्तिनी विद्युतिः पवमान पाकतन्त्र ६५,६६। यजु' ८३ | यज्ञायज्ञीय साम ७५ / योनिग्रन्थ १४२ / यौधाजयं साम १४,३८६६,६७ ६९,७४ ५ ·(९) पृष्ठ ८४ ४९ र शब्द पृष्ठ। शस्त्रम् रथन्तरं साम ६७, ७५, ७६, ८३ / शाक्वरं साम रथन्तरं पृष्ठम् शिक्षा ११० श्यावाश्च साम राजसूयः रात्रिसत्रन्यायः ३९ रैवतं साम ८० ७७, ७८ ७५ ९० षष्टिः ७५ रौरवं साम स घ ६ ४४ ८ सर्फ साम ८९,९६ ३८, ६६, ६७,६८ १११ ११० वत्सापाकरणम् वर्णः वाजपेयः वामदेव्यं साम वारवन्तीयं साम विकर्पणम्, विकृतिः विधिः विरामः विश्लेषः विश्वजिन्न्यायः विषुवत् विष्टारपंक्तिः विष्टुक्तिः वेदः व्याकरणम् ६२, ७९ सद्योमुक्तिः सप्तदशस्तोमः सन्तानः ११० ७६, ८३ | सर्वपृष्ठम् साम ६८ / सोमः ६, १११ / सौत्रामणी २४ ! सौभरं साम संस्कारः ६८ | स्तोत्रम् ३९ ! स्तोत्रियं साम ९. स्तोत्रियः ७५ स्ताभ' ८३ / स्तोमः २,६४ | स्थानम् ५१ / स्फोटः स्वर १३ १२३ | होता ७२ 'होत्रम ८४ . ७४,८८ ६९ ४९ ६४ शक्वरी शब्दभावना शरलेशः २ .

·परिशिष्ट (३) भाष्य भूमिकासु निर्दिष्टानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च, सूची अ ऐ नाम पृष्टा नाम पृष्ठ अक्षचरण १३४ | ऋग्वेद-३, ११, १२, १६, १७,14 अथर्व परिशिष्ट १२२, १२३ १९, २१, २२, २३, ३४, अंथर्ववेद ३५, ३६, ३८, ३९,४५. अनुक्रमणिका भाष्य ५५ ४६, ५३, ५४, ५५, ६४, अमरसिंह ६५, ६६,११२, १२९,१३४ अरण्यगान अष्टाध्यायी ऐतरेय ब्राह्मण-१४, २४, २५, ३०, आ ५६.११९, १२०, आशिरसकल्प १४१ १२१, १६५ ' आपस्तम्ब ६,१५, २४,६४ क आपस्तम्वधर्मसूत्र १२८ कणाद आपस्तम्ब मन्त्रपाठ १६ कल्पसून आपस्तम्ब श्रौतसूत्र ५०, ११४ | कल्पसूत्राधिकरण आश्वलायन ५०, ७१, १२० कात्यायनानुक्रमणी आश्वलायन सूत्र ५०, ५१ | काण्डानुक्रमणिका उ कात्यायनाचार्य. ११३ उत्तराग्रन्थ कालिदास ७२, ७३ ३२ उत्तराचिक ४१, ७१, ७३, ७४, ७५, केशव १४२ कौषितकिनः ७७, ७८, ७९,८१, ८३, ८४, ८५, ८८,८९, ९२, ९३,९४, १४२ १४१, १४२ उपवाचार्य गुरु (प्रभाकर) ४१, १०८ ऊह नन्थ उह गान ७४,८३ गौतमसूत्र १३७ १३८ । 1 ८ कौपितकिबाह्मण कौशिकसूत्र १३ गोपथ बाह्मण १२०, १२१, १२२, १२३. १३८ ·( ११ ) च ८, १२ . . १४० नाम पृष्ठ तैत्तिरीय ब्राह्मण--१७,२४,२५,२७, नाम पृष्ठ चार्वाक ३१, ३५, ३७, ४७, ४८, ५०, ५६, ५७, ६६. ९९, ११२, छन्दोगाः १२०, १२१, १२३, छन्दोग्रन्थ ७२ १२९, १३०, 'छान्दोग्य उपनिषद् १२, १३, ३५, तैत्तिरीय संहिता--१ , १६, १७, ४७, ४९, ८७, १८, २२, २४, २५, १००, ११२ २६, २७, २८, २९, ३०, ३२, ३३, ३५, जैमिति ३,.१७, १९, २२, २३, २८, ३६, ३७, ४५,४७, ३३, ३६, ३७,४७, ६४, ५०,५१, ५७, -६५, ६६, ६७,८०, ११२, १०८, ११०, १२१, १३४ जैमिनिन्यायमालाविस्तर १५, २४, १२०, १२६, १३४ ३२, ३५, ३६, ६४, ६५, । नक्षत्र कल्प ८०,१००:११२, ११३, ११६ । निरुक्त ४, १३, १४, १७, २२, जैमिनि सूत्र--१८, १९, २०, २२, ४३, ४४, ५२, ५६,१०९ २३, २६, २७, २८, नीतिशास्त्र १२३ २९, ३०, ३१, ३२, नृसिंहतापिनी उपनिषद् १२, १११ ॥ ३३, ३७, ३८, ४७, प ४८, ६६, ६८, १००, परमहंसोपनिपद् १०८, १२१, १२५ पक्षिलमुनि १३४ पद्मपुराण पाणिनीय अष्टाध्यायी५०, ७०,१२७, ताण्ड्य महाब्राह्मण--२५,३०,५७, । १२८१३६ ६७,६९,७३, ७४,७५, , पाणिनीय शिक्षा--४९,५०, ५२,५७ ७६, ८०, ८१, ८२, पुरुष सूक्त ८३, ८५, ८६, ८८, पुरुषार्थानुशासन ४९, ९१, ९२, ९५,९७, पूर्वार्चिक ६९, ७६, ८०, ९२ तैत्तिरीय आरण्यक:-४, ३७, ३८, पूर्वाचार्य ६४ ४४, ४८, ५०, ५६, प्रकाशात्माचार्य ५८,१०५, १०७,१३८ प्रभाकर १२६ . ।

·( १२ ) ७८ ४१, १०८ घ नाम पृष्ठ, नाम पृष्ठ बादरायणः ३, १७, १०७ लाट्यायन सूत्र बृहदारण्यक उपनिषद्--६, १२, ४६, व ४८, ९०, ११०, १२१ वाजसनेयी संहिता, १२, १९, २०, वौधायन ११४ २१, २५, ३५,३६, ब्रह्मसूत्र २५, २६, ५१,६४,६५, ६६, ब्राह्मपुराण ५८ ११२,११६ विनियोग संग्रह ७,८,५८, भट्ट (कुमारिल) विवरण ग्रन्थ १०६ भट्टाचार्य १२३ / विष्णु पुराण भागवत २ वेदान्त सूत्र ३, ६, १७, १८, २६, भारत ३४, १०७,११४ वैजयन्ती मत्स्यपुराण वैतान सूत्र १४० मनुस्मृति ३९,५८,५९, १०६, १२६, १२७ शतपथ ब्राह्मण १९, २४, २५, ३६, महाभारत ३०,४७, ६५ शबर स्वामी ६८ १२३ मीमांसाभाष्यविवरण ३, ३८,६६, शाङ्करदर्शन शान्तिकल्प १२१, १२४ शाबर भाष्य मुण्डक उपनिषद् १२, ४८, ४९,१२१ श्वेताश्वतर उपनिषद् मैत्रायणी संहिता २३, २५, २९,३० | श्लोक वार्तिक १०४ १२९ य मार्कण्डेय पुराण ४,१०८ १४१ ४४ यज्ञपरिभाषा सत्याषाढ सूत्र १५ ११९ याज्ञवल्क्य स्मृति सर्वानुक्रमणी ६,१४,५७, १०६,११०, १२८ सहिता ब्राह्मण यास्क सामवेद संहिता ६९, ८३, ११२ १७,४६ र स्कन्द पुराण १२२ रघुवंश ३२ रामायण ३२ । हलायुध ५६ ·परिशिष्ट (8) भाष्यभूमिकास्थितोद्धरणानां वर्णक्रमेण सूची अ तै.सं. ११६।५।१ छा. उप. ३११०१६ सा सं. १११ ६७ ३७, ११२ ८३, ११२,६९ ५५ ३५, ६५, ११२ ३० १८,३६,६६ ऋ. १११ ऐ. ना. ५।५।६ ऋ.८४४।१६ १८, ३५, ६५ २३ ४४ १८ प्रतीक अतितमसि अक्षितमस्य० अनायाहि अग्न्यादिदेव' अग्निमीडे अग्निज्योतिषि अमिमुद्धा अग्निहोत्रं जुहुयात् अग्नीदग्नीन् अग्ने नय अग्नेयो 'प्रचेतनेऽर्थः अचोऽस्पृष्टाः अच्युतमसि अजक्षीरेण अतएव च नित्यत्वम् । अतिजगतीषु अविदेश्यानि अतिदेश्य अतिराने षोडशिनम् अतो नित्यः अकथकत्वात् अथ चेद् अथवाग एनम् अदितिधों. अष्टार्थी तै. सं. ६॥३॥१.२ ऋ. १११८१४१ तै. आ. २०१५ जै. १।२।३५ पा.शि. ३८ तै. स. १६५।१ तै.सं. ५॥४॥३३२ वे. सू ११३३२९ ता ना १२।१० जै. न्या.वि. २३ ७२ ६७ २५ ३, ३४ २४ ४३ पुरुषार्थानुशासनम् मी. १।२।२९ गो. ना. २०२४ गो. ब्रा. १६४ ऋ, १५८९/१० पुरुषार्था० ६८ १२१ १२२ १८,२२ ·( १४ ) 7 ऋ. १०१२९५ १६, ३५, ३६, ६५, ६६ ६६ ३,३४ २४ 5. १११।२८ १९ ॥ २५ जै. ११२॥३९ जै. पारा ऐ. वा. ५.३२ जै १२११८ जै १२४ मै. स.४।१३।४ ते. ब्रा. ३९१०२ तै. आ. २०१५ १३४ ३२ २७ . २३ .२५ ४५ प्रतीक अध स्विदासीत् अध्यापकप्रसिद्धः अध्यापिता ये गुरु अनादिनिधना अनाहुति अनित्यदर्शनात् अनित्यसंयोगान् अनित्यसयोगात् अनन्तरं च अन्त्ययोर्यथोक्तम् अन्यानर्थक्यात् अन्वेन माता अपगवो वा अन्ये अवहतपाप्मा अप्येक पश्यन् अप्येकस्मै तन्वं अप्रतीकालम्बनान् अभागि प्रतिषेधाद् अभितोऽभ्यातान अभितोदिवा अमि त्वा अभि त्वा शूर अमिधानेऽर्थवाद अभि प्रियाणि अभिधाभावना अभिमानिव्यपदेशस्तु अभिपित्ताऽथ अभीषुण अमावास्या अमेव्या वै मापा अम्बे अम्बिके अम्यक् सा त इन्द्र ४५ ६ ३७ १४३ . . ३ वे. ४॥३॥१५ ज. १२२॥५. को. १४॥ ता. बा.४५ पूवा. ३१५१ उ. आ. १११११ जै.१।२।४६ उ.आ.१1१९ मी.भा वि.२०११ वे. २१११५ मार्कण्डेयपुराण उ. आ. १.१२५३ ६७, १२ ७३, ४४, ८३, ८९, ९३, १२४ " १५,१८, १२४ १२३ ७१, ७९ १४२. तै.सं. १५.३३ वा. सं. २३८ ऋ १११६९४३ ३५,६५ १५.२२ ·(१५ ) पृष्ठ प्रतीक भयुके संस्कार' अयं सहनमानव अयं वै यज्ञो पुरुषार्था' पू.'मा ५1८1८ १२१ अर्थवादी वा १८ ऐना ५॥३३ जै. पारा३ अ. १॥२॥३६ #. १२१४० से. १२१३४ ज. २०१८ , १९ १८. १९. ५३, अर्थविप्रतिषेधात अवशिष्टस्तु अविद्यमानवचनान् अविझेयात् अविद्वांसः प्रत्यभिवादे शाविरुवं परम अशावुपयोगाय अन्ययावाप अव्यसश्च अश्विनो काममा अटवर्प प्राण अप्टी स्थानानि असत्वान्नास्ति অমলবাহারি असद् वा इदमन असजातविरोधो यस्य महतः प्रहे युनिय मन्त्रं जे. १५२१४४ जै.न्या. वि. ११४१२ पा.२४१८२ १९६५ १०1१०1११ ९२ १३६. १४२ '२२ १२७ प पा.शि. ११ १२९ न.सू. २०११ . २५ न्या.मा.वि. ३३१ ३. था. ४/४/१० तं.ना. १२।१८६ 1 १२१ ३५,३७, ६६ १११, ११२ ૬૪ . अहे धुनिय मन्त्रं जै.न्या वि स१७ आ - ३ श्राइभावो योनिवशा' आकालिकेप्सा आख्यायिका रूपं यांख्याप्रवचनात प्राग्नावैष्णवं पुरोडाशं आग्नेय्याग्नीघ्रम् ज.न्या. वि.९ जै. १२११४ ऋ, १०/१० जै. ११३. ऐ ब्रा ११19 ६६ . •३३ २४, ५० ·म ( १६ ) प्रतीक आज्यग्रहेमसंनाहा आज्यभागान्तं विनियोगसंग्रह १४२ आज्य. स्तुवते १४२५ आत्मा वा इदमेक आदित्यः प्रायणीय. आदित्यानेव स्वेन आचं नघण्टुकं आद्यो नो आधानस्यात्र आ नो मित्रा आप उन्दन्तु आप्राप्ता चानुपपत्तिः आभिचारेषु आम्नायस्य क्रियार्थत्वात आयाहि पास्य प्रजायां आहिताग्निरपशब्द ऐ. उ. 119 ते.सं. ६११५/१ तै. सं. ३१११ अनुक्रमणिका भाष्य अ.न्या. वि. १०४१३ जै.न्या.वि ३३२ उ. आ. १६५ ते.सं १।२।११ ९२ ८३ .१६ १९ जै. १।२९ को. ६१ जै. १२१ १४२. २६ ८२ उ.आ.१६ ता.बा. २५,३१ ५५ her ४७ इच्छाम्येवार्थ इज्यते स्वर्गलोकाय इति चिन्ता इति मात्रा इतिहासपुराणाभ्याम् इत्याददा इत्यय' ते. ३६ इद वा अग्रे 9. न्या. वि. २ आ. ११३०२ म.भा.११११२६७ श. ब्रा० १३.११५/६ तै. ना. २१२१ ऋ. १२४ १1१७ तै. सं. २४११२१ ऋ. ११४६ उ.आ.१७ उ.आ. इन्दवो वामुशन्ति इन्द्रमच इन्द्रशत्रुर्वर्धताम इन्द्रं मित्रं वरुणमग्नि' इन्द्रामी इन्द्राग्नी आगतम् इमामगृम्णन वा. सं. २॥२ ·( १७ ) पृष्ठ १४२ को. १६ - प्रतीक इमौ दर्शपूर्णमासौ इरागिराविकल्पः इरापद न जै.न्या. वि. ९।१।१८ जै • न्या. वि. ९।१।१० वा.सं. ११ जै. न्या. वि. २११११५ वा. सं. ११ ६९ ६५, ५१, ३५, ११२ इषे त्वा इषे त्वादि० इषे त्वोजें ११६ ई उ. आ. १११११ ३३ २२ १२० ईशानमस्य उक्त्वामिष्टुत. उक्तं तु शब्दपूर्व उक्तश्च नित्यसंयोगः उच्चा ते जात उच्चा उत त्वं सख्ये उत त्वः पश्यन् उत्पत्तविनियोगोऽत्र उत्पादकब्रह्मदात्रा उदात्तश्चानुदात्तः उदानिपुर्महोरिति उद्दिश्य उच्चारणम् उद्देशयोगात् उन्नेयो ब्रह्मगानस्य जै० न्या०वि० २१२।१२ जै. १।१।२९ जै १२२५० उ.मा.१८।१-३ सत्या. सू. ११११ ऋ १.१७११५ ऋ. १०1७१४ जै. न्या. वि. ३३३२ म.स्मृ. २११४५ पा. शि. ११ अ ३११३१४ ४५, ५४ ८७ ४९ ४३. . ४२ जै० न्या. वि. १०८ या. स्मृ. १११५ उपनीय गुरु. ९८ १०६, १२८ १२६ १२६ उपनीयाध्यापनेन उपनीय तु यः उपतीय ददद् म. स्मृ. २११४० या. स्म. ११३४ उपवीता वा उपायवस्थः उपास्मै गायत उपांशु दष्टं त्वरितम् उभौ कुरुतो उरु प्रस्थस्वेत्यादयो उरुप्रथस्व २५ ८१,८८ वा.सं.११ उ.पा. ११२।१.३ पा.शि ३५ ४ से सं. २०३ तै. सं. १११११ ६५ १५,३५ जै. १२२५२ ऊहः ३ ·( १८ ) प्रतीक पृष्ठ ऋक् सामभ्यां ऋ जै. न्या.वि. ९४२१८ तै.ना. ३।१२।९।१ न पू ता १११२ ऐ. ब्रा. ५।५७ छा ७१११२ १२१ १२, १२१ १४ १२ ऋग्भिः पूर्वाह ऋग्यजु ऋग्वेद एवाग्ने ऋग्वेद भगवाऽध्यमि ऋग्वेदेन होता ऋग्वेदो यजुर्वेद. ऋच सामानि ऋचां त्व पोषमास्ते ऋषयोऽपि पदार्थाना १२० मुण्ड. उप. ११५ ऋ १०1९०१९ ऋ. ११७४११ ज.न्या मा. २०१८ ए १२ ३, ११९ १२,६४ ते. १८६१ जै न्या वि. ५।३।१५ एक एव रुद्रो एकविशेन एकस्तोमे एक साम एकाष्टकायां एक साम तृचे एतद्दध्नो दधित्वम् एतत् वै भूमिष्ठ एतत् ब्राह्मणान्येव एतत् साम एतत साम गायन्नास्ते एप एव यज्ञ एपावै प्रतिष्ठिता ७२, ७४ ६५ १०२ तै.स. २०३३ गो ब्रा.श तै. स. ३१७११११ ते. आ. ९.१०५ ते स १.६।५।१ छा.उ.४।१६.१२ ६७ १३ ७४ ओ ओषधे त्रायस्वनम् १६ औत्पत्तिकन्तु अशे. सामक्षु ३३ ते.सं १।२।१११ औ 5. ११५ जै न्या. वि. ९।२६३ क ता १८६ वा स २४/२० उ.मा ११२।१ ता ना.१५.१० करवरथन्तर कपिजलानां कया नश्चित्र कया नश्चित्र ९२ ६६ ७१, ७९, ८३, ८९ ·(१९) .न्या नि. ३१ ३ श्रा.११२२ ७१,७९ व्र.सू. १।४।१४ .३१५३.१४ जै. न्या. वि. ११२ प्रतीक कर्तव्यमुन्चैः कवतीयु कस्त्वा सत्यो मदानां काण्वं भवति कारणत्वेन कास्न्यात कि ते कृण्वन्ति कि वहिप्पवमान' कि वोत्कयों कि सर्वपृष्ठे कुसुरुविन्द कृत्तिकास्वग्नि कृते चाविनियोगः पृत्स्नप्राप्तियाथों को श्रद्धा वेद कोहि तद् वेद कौत्स भवति ऋौचानि क्वापि स्तोत्र ४३ ते.सं १ प्रा.१11211 जे १11132 पुरुपा० १५४०५ ते.सं १९11 ता.प्रा. ११९ ता ना.१९३ ग न्या मा.वि. ८२ से.ग्रा. ११९९६ १७ . गवामयनिके गानस्य नियमो गायत्रीभिः गीतिरूपा सन्त्राः गोतिषु सामाख्या गीती शोत्री गुणवादस्तु गुणादविप्रतिषेधः गुणायन पुनःशुतिः मी. २०११३६ पा.शि. ३२ १॥२॥१० ११४७ ज.111) . गुरुमुख्याः क्रिया: गौरागा पार" ५ मावाणः प्लवन्त मृतकूल्यायति' पुस्पा पतुः शतमैन्द्रा जारामू.

·(२०) प्रतीक पृष्ठ चतु:शते जै. न्या. वि. ९२६ - चतुर्विशति चत्वारि वाक् परिमिता चत्वारि शृङ्गा चत्वारो वा चरुमुपदधाति चित्रया यजेत चोदकस्या० चोदना हि भूतं ऋ. ११६४१४५ ऋ.४५८१३ गो. ना. २०१६ ५।६।२।५ १८,२१,५३ १२२ १२६ ते.सं. . जै. न्या. वि. १०४।२४ शा. भा.१२ ९२ १५ छन्दः पादौ तु छन्दःस्थयो' छेदने मार्जने पा.शि. ४१ जै.न्या. वि ९२१५ जै. न्या. वि. २।१।१५ ७२ ११६ तै.सं. ५।४।३।२ जरद्गवो गायति जतिलयवाग्वा नायेव पत्ये ज्योतिष्टोमेन ૨૨ २४ ४५ त जै. ३१३२ ३७ बृह. उ, १।४।१४ व्र. सू ११११३ २६ मी ११५ ३ १२१ मु. १११ जै० न्या० वि० १०१११ जै. १॥२॥३ जै. १।२।३१ २७ १७ तच्चोदकेषु मन्त्राख्या तच्छ्योरूप. तत्तु समन्वयात् तत्प्रमाण तत्रापरा तत् सर्वबाधक तथा फलाभावात् तदर्थशास्त्रात् तदाहुतीनां तदिद विद्यास्थानं तदुह वा एते तबध्नो दधित्वम् तद्यद् इदमाहुः तो केचन तद् व्यचिकित्सयन् तमिदिन्द्रं तत वेदानुवचेन . ते. . ऐ बा. ११२ नि. १११५ ते. आ. २२२२२ सं. २।५।३।३ बृ. १४ आश्व.९/१३ ६५।९।१ ऐत. श्रा. २॥४॥३ वृह उ. ४४.२२ १२ १२० ते.सं. ६,४६,११.

·( २१ ) पृष्ठ ८० जैन्या०वि०९।२।१६ ४९ •७५, ८३.८९ ४१ प्रतीक तयोधर्माः तरति ब्रह्महत्या तरति मृत्यु तरति शोक तरोभिर्वा तन्यः कर्मगावाची तस्माद् घूम एव तस्माद् यज्ञात् - तस्मात् राजा वस्मात् सप्त तस्मान्मलवद् तस्मादुदिते होतव्यम् तस्माच्यध्यूढं तस्मिन् सदपि मानत्वं तस्य प्रथमया तस्वमकारमात्रया तस्य विकारः तस्य हतस्य तां चतुर्भिरभ्रिमादचे तात्पर्य शब्दात तै. सं.५।३।१२।२ छा.उ ७७१३ उ. आ. १.१४ पुरुषार्था० ते.त्रा. २०१२ ऋ १०१९०१९ अ.प.४६ ते.वा १५।१२।१ ११, १३४ १२३ ५६ छा.उ, १६ २४ १०० १३१ १३८ १३८ गो. वा. १1१10 गो ब्रा. १२० पा.४/२/१३४ १९ श.ना. ६३.१1३९ तान् पर्यग्निः ८२ ता.२२ वा २१११३ २८ २ जै १२८ नि. १३१५ तावतोऽश्वान् तिसृभ्यो हिं तिसृभ्यो हिं विसृष्वृक्ष तुल्यं च तूफरी तू हन्तारौ तृचाद्यासु तृचे स्याचि तेन ह्यन्न तेनोभो कुरुतो तेषामृग यत्रार्थ तंवोदस्म तं विद्याकर्मणि ३६,६५ ४७ ३८,६६, १००, १२१ श. ब्रा. १५/२।२३ छा उ.१११११० जै. सू २।१।३५ उ. आ. १११३ श.ब्रा १४७१२३ बृहज ४।४।२ ऐत, ब्रा. ५.३३ ४७ १२० १२१ त्रयाणांसप्त त्रय्या विद्यया ·( २२ ) नीति शास्त्र ऐत. वा. ५:३२ पृष्ठ १२३ ११९ प्रतीक त्रय्यां च त्रयो वेदा त्रयो वेदा निवृदग्नि निवृदग्निष्टोम० विवृद्वहिष्पवमानं छा.उ.४१९ ८५ ८२ ता १७७ ता २० ता २०१४ पा.शि.३ ता. ७३ ८१ ४९ त्रिषष्टिश्चतु.. त्रीणि ह वै त्रैष्टुभेन त्वा शोके त्वामिद्धि ८८,९२ १९ ९२ जै न्या. वि. ९४२.५ पु. भा. ३११।५।२ द ता.२६ दधि मधु ८२ ५० आश्व. सू. १११३ उ.आ.१२१ तै. सं, ६११११ ८८ ११३ नि १४ पा. शि. ५२ जै. १।२।१२ १०८ २९ दर्श पूर्णमासाभ्यां दर्शपूर्णमासौतु दविद्यतत्या दिक्ष्वतीकाशान दिवो वा दिशोन प्रजानन् दुर्मदासो न दुष्ट' शब्द. दुखेन यन्न दूरभूयस्वात् दृष्टे तु नादृष्टम् छटो प्राप्ति देवाः पितर' देवा वै देवयजन. देवासुराः सयुक्ताः देवो वः सविता द्रव्यसंकारकर्मसु द्वन्द्वगर्भ द्वयोर्विधौ द्विसामके द्वयो द्वि. संवत्सरस्य पुरुषार्था० ते. स० ६.१५ तै. स. ११५।१ जै 81३१ २६ ३७ ३, ६६, ११२ ३१ जै. • न्या०वि० १४१३ जै० न्या०वि ०१७ - ·- ( २३ ) पृष्ठ ४९ प्रतीक द्वे विद्ये वेदितव्ये मुण्ड. उ १११४ ध पुरुषार्था० तै. आ. १०१६३.७ ४८ ४८ धर्मब्रह्मणी धमा विश्वस्य ९९ . धूम एव अग्ने न ६६, ११२ जै. न्या. वि. २।१।१०-१२ १३८ २७,३० १०४ १२२ ७३,७४ १९ न ऋक् साम यजुषां नत्तत्रकल्पो न गिरा गिरेति न चैतत् विना न तस्य कश्चित् न तिथिन च नत्वा वा ननु अभ्ररसि ननु पृथिव्यां अग्निः न माता वर्धते न पिता नमः प्रवक्त्र न विकाराः न वै वृहद्रय नातिराने षोडशिनम् नानुध्यायान् बहून् नान्तरिक्षे न दिवि नायं विरोध. नावेदविन्मनुते नास्त्येतद् ब्राह्मणे नेमि न यन्ति ता. वा. ८६ मै. सं. १४।११ श्वे. उ. ६९ अ.प २१५ उ. आ० ११११/२ वा. सं. ११११० तै. सं. ५२।१२।२ व्रा. आश्व. सू. १२ जै० न्या० वि०७३।१० ता वा० ॥ ५१ . २४ श व्रा.१४/७४२२३ ३८ ३२ १०० जै न्या वि. १।२।७ ते.वा. ३११२३९७ जै. न्या. वि०२।११८ ७३ ८६ . नोक्तं वृष्टयन्न ७६,८३ १२२ जैन्या०वि० २।२।१३ प ता.वा. २/७ ते.आ. २१७ गो.वा १२० जै. ११११३१ जै० १२ जैन्या० वि० ११.२०१२ उ, आ. ११३।१-३ २२,३३ पञ्चभ्यो हुंकरोति पञ्च वा एते पञ्च वेदानां , परंतु श्रुतिसामान्य परिसख्या पर्यग्निकरणे पवमानस्य ते कवे .

·. ( २४ ) पृष्ट 3.आ ११६ के १४३ प.आ.५1१1८ २.२ ६७ ६८ १४२ ९२,९३ १४१ उ. आ. १९१३ को. १७ ३६,६६ प्रतीक पवस्व मधुमत्तम पशुवन्धयाजी पाकतन्त्रेपु पादबन्धेन पिवा सोममिन्द्र पुनमैत्विन्द्रियम् पुनानः सोम पुरस्तादुत्तरतो' पुराणन्यायमीमांसा पुरा ब्राह्मणा अनैषुः पुरो जितीवो पुरोडाशं प्रथयति पुरोहित तथार्थव० पूर्णाहुत्या सर्वान् पूर्णाहुति जुहुयात पृच्छामि त्वा पौरुषेय न वा वेद प्रउग शशतीत्यादौ प्रजापतिर्यज्ञानसजत् प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञम् प्रतिशब्देनावधिहि या.स्म. १३ तै. सं. ११५४५ उ आ. ११८ ते ब्रा० ३।२।४।८ मार्क. पु. १२३ तै. बा. ३।८।१०५ .२५३१ ३१ ३५, ६५ ३४ वा. स. २३१६१ जै. न्या. मा. १२१८ जै. न्या०वि० २०१५ . ८४ तै सं. २०१११४ १३४ १२० ९५ प्रति द्रव जै० न्या० वि० १०६२ उ आ.११1१०1१-३ जै. ११४ ९४ ४५, २,१०९ १२९ ०२ ऋ. ३१५३।१४ मै.स. १४.११ ३० प्रत्यक्षमनिमित्तं प्रत्यक्षेणानुमित्या वा प्रथम परत' प्राहु प्रमगन्दाय प्रयाजा खविभक्तिका प्रवरे प्रत्रियमाणे प्र वो वाजा प्राणशसितमसि प्रातर्जुहोति प्राप्त्यार्थबोधः प्राप्त कर्मणि प्राप्तेस्तु गवादिवत् प्रोक्षणीरासादय ६७ तै. स. ११६५५१ तै. प्रा. २११२ ४० ૮૨ ४२ वा. सं. १२८ २१ ·( २५ ) प्रतीक पृष्ठ - फलवद् बोधान्तस्वे. फलस्य कर्मनिष्पत्तेः फलान्तरं हि फलान्तरं चतुयॊक्तं फल्गुनीपूर्णमासे पुरुषार्थाः जै. १।२।१७ जै. न्या. वि. २२११३ ४२ ३१,४७ ८६ ८६ ता.प्र.५।९।१७ २२, २७,३२३३, ९१ h ८. ते.सं. ११११०२ जै. न्या. वि. १०४९ ता. ७७ जै. न्या. वि. १०१६ जै न्या. वि. १०।२४ जै. न्या. वि. ९।२।१५ गो. ना. ११६ ९८ ववरः धावाहणिः वाध्य श्लोकादिना बृहत् प्रस्तूयमाने बृहद् यवः बृहद्रथन्तरकीय वृहद्रथन्तरर्धमः ब्रह्म ह वै ब्रह्मविचारः ब्रह्मविदाप्नोति ब्रह्म वेद ब्रह्मैव ब्रह्म सामन्या' ब्राह्मणेन निष्कारणो ब्राह्मणेनापि ९२ १३८ ते. आ. ४८ ४८ मुण्ड. ३।२।९ ९९ ४,११५ १००, ११३ जै. न्या. वि. १।२४ मतो छः अष्टा. ५/२१५९ जै. न्या. वि. १।२४ जै.न्या. वि. १० जै.न्या. वि. ११३४ नि १२ पा.शि. ५२ पा.शि. ३३ श्वे. उ. ४.१० मन्त्रब्राह्मणयोः मन्त्रश्च ब्राह्मणं चेति मन्त्रा उरु प्रथस्वेति मन्त्रा मननात् मन्त्रो हीनः स्वरतो माधुर्यमक्षर' मायां तु प्रकृति माषानेव मां मासि मासि मोधमन्नं विन्दते १५, ६४, १९० ३६, ६५ २४, १००, १९३ १४ ५० १०४ A तै. सं ७।५।१५ ऋ. १०१११७७६ य य श्रातृणत्यवितथेन यचित्रया ४ जै. न्या. वि. १३ ·( २६ ) तै. स. ६।२११०३ जै वि.न्या. ३१३२ ६४ -- आ. १।१० उ आ.१।२०११३ ता.बा.८ ऋ १०1९1१६ सत्या. सू. ११ ऋ.8010१६ ११९ ३८ प्रतीक यजमानेन सम्मितौ यजुर्वेदस्थमाधान यज्ञकालार्थ यज्ञस्य हैष यज्ञायज्ञा यज्ञायज्ञो वो यज्ञायज्ञोयेन यज्ञेन यज्ञमयजन्त यझं व्याख्यास्यामः यस्तित्याज सचिविदं यत् तृतीयं यत्परः शब्दः स शब्दार्थः यत् पूर्णानन्दैकबोधः यत्व यज्ञस्य साना यथा श्रुत्तोपपत्ते यथाह वा अग्नि यथैकपात् यदधीतमविज्ञानं यदनुदिते सूर्ये यदप्रथयद् वत् यद् यात् यदाग्नेयो यदाजिमीयुस्तदा" यदाभित्रमशकत् यदि यज्ञ' यदुक्तं गीतिघु परमहंसोपनिषद् ४ तै.सं १।५।१०।३ ४६ १२ ४१ ४७ १२१ तै. ब्रा. ३११।४।१ गो. ना. ३२ नि. ११६ ऐ.बा.५।५।४ ते. ब्रा. १११।३१७ ४, ५२ ५६ २५ १२६ ते सं. २०६३।३ ता. ७२ को. २३३२ ६४ यद् ऋचोऽधीते तै. आ. २०१० १०७, १३० ४४ यदेव विद्ययां करोति यद् गृहीतमविज्ञातं यद्ब्राह्मणान् यद् व यज्ञस्य यमगाथामिः यऋषय. य कामयेत वसीयाम यं यं ऋतुमधीते १२० संहि. ना.३ ते.आ. ९ तै.स. छा५।१०३ ते.सं.५।१८२ है.वा. १२१२६ ते.सं. २०२॥३११ तै. भा. २०१५ १२१, १३० ३ ·( २७ ) पृष्ठ म.स्मृ. २११५ प्रतीक यमेव तु शुचि यमेव विद्या यस्वत्रार्थवर्णान यस्तु प्रयुक्त कुशलो यस्य गृहान् दहति ५९ २२१ स्कन्द पुराण १२३ यस्य राज्ञो अ.प. ४६ ते सं. २१११११४ ते. आ. २०१६ जै.न्या.वि. २११७ ऋ ५।४४।८ ३५, ६४,११२ ते. श्रा. २०१५ तै. स. २१३।१२।१ गो. सू. १११११६ ३६, ६६ १३७ ८,१०५ यः प्रजाकामः पशुकामः यः खाधायमधीयत । याज्ञिकानां समाख्यान यादृस्मिन् धायि यावज्जीवमग्निहोत्रं यावतीव देवताः यावतोऽश्वान युगपत् युगान्तेऽन्तहितान ये अर्वाड ये दशपूर्णमासाङ्ग योऽनधीत्य यो नियमः यो वृष्टिकामः यो ब्रह्माणं विदधाति योऽर्थज्ञ इत्सकलं यो वा रक्षाः शुचिः यो वै त्रिवृदन्यं यो ह वा अविदिता" यौधाजये ३९,१०६ ११३ वि.सं. म. स्मृ. २।१६८ जै.न्या. वि. १२४ सा.८८ श्वे. उ. ६।१८ नि १६१८ ऋ. १०४/१६ ता.१६११ ४४, १०९ ७५ रक्षोहागम रथन्तरे ककुल जै. न्या. वि. ९/१६ र महाभाष्य जै. न्या.वि. २६ ता.ना.४७ . ४११२ ते. आ. १६ रथन्तरे प्रस्तूय राजा चिद्यं भग रिच्यत इव वा एषः रूपलिङ्गादिराहित्यात. रूपात् प्रायात २९ जै, १२।११ ·( २८ ) . प्रतीक रेवतीन रेवत्यादिगुण रौरवयोधाजये उ. ४।१४ जै. न्या. वि. २।२।१२ ता.बा. १३ पृष्ठ ८५ ८५ ७५ १२६ २३ लभ्यमाने फले लिङ्गीपदेशश्च लोकवन्नैजो लौकिको वाक्यगो जै. १२०५१ पुरुषार्था' जै. न्या. वि. १३२५ ४२ ९७ जै. न्या. वि. १०६८ वि.सं. ३३ वचनात् विश्वजित्येते वत्सापाकरणं बहि० वनस्पतयः वर्हिषि रजतं वशिष्टस्य वसन्ताय कपिजलाना' वसन्ता ब्राह्मणा ते.सं. १।५।१-२ ता. १४/११ वा सं. २४१२० तै ब्रा १११।२।६ आ.ध १११११११९ ते १२२३२ तै. सं. ६॥४॥३ ऋ,८७५/६ ९१ ३५, ३६, ६४, ११२ ५७, १२७ १२८ वसन्ते ब्राह्मणम् १८ ३,३४ ५० २५ तै. स. १1111 तै. सं. २०१११ १८ वाक्यनियमात वाग्वै पराच्याव्याकृता वाचा विरूप नित्यया वाचः स्तोमे पारिप्लवं वायस्थोपायवस्थेति वायवायाहि वायव्यं श्वेतमालभेत वायुमेव स्वेन वायुवा इत्येवमादे वायुर्वे क्षेपिष्ठा वास्वादयो भगान्ताः वाजी जायते विद्याप्रशंसा विद्या ब्राह्मणमेवाह विद्यावचनमसंयोगात् विद्याह वै ब्राह्मण विधिना त्वेकवास्यत्वात् विधिशब्दाच जै.न्या. वि. १२१ ते.सं. २१११११ अनु. भा. ३२ २८, ३६, ६५ ५५ ३१ ३० ५८ t जै. ११२।१५ म स्मृ.२।११४ जै. १।२०४८ ५८ जै. १२७ जै. १५२१५३ २३ ·पृष्ठं (३९ जै. न्या. वि. १८६ जै. न्या. मा. २१ जै. न्या. मा. १२१ जै. न्या.वि. ३३१ ३२ ३२ ८६ १२५ अष्टा. ५।२।६१ ८९ ता. ९/३३ ७३ ६,११० ६४ या. स्मृ. ३२२१९ १८ जै. १२१३३ ६७ १३१ १४ अष्टा. ४।२।१०४ जै. न्या. वि. २०२११३ ते.सं. ५।४।४।३ या. स्मृ. १४० ८६ २४ प्रतीक विध्यनन्वयतो विध्यर्थवादौ साकाङ्क्षौ विध्यर्थवादशब्दानां विध्युद्देशे विनापि विधिना विमुक्तादिभ्यो विरोधे गुणवादः स्यात विश्वजित् विश्वाः पृतना विहितस्याननुष्ठानात विहितार्थाभिधा - बुद्धशास्त्रात् वृत्तगीति वृत्तावभ्यास वृद्धाच्छः वृष्टयन्नस्वर्गकामानां वेतसशाखया वेद एव द्विजातीनां वेदानधीत्य वेदो वा वेदाश्चैके वेदिमाहुः परमन्तं वैदेरशून्यः वैधमर्थ ब्रीहीन अवहन्ति शवं हिमाः शतं वर्षाणि शब्दब्रह्मणो शव्द ब्रह्म शाखादियाजमान च शान्तिपुष्ट्यभिचारार्थी शास्त्रष्टविरोधाच्च शास्त्रयोनित्वात् शिक्षा प्राणं तु वेदस्य शिखा ते वर्धते शुभिके शिर आरोह शिक्षा व्याख्यास्याम. १४ ३८ my जै. १११।२७ वा. सं. २३१६२ ते.त्रा ३११२।९।१ पुरुषार्था' ३५, ६५ १२०, १२१ ४१ २४ श.बा. २।३।४।२१ १३६ १२३ जै. १२२ वे. ११११३ ३,३४ पा.शि. ४२ आ.म.पा. २१९ १६ ४९ ते..२ ·३० ११३।१३।१ जै. २१११३२ पृष्ठ १६ ३७ ३८,६६, १२१ २७,३० प्रतीक शृणोत प्रावाणः शेषे ब्राह्मणशब्दः शेषे यजुः शब्दः शोभतेऽस्य मुखं श्वावाश्वम् श्यावाश्वान्धीगवे' श्रुतिस्मृत्योः श्रेष्ठो हि वेदः श्लोकेन पुरस्तात् जै. २।१।३७ ता.म.बा.२०१६६ उ.गा.१.११ जै. न्या. वि. ९.२६ १२८ १२२ गो. ना. १९ ता.५४ ष म. स्मृ. १०१७६ स षण्णां तु कर्मण १०६, १२७ ते.सं. २११११ ऋ. १०७१/२ ५४ ४० जै. १२२४९ २० १२१ जै. न्या. वि. १०१२५ १२८ पा.अ.३।४।३१ पा. अ.६/११२२३ ७३ जै. न्या. वि.३३ स आत्मनो सक्तुमिव तितउना सक्तून जुहोति सतः परमविज्ञानम् स त्रिमिः सन्देहनिर्णयौ सप्तदश प्राजा" समानकर्तृकयो समासस्य समासु गानम् समुच्चयो वा समुच्चीयेत् समुच्चेया विकल्प्या सम्वत्सरमेतत् सम्वत्सरमुख्यं सर्गश्च प्रतिसर्गश्च सो. सत्रमासत सर्वत्वमाधिकारिकम् सर्व पाप्मानं तरति सवा एष स विचारम् सविता प्रसवानां स सोमलोके विभूति ६८ जै. न्या वि. ९४२१७ तै.वा १।५।३४ वि पु. ३१६२५ ५८ जै. १।२।१६ ३१ १२० गो ब्रा २२ पुरुपार्था' को ५।२४ १४२ ६ ·प्रतीक ( ३१ ) स स्वर्गः स्यात् जै. ४॥३॥१५ ऋ.८१२१११८ ते. १५३१११५ छा.उ.८१३४ जै. १२ ४५ पृष्ठ १०८,१२५ ३६,६६ १६ ६८ सहस्रमयुता सहस्राणि सहस्रशो स शिलकः सम्प्रेष कर्मणो संसव उभे संसवादी संस्कारसिद्धिः सागाध्ययनात् सामथ प्रति सामवेदे सामैकस्यां जै.न्या. वि. १०६८ ४० सामोक्ति बृहदा जै. न्या. वि. १०६१ . ६७ जै. न्या. वि. २१२॥१२ मी.भा. वि. ११ १२४ ऋ. १६९/१२ तै.सं. २११५४ तै.सं. २०४६ श्री. सू. १४.१२ ऋ. १०1१०६६ आ. ५० १६, २२ ४२ साम्नोऽत्र सिद्धकर्तक्रियावाचि सिद्धसाध्यस्वभावाभ्यां सुदेवो असि वरुण सुवर्गाय हि सूपचरणा स्वधिचरणा सूर्यो नोदियात् सृण्येव जरी सोऽकाम्यः सोमो वै राजा सोडरोदीत् सोऽरोदीत् तद्द्रस्य स्मृत्यर्थत्वे स्वतन्त्राष्ट' खतः सर्वप्रमाणं स्वधिते मैनं हिंसि स्वमात्मानं स्वरितलितः स्वहर्कशन्दे स्थाणुरयं भारहारः स्वादिष्ठया स्वाध्यायवदवचनातू २७, २९ तै. सं. ११५१ जै. न्या. वि. २०१५ पुरुषार्था श्लो.वा. १२४७ तै.सं. १।२।१११ ४१ १२९ पा. अ. १३७२ जै. न्या. वि. १०६२ १२७ नि. ११६ उ आ. १११४१-३ जै. १।२६३५ ५,४३ ७७,८८ ·४, ३८,१०५, १२३ तै. आ २१५ का. ११ भा. १४२५ २ जै. ॥२॥१३ प्रतीक स्वाध्यायोऽध्येतव्यः स्थाणुं वर्च्छति स्रोशूद्रद्विजवन्धूनां स्त्र्यपराधात् कर्तुश्च स्तुत्यर्थेन विधोनां स्यु. स्तेनं मनो स्तोत्रियानुरूपौ स्तोभस्य लक्षणं स्तोमानोव प्रदिश्यन्ते स्तोमवृद्धि स्तोमस्थयोः २८,३२ २६, २७, २८, २९ ६८ ता. ११६ जै. न्या. वि. ९४२।११ जै. न्या. वि. ९।२।१० जै.न्या. वि. १०५६ ज. न्या.वि. 1011१२ ह सू. ३२२६ तै..सं. पारा ८७, १४ ९२ वे. हानौ तूपायनं हिरण्यं निधाय हिरण्यं हस्ते भवति हेतुनिर्वचन निन्दा हेत्वादीनाम् मै. सं. १८२३ ३२ २९