·No text on this page.

·पर्या वित 1 ॥ ऽत्यन्तोपकारजनयिता सलक्ष्यते सरहस्यसकलशापार-वाविविधदर्शनानगाही समुन्नतौदार्यधैर्यप्रमुखगुगुणप्रगुणितवर्मा परोपकृतिविवित्सा- विराजितचेतोवृत्ति. सोऽजनीति तत्कृतयाऽनयाटीकया यावदर्थबोधिन्या लट यीक्रियते । तत्रभवानय श्रीमयशोभद्रमुरिः तमस्मिन् समयेक देश व्यभूपयदितिचेत् वैक्रमाब्दे द्वादशशतपरिमिते संवत्सरे प्रायेणेमा भारतीया वसुन्धरामनव धजनभूरभाग्यम चगवशास्तकीय जनुपा- प्रभूतसम्पदा भाजन व्यतनोदिति प्राक्तनपावल्युल्लतपरम्परातोऽनुगीयते । तेन सूरीश्वरेण प्रणीता अन्ये ग्रन्था. सन्ति न वेत्यन्वेपणाया विहितव्यापारा कतमे विद्वास. साम्प्रत दरीदृश्यन्ते । एतल्गोउगकीगविवरणप्रणेतृ श्रीमद्यशोभद्रमरीश्वराशयादीपद् भिन्नार्थप्रदर्शगि नी टीकाऽपरा करामलकवत् समधिगतसम्यक्तत्त्वातत्त्वविवेकेन सन् छातपारगामिना प्रमाणाधनेकदर्शनपारावारीणेन श्रीमद्यशोविजयोपाध्यायेन संस्कृता विराजते श्रीमद्यशोभद्रयशोविजयीयटीकयोः कुत्रचिद् कस्यचिद् विषयस्य समानार्थत्व प्रत्यपादि, करिमश्चिद्विपयेतु विलोक्यतेऽ- ल्पन्यूनत्वमर्थविशेपस्य, सामान्यविशेपभावार्थपरमवैशय कुत्रचिनगिव्यज्यते, कस्मिंश्चिदिपये द्वयोरन्यतमीयमर्थसौर्यगप्यालख्यते । प्रतिष्ठाविधिप्रकरणगततुरीयश्लोकस्य विवरण श्रीमद्यशोभद्रमरिणा साधारणार्यसंसूचकं राहेपतो व्यधायि, तस्यैव श्लोकस्य चाप्टादशगततमे हायने समभिरूढमूर्तिपूजनसशयाना जनवृन्दाना मन समाधातु श्रीमदुपाध्यायेन सप्रपञ्च न्यायसन्दर्भानपेत मूर्तिपूजकापेतमतनिवर्त के व्याख्यानमकारि, हेतुश्चात्र श्रीमद्यशोभद्रसुरिराम कालीनो मूर्तिप्रतिष्ठानिगेवकपक्षीयो जनसमाजो नाजागरीत्. श्रीमदुपाध्यायस्य समयेतु तादृक्षो मूर्तिपूजनामित्रवारः समजनि । सुभद्रभावतो मूर्तिपूजकैध फीडग्विध फलगवाप्यते तन्निराकर्तु चतुर्दश लोकप्रथित रूपदृष्टान्तविवेनन तग्येव प्रकरणस्य पञ्चदश लोकस्य व्याख्यानम्च श्रीमद्यशोभद्रसूरीश्वरः सामन्यत्वेनाकापत् ि। तस्यैव श्लोरुयुगलस विवृत्तिः प्रस्तुतविषगर्दाढयबोधनार्थ

·596)
A
1726
Yound
द्वारा सपण महतो
पेष्ठि-देवचन्द्र गलगाई-जैनपुखको द्वार-गन्गाहः ६.
सुविहितपुरन्दर-श्रीयशोभद्रसूरिकृतनिवरण, न्याराचार्यशीमयशोविजयोपाध्यायो
पश्योगदीपिकावृत्तिगुतम् , युगप्रधानागमभगवच्छनीहरिभद्रमुरितिरिवार IT कि
भीषोडशकाकरणम्,
तो
संशोधका-योगनिष्ठ श्रीगद्गुद्धिसागरः । रूमापका-नगीनभाई--धेलाभाई-जन्हेरी-एका कार्यवाहका
इदं पुरुषकं शुम्दय्यां गाद नगीनगाई-गेलागाई-जोरीनाजार इत्यनेन निर्णयसागरयगालो कोलगाटवीच्या
२३ तगे गृहे पा. रा. घाणेकरतारा गुदायित्वा प्रकाशितम् ।
प्रति ५००
वीरसंवत् २४३००
विगाब्द १२६७.
पिसी १९११.
निर्तशः भापका.
NRNEARTI-TATERESTINATA TREE TREATMERNETRA TETARTS
FREE

·पोडशके च श्रीमद्धरिभद्रसूरिणा " स्याद्वादागमार्थ" मनुसृत्य रोतराने दर्शनीयसगरूपमिदापणाकृत्यात्युत्तानाशयेन तदुपपत्तिः समासाधि । सर्वथाय षोडशकान्थो जैनागमपूर्णतरप्रामाण्यावाहक इति साक्षात् प्रकाशयति तथाप्यन्यदीयदर्शनोक्ततत्त्वेषु माऽस्मा विधेया, तहर्शित सारश्च मध्यस्थदृष्टिधारकेण मनुष्येण यततोऽभिग्राम इत्याधनल्पकलगन् कल्पयित्वा जैनदर्शनीयरहस्यमत्युत्तमप्रौढता बरीभर्ति गर्नव्या- पकत्वनिष्पत्तिच तदैवाऽभित्रजति । तदर्थप्रतिपाठकोऽन तदुक्त लोको विलिख्यते तत्रापि च न द्वेपः, कार्यो विपयरतु यनतो मृग्यः, तरयापि न सद्वचनं, सर्व यप्रवचनादन्यत् ॥ १ ॥ जैनदर्शनेतरवेदान्तादिशास्त्रप्रतिपादितवस्तुतत्त्वानि सम्यता न परिवहन्ति. यत सर्वज्ञप्ररूपितान्येव तानि निर्वावतया सर्वजन- मान्यानि समुचितार्थभाति प्रशस्यन्ते नान्यथा, मिथ्या श्रुतमपि सम्यग् दृष्टया मगृहीतचेत्तदपि सम्यक्त्वरूपेण परिणमतीति " श्रीनन्दी- सूत्रे प्ररूपितम्, मिथ्यादृष्टिपरिगृहीतं सम्यक्श्रुतमपि गिव्यात्वेन परिणमत्येव, प्राप्तसम्यक्त्वदृष्टिना पुसा समानि सदरात चासि सम्यक्तयैव परिणीयन्ते, इत्थ जैनागमानुसारेण परकीयद्वेषादिपरिहारंख्यापयित्वा श्रीमान् हरिभद्रसूरीश्वरो जैनशासनस्य पूर्णतर महत्ता पोपयति, अथैवं सक्षेपतः पोडशकव्याख्या पर्यालोच्य समः समुत्पन्नामेयप्रमोदवशवदेन मयाऽनेतावदलश्यतया निवेद्यते, अस्य पोडशकाभिधेयस्य ग्रन्थसविधानेन श्रीमान् हरिभद्रसूरि रतवामिजनाना वचोऽयारागुपकारमकापीत् भारतभूमिवाना विद्वद्वरेण्या- ना धुरि तस्य सूरीश्वरस्याभिधानमाद्यालभाकू, सौवर्णेयाक्षराङ्कितच सातत्येन विराजते, अस पोडगा करणस्य प्राक्तनानि त्रीणि च- त्वारि प्रत्यन्तराणि मेलयित्वा यथामति परिशोषितोऽय ग्रन्थः, कनिच प्रमादान्त्यादिपुरुगदोपवशात् पतितं रालित वास्सात् तत्गुण- ·“अथ पोडशकाकरणपर्यालोचना वितन्यते." एतदार्गापोउशप करण श्रीगन् सज्ञिकथितस्याहाददर्शनावलमिनागनावो मारोपजनकगागमोस्ततत्त्वपदार्थपकागने तिग्मतिग्मरश्मिस- गप्रभ श्रीजेन घेताम्बरीयाचार्य श्रीमद्वरिभद्रमुरिणा निर्जिताखिल कुगतवादियूगेन व्यरचि, जैनागमाना पूर्वापरानलोकनेन हरिभद्रमर- यसयोऽभूयनिति विज्ञायते, "त-योपजाता श्रीमद्वरिभद्रसूरिविक्रमाब्द पट्शत्यामिमं वसुन्धरापीठं व्यभूपयत्, सूरीधरोऽयमगण्यगुण- विभूषितमूर्तिः सकलजगत्या प्रसृमरकीर्तिनातो जैनजैनान्गमतानुगायिजनपूज्यपादारविन्दः सज्जनश्रवणगोचरीभूत. कस्य नो जायते वर्णनीया- रपदम् ? युरोपीय, जर्मनी, प्रभृति देशान्तरीय विद्वज्जना अप्याधुनिवर्त्मपद्वत्येम हरिभद्रवचनप्रस्ताव सार स्मार निजान्त करणेषु भृश- गाविष्कृताश्चर्या जञ्जन्यन्ते, प्रौढार्थप्रख्यापकाना ग्रन्थाना चतुश्चत्वारिंशदधिका चतुर्दशशत्यनेनाचार्येण गधायि, प्रायेणाऽय सूरीश्वर समुपगतैकपूर्वो बहुश्रुतधारक इत्याचार्यपरम्परातः श्रूयते 'तत्रभवतोऽस्याचार्यस्य जीवनचरित्र त कृतग्रन्थपरिगणनच यदि कश्विद्भावुक- श्चिकीर्पति तर्थन महानेको ग्रन्थ समभिजायतेऽतोऽन गौरवमयात् प्रस्तुतग्रन्थस्य सक्षेपणावश्यनिवेदनीयार्थी विवियते, एतत्सूरीश्वरकृतग्रन्थस्य पृथगर्थवैशाप्रकाशकाना पोटशकप्रकरणाना नामानि गथा, धर्मपरीक्षाभिधमाघ पोटशक द्वितीयच देशनाख्य तृतीय धर्मलक्षणपोडशक चतुर्थ वर्मेच्छुलिजाभिख्य पश्चगा लोकोत्तरतत्त्वप्राप्तिगो उशक पाठश्च जिनमन्दिराभिध पोडशक सप्तम जिनवि- ग्पगोडशकमष्टमच प्रतिष्ठाविधिपोउशक नवमच पूजाखरूपपोटशक दशम पूजाफलपोटशकमेकादशश्च श्रुतज्ञानलिङ्गपोटशक द्वादशच ·प्रतिपादितमैहभाविकपारभाविकलिंगान्याश्रित्याऽमेध्योत्करस्याप्युच्चारनिकरकल्पस्यापि । प्रवचनोदिताशेपगुणशून्यस्येति यावत् । यत उक्तमणंतसो दबलिगाई ॥६॥ उ० उक्तार्थे तंत्रांतरसंवादमप्याह । मिथ्येत्यादि हिर्यस्मादपरैरपि तंत्रांतरीयैरप्यशुभभावस्य पुंस इदं केवलं बाह्यलिंगं मिथ्याचारस्य फलं गीतं । मिथ्याचारस्वरूपं चेद “वाह्येद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इंद्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचा: स उच्यत" इति । सूत्रेऽपि स्वकीयागमेप्येतद्वाह्यलिगमविकलं परिपूर्णममेध्योत्करस्याप्युच्चारनिकरकल्पस्या- प्युक्तमनंतशो द्रव्यलिंगग्रहणश्रवणात् ॥ ६ ॥ मध्यमबुद्धिर्विचारयति वृत्तमित्युक्तं । तत्र किं तदित्याह ॥ वृत्तं चारित्रं खल्वसदारंभविनिवृत्तिमत्तच्च ॥ सदनुष्ठानं प्रोक्तं कार्य हेतूपचारेण ॥७॥ य० वृत्तंवर्त्तनं, विधिप्रतिषेधरूपं । तच्च चारित्रमेव । खलुशब्दस्यावपारणार्थत्त्वात्तच्चेह सदनुष्ठानं प्रोक्तं । तत्कीदृश- मसदारंभविनिवृत्तिमत् असदारंभोऽशोभनारंभः प्राणातिपाताद्यानवपंचकरूपस्ततोनिवृत्तिमद्धिंसादिनिवृत्तिरूपमहिंसाद्या- त्मक ननु कथं सदनुष्ठानं चारित्रमभिधीयते । यतश्चारित्रमांतरपरिणामरूपं । सदनुष्ठानं तु बाह्यसक्रियारूपं । तदनयोः स्वरूपभेदः परिस्फुट एवास्तीत्याशंक्याह । कार्ये हेतूपचारेण कार्ये सदनुष्ठानरूपे हेतूपचारेण भावोपचरणात्तत्पूर्व- कत्वात्सत्क्रियायाः । यच्चांतरपरिणामविकलं तत् सदनुष्ठानमेव न भवतीतिभावः ॥ ७ ॥ उ० वृत्तमाश्रित्याह । वृत्तमित्यादि । वृत्तं विधिप्रतिपेधरूपं वर्त्तनं चारित्रमेव खलुरवधारणार्थः तच्चेहामंदारंभाश्रवरूपाद्वि- SA ·दीदाधिकारपोडशा नयोदश गुरुविनयपोशक चतुर्दशन योगगोडा पान पोशन पोटगीलपोशा मारमागि- गमित्यमुनाप्रकारेण प्रत्येकमिमानि प्रकरणानि पोशभिरागतरुपनिहानि गति, निशिकालिकमान्य कारनि रणचण्डमाकरा- रमाणेनानेग श्रीमहरिभद्रसूरी परेणानणीयम्गा प्रतिभया सरन्या निलिपिमा मिहिरणे आणि विमान पणीनामनरपो- पकारिण सहद यादयानाममन्दानन्ददागिन प्रशितगटनरगाम्भी कामापा फुलगाऽनिन् जनों गुपिता परीवतन्ने. विशेषपरि- जातजैनागमतत्त्वततिः पुमानेपाल सरीश्वरस्य मूल लोकोपनिनहाना सोठ माविशेषणालिनीना भारतीनामतिल दिव्यम्य परिनेनुग- वन-गायनो विजायते, गम्भीरभावो हरिभद्रसूरेविराजते साशय इद्धसारः; निगावाग्निउधनी, नक स्वयं मेघसमाभिरिष्टाम् ॥ १ ॥ सापेक्षितं वोधतरं वपन् स, समस्तसूत्रार्थरहरयवेदी, कृताशवारो उपाधिशन्यो, निमनितोऽभूजिनतत्वाद्धी ॥२॥ अथ च श्रीमद्धरिभद्रसूरिप्रणीतानुत्मर्गापवादवर्णनविधिनाटालदर्श योग्य नाद सन्मार्गकोपादेय पनिवेद का गायनानिहु तत्सम- कालीना समभ्यस्त सिद्धान्ता विद्वजना अपि जातुचिन्मूल लोकपर्यवेक्षणायागक्तिमन्तो गवन्ति तमाप्याचीन गुगन्नशेमुपीमन्तो विहासो मल लोकार्थगर्गवेदिनष्टीकामाहाय्यमन्तरेण प्रायशो न भनेयुरिति कयामज्ञानविषयोऽतीति विनास गन्न प्रकरणाप्रकाशि काऽस्यूलस्थूलतम- मतिमता यथामति प्रमोदप्रथयिनीसर्वजनसद्धाय सुगमार्थकल्पनाटीका श्रीमगोभद्रमरिणा भदभावार्थबोधिनी न्यधायि । एतावतैव तत्प्रत्युपकार विधातु जन्मशतैरपि भाविनो जनमतानुयायिनोऽनपागिनो जनः जगानुनन्त सम्भायन्ते । अतएव सोऽय महात्मा-

·किमेवं सर्वप्रयोजनसिद्धिद्वारेण भगवान् संस्तूयत इत्याह ।
चिंतामणिः परोऽसौ तेनैवं भवति समरसापत्तिः ॥ सैवेह योगिमाता निर्वाणफलप्रदा प्रोक्ता ॥१५॥
य० चिंतारत्नं चिंतामणिः परः प्रकृष्टोऽसौ भगवान् सर्वज्ञस्तेन भगवतैवमागमबहुमानद्वारेण भवति जायते । समरसापत्तिः
समतापत्तिः। आगमाभिहितरार्वज्ञस्वरूपोपयोगोपयुक्तस्य तदुपयोगाऽनन्यवृत्तेः परमार्थतः सर्वज्ञरूपत्वाद्वाह्यालंबनाका-
रोपरक्तत्वेन मनसः समापत्तिद्यानविशेपरूपा तत्फलभूता वा समरसापत्तिरित्यभिधीयते । यथोक्तं योगशास्त्रे । क्षीणवृत्ते-
रभिजात्यस्येवमणे ह्यग्रहीतृग्रहणेषु तत्स्थतदनुगतासमापत्तिः सैपेह प्रस्तुता समापत्तिरभिसंवध्यते योगिमाता योगिजननी
योगी चेह सम्यक्त्वादिगुणः पुरुषः । यथोक्तं “सम्यक्त्वज्ञानवारियोग. सद्योग उच्यते । एतद्योगाद्वियोगी स्यात्परमव-
हासाधकः" सैव विशिष्यते निळणफलप्रदा निर्लाणकार्यप्रसाधनी प्रोक्ता तद्वेदिभिराचार्यः ॥ १५ ॥
उ० यतः चिंतामणिरित्यादि । असौ भगवान् परः प्रकृष्टः चितामणिर्वर्त्तते तेनेयं सर्वत्र पुरस्क्रियमाणागमसंबंधोद्बोधित-
संस्कारजनितभगवद्हृदयस्थता समरसापत्तिः स पतापत्तिर्भवति रसशब्दोत्र भावार्थः भगवत्स्वरूपोपयुक्तस्य तदुपयोगा-
नन्यवृत्तेः परमार्थतस्तद्रूपत्वाद्वाह्यालंबनाकारोपरक्तत्वेन ध्यानविशेपरूपा तत्फलभूता वा मनसः समापत्तिरभिधीयते
तथोक्तं योगशाले "क्षीणवृत्तेरभिजात्यस्येव मणेाह्यग्रहीतग्रहणेषु तत्स्थतदंजनता समापत्तिः" । साच मयि तद्रूपं स
एवामित्यादिध्यानोल्लिख्यमानवैज्ञानिकसंबंधविशेपरूपा सैव समापत्तियोगिनः सम्यक्त्वादिगुणपुरुषस्य माता जननी
निर्वाणफलप्रदा च प्रोक्ता तद्वेदिभिराचार्यैः ॥ १५ ॥

·वालादीनां सद्धर्मदेशनाविधिरधिकृतस्तमेव निगमयन्नाह ॥ इति यः कथयति धर्म विज्ञायौचित्ययोगमनघमतिः। जनयति स एन मतुलं श्रोतृपु निर्वाणफलदमलम् १६ य० इति यः कथयति धर्म एवमुक्तनीत्या यो गुरुर्द्धर्म कथयति विज्ञाय ज्ञात्वा औचित्ययोगं औचित्यव्यापार तत्संबंध वा। अनघमतिर्निर्दोपबुद्धिर्जनयति स गुरुरेनंधर्ममतुलमनन्यसदृशं श्रोतृषु शुश्रूपाप्रवृत्तेषु निर्वाणफलदं मोक्षफल- प्रदमलमत्यर्थमिति ॥ १६ ॥ २ ॥ उ० उपसंहरन्नाह । इतीत्यादि । इत्युक्तप्रकारेण यो गुरुर्धर्म कथयति विज्ञायौचित्येन योगं परिणाम बालादिपरिणामौ- चित्यमितियावदनघमतिर्निर्दोपबुद्धिर्जनयति स गुरुरेनं धर्ममतुलमनन्यसदृशं श्रोतृपु शुभूपाप्रवृत्तेपु निर्वाणफलदमलम- त्यर्थमवंध्यवीजवपनसामर्थ्यादिति ज्ञेयम् ॥ १६ ॥ २ ॥ ॥ इति दितीय पोडशकम् ।। ॥ वालादीनां सद्धर्मदेशनाविधिगुरोरुक्तसूत्रधर्मस्वलक्षणाभिधित्सया संबंधमुपरचयति । प्रकरणकारः ॥ अस्य स्खलक्षणमिदं धर्मस्य बुधैः सदैव विज्ञेयम् ॥ सर्वागमपरिशुद्धं यदादिमध्यांतकल्याणम् ॥१॥ य० अस्य धर्मस्य स्वलक्षणं लक्ष्यते तदितरच्यावृत्तं वस्त्वनेनेतिलक्षणं । स्वं च तल्लक्षणं चेति स्वलक्षणमिदंवक्ष्यमाणं बुधै- ·माधुनिकभ्रमितजनतामनःकल्पितां तत्त्वविचारणा निर्मूला प्रदर्शवितुच श्रीमदुपाध्यायेन विशेषभावारबोधिनीखीकृतशास्त्रार्थवादसङ्ग्रहा वितेने । पुरेद घोडशकं श्रीमद्यशोभद्रटीकया व्यराजि पुनश्वास्यापरा टीका श्रीमदुपाध्यायेन कथं विहिता 2 समाधानञ्चात्रैव विभावयन्तु विज्ञा. । मूलग्रन्थमुद्दिश्यानेके पण्डितवर्याः पृथक् पृथगर्थख्यापकाप्टीका रचयन्ति तेन च मूलगन्थमहिमाप्रभूतप्रौढतामवगाहते. रसनारसंस्थितभारतीनामनेकेषां विदुषा विभिन्नक्षयोपशमतारतम्ययोगेन मूलश्लोकोक्ता विविधागयाश्च सङ्ग्रयन्ते । तस्माच ग्रन्थोक्त- लोकाना भावार्थप्रकाशो याथातथ्येनानुबोभूय्यते. मूलग्रन्थप्रणेतृ श्लोकशावार्थ तत्तन्क्षेत्रकालानुसारेण गृहीतावतारा विद्वासः सर्वजनीन- हिताभिलाषिणः प्रस्तुतसमयवम॑जुपः समीचीन विशदीकुर्वन्ति, क्षयोपशमज्ञानापेक्षयाच सर्वे विद्वासस्तारतम्य निर्वहन्ति, केचिन्मन्दप्रज्ञा- नामुपकारं समीहमानाः संक्षेपेण मूलार्थ विवेचयन्ति, केचिच्च विद्वज्जनबोधकारिका शास्त्रार्थवादपुरस्सरामनेकसुयुक्तिगुम्फिता सविस्तरा टीकां विदधति, कश्चिच्च विद्वान् मूलार्थप्ररूपणा स्वकीयमत्यनुसरणशीलः प्रदीपवनूतनानुभवार्थप्रकाशिनी तन्तन्यते कश्चिच्च निजक्षयोपशम- ज्ञानबलेन तस्यैव विषयस्य प्रकारान्तरेण विशेपार्थप्रकाशन चरीकति । तस्मादेवहेतोर्मूलसूत्राणि समुद्दिश्य तत्त्वार्थसूत्रादिप्वपि प्रभूतैः पण्डितैः देशकालानुसारेण प्रथिता' ससिप्ताऽसभिप्तभावार्था विविधाप्टीका समुपलभ्यन्ते तन्न्यायावलम्बनेनानापि विद्ववयकृतटीका शानिर्मूलतामगात्. तथैवागामिनि समयेऽन्ये विद्वासो यदि नूतनाप्टीका रचयन्ति तत्र नाश्चर्य मन्तव्य विशेषज्ञै । श्रीमद्भरिभद्रमुरिकृत पोडशकप्रकरणपर्यालोचनेन तत्कालीनजनानामिदानीन्तनवर्तमानरामयजुपाञ्च तत्तद्विपगेषु कीदृग् विवाऽभिरुत्रिर्विद्यते तस्य सम्यग्ज्ञानं विद्वज्जनाना हृदि प्रतिभासते । पोडगकप्रकरणेपुच सम्प्रति कस्य विषयस्य प्रावान्याप्राधान्यमभिव्यज्यते तत्सकल द्विज्जना अनुमानेन PLE

·क्रियात्गा ततः सकाशाद्विगमस्ततस्तस्मादयं मलविगमः क्रियायाः कारणे कार्योपचारादत एव सक्रियारूपमलविगमात्
पुष्टिशुद्धिश्च वक्ष्यमाणा चित्तस्य संभवति ॥ ३ ॥
पुष्टिशुद्ध्योलक्षणं दर्शयति ॥
पुष्टिः पुण्योपचयः शुद्धिः पापक्षयेण निर्मलता। अनुबंधिनि द्वयेऽस्मिन् क्रमेण मुक्तिः परा ज्ञेया॥४॥
य० उपचीयमानपुण्यता पुष्टिरभिधीयते शुद्धिः पापक्षयेण निर्मलता पापं ज्ञानावरणीयादि च सम्यक्ज्ञानादिगुणवि-
घातहेतु_तिकर्मोच्यते तत्क्षयेण यावती काचिद्देशतोऽपि निर्मलता संभवति । सा शुद्धिरुच्यते अनुबंधः संतानः प्रवाहो
विच्छेद इत्यनर्थातरं । स विद्यते यस्य द्वयस्य तदिदमनुवंधि तस्मिन् पुष्टिशुद्धिद्वयेऽस्मिन् प्रत्यक्षीकृते सति क्रमेणानु-
पूर्व्या पुण्योपचयपापक्षयाभ्यां प्रवर्द्धमानाभ्यां तस्मिन् जन्मनि भवान्तरेपु वा प्रकृष्यमाणवीर्यस्य मुक्तिः परा तात्त्विकी
सर्वकर्मक्षयलक्षणा ज्ञेयेति ॥ ४ ॥
उ० पुष्टिशुद्ध्योलक्षणं फलं चाह । पुष्टिरित्यादि । पुष्टिः पुण्योपचयः प्रवर्द्धमानपुण्ययोगः शुद्धिः पापक्षयेण सम्यग्-
ज्ञानादिगुणविघातकघातिकर्मव्यपगमेन निर्मलता यावती काचिद्देशतोऽपि निरुपाधिकताऽस्मिन् पुष्टिशुद्धिलक्षणे द्वयेऽ-
नुवंधिन्य विच्छिन्नप्रवाहे सति क्रमेण तत्प्रकर्पप्राप्तिपरिपाट्या तस्मिन् जन्मनि भवान्तरेषु वा प्रकृष्यमाणवीर्यस्य जीवस्य
मुक्तिः परा ताचिकी सर्वकर्मक्षयलक्षणा ज्ञेया ॥ ४ ॥

·पया वि निर्णयन्ति श्रीमद्धरिभद्रसूरि समये “ चैत्यवासिना " बहुतरा सहयाऽश्रयत । तस्मिश्च काले चैत्यवासिश्रावकाणा जिनमन्दिरप्रतिमापूजादिशै- थिल्य पूर्वसूरिकृतग्रन्थवादेनाऽनुमीयते, तन्निरासार्थ गृहीतमहावताना श्रमणाना भावपूजाधिकारित्वमनवय समस्तीत्यादिभावना निज- हृदयाने भावयता श्रीमद्धरिभद्रसूरिणा गाम्भीर्यगरिम्णा पूजास्वरूपप्रकरणस्य पूजाफलप्रकरणस्यच समीचीन विशुद्धतरभावमनल्पसार विवेचनमकारीतिहेतोरपि सम्भावना क्रियते ॥ धर्मपरीक्षा मीमासायाम्, श्रीमदुपाध्यायस्त्वतीवकृतावताररतत्प्रतिपादकहेतुवृन्दान् सयुक्ति कान् प्राकाशयत् । देशनाप्रकरणोक्तगूढभावार्थमाधुर्य्यन्त्वलौकिकमेव विभाव्यते. समुचितचारित्रविभूपणैर्ऋतिभि. कदा कस्मिन् प्रदेशे केपामग्रे यथाधिकारं भव्यजनोद्दिधीर्षया देशनादान विधेयमिति स्फुटतरं तत् स्वरूप विज्ञातुमिद देशनाप्रकरणमवश्यमनायासेन दृक्पथ नेतव्यम्-" धर्मलक्षणाभिख्ये पोडशके " " यथानाम तथा गुणा " इति न्यायं सत्यापयितु समानि धर्मलक्षणानि विशदीकृत्य विनिवे- शितानि विलोक्यन्ते, धर्मेच्छुलिङ्गीया विषयाश्चागावगाम्भीर्या अनघगुणभाजो नितान्तरसनिर्भरातत्त्वबुभुत्सितानामश्रमेण सदर्थप्राप्तिहेतव. प्रतिश्लोकार्थस्फुटतामनपाकृत्य विवेचिता सन्ति । लोकोत्तरतत्त्वप्राप्तिनामनि पोडशके ये ये तत्त्वागास्त नभवता सूरिणोपनिवद्धारतान्यथा यथाऽवगाह्य सूक्ष्मतराप्रतिमप्रतिभाप्रकाशेन विलोचनातिथीन् प्रकुर्वन्ति ये मेधाविनो भावाऽविनाभाविनस्तथातयैतदीयमनन्तगौरवत्त्वमत्युच्चा- शयत्वञ्च तैरेवास्वाद्यतेतराम् । जिनमन्दिरश्च कीदृग् विविना निर्मापयितव्य तदधिकारोऽत्यल्पीयसा श्लोकसम्बन्धन प्रतिपादितस्तत्स्पष्टीकरणच जिनमन्दिरपोडशकगतमप्रमेय प्रमोद जनयति जनाना चेतसि । जिननिम्ब कदा केन कीदृग् भावेन विधातव्यमित्यादिरमणीयतरभावार्थस

·AKER
उ० प्रणिधानादिभेदानेवाह । प्रणिपीत्यादि । प्रणिधिश्च प्रवृत्तिश्च सिद्धिश्च विनियोगश्च विघ्नजयश्च तएव भेदास्ताना-
चित्य प्रायः प्राचुर्येण शास्त्रेषु धर्मज्ञैः शुभाशयः पञ्चधाख्यातोऽन पुष्टिशुद्ध्यनुबंधप्रक्रमे विधौ विहिताचारे ॥ ६ ॥
तत्र प्रणिधानलक्षणमात् ।।
प्रणिधानं तत्समये स्थितिमत्तदधः कृपानुगं चैव । निरवद्यवस्तुविषयं परार्थनिष्पत्तिसारं च ॥७॥
य० प्रणिधानं विशेष्यं शेषपदानि विशेपणानि तत्समये प्रतिपन्नविवक्षितधर्मस्थानमर्यादायां स्थितिमत्प्रतिष्ठितं अविचलि-
तखभावं तदधःकृपानुगं चैव स्वप्रतिपन्नधर्मस्थानस्याधोऽधस्ताद्ये वर्तन्ते जीवा न तावती धर्मपदवीमाराधयन्ति तेषु
कृपया करुणया अनुरागमनुगतं तेषु करुणापरं । न तु गुणहीनत्वात्तेपु द्वेपसमन्वितं निरवद्यवस्तुविपयं निरवा सायद्यप-
रिहारेण यद्वस्तु धर्मगतं तद्विपयो यस्य परार्थनिष्पत्तिसारं च। परोपकारनिष्पत्तिप्रधानं चैवं स्वरूप प्रणिधानमवसेयं ॥७॥
उ० तत्र प्रणिधानलक्षणमाह । प्रणिधानमित्यादि । प्रणिधानं तद् यत्तत्समयेऽधिकृतधर्मस्थानप्रतिज्ञासमये स्थितिम-
त्तत्सिद्धिं यावन्निमित्तप्रतिष्ठं संस्कारात्मनाऽविचलितस्वभावं च तदधः स्वप्रतिपन्नधर्मस्थानादधस्तनगुणस्थानवर्तिजीवेषु
कृपानुगं करुणानुयायि चैव न तु हीनगुणत्वात्तेपु द्वेपान्वितं च पुनः परार्थनिष्पत्तिसारं परोपकारसिद्धिप्रधानं सर्वस्या
अपि सतां प्रवृत्तेरुपसर्जनीकृतस्वार्थप्रधानीकृतपरार्थत्वात् निरवद्य यद्वस्तु अधिकृतधर्मस्थानसिङ्ख्यनुकूलप्रतिदिनकर्त्तव्यं
तद्विपयं तद्विपयध्यानम् ॥ ७॥

·वलितमेतज्जिनबिम्बाख्यं पोडशकमपि कांस्कान् प्रेक्षकानोडारायति । प्रतिछाविधिपोडशकरान्दर्शितवस्तुखरूपं सम्यगूगम्भीरतरभावार्थानुगे- यमभिदृश्यते । पूजाखरूपपोडशकेच पूजाखरूपगनेकविध गहरार्थतया स्पष्टीनके- साम्प्रतकालीना लीनमानसाः श्रीमतीर्थकरपूजाविधी योतदीया रागां व्याकृतामर्थपदवी रागवलोक्य सादर हदि निदाति चेद्विशुद्धपूजा- प्रभावप्रकाशो विशेपतो जनगनोगतो जगति प्रसरेत्। पूजाफलपोडशकश्च प्रमूर्तिपूजाविधायी ना कीदृशं तज्जं फलमक्षुते कागवखागवलम्बते चैतद्विवेचनं समासेन स्फुटतरं निवेदयति. श्रुतज्ञानलिङ्गपोडशके न मिथ्यात्वदुन्तिनिर्हरणतिग्मदीधितिश्रुतज्ञानमुपक्रम्य विविधकलाकौशल्यसुवासितचित्तः समासादितगौवनो नरो निकामं प्रमत्तयुवतिजनप्रगीतगीतमाधुर्य श्रोत्रपुटेन निपीय यथा रंरज्यते, तस्मादप्यधिकतरो रागः श्रुतज्ञानं शृण्वतां मतिमज्जनानां- चेतःखवलमोऽभिजायते, क्षान्त्यादिगुणनीरधौ पूज्यतमे गुरुजनेऽपि च तच्छ्रोतृणामधिकैव रोव्यबुद्धिः प्रकाशते, इत्यायने रुविधविषय खरूपं स्फुट व्यावर्णि । दीक्षाधिकारपोडशके च दीक्षाग्रहणे कीदृग् लक्षणलक्षितः पुमानधिकारवान् भवति ? तत्स्वरूपमनेकधाऽनन्यहेतुन येन गभीरतरलक्ष्यार्थग्राहिणा निरपादि, दीक्षाधिकारानह स्य कस्यचिद्दीक्षाप्रदान विधीयते तद्वसन्तौ बालजनरजनायकृत्रिमनृपप्रतिकृति- वद्विज्ञातव्य सुज्ञजनैरित्यादि बहुधाविषयखरूपं व्यावर्णितम् । गुरुविनयपोडशकेच गुरुशुश्रूपैककार्योन्मुखैरन्तेवासिभिश्च कीहरु प्रकारेण गुरु विनयः सम्पादनीयः सद्धर्ममूलं विनयोऽरतीत्यादि बहुविधता प्ररूपिता दरीदृश्यते । योगभेदाख्ये पोडशके च योगगतभेदानां प्रतिपादनं पोडशभिः श्लोकैः पार्थक्येन व्यधायि । ध्येयखरूपपोउशरुन यथार्थतावलीढ ध्यातृध्येयखरूपमक्लिष्टतरभावार्थ प्रद्योतयति । समरसाभिधेये ·उ० एवमेतान् प्रणिधानादीनुक्त्वा एपां भावत्वसमर्थनायाह आशयेत्यादि । एते पूर्वोक्ताः सर्वेपि कथंचित् क्रिया- रूपत्वेऽपि तत्त्वतः परमार्थतस्तदुपलक्ष्या आशयभेदा अवगन्तव्याः । अयं पञ्चप्रकारोग्याशयो भाव उच्यते उपयोगस्य भावनालक्षणत्वादनेन भावेन विना चेप्टा कायवाडानोव्यापाररूपा तुच्छा द्रव्य क्रियात्वेन फलाजननीत्यर्थः ॥ १२॥ अस्माच्च सानुबन्धाच्छुद्धचन्तोऽवाप्यते द्रुतं क्रमशः। एतदिह धर्मतत्त्वं परमो योगो विमुक्तिरसः॥१३॥ य० अस्माच्च पूर्वोक्ताद्भावादाशयपश्च करूपात्सानुबंधात् । अनुबंधः सन्तानस्तेन सह वर्तते यो भावः स सानुबंधस्तद- विनाभूतः। स चाव्यवच्छिन्नसन्तानस्तस्मादेवंविधाभावाच्छुद्धेरन्तःप्रकर्पः शुद्धयन्तो वाप्यते प्राप्यते द्रुतमविलंबितं प्रभूत- कालात्ययविगमेन क्रमशः क्रमेणानुपूर्व्या तस्मिन् जन्मन्यपरस्मिन्वा कर्मक्षयप्रकर्पो लभ्यते । ननु चैप एव भावो धर्म- परमार्थ आहोस्विदन्यद्धर्मतत्त्वमित्यारेकाया परस्य निर्वचनमाह एतदिह धर्मतत्त्वं अत्र यद्यपि भावस्य प्रस्तुतत्वादेत- दित्यत्र पुल्लिङ्गतायामेप इति निर्देशः प्रामोति । तथापि धर्मतत्त्वमित्यस्य पदस्य प्रधानापेक्षया नपुंसकनिर्देशोऽर्थस्तु एत- दिह प्रस्तुतं भावस्वरूपं धर्मतत्त्वं नान्यत् परमो योग इति । अयं भानः परमो योगो वर्तते । स च कीहक् विमुक्तिरसः विशिष्टा मुक्तिविमुक्तिस्तद्विपयो रसः प्रीतिविशेषो यस्मिन्योगे स विमुक्तिरसः विमुक्ती रसोऽस्येति वा गमकत्वात्समासोs- थवा पृथगेव पदान्तरं न विशेपणं तेनायं भावो विमुक्ती रसः प्रीतिविशेषो विमुक्तिरस उच्यते । एतदुक्तं भवति । भाव एव धर्मतत्त्वं भाव एव च परमो योगो भाव एव च विमुक्तिरस इति ॥ १३ ॥ उ० भावाच्च यत् स्यात्तदाह । अस्माच्चेत्यादि । अस्माच्चाशयपयकरूपाभावात्सानुबंधादव्यवच्छिन्नसंतानात् क्रमशः ·गुरुसंयोगसम्यक्त्वलाभग्रहणं बीजाधानं धर्मतरोबीजस्य पुण्यानुवन्धिपुण्यस्य न्यास आदिनांकुरपत्रपुष्पफलपरिग्रहः तेषां भावेनोत्पादेनालमत्यर्थ धर्मसिद्धिफलदं वर्तते । जनप्रियस्य हि धर्मः प्रशंसास्पदं भवति ततश्च लोकानां वीजाधानादिधर्म- सिद्धिरिति तत्प्रयोजकतया जनप्रियत्वं युक्तमित्युत्तानार्थः ॥ ७ ॥ एवं धर्मतत्त्वलिंगान्यौदार्यादीनि विधिमुखेन प्रतिपाद्य धर्मतत्त्वव्यवस्थितानां पुंसां व्यतिरेकमुखेन विषयतृष्णा- दीनां स्वरूपं प्रतिपिपादयिषुर्दष्टान्तपूर्वकं विकाराभावमाविर्भावयितुमाह ॥ आरोग्ये सति यद्वद् व्याधिविकारा भवन्ति नो पुंसाम् । तद्वद्धर्मारोग्ये पापविकारा अपि ज्ञेयाः ॥८॥ य० आरोग्ये रोगाभावे सति जायमाने यद्वदिति । तथा व्याधिविकारा रोगविकारा भवन्ति नो पुंसामारोग्यवतां तद्वदिति । तथा धर्मारोग्ये धर्मरूपमारोग्यं तस्मिन् सति पापविकारा अपि वक्ष्यमाणा न भवन्तीति विज्ञेयाः ॥ ८॥ उ० एवं प्राथमिकगुणरूपाणि धर्मतत्त्वस्य लिंगान्यभिधाय दोपाभावरूपाणि तानि वक्तुमुपकमते । आरोग्य इत्यादि । आरोग्ये रोगाभावे सति यद्वदिति यथा व्याधिविकारा. पुंसां नो भवन्ति तद्वदिति तथा धर्मलक्षणे आरोग्ये सति पाप- विकारा अपि विज्ञेया अभवनशीला इति शेषः ॥ ८॥ पापविकार। ये न भवन्ति तान्विशेपतो निर्दिशति ।। तन्नास्य विषयतृष्णा प्रभवत्युचेर्ने दृष्टिसम्मोहः । अरुचिर्न धर्मपथ्ये न च पापा क्रोधकण्डूतिः ॥९॥ य० तदेवं स्थिते धर्मतत्त्वयुक्तस्य नास्य पुरुपस्य विषयतृष्णा वक्ष्यमाणलक्षणा प्रभवति जायते उच्चैरत्यर्थ न दृष्टिसं- ·दोषविवेकनिपुणा विद्वांसः सादरावलोकनेन रागीकुर्वनिवति विनति । एतत्प्रकरणोद्तभावार्थी जगतीनलगनन्तरामयमभिव्यापोतु जगनाथ प्रशान्तभाबिनो भवन्त्यिति गम्, श्रीमज्जैनधर्मानुरक्त सुरतपत्तनीय लालचन्द्र मनु देवचन्द्र प्रेष्ठिवनियोजितजीर्णशास्रोद्धारकफग्ड द्वारैनास्ता मुद्रयिला समुद्धृत तेनाऽयं प्रशस्त धन्यवादमर्हति '' परोपकारासता विभूतयः । '' इति वचनात् ।। जनाः सर्वे सुखं यान्तु, ग्रन्थस्याऽरय प्रवाचनात् श्रवणान्मननाचैवं, भापते बुद्धिसागरः ॥ १ ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । गुम्बाइबन्दर, लालबाग भाद्र पद कृष्णपक्ष द्वादश्यां भौमवासरे विनिर्मिनमिदम्- 5 २-- ·य० इतरस्य सीमद्यद्यूतादिव्यसनवतो नार्पणं तथा क्रियते यथाऽनघस्य युक्त्या लोकन्यायेन वक्तव्यमेव मूल्य- गिति इति एवं स्वरूपं मूल्यमिदं वक्तव्यं काले च परतावे व दानमुचितं मूल्यस्येति गम्यते । शुभभापेनैव नाशुभभा- वेन विधिपूर्वमविधिपरिहारेण ॥ ३ ॥ उ० अनघस्येति विशेषणव्यवच्छेद्यं साक्षादाह । नेत्यादि । इतरस्य सीमद्यद्यूतादिव्यसनवतोऽर्पणं तथा न कर्त्तव्यं यथाऽनघस्यानधिकारिणि तदर्पणत्यान्याय्यत्त्वात् युक्त्यैव लोकन्यायेनैवेत्येवं स्वरूपं यथावस्थं मूल्यं वक्तव्यं नतु न्यूना- धिकं काले च प्रस्तावे च दानमुचितं मूल्यस्येति गम्यते शुभभावेनैव विधिपूर्वमविधिपरिहारेण ॥ ३ ॥ सव्यसनं प्रति किमेवमुपदिश्यत इत्याह ॥ चित्तविनाशो नैवं प्रायः सञ्जायते द्वयोरपि हि । अस्मिन् व्यतिकर एष प्रतिषिद्धो धर्मतत्त्वज्ञैः ॥ ४॥ य० चित्तविनाशः चित्तकालुभ्यं, नैवं, उक्तनीत्या प्रायो बाहुल्येन सज्जायते द्वयोरपि हि कारयितृवैज्ञानिकयोरसिन्प्र- स्तुते व्यतिकरे संवन्धे एप चित्तविनाशश्चित्तभेदः प्रतिषिद्धो निराकृतो धर्मतत्त्वज्ञैर्द्धर्मस्वरूपवेदिभिः ॥ ४ ॥ उ० किमित्येवं सव्यसनस्यार्पणं निषिद्ध्यत इत्यत्र हेतुमाह । चित्तेत्यादि । एवमुक्तनीत्या चित्तविनाशश्चित्तकालुप्यं द्व- योरपि हि कारयितृवैज्ञानिकयोरनुशयोपालंभाभ्यां न सजायते प्रायो वाहुल्येन अस्मिन् व्यतिकरे प्रस्तुतशुभकार्यारंभे एप चित्तविनाशः प्रतिपिद्धो विपरीतफलत्त्वेनोपदिष्टो धर्मतत्त्वज्ञैर्द्धर्मस्वरूपवेदिभिः ॥ ४ ॥ AS ·पोडशकस्यानुक्रमदर्शनयन्त्रम् पित .. .. ४१ .... ५२ १ पोडशकप्रकरणपर्यालोचना वितन्यते. अमेजी प्रस्तावना प्रथग पोटशाम् द्वितीयम् तृतीयम् पत्य परमम् दशमम् एकादगम् दाद मम पारा . . ६१ नयाराम १२ १९. २५ . :: चतुदमरम् . .. परम् पदमागम . ८२ २५ । ... ९० आएमम् गारगम् मूलगान पोटशफग ४० ... ------ ९७ .

·उ० ननु कि रलकनकादिविम्बकरणे विशिष्टं फलमाहोस्वित्परिणामविशेषादिति जिज्ञासायामाह । बिम्बमित्यादि। बिम्बं
प्रतिमारूपं महत्प्रमाणतः सुरूपं विशिष्टाहायवसन्निवेशसौन्दर्य कनकादिमयं च सुवर्णरत्नादिमयं यः खल्वयं विशेपो वा-
ह्यवस्तुगतो नास्माद्विशिष्टं फलं वाह्यवस्तुविशेपानुविधायी न फलविशेष इत्यर्थः तु पुनस्तद्विशिष्टं फलमिह प्रक्रमे आशय-
विशेषाद् यत्र भावोऽधिकरतत्र फलमप्यधिकमिति हृदयम् । भावविशेषाधायकतया च बाह्य विशेषोऽप्याद्रियत एव तदुक्तं
व्यवहारभाष्ये "लक्खणजुत्ता पडिमा पासाईआ समत्तलङ्कारा। पलायइ जह व मणं तह णिज्जरमो वियाणाहित्ति" ॥१२॥
आशयविशेषाद्विशिष्टं फलमित्युक्तं स एव आशयविशेपो यादृक्षः प्रशस्तो भवति तादृक्षमाह ॥
आगमतन्त्रः सततं तद्वद्भक्त्यादिलिङ्गसंसिद्धः । चेष्टायां तत्स्मृतिमान् शस्तः खल्वाशयविशेषः ॥१३॥
य० आगमतन्त्र आगमपरतन्त्र आगमानुसारी सततमनवरतं, स आगमो विद्यते येषां ते तद्वन्तस्तेषु भक्त्यादीनि भ-
क्तिवहुमानविनयपूजनादीनि यानि लिङ्गानि तैः संसिद्धो निश्चितस्तद्वद्भक्त्यादिलिङ्गसंसिद्धः । चेष्टायां व्यापारकरणे । त-
स्मृतिमानागमस्मृतियुक्तः शस्तः खलु प्रशस्तो भवत्याशयविशेषः परिणामभेदः ॥ १३ ॥
उ० आशयविशेपः कीदृगिष्ट इत्याह । आगमेत्यादि । आगमतन्त्र आगमानुसारी सततमनवरतं तद्वतामागमवतां भ-
त्यादीनि यानि लिङ्गानि तैः संसिद्धो निश्चितः भक्त्यादीत्यादिना विनयपूजनादिग्रहः चेष्टायां प्रवृत्ती तत्स्मृतिमानागम-
स्मृतियुक्तः शस्तः प्रशस्तः खल्वाशयविशेषः परिणामभेदः ॥ १३ ॥

·Deschand Lalbul Pustakodhar Fund, Settes No. 6.
---
PREFACE
-
।

·स्वक्षेत्रचतुर्विंशतिविषयत्त्वात् । इयं च भरतैरावतयोः । सप्तत्यधिकशतस्य तु महाविदेहभरतैरावतेषूत्कृष्टकालमङ्गीकृत्य चरमेह महाप्रतिछेति गुणनिष्पन्नाभिधाना ॥ ३ ॥ आह किमियं प्रतिष्ठा नाम, किं मुख्यस्यैव देवताविशेपस्य मुक्तिरूपापन्नस्याहोस्विदन्यस्य संसारवर्तिनः । तत्र न तानन्गुख्यस्य युज्यते । तस्य मन्त्रादिभिः संस्कारविशेपैरानयनासंभवात्तैरानीयमानस्य च मुक्तत्त्वविरोधादन्यथास्य तत्रापि संसारवर्त्तिनो नियमेन देवजात्यनुप्रविष्टस्य न सन्निधानं संस्कारविशेपैरपि संभवति । कादाचित्कं तु सन्निधानं न प्रतिष्ठां प्रयोजयति सदा तस्याभावादिति पर्यनुयोगे सत्यात्मीयभावस्यैव विशिष्टस्य प्रतिष्ठात्त्वप्रतिपादनायाह ॥ भवति च खल्लु प्रतिष्ठा निजभावस्यैव देवतोदेशात् । स्वात्मन्येव परं यत्स्थापनमिह वचननीयोच्चैः ॥४॥ य० भवति च खलु प्रतिष्ठा शास्त्राभिमता निजभावस्यैव कारयितृभावस्यैव देवतोद्देशात् मुख्यदेवतोद्देशेन स्वात्मन्येव स्वजीव एव परं प्रधानं यद्यस्मात्स्थापनमिह प्रतिष्ठा न निजभावं देवताविपयमन्तरेणान्यस्य वचननीत्या आगमनीत्या उरत्यर्थ बाह्य जिनविम्वादिगता तु प्रतिष्ठा बहिर्निजभावोपचारद्वारेण निज एव हि भावो मुख्यदेवताविशेपस्वरूपालम्बनः स एवायमित्यभेदोपचारेण विदुपां भक्तिमतां पूज्यतापदवीमासादयति ॥ ४॥ उ० अथ किमियं प्रतिष्ठानाम किं मुख्यस्य देवताविशेषस्य मुक्तिगतस्य सन्निधानमुतान्यस्य तदनुजीविनः संसारस्थस्य नाद्यः मुक्तिगतस्य मन्त्रादिसंस्कार विशेपैरानयनासंभवान्नापि द्वितीयः संसारस्थस्यापि देवजात्यनुप्रविष्टस्य संस्कारविशेषै- नियमतः सन्निधानादर्शनात्कादाचित्कस्य च तस्य प्रतिष्ठाऽप्रतिष्ठाऽप्रयोज्यत्वादिति पर्यनुयोगे सत्यात्मीयभावस्यैव विशि- C

·No text on this page.

·कथं पुनः स्तोत्रेभ्यः पूजा भवतीत्याह ।। शुभभावार्थ पूजा स्तोत्रेभ्यः स च परः शुभो भवति । सद्भूतगुणोत्कीर्तनसंवेगात्समरसापत्त्या ॥८॥ य० शुभभावार्थ पूजा शुभभावनिमित्तं पूजा सर्वापि पुष्पादिभिः स्तोत्रेभ्यः स्तुतिभ्यः सच भावः परः प्रकृष्टः शुभो भवति शुभहेतुर्जायते । एवं च पुष्पवस्त्रादीनामिव स्तोत्राणामपि प्राक्तनाध्यवसायापेक्षया शुभतरपरिणामनिवन्धनत्त्वेन पूजाहेतुत्त्वं सिद्ध्यति । कथं पुनः स्तोत्रेभ्यः शुभो भाव इत्याह सद्भूतगुणोत्कीर्तनसंवेगात् । सद्भूतानां विद्यमानानां त- थ्यानां च गुणानां ज्ञानादीनां यत्कीर्तनं तेन संवेगो मुत्यभिलापस्तस्मात् समरसापत्त्या समभावे रसोऽभिलाषो यस्यां सा समरसा सा चासावापत्तिश्च प्राप्तिरधिगतिरधिगम इत्यनर्थान्तरं तया हेतुभूतया समरसापत्त्या परमात्मस्वरूपगुण- ज्ञानोपयोगरूपया परमार्थतस्तद्भ(भा)वनेन तदुपयोगानन्यवृत्तितया स्तोत्रेभ्य एवं शुभो भावो भवतीतितात्पर्य्यम् ॥ ८॥ उ० कथं पुनः स्तोत्रेभ्यः पूजा स्यादित्याह । शुभेत्यादि । शुभभावार्थ पूजा सर्वापि पुष्पादिभिरिप्यते स च भावः स्तोत्रेभ्यः परः प्रकृष्टः शुभो भवति सद्भूतानां विद्यमानानां गुणानां ज्ञानादीनां यत्कीर्तनं तेन संवेगो मोक्षाभिलाषस्ततः समे भावे रसोऽभिलापो यस्यां तादृश्यापत्त्या प्राध्या हेतभूतया परमात्मगुणोपयोगेन परमार्थतस्तदनन्यवृत्तिलक्षणया ततश्च 'पुष्पादितः शुभतरपरिणामनिवन्धनत्त्वेन स्तोत्राणां विशिष्टपूजाहेतुत्त्वं सिद्धं भवति' ॥ ८॥ अधुना अन्यथा पूजाया एव भेदत्रयमाह ॥ कायादियोगसारा त्रिविधा तच्छुद्धथुपात्तवित्तेन । या तदतिचाररहिता सा परमान्ये तु समयविदः॥९॥ yamir - ·॥ श्रीयशोभद्रसूरिकृतटीकायुक्तपोडशकम् ॥ प्रणिपत्य जिनं वीरं सद्धर्मपरीक्षकादिभावानाम्॥लिंगादि भेदतः खलु वक्ष्ये किंचित्समासेन ॥१॥ ॐ नमः सर्वज्ञाय । अमृतमिवामृतमनघं जगाद जगते हिताय यो वीरः। तस्मै मोहमहाविपविघातिने स्तान्नमः सततं ॥ १॥ यस्याः संस्मृतिमात्राद् भवन्ति मतयः सुदृष्टपरमार्थाः ॥ वाचश्च वोधविमलाः सा जयतु सरस्वती देवी ॥ २ ॥ इह भवजलधिनिमग्नसत्त्वाभ्युजिहीर्पाभ्युद्यतेन स्वहितसंपादननिपुणेन गुरुलाघवचिन्तायता प्रश्नार्थव्याकरणसमर्थन विदुपा सद्धर्मपरीक्षायां यतो विधेयः । सा च परीक्षकमंतरेण न संभवति, तविनाभाविलात् परीक्षायाः। सद्धर्मपरीक्षकादि भावप्रतिपादनार्थ चार्यापोडशकाधिकारप्रतिवद्धं प्रकरणमारेभे हरिभद्रसूरिस्तस्य चादावेव प्रयोजनाभिधेयसंबंधप्रतिपाद- नार्थमिदमार्यासूत्रं जगाद ॥ प्रणिपत्य नमस्कृत्य, जिनं जितरागद्वेपमोहं सनशं, वीरं सदेवमनुप्यासुरलोके श्रमणो भगवान्महातीर इत्यागमप्रसिद्धनामानमनेनेप्टदेवतास्तवद्वारेण मंगलमाह । सद्धर्मपरीक्षकसिविधो वक्ष्यमाणस्तदादयो ये भावास्तेषां किंचिदित्यस्य स्वल्पमात्राभिधायित्नालेशं वक्ष्ये लिंगादिभेदतः खल्विति लिंगवृत्तादिविशेषप्रतिपादनद्वारेण यद्यप्यपरेरेव पूर्वाचार्यैः सद्धर्मपरीक्षादयो भावाः स्फुटमेवाभिहितास्तथाप्यहं समासेनैवाभिधास्यामीति संक्षेपाभिधानं प्रयोजनं । स्वरूपतस्तुशिष्यबुद्धौ सद्धर्मपरीक्षकादिभावानामारोपणं, तच वचनरूपापन्नं प्रकरणमंतरेण न संभवतीति- ·पूजाव्यर्थत्त्वपरिहाराय कारिकाद्वयमाह ॥ कूपोदाहरणादिह कायवधोऽपि गुणवान् मतो गृहिणः।मन्त्रादेरिव च ततस्तदनुपकारेऽपि फलभावः॥१४॥ कृतकृत्यत्त्वादेव च तत्पूजा फलवती गुणोत्कर्षात् । तस्मादव्यर्थेषाऽरम्भवतोऽन्यत्र विमलधियः॥१५॥ य० कूपोदाहरणात्समयप्रसिद्धादिह पूजाप्रस्तावे । कायवधोऽपि जलवनस्पत्याद्युपरोधोऽपि गुणवान् सगुणो मतोऽ- भिप्रेतो गृहिणो गृहस्थस्य एतावता वचनेन कायवधदोपः परिहृतः । मन्त्रादेरिव च मन्त्राग्निविद्यादेरिव च ततस्तस्याः पूजायाः सकाशात्सुरस्य तदनुपकारेऽपि स्मर्यमाणमन्त्रसेव्यमानज्वलनाऽभ्यस्यमानविद्यादेरनुपकारेऽपि स्मर्यमाणमन्त्रा- दीना स्वगतोपकाराभावात् फलभावः फलसद्भावो यथा विपशीतापहारविद्यासिद्ध्यादिरूपो मन्त्रादेस्तथा जिनपूजनतो जिनानामनुपकारेऽपि पूजकस्य विशिष्टपुण्यलाभरूपः फलभावोऽनेनापि न चोपकारो जिनस्येति दोपः परिहतः ॥ १४ ॥ कृतकृत्त्यत्त्वादेव च सर्वसिद्धार्थत्त्वादेव च । तत्पूजा देवपूजा फलवती सफला गुणोत्कर्षात् कृतकृत्त्यस्योत्कृष्टगुणत्त्वादनेन पूजाया अभावे यत्कृतकृत्यत्त्वं हेतुत्त्वेनोपन्यस्तं तपरिहृतमवगन्तव्यम् , तस्मादिति निगमनमव्यर्थेपा समयोजना पूजा आरम्भवतोऽन्यत्र विमलधियः विमलवुद्धेः पुरुषस्यान्यत्र शरीरस्वजननिकेतनादावारम्भवत आरम्भप्रवृत्तस्य ॥ १५ ॥ उ० एतद्दोपपरिहाराय कारिकाद्वयमाह । कूपेत्यादि । कूपोदाहरणात्समयप्रसिद्धादिह पूजाप्रस्तावे कायवधोऽपि जल- वनस्पत्याद्युपघातोऽपि गुणवान् सगुणो मतोऽभिप्रेतो गृहिणो गृहस्थस्याल्पव्ययेन बह्वायभावात् । अनेन कायवधदोपः ·प्रकरणमुपायः उपेयं तु तदर्थपरिज्ञानमुपायोपेयलक्षणश्च संबंधस्तर्कानुसारिणः प्रति । उक्तंच । शास्त्र प्रयोजनं चेति संनंधस्याश्यावुभौ । तदुत्त्यांतर्गतस्तस्मादिन्नो नोक्तः प्रयोजनात् ॥ १॥ समयानुसारिणस्त्वंगीकृत्य गुरुपर्चक्रमलक्षणः । अभिधेयं तु सद्धर्मपरीक्षकादयो भावाः प्रकरणप्रतिपाद्याः। किमर्थं चेदं प्रयोजनादित्रयं प्रतिपाद्यते, शिष्यश्रवणप्रवृत्त्यर्थं । यथोक्तं प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यर्थ फलादित्रितयं स्फुटं । मंगलं चैव शास्त्रादौ वाच्यमिष्टार्थसिद्धये इति ॥१॥ ॥ श्रीमदुपाध्यायकृतटीकायुक्तश्रीषोडशकम् ॥ ॐ ऐद्रश्रेणिनतं वीरं नत्वास्माभिर्विधीयते । व्याख्या पोडशकग्रंथे संक्षिप्तार्थावगाहिनी ॥ १॥ तत्रादाविदमार्यासूत्रं प्रणिपत्येत्यादि । प्रणिपत्य नमस्कृत्य जिनं जितरागादिदोपं वीरं वर्द्धमानस्वामिनं सद्धर्मपरीक्षको वालादिभेदेन त्रिविध- स्तदादयो ये भावास्तेषां लिंगादिभेदतः लिंगादिभेदमाश्रित्य किंचिदल्पं स्वरूपमितिशेषः । समासेन मितशब्देन वक्ष्येऽभिधास्यामि ॥ १॥ सद्धर्मपरीक्षकस्य त्रिविधस्य व्यापारमुपदर्शयति । बालः पश्यति लिंगं मध्यमबुद्धिर्विचारयति वृत्तम् ॥ आगमतत्त्वं तु बुधः परीक्षते सर्वयत्नेन ॥२॥ य० बालो विशिष्टविवेकविकलो लिंगं वेपमाकारं वाह्यं पश्यति प्रधानेन । धार्थिनोऽपि तस्य तत्रैव भूयसा रुचिप्रवृत्तेः ।

·वेषु हिता हितहेतुर्वृत्तिः प्रवृत्तिन्तु कस्यचिदहिता समरसापत्त्या सर्पतन्त्रसमूहरूपस्वसमयव्युत्पत्तिकृतसर्वानुग्रहपरिणत्या गाम्भीर्याद् गम्भीराशयात् । दृष्टान्तश्चायंकाचित् स्त्री स्वपतिवशीकाराय काश्चित्परिव्राजिकां तदुपायमपृच्छत्तया च किल कुतश्चित्सामर्थ्यात्स वृपभः कृतः तं चारयन्ती पाय यन्ती चास्तेऽन्यदा च वटवृक्षस्याधस्तान्निपण्णे तस्मिन् पुरुषगवे विद्याधरीयुग्मं विहायसस्तत्राजगाम तत्रैकयोक्तमयं स्वाभाविको न गौर्द्वितीययोक्तं कथं तर्हि स्वाभाविकः स्यादाद्ययोक्त- मस्य वटस्याधस्तात्सञ्जीवनीनामौपधिरस्ति यदि तामयं चरेत्तदा सहजपुंरूपतामासादयेदिति तच्च विद्याधरीवचनं तया स्त्रिया श्रोत्रपत्राभ्यां पपे तां चौपधिं विशेपतोऽजानानया सर्वामेव तत्प्रदेशस्थां चारिं चारितः सामान्यतः पतिगवः या- वदसौ सञ्जीवनीमुपभुक्तवांस्तावदेव पुरुषः संवृत्तः। यथा तस्याः स्त्रियास्तस्मिन् पुंगवे हिता प्रवृत्तिरेवं भाननाज्ञानान्वित- स्यापि सर्वभव्यसार्थेऽनुग्रहप्रवृत्तस्य हितैव प्रवृत्तिरिति ॥ ११ ॥ विपर्ययो मोहतोऽन्य इत्युक्तं स पुनः क इत्याह ॥ गुर्वादिविनयरहितस्य यस्तु मिथ्यात्त्वदोषतो वचनात् । दीप इव मण्डलगतो बोधः स विपर्ययः पापः१२ य० गुवादिविनयरहितस्य गुरूपाध्यायादिविनयविकलस्य यस्तु यः पुनर्मिथ्यात्त्वदोपतो मिथ्यात्त्वदोपात्तत्त्वार्थान- द्वानरूपाद्वचनादागमादीप इव । मण्डलगतो मण्डलाकारो बोधोऽवगमस्तैमिरिकस्येव । स तथाविधो वोधो वचनाद्भव- नप्यध्यारोपदोपतो विपर्ययो मिथ्याप्रत्ययरूपः पदमात्रवाच्यार्थविषयः पापः स्वरूपेण वर्त्तते ॥ १२ ॥ उ० उक्तं ज्ञानत्रयस्वरूपमथैतद्विपर्यायस्वरूपमाह । गुर्वादीत्यादि । गुर्वादीनामुपाध्यायादीनां विनयरहितस्य यस्तु messer

·मध्यमवुद्धिर्मध्यमविवेकसंपन्नो, विचारयति मीमांसते, वृत्तं वक्ष्यमाणस्वरूपं, प्राधान्येन समाश्रयति तत्रैवाभिलापात् ।
आगमतत्त्वत्वागमपरमार्थमैदंपर्यरूपं, बुधो विशिष्टविवेकसंपन्नः, परीक्षते समीचीनमवलोकयति । सर्वयलेन सादरेण
धर्माधर्मव्यवस्थाया आगमनिबंधनत्वात् । यत उक्तं । धर्माधर्मव्यवस्थायाः शास्त्रमेव नियामकं । तदुक्तासेवनाद्धर्म-
स्त्वधर्मरतद्विपर्ययात् ॥ २॥
उ० सद्धर्मपरीक्षकस्य बालादिभेदत्रयव्यापारद्वारा ( स्वरूपं ) निरूपयन्नाह । बाल इत्यादि । वालो विवेकविकलो धर्मे-
च्छुरपि लिंगं वाह्य वेपं पश्यति प्राधान्येन । मध्यमबुद्धिमध्यमविवेकसंपन्नो वृत्तमाचारं विचारयति, यद्ययमाचारवान्
स्यात्तदा वंद्यः स्यादिति वितर्कारूढं करोति । बुधो विशिष्टविवेकसंपन्नस्तु सर्वयत्लेन सर्वादरेणागमतत्त्वं सिद्धांतपरमार्थ
परीक्षते पुरस्कृत्याद्रियते । बालादीनां बाह्यदृष्ट्यादौ च स्वरुचिंभेद एव हेतुः ॥२॥
इदानीं पूर्वोक्तानां वालादीनामेव लक्षणमाह ॥
वालो हासदारंभो मध्यमबुद्धिस्तु मध्यमाचारः ॥ ज्ञेय इह तत्त्वमार्गे बुधस्तु मार्गानुसारी यः॥३॥
य० वालो हि पूर्वोक्तः ॥ असन्नसुंदर आरंभोऽस्येत्यसदारंभोऽविद्यमानं वा यदागमे व्यवच्छिन्नं तदारभत इत्यसदारंभः
न सदा न सर्वदा । स्वशक्तिकालाद्यपेक्ष आरंभोऽस्येति वा । मध्यमबुद्धिस्तु पूर्वोक्तो मध्यमाचार आगमैदंपर्यविकल-
त्वात् प्रावचनिककार्याऽप्रवृत्तेः । ज्ञेय इह प्रक्रमे, तत्त्वमार्गे परमार्थमार्गे प्रवचनोन्नतिनिमित्ते बुधस्तूक्तलक्षण एव मार्गा-
नुसारी ज्ञानादित्रयानुसारी। स्वपरयोस्तद्वृद्धिहेतुत्वेन यः स विज्ञेय इति ॥ ३ ॥

·विकारेण मनोविभ्रमदोपेण समन्वितः पुरुष एवं ग्रहगृहीतरीत्यात्मानमकृतार्थ सन्तं कृतार्थ पश्यति किम्भूतं तस्य कृता-
र्थस्य व्यत्ययेन यानि लिङ्गानि तेषु रतो यः स तथा तम् । अनेन वस्तुवृत्त्याकृतार्थत्त्वमेवाह विपर्यायदर्शने को हेतुरत्राह ।
इत्यमुना गुर्वनधीनतादिलक्षणेन प्रकारेण तस्य मोविकारस्य ग्रहः कर्मशक्तिरूपेणात्मन्युपादानं तत एव कृतार्थमिति
पश्यतीतियोजनायां चेत्युक्तत्त्वेन प्रथमापत्तिः समाधेया ॥ १४ ॥
ज्ञानविपर्यययोः स्वाम्युपदर्शनार्थमिदं कारिकाद्वयमाह ।।
सम्यग्दर्शनयोगाज् ज्ञानं तदन्थिभेदतः परमम् । सोऽपूर्वकरणतः स्याज्ज्ञेयं लोकोत्तरं तच्च ॥ १५ ॥
लोकोत्तरस्य तस्मान्महानुभावस्य शान्तचित्तस्य । औचित्त्यवतो ज्ञानं शेषस्य विपर्ययो ज्ञेयः॥१६॥११
य० सम्यग्दर्शनयोगात्तत्त्वार्थश्रद्धानसम्बन्धाज्ज्ञानं सम्यग्ज्ञानं, तत्सम्यग्दर्शनं ग्रन्थिभेदतो ग्रन्थिभेदात् ,परमं प्रधानं
स्वरूपतो वर्त्तते से ग्रन्थिभेदो नियमत एवापापुद्गलपरावर्त्ताधिकसंसारच्छेदी अपूर्वकरणतः स्यादपूर्वपरिणामाद्भवेत् ।
ज्ञेयं लोकोत्तरं तच्च, तच्चापूर्वकरणं लोकात्सर्वस्मादप्युत्तरं प्रधानं ज्ञेयम् । अपूर्वकरणमपूर्वपरिणामः शुभोऽनादा-
वपि संसारे तेषु तेषु धर्मस्थानेषु सूत्रार्थग्रहणादिपु वर्तमानस्याप्यसञ्जातपूर्व इति कृत्वा ॥ १५ ॥ लोकादुत्तरः प्रधानो
ज्ञानवानिह गृह्यते तस्य लोकोत्तरस्य तस्मादिति निगमने महानुभावस्याचिन्त्यशक्तेः शान्तचित्तस्योपशान्तमनसः। औचि-
त्यवत औचित्त्ययुक्तस्य ज्ञानमनेन ज्ञानस्वामी निदर्शितः । शेपस्योक्तगुणविपरीतस्य विपर्ययो ज्ञेयो ज्ञानत्रयादन्यः पद-
मात्रवाच्यार्थविषयः पूर्वोक्त इति ॥ १६ ॥ ११ ॥

·ट A उ० आचारद्वारैः तन्निरूपणमाह । बालो हीत्यादि । बालो हि निश्चितं असदारंभो निषिद्धकार्यकारी । मध्यमबुद्धिस्तु गुरुलाघवज्ञानसाप्पकार्यानाचरणसूत्रदृष्टमात्र कार्याचरणाभ्यां मध्यमाचारः । ज्ञेय इह प्रक्रमे तत्त्वमार्गे मोक्षाध्वनि बुधस्तु स एव यो मार्गानुसारी ज्ञानादित्रयानुसारी ॥ ३ ॥ कथं पुनर्वाह्यलिंगप्राधान्यदर्शिनो बालत्वमित्याह । बाह्यं लिंगमसारं तत्प्रतिबद्धा न धर्मनिष्पत्तिः ॥ धारयति कार्यवशतो यस्माच्च विडंबकोऽप्येतत् ॥४॥ य० बाह्यं बहिर्ति दृश्य, लिंगमाकारो वेपस्तदसारं । यतस्तत्प्रतिबद्धा तद विनाभाविनी। न धर्मनिष्पत्तिन्न धर्मसंसि- द्धिर्विदुषां मता । धारयति कार्यवशतः कार्यागीकरणेन स्वाभिप्रेतफलसिद्धये । यस्माच्च विडम्बकोऽप्येतद्धर्मनिष्पत्त्यभाव- विवक्षया यस्माञ्चेति हेत्वंतरसूचनं । एको हेतु ह्यलिंगाद्धर्मनिष्पत्तेरभावो, द्वितीयस्तु कुतश्चिन्निमित्ताद्विडंवकस्यापि तद्धारणमाभ्यां बाह्यलिंगमसारं । स तु वालस्तदेव प्राधान्येन मन्यत इति ॥ ४ ॥ उ० बाह्यलिंगप्राधान्यदर्शिनो बालत्वे हेतुमाह । बाह्यमित्यादि । बाह्यं वहिदृश्यं लिंगं वेषादिचिह्नमसारमफलं यतस्तत्- प्रतिबद्धा तदविनाभाविनी धर्मनिष्पत्तिर्नास्ति । यस्माच्च कार्यवशतः स्वप्रयोजनाभिलापाद्विडंवकोप्येतलिंगं धारयति ततो न तद्धारयितुः प्रणंतु(प्रणेतु)र्वा फलमित्युभयथाप्यसारमित्यर्थः ॥ ४ ॥ ननु च वाह्यलिंगस्य कथमप्राधान्यं भवद्भिरुच्यते । यतस्तत्परिग्रहत्यागरूपमित्याशंक्याह ॥ बाह्यग्रंथत्यागान्न चारु नत्वत्र तदितरस्यापि ॥ कंचुकमात्रत्यागान्न हि भुजगो निर्विषो भवति ॥ ५ ॥ ॥

·क्तया सेवन करणमत्र प्रक्रमे भवति जायते । विधिपूर्व विधिमूलं धर्मकथान्तं धर्मकथावसानं क्रमशः क्रमेण तदासेवन स्वाध्यायोऽपि पूर्वोक्तनिर्वचनो विनिर्दिष्टः कथित इति ॥ ३ ॥ उ० स्वाध्यायमाह यत्त्वित्यादि । यत्तु यत्पुनः खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे वाचनादेर्वाचनामश्नपरावर्तनादेरासेवनमभि- व्याच्या मर्यादया वा प्रवचनोक्तया सेवनं करणमत्र प्रक्रमे भवति जायते विधिपूर्व विधिमूलं धर्मकथान्तं धर्मकथाऽव- सानं क्रमशः क्रमेण तदासेवनं स्वाध्यायो विनिर्दिष्टः कथितः सुष्टु शोभनं आ अभिव्यायाऽध्ययनं स्वाध्यायः स्वं स्व- कीयमध्ययनं वा स्वाध्याय इति व्युत्पत्तेः ॥ ३ ॥ योगाभ्यासमाह ॥ स्थानोर्णालम्वनतदन्ययोगपरिभावनं सम्यक् । परतत्त्वयोजनमलं योगाभ्यास इति तत्त्वविदः॥४॥ य० स्थीयतेऽनेनेति स्थानमासनविशेषरूपं कायोत्सर्गपर्यवन्धपद्मासनादि स्कलशास्त्रसिद्धम् । अर्णः शब्दः स च वर्णात्मकः । अर्थः शब्दस्याभिधेयमालम्वनं बाह्यो विषयः प्रतिमादिस्तस्मादालम्बनादन्यस्त द्विरहितस्वरूपोऽनालम्बन इति- यावत् । स्थानं चोर्णश्चार्थश्चालम्बनं च तदन्यश्चैत एव योगास्तेषां परिभावनं सर्वतोऽभ्यसनं सम्यक्समीचीनं परं तत्त्वं यो- जयतीति परतत्त्वयोजनं, मोक्षेण योजनादलमत्यर्थ योगस्य योगाङ्गरूपस्य ध्यानस्य वाभ्यासः परिचयो योगाभ्यासः इतीत्थं तत्त्वविदोऽभिवदन्ति (विन्दति)। कथं पुनः स्थानादीनां योगरूपत्वं येन तत्परिभावनं योगाभ्यासो भवेत्।उच्यते । योगाग- त्त्वेन, योगाङ्गस्य च शास्त्रेषु योगरूपताप्रसिद्धेर्हेतुफलभावेनोपचारात् । योगाङ्गत्वं तु स्थानादीनां प्रतिपादितमेव योग- ·य० नाह्यग्रंथत्यागाद्धनधान्यस्वजनवस्त्रादित्यागान्न चारु न शोभनं बाह्यलिंगं ननु निश्चितमेतदन लोके । तद्वाह्यलिं- गमितरस्यापि मनुष्यतिर्यक्मभृतेः संभवति । एनमेवार्थ प्रतिवस्तूपमया दर्शयति । कंचुकमावत्यागादुपरिवर्तित्वमात्रपरि- त्यागान्नहि नच भुजगः सरीसृपः कथंचिन्निविपो भवति ॥ ५॥ उ० त्यागलक्षणत्वादिदं शोभनं भविष्यतीत्याशंक्याह वाह्येत्यादि । वाह्यग्रंथस्य धनधान्यादेस्त्यागान्न चारु शोभनं बाह्य- लिंग गुणशून्यं ननु निश्चितमत्र लोके । तद्बाह्यग्रंथाभावलक्षणमितरस्य तिर्यगादेरपि संभवति । एतदेव प्रतिवस्तूपमया द्रढयति । कंचुकमात्रस्योपरिवर्तित्वमानस्य त्यागान्नहि नैव भुजगः सो निर्विपो भवति ॥ ५॥ प्रस्तुतमेवार्थ तंत्रांतरसंवादेनाह ॥ मिथ्याचारफलमिदं ह्यपरैरपि गीतमशुभभावस्य ॥ सूत्रेऽप्यविकलमेतत्प्रोक्तममेध्योत्करस्यापि ॥ ६ ॥ य० मिथ्या अलीको विशिष्टभावशून्य आचारो मिथ्याचारस्तस्य फलं कार्यमिदं बाह्यलिंग केवलमेव हिर्यस्मादपरैरपि तंत्रांतरीयैर्गीतं कथितमशुभभावस्यान्तरशुभभावरहितस्य पुंसोमिथ्याचारस्वरूपं चेदं । “वायेंद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इंद्रियार्थ विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥१॥" जन्मांतरोपार्जिताकुशलकर्मविपाक एवैप यद्रोगोपभो- गादिरहितेन प्रेक्षावत्पुरुषपरिनिंदनीयं क्लिष्टं जीविकाप्राय तथाविधवाह्यलिंगधारणमिति । तंत्रांतरप्रसिद्धमिममर्थमंगी- कृत्यापरैरपीत्युक्तं । न केवलं तंत्रांतरेषु । सूत्रेऽप्यागमेऽपि स्वकीयेऽविकलं परिपूर्णमेतद्वाह्यलिंगं स्वकीयमेव प्रोक्तं 10

·आमूलमिदं योगमार्गस्येत्युक्तं तत्र कतिविधो योग इत्याह ।।
सालम्बनो निरालम्बनश्च योगः परो द्विधा ज्ञेयः । जिनरूपध्यानं खल्वाधस्तत्तत्वगस्त्वपरः ॥ १॥
य० सह आलम्बनेन चक्षुरादिज्ञानविपयेण प्रतिमादिना वर्त्तत इति सालम्बनो निरालम्बनश्वालम्बनाद्विषयभावापत्तिरू-
पानिष्क्रान्तो निरालम्बनो यो हि छद्मस्थेन ध्यायते न च स्वरूपेण दृश्यते तद्विपयो निरालम्बन इति यावत् । योगो
ध्यानविशेषः परः प्रधानो द्विधा ज्ञेयो द्विविधो वेदितव्यः । जिनरूपस्य समवसरणस्थितस्य ध्यानं चिन्तनं खलुशब्दो
वाक्यालङ्कारे आद्यः प्रथमः सालम्बनो योगः । तस्यैव जिनस्य तत्त्वं केवलजीवप्रदेशसङ्घातरूपं केवलज्ञानादिस्वभावं त-
स्मिन् गच्छतीति तत्तत्त्वगः तुरेवकारार्थः परोऽनालम्बनः मुक्तपरमात्मस्वरूपध्यानमित्यर्थः ॥१॥
उ० आमूलमिदं योगमार्गस्येत्युक्तं । तत्र कतिविधो योग इत्याह । सालम्बन इत्यादि । सहालम्बनेन चक्षुरादिज्ञानवि-
पयेण प्रतिमादिना वर्तत इति सालम्बनो निरालम्बनश्चालम्वनाद्विपयभावापत्तिरूपान्निष्क्रान्तो यो हि च्छद्मस्थेन ध्यायते
नच स्वरूपेण दृश्यते योगो ध्यानविशेषः परः प्रधानो द्विधा ज्ञेयः जिनरूपस्य समवसरणस्थस्य ध्यानं चिन्तनं खलुशब्दो
वाक्यालङ्कारे आद्यः प्रथमो योगः सालम्बनः तस्यैव जिनस्य तत्त्वं केवलजीवप्रदेशसंघातरूपं केवलज्ञानादिस्वभावं तस्मिन्
गच्छतीति तत्तत्त्वगः तुरेवकारार्थेऽपरो द्वितीयः शुद्धपरमात्मगुणध्यानं निरालम्बनमित्यर्थः ॥१॥
कथं पुनः जिनरूपं ध्यातव्यमित्याह ।
अष्टपृथग्जनचित्तत्यागाद्योगिकुलचित्तयोगेन । जिनरूपं ध्यातव्यं योगविधावन्यथा दोपः ॥२॥

·40 उ० तत्र जिनेन्द्ररूपमीदृशं ध्येयमित्याह । सिंहासनेत्यादि । सिंहासने देवनिर्मितसिंहोपलक्षितासने छत्रत्रयसहितक- ल्पपादपस्याधोऽधरतान्निपण्णं सत्त्वानां प्राणिनामर्थ उपकारस्तस्मिन् सम्यक्प्रवृत्तं देशनया धर्मकथया कान्तं कमनीयम- त्यन्तमतिशयेन ॥ २ ॥ पुनरपि कीहक्तद्रूपमित्याह । आधीनां परमौषधमव्याहतमखिलसम्पदां बीजम्। चक्रादिलक्षणयुतं सर्वोत्तमपुण्यनिर्माणम् ॥३॥ य० आधीनां शारीरमानसानां पीडाविशेषाणां परमौषधं प्रधानौषधकल्पं तदपनेतृत्त्वेनाऽव्याहतमनुपहतमखिलसम्पदा सर्वसम्पत्तीनां वीजं कारणं चक्रादीनि यानि लक्षणानि चक्रस्वस्तिककमलकुलिशादीनि तैर्युतं समन्वितं सर्वोत्तमं च तत्पुण्यं च निर्मीयते अनेनेति निर्माणं सर्वोत्तमं पुण्यनिर्माणं यस्येति सर्वोत्तमपुण्यनिम्मितमित्यर्थः ॥ ३ ॥ उ. आधीनामित्यादि । आधीनां मानसीनां पीडानां परमौषधं तदपनेतृत्त्वेनाव्याहतमनुपहतमखिलसम्पदा सर्वसम्प- त्तीनां बीजं कारणं चक्रादीनि यानि लक्षणानि चक्रस्वस्तिककमलकुलिशादीनि तैर्युतं सहित निम्मीयतेऽनेनेति निर्माणं सर्वोत्तमं पुण्यनिर्माणं यस्य तत् सर्वातिशयितादृष्टाकृष्टपरमाणुनिर्मितमित्यर्थः॥३॥ तदेव विशिनष्टि ॥ निर्वाणसाधनं भुवि भव्यानामय्यमतुलमाहात्म्यम् । सुरसिद्धयोगिवन्यं वरेण्यशब्दाभिधेयं च ॥४॥ य० निर्वाणसाधनं परमपदप्रापकं सुखसाधनं वा भुवि पृथिव्यां, भव्यानां योग्यानामय्यं प्रधानमतुलमाहात्म्यमसा- SAN

·निवृत्तिमदहिंसाद्यात्मकं सदनुष्ठानं प्रोक्तं कार्ये सदनुष्ठानरूपे हेतोरांतरचारित्रपरिणामरूपस्योपचारेणाध्यारोपेण ॥७॥
एतच्च सदनुष्ठानं शुद्धाशुद्धभेदं तवयमप्याह ।
परिशुद्धमिदं नियमादांतरपरिणामतः सुपरिशुद्धात्॥अन्यदतो न्यस्मादपि बुधविज्ञेयं त्वचारुतया ॥८॥
य० परिशुद्ध सर्वप्रकारशुद्धमिदं सदनुष्ठानं नियमान्नियमेनान्तरपरिणामतस्तथाविधचारित्रमोहनीयकर्मक्षयोपशमादि-
जन्यात्सुपरिशुद्धाछास्त्रानुसारेण सम्यक्त्वज्ञानमूलादितिभावः । अन्यदित्यपरिशुद्धमतोन्यस्मादांतरपरिणामाद्योऽन्यः कश्चि-
द्धतुर्लाभपूजाख्यात्यादिस्ततोऽन्यस्मादपि प्रवर्त्तते । ननु परिशुद्धापरिशुद्धयोः सदनुष्ठानयोः स्वरूपं तुल्यमेवोपलभामहे,
तत्कथं प्रतिनियतस्वरूपतया ज्ञायत इत्याह वुधविज्ञेयं त्वचारुतया बुधैस्तत्त्वविद्भिरेवाचारुतया असुंदरत्वेनेतररूपवि-
विक्तं तद्विज्ञायते यथा अचार्विति । न पुनरितरैस्तेषां तद्गतविशेषानुपलंभादिति ॥ ८ ॥
उ० एतच्च सदनुष्ठानं शुद्धाशुद्धतया द्विभेदमित्याह । परिशुद्धमित्यादि। परिशुद्धं सर्वथा शुद्धमिदं सदनुष्ठानं नियमादांत-
रपरिणामतश्चारित्रमोहक्षयोपशमजन्या(निता)त्सुठु सम्यक्त्वज्ञानमूलत्वेन परिशुद्धात् अन्यदित्यपरिशुद्धमतोऽस्मादांतरपरि-
णामात् योऽन्यः कश्चिद्धेतुर्लाभपूजाख्यात्यादिस्तदपि एतदपीतरतुल्यत्वेनैव प्रतीयते । तत्राह । बुधविज्ञेयं तु तत्त्ववि-
भिरेव विज्ञेयगवारुतयासुंदरत्वेन । त एव हि क्षीरनीरविवेचका नान्ये इति ॥ ८॥
कः पुनर्विशेपो यदुपलंभात्सदनुष्ठानासदनुष्ठानयोरिदमवधार्यते परिशुद्धमेतदिति तदुपदर्शनार्थमाह ॥
गुरुदोषारंभितया तेष्वकरणयत्नतो निपुणधीभिः ॥ सन्निंदादेश्च तथा ज्ञायत एतन्नियोगेन ॥९॥

·तत्त्वसंदृष्टिस्तत्त्वदर्शनं यस्य रा प्रातिभसजाततत्त्वसंदृष्टिः परिणत एतस्मिन् भवतीत्यवसेयम्, इदमिति प्रत्यक्षीकृतं साल- म्बनध्यानद्वारेण जिनेन्द्ररूपमपरमर्वाग्भागवर्ति परस्मादन्यत्तत्त्वं परमार्थरूपं ध्येयं तद्वर्त्तते । यद्वशतस्तु यदशादेव यत्सा- मादपरतत्त्वसामर्थ्यादित्यर्थः । अस्ति भवत्यतोऽप्यऽपरतत्त्वादन्यत्परतत्त्वं मुक्तिम्थं, इदमुक्तंभवति सर्वस्यापि ध्यान- परस्य योगिनोऽपरतत्त्ववशात्परं तत्त्वमाविर्भवतीति ॥ ६ ॥ उ० तथा । चरमेत्यादि । चरमावञ्चकयोगात्फलावञ्चकयोगात्सागुक्तात् प्रतिभैव प्रातिभमदृष्टार्थविषयो मतिज्ञानविशे- पस्तेन सजाता तत्त्वदृष्टिर्यस्य स तथा भवतीति सर्वविशेपणसङ्गता क्रियाध्याहार्या इदमनुपदोक्तफलं सालम्बनध्यानद्वारा प्रत्यक्षीकृतं जिनेन्द्ररूपमपरं परस्मादन्यदर्वाग्भागवति तत्त्वं परमार्थरूपं ध्येयं तद्वर्त्तते यद्वशतस्तु यदपरतत्त्वसामर्थ्या- दतोप्यस्ति जायतेऽतोऽप्यपरत्त्वादप्यन्यत्परतत्त्वं मुक्तिस्थम् । इदमुक्तं भवति । सर्वस्यापि ध्यानपरस्य योगिनोऽपरतत्त्व- वशात्परतत्त्वमाविर्भवति ॥ ६॥ कस्मात्पुनः परं तत्त्वमेवं संस्तूयत इत्याह ॥ तस्मिन् दृष्टे दृष्टं तद्भूतं तत्परं मतं ब्रह्म । तद्योगादस्यापि ह्येषा त्रैलोक्यसुन्दरता ॥ ७॥ य० तस्मिन्परतत्त्वे सिद्धस्वरूपे दृष्टे समुपलब्धे दृष्टं सर्वमेव वस्तु भवति जीवाद्यमूर्त्तवस्त्वालम्बनस्य वोधस्य सर्व- विषयत्त्वात् । तद्भूतं तदेव सिद्धस्वरूपं भूतं सत्यं संसारिजीवस्वरूपस्य ज्ञानावरणादिकवृितस्य सद्भूततत्त्ववियो- गात् । कर्ममलमलिनस्य ह्यात्मनो न भूतं रूपमुपलक्ष्यते । तद्विकारैरुपद्यमाणत्त्वात्सिद्धस्थरूपस्य तु निरुपद्रवत्त्वाद्भूतमेव ·य० गुरून् दोपान् प्रवचनोपघातकारिण आरब्धं शीलमस्येति गुरुदोषारंभी तद्भावस्तया। लघुषु सूक्ष्मेषु दोषेष्वकरणयत्नः परिहारादरस्तस्माच्च । निपुणधीभिः कुशलबुद्धिभिः । तथा सतां सत्पुरुपाणां साधुश्रावकप्रभृतीनां निंदादि निंदा गर्दा प्र- द्वेषादिः तस्माच ज्ञायत एतदपरिशुद्धानुष्ठानं । नियोगेनावश्य तया । यो हि गुरुदोपादिषु प्रवर्त्तते तस्यांतःकरणशुद्धे- रभावादसदनुष्ठानमेतदिति निश्चीयते ॥ ९ ॥ उ० यथा बुधैरिदमशुद्धं ज्ञायते तथाह । गुर्वित्यादि । गुरून् दोषान् प्रवचनोपघातादीनारब्धुंशीलं यस्य स तथा तत्तया मो लघुपु सूक्ष्मेषु दोपेष्वकरणयतः परिहारादरस्तस्मान्निपुणधीभिः कुशलबुद्धिभिस्तथा सतां सत्पुरुषाणां साधुवाद्धादीनां निंदादेगर्हापद्वेपादेश्च ज्ञायते यदेतदपरिशुद्धानुष्ठानं नियोगेनावश्यतया गुरुदोषारंभादेरपरिशुद्धिकार्यत्वात् ॥९॥ आगमतत्त्वं तु बुधः परीक्षत इत्युक्तं किं पुनस्तदित्याह ॥ आगमतत्त्वं ज्ञेयं तद्दष्टेष्टाविरुद्धवाक्यतया ॥ उत्सर्गादिसमन्वितमलमैदंपर्यशुद्धं च ॥ १०॥ य० आगमतत्त्वं ज्ञेयं भवति। तत्कथं ज्ञेयं । दृष्टं प्रत्यक्षानुमानप्रमाणोपलब्धमिष्टमागमेन स्ववचनैरेवाभ्युपगतं ताभ्याम- विरुद्धानि वाक्यानि यस्मिन्नागमतत्त्वे तत् दृष्टेष्टाविरुद्धवाक्यं तद्भावस्तया योऽर्थः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परिच्छिद्यते तस्मि- न्यथागमतत्त्वमप्यविरोधि भवति तद्विरुद्धस्य ताभ्यामेव निराकरणात् प्रत्यक्षानुमानविरुद्धस्याप्रमाणत्वात् स्ववचनै- रेवागमेनाभ्युपगतेऽर्थे प्रदेशांतरवर्तिनास्यैवागमस्य वचनं यदि विरोधि न भवेदित्यर्थतस्तत् आगमतत्त्वमिष्टाविरोधिवाक्यं भवति परस्पराविरोपिवचनमित्यर्थः । तदेव विशिनष्टि उत्सर्गादिसमन्वितमुत्सर्गःसामान्यं यथा न हिंस्याद्भूतानि ।

·नेच्छा अनालम्बनयोगः प्रोक्तस्तद्वेदिभिस्तस्य परतत्त्वस्य दर्शनमुपलम्भस्त द्यावत् परमात्मस्वरूपदर्शने तु केवलज्ञानेन अना- लम्बनयोगो न भवति । तस्य तदालम्बनत्वात् , ॥८॥ उ० कः पुनरनालम्बनयोगः कियन्तं च कालं भवतीत्याह । सामयेत्यादि । सामर्थ्ययोगतः "शास्त्रसंदर्शितोपायस्तद- तिकान्तगोचरः । शरयुद्रेकाद्विशेपेण सामर्थ्याख्योऽयमुत्तम"इत्येवमुक्तलक्षणात् क्षपकश्रेणीद्वितीयापूर्वकरणभाविनः स- काशात् या तत्र परतत्त्वे दिदृक्षा द्रष्टुमिच्छा इत्येवंस्वरूपाऽसङ्गा निरभिष्वङ्गा शक्तिरनवरतप्रवृत्तिस्तयाढ्या परिपूर्णा सा परमात्मविषयदर्शनेच्छाऽनालम्बनयोगः प्रोक्तः तद्वेदिभिः तस्य परतत्त्वस्यादर्शनमनुपलम्भस्तद् यावसरमात्मस्वरूपदर्शने तु केवलज्ञानेऽनालम्बनयोगो न भवति दृष्टस्य तस्य तदालम्बनीभावात् ॥ ८ ॥ कथं पुनरनालंबनोऽयमित्याह ।। तत्राप्रतिष्ठितोऽयं यतः प्रवृत्तश्च तत्त्वतस्तत्र । सर्वोत्तमानुजः खलु तेनानालम्बनो गीतः ॥९॥ य० तत्र परतत्त्वेऽप्रतिष्ठितोऽलब्धप्रतिष्ठः अयमनालम्बनो यतो यस्मात्प्रवृत्तश्च ध्यानरूपेण तत्त्वतो वस्तुतस्तन परतत्त्वे सर्वोत्तमानुजः खलु सर्वोत्तमस्य योगस्यानुजः प्रागनन्तरवती तेन कारणेनाऽनालम्बनो गीतः कथितः॥९॥ उ० परतत्त्वदिदृक्षाया अनालम्बनयोगत्त्वे उपपत्तिमाह । तत्रेत्यादि । तत्र परतत्त्वेऽप्रतिष्ठितोऽलब्धप्रतिष्ठोऽयं परमा- स्मदिदृक्षाख्यो योगो यतो यस्मात् प्रवृत्तश्च ध्यानरूपेण तत्त्वतो वस्तुतस्तत्र परतत्त्वे तदाभिमुख्याप्रच्यवात् सर्वोत्तमस्य योगनिरोधाख्यनिखिलातिशायियोगस्याऽनुजः प्रागनन्तरवर्ती खलु तेन कारणेनानालम्बनोऽनालम्बनयोगो गीतः कथितः ·आदिशब्दादपवादो विशेषो ग्लानादिप्रयोजनगतस्ताभ्यां युक्तं । अलमत्यर्थमैदंपर्यशुद्धं च इदं परं प्रधानमस्मिन्वाक्य इतीदंपरं तद्भाव ऐदंपर्य वाक्यस्य तात्पर्य शक्तिरित्यर्थस्तेन शुद्धं यदागमतत्त्वं तदिह ज्ञेयमिति ॥ १० ॥ उ० आगमतत्त्वमाश्रित्याह आगमेत्यादि । आगमतत्त्वं तत् प्रसिद्धं ज्ञेयं भवति दृष्टं प्रत्यक्षानुमाने इष्टं स्वाभ्युपगत आगमस्ताभ्यामविरुद्धमवाधितार्थ वाक्यं यस्य तत्तथा तयोत्सर्गादिनोत्सर्गापवादाभ्यां समन्वितं नतु तदेकांतवाददुष्टं अलमत्यर्थमैदंपर्येण भावार्थेन शुद्धं च नतु श्रुतमात्रेणाविच्छिन्नाकांक्षम् ॥ १० ॥ तदेवागमतत्त्वमुपन्यस्यति ग्रंथकारः ॥ आत्मास्ति स परिणामी बद्धः सत्कर्मणा विचित्रेण ॥ मुक्तश्च तद्वियोगाद्धिसाहिंसादि तद्धेतुः ॥११॥ य० आत्मा जीवः सोऽस्ति । लोकायतमतनिरासेनैव यत्र प्रतिपाद्यते, तदागमतत्त्वमित्येवंपदांतरेष्वपि संबंधनीयं । स परिणामी । स पूर्वप्रस्तुत आत्मा परिणामी परिणामसहितः । पंचस्वपि गतिष्वन्वयी चैतन्यस्वरूपः पुरुषः परिणामलक्षणं चेदं । परिणामो ह्यर्थीतरगमनं । नच सर्वथा व्यवस्थानं । “नच सर्वथा विनाशः परिणामस्तद्विदामिप्टः"। सच परिणामी जीवो वद्धः सत्कर्मणा विचित्रेण वस्तु सत्कर्म न काल्पनिकं वासनादिस्वभावं तेन बद्धो जीवप्रदेशकर्मपुद्गलाऽन्यो- न्यानुगतिपरिणामेन यथोक्तं बंधाधिकारे । “तत् पौद्गलमात्मस्थमचेतनमतींद्रियं । बंधं प्रत्यादि सत्कर्म संततिं प्रत्यना- दिकं " मुक्तश्च तद्वियोगात्कर्मवियोगादात्यंतिककर्मपरिक्षयात् । हिंसाहिंसादित तुरिति हिंसा आदिर्यस्यतद्धिंसादि

·वालादिभावमेवं सम्यग्विज्ञाय देहिनां गुरुणा । सद्धर्मदेशनापि हि कर्त्तव्या तदनुसारेण ॥ १३ ॥
गद्भापितं मुनीन्द्रः पापं खलु देशना परस्थाने । उन्मार्गनयनमेतद्भवगहने दारुणविपाकम् ॥१४॥
हितमपि वायोरौपधमहितं तच्छ्लेष्मणो यथात्यन्तम् । सद्धर्मदेशनौपधमेवं वालाद्यपेक्षमिति ॥ १५ ॥
एतद्विज्ञायैवं यथाहै (थोचितं) शुद्धभावसम्पन्नः । विधिवदिह यः प्रयुक्ते करोत्यसौ नियमतो बोधिम् ॥१६॥१॥
वालादीनामेपां यथोचितं तद्विदो विधिर्गीतः । सद्धर्मदेशनायामयमिह सिद्धान्ततत्तः ॥ १ ॥
वाह्यचरणप्रधाना कर्तव्या देशनेह वालस्य । स्वयमपि च तदाचारस्त दग्रतो नियमतः सेव्यः ॥ २ ॥
सम्यग्लोचपिधानं यनुपानकत्वमथ धरा शय्या । प्रहरद्वयं रजन्याः स्वापः शीतोष्णसहनं च ॥ ३ ॥
पष्ठाष्टमादिरूपं चित्रं वाचं तपो महाकप्टम् । अल्पोपकरणसन्धारणं च तच्छुद्धता चैव ॥ ४ ॥
गुर्ची पिण्डविशुद्धिश्चित्रा द्रव्याद्यभिग्रहाश्चैव । विकृतीनां सन्त्यागस्तथैकसिक्थादिपारणकम् ॥५॥
अनियतविहारकल्पः कायोत्सगोदिकरणमनिशं च । इत्यादि वाखमुच्चैः कथनीयं भवति बालस्य ॥ ६ ॥
मध्यमवुद्धरत्वीर्यासमितिप्रभृति त्रिकोटिपरिशुद्धम् । आद्यन्तमध्ययोगैहितदं खलु साधुसद्वृत्तम् ॥ ७ ॥
अष्टौ साधुभिरनिशं मातर इव मातरः प्रवचनस्य । निरामेन न मोक्तव्याः परमं कल्याणमिच्छद्भिः ॥ ८॥
एतत्सचिनस रादा साधोनियमान्न भवभयं भवति । भवति च हितमत्यन्तं फलदं विधिनाऽऽगमग्रहणम् ॥९॥

·द प्राणातिपातादिपंचकम् अहिंसा आदिर्यस्य तदहिंसादि महाव्रतर्पचकं । तयोर्बद्धमुक्तयोरर्थतोबंधमोक्षयोर्वा हेतुर्वर्त्तते हिंसाद्यहिंसादिचेति ॥ ११ ॥ उ० तदेवागमतत्त्वमुपन्यस्यति आत्मास्तीत्यादि। आत्मा जीवः सोऽस्त्येतेन चार्वाकमतनिरासः। स परिणामी परिणाम- सहितो नतु कूटस्थनित्य एतेन सांख्यादिमतनिरासः तथा वद्धः सता वस्तुसता नतु कल्पिताविद्यादिस्वभावेन कर्मणा विचित्रेण नानारूपेणैतेन वेदांत्यादिमतनिरासः । मुक्तश्च तद्वियोगात्कर्मक्षयाद्धिंसाहिंसादि तयोर्वधमोक्षयोर्हेतुः एवं यत्र प्रतिपाद्यते तदागमतत्त्वमिति योजना ॥ ११ ॥ ऐदंपर्यशुद्धं चेत्युक्तं । का पुनः सा शुद्धिरैदंपर्यस्येत्याह ॥ परलोकविधौ मानं वचनं तदतींद्रियार्थदृग्व्यक्तं ॥ सर्वमिदमनादि स्यादैदंपर्यस्य शुद्धिरिति ॥ १२ ॥ य० परलोकविषयो विधिः कर्त्तव्योपदेशस्तस्मिन्मानं प्रमाणं वचनमागमः कीदृशमित्याह । तद्वचनमतींद्रियानर्थान्पश्य- तीत्यतींद्रियार्थहक्सर्वज्ञः सर्वदशी । तेन व्यक्तमभिव्यक्तार्थ प्रतिपादितार्थमितियावत् । सर्वमिदं वचनमनादि स्यात्प्रवा- हतः सर्वक्षेत्रांगीकरणेनेयमैदंपर्यस्य शुद्धिरित्येवंप्रकाराऽवसेयेति ॥ १२ ॥ उ० आत्मनः परिणामित्वादिकं दृप्टेप्टावाधितमित्यागमतत्त्वस्य दृप्टेप्टाविरुद्धवाक्यत्वमुपदर्शितमुत्सर्गापवादयुक्तत्वं च स्फुटमेव तत्सूत्राणां वहूनामुपलंभादथैदंपर्यशुद्धिमुपदर्शयति।परेत्यादि ।परलोकविधावामुष्मिकफलोपदेशे मानं स्वतंत्रप्रमाणं

·सूत
आसोऽप्यविधानादसजसत्त्युचितमित्यफलमेतत् । भवतीष्टफलदमुथैस्तदप्यस यतः परमम् ॥ ११ ॥
एतद्दोपविमुक्तं शान्तोदात्तादिभावसंयुक्तम् । सततं परार्थनियतं सलेदाविवर्जितं चैव ॥ १२ ॥
सुखमदर्शनपरं समुल्लसगुणगणौघमत्यन्तम् । कल्पतरुवीजकल्पं शुभोदयं योगिनां चित्तम् ॥ १३ ॥
एवंविधमिह चित्तं भवति प्रायः प्रवृत्तचक्रस्य । ध्यानमपि शस्तभरय त्वधिकृतमित्याहुराचार्याः ॥ १४ ॥
शुद्धे विविक्तदेशे सम्यक्संयमितकाययोगरय । कायोत्सर्गेण दृढं यद्वा पर्यवन्धेन ॥ १५ ॥
साध्यागमानुसाराचेतो विन्यरय भगवति विशुद्धम् । रपवेधात्तत्सिद्धयोगिसंस्मरणयोगेन ॥ १६ ॥ १४ ॥
सर्वजगद्वितमनुपममतिशयसन्दोहमृद्धिसंयुक्तम् । ध्येयं जिनेन्द्ररूपं सदसि गदत्तत्परं चैव ॥१॥
सिंहासनोपविष्टं छत्रत्रयकल्पपादपरयाधः । सत्त्वार्थसम्प्रवृत्तं देशनया कान्तमत्यन्तम् ॥ २॥
आधीनां परमौपधमन्याहतमखिलसम्पदां वीजम् । चक्रादिलक्षणयुतं सर्वोत्तमपुण्यनिर्माणम् ॥ ३॥
निर्वाणसाधनं भुवि भव्यानामध्यमतुलमाहात्म्यम् । सुरसिद्धयोगिवन्य वरेण्यशब्दाभिधेयं च ॥ ४॥
परिणत एतस्मिन् सति सद्घाने क्षीणकिल्विपो जीवः । निर्वाणपदासन्नः शुक्लाभोगो विगतमोहः ॥ ५॥
चरमावश्चकयोगात्मातिभसाततत्त्वसन्दृष्टिः । इदमपरं तत्त्वं तद्यद्वशतरवस्त्यतोऽप्यन्यत् ॥ ६ ॥
तस्मिन् दृष्टे दृष्टं तद्भूतं तत्परं मतं ब्रहा । तद्योगादस्यापि होपा त्रैलोक्यसुन्दरता ॥ ७ ॥

·वचनमागमस्तद्वचनमतींद्रियार्थदृशा सर्वज्ञेन व्यक्तं प्रतिपादितार्थमन्यस्यादृष्टार्थाभिधानशक्त्यभावात्सर्वमिदं वचनमनादि
स्यात् सर्वक्षेत्रापेक्षप्रवाहतस्तत आपातविरुद्धेऽप्यर्थे एतदाज्ञैव प्रमाणमित्येवंप्रकाररैदंपर्यस्य शुद्धिरवसेया ॥ १२ ॥
एवं त्रयाणां सद्धर्मपरीक्षकाणां सप्रपंचं लक्षणमभिधायतद्गतदेशनाविधिमाह ।।
बालादिभावमेवं सम्यग्विज्ञाय देहिनां गुरुणा ॥ सद्धर्मदेशनापि हि कर्त्तव्या तदनुसारेण ॥१३॥
य० बालादीनां भावः परिणामविशेषः स्वरूपं वा तमेवमुक्तनीत्या सम्यगवैपरीत्येन विज्ञायाववुध्य देहिनां जीवानां
गुरुणा शास्त्राभिहितस्वरूपेण । यथोक्तं । "धर्मज्ञो धर्मकर्ता च सदा धर्मप्रवर्तकः । सत्वेभ्यो धर्मशास्त्रार्थदेशको
गुरुरुच्यते" ॥ सद्धर्मस्य देशनापि हि प्रतिपादना कर्त्तव्या । तदनुसारेण बालादिपरिणामानुरूपेण यस्य यथोपकाराय
संपद्यते देशना तस्य तथा विधेयेति ॥ १३ ॥
उ० एवं सद्धर्मपरीक्षकाणां वालादिभेदत्रयमुक्त्वा तद्गतदेशनाविधिमाह । बालादीत्यादि । वालादीनां भावं रुचिविशेपमेव
मुक्तरीत्या सम्यगवैपरीत्येन विज्ञायाववुद्धा देहिनां गुरुणा सद्धर्मदेशनापि हि तदनुसारेण वालादिपरिणामानुरूप्येण
कर्त्तव्या तथैव तदुपकारसंपत्तेः ॥ १३ ॥
अत्रैव हेतुद्वारेण व्यतिरेकमाह ॥
यद्भाषितं मुनींद्रैः पापं खलु देशना परस्थाने ॥ उन्मार्गनयनमेतद्भवगहने दारुणविपाकं ॥ १४ ॥

·परिणामिन्यात्मनि सति तत्तद्धनिवाच्यमेतदखिलं रयात् । अर्थान्तरे च तत्त्वेऽविद्यादा वस्तुसत्येव ॥ ५ ॥ तद्योगयोग्यतायां चित्रायां चैव नान्यथा नियमात् । परिभावनीयमेतद्विद्वद्भिस्तत्त्वदृष्ट्योचैः ॥ ६ ॥ पुरुपाद्वैतं तु यदा भवति विशिष्टमथ च बोधमानं वा । भवभवविगमविभेदस्तदा कथं युज्यते मुख्यः ॥ ७ ॥ अग्निजलभूमयो यत्परितापकरा भवेऽनुभवसिद्धाः । रागादयश्च रौद्रा असत्प्रवृत्त्यास्पदं लोके ॥ ८ ॥ परिकल्पिता यदि ततो न सन्ति तत्त्वेन कथममी रयुरिति । तन्मात्र एव तत्त्वे भव भवविगमौ कथं युक्तौ ॥९॥ परिकल्पनापि चैपा हन्त विकल्पात्मिका न सम्भवति । तन्मात्र एव तत्त्वे यदि वाऽभावो न जात्वरवाः ॥१०॥ ऐदम्पर्य शुध्धति यत्रासावागमः सुपरिशुद्धः । तदभावे तद्देशः कश्चित्रयादन्यथाग्रहणात् ॥ ११ ॥ तस्माद्यथोक्तमेतत्रितयं नियमेन धीधनैः पुम्भिः । भवभव विगमनिवन्धनमालोच्यं शान्तचेतोभिः ॥ १२ ॥ तत्रापि च न द्वेपः कार्यो विपयस्तु यत्नतो मृग्यः । तस्यापि न सद्वचनं सर्वं यत्प्रवचनादन्यत् ॥ १३॥ अद्वेपो जिज्ञासा शुश्रूपा श्रवणवोधमीमांसाः । परिशुद्धा प्रतिपत्तिः प्रवृत्तिरप्टानिकी तत्त्वे ॥ १४ ॥ गर्भार्थ खल्वेपां भावानां यत्नतः समालोच्य । पुंसा प्रवर्तितव्यं कुशले न्यायः सतामेपः ॥ १५ ॥ एते प्रवचनतः खलु समुद्भुता मन्दमतिहितार्थ तु । आत्मानुस्मरणाय च भावा भवविरह सिद्धिफलाः ॥१६॥१६॥ धर्मश्रवणे यत्नः सततं कार्यों बहुश्रुतसमीपे । हितकातिभिर्नृसिंहैर्वचनं ननु हारिभद्रमिदम् ॥ १७ ॥ ॥ श्रीपोडशकप्रकरणं समाप्तम् ॥ RS ·य० यद्यस्माद्भाषितमुक्तं । मुनींद्रैः समययुक्तैः पापं खलु वर्तते देशना परस्थाने बालसंबंधिनी मध्यमबुद्धेस्तत् संबंधिनी बुधस्य स्थाने किमित्याह । उन्मार्गनयनमुन्मार्गप्रापणमेतद्विपरीतदेशनाकरणं । भवगहने संसारगहने दारुणविपाकं तीव्र- विपाकं ते हि विपरीतदेशनयान्यथा चान्यथा च प्रवर्त्तत इति कृत्वा ॥ १४ ॥ उ० उक्तमेवार्थ व्यतिरेकेण द्रढयति । यदित्यादि । यद् यस्माद्भापितं मुनींद्रैः परमज्ञानिभिः पापं खलु वर्त्तते देशना परस्थाने बालादियोग्या मध्यमादिस्थाने एतद्विपरीतदेशनाकरणमपरिणामस्यातिपरिणामस्य वा जननात् श्रोतुरुन्मार्गनयनं भवगहने संसारकानने दारुणविपाकं वा कुशीलताया महानर्थहेतुत्वप्रतिपादनात् ॥ १४ ॥ कथं पुनर्देशना स्वरूपेण समयोक्तत्वेन । सुंदरापि सती परस्थानेऽपायमित्याह । हितमपि वायोरौषधमहितं तत् श्लेष्मणो यथात्यंतं ॥ सद्धर्मदेशनौषधमेवं वालाद्यपेक्षमिति ॥ १५ ॥ य० हितमपि योग्यमपि वायोः शरीरगतस्य वातस्य औपधं स्नेहपानादि अहितं, तदेवौपधं श्लेष्मणो यथात्यंतं भवति । तत्प्रकोपहेतुत्वेन सद्धर्मदेशनौपधं स्वरूपेण सुंदरमपि तदवज्ञानहेतुत्वेन एवमहितं भवति । बालाद्यपेक्षमिति । वालम- ध्यमवुद्धिबुधापेक्षं तस्मात्तदपायभीरुणा । तद्धितप्रवृत्तेन च गुरुणा तेषां भावं विज्ञाय देशना विधेयेति शास्त्रोपदेशः॥१५॥ उ० समयोक्तत्वेन स्वरूपतः शोभनाया अपि देशनायाः परस्थानेऽहितत्वे दृष्टांतमाह । हितमित्यादि । तत् प्रसिद्भगौपधं स्नेहपानादि वायोः शारीरवातस्य सात्म्यापादकत्वेन हितमपि यथा श्लेष्मणोऽत्यंतमहितं भवति तत्प्रकोपहेतुत्वादेवं सद्भ- १ समयझै ।

·गदेशनाप, मध्यमादियोग्यं वालाद्यपेक्षं तदज्ञानहेतुतया स्वरूपतः सुंदरमप्यहितं भवति तस्मात्तदपायभीरुणा नद्यावं विज्ञाय देशना विधेयत्युपदेशः ॥ १५ ॥ पूर्वोक्तमर्थ निगमयति ॥ एतद्विज्ञायैवं यथार्ह(थोचितं) शुद्धभावसंपन्नः॥विधिवदिह यः प्रयुक्ते करोत्यसौ नियमतो बोधि ॥१६॥ ग० एतद्देशनागतं, विज्ञायावबुध्य, एवमुक्तनीत्या, यथोचितं यथार्ह, शुद्धभावसंपन्नो गुरुः, विधिवद्विधिनायन मयुरे प्रवर्तयति बालादिविषये, करोति जनयत्यसौ गुरुर्नियमतो नियमेन, बोधिमिति ॥ १६ ॥ 1: iictiะ उ० उरुगर्थ निगमयबाह । एतदित्यादि । एतद्देशनास्वरूपमेवमुक्तप्रकारेण विज्ञाय यथाई यथोचितं शुद्धभावसंपन्नो विधिवद्विधिना य इह बालादिलोके प्रयुक्ते प्रवर्त्तयति सद्धर्मदेशनौपधं असो नियमतो वोधिं जनयति ॥ १६॥ ॥ इति प्रथमं पोडशकम् ॥ 1 गुरु लादीनां देशनां विदधातीत्युक्तं । तत्र विधिमाह ।। बालादीनामेषां यथोचितं तद्विदो विधिर्गीतः ॥ सद्धर्मदेशनायामयमिह सिद्धांततत्वतः ॥ १॥ य० बालादीनामेषां पूर्वोक्तानां यथोचितं । यथार्ह । तद्धिदो बालादिस्वरूपविदो। विधिर्गीतः कथितः । सद्धर्मदेशनायां विषये अयमिह वक्ष्यमाणः सिद्धांततत्त्वज्ञैरागमपरमार्थनिपुणैरिति ॥१॥ ३ १ ·उ० शुरुर्वालादीनां विधिना देशनां दद्यादित्युक्तं तद्विधिमेवाह वालमित्यादि मुपागानाह वालादीनामित्यादि । वालादीनां प्रागुक्ताना तद्विदस्तरस्वरूपविदः सद्धर्मदेशनायामयमिह वक्ष्यमाणः सिद्धांततत्त्वज्ञैर्विधिर्गीतः॥ १॥ तत्र वालरय परिणाममाश्रित्य हितकारिणी देशनामाह ॥ बाह्यचरणमधाना कर्तव्या देशनेह बालस्य ॥ स्वयमपि च तदाचारस्तदग्रतो नियमतः सेव्यः॥२॥ य० बाह्यचरणप्रधाना वाह्यानुष्ठानप्रवरा कर्त्तव्या विधेया देशना प्ररूपणा इह प्रक्रमे बालस्याद्यस्य धर्मार्थिनः स्वयमपि वात्मनापि च तदाचारः सचासावाबारश्योपदिश्यमानाचारस्तदग्रतो वालस्याग्रतः नियमतो नियमेन सेव्यो भवत्याचर- णीयः । यदि पुनः स्वयमन्यथा सेन्टाते अन्यथा चोपदिश्यते तदा तद्वितथाशंकां जनयत्यतस्तद्भाववृद्धये समुपदिश्यमानं तथैवासव्यमिति ॥ २॥ उ० ततो वालोवितदेशनामाह। बाह्येत्यादि । इह प्रक्कमे वालस्याद्यस्य धर्मार्थिनो वाह्यचरणप्रधाना वाह्याचारमुख्योहे- श्यका देशगा कर्त्तव्या स्थापि चात्मनापि च तदाचारो वाह्याचारस्तदग्रतो वालस्याग्रतो नियमतः सेव्यो भवति । स्वयमुपदिश्यमानाचाराकरणे वितथाशंकया श्रोतुर्मिथ्यात्ववृद्धिप्रसंगात् ॥ २ ॥ तामेव नालस्य देशनामाह ॥ सम्यग्लोचविधानं ह्यनुपानत्कत्वमथ धरा शय्या ॥प्रहरद्वयं रजन्याः स्वापः शीतोष्णसहनं च ॥३॥ य० सम्यग्लोचविधानं लोचकरणं कथनीयं भवतीतियोगः। हिशब्दश्चार्थे । सर्वत्राभिसंवंधनीयोऽनुपानत्कत्वं च॥नविद्ये- ·तेउपानही यस्य सोऽयमनुपानत्कस्तद्भावस्तत्त्वं । अथ धरा शय्या धरा पृथ्वी सैव शय्या शयनीयं, नान्यत्पर्यकादि । प्रहर- ये रजन्याः स्वापः प्रथमयामे स्वाध्यायकरणं सामान्येनैव साधूनां द्वितीयतृतीयप्रहरयोस्तु स्वापः स्वपनं चतुर्थे पुनः साध्य यपरणं समयनीत्या शीतोष्णसहनं च शीतोष्णयोः सहनं स्वसामर्थ्यापेक्षयार्त्तध्यानादिपरिहारेण ॥ ३ ॥ उ० तस्या एव बालदेशनाया अभिलापमाह। सम्यगित्यादि । सम्यग्यथोपदेशं लोचविधानं यतीनामावश्यकं हिशब्दश्चार्थे सर्वत्र संबंधनीयोपाजकत्वं च पादत्राणरहितभावश्च अथ धरैव शय्या नान्यत्पर्यकादि, रजन्याः प्रहरद्वयं द्वितीयतृतीयौ महराधेव स्वापः शयनं, प्रथमचतुर्थयोः स्वाध्याय एव प्रवृत्तेः, शीतोष्णसहनं तथानुकूलप्रतिकूलपरीपहतितिक्षा ॥३॥ पष्ठाप्टमादिरूपं चित्रं बाह्यं तपो महाकष्टं ॥ अल्पोपकरणसंधारणं च तदुद्धता चैव ॥ ४ ॥ य० पष्ठाप्टमादिरूपं समयप्रसिद्ध चित्रं नानाप्रकारं वाद्यं तपो महाकटं दुरनुचरमल्पसत्त्वैर्दुर्वलसंहननैश्चेतिकृत्वा अल्पो- पकरणसंधारणं च अल्पमेवोपकरणं । तच्छुद्धता चैव उद्गमादिदोपविशुद्धया ॥ ४ ॥ उ० पठेत्यादि । पष्ठाप्टमादिरूपं समयप्रसिद्ध चित्रं नानाप्रकारं महाकप्टमल्पसत्यैर्दुर्बलसंहननैश्च दुरनुचरमितिकृत्वा अल्पस्यैवोपकरणस्यौपधिकादेः संधारणं च तच्छुद्धता वैवोदनादिदोपशुद्ध्या ॥ ४ ॥ गुयी पिंडविशुद्धिश्चित्रा द्रव्याघभिग्रहाश्चैव ॥ विकृतीनां संत्यागस्तथैकसिक्थादिपारणकं ॥५॥ य० गुच्ची पिंडविशुद्धिराधाकर्मादित्यागेन चित्रा द्रव्याद्यभिग्रहाश्चैव द्रव्यक्षेत्रकालभावाभिग्रहाः समयप्रसिद्धाः । विकृ- तीनां संत्यागः क्षीरादीनां । तथैकसिक्थादिपारणकं । एकंसिक्थं भोजनं पारणके आदिशब्दादेककवलादिग्रहः ॥ ५ ॥ ॥ Sta ·उ० गुनीलादि ।गुर्ची पिंड विशुद्धिराधाकर्मिकादित्यागेन द्रव्याद्यभिग्रहा द्रव्यक्षेनकालभावाभिग्रहाश्चैव चित्रा नाना- प्रकाराः समयप्रसिद्धा, विकृतीना क्षीरादीनां मंत्लागः तथैकंसिक्थं यत्र तदादिपारणमुपवामादितपोदिनानंतरदिनभोज- नमादितैककवलादिग्रहः ॥ ५ ॥ अनियतविहारकल्पः कायोत्सर्गादिकरणमनिशं च ॥ इत्यादि बाह्यमुच्चैः कथनीयं भवति वालस्य ॥६॥ रा० अनियत विहारकल्पः अनियतश्चासौ विहारश्च नैकक्षेत्रवासित्वं । तस्य कल्पः समाचारः कायोत्सर्गादिकरणमनिशं च ॥ कायोत्सर्गस्यादिशब्दान्निपद्याकरणमासेवनमित्यादि । वाह्यमुच्चैबाह्यमनुष्ठानं प्रतिश्रयप्रत्युपेक्षणप्रमार्जनकालग्रहणादि कथनीयं भवति । बालस्य सर्वथोपदेष्टव्यं हितकारीति ॥ ६ ॥ उ० अनियतेत्यादि । अनियतस्याप्रतिवद्धस्य विहारस्य कल्पः समाचारो नवकल्पादिनीत्या च पुनरनिशं कायोत्सर्गादिक- रणमादिनातापनादिग्रहः । इत्यादि बाह्यमनुष्ठानमुच्चैरतिशयेन वालस्य कथनीयं भवति । आदिना प्रतिक्षयप्रत्युपेक्षणम- मार्जनकालग्रहणादिग्रह्णम् ॥ ६॥ इदानी मध्यमबुद्धेर्देशनाविधिमाह ।। भध्यमबुद्धेस्त्वीर्यासमितिप्रभृति त्रिकोटिपरिशुद्धं ॥ आयंतमध्ययोगैर्हितदं खलु साधुसद्वृत्तम् ॥ ७ ॥ य० मध्यमवुद्धेस्तु मध्यमबुद्धेः पुनरीर्यासमितिप्रभृति ईर्यासमित्यादिकं ॥ प्रवचनमातृरूपं साधुसद्वृत्तं समाख्येयमिति- योग.। तच्च कीदृशं साधूनां सद्वृत्तं निकोटिपरिशुद्धं रागोपमोहबयपरिशुद्धं । अथवा तिस्रः कोटयो हननपचन कयणरूपाः- ॥

·कृतकारितानुमतिभेदेन श्रूयंते ताभिः परिशुद्धं अथवा कपच्छेदतापकोटिनयपरिशुद्धं प्रवचनमात्रंतर्गतत्वात्सकलप्रव- चनस्य । तस्यच कपच्छेदतापपरिशुद्धत्वेनाभिधानात्तदेवच वचनमनुष्टीयमानं सद्वृत्तं साधुसद्वृत्तमेव विशिष्यते आद्य- तमध्ययोगैर्हितदं खल्विति । आदियोगेन मध्ययोगेनान्तयोगेन वा वयसो जीवितव्यस्य वा हितदमुपकारि । अथवा आदियोगेन प्रथमवयोवस्थागतेनाध्ययनादिना, मध्ययोगेन द्वितीयवयोवस्थाभाविनाऽर्थश्रवणादिना, अंतयोगेन चरम- वयोऽवस्थाभाविना धर्मध्यानादिना । भावनाविशेपरूपेण । हितदं हितकारि । हितफलमेवेति ॥ ७ ॥ उ० मध्यमबुद्धर्देशनाविधिमाह । मध्यमेत्यादि । मध्यमवुद्धेस्त्वीर्यासमितिप्रभृतिप्रवचनमातृरूपं तिसृभिः कोटिभीरागद्वे- पमोहलक्षणाभिर्यद्वा कृतकारितानुमतभेदभिन्नहननपचनक्रयणरूपाभिः प्रतिपेधव्यापारेण परिशुद्धं । यद्वा । तिसृभिः कोटिभिः शास्त्रस्वर्णशोधनकारिणीभिः कपच्छेदतापलक्षणाभिः परिशुद्धं सर्वस्य शास्त्रस्य प्रवचनमात्रंतर्भूतत्वात् साधुस- द्वृत्तं खल्वितिनिश्चये आद्यतमध्ययोगैर्वयोवस्थात्रयगतैरध्ययनार्थश्रवणधर्मध्यानादिधर्मव्यापार. आवीलए निप्पीलए इत्यागमात्तदविरोध्यल्पमध्यभविकृष्टतपोविशेषरूपैर्चा हितदं भवति ॥ ७॥ एतदेवाह ॥ अष्टौ साधुभिरनिशं मातर इव मातरःप्रवचनस्य ॥नियमेन न मोक्तव्याः परपं कल्याणमिच्छद्भिः॥८॥ य० अप्टौ साधुभिरनिशं प्रवचनस्य मातरो न मोक्तव्या इति संबंधः । ताश्च मातर व पुत्रस्येति गम्यते । प्रवचनस्य

·प्रसूतिहेतुत्वेन । हितकारित्वेन च मातृत्वमनसेयं । नियमेनावश्यंभावेन । कीदक्षैः साधु।"; कल्याणमिच्छदिरैहलौकि-
कपारलौकिकपरमकल्याणकामैः ॥ ८॥
उ० ततश्च । अष्टावित्यादि । साधुभिरनिशं निरंतरमष्टौ प्रवचनस्य मातर ईयोसमित्याद्या :रित्रात्मनः प्रसूतिहेतुत्वेन
हितकारित्वेन च मातर इव जनन्य इव नियमेनावश्यंभावेन न मोक्तव्याः। कीदृशैः साधुः परमं निरुपमं कल्याणं
मगलमिच्छद्भिः ॥ ८॥
एतच्चसमाख्येयं ॥
एतत्सचिवस्य सदा साधोनियमान्न भवभयं भवति॥भवति च हितमत्यंतं फलदं विधिनाऽऽगमग्रहणम् ९
य० एतत्सचिवरय प्रवचनमातृसहितस्य सर्वदा सर्वकालं सामोर्यतेनियमान्नियमेन न भवभयं भवति संसारभयं न
जायते निःश्रेयसविपयेच्छानिष्पत्तेः । भवति च संपद्यते च । प्रवचनमातृविधानसंपन्नस्य हितं भाव्यपायपरिहारसारत्वे-
नात्यंतंप्रकर्पवृत्त्या फलदं फलहेतुर्विधिना विनयवहुमानादरादिना । आगमग्रहणं वाचनादिरूपेणेति ॥ ९ ॥
उ० एतदित्यादि । एतत्सचिवस्य प्रवचनमातृसहितस्य सदा सर्वकालं साधोनियमान्निश्चयेन न भवभयं भवति। तद्विरो-
ध्युत्कटनिःश्रेयसास्थानिष्पत्तेः । भवति च संपद्यते च प्रवचनमातृविधानसंपन्नस्य हितं भाव्यपायव्ययेनात्यंत प्रकर्षवृत्त्या
फलदं फलहेतुर्विधिना मंडलिनिपद्यादिरूपेण सूत्रोक्तनागमग्रहणं वाचनादिव्यापारेणाधिकारिकर्तृकत्वात्मवचनमातरहितस्य
स्वतथात्वादागमग्रहणमत्यंतफलदं न भवति ॥ ९ ॥

·आगमग्रहणस्य गुर्चधीनत्वात्तद्गतमप्युपदेष्टव्यमित्याह ।।
गुरुपारतंत्र्यमेव च तहहुमानात्सदाशयानुगतं ॥ परमगुरुप्राप्तेरिह वीजं तस्माच्च मोक्ष इति ॥ १०॥
य० गुरुपारतंत्र्यमेव च गुर्वायत्तत्वं । तद्बहुमानाद्गुरुविपयाऽन्तरप्रीतिविशेषात् । सदाशयानुगतं सदाशयः संसारक्षयहे-
तुर्गुरुरयं ममेत्येवंभूतः कुशलपरिणामस्तेनानुगतं गुरुपारतंत्र्यं । परमगुरुपाप्तेरिह सर्वज्ञप्राप्तेीजं गुरुवहुमानाजन्मांतरे
तथाविधपुण्योपादानेन सर्वज्ञदर्शनसंभवात् गुरुपारतंत्र्यं सर्वज्ञमाप्तिबीजं भवति । तस्माच्चैवंविधाद्गुरुपारतंत्र्यान् मोक्षः॥१०
उ० गुर्वित्यादि ॥ गुरुपारतंत्र्यमेव च गुर्वाज्ञावशवर्तित्वमेव च तद्बहुमानाद्गुरुविषयांतरप्रीतिविशेषान्न तु विष्टिमात्रज्ञा.
नात्। सदाशयेन भवक्षयहेतुरयं मे गुरुरित्येवंभूतशोभनपरिणामेन नतु जात्यादिसमसंबंधज्ञानेनानुगतं सहितं परमगुरुप्राप्तेः
सर्वज्ञदर्शनस्येह जगति वीजं गुरुवहुमानात्तथाविधपुण्यसपत्त्या सर्वज्ञदर्शनसंभवात् तस्माच्च हेतोर्मोक्ष इति हेतोगुरुपार-
तंत्र्यं साधुनावश्यं विधेयमिति सोपस्कारं व्याख्येयं ॥ १० ॥
पूर्वोक्त एव वस्तुनि सद्वृत्तादौ क्रियासंबंधं दर्शयति॥
इत्यादि साधुवृत्तं मध्यमबुद्धेः सदा समाख्येयम् ॥ आगमतत्वं तु परं बुधस्य भावप्रधानं तु ॥११॥
य० मध्यमबुद्धेरेवमादि साधुवृत्तं प्रस्तुतं । सदा समाख्येयं प्रकाशनीयं । आगमतत्त्वं तु पूर्वोक्तं परं केवलमेव बुधस्य प्रा
निरूपितस्य भावप्रधानं तु परमार्थसारं समाख्येयमिति ॥ ११ ॥

·उ० इत्यादीत्यादि । इत्याद्युक्तं साधुवृत्तं मध्यमवुद्धेः सदा निरंतरं समाख्येयं प्रकाशनीयं । आगमतत्त्वं तु प्रागुक्तं परं केवलं बुधस्य भावप्रधानं तु परमार्थसारमेव समाख्येयं ॥ ११ ॥ कृतसंबंधमेव बुधोपदेशमाह ॥ वचनाराधनया खलु धर्मस्तहाधया त्वधर्म इति ॥ इदमत्र धर्मगुह्यं सर्वस्वं चैतदेवास्य ॥ १२ ॥ य० वचनाराधनया आगमाराधनगन खलुशब्द एवकारार्थः धर्मः श्रुतचारित्ररूपः संबध्यते (संपद्यत) तद्वाधया तु वचनवाधया त्वधर्म इति । इदमत्र विधिप्रतिषेधरूपं वचनमागमाख्यं धर्मगुह्यधर्मरहस्यं । सर्वस्वं चैतदेवास्य अस्य धर्मस्य एतद्वचनमेव सर्वस्वं सर्वसारो वर्त्तत इति ॥ १२ ॥ उ० प्राप्तसंगतिक बुधस्योपदेश्यमेव स्पष्टमाह । वचनेत्यादि ॥ वचनाराधनया खल्यागमाराधनयैव खलुशब्द एवकारार्थः । धर्मः श्रुतचारित्ररूपः संपद्यते तद्वाधया तु महाकप्टकारिणोग्यधर्म इति हेतोरिदं विधिनिषेधरूपं वचनं धर्मगुह्यं धर्मरहस्य सर्वस्वं सर्वसारश्चैतदेव वचनमेवास्य धर्मस्य ॥ १२ ॥ अथ किमर्थं बुधस्यैवमुपदेशः कियते सकलानुष्ठानोपसर्जनीगावापादनद्वारेणेत्याशंक्य तन्मूलत्वं सकलानुधाना- नामुपदर्शयन्नाह ॥ यस्मात्प्रवर्तकं भुवि निवर्तकं चांतरात्मनो वचनं ॥ धर्मश्चेतत्संस्थो मौनींद्रं चैतदिह परमं ॥ १३ ॥ य० यस्मात्प्रवर्तकं स्वाध्यायध्यानादिपु विधेयेपु, भुवि भव्यलोके निवर्तकं च हिंसानृतादिभ्यः सकाशादंतरात्मनो मनसो ·वचनमागमरूपं । धर्मश्चैतत्संस्थो वचनसंस्थो वचने संतिष्ठत इति कृत्वा मौनींद्रं चैतद्वचन मिह प्रक्रमे परमं प्रधानं ॥ एतदुक्तं "सर्वज्ञोक्तेन शासेण विदित्वा योऽत्र तत्त्वतः ॥ न्यायतः क्रियते धर्मः स धर्मः स च सिद्धये" ॥ १३ ॥ उ० अथ किमिति सकलानुष्ठानोपसर्जनीभावापादनेन वचनस्यैव प्राधान्यं ख्या'यत इत्याशंकायामाह। यस्मादित्यादि । यस्मात् प्रवर्तकं भुवि भव्यलोके स्वाध्यायादौ विधेये । निवर्तकं च हिंसादेरंतरात्मनो मनसो वचनं । धर्मश्च प्रवृत्तिनिवृ- त्तिफलजननव्यापारीभूत एतस्मिन् वचने ज्ञापकतासंबंधेन संदिष्ट इत्येतत्संस्थः मौनींद्र मुनीद्रो केनाबाधितप्रामाण्यं चैतद्वचनमिह प्रक्रमे परमं अनुष्ठानानुपजीविप्रामाण्यं तत इदमेव प्रधानमुद्धष्यतेऽनुष्ठानादिकं चैतदुपजीवकत्वेनोपसर्ज- नीक्रियत इति भावः ॥ १३ ॥ किमेवं वचनमाहात्म्यं ख्याप्यत इत्याह ॥ अस्मिन् हृदयस्थे सति हृदयस्थस्तत्वतो मुनींद्र इति॥ हृदयस्थिते च तस्मिन्नियमात्सर्वार्थसंसिद्धिः १४ य० अस्मिन्प्रवचने आगमे हृदयस्थे मति हृदयपतिष्ठित सति । हृदयस्थश्चित्तस्थस्तत्त्वतः परमार्थन मुनींद्र' सर्वज्ञ इति कृत्वा हृदयस्थिते च तस्मिन् भगवति मुनीद्रे नियमान्नियमेन सर्वथा संसिद्धिः सर्वथा निम्पत्तिः ॥ १४ ॥ उ० वचनस्यैव माहात्म्यमभिष्टौति च । अस्मिन्नित्यादि । अस्मिन् वचने हृदयस्थे सति हृदयस्थः स्मृतिद्वारा तत्त्वतोमुनींद्रः स्वतंत्रवक्तृत्वरूपतत्संबंधशालित्यात् इतिः पादसमाप्ती। हृदयस्थिते च तस्मिन् मुनींद्रे नियमान्निश्चयेन सर्वार्थसंपत्तिर्भवति १४ ·विद्वभिः सदैव सर्वकाठमेव विज्ञेयं । रार्णकालव्याध्या लक्षणस्यान्यथालापानमुपदर्शयति । सनैरागमैः परिशुद्ध निपिं यदादिमध्यांतकल्याणमादिमध्यावसानेषु सुंदरमिति योर्थः ॥ १ ॥ उ० राधर्मदेशनाविधिरुक्तोऽथ धर्मस्पेन स्वरक्षणगनिधित्राह । अस्येत्यादि । अस्य धर्मस्य लक्ष्यते तदितरव्यावृत्तं वस्ता- नेनेति लक्षणं स्वं च तपक्षणं च स्वलक्षणगिर्द लक्ष्यगाणं तुधैः रादैन विशेगं लक्षणस्य कदायपरावृत्तेः रवलक्षणं कीशं सवैरागगैः परिशुद्ध सागान्यतस्तस्य सान्तनिकलात् तथा यत् स्वलक्षणमादिमध्यांतेषु कल्याणमंतरालाप्राप्तेः रादा सुंदरमित्यर्थः ॥ १॥ किं पुनर्बर्मस्य स्वलक्षणमित्याह । धर्मश्चित्तप्रभवो यतः क्रियाधिकरणाश्रयं कार्य ॥ मलनिगगेनैतत्खलु पुष्टयादिमदेप विज्ञेयः ॥२॥ ग० प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः । चित्तरूपनाचित्त हेतु कला चरित्रं चित्तं रावासौ प्रभवध चित्तप्रभनः स ध विज्ञेयः । विशेषणसमाराांगीकरणाद्यच्छन्देन चित्तगेत परामृष्यते । यतशित्ताकिया प्रवर्तते विधिप्रतिषेधविपया। सा च क्रिया कार्य चित्तनिष्पाद्यत्वात् । तच स्वरूपेण क्रियालक्षणं कार्य कीदृशं यत्तिता प्रवर्तत इत्याह । अधिकरणाश्रयमिह यद्यप्राधिक- रणशब्दः सागान्येनाधारव वनस्तथापि प्रक्रमाच्चित्तस्याधिकरणमाश्रयः शरीरं चित्तस्रा शरीराधारत्वात् । क्रियालक्षणं कार्यमधिकरणाश्रयं शरीराश्रयं यतः प्रवर्तते चित्तात्तचित्तं धर्म इत्युक्तं । चितात्प्रभवतीतिपुनरुच्यते चित्तस्य । एतत्पु- प्यादिमदित्यनेन सह संबंधो न स्यात् । यत्इत्यनेनापि केनलमेन चित्तं न गृहोत । तथा धर्मस्येव विशेष्यत्वं स्यान्न ·चित्तस्य ततश्च चितस्य विशेषणपदैरभिसंबंधो न स्यादितिदोपः । एतदेव चित्तं मलविगमेन रागादिमलापगमेन पुष्टयादि- मत् पुष्टिशुद्धिद्वयसमन्वितमेप धम्मो विज्ञेय इति ॥ २ ॥ उ० किं धर्मस्य स्वलक्षणमित्याह । धर्मइत्यादि । धर्मश्चित्तमभवो मानसाकूतजो नतु सम्मूर्छनजतुल्यक्रियामात्रं यतो धर्मात् क्रियाया विहितनिषिद्धाचरणत्यागरूपाया अधिकरणमधिकारस्तदाश्रयं कार्यं भवनिर्वेदादि भवति एप मार्गानुसारी धर्मो लक्ष्यो नत्वभव्यादिगतोपि स च मलविगमेन पुष्ट्यादिमत् पुष्टिशुद्धिमदेतचित्तं विज्ञेयो लक्षणनिर्देशोयं ॥ २ ॥ मलविगमेनैतत् खलु पुष्टिमदित्युक्तं तत्र के मलाः कथं च पुष्पादिमत्त्वं चित्तस्येत्येवं वक्तु कामनायां श्रोतुरिदमाह ॥ गगाडयो गलाः खल्वागमसयोगतो विगम एषां । तदयं क्रियात एव हि पुष्टिः शुद्धिश्च चित्तस्य ॥३॥ य० इह मलाः प्रक्रमाद्वित्तस्यैव संबंधिनः परिगृह्यते । ते च रागादयो रागद्वेषमोहा जातिसंग्रहीता व्यक्तिभेदेन तु भूयांसः। खलु शब्दावधारणाद्रागादय एव नान्ये । आगमनमागमः सम्यकपरिच्छेदस्तेन सद्योगः सव्यापारः। आगमसहितो वा यः सद्योगः सक्रियारूपः । ततः सकाशाद्विगम एषां रागादीनां मलानामपगमः संजायते । तत्तस्मादयमागमसद्योगः किया वर्त्तते सर्वापि शासोक्ता विधिप्रतिषेधात्मिका । अत एव झागमसद्योगात् क्रियारूपात्पुष्टिर्चक्ष्यमाणस्वरूपा शुद्धिश्च चितस्य संभवति ॥३॥ उ० मलविगमेन पुयादिमत्त्वं चित्तेऽस्य कथं स्यादित्येतद्विवक्षुराह। रागादय इत्यादि । इह मलाश्चित्तस्य रागादयः खल्लु रागद्वेपमोहा एव खलुरेवार्थ एषां रागादीनां मलानां । आगमनं आगमः सम्यक्परिच्छेदः तेन सद्योगः समापारः सत्

·RA
कथं पुनरिदमनुबन्धिद्वयं न भवतीत्याह ।
न प्रणिधानाद्याशयसंविद्यतिरेकतोऽनुबन्धि तत् । भिन्नग्रंथेर्निर्मलबोधवतः स्यादियं च परा ॥५॥
य० प्रणिधानाद्याशयसंविध्यतिरेकत इति प्रणिधानादयश्च ते आशयाश्च वक्ष्यमाणाः पञ्चाध्यवसायस्थानविशेपास्तेषां
संवित्संवित्तिः संवेदनमनुभवलस्या व्यतिरेकोऽभावस्तस्मात्तदाशयसंविध्यतिरेकेणैतम्यं पुष्टिशुद्धिरूपं नानुबन्धि भवति ।
तस्मादेतद्यमनुवन्धिकर्तुकामेन प्रणिधानादिषु यतितव्यं । इयं च कस्येत्याह । भिन्नग्रंथेरपूर्वकरणवलेन कृतग्रन्थिभेदस्य
तत्प्रभावादेव निर्मलवोधवतो विमलवोधसंपन्नस्य स्याद्भवेदियं च प्रस्तुता प्रणिधानाद्याशयसंवित्परा प्रधाना ॥५॥
उ० एतद्द्यानुवन्धसामग्री कस्य न भवतीत्याह । नेत्यादि । प्रणिधानादयो वक्ष्यमाणा आशया अध्यवसायस्थान-
विशेपास्तेषां संविद्नुभूतिरतस्याव्यतिरेकतोऽभावाद् तत्पुष्टिशुद्धिद्वयमनुवन्धि न भवति। तस्मादियमेतदनुबन्धसामग्रीयं च
भिन्नग्रंथेरपूर्वकरणेन कृतग्रन्धिभेदस्य तन्महिम्नैव निर्मलबोधवतः परा प्राधान्यका स्यात् ॥ ५ ॥
प्रणिधानाद्धिराशय उक्तस्तमेव संख्या विशिष्टं नामग्राहमाह ॥
प्रणिधिप्रवृत्तिविजयसिद्धिविनियोगभेदतःप्रायः। धर्मज्ञैराख्यातः शुभाशयः पञ्चधाऽत्र विधौ ॥६॥
य० प्रणिधिश्च प्रवृत्तिश्च विघ्नजयश्च सिद्धिश्च विनियोगश्च एत एव भेदाः तानाश्रित्य कर्मणि ल्यब्लोपे पञ्चमी प्रणिधिप्रवृ-
त्तिविघ्नजयसिद्धिविनियोगभेदतःप्रायइतिप्राचुर्येण शास्त्रेपु धर्म धर्मवेदिभिराख्यातःकथितः शुभाशयःशुभपरिणामः पञ्चधा
पञ्चप्रकारः अत्र प्रक्रमे विधौ कर्त्तव्योपदेशे प्रतिपादिताशयपञ्चकव्यतिरेकेण। पुष्टिशुद्धिलक्षणं द्वयमनुवन्धि न भवतीति ॥६॥

·इदानी प्रवृत्तिमाह ॥ तत्रैव तु प्रवृत्तिः शुभसारोपायसद्गतात्यन्तम् । अधिकृतयत्नातिशयादौत्सुक्यविवर्जिता चैव ॥ ८ ॥ य० तत्रैव तु विवक्षितप्रतिपन्नधर्मस्थाने प्रवृत्तिरेवं स्वरूपा भवति । सा च न क्रियारूपा कित्वाशयरूपा शुभसारो- पायसङ्गताऽत्यन्तं बाह्यक्रियाद्वारेण विशेषणं सर्व योजनीयं शुभः सुन्दरः सारः प्रकृप्टो नैपुण्यान्वितो य उपायस्तेन सजस्ता युक्ता अधिकृते धर्मस्थाने यत्नातिशयः प्रयत्लातिशयस्तस्मात्सा संपद्यते। औत्सुक्यविवर्जिता चैव औत्सुक्यं त्वरा- ऽभिलापातिरेकस्तेन विवर्जिता विरहिता प्रयतातिशयमेव विधत्ते नत्वौत्सुक्यमिति भावः ॥ ८॥ उ० प्रवृत्तिं लक्षयति । तत्रेत्यादि । तत्रैवाधिकृतधर्मस्थान एवोद्देश्यत्वाख्यविषयतया या प्रवृत्तिः शुभः सुन्दरः सारो नैपुण्यान्वितो यः उपायः प्रेक्षोत्प्रेक्षादिस्तेन सङ्गता साध्यत्वाख्यविषयतया तत्संबद्धाऽधिकृते धर्मस्थाने यो यतातिश- योऽप्रमादभावनाजनितो विजातीयः प्रयत्नः तस्मादौत्सुक्यमकाले फलवाञ्छा तेन विवर्जिता चैवाकालौत्सुक्यस्य तत्त्वत आर्तध्यानरूपत्वात् सहेतुस्वरूपानुबन्धशुद्धः प्रवृत्त्याशयो ज्ञेयः कथंचित्क्रियारूपत्वे'यस्य कथंचिदाशयरूपत्वात् ॥ ८ ॥ अधुना विघ्नजयमाह ॥ विघ्नजयस्त्रिविधः खल्लु विज्ञेयो हीनमध्यमोत्कृष्टः । मार्ग इह कण्टकज्वरमोहजयसमः प्रवृत्तिफलः॥९॥ य० विघ्नजयसिविधः खलु विज्ञेय इति विघ्नस्य धर्मान्तरायस्य जयः पराभवो निराकरणं स त्रिविधस्तिस्रो विधा अस्येति त्रिविधत्रिभेदः खलुशब्दो वाक्यालंकारे त्रैविध्यमेवाह । हीनमध्यमोत्कृष्टः हीनमध्यमान्यां सहित उत्कृष्टः एको ·हीनो विघ्नजयो अपरो मध्यमोऽपरस्तूत्कृष्ट इति । त्रैविध्यमेव निदर्शनेन साधर्म्यगर्भमाह ॥ मार्ग इह कंटकज्वरमोहजय- सम इति । मार्गे प्रवृत्तस्य पुंसः कण्टकविघ्नजयसमो ज्वरविघ्नजयसमो मोहविघ्नजयसमः । इदमत्र तात्पर्य, यथा नाम कस्यचित्पुरुषस्य प्रयोजनवशान्मार्गप्रवृत्तस्य कण्टकाकीर्णमार्गावतीर्णस्य कण्टकविघ्नो विशिष्टगमनविघातहेतुर्भवति तद्रहिते तु पथि प्रवृत्तस्य गमनं निराकुलं सज्जायते । एवं कण्टकविघ्नजयसमः प्रथमो विघ्नजयः कण्टकाश्चेह सर्व एव प्रतिकूलाः शीतोष्णादयो धर्मस्थानविघ्नहेतवस्तैरभिद्रुतस्य धार्थिनोऽपि निराकुलप्रवृत्त्यसिद्धेः । आशयभेदश्चायं वाह्यकण्टकविघ्न- जयेनोपलक्ष्यते । तथा तस्यैव ज्वरवेदनाभिभूतशरीरस्य विह्वलपादन्यासस्य निराकुलं गमनं चिकीर्षोरपि । कर्तुमशक्नुवतः कण्टकविघ्नादभ्यधिको ज्वरविनस्तजयस्तु विशिष्टगमनप्रवृत्तिहेतुनिराकुलशरीरत्वेन परिदृश्यते इहापि ज्वरकल्पाः शारीरा एव रोगाः परिगृह्यन्ते तदभिभूतस्य विशिष्टधर्मस्थानाराधनाक्षमत्वात् ॥ ज्वरकल्पशरीरदुःखविघ्नजयस्तु सम्यग्धर्मस्था- नाराधनाय प्रभवति । तस्यैवाध्वनि जिगमिषोः पुरुषस्य दिङ्मोहकल्पो मोहविघ्नस्तेनाभिभूतस्य पुनः पुनः प्रेर्यमाणस्याप्य- ध्वनीनै गमनोत्साहः कथंचित्प्रादुर्भवति । मोहविघ्नजयस्तु स्वयमेव मार्गसम्यक्परिज्ञानात्परैश्चोच्यमानमार्गश्रद्धाना- न्मन्दोत्साहतापरित्यागेन गमनप्रवृत्तिहेतुर्भवति । इहापि दिङ्मोहगमनविघ्नकल्पो मिथ्यात्वादिजनितो मनोविभ्रमः परिगृ- ह्यते । तज्जयस्तु मिथ्यात्वादिदोषनिराकरणद्वारेण । मनोविभ्रमापसारकत्वेन प्रस्तुतधर्ममार्गेऽनवरतप्रयाणकप्रवृत्त्या गम- नाय संपद्यते । एवं कण्टकज्वरमोहविघ्नजयसमः त्रिविधो विघ्नजय उक्तः। स एव विशिष्यते । प्रवृत्तिफलः प्रवृत्तिर्धर्म- स्थानविपया फलमस्याशयविशेषस्य विघ्नजयसंज्ञितस्येति प्रवृत्तिफलः ॥ ९ ॥ SS ·उ० विघ्नजयं लक्षयति। विजेत्यादि । विघ्नस्य धर्मान्तरायस्य जयः खलु त्रिविधो विज्ञेयः प्रतियोगिभेदाद्धीनमध्यमाभ्यां सहित उत्कृष्ट एको हीनो विजयोऽपरो मध्यमोऽन्यस्तूत्कृष्ट इति त्रैविध्यमेव निदर्शनगर्भविशेषणेन समर्थयति मार्गे प्रवृत्तस्य पुंस इह जगति ये कण्टकज्वरमोहाः कण्टकपादवेधज्वरोत्पत्तिदिग्मोहोत्पादा विघ्ना अस्खलिताविह्वलनियतदि- प्रवृत्तिप्रतिबंधकास्तजयाश्च विशिष्ट प्रवृत्तिहेतवस्तत्समोऽयं धर्मस्थानेपि कण्टकानां शीतोष्णादीनां ज्वरकल्पानां शारीर- रोगाणां दिगमोहकल्पस्य च मिथ्यात्वस्य जयः परिपहतितिक्षयारोग्यहेतुविहिताहारादिप्रवृत्तिमनोविभ्रमापनायकसम्य- क्त्वभौवनया च जनितो यथोत्तरमधिकत्रिविधोऽपि समुदितः प्रवृत्तिरधिकृतधर्मस्थानविषया फलं यस्य स तथाऽल्पस्यापि विघ्नस्य सत्त्वे कार्यासिद्धेरित्यवसेयं ॥ ९ ॥ एवं तृतीयमाशयभेदं प्रतिपाद्य सिद्धिरूपमाशयमाह ।। सिद्धिस्तत्तद्धर्मस्थानावाप्तिरिह तात्त्विकी ज्ञेया। अधिके विनयादियुता हीने च दयादिगुणसारा ॥१०॥ य० सिद्धिर्नामाशयभेदः सा च स्वरूपतः कीदृशी । तत्तद्धर्मस्थानावाप्तिरिह तात्त्विकी ज्ञेया तस्य तस्य विवक्षितस्य धर्मस्थानस्याहिंसादेरवाप्तिः प्राप्तिः सिद्धिरुच्यते। सा च तात्त्विकीदं च विशेषणं तत्तद्धर्मस्थानावाप्रतात्विकत्वपरिहारार्थ। नह्यतात्त्विकी सा सिद्धिर्भवितुमर्हति । सा च सिद्धिरधिके पुरुषविशेपे सूत्रार्थोभयवेदिन्यभ्यस्तभावनामार्गे तीर्थकल्पे गुरी विनयादियुता विनयवैयावृत्त्यबहुमानादिसमन्विता हीने च स्वप्रतिपन्नधर्मस्थानापेक्षया हीनगुणे निर्गुणे वा।

·सामान्येनैव प्राणिगणे दयादिगुणसारा दयादानव्यसनपतितदुःखापहारादिगुणप्रधानाऽधिकगुणहीनग्रहणान्मध्यमोपकार- फलवत्यपि सा सिद्धिरित्युक्तं भवति ॥ १० ॥ उ० सिद्धिं लक्षयति । सिद्धिरित्यादि । सिद्धिश्चतुर्थाशयरूपेहाशयविचारे तस्य तस्याभिप्रेतधर्मस्थानस्याहिसादेरवाप्ति- स्तात्त्विकी स्वानुपंगेण नित्यवैराणामपि वैरादिविनाशकलेन पारमार्थिकी ज्ञेया। सा च सिद्धिरधिके पुरुषविशेषे सूत्रार्थो- भयनिष्णाते तीर्थकल्पे गुरौ विनयादिना युताऽऽदिना वैयावृत्त्यवहुमानादिग्रहः हीने च स्वापेक्षया हीनगुणे निर्गुणे वा दयादिगुणेन दयादानदुःखोद्धाराद्यभिलाषेण सारा प्रधाना । उपलक्षणान्मध्यमोपकारफलवतीत्यप्यवसेयं ॥ १० ॥ एवं सिद्धिमभिधाय तत्फलभूतमेव विनियोगमाह ॥ सिद्धेश्चोत्तरकार्य विनियोगोऽवन्ध्यमेतदेतस्मिन् । सत्यद्वयसंपत्त्या सुन्दरमिति तत्परं यावत् ॥ ११ ॥ य० सिद्धेश्चोत्तरकार्य विनियोगः सिद्धेरुत्तरकालभावि। कार्य विनियोगो नामाशयभेदो विज्ञेय इति संबंधनीयं अवन्ध्यं सफलं, न कदाचिन्निष्फलमेतद्धर्मस्थानमहिंसादि एतस्मिन्विनियोगे सति सञ्जाते अन्वयसंपत्त्याऽविच्छेदसंपत्त्या हेतुभू- तया सुन्दरमेतत्पूर्वोक्तं धर्मस्थानमितिशब्दो भिन्नक्रमः परमित्यनेन संबंधनीयो यावत्परमिति तद्धर्मस्थानं परं प्रकृष्टं यावत्संपन्नमनेन विनियोगस्याऽनेकजन्मान्तरसन्तानक्रमेण प्रकृष्टधर्मस्थानावाप्तिहेतुत्यमावेदयति। इदमत्र हृदयं अहिंसा- दिलक्षणधर्मस्थानावाप्तौ सत्यां स्वपरयोरुपकारायाविच्छेदेन तस्यैव धर्मस्थानस्य विनियोगो व्यापारः स्वात्मतुल्यपरफल- कर्तृत्वमभिधीयते । एवं हि स्वयंसिद्धस्य वस्तुनो विनियोगः सम्यकृतो भवति । यदि परस्मिन्नपि तत्सम्पद्यते विशेपेण ARSok

·नियोगो नियोजनमध्यारोपणमितिकृत्वा आशयभेदत्वाच्च विनियोगस्यावन्ध्यत्वाप्रतिपादनप्रक्रियया स्वरूपोपकारहेतुत्वं
दर्शयति । सूत्रकारः ॥ ११ ॥
उ० विनियोगं लक्षयति। सिद्धेश्चेत्यादि । सिद्धेश्चोत्तरकालभावकार्य विनियोगो नामाशयभेदो विज्ञेयः एतद्विनियोगाख्यं
सिद्धयुत्तरकार्यमवन्ध्यं न कदाचिन्निष्फलमेतस्मिन् राति सञ्जातेऽन्वयसंपत्त्या भंगेऽपि सुवर्णघटन्यायेन सर्वथा फलानपगमा-
द्विनियोजितधर्मापगमेपि भूयो झटिति तत्संस्कारोद्बोधसंभवादनेकजन्मान्तरसन्तानक्रमेणाविच्छेदसंपत्त्या हेतुभूतया
इतिहतोस्तत्सिद्ध्युत्तरकायें परं शैलेशीलक्षणं सर्वोत्कृष्टधर्मस्थानं यावत्सुन्दरं परोपकारगर्भक्रियाशक्त्या तीर्थकरविभूति-
पर्यन्तसुन्दरविपाकार्थकं अयं विनियोगफलोपदेशः लक्षणं तु स्वात्मतुल्यपरफलकर्तृत्वमित्यवसेयं ॥ ११ ॥
एवमेतान् प्रणिधानादीनभिधाय कथंचित्क्रियारूपत्वप्राप्तावेपामाशयविशेषत्वसमर्थनाया ॥
आशयभेदा एते सर्वेऽपि हि तत्त्वतोऽवगन्तव्याः । भावोयमनेन विना चेष्टा द्रव्यक्रिया तुच्छा॥१२॥
यं० आशयभेदा आशयप्रकारा एते पूर्वोक्ताः सर्वेऽपि हि सर्व एव कथंचिन्क्रियारूपत्वेऽपि तदुपलक्ष्यतया तत्त्वतः प-
रमार्थेनावगन्तव्या विज्ञेयाः परिणामविशेपा एत इति । शुभाशयः पञ्चधा त्रिविधो वेत्युक्तं स किं भावादपरोऽथ भाव
एवेत्याशंकायामिदमाह भावोऽयमिति । अयं पञ्चप्रकारोप्याशयो भाव इत्यभिधीयतेऽनेन भावेन विना चेप्टा व्यापाररूपा
कायवाडानःसङ्गता द्रव्यक्रिया तुच्छा भावविकला क्रिया द्रव्यक्रिया तुच्छा असारा स्वफलाऽसाधकत्वेन कस्मात्पुन-
व्यक्रियायास्तुच्छत्वापादनेन भावप्राधान्यमाश्रीयत इत्याह ॥ १२ ॥

·फ्रमेण तस्मिन् जन्मन्यपरस्मिन् वा द्रुतमविलंबितं शुद्धः कर्मक्षयस्यान्तःप्रकर्पोऽवाप्यते एतदिह प्रस्तुतं भावस्वरूपं धर्मस्य नान्यत् एतदित्यत्र विधेयपदलिङ्गविवक्षया नपुंसकत्वं तेन न भावस्य प्रस्तुतत्वादेप इति निर्देशप्राप्तिः। अयं भावः परमो योगो वर्त्ततेऽध्यात्मगर्भत्वात् कीदृशो विशिष्टो मुक्तौ रसोऽभिलाषो यत्र स तथा अयं भाव एव विशिष्टमुक्ते रस आस्वाद इति वा व्याख्येयम् ॥ १३ ॥ ननु च भावाच्छुद्ध्यन्तोऽवाप्यत इत्युक्तं शुद्धिश्च पापक्षयेण प्रागुक्ता कथं पुनः पापमतीतेऽनादौ काले यद्भूयोभूय आसेवितं तत्त्यक्त्वा भावमेवाभिलपति न पुनः पापं बहु मन्यत इत्याह । अमृतरसास्वादज्ञः कुभक्तरसलालितोऽपि बहुकालम् । त्यक्त्वा तत्क्षणमेनं वाञ्छत्युच्चैरमृतमेव ॥१४॥ य० अमृतरसस्यास्वादस्तं जानातीत्यमृतरसास्वादज्ञः कुभक्तरसलालितोऽपि कुभक्तानां कदशनानां यो रसस्तेन लालितो- ऽप्यभिरमितोऽपि पुरुषो बहुकालं प्रभूतकालं नैरन्तर्यवृत्त्याऽतएव “कालाधनोरत्यन्तसंयोगे” द्वितीया । त्यक्त्वा परित्यज्य तत्क्षणं तस्मिन्नेव क्षणे, शीघ्रमेनं कुभक्तरसममृतरसज्ञत्वेन वांछत्यभिलपत्युच्चैरमृतमेव सुरभोज्यममृतमभिधीयते । तद्धि सङ्घरससंपन्नत्वात् स्पृहणीयमतितरां भवति ॥१४॥ उ० ननु भावाच्छुद्ध्यंतोऽवाप्यत इत्युक्तम् । तत्रैव चाभिलापः कथं स्याद्भूयो भवाभ्यस्ते पाप एव विरोधिनि बहु- मानसंभवादित्यत आह । अमृतेत्यादि । अमृतरसस्यास्वादज्ञः पुरुपः कुभक्तानां कदशनानां रसेन लालितोऽप्यभिरमि- ·तोपि बहुकालं नैरन्तर्यवृत्त्या प्रभूतकालं । त्यक्त्वा तत्क्षणममृतलाभोपायश्रवणक्षण एवैनं कुभक्तरसं वांछत्युच्चैरतिशये. नामृतमेव तस्य निरुपाधिस्पृहणीयत्वात् ॥ १४ ॥ एवं त्वपूर्वकरणात्सम्यक्त्वामृतरसज्ञ इह जीवः। चिरकालासेवितमपि न जातु बहुमन्यते पापम् ॥१५॥ य० एवं त्वपूर्वकरणात् । एवमेवापूर्व करणादपूर्वपरिणामात्सम्यक्त्वामृतरसज्ञ इह जीवः सम्यक्त्वामृतरसमनुभवद्वा- रेण जानातीति तज्ज्ञ उच्यते । चिरकालासेवितमपि प्रभूतकालाभ्यस्तमपि न जातु न कदाचिद्बहुमन्यते बहुमानविषयी- करोति पापं मिथ्यादर्शनमोहनीयं तत्कार्य वा प्रवचनोपघातादि इह च कुभक्तरसकल्पं पापमिथ्यात्वादि । अमृतरसास्वा- दकल्पो भावः सम्यक्त्वादिरवसेय इति ॥ १५ ॥ उ० एवंत्वित्यादि । एवं त्वेवमेवापूर्वकरणादपूर्वपरिणामात् सम्यक्त्वामृतरसज्ञ इह जगति जीवः चिरकालं प्रभूत- भवान् यावदासेवितमभ्यस्तमपि न जातु कदाचिद्वहुमन्यते उत्कटेच्छाविषयीकरोति पापं मिथ्यात्वमोहनीयं तत्कार्य वा प्रवचनोपघातादि । इह कुभक्तरसकल्पं पापं मिथ्यात्वादि । अमृतरसास्वादकल्पो भावः सम्यक्त्वादिरवसेयः ॥ १५ ॥ सम्यक्त्वामृतरसज्ञो जीवः पापं न बहुमन्यत इत्युक्तं । तत्र सम्यग्दृष्टिरपि विरतेरभावात्पापं कुर्वन् दृश्यत एवेत्या- शंक्याह। यद्यपि कर्मनियोगात् करोति तत्तदपि भावशून्यमलम् । अत एव धर्मयोगात् क्षिप्रं तत्सिद्धिमाप्नोति ॥१६॥ य० यद्यपि कथंचित्कर्मनियोगात्कर्मव्यापारात्करोति विदधाति तत्पापं तद्भावशून्यमलं तदपि क्रियमाणं पापं भाव- ·शून्यमिह पापवृत्तिहेतुर्भावः क्लिष्टाध्यवसायस्तेन शून्यमलमत्यर्थं सम्यग्दृष्टिहिं पापं कुर्वाणोपि न भावतो बहु मन्यते । यथेदमेव साध्विति । अत एव पापाबहुमानद्वारेण । धर्मयोगाद्धर्मोत्साहाद्धर्मसंबंधाद्वा क्षिप्रमचिरेण तत्सिद्धिमामोति धर्मनिष्पत्तिमवामोति ॥ १६ ॥ उ० अविरतसम्यग्दृष्टेरपि पापक्रिया दृश्यत एवेति कथं न तद्बहुमान इत्यत आह । यद्यपीत्यादि । यद्यपि कर्मणो निकाचितचारित्रमोहस्य नियोगाद्व्यापारात्करोति तत् पापं तदपि तथाप्यलमत्यर्थ भावेन क्लिष्टाध्यवसायेन शून्यं करोति ततः सम्यग्दृष्टेस्तप्तलोहपदन्यासतुल्या पापे प्रवृत्तिरस्वारसिकीति न तद्वहुमान इत्यर्थः । अत एवेदं साध्विति पापाबहु- मानादेव धर्मयोगात्तीवधर्मोत्साहात् शीघ्रं तस्य धर्मस्य सिद्धिमाप्नोति सम्यग्दृष्टिः ॥ १६ ॥ ३ ॥ ॥ इति तृतीयं षोडशकम् ॥ अस्य स्वलक्षणमिदं धर्मस्येत्युक्तम् प्राक्तनास्यैव धर्म(स्व)तत्त्वस्य विस्तरेण लिंगान्याह ॥ सिद्धस्य चास्य सम्यग्लिंगान्येतानि धर्मतत्त्वस्य । विहितानि तत्त्वविद्भिः सुखाववोधाय भव्यानाम् ॥१॥ य० सिद्धस्य च निष्पन्नस्य चास्य प्रत्यक्षीकृतस्य सम्यगवैपरीत्येन प्रशस्तानि वा लिंगानि लक्षणान्येतानि वक्ष्यमाणानि धर्मतत्त्वस्य धर्मस्वरूपस्य विहितानि शास्त्रेऽभिहितानि तत्त्वविद्भिः परमार्थवेदिभिः सुखाववोधाय सुखपरिज्ञानाय येन तानि सुखेनैव बुद्ध्यन्ते । भव्यानां योग्यानां ॥ १॥ ४ ·उ० धर्मस्य स्वलक्षणमुक्तमथास्य विस्तरेण लिंगान्याह । सिद्धस्य चेत्यादि । सिद्धस्य निष्पन्नस्य चास्य ध धर्मतत्त्वस्य धर्मस्वरूपस्य सम्यगवैपरीत्येन लिंगानि लक्षणानि तत्त्वविद्भिः परमार्थ विहितानि शास्त्रेऽभिहितानि भव्यानां योग्यानां सुखावबोधाय सुखप्रतिपत्तये ॥ १॥ तान्येव लिंगानि स्वरूपतो ग्रन्थकारः पठति ॥ औदार्य दाक्षिण्यं पापजुगुप्साथ निर्मलो बोधः । लिंगानि धर्मसिद्धेः प्रायेण जनप्रियत्वं च॥२॥ य० उदारस्य भाव औदार्य वक्ष्यमाणलक्षणं दक्षिणोनुकूलस्तद्भावो दाक्षिण्यं निर्देक्ष्यमाणखरूपं पापजुगुप्सा पापप- रिहारोऽथ निर्मलो बोधोऽभिधास्यमानस्वरूपः लिंगानि चिह्नानि धर्मसिद्धेद्धर्मनिष्पत्तेः प्रायेण बाहुल्येन जनप्रियत्वं च लोकप्रियत्वं च ॥२॥ उ० तान्येव लिंगानि संख्याविशिष्टान्याह । औदार्यमित्यादि स्पष्टम् ॥ २ ॥ सांप्रतमौदार्यलक्षणमाह ॥ औदार्य कार्पण्यत्यागाद्विज्ञेयमाशयमहत्त्वम् । गुरुदीनादिष्वौचित्त्यवृत्ति कार्ये तदत्यन्तम् ॥ ३॥ य० औदार्य नाम धर्मतत्त्वलिङ्गम् कार्पण्यत्यागात् कृपणभावपरित्यागादतुच्छवृत्त्या विज्ञेयमाशयमहत्त्वमाशयस्याध्यव- सायस्य महत्त्वं विपुलत्वं । तदेव विशिष्यते गुरुदीनादिष्वौचित्यवृत्ति गुरुषु गौरवाहेषु तदधिकारे यथोक्तं "माता पिता कलाचार्य एतेपां ज्ञातयस्तथा । वृद्धा धर्मोपदेष्टारो गुरुवर्गः सतां मतः ॥१॥" दीनादिषु चानाधारेषु यदौचित्यवृत्तिः

·औचित्येन वृत्तिरस्मिन्नौदार्ये आशयमहत्त्वे वा तदौचित्यवृत्ति,कार्ये कार्यविषये तदौदार्यमाशयमहत्त्वं वा अत्यन्तमतिशयेन
औचित्यवृत्तिकारि वा एतद्गुादिषु ॥ ३ ॥
उ० औदार्य लक्षयति । औदार्यमित्यादि । औदार्य कार्पण्यस्य दानादिपरिणामसंकोचलक्षणस्य त्यागादाशयस्य चित्तस्य
महत्त्वं असङ्कुचितदानादिपरिणामशालित्वं विज्ञेयं तदौदार्यमत्यन्तमतिशयेन गुर्वोदयो मातृपितृकलाचार्यतज्ज्ञातिवृद्ध-
धर्मोपदेष्टारो दीनादयश्च दीनान्धकृपणप्रभृतयस्तेषु यत् कार्य दानादि तस्मिन् विपये औचित्येन वृत्तिर्यस्य तत्तथा ॥३॥
इदानीं दाक्षिण्यलक्षणमाह ।।
दाक्षिण्यं परकृत्येष्वपि योगपरः शुभाशयो ज्ञेयः। गांभीर्यधैर्यसचिवो मात्सर्यविघातकृत्परमः॥४॥
य० दाक्षिण्यं पूर्वोक्तस्वरूपं परकृत्येष्वपि परकार्येष्वपि योगपर उत्साहपरः शुभाशयः शुभाध्यवसायो ज्ञेयः गांभीर्य-
धैर्यमचिवः परैरलब्धमध्यो गंभीरस्तद्भावो गांभीर्य धैर्य धीरता स्थिरत्वं ते गांभीर्यधैर्ये सचिवौ सहायावस्येति । मात्सर्य-
विघातकृत्परप्रशंसाऽसहिष्णुत्वविघातकृत्परमः प्रधानः शुभाशय इति ॥ ४ ॥
उ० दाक्षिण्यं लक्षयति । दाक्षिण्यमित्यादि । दाक्षिण्यं परेपां कृत्येषु कार्येष्वपि योगपर उत्साहप्रगुणः शुभाशयो ज्ञेयः
गांभीर्य परैरलब्धमध्यत्वं धैर्य भयहेतूपनिपातेऽपि निर्भयत्वं ते सचिवौ सहायौ यस्य स तथा मात्सर्य परप्रशंसासहिष्णुत्वं
तस्य विघातकृत्परमः प्रधानः॥४॥

·पापजुगुप्सालक्षणमाह ॥ पापजुगुप्सा तु तथा सम्यक्परिशुद्धचेतसा सततम् । पापोद्वेगोऽकरणं तदचिन्ता चेत्यनुक्रमतः ॥५॥ य० पापजुगुप्सा तु तथा पापपरिहाररूपा सम्यक्परिशुद्धचेतसा अविपरीतपरिशुद्धमनसा सततमनवरतं पापोद्वेगोड- तीतकृतपापोद्विग्नता अकरणं पापस्य वर्तमानकाले तदचिन्ता चेत्यनुक्रमतः तस्मिन्भाविनि पापे अचिन्ता चिंतनमनुक्रमेण आनुपूर्व्या कालत्रयरूपया अथवा पापोद्वेगः पापपरिहारः कायप्रवृत्त्याऽकरणं वाचा तदचिन्ता पापाचिन्ता मनसा स- वापीयं पापजुगुप्सा धर्मतत्त्वस्य लिङ्गम् ॥ ५ ॥ उ० पापजुगुप्सालक्षणमाह । पापेत्यादि । पापजुगुप्सा तु तथा तेन प्रकारेण पापनिषेधकमुखकराद्यभिनयविशेषेणाभि- व्यज्यमाना सम्यगविपरीत परिशुद्धं यच्चेतो मनस्तेन सततमनवरतं पापस्यातीतकृतस्योद्वेगो निन्द अकरणं पापस्य वर्त- मानकाले तस्मिन् भाविनि पापेऽचिन्ताऽचिन्तनमित्यनुक्रमत आनुपूर्व्या कालत्रयरूपया यद्वा पापोद्वेगः पापपरिहारः कायप्रवृत्त्याऽकरणं वाचा तदचिंता पापाचिंतनं मनसा सर्वापीयं पापजुगुप्सा धर्मतत्त्वस्य लिङ्गम् ॥ ५॥ अधुना निर्मलबोधलक्षणमाह ॥ निर्मलबोधोऽप्येवं शुश्रूषाभावसंभवो ज्ञेयः । शमगर्भशास्त्रयोगाच्छ्रुतचिन्ताभावनासारः ॥ ६ ॥ य० निर्मलबोधोऽपि विमलवोधोपि एवमनेन प्रकारेण शुश्रूपाभावसंभवः शुश्रूपायां भावः तत्समुत्थो ज्ञेयो ज्ञातव्यः GER

·No text on this page.

·मोहो वक्ष्यमाणलक्षण एव । अरुचिरभिलापाभावो न धर्मपथ्ये न धर्मपथ्यविपये न च पापा स्वरूपेण पापहेतुळ क्रोध-
कण्डूतिः क्रोध एव कण्डूतिः कण्डूशब्दः कण्ड्वादिषु पठ्यते तस्य क्तिन्नन्तस्य रूपमेतत् ॥ ९ ॥
उ० के ते पापविकारा ये धर्मारोग्ये सति न भवन्तीतिव्यक्त्या निर्दिशति । तन्नास्येत्यादि । तदेवं स्थितेऽस्य धर्मत-
त्वयुक्तस्य विपयतृष्णा न भवत्युच्चैरत्यर्थ दृष्टिसंमोहो न प्रभवति अरुचिरभिलाषाभावो न धर्मपथ्ये नच पापा स्वरूपेण
पापहेतुर्वा क्रोध एव कण्डूतिः शमघर्षणकृतहर्षा ॥ ९ ॥
इदानीं विषयतृष्णाया लक्षणमाह ॥
गम्यागम्यविभागं त्यक्त्वा सर्वत्र वर्त्तते जन्तुः । विषयेष्ववितृप्तात्मा यतो भृशं विषयतृष्णेयम् ॥१०॥
य० गम्यागम्ये लोकप्रतीते तयोविभाग आसेवनपरिहाररूपस्तं त्यक्त्वा विपयानियमेन व्यवस्थितः। सर्वत्र वर्तते
जन्तुः सामान्येन सर्वत्र प्रवर्त्तते जन्तुः प्राणी विषयेषु शब्दस्पर्शरसरूपगन्धेष्ववितृप्तात्मा सामिलाप एव । यतो यस्या
विपयतृष्णायाः सकाशादृशमत्यर्थं विषयतृष्णेयमिति । इयं विपयतृष्णोच्यते ॥ १० ॥
उ० तत्र विषयतृष्णां लक्षयति । गम्येत्यादि । गम्यागग्ये लोकप्रतीते तयोविभाग आसेवनपरिहाररूपस्तं त्यक्त्वा यतो
यस्याः सकाशाद्विपयेषु शब्दस्पर्शरसरूपगंधेषु भृशमत्यर्थमवितृप्तात्माऽप्रशान्ताभिलाप एव सर्वत्र जन्तुः वर्तते प्रवर्त्तते
इयं विषयतृष्णोच्यते ॥ १० ॥

·इदानीं दृष्टिसंमोहस्य लक्षणमाह ।। गुणतस्तुल्ये तत्वे संज्ञाभेदागमान्यथादृष्टिः । भवति यतोऽसावधमो दोपः खलु दृष्टिसंमोहः ॥११॥ य० गुण उपकारफलं तदाश्रित्य तुल्ये समाने द्वयोवस्तुनोस्तद्रावस्तत्त्वं तस्मॅिस्तुल्ये सति । संज्ञाभेदागमान्यथा- दृष्टिः आगमे न आगमविपये अन्यथा विपरीता दृष्टिर्मतिरस्येत्यागमान्यथादृष्टिर्वहुव्रीहिसमासः संज्ञाभेदेन नामभेदे- नागमान्यथादृष्टिरिति पुरुषः परिगृह्यते, भवति जायते, यतो यस्माद्दोपादसौ दोषोऽधमो निकृष्टः, खलुशब्दोऽवधारणेऽ धम एव दोपो दृष्टिसंमोहाभिधानः । इदमत्र हृदयं । निदर्शनमात्रेण द्वयोरारंभयो गोपभोगलक्षणं फलमाश्रित्य तुल्य- मेव तत्त्वं । तत्रैकस्मिन्नारंभे प्रवृत्तः पुरुपस्तत्फलोपयोगी तमारंभं सावधं मन्यतेऽपरस्तु तत्समान एवं प्रवृत्तस्तमारंभ निर्दोपं मन्यते । तत्फलं च स्वयमेवोपभुक्ते यतो दोपात्स दृष्टिसंमोह इति । अथवा गुणः परिणामो भावोऽध्यवसाय- विशेषस्तदशीकरणेन तुल्ये तत्त्वे संज्ञाभेदागमान्यथादृष्टिः पुरुषो यतो दोपात्प्रवर्तते । स दृष्टिसंमोहो नाम दोपो भवति । यत्र तु गुणतो भावाख्याद्गुणान्न तुल्यं तत्त्वं स्वरूपं द्वयोरारंभात्मनोर्व्यक्तिभेदेन वस्तुनोस्तत्र चैत्यायतनादिविषये क्षेत्र- हिरण्यग्रामादौ शास्त्रीयाऽध्यवसायभेदेन प्रवृत्तत्वात्स्वयं च तत्फलस्यानुपभोगात्केवलमागमानुसारितया तत्रोपेक्षापरि- त्यागेन ग्रामक्षेत्राधारंभमपरिहरतोऽपि न दृष्टिसंमोहाख्यो दोपस्तत्त्वतस्तस्यारंभपरिवर्जनात् । दर्शनमागमो जिनमतं तत्र संमोहः संमूढता अन्यथोक्तस्यान्यथाप्रतिपत्तिदर्शनसंमोहः । नचैवंविधस्यागमिकस्य दोपः संभवतीति । तथाचागमः । चोएइ चेइयाणं खेत्तहिरपणाई गामगावाई । लग्गंतस्स उ जइणो तिकरणसोही कह णु भवे ॥१॥ अयं च स चोद्यः परिहा- AR ·रोऽवसेयो। यदि वाऽहिंसाप्रशमादीनां तंत्रान्तरेष्वपि तुल्ये तत्त्वे परिभाषाभेदमात्रेणागमेष्वन्यथादृष्टिः पुरुषो यतो भवति स दृष्टिसंमोह इति ॥ ११ ॥ उ० दृष्टिसंमोहं लक्षयति । गुणत इत्यादि । गुण उपकारफलं तदाश्रित्य तुल्ये समाने तत्त्वे द्वयोर्वस्तुनोः स्वरूपे सं- ज्ञाभेदस्य नामभेदस्यागमोऽवतारो यस्यां सा तथाऽन्यथा विपरीता दृष्टिर्मतिर्यतो दोपादसौ दोपोऽधमः खल्वधम एव दृष्टिसंमोहो दृप्टेमतेः सं सामस्त्येन मोह इति कृत्वा । तथा द्वयोरारंभयो गोपभोगलक्षणं तुल्यफलमाश्रित्य प्रवृत्त एक- स्तत्फलोपभोगी तमारंभं सावधं मन्यतेऽपरस्तु प्रवृत्तिनाम्ना निरवद्यं तत्रापरस्य दृष्टिसंमोहः । यद्वा । गुणो भावाख्यस्त- माश्रित्य तुल्ये तत्त्वे आरंभद्वयादिगते आगमे शास्त्रेऽन्धथादृष्टिर्यस्येति बहुव्रीहिस्ततः संज्ञाभेदेनागमान्यथादृष्टिरिति त- त्पुरुष एतादृशः पुरुषो यतो दोपाद्भवति स दृष्टिसंमोहः। यथा यादृच्छिक्यां यागीयायां च हिंसायां स्वोपभोगमात्रफलभू- तिकामनालक्षणक्लिष्टभावाविशेपेपि तद्विशेपाश्रयणं वैदिकानां दृष्टिसंमोहः । यत्र तु गुणतो भावाख्यान्न तुल्यं तत्त्वं द्वयो- रारंभात्मनोर्व्यक्तिभेदेन वस्तुनोस्तत्र चैत्यायतनादिविषय(ये)क्षेत्रहिरण्यग्रामादौ शाखीयाध्यवसायभेदेन प्रवृत्तत्वात् स्वयं च तत्फलस्यानुपभोगात्केवलमागमानुसारितया तत्रोपेक्षापरित्यागेन ग्रामक्षेत्राधारंभमपरिहरतोऽपि स्वपरयोर्भावापद्विनिवार- णाध्यवसायप्रवृद्ध्या न दृष्टिसंमोहाख्यो दोपो दर्शनमागमः तत्र संमोहः संमूढतेत्यर्थाभावात्तत्त्वतः तस्यारंभपरिवर्जकत्वेना- संमूढत्वात् यद्वा गुणतः शब्दार्थतस्तुल्ये तत्त्वे हिंसादीनां संज्ञाभेदेनाकारणनियममहाव्रतादिस्वपरिभाषाभेदेनागमेषु पातं- जलजैनादिशास्त्रेष्वन्यथादृष्टिः पुरुषो यतो भवति स दृष्टिसंमोहः महाव्रतादिप्रतिपादको मदीयागमः समीचीनोऽकरण-

·नियमादिप्रतिपादकोऽन्यागमो न समीचीन इत्यस्य चाग्रहत्वात्सर्वस्यापि सद्वचनस्य परसमयेऽपि स्वसमयानन्यत्वादुक्तं-
चोपदेशपदे "सव्वप्पवायमूलं दुवालसंगं जउ जिणक्खायं । रयणागरतुलं खलु तो सव्वं सुन्दरं तम्मीत्यन्यत्र विस्तरः॥११॥
एवं दृष्टिसंमोहमभिधाय तदनन्तरं धर्मपथ्यविपयायाः अरुचेर्लिङ्गमाह ॥
धर्मश्रवणेऽवज्ञा तत्त्वरसावादविमुखता चैव । धार्मिकसत्त्वासक्तिश्च धर्मपथ्येऽरुचेर्लिङ्गम् ॥ १२ ॥
य० धर्मस्य श्रवणमविपरीतार्थमाकर्णनं तत्रावज्ञाऽनादरस्तत्त्वे परमार्थे रस आसक्तिहेतुः तस्यास्वादः तस्मिन्विमु-
खता वैमुख्यं तत्त्वरसास्वादविमुखता चैव धार्मिका ये सत्त्वास्तैरसक्तिरसंयोगोऽसंपर्को धार्मिकसत्त्वात्सक्तिश्च । धर्म-
पथ्ये धर्मः पथ्यमिव तस्मिन्नरुचेर्लिङ्गमिति प्रत्येकमभिसंबंधः करणीयः ॥ १२ ॥
उ० धर्मपथ्यारुचिं लिङ्गद्वारा लक्षयति । धर्मेत्यादि । धर्मस्य श्रवणमविपरीतार्थमाकर्णनं तत्रावज्ञानादरस्तत्त्वे परमार्थे
वा रसस्तस्यास्वादोऽनुभवस्तस्मिन् विमुखता चैव धार्मिका ये सत्त्वाः प्राणिनस्तैः सहासक्तिरसंयोगश्च धर्म एव पथ्यं पाप-
व्याध्यपनायकत्वाचत्रारुचेर्लिङ्गं भवेदिति प्रत्येकमभिसंबंधनीयम् ॥ १२ ॥
नच पापा क्रोधकण्डूतिरित्युक्तं तस्याश्चिह्नमाह ॥
सत्येतरदोषश्रुतिभावादन्तर्बहिश्च यत्स्फुरणम् । अविचार्य कार्यतत्वं तच्चिद्रं क्रोधकण्डूतेः ॥ १३ ॥
य० सत्यदोपश्रुतिभावादसत्यदोषश्रुतिभावाच्चान्तर्बहिश्चाभ्यन्तरपरिणाममाश्रित्यान्त=हिर्गताऽप्रसन्नताद्याकारद्वारेण
बहिश्च यत्स्फुरणं वा वृद्धिश्चलनं वा अविचार्यानालोच्य कार्यतत्त्वं कार्यपरमार्थ तच्चिह्न लक्षणं क्रोधकण्डूतेः क्रोधकण्ड्वाः॥१३॥

·उ० अथ क्रोधकण्डूति चिह्नद्वारा लक्षयति । सत्येत्यादि । सत्येतरदोपाणां यथास्थितासभूतापराधानां श्रुतिभावा- दन्तःप्रज्वलनद्वारा बहिश्चाप्रसन्नताव्यञ्जकाकारद्वारा यत्स्फुरणं वृद्धिश्चलनं वाऽविचार्यानालोच्य कार्यतत्त्वं स्वात्मनो- अत्यन्ताहितं दुर्गतिविपाकलक्षणं क्रोधकार्यपरिणामं तच्चिहूं लक्षणं क्रोधकण्डूतेः क्रोधकण्ड्डाः ॥ १३ ॥ एवमेते विषयतृष्णादयो व्यतिरेकमुखेनोक्तास्तदावमुपदर्शयन्मैच्यादिगुणसंभवमाह ॥ एते पापविकारा न प्रभवंत्यस्य धीमतः सततं । धर्मामृतप्रभावाद्भवंति मैत्र्यादयश्च गुणाः ॥ १४ ॥ य० एते पापविकाराः पूर्वोक्ता न प्रभवंति न जायतेऽस्य पुरुपस्य धीमतो बुद्धिमतः सततमनवरतं । धर्मामृतप्र- भावाद्धर्म एवामृतं तत्प्रभावाद्भवंति संपद्यते मैत्र्यादयश्च गुणा वक्ष्यमाणस्वरूपाः ॥ १४ ॥ उ० निगमयति । एत इत्यादि । एते विपयतृष्णादयः पूर्वोक्ताः पापविकारा न प्रभवन्ति न जायन्तेऽस्य पुरुपस्य धी- मतो बुद्धिमतः सततभनवरतं धर्ममेव यदमृतं पापविपनाशकत्वात्तस्य प्रभावात्तथा चैतानि दोपाभावरूपाणि धर्मतत्त्वलि- शान्युक्तानि । अथाभ्यासिकगुणरूपाणि तल्लिंगान्याह । मैत्र्यादयश्च गुणा वक्ष्यमाणस्वरूपा धर्मामृतप्रभावादेवसंपद्यते॥१४॥ मैत्र्यादीनामेव लक्षणमाह ॥ परहितचिन्ता मैत्री परदुःखविनाशिनी तथा करुणा । परसुखतुष्टिर्मुदिता परदोषोपेक्षणमुपेक्षा ॥१५॥ य० परेपां प्राणिनां हितचिन्ता हितचिंतनम् मैत्री, ज्ञेयेति सर्वत्र वाक्यशेपः । परेपां दुःखं तद्विनाशिनी तथा करुणा ·कृपा, परेषां सुखं तेन तस्मिन् वा तुष्टिः परितोपोऽप्रीतिपरिहारो मुदिता, परेपां दोपा अविनयादयः प्रतिक मशक्या- स्तेपामुपेक्षणमवधीरणमुपेक्षा, संभवत्प्रतीकारेषु दोपेषु नोपेक्षा विधेया ॥ १५ ॥ उ० मैत्र्यादिलक्षणमाह । परेत्यादि । परेपां प्राणिनां हितचिन्ता मैत्री ज्ञेया । परेषां यदुःखं तद्विनाशिनी परिणतिः करुणा । परेषां यत्सुखं तेन तस्मिन् वा तुप्टिरप्रीतिपरिहारो मुदिता । परेषां दोषा अविनयादयोऽप्रतीकार्यास्तेषामुपेक्ष- णमवधीरणमुपेक्षा संभवत्प्रतीकारेषु तु दोषेषु सापेक्षयतिना नोपेक्षा विधेया ॥ १५ ॥ एवं मैत्र्यादिगुणान्भावनारूपानभिधाय धर्मतत्त्वलक्षणोपसंहारं चिकीर्षुराह ॥ एतजिनप्रणीतं लिङ्ग खलु धर्मसिद्धिमज्जन्तोः । पुण्यादिसिद्धिसिद्धेः सिद्धं सद्धेतुभावेन ॥ १६ ॥४॥ य० एतत्पूर्वोक्तं सर्वमेवौदार्यादिविधिप्रतिषेधविषयं जिनप्रणीतं जिनोक्तं लिङ्गं लक्षणं खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे धर्म- सिद्धिमत् धर्मनिष्पत्तिमत् जन्तोः प्राणिनः पुण्यादिसिद्धिसिद्धेः पुण्याद्युपायनिष्पत्तेः सिद्धं प्रतिष्ठितं सद्धेतुभावेन सत्का- रणत्वेनावन्ध्यहेतुत्वेनेति यावत् । पुण्योपायाश्च चत्वारो यथोक्तं "दया भूतेषु वैराग्यं विधिदानं यथोचितम् । विशुद्धा शील- वृत्तिश्च पुण्योपायाः प्रकीर्तिताः॥१॥" आदिग्रहणात् ज्ञानयोगोपायपरिनिष्पत्तेश्च सद्धेतुत्त्वेन सिद्धमेतल्लिङ्गमिति ॥१६॥४॥ उ० उपसंहरन्नाह । एत इत्यादि । एतत् पूर्वोक्तमौदार्यादि सर्वमेव जिनप्रणीतं जिनोक्तं लिङ्गं लक्षणं खलुशब्दो वा- क्यालङ्कारे जन्तोः प्राणिनो धर्मसिद्धिमन्यञ्जकतासंवन्धेन धर्मनिष्पत्तिमत्पुण्यस्यादय उपायाः “दया भूतेषु वैराग्यं विधि-

·दानं यथोचितम् । विशुद्धा शीलवृत्तिश्च पुण्योपायाः प्रकीर्तिता" इति श्लोकोक्ताश्चत्वारः त एव सिद्धयः परमैश्वर्यरूपत्वा-
त्तासां सिद्धेर्निष्पत्तेः सद्धेतुभावेनाऽबंध्यहेतुत्त्वेन सिद्धं पुण्यादीत्यादिना ज्ञानयोगग्रहोऽग्रिमसिद्धिशब्दश्चौपायार्थ
इत्यन्ये ॥ १६ ॥ ४॥
॥ इति चतुर्थ पोडशकम् ॥
एवं तावत्सामान्येन व्यवस्थितस्य धर्मतत्त्वत्य लिङ्गं सप्रपश्चमभिधायाधुना लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तिमाह ।।
एवं सिद्धे धर्मे सामान्येनेह लिङ्गसंयुक्ते । नियमेन भवति पुंसां लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तिः ॥ १ ॥
य० एवं सिद्धे धर्मे पूर्वोक्तनीत्या सामान्येन लोकलोकोत्तरापविभागेनेह प्रक्रमे लिङ्गसंयुके प्रतिपादितनीत्या निय-
मेन नियोगेन भवति जायते पुंसां पुरुषाणां लोकोत्तरस्य लोकोत्तमस्य तत्त्वस्य परमार्थस्य संप्राप्तिाभ इति ॥ १॥
७० एवं सामान्येन सलिङ्गधर्मसिद्धिगुवत्वा ततो यत्स्यात्तदाह । एवमित्यादि । एवं प्रागुक्तनीत्या सामान्येन लोक-
लोकोत्तराप्रविभागेनेहाक्रमे लिङ्गसंयुक्ते धर्मे सिद्धे नियमेन निश्चयेन भवति । पुंसां तत्तत्तत्रोक्तमुमुक्षुजनयोग्याचारप्रणे-
तृनानावस्थापुनर्बन्धकापेक्षया शुद्धानां स्वतभ्रव्यवहारस्थापुनर्वन्धकानां सभ्यग्दृशां च सर्वेषामेव लोकोत्तरस्य लोकानव-
गतेतिकर्तव्यताकस्य तत्त्वस्य परमार्थस्य संप्राप्तिः ॥ १॥
इयं च लोकोतरतत्त्वसंप्राप्तिर्यद्रूपा यस्मिंश्च काले संभवति तदेतदभिधातुमाह ॥
आद्यं भावारोग्यं बीजं चैषा परस्य तस्यैव । अधिकारिणो नियोगाच्चरम इयं पुद्गलावर्ते ॥ २ ॥

·य० आदी भवमाद्यं भावारोग्यं भावरूपमारोग्यं तच्चेह सम्यक्त्वं तद्रूपत्वाल्लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तेःबीजं चैपा लोकोत्तर- तत्त्वसंप्राप्तिः परस्य प्रधानस्य तस्यैव भावारोग्यस्य मोक्षलक्षणस्य रागद्वेषमोहानां तन्निमित्तानां च जातिजरामरणादीनां भावरोगरूपत्वात्तदभावरूपत्वाच निःश्रेयसस्य । अधिकारिणः क्षीणप्रायसंसारस्य नियोगान्नियमेन चरमे पर्यन्तभववत्तिनि इयं प्रस्तुता पुद्गलावर्ते पुद्गलपरावर्ते समयप्रसिद्धे औदारिकवैक्रियतैजसकार्मणप्राणापानभाषामनोभिरेतत्परिणामपरि- णतसर्चपुद्गलग्रहणरूपे ॥२॥ उ० इयं च यद्रूपा यस्मिंश्च काले स्यात्तदेतदभिधातुमाह । आद्यमित्यादि । आदौ भवमाद्यं भावरूपमारोग्यमेपा सम्यक्त्वस्पर्शाद्वीजं च परस्य प्रधानस्यैतस्यैव भावारोग्यस्य मोक्षरूपस्य तस्य रागादिभावरोगाभावतः पापाप्रसिद्धेः इय- मधिकारिणः क्षीणप्रायसंसारस्य नियोगान्नियमाच्चरमे पुद्गलपरावर्त औदारिकवैक्रियतैजसकार्मणप्राणापानभाषामनोभिरे- तत्परिणामपरिणतसर्वपुद्गलग्रहणरूपे भवति अभ्युच्चयपक्षोऽयं यावता सार्वतंत्रिक्यग्यपुनर्बन्धकक्रियाऽन्यपुद्गलपरावर्ते न भवति "मोक्खासओ वि न तच्छ हो"ईत्यादिना मोक्षाशयस्यापि तत्र प्रतिपेधादित्यन्यत्र विस्तरो द्रष्टव्यः ॥ २ ॥ कुतः पुनर्हेतोश्चरमपुद्गलावत्तॊ भवतीत्याशंकायामिदमाह ॥ स भवति कालादेव प्राधान्येन सुकृतादिभावेऽपि ।ज्वरशमनौषधसमयवदिति समयविदो विदुर्निपुणम् ३ य० स चरमपुद्गलावतॊ भवति स्वरूपतः कालादेव प्राधान्येन हेतुविवक्षायां कालप्राधान्यमाश्रित्य । शेपकर्मादि- हेत्वन्तरोपसर्जनीभावप्रतिपादनेन सुकृतादिभावेऽपि सुकृतदुष्कृतकर्मपुरुषकारनियत्यादिभावेऽपि । कादिभावेऽ-

·पीति पाठान्तरं नानितं छन्दोभङ्गभयात् । निदर्शनमाह ज्वरशमनौपधसमयवत् ज्वरं शमयतीति ज्वरशमनं तच्च तदौषधं च
तस्य समयः प्रस्तावो देशकालस्तद्वद्भवति चरमः । ज्वरशमनीयमप्यौषधं प्रथमापाते दीयमानं न कंचन गुणं पुष्णाति
प्रत्युत दोपानुदीरयति तदेव चावसरे जीर्णज्वरादौ वितीर्यमाणं स्वकार्य निर्वर्त्तयति । एवमयमप्यवसरकल्पो वर्त्तते चरम
इति भावः । इत्येवं समयविदः सिद्धान्तज्ञा विदुर्जानन्ति क्रियाविशेषणं निपुणमिति ॥ ३॥
उ० कुतः पुनर्हेतोश्चरमपुद्गलपरावर्ती भवतीत्याह । स इत्यादि । स चरमपुगलपरावतः कालादेव प्राधान्येनेतरहेत्व-
पेक्षाविलंबाभावरूपेण भवति सुकृतादीनां भावेपि सामग्र्यां प्रवेशेपि सुकृतपदं प्रकृता (पुण्यप्रकृत्य) भिप्रायेणान्यथा
कर्म सामान्यमानं ग्राह्यं आदिना पुरुपकारनियत्यादिग्रहः । निदर्शनमाह ज्वरस्य शमनं यदौषधं तत्समयवत् । यथाहि
ज्वरशमनौषधमपि प्रथमापाते दत्तं न गुणकृत् प्रत्युत दोपोदीरकं ज्वरजीर्णतासमये च दत्तं तद्गुणकृत्स च परिपाकाख्य-
पर्यायशालिकालेनैव जन्यते तथा सद्धौंपधमायचरमावर्ते दत्तं न गुणकृत्प्रत्युत दोपोदीरकमेव चरमे तु दत्तं गुणकृत्स
च भावपरिपाकाख्यपर्याययुक्तकालादेव भवतीति समयविदः सिद्धान्तज्ञा निपुणं यथा स्यात्तथा विदुः ॥ ३ ॥
कस्मात्पुनः चरमपुद्गलावतः प्राधान्येन लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तेर्हेतुराश्रीयत इत्याह ॥
नागमवचनं तदधः सम्यक्परिणमति नियम एपोऽत्र । शमनीयमिवाभिनवे ज्वरोदयेऽकाल इति कृत्वा ।।
य० नेति प्रतिषेधे आगमवचनमार्पवचनं तदधस्तस्याधस्तात् पुद्गलपरावर्त्तादभ्यधिकसंसारस्य सम्यग्विपयविभागेन परि-
णमति न परिणमत्येवेत्यर्थः नियम एप प्रस्तुतोऽत्र प्रक्रमे शमनीयमिवौषधमभिनवे ज्वरोदये प्रत्यग्रे ज्वरप्रादुर्भावे किमि-
त्यकाल इति कृत्वाऽप्रस्ताव इति कृत्वा ॥ ४ ॥

·स
उ० उक्तमेव निदर्शनार्थ स्पष्टमाह नेत्यादि आगमवचनं तदधश्चरमपरावर्ताधिकसंसारे न सग्यग विषय विपयिविभागेन
परिणमति नियम एप प्रस्तुतोऽन प्रक्रमे शमनीयभिवापधमिनागिनवज्वरोदयेऽकालोऽप्रस्ताव इतिकृत्वा ।। ४ ।।
नागभवचनं तस्याधतात्परिणमतीत्युक्तं तदेव दर्शयति ॥
आगमदीपेऽध्यारोपमण्डलं तत्त्वतोऽसदेव तथा। पश्यन्त्यपवादात्मकमविषय इह मन्दधीनयनाः ॥५॥
य० आगमप्रदीपे अध्यारोपमण्डलं भ्रान्तिमण्डलं अध्यारोपो भ्रांतिस्तया मण्डलं मण्डलाकारं दीपे अपरे तु भ्रान्तिसमूह,
तत्त्वतः परमार्थेन, वस्तुवृत्त्या असदेवाविद्यमानमेव, तथा तेनरूपेण तैमिरिक दृश्येनप्रदीपस्योपवर्तितया पश्यन्ति दृष्टि-
दोपात् अपवादात्मकमपवादस्वरूपमविपये योऽपवादस्य कथंचिन्न विपयस्तस्मिन्न विद्यमानमेव पश्यति इह लोके मन्दधी-
नयनाः गन्दबुद्धिचक्षुपः यथोक्तं "मयूरचंद्रकाकारं नीललोहितभासुरम् । प्रपश्यन्ति प्रदीपादेर्मण्डलं मन्दचक्षुपः ॥ ५ ॥
उ० न केवलं तदधस्तादागमवचनं न परिणप्रति किन्तु विपरीत परिणमतीत्याह । आगमेत्यादि । आगमदीपे सिद्धा-
न्तसद्वादप्रदीपेऽध्यारोप आरोपितरूपमेव मंडलं "मयूरचंद्रकाकारं नीललोहितभासुरम् । प्रपश्यन्ति प्रदीपादेर्मण्डलं
मन्दचक्षुप" इत्युक्तरूपमविषयेऽपवादास्थानेऽपकृपवादात्मफमिह लोके मन्दभीनयना मन्दबुद्धि वक्षुपस्तत्त्वतो वस्तुवृत्त्याऽस-
देवाविद्यमानमेव तथा तैमिरिकंटश्येन तेन प्रकारेण पश्यन्ति दृष्टिदोपात् ॥ ५ ॥
यत एवागमदीपेऽध्यारोपमण्डलं तत्त्वतः(तोऽ) रादेव पश्यन्ति ॥
तत एवाविधिसेवादानादौ तत्यसिद्धपाल एव । तनत्त्वदृशामेषा पापा कथमन्यथा भवति ॥६॥

·य० तत एवाध्यारोपादेव भ्रान्तेरेवेत्यर्थः । अध्यारोपमण्डलदर्शनादेव वा अविधिसेवा अविधेविधिविपर्ययस्य सेया सेवनं दानादौ विषये । आदिशब्दाच्छीलतपोभावनापरिग्रहः । तत्प्रसिद्धफल एव तस्मिन्नागमे प्रसिद्धंफलं यस्य दानादेस्त- स्मिन् । तस्यागमस्य तत्त्वं परमार्थस्तं पश्यन्तीति तत्तत्त्वदृशस्तेपामेपाऽविधिसेवा पापा स्वरूपेण कथमन्यथा भवंति न भवतीत्यर्थः ॥ ६॥ उ० उक्तमेवार्थ कार्यलिङ्गेन समर्थयति । तत एवेत्यादि । तत एवागमदीपेऽध्यारोपमण्डलदर्शनादेवाविधेर्विधिविपर्ययस्य सेवा दानादौ विषये तत्प्रसिद्धफल एवागमाभ्युपगतफल एव भवत्यन्यथागमार्थाध्यारोपाभावे तत्तत्त्वदृशामागमप्रामाण्या- भ्युपगन्तॄणामेषा दानाद्यविधिसेवा पापा पापहेतुः कथं स्यात्फलार्थिनः फलानुपाये प्रवृत्तेरर्थभ्रमं विनाऽसंभवादिति भावः ॥६॥ अविधिसेवागतमेवाह ॥ येषामेषा तेषामागमवचनं न परिणतं सम्यक् । अमृतरसास्वादज्ञः को नाम विषे प्रवर्तेत ॥ ७ ॥ य० येपां जीवानामेषाऽविधिसेवा तेपामागमवचनं सर्वज्ञवचनं न परिणतं सम्यग् ज्ञेयविषयविभागेन चेतसि न व्यवस्थित आगमवचनापरिणतौ कारणमाह अमृतरसास्वादज्ञः पुमान् को नाम न कश्चिद्विपे मारणात्मके प्रवर्तेत भक्षयितुं प्रवृत्ति विदधीत विपप्रवृत्तिकल्पाऽविधिसेवा ततो विज्ञायते नागमवचनं सम्यक्परिणतमिति ॥ ७ ॥ उ० ज्ञानफलाभावलक्षणापरिणामस्याप्यविधिसेवा लिङ्गमित्याह येषामित्यादि । येषां जीवानामेपाविधिसेवा तेषामा- ·गमवचनं न सम्यक् फलोपधानेन परिणतं को नामामृतरसास्वादज्ञः पुमान् विपे प्रवर्तेत भक्षणप्रवृत्तिं विदध्याद्विपप्रवृ- त्तिकल्पामविधिसेवां तत्त्वतो नागमवचनं फलतः परिणतमितिभावः ॥ ७ ॥ प्रतिपेधमुखेनोक्तमर्थ विधिमुखेन नानागमवचनपरिणामाश्रयमाह ॥ तस्माच्चरमे नियमादागमवचनमिह पुद्गलावर्ते । परिणमति तत्वतः खल्लु स चाधिकारी भवत्यस्याः ॥८॥ य० तस्माच्चरमेऽवसानवृत्तौ नियमान्नियमेनागमवचनं पूर्वोक्तमिह पुद्गलावर्ते प्रागुक्ते परिणमति उत्तरोत्तरपरिणामवि- शेषमासादयति, स्वरूपेण परिस्फुरतीत्यर्थः। तत्त्वतः खलु तत्त्वत एव यस्यैतदागमवचनं परिणमति स चाधिकारी अधिकार- वान् भवत्यस्या लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तेः शेपस्त्वनधिकारीति ॥ ८ ॥ उ० विधिमुखेनोक्तं निषेधमुखेनाह । तस्मादित्यादि । तस्माच्चरमे पुद्गलावर्ते नियमेनेह जगति आगमवचनं तत्त्वतः खलु परमार्थत एव परिणमत्युत्तरोत्तरफलमुपदधाति सच परिणतागमवचनोऽस्या लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तेरधिकारी भवति न शेषः॥८॥ किमित्यागमवचनपरिणामः प्रशस्यत इत्याह ॥ आगमवचनपरिणतिर्भवरोगसदौषधं यदनपायं । तदिह परः सद्बोधः सदनुष्ठानस्य हेतुरिति ॥ ९॥ य० आगमवचनपरिणतियथावत्तत्प्रकाशरूपा भवरोगसदौपधं भवरोगस्य संसारामयस्य सदौपधं तदुच्छेदकारित्वेन यद्यस्मात् , अन(निर)पायमपायरहितं निर्दोपं वर्तते तदिह परः सद्बोधस्तच्च भवरोगसदौषधमागमवचनपरिणत्याख्यं, परः १ आगमवचनपरिणतिर्भवरोगसदौपध भवति यस्मात् । निरपाय तदिह पर सदनुष्ठानस्य हेतुरिनि ॥ ९ ॥ इति पाठान्तरम् ॥

·प्रधानः सद्बोधः सम्यग्ज्ञानं वर्त्तते सदनुष्ठानस्य सुन्दरानुष्ठानस्य हेतुः कारणमितिकृत्वा ॥ ९ ॥
उ० किमित्येवमागमवचनपरिणामोऽधिक्रियत इत्यत आह । आगमेत्यादि । आगमवचनस्य परिणतिरज्ञानावरणहासो-
त्थोपादेयत्वाद्यविषयवालादिज्ञानतुल्यविषयप्रतिभासोत्तीर्णज्ञानावरणहासोत्थोपादेयत्वादिविपयात्मपरिणामवद्ज्ञानरूपा
भवरोगस्य सदौषधं तदुच्छेदकत्वेन यद् यस्मादनपायं निर्दोष प्रतिवन्धेऽपि श्रद्धादिभावात् तत्तस्मादिहागमवचनपरि-
णत्यां सत्यां परः प्रकृष्टः सज्ज्ञानावरणह्रासोत्थत्वाच्छुद्धोपादेयत्वादिविपयत्वाच्च सद्बोधस्तत्त्वसंवेदननामा प्रकाशः,
सदनुष्ठानस्य विरतिरूपस्य हेतुः फलोपहितकारणमितिकृत्वागमवचनपरिणामोऽधिक्रियते ॥ ९ ॥
कथं पुनः सद्बोधादनुष्ठानं परिपूर्ण भवतीत्याह ।।
दशसंज्ञाविष्कंभणयोगे सत्यविकलं ह्यदो भवति । परहितनिरतस्य सदा गंभीरोदारभावस्य ॥ १०॥
य० दश च ताः संज्ञाश्च तासां विष्कंभणं यथाशक्तिनिरोधरतद्योगे तत्संबन्धे सति तन्निरोधोत्साहे वा, अविकलं
ह्यखण्डं, अद एतत्सदनुष्ठानं भवति परहितनिरतस्य परोपकाराभिरतस्य, सदा सर्वकालं, गंभीरोदारभावस्य गांभीय्यौंदा-
ययुक्तमनसः ॥ १०॥
उ० कः पुनः सद्बोधपूर्वानुष्ठानस्य विशेष इत्याह । दशेत्यादि । दशानां संज्ञानां विष्कंभणं यथाशक्तिनिरोधस्तद्योगे
तन्निरोधोत्साहे वा हि यतोऽदः प्रकृतानुष्ठानं भवत्यतोऽविकलं संपूर्ण भवति तद्वैकल्यापादकसंज्ञाविष्कभणात् परहिते नि-
रतस्य तथा सदा सर्वकालं गंभीर उदारश्च भावो यस्य स तथा तस्यात इदमविकलत्वाद्विशिष्यत इति भावः ॥ १० ॥

·A
कथं पुनरिदं दशसंज्ञाविष्कंभणादि दुर्लभमपि भवतीत्याह ॥
सर्वज्ञवचनमागमवचनं यत्परिणते ततस्तस्मिन् । नासुलभमिदं सर्वं ह्युभयमलपरिक्षयात्पुंसाम् ॥११॥
य० सर्वज्ञवचनमागमवचनं यद्यस्मात्परिणते ततस्तस्मिन्नागमवचने नासुलभमिदं न दुर्लभमिदं किंतु सुलभमेव भवति
सर्व हि पूर्वोक्तमुभयमलपरिक्षयात् क्रियामलभावमलपरिक्षयात्पुंसां पुरुपाणाम् ॥ ११ ॥
उ० दशसंज्ञाविष्कभणमपि दुर्लभं कथं स्यादित्याह । सर्वज्ञेत्यादि । यद् यस्मादागमवचनं सर्वज्ञवचनं, ततस्तस्मिन्
परिणते विधिरत्यङ्ग्यात्म(रूपाध्या योगेनोभ्यमलपरिक्षयात् कियामलभावमलोच्छेदात्पुंसां पुरुषाणामिदं सर्व दशसंज्ञावि-
प्कंभणं हि निश्चितं नासुलभं किन्तु सुलभमेव ॥ ११॥
अध्यारोपादविधिसेवा दानादावित्युक्तं तद्विपर्ययेणाह ।
विधिसेवा दानादौ सूत्रानुगता तु सा नियोगेन । गुरुपारतच्ययोगादौचित्याच्चैव सर्वत्र ॥ १२ ॥
य० विधिसेवा आगमाभिमतन्यायसेवा, दानादौ विपये, ज्ञेया सूत्रानुगता त्यागमानुगता तु सा विधिसेवा, नियोगेन
नियमेन, गुरुपारतत्र्ययोगाद्गुरुपरतन्त्रसंवन्धात्, औचित्याच्चैवानौचित्यपरिहारेण सर्वत्र दीनादावविशेषेण ॥ १२ ॥
उ० अध्यारोपादविधिसेवा दानादावित्युक्तं तदभावे यत् स्यात्तदाह । विधिसेवेत्यादि । विधिसेधा सर्वाङ्गपरिशुद्धप्रवृ-
त्तिर्दानादौ सूत्रानुगता त्वभ्रान्तसूत्रज्ञानानुसारिण्येव स्यात् सा विधिसेवा, नियोगेन नियमेन, गुरुपारतन्त्र्यस्य योगाद्भवेन्न
तु यादृच्छिकज्ञानमात्रादौचित्याच्चैवानौचित्यपरिहारेण च सर्वत्र दीनादौ ॥ १२ ॥

·विधिसेवा दानादावित्युक्तं तत्र महादानदानयोर्विशेषाभिधित्सयेदमाह ॥ न्यायात्तं खल्पमपि हि भृत्यानुपरोधतो महादानम् । दीनतपस्व्यादौ गुर्वनुज्ञया दानमंन्यत्तु ॥ १३ ॥ य० न्यायात्तं ब्राहाणक्षत्रियविट्शूद्राणां स्वजातिविहितन्यायोपात्तं, स्वल्पमपि हि स्तोकमपि हि, भृत्यानुपरोधतो भृत्या- नुपरोधेन पोष्यवर्गाविघातेन, महादानं विशिष्टदानं, दीनतपस्व्यादौ विपये, गुर्वनुज्ञया पित्रादिकुलपुरुषानुज्ञया, यदेवं विशेषणं तन्महादानं । दानमन्यत्तु न्यायानुपात्तभृत्योपरोधादिना विपर्ययेण दीयमानमन्यत्पुनानमेव भवति ॥ १३ ॥ उ० दानादिविधिसेवायां महादानदानयोर्विशेषमाह ।न्यायात्तमित्यादि । न्यायेन ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राणां स्वजातिवि- हितव्यापारेणात्तं स्वीकृतं स्वल्पमपि हि दीनतपस्व्यादौ विषये गुरूणां पित्रादिकुलवृद्धानामनुज्ञया, भृत्यानुपरोधेन पोष्य- वर्गाविघातेन, भृत्यपदमितरपोष्योपलक्षणं यद्दानं तन्महादानमन्यत्तु एतद्विशेषणरहितं पुननिमेव ॥ १३ ॥ एवं महादानं दानं चाभिधाय देवार्चनमाह ॥ देवगुणपरिज्ञानात्तद्भावानुगतमुत्तमं विधिना । स्यादादरादियुक्तं यत्तद्देवार्चनं चेष्टम् ॥ १४ ॥ य० देवगुणपरिज्ञानात् देवगुणानां वीतरागत्त्वादीनां परिज्ञानमवबोधस्तस्मात् , तद्भावानुगतमुत्तमं विधिना तेषु गुणेषु भावो बहुमानस्तेनानुगतं युक्तं, उत्तम प्रधान, विधिना शास्त्रोक्तेन, स्यादादरादियुक्तं यत् आदरकरणप्रीत्यादि- समन्वितं यत् स्यात् तद्देवार्चनं चेष्टं तच्च देवार्चनमिष्टम् ॥ १४ ॥ उ० देवार्चनेप्येनमतिदेशमाह देवेत्यादि । देवगुणानां वीतरागत्वादीनां परिज्ञानात्तेषु गुणेषु यो भावो वहुमानस्तेनानुगतं

·युक्तमुत्तमं प्रधान, विधिना शास्त्रोपदेशेन, यदादरादिना युक्तं स्यादादिना करणप्रीत्यविघ्नसंपदागमादिसंग्रहः । तदेवार्चनं
चेष्टं अन्यत्तु देवार्चनमात्रम् ॥ १४ ॥
प्रस्तुत एव संवन्धार्थमिदमाह ॥
एवं गुरुसेवादि च काले सद्योगविघ्नवर्जनया । इत्यादिकृत्यकरणं लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तिः ॥ १५ ॥
य० एवं गुरुसेवादि च एवं विधिनैव गुरूणां धर्माचार्यप्रभृतीनां, सेवा आदिशब्दात्पूजनादिग्रहः काले अवसरे, सद्यो-
गविघ्नवर्जनया संतश्च ते योगाश्च सद्योगा धर्मव्यापाराः स्वाध्यायध्यानादयस्तेषु विघ्न उपरोधो विघातस्तस्य वर्जनया
गुरुसेवादि विधेयं इत्यादिकृत्यकरणं एवमादीनां कृत्यानां कार्याणामागमोक्तानां करणं विधानं, लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तिरु-
च्यत इति ॥ १५ ॥
उ० अन्यत्राप्येनमतिदेशमाह । एवमित्यादि । एवं विधिनैव गुरूणां धर्माचार्यादीनां सेवा तदादि आदिना पूजना-
दिग्रहः । कालेऽसवरे सद्योगानां शोभनधर्मव्यापाराणां स्वाध्यायध्यानादीनां, विघ्नवर्जनया विघातत्यागेन, विधेयमिति
वाक्यशेपः । इत्यादीनामेवमादीनां कृत्यानामागमोक्तानां करणं विधिना संपादनं लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तिरुच्यते । विधियुक्तं
हि दानादि यन्महत्पदेष्टपदसत्पदादिभिर्विशिष्यते तदेव लोकोत्तरपदाभिधेयमिति भावः ॥ १५ ॥
इयं च कथं संपद्यत इत्याह ।
इतरेतरसापेक्षा वेया पुनराप्तवचनपरिणत्या । भवति यथोदितनीत्या पुंसां पुण्यानुभावेन ॥ १६॥५॥

·य० इतरेतरसापेक्षा तु इतरेतरसापेक्षैव परस्पराविरोधिनी एपा पुनराप्तवचनपरिणत्या एपा पुनर्लोकोत्तरतत्त्वसं- प्राप्तिराप्तस्य यद्वचनं तत्परिणत्या आगमपरिणत्या । भवति यथोदितनीत्या जायते यथोक्तन्यायेन पुंसां पुण्यानुभावेन पुरुषाणां पुण्यविपाकेन ॥ १६ ॥ ५॥ उ० इयं पुनरेकार्थक्रियायां सकलार्थक्रिया सापेक्षा स्यादित्याहेतरेतरेत्यादि । एषा पुनर्लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तिराप्तवचनस्य परिणत्यैकक्रिया सकलक्रियासापेक्षेतिसंस्काररूपया, यथोदितनीत्या यथोक्तन्यायेन, पुंसां पुण्यानुभावेन सद्गुद्धिहेतु- पुण्यविपाकेनेतरेतरसापेक्षा परस्परकार्याविरोधिन्येव भवति कार्यांतरविरोधिनः सत्कार्यस्यापि लौकिकत्वादितिभावः।१६॥५॥ ॥ इति पञ्चमं पोडशकम् ॥ इदानीं लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तौ यद्भवति तदाह ॥ अस्यां सत्यां नियमाद्विधिवज्जिनभवनकारणविधानम् । सिद्धयति परमफलमलं ह्यधिकार्यारंभकत्त्वेन॥१॥ य० अस्यां सत्यां नियमालोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तौ । विधिवद्विधिना, जिनभवनकारणविधानं जिनभवनं कारयत्यन्यैस्तस्य जिनभवनकारणस्य विधानं संपादनं, सिद्ध्यति परमफलं प्रकृष्टफलं, ह्यलमत्यर्थमधिकार्यारंभकत्त्वेन अधिकारिण आरं- भकत्त्वं तेन ॥१॥ उ० लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तिरुक्ता तदुत्तरं यल्लभ्यते तदाह । अस्यामित्यादि । अस्यां लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तौ सत्यां नियमाद्

·योग्यतानियमाद्विधिवद्विधिना, जिनभवनस्य कारणैः प्रयोज्यकर्तृभिः कृत्वा विधान संपादनं सिद्धपति, परमफलं प्रकृष्टफलं,
यलमत्यर्थमधिकारी आरंभको यत्र तत्त्वेन तद्भावेन ॥ १ ॥
कः पुनरस्याधिकारीत्याह ॥
न्यायार्जितवित्तेशो मतिमान् स्फीताशयः सदाचारः। गुर्वादिमतो जिनभवनकारणस्याधिकारीति ॥२॥
य० न्यायार्जितवित्तेशो न्यायोपार्जितद्रव्यस्वामी, मतिमान् प्रतिभासंपन्नः, स्फीताशयः वृद्धिगतधर्माध्यवसायः, सदा-
चारः शोभनाचारो, गुर्बादिमतो गुरूणां पितृपितामहादीनां राजामात्यप्रभृतीनां च मतोऽभिमतो बहुमतो जिनभवन-
कारणस्य प्रस्तुतस्याधिकारीति शाखनियुक्तत्त्वेन ॥ २ ॥
उ० कीदग्गुणः पुनरयमधिकारीत्याह । न्यायेत्यादि । न्यायार्जितवित्तस्येशः स्वामी, मतिमानायतिहितज्ञः, स्फीताशय-
प्रवृद्धधर्माध्यवसायः, सदाचारोऽनिन्द्याचारः, गुर्वादीनां पितृपितामहादिराजामात्यादीनामभिमतो वहुमतः, जिनभवन-
कारणस्याधिकारी शास्त्राज्ञाशुद्धत्त्वादितिरधिकारिविशेषणसमाप्त्यर्थः ॥ २ ॥
...जि भवनकारणविधानमित्युक्तं तद्गतमिदमाह ॥
कारणविधानमेतच्छुद्धा भूमिर्दलं च दादि । भृतकानतिसंधानं स्वाशयवृद्धिः समासेन ॥३॥
य० कारणे निर्वर्त्तने प्रयोजकव्यापारे विधानमेतद्विधिरेष वर्तते प्रकार इत्यर्थः शुद्धा भूमिर्वक्ष्यमाणा दलं च दीर्वादि
दारुप्रभृति भृतकानतिसंधानं भृतकानां कर्मकराणामवञ्चनं, स्वाशयवृद्धिः शुभपरिणामवृद्धिः, समासेन संक्षेपेण ॥ ३ ॥

·उ० कारणविधिगतमाह । कारणे निवर्तनप्रयोजकव्यापारे विधानमेतद्विधिद्वारराशिरेपः शुद्धा भूमिर्वक्ष्यमाणा दलं च दादि दारुप्रभृति भृतकानां कर्मकराणामनतिसन्धानमवञ्चनं स्वाशयस्य शुभपरिणामस्य वृद्धिः समासेन संक्षेपेण ॥३॥ शुद्धा भूमिरित्युक्तं सैवोच्यते ॥ शुद्धा तु वास्तुविद्याविहिता सन्न्यायतश्च योपात्ता । न परोपतापहेतुश्च सा जिनेन्द्रैः समाख्याता ॥४॥ य० शुद्धा तु शुद्धा पुनर्भूमिास्तुविद्याविहिता वास्तुविषया विद्या तया विहिता समर्थिताऽनिराकृता, सच्यायतश्च योपात्ता सन्न्यायेन च या गृहीता न पराभिभवेन । न परोपतापहेतुश्च न प्रातिवेश्मिकोपतापहेतुश्च सा मुनीन्द्रैः समाख्याता शुद्धा भूमिरिति ॥ ४ ॥ उ० तत्र शुद्धभूमिस्वरूपं तावदाह । शुद्धा त्वित्यादि । शुद्धा तु शुद्धा पुनर्भूमिर्वास्तुविपया या विद्या तया विहिता समर्थिताऽनिराकृतेतियावत् । सन्न्यायतः सुशोभनन्यायेन योपात्ता गृहीता नतु धनिकपराभवेन । न नैव परस्य प्रातिवे- श्मिकादेरुपतापहेतुश्च सा मुनीन्द्रैः परमज्ञानिभिः समाख्याता ॥ ४ ॥ किमित्येवमुपदिश्यत इत्याह ॥ शास्त्रबहुमानतः खलु सच्चेप्टातश्च धर्मनिष्पत्तिः । परपीडात्यागेन च विपर्ययात्पापसिद्धिरिव ॥ ५॥ य०शासवहुमानतः खलु वास्तुविद्याशाखबहुमानेन, सच्चेप्टातश्च पराभिभवपरिवर्जनेन, धर्मनिप्पत्तिः धर्मसंसिद्धिः ·परपीडात्यागेन च परोपतापविरहेण च, विपर्ययात्पापसिद्धिरिव शास्त्राऽबहुमानासच्चेप्टापरपीडालक्षणाद्विपर्ययात्पापसि- द्धिरिव पापनिष्पत्तिरिय कारणत्रयाद्धर्मनिष्पत्तिर्भवतीति ॥ ५ ॥ उ० किमित्येवमुपदिश्यत इत्याह । शास्त्रेत्यादि । शास्त्रस्य प्रकृतविध्युपदेशकस्य वास्तुशास्त्रादेः बहुमानतः खलु बहु- मानादेव सच्चेष्टातश्चोत्पन्नपराभिभवत्यागप्रधानोद्यमाच्च परपीडायाः परोपतापस्य त्यागेन भाविनोऽनुत्पादेन च धर्मनिष्प- त्तिर्भवति विपर्ययादुक्तविपरीतहेतुत्रयाच्छास्त्रावहुमानासच्चेष्टापरपीडालक्षणात्पापस्य सिद्धिरुत्पत्तिरिव यद्विपर्ययः पापहेतुः स धर्महेतुरिति न्यायगतिः ॥५॥ न केवलमेवमित्थं च धर्मनिष्पत्तिरित्याह । तत्रासन्नोऽपि जनोऽसंबन्ध्यपि दानमानसत्कारैः। कुशलाशयवान् कार्यों नियमाद्दोध्यंगमयमस्य ॥६॥ य० तत्रासन्नोपि जनो यस्तदेशवी असंवन्ध्यपि स्वजनादिसंवन्धरहितोऽपि, दानमानसत्कारैः दानमन्नपानवस्त्रादे- मानो मान्यत्वं, सत्कारः सक्रिया आसनप्रदानादिरूपा तैः। कुशलाशयवान् कार्यो जन इति वर्त्तते नियमान्नियमेन । बोधेरंगं कारणमयं कुशलाशयोऽस्य जनस्य बोधिलाभहेतुः कुशलाशयो भवति जनस्येति यावत् ॥ ६॥ उ० अन्यदपि तदा धर्मसिद्ध्यङ्गमाह । तत्रेत्यादि तत्र जिनभवनारंभे आसन्नोऽपि यस्तदेशवर्ती जनोऽसंबन्ध्यपि स्वज- नादिसंबंधरहितोऽपि सोऽपि दानमन्नपानवस्त्रादिवितरणं मानोऽभ्युत्थानादिक्रिया सत्कार आसनप्रदानादिव्यापारस्तैः कृत्वा in

·कुशलाशयवान् धन्योऽयं जैनो धर्मो यत्रैतादृशमौचित्यमिति प्रशंसाभिव्यजयशुभपरिणामयुक्तः कार्यः नियमान्निश्चयेनार्य
कुशलाशयोऽस्य जनस्य बोध्यङ्ग बोधिहेतुरतश्च परोपकारगुणात्कारयितुर्महॉल्लाभः ॥ ६॥
दलं च दार्वादीत्युक्तं तदाह ॥
दलमिष्टकादि तदपि च शुद्धं तत्कारिवर्गतःक्रीतम्। उचितक्रयेण यत्स्यादानीतं चैव विधिना तु॥७॥
य० दलमिष्टकादि तदपि च शुद्धं आदिग्रहणात्पाषाणादिग्रहः कीदृक् शुद्धं तत्कारिबर्गतः क्रीतं उचितक्रयेण यत्स्यात्
तत्करणशीलास्तत्कारिणः स्वयमेव प्रवृत्ता इष्टकादिषु तद्वर्गात्क्रीतमुचितमूल्येन यत्तच्छुद्धं । आनीतं चैव विधिना तु
लोकशास्त्रदृष्टेन ॥७॥
उ० दलं च दार्वादीत्युक्तं तत्राह । दलमित्यादि । दलं जिनभवनोपादानमिष्टकादि आदिना पापाणादि तदपि शुद्धं
कीदृक् शुद्धं यत्तत्कारिणां स्वप्रयोजनसिद्ध्यर्थमेवेप्टकादिकरणशीलानां पुरुषाणां वर्गतः समूहादुचितक्रयेणोचितमूल्येन
क्रीतं स्वीकृतं तु पुनः विधिना लोकशास्त्रदृप्टेन भारवाहकापरिपीडनादिलक्षणेनानीतं चैव ॥ ७ ॥
दलविशेषगतमेवाह ॥
दावपि च शुद्धमिह यत्नानीतं देवताद्युपवनादेः । प्रगुणं सारवदभिनवमुच्चैम्रन्थ्यादिरहितं च ॥८॥
य० दार्चपि च शुद्धमिह ज्ञेयमिति गम्यते । यत्नानीतं देवताद्युपवनादेर्देवतादीनामुपवनं तत्समीपवर्ति आदिग्रह-
णादेवपुरुपग्रहो द्वितीयादिशब्दात्तिर्यानुप्यसंवन्धिकाननग्रहः । दारुविशेषणमाह । प्रगुणमवक्र सारवत् स्थिरं खदिरवत् ,
अभिनवं च प्रत्यग्रं, न जीर्ण उच्चैरत्यर्थ, ग्रंथ्यादिरहितं च ग्रंथ्यादिदोपविकलं ॥ ८॥

·उ० दलविशेषमाह । दार्वपि चेत्यादि । दार्वपि चेह जिनभवनविधाने शुद्धं तद् ज्ञेयमितिगम्यम् । यलानीतं देवतादीनां
देव्यादीनामुपवनं समीपवर्ति वनं तदादेः प्रथमादिपदात्पुंदेवग्रहः द्वितीयादिपदात्तिर्यडूमनुष्यसंवन्धिकाननग्रहः तथा प्रगु-
णमवक्र सारवत् स्थिरं खदिरसारवत् अभिनवं प्रत्ययं न जीर्ण उच्चैरतिशयेन ग्रन्थ्यादिभिर्दोषै रहितम् ॥ ८॥
विधिनेत्युक्तं तमेवाह ॥
सर्वत्र शकुनपूर्व ग्रहणादावत्र वर्तितव्यमिति । पूर्णकलशादिरूपश्चित्तोत्साहानुगः शकुनः ॥ ९ ॥
य० सर्वत्रेप्टकादौ शकुनपूर्व शकुनमूलं ग्रहणादावत्र वर्तितव्यमिति ग्रहणानयनादौ प्रवर्तितव्यं नान्यथा कः पुनः
शकुन इत्याह । पूर्णकलशादिरूपो जलपरिपूर्णघटदूर्वाभारोद्धृतमृत्तिकादिरूपः अयं च बाह्य इत्यान्तरपरिग्रहार्थ विशेषण-
माह । चित्तोत्साहानुगः शकुनः मनःसमुत्साहमनुगच्छति ॥ ९ ॥
उ० दलं विधिनानीतमित्युक्तं तत्र विधिगतमेवाह । सर्वत्रेत्यादि । अत्र जिनभवनलक्षणमहाकार्यारंभे सर्वत्रेप्टकादौ
ग्रहणादौ ग्रहणानयनादौ शकुनपूर्व शकुनमूलं यथा स्यात्तथा प्रवर्तितव्यं नान्यथा । कः पुनः शकुन इत्याह । पूर्णक-
लशो जलपरिपूर्णघटस्तदादिरूप आदिना दधिदूर्वाक्षतभारोद्धृतमृत्तिकादिग्रहणं अयं च बाह्य इत्यांतरपरिग्रहार्थ विशेष-
णमाह । चित्तोत्साहानुगो मनःप्रत्ययानुसारी शकुन इदमुपलक्षणं गुरुवचनानुगतत्त्वस्याप्यन्यत्रात्मप्रत्ययगुरुप्रत्ययशकुन-
प्रत्ययैस्त्रिधा शुद्धस्य कार्यस्य सिद्ध्युन्मुखत्त्वप्रतिपादनादिति द्रष्टव्यम् ॥९॥

·TH
भूतकानतिसंधानमित्युक्तं ते कीदृशा इत्याह ॥
भूतका अपि कर्त्तव्या य इह विशिष्टाः स्वभावतः केचित्।यूयमपि गोछिका इह वचनेन सुखं तु ते स्थाप्याः१०
य० भृत का अपि कर्मकरा अपि कर्त्तव्या विधेया य इह विशिष्टा लोकव्यवहारेण स्वभावतः केचित् खभानेनैव
किमिति विशिष्टा आश्रीयन्त इत्याह । गूयमणि भवन्तोऽपि गोष्ठिका इह प्रस्तुतजिनभनने अनेन वचनेन सुखं तु सुखेनेव
ते स्थाप्याः स्थापनीयाः प्रस्तुतकार्ये निशिष्टत्वाद्भवन्ति ॥ १० ॥
उ० भृतकानतिसन्धानगतमाह । गतका इत्यादि । भृतकाः कर्मकरा अपि कर्तव्या इह ये विशिष्टा लोकव्यवहारेण
स्वभावतः खभावेनैव केचिश्वंति यूयमपि भवंतोऽपि गोठिकाः सहाया इहं जिनभवनविधानेऽनेन वचनेन सुखं तु
सुखेनैव ते स्थाप्या विशिष्टत्त्वादित्थं स्थापितास्ते निर्वाहका भवन्ति ॥ १० ॥
अनतिसंधानमेवाह ॥
अतिसंधानं चैषां कर्त्तव्यं न खलु धर्ममित्राणां । न व्याजादिह धर्मो भवति तु शुद्धाशयादेव॥११॥
य० अतिसन्धानं च वयनं, एपां भूतकानां कर्त्तव्यं न खलु नैव कर्त्तव्यं, धर्ममित्राणां धर्मसुहृदां, किमिति न व्या-
जादिह धर्मः किं तु निर्व्याजप्रवृत्तेरेव भवति तु शुद्धाशयादेव निर्व्याजप्रवृत्तिगतात् ॥११॥
उ० अतीत्यादि । एपां भृतकानागतिसन्धानं च न खड नैव कर्त्तव्यं धर्मामित्राणां धर्मसुहृदां किमिति इह शुभक-
मणि न व्याजाद्धर्मः किं तु शुद्धाशयादेव निर्व्याजपरिणामादेव ॥ ११ ॥

·स्वाशयवृद्धिरित्युक्तं तत्र कः खाशय इत्याह ।। देवोद्देशेनैतगृहिणां कर्तव्यमित्यलं शुद्धः । अनिदानः खल्ल भावः खाशय इति गीयते तज्ज्ञैः ॥ १२॥ य० देवोदेशेन देवाभिसन्धिना । एतजिनभवनं गृहिणां कर्त्तव्यं विधेयमित्यलं, शुद्धो दोपरहितोऽनिदानः खलु भावो निदानरहित एव भावोऽध्यवसायः स्वाशय इति गीयते तज्ज्ञैः शुभाशय इत्युच्यते तद्वेदिभिः ॥ १२॥ उ० अथ स्वाशयवृद्धिर्वाच्या तत्र कः स्वाशय इत्याह । देवेत्यादि । देवोद्देशेन जिनभवनभक्त्यभिसन्धिमात्रेणैतन्जि- नभवनं गृहिणां कर्त्तव्यं नत्त्वैहिकादिफलाभिलापेण इत्येपोऽलमत्यर्थ शुद्धो निर्दोपोऽनिदानः खलु निदानरहित एव भा- वोऽध्यवसायः स्वाशयः शुभाशय इति गीयते तज्ज्ञैस्तद्वेदिभिः ॥ १२ ॥ अधुना वृद्धिमाह ॥ प्रतिदिवसमस्य वृद्धिः कृताकृतप्रत्युपेक्षणविधानात्। एवमिदं क्रियमाणं शस्तमिह निदर्शितं समये ॥१३॥ य० प्रतिदिवसमस्य कुशलाशयस्य वृद्धिरभ्युदयरूपा । कृताकृतप्रत्युपेक्षणविधानात् । इदं कृतं निर्वतितमिदमकृतं करणीयमद्यापि भाविनि काले तयोः प्रत्युपेक्षणमवलोकनं तद्विधानात् । यथोक्तं फलद्वारेण । “प्रशान्ताः सुगति यान्ति संयताः स्वर्गगामिनः।शांतायतनकर्तृणां सदा पुण्यं प्रवर्द्धते ॥१॥" एवमुक्तेन न्यायेनेदं जिनभवनं क्रियमाणं विधीयमानं, शस्तं प्रशस्तमिहाधिकारे निदर्शितं नितरां दर्शितमनुज्ञातं, समये सिद्धान्ते ॥ १३ ॥ उ० एतद्वृद्धिमाह । प्रतीत्यादि । प्रतिदिवसमस्य कुशलाशयस्य वृद्धिः कार्या कृताकृतयोरेतत्प्रतिबंधेन निष्पन्ननिष्पा-

·द्ययोः कार्ययोः प्रत्युपेक्षणस्यावलोकनस्य विधानात्तथाहि "एतद्दृष्ट्वाहतं चैत्यमनेके सुगतिं गताः । यास्यन्ति बह्वश्चान्ये ध्यान-
निर्धूतकल्मपाः ॥ १॥ यात्रास्नानादिकर्मेह भूतमन्यच्च भावि यत् । तत्सर्व श्रेयसां वीजं ममार्हचैत्यनिर्मितौ ॥ २॥ साधु
जातो विधिरयं कार्योऽतः परमेष मे । अर्हच्चैत्येष्विति ध्यानं श्राद्धस्य शुभवृद्धये ॥ ३॥ अहंपूर्विकया भक्ति ये च कुर्वन्ति
यात्रिकाः। तेऽपि प्रवर्द्धयन्त्येव भावं श्रद्धानशालिनाम् ॥ ४ ॥ एवमुक्तद्वारशुद्ध्या क्रियमाणं जिनभवनं प्रशस्तमिह समये
जैनसिद्धान्ते प्रदर्शितम् ॥ १३ ॥
किमिति शस्तं निदर्शितमित्याह ॥
एतदिह भावयज्ञः समृहिणो जन्मफलमिदं परमं । अभ्युदयाव्युच्छित्या नियमादपवर्गबीजमिति ॥१४॥
य० एतजिनभवनमिह लोके भावयज्ञो भावपूजा सदृहिणः सद्गृहस्थस्य जन्मफलमिदं परमं जन्मफलमिदं प्रधानं वर्त्त-
ते अभ्युदयाऽव्युच्छित्त्या अभ्युदयस्य स्वर्गादेरव्यवच्छेदेन सन्तत्या नियमादपवर्गवीजमिति नियमेनापवर्गस्य मोक्षस्य
कारणमिति कृत्वा ॥ १४ ॥
उ० किमिति शस्तं निदर्शितमित्याह । एतदित्यादि । एतज्जिनभवनविधानमिह लोके भावयज्ञो यजेर्देवपूजार्थत्त्वाद्धा-
वपूजा द्रव्यस्तवस्याप्यस्योक्तविधिशुद्धिद्वाराज्ञाराधनलक्षणभावपूजागर्भितत्त्वात् समृहिणः सगृहस्थस्य जन्मनः फलमिदं
परमं प्रधानमाजन्मार्जितधनस्यैतावन्मात्रसारत्त्वात् अभ्युदयस्य स्वर्गादेरव्यवच्छेदेन सन्तत्या नियमान्निश्चयेनापवर्गतरो-
र्मोक्षवृक्षस्य चीजमेतत् ॥ १४ ॥

·दी एवं जिनभवनकारणमभिधाय तगतविशेपमाह ।। देयं तु न साधुभ्यस्तिष्ठति यथा च ते तथा कार्यम् । अक्षयनीव्या ह्येवं ज्ञेयमिदं वंशतरकाण्डम् ॥१५॥ य० देयं तु न साधुभ्यो यतिभ्यो न देयमेव यथा युप्मदीयमेतदत्र शीर्णोद्धारादि भवदिविधेयं किं तु स्वयमेव तत्प्रति- जागरणीयं तिष्ठति यथा च ते तथा कार्यम् ते साधवो यथा च तिष्ठन्ति तथा विधेयं कथं पुनस्तेषां साधूनां सवालवृद्धानां तत्रायतनेऽवस्थानमित्याह । अक्षयनीव्या हि नीविर्मूलधनं स्यादिति प्रसिद्धिः, अक्षया चासौ नीविश्व तया करणभूतया । यत्तन्मूलधनमायतनसंबंधि तत्सर्वप्रयतेन परिपालयभिः संवर्द्धयद्भिश्चाक्षयं कर्त्तव्यमित्यक्षयनीविरक्षयनीतिर्वा वालनू- द्धग्लानसाधुसाधर्मिकप्रभृतीनां हि तदुपटभादेव साधूनां तत्रावस्थानं प्रकल्पते । अन्यथैतद्गुणमन्तरेण क्षेत्रान्तरमाश्र- यणीयं स्यात्तेनासौ लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तिव्यवस्थितो गृही सर्व देशकालाद्यपेक्षया साध्ववस्थानायैवं विधत्ते । एवं ज्ञेय- मिदं वंशतरकाण्डं एवमुक्तन्यायेन ज्ञेयमिदं जिनभवनं शीर्णोद्धारद्वारेणानेकपुरुपसन्तानमाश्रित्य स्वपरोपकारत्त्वेन वंशस्य सकलस्यैव तरकाण्ड तरणोपायरूपमनेन हि एवं कुर्वता सकलोऽपि भाविपुरुपप्रवाहः सद्धर्मावास्या संसारांबुनिधेस्ता- रितो भवति । स्ववंशजपूर्वपुरुपपक्षपातेन सद्धर्मप्रवृत्युपलंभादिति ॥ १५ ॥ उ० एवं जिनभवनकारणमभिधाय तद्गत विशेपमाह । देयं वित्यादि । तन्जिनभवनं कृत्वा साधुभ्यस्तु न देयं यथा युष्मदीयमेतत्तदन जीर्णोद्धारादि भवदिविधेयमिति । किं तु स्वयमेव तत् प्रतिजागरणीयं व्युत्पन्नश्रद्धानामात्यन्तिकका- रंण विना साधूनां द्रव्यस्तवनियोजनायोगात् , यथा च ते साधवः सबालवृद्धास्तत्रायतने तिष्ठन्ति तथा कार्यमक्षयनीव्या ·हि निश्चितमहीयमानचैत्यायतनसंवन्धिमूलधनेन हेतुना कृत्वा तद्धि मूलधनं श्राद्धैः सर्वप्रयत्लेन परिपालयभिः संवर्द्धय- निश्च तथाऽक्षयं कर्त्तव्यं यथाऽभिसन्धिविशेषशुद्धेन तेन बालकवृद्धग्लानसाधुसाधर्मिकप्रभृतीनामुपष्टंभादाधाकर्मिकादि- दोपरहिततत्प्रतिवद्धवहिर्मण्डपादौ साधूनामवस्थानं धर्मोपदेशाय कल्पते क्षेत्रेऽपि च तादृशचैत्यस्फातिगुणयुक्त एव ते- पामवस्थानं कल्पते । एतद्गुणमन्तरेण तु क्षेत्रान्तरमाश्नयणीयं स्यात्तेनासौ लोकोत्तरतत्त्वसंप्राप्तिव्यवस्थितो गृही देशका- लाद्यपेक्षया साध्ववस्थानायैव सर्वमेवं विधत्ते एवमुक्तन्यायेन ज्ञेयमिदं जिनभवनं शीर्णोद्धारद्वारेणानेकपुरुपसन्तानाशि- तोपकारफलस्यावन्ध्यत्त्वाद्वंशस्य सकलस्यैव तरकाण्डं तरणकाष्ठं एवं हि कुर्वता सकलोऽपि भाविपुरुपप्रवाहः संसारा- निस्तारितो भवति । पूर्वपुरुषपक्षपाताहिततच्चैत्यभक्तिविशेपेण स्ववंशेन सद्धर्मप्रत्युपालभादितरचैत्येष्वपि यथाशक्ति भक्तयत्यागेन मिथ्यात्वाद्यसिद्धेरिति द्रष्टव्यम् ॥ १५ ॥ ननु च पृथिव्याधुपमर्दमंतरेण जिनभवनकारणं न संभवति तत्र च नियमेन हिंसांगीकर्तव्येत्याशंक्याह ॥ यतनातो न च हिंसा यस्मादेषैव तन्निवृत्तिफला। तदधिकनिवृत्तिभावाद्विहितमतोऽदुष्टमेतदिति ॥१६॥६ य० यतनातः प्रयत्नात् शास्त्रोक्तान्न च नैव हिंसा यथोक्तं "रागद्दोस विउत्तो जोगो असढस्स होइ जयणाओ" एवं यतनालक्षणाभिधानाद्रागद्वेपविमुक्तत्त्वेन भावतो हिंसानुपपत्तेरतस्याश्च भावहिंसायाः शाले परिहर्त्तव्यत्त्वेन प्रतिपादनात् द्रव्यहिंसामप्यङ्गीकृत्य यस्मादैपैव यतनैव तन्निवृत्तिफला हिंसानिवृत्तिफला कथं पुनहिसानिवृत्तिफलत्त्वं यतनाया इत्याश- कयाह । तदधिकनिवृत्तिभावात् । तस्यां हिंसायामधिकनिवृत्तिरधिकारंभनिवृत्तिस्तद्भावात् तत्र हि जिनभवनादिविधाने

·प्रयलपूर्वकं प्रवर्त्तमानस्य निष्फलपरिहारेण सफलमेव कुर्वतः यतोऽवश्यमेवारंभांतरेभ्योऽस्ति गरीयान्विशेष इति । विहि.
तमतोऽदुष्टमेतदिति विहितं शास्त्रे जिनभवनमतो हेतोरदुष्टमदोपवदेतत्पूर्वोक्तं जिनभवनकारणमिति ॥ १६ ॥ ६ ॥
उ० ननु पृथिव्याधुपमर्दमन्तरेण जिनभवनकारणं न संभवति तत्र च नियमेन हिंसेति कथमतो धर्मवृद्धिरित्याशं-
क्याह । यतनात इत्यादि । यतना रागद्वेपरहितः शास्त्राज्ञाशुद्धः प्रयत्नः । “रागद्दोस विउत्तो जोगो असढस्स होइ जयणाओ"
इत्यागमात् । ततो नच नैव हिंसा जिनभवनविधाने यतनायां सत्यां भावहिंसानुपपत्तेस्तस्या एव शास्त्रे परिहर्त्तव्यत्त्वेन
प्रतिपादनाद् द्रव्यहिंसायास्तु सर्वथा साधुविहारादावपि दुःपरिहरत्वाद्रव्यहिंसामप्याश्रित्याह । यस्मादेपैव यतनैव तन्निवृ-
त्तिफला हिसानिवृत्तिफला कथमिति चेत्तस्यां हिंसायामधिकनिवृत्तेरधिकारंभत्यागस्य भावात् तत्र हि जिनभवनादिवि-
धाने सर्वादरेण प्रवर्त्तमानस्य निष्फलपरिहारेण सफलमेव कुर्वतोऽवश्यमेवास्त्यारंभान्तरनिवृत्तिविशेपः विहितं शास्त्रे
जिनभवनमतो हेतोरदुष्टमदोपवदेतज्जिनभवनविधानमिति विहितत्त्वादेव न निरारंभसामायिकादिनैतदन्यथासिद्धिरेका-
नुष्ठानस्य विहितान्यानपवादकत्त्वादन्यथा दानादीनामपि तेनान्यथासिद्ध्यापत्तेरिति दिक् ॥ १६ ॥ ६ ॥
॥ इति पष्टं पोडशकम् ॥
एवं जिनभवनकारणविधानमभिधाय तद्विम्बस्य कारयितव्यतां प्रत्याह ॥
जिनभवने तविम्बं कारयितव्यं द्रुतं तु बुद्धिमता । साधिष्ठानं ह्येवं तद्भवनं वृद्धिमद्भवति ॥ १॥

·य० जिनभवने जिनायतने तद्विम्बं जिनविम्ब, कारयितव्यं कारणीय हुतं तु शीघ्रमेव बुद्धिमता बुद्धिसंपन्नेन, किमिति
द्रुतं कारयितव्यमित्याह हियस्मात्साधिष्ठानं साधिष्ठातृकमेव जिनविम्वेनैव तद्भवनं प्रस्तुतं वृद्धिमद्भवति वृद्धिभाग्भवति॥१॥
उ० एवं जिनभवनकारणविधानमभिधाय तद्विम्बस्य कारयितव्यतां सङ्गमयति । जिनेत्यादि । जिनभवने तस्य जि-
नस्य विम्बं कारयितव्यं द्रुतं तु शीघ्रमेव बुद्धिमता कार्यक्रमधीशालिना हि यत एवं जिनविम्बकारणे तत् प्रस्तुतं भवनं
साधिष्ठानमधिष्ठातृसहितं वृद्धिमद्भवति तजनितपुण्यस्य तत्प्रवर्द्धकत्वात् ॥१॥
तद्विम्बकारणविधिमाह ॥
जिनविम्बकारणविधिः काले पूजापुरस्सरं कर्तुः । विभवोचितमूल्याऽर्पणमनघस्य शुभेन भावेन ॥२॥
य० जिनबिम्बकारणविधिरभिधीयत इति वाक्यशेपः कालेऽवसरे पूजापुरःसरंभोजनपत्रपुष्पफलपूजापूर्वकं कर्तुः शिल्पि-
नः, वि(वै)ज्ञानिकस्य विभवोचितस्य, मूल्यस्य धनस्यार्पणं समर्पणमनघस्याव्यसनस्य, शुभेन प्रशस्तेन, भावेनान्तःकरणेन॥२॥
उ० विम्बकारणविधिमा । जिनेत्यादि । जिनबिम्बकारणविधिरभिधीयत इति वाक्यशेषः। काले शुभमुहूर्त्तादौ, पूजा
भोजनपत्रपुष्पफलादिना पुरस्सरा यत्र यस्यां क्रियायां । तथा कर्तुः शिल्पिनः, विभवोचितस्य स्वसंपदनुसारिणो मूल्यस्या-
र्पणमनघस्य व्यसनरहितस्य, शुभेन प्रशरतेन, भावेनाध्यवसायेन ॥ २ ॥
अनघस्येत्युक्तं तद्व्यतिरेकेणाह ।।
नार्पणमितरस्य तथा युक्त्या वक्तव्यमेव मूल्यमिति। काले च दानमुचितं शुभभावेनैव विधिपूर्वम् ॥३॥

·अस्मिन् व्यतिकर इत्युक्तं तमेवाश्रित्याह ।। एप द्वयोरपि महान् विशिष्टकार्यप्रसाधकत्वेन । संवन्धं इह क्षुण्णं न मिथः सन्तः प्रशंसन्ति ॥ ५ ॥ य० एपयोगो द्वयोरपि पूर्वोक्तयोर्महान् गुरुर्विशिष्टकार्यप्रसाधकत्त्वेन जिनविम्बनिर्वर्तकत्त्वेन । इह संवन्धे क्षुण्णं वैकल्यं न मिथः परस्परं सन्तः सत्पुरुषाः प्रशंसन्ति स्तुवन्ति ॥ ५ ॥ उ० अविनष्टचित्तसंवन्धस्तुवन्नाह । एपेत्यादि । एप परस्परमविनष्टचित्तयोगो द्वयोरपि प्रागुक्तयोविशिष्टकार्यस्य फलवजिनविम्बलक्षणस्य प्रसाधकत्त्वेन निर्विघ्ननिर्वर्तकत्त्वेन महान् गुरुः । इह संबन्धे क्षुण्णं वैकल्यं मिथः परस्परं सन्तः सत्पुरुषा न प्रशंसन्ति स्तोकस्यापि चित्तभेदस्य फलहानिकरत्त्वादितिभावः ॥ ५ ॥ जिनबिम्बकारणे भावप्राधान्यमुररीकृत्याह । यावन्तः परितोषाः कारयितुस्तत्समुद्भवाः केचित् । तबिम्बकारणानीह तस्य तावन्ति तत्वेन ॥ ६ ॥ य० यावन्तो यत्परिमाणाः परितोपाः प्रीतिविशेषाः कारयितुरधिकृतस्य तस्य समुद्भवा विम्बसमुद्भवाः केचित्केऽपि चि- च्छब्दोऽप्यर्थे तद्विम्बकारणानि जिनविम्बनिवत्तेनानीह प्रक्रमे तस्य कारयितुस्तावन्ति तपरिमाणानि तत्वेन परमार्थेन ॥६॥ उ० जिनबिम्बकारणे भावप्राधान्यं पुरस्कुर्वन्नाह । यावन्त इत्यादि । यावन्तो यसरिमाणाः परितोपाः प्रीतिविशेपाः । कारयितुरधिकृतस्य तत्समुद्भवा बिम्बनिमित्तजनिताः केचित्केऽपि चिच्छन्दोग्यर्थे इह प्रक्रमे तस्य कारयितुतद्विग्बकार- ·णानि जिनविम्बनिर्वर्तनानि तावन्ति तत्परिमाणानि तत्त्वेन परमार्थेन तावत्फलसंपत्तेः फलस्य भावानुसारित्वात्ततः प्री- तिनिशेप इह सानुवन्धः कर्त्तव्य इति हृदयम् ॥ ६ ॥ चित्तविनाशोऽत्र प्रतिपिद्ध इत्युक्तं तमाश्रित्याह । अप्रीतिरपि च तस्मिन् भगवति परमार्थनीतितो ज्ञेया । सर्वापायनिमित्तं ह्येषा पापा न कर्त्तव्या॥७॥ य० अप्रीतिरपि च चित्तविनाशरूपा । तस्मिन् शिल्पिनि क्रियमाणा भगवति जिने । परमार्थनीतितः परमार्थन्या- येन । कारयितुज्ञेया सर्वापायनिमित्तं हि यतः सर्वैपामपायानां प्रत्यवायानां निमित्तमप्रीतिस्तस्मादेपा पापाऽप्रीतिर्न कर्तव्या न विधेया ॥७॥ उ० चित्तविनाशनिपेधोक्तौ पुष्टहेतुमाह-अप्रीतिरित्यादि । अप्रीतिरपि च चित्तविनाशरूपा तस्मिन् शिल्पिनि विम्बद्वारा क्रियमाणे भगवति जिने परमार्थनीतितः कारणारुचिः कार्यारुचिमूलेतिपरमार्थन्यायेन कारयितुज्ञेया । हि यतः सर्वेपाम- पायानां प्रत्यूहानां निमित्तमियमप्रीतिस्तस्मादेपा पापा न कर्त्तव्या न विधेया ॥ ७ ॥ कथं पुनस्तत्कारयितव्यमित्याह ॥ अधिकगुणस्थैर्नियमात् कारयितव्यं खदौहृदैर्युक्तम् । न्यायाजितवित्तेन तु जिनविम्बं भावशुद्धेन ॥८॥ य० अधिकगुणस्थैरधिकगुणवर्तिभिः प्राक्तनकालापेक्षया नियमान्नियमेन कारयितव्यं कारणीयं स्वदौ«दैः स्वमनोरथैः ·॥ शिल्पिगतैर्युक्तं सहितं न्यायार्जितवित्तेन तु न्यायोपात्तद्रविणेन तु करणभूतेन जिनविम्वं जिनप्रतिमारूपं भावशुद्धन भावेन सदन्तःकरणलक्षणेन शुद्धं यन्न्यायार्जितवित्तं तेन ॥८॥ उ० यत एवं शिल्पिगताऽप्रीतिरयुक्ता ततस्तद्गतामाहार्येच्छया प्रीतिमुत्पाद्य जिनविम्ब कारयितव्यमित्यनुशास्ति । अ- धिकेत्यादि । अधिकगुणः क्रियमाणविम्वप्रतियोगी भगवांस्तत्स्यैस्तद्वत्र्तिभिः स्वदौ«दैः स्वमनोरथैः शिल्पिगतैर्युक्त सहितं नियमान्निश्चयेन न्यायार्जितवित्तेनैव भावशुद्धनान्तःकरणनिर्मलेन जिनविम्ब कारयितव्यम् ॥ ८ ॥ स्वदौहृदैर्युक्तमित्युक्तं तद्विवरीपुराह ॥ अनावस्थात्रयगामिनो बुधैदौर्हदाः समाख्याताः । बालाद्याश्चैत्ता यत्तत्कीडनकादि देयमिति ॥ ९॥ य० अत्र जिनविम्बकारणे अवस्थात्रयगामिनो बालकुमारयुवलक्षणावस्थानयगामिनो बुधैर्विद्वद्भिदर्हिदा मनोरथाः समाख्याताः कथिता बालाद्याश्चैत्ता यत् चित्ते भवाश्चैत्ताः शिल्पिचित्तगता यद्यस्मात्तु वर्तन्ते । तत्तस्माच्चैत्तवालाद्यव- स्थानयमनोरथसंपत्तये क्रीडनकादि क्रीडनकं विस्मयकारि भोगोपकारणजातं देयमुपढौकनीयमिति एवंप्रकारं इदमुक्तं भवति-शिल्पी वालो युवा मध्यमवया वा प्रतिमानिर्माणे व्याप्रियते तस्य तदवस्थात्रयमनादृत्य प्रतिमागतावस्थात्रय- दर्शिनश्चैत्ता ये दौ«दाः समुपद्यन्ते तत्परिपूरणाय यतितव्यम् ॥ ९ ॥ उ० उक्तदौर्हदयोगमेव विवृणोति । अत्रेत्यादि । अत्र जिनविम्बकारणेऽवस्थात्रयगामिनो वालकुमारयुवलक्षणावस्था- वयानुसारिणः दौहृदा मनोरथा वालाद्या बालादिशिल्ग्यारोपिताश्चैत्ताश्चित्तप्रभवा बुधैः समाख्याता यद्यस्माद्वर्तन्ते तत्त- ·स्मात् क्रीडनकादि क्रीडनकं विस्मयकृदुपभोगोपकरणजातमादिनाभोगोपकरणसंग्रह इत्येवंप्रकारं चैतद्वालाद्यवस्थापयम- नोरथसम्पादकं । इदमुक्तं भवति । शिल्पी वालो युवा मध्यमवया वा प्रतिमानिर्माणे व्याप्रियते, तस्य तदवस्थात्रयम- नादृत्य प्रतिमागतावस्थात्रयभावनेन चैत्तदोर्हदत्रयमुत्थाग्य शिल्ग्यालम्बनेन तत्परिपूरणाय यतितव्यमिति ॥९॥ भावशुद्धेनेत्युक्तं तदुपदर्शनायाह । यद्यस्य सत्कमनुचितमिह वित्ते तस्य तज्जमिह पुण्यम् । भवतु शुभाशयकरणादित्येतद्भावशुद्धं स्यात्१०॥ य० यत्स्वरूपेण यन्मानं यस्य सत्कं यस्य संवन्धि वित्तमितिगम्यते अनुचितमयोग्यमिह वित्ते मदीये । कथंचिदनुप्र- विष्टं तस्य पुरुपस्य तस्माज्जातं तज्जमिह विम्बकरणे पुण्यं पुण्यकर्म भवत्वस्तु शुभाशयकरणात् शुभपरिणामकरणादित्ये वमुक्तनीत्या एतन्न्यायार्जितं वित्तं पूर्वोक्तं भावशुद्धं स्यात् । परकीयवित्तेन स्ववित्तानुप्रविप्टेन पुण्यकरणानभिलापाद्भा- वेनान्तः करणेन शुद्धं भवेत् ॥ १० ॥ उ० भावशुद्धेनेति यदुक्तं तद्विवरीपुराह । यदित्यादि । यद्यन्मात्रं यस्य सत्कं यस्य संबन्धि वित्तमितिगम्यतेऽनुचितं स्वीकारायोग्यमिह मदीये वित्ते कथंचिदनुप्रविष्टं तस्य तत्स्वामिनस्तजं तद्वित्तोत्पन्नमिह बिम्बकरणे पुण्यं भवत्वित्येवं शुभाशयकरणादेतन्यायार्जितवित्तं भावशुद्धं स्यात्परकीयवित्तेन स्ववित्तानुप्रविष्टेन पुण्यकरणानभिलापात्सर्वांशेने स्ववि- त्तशुद्धेः॥ १०॥ Aka ·जिनविम्वकारणविधिरभिधीयत इत्युक्तं तद्गतमेव विशेषमाह ॥ मत्रन्यासश्च तथा प्रणवनमःपूर्वकं च तन्नाम । मन्त्रः परमो ज्ञेयो मननत्राणे ह्यतो नियमात् ॥ ११ ॥ य० मत्रन्यासश्च तथा जिनविम्बे कारयितव्यतयाभिप्रेते मन्त्रस्य न्यासो विधेयः कः पुनः स्वरूपेण मन्त्र इत्याह । प्रण- वनमःपूर्वकं च तन्नाम । मन्त्रः परमो ज्ञेयः प्रणव ॐकारो नमःशब्दश्च तो पूर्वावादी यस्य तत्प्रणवनमःपूर्वकं तस्य विव- क्षितस्य पभादे म तन्नाम मन्त्रः परमः प्रधानो ज्ञेयो वेदितव्यः किमित्याह । मननत्राणे ह्यतो नियमात् हिर्यस्मादतः प्रणवनमःपूर्वकान्नाम्नः सकाशात् ज्ञानरक्षणे नियमाद्भवत इति कृत्त्वा मन्त्र उच्यते तन्नामैवेति ॥ ११ ॥ उ० विम्बकारणविधिशेपमाह मन्त्रेत्यादि । तथा कारयितव्यतयाऽभिप्रेते जिनबिम्बे मन्त्रन्यासश्च विधेयः कः पुनः स्वरूपेण मन्त्र इत्याह प्रणव ॐकारो नमः शब्दश्च तो पूर्वावादी यस्य तत्तथा तन्नाम क्रियमाणविम्बर्षभादिनाम मन्त्रः परमः प्रधानो ज्ञेयः हि यतोऽतः प्रणवनमःपूर्वजिननाम्नो नियमान्निश्चयान्मननात्राणाच्च मन्त्र उच्यत इति ॥ ११ ॥ ननुच रत्नकनकादिभिः सुरूपमहाविम्बकरणैर्विशिष्टं फलमाहोस्वित् परिणामविशेपादित्याशङ्कयाह ॥ विम्बं महत्सुरूपं कनकादिमयं च यः खलु विशेषः। नास्मात्फलं विशिष्टं भवति तु तदिहाशयविशेषात् १२ य० विम्ब प्रतिमारूपं महलमाणतः सुरूपं विशिष्टाङ्गावयवसन्निवेशसौन्दर्य कनकादिमयं च चतुर्वेणे(सुवर्ण)रनादिमयं च यः खलु विशेषो बाह्यवस्तुगतः नास्मात्फलं विशिष्टमस्मादेव विशेषान्न फलविशेपो न फलमधिकं नैतदविनाभावि फलमि- त्यर्थः भवति तु भवत्येव तद्विशिष्टं फलमिह प्रक्रमे आशयविशेषात् यत्र भावोऽधिकस्तत्र फलमप्यधिकमिति हृदयम् ॥१२॥ -

·एवमाशयविशेपमभिधाय तेन विम्बकरणं समर्थयन्नाह ।।
एवंविधन यदिम्बकारणं तद्वदन्ति समयविदः । लोकोत्तरमन्यदतो लौकिकमभ्युदयसारं च ॥१४॥
य० एवं विधेनाशयेन यद्विम्बकारणं पूर्वोक्तं तदन्ति प्रतिपादयन्ति समयविदः शाखज्ञा लोकोत्तरमागमिकमन्यदतो
लौकिकमतोऽस्मादाशयविशेषसमन्वितात् जिनविम्वकारणात् । अन्यलौकिकं वर्त्तते । अभ्युदयसारं च तद्भवति ॥ १४ ॥
उ० ईगविधिनाऽन्यथा च विम्बकारणस्य नामभेदं फलभेदं चाभिधित्सुराह एवमित्यादि । एवं विधेनाशयेन प्रागुक्तेन
यद्विम्बकारणं तत्समयविदः शास्त्रज्ञा लोकोत्तरमन्यदतो लौकिकमभ्युदयसारं च लोकोत्तरमागमिकमन्यदतो लौकिकम-
तोऽस्मादाशयविशेषसमन्वितात् जिनविम्बकारणादन्यल्लौकिकं वर्त्तते अभ्युदयसारं च तद्भवति ॥ १४ ॥
लौकिकमभ्युदयसारमित्युक्तं लोकोत्तरं कीदृगित्याह ।।
लोकोत्तरं तु निर्वाणसाधकं परमफलमिहाश्रित्य । अभ्युदयोऽपि हि परमो भवति त्वत्रानुपङ्गेण ॥१५॥
य० लोकोत्तरंतु पुनर्निर्वाणसाधकं मोक्षसाधकं परमफलमिहाश्रित्य प्रकृष्टफलमङ्गीकृत्याभ्युदयोऽपि स्वर्गादिः, परमः
प्रधानो भवति त्वत्रानुपङ्गेण भवत्येवात्र प्रसङ्गेन न मुख्यवृत्त्या ॥ १५ ॥
उ० लौकिकमभ्युदयसारमित्युक्तं लोकोत्तरं तु कीदृगित्याह । लोकेत्यादि । लोकोत्तरं तु पुनर्निर्वाणसाधकं परमं मुख्यो-
द्देश्य फलमिहाश्रित्य अभ्युदयोऽपि हि स्वर्गादिः परमः प्रधानः भवति तु भवत्येवाबानुपङ्गेणोद्देश्यसिद्धाववर्जनीयभाव-
व्यापारलक्षणेन ॥ १५॥

·प्रधानानुपङ्गिकप्रतिपत्त्यर्थ दृष्टान्तमाह ॥
कृपिकरण इव पलालं नियमादत्रानुषङ्गिकोऽभ्युदयः । फलमिह धान्यावाप्तिः परमं निर्वाणमिव विम्बात्
य० कृपिकरण इव पलालं प्रतीतं नियमादत्र जिनविम्बकारणे आनुपंगिकोऽभ्युदयः स्वर्गादिः फलमिह दृष्टान्ते
धान्यावाप्तिः सस्यलाभः, परमं निर्वाणमिव विम्बात् धान्यनिर्वाणावाप्स्योः साम्यं दर्शयति ॥ १६ ॥
उ० प्रधानानुपङ्गभावे दृष्टान्तमाह कृपीत्यादि । कृपिकरणे पलालमिव नियमादत्र जिनविम्बकारेण आनुपंगिकोऽभ्यु-
दयः स्वर्गादिः सच्छायपथेनास्य मोक्षनयनस्वभावत्त्वात् । परमं मुख्यं फलमिह जगति विम्बान्निाणं भवति धान्यावा-
प्तिरिव कृपिकरणादिति विपरिणतमनुपज्यतेऽन्यथाऽसङ्गतेर्विधिना कृपिकरणबिम्बकरणयोः पलालाभ्युदययोर्धान्यनिर्ला-
णावाप्स्योश्च साम्यमिति सिद्धं ॥ १६ ॥७॥
॥ इति सप्तमं पोडशकम् ।।
एवं विम्बकारणविधिमुपदर्य प्रतिष्ठाविधिमाह ।।
निष्पन्नस्यैवं खल्ल जिनबिम्बस्योदिता प्रतिष्ठाशु । दशदिवसाभ्यन्तरतः सा च त्रिविधा समासेन ॥१॥
य० निष्पन्नस्य निष्पत्तिमतः एवमुक्तरीत्या खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे जिनविम्बस्याहत्प्रतिमाया उदिता गदिता प्रतिष्ठा
प्रतिष्ठानमाशु शीघ्रं दशदिवसाभ्यन्तरतो दशदिवसाभ्यन्तरे सा च त्रिविधा समासेन । सा च प्रतिष्ठा त्रिभेदा सङ्केपेण ॥१॥

·उ० निन्य कारणानन्तरं प्रतिछा विमाननि ननिनिमात निपल्यादि। परमुकाविगिना निपना जितिया गीघं प्रतिष्ठोदिता दगदिवसाभ्यन्तर एन नतम तम्पत्ययः गान प्रतिष्ठा नमानेन मीण विविधा विना ॥१॥ वैविध्य मेवाह ॥ व्यक्त्याख्या खल्वेका क्षेत्राख्या चापरा महाख्या च। यस्तीर्थकृयदा किल तस्य तदायेति समयविदः॥२॥ य० व्यक्त्याख्या सत्वेका वक्ष्यमाणा क्षेत्राख्या नातवापरा महास्या च महाप्रतिष्ठा । व्यत्तमाख्यास्वल्पमार यन्नी- र्थकृद्यदा किल वर्तमान इलार्थस्तत्य तदाति समयविदरतसैव प्रतिछा व्यत्त्याख्या ।। २ ।। उ० चैविध्यमेवाह । व्यत्त्याख्येत्यादि । एका सलु व्यक्त्यारयाऽपरा क्षेत्राख्याऽपरा न महाल्या तत्र व्यक्तिप्रतिष्ठा- स्वल्पमाह । यस्तीर्घकृद् यदा किल वर्तमानतीयाधिपतिलस्य तदा तत्काले आग्रा व्यक्तिप्रतिठेति ममयविदो युवते ॥२॥ क्षेत्राख्यामाह् ॥ ऊपभाद्यानां तु तथा सर्वेपामेव मध्यमा ज्ञेया । सप्तत्यधिकशतस्य तु चरमेह महाप्रतिष्टेति ॥ ३॥ य० ऋषभाद्यानां तु तथा तीर्थकृतां चतुधिगतेः सर्वेषामेव मध्यमा ज्ञेया । भरतैरावतयोश्चतुविशत्युत्पत्तेः । ततः क्षेत्रापेक्षया क्षेत्राख्या सप्तत्यधिकगतस्य तु महाविदेहभरतरावतापेक्षया सर्चक्षेत्रामीकरणेन चरमेह प्रतिष्ठेति गुणनिष्प- नाभिधाना ॥३॥ उ० क्षेत्राख्यामाह । ऋपभेत्यादि । पभाद्यानां तु सापामेव तीर्थकृतां तथा तेनल्पेण प्रतिष्ठा मध्यमा क्षेत्राख्या जेवा ·टस्य प्रतिष्ठात्त्वमुपपादयन्नाह । भवति चेत्यादि । भवति च खलु प्रतिष्ठा शास्त्रोक्ता निजभावस्यैव कारयितृभावस्यैव दे- वतोदेशान्मुख्यदेवतोद्देशेन स्वात्मन्येव स्वजीव एव परं प्रधानं यद् यस्मात्स्थापनमिह प्रतिष्ठा नतु निजभावविषयदेव- तामन्तरेणान्यस्य । वचननीत्यागमोक्तन्यायेनोचैरत्यर्थ । यद्यपि वचनानुष्ठानव्युत्पत्तिमहिम्ना विहितक्रियामात्र एव नियमतः स्मर्यमाणभगवद्गुणानां स्वात्मनि स्थापनं संभवति तथापि यदेकगुणसियुद्देशेन यदनुष्ठानं विहितं ततस्तदेकगुणद्वारा प्रायः परमात्मसमापत्तियुत्पन्नस्य संभवतीह तु स्थापनोद्देशेनैव विधिप्रवृत्तेस्तस्या भावतः सर्वगुणारोपविषयत्त्वात्सर्वैरेव गुणैः स एवाहमिति स्वात्मनि परमात्मा स्थापितो भवतीति महान् विशेष एतच्चोच्चैरिति पदेनाभिव्यज्यतेऽयं भावस्ता- त्त्विकप्रतिष्ठा । बाह्या तु जिनविम्बादिन्यास एवायमिति निजभावस्यैव मुख्यदेवताविषयस्योपचारात्मिका प्रतिष्ठितत्त्वज्ञा- नाहितभक्तिविशेपेण लोकानां विशिष्टपूजाफलप्रयोजिकेति द्रष्टव्यं एतेन प्रतिष्ठाकारयितृगतादृष्टं पूजाफलप्रयोजकं परेषां तदभावात्तददृष्टक्षये प्रतिमापूज्यतानापत्तेश्चाण्डालादिस्पर्शेन व्यधिकरणेन तन्नाशायोगाचेति प्रतिष्ठाहिता चाण्डालादिस्स- नाश्या शक्तिः पूजाफलप्रयोजिकेति मीमांसकमीमांसितमपास्तम् । प्रतिष्ठितत्त्वज्ञानाहितभक्तिविशेषद्वारा प्रतिष्ठायाःपूजा फलप्रयोजकत्त्वादस्पृश्यस्पादिप्रतिसंधानस्य च भक्तिविशेपव्याघातकत्त्वेनानुपपत्त्यभावाच्छक्तिपक्षे चाप्रतिष्ठितत्त्वभ्रमेऽपि विशिष्टपूजाफलापत्तेरेतेन प्रतिष्ठाध्वंस एवास्पृश्यस्पृश (स्पर्श) भावविशिष्टः पूजाफलप्रयोजक इति मणिकृन्मतमप्यपारत- मिनिदिग् । भक्तिविशेषाधायकतयैव यतः प्रतिष्ठाफलवनी तत एव स्वप्रतिष्ठापितत्त्वादिविशेषा अपि पुरुपविशेपे भक्तिविशे- प्राधावकतयाऽऽद्रियंते तथाचोक्तं ग्रंथकृतैव पूजाविंशिकायां “सयकारियाइ एमा जायइ ठवणाइ बहुफला केई । गुरुका- ·रियाइ अन्ने विसिढविहिकारियाए अ॥ १॥ थंडिल्ले वि य एसा मणठवणाए पसथिगा चेव । आगासगोमयाउहि एत्थ मुवलेवणाइ हियं ॥२॥ उवयारंगा इह सोवओगसाहारणाण इफला । किंचि विसेसेण तओ सव्वे ते विनश्यति ॥३॥ आसामर्थलेगो यथा । स्वयंकारितया स्थापनयेपा पूजा बहुफला जायत इति केचिन्मन्यन्ते गुरवो मातृपितृपितामहाद- यस्तैः कारितयेत्यन्ये विशिष्टविधिकारितयेत्यपरे स्थण्डिले शुद्धस्थानमात्रेऽप्येषा मनःस्थापनया विशिष्टविधिसामग्री विना पश्चनमस्कारस्थापनामात्रेणापि प्रशस्ताभिमतात्राकाशगोमयादिभिः पवित्रोर्ध्वस्थ गोमयादिभिरुपलेपनादि भूम्यादेहितं तावन्मानविधेरपि फलदत्त्वात् एते सर्वेऽपि पक्षाः स्वोपयोगसाधारणानामनुष्ठानानां उवयारङ्गत्ति उपकाराङ्गानीति किं- चिद्विशेषेणेप्टफलाः कर्म हि सर्व सर्वस्योपयोगसदृशं प्रशस्तं नतु कस्यचित् किञ्चिज्जात्या प्रतिनियतं ततो यस्य यदुगका- रकं तस्य तदिष्टमिति स्वकृतस्थापनादिपक्षाः सर्वेपि विभक्तव्याः स्वकृतस्थापनादिबुद्ध्या भक्तिविशेपोत्पत्तौ समीचीना ममत्त्वकलहाद्युत्पत्तौ चासमीचीना इतिभावः । इत्थं च ये गुर्वादिप्रतिष्ठापितत्त्वं सर्वथानुपयोगीति वदन्ति येच विधिप्रति- छापितत्त्व एव निर्भरं कुर्वन्ति तेपामभिप्रायं त एव विदन्ति कृतमतिविस्तरेण ॥ ४ ॥ किमिति स्वात्मन्येव परं स्थापनमुच्यते नान्यत्रेत्याह ॥ वीजमिदं परमं यत्परमाया एव समरसापत्तेः । स्थाप्येन तदपि मुख्या हन्तैषैवेति विज्ञेया ॥ ५॥ य० बीजं कारणमिदं निजभावस्यैव देवतोद्देशात्स्वात्मनि स्थापनं वर्त्तते । परमं प्रधानं यद्यस्मात्परमाया एव प्रकृष्टाया एव समरसापत्तेः समतापत्तेः । इदमुक्तं भवति-मुख्यदेवतास्वरूपगतवीतरागत्त्वादिगुणव्यवस्थापनं चेतसि तेनैव मुख्य- ·देवतास्वरूपेण समतापत्तेर्हेतुर्भवति । स्थायेन विम्बेन तदेवंविधं स्थापनं समरसापत्तिबीजं संभवतीतिकृल्ला मुख्या निरु- पचरिता हन्त प्रत्यवधारणे एपेव निजभावस्यैव प्रतिष्ठा नान्या मुख्येति विज्ञेया ॥ ५ ॥ उ० प्रकृतमुच्यते । ननु किमिति स्वात्मन्येव परं स्थापनमुच्यते नान्यत्रेत्याशङ्कयाह । वीजमित्यादि । इदं स्वात्मनि मुख्यदेवतास्वरूपगतवीतरागत्त्वादिगुणस्थापनं बीजं कारणं वर्त्तते परमं प्रकृष्टं यद् यस्मात्सरमाया एव प्रकृप्टाया एव समरसापत्तेर्मुख्यदेवतास्वरूपतुल्यतापत्तेः स्थाप्येनापि विम्बेनापि सह बहिरुपचारद्वारा तद्भावस्थापनमुक्तसमापत्तिबीज- मिति योगः । इति कृत्वा मुख्या निरुपचरिता हन्त प्रत्यवधारणे एपैव निजभावप्रतिष्ठैव विज्ञेया नान्या ॥ ५ ॥ ननु च मुक्त्यादिव्यवस्थितस्यैव प्रतिष्ठा किन्नेष्यत इत्याशङ्कयाह । मुक्त्यादौ तत्त्वेन प्रतिष्ठिताया न देवतायास्तु । स्थाप्ये न च मुख्येयं तदधिष्ठानाद्यभावेन ॥ ६ ॥ य० मुत्यादौ स्थाने तत्त्वेन परमार्थेन प्रतिष्ठिताया व्यवस्थिताया न देवतायास्तु नैव देवतायाः प्रतिष्ठा विप्रकर्षात् स्थाप्ये विम्बे नच मुख्येयं नैव मुख्या देवताविषया प्रतिष्ठा मन्त्रादिसंस्कारपूर्विका तदधिष्ठानाद्यभावेन तया देवतया अधिष्ठानमाश्रितत्त्वमादिशब्दात्सन्निधानग्रहस्तदभावेन हेतुना अवीतरागासर्वज्ञरूपसंसारिदेवविषया त्वऽमुख्या तदधि- छानादिभावेन संभवत्यपीति ॥ ६ ॥ उ० ननु मुत्स्यादिव्यवस्थितस्यैव प्रतिष्ठा किं नेष्यत इत्याशङ्कयाह । मुक्त्यादावित्यादि । मुत्यादौ स्थाने तत्त्वेन पर- मार्थेन प्रतिष्ठिताया देवतायास्तु न नैव स्वजीये प्रतिष्ठा विषकात्किन्तु तझावस्यैव स्थाप्थे विम्बे नच नैव मुख्यदेवता- ८

·विषयेयं प्रतिष्ठा तया मुख्यदेवतयाऽधिष्ठानमाश्रयणमादिनाऽहङ्कारममकारवासनारूपसन्निधानग्रहस्तच्चाधिष्ठानाद्यवीतरा-
गसंसारिदेवतायाः कदाचित्स्याद्वीतरागदेवतायास्तु सर्वथानुपपन्नमिति भावः ॥ ६ ॥
अत्रैवाभ्युच्चयमाह ॥
इज्यादेर्न च तस्या उपकारः कश्चिदत्र मुख्य इति । तदतत्त्वकल्पनैषा बालक्रीडासमा भवति ॥७॥
य० इज्या पूजा तदादेः सत्काराभरणस्नानादेर्नच नैव तस्या देवतायाः प्रस्तुताया उपकारः सुखानुभवसम्पादनलक्षणः
कश्चिदन मुख्य इति । न कश्चिन्निरुपचरितो मुख्यदेवताया उपकारः संभवति । तत्तस्मादतत्त्वकल्पनैपाऽपरमार्थकल्पनैपा
मुक्तिगतदेवतोपकारविषया बालक्रीडासमा भवति वालक्रीडया तुल्येयं वर्तते । यथा वालो नानाविधैरुपायैः क्रीडासु-
खमनुभवति । तथा तदुपकारार्थमिष्यमाणैः पूजासत्कारादिभिर्देवताविशेषोऽपि परितोपमनुभवतीति वालक्रीडातुल्यत्त्व-
मुपकारपक्षे दोपः ये त्वात्मश्रेयोऽर्थ कुर्वते पूजासत्कारादि न तेपामयं दोपो भवतीतिभावः ॥ ७॥
उ० अत्रैवाभ्युच्चयमाह । इज्यादेरित्यादि । इज्या पूजा तदादेरादिना सत्काराभरणस्नानादिग्रहः नच नैव तस्याः
प्रस्तुतदेवताया उपकारः सुखानुभवसम्पादनलक्षणः कश्चिदत्र मुख्यो निरुपचरित इत्युपदर्शनीयः । तत्तस्मादतत्त्वकल्पना-
ऽपरमार्थकल्पनैषा मुक्तिस्थदेवतोपकारविपया बालक्रीडासमाभवति यथा वालो नानाविधैः क्रीडनोपायैः क्रीडासुखमनुभवति
तथेज्यादिभिर्देवताविशेपोपि परितोपमिति बालक्रीडातुल्यत्त्वमुपकारपक्षे दोपः। ये त्यात्माशया(त्मनेयोऽ)थै पूजादि कुर्वते
न तेपामयं दोप इतिभावः ॥७॥

·प्रतिष्ठा निजभावस्यैवेत्युक्तं तदेवानुसन्धातुमाह ॥ भावरसेन्द्रात्तु ततो महोदयाज्जीवता स्वरूपस्य । कालेन भवति परमाऽप्रतिबद्धा सिद्धकाञ्चनता ॥८॥ य० भावरसेन्द्रात्तु भावो रसेन्द्र इव तस्मात्पुनस्तत इति मुख्यदेवतास्वरूपालम्बनान्महोदयात्पुण्यानुवन्धिपुण्यविभू- तिलाभेन जीवता स्वरूपस्यात्मभावरूपस्य । कालेन विवक्षितेन कियतापि भवति जायते परमा प्रकर्पवर्तिनी अप्रतिवद्धा- ऽप्रतिस्खलिता अनुपहता सिद्धकाञ्चनता सिद्धसुवर्णत्त्वं ॥ ८॥ उ० निजभावपक्ष एवोपपत्तिमाह । भावेत्यादि । भावो रसेन्द्र इव तस्मात्तु मुख्यदेवतास्वरूपालंबनान्महोदयात् पु- ण्यानुवन्धिपुण्यसंपल्लाभेन जीवभावरूपस्य जीवात्मस्वभावतानस्य कालेन कियतापि भवति परमा प्रकर्पवर्तिनी अप्रति- बद्धानुपहता सिद्धकाञ्चनता सिद्धभावस्वर्णता ॥ ८॥ कथं सिद्धकाञ्चनता भवतीत्याह । वचनानलक्रियातः कर्मेन्धनदाहतो यतश्चैषा । इतिकर्तव्यतयाऽतः सफलैषाप्यत्र भावविधौ ॥९॥ य० वचनमागमः सोऽनल इव तस्य क्रिया स्वकीयव्यापारस्तस्या वचनानलक्रियातः । कम्र्मेन्धनदाहतो यतश्चैपा कर्मेन्धनस्य दाहस्ततो यतश्चैपा सिद्धकाञ्चनता भवति । नच वचनानलक्रियया कर्मेन्धनदाहमन्तरेण भावरसेन्द्रादेव सिद्धकाञ्चनता मम्पद्यते तस्माद्वचनानलक्रियापि कर्मेन्धनदाहनिमित्तभूता आश्रयणीया इतिकर्तव्यतया इन्धनप्रक्षेपकल्प-

·शुभव्यापाररूपया वचनानल क्रियागतया प्रतिष्ठाया वचनक्रियारूपत्वादन्तर्गतत्त्वमतो हेतोः साफला TREAT CRY
निम्बगता, प्रतिष्ठा । अत्र प्रक्रमे भावविधौ भवति अनेन भावप्रकारेमुख्यदेवताविषयस्य भावस्य हेतुत्त्वेन प्रसिद्धेरिति ॥९॥
उ० अयं केवलभावव्यापारस्तत्र शास्त्रादिव्यापारमाह । वचनेत्यादि । वचनमागम एवानलोऽग्निस्तस्य क्रिया नियत-
विधिव्यापाररूपा तस्याः सकाशात् कर्मेन्धनदाहतो यतश्चैपा सिद्धकाञ्चनता भवति नतु केवलभावरसेन्द्रादेवातोऽस्माद्धे-
तोरेपा विम्बगता प्रतिष्ठाप्यत्र प्रक्रमे भावविधौ भावसहकारितायां वचनक्रियारूपत्वेनेन्धनप्रक्षेपकल्पशुभव्यापाररूपयेति-
कर्तव्यतया सहिता सफला ॥ ९ ॥
सफलैपा प्रतिष्ठेत्युक्तं सा कथं कर्तुर्ज्ञायत इत्याह ।।
एपा च लोकसिद्धा शिष्टजनापेक्षयाऽखिलैवेति । प्रायो नानात्वं पुनरिह मतगतं बुधाः प्राहुः॥१०॥
य० एपा च प्रतिष्ठा लोकसिद्धा पूर्वाचार्यसिद्धा पुरुषपारम्पर्यक्रमायाता । शिष्टजनापेक्षया विशिष्टभव्यापेक्षयाऽखि-
लैव सव्वैव लोकलोकोत्तरगता प्रायो वाहुल्येन नानात्वं विशेपः पुनरिह प्रक्रमे लोकोत्तरप्रतिष्ठायां मत्रगतं मन्नविषयं
बुधा आचार्याः प्राहुर्बुवते ॥ १० ॥
उ० इयं प्रतिष्ठा कथं ज्ञेयेत्याह । एपा चेत्यादि । एपा च प्रतिष्ठाऽखिलैव लोकलोकोत्तरगता सर्वैव शिष्टजनापेक्षया
विशिष्टभव्यापेक्षया लोकसिद्धा पुरुपपारम्पर्यप्रतीता पायो वाहुल्येन नानात्वं विशेषः पुनरिह लोकोत्तरप्रतिष्ठायां मन्त्रगतं
मन्त्रविपयं बुधाः प्राहुः ॥१०॥

·A H नानात्वमेवाह ॥ आवाहनादि सर्व वायुकुमारादिगोचरं चात्र । सम्मार्जनादिसिद्धये कर्त्तव्यं मन्त्रपूर्व तु ॥ ११ ॥ य० आवाहनादि सर्वं आवाहनपूजनस्वकर्मनियोगादि वायुकुमारादिगोचरं चात्र वायुमेघकुमारादिविषयं चात्र प्रतिष्ठायां । संमार्जनादिसिध्यै क्षेत्रसंशोधनाभिवर्पणादिनिष्पत्तये । कर्त्तव्यं मन्त्रपूर्वं तु । कुलक्रमायातमंत्रपूर्वकम् ११॥ उ० नानात्वमेवाह आवाहनेत्यादि । आवाहनपूजनस्वकर्मनियोगादि वायुकुमारादिगोचरं च वायुमेघकुमारादिविषय चात्र प्रतिष्ठायां संमार्जनादीनां क्षेत्रसंशोधनाभिवर्पणादीनां सिद्ध्यै निष्पत्तये कर्त्तव्यं मन्त्रपूर्व तु कुलकमायातमन्त्रपुर- स्सरमेव ॥ ११॥ कथं पुनः सा प्रतिष्ठा कर्त्तव्येत्याह ।। न्याससमये तु सम्यक्सिद्धानुस्मरणपूर्वकमसंगम् । सिद्धौ तत्स्थापनमिव कर्त्तव्यं स्थापनं मनसा॥१२॥ यन्याससमये तु मन्त्रन्यासकाले सम्यगवैपरीत्येन सिद्धानुस्मरणपूर्वकं परमपदस्थसिद्धानुस्मृतिमूलमसद्ध शारीरमा- नससगरहितमत्यन्तोपयुक्ततया मुक्ती परमपदे तत्स्थापनमिव सिद्धस्थापनमिव केवलदर्शनादिचिच्छक्तिसमन्वितं कर्त्तव्यं विधेयं स्थापनं प्रतिष्ठा मनसान्तःकरणेन भूयान् भावव्यापार एवायमिति कृत्वा ॥ १२ ॥ उ० न्यासेत्यादि । न्याससमये तु मन्त्रन्यासकाले तु सम्यगवैपरीत्येन सिद्धानुस्मरणपूर्वकं मुक्तात्मस्मरणपूर्व अरांगं ·शारीरमानससङ्गरहितं मुक्ती परमपदे तस्य केवलज्ञानादिचिच्छक्तिसमन्वितस्य स्थापनमिव कर्त्तव्यं स्थापनं प्रतिमाया मनसा प्रतिपाविधिशुद्धेनान्तःकरणेन भावोन्नयनव्यापारोऽयमेवेति कृत्वा ॥ १२ ॥ ननु च येयं निजभावस्य देवतोदेशेन प्रतिष्ठा सा किमुच्यत इत्याह ॥ वीजन्यासः सोऽयं मुक्तौ भावविनिवेशतः परमः । सकलावञ्चकयोगप्राप्तिफलोऽभ्युदयसचिवश्च॥१३॥ य० चीजन्यासः सोऽयं । बीजस्य पुण्यानुवन्धिपुण्यस्य सम्यक्त्वस्य वा न्यासो निक्षेपोऽयं वर्त्तते येयं प्रतिष्ठानाम कथं वीजन्यास इत्याह । मुक्ती सिद्धौ भावविनिवेशतः सदन्तःकरणविनिवेशात्परमः प्रधानः सकलानामवश्यकयोगानां प्राप्तिः फलमस्य वीजन्यासस्य स तथा । अभ्युदयसचिवश्चाभ्युदयसहायश्च अवञ्चकयोगाश्च त्रयः । तद्यथा । सद्योगावश्चकः क्रियावञ्चकः फलावञ्चकस्तत्स्वरूपं चेदं सद्भिः कल्याणसंपन्नैर्दर्शनादपि पावनैः । तथादर्शनतो योग आद्यावञ्चक उच्यते ॥१॥ तेपामेव प्रणामादिक्रियानियम इत्यलं। क्रियाऽवञ्चकयोगः स्यान्महापापक्षयोदयः ॥२॥ फलावञ्चकयोगस्तु सङ्ग्य एव नियोगतः । सानुवन्धफलावाप्तिर्धर्म र्धर्मसिद्धौ सतां मता ॥ ३ ॥" ॥ १३ ॥ उ० सेयं प्रतिष्ठा किमुच्यत इत्याह बीजेत्यादि । सोऽयं वीजस्य पुण्यानुवन्धिपुण्यस्य सम्यक्त्वस्य वा न्यासो निक्षेपः येयं प्रतिष्ठानाम कुत इत्याह मुक्तौ सिद्धौ भावविनिवेशतः चित्तप्रतिवन्धात् कीदृशोऽयं परमः प्रधानः तथा सकलाना- मनश्यकयोगानां प्राप्तिः फलं यस्य स तथाऽभ्युदयसचिवश्चाभ्युदयसहायश्चावश्चकयोगाश्च त्रयः सद्योगावश्चकः फलाव- श्यकः क्रियाऽवश्यकश्च । तत्स्वरूपं चेदं"सद्भिः कल्याणसंपन्नैर्दर्शनादपि पावनैः । तथादर्शनतो योग आद्यावश्चक उच्यते ·॥ १॥ तेपामेव प्रणामादि क्रियानियम इत्यलं । क्रियाऽवञ्चकयोगः स्यान्महापापक्षयोदयः॥२॥ फलावञ्चकयोगस्तु सन्झ्य एव नियोगतः । सानुवन्धफलावाप्तिर्द्धर्मसिद्धौ सतां मतेति ॥ ३ ॥ योगदृष्टिसमुच्चये ॥ १३ ॥ वीजन्यास इत्युक्तमयं च संवर्द्धनीय इत्याह ॥ लवमात्रमयं नियमादुचितोचितभाववृद्धिकरणेन । क्षान्त्यादियुतैमैत्र्यादिसंगतैबृंहणीय इति ॥ १४ ॥ य० लवमानं स्तोकमात्रमयं प्रतिष्ठागतो भावो नियमान्नियमेन उचितोचितभाववृद्धिकरणेन उचितोचिता घासौ देशकालाद्यनुरूपा भाववृद्धिश्च तत्सम्पादनेन क्षान्त्यादियुतैः क्षमामास्वार्जवसन्तोपसमन्वितैः मैच्यादिसङ्गतैः मैत्रीकरु- णामुदितोपेक्षासहितैर्वृहणीय इति संवर्द्धनीय इत्येवमुक्तन्यायेन ॥ १४ ॥ उ० अयं च बीजन्यास उपायेन संवर्द्धनीय इत्याह । लवेत्यादि । लवमात्रं अपिर्गम्यः स्तोकमात्रमपि यथा स्यात्तथा किं पुनरधिकमात्रमित्यर्थः । अयं प्रतिष्ठागतो भावो नियमान्निश्चयेनोचितोचिता चासौ देशकालाद्यनुरूपा भाववृद्धिश्च तत्संपादनेन क्षान्त्यादियुतैः क्षमामाईवार्जवसंतोपसमन्वितैमैंच्यादिसङ्गतमैत्रीकरुणामुदितोपेक्षासहितैर्ग्रहणीयो वर्खनीय इत्युक्तन्यायेन ॥ १४॥ अयं संवर्द्धनीय इत्युक्तं स एव विशिष्य स्तूयते ॥ निरपायः सिद्धार्थः स्वात्मस्थो भत्रराडसङ्गश्च । आनन्दो ब्रह्मरसश्चिन्त्यस्तत्त्वज्ञमुष्टिरियम् ॥ १५॥ य० अपायेभ्यो निर्गतो निरपायः । सिद्धा अर्था अस्मिन्निति सिद्धार्थः । स्वात्मनि तिष्ठतीति स्वात्मस्थो न परस्थो ·मन्त्रराट् मन्त्रराजोऽयं अमङ्गश्च सङ्गविकल आनन्दस्तद्धेतुत्वात् ब्रह्मरसो ब्रह्म सत्यं तपो ज्ञानं तद्विषयो मोऽस्पति चिन्त्यः चिन्तनीयस्तत्त्वज्ञमुष्टिरियं तत्त्वज्ञानां मुष्टिहितोपदेशो अविसंवादस्थानं एवं प्रतिष्ठागतो भावः संस्तुत इति ॥ उ० अयमेव विशिष्य स्तूयते । निरपाय इत्यादि । अपायेभ्यो निर्गतो निरपायः सिद्धा अर्था अस्मिन्निति सिद्धार्थः स्वात्मनि तिष्ठतीति स्वात्मस्थः स्वाभाविकगुणरूपत्त्वेनाल्पस्यापि वलीयस्त्वादौपाधिकप्रवलकर्मनाशक इति भावः । मन्त्र- राट् मन्त्रराजः परममननत्राणगुणवत्त्वादसङ्गश्च सङ्गरहितश्चानन्दस्तद्धेतुत्वात् ब्रह्म सत्यतपोज्ञानरूपं तस्य रस आस्वाद- श्चिन्त्यश्चिन्तनीयस्तत्त्वज्ञानां मुष्टिरल्पेन वहुहितसङ्गोऽयं प्रतिष्ठागतो भावः ॥ १५ ॥ एवं प्रतिष्ठाविधिपरिसमाप्य तच्छेपमाह । अष्टौ दिवसान् यावत् पूजाऽविच्छेदतोऽस्य कर्त्तव्या। दानं च यथाविभवं दातव्यं सर्वसत्त्वेभ्यः॥१६॥८॥ य० अष्टौ दिवसान्यावत् अष्टदिनानि मर्यादया पूजा पुष्पवलिविधानादिभिरविच्छेदतोऽविच्छेदेनास्य विम्बस्य कर्त्तव्या करणीया । दानं तु यथा(विभवं)विभवानुसारेण दातव्यं सर्वसत्त्वेभ्यः शासनोन्नतिनिमित्तम् ॥ १६ ॥ उ० एवं प्रतिष्ठाविधिं परिसमाप्य तच्छेपमाह । अष्टावित्यादि । अष्टौ दिवसान् यावदविच्छेदेन नैरन्तर्येण पूजा पुष्प- वलिविधानादिभिरस्य विम्बस्य कर्त्तव्या दानं च यथाविभवं विभवानुसारेण दातव्यं सर्वसत्त्वेभ्यः शासनोन्नतिनिमित्तम्१६ ॥ इत्यष्टमं पोडशकम् ॥

·पूजा अविच्छेदतो अस्य कर्त्तव्येत्युक्तं सैव स्वरूपतोऽभिधीयते कारिकाद्वयेन ॥ स्नानविलेपनसुसुगन्धिपुष्पधूपादिभिः शुभैः कान्तम् । विभवानुसारतो यत्काले नियतं विधानेन॥१॥ अनुपकृतपरहितरतः शिवदस्त्रिदशेशपूजितो भगवान् । पूज्यो हितकामानामितिभक्त्या पूजनं पूजा२॥ य० स्नानं गन्धद्रव्यसंयोजितं स्नानं वा विलेपनं चन्दनकुङ्कुमादिभिः सुठु सुगन्धि पुष्पाणि जात्यादिकुसुमानि । तथा सुगन्धिधूपो गन्धयुक्तिप्रतीतस्तदादिभिरपरैरपि शुभैर्गन्धद्रव्यविशेपैः कान्तं मनोहारि विभवानुसारतो विभवानुसारेण यत्पूजनमितिसंवन्धः काले त्रिसन्ध्यं स्ववृत्त्यविरुद्ध वा नियतं सदा विधानेन शास्त्रोक्तेन ॥ १॥ उपकृतमुपकारो न विद्यते उपकृतं येषां त इमेऽनुपकृता अकृतोपकारा इत्यर्थः । ते च ते परे च तेभ्यो हितं तस्मिन्नतोऽभिरतः प्रवृत्तोऽनुपकृतप- रहितरतो निष्कारणवत्सलः शिवं ददातीति शिवदसिदशानामीशास्तैः पूजितो भगवान् समगैश्वर्यादिसंपन्नः पूज्यः पूज- नीयो हितकामानां हिताभिलापिणां सत्त्वानामित्येवंविधेन कुगलपरिणामेन गत्या विनयसेवया पूजनं पूजोच्यते ॥ २ ॥ उ० पूजाविच्छेदतोऽस्य कर्त्तव्येत्युक्तं । सैव स्वरूपतोऽभिधीयते । स्नानेत्यादिकारिकायुग्मेन । स्नानं गन्धद्रव्यसंयो- जितं स्नानं विलेपनं चन्दनकुंकुमादिभिः सुष्टु सुगन्धिपुष्पाणि जात्यादीनि सुगन्धिधूपः काकतुण्डादि तदादिभिरपरैरपि शुभैगन्धद्रव्यविशेषः कान्तं मनोहारि विभवानुसारतः संपदनुसारेण यत्पूजनमित्यने संवन्धः काले त्रिसन्ध्यं स्ववृत्त्यऽ- विरुद्ध वा काले नियतं सदा विधानेन शास्त्रोक्तेन ॥ १॥ न विद्यते उपकृतमुपकारो येभ्यस्ते च ते परे च तेभ्यो हितं त- स्मिन् रतः अनुपकृत उपकारफलाभागी सन् परहितरत इति वा निःकारणवत्सल इत्यर्थः । शिवदो मोक्षार्पकः त्रिदशे- ·शैरिन्द्रैः पूजितो भगवान् समग्रैश्वर्यादिसंपन्नः पूज्यः पूजनीयो हितकामानां हितार्थिनां प्राणिनामित्येवंविधकुशलपरि- णामरूपया भक्त्या यत्पूजनं सा पूजोच्यते ॥ २ ॥ तामेनभेदेनाह ॥ पञ्चोपचारयुक्ता काचिच्चाप्टोपचारयुक्ता स्यात् । ऋद्धिविशेपादन्या प्रोक्ता सर्वोपचारेति ॥३॥ य० पञ्चोपचारयुक्ता पश्चाङ्गप्रणिपातरूपा काचिच्चाप्टोपचारयुक्ता स्यात् अष्टाङ्गप्रणिपातरूपा द्धिविशेषादन्या ऋद्धि- विशेपो दशार्णभद्रादिगतस्तस्मादपरा प्रोक्ता सर्बोपचारेति सर्वैः प्रकारैरन्तःपुरहस्त्यश्वरथादिभिरुपचारो विनयो यस्यां सा सर्वोपचारा तत्राद्या"दो जाणू दो णि करा पंचमयं होइ उत्तमङ्गं तु" । एवमेभिः पञ्चभिरुपचारयुक्ताऽथवा आगमोक्तैः पञ्चभिर्विनयस्थानैर्युक्ता तद्यथा । “सच्चित्ताणं दव्वाणं विसरणयाए अचित्ताणं दव्वाणं अविउसरणाए। एगसाडिएणं उत्तरासङ्गेण । चक्खुफासे अञ्जलिपग्गहेणं मणसा एगत्तीभावकरणेणं । द्वितीया त्वष्टभिरंगैः शरीरावयवै- रुपचारो यस्यां । तानि चामून्यङ्गानि । “सीसमुरोयरपिठी दो बाहू ऊरुयाय अडंगा" तृतीया तु देवेन्द्रन्यायेन यथोक्तमा- गमे"सव्ववलेणं सव्वसमुदएणं सव्वविभूइए सव्वविभूसाए सव्वायरेणेत्यादि ॥ ३ ॥ उ० तामेव भेदेनाह । पश्चेत्यादि । एका पञ्चोपचारयुक्ता पञ्चभिर्जातुद्वयकरद्वयोत्तमाङ्गलक्षणैरुपचारयुक्तेतिकृत्वा पश्चभिरुपचाररभिगमैर्युक्तेति वा कृत्वा । काचिदष्टोपचारयुक्ताऽप्यभिरडैः शीपर्पोरउदरपृष्ठवाहुद्वयोरुद्वयलक्षणैरुपचारो- ·या कर- ऽस्यामिति हेतोः । अन्या ऋद्धिविशेपाइशार्णभद्रादिन्यायेन सर्वोपचारा सर्वैः प्रकारैरन्तःपुरहस्त्यश्वरथादिभिः सव्वबलेणं सव्वसमुदएणं सव्वविभूसाए सव्वायरेणेत्याद्यागमादुपचारो विनयोऽस्यामिति कृत्वा ॥ ३ ॥ इयं च यादृशेन वित्तेन कार्या पुरुषेण च तदाह ॥ न्यायाजितेन परिशोधितेन वित्तेन निरवशेषेयम् । कर्तव्या बुद्धिमता प्रयुक्तसत्सिद्धियोगेन ॥ ४ ॥ य० न्यायाजितेन न्यायोपात्तेन परिशोधितेन भावविशेपात् । वित्तेन द्रव्येण निरवशेपा सकलेयं पूजा कर्तव्या णीया । बुद्धिमता प्रज्ञावता । प्रयुक्तसत्सिद्धियोगेन प्रयुक्तः वर्तितः सत्सिद्धियोगः सत्साधनव्यापारो गेन स तथा ॥४॥ उ० इगं च यथा येन कार्या तथाह । न्यायेत्यादि । न्यायेनार्जितेन ततः परिशोधितेन भावविशेपाद्वित्तेन धनेन निर- वशेपा सकलेयं पूजा कर्त्तव्या बुद्धिमता प्रयुक्तः ससिद्धियोगः सत्साधनव्यापारो येन स तथा तेन ॥ ४ ॥ कीहक्मयतेन पुनः पुंसा करणीयेयमित्याह । शुचिनात्मसंयमपरं सितशुभवस्त्रेण वचनसारेण । आशंसारहितेन च तथा तथा भाववृद्धयोच्चैः॥५॥ य० शुचिना द्रव्यतः स्नानेन देशसर्वस्नानाभ्यां देशस्नानं हस्तपादमुखप्रक्षालनं सर्वस्त्रानं शिरसा स्नानत्वे सत्यागम- प्रसिद्ध्या भावतः शुचिना भावस्त्रानेन विशुद्धाध्यवसायेनेत्यर्थः । आत्मसंयमपरं आत्मनः शरीरस्य संयमः संवृताङ्गो- पाङ्गेन्द्रियत्वं तत्परं तटाधानं यथा भवत्येवं पूजा कर्त्तव्या सितशुभवस्त्रेण सितवस्त्रेण शुभवस्त्रेण च । शुभमिह सिताद- ·न्यदपि पट्टयुग्मादि रक्तपीतादिवर्ण परिगृहाते बचनमारेणागमप्रधानेन आगंसारहितेन च इहपरलोकाद्याशंसाविकलेग च । तथातथाभाववृद्ध्योचैः येन येन प्रकारेण गुप्पयसादिविरचनागतेन भाववृद्धिः संपद्यते तेन तेन प्रकारेणेत्यर्थः ॥५॥ उ० शुचिनेत्यादि । शुचिना हस्तपादगुखप्रक्षालनगिरःस्नानरूपदेशसर्वभेदभिन्नद्रव्यस्नानेन सुद्धाध्यवसायरूपभावस्ना- नेन च पवित्रेणात्मनः शरीरस्य संयमः संवृताङ्गोपाझेन्द्रियलं तत्परं तत्प्रधानं यथाभवत्येवं पूजा कर्त्तव्या सितं सितमुजनलं शुभं शोभनं च वसं यस्य स तथा तेन शुभमिह सितादन्यदपि पट्टयुग्मादि रक्तपीतादिवर्ण गृह्यते वचनसारेणागमप्र- धानेनाशंसयेहपरलोकफलवान्छया रहितेन च तथा तथा तेन तेन पुष्पवसादिविरचनाप्रकारेण भाववृद्ध्योचैरतिशयेन५॥ प्रतिष्ठानन्तरं पूजा प्रस्तुता सा च पुष्पामिपस्तोत्रादिभेदेन बहुधा तत्र पुष्पादिपूजामभिधाय, स्तोत्रपूजां कारिका- दयेनाह ॥ पिण्डक्रियागुणगतैर्गभीरैर्वविधवर्णसंयुक्तैः । आशयविशुद्धिजनकैः संवेगपरायणैः पुण्यैः ॥ ६॥ पापनिवेदनगर्भेः प्रणिधानपुरस्सरैर्विचित्राथैः । अस्खलितादिगुणयुतैः स्तोत्रैश्च महाभतिग्रथितैः ॥७॥ य० पिण्डं शरीरमष्टोत्तरलक्षणसहस्रलक्षितं क्रिया समाचारचरितं तच्च सर्जातिशायि दुरिपरीपहोपसर्गसमुत्थभय- विजयित्येन गुणाः श्रद्धाज्ञानविरतिपरिणामादयो जीवस्य सहवर्तिनो अविनाभूताः सामान्येन केवलज्ञानदर्शनादयस्तु विशेषेण । तगतैरत द्विपयैस्तत्प्रतिवद्धैर्गभीरैः सूक्ष्ममतिविपयभायाभिधायिभिरन्तर्भावप्रवर्तितैश्च विविधवर्णसंयुक्तर्विचि- SRESS ·त्राक्षरसंयोगैश्छन्दोऽलङ्कारवशेन । आशयविशुद्धिजनकैर्भावविशुद्ध्यापादकैः संवेगपरायणैः संवेगः संसारभयं मोक्षाभि- लापो वा । परमयनं गमनं येषु तानि परायणानि संवेगे परायणानि संवेगपरायणानि तैः पुण्यहेतुत्त्वात्पुण्यानि तैः ॥ ६ ॥ पापानां रागद्वेपमोहकृतानां स्वयंकृतत्त्वेन निवेदनं परिकथनं तद्गर्भो हृदयमन्तर्गतभावो येषां तानि तैः पापनिवेदनगर्भः प्रणिधानमैकाग्र्यं तत्पुरस्सरैरुपयोगप्रधानैरितियावत् । विचित्रार्थैर्बहुविधाथैः । अस्खलितादिगुणयुतैरस्खलितममिलितम- व्यत्यानेडितमित्यादिगुणयुक्तैरभिव्याहारमाश्रित्य स्तोत्रैश्च स्तुतिविशेपैश्च महामतिग्रथितैर्महाबुद्धिपुरुषविरचितसन्दभैरियं पूजा कर्त्तव्येति पश्चात्सम्बन्धनीयं ॥ ७ ॥ उ० इयमधिकृता पूजा पुष्पामिपस्तोत्रादिभेदेन बहुविधा तत्र पुष्पादिपूजामभिधाय स्तोत्रपूजां कारिकाद्वयेनाह । पिण्डेत्यादि । पापेत्यादि । पिण्डः शरीरमप्टोत्तरलक्षणराहस्रलक्षितं क्रिया सर्वातिशायिदुर्वारपरीपहजयाद्याचाररूपा गुणा जीवस्वभावाविनाभूताः सामान्येन ज्ञानादयो विशेपेण केवलज्ञानादयस्तद्गतैस्तद्विपयैः गम्भीरैः सूक्ष्ममतिगम्याथै निविधा- श्छन्दोऽलङ्कारभजया विचित्रा ये वास्तैः संयुक्तैराशयविशुद्धेर्नवमरसाभिव्यञ्जनया चित्तशुद्धेर्जनकैः संवेगो भवभयं मो- क्षाभिलापो वा परमयनं गमनं येषु तानि तथा तैः पुण्यहेतुत्त्यात् पुण्यैः ॥ ६ ॥ पापानां रागद्वेपमोहतानां, स्वयंकृत- त्वेन निवेदनं गर्भोऽन्तर्गतभावो येषां तानि तथा तैः प्रणिधानमैकाम्यं तत्पुरस्सरैरुपयोगप्रधानैरितियावद्विचित्राथै बहुवि- धार्थयुक्तरस्खलितादयो गुणा अस्खलितामिलिताव्यत्याडितादिलक्षणारतैर्युतैरभिव्याहारकाले स्तोत्रैश्च महामतिभिर्वि- शिष्टबुद्धिभिर्मथितैरियं पूजा कर्त्तव्येति पश्चात्सम्बन्धनीयं ॥ ७॥ ९ ·य० कायादयो योगाः कायादीनां वा तत्सारा तत्प्रधाना त्रिविधा त्रिप्रकारा पूजा काययोगसारा वाग्योगसारा मनो- योगसारा च । तच्छुद्ध्युपात्तवित्तेन तेपां कायादियोगानां शुद्धिः कायादिदोपपरिहारस्तयोपात्तं यद्वित्तं तेन करणभूतेन । या तदतिचाररहिता शुद्ध्यतिचारविकला सा परमा प्रधाना पूजा अन्ये तु समयविदःअपरे त्वाचार्याः इत्थमभिदधति ॥९॥ उ० अथान्यथा पूजाभेदत्रयमाह। कायेत्यादि। कायादयो ये योगास्तत्सारा तत्प्रधाना त्रिविधा त्रिप्रकारा काययोगसारा वाग्योगसारा मनोयोगसारा च तेषां कायादियोगानां शुद्धिः कायादिदोपपरिहारपूर्वकाग्रप्रवृत्तिस्तयोपात्तं यद्वित्तं तेन करण- भूतेन या तदतिचारैः शुद्ध्यतिचारै रहिता सा परमा प्रधाना पूजाऽन्ये तु समयविद आगमज्ञा इति वदन्तीति शेपः ॥९॥ कायादियोगसारा त्रिविधा पूजेत्युक्तं तदेव त्रैविध्यमाह ॥ विघ्नोपशमन्याद्या गीताभ्युदयप्रसाधनी चान्या। निर्वाणसाधनीति च फलदा तु यथार्थसंज्ञाभिः ॥१०॥ य० विघ्नानुपशमयतीति विघ्नोपशमनी आद्या काययोगसारागीता कथिता, अभ्युदयं प्रसाधयतीत्यभ्युदयप्रसाधनी चा- न्याऽपरा वाग्योगप्रधाना, निर्वाणं साधयतीति निर्वाणसाधनीति च मनोयोगसारा, स्वतन्त्रा वा त्रिविधा फलदा तु फलदैवैकैका यथार्थसंज्ञाभिरन्वर्थाभिधानैः ॥१०॥ उ० तिसृणाम'येतासामन्वर्थनामभेदमाह । विघ्नेत्यादि । विघ्नानुपशमयतीति विघ्नोपशमन्याचा काययोगसारा गीता कथिताऽ युदयं प्रसाधयतीत्यभ्युदयप्रसाधनी चान्याऽपरा वाग्योगप्रधाना निर्वाणं साधयतीति च मनोयोगसारा फ- लदा तु सैवैकैका यथार्थसंज्ञाभिरन्वर्थाभिधानरेतासां समन्तभद्रा सर्वमङ्गला सर्वसिद्धिफलेत्येतान्यप्यन्वर्थनामानि गी- ·यन्ते । तथेह प्रथमा प्रथमावञ्चकयोगात्सम्यग्दृष्टर्भवति द्वितीया तु द्वितीयावञ्चकयोगादुतरगुणधारिणस्तृतीया च तृतीयावश्यकयोगात्परमश्रावकस्यैव प्रथमकरणभेदेन ग्रन्थ्यासन्नस्य च धर्ममात्रफलैवेयं सद्योगादिभावादनुबन्धासिद्धेश्चे- त्ययं पूजाविंशिकायां विशेषः ॥ १० ॥ तिसृष्वपि यद्भवति तदाह ॥ प्रवरं पुष्पादि सदा चाद्यायां सेवते तु तद्दाता । आनयति चान्यतोऽपि हि नियमादेव द्वितीयायाम्११ त्रैलोक्यसुन्दरं यन्मनसापादयति तत्तु चरमायाम् । अखिलगुणाधिकसद्योगसारसद्ब्रह्मयागपरः॥१२॥ य० प्रवरं प्रधानं पुष्पादि पुष्पगन्धमाल्यादि सदा च सर्वदैवाद्यायां प्रथमायां सेवते तु सेवत एव ददात्येव तद्दाता तस्याः पूजायाः कर्ता दाता आनयति च वचनेनान्यतोऽपि हि क्षेत्रान्तरात्प्रस्तुतं पुष्पादि नियमादेव नियमेनैव द्वितीयायां पूजायां ॥११॥ त्रैलोक्यसुन्दरं त्रिषु लोकेषु प्रधानं यत्सारिजातकुसुमादि नन्दनादिवनगतं मनसान्तःकरणेनापादयति सम्पा- दयति तत्तु तदेव चरमायां निर्वाणसाधन्यां तदातत्यत्राप्यभिसम्बध्यतेऽयमेव विशिष्यते अखिलैर्गुणैरधिकं सद्योगानां सद्धर्मव्यापाराणां सारं फलकल्पमजरामरत्त्वेन धर्मस्य सारोऽमरत्त्वमिति तत्त्वं सद्योगसारं यत्सद्ब्रह्म परमात्मस्वरूपं तस्य यागो यजनं पूजनं तत्परस्तत्प्रधानः प्रस्तुतस्तद्दाताऽखिलगुणाधिकसद्योगसारसद्ब्रह्मयागपर उच्यते ॥ १२ ॥ उ० तिसृष्वपि यद्भवति तदाह । प्रवरमित्यादि । प्रवरं प्रधान पुष्पादि पुष्पगन्धमाल्यादि सदा च सर्वदैवाद्यायां प्र- थमपूजायां सेवते तु सेवत एव स्वहस्तेन ददात्येवेत्यर्थः । तदाता तत्पूजाक" । आनयति च वचनेनान्यतोऽपि हि

·क्षेत्रान्तरात् प्रस्तुतं पुष्पादि नियमादेव द्वितीयायां पूजायाम् ॥ ११ ॥ त्रैलोक्येत्यादि । त्रैलोक्ये त्रिषु लोकेषु प्रधानं
सुन्दरं यत्पारिजातकुसुमादि नन्दनवनगतं तत्तु तदेव मनसान्तःकरणेनापादयत्युपनयति चरमायां निर्वाणसाधन्यां तद्दा-
तेत्यत्राप्यभिसम्बन्ध्यतेऽयमेव विशिष्यतेऽखिलैर्गुणैरधिकं सद्योगानां सद्धर्मव्यापाराणां सारं फलकल्पमजरामरत्त्वेन हेतुना
यत् सद्ब्रह्म परमात्मस्वरूपं तस्य यागो यजनं पूजनं तत्परस्तदेकदत्तबुद्धिः अखिलगुणाधिकस्य हि पूजाऽखिलगुणाधिकं
पूजोपकरणं मनसि निधायातिशयितपरितोपाय बुद्धिमता विधेयेत्यर्थः ॥ १२ ॥
प्रतिष्ठानन्तरं स्नानादि चिकीर्पितं तत्र जीवकायवधमाशङ्कयाह ॥
स्नानादौ कायवधो न चोपकारो जिनस्य कश्चिदपि।कृतकृत्यश्च स भगवान् व्यर्था पूजेति मुग्धमतिः१३
य० स्नानादौ स्नानविलेपनसुगन्धिपुष्पादौ पूर्वोक्ते कायवधो जलवनस्पत्यादिवधः परिदृष्टरूप एव न चोपकारः
सुखानुभवरूपस्तदनुभोगेन जिनस्य वीतरागस्य मुक्तिव्यवस्थितस्य कश्चिदपि कोऽपि कृतकृत्यश्च निछितार्थश्च स भग-
वान्न किञ्चित्तस्य करणीयमस्त्यपरैरेवं व्यर्था पूजा निरर्थिका पूजेत्येवं मुग्धमतिरव्युत्पन्नमतिर्मूढमतिब्बों पर्यनुयुते ॥१३॥
उ० अत्र पूजायां स्नानादिगतं पूर्वपक्षमुद्भावयति । स्नानादावित्यादि । स्नानादौ स्नानविलेपनसुगन्धिपुष्पादौ पूर्वोक्ते
कायवधो जलवनस्पत्यादिवधः स्पष्ट एव भवति सच प्रतिपिद्धः न चोपकारः सुखानुभवरूपो जिनस्य वीतरागस्य मुक्ति-
व्यवस्थितस्य ततः स्नानाद्यविनाभाविकायवधात् कश्चिदपि भवति । कृतकृत्यश्च निष्ठितार्थश्च स भगवान्न किञ्चित्तस्य कर-
णीयमस्मदादिभिरस्ति तस्माव्यर्था निष्प्रयोजना पूजेत्येवं मूढमतिरब्युत्पन्नबुद्धिः पर्यनुयुते ॥ १३ ॥

·परिहतः । ततस्तस्याः पूजायाः सकाशात्तदनुपकारेऽपि मन्त्रादेरिव च मन्त्राग्निविद्यादेरिव च फलभावः फलोत्पादः यथा स्मर्यमाणमन्त्रसेव्यमानजवलनाभ्यस्यमानविद्यादेरनुपकारेऽपि मन्त्रादीनां तत्स्वाभाव्याद्विपशीतापहारविद्यासियादिरूप- फलभावस्तथा जिनपूजनतो जिनानामनुपकारेऽपि पूजकस्य तत्स्वाभाव्याद्विशिष्टपुण्यलाभरूपफलभाव एतेन न चोप- कारो जिनस्वेतिदोषः परिहृतः ॥१४॥ कृतकृत्यत्त्वादेव च सिद्धार्थत्त्वादेव च तत्पूजा देवपूजा फलवती सफला गुणोत्कर्षा दुत्कृष्टगुणविषयत्त्वादनेन चरमदोपो निरस्तः । निगमयति तस्मादव्यर्था सप्रयोजनैपा पूजाऽन्यत्रशरीरस्वजननिकेतनादावार- म्भयत इति विमलधियो निर्मलबुद्धयो ब्रुवते । नन्वन्यत्रारम्भवतोऽत्राधिकार इति कोऽयं नियमो जिनपूजनस्य कूपोदाहर- णेन स्वजनितारम्भदोपविशोधनपूर्वकगुणान्तरासादकत्वे यतेरप्यधिकारप्रसङ्गात् , सावद्यत्त्वे चान्यत्रारम्भवतोऽप्यनधिकार- प्रसङ्गानहि कुटुम्बाद्यर्थ गृही सावद्ये प्रवर्तत इति धर्मार्थमपि तेन तत्र प्रवर्तितव्यं, यतो नै पापमाचरितमित्यन्यदप्या- चरितव्यमिति । अत्रोच्यतेऽन्यत्रारम्भवतोऽसदारम्भस्य सतो नाशाय सदारंभे जिनपूजादावधिकारित्वं अनुवन्धाहिसारूपा- ततरतस्य तन्नाशसम्भवात् यतेस्तु सदा सर्वारम्भनिवृत्तत्वान्न तत्राधिकारः । प्रक्षालनाद्धीत्यादिन्यायात्तस्मादसदारम्भनिवृ- त्तिकामनावानिहाधिकारीति न कश्चिदोपः । कूपोदाहरणेनापि प्रवर्त्तमानस्य साधोस्तत्रावद्यमेव चित्ते स्फुरति उत्कृष्टगु- णारूढत्त्वान्नतु गृहिणोऽतथात्त्वादिति कर्तृपरिणामवशादधिकारानधिकारी, अत एव सामायिकस्थस्य गृहिणोऽपि तत्रान- धिकारोऽन्यस्यापि पृथिव्याद्युपमर्दभीरोयतनावतः सावद्यसङ्केपरुचेर्यतिक्रियानुरागिणो न धर्मार्थ सायद्यप्रवृत्तियुक्त्यष्या- हुरिति कृतं विस्तरेण ॥ १५ ॥ Xu

·एवं सचोयपरिहारां पूजामभिधाय फलद्वारेण निगमयन्नाह ॥
इति जिनपूजां धन्यःशृण्वन् कुर्वरतदोचितां नियमात्। भवविरहकारणं खल्लु सदनुष्ठानं द्रुतं लभते ॥१६॥
य० इत्येवमुक्तनीत्या जिनपूजां देवपूजां धन्यः पुण्यभाक् शृण्वन्नर्थतः कुर्वन् क्रियया । तदा तस्मिन्काले उचितां
योग्यां नियमान्नियमेन भवविरहकारणं खलु भवविगमनिमित्नमेव सदनुष्ठानं शोभनानुष्ठानं द्रुतमाश्वेव लभते अवा.
मोतीति ॥ १६ ॥
उ० एवं सचोद्यपरिहारां पूजामभिधाय फलद्वारेण निगमयन्नाह । इतीत्यादि । इत्येवं जिनपूजां धन्यो धर्मधनः शृ-
ण्वन्नर्थतः कुर्वन् क्रियया तदा तस्मिन्काले उचितां यो नियमान्निश्चयेन भवविरहकारणं सदनुष्ठानं शोभनानुष्ठानं द्रुतं
खलु । शीघ्रमेव लभते ॥ १६॥
॥ इति नवमं पोडशकम् ॥
.सदनुष्ठानं लभत इत्युक्तं तदाह ॥
सदनुष्ठानमतः खलु बीजन्यासात्प्रशान्तवाहितया । सञ्जायते नियोगात्पुंसां पुण्योदयसहायम् ॥१॥
य० सदनुष्ठानं मागुक्तमतः खलु वीजन्यासादस्मात्पुण्यानुवन्धिपुण्यनिक्षेपात् । प्रशान्तवाहितया प्रशान्तं वोढुं शीलं
यस्य तत्पशान्तवाहि तन्हावस्तया चित्तसंस्काररूपया सञ्जायते निष्पद्यते नियोगान्नियमेन पुंसां मनुष्याणां पुण्योदयस-
हाये पुण्यानुभावसहितम् ॥ १॥

·उ० सदनुष्ठानं लभत इत्युक्तं तत्स्वरूपमेवाह । सदनुष्ठानमित्यादि । सदनुष्टानमतः खलु उचितक्रमजनितादेव वीज- न्यासात्पुण्यानुवन्धिपुण्यनिक्षेपात् प्रशान्तं वोढुं शीलं यस्य तद्भावस्त चित्तसंस्काररूपया सञ्जायते निष्पद्यते नियोगादभ्या- सात् पुंसां मनुष्याणां पुण्योदयसहायं पुण्यानुभावसहकृतम् ॥ १ ॥ तदेव भेदद्वारेणाह॥ तत्प्रीतिभक्तिवचनासकोपपदं चतुर्विधं गीतम् । तत्वाभिज्ञैः परमपदसाधनं सर्वमेवैतत् ॥ २॥ य० तत्सदनुष्ठानं प्रीतिश्च भक्तिश्च वचनं चासङ्गश्चैते शब्दा उपपदमुपोच्चारिपदं यस्य सदनुष्ठानस्य तत्तथा चतुविधं चतुर्भेदं गीतं शब्दितं प्रीत्यनुष्ठानं भक्त्यनुष्ठानं वचनानुष्ठानमसङ्गानुष्ठानं तत्त्वाभिज्ञैः स्वरूपाभिज्ञैः परमपदसाधनं मोक्ष- साधनं सर्वमेवैतञ्चतुर्विधम् ॥ २ ॥ उ० तदेव भेदत आह । तदित्यादि । तत्सदनुष्ठानं प्रीतिभक्तिवचनासङ्गा एते शब्दा उपपदानि पूर्वपदानि यस्य त- तथा चतुर्विधं गीतं शब्दितं तत्त्वाभिज्ञैस्तत्त्वविन्दिः परमपदस्य मोक्षस्य साधनं सर्वमेवैतच्चतुर्विधं प्रीत्यनुष्ठानं भक्त्यनु- ष्ठानं वचनानुष्ठानमसङ्गानुष्ठानं च ॥ २ ॥ तनाधरूपमाह ॥ यत्रादरोऽस्ति परमः प्रीतिश्च हितोदया भवति कर्तुः । शेषत्यागेन करोति यच्च तत्प्रीत्यनुष्ठानम् ॥३॥ य० यत्रानुष्ठाने आदरः प्रयत्नातिशयोऽस्ति परमप्रीतिश्चाभिरुचिरूपा । हितोदया हित उदयो यस्याः सा तथा भ-

·वति । कर्तुरनुष्ठातुः शेपत्यागेन शेषप्रयोजनत्यागेन तत्काले करोति यच्चातीव धर्मादरात् । तदेवंभूतं प्रीत्यनुष्ठानं
विज्ञेयम् ॥ ३॥
उ० तत्राद्यस्वरूपमाह । यत्रेत्यादि । गत्रानुष्ठाने आदरः प्रयत्नातिशयोऽस्ति प्रीतिश्चाभिरुचिरूपा हित उदयो यस्याः
सा तथा भवति कर्तुरनुष्ठातुः शेषाणां प्रयोजनानां त्यागेन च तत्काले पञ्च करोति तदेकमात्रनिष्ठतया तस्लीत्यनुष्ठानं
ज्ञेयम् ॥ ३ ॥
द्वितीयस्वरूपमाह ॥
गौरवविशेषयोगाद्बुद्धिमतो यद्विशुद्धतरयोगम् । क्रिययेतरतुल्यमपि ज्ञेयं तद्भत्त्यनुष्ठानम् ॥ ४ ॥
य० गौरवविशेषयोगात् । गौरवं गुरुत्त्वं पूजनीयत्त्वम् । तद्विशेषयोगात्तदधिकसम्बन्धात् । बुद्धिमतः पुंसो यदनुष्ठान
विशुद्धतरयोगं विशुद्धतरव्यापार क्रियया कारणेन इतरतुल्यमपि प्रीत्यनुष्ठाततुल्यमपि ज्ञेयं तदेवंविधं भक्त्यनुष्ठानम् ॥४॥
उ० द्वितीयमाह । गौरवेत्यादि । गौरवं गुरुत्त्वं पूज्यत्त्वं तस्य विशेषयोगोऽधिकसम्बन्धस्ततो बुद्धिमतो विशेषग्राहिधी-
शालिनः । यदनुष्ठानं विशुद्धतरव्यापार क्रियया वाह्यकारणेनेतरतुल्यमपि प्रीत्यनुष्ठानतुल्यमपि ज्ञेयं तदेवंविधं भक्त्य-
नुष्ठानम् ॥ ४॥
आह कः पुनः प्रीतिभक्त्योर्विशेप उच्यते ॥
अत्यन्तवल्लभा खल्लु पत्नी तद्वद्धिता च जननीति । तुल्यमपि कृत्यमनयोतिं स्यात्प्रीतिभक्तिगतम् ॥५॥

·य० अत्यन्तवल्लभा खलु अत्यन्तवल्लभैव । पत्नी भार्या तद्वत्पत्तीवदत्यन्तेष्टैच हिता च हितकारिणीतिकृत्वा जननी प्र- सिद्धा । तुल्यसपि सदृशमपि कृत्यं भोजनाच्छादनाद्यनयोजननीपल्योव्रतमुदाहरणं स्यालीतिभक्तिगतं प्रीतिभक्तिविषय- मिदमुक्तं भवति प्रीत्या पल्याः क्रियते भक्त्या मातुरितीयान् प्रीतिभक्त्योबिशेषः ॥ ५ ॥ उ० कः पुनः प्रीतिभत्त्योर्विशेष उच्यते । अत्यन्तेत्यादि । अत्यन्तवल्लभा खल्वत्यन्तप्रियैव पत्नी भार्या तद्वसनी- वदत्यन्तेष्टैव हितकारिणीति कृत्वा जननी माता तुल्यमपि सदृशमपि कृत्यं भोजनाच्छादनाद्यनयोजननीपल्योतिमुदा- हरणं स्यात् । प्रीतिभक्तिगतं प्रीतिभक्तिविषयं प्रीत्या पक्ष्याः क्रियते भक्त्या मातुरितीयान् विशेष इतिभावः । प्रीतित्त्वभ- क्तित्त्वे क्रियागुणमानोरथिकहर्पगतौ जातिविशेषाविति तर्कानुसारिणः ॥५॥ तृतीयस्वरूपमाह ॥ वचनात्मिका प्रवृत्तिः सर्वत्रौचित्ययोगतो या तु । वचनानुष्ठानमिदं चारित्रवतो नियोगेन ॥ ६ ॥ य० वचनात्मिका आगमात्मिका प्रवृत्तिः क्रियारूपा सर्वत्र सर्वस्मिन् धर्मव्यापारे क्षान्तिप्रत्युपेक्षादौ औचिच्य- योगतो या तु देशकालपुरुषव्यवहाराद्यौचित्त्येन वचनानुष्ठानमिदमेवं प्रवृत्तिरूपं चारित्रवतः साधोर्नियोगेन नियमेन ना- न्यस्य भवति ॥ ६॥ उ० तृतीयमाह । वचनेत्यादि । वचनात्मिकाऽऽगमार्थस्मरणाविनाभाविनी प्रवृत्तिः क्रियारूपा सर्वत्र सर्वस्मिन् धर्मव्या- पारे क्षान्तिप्रत्युपेक्षादौ औचित्ययोगतो देशकालपुरुषव्यवहाराद्यानुकूल्येन या तु भवति इदमेवं प्रवृत्तिरूपं वचनानुष्ठान ·चारित्रवतः साधोर्नियोगेन नियमेन भवति तस्यैव भवदुर्गलद्धनं पष्ठगुणस्थानावाप्तेस्तत्र च लोकसंज्ञाभावान्नान्यस्य विप- र्ययान्निश्चयनयमतमेतव्यवहारतस्त्वन्यस्यापि मार्गानुसारिणो वचने प्रवर्त्तमानस्य देशत इदं भवत्येवेति द्रष्टव्यम् ॥ ६ ॥ तुर्यस्वरूपमाह ॥ यत्त्वभ्यासातिशयात्सात्मीभूतमिव चेप्टयते सद्भिः । तदसङ्गानुष्ठानं भवति खेतत्तदावेधात् ॥७॥ य० यत्पुनरभ्यासातिशयादभ्यासप्रकर्षाद्भूयोभूयस्तदासेवनेन सात्मीभूतंमिवात्मसाद्भूतमिव चन्दनगन्धन्यायेन चेष्ट्यते क्रियते सद्भिः सत्पुरुषैर्जिनकल्पिकादिभिस्तदेवंविधमसङ्गानुष्ठानं भवति त्वेतजायते पुनरेतत्तदावेधादचनावेधादागमसं- स्कारात् ॥ ७॥ उ० तुर्यस्वरूपमाह । यत्त्वित्यादि । यत्तु यत्पुनरभ्यासातिशयाद्भूयो भूयस्तदासेवा तेन संस्कारविशेषात् सात्मीभूत- मिव चन्दनगन्धन्यायेनात्मसाद्भूतमिव चेष्ट्यते क्रियते सद्भिः सत्पुरुपौर्जिनकल्पिकादिभिस्तदेवंविधमसङ्गानुष्ठानं भवति त्वतज्जायते पुनरेतत्तदावेधात् प्राथमिकवचनसंस्कारात् ॥ ७॥ वचनासङ्गानुष्ठानयोर्विशेषमाह ॥ चक्रभ्रमणं दण्डात्तदभावे चैव यत्परं भवति । वचनासङ्गानुष्ठानयोस्तु तज्ज्ञापकं ज्ञेयम् ॥ ८॥ य० चक्रभ्रमणं कुम्भकारचक्रपरावर्त्तनं दण्डादण्डसंयोगात्तदभावे चैव यत्परमन्यद्भवति । वचनासङ्गानुष्ठानयोस्तु प्रस्तुतयोस्तु ज्ञापकमुदाहरणं ज्ञेयं यथा चक्रभ्रमणमेकं दण्डसंयोगाजायते प्रयत्नपूर्वकमेवं वचनानुष्ठानमायागमसंयोगात् ·॥ प्रवर्तते यथा चान्यच्चक्रभ्रमणं दण्डसंयोगाभावे केवलादेव संस्काराऽपरिक्षयात् संभवत्येवमागमसंस्कारमात्रेण वस्तुतो वचननिरपेक्षमेव स्वाभाविकत्त्वेन यत्प्रवर्तते तदसङ्गानुष्ठानमितीयान् भेद इति भावः ॥ ८॥ उ० वचनासङ्गानुष्ठानयोर्विशेपमाह । चक्रेत्यादि । चक्रभ्रमणं कुम्भकारचक्रपरावर्त्तनं दण्डादण्डसंयोगात्तदभावे चैव यसरमन्यद्भवति वचनासङ्गानुष्ठानयोः प्रस्तुतयोस्तु तदेव ज्ञापकमुदाहरणं ज्ञेयं । यथा चक्रभ्रमणमेकं दण्डसंयोगात्मय- लपूर्वकाद्भवति एवं वचनानुष्ठानमप्यागमसंयोगात् प्रवर्तते यथा चान्यच्चक्रभ्रमणं दण्डसंयोगाभावे केवलादेव संस्का- रापरिक्षयात्संभवत्येवमागमसंस्कारमात्रेण वस्तुतो वचननिरपेक्षमेव स्वाभाविकत्त्वेन यत्प्रवर्त्तते तदसङ्गानुष्ठानमितीयान् भेद इतिभावः ॥ ८॥ एषामेव चतु)मनुष्ठानानां फलविभागमाह ॥ अभ्युदयफले चाये निःश्रेयससाधने तथा चरमे । एतदनुष्ठानानां विज्ञेये इह गतापाये ॥९॥ य० अभ्युदयफले चाभ्युदयनिवर्त्तके चाये प्रीतिभक्त्यनुष्ठाने । निःश्रेयससाधने मोक्षसाधने । तथा चरमे वचनास- ङ्गानुष्ठाने एतेषामनुष्ठानानां मध्ये विज्ञेये इह प्रक्रमे गतापाये अपायरहिते निरपाये ॥ ९ ॥ उ० एषामेव चतुर्णामनुष्ठानानां फलविभागमाह । अभ्युदयेत्यादि । अभ्युदयः स्वर्गस्तत्फले एवाद्ये प्रीतिभक्त्यनुष्ठाने निःश्रेयसं मोक्षस्तत्साधने तथा चरमे वचनासङ्गानुष्ठाने एतेषामनुष्ठानानां मध्ये विज्ञेये इह प्रक्रमे गतापाये विनरहिते अत एव पूर्वसंयमः स्वाहेतुरपूर्वसंयमश्च मोक्षहेतुरिति सिद्धान्तनयः ॥ ९ ॥ १० ·एतेष्वेव चतुर्वनुष्ठानेषु पञ्चविधक्षान्तियोजनामाह ॥ उपकार्यपकारिविपाकवचनधर्मोत्तरा मता क्षान्तिः । आद्यद्वये त्रिभेदा चरमद्वितये द्विभेदेति ॥१०॥ य० उपकारी उपकारवान् । अपकारी त्वपकारप्रवृत्तः विपाकः कर्मफलानुभवनमनर्थपरम्परा वा वचनमागमः धर्मः प्रशमादिरूपस्तदुत्तरा तत्प्रधाना मता सम्मता पञ्चविधा क्षान्तिः क्षमा । आद्यद्वये आद्यानुष्ठानद्वये त्रिभेदा त्रिप्र- कारा चरमद्वितये चरमानुष्ठानद्वितये द्विभेदेति द्विधा । तत्रोपकारिणि क्षान्तिरुपकारिक्षान्तिस्तदुक्तं दुर्वचनाद्यपि सह- मानस्य । तथा अपकारिणि क्षान्तिरपकारिक्षान्तिर्मम दुर्वचनाद्यसहमानस्यायमपकारी भविष्यतीत्यभिप्रायेण क्षमा कु- तः । तथा विपाके क्षान्तिः विपाकक्षान्तिः कर्मफलविपाकं नरकादिगतमनुपश्यतो दुःखभीरुतया मनुष्यभव एव वाऽनर्थपरम्परामालोचयतो विपाकदर्शनपुरस्सरा संभवति तथा वचनक्षान्तिरागममेवालम्बनीकृत्य या प्रवर्त्तते न पुनरुप- कारित्त्वापकारित्त्वविपाकाख्यमालम्बनत्रयं सा वचनपूर्वकत्त्वादन्यनिरपक्षत्त्वात्तथोच्यते धर्मोत्तरा तु क्षान्तिश्चन्दनस्येव शरीरस्य छेददाहादिषु सौरभादिस्वधर्मकल्पा परोपकारकारिणी न विक्रियते सहजत्त्वेनावस्थिता सा तथोच्यते ॥ १० ॥ उ० एतेष्वेव चतुर्वनुष्ठानेषु पञ्चविधक्षान्तियोजनामाह । उपेत्यादि । उपकारी उपकारकृदपकारी दुःखदः विपाकोऽ- दृष्टकर्मफलानुभवो दृष्टानर्थपरम्परा वा धर्मः प्रशमादिरूपस्तदुत्तरा तत्पदोत्तरपदाभिधेया क्षान्तिः क्षमा पञ्चविधा मताs- भिप्रेता तत्राद्यद्वये प्रथमानुष्ठानयुग्मे त्रिभेदा त्रिप्रकारा चरमद्वितये तु वचनासङ्गरूपे द्विभेदेति द्विधा तत्रोपकार्युक्तं दुर्वचनाद्यपि सहमानस्योपकारिक्षान्तिर्मम प्रतिवचनेन मा भूदुपकारसम्बन्धक्षय इति कृत्वा । मम दुर्वचनाद्यसहमानस्याय- ·अनऊ गणकारी भविष्यतीति धिया क्षमा कुर्नतोऽपकारिक्षान्तिः। विपाक नरकादिगतकर्मफलानुभवलक्षणमनुपश्यतो दुःखभी रातमा गनुष्यभव एत वाऽनर्थपरम्परामालोचयतो विपाकदर्शनपुरस्सरा या क्षमा सा विपाकक्षमा । 'आसुरत्तं ण गच्छेजा सुधा णं जिणाराण'गिरणापागगमेवालम्बनीकृत्य या प्रगर्तेत राा वचनक्षमोपकारितादिहेतुत्रयनिरपेक्षत्त्वेन वचनमानपूर्व- कत्वात् धर्मशान्तिस्तु सा या चन्दनरपेव शरीररूप च्छेददाहादिषु सौरभादिस्वधर्मकल्पा परोपकारिणी न विक्रियते किन्तु राहजभावगनुविधत्ते ॥ १० ॥ इदानी धम्मोत्तराविरहितासु चतरपु शान्तिपु सूक्ष्मेतरातिचारसम्भवप्रदर्शनायाह ॥ चरमायायां सूक्ष्मा अतिचाराः प्रायशोऽतिविरलाश्च ।आयत्रये त्वमी स्युः स्थूलाश्च तथा घनाश्चैव ११ य० चरमाया आषा वचनक्षान्तिस्तस्यां चरमाद्यायां सूक्ष्मा लघवोऽतिचारा अपराधाः प्रायशः कादाचित्कत्त्वेनातिवि- रलाश सन्तानाभावेन आधनये त्वमी स्युराधक्षान्तिनये पुनरमी अतिचाराः स्युभवेयुः स्थूलाश्च वादराश्च तथा घनाश्चैव निरन्तराभैव ॥ ११॥ उ० एतास्वतिचारस्वरूपमाह । चरमेत्यादि । चरमाया आया वचनक्षान्तिस्तस्यामतिचारा अपराधाः सूक्ष्मा लघवः प्रायशः कादागिरफत्त्वेनातिविरला अतिव्यवहितसन्तानभावाश्च आद्यनये तु प्रथमक्षान्तिनिके त्वमी अतिचाराः स्थूला चादराश तथा धनाव निरन्तराश्चैव स्युः ॥ ११ ॥ Forse ·वचनानुष्ठानं चारित्रवतो नियोगेनेत्युक्तं । तत्र ज्ञानयोजनामाह ॥ श्रुतमयमात्रापोहाचिन्तामयभावनामये भवतः । ज्ञाने परे यथार्ह गुरुभक्तिविधानसल्लिङ्गे ॥ १२ ॥ य० श्रुतेन निर्दृत्तं श्रुतमयं तदेव तन्मात्रमवधृतस्वरूपमन्यज्ञानद्वयनिरपेक्षं तदपोहात्तन्निरासादन्यज्ञानद्वयसापेक्षं तु श्रुतमयं न निरस्यत इति ज्ञेयं चिन्तामयभावनामये वक्ष्यमाणस्वरूपे नयप्रमाणसूक्ष्मयुक्तिचिन्तानिवृत्तं चिन्तामयं हेतुस्व- रूपफलभेदेन कालत्रयविषयं भावनामयं ते भवतो जायेते ज्ञाने परे प्रधाने यथार्हमौचित्त्येन गुरुभक्तिविधानं सच्छोभनं लिङ्गं ययोर्गुरुभक्तिविधानसल्लिङ्गे ॥ १२ ॥ उ० वचनानुष्ठानं चारित्रवतो नियोगेनेत्युक्तं । तत्र ज्ञानयोजनामाह । श्रुतेत्यादि । श्रुतेन निर्वृत्तं श्रुतमयं तन्मात्रा- पोहात्तदेकसत्तानिरासाच्चिन्तामयभावनामये ज्ञाने वक्ष्यमाणस्वरूपे इह परे प्रकृप्टे यथाईमौचित्त्येन गुरुभक्तिविधानं सच्छो- भनं लिङ्गं ययोस्ते तथा भवतः चारित्रिणो नयप्रमाणसूक्ष्मयुक्तिचिन्तानिर्वृत्तं चिन्तामयं हेतुस्वरूपफलभेदेन कालत्रयवि- पयं भावनामयं च ज्ञानं प्राधान्येन भवति श्रुतमपि तत्प्रथमभावेन भवत्येव न तु तद्वयनिरपेक्षमितिभावः ॥ १२ ॥ ज्ञानत्रयं सफलं दृष्टान्तद्वारेण प्रतिपिपादयिपुराह ॥ उदकपयोऽमृतकल्पं पुंसां सज्ज्ञानमेवमाख्यातम् । विधियत्नवत्तु गुरुभिर्विषयतृडपहारि नियमेन ॥१३॥ य० उदकपथोऽमृतकल्पमुदकरसास्वादकल्पं पयोरसास्वादकल्पम् अमृतरसास्वादकल्पं पुंसां विद्वन्पुरुषाणां सज्ज्ञानं सम्यग्ज्ञानमेवमाख्यातं स्वरूपतो विधियत्नवत्तु विधौ यत्नः स विद्यते यस्मिंस्तद्विधियत्नवदेव न विधियलशून्यं गुरु- ·भिराचार्यैराख्यातं विपयतृडपहारि विषयतृपमपहर्तुं शीलमस्येति नियमेनावश्यतया श्रुतज्ञानं स्वस्थस्वादुपथ्यसलिलास्वा- दतुल्यं चिन्ताज्ञानं तु क्षीररसास्वादतुल्यं भावनाज्ञानममृतरसास्वादतुल्यमित्युक्तं भवति ॥ १३ ॥ उ० ज्ञानत्रयस्य रसभेदं दृष्टान्तद्वारोपदर्शयति । उदकेत्यादि । पुंसां विद्वत्पुरुषाणां सज्ज्ञानमेवमुक्तत्रिविधस्वरूपम् उ- दकपयोऽमृतकल्पमाख्यातं गुरुभिराचार्यैर्विधियलवत्तु विधियलवदेव नियमेनावश्यंतया विषयतृपमपहर्तुं शीलं यस्य तत्तथा श्रुतज्ञानं स्वच्छस्वादुपथ्यसलिलास्वादतुल्यं चिन्ताज्ञानं तु क्षीररसास्वादकल्पं भावनाज्ञानं त्वमृतरसास्वादकल्पमु- त्तरोत्तरगुणविशेपेऽपि विषयतृडपहारे सामान्यतः सर्व समर्थमितिभावः ॥ १३ ॥ विषयतृडपहारीत्युक्तं यस्य तु विपयाभिलापातिरेकः स ज्ञानत्रयवानेव फलाभावान्न भवतीत्ययोग्यत्त्वप्रतिपादनाय तस्येदमाह ॥ शृण्वन्नपि सिद्धान्तं विषयपिपासातिरेकतः पापः। प्राप्नोति न संवेगं तदापि यः सोऽचिकित्स्य इति१४ य० शृण्वन्नपि तीर्थकराभिहितमर्थतः सिद्धान्तं प्रतिष्ठितपक्षरूपं गणधराद्युपनिवद्धमागर्म विपयपिपासातिरेकतो रूप- रसगन्धपर्शशब्दाभिलापातिरेकेण पापः सक्लिष्टाध्यवसायत्वान्न प्रामोति संवेगं मोक्षाभिलापं तदापि सिद्धान्तश्रवणकाले- ऽप्यास्तां तावदन्यदा य एवंविधः सोऽचिकित्स्य इत्यचिकित्सनीयः स वर्त्तते शास्त्रविहितदोपचिकित्साया अनहत्त्वादिति १४ उ० यस्य तु दुरुपशमो विपयाभिलापः स फलाभावादज्ञान्येवेति तदयोग्यत्त्वप्रतिपादनायाह । ऋण्वन्नित्यादि । शृ. ण्वन्नपि सिद्धान्तमर्थतस्तीर्थकरोक्तं सूत्रतो गणधरमथितं विषयपिपासाया रूपरसगन्धस्पर्शशब्दाभिलापस्यातिरेकत उद्रे- ·कात्पापः स क्लिष्टाध्यवसायस्तदापि सिद्धान्तश्रवणकालेप्यास्तामन्यदा यः संवेगं मोक्षाभिलापं न प्रामोति सोऽचिकित्स्य इति चिकित्साऽनहः निरुपक्रमदोपतत्त्वादितिभावः ॥ १४ ॥ इत्थं कर्मदोपवतः किं कर्त्तव्यमित्याह ॥ नैवंविधस्य शस्तं मण्डल्युपवेशनप्रदानमपि । कुर्वन्नेतद्गुरुरपि तदधिकदोषोऽवगन्तव्यः॥१५॥ य० न प्रतिषेधे एवंविधस्य पुरुपस्य शस्तं प्रशस्तमनुज्ञातमित्यर्थः । मण्डल्युपवेशनप्रदानमपि अर्थमण्डल्यां यदुपवे- शनं श्रवणार्थ तत्पदानमपि कुर्वन् सम्पादयन्नेतत्पूर्वोक्तं गुरुरपि प्रस्तुतोऽर्थाभिधायी तदधिकदोपोऽयोग्यपुरुषाधिकदो- पोऽवगन्तव्योऽववोद्धव्यः । सिद्धान्तावज्ञापादनादिति ॥ १५ ॥ उ० नेत्यादि । एवं विधस्योक्तरूपायोग्यस्य मण्डल्यामर्थमण्डल्यां यदुपवेशनं श्रवणार्थं तत्पदानमपि न शस्तं नानुज्ञातं किं पुनर्दानादीत्यपिशव्दार्थः । एतत्तस्य मण्डल्युपवेशनप्रदानं कुर्वन् गुरुरप्यर्थाभिधातापि तस्मादयोग्यपुरुपादधिकदो- पोऽवगन्तव्यः सिद्धान्तावज्ञापादकत्त्वात् ॥ १५॥ पूर्वोक्तार्थ व्यतिरेकेणाह ॥ यः शृपवन्संवेगं गच्छति तस्याद्यमिह मतं ज्ञानम् । गुरुभत्यादिविधानात्कारणमेतद् द्वयस्येष्टम् ॥१६॥१० य० यः कश्चिद्योग्यः शृण्वन् सिद्धान्तमिति सम्बध्यते संवेगं गच्छत्यास्कन्दति । तस्य योग्यस्याद्यमिह प्रथममिह मतं ·ज्ञानं श्रुतज्ञानं । गुरुभक्त्यादिविधानाद्गुरुभक्तिविनयबहुमानादिकरणात् कारणमेतद्यस्येप्ट चिन्तामयभावनामयज्ञानद्वयस्य हेतुरेतत् श्रुतज्ञानमिष्टं । तस्माज्ज्ञानत्रयेऽपि रत्नत्रयकल्पे परमादरो विधेय इति ॥ १६ ॥ १० ॥ उ० उक्तव्यतिरेकस्येप्टतामाह । य इत्यादि । यः कश्चिद् योग्यः शृण्वन् सिद्धान्तमिति पूर्वश्लोकादनुकृष्यते संवेगं मो- क्षाभिलापं गच्छति तस्य योग्यस्येहाद्यं प्रथमं ज्ञानं श्रुतसंज्ञं मतं एतदस्य श्नुतज्ञानं गुरोर्भक्त्यादेर्भक्तिविनयबहुमानादेविधा- नाद्वयस्य चिन्तामयभावनामयज्ञानयुगलस्य कारणमिष्टन्तस्माज्ज्ञानत्रयेऽपि रत्नत्रयकल्पे परमादरो विधेयः ॥१६॥१०॥ ॥ इति दशमं पोडशकम् ।। किं पुनः श्रुतज्ञानस्य प्राक्संभवि लिङ्गमित्याह ॥ शुभूपा चेहायं लिङ्गं खल्लु वर्णयन्ति विद्वांसः। तदभावेऽपि श्रावणमसिरावनिकूपखननसमम् ॥ १॥ य० श्रोतुमिच्छा च शुश्रूपा चेहाद्यं लिङ्ग श्रुतज्ञाने प्रथम लक्षणं खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे वर्णयन्ति विद्वांसो विचक्ष- णास्तदभावेऽपि शुश्रूपाया अभावेऽपि श्रावणं श्रवणे प्रयोजनं कर्त्तव्यं गुरोः शिष्यविपयमिति गम्यते असिरावनिकूपख- ननसमं असिरायामवनौ कूपखननमखननमेव अनुदकप्राप्तिफलत्त्वात्तेन समं विविक्षितफलरहितमित्यर्थः बोधप्रवाहो हि श्रावणस्य फलं उदकप्रवाह इव कूपखननस्य स च शुश्रूपासिराऽभावे न संभवतीति । तेन सममित्युक्तं इति हृदयम् ॥१॥ ७० किं पुनः श्रुतज्ञानस्य प्रासंभवि लिङ्गमित्याह । शुश्रूपा चेत्यादि । शुश्रूपा च श्रोतुमिच्छा चेह श्रुतज्ञाने आद्यं प्रथमं लिङ्गं लक्षणं खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे वर्णयन्ति कथयन्ति विद्वांसो विचक्षणाः तदभावेऽपि शुश्शूपाभावेपि श्रावणं ·श्रवणप्रयोजककर्तृत्त्वं गुरोः शिष्यविषयमितिगम्यते असिरायामवनौ कूपखननसमं बोधप्रवाहादिश्रावणस्य फलमुदकम- वाह इव कूपखननस्य सच शुश्रूपासिराभावे न संभवतीति तत्समत्त्वेन भ्रममूलश्रममात्रफलत्त्वमुक्तं भवति ॥१॥ शुश्रूपा चेहाचं लिङ्गमित्युक्तं तामेव विभजयन्नाह ।। शुश्रूषापि द्विविधा परमेतरभेदतो बुधैरुक्ता । परमा क्षयोपशमतः परमाच्छ्रवणादिसिद्धिफला ॥२॥ य० शुश्रूपापि प्रागुक्ता द्विविधा द्विप्रकारा परमेतरभेदतः प्रकृष्टेतरभेदेन । बुधैर्विद्वनिरुक्ता प्रतिपादिता परमा प्र- धाना क्षयोपशमतः क्षयोपशमापरमात्प्रधानाद्भवति । सा च श्रवणादिसिद्धिफला श्रवणग्रहणधारणादिसिद्धिः फलमस्या इति ॥ २॥ उ० शुश्रूपामेव भेदत आह । शुश्रूपापीत्यादि । शुश्रूषापि प्रागुक्ता द्विविधा द्विप्रकारा परमेतरभेदतः प्रकृप्टेतरभे- दाभ्यां बुधैर्विद्वद्भिरुक्ता तत्र परमादुत्कृप्टात् क्षयोपशमात् शुश्रूपावरणस्य परमा शुश्रूषा भवति सा च श्रवणादेः श्रव- णग्रहणधारणादेः सिद्धिः फलं यस्याः सा तथा ॥२॥ परमायाः शुश्रूषायाः फलमुपदर्शयति ॥ यूनो वैदग्ध्यवतः कान्तायुक्तस्य कामिनोऽपि दृढम् । किन्नरगेयश्रवणादधिको धर्मश्रुतौ रागः ॥३॥ य० यूनो वयस्थस्य वैदग्ध्यवतो वैचक्षण्यवतः सर्चकलाकुशलस्य कान्तायुक्तस्य कमनीयप्रियतमासमन्वितस्य कामि- ·नोऽप्यनुरक्तस्यापि दृढमत्यर्थ किन्नरगेयश्रवणाद्दिव्यगीतश्रवणात्कर्णामृतकल्पादधिको विशेषवान् धर्मश्रुतौ धर्मश्रवणे रागोऽभिलापः एवं श्रवणादिसिद्धिफला परमा शुश्रूषा भवति ॥ ३ ॥ उ० अस्यां सम्पन्नायां यत्सम्पद्यते तदाह । यून इत्यादि । यूनस्तरुणस्य वैदग्ध्यवतश्चातुरीशालिनः कान्तया कम- नीयकामिन्या युक्तस्य कामिनोऽप्यनुरक्तस्यापि दृढमत्यर्थः किन्नराणां गेयस्य सर्वातिशयितामृतकल्पगानस्य श्रवणा दधिको विशेषवान् धर्मश्रुतौ धर्मश्रवणे रागोऽभिलापः परमशुश्रूपायां भवति शुश्रूषेच्छात्मिका रागस्तु प्रशस्तवासनात्मक इति हेतुफलयो भैदः ॥३॥ अस्यामेव सत्यां यद्भवति तदाह ॥ गुरुभक्तिः परमास्यां विधौ प्रयत्नस्तथाऽऽदृतिः करणे । सदन्थाप्तिः श्रवणं तत्त्वाभिनिवेशपरमफलम्॥ य० गुरुविषया भक्तिः परमा प्रधानाऽस्यां गुरुशुश्रूषायां सत्यां विधौ विधिविषये क्षेत्रशुद्ध्यादौ प्रयत्नः परमादरस्तथाऽs- दृतिः करणे आगमार्थक्रियायां सद्भन्थाप्तिः सती शोभना ग्रन्थाप्तिः परिस्फुटसूत्रावाप्तिः, श्रवणमर्थस्य, तत्त्वाभि- निवेशपरमफलम्, तत्त्वज्ञानपरमफलम् ॥ ४॥ उ० गुरुभक्तिरित्यादि । गुरौ भक्तिः परमा प्रधानाऽस्यां परमशुश्रुपायां सत्यां भवति तथा विधौ क्षेत्रशुद्धिमण्डलिनि- पद्यादिविधिविषये प्रयत्नोऽप्रमादस्तथादृतिरादरः करणे आगमार्थक्रियायां सती शोभना ग्रन्थाप्तिः परिस्फुटसूत्रार्था-

·धिगतिः सद्ग्रन्थानां रहस्यशास्त्राणामाप्तिर्वा । श्रवणमर्थस्य तत्त्वाभिनिवेशो निश्चितप्रामाण्यकं तत्त्वज्ञानं परमं प्रकृष्टं
फलं यस्य तत्तथा ॥४॥
अपरशुश्रूपामुपदर्शयति ॥
विपरीता त्वितरा स्यात्प्रायोऽनय देहिनां सा तु । या सुप्तनृपकथानकशुश्रूषावस्थिता लोके ॥५॥
य० विपरीता तूक्तविपरीता इतरा अपरमा शुश्रूपा स्यात् । प्रायो वाहुल्येनानायानुपकाराय देहिनां शरीरिणां सा तु
सा पुनरितरशुश्रूपा या कीदृशी । सुप्तश्चासौ नृपश्च शय्याव्यवस्थितो लीलया स्वापार्थ किञ्चित्किञ्चित् शृणोति तस्य कथा-
नके क्वचिदाख्यायिकायां शुश्रूषा श्रवणेन्द्रियव्यापृतिस्तद्वत् । सुप्तनृपकथानकशुश्रूषावत् । स्थिता प्रतिष्ठिता प्रसिद्धा लोके
सर्वत्रैव । यथा नृपस्य कथानकवणे न महानादरोऽथ च किञ्चिच्छृणोत्येवमयमप्यपरमशुश्रूपायामादरमन्तरेण किञ्चि-
च्छृणोति ॥ ५॥
उ० अपरमशुश्रूषामुपदर्शयति । विपरीतेत्यादि । विपरीता तूतविपरीतैवेतराऽपरमशुश्रूपा स्यात् पायो बाहुल्येनान-
यानुपकाराय देहिनां सा तु सा पुनरितरशुश्रूपा श्रवणव्यावृत्ति(पृति)स्तद्वत् स्थिता प्रसिद्धा लोके सर्वत्रैव यथा नृपस्य कथा-
नकवणे न महानादरोऽथ च किञ्चिच्छृणोति अनुपङ्गलवणमात्ररसिकत्त्वात्तथाऽपरमशुश्रूपावानपि लीलया किञ्चिच्छु-
पोति नतु परमादरेणेत्यर्थः ॥ ५ ॥

·इदानीं त्रयाणां श्रुतादिज्ञानानां किचिद्विभागमुपदर्शयति ॥ ऊहादिरहितमाद्यं तद्युक्तं मध्यमं भवेज्ज्ञानम् । चरमं हितकरणफलं विपर्ययो मोहतोऽन्य इति ॥६॥ य० अहो वितर्कः, ऊहापोहविज्ञानादिरहितमाद्यं प्रथमं श्रुतमयं तद्युक्तमूहादियुक्तं मध्यमं चिन्तामयं भवेत् ज्ञानं द्वितीयं चरमं भावनामयं तृतीयं हितकरणफलं हितकरणं फलमस्येति स्वहितनिर्वर्तनफलं विपर्ययो विपर्यासो मिथ्या ज्ञानं, मोहतो मोहान्मिथ्यात्त्वमोहनीयोदयात् । ज्ञानत्रयादन्योऽबोध इति ॥ ६ ॥ उ० शुश्रूषाजन्यानां श्रुतादिज्ञानानां विभागमुपदर्शयति । ऊहेत्यादि । ऊहादिना रहितमाद्यं ज्ञानं श्रुतज्ञानसंज्ञं भवे- दूहो वितर्कः आदिनाऽपोहा तयुक्तमूहादियुक्तं मध्यमं चिन्तामयं भवेद् ज्ञानं द्वितीयं । चरमं भावनामयं तृतीयं हित- करणं फलं यस्य तत्तथाऽन्य एतद्ज्ञानत्रयाद्भिन्नो बोधो विपर्यायो विपर्यासो मिथ्याज्ञानमितियावत् मोहतो मिथ्यात्त्व- मोहनीयोदयात् ॥ ६॥ श्रुतमयज्ञानस्य लक्षणमाह । वाक्यार्थमात्रविषयं कोष्ठकगतवीजसन्निभं ज्ञानम्।श्रुतमयमिह विज्ञेयं मिथ्याभिनिवेशरहितमलम् ७ य० सकलशास्त्रगतवचनाविरोधिनिर्णीतार्थवचनं वाक्यं, तस्यार्थमात्रं प्रमाणनयाधिगमरहितं । तद्विपयं तद्गोचर वाक्यार्थमानविपयं न तु परस्परविभिन्न विषयशास्त्रावयवभूतपदमानवाच्यार्थविषयं । कोष्ठके लोहकोष्ठकादौ गतं स्थितं ·यद्वीजं धान्यं तत्सन्निभमविनष्टत्त्वात् , कोष्ठकगतवीजसन्निभं ज्ञानं श्रुतमयमिह प्रक्रमे विज्ञेयं वेदितव्यं । मिथ्याभिनिवे- शोऽसदभिनिवेशस्तेन रहितं विप्रमुक्तमलमत्यर्थम् ॥ ७ ॥ उ० तत्र श्रुतज्ञानस्य लक्षणमाह । वाक्यार्थेत्यादि । वाक्यार्थः प्रकृतवाक्यैकवाक्यतापन्नसकलशास्त्रवचनार्थाविरोधि- वचनार्थस्तन्मात्रं प्रमाणतयाधिगमरहितं तद्विपयं तद्गोचरं नतु परस्परविभिन्न विषयशासावयवभूतपदमानवाच्यार्थविपयं तस्य संशयादिरूपत्त्वेनाज्ञानत्त्वात् कोष्ठके लोहकोष्ठकादौ गतं स्थितं यद्वीजं धान्यं तत्सन्निभमविनष्टत्त्वात् श्रुतमयमिह प्रनमे विज्ञेयं मिथ्याभिनिवेशोऽसद्भहस्तेन रहितं विप्रमुक्कमलमत्यर्थं पदार्थज्ञानोत्थापितानुपपत्तिनिरासप्रधानत्त्वात् ॥ ७॥ चिन्तामयज्ञानस्य लक्षणमाह ॥ यत्तु महावाक्यार्थजमतिसूक्ष्मसुयुक्तिचिन्तयोपेतम्। उदक इव तैलबिन्दुर्विसपि चिन्तामयं तत्स्यात् ८ य० यत्तु यत्पुनर्महावाक्यार्थजमाक्षिप्तेतरसर्वधर्मात्मकत्त्ववस्तुप्रतिपादकानेकान्तवादविपयार्थजन्यमतिसूक्ष्मा अ- तिशयसूक्ष्मवुद्धिगम्याः शोभना अविसंवादिन्यो या युक्तयः सर्वप्रमाणनयगर्भास्तचिन्तया तदालोचनयोपेतं युक्तम् । उदक इव सलिल-इव तैलविन्दुस्तैललवो विसर्पणशीलं विसपि विस्तारयुक्तं चिन्तया निवृत्तं चिन्तामयं तज्ज्ञानं स्याद्भवेत् ८ उ० चिन्तामयज्ञानस्य लक्षणमाह-यत्त्वित्यादि । यत्तु यत्पुनर्महावाक्यार्थजमाक्षिप्तेतरसर्वधर्मात्मकवस्तुप्रतिपादकाने- कान्तवादब्युसत्तिजनितमतिसूक्ष्मा अतिशयितसूक्ष्मबुद्धिगम्याः शोभना अविसंवादिन्यो या युक्तयः सर्वप्रमाणनयगर्भाः ·तच्चिन्तया तदालोचनयोपेतं सहितं उदक इव सलिल इव तैलविन्दुस्तैललवो विसर्पि विस्तारयुक्तं चिन्तया निवृत्तं चि-- न्तामयं तज् ज्ञानं स्याद्भवेत् ॥ ८॥ भावनाज्ञानलक्षणमाह ॥ ऐदम्पर्य्यगतं यद्विध्यादौ यत्नवत्तथैवोच्चैः । एतत्तु भावनामयमशुद्धसद्रत्नदीप्तिसमम् ॥ ९॥ य० ऐदम्पर्य तापर्यं सर्वज्ञेयक्रियाविषये सर्वज्ञाज्ञैव प्रधानं कारणमित्येवंरूपं तद्गतं तद्विपयं यज्ज्ञानं विध्यादौ विधि- द्रव्यदातृपात्रादौ, यलवसरमादरयुक्तं तथैवोच्चैः ऐदम्पयंवत्त्वापेक्षया यलवत्त्वस्य समुच्चयार्थ तथैवेत्यस्य ग्रहणं । एतत्तु एतत्पुनर्भावनया निवृत्तं भावनामयं ज्ञानं । अशुद्धस्य सद्रत्नस्य जात्यरत्तस्य स्वभावत एव क्षारमृत्पुटपाकाद्यभावेऽपि भास्वररूपस्य या दीप्तिस्तया सममशुद्धसद्रतदीप्तिसमम् । यथाहि जात्यरत्नस्य स्वभावत एवान्यरत्नेभ्योऽधिका दीप्तिर्भ- वत्येवमिदमपि भावनाज्ञानमशुद्धसद्रनकल्पस्य भव्यजीवस्य कर्ममलमलिनस्यापि शेषज्ञानेभ्योऽधिकप्रकाशकारि भवति। अनेन हि ज्ञानं ज्ञातं नाम क्रियाप्येतत्पूचिकैव मोक्षायाऽक्षेपेण सम्पद्यत इति ॥ ९ ॥ उ० भावनाज्ञानलक्षणमाह । ऐदम्पर्येत्यादि । ऐदम्पर्य तात्पर्य सर्वज्ञेयविपये सर्वज्ञाज्ञैव प्रधानं कारणमित्येवंरूपं तद्गतं तद्विषयं यज् ज्ञानं विध्यादौ विधिद्रव्यदातृपात्रादौ उच्चैरतिशयेन यलवसरमादरयुक्तं तथैवैदम्पर्यवत्त्वयलवत्त्वयोः समु- च्चयार्थ तथैवेत्यस्य ग्रहणं एतत्तु एतत्पुनर्भावनया निवृत्तं भावनामयं ज्ञानं अशुद्धस्य क्षारमृत्पुटकाद्यभावेपि नशुद्धि- मतोऽपि सद्रलस्य स्वभावतो या दीप्तिस्तत्समं यथाहि जात्यरत्नं स्वभावत एवान्यरत्लेभ्योऽधिकदीप्तिमत्तथेदमपि भावना- ११ ·ज्ञानमशुद्धसद्रलकल्पस्य भव्यजीवस्य कर्ममलिनस्यापि शेषज्ञानेभ्योऽधिकप्रकाशकृद्भवति अनेन हि ज्ञातं ज्ञानं क्रियाप्ये- तत्पूर्विकैवाक्षेपेण मोक्षदेति । अत्र चैकस्मादपि वाक्यायुत्पत्तिविशेषेण जायमानानां वाक्यार्थज्ञानादीनां महावाक्यार्थशब्द- ज्ञानादाववान्तरव्यापारत्त्वमिति न विरम्यव्यापारानुपपत्तिदोषस्तथाचाहुःतार्किकाः “सोऽयमिपोरिव दीर्घदीर्घतरो व्यापारो यत्परः स शब्दार्थ"इत्यन्यत्र विस्तरः॥९॥ साम्प्रतं त्रयाणां श्रुतचिन्ताभावनामयज्ञानानां विषयविभागाथै फलाभिधानाय प्रक्रमते कारिकाद्वयेन ॥ आद्य इह मनाक्पुंसस्तद्रागाद्दर्शनग्रहो भवति । न भवत्यसौ द्वितीये चिन्तायोगात् कदाचिदपि॥१०॥ चारिचरकसञ्जीव(वि)न्यचरकचारणविधानतश्चरमे । सर्वत्र हिता वृत्तिर्गाम्भीर्यात्समरसापत्त्या ॥११॥ य० आये श्रुतज्ञाने इह प्रवचने । मनागीपत्पुंसः पुरुषस्य तद्रागाच्छ्रुतमयज्ञानानुरागात् । दर्शनग्रहो भवति दर्शनं मतं श्रुतमित्येकोऽर्थस्तद्रहस्तदाग्रहो यथेदमत्रोक्तमिदमेव च प्रमाणं नान्यदित्येवंरूपो, न भवत्यसौ दर्शनग्रहो यथेदमस्म- दीयं दर्शनं शोभनमन्यदीयमशोभनमित्येवंरूपो द्वितीये चिन्तायोगादतिसूक्ष्मसुयुक्तिचिन्तनसम्बन्धात् कदाचिदपि काले नयप्रमाणाधिगमसमन्वितो हि विद्वान् प्रेक्षावत्तया स्वपरतन्त्रोक्तं न्यायवलायातमर्थं सर्व प्रतिपद्यते । तेनास्य दर्शनग्रहो न भवति॥१०॥चारेश्वरको भक्षयिता सञ्जीवन्या औपधेरचरकोऽनुपभोक्ता तस्य चारणमभ्यवहारणं तस्य विधानं सम्पादनं, तस्माचारिचरकसञ्जीवन्यचरकचारणविधानतश्चरमे भावनामयज्ञाने सति सर्वत्र सर्वेषु जीवेषु हितावृत्तिः हितहेतुः प्रवृत्तिन कस्यचिदहिता । गाम्भीर्यादाशयविशेषात्समरसापत्त्या सानुग्रहरूपया “कयाचित् स्त्रिया कस्यचित्पुरुपस्य वशीकरणार्थ ·परिवाजिकोक्ता यथेमं मम वशवर्तिनं वृषभं कुरु, तया च किल कुतश्चित्सामर्थ्यात्स वृपभः कृतस्तं चारयन्ती पाययन्ती चास्तेऽन्यदा च वटवृक्षस्याधस्तान्निपण्णे तस्मिन् पुरुषगवे, विद्याधरीयुग्ममाकाशगमागमत्तत्रैकयोक्तमयं स्वाभाविको न गौर्द्वितीययोक्तं कथमयं स्वाभाविको भवति । तत्राद्ययोक्तमस्य वटस्याधरतात्सञ्जीवनीनामौपधिरस्ति यदि तां चरति तदायं स्वाभाविकः पुरुपो जायते । तच्च विद्याधरीवचनं तया लिया समाकर्णितं तया चौपधिं विशेषतोऽजानानया सामेव चारिं तत्प्रदेशवर्तिनी सामान्येनैव चारितः । यावत्सजीवनीमुपभुक्तवान् । तदुपभोगानन्तरमेवासौ पुरुषः संवृत्तः" एवमिदं लौकिकमाख्यानकं श्रूयते । यथा तस्याः सियास्तस्मिन् पुरुपगवे हिता प्रवृत्तिरेवं भावनाज्ञानसमन्वि- तस्यापि सर्वत्र भव्यसमुदायेऽनुग्रहप्रवृत्तस्य हितैव प्रवृत्तिरिति ॥ ११ ॥ उ० एतेषां त्रयाणां विषयविभागमाह । आद्य इत्यादि । चारीत्यादि । आद्ये श्रुतज्ञाने इह जगति मनागीपरपुंसस्त- द्वतः पुरुपस्य तद्रागात् श्रुतमयज्ञानानुरागादर्शनग्रहोऽसत्यपक्षपातो भवति यथेदं मयोक्तमिदमेव च प्रमाणं नान्यदिति असौ दर्शनग्रहोऽस्मदीयं दर्शनं शोभनमन्यदीयमशोभन मित्येवंरूपो द्वितीये चिन्तामये ज्ञाने चिन्तायोगादतिसूक्ष्मसुयु- क्तिचिन्तनसम्बन्धात्कदाचिदपि काले न भवति । दृष्टनयप्रमाणरूपसिद्धान्तसद्भावो हि विद्वान् सर्व स्वपरतन्त्रोक्तमर्थ स्थानाविरोधेन प्रतिपद्यते नत्वेकान्ततस्तत्र विप्रतिपद्यत इति । तथाचाह सम्मतौ महामतिः । णिययवयणिजसच्चा सव्व- णया परवियालणे मोहा । ते पुण अदिवसमओ विभयइ सच्चे व अलिए वत्ति ॥१०॥ चारेश्चरको भक्षयिता सजीविन्या औपधेश्चाचरकोऽनुपभोक्ता तस्य चारणमभ्यवहारणं तस्य विधानतो दृष्टान्ताच्चरमे भावनामये ज्ञाने सति सर्वन सर्वजी- ·मिथ्यात्त्वदोपतस्तत्त्वार्थाश्रद्धानदोपाद्वचनादागमाद् दीप इव मण्डलगतो मण्डलाकारविपयो बोधस्तै मिरिकस्येव स वोधो वचनाद्भवन्नपि दोपजत्त्वाद्विपर्ययो मिथ्याप्रत्ययः पदमानवाच्यार्थविषयः पापः पापहेतुः ॥ १२ ॥ विपर्यय एव प्रस्तुते दृष्टान्तगर्भमुपनयमाह कारिकाद्वयेन ॥ दण्डीखण्डनिवसनं भस्मादिविभूषितं सतां शोच्यम्। पश्यत्यात्मानमलं ग्रही नरेन्द्रादपि ह्यधिकम् १३ मोहविकारसमेतः पश्यत्यात्मानमेवमकृतार्थम् । तद्व्यात्ययलिङ्गरतं कृतार्थमिति तबहादेव ॥ १४ ॥ य० दण्डी खण्डं प्रसिद्धं निवसनं परिधानमस्येति दण्डीखण्डनिवसनस्तं भस्मादिभिर्विभूपितं विच्छुरितं भस्मादिविभूषितं सत्पुरुषाणां शोच्यं शोचनीयं पश्यत्यवलोकयत्यात्मानमलमत्यर्थं ग्रही ग्रहवान् नरेन्द्रादपि ह्यधिकं चक्रवर्तिनोऽप्यधिक यथेति गम्यते ॥ १३ ॥ मोहविकारसमेतो मनोविभ्रमदोपसमन्वितः पश्यत्यात्मानमेवमकृतार्थ सन्तं विपर्यायबोधवान् कृतार्थमितिपश्यति तस्य कृतार्थस्य व्यत्ययेन यानि लिङ्गानि तेषु रतस्तं तद्व्यत्ययलिङ्गरतम् । अनेनाकृतार्थत्त्वमेव वस्तुवृत्त्या दर्शयति । एवंविधोऽपि कृतार्थमिति कुतो मन्यते । तबहादेव सचासौ ग्रहश्च तस्मादेव विवक्षितग्रहावेशादेव । एवंग्रह- गृहीतेन विपर्यायवत उपनयः कृतः॥ १४ ॥ उ० विपर्याय एव प्रस्तुते दृष्टान्तगर्भमुपनयमाह । दण्डीत्यादि । मोहेत्यादि । दण्डीखण्डं कृतसन्धानविशेष जीर्णवस्त्रं तन्निवसनं परिधानं यस्य स तथा तम् । भस्मादिभिर्विभूपितं विच्छुरितं सतां सत्पुरुषाणां शोच्यं शोचनीयं पश्यत्यवलो- कयत्यलमत्यर्थमात्मानं ग्रही स्वामहवानरेन्द्रादपि हि चक्रवर्तिनोपि हि अधिकमतिशयितं यथेतिगम्यते ॥१३॥ मोह-

·No text on this page.

·त्रये सति दीक्षाया विरतिरूपाया अधिकारी अधिकारवान् तत्वतः परमार्थतो भवति सत्त्वः पुमानितरस्यानधिकारिणः पुनः दीक्षा वसन्तनृपसन्निभा चैत्रमासपरिहासकृतराजतुल्या विडम्बनप्रायत्त्वेन ज्ञातव्या ॥१॥ अधुना दीक्षाया निरुक्तमुपदर्शयन् ज्ञानिन एन तां नियमयन्नाह ॥ श्रेयोदानादशिवक्षपणाच्च सतां मतेह दीक्षेति । सा ज्ञानिनो नियोगाद्यथोदितस्यैव साध्वीति ॥२॥ य० श्रेयोदानाच्छ्रेयः सुन्दरं तस्य दानं वितरणं तस्मात् । अशिवं प्रत्यवायरतत्क्षपणाच तन्निरसनाच्च । सतां मुनीनां मताऽभिप्रेता इह प्रवचने दीक्षेति प्रागुक्ता । इत्येवमनया निरुक्तप्रक्रियया सा दीक्षा ज्ञानिनो ज्ञानवतो नियोगान्नियो- गेन यथोदितस्यैवाधिकारिण एव साध्वीति निरवद्या वर्त्तते ॥२॥ उ० दीक्षापदनिरुक्तमुपदर्शयन् ज्ञानिन एव तां निगमयन्नाह । श्रेय इत्यादि । श्रेयसः कल्याणस्य दानादशिवस्य प्रत्य- वायस्य क्षपणाच्च सतां मुनीनां मताभिप्रेतेह प्रवचने दीक्षा इत्येवमनया निरुक्तप्रक्रियया सा दीक्षा ज्ञानिनो नियोगान्नि- यमाद् यथोदितस्यैवाधिकारिण एव साध्वीति निरवद्या वर्त्तते ॥२॥ ननु च यदि ज्ञानिन एव नियमेन साध्वी दीक्षा ततः कथं पूर्वोक्तज्ञानत्रयविकलानां मापतुपप्रभृतीनां समये सा श्रेयसी श्रूयत इत्याशङ्कयाह ॥ यो निरनुबन्धदोषाच्छ्राद्धोऽनाभोगवान् वृजिनभीरुः । गुरुभक्तो ग्रहरहितः सोऽपि ज्ञान्येव तत्फलतः३॥ यं० य एवंविधो निरनुबन्धदोपाच्छाद्धः । निरनुबन्धो व्यवच्छिन्नसन्तानो दोषो रागादिभिरनुबन्धश्चासौ दोषश्च ·तस्माच्छ्राद्धः श्रद्धावान् । यस्तु सानुबन्धदोषान्निरुपक्रमक्लिष्टकर्मलक्षणात् कथञ्चिच्छाद्धो भवति । स नेह गृह्यते । अनाभोगवान् अनाभोगोऽपरिज्ञानमात्रमेव केवलं ग्रन्थार्थादिषु सूक्ष्मबुद्धिगम्येषु स विद्यते यस्य स तथा वृजिनं पापं तस्माद्भीरुजिनभीरुः संसारविरक्तत्त्वेन । गुरवः पूज्यास्तेषु भक्तो गुरुवहुमानात् । ग्रह आग्रहो मिथ्याभिनिवेशस्तेन र- हितो ग्रहरहितोऽनेन सम्यग्दर्शनवत्त्वमस्यावेदयति सोऽपि य एवमुक्तविशेषणवान् । ज्ञान्येव ज्ञानवानेव । तत्फलतो ज्ञानफलसम्पन्नत्त्वेन ज्ञानस्यापि ह्येतदेव फलं संसारविरक्तत्त्वगुरुभक्तत्त्वादि । तदस्यापि विद्यत इति कृत्वा ॥३॥ उ० ननु यदि ज्ञानिन एव दीक्षा साध्वी तदा कथं प्रागुक्तज्ञानत्रयविकलानां मापतुपादीनां समये सा श्रेयसी श्रूयत इत्याशङ्कयाह । य इत्यादि यो निरनुवन्धाद्ध्यवच्छिन्नसन्तानाद्दोपाज ज्ञानावरणादेः श्राद्धः श्रद्धावान् यस्तु सानुबन्ध- दोपान्निरुपक्रमक्लिष्टकर्मलक्षणाज्जातभावप्रतिघातः कथञ्चिच्छ्राद्धो भवति स नेह गृह्यतेऽनाभोगः सूक्ष्मधीगस्यग्रन्थार्थापरि- ज्ञानमात्रं स एव यस्यास्ति सोऽनाभोगवान् वृजिनात्सापाद् भीरुभवविरक्तत्त्वात् गुरुषु पूज्येषु भक्तस्तद्बहुमानित्त्वात् ग्रहो मिथ्याभिनिवेशस्तेन रहितः सोऽपि व ईदृगुक्तविशेपणवान् ज्ञान्येव ज्ञानवानेव तत्फलतो ज्ञानफलभावाज् ज्ञानेनापि भवविरक्तत्त्वादि फलं क्रियते तदस्याप्यस्तीतिकृत्वा ॥३॥ कथं पुनर्ज्ञानफलं मापतुपादेर्गुरुबहुमानमात्रेण तथाविधज्ञानविकलस्य सन्मार्गगमनादीत्याशङ्कयाह ॥ चक्षुष्मानेकः स्यादन्धोऽन्यस्तन्मतानुवृत्तिपरः । गन्तारौ गन्तव्यं प्राप्नुत एतौ युगपदेव ॥ ४ ॥ य० चक्षुरमलमनुपहतं विद्यते यस्य स चक्षुष्मानेकः कश्चित्स्याद्भवेत्पुरुषो मार्गगमनप्रवृत्तः अन्धो दृष्टिविकलोऽन्यस्तद- ·परः केवलं मार्गानुसारितया विशिष्टविवेकसम्पन्नत्त्वेन च । तन्मतानुवृत्तिपरस्तस्य चक्षुष्मतो मतमभिप्रायो वचनं वा तन्मूलं तदनुवृत्तिपरस्तदनुवर्त्तनप्रधानः शेपाऽनुमतवचनपरित्यागेन । एतौ द्वावपि चक्षुष्मत्सदन्धौ गन्तारौ गमनशीलावनव- रतप्रयाणकवृत्त्या गन्तव्यं विवक्षितनगरादि । प्राप्नुत एतौ युगपदेवैककालमेव । इदमुक्तं भवति चक्षुष्मान् पुरस्ताद्ज- त्यन्धस्तु पृष्ठत एवमनयोर्बजतोरेकपदन्यास एवान्तरं नापरं महद् यदिवा तदपि समानपदन्यासयोः साहित्येन वाहुल- नयोजतोास्तीत्येवमेककाला प्राप्तव्यनगरादिस्थानप्राप्तिद्वयोरपीति । यथैवमेतयोन्तिरं तथा गुरुमाषतुषकल्पशिष्य- योन्यिज्ञानिनोः फलं प्रति सन्मार्गगमनप्रवृत्तयोर्मार्गपर्यन्तप्राप्तौ मुक्त्यवस्थायां न किञ्चिदन्तरमिति गर्भार्थः ॥ ४ ॥ उ० फलतुल्यतायामेव दृष्टान्तमाह । चक्षुष्मानित्यादि । एकः कश्चित्पुरुषो मार्गगमनप्रवृत्तश्चक्षुष्मान्निर्मलानुपहतनेत्रः स्यादन्योन्धो हविकलस्तस्य चक्षुष्मतो मतं वचनं तदनुवृत्तिपरः तदनुसारे परः प्रधानो मार्गानुसारिताप्रयोजकादृष्टे- नान्यानुवृत्तिव्यावर्त्तनात् एतौ द्वावपि चक्षुष्मत्सदन्धौ गन्तारौ गमनशीलावनवरतप्रयाणप्रवृत्त्या गन्तव्यमभिमतनग- रादि युगपदेवैककालमेव प्राप्तुतः तयोरग्रपृष्ठभावेन ब्रजतोरेकपदन्यास एवान्तरं न महद्यद्वा तदपि तुल्यपदन्यासयो- रेकश्रेण्या बाहुलग्नयोजतोनास्तीति द्वयोर्युगपत्याप्तव्यप्राप्तिः । एवं ज्ञान्यज्ञानिनोरपि सन्मार्गगमनप्रवृत्तयोर्मुक्तिपुरप्राप्तौ नान्तरमिति गर्भार्थः ॥ ४॥ एवं समानफलत्त्वं ज्ञान्यज्ञानिनोः प्रतिपाद्य दीक्षाहत्त्वं विशेषज्ञानाऽसमन्वितस्यापि दर्शयति ॥ यस्यास्ति सक्रियायामित्थं सामर्थ्ययोग्यताऽविकला । गुरुभावप्रतिबन्धादीक्षोचित एव सोऽपि किल ५

·-
य० यस्य विशिष्टज्ञानरहितस्याप्यस्ति विद्यते सक्रियायां सदाचारे । इत्थमनेन प्रकारेण सामर्थ्ययोग्यता साम-
येन समानफलसाधकत्त्वरूपेण योग्यताऽविकला परिपूर्णा । गुरुपु धर्माचार्यादिषु भावप्रतिवन्धात् भावतः प्रतिवद्धत्त्वेन
हेतुना दीक्षोचित एव दीक्षायोग्य एव प्रस्तुतः किलेत्याप्तागमवादः यतः संसारविरक्त एवास्या अधिकारी शेषगुणवैक-
ल्येऽपीत्युक्तम् ॥ ५॥
उ० इत्थं ज्ञानिवदज्ञानिनोप्युक्तरूपस्य तुल्यफलत्त्वाद् दीक्षायोग्यत्त्वमिति दर्शयति । यस्येत्यादि । यस्य विशिष्टज्ञानर-
हितस्याप्यस्ति सक्रियायां सदाचारे इत्थमनेन प्रकारेण सामर्थ्य समानफलजननशक्तिरेव योग्यतोत्तमता गुरुषु धर्मा-
चार्यादिषु भावप्रतिबन्धादन्तरसम्बन्धात् सोऽपि दीक्षोचित एव किलेत्याप्तागमवादः शेषगुणवैकल्येऽपि संसारविरक्त
एवानाधिकारीतिभावः ॥ ५॥
इदानीं दीक्षायाः समानफलतया देयत्त्वमभिदधानो विषमफलस्य चाऽदेयत्त्वमुपदर्शयन्निदमाह ॥
देयाऽस्मै विधिपूर्वं सम्यक्तत्रानुसारतो दीक्षा । निर्वाणवीजमेषेत्यनिष्टफलदान्यथात्यन्तम् ॥६॥
य०.देया दातव्याऽस्मै योग्याय विधिपूर्व विधानपूर्व सम्यगवैपरीत्त्येन तन्त्रानुसारतः शास्त्रानुसारतो दीक्षा व्रत-
रूपा निर्वाणस्य चीजं मोक्षसुखयोर्हेतुत्त्वेन । एपेति दीक्षैवानिष्टफलदा विपर्यायफला संसारफलाऽन्यथाऽयोग्याय दीयमा-
नाऽत्यन्तमतिशयेनेति ॥ ६ ॥

·उ० इत्थं दीक्षायाः फलसाम्ये आदेयत्त्वं तद्वैपम्ये चानादेयत्त्वमित्याह । देवेत्यादि । अस्मै योग्याय विधिपूर्व सम्यग- वैपरीत्येन तन्त्रस्य शास्त्रस्यानुसारतो दीक्षा देया इत्यमुना प्रकारेण योग्याय दीयमाना दीक्षा निर्वाणस्य मोक्षस्य बीज- मन्यथाऽयोग्यदानेऽत्यन्तमतिशयेनानिष्टफलदा दुरन्तसंसारफला ॥ ६ ॥ का पुनरियन्दीक्षेत्याह ॥ देशसमग्राख्येयं विरतिया॑सोऽत्र तद्वति(च)सम्यक् । तन्नामादिस्थापनमविद्रुतं खगुरुयोजनतः ॥७॥ य० देशाख्या समग्राख्या चेयं दीक्षा विरतिरुच्यते । देशविरतिदीक्षा सर्व विरतिदीक्षा चेत्यर्थः, न्यासो निक्षेपोऽत्र दीक्षायां व्रतन्यास इत्यर्थः । सा विद्यते यस्य स तद्वान् तस्मिंस्तद्वति च पुरुषे देशदीक्षावति सर्वदीक्षावति च सम्यक् समीचीनं सङ्गतं । तन्नामादिस्थापनं तेषां प्रवचनप्रसिद्धानां नामादीनां चतुपर्णा स्थापनमारोपणमविद्रुतं उपद्रवरहित- मनुपप्लवमितियावत् । कथं तन्नामादिस्थापनम् । स्वगुरुयोजनतः स्वगुरुभिरात्मीयपूज्यैर्योजन सम्बन्धनमौचित्त्येन यत्र तन्नामादीनान्ततः सकाशात् ॥ ७ ॥ उ० का पुनरियं दीक्षेत्याह । देशेत्यादि । देशाख्या समग्राख्या चेयं दीक्षा विरतिरुच्यते देशविरतिदीक्षा सर्वविरति- दीक्षा चेत्यर्थः । अत्र दीक्षायां न्यासो व्रतप्रतिज्ञाकालविहिताचारः तेषां प्रवचनप्रसिद्धानां नामादीनां चतुण्णी स्थापनमा- रोपणमविद्रुतं विद्रवरहितमनुपप्लवमितियावत् । कथं तन्नामादिस्थापनं स्वगुरुभिर्योजनं स्वजीतानुरोधेन विधानं ततः॥७॥ AA ·कथं पुनर्विशिष्टनामन्यासस्य स्वगुरुभिः प्रसादीकृतस्य दीक्षानिमित्तत्त्वमिति मन्यमानं परं प्रत्याह ।। नामनिमित्तं तत्त्वं तथा तथा चोद्धृतं पुरा यदिह । तत्स्थापना तु दीक्षा तत्त्वेनान्यस्तदुपचारः॥८॥ य० नामनिमित्तं नामहेतुकं तद्भावस्तत्त्वं नामप्रतिपायगुणात्मकत्त्वं । कृतप्रशान्तादिनाम्नः पशमादिरूपोपलम्भात् । त- नाम्नि च तद्गुणस्मरणाद्युपलब्धेस्तथा तथा चोद्भुतं तेन तेन स्वरूपेणोद्धृतमुदूढम् कृतनिहिं । पुरा पूर्व गद्यस्मादिह प्रवचने मुनिभिः तत्स्थापना तु तस्यैव नाम्नः स्थापना तु स्थापनैव नामन्यास एव दीक्षा प्रस्तुता तत्त्वेन परमार्थनाऽन्य- स्तदुपचारोऽन्यक्रियाकलापस्तदुपचारस्तस्या दीक्षाया उपचारो वर्त्तते विद्योपचारात् ॥८॥ उ० नामन्यासस्य दीक्षानिमित्तत्त्वे को हेतुरित्यत आह । नामेत्यादि । यद् यस्मान्नामनिमित्तं नामहेतुकं तत्त्वं नामप्र- तिपाद्यगुणवत्त्वहेतुकं प्रशान्ततादिजननाभिप्रायेणाप्तकृतप्रशान्तादिनाम्नःप्रशमादिरूपोपलम्भात्तत्तन्नाम्नैव तत्तदभिप्रायस्म- रणात्तत्तद्गुणानुकूलप्रवृत्त्या तत्तद्गुणसिद्धेस्तथा तथा च तेन तेन स्वरूपेणोद्धृतं कृतनिाहमिह प्रवचने मुनिभिः । तस्मात् तत्स्थापनैव तत्त्वेन परमार्थेन दीक्षाऽन्यः क्रियाकलापरतदुपचारो नामस्थापनारूपमुख्यदीक्षाकर्मणः पूर्वोत्तरभावेनाङ्गमा- त्ररूप इत्यर्थः ॥ ८॥ कस्मात्पुनर्नामादिन्यासे महानादरः क्रियत इत्याशङ्कयाह ॥ कीत्यारोग्यध्रुवपदसम्प्राप्तेः सूचकानि नियमेन । नागादीन्याचार्या वदन्ति तत्तेपु यतितव्यम् ॥९॥ य० कीर्तिः श्लाघा । आरोग्यं नीरुजत्त्वं प्राक्तनसहजीत्पातिकरोगविरहेण । ध्रुवं स्थैर्य भाषप्राधान्यानिर्देशस्य । पदं १२ ·स्थानं विशिष्टपुरुषावस्थारूपमाचार्यत्त्वादि । कीर्तिश्चारोग्यं च भुवं च पदं च कीर्त्यारोग्यध्रुवपदानि तेपां सम्प्राप्तिरपूर्बला- भस्तस्या अप्राप्तिपूर्विकायाः प्राप्तेः सूचकानि गमकानि नियमेनावश्यन्तया । नामस्थापनाद्रव्यभावरूपाण्याचार्याः पूज्या वदन्ति त्रुवते । तत्तस्मात्तेषु नामादिषु यतितव्यं यतो विधेयः । इह चेदं तात्पर्य्यमवसेयमन्वर्थनानो हि कीर्तनमात्रादेव शब्दार्थप्रतिपत्तेर्निदुपां प्राकृतजनस्य च मनःप्रसादात्कीर्तिराविर्भवति । यथा सुधर्मभद्रबाहुस्वामिप्रभृतीनामुत्तमपुरु- पाणां प्रवचने कीर्तिरुदपादि । स्थापनाप्याकारवती रजोहरणमुखवस्त्रिकादिधारणद्वारेण भावगर्भप्रवृत्त्या आरोग्यमुप- जनयति द्रव्यमग्याचारादिश्रुतं सकलसाधुक्रिया चाभ्यस्यमाना व्रतस्थैर्योपपत्तये प्रभवति । भावोऽपि सम्यग्दर्शनादि- रूपः पूर्वोक्तपदावाप्तये सम्पद्यते । नहि विशिष्टभावमन्तरेणागमोक्तविशिष्ट पदावाप्तिर्भावतो भवति अथवा सामान्येनेव कीयारोग्यमोक्षसम्प्राप्तेः सूचकानि साण्येव नामादीनि ॥९॥ उ० एवं नामन्यासस्य दीक्षानिमित्तत्त्वं साधितं स्थापनादिन्यासस्य तु तत्त्वेऽविप्रतिपत्तिरेवेति नामादिचतुष्टयन्यासस्य दीक्षालात्पृथक्फलप्रदर्शनपूर्व तत्रैव यलोपदेशमाह । कीतीत्यादि । कीर्तिः श्लाघाऽऽरोग्यं नीरुजतं प्राक्तनसहजोत्पा- तिकरोगविरहात् ध्रुनं स्थर्य भावप्रधाननिर्देशात् । पदं विशिष्टपुरुपावस्थारूपमाचार्यत्वादि तेषां सम्प्राप्तिरप्राप्तिपूर्विका प्राप्ति- स्तस्याः सूचकानि गमकानि नियमेनानश्यन्तया नामादीनि नामस्थापनाद्रव्यभावरूपाण्याचार्याः पूज्या वदन्ति तत्तस्मात्तेषु नामादिपु यतितव्यं तदर्थानुकूल्येनात्यादरो विधेयः । अयं भावः । अन्वर्थनामो हि कीर्तनमात्रादेव शब्दार्थप्रतीतेर्वि- दुषां प्राकृतजनस्य च मनःप्रसादात् वहुजनकृतगुणप्रवादरूपा कीर्तिराविर्भवति यथा सुधर्मभद्रबाहुप्रभृतीनां स्थाप-

·नापि रजोहरणमुखवत्रिकाद्याकाररूपा धार्यमाणा भावगर्भप्रवृत्त्यारोग्यमुपजनयति द्रव्यमप्याचारादिश्रुतं साधुक्रिया चा-
भ्यस्यमाना व्रतस्थैर्योपपत्तये भवति भावोऽपि सम्यग्दर्शनादिरूपः प्रागुक्तपदावाप्तये सम्पद्यते भावाचार्यादिपदस्य विशि-
भावनिमित्तत्त्वादथवा सळण्येव नामादीनि सामान्येन कीर्त्यारोग्यमोक्षप्राप्तेः सूचकानि ॥ ९ ॥
किमिति दीक्षाप्रस्तावे नामादिपु यतितव्यमित्याशङ्कयाह ॥
तत्संस्कारादेषा दीक्षा सम्पद्यते महापुंसः । पापविषापगमात् खलु सम्यग्गुरुधारणायोगात् ॥ १० ॥
य० तत्संस्कारान्नामादिसंस्कारादेपा द्विविधा दीक्षा व्रतरूपा सम्पद्यते सम्भवति महापुंसो महापुरुपस्य न ह्यमहापु-
रुपा व्रतधारिणो भवन्ति । पापं विपमिव पापविपं तस्यापगमात् खल्वपगमादेव । पापविपयो ऽपगमात् । विपा-
पहारिणी दीक्षेति केपाश्चित्प्रसिद्धिस्तदनुरोधादिदमुक्तम् । पापविपापगमादेव दीक्षेति सम्यगवैपरीत्येन गुरुश्च धारणा च
गुरुधारणे ताभ्यां योगः सम्बन्धस्तस्माद्गुरुधारणायोगात् । गुरुयोगात्पापापगमो धारणायोगादेव विपापगम इति ॥ १० ॥
उ० नामादिपु यत्ने कृते दीक्षायां किमागतमित्यत आह । तदित्यादि । तेपां नामादीनां संस्कारादेपा द्विविधा दीक्षा
व्रतरूपा सम्पद्यते महापुंसो दृढप्रतिज्ञस्य पापमेव विपं तस्यापगमात् खलु अपगमादेव विपापहारिणी दीक्षेति केपाञ्चित्प्रसि-
दिमनुरुयेदमुक्तं सम्यगवैपरीत्येन गुरोः पापाहिगारुडिकस्याचार्यस्य धारणाऽयत्तलं तेन योगात् सम्बन्धात् ॥१०॥
दीक्षा सम्पद्यते महापुंस इत्युक्तं तत्सम्पत्तौ सर्वविरतस्य यद्भवति, तदाह ॥
सम्पन्नायां चास्यां लिङ्गं व्यावर्णयन्ति समयविदः । धर्मेकनिष्टतैव हि शेषत्यागेन विधिपूर्वम् ॥११॥

·य० सम्पन्नायां च सज्जाताया चास्यां दीक्षाया लिहूं लक्षणं व्यावर्णयन्ति कथयन्ति. समयविद आगमवेदिनः धम्मैक- निष्ठतैव हि धर्मतत्परतैव हि शेपत्यागेन धर्मादन्यः शेपस्तत्यागेन तपरिहारेण विधिपूर्व शास्त्रोक्तविधानपुरस्सरं यथा भवत्येवं शेपत्यागेन धम्मैकनिष्ठता सेवनीया नान्यथेतिभावः ॥ ११ ॥ उ० दीक्षासम्पत्ती किं स्यादित्याह । सम्पन्नायामित्यादि सम्पन्नायां च सज्जातायां चास्यां दीक्षायां लिझं लक्षणं व्यावर्ण- यन्ति कथयन्ति समयविदः सिद्धान्तज्ञा एतदिति शेषः एतत्कियेत्यप्यध्याहार्य धर्मकनिष्ठतैव हि धर्ममात्रप्रतिबद्धतैव हि शेपस्यानुपादेयस्य त्यागेन विधिपूर्व शास्त्रनीत्या ॥ ११ ॥ अस्यामेव सर्वविरतिदीक्षायां क्षान्त्यादियोजनामार्याद्वयेनदर्शयति ॥ वचनक्षान्तिरिहादौ धर्मक्षान्त्यादिसाधनं भवति। शुद्धं च तपो नियमाद्यमश्च सत्यं च शौचं च॥१२॥ आकिश्चन्यं मुख्यं ब्रह्मापि परं सदागमविशुद्धम् । सर्व शुक्लमिदं खल्लु नियमात्संवत्सरादूर्ध्वम् ॥१३॥ य० वचनशान्तिरागमक्षान्तिरिह दीक्षायामादौ प्रथमं धर्मक्षान्त्यादिसाधनं भवति आदिशब्दात् धर्ममार्दवादि- ग्रहः । धर्मक्षान्त्यादीनां साधनं वचनक्षान्तिर्भवति, तत्पूर्वकत्त्वात्तेपां शुद्धं चाक्लिष्टं च तपो द्वादशभेदं नियमान्नियमेन यमश्च संयमश्च । सत्यं चाविसंवादनादिरूपं शौचं च बाह्याभ्यन्तरभेदम् ॥ १२ ॥ अकिञ्चनस्य भाव आकिञ्चन्यं, मुख्य निरुपचरितम् । ब्रह्मापि ब्रह्मचर्य्यमपि, परं प्रधान, सदागमविशुद्धं सदर्थप्रतिपादक आगमः सदागमस्तेन विशुद्धं निर्दोगं ·सबै पूर्वोक्तं दशविधमपि क्षान्त्यादि शुक्लमिदं खलु निरतिचारमिदमेव नियमादितरव्यावृत्त्या शुक्लस्याऽशुक्लनिवर्तक- त्त्वात् संवत्सरादूई क्रियामलत्यागेन संवत्सरकालात्त्ययेन शुक्र भवतीति ॥ १३ ॥ उ० अस्यामेव सर्वविरतिदीक्षायां क्षान्त्यादियोजनामाह । वचनेत्यादि । आकिञ्चन्यमित्यादि । वचनक्षान्तिरागमक्षा- न्तिरिह दीक्षायामादौ प्रथम धर्मक्षान्तेरादिसाधनं प्रधानकारणं भवति इदमुपलक्षणं तेनास्यामादौ वचनमाईवादिकारणं भवतीति द्रष्टव्यं शुद्धं चाक्लिष्टं च तपो द्वादशभेदं नियमान्निश्चयेन यमश्च संयमश्च सत्यं चाविसंवादनादिरूपं शौचं च वाह्याभ्यन्तरभेदम् ॥ १२ ॥ आकिञ्चन्यं निष्किन्चनत्त्वं बाह्याभ्यन्तरपरिग्रहत्यागरूपं मुख्य निरुपचरितं ब्रह्मापि ब्रह्मच- र्यमप्यष्टादशभेदशुद्धं परं प्रधानं सदागमो भगवद्वचनं तेन विशुद्ध निर्दोपं सर्वमिदं दशविधमपि क्षान्त्यादि शुक्ल निर- तिचारं खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे नियमान्निश्चयात्संवत्सरादूर्ध्वं वर्षपर्यायव्यतिक्रमे क्रियामलत्यागेन तदुत्तरं शुक्लीभवन- स्वभावत्त्वात् ॥ १३ ॥ अस्यैव दीक्षावतः पूर्वोत्तरकालभाविगुणयोगमाह ॥ ध्यानाध्ययनाभिरतिः प्रथमं पश्चात्तु भवति तन्मयता । सूक्ष्मार्थालोचनया संवेगः स्पर्शयोगश्च॥१४॥ य० ध्यानं धय शुक्ल च स्थिराध्यवसानरूपं, यथोक्तम् “एकालम्बनसंस्थस्य सद्दशप्रत्ययस्य च । प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते” अध्ययनं स्वाध्यायपाठः ध्यानं चाध्ययनं च ध्यानाध्ययने । अध्ययनपूर्बकत्त्वेऽपि ध्यानस्याल्पा- चूतरत्त्वादभ्यर्हणीयत्वाच्च पूर्वनिपातस्तयोरभिरतिरासक्तिरनवरतप्रवृत्तिः प्रथममादौ दीक्षासम्पन्नस्य पश्चात्तु पश्चात्पुनर्भ- ·वति । तन्मयता तन्मयत्त्वं तत्परता सूक्ष्माश्च तेऽर्थाश्च वन्धमोक्षादयस्तेपामालोचना तया सूक्ष्मालोचनया संवेगो मोक्षाभिलाषः स्पर्शयोगश्च स्पर्शस्तत्त्वज्ञानं तेन योगः सम्भवतीति ॥ १४ ॥ अस्यैव दीक्षावतः प्रागुत्तरकालभाविगुणयोगमाह । ध्यानेत्यादि । ध्यानं स्थिराध्यवसानरूपं धर्म्य शुक्लं च यथोक्तम्- "एकालम्वनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्यच । प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तःप्रवाहो ध्यानमुच्यते” अध्ययनं स्वाध्यायपाठस्तयोरभिरतिरन- वरतप्रवृत्तिः प्रथममादौ दीक्षासम्पन्नस्य भवति पश्चात्तु तन्मयता ध्येयगुणमयत्त्वं भवति तथा सूक्ष्मानामर्थानां बन्ध- मोक्षादीनामालोचनया संवेगो मोक्षाभिलापः स्पर्शेन तत्त्वज्ञानेन योगः सम्बन्धश्च भवति ॥ १४ ॥ स्पर्शयोगश्चेत्युक्तं तत्र स्पर्शलक्षणमाह ॥ स्पर्शस्तत्तत्त्वाप्तिः संवेदनमात्रमविदितं त्वन्यत् । वन्ध्यमपि स्यादेतत्स्पर्शस्त्वक्षेपतत्फलदः ॥१५॥ य० स्पृश्यतेऽनेन वस्तुनस्तत्त्वमिति स्पर्शः । स च कीदगित्याह तत्तत्त्वाप्तिस्तस्य तस्य वस्तुनो जीवादेस्तत्त्वं स्वरूपं तस्याप्तिरुपलम्भो ज्ञानं स्पर्श उच्यते, संवेदनमात्रं वस्तुस्वरूपपरामर्शशून्यमविदितं त्वन्यत् कथञ्चिद्वस्तुग्राहित्त्वेऽपि न विदितं वस्तु तदित्यविदितमुच्यते वन्ध्यमपि विफलमपि स्यादेतत्संवेदनमात्रं । स्पर्शस्तु स्पर्शः पुनरक्षेपतत्फलदोऽक्षेपेणैव तत्स्वसाध्यं फलं ददातीत्ययमनयोः स्पर्शसंवेदनयोविशेष इति ॥ १५ ॥ उ० स्पर्शस्य लक्षणं फलातिशयं चाह । स्पर्श इत्यादि तस्य विवक्षितस्य वस्तुनस्तत्त्वमनारोपितं रूपं तस्याप्तिरुपलम्भः स्पर्शः स्पृश्यतेऽनेन वस्तुवतत्रमिति निरुक्तः अन्यत्त्वविदितं कथञ्चिद्वस्तुग्राहित्त्वेपि प्रमाणपरिच्छेद्यसंपूर्णार्थ(ा)याहित्त्वे-

·नानिश्चितं संवेदनमात्रं तत्त्वपरामर्शशून्यमस्पर्शाख्यं ज्ञानमित्यर्थः । वन्ध्यमपि विफलमपि स्यादेतत् संवेदनमात्रं स्पर्शस्तु
स्पर्शः पुनरक्षेपेणाविलम्बेन तत् स्वकार्य फलं ददाति यः स तथा । अयमनयोः स्पर्शान्यज्ञानयोर्विशेपः ॥ १५ ॥
संवेगस्पर्शयोगेन दीक्षानान्यत्करोति तदाह ॥
व्याध्यभिभूतो यद्वन्निविण्णस्तेन तक्रियां यत्नात् । सम्यक्करोति तद्वदीक्षित इह साधुसच्चेप्टाम्॥१६॥१२
य० व्याधिना कुष्ठादिनाऽभिभूतो परतो यद्वद्यथा । निधिण्णो निर्वेदं ग्राहित स्तेन व्याधिना तकियां तच्चिकित्सा
व्याधिप्रतीकाररूपां यत्लाद्यलेन, सम्यकरोति विधत्ते, तद्वत्तथा दीक्षित इह प्रक्रमे साधूनां सच्चेप्टा विनयादिरूपा तां
साधुसच्चेष्टाम् ॥ १६ ॥ १२ ॥
उ० संवेगस्पर्शयोगेन परिणतदीक्षाभावो यत्करोति तदाह । व्याधीत्यादि । व्याधिना कुष्ठादिनाऽभिभूतो ग्रस्तो यद्वा
निबिण्णो निर्वेदं ग्राहितस्तेन व्याधिना तस्य व्याधेः क्रियां प्रतिक्रियां यत्तादादरात्करोति तदाह सम्यगवैपरीत्येन तद्व-
तथा दीक्षित इह प्रक्रमे साधूनां सच्चेष्टां विनयादिरूपाम् ॥ १६ ॥ १२ ॥
॥ इति द्वादशं पोडशकम् ॥
साधुसच्चेष्टां सम्यकरोतीत्युक्तं तामेवोपदर्शयितुमाह ॥
गुरुविनयः स्वाध्यायो योगाभ्यासः परार्थकरणं च । इतिकर्तव्यतया सह विज्ञेया साधुसच्चेष्टा ॥ १॥

·य० गुरुविनयो वक्ष्यमाणः शोभनमभिव्यायाऽध्ययनं स्वाध्यायः स्वकीयमध्ययन वा अयमभिधास्यमान एव योगो ध्यानं तस्याऽभ्यासः परिचयोयमपि वक्ष्यमाणस्वरूप एव । परत्यार्थ उपकारस्तत्करणं च वक्ष्यमाणं इति कर्त्तव्यतया अभिधायिष्यमाणस्वरूपया सह सार्द्ध विज्ञेया वेदितव्या स्गधूनां सच्चेष्टा साधुसच्चेप्टा ॥१॥ उ० दीक्षितः साधुः सच्चेप्टां सम्यकरोतीत्युक्तं तामेवोपदर्शयति । गुरुविनय इत्यादि । गुरुविनयादिरूपा पञ्चविधा साधूनां सच्चेप्टा शोभनवाह्यव्यापाररूपा विज्ञेया ॥१॥ गुरुविनयस्वरूपमाह ॥ औचित्याद्गुरुवृत्तिर्बहुमानस्तत्कृतज्ञताचित्तम् । आज्ञायोगस्तत्सत्यकरणता चेति गुरुविनयः ॥ २ ॥ य० औचित्त्यादीचित्त्येन पुरुपभूमिकापेक्षया गुरुवृत्तिगुरुपु वर्त्तनं वैयावृत्त्यद्वारेण बहुमान आन्तरःप्रीतिविशेपो भावप्र- तिवन्धः सदन्तःकरणलक्षणो न मोहो मोहो हि ससङ्गप्रतिपत्तिरूपः शास्त्रे निवार्यते । गुरुपु गौतमस्नेहप्रतिवन्धन्यायेन तस्य मोक्षं प्रत्यनुपकारकत्वात् । मोक्षानुकूलस्य तु भावप्रतिवन्धस्यानिषेधात्ततः सकलकल्याणसिद्धेः यो हि गुरुकृतमुप- कारमात्मविषयं विशिष्टविवेकसम्पन्नतया जानाति । यथाऽस्मास्वनुग्रहप्रवृत्तैः स्वकीयक्लेशनिरपेक्षतया रात्रिन्दिवं महान् प्रयासः शास्त्राध्ययनपरिज्ञानविषयः प्रभूतं कालं यावत्कृत इति स कृतज्ञ उच्यतेऽथवाल्पमप्युपकारं भूयांसं मन्यतेऽ- थवा कृताकृतयोर्लोकप्रसिद्धयोविभागेन कृतस्य मतिपाटवाद्विशेषविपयं स्वरूपं परिच्छिनत्ति, न पुनर्जडतया कृतमपि साक्षात्प्रणालिकया वा न वेत्ति ततस्तभावः कृतज्ञता तेषु गुरुपु कृतज्ञतासहितं चित्तं तत्कृतज्ञताचित्तं । आज्ञायोगः ·आज्ञानियोगः शासनं यथा राजाज्ञा राजशासनं तस्यां योग उत्साहस्तया वा आज्ञया योगः सम्बन्धः। आज्ञा दत्तां न विफलीकर्तुमिच्छति । तत्सत्यकरणता चेति तेपां गुरूणां सत्यकरणता यत्तैरुक्तं तत्तथैव तेषु विद्यमानेषु स्वर्भूयमापन्नेषु वा सम्पादयत्येवं तद्वचः सत्यं कृतं भवति । इति गुरुविनयः, एवमेते सर्वेऽपि प्रकारा औचित्याद्गुरुवृत्त्यादयो गुरुविनयो भवति प्रागुक्तः ॥२॥ उ० तत्र गुरुविनयस्वरूपमाह । औचित्यादित्यादि । औचित्यादूर्द्धभूमिकापेक्षया गुरुवृत्तिर्गुरुविषयः स्वजनवैयावृत्त्यप्र- तियोगित्त्वसम्बन्धेन गुरुवृत्तिर्वा बहुमान आन्तरः प्रीतिविशेपो गुणरागात्मा न मोहोदयात् मोहो हि सत्स(स)ङ्गप्रतिपत्तिरूपः शास्त्रे निवार्यते गुरुपु गौतमस्नेहप्रतिवन्धन्यायेन तस्य मोक्षं प्रत्यनुपकारकत्त्वात् मोक्षानुकूलस्य तु गुरुभावप्रतिवन्धस्यानि- पेधात्ततः सकलकल्याणसिद्धेः तथा तेषु गुरुपु कृतज्ञताचित्तं यथास्मास्वनुग्रहप्रवृत्तैर्भगवद्भिः स्वखेदमूनपेक्ष्य रात्रिन्दिवं महान् प्रयासः शास्त्राध्यापनादौ कृत इति । तथाज्ञया गुरुनिर्देशेन योगः कार्यव्यापकत्त्वसम्बन्धः सर्वत्र कार्ये गुर्वाज्ञापु- रस्कारित्त्वमितियावत् सत्यं च तत्करणं च सत्त्यकरणं तस्याज्ञायोगस्य सत्त्यकरणं तत्सत्त्यकरणं तदेव तत्ता स्वार्थे तल् आज्ञाफलसम्पादकत्वमितियावदित्येप सर्वोऽपि गुरुविनयः गुरुप्रीत्यर्थवाह्यव्यापारत्त्वात् ॥२॥ अधुना स्वाध्यायमाह । यत्तु खलु वाचनादेरासेवनमत्र भवति विधिपूर्वम् । धर्मकथान्तं क्रमशस्तत्वाध्यायो विनिर्दिष्टः ॥३॥ य० यत्तु यत्पुनः खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे वाचनादेर्वाचनाप्रश्नानुप्रेक्षादेरासेवनमभिव्याघ्या मर्यादया वा प्रवचनो- ·शास्त्रेषु । यथोक्तम् । “यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावशानि"। (पातञ्जलयो. पा २-२९)॥४॥ उ० योगाभ्यासमाह । स्थानेत्यादि । स्थीयते अनेनेति स्थानमासनविशेषः कायोत्सर्गपर्यवन्धादिरूपः । उर्णः शब्दः। अर्थस्तदभिधेयमालम्बनं वाह्यो विपयःप्रतिमादिस्तस्मादालम्बनादन्योऽनालम्बन इति यावत् तेषां परिभावनं सर्वतोऽभ्यसनं सम्यक् समीचीनं परं तत्त्वं मोक्षलक्षणं योजयति यत्तत्तथा एतद् योगाभ्यास इति तत्त्वविदो विदन्ति योगस्य ध्यानरू- पस्याभ्यास इति कृत्वा । यदि चित्तवृत्तिनिरोधो योगलक्षणं तदा स्थानादीनां योगाङ्गत्त्वेपि योगत्त्वोपचारो यदि च मोक्ष- योजकव्यापारित्त्वमानं तदा नोपचार इति ध्येयम् ॥ ४ ॥ परार्थकरणमाह ॥ विहितानुष्ठानपरस्य तत्वतो योगशुद्धिसचिवस्य । भिक्षाटनादि सर्व परार्थकरणं यते यम् ॥५॥ य० विहितानुष्ठानपरस्य शास्त्रविहितासेवनपरस्य तत्त्वतः परमार्थेन योगशुद्धिसचिवस्य मनोवाकायविशुद्धिसहितस्य भिक्षाटनादि भिक्षाटनवलपात्रैपणादि सर्वमनुष्ठानं परार्थकरणं परोपकारकरणं, यतेः साधोज्ञेयं ज्ञातव्यं भवत्याहारव- नपानादि यतिना गृह्यमाणस्य दातॄणां पुण्यवन्धनिमित्तत्त्वात् तस्य च साधुहेतुकत्त्वादिति ॥ ५ ॥ उ० परार्थकरणमाह । विहितेत्यादि । विहितं शास्त्रोक्तं यदनुष्ठानं तत्परस्य तन्निष्ठस्य तत्त्वतः परमार्थेन योगशुद्धि- सचिवस्य पिशुद्धमनोवाकाययोगस्य भिक्षाटनादि आहारैपणादि आदिना वस्त्रपाषणादिग्रहः सर्च निरवशेपमनुष्ठान -

·यतेः साधोः परार्थकरणं ज्ञेयं यतिना गृह्यमाणस्याहारतरूपानादेर्दातुः पुण्यनिवन्धनत्त्वेन परोपकारहेतुत्वाद्विशुद्धयोग-
प्रवृत्तेश्वोचितप्रवृत्तिहेतुसामायिकशक्त्या तदर्थना नियतत्त्वादिति द्रष्टव्यम् ॥ ५ ॥
इति कर्त्तव्यतामाह ॥
सर्वत्रानाकुलता यतिभावाव्ययपरा समासेन । कालादिग्रहणविधौ क्रियेतिकर्तव्यता भवति ॥ ६॥
य० सर्वत्र सर्वस्मिन्ननाकुलता निराकुलता अत्त्वरा यतेर्भावः सामायिकरूपरतस्याऽव्ययपरा व्ययाभावनिष्ठा । अना-
कुलतया यतिभावाव्ययपरा न किश्चिद्यतिभाताव्ोत्यपगच्छतीति कृत्वा तथोच्यते । विशेष्यत्त्वात् कियाऽभिसम्बध्यते ।
समासेन सोपेण कालादिग्रहणविधौ कालस्वाध्यायादिग्रहणविधिविपया । क्रिया चेष्टा स्वशासप्रसिद्धा इतिकर्तव्यना
भवति इत्येवंरूपा कर्त्तव्यानां भावः कर्त्तव्यतोच्यते ॥ ६ ॥
उ० इतिकर्त्तव्यतामाह । सर्वेत्यादि । सर्वत्र सर्वस्मिन् कालादिग्रहणविधौ कालस्वाध्यायादिग्रहणाचारे कालविभाग-
प्रतिनियते क्रिया योगप्रवृत्तिः समासेन सङ्केपेणेतिकर्तव्यता भनति रात्रिन्दिननियतकमशुद्धक्रियासन्तानस्येतिकर्तव्यता-
पदार्थत्त्वात्कीदृशी साऽनाकुलतयाऽत्वरया यतिभावस्य सामायिकरूपस्याव्ययपराऽव्यपगमनिष्ठा बहुकालसाध्य क्रियायां
त्वरया घप्रमत्तत्त्वलक्षणो यतिभावो व्येतीत्येतद्विशेषणमुक्तम् ॥ ६ ॥
उक्ता माधुसच्चेप्टाऽधुना तद्वतो मैत्र्यादिरािशिमाह ॥
इति चेष्टावत उच्चैर्विशुद्धभावस्य सद्यतेः क्षिप्रम्। मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाः किल सिद्धिमुपयान्ति ॥७॥

·य० इत्येवमुक्तप्रकारेण चेप्टावतः साधुचेप्टायुक्तस्य उच्चैरत्यर्थ विशुद्धभावस्य विशुद्धाध्यवसायस्य सद्यतेः सत्साधोः क्षिप्रमचिरेणैव मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाः पूर्वोक्ताश्चतस्त्रो भावनाः किल सिद्धिमुपयान्ति किलेत्याप्तागमवादो निष्पत्ति प्रतिलभन्ते ॥ ७॥ उ० उक्ता साधुसच्चेप्टाऽथ तद्वतो मैव्यादिसिद्धिमाह । इतीत्यादि । इत्युक्तप्रकारेण चेप्टावतः प्रवृत्तिमत उच्चैरत्यर्थ विशुद्धयोगस्य विशुद्धभावस्य सद्यतेरप्रमत्तसाधोः क्षिप्रमचिरेणैव मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाः पूर्वोक्ताश्चतस्रो भावनाः सिद्धि- मुपयान्ति सिद्धत्त्वाख्यं विशेपं लभन्ते किलेत्याप्तागमवादः ॥ ७ ॥ अधुनैतगतमेवाह ॥ एताश्चतुर्विधाः खलु भवन्ति सामान्यतश्चतस्रोऽपि । एतद्भावपरिणतावन्ते मुक्तिर्न तत्रैताः॥८॥ य० एता मैत्राद्याश्चतुबिधाश्चतु प्रकाराः खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे । भवन्ति जायन्ते । सामान्यतः सामान्येन चत- स्रोऽपि प्रस्तुताः । एतासां भावपरिणतिविशिष्टस्वरूपलाभस्तस्यां सत्यामन्ते पर्यवसाने प्रकर्पप्राप्तौ मुक्तिनिवृत्तिर्न तत्रै- तास्तस्यां मुक्तौ नैताः सम्भवन्ति सांसारिकभावोत्तीर्णरूपत्त्वान्मुक्तेः ॥ ८॥ उ० एतद्गतमेव विशेषमाह एता इत्यादि एता मैत्र्याद्याश्चतुर्विधाश्चतुर्भेदाः । खलुक्यालङ्कारे भवन्ति सामान्यतः सामान्येन चतस्रोऽपि प्रस्तुताः एतासां भावपरिणतौ विशिष्टस्वरूपलाभेऽन्ते सर्वोत्कर्षे सति मुक्तिनिर्वृत्तिर्भवति तत्र मु- तावेता मैत्र्याद्या न सम्भवन्ति मुक्तेः सांसारिकभावोत्तीर्णरूपत्त्वात् ॥ ८ ॥ , ·एताश्चतुर्विधा इत्युक्तं तदेव चातुर्विध्यं प्रत्येकमभिधातुमाह ॥ उपकारिखजनेतरसामान्यगता चतुर्विधा मैत्री । मोहासुखसंवेगान्यहितयुता चैव करुणेति ॥९॥ य० उपकारी च स्वजनश्चेतरश्च सामान्यं च । एतद्गता एतद्विपया चतुर्विधा चतुर्भेदा मैत्री भवति । उपकर्तुं शील- स्येत्युपकारी उपकारं विवक्षितपुरुपसम्बन्धिनमाश्रित्य या मैत्री लोके प्रसिद्धा सा प्रथमा । स्वकीयो जनो नालप्रतिब- द्धादिस्तस्मिन्नुपकारमन्तरेणापि स्वजन इत्येव या मैत्री तदुद्धरणादिरूपा प्रवर्त्तते सा द्वितीया। इतरः प्रतिपन्नः पूर्वपुरुषप्र- तिपन्नेषु वा स्वजनसम्बन्धनिरपेक्षा या मैत्री सा तृतीया।सामान्ये सामान्यजने सर्वस्मिन्नेवाऽपरिचितेऽपि हितचिन्तनरूपा प्रतिपन्नत्त्वसम्बन्धनिरपेक्षा चतुर्थी मैत्री । मोहश्चासुखं च संवेगश्चान्यहितं च तैर्युता चैव समन्विता चैव करुणेति करुणा भवति । मोहोऽज्ञानं तेन युता ग्लानापथ्यवस्तुमार्गणप्रदानाभिलापरूपा प्रथमा । असुखं सुखाभावो यस्मिन् प्राणिनि दुःखिते सुखं नास्ति तस्मिन्याऽनुकम्पा लोकप्रसिद्धा आहारवस्त्रशयनासनादिप्रदानलक्षणा सा द्वितीया । संवेगो मोक्षा- भिलापस्तेन सुखितेष्वपि सत्त्वेपु प्रीतिमत्तया सांसारिकदुःखपरित्राणेच्छा छद्मस्थानां या स्वभावतः प्रवर्त्तते सा तृतीया । अन्यहितयुता सामान्येनैव प्रीतिमत्तासम्बन्धविकलेष्वपि सर्वेष्वेवान्येपुसत्त्वेषु केवलिनामिव भगवतां महामुनीनां सर्वा- नुग्रहपरायणा हितबुद्ध्या चतुर्थी करुणा ॥९॥ उ० उक्तमेव प्रत्येकं चातुर्विध्यं विवृण्वन्नाह उपकारीत्यादि । उपकारी च स्वजनश्चेतरश्च सामान्यं च एतद्गता चतु- विधा चतुर्भेदा मैत्री भवति । तत्रोपकर्तु शीलमस्येत्युपकारी तत्कृतमुपकारमपेक्ष्य या मैत्री लोके प्रसिद्धा सा प्रथमा ·स्वकीयो जनो नालप्रतिवद्धादिस्तस्मिन्नुपकारमनपेक्ष्यापि स्वजनवुद्धयैव या मैत्री सा द्वितीया । इतर उपकारिस्वजन- भिन्नः परिचितो गृह्यते सामान्यस्य पृथग्ग्रहणात्तत्र पूर्वपुरुपप्रतिपन्नसम्बन्धे स्वप्रतिपन्नसम्बन्धे वोक्तनिमित्तद्वयनिरपेक्षा या मैत्री सा तृतीया सामान्ये सर्वस्मिन्नेव जने परिचितापरिचितसाधारण्येनोक्तनिमित्तत्रयनिरपेक्षा या मैत्री सा चतुर्थी । मोहश्चासुखं च संवेगश्चान्यहितं च तैर्युता चैव करुणा भवति । मोहोऽज्ञानं तेन युता ग्लानयाचितापथ्यवस्तुप्रदाना- भिलापसदृशी प्रथमाऽसुखं सुखाभावः स यस्मिन् प्राणिन्यस्ति तस्मिन् या लोकसिद्धाहारवस्त्रासनादिप्रदानलक्षणा सा द्वितीया । संवेगो मोक्षाभिलापरतेन सुखितेष्वपि सत्त्वेषु सांसारिकदुःखत्याजनेच्छया छद्मस्थानां स्वभावतः प्रीतिमत्तया प्रवर्त्तते सा तृतीया । या त्वन्यहितेन प्रीतिमत्तासम्बन्धविकलसर्वसत्त्वहितेन केवलिनामिव भगवतां महामुनीनां सर्वा- नुग्रहपरानुकम्पा सा चतुर्थी ॥९॥ सुखमात्रे सद्धेतावनुवन्धयुते परे च मुदिता तु । करुणानुवन्धनिर्वेदतत्त्वसारा ह्युपेक्षेति ॥ १०॥ य० सुखमानं सामान्येनैव वैपयिकं यदपथ्याहारतृप्तिजनितपरिणामासुन्दरपरि(सुख)कल्पं स्वपरजीवप्रतिष्ठितं तस्मिन् प्रथमा मुदिता।सतः शोभनस्य परिणामसुन्दरस्य । हितमिताहारपरिणामजनितस्येव परिहृष्टस्येहलोकगतस्य सुखस्य यो हेतुस्त- थाविधाहारपरिभोगजनितस्वादुरसास्वादसुखकल्पः स्वपरगतस्तस्मिन् सद्धेतावैहलौकिके सुखविशेपे द्वितीया । अनुवन्धः सन्तानोऽव्यवछिन्नसुखपरम्परया देवमनुजजन्मसु कल्याणपरम्परारूपरतेन प्रयुज्यते । सुखे परभवेहभवापेक्षया । आत्मप- रापेक्षया च तृतीया । परं प्रकृष्टं मोहक्षयादिसम्भवमव्यावाधं च यत्सुखमनवयंशाश्वतं च तस्मिन् चतुर्थी मुदिता। करुणा ·चानुवन्धश्च निर्वेदश्च तत्त्वं च एतानि सारो यस्या उपेक्षायाः सा तथोक्ता । करुणासाराऽनुवन्धसारा निर्वेदसारा त- त्त्वसारा चेति चतुविधोपेक्षा । करुणा घृणा सा चेहातुरापथ्यासेवनविषया तथाह्यातुरस्य स्वातत्र्यादपथ्यं सेवमानस्य तन्निवारणमवधीयोपेक्षां करोति । यद्यायसावहितमासेवत इति जानाति तथापि न निवारयतीयं करुणासारोपेक्षाऽनुवन्धः कार्यविषयः प्रवाहपरिणामस्तत्सारा यथा कश्चित्कुतश्चिदालस्यादेरर्थार्जनादिपु न प्रवर्त्तते तं चाप्रवर्त्तमानमन्यदा तद्धि- तार्थी प्रवर्त्तयति विवक्षिते तु काले परिणामसुन्दरं कार्यसन्तानमवेक्षमाणो यदा माध्यस्थ्यमवलम्बते तदा तस्यानुवन्ध- सारोपेक्षा । निर्वेदो निविण्णता तत्सारा नारकतिर्यग्नरामरभवेषु नानाविधानि दुःखानि वेदयतो जीवस्य कथंचिन्म- नुजदेवगतिषु सर्बेन्द्रियोत्सवकरं संसारिसत्त्वाहादकं सुखविशेषमनुपश्यतोऽपि तदसारताकादाचित्कत्त्वाभ्यां तस्मिन्नुपेक्षा कुर्बाणस्य निर्वेदसारोपेक्षा । तत्त्वं परमार्थस्तद्भावस्तत्त्वमिति वस्तुस्वभावो वा तत्सारा मनोज्ञामनोज्ञानां वस्तूनां जीवा- जीवात्मकानां परमार्थतो रागद्वेपानुत्पादकत्त्वेन स्वापराधमेव मोहादिकमविकारसमुत्थं भावयतस्तेषां स्वरूपवृत्तिव्यव- स्थितानामपराधमपश्यतः सुखदुःखादिहेतुत्त्वाऽनाश्रयणान्माध्यस्थ्यमवलम्बमानस्य तत्त्वसारोपेक्षा निर्वेदाभावेऽपि भवतीति ॥ १० ॥ उ० सुखमात्र इत्यादि । सुखमाने सामान्येनैव वैपयिकेऽपथ्याहारतृप्तिजनितपरिणामासुन्दरसुखकल्पे स्वपरनिष्ठे प्र- थमा मुदिता । सन् परिणामसुन्दरसुखजननशक्तिमान् हेतुर्यस्य तादृशे हितमिताहारपरिभोगजनितरसास्वादकसुखकल्पे खपरग़तेहिकसुखविशेपे द्वितीयाऽनुवन्धो देवमनुजजन्मसु सुखपरंपराविच्छेदस्तेन युते लोकद्वयसुखे आत्मपरापेक्षया

·तृतीया । परं प्रकृष्टं मोहक्षयादिसंभवं यत्सुखं तस्मिन् चतुर्थी मुदिता । करुणा चानुवन्धश्च निर्वेदश्च तत्त्वं च एतानि
सारो यस्याः सा तथेत्यमुना प्रकारेण चतुर्विधोपेक्षा । करुणा मोहयुतकरुणा तत्सारोपेक्षा प्रथमा यथा कश्चिदातुरस्य
स्वातन्त्र्यादपथ्यं सेवमानस्याहितं जानानोऽपि तन्निवारणमवधीर्योपेक्षां करोति मा भूदनुकम्पाभंग इति । अनुवन्धः फल-
सिद्धान्तः कार्यविषयः प्रवाहपरिणामस्तत्सारा द्वितीया । यथा कश्चित् कुतश्चिदालस्यादेरीजनादौ न प्रवर्त्तते तं चाऽप्र-
वर्तमानमन्यदा तद्धितार्थी प्रवर्त्तयति विवक्षिते तु काले परिणामसुन्दरकार्यसन्तानमवेक्षमाणो माध्यस्थ्यमवलम्वत इति ।
निर्वेदो भववैराग्यं तत्सारा तृतीया यथा चतस्पु गतिषु नानाविधदुःखपरंपरामनुभवतो जीवस्य कथंचिन्मनुजदेवगतिपु
सर्वेन्द्रियाह्लादकं सुखविशेषमनुपश्यतोऽपि तदसारताकादाचित्कत्त्वाभ्यां तस्मिन्नुपेक्षा, तत्त्वं वस्तुस्वभावस्तत्सारा चतुर्थी
या मनोज्ञामनोज्ञानां वस्तूनां परमार्थतो रागद्वेषानुत्पादकत्त्वेन स्वापराधमेव मोहविकारसमुत्थं भावयतः स्वरूपव्यवस्थि-
तवस्त्वपराधमपश्यतो वाह्यार्थेषु सुखदुःखहेतुतानाश्रयणान्माध्यस्थ्यमवलम्बमानस्य भवति ॥ १० ॥
केषां पुनरेताश्चतस्रो मैत्र्याद्याः परिणमन्तीत्याह ।
एताः खल्वभ्यासाक्रमेण वचनानुसारिणां पुंसाम् । सद्वृत्तानां सततं श्राद्धानां परिणमन्युच्चैः॥११॥
य० एताः प्रागुक्ताः खलुशब्दः पुनःशब्दार्थेऽभ्यासात्परिचयात्पुनः पुनरावृत्तेः क्रमेणानुपूर्व्या । वचनानुसारिणामा-
गमानुसारिणां पुंसां मानवानां सद्वृत्तानां सच्चरित्राणां सततमनवरतं श्राद्धानां श्रद्धायुक्तानां परिणमन्त्यात्मसाद्भवन्ति
उच्चैरत्यर्थम् ॥ ११॥

·उ० केपा पुनरेताश्चतस्रः परिणमन्तीत्याह । एता इत्यादि । एताः प्रागुक्ताः खलु पुनः अभ्यासात्पुनः पुनरावृत्तेः क्रमेणानुपूर्व्या वचनानुसारिणामागमपुरस्कारिणां पुंसां पुरुषाणां सद्वृत्तानां सच्चरित्राणां सततमनवरतं श्राद्धानां श्रद्धा- युक्तानां परिणमन्त्यात्मसाद्भवंत्युच्चैरत्यर्थम् ॥ ११ ॥ निष्पन्नयोगानां चित्तं किमेतत्सहितं नेत्याह । एतद्रहितं तु तथा तत्त्वाभ्यासात्परार्थकार्येव । सद्दोधमात्रमेव हि चित्तं निष्पन्नयोगानाम् ॥१२॥ य० एतद्रहितं तु मैच्यादिभावनारहितं तु । तथा तेनप्रकारेणेतरासंभविना तत्त्वाभ्यासात्परमार्थाऽभ्यासात्तत्स्वरूपा- भ्यासाद्वा परार्थकार्येव परोपकारकरणैकशीलमेव । सद्बोधमात्रमेव हि निर्मलज्ञानमात्रमेव हि शेपदोपवियुक्तं चित्तं चेतनास्वभावं निष्पन्नयोगानां योगिविशेपाणां तु लिङ्गं चेदं "दोपव्यपायः परमा च वृत्तिरौचित्ययोगः समता च गुर्वी । वैरादिनाशोऽथ ऋतंभरा धीनिष्पन्नयोगस्य तु चिह्नमेतत्" ॥ १२ ॥ उ० एतच्च योगारम्भकारब्धयोगान् प्रत्युक्तं, निष्पन्नयोगानां तु चित्तं कीदृशमित्याह । एतदित्यादि । एतद्रहितं तु निर्विकल्पसंस्कारेण मैत्र्यादिभावनानाशात्तद्रहितमेव तथा तेन प्रकारेणेतरासंभविना तत्त्वाभ्यासात्परमार्थाभ्यासात्प्रकृ- प्टभावनाजनिततद्विप्रमुक्ततत्त्वज्ञानादितरसंस्कारादित्यर्थः । परार्थकार्येव परोपकारैकशीलमेव सद्बोधो निर्मलज्ञानं तन्मा- त्रमेव हि शेषदोपरहितं चित्तं निष्पन्नयोगानां तल्लक्षणं चेदं "दोपव्यपायः परमा च वृत्तिरौचित्ययोगः समता च गुवी । वैरादिनाशोऽथ ऋतंभरा धीर्निप्पन्नयोगस्य तु चिह्नमेतत्” पूर्वलक्षणं चैतत् "अलौल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वं गन्धः शुभो मूत्र-

·पुरीपमल्पम् । कान्तिः प्रसादः स्वरसौम्यता च योगप्रवृत्तेः प्रथमं हि चिह्नम् । १ । मैव्यादियुक्तं विपयेषु चेतः प्रभावव-
द्धैर्यसमन्वितं च । द्वन्द्वैरधृष्यत्त्वमभीष्टलाभो जनप्रियत्त्वं च तथापरं स्यादिति" ॥ १२ ॥
अभ्यासाक्रमेण परिणमन्तीत्युक्तं स कथं शुद्धः केपां च भवतीत्याह ॥
अभ्यासोऽपि प्रायः प्रभूतजन्मानुगो भवति शुद्धः । कुलयोग्यादीनामिह तन्मूलाधानयुक्तानाम्॥१३॥
य० अभ्यासोऽपि परिचयोऽपि प्रायो बाहुल्येन प्रभूतजन्मानुगोऽनेकजन्मानुगतो भवति जायते शुद्धो निर्दोपः कुल-
योग्यादीनां गोत्रयोगिव्यतिरिक्तानां कुलयोगिप्रवृत्तचक्रप्रभृतीनामिह प्रक्रमे तासां मैत्र्यादीनां मूलाधानं मूलस्थापन,
वीजन्यासस्तद्युक्तानां कुलयोगिलक्षणं चेदं । “ये योगिनां कुले जातास्तद्धर्मानुगताश्च ये । कुलयोगिन उच्यन्ते गोत्रव-
न्तोऽपि नापरे ॥ १॥ सामान्येनोत्तमा भव्या गोत्रयोगिनः सर्वत्राद्वेपिणश्चैते । गुरुदेवद्विजप्रियाः ॥२॥ दयालवो
विनीताश्च वोधवन्तो जितेन्द्रिया" इत्याद्यभिधानात् ॥ १३ ॥
उ० अभ्यासक्रमेण मैत्र्यादिपरिणतिर्भवतीत्युक्तं, स कथं शुद्धः केपां च स्यादित्याह । अभ्यासोऽपीत्यादि । अभ्या-
सोऽपि परिचयोऽपि प्रायो वाहुल्येन प्रभूतजन्मानुगो बहुतरभवानुवृत्तः शुद्धो निर्दोपो भवति शतक्षारपुटशोध्यरत्नन्या-
येन कुलयोग्यादीनां गोत्रयोगिव्यतिरिक्तानां कुलयोगिप्रवृत्तचक्रप्रभृतीनामिह प्रक्रमे तासां मैत्र्यादीनां मूलाधानं मार्गा-
नुसारिक्रियाजनितपुण्यानुवन्धिपुण्यलक्षणवीजन्यासस्तद्युक्तानां तत्र गोत्रयोगिनः “सामान्येनोत्तमा भव्याः सर्वत्राद्वेपि-
णः।" कुलयोगिनो “ये योगिनां कुले जातास्तद्धर्मानुगताश्च ये।" प्रवृत्तचक्राश्च प्रवृत्तरात्रिन्दिवानुष्ठानसमूहा ज्ञेयाः॥१३॥

·कस्य पुनरयमभ्यासः गुद्धो भवतीत्याह ॥
अविराधनया यतते यस्तस्यायमिह सिद्धिमुपयाति । गुरुविनयश्रुतगर्भो मूलं चास्या अपि ज्ञेयः॥१४॥
य० विराधना अपराधासेवनं तन्निपेधादविराधनया हेतुभूतया यतते प्रयत्नं विधत्ते यः पुरुपस्तस्य प्रयतमानस्यायम-
भ्यास इह प्रस्तुते सिद्धिमुपयाति सिद्धिभाग्भवति । गुरुविनयः प्रागुक्तः श्रुतगर्भ आगमगर्भो मूलं च कारणं चास्या
अप्यविराधनाया ज्ञेयो ज्ञातव्यः ॥ १४ ॥
उ० केन प्रकारेण कस्यायमभ्यासः शुद्ध्यतीत्याह । अविराधनयेत्यादि । अविराधनया अपराधपरिहारेण यः पुरुपो
यतते प्रयत्नं विधत्ते तस्यायमभ्यास इह प्रक्रमे सिद्धिमुपयाति आज्ञाभङ्गभीतिपरिणामस्य तथाविधजीववीर्यप्रवर्द्धकत्त्वा-
दस्या अप्यविराधनाया मूलं कारणं गुरुविनयः श्रुतगर्भ आगमसहितो ज्ञेयस्तेनाज्ञास्वरूपज्ञानसंभवात् ॥ १४ ॥
गुरुविनयस्य किं मूलमित्याह ॥
सिद्धान्तकथा सत्सङ्गमश्च मृत्युपरिभावनं चैव । दुष्कृतसुकृतविपाकालोचनमथ मूलमस्यापि ॥१५॥
य० सिद्धान्तकथा स्वसमयकथा सत्सङ्गमश्च सत्पुरुषसंपर्कश्च । मृत्युपरिभावनं चैवावश्यंभावी मृत्युरिति यथोक्तं "नरे-
न्द्रचन्द्रेन्द्रदिवाकरेपु तिर्यमनुष्यामरनारकेषु । मुनीन्द्रविद्याधरकिन्नरेषु स्वच्छन्दलीलाचरितो हि मृत्युः” । दुष्कृतानां
पापानां सुकृतानां च पुण्यानां विपाकोऽनुभावस्तदालोचनं तद्विचारणं हेतुफलभावद्वारेण अथानन्तरं मूलं कारणमस्यापि
गुरुविनयस्य सर्वमेतत्समुदितम् ॥ १५ ॥

·उ० गुरुविनयस्य किं मूलमित्याह । सिद्धान्तेत्यादि । सिद्धान्तकथा स्वममयपवृत्तिः सत्सङ्गमश्च सत्पुरुषसङ्गश्च मृत्योः परिभावनं चैव सर्वदा सर्वकपत्त्वादिरूपेण दुष्कृतानां पापानां सुकृतानां च पुण्यानां यो विपाकोऽनुभवरतदालोचनं तद्विचारणं हेतुफलभावद्वारेणाथानन्तरं मूलं कारणमस्यापि गुरुविनयस्य सर्वमेतत्समुदितं एतदर्थसिद्धेगुरुविनय- मूलत्त्वात् ।। १५ ॥ अधुना गुरुविनयसहितस्य प्रतिपादितमूलस्थादेयतामुपदर्शनन्निदमाह ॥ एतस्मिन् खल्लु यत्नो विदुषा सम्यक् सदैव कर्त्तव्यः । आमूलमिदं परमं सर्वस्य हि योगमार्गस्य॥१६॥ य० एतस्मिन् खलु एतस्मिन्नेव प्रागुक्ते सिद्धान्तकथादौ यत्न आदरो, विदुपा विचक्षणेन, सम्यक्सङ्गतः सदैव सर्व- कालमेव कर्त्तव्यो विधेयः आमूलमभिव्याप्त्या कारणमिदं सिद्धान्तकथादि परमं प्रधानं सर्वस्य हि योगमार्गस्य सकलस्य योगवर्त्मनो यतो वर्तते ॥ १६ ॥ १३ ॥ उ० अस्यैव सर्वस्यादेयतामुपदर्शयन्नाह । एतस्मिन्नित्यादि । एतस्मिन् खल्वस्मिन्नेव प्रागुक्त सिद्धान्तकथादौ यत्न आदरो विदुपा सुधिया सम्यक् समीचीनः सदैव कर्त्तव्य आमूलमभिव्याप्त्या कारणमिदं सिद्धान्तकथादि परमं सर्वस्य हि यतो योगमार्गस्य ॥ १६ ॥ १३ ॥ ॥ इति त्रयोदशं पोडशकम् ॥

·य० अप्ट च तानि पृथगजनचित्तानि च । तेपां त्यागापरिहारात् योगिकुलस्य चित्तं मनस्तद्योगेन तत्संवन्धि जिनरूपं परमात्मरूपं, ध्यातव्यं ध्येयं, योगविधौ योगविधानेऽन्यथा दोपोऽपराधः ॥ २ ॥ उ० कथं पुनर्जिनरूपं ध्यातव्यमित्याह । अप्रेत्यादि । अष्ट च तानि पृथगजनचित्तान्ययोगिमनांसि तेषां त्यागात् योगिकुलस्य योगिपारंपर्यस्य चित्तं मनस्तद्योगेन तदभ्युपगमेन जिनरूपं परमात्मस्वरूपं ध्यातव्यं योगविधौ ध्यानाचारे- ऽन्यथा दोपोऽपराधो निरपेक्षवृत्तौ मानसातिचारस्यापि भङ्गरूपत्वात् ॥ २ ॥ तान्येव चाप्टौ चित्तान्याह ॥ खेदोद्वेगक्षेपोत्थानभ्रान्त्यन्यमुद्रुगासङ्गैः । युक्तानि हि चित्तानि प्रवन्धतो वर्जयेन्मतिमान् ॥३॥ य० खेदः श्रान्तता क्रियास्वप्रवृत्तिहेतुः पथिपरिश्रान्तवत् , खेदाभावेऽप्युद्वेगः स्थानस्थितस्यैव उद्विग्नता, कुर्लाणोऽप्यु- द्विग्नः करोति न सुखं लभते, क्षेपः क्षिप्तचित्तता अन्तरान्तराऽन्यत्र न्यस्तचित्तवत् । उत्थानं चित्तस्याप्रशान्तवाहिता मनःप्रभृतीनामुद्रेकान्मदावष्टब्धपुरुपवत् । भ्रान्तिरतस्मिस्तद्हरूपा शुक्तिकायां रजताध्यारोपवत् । अन्यमुद्अन्य- हपः । रुग् रोगः । (इदं प्रतावदृष्टं) पीडा भङ्गो ग । आसंगोऽभिष्वङ्गः। खेदश्चोरेगा क्षेपश्चोत्थानं च भ्रान्तिश्चान्यमुच्च रुकासगश्च तैर्युक्तानि हि संवद्धानि हि चित्तानि प्रस्तुतान्यष्ट प्रवन्धतः प्रवन्धेन वर्जयेसरिहरेन्मतिमान् बुद्धिमान् ॥ ३॥ उ० तान्येव त्याज्यान्यष्टौ चित्तान्याह । खेदेत्यादि । खेदः पथिपरिश्रान्तवत्पूर्वक्रियाप्रवृत्तिजनितमुत्तरक्रियाप्रवृत्तिप्र- तिबन्धकं दुःखं । उद्वेगः कष्टसाध्यताज्ञानजनितमालस्यं यद शात्कायखेदाभावेऽपि स्थानस्थितस्यैव क्रियां कर्तुमनुत्साहो ·जायते, कुर्वाणोऽपि ततो न सुखं लभत इति। क्षेपोऽन्तरान्तरान्यत्र चित्तन्यासः। उत्थानं चित्तस्याप्रशान्तवाहिता मदन- प्रभृतीनामुद्रेकान्मदावष्टब्धपुरुपवत् । भ्रान्तिरतस्मिंस्तद्रहरूपा शुक्तौ रजताध्यारोपवत् । अन्यमुत् प्रकृतकार्यान्यकार्य- प्रीतिः । रुग् रोगः पीडा भङ्गो वाऽसङ्गः प्रकृतानुष्ठाने विहितेतरानुष्ठानप्रीत्यतिशयितप्रीतिः एतैर्युक्तानि हि संवद्धानि हि चित्तान्यष्ट प्रवन्धतः प्रवाहेन वर्जयेत्परिहरेन्मतिमान् बुद्धिमान् ॥ ३ ॥ खेदादींश्चित्तदोपान् फलद्वारेणोपदर्शयन्नाह ॥ खेदे दााभावान्न प्रणिधानमिह सुन्दरं भवति । एतच्चेह प्रवरं कृषिकर्मणि सलिलवज्ज्ञेयम् ॥४॥ य० खेदे चित्तदोपे सति । दााभावादृढत्त्वाभावान्न प्रणिधानमेकायमिह प्रस्तुते योगे सुन्दरं भवति । एतच्च प्रणि- धानं इह योगे प्रवरं प्रधानं कृपिकर्मणि धान्यनिष्पत्तिफले सलिलवज्जलवज्ज्ञेयम् ॥ ४ ॥ उ० उक्तानेव खेदादींश्चित्तदोपान फलद्वारा विवृण्वन्नाह । खेद इत्यादि । खेदे चित्तदोपे सति दााभावात् क्रिया- समाप्तिव्यापिस्थैर्याभावान्न प्रणिधानमैकाग्र्यमिह प्रस्तुते योगे सुन्दरं प्रधानं भवति । एतच्च प्रणिधानमिह योगे प्रवरं प्रधानं फलासाधारणकारणमित्यर्थः । कृषिकर्मणि धान्यनिष्पत्तिफले सलिलवजलबद् ज्ञेयम् ॥ ४ ॥ उद्वेगे विद्वेपादिष्टिसमं करणनस्य पापेन । योगिकुलजन्मवाधकमलमेतत्तद्विदामिष्टम् ॥ ५॥ ० उद्वेगे चित्तदोपे विद्वेपाद्योगविपयतो विटिसमं राजविप्टिकल्पं करणमस्य योगस्य पापेन हेतुभूतेन एतच्चैनंविधं KARE ·करणं । योगिनां कुले यजन्म तस्य वाधकमनेन योगिकुतजन्मापि जन्मान्तरे न तभ्यत इति कला योगितजन्गनाध- कमलमत्यर्थमेतत्तद्विदामिष्टं गोगविदामभिमतम् ॥ ५॥ उ० उद्वेग इत्यादि । उद्वेगे चित्तदोगे जाते विद्वेपायोगविण्यादस्य योगस्य कवशिकरणं विछिरामं राजविष्ठिकल्प पापेन एतचैवंविधं करणं योगिनां कुले राजन्ग तस्य बापकम् । उद्विग्नः क्रियाकर्ता योगिकुलं जन्मान्तरे ग लगत इति कृत्वाऽलमत्यर्थ तद्विदां योगविदामिष्टमभिमतम् ॥ ५॥ क्षेपेऽपि चाप्रवन्धादिष्टफलसमृद्धये न जात्वेतत् । नासकृदुत्पाटनतः शालिरपि फलावहः पुंसः॥६॥ य० क्षेपेऽपि च चित्तदोपेऽप्रवन्धात्प्रवन्भत्वाभानाचित्तस्य इष्टफलसमृद्धये विनक्षितफलसमृज्यर्थ योगनिष्पत्तये न जातु कदाचित्करणं चित्तं वा भवति । किमित्यन्यवान्यन चित्तप्रेक्षेपे फलसमृदिन भवतीत्याह । नासकृदनेकशः । उत्पाटनादुत्खननाच्छालिरपि धान्यविशेपः फलावहः फलसंयुक्तः पुंसः पुरुपस्य यतो भवति ॥ ६ ॥ उ० क्षेपेऽपि चेत्यादि । क्षेपेऽपि चित्तदोपेऽप्रवन्धाचित्ता शिथिलमूलत्वादिष्टफलस्य योगनिष्पत्तिरूपस्य समृद्धयेऽभ्यु- दयाय न जातु कदाचिदेतत्करणं भवति । अन दृष्टान्तमाह । न अराकृदनेकश उसाटनात् उत्खननाच्छालिरपि धान्य- विशेषः फलावहः फलप्रदः पुंसः पुरुपस्य भवति ॥ ६ ॥ उत्थाने निर्वेदात्करणमकरणोदयं सदैवास्य । अत्यागत्यागोचितमेतत्तु स्वसमयेऽपि मतम् ॥ ७ ॥ य० उत्थाने चित्तदोपे सत्यप्रैशान्तवाहितायां निदाढेतोः करणं निष्पादनमकरणोदयं भाविकालमाश्नित्याकरणस्यै- -- । -

·वोदयो यस्मिन्निति तत्तथा सदैवास्य योगस्य, न विद्यते त्यागो यस्य कथश्चिदुपादेयत्वात्तदत्यागं त्यागायोचितं योग्यमप्र-
शान्तवाहितादोपात् अत्यागं च तत्त्यागोचितं च अत्यागत्यागोचितमेवमेतत्तु एतत्पुनः करणमभिसम्बध्यते स्वसमयेऽपि
स्वसिद्धान्तेऽपि मतमिष्टम् ॥ ७॥
उ० उत्थान इत्यादि । उत्थाने चित्तदोपे सत्यप्रशान्तवाहितया निर्वेदाद्धेतोःकरणं निप्पादनमायतिमाश्रित्याऽकरणस्यै-
वोदयो यस्मिंस्तत्तथा, सदैवास्य योगस्य, कीदृशं तत्करणं अत्यागमशक्यत्यागं बाह्यप्रतिज्ञाभङ्गस्य लोकापवादहेतुत्वात्तस्य
च दुःसहत्वात्तथा त्यागायोचितं योग्यमप्रशान्तवाहितादोपविपमिश्रितत्वादेतत्त्वेतत्पुनः करणं स्वसमयेऽपि स्वसिद्धान्तेपि
मतमभीष्टम् , अत एव गृहीतदीक्षस्य सर्वथा मूलोत्तरगुणनिर्वहणाभावे विधिना सुश्रावकाचारग्रहणमुपदर्यते अत्यागं कथं-
चिदुपादेयत्त्वात् त्यागोचितं च दोषत्त्वादिति व्याख्यायां तु भावविशेषकृतगुणदोषतुल्यभावो द्रष्टव्य इत्थमेव संविग्नपा-
क्षिकादिव्यवस्थासिद्धेरिति दिग् ॥ ७ ॥
भ्रान्तौ विभ्रमयोगान्न हि संस्कारः कृतेतरादिगतः। तदभावे तत्करणं प्रकान्तविरोध्यनिष्टफलम्॥८॥
य० भ्रान्तौ चित्तदोपे सति विभ्रमयोगान्मनोविनमसम्बन्धान्न हि संस्कारो नैव वासनाविशेपः कृतेतरादिगतः इदं
मया कृतमितरदकृतमादिशब्दादिदं मयोच्चरितमिदमनुच्चरितमेतद्गत एतद्विपयः । न हि मनोविभ्रमे कृतेतरादिसंस्कारो
भवति । तदभावे संस्काराभावे तत्करणं तस्य प्रस्तुतस्य योगस्य करणं प्रक्रान्तविरोधि प्रस्तुतयोगविरोध्यनिष्टफलमिष्टफ-
लरहितम् ॥ ८॥

·उ० भ्रान्तावित्यादि । भ्रान्तौ चित्तदोपे सति विभ्रमस्य मनोवैकल्यस्य योगात्सम्बन्धानहि नैव संस्कारो वासनावि- शेपः कृतेतरादिगतः इदं मया कृतमितरदकृतमादिशब्दादिदं मयोचरितमिदमनुचरितमेतद्गत एतद्विपयः विपरीतसंस्का- रेण सत्यसंस्कारनाशात् । तदभावे कृतेतरादिसंस्काराभावे तस्य प्रस्तुतस्य योगस्य करणं प्रकान्तस्य योगस्य विरोध्यनिष्ट- फलमिष्टफलरहितं कृतेतरादिसङ्कलनसहितक्रियाया एवेष्टफलहेतुत्त्वात् । अथ यत्रोपेक्षयैव कृताकृतसंस्काराभावो नतु भ्रान्त्या तत्र कोऽयं दोष इति चेन्न भ्रान्तेरुपेक्षाया अप्युपलक्षणत्वात् ॥ ८॥ अन्यमुदि तत्र रागात्तदनादरताऽर्थतो महापाया । सर्वानर्थनिमित्तं मुद्विषयाङ्गारवृष्टयाभा ॥९॥ य० अनुष्ठीयमानादन्यन्न मुत्तमोदस्तस्यां सत्यां चित्तदोपरूपायां तत्रान्यस्मिन्या रागादभिलापातिरेकात्तदनादरता अनुष्ठीयमानाऽनादरभावोऽर्थतः सामर्थ्यात् । महापाया महानपायो यस्याः सकाशात्सा तथा सर्वानर्थनिमित्तं सर्वेपाम- नर्धानां हेतुस्तदनादरताभिसम्बध्यते मुद्विपयाङ्गारवृष्ट्याभा मुदो हपस्य विपयो यस्तस्मिन्नझारवृष्ट्याभाऽङ्गारवृष्टिप्रतिच्छा- याङ्गारवृष्टिसदृशी प्रमोदविषयार्थोपघातकारिणीत्यर्थः । इयं चान्यमुत्सुन्दरेष्वपि शास्त्रोक्तेषु चैत्यवन्दनास्वाध्यायकरणा- दिषु श्रुतानुरागाच्चैत्यवन्दनाद्यनाद्रियमाणस्य तत्करणवेलायामपि तदुपयोगाभावेनेतरत्रासक्तचित्तवृत्तेः सदोपा । न हि शास्त्रोक्तयोरनुष्ठानयोरयं विशेषः समस्ति यदुतैकमादरविषयोऽन्यदनादरविषय इति ॥ ९ ॥ उ० अन्यमुदीत्यादि । अनुष्ठीयमानादन्यत्र मुत्प्रमोदस्तस्यां सत्यां तत्रान्यस्मिन् रागादभिलापातिरेकात्तदनादरताऽ- नुष्ठीयमानानाद्रियमाणताऽर्थतः सामर्थ्यात्तनियाकालेऽन्यरागस्य तद्रागाक्षेपकत्त्वात्सा च तदनादरता महापाया महाध- ·मविघ्नवती तथा सर्वेषामनर्थानां निमित्तं लेशतोऽपि विहितानुष्ठानानादरस्य दुरन्तसंसारहेतुत्वात्तदनादरदोषेऽप्यन्यादर- गुणात्तुल्यायव्ययत्वमित्याशङ्कायामाह। मुद्विपये इतरानुष्ठानेऽङ्गारवृष्ट्याभागारवृष्टिसदृशी । अकालरागस्य तत्फलोपधातक- त्वादितिभावः । इथं चान्यमुत्सुन्दरेष्वपि शास्त्रोक्तेषु चैत्यनन्दनस्वाध्यायादिषु श्रुतानुरागाच्चैत्यवन्दनादिकरणवेलायामपि तदनाद्रियमाणस्य तदुपयोगाभावेनेतरासक्तचित्तवृत्तेः सदोषा । नहि शास्त्रोक्तयोरनुष्ठानयोरयं विशेषोऽस्ति यदेकमादर- णीयमन्यनु नेति ॥ ९॥ रुजि निजजात्युच्छेदात् करणमपि हि नेष्टसिद्धये नियमात् । अस्येत्यननुष्ठानं तेनैतद्वन्ध्यफलमेव॥१०॥ य० रुजि रोगे चित्तदोष सति निजजात्युच्छेदादिति कोऽर्थः करणमपि हि । नेष्टसिद्धये नाभिमतफलनिष्पत्तये निय- मान्नियमेनास्य प्रस्तुतस्यार्थस्य । इत्यननुष्ठानमितिहेतोरननुष्ठानमकरणं तेन कारणेनैतत्करणं वन्ध्यफलमेवेष्टफलाभावात्। इयं हि रुग्भगरूपा पीडारूपा वाऽनुष्ठानजातेरुच्छेदकरणद्वारेण सर्वानुष्ठानानां वन्ध्यफलत्वापादनाय प्रभवति तेन स- दोषा विवेकिना परिहर्तव्येति दर्शिता ॥ १० ॥ उ० रुजीत्यादि । रुजि रोगे चित्तदोपे सति निजजातेरनुष्ठानसामान्यस्योच्छेदात्करणमपि हास्य प्रस्तुतार्थस्य नियमा- नेष्टसिद्धये नाभिमतसम्पादनाय इतिहेतोरननुष्ठानमकरणं तेन कारणेनैतत्करणं वन्ध्यफलमेवेष्टफलाभावादियं हि रुग् भङ्गरूपा पीडारूपा वाऽनुष्ठानजात्युच्छेदकत्वात्सर्वकृतानुष्ठानवन्ध्यत्वापादिकेति विवेकिना परिहर्त्तव्या, अथ भङ्गरूपायाः SAR

·पीडारूपाया वारजः शक्ती सत्यागपरिहारः पुरुषस्य स्वतन्त्रं, दोपान्तरं तत्र व्याप्तानामनुधानानां तु कोऽपराध इति चेन्न,
यदनुष्ठानव्यासङ्गेन पुरुषस्य रुक्परिहारोपायानुपयोगस्तत्र रुग्दोपस्य न्यायप्राप्तत्वात् ॥ १० ॥
आसङ्गेऽप्यविधानादसङ्गसक्त्युचितमित्यफलमेतत् । भरतीष्टफलदमुच्चैस्तदप्यसङ्ग्यतः परमम् ॥११॥
य० आसङ्गेऽपि चित्तदोपे सति विधीयमानानुष्ठाने इदमेव सुन्दरमित्येवंरूपे । अविधानाच्छास्त्रोक्तविधेरभावात् ।
सक्तिरनवरतप्रवृत्तिर्न विद्यते सङ्गो यस्यां सेयमसङ्गाऽभिष्वङ्गाऽभाववती असङ्गा चासौ सक्तिश्च तस्या उचितं योग्यमिति
कृत्वाऽफलमेतदिष्टफलरहितमेतदनुष्ठानं भवति जायते । इष्टफलदमिष्टफलसम्पादकमुच्चैरत्यर्थ तदपि शास्त्रोक्तमनुष्ठानम-
सङ्गमभिष्वङ्गरहितं यतो यस्मात्सरमं प्रधानं, आसङ्गयुक्तं ह्यनुष्ठानं तन्मात्रगुणस्थानकस्थितिकार्येव न मोहोन्मूलनद्वारेण
केवलज्ञानोत्पत्तये प्रभवति तस्मात्तदर्थिना आसङ्गस्य दोषरूपता विज्ञेयेति ॥ ११ ॥
उ० आसङ्गेऽपीत्यादि । आसङ्गेऽपि चित्तदोपे सति विधीयमानेऽनुष्ठाने इदमेव सुन्दरमित्येवंरूपेऽविधानात्तद्भावपुर-
स्कारेण शास्त्रविध्यभावात्मत्युतानासङ्गभावं पुरस्कृत्य विधिप्रवृत्तेरसङ्गा सङ्गरहिता सक्तिरनवरतप्रवृत्तिरतस्या उचितं यो-
ग्यमिति कृत्वाऽफलमिष्टफलरहितमेतदनुष्ठानं भवति यतो यस्मात्तदपि शास्त्रोक्तत्त्वेन प्रसिद्धमप्यनुष्ठानं परमं प्रधानमस-
ङ्गमभिष्वङ्गरहितं उच्चैरतिशयेनेष्टफलदमिष्टफलसम्पादकं भवति आसनायुक्तं ह्यनुष्ठानं गौतमगुरुभक्तिदृष्टान्तेन तन्मात्र-
गुणस्थानकस्थितिकार्येव न मोहोन्मूलनद्वारेण केवलज्ञानोपत्तये प्रभवति तस्मात्तदर्थिनासङ्गस्य दोषता ज्ञेयेति ॥ ११॥

·एवमष्टपृथग्जनचित्तदोषान् प्रतिपाद्य तत्त्यागद्वारेण योगिचित्तमुपदर्शयन्नाह ॥
एतदोषविमुक्तं शान्तोदात्तादिभावसंयुक्तम् । सततं परार्थनियतं संक्लेशविवर्जितं चैव ॥ १२ ॥
य० एतद्दोपविमुक्तमष्टचित्तदोषवियुक्तं शान्तोदात्तादिभावसंयुक्तं शान्त उपशमवान् यथोक्तम् । “न यत्र दुःखं न सुखं
न रागो न द्वेषमोहौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तो विहितो मुनीनां, सर्वेषु भावेपुसमाप्रदिष्टः॥१॥" उदात्त उदारो
यतः उक्तम्। “अयं निजः परो वेति, गणना लघुचेतसाम्। उदारचरितानां तु, वसुधैव कुटुम्बकम् ॥१॥आदिशब्दाद्गम्भी
रधीरादिभावपरिग्रहस्तैः संयुक्तं समन्वितं सततमनवरतं, परार्थनियतं परोपकारनियतवृत्ति सड्क्लेशविवर्जितं चैव सक्लेशो
विशुद्धि प्रतिपक्षः कालुष्यन्तेन विरहितं चैव ॥ १२ ॥
उ० एवमष्ट चित्तदोषानुक्त्वा तत्त्यागिचित्तस्वरूपमाह । एतदित्यादि । एतैरप्टभिश्चैत्तैर्दोपैर्वियुक्तं रहितं शान्तः क्रोधा-
द्यभाववान् उदात्तो निजपरगणनारूपलघुचित्ताभावेनोदासस्तदादिभावेनोदासस्तदादिभावेन संयुक्तं समन्वितमादिश
व्दाद्गम्भीरधीरादिभावपरिग्रहः । सततमनवरतं परार्थनियतं परोपकारनियतवृत्ति सड्क्लेशेन कालुष्येन विवर्जितं चैव ॥१२॥
सुखप्नदर्शनपरं समुल्लसद्गुणगणौघमत्यन्तम् । कल्पतरुवीजकल्पं शुभोदयं योगिनां चित्तम् ॥ १३ ॥
य० सुस्वप्नदर्शनपरं शोभनाः स्वप्नाः सुस्वप्नाः श्वेतसुरभिपुष्पवस्त्रातपत्रचामरादयस्तदर्शनप्रवृत्तं समुल्लसन् गुणगणौघो
गुणनिकरः प्रवाहो यस्मिंस्तत्समुल्लसद्गुणगणौघमत्यन्तमतिशयेन । कल्पतरुवीजकल्पं कल्पतरोवीजं स्वजनकं कारणं तेन
तुल्यं शुभोदयं योगिनां चित्तं शुभउदयोऽस्येति शुभोदयम् ॥ १३ ॥

·उ० सुस्वप्नेत्यादि । सुष्ठु शोभनाः श्वेतसुरभिपुष्पवस्त्रातपत्रचामरादयो ये स्वप्नाः स्वापज्ञेयास्तदर्शनपरं तदर्शनप्र-
वृत्तं समुल्लसन् गुणगणोघो गुणनिकरप्रवाहो यस्मिंस्तत्तथात्यन्तमतिशयेन कल्पतरोर्यद्वीजं तत्कल्पं तत्तुल्यं शुभ उदयो
यस्य तत्तथा योगिनां चित्तं भवति ॥ १३ ॥
कस्य पुनरेवंविधं विशेषेण योगिनश्चित्तं भवतीत्याह ॥
एवंविधमिह चित्तं भवति प्रायः प्रवृत्तचक्रस्य । ध्यानमपि शस्तमस्य त्वधिकृतमित्याहुराचार्याः ॥१४॥
य० एवंविधमेवंस्वरूपमिह प्रक्रमे चित्तं मनो भवति सम्भवति प्रायो वाहुल्येन प्रवृत्तचक्रस्य प्रवृत्तरात्रिन्दिवानुष्ठान-
समूहस्य योगिनो ध्यानमपि पूर्वोक्तस्वरूपं शस्तं प्रशस्तमस्य त्वस्यैव अधिकृतं प्रस्तुतमित्याहुराचार्याः सूरयो, बुवते॥१४॥
उ० कस्य पुनर्विशेपेणेदृग् चित्तं स्यादित्याह । एवंविधमित्यादि । एवंविधमेवंस्वरूपमिह प्रक्रमे चित्तं मनो भवति
प्रायो बाहुल्येन प्रवृत्तचक्रस्य प्रवृत्तरानिन्दिवानुष्ठानसमूहस्य योगिनः शस्तं प्रगस्तं ध्यानमपि प्रागुक्तमस्य त्वस्यैवाधिकृतं
सम्पन्नाधिकारमित्याहुराचार्या योगाचार्योः ॥ १४ ॥
कथं पुनस्तद्ध्यानं देशाद्यपेक्षया भवतीत्याह ।
शुद्धे विविक्तदेशे सम्यक्संयमितकाययोगस्य । कायोत्सर्गेण दृढं यद्वा पर्यवन्धेन ॥ १५ ॥
य० शुद्धे शुचौ विविक्तदेशे जनाकीर्णादिरहिते सम्यगवैपरीत्येन संयमितकाययोगस्य नियमितसर्चकायचेष्टस्य कायो-
त्सर्गेण ऊद्धस्थानरूपेण दृढमत्यर्थ, यद्वा पर्यवन्धेनासनविशेषरूपेण दृढमत्यर्थ, यद्वापर्यश्रवन्धेनासनविशेषरूपेण ॥१५॥

·उ० कथं पुनरतख्यानं देशाद्यपेक्षया भवतीत्याह । शुद्ध इत्यादि । शुद्ध शुचौ विविक्ते जनानाकीर्ण देशे सम्यगवैपरी- त्येन संयमितकाययोगत्य नियमितसर्वकायचेप्टस्य कायोत्सर्गेणोई स्थानरूपेण ॥ १५ ॥ साध्यागमानुसाराच्चेतो विन्यस्य भगवति विशुद्धम् । स्पर्शावेधात्तत्सिद्धयोगिसंस्मरणयोगेन ॥१६॥१४ यः साधु यथाभवत्येवमागमानुसारासिद्धान्तानुसारेण चेतश्चित्तं विन्यस्य निक्षिप्य भगवति जिने पिशुद्धं विशुद्धिम- त् स्पर्शस्तत्त्वज्ञानं तस्यावेधात्संस्कारात्तस्मिन्ध्याने सिद्धाः प्रतिष्ठिता लब्धात्मलाभा ये योगिनम्तेषां संस्मरणयोगः स्मर- णव्यापारस्तेन । यो हि यत्र कर्मणि सिद्धस्तदनुस्मरणं तत्रेप्टफलसिद्धये भवति ॥ १६ ॥ १४ उ० साध्वित्यादि । साधु यथाभवत्येवमागमानुसारात् सिद्धान्त पुरस्कृत्य चेतश्चित्तं विन्यस्य संस्थाप्य भगवति जिने विशुद्धं निर्दोपं स्पर्शस्य तत्त्वज्ञानस्य वेधात् दृढतरसंस्कारात्तस्मिन् ध्याने सिद्धा लब्धात्मलाभा ये योगिनस्तेषां संस्मरणं योगेन सामस्त्येन स्मरणव्यापारेण तद्ध्यानमिष्टफलदं भवति यो हि यत्र कर्मणि सिद्धस्तदनुस्मरणस्य तत्रेप्टफलदत्त्वात् ॥१६॥१४ ॥ इति चतुर्दश पोडशकम् ।। किं पुनस्तत्र ध्याने ध्येयमित्याह ।। सर्वजगद्धितमनुपममतिशयसन्दोहमृद्धिसंयुक्तम् । ध्येयं जिनेन्द्ररूपं सदसि गदत्तत्परं चैव ॥ १॥ य० सर्वजगत्प्राणिलोकोऽभिधीयते तस्मै हितं हितकारित्त्वात् हितकारित्वं च सदुपदेशनात् । न विद्यते उपमा शरी-

·-58
रसन्निवेशसौन्दर्यादिभिगुणैर्यस्य तदनुपर्म अतिशयान् सन्दुग्धे प्रपूरयति यत्तदतिशयसन्दोहं यद्वा अतिशयसमूहसम्पन्नमि-
तियावत् ऋद्धिसंयुक्तमृद्धयो नानाप्रकारा आमपापध्यादयो लब्धयस्ताभिः संयुक्तं समन्वितं ध्येयं ध्यातव्यं जिनेन्द्ररूपं
जिनेन्द्रस्वरूपं, सदसि सभायां, समवसरणे, गदव्याकुळणं सर्वसत्त्वस्वभापापरिणामिन्या भापया तत्परं चैव तस्मादु-
क्तलक्षणाजिनेन्द्ररूपात्परं मुक्तिस्थं धर्मकायावस्थानन्तरभावि तत्त्वकायावस्थास्वभावं चैव ध्येयं भवति ॥ १॥
उ० किं पुनस्तत्र ध्याने ध्येयमित्याह । सर्वेत्यादि । सर्वस्मै जगते प्राणिलोकाय हितं हितकारि सदुपदेशनात् नास्त्यु-
पमा सौन्दर्यादिगुणैर्यस्य तत्तथाऽतिशयान् सन्दुग्धे प्रपूरयति यत्तदऽतिशयसन्दोहमतिशयसन्दोहबद्वा ऋद्धयो नानाविधा
आमपौषध्यादिलब्धयस्ताभिः संयुक्तं जिनेन्द्ररूपं ध्येयं सदसि सभायां गदत् सर्वसत्त्वस्वभापापरिणामिन्या भापया व्याकु-
र्वाणं तस्मादुक्तलक्षणाजिनेन्द्ररूपात्परं मुक्तिस्थं धर्मकायावस्थानन्तरभावि तत्त्वकायावस्थास्वभावं चैव ध्येयं भवति ॥१॥
तत्राद्यं जिनेन्द्ररूपमधिकृत्य कीदृशं तद्ध्येयमित्याह ॥
सिंहासनोपविष्टं छत्रत्रयकल्पपादपस्याधः । सत्त्वार्थसम्प्रवृत्तं देशनया कान्तमत्यन्तम् ॥२॥
य० सिंहोपलक्षितमासनं सिंहासनं देवनिर्मितं तत्रोपविष्टं सिंहस्य मृगाधिपतेरासनमवस्थानविशेषरूपमूर्जितमनाकुलं
च तेनोपविष्टमितिवा आतपं छादयतीतिच्छत्रं, तेपां त्रयमुपर्युपरिटात् , कल्पपादपः कल्पद्रुमः, । छत्रत्रयं च कल्पपाद-
पश्च तस्याधोधस्तात् , सत्त्वाः प्राणिनस्तेपामर्थ उपकारस्तस्मिन् सम्यक् प्रवृत्तं स्वगतपरिश्रमपरिहारेण देशनया धर्मक-
थया कान्तं कमनीयं मनोज्ञमत्यन्तमतिशयेन ध्येयमिति सम्बन्धः ॥ २ ॥

·धारणप्रभावं सुरा देवाः सिद्धा विद्यामन्त्रसिद्धादयो योगिनो योगवलसम्पन्नास्तैङ्घन्धं वन्दनीयं स्तुत्यं, वरेण्यशब्देनाभिधेयं वाच्यं वरेण्यशब्दाभिधेयं च जिनेन्द्ररूपं ध्येयमित्यभिसम्बध्यते ॥४॥ उ० निर्वाणेत्यादि । निर्वाणसाधनं परमपदप्रापकं भुवि पृथिव्यां भव्यानां योग्यानामग्यं प्रधानमतुलमाहात्म्यमसाधा- रणप्रभावं सुरा देवाः सिद्धा विद्यामन्त्रसिद्धादयो योगिनो योगवलसम्पन्नास्तैर्वन्ध बन्दनीयं वरेण्यशब्दैः अर्हच्छम्भुबुद्धपर- मेश्वरादिभिरभिधेयं वाच्यं च जिनेन्द्ररूपं ध्येयमिति महावाक्यसम्बन्धः ॥ ४ ॥ एवमाद्यं सालम्बनध्यानमभिधाय तत्फलमभिधित्सुराह ॥ परिणत एतस्मिन् सति सद्ध्याने क्षीणकिल्बिषो जीवः। निर्वाणपदासन्नः शुक्लाभोगो विगतमोहः॥५॥ य० परिणते सात्मीभूते एतस्मिन्सति प्रस्तुते । सुध्याने शोभनध्याने । क्षीणकिल्बिपः क्षीणपापो जीव आत्मा निवा- णपदस्यासन्नः प्रत्यासत्तिमान् शुक्लाभोगः शुक्लज्ञानोपयोगो विगतमोहोऽपगतमोहनीयः ॥ ५॥ उ० एवमाद्यं सालम्बनध्यानमभिधाय तत्फलमभिधित्सुराह । परिणत इत्यादि । परिणते प्राप्तप्रकर्षे एतस्मिन् प्रस्तुते सख्याने शोभनध्याने सति क्षीणकिल्बिपः क्षीणपापो जीव आत्मा निर्वाणपदस्यासन्नो निकटवर्ती शुक्लाभोगः शुक्लज्ञानो- पयोगः विगतमोहोऽपगतमोहनीयः ॥ ५॥ चरमावञ्चकयोगात्प्रातिभसाततत्त्वसंदृष्टिः । इदमपरं तत्त्वं तद्यद्वशतस्त्वस्त्यतोऽप्यन्यत् ॥ ६॥ य० चरमावश्चकयोगात्फलावश्चकयोगात्मागुक्तात् प्रतिभा मतिस्तत्र भवं प्रातिभं प्रतिभैव वा प्रातिभं तेन सञ्जाता ·स्वरूपं सर्वदा समुपलभ्यते नेतरत् तदेव परमात्मस्वरूपं परं प्रकृष्टं मतमभिप्रेतं ब्रहा महत् वृहत्तमं न ततोऽन्यदस्ति तद्योगात्परतत्त्वयोगात् , अस्यापि हि परतत्त्व विपयध्यान विशेपस्यानालम्बनयोगस्य । एपा लोके लोकोत्तरे च प्रसिद्धा त्रै- लोक्यसुन्दरता त्रैलोक्ये सर्व्वस्मिन्नपि जगति विशेषवस्तु यः सुन्दरता शोभनता ॥ ७ ॥ उ० कुतः पुनः परतत्त्वमेवं प्रशस्यत इत्यत आह । तस्मिन्नित्यादि । एतस्मिन् परतत्त्वे रािद्धस्वरूपे दृष्टे दृष्टं सर्वमेव वस्तु भवतीतिशेपः । जीवाद्यमूर्त्तवस्वालम्बनस्य सर्वविषयत्वात्तद्भूतं तदेव सिद्धरूपं भूतं सत्यं संसारिजीवस्वरूपस्य ज्ञा- नावरणादिकर्मविकारोपद्भुतस्य सद्भूतत्ववियोगात् तत्तदेव परमात्मस्वरूपं परं प्रकृष्टं ब्रह्म मतं ततोऽन्यस्य बृहत्तमस्यायो- गात् तद्योगात्परतत्त्वविषयकत्वसम्बन्धादस्यायनालम्बनयोगस्याप्येपा लोकलोकोत्तरप्रसिद्धा त्रैलोवरे सर्वस्मिन्नपि जगति सुन्दरता शेषवस्तुनः शोभनता ॥ ७ ॥ कः पुनर्निरालम्बनयोगः कियन्तं कालं भवतीत्याह । सामर्थ्ययोगतो या तत्र दिदृक्षेत्यसङ्गशक्त्याळ्या । सानालम्बनयोगः प्रोक्तस्तदर्शनं यावत् ॥ ८॥ य० सामर्थ्ययोगतः शासोक्तत्वात् क्षपकश्रेणीद्वितीयाऽपूर्वकरणभाविनः सकाशात् । सामथ्रोयोगस्वरूपं चेदम् । "शास्तसन्दर्णितोपायस्तदतिकान्तगोचरः । शत्त्युद्रेकाद्विशेपेण मागाख्योऽयमुत्तमः" । या तत्र परतत्त्ने द्रष्टुमिन्छा १ दिक्षा इत्येवंस्वरूपाऽसङ्गा चासौ शक्तिश्च निरभिष्वङ्गाऽनवरतप्रवृत्तिरतयाच्या परिपूर्णा दिदक्षा । सा परमात्मविषयदा- ·पुरा विद्वद्भिः। स्यादेतत्परतत्त्वदिद्दक्षाया अप्यपरतत्त्वदर्शनं यावदनालम्बनत्वापत्तिरपरतत्त्वस्य दृष्टत्वाभ्युपगमे च ध्यानानु- पपत्तिरिति, मैवं । अपरतत्त्वे प्रतिमाद्यालम्बनद्वारा सामान्यतो दृष्टोऽपि विशेपदर्शनाय ध्यानोपपत्तेः परम्परयालम्बनवत्त्वेन च सालम्बनत्त्वव्यपदेशात्परतत्त्वे तु केनापि द्वारेण दर्शनाभावादनालम्बनत्वोपपत्तेः ॥ २॥ किं पुनरनालम्बनाद्भवतीत्याह ॥ द्रागस्मात्तद्दर्शनमिषुपातज्ञातमात्रतो ज्ञेयम् । एतच्च केवलं तज् ज्ञानं यत्तत्परं ज्योतिः ॥१०॥ य० द्राक् शीममस्मात्प्रस्तुतादनालम्बनात्तदर्शनं परतत्त्वदर्शनमिपोः पातस्तद्विपयं ज्ञातमुदाहरणं तन्मात्रादिपुपातज्ञा- तमात्रतो ज्ञेयं दर्शनम् । एतच्च परतत्त्वदर्शनं केवलं सम्पूर्ण, तदिति तत्प्रसिद्धं ज्ञानं केवलज्ञानमित्यर्थः यत्तत्केवलज्ञानं परं प्रकृष्टं ज्योतिः प्रकाशरूपम् । इपुपातोदाहरणं च । यथा केनचिद्धनुर्द्धरेण लक्ष्याभिमुखे वाणे तदविसंवादिनि प्रकल्पिते यावत्तस्य वाणस्य न विमोचनं तावत्तत्प्रगुणतामात्रेण तदविसंवादित्त्वेन च समानोऽनालम्बनो योगो यदा तु तस्य वाणस्य विमोचनं लक्ष्याविसंवादिपतनमात्रादेव लक्ष्यवेधकं तदा आलम्बनोत्तरकालभावी तत्पातकल्पः सालम्बनः केवलज्ञानप्र- काश इत्यनयोः साधर्म्यमङ्गीकृत्य निदर्शनम् ॥ १० ॥ उ० किं पुनरनालम्बनाद्भवतीत्याह । द्रागित्यादि । द्राक् शीघ्रमस्मादनालम्बनयोगात्तद्दर्शनं परतत्त्वदर्शनमिषुपातस्य वाणपतनस्य ज्ञातमुदाहरणं तन्मात्रतो ज्ञेयम्। एतच्च परतत्त्वदर्शनं केवलं सम्पूर्ण तत्प्रसिद्धं ज्ञानं यत्केवलज्ञानं परं प्रकृष्टं ज्योतिः प्रकाशरूपम् । इपुपातोदाहरणं चैतद् । यथा केचिद्धनुर्द्धरेण लक्ष्याभिमुख्येन तदऽविसंवादितया च वाणो व्या- ·पारितो यावत्तस्य वाणस्य न विमोचनं तावत्तत्प्रगुणतामात्रेण तदविवादित्त्वेन च समोऽनालम्बनयोगः । गदा तु तस्य वाणस्य मोचनलक्ष्याऽविसंवादिपतनमात्रादेव सुतरां लक्ष्यवेध एवं यदानालम्बनध्यानमोचनं ध्यानान्तरिकायां तदैव पर- तत्त्ववेधकल्पः केवलप्रकाश इति ॥ १० ॥ कीदृशं पुनस्तत्केवलज्ञानमित्याह ॥ आत्मस्थं त्रैलोक्यप्रकाशकं निष्क्रिय परानन्दम् । तीतादिपरिच्छेदकमलं ध्रुवं चेति समयज्ञाः ॥११॥ य० आत्मनि तिष्ठतीत्यात्मस्थं जीवस्थं सत्रैलोक्यस्य त्रिलोकीव्यवस्थितस्य ज्ञेयस्य जीवाजीवरूपस्य प्रकाशकमवबोधक- मात्मनः परेषां च पदार्थानां स्वरूपज्ञापकं वा । निष्क्रिय गमनादिक्रियारहितं पर आनन्दोऽस्मिन्निति परानन्दम् । पाठा- न्तरं वा परानन्द्यं परैरानन्द्यमभिनन्दनीयं तत्प्राप्यर्थिभिः श्लाघनीयं रोचनीयमितियावत् । तीतादिपरिच्छेदकम् अती- तशब्दस्यार्थे तीतगब्दो दर्तते, सिद्धिविनिश्चयादिग्रन्थेषु दर्शनात् दूतादिपरिच्छेदकं वा । इतं गतमतिकान्तं अतीतवर्त्त- मानानागतानां कालत्रयविषयाणां पदार्थानां परिच्छेदकं परिच्छेतृ ज्ञातृस्वभावमलं समर्थ, ध्रुवं चेति शाश्वतं चेति सम- यज्ञा आगमज्ञा, इत्थमभिदधति । कथं पुनरतीतादिपरिच्छेदकलं केवलज्ञानस्य यावतातीतानागतयोर्विचार्यमाणयोर्वस्तु- त्यमेव न घटां प्राञ्चति विनष्टानुत्पन्नत्वेनासत्त्वादऽसतश्च ज्ञानविषयत्वविरोधादित्यत्रोच्यते । न वत्तमानकातविषयकप- र्यायप्रतिवद्धस्वभावं वस्तु तस्य क्षणमात्रवृत्तित्वाद्वस्तुनस्तु सकलातीतानागताऽनाद्यऽनन्तपर्यायराशिसमनुगतेकाकाररू- पत्वात् तत्र च वर्तमानपर्यायवत्स्वलक्षणभाविनामतीतानागतपर्यायाणामपि प्रमाणेनोपलव्धेर्वस्तुसत्त्वादन्यथा स्मृत्या- ·विज्ञानविषयत्त्वमतीतादिपर्यायाणां न भवेत् दृश्यते च तस्मात्तेऽपि वस्तुसन्तस्तैर्विना वरतुन एवाखण्डरूपस्यासम्भवात्त- स्मात्तेषां सद्रूपत्वात्तद्विपयं ज्ञानं परिणेत्तृत्त्वेन सम्भवतीति निरवयम् ॥ ११ ॥ उ० कीदृशं पुनस्तत्केवलज्ञानमित्याह । आत्मरथमित्यादि आत्मस्थं जीवस्थं सत्रैलोक्यस्य त्रिलोकीव्यवस्थितस्य ज्ञे- यस्य प्रकाशकं निष्क्रिय गमनादिक्रियारहितं पर आनन्दोऽस्मादस्मिन्वेति परानन्दम् । परानन्धमिति पाठान्तरम् । तत्र परैरुतकृष्टैरानन्धं प्रार्थनीयमित्यर्थः । अतीतार्थे तीतशब्दः सिद्धिविनिशयादिग्रन्थेषु दृश्यते ततः तीतादीनाम् अतीता- मानानागतकालत्रयवर्तिपदार्थानां परिच्छेदकं यथानद् ज्ञातृस्वभावमलं समर्थ भुवं शाश्वतं चेति समयज्ञा आगमज्ञा अभिदधति ॥ ११॥ एवं केवलज्ञानस्वरूपमभिधाय परतत्त्वयोजनायाह ॥ एतद्योगफलं तत्परापरं दृश्यते परमनेन । तत्तत्वं यदृष्ट्वा निवर्त्तते दर्शनाकाझा ॥ १२ ॥ य० एतलास्तुतं केवलज्ञानं तद्योगफलं परापरं परयोगस्यापरयोगस्य च फलभूतं नान्यदृश्यते समुपलभ्यते साक्षात्पर- मनेन केवलज्ञानेन तत्तत्त्वं परमात्मस्वरूपं यदृष्टा यतिराद्धस्वरूपमुपलभ्य निवर्तते व्यावर्त्तते दर्शनाकाक्षा दर्शनवान्छा सर्वस्य वस्तुनो दृष्टत्वात् ॥ १२ ॥ उ० एवं केवलज्ञानस्वरूपमभिधाय तत्र परतत्त्वयोजनामाह । एतदित्यादि । तदेतत्प्रस्तुतं केवलज्ञानं परापरयोगफलं ·परयोगस्यापरयोगस्य च फलभूतं नान्यस्वतन्त्व्यापारभूतमनेन केवलज्ञानेन तत् परं तत्त्वं परमात्मरूपं दृश्यते तत्किं यदृष्ट्वा दर्शनेच्छा निवर्त्तते सिद्धस्वरूपदर्शने सर्वस्य वस्तुनो दृष्टत्वात् ॥ १२ ॥ अधुना परतत्त्वमेव स्वरूपेण निरूपयन्निदमाह कारिकाचतुष्टयेन ॥ तनुकरणादिविरहितं तच्चाचिन्त्यगुणसमुदयं सूक्ष्मम् । त्रैलोक्यमस्तकस्थं निवृत्तजन्मादिसड़ेशम्॥१३॥ य० तनुः शरीरं करणं द्विधान्तःकरणं बहिष्करणं चान्तःकरणं मनो बहिष्करणं पञ्चेन्द्रियाण्यादिशब्दाद् योगाऽध्य- वसायस्थानपरिग्रहस्तविरहितं वियुक्तं तच्च परं तत्त्वमचिन्त्यो गुणसमुदयो ज्ञानादिसमुदयो यस्य तदचिन्त्यगुणसमुदयं सूक्ष्मं सूक्ष्मस्वभावमदृश्यत्त्वात्केवल विरहेण त्रैलोक्यस्य मस्तकं सर्वोपरिवर्ती सिद्धिक्षेत्र विभागस्तस्मिंस्तिष्ठतीति त्रैलोक्यम- स्तकस्थं निवृत्ता जन्मादयः सङ्केशा यस्मात्तन्निवृत्तजन्मादिसङ्केशम् ॥ १३ ॥ उ० परतत्त्वस्वरूपमेव कारिकाचतुष्टयेनाह। तनुकरणेत्यादि। तनुः शरीरं करणमन्तर्बहिर्भेदाविधा तत्रान्तःकरणं मनो बहिष्करणं च पञ्चेन्द्रियाण्यादिशब्दाद् योगाध्यवसायस्थानपरिग्रहः तैर्विरहितं वियुक्तं तच परतत्त्वमचिन्त्यगुणानां ज्ञा- नादीनां समुदयो यस्य तत्तथा सूक्ष्मं केवलविरहेणादृश्यत्त्वात् सूक्ष्मस्वभावं त्रैलोक्यमस्तकं सर्वोपरिवी सिद्धिक्षेत्रविभा- गस्तस्मिंस्तिष्ठति यत्तत्तथा निवृत्ता जन्मादयः सड़ेशा यस्मात्तत्तथा ॥ १३ ॥ ज्योतिः परं परस्तात्तमसो यद्गीयते महामुनिभिः । आदित्यवर्णममलं ब्रह्मायैरक्षरं ब्रह्म ॥ १४ ॥ य० ज्योतिः प्रकाशस्वभावं परं प्रधानं परस्तात्तमसो द्रव्यभावरूपादन्धकारात् यद्गीयते यत्संशव्द्यते महामुनिभिर्जा- ·नसम्पन्नैः आदित्यवर्णममलं निदर्शनमात्रागीकरणेन भास्वररूपंन पुनः परमार्थतस्तस्य पुद्गलात्मकःपरिणामोस्ति ब्रह्माद्यैरि- तिविशेष्यपदं महामुनिभिरित्यनेनाभिसंवध्यते न क्षरतीत्यक्षरं स्वभावात्कदाचिन्न प्रच्यवत इति कृत्वाऽक्षरं परं तत्त्वम् । तथा ब्रह्म महत् । “वृहत्त्वाव॑हकत्वाच्च ब्रह्मेति परिकीर्तित"मित्यभिधानादथवाऽक्षरं ब्रह्म तत् परं तत्त्वम् ॥ १४ ॥ उ० ज्योतिरित्यादि । परं प्रकृष्टं ज्योतिः तमसो भावद्रव्यरूपादन्धकारापरस्तात्परभागवर्ति अत एवादित्यवर्ण सूर्य- सदृशममलं रागादिमलरहितं न क्षरति न प्रच्यवते स्वभावात्कदाचिदित्यक्षरं ब्रह्म बृहत्त्वाढूहकत्त्वाच्च यद् ब्रह्माद्यैर्म- हामुनिभिर्गीयते ॥ १४ ॥ नित्यं प्रकृतिवियुक्तं लोकालोकावलोकनाभोगम् । स्तिमिततरङ्गोदधिसममवर्णमस्पर्शमगुरुलघु॥१५॥ य० नित्यं ध्रुवं, प्रकृतिवियुक्तं स्वतन्त्रपरिभापया सकलज्ञानावरणीयादिमूलोत्तरभेदप्रकृतिवियुक्तं परतन्त्रपरिभापया सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिरित्यनया वियुक्तं सांसारिकसर्वप्रकारैर्वा लोकालोकयोः समयप्रसिद्धयोरवलोकन आभोग उपयोगोऽस्येति लोकालोकावलोकनाभोगं स्तिमिततरङ्गश्चासावुदधिश्च तेन समं निस्तरङ्गमहोदधिकल्पं न वि- द्यते वर्णः पञ्चविधः सितादिरस्येत्यवर्ण न विद्यते स्पर्शोऽष्टप्रकारो मृदुकर्कशादिरस्येत्यस्पर्श न विद्यते गुरुलधुनी यस्मि- स्तत्तथाऽगुरुलघुपरिणामोपेतममूर्त्तद्रव्यत्त्वादगुरुलघु परं तत्त्वम् ॥ १५ ॥ उ० नित्यमित्यादि । नित्यं ध्रुवं प्रकृतिभिर्मूलोत्तरभेदभिन्नकर्मस्वभावरूपाभिर्वियुक्तं स्वतन्त्रपरिभाषया परतन्त्रपरिभा- ·पया च सत्त्वरजस्तमसा साम्यावस्था प्रकृतिस्तया वियुक्तं लोकालोकयोरालोकने आभोगो विस्तारोऽनन्तकालोपयोगावि- च्छेदरूपो यस्य तत्तथा स्तिमिततरङ्गो निश्चलोमिर्य उदधिस्तत्समं अवृ(नुठ्ठ)त्तिपूर्णकलशस्वभावत्वादवर्ण वर्णरहितमस्पर्श स्पर्शरहितमगुरुलघु अमूर्तद्रव्यत्त्वादगुरुलघुपरिणामोपेतम् ॥ १५ ॥ सर्वाबाधारहितं परमानन्दसुखसङ्गतमसङ्गम् । निःशेषकलातीतं सदाशिवाद्यादिपदवाच्यम् ॥१६॥१५॥ या सर्वावाधारहितं शारीरमानसावाधावियुक्तम् । परम आनन्दो यस्मिन् सुखे तेन सङ्गतं युक्तमनेन परपरिकल्पित- निःसुखदुःखमोक्षव्यवच्छेदमाह। न विद्यते सङ्गो यस्मिन्नित्यसङ्गमसङ्गतायुक्तं तल्लक्षणं चेदम् । “भये च ह च मतेरविक्रिया मुखेऽपि दुःखेऽपि च निर्विकारता। स्तुतौ च निन्दासु च तुल्यशीलता वदन्ति तां तत्त्वविदो ह्यसङ्गताम् ॥१॥" निःशेपा याः कलास्ताभ्योऽतीतं तथाभव्यत्त्वाद्यात्मस्वभावभूतांशातिक्रान्तं भव्यत्त्वासिद्धत्त्वयोगसहबतिक्षाशिकचारिबाद्यभावात् । सदा शिवमस्येति सदाशिवं न हि परतत्त्वमशिवं कदाचिद्भवति । आदौ भवमाद्यं प्रधानं सन्तत्त्या अनादिकालमाश्रि- त्यादिभावेनावस्थितं वा आदिशब्दान्निरञ्जनादिग्रहः सदाशिवाद्यादिभिः पदैर्ध्वाच्यमभिधेयं परं तत्त्वं सर्वत्राभिस- स्वन्धनीयम् ॥ १६ ॥१५॥ उ० सर्वेत्यादि । सर्वाभिरावाधाभिः पीडाभी रहितं परमानन्दसुखेन सर्वसांसारिकसुखातिशायिसुखेनेत्यर्थः सङ्गतं युक्तं सगरहितं निःशेपाः याः कलास्तथाभव्यत्त्वसिद्धत्त्वयोगसहवर्तिक्षायिकचारित्राद्यात्मस्वभावभूतांशलक्षणास्ताभ्योऽ- ·तीतं सिद्धिसमये तन्निवृत्त्यभिधानात् सदा शिवमति सदाशिनमादौ भवमाद्यं प्रधानप्रवाहापेक्षयादि । 'नावस्थितं वा एतदादिपदवाच्यम् । आदिना निरक्षनादिग्रहः परतत्त्वमिति सर्वत्र सम्बन्धनीयम् ॥ १६ ॥ १५ ॥ ॥ इति पञ्चदर्श पोडशकम् ॥ एवं परतत्त्वमभिधाय तदर्शनानन्तरं यद्भवति तदाह ॥ एतदृष्ट्वा तत्त्वं परममनेनैव समरसापत्तिः । सञ्जायतेऽस्य परमा परमानन्द इति यामाहुः॥ १॥ य० एतलस्तुतं दृष्ट्राऽवलोक्य तत्त्वं परमं परतत्त्वमित्यर्थः अनेनैवमुक्तस्वरूपेण समरसापति, ममतापत्तिः सञ्जायते सम्भवत्यस्य द्रष्टुः केवलिनः परमा प्रधाना परमानन्द इति यामाहुः यां समरसापत्तिं परमानन्द इत्यनेन शब्देन ब्रुवते वेदान्तवादिनः सा सजायत इति ॥ १ ॥ उ० एवं परतत्त्वमभिधाय तदर्शनानन्तरं यद्भवति तदाह । एतदित्यादि । एतत्प्रस्तुतं परमतत्त्वं दृष्ट्वाऽनेनैव परत- त्वेन समरसापत्तिरेकता सञ्जायतेऽस्य द्रष्टुः केवलिनः परमा प्रधाना परमानन्द इति यां समरसापत्तिमाहुर्वेदान्त- वादिनः॥१॥ H ·परतत्त्वस्यैव शब्दान्तराभिधेयतामाह ॥ सेपाऽविद्यारहितावस्थापरमात्मशब्दवाच्येति । एपैव च विजेया रागादिवियर्नेता तथता ॥२॥ ग० मेपाऽविद्यारहिताऽवस्थाऽविद्यया परतन्त्रप्रसिद्धया रहिता विकलाऽवस्थाऽवस्थितिर्वस् :मती या सा। एपा पर- तत्त्वल्पा परमात्मशब्देन वाच्याऽभिधेया इतिगन्दः स्वरूपं दर्शयति । एपैव चावस्था विज्ञेया विज्ञातव्या रागादिवि- वर्जिता रागादिरहिता तव्यं सत्यं रूपमात्मनस्तद्भावस्तत्ता ॥२॥ उ० परतत्त्वस्यैव शब्दान्तराभिधेयतामाह । सेत्यादि । अविद्यया परतन्त्रप्रसिद्धाज्ञानरूपया रहिताऽवस्था सा एपा या परतत्त्वरूपा परमात्मशब्देन वाच्येतिशब्दः स्वरूपदर्शने एव चावस्था विज्ञेया रागादिभिर्विवर्जितो तथ्यं सत्यं रूप- मात्मनस्तत्ता ॥ २ ॥ अस्यामेवावस्थायामन्यदपि तत्रान्तरोक्तं संवादयन्नाह ॥ वैशेपिकगुणरहितः पुरुषोऽस्यामेव भवति तत्त्वेन । विध्यातदीपकल्पस्य हन्त जात्यन्तराप्राप्तेः ॥ ३ ॥ य० विशेष भवा वैशेषिकास्ते च ते गुणाश्च बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयलाः वैशेपिकगुणास्तै रहितो विप्रयुक्तः पुरुपोs- स्यामेवावस्थायां भवति जायते । तत्त्वेन परमार्थेन । अस्यामवेत्यवधारणफलमाह । विध्यातदीपेन कल्पस्तुल्गस्तुच्छरूप- स्तत्रान्तरप्रसिद्ध्या तस्य । हन्त इत्यवधारणे जात्यन्तरस्य दोपवतः सतोऽदोपवत्त्वस्याप्राप्तेरलाभात् । नहि नुच्छरूपता- मापन्नोऽविद्यारहितावस्थां वस्तुसती भजत इति जात्यन्तराप्राप्तिः ।। ३ ।।

·उ० अस्यामेवावस्थायां तन्त्रान्तरोक्तमन्यदपि संवादयन्नाह । वैशेषिकेत्यादि । विशेपे भवा वैशेपिकास्ते च ते गुणाश्च
बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेपप्रयलास्तै रहितः पुरुषोऽस्यामेवावस्थायां भवति तत्त्वेन परमार्थेन तेनाखण्डशुद्धज्ञानसुखाद्यन्वय्या-
मद्रव्यरूपाप्यशुद्धज्ञानाद्यभावरूपा मुक्तिः सिद्धा न तु सर्वथाऽभावरूपा बौद्धाभिमता विध्यातदीपेन कल्पस्य सर्वथा-
तुच्छरूपस्यात्मनो हन्तेति प्रत्यवधारणे जात्यन्तरस्य दोपवतः सतोऽदोपवत्त्वस्याप्राप्तेः । नहि खरविपाणादिवत्तुच्छरूपता-
मापन्नोऽविद्यारहितावस्थां वस्तुसत्तां भजत इति जात्यन्तराप्राप्तिः। नच स्वाभावार्थ कस्यचित्प्रवृत्तिः सम्भवतीति पुरुषा-
र्थत्त्वादन्वय्यात्मद्रव्यस्योक्तावस्थैव मुक्तिर्घटते । एतेन सर्वथा सन्तानोच्छेद इत्येकेपां वौद्धानां शुद्धक्षणोत्पाद, इत्यन्येपां
च मतं निरस्तं भवति । अनन्वितशुद्धक्षणानां मुक्तित्त्वेऽन्यान्यमुक्तिसाकर्यप्रसङ्गात् । वैशेषिकगुणरहित इति बागभङ्गया
कथंचिन्निर्गुणमुक्तिपक्ष आदृतः सर्वथा निर्गुणमुक्तिपक्षस्तु वेदान्त्यादीनामपास्तः ॥ ३ ॥
एवं बौद्धमतनिरासं प्रतिपाद्य वस्तुसत्यामवस्थायां तन्त्रान्तरोक्तं संभवित्त्वेन निदर्शयन्नाह ॥
एवं पशुत्वविगमो दुःखान्तो भूतविगम इत्यादि । अन्यदपि तत्रसिद्धं सर्वमवस्थान्तरेऽत्रैव ॥ ४ ॥
य० एवमुक्तनीत्या पशुत्त्वमज्ञत्त्वं तस्य विगमोऽपगमः सर्वथा निवृत्तिः दुःखानामन्तो दुःखान्तो भूतानां पृथिव्यादीनां
विगम आत्यन्तिको वियोग इत्यादि । एवं प्रभृति अन्यदपि तन्त्रसिद्ध पूर्वोक्तं सर्वं निरवशेषमवस्थान्तरेऽविद्यारहिताव-
स्थाविशेपेऽत्रैव परतत्त्वरूपे युज्यते । नान्यत्रेति ॥ ४ ॥

·उ० अस्यां वस्तुसत्यामवस्थायां तन्त्रातरोक्तं सम्भवित्वेन दर्शयन्नाह । एवमित्यादि। एवमुक्तनीत्या पशुत्त्वमज्ञत्त्वं तस्य विगमोऽपुनर्भावेन नाशः दुःखानामन्तो भूतानां पृथिव्यादीनां विगम आत्यन्तिको वियोग इत्यादि । अन्यदपि उक्ताव- शिष्टमपि तन्त्रसिद्धं तत्तत्समयप्रसिद्धं सर्व निरवशेषमवस्थान्तरे दोपरहितशुद्धगुणावस्थारूपेऽत्रैव परतत्त्वस्वरूपे युज्यते नान्यत्र ॥४॥ एतच्च सर्वमपि तन्त्रान्तरसिद्धं यथाविधे वस्तुतत्त्वे सति युज्यते तथाविधमुपदर्शयितुमाह ।। परिणामिन्यात्मनि सति तत्तद्धनिवाच्यमेतदखिलं स्यात् । अर्थान्तरे च तत्त्वेऽविद्यादौ वस्तुसत्येव ॥५॥ य० अन्यथा चान्यथा च भवतोप्यन्वयित्त्वं परिणामः स विद्यते यस्य स परिणामी तस्मिन्परिणामिन्यात्मनि जीवे सति विद्यमाने मुक्तिवादिनामात्मसत्ताया न विप्रतिपत्तिरस्ति । चैतन्यस्वरूपस्य परलोकान्वयिनः पुरुपस्य सर्वैरप्यभि- मतत्त्वान्नित्यत्त्वक्षणिकत्त्वादिविषयैव विप्रतिपत्तिरिति तन्निरासद्वारेण परिणामिनीत्युक्तं तैस्तैर्ध्वनिभिः शब्दैः पूर्वोक्ता- च्यमभिधेयमेतत्मागुक्तमविद्यारहितावस्थावैशेपिकगुणरहितपुरुषपशुत्त्वविगमादि । सर्वैर्वा ध्वनिभिर्यद्वाच्यं सम्यग्दर्शन- ज्ञानसदनुष्ठानादिप्रकरणोक्तमखिलं स्याद्भवेत्राम्भवेत् अर्थान्तरे च वस्त्वन्तरे च भिन्ने तत्त्वे पदार्थे अविद्यादावविद्यादृ- प्टसंस्कारादौ । वस्तुसत्येव परमार्थसत्येव न संवृत्तिसति तस्य परमार्थतः कल्पितरूपत्त्वेनासत्त्वात् ॥ ५ ॥ उ० एतच्च सर्वमपि तन्त्रान्तरसिद्धं यथाविधवस्तुतत्त्वाभ्युपगमे युज्यते तादृशं वस्तु परीक्षयन्नाह । परिणामिनी- त्यादि । केनचिद्रूपेणान्वयित्त्वे सति केनचिद्रूपेण व्यतिरेकित्त्वं परिणामः स विद्यते यस्य परिणामी तस्सिन्नात्मनि जीवे ·सत्यभ्युपगम्यमाने सति मुक्तिनादिनामात्मसत्तायामविप्रतिपत्तेस्तस्मिन्नित्यत्त्वक्षणिकवादावेन विपतिपत्तेस्तन्निरासायेदं विशेषणं तैस्तैर्ध्वनिभिः शब्दैर्वाच्यमभिधेयमेतलागुक्तमविद्यारहिताऽवस्थावैशेगिकगुणरहितपुरुषपशुत्तविगमादि । अथवा तैस्तैर्ध्वनिभिर्वाच्यं सम्यग्दर्शनज्ञानसदनुष्ठानादिप्रकरणोक्तमेतदखिलं स्यात् सम्भवेत् । अर्थान्तरे चात्मभिन्ने च तत्त्वे पदार्थेऽविद्यादावविद्यादृष्टसंस्कारादिपदनाच्ये वस्तुसत्येव परमार्थतो विद्यमान एवं नतु सांवृतसत्त्वेनाभ्युपगम्यमाने तस्य कल्पितरूपत्त्वेन तत्त्वतोऽसत्त्वात् ॥ ५ ॥ किमात्मनि परिणामिन्यविद्यादी च वस्तुसति सर्वमिदं स्यादाहोस्विदन्यदपि हेत्वन्तरं मुकामुक्कावस्थयोर्भेदकं कारणभूतमस्तीत्याशायामिदमाह ॥ तद्योगयोग्यतायां चित्रायां चैव नान्यथा नियमात् । परिभावनीयमेतद्विद्वद्भिस्तत्त्वदृष्टयोच्चैः॥६॥ य० तेनार्थान्तरभूतेन तत्त्वेनाविद्यादिना योगः सम्बन्धः आत्मनः कर्मवन्ध इत्यर्थस्तगि योग्यता जीवस्य कर्मपुद्ग- लग्राहकस्वभावत्वमनादिपारिणामिकभव्यभावलक्षणम् सहजगलरूपं मुक्तावस्थायां निवर्ति योग्यताशब्देनोच्यते तस्यां तद्योगयोग्यतायां सत्यां चित्रायां चैव नानाप्रकारायां चैव सकलजीवापेक्षया कालादिभेदेनात्मनां वीजसिद्धिभावात् । नान्यथा, एकस्वभावायां योग्यतायां फलभेदासिद्धेः । दृश्यते च गव्यक्षेत्रकालभावप्रक्रमेण तीर्थकरातीर्थकरप्रत्येकबुद्ध- स्वयंवुद्धादिरूपः फलभेदस्तस्माच्चित्ररूपायामेव योग्यतायां रा युज्यते। नियमानियमेन परिभावनीयं सर्वप्रकारेश्चिन्तनी-

·यमेतत्रयं जीवकर्म(तथा)भव्यत्त्वरूपं विद्वद्भिः सूरिभिस्तत्त्वदृश्या परमार्थविषयया बुद्ध्यागमापनीतविपर्ययमलया प्रज्ञयो-
चैरत्त्यर्थम् ॥ ६॥
उ० तथा । तद्योगेत्यादि । तेनार्थान्तरभूतेन तत्त्वेनाविद्यादिना योगः सम्बन्ध आत्मनः कर्मबन्ध इत्यर्थः तस्मिन्
योग्यता जीवस्य कर्मपुद्गलग्राहकस्वभावत्त्वमनादिपारिणामिकभव्यभावलक्षणं सहजमलरूपं मुक्तिसमये विनिवृत्तिमत्तस्यां
चित्रायां चैव नानाप्रकारायामेव सत्यां नान्यथा एकस्वभावायां योग्यतायां फलभेदासिद्धेः । दृश्यते च द्रव्यक्षेत्रकाल-
भावप्रक्रमेण तीर्थकरातीर्थकरप्रत्येकबुद्धस्वयंबुद्धादिरूपः फलभेदस्तस्मात्तन्नियामक योग्यतावचिन्यमवश्यमाश्रयणीयमिति ।
नियमान्नियमेन परिभावनीयं सर्वप्रकारैश्चिन्तनीयमेतत्रयं जीवकर्म(तथा)भव्यत्त्वरूपं विद्वद्भिः सूरिभिस्तत्त्वदृष्ट्यागमाप-
नीतविपर्ययमलया प्रज्ञयोच्चरत्त्यर्थम् । ननु तीर्थकरसिद्धत्त्वादिकं नीलघटत्त्वादिवदर्थसमाजसिद्ध मिति तत्प्रयोजकतया यो-
ग्यताभेदो न सिद्ध्येदिति चेन्न । कार्ये तावद्धर्मकत्वस्य योग्यताविशेषप्रयोज्यत्त्वात्, तत्र तथाविधसामग्रीसमाजस्य प्रयो-
जकत्त्वे तत्रापि तथाविधप्रयोजकान्तराश्रयणेऽनवस्थानात्, यदि चेयमनवस्था प्रामाणिकानां न दोपाय तदायं नियतध-
मककार्यनियामकस्तथाविधसामग्रीसमाज एव कथंचिदेकत्त्वेन भासमानः परिणामिभव्यत्त्वरूपः स्वीक्रियतामित्थमपि
स्याद्वादप्रक्रियया दोपाभावादित्यधिकममत्कृतस्याद्वादकल्पलतायाम् ॥ ६ ॥
एतत्रयानाश्रयणे संसारमोक्षयोरनुपचरितरूपयोरभावप्रदर्शनायाह ॥
पुरुषाद्वैतं तु यदा भवति विशिष्टमथ च बोधमानं वा। भवभवविगमविभेदस्तदा कथं युज्यते मुख्य॥७॥

·रस्य सर्वस्य
य० द्वयोर्भावो द्विता तस्यां भवं सैव वा द्रुतं न द्वैतमद्वैतं पुरुषस्याद्वैतमेतत्त्वं तु यदा भवत्यशीकरणेन वादिनी
विशिष्टं केवलं रागादिवासनारहितमववोधमावा बोधवलक्षणं वा । वेदान्तवादिनः पुरुपाद्वैतं मन्यन्ते यथारके "पुरुष
एवेदं सर्च यद्भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्त्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति । यदेजति यन्नजति यदरे यदन्तिके यदन्त-
यदु
सर्वस्यास्य बाह्यतः"तथा "विद्याविनयसम्पन्ने ब्राहाणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः
समदर्शिन" इति श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धेर्विज्ञानवादिनस्तु शेपनीलादिविकल्पशून्यं पारमार्थिकरागादिवासनादिविशेपरहितं च
पोधस्वलक्षणमात्रमेव प्रतिजानते । यधोक्तं "चित्तमेव हि संसारो रागादिशेशवासितम् । तदेव तैर्विनिर्मुक्तं भवांत इति
कथ्यते"भवश्च भवविगमश्च तो संसारमोक्षी तयोविभेदो भवभव विगमविभेदस्तदा कथं युज्यते मुख्यः संसारमोक्षयो-
मुख्यो भेदो न युज्यते । अर्थान्तरे ह्यविद्यादौ तत्ले भेदके मति तयोगिगेपो युज्यत इतिभावः ॥ ७ ॥
उ० एतत्रयानाश्रयणे संमारमोक्षयोरनुपचरितयोरभावमापादयन्नाह । पुरुपत्यादि । योभावो द्विता तस्यां भवं नैव
वा द्वैतम् । न द्वैतमद्वैतं पुरुषत्याद्वैतं पुरुषाईतम्। तत्तु यदा भवति परतत्त्वमभ्युपगतं वेदान्तवादिभिः अधया विशिष्टं रागा-
दिवासनारहितं वोधमानं वोधस्वलक्षणं परतत्त्वमभ्युपगतं भवति बोर्डः तदा भवभवविगमयोः संमारमोक्षयोविभेदो मुख्यो
निरुपचरितः कथं युज्यते अर्थान्तरे ह्यविद्यावासनादी तत्वे भेदके सति तनेदः स्यात्तदमत्त्वे तु न कथचिदित्यर्थः ॥७॥
कस्मात्पुनः पुरुपाद्वैतं बोधमानं वा विशिष्टं न भवतीत्याह ।।
अग्निजलभूमयो यत्परितापकरा भवेऽनुभवसिद्धाः। रागादयश्च रोद्रा असत्प्रवृत्त्यास्पदं लोके ॥ ८॥

·य० अग्निश्च जलं च भूमिश्चाग्निजलभूमयो यद्यस्मात्सरितापकराः परमार्थतो दुःखानुभवकरा वैपयिकसुखस्य भावतो
दुःखरूपत्त्वात् । भवे संसारे अनुभवसिद्धाः प्रत्यक्षसिद्धाः । किं पुनर्वहिस्त्रयाणामर्थानामुपादानं वायोरपि पठितत्त्वाल्लो-
कसिद्धत्त्वाच्च, उच्यते । वायुपदार्थे द्रव्यगुणरूपतायां विप्रतिपद्यन्ते वादिनो नाग्निजल भूमिपु तेपां द्रव्यरूपेण प्रतीतेरतो
न वायुग्रहणं सर्वेन्द्रियानुपलम्भाद्वा । यद्वाग्निसहचरितत्त्वेनैव वायोर्ग्रहणं “यत्र तेजस्तत्र वायु"रिति वचनात् , रागादयश्च
रागद्वेपमोहाश्च रौद्रा दारुणास्तीव्रसङ्क्लेशरूपेणासत्प्रवृत्त्यास्पदमसत्प्रवृत्तीनामसुन्दरप्रवृत्तीनामास्पदं प्रतिष्ठा लोके सर्वत्रै-
वानुभवसिद्धा यतो वर्त्तते । यदि पुरुपाद्वैतमेव भवेत् । प्रत्यक्षसिद्धा वाह्या ज्वलनादयः पदार्था न स्युस्तेषां चैतन्यस्व-
रूपपुरुषव्यतिरेकेण रूपान्तरोपलब्धेस्तेषां तु वहिर्वतिनां ज्वलनादीनां पुरुपत्त्वाङ्गीकरणे सर्वपदार्थानां नाममात्रमेव कृतं
स्यात्पुरुप इति न तत्र विप्रतिपत्तिः । विज्ञानाद्वैतमपि यदि भवेन्न रागादयोऽनुभवसिद्धाः प्रति प्राणिनो भवेयुस्तथा च
सकललोकपरीक्षकविरोधस्तेषां सर्वैरभ्युपगमादनुभवस्य चान्यथा कर्तुमशक्यत्त्वादिति ॥ ८ ॥
उ० पुरुषाद्वैते विशिष्टवोधमात्रे वा तत्त्वे प्रत्यक्षवाधापीत्याह । अग्नीत्यादि । अग्निजल भूमयो वैपयिकसुखस्यापि दुःख-
रूपत्त्वात्परितापकरास्तत्त्वतो दुःखदा भवे संसारे यद् यस्सादनुभवसिद्धाः प्रत्यक्षप्रतीताः रागादयो रागद्वेपमोहाश्च रौद्रा
दारुणा असत्प्रवृत्तीनामसुन्दरचेष्टानामास्पदं मूलप्रतिष्ठा लोके सर्वत्रैवानुभवसिद्धास्तत: पुरुषाद्वैते ज्ञानाद्वैते वा प्रत्यक्षवाध
इत्यर्थः । अयं चायुक्त इति । वाह्यार्थानां पुरुष इति ज्ञानमिति च नामान्तरमेव कृतं स्याद्, वादिभिरितिभापः ॥ ॥

·अथ सर्वेऽप्येते वाह्या आन्तराश्च परिकल्पितरूपा एवेत्याशङ्कायामिदमाह ।। परिकल्पिता यदि ततो न सन्ति तत्त्वेन कथममी स्युरिति। तन्मात्र एव तत्त्वे भवभवविगमो कथं युक्तौ ९ य० परिकल्पिता अवस्तुसन्तः कल्पनामात्रनिर्मितगरीरा बाह्या आन्तराश्च यदि भवताऽभ्युपगम्यन्ते । ततः परिक- ल्पितत्त्वादेव न सन्ति न विद्यन्ते तत्त्वेन परमार्थेन कथममी पदार्थाः स्युर्भवेयुम्न कथंचिद्भवेयुर्भवताप्यनभ्युपगमात् । इत्येवं तन्मात्र एव पुरुषमात्र एव बोधमात्र एव च तत्त्वे परमार्थे भवभव विगमौ संसारमोक्षी कथं केन प्रकारेण युक्तो सङ्गतौ न कथञ्चिदित्यर्थः ॥ ९ ॥ उ० अथ सर्वेऽप्येते बाह्या आन्तराश्च भावाः परिकल्पितरूपा एवेत्याशङ्कायामिदमाह । परीत्यादि । परिकल्पिता अवस्तुसन्तः कल्पनामात्रनिमितशरीरा बाह्या आन्तराश्च यदि भवताभ्युपगम्यन्ते ततः परिकल्पितत्त्वादेव न सन्ति न विद्यन्ते तत्त्वेन परमार्थेन । तथा च कथममी पदार्थाः स्युर्भवेयुर्न कथंचिद्भवताप्यनभ्युपगमात् । इत्येवं तन्मात्र एव पुरुष- मात्र एव तत्त्वे परमार्थेऽभ्युपगम्यमाने भवभव विगमौ संसारमोक्षौ कथं केन प्रकारेण युक्तौ न कथञ्चिदित्यर्थः ॥ ९ ॥ कस्मात्पुनः परिकल्पिता एते न सन्तीत्युच्यते परिकल्पनाया एवाभावादित्याह ।। परिकल्पनापि चैषा हन्त विकल्पात्मिका न सम्भवति। तन्मात्र एव तत्वे यदि वाऽभावो न जात्वस्याः॥१० य० परिकल्पनापि च एपा वाह्यान्तराणामर्थानां हन्त विकल्पात्मिका वस्तुशून्यनिश्चयात्मिका न संभवति न युज्यते १ क्वचित्पुस्तके परिकरिपतेति पाठो दृश्यते

·निर्वाजत्त्वात् । युक्तिमाह । तन्मात्र एव पुरुपमात्र एव ज्ञानमात्र एव च तत्त्वे । तदतिरेकेणेतरपदार्थाभावात् । अभ्युप-
गम्य परिकल्पनां दूपणान्तरमाह । यदि वा अभावोऽसम्भवो न नैव जातु कदाचिदप्यस्याः परिकल्पनायाः। यदि निबी-
जापीयं बाह्यान्तरपदार्थपरिकल्पनेष्यते ततः संसारवन्मुक्तावपि भवेदिय मितिभावस्ततश्च संसारमोक्षभेदानुपपत्तिः परि-
कल्पनाबीजसद्भावाभ्युपगमे तु पुरुपयोधस्वलक्षणव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरापत्त्या प्रस्तुताद्वैतपक्षद्वयहानिः ॥ १० ॥
उ० परिकल्पनाया असंभवादपि परिकल्पिताऽसम्भव इत्याह । परीत्यादि । परिकल्पिता परिकल्पनेत्यर्थः सापि चैपा
बाह्यान्तराणामर्थानां हन्त विकल्पात्मिका वस्तुशून्यनिश्चयात्मिका न सम्भवति न युज्यते तन्मात्र एव पुरुषमात्र एव ज्ञान-
मात्र एव च तत्त्वेऽभ्युपगम्यमाने तदतिरेकेणेतरपरिकल्पनावीजपदार्थाभावादित्यर्थः। अभ्युपगम्य परिकल्पितांदूपणान्त-
रमाह । यदिवाऽभावोऽसम्भवो न नैव जातु कदाचिदप्यस्याः परिकल्पनायाः स्यात् यदि निर्बीजापीयं वाह्यान्तरपदार्थ-
परिकल्पनेष्यते तदा संसारदशायामिव मुक्तावपीयं भवेदितिभावस्ततश्च संसारमोक्षभेदानुपपत्तिः परिकल्पनाबीजमद्भा-
वाभ्युपगमे तु पुरुपबोधस्वलक्षणव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरसिद्ध्या प्रस्तुताऽद्वैतपक्षद्वयहानिः ॥ १० ॥
एवं परपक्षं निरस्य त्रयसमर्थनायाह ॥
तस्माद्यथोक्तमेतत्रितयं नियमेन धीधनैः पुम्भिः। भवभवविगमनिबन्धनमालोच्यं शान्तचेतोभिः॥११॥
य० तस्माद्यथोक्तमेतत्रितयं जीवकर्मतथाभव्यत्त्वरूपं नियमेन नियोगेन धीधनैः बुद्धिधनैः पुम्भिः पुरुषैर्भवभववि-
गमनिवन्धन संसारमोक्षकारणमालोच्यमालोचनीयं शान्तचेतोभिः शान्तचित्तैः ॥ ११ ॥

·उ० एवं परपक्षं निरस्य स्वोक्तत्रयसमर्थनायाह। तस्मादित्यादि । तस्माद्यथोक्तमेतत्रितयं जीवकर्मतथाभव्यत्त्वरूपं निय-
मेन नियोगेन धीधनैर्वृद्धिधनैः पुम्भिः पुरुपैः भवभवविगमनिवन्धनं संसारमोक्षकारणमालोच्यं सम्यग्भावनीयं शान्तचे-
तोभिररक्तद्विष्टचित्तैः ॥ ११ ॥
ननु चागमप्रामाण्यमवलम्वमानैः पुरुपाद्वैतं ज्ञानाद्वैतं च यदेप्यते तदा को दोप इत्याह ।
ऐदम्पर्य शुद्धयति यत्रासावागमः सुपरिशुद्धः । तदभावे तद्देशः कश्चित्स्यादन्यथाग्रहणात् ॥ १२ ॥
य० ऐदम्पर्य तात्पर्य पूर्वोक्तं शुद्ध्यति स्फुटीभवति यत्रागमे असावागमः सुपरिशुद्धः प्रमाणभूतस्तदभावे ऐदम्पर्यशुद्ध्य-
भावे तद्देशः परिशुद्धागमैकदेशः कश्चिदन्य आगमः स्यान्नतु मूलागम एव अन्यथाग्रहणान्मूलागमैकदेशस्य सतो विषय-
स्यान्यथाप्रतिपत्तेर्यतः समतामवलम्बमानास्तेऽपि तथेच्छन्ति ॥ १२ ॥
उ० ननु चागमप्रामाण्यमवलम्बमानैः पुरुपाद्वैतं ज्ञानाद्वैतं वा यदेष्यते तदा को दोप आगमानुसारेणैव युक्तिप्रवर्त्त-
नस्य न्याय्यत्वादत आह । ऐदम्पर्यमित्यादि । ऐदम्पर्य्य प्रकृतार्थोपपत्तितात्पर्य यत्रागमे शुद्ध्यति निर्वहति असावागमः
सुपरिशुद्धः प्रमाणभूतस्तात्पर्य्यार्थपर्यन्तं प्रमाणशब्दव्यापारात्तदभावे ऐदम्पर्यशुद्ध्यभावे तद्देशः परिशुद्धागमैकदेशार्थगर्भः
कश्चिदन्य आगमः स्यान्नतु मूलागम एव अन्यथाग्रहणान्मूलागमैकवाक्यस्य कस्यचिद्वचनस्य तदेकवाक्यतानापन्नवा-
क्यान्तरमिश्रितत्त्वेन वैपरीत्येन ग्रहणादत एवैदम्पार्थान्वेपिणः समतामवलम्बमाना अन्यतीर्थिका अपि तदर्थविरु-
द्धवाक्यार्थाननुप्रवेशेन यावदुपपन्नमिच्छन्ति नतु मिथ्यैकान्तेन ॥ १२ ॥

·पाह ।। मूलागमव्यतिरिक्ते तदेकदेशभूत आगमेऽन्यथापरिगृहीते द्वेपो विधेयो नवेति तदभावप्रतिपादनायाह ॥ तत्रापि च न द्वेषः कार्यों विषयस्तु यत्नतो मृग्यः। तस्यापि न सद्वचनं सर्व यत्प्रवचनादन्यत् ॥१३॥ य० तत्रापि च तदेकदेशभूत आगमान्तरे न द्वेपः कार्यो न द्वेपो विधेयो विषयस्त्वभिधेयज्ञेयरूपो यत्नतो यत्नेन मृग्योऽन्वेपणीयो यद्येवं सर्वमेव तद्वचनं किं न प्रमाणीक्रियत इत्याह । तस्याप्यागमान्तरस्य न सत् शोभनं वचनं सर्व- मखिलं यत्प्रवचनान्मूलागमादन्यत् । यत्तु तदनुपाति तत्सदेवेति ॥ १३ ॥ उ० नन्वेवमन्यथाप्रतिपन्नमूलागमैकदेशगर्भपरतन्त्रे द्वेषः कार्यों नवेत्याशङ्कायामाह । तत्रापीत्यादि । तत्रापि तदेक- देशभूतागमान्तरेऽपि न द्वेपः कार्यः तु पुनर्विपयो यत्नतो मृग्यस्तदर्थानुपपत्तिपरिहारो यततः कर्त्तव्यः गुणग्रहरसिकानां परवचनानुपपत्तिपरिहारप्रवणस्वभावत्त्वात् । ननु वस्तुत उपपन्नार्थवचनस्यानुपपत्तिशङ्का परिहार्या नतु सर्वथानुपपन्नस्येति निर्विपयोऽयमुपदेश इत्यत आह । तस्याप्यागमान्तरस्य सद्वचनं शोभनं वचनं सर्वं यद् यस्मात्प्रवचनान्मूलागमादन्यन्न किन्तु तदनुपात्येव तथा च तस्य मूलागमेनैकवाक्यतामापाद्योपपत्तिरेव कर्तव्येत्थमेव सम्यग्दृष्टिपरिगृहीतस्य मिथ्याश्रु- तस्यापि सम्यक्श्रुतत्त्वसिद्धेस्तदरुचिस्तु तत्त्वतो दृष्टिवादारुचिपर्यवसायिनीति सुप्रसिद्धमुपदेशपदादौ ॥ १३ ॥ अद्वेषो जिज्ञासा शुश्रूषा श्रवणबोधमीमांसाः। परिशुद्धा प्रतिपत्तिः प्रवृत्तिरप्टाझिकी तत्त्वे ॥ १४ ॥ य० अद्वेपोऽप्रीतिपरिहारस्तत्त्वविषयस्तत्पूर्विका ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा तत्त्व विषया ज्ञानेच्छा तत्त्वजिज्ञासा सा पूर्विका ·-- बोधाम्भाश्रोतसः सिराकल्पा श्रोतुमिच्या शुश्रूषा तत्त्वविपयैव । तत्त्वशुश्रूपानिवन्धनं श्रवणमाकर्णनं तत्त्वविषयमेव । वोधोऽवगमः परिच्छेदो विवक्षितार्थस्य श्रवणनिवन्धनस्तत्त्व विषय एव मीमांसा सद्विचाररूपा बोधानन्तरभाविनी तत्त्व- विपयैव । श्रवणं च वोधश्च मीमांसा च श्रवणबोधमीमांसाः। परिशुद्धा सर्वतो भावविशुद्धा प्रतिपत्तिमामांसोत्तरकालभा- विनी निश्चयाकारा परिच्छित्तिरिदमित्थमेनेति तत्तविपर्यव । प्रवर्त्तनं प्रवृत्तिरनुछानरूपा परिशुद्धप्रतिपत्त्यनन्तरभाविनी तत्त्वविपयैव, प्रवृत्तिशब्दो द्विरावय॑ते तेनायमों भवति । तत्त्वे प्रवृत्तिरष्टभिरग्निर्वृत्ता अष्टानिकी एभिरद्वेषादिभिर- प्टभिरझैस्तत्त्वप्रवृत्तिः संपद्यते तेनागमान्तरे मूलागमैकदेशभूते न वेपः कार्य इति ॥ १४ ॥ उ० उक्ताद्वेपस्यैव तत्त्वज्ञानानुकूलतामभिधातुमाह । अद्वेप इत्यादि । अद्वेपः पक्षपातकृताप्रीतिपरिहारतत्त्वविपयः जि- ज्ञासा तत्पूर्विका तत्त्वज्ञानेच्छा शुश्रूपा बोधश्रोतःसिराकल्पा तत्त्वजिज्ञासापूविका श्रवणमाकणेनं बोधोऽवगमः मीमांसा तत्त्वविचाररूपा ततः श्रवणादिपदानां द्वन्द्वः परिशुद्धा सर्वतो भावविशुद्धा प्रतिपत्तिमीमांसोत्तरकालभाविनीदमित्थमेवेति निश्चयाकारा परिच्छित्तिः तत्त्वविषयैव प्रवृत्तिः परिशुद्धप्रतिपत्त्यनन्तरभाविनी तत्तविषया क्रिया प्रवृत्तिशब्दो द्विरावर्त्यते तेनायमर्थः तत्त्वे प्रवृत्तिरष्टाङ्गिकी अष्टभिरद्धेपादिभिरौनियुत्ता तेन गूलागमैकदेशागमे न देपः कार्य इति ॥ १४ ॥ एवं सद्धर्मपरीक्षकादीन् भावान् प्रतिपाद्य रामरतप्रकरणार्थोपसंहारद्वारेण सदुपदेशदानायाह । गर्भार्थ खल्वेषां भावानां यत्नतः समालोव्य । पुंसा प्रवर्तितव्यं कुशले न्यायः सतामेपः ॥ ११ ॥ य० गार्थ हृदयगतार्थ भावार्थमितियावत् । खलुगब्दोऽनधारणे एपां प्राक्प्रकान्तानां भावानां पदार्थानां यलतः HI ·प्रयलात् । समालोच्य सूक्ष्मया प्रज्ञया सम्यगालोच्य गर्भार्थमेवोत्तानभूतमर्थ पुंसा पुरुषेण प्रवर्तितव्यं प्रवृत्तिबिधेया कुशले पुण्ये कुशलहेतुत्त्वात् सदनुष्ठाने न्यायोऽविचलितरूपो मार्गः सतां सत्पुरुषाणां एप वर्तते नान्यः ॥ १५ ॥ उ० एवं सद्धर्मपरीक्षकादिभावान् प्रतिपाद्य तत्फलोपदेशमाह । गर्भार्थमित्यादि । गर्भार्थ हृदयगतार्थ खलुशब्दोऽव- धारणे एपां प्राक्मक्रान्तानां भावानां यत्नतः प्रयत्नात् समालोच्य सूक्ष्मप्रज्ञया विचार्य पुंसा पुरुषार्थप्रवृत्तेन कुशले सद- नुष्ठाने प्रवर्तितव्यं न्यायोऽविचलितमार्गः सतां सत्पुरुषाणामेप वर्त्तते नान्यः ॥ १५ ॥ कुतः पुनरेते भावा भवताऽभिहिताः किमर्थ वेत्याह ।। एते प्रवचनतः खल्लु समुद्धृता मन्दमतिहितार्थ तु। आत्मानुस्मरणाय च भावा भवविरहसि- द्धिफलाः ॥ १६ ॥ ॥ १६ ॥ य० एते प्रस्तुताः प्रवचनतः प्रशस्तं प्रगतमवगाढं वा वचनं प्रवचनम् । प्रकृष्टवचनं शेपागमापेक्षया प्रवचनं सूत्रतोऽ- र्थतश्च द्वादशाङ्गम्। तस्मात्खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे समेकीभावेनाऽविप्रतिपत्त्या उद्धृताः प्रथक् व्यवस्थापिता मन्दमतीनां मन्दधियां हितार्थ तु हितप्रयोजनमेवात्मनोऽनुस्मरणाय च स्वयमेवानुस्मृतिनिमित्तं च भावाः पदार्था आदित आरभ्य भवविरहः संसारविरहो मोक्षस्तस्य सिद्धिनिप्पत्तिः सैव फलं येषां भावानां ते भवविरहसिद्धिफलाः ॥ १६ ॥ १६ ॥ उ० अथैते भावाः कुतोऽभिहिताः किमर्थं वेत्याह । एते इत्यादि ॥ एते प्रस्तुता भावाः प्रवचनतो द्वादशाङ्गात् खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे समुद्धृता एकवाक्यतया पृथक् स्थापिताः ·मन्दमतीनां विस्तृतावगाहनाक्षमधियां हितार्थ तु हितायैव च पुनः आत्मनोऽनुस्मरणाय कीदृशा भावा आदित आरभ्य भवविरहो मोक्षस्तस्य सिद्धिनिष्पत्तिः फलं येषां ते तथा ॥ १६ ॥ इति पोडशं पोडशकम् ॥ इदानीं ग्रन्थकारो गर्भार्थपरिज्ञानाय बहुश्रुतभक्तिमुपदर्शयन् स्ववचनप्रार्थनामाह ॥ धर्मश्रवणे यत्नः सततं कार्यों बहुश्रुतसमीपे । हितकालिभिसिंहैर्वचनं ननु हारिभद्रमिदम् ॥१७॥ य० दुर्गतौ प्रपतन्तमात्मानं धारयतीति धर्मः श्रुतचारित्ररूपरतस्य श्रवणमाकर्णनमर्थतस्तस्मिन् धर्मश्रवणे यतः प्रयतः आदरः सततमनवरतं कार्यः कर्त्तव्यो बहुश्रुतसमीपे बहुश्रुतसन्निधाने हितकाक्षिभिर्हिताभिलापिभिर्नृसिंहैः पुरुप- सिंहैः पुरुषोत्तमैरितियावत् । वचनं प्रार्थनारूपं नन्वितिवितर्के एवं वितर्फयत यूयं हरिभद्रस्येदं हारिभद्रमिदमेवंविध यदुत बहुश्रुतसमीपे धर्मश्नवणे यलो विधेयोऽथवा वचनमागमरूपं ननु निश्चितं हारि मनोहारि भद्रमिदं यतो वर्त्तते अतो वचनगतधर्मश्रवणे बहुश्रुतसमीपे एव यत्नः श्रेयान् । अबहुश्रुतेभ्यो धर्मश्रवणेऽपि विपरीतार्थोपपत्तेः प्रत्यवायसं- भवादधवा हरिभद्रसूरेः स्तुतिं कुर्वाणोऽपर एव कश्चिदिदमाह । पचनं ननु हारिभद्रमिदम् । हरिभद्रसूरेरिदं धर्मगतं वचनं प्रकरणानयं तस्माद्धर्मश्रवणे बहुश्रुतसमीप एव यलो विधेयोऽबहुश्रुतेभ्यो हरिभद्राचार्यवचनानुपलम्भादेवं वच- नमाहात्म्यद्वारेण संस्तौति ॥ कृत्वा विवरणमेतत्पुण्यं यदवापि तेन भव्यजनः । अध्यास्तां पोडशकलाशशिमण्डलभास्वरं स्थानम् ॥१॥ ॥१७॥ इति पोडशकविवरणं समाप्तम् ॥

·उ० अथ ग्रन्थकृद्गर्भार्थपरिज्ञानाय बहुश्रुतभक्तिमुपदिशन्नाह । धर्मेत्यादि । धर्मस्य श्रुतचारित्ररूपस्य श्रवणे यत्न आदरः सततमनवरतं कार्यों बहुश्रुतसमीपे हितकालिभिहितार्थिभिसिंहैः पुरुषोत्तमैः वचनं प्रार्थनारूपं नन्वितिवितर्के हारिभद्रं हरिभद्रसंवन्धीदं यद्वा ननु निश्चितं हारि मनोज्ञं भद्रमिदं वचो यद्वहुश्रुतेभ्य एव धर्मः श्रोतव्य इति अबहुश्रु- तेभ्यो धर्मश्रवणे प्रत्यपायसम्भवात् । शिष्यकर्तृकेयमार्येत्यन्ये ॥ १७ ॥ इति महोपाध्यायश्रीकल्याणविजयगणिशिष्यमुख्यपण्डितश्रीलाभविजयग० शिष्यपण्डितश्रीजीतविजयग. सतीर्थप- ण्डितश्रीनयविजयगणिचरणकमलचञ्चरीकपण्डितश्रीपदाविजयगणिसहोदरोपाध्यायश्रीयशोविजयगणिविरचिता योगदी- पिकानाम्नी पोडशकवृत्तिः संपूर्णा ।। एपा पोडशकव्याख्या संक्षिप्तार्थावगाहिनी । सिद्धाऽक्षततृतीयायां भूयादक्षयसिद्धये ॥ १॥ १७ ॥ धर्मपरीक्षा-पोडशकम् १ लोकोत्तरतत्त्वप्राप्ति पोडश० ५ पूजास्वरूप-पोडशकम् ९ गुरुविनय पोडश० १३ देशनाषोडशकम् २ जिनमन्दिर ६ पूजाफल १० योगभेद १४ धर्मलक्षण ३ जिनविम्ब श्रुतज्ञानलिङ्ग ११ ध्येयस्वरूप धर्मेच्छुलिङ्ग ४ प्रतिष्ठाविधि ८ दीक्षाधिकार ॥ श्रीषोडशकसूनप्रकरणं समाप्तम् ॥ fe " १५ १२ .

·॥ श्रीमहरिभद्रसूरिकृतं मूलषोडशकम् ॥ प्रणिपत्य जिनं वीरं सद्धर्मपरीक्षकादिभावानाम् । लिज्ञादि भेदतः खलु वक्ष्ये किञ्चित्समासेन ॥ १॥ वालः पश्यति लिझं मध्यमबुद्धिर्विचारयति वृत्तम् । आगमतत्त्वं तु वुपः परीक्षते सर्वयतेन ॥ २॥ वालो बसदारम्भो मध्यमवुद्धिरतु मध्यमाचारः । ज्ञेय इह तत्त्वमार्गे वुधस्तु मार्गानुसारी यः ॥ ३॥ वायं लिझमसारं तत्प्रतिवद्धा न धर्मनिष्पत्तिः । धारयति कार्यवशतो यमाच विडम्बकोऽप्येतत् ॥४॥ वाह्यग्रन्थत्यागान्न चारु नत्त्वत्र तदितरस्यापि । कञ्चकमात्रत्यागान हि भुजगो निर्विपो भवति ॥५॥ मिथ्याचारफलमिदं खपरैरपि गीतमशुभभावस्य । सूत्रेऽप्यविकलमेतत्प्रोक्तममेष्योत्करस्यापि ॥ ६ ॥ वृत्तं चारित्रं खल्वसदारम्भविनिवृत्तिमत्तच । सदनुष्ठानं प्रोक्तं कार्य हेतूपचारेण ॥ ७ ॥ परिशुद्धमिदं नियमादान्तरपरिणामतः सुपरिशुद्धात्। अन्यदतोऽन्यस्मादपि बुधविज्ञेयं त्वचारुतया ॥८॥ गुरुदोपारम्भितया तेष्वकरणयततो निपुणधीभिः। सन्निन्दादेश्च तथा ज्ञायत एतन्नियोगेन ॥९॥ आगमतत्त्वं ज्ञेयं तदृष्टेष्टाविरुद्धवाक्यतया । उत्सर्गादिसमन्वितमलमैदम्पर्यशुद्धं च ॥ १० ॥ आत्मास्ति स परिणामी बद्धः सत्कर्मणा विचित्रेण । मुक्तश्च तद्वियोगादिसाहिंसादि तद्धेनुः ॥ ११ ॥ परलोकविधौ मानं वचनं तदतीन्द्रियार्थदृग्व्यक्तम् । सर्वमिदमनादि स्यादैदम्पयंस शुद्धिरिति ॥ १२ ॥ ใน

·गुरुपारतन्त्र्यमेव च तद्वहुमानात्सदाशयानुगतम् । परमगुरुप्राप्ते रिह वीजं तस्माच मोक्ष इति ॥ १० ॥
इत्यादि साधुवृत्तं मध्यमवुद्धेः सदा समाख्येयम् । आगमतत्वं तु परं बुधस्य भावनधानं तु ॥ ११ ॥
वचनारा बनया खलु धर्मस्तद्वाधया त्वधर्म इति । इदमत्र धर्मगुह्यं सर्वखं चैतदेवास्य ॥ १२ ॥
यस्मात्प्रवर्तकं भुवि निवर्तकं चान्तरात्मनो वचनम् । धर्मश्चैतत्संस्थो मौनीन्द्रं चैतदिह परमम् ॥ १३ ॥
अस्मिन् हृदयस्थे सति हृदयरथस्तत्त्वतो मुनीन्द्र इति । हृदयस्थिते च तस्मिन्नियमात्सर्वार्थसंसिद्धिः ॥ १४ ॥
चिन्तामणिः परोऽसौ तेनैव भवति समरसापत्तिः । सैवेह योगिमाता निर्वाणफलप्रदा प्रोक्ता ॥ १५ ॥
इति यः कथयति धर्म विज्ञायौचित्ययोगमनघमतिः। जनयति स एनमतुलं श्रोतृपु निर्वाणफलदमलम् ॥१६॥२॥
अख खलक्षणमिदं धर्मस्य बुधैः सदैव विज्ञेयस् । सर्वागमपरिशुद्धं यदादिमध्यान्तकल्याणम् ॥१॥
धर्मश्चित्तप्रभवो यतः क्रियाधिकरणाश्रयं कार्यम् । मलविगमेनैतत्खलु पुष्ट्यादिमदेप विज्ञेयः ॥ २॥
रागादयो मलाः खल्वागमसद्योगतो विगम एपाम् । तदयं क्रियात एव हि पुष्टिः शुद्धिश्च चित्तस्य ॥ ३ ॥
पुष्टिः पुण्योपचयः शुद्धिः पापक्षयेण निर्मलता । अनुवन्धिनि द्वयेऽस्मिन् क्रमेण मुक्तिः परा ज्ञेया ॥ ४ ॥
न प्रणिधानाद्याशयसंविञ्चतिरेकतोऽनुवन्धि तत् । भिन्नग्रन्थनिर्मलबोधवतः स्यादियं च परा ॥ ५ ॥
प्रणिधिप्रवृत्तिविघ्नजयसिद्धिविनियोगभेदतः प्रायः । धर्मज्ञैराख्यातः शुभाशयः पञ्चधाऽत्र विधौ ॥ ६ ॥

·प्रणिधानं तत्समये स्थितिमत्तदधः कृपानुगं चैव । निरवद्यवस्तुविपयं परार्थनिष्पत्तिसारं च ॥७॥ तत्रैव तु प्रवृत्तिः शुभसारोपायसहतात्यन्तम् । अधिकृतयतातिशयादौत्सुक्यविवर्जिता चैव ॥ ८॥ विघ्नजयस्त्रिविधः खलु विज्ञेयो हीनमध्यमोत्कृष्टः । मार्ग इह कण्टकज्वरमोहजयसमः प्रवृत्तिफलः ॥९॥ सिद्धिस्तत्तद्धर्मस्थानावाप्तिरिह तात्त्विकी क्षेया । अधिके विनयादियुता हीने च दयादिगुणसारा ॥ १० ॥ सिद्धेश्वोत्तरकार्य विनियोगोऽवन्ध्यमेतदेतरिमन् । सत्यद्वयसम्पत्त्या सुन्दरमिति तत्परं यावत् ॥ ११ ॥ आगयभेदा एते सर्वेऽपि हि तत्त्वतोऽवगन्तव्याः । भावोयमनेन विना चेप्टा द्रव्य क्रिया तुच्छा ॥ १२ ॥ अस्माच सानुवन्धाच्छुधन्तोऽवाप्यते द्रुतं क्रमशः । एतदिह धर्मतत्त्वं परमो योगो विमुक्तिरसः ॥ १३ ॥ अमृतरसाखादज्ञः कुभक्तरसलालितोऽपि वहुकालम् । त्यक्त्वा तत्क्षणमेनं वाञ्छत्युच्चैरमृतमेव ॥ १४ ॥ एवं त्वपूर्वकरणात्सम्यक्त्वामृतरसज्ञ इह जीवः । चिरकालासेवितमपि न जातु बहुमन्यते पापम् ॥ १५ ॥ यद्यपि कर्मनियोगात् करोति तत्तदपि भावशून्यमलम् । अत एव धर्मयोगात् क्षिप्रं तत्सिद्धिमानोति ॥१६॥३॥ सिद्धस्य चास्य सम्यग्लिशान्येतानि धर्मतत्त्वस्य । विहितानि तत्त्वविद्भिः सुखाववोभाय भव्यानाम् ॥ १॥ औदार्य दाक्षिण्यं पापजुगुप्साथ निर्मलो बोधः । लिङ्गानि धर्मसिद्धेः प्रायेण जनप्रियत्वं च ॥ २॥ औदार्य कार्पण्यत्सागाद्विज्ञेयमाशयमहत्त्यम् । गुरुदीनादिवौचित्यवृत्ति कार्य तदत्यन्तम् ॥ ३॥ مر

·दाक्षिण्यं परकृत्येष्वपि योगपरः शुभाशयो शेयः । गाम्भीर्यधैर्यसचिवो मात्सर्यविघातकृत्परमः ॥ ४ ॥
पापजुगुप्सा तु तथा सम्यक्परिशुद्धचेतसा सततम् । पापोद्वेगोऽकरणं तदचिन्ता चेत्यनुक्रमतः ॥ ५ ॥
निर्मलवोधोऽप्येवं शुश्रूपाभावसंभवो ज्ञेयः । शमगर्भशास्त्रयोगाच्छुतचिन्ताभावनासारः ॥ ६ ॥
युक्तं जनप्रियत्वं शुद्धं तद्धर्मसिद्धिफलदमलम् । धर्मप्रशंसनादेवीजाधानादिभावेन ॥ ७ ॥
आरोग्ये सति यद्वद् व्याधिविकारा भवन्ति नो पुंसाम् । तद्वद्धर्मारोग्ये पापविकारा अपि ज्ञेयाः ॥ ८ ॥
तन्नास्य विषयतृष्णा प्रभवत्युचर्न दृष्टिसम्मोहः । अरुचिर्न धर्मपथ्ये न च पापा क्रोधकण्डूतिः ॥९॥
गम्यागम्यविभागं त्यक्त्वा सर्वत्र वर्तते जन्तुः । विपयेण्यवितृप्तात्मा यतो भृशं विपयतृष्णेयम् ॥ १० ॥
गुणततुल्ये तत्त्वे संज्ञाभेदागमान्यथादृष्टिः । भवति यतोऽसावधमो दोपः खलु दृष्टिसंमोहः ॥ ११ ॥
धर्मश्रवणेऽवज्ञा तत्त्वरसास्वादविमुखता चैव । धार्मिकसत्त्वासक्तिश्च धर्मपथ्येऽरुचेर्लिङ्गम् ॥ १२ ॥
सत्येतरदोपश्रुतिभावादन्तर्व हिश्च
यत्स्फुरणम्
। अविचार्य कार्यतत्त्वं तचिहं क्रोधकण्डूतेः ॥ १३ ॥
एते पापविकारा न प्रभवन्त्यस्य धीमतः सततम् । धर्मामृतप्रभावाद्भवन्ति मैत्र्यादयश्च गुणाः ॥ १४ ॥
परहितचिन्ता मैत्री परदुःखविनाशिनी तथा करुणा । परसुखतुष्टिमुदिता परदोपोपेक्षणमुपेक्षा ॥१५॥
एतजिनप्रणीतं लिझं खलु धर्मसिद्धिमज्जन्तोः । पुण्यादिसिद्विसिद्धेः सिद्धं सद्धेतुभावेन ॥ १६॥ ४ ॥

·एवं सिद्ध धर्म सामान्येनेह लिङ्गसंयुक्ते । नियमेन भवति पुंसां लोकोत्तरतत्त्वसम्प्राप्तिः ॥ १॥ आधे भावारोग्यं वीजं चैपा परस्य तस्यैव । अधिकारिणो नियोगाचरम इयं पुद्गलावर्ते ॥ २ ॥ स भवति कालादेव प्राधान्येन सुकृतादिभावेऽपि । ज्वरशमनौपधसमयवदिति समयविदो विदुर्निपुणम् ॥ ३॥ नागमवचनं तदधः सम्यक्परिणमति नियम एपोऽत्र । शमनीयमिवाभिनवे ज्वरोदयेऽकाल इति कृत्वा ॥४॥ आगमदीपेऽध्यारोपमण्डलं तत्त्वतोऽसदेव तथा । पश्यन्त्यपवादात्मकमविपय इह मन्दधीनयनाः ॥ ५ ॥ तत एवाविधिसेवादानादौ तत्प्रसिद्धफल एव । तत्तत्त्वदृशामेपा पापा कथमन्यथा भवति ॥ ६ ॥ येपामेपा तेपामागमवचनं न परिणतं सम्यक् । अमृतरसाखादज्ञः को नाम विपे प्रवर्त्तत ॥ ७ ॥ तस्माचरमे नियमादागमवचनमिह पुद्गलावर्ते । परिणमति तत्त्वतः खलु स चाधिकारी भवत्यस्याः ॥ ८॥ आगमवचनपरिणतिर्भवरोगसदौपधं यदनपायम् । तदिह परः सद्बोधः सदनुष्ठानस्य हेतुरिति ॥९॥ दशसंज्ञाविष्कम्भणयोगे सत्यविकलं ह्यदो भवति । परहितनिरतस्य सदा गम्भीरोदारभावस्य ॥ १०॥ सर्वज्ञवचनमागमवचनं यत्परिणते ततस्तसिन् । नासुलभमिदं सर्वं ख़ुभयमलपरिक्षयात्पुंसाम् ॥ ११ ॥ विधिसेवा दानादौ सूत्रानुगता तु सा नियोगेन । गुरुपारतत्र्ययोगादौचित्याचैव सर्वत्र ॥ १२ ॥ १ आगमवचनपरिणतिर्भवरोगसदौपध भवति यस्मात् । निरपायं तदिह परः सदनुष्ठानस्य हेतु रिति ॥ ९ ॥ १ RAMERS ·न्यायात खल्पमपि हि भृत्यानुपरोधतो महादानम् । दीनतपरगादौ गुर्वनुज्ञया दानमन्यत्तु ॥ १३ ॥ देवगुणपरिज्ञानात्तद्भावानुगतमुत्तमं विधिना । स्वादादरादियुक्तं यत्तद्देवार्चनं चेष्टम् ॥ १४ ॥ एवं गुरसेवादि च काले सद्योगविशवर्जनया । इत्यादिकृत्यकरणं लोकोत्तरतत्त्वसम्प्राप्तिः ॥ १५ ॥ इतरेतरसापेक्षा त्वेपा पुनराप्तवचनपरिणत्या । भवति यथोदितनीसा पुंसां पुण्यानुभावेन ॥ १६ ॥ ५॥ अस्यां रात्यां नियमाद्विधिवजिनभवनकारणविधानम् । सिध्यति परमफलमर खधिकार्यारम्भकत्त्वेन ॥१॥ न्यायार्जितवित्तेशो मतिमान् रफीताशयः सदाचारः । गुर्यादिमतो जिनभवनकारणस्याधिकारीति ॥२॥ कारणविधानमेतच्छुद्धा भूमिर्दलं च दादि । भृतकानतिसन्धानं खाशयवृद्धिः समासेन ॥ ३ ॥ शुद्धा तु वास्तुविद्याविहिता सन्नयायतश्च योपात्ता । न परोपतापहेतुश्च सा जिनेन्द्रः समाख्याता ॥ ४ ॥ शासबहुमानतः खलु सचेष्टातश्च धर्मनिप्पत्तिः । परपीडात्यागेन च विपर्ययात्पापसिद्धिरिव ॥ ५॥ तत्रासन्नोऽपि जनोऽसम्बन्ध्यपि दानमानसत्कारैः । कुशलाशयवान् कार्यो नियमाद्वोध्यज्ञमयमस्य ॥ ६ ॥ दलमिष्टकादि तदपि च शुद्धं तत्कारिवगतः क्रीतम् । उचितक्रयेण यत्स्वादानीतं चैव विधिना तु ॥ ७ ॥ दार्वपि च शुद्धमिह यन्नानीतं देवतायुपवनादेः । प्रगुणं सारवदभिनवमुथैर्ग्रन्थ्यादिरहितं च ॥८॥ सर्वत्र शकुनपूर्व ग्रहणादायत्र वर्तितव्यमिति । पूर्णकलशादिरूपश्चित्तोत्साहानुगः शकुनः ॥९॥ ॐ--5

·भृतका अपि कर्त्तव्या य इह विशिष्टाः स्वभावतः केचित् । यूयमपि गोष्ठिका इह वचनेन सुखं तु ते स्थाप्याः॥१०॥
अतिसन्धानं चैपां कर्त्तव्यं न खलु धर्ममित्राणाम् । न व्याजादिह धर्मो भवति तु शुद्धाशयादेव ॥ ११ ॥
देवोद्देशेनैतद्वहिणां कर्तव्यमित्यलं शुद्धः । अनिदानः खलु भावः स्वाशय इति गीयते तज्ज्ञैः ॥ १२ ॥
प्रतिदिवसमस्य वृद्धिः कृताकृतप्रत्युपेक्षण विधानात् । एवमिदं क्रियमाणं शस्तमिह निदर्शितं समये ॥ १३ ॥
एतदिह भावयज्ञः समृहिणो जन्मफलमिदं परमम् । अभ्युदयाव्युच्छित्त्या नियमादपवर्गवीजमिति ॥ १४ ॥
देयं तु न साधुभ्यस्तिष्ठन्ति यथा च ते तथा कार्यम् । अक्षयनीव्या होवं ज्ञेयमिदं वंशतरकाण्डम् ॥ १५ ॥
यतनातो न च हिंसा यगादेपैव तन्निवृत्तिफला । तदधिकनिवृत्तिभावाद्विहितमतोऽदुष्टमेतदिति ॥१६॥ ६ ॥
जिनभवने तद्विम्ब कारयितव्यं द्रुतं तु बुद्धिमता । साधिधानं शेवं तद्भवनं वृद्धिमद्भवति ॥ १ ॥
जिनविम्बकारणविधिः काले पूजापुररसरं कर्तुः । विभवोचितमूल्याऽर्पणमनघस्य शुभेन भावेन ॥ २ ॥
नार्पणमितरस्य तथा युक्त्या वक्तव्यमेव मूल्य मिति । काले च दानमुचितं शुभभावेनैव विधिपूर्वम् ॥ ३ ॥
चित्तविनाशो नैवं प्रायः सक्षायते द्वयोरपि हि । अस्मिन् व्यतिकर एप प्रतिपिद्धो धर्मतत्त्वज्ञैः ॥ ४ ॥
एप द्वयोरपि महान् विशिष्टकार्यप्रसाधकत्त्वेन । सम्बन्ध इह क्षुण्णं न मिथः सन्तः प्रशंसन्ति ॥ ५॥
यावन्तः परितोपाः कारयितुस्तत्समुद्भवाः केचित् । तद्विम्बकारणानीह तस्य तावन्ति तत्त्वेन ॥ ६ ॥

·अप्रीतिरपि च तस्मिन् भगवति परमार्थनीतितो ज्ञेया । सर्वापायनिमित्तं ह्येपा पापा न कर्तव्या ॥ ७ ॥
अधिकगुणस्पैनियमात् कारयितव्यं खदौहुंदैर्युक्तम् । न्यायार्जितवितेन तु जिनविम्वं भावशुद्धेन ॥ ८॥
अत्रावस्थात्रयगामिनो वुधैदौहृदाः समाख्याताः । वालाद्याश्चैत्ता यत्तत्क्रीडनकादि देयमिति ॥९॥
यद्यस्य सत्कमनुचितमिह वित्ते तस्य तजमिह पुण्यम् । भवतु शुभाशयकरणादित्येतद्भावशुद्धं स्यात् ॥ १० ॥
मन्त्रन्यासश्च तथा प्रणवनमःपूर्वकं च तन्नाम । मन्त्रः परमो ज्ञेयो मननत्राणे ह्यतो नियमात् ॥ ११ ॥
बिम्बं महत्सुरूपं कनकादिमयं च यः खलु विशेपः । नास्मात्फलं विशिष्टं भवति तु तदिहाशयविशेपात् ॥१२॥
आगमतन्त्रः सततं तद्वद्भक्त्यादिलिङ्गसंसिद्धः । चेष्टायां तत्स्मृतिमान् शस्तः खल्वाशयविशेषः ॥ १३ ॥
एवंविधेन यद्विम्वकारणं तद्वदन्ति समयविदः । लोकोत्तरमन्यदतो लौकिकमभ्युदयसारं च ॥ १४ ॥
लोकोत्तरं तु निर्वाणसाधकं परमफलमिहाश्रित्य । अभ्युदयोऽपि हि परमो भवति त्वत्रानुपङ्गेण ॥ १५ ॥
कृपिकरण इव पलालं नियमादत्रानुपगिकोऽभ्युदयः । फलमिह धान्यावाप्तिः परमं निर्वाणमिव विम्बात् ॥१६॥७॥
निष्पन्नस्यैवं खलु जिनविम्बस्वोदिता प्रतिष्ठाशु । दशदिवसाभ्यन्तरतः सा च त्रिविधा समासेन ॥१॥
व्यक्त्याख्या खल्वेका क्षेत्राख्या चापरा महाख्या च । यस्तीर्थकृयदा किल तस्य तदाद्येति समय विदः ॥२॥
ऋपभाद्यानां तु तथा सर्वेपामेव मध्यमा ज्ञेया । सप्तत्यधिकशतत्स तु चरमेह महाप्रतिष्ठेति ॥ ३ ॥

·भवति च खलु प्रतिष्ठा निजभावस्यैव देवतोद्देशात् । स्वात्मन्येव परं यत्स्थापनमिह वचननीयोचैः ॥ ४ ॥
वीजमिदं परमं यत्परमाया एव समरसापत्तेः । स्थाप्येन तदपि मुख्या हन्तैपैवेति विज्ञेया ॥ ५ ॥
मुक्त्यादौ तत्त्वेन प्रतिष्ठिताया न देवतायास्तु । रथाप्ये न च मुख्येयं तदधिष्ठानाद्यभावेन ॥ ६ ॥
इज्यादेनं च तस्या उपकारः कश्चिदत्र मुख्य इति । तदतत्त्वकल्पनैपा वालक्रीडासमा भवति ॥ ७ ॥
भावरसेन्द्रातु ततो महोदयाजीवताखरूपस्य । कालेन भवति परमाऽप्रतिवद्धा सिद्धकाञ्चनता ॥ ८ ॥
वचनानल क्रियातः कर्मेन्धनदाहतो यतश्चैपा । इतिकर्तव्यतयाऽतः सफलैपाग्यत्र भावविधौ ॥९॥
एपा च लोकसिद्धा शिष्टजनापेक्षयाऽखिलैवेति । प्रायो नानात्वं पुनरिह मन्त्रगतं बुधाः प्राहुः ॥ १० ॥
आवाहनादि सर्व वायुकुमारादिगोचरं चात्र । सम्मार्जनादिसिधै कर्त्तव्यं मन्त्रपूर्वं तु ॥ ११ ॥
न्याससमये तु सम्यक्सिद्धानुस्मरणपूर्वकमसङ्गम् । सिद्धौ तरथापनमिय' कर्त्तव्यं स्थापनं मनसा ॥ १२ ॥
वीजन्यासः सोऽयं मुक्तौ भावविनिवेशतः परमः । सकलावञ्चकयोगप्राप्तिफलोऽभ्युदयसचिवश्च ॥ १३ ॥
लवमात्रमयं नियमादुचितोचितभाववृद्धिकरणेन । क्षान्त्यादियुतैमैत्र्यादिसकतेāहणीय इति ॥ १४ ॥
निरपायः सिद्धार्थः खात्मस्थो मन्त्रराडसङ्गश्च । आनन्दो ब्रह्मरसश्चिन्त्यस्तत्त्वज्ञमुष्टिरियम् ॥ १५ ॥
अष्टौ दिवसान यावत् पूजाऽविच्छेदतोऽस्य कर्तव्या । दानं च यथाविभवं दातव्यं सर्वसत्त्वेभ्यः ॥ १६ ॥ ८ ॥

·सानविलेपनसुसुगन्धिपुष्पधूपादिभिः शुभैः कान्तम् । विभवानुसारतो यत्काले नियतं विधानेन ॥ १॥
अनुपकृतपरहितरतः शिवदखिदशेशपूजितो भगवान् । पूज्यो हितकामानामितिभत्त्या पूजनं पूजा ॥२॥
पञ्चोपचारयुक्ता काचिचाप्टोपचारयुक्ता रयात् । ऋद्धिविशेपादन्या प्रोक्ता सर्वोपचारेति ॥ ३ ॥
न्यायार्जितेन परिशोधितेन वित्तेन निरवशेपेयम् । कर्तव्या बुद्धिमता प्रयुक्तससिद्धियोगेन ॥ ४ ॥
शुचिनात्मसंयमपरं सितशुभवकोण वचनसारेण । आशंसारहितेन च तथा तथा भाववृद्ध्योः ॥ ५ ॥
पिण्डक्रियागुणगतैर्गम्भी िविधवर्णसंयुक्तैः । आशयविशुद्धिजनकैः संवेगपरायणैः पुण्यैः ॥ ६ ॥
पापनिवेदनगर्नेः प्रणिधानपुररसरैर्विचित्राथैः । अस्खलितादिगुणयुतैः स्तोत्रैश्च महामतिग्रथितैः ॥ ७ ॥
शुभभावार्थ पूजा स्तोत्रेभ्यः स च परः शुभो भवति । सद्भूतगुणोत्कीर्तनसंवेगात्समरसापत्त्या ॥ ८ ॥
कायादियोगसारा त्रिविधा तच्छुद्धयुपाचवित्तेन । या तदतिचाररहिता सा परमान्ये तु समयविदः ॥९॥
विघ्नोपशमन्याद्या गीताभ्युदयप्रसाधनी चान्या । निर्वाणसाधनीति च फलदा तु यथार्थसंज्ञाभिः ॥ १० ॥
प्रवरं पुष्पादि सदा चाद्यायां सेवते तु तदाता । आनयति चान्यतोऽपि हि नियमादेव द्वितीयायाम् ॥ ११ ॥
त्रैलोक्यसुन्दरं यन्मनसापादयति तत्तु चरमायाम् । अखिलगुणाधिकसद्योगसारसब्रह्मयागपरः ॥ १२ ॥
खानादौ कायवधो न चोपकारो जिनस्य कश्चिदपि । कृतकृत्यश्च स भगवान् व्यर्थी पूजेति मुग्धमतिः ॥१३॥

·कूपोदाहरणादिह कायवधोऽपि गुणवान् मतो गृहिणः । मन्त्रादेरिव च ततस्तदनुपकारेऽपि फलभावः ॥१४॥
कृतकृत्त्यत्त्वादेव च तत्पूजा फलवती गुणोत्कर्पात् । तस्मादव्यर्थै पाऽ। रम्भवतोऽन्यत्र विमलधियः ॥ १५ ॥
इति जिनपूजां धन्यः शृण्वन् कुर्वस्तदोचितां नियमात् । भवविरहकारणं खलु सदनुष्ठानं द्रुतं लभते ॥ १६ ॥ ९ ॥
सदनुष्ठानमतः खलु बीजन्यासात्प्रशान्तवाहितया । सञ्जायते नियोगात्पुंसां पुण्योदयसहायम् ॥ १ ॥
तत्प्रीतिभक्तिवचनासझोपपदं चतुर्विधं गीतम् । तत्त्वाभिज्ञैः परमपदसाधनं सर्वमेवैतत् ॥ २॥
यत्रादरोऽस्ति परमः प्रीतिश्च हितोदया भवति कर्तुः । शेपत्यागेन करोति यच तत्त्रीत्यनुष्ठानम् ॥ ३ ॥
गौरवविशेषयोगादुद्धिमतो यद्विशुद्धतरयोगम् । क्रिययेतरतुल्यमपि ज्ञेयं तद्भक्त्यनुष्ठानम् ॥ ४ ॥
अत्यन्तवल्लभा खलु पनी तद्वद्धिता च जननीति । तुल्यमपि कृत्यमनयोतिं स्यात्प्रीतिभक्तिगतम् ॥ ५ ॥
वचनात्मिका प्रवृत्तिः सर्वत्रौचित्ययोगतो या तु । वचनानुष्ठानमिदं चारित्रवतो नियोगेन ॥ ६ ॥
यत्त्वभ्यासातिशयात्सात्मीभूतमिव चेष्टयते सद्भिः । तदसहानुष्ठानं भवति त्वेतत्तदावेधात् ॥ ७॥
चक्रभ्रमणं दण्डात्तदभावे चैव यत्परं भवति । वचनासङ्गानुष्ठानयोस्तु तज्ज्ञापकं ज्ञेयम् ॥ ८ ॥
अभ्युदयफले चाये निःश्रेयससाधने तथा चरमे । एतदनुष्ठानानां विज्ञेये इह गतापाये ॥ ९ ॥
उपकार्यपकारिविपाकवचनधर्मोत्तरा मता क्षान्तिः । आद्यद्वये त्रिभेदा चरमद्वितये द्विभेदेति ॥ १० ॥

·चरमाथायां सूक्ष्मा अतिचाराः प्रायशोऽतिविरलाभ । आयत्रो त्वमी रयुः रथूलाश्च तथा धनाश्चैव ॥ ११ ॥ श्रुतमयमात्रापोहागिन्तामयभावनामये भवतः । ज्ञाने परे यथार्ह गुरुभक्तिविधानसल्लिङ्गे ॥ १२ ॥ उदकपयोऽमृतकल्पं पुंसां सज्ज्ञानमेवमाख्यातम् । विधियलवत्तु गुरुभिर्विपयतृडपहारि नियमेन ॥ १३ ॥ शृण्वन्नपि सिद्धान्तं विपयपिपासातिरेकतः पापः । प्रायोति न संवेगं तदापि यः सोऽचिकित्स्य इति ॥ १४ ॥ नैवंविधस्य शस्तं मण्डल्युपवेशनप्रदानमपि । कुर्वन्नेतदुरुरपि तदधिकदोपोऽवगन्तव्यः ॥ १५ ॥ यः शृण्वन्संवेगं गच्छति तस्याद्यमिह मतं ज्ञानम् । गुरुभक्त्यादिविधानात्कारणमेतद् द्वयस्येप्टम्॥ १६ ॥१०॥ शुश्रूपा चेहाद्यं लिझं खलु वर्णयन्ति विद्वांसः । तदभावेऽपि श्रावणमसिरावनिकूपखननसमम् ॥ १ ॥ शुश्रूपापि द्विविधा परमेतरभेदतो बुधैरुक्ता । परमा क्षयोपशमतः परमाच्छ्रवणादिसिद्धिफला ॥२॥ यूनो वैदग्ध्यवतः कान्तायुक्तरय कामिनोऽपि दृढम् । किन्नरगेयश्रवणादधिको धर्मश्रुतौ रागः ॥ ३ ॥ गुरुभक्तिः परमास्यां विधी प्रयतस्तथाऽऽदुतिः करणे । सद्न्याप्तिः श्रवणं तत्त्वाभिनिवेशपरमफलम् ॥ ४ ॥ विपरीता त्वितरा रयात्प्रायोऽनय देहिनां सा तु । या सुप्तनृपकथानक शुश्रूपावत्थिता लोके ॥ ५ ॥ ऊहादिरहितमाद्यं तद्युक्तं मध्यमं भवेज्ज्ञानम् । चरमं हितकरणफलं विपर्ययो मोहतोऽन्य इति ॥ ६ ॥ १ धृतिरिति का कचिपुस्तके पाठान्तरम् । १८

·वाक्यार्थमानविपयं कोष्ठकगतवीजसन्निभं ज्ञानम् । श्रुतमयमिह विज्ञेयं मिथ्याभिनिवेशरहितमलम् ॥ ७ ॥
यत्तु महावाक्यार्थजमतिसूक्ष्मसुयुक्तिचिन्तयोपेतम् । उदक इव तैलबिन्दुर्विसर्पि चिन्तामयं तत्स्यात् ॥ ८॥
ऐदम्पयंगतं यद्विध्यादौ यलवत्तथैवोच्चैः । एतत्तु भावनामयमशुद्धसद्रलदीप्तिसमम् ॥ ९ ॥
आद्य इह मनाक्पुंसस्तद्रागाद्दर्शनग्रहो भवति । न भवत्यसौ द्वितीये चिन्तायोगात् कदाचिदपि ॥ १० ॥
चारिचरकसजीव(वि)न्यचरकचारणविधानतश्चरमे । सर्वत्र हिता वृत्तिर्गाम्भीर्यात्समरसापत्त्या ॥ ११ ।।
गुर्वादिविनयरहितस्य यस्तु मिथ्यात्त्वदोपतो वचनात् । दीप इव मण्डलगतो वोधः स विपर्ययः पापः ॥१२॥
दण्डीखण्डनिवसनं भस्मादिविभूपितं सतां शोच्यम् । पश्यत्यात्मानमलं ग्रही नरेन्द्रादपि खधिकम् ॥ १३ ॥
मोहविकारसमेतः पश्यत्यात्मानमेवमकृतार्थम् । तद्यत्ययलिजरतं कृतार्थमिति तद्भहादेव ॥ १४ ॥
सम्यग्दर्शनयोगाज् ज्ञानं तद्वन्थिभेदतः परमम् । सोऽपूर्वकरणतः स्याज्ञेयं लोकोत्तरं तच ॥ १५ ॥
लोकोत्तरस्य तस्मान्महानुभावरय शान्तचित्तरय । औचित्त्यवतो ज्ञानं शेपस्य विपर्ययो ज्ञेयः ॥ १६ ॥ ११ ॥
अस्मिन्सति दीक्षाया अधिकारी तत्त्वतो भवति सत्त्वः । इतररय पुनर्दीक्षा वसन्तनृपसन्निभा ज्ञेया ॥१॥
श्रेयोदानादशिवक्षपणाच सतां मतेह दीक्षेति । सा ज्ञानिनो नियोगाद्यथोदितस्यैव साध्वीति ॥ २॥
यो निरनुवन्धदोपाच्छ्राद्धोऽनाभोगवान् वृजिनभीरुः । गुरुभक्तो ग्रहरहितः सोऽपि ज्ञान्येव तत्फलतः ॥३॥

·चक्षुष्मानेकः स्यादन्धोऽन्यस्तन्मतानुवृत्तिपरः । गन्तारौ गन्तव्यं प्रामुत एतौ युगपदेव ॥ ४ ॥
यस्यास्ति सत्क्रियायामित्थं सामर्थयोग्यताऽविकला । गुरुभावप्रतिबन्धाद्दीक्षोचित एव सोऽपि किल ॥ ५ ॥
देयाऽरमै विधिपूर्वं सम्यक्तन्त्रानुसारतो दीक्षा । निर्वाणवीजमेपेत्यनिष्टफलदान्यथात्यन्तम् ॥ ६ ॥
देशसमग्राख्येयं विरतिया॑सोऽत्र तद्वति च सम्यक् । तन्नामादिस्थापनमविद्रुतं खगुरुयोजनतः ॥ ७ ॥
नामनिमित्तं तत्त्वं तथा तथा चोद्धृतं पुरा यदिह । तत्स्थापना तु दीक्षा तत्त्वेनान्यस्तदुपचारः ॥ ८ ॥
की-रोग्यध्रुवपदसम्प्राप्तेः सूचकानि नियमेन । नामादीन्याचार्या वदन्ति तत्तेपु यतितव्यम् ॥९॥
तत्संरकारादेपा दीक्षा सम्पद्यते महापुंसः । पापविपापगमात् खलु सम्यग्गुरुधारणायोगात् ॥ १० ॥
सम्पन्नायां चास्यां लिङ्गं व्यावर्णयन्ति समयविदः । धर्मैकनिष्ठतैव हि शेपत्यागेन विधिपूर्वम् ॥ ११॥
वचनक्षान्तिरिहादौ धर्मक्षान्त्यादिसाधनं भवति । शुद्धं च तपो नियमाद्यमश्च सत्यं च शौचं च ॥ १२ ॥
आकिञ्चन्यं मुख्यं ब्रह्मापि परं सदागमविशुद्धम् । सर्व शुक्लमिदं खलु नियमात्संवत्सरादूर्ध्वम् ॥ १३॥
ध्यानाध्ययनाभिरतिः प्रथमं पश्चात्तु भवति तन्मयता । सूक्ष्मालोचनया संवेगः रपर्शयोगश्च ॥ १४ ॥
रपर्शस्तत्तत्त्वाप्तिः संवेदनमात्रमविदितं त्वन्यत् । वन्ध्यमपि स्यादेतरपर्शरत्वक्षेपतत्फलदः ॥ १५ ॥
व्याध्यभिभूतो यद्वन्निविण्णस्तेन तक्रियां यत्नात् । सम्यकरोति तद्वद्दीक्षित इह साधुसचेष्टाम् ॥ १६ ॥ १२ ॥

·गुरुविनयः स्वाध्यायो योगाभ्यासः परार्थकरणं च । इतिकर्तव्यतया सह विज्ञेया साधुसन्चेष्टा ॥१॥
औचित्याद्गुरुवृत्तिर्वहुमानस्तत्कृतज्ञताचित्तम् । आज्ञायोगस्तत्सखकरणता चेति गुरुविनयः ॥ २॥
यत्तु खलु वाचनादेरासेवनमत्र भवति विधिपूर्वम् । धर्मकथान्तं क्रमशस्तत्वाध्यायो विनिर्दिष्टः ॥ ३ ॥
स्थानोर्णालम्बनतदन्ययोगपरिभावनं सम्यक् । परतत्त्वयोजनमलं योगाभ्यास इति तत्त्वविदः ॥ ४ ॥
विहितानुष्ठानपरस्य तत्त्वतो योगशुद्धिसचिवरय । भिक्षाटनादि सर्वं परार्थकरणं यते यम् ॥५॥
सर्वत्रानाकुलता यतिभावाव्ययपरा समासेन । कालादिग्रहणविधौ क्रियेतिकर्तव्यता भवति ॥ ६॥
इति चेष्टावत उच्चैर्विशुद्धभावस्य सद्यतेः क्षिप्रम् । मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाः किल सिद्धिमुपयान्ति ॥ ७ ॥
एताश्चतुर्विधाः खलु भवन्ति सामान्यतश्चतस्रोऽपि । एतद्भावपरिणतावन्ते मुक्तिर्न तत्रैताः ॥८॥
उपकारिखजनेतरसामान्यगता चतुर्विधा मैत्री । मोहासुखसंवेगान्यहितयुता चैव करुणेति ॥ ९॥
सुखमात्रे सद्धेतावनुवन्धयुते परे च मुदिता तु । करुणानुवन्धनिर्वेदतत्त्वसारा छुपेक्षेति ॥ १० ॥
एताः खल्वभ्यासाक्रपेण वचनानुसारिणां पुंसाम् । सद्वृत्तानां सततं श्राद्वानां परिणमन्त्युचैः ॥ ११ ॥
एतद्रहितं तु तथा तत्त्वाभ्यासात्परार्थकार्येव । सद्वोधमात्रमेव हि चित्तं निष्पन्नयोगानाम् ॥ १२ ॥
अभ्यासोऽपि प्रायः प्रभूतजन्मानुगो भवति शुद्धः । कुलयोग्यादीनामिह तन्मूलाधानयुक्तानाम् ॥ १३ ॥

·अविराधनया यतते यस्तस्यायमिह सिद्धिमुपयाति । गुरुविनयः श्रुतगर्भो मूलं चारया आप जयः ॥ १४ ॥
सिद्धान्तकथा सत्सङ्गमश्च मृत्युपरिभावनं चैव । दुष्कृतसुकृतविपाकालोचनमथ मूलमस्यापि ॥ १५ ॥
एतस्मिन् खलु यत्नो विदुषा सम्यक् सदैव कर्त्तव्यः । आमूलमिदं परमं सर्वस्य हि योगमार्गरय ॥ १६ ॥१३॥
सालम्बनो निरालम्बनश्च योगः परो द्विधा ज्ञेयः । जिनरूपध्यानं खल्वाद्यस्तत्तत्त्वगस्त्वपरः ॥१॥
अष्टपृथग्जनचित्तत्यागाद्योगिकुलचित्तयोगेन । जिनरूपं ध्यातव्यं योगविधावन्यथा दोपः ॥२॥
खेदोद्वेगक्षेपोत्थानभ्रान्त्यन्यमुद्रुगासझैः । युक्तानि हि चित्तानि प्रवन्धतो वर्जयेन्मतिमान् ॥३॥
खेदे दावाभावान्न प्रणिधानमिह सुन्दरं भवति । एतचेह प्रवरं कृषिकर्मणि सलिलवज्ज्ञेयम् ॥ ४ ॥
उद्वेगे विद्वेपाद्विष्टिसमं करणमस्य पापेन । योगिकुलजन्मवाधकमलमेतत्तद्विदामिष्टम् ॥ ५ ॥
क्षेपेऽपि चाप्रवन्धादिष्टफलसमृद्धये न जात्वेतत् । नासकृदुत्पाटनतः शालिरपि फलावहः पुंसः ॥ ६ ॥
उत्थाने निर्वेदात्करणमकरणोदयं सदैवात्य । असागत्यागोचितमेतत्तु खसमयेऽपि मतम् ॥ ७ ॥
भ्रान्तौ विनमयोगान्न हि संस्कारः कृतेतरादिगतः । तदभावे तत्करणं प्रक्रान्तविरोध्यनिष्टफलम् ॥ ८॥
अन्यमुदि तत्र रागात्तदनादरताऽर्थतो महापाया । सर्वानर्थनिभित्तं मुद्विपयाङ्गारवृष्ट्याभा ॥ ९॥
रुजि निजजात्युच्छेदात् करणमपि हि नेष्टसिद्धये नियमात् । अस्येत्यननुष्ठानं तेनैतद्वन्ध्यफलमेव ॥ १० ॥

·सामर्थ्ययोगतो या तत्र दिदृक्षेत्यसशक्त्याढ्या । सानालम्बनयोगः प्रोक्तस्तदर्शनं यावत् ॥ तत्राप्रतिष्ठितोऽयं यतः प्रवृत्तश्च तत्त्वतरतत्र । सर्वोत्तमानुजः खलु तेनानालम्बनो गीतः ॥९॥ द्रागस्मात्तद्दर्शनमिपुपातज्ञातमानतो ज्ञेयम् । एतच केवलं तज्ज्ञानं यत्तत्परं ज्योतिः ॥ १० ॥ आत्मस्थं त्रैलोक्यप्रकाशकं निष्क्रियं परानन्दम् । तीतादिपरिच्छेदकमलं ध्रुवं चेति समयज्ञाः ॥ ११ ॥ एतद्योगफलं तत्परापरं दृश्यते परमनेन । तत्तत्त्वं यदृष्ट्वा निवर्त्तते दर्शनाकासा ॥ १२ ॥ तनुकरणादिविरहितं तचाचिन्त्यगुणसमुदयं सूक्ष्मम् । त्रैलोक्यमरतकस्थं निवृत्तजन्मादिसलेशम् ॥ १३ ॥ ज्योतिः परं परस्तात्तमसो यद्गीयते महामुनिभिः । आदित्यवर्णममलं ब्रह्मायैरक्षरं ब्रह्म ॥ १४ ॥ नित्यं प्रकृतिवियुक्तं लोकालोकावलोकनाभोगम् । रितमिततरगोदधिसममवर्णमस्पर्शमगुरुलघु ॥ १५ ॥ सर्वावाधारहितं परमानन्दसुखसङ्गतमसद्गम् । निःशेपकलातीतं सदाशिवाद्यादिपदवाच्यम् ॥ १६ ॥ १५ ॥ एतदृष्ट्वा तत्त्वं परममनेनैव समरसापत्तिः । सञ्जायतेऽस्य परमा परमानन्द इति यामाहुः ॥ १ ॥ सैपाऽविद्यारहितावस्थापरमात्मशब्दवाच्येति । एपैव च विज्ञेया रागादिविवर्जिता तथता ॥ २ ॥ वैशेपिकगुणरहितः पुरुपोऽस्यामेव भवति तत्त्वेन । विध्यातदीपकल्पस्य हन्त जात्यन्तरापासेः ॥३॥ एवं पशुत्त्वविगमो दुःखान्तो भूतविगम इत्यादि । अन्यदपि तन्त्रसिद्धं सर्वमवरथान्तरेऽत्रैव ॥ ४ ॥ G ·आ फंडमाथी लयार थयेला वीजां बेचवाना पुस्तकोनुं सूची पत्र. १-वीतरागस्तोत्र-श्रीमद् हेम चन्द्राचार्यकृत मूल, प्रभानन्दसूरिकृतविवरण, अने श्रीविशालराज शिष्यकृत-अवचूरिसहित. किम्मत रु-०-८-० २-श्रीश्रमणप्रतिक्रमणसूत्रवृत्तिः-पूर्वाचार्यकृत. आने पन्यासजी केशरविजयगणिए शोधेल छे. ।। 2-१-६ ३-श्रीस्याद्वाभापा-आने श्रीमच्छुभविजयगणिए रचेलो छे, अने पन्यासजी आनंद- सागर गणिए शोधेलो छे. ॥1॥०-१-६ ४-श्रीपक्खीसूत्र-आमां पाक्षिकसूत्र अने खामणा उपरनी श्रीयशोदेवसूरिकृतटीकानो समावेश करवामां आव्योछे. अने श्रीआनंदसागरजीए शोध्योछे. ॥।॥ ०-६-० ५-श्रीअध्यात्ममतपरीक्षा-आ ग्रन्थने न्यायाचार्य श्रीयशोविजयजीए दिगम्बरमतना खण्ड- नमादे टीकायुक्त रच्यो छे. आमां पछाडी जूई मूल पण लेवामा आव्युं छे. आने श्रीआनंद- सागरजीए शोध्योछे. ॥॥०-६-० H -RANAM AMERARE ·॥॥०-६-० ६-पोडशकप्रकरणं-आ ग्रन्थमां श्रीमद् हरिभद्रसूरिकृतसूल, अने श्रीमद्यशोभद्र, तथा न्यायाचार्यश्रीयशोविजयकृत बन्ने टीकाओ, तथा पछाडी छुटुं मूल लेवामां आव्युंछे. आ ग्रन्थने योगनिष्ठ श्रीबुद्धिसागरजीए सुधार्योछे. ७-श्रीकल्पसूत्रवृत्तिः~-आ ग्रन्थ श्रीविनयविजयोपाध्यायकृत 'सुबोधिका' टीका सहित छपाव- वामां आव्यो छे. आग्रन्थ पण पन्यासजी आनंदसागरजीए शोध्यो छे. लगभग ६०० पानानुं पुस्तक सुन्दर पाटलीयो साथे होया छतां पण मूल्य घणुं ओछु राखवामां आवेल छे. ॥॥०-१२-० 7 पुस्तको वेचातीमळवार्नु ठेका'- शा० मगनलाल वेलचंद. के० ऑ० शेठ देवचंद लालभाई धर्मशाळा- वडेखां चकलो, गोपीपुरा, सुरत.

·इदं पुस्तकं मुम्बय्यां शाह नगीनभाई धेलाभाई जन्हेरी वजार इत्यनेन
निर्णयसागरमुद्रणालये कोलभाट वीथ्यां २३ तमे गृहे वा. रा.
घाणेकर द्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
naar army Nannya.rsor
Published by Shah Nnginbhai Ghelnbhai Javoil, N 325, Javeri Bazar
and Printed by B R Ghaneker, at N. S
Press, 23, holbhat Line, Bombay
)
--

·MP4
92200
इति श्रीपोडशकमकरणं सम्बाहम् ॥
आ श्रीकेलारसागररारि सानमन्दिर र
इति श्रेष्ठि-देनचन्द्र लालभाइ-जैनपुस्तकोडार----यन्याकारी राम
5555555555