·चौखम्बा-संस्कृत-प्रन्यमाला ।
(मन्य सस्या ६)
भादृचिन्तामणेस्तर्कपादः।
भकुलावतंस महामहोपाध्यायश्रीगागाभटेति
प्रसिद्धनामधेयश्रीविश्वेश्वर सुधी
विरचितः।
वाराणसेयराजकीय प्रधान सस्कृतपाठशालायां
व्याकरणशास्त्राध्यापफेन पटवर्धनो पाव्हेन
तात्याशास्त्र्यपरनामकेनधीरामकृष्ण
ग्रास्त्रिणा सपरिष्कारं परिशोधित।
राजराजेश्वरी तारायन्नालये श्री हरिदासयमन
मुदायित्वा प्रकाशित ।
सन् १९०० इस्वी।
वैक्रम सन १९५७॥
शुभम्।

·श्रीगणेशाय नमः ॥ भादृचिन्तामणिः ॥ अधिसरयूतटिनीतटमधिसाकेताङ्गणमातदुद्यानम् । खेलन्नीरदनीलो वालो मे मानसे सदा भूयात् ॥ १ ॥ सारं यच्छतिशिरसामगोचरं यन्मनोवचसाम् । तत्कौशल्पावचसा शिक्षापात्रं महो वन्दे ॥२॥ विश्वामित्रकुलध्वजः समभवद्यो महनारायण- स्तदंशस्य करीरता दधदयं विश्वेश्वरायः कृती। गागाभट इति मयां दिनकरात्माप्तः पितुालनाट् मीमांसाम्बुनिधि प्रमध्य चिनुते श्रीभादृचिन्तामणिम् ।। ३ ।। गुरोरथ कुमारिलस्य मुरविद्विपोपि श्रम- क्लमोन सफलो ऽभवद्भवति तत्र कस्योद्यमः । स साहसमिति प्रयामक्तियां मकर्तु ममो. धमोयमिति चिन्तयन् बुधजनः परिक्षाम्यतु ।। ४ ।। अंथातो धर्मजिज्ञासा ॥ १॥ अनेन सूत्रेण विषयप्रयोजनकथनद्वारा शास्त्रारम्भकर्तव्यता प्रतिपाद्यते । कर्तव्यपदाध्याहारेण जिज्ञासापदे विचारलक्षण- या च वेदाध्ययनानन्तरं वेदाध्ययनहेतुको धर्मज्ञानेच्छामयो- ज्यो धर्मप्रमाफलको विचारः कर्तव्य इति सूनार्थः । तेन वि- पारश्नसमुदायल्पगात्रस्य धर्मशानभयोजनका धर्मविषय- ता चोक्ता । सम्बन्धोपि प्रतिपाद्यमतिपादकमावः । वेदा य.

·मादृचिन्तामणे यनहेतुकता चापीतवेदस्य धर्मेण पापमपनुदतीत्यादिवाक्ये. भ्यः । सामान्यतो धर्मज्ञानस्य विशेषधर्मप्रकारकानेच्छाहेतु- त्वात् । तथाहि । धणेति वाक्पेन सामान्यतो धर्मज्ञाने तदुत्तर वदनुव्यवसाये धर्मज्ञानत्वसामान्यमत्यासत्या सकलधर्मज्ञा- नज्ञानम् । घटत्वसामान्यमत्यासत्या नीलपटा दिशानवत् । तत्तस्वद्विषपच्छेति क्रमेण सामान्यधर्मप्रकारकज्ञानस्य वि. शेपधर्ममकारकेच्छामयोजकत्वम् । सा चेच्छा सममाण- कर्मज्ञानं जायतामित्यायाकारिका, तादृशेयसाघनताशानज- पा च । तादृशज्ञानज्ञानं च धर्मज्ञानत्वसामान्यलक्षामत्या- सम्येति । तेन चाधीतवेदोऽधिकारी प्रदर्शितः । इदं च सूत्रं स्मृ. तिरूपं स्वचितन्यायानुग्राह्यप्रमाणसापेक्ष चत्यध्ययन विधिमूल- कम् । तेनापि चेदाध्ययनानन्तरं तदर्थशानाय विचारविधानात् । नयाहि । स्वाध्यायोऽध्यतव्य इत्याध्ययनकरणकभावनापामर्थ- शानं भाव्यम् । कर्मानुष्ठानोपयिकत्वेन पुरुषार्यत्वादिति । स्व- गयित्वमिति चेत् । न । अदृष्टार्थत्वापतेः । नाप्यारग्रहणम् । पुरुषानिनुबन्धित्वाचा व्याकरणादीनां वेदाङ्गत्वोपपत्ते । अ- गलं कार्यननने सहकारित्वं, तच्च वेदाध्ययनस्यार्थज्ञानार्यत्वे उपपद्यते । ठ्याकरणादीनां वेदार्थज्ञानोपयोगित्वात् । स्व. गायत्वे वा तदनुपयोगात । वेदाध्ययनमिनकदृष्टार्थकम् । अर्पदविषपकविडिलाप्पपनत्वात् अङ्गाभ्यपनवदित्यनुमानात् । अत्र स्तोमाध्ययने व्यभिचारवारणाय अर्थवद्विपयकेति । वि. पमन्त्राध्यपने व्यभिचारसारणाप विहितेति । अतोऽर्थशान माध्यम् । न चार्थझरनस्य भाव्यत्वे ऽनध्यायादिनियमानां स्व. रूपकार्ययोरनुपयोगादध्ययनात्वानुपपतिः । कार्पोपपोगाभा- पेपि विमनिवारणार्पवेन स्वरूपोपयोगित्वाद । नियमापूर्व उप- ·३ तपादः । योगाच्च । कार्यकतव्यमत्यपस्तु सम्बन्धमात्रे लाक्षणिकः । विपं भुनक्कि सक्तून् जुहोतीतिवदनीप्सितकर्मवपरो वा । ईप्सि- तकर्मत्वपरवेपि स्वाध्यायकर्मकभावनाविशिष्टतत्करणमावनावि. धित्वेनतस्य विधर्यज्ञानमाव्यकलमिति कश्चित् । अत्र स्वाध्या- यत्वं स्वशाखात्यम् । स्वत्वञ्च परम्परया ऽध्ययनविषयत्वमनु छानविषयत्वं च । तेन वेदत्रयान्तर्गतकैकशाखापर: स्वाध्याय- शब्दः । तेनाध्यपनानुष्ठानयोः स्वपरम्परापरिगृहीताध्ययनानु- छानविषयत्वोपपतिः । ततिकर्तव्यतापेक्षायां योग्यतया वि- चार इतिकर्तव्यतात्लेन सम्बध्यतइति विचारकर्तव्पतासिद्धिः । एवं च "स्याणरयं भारहार किलाभूदधीत्य वेदं न विजाना- ति योर्यम्" "योर्यत इत्सकलं भद्रमनुते नाकमेति ज्ञानविधूत- पाये" पर्याभिवतदनभिननिन्दास्तुती उपपद्यते इति पाति- कादयः॥ पिचरणास्तु प्रोक्षणादिविधावपूर्वसापनत्वेन वीहीणामि- पात्रापि प्रयोजनवदर्यज्ञानजनकत्वेन साध्यायस्यैव भाव्यत्वं, वेदार्यज्ञानस्य द्रव्यप्राप्तिप्रतिष्ठापयिकत्ववकर्मानुष्ठानोपयिकत्व- मिति लोकसिद्ध पुरुषार्थल, द्रव्यानवत् । अतोय विधिः प्रतिग्रहादिनिपमवदध्ययननियमार्यः । नन्वन्यपननियमत्य नि- पेधेपु नोपयोगा,अध्ययनेनैव विध्यर्य जानन विधेयानुष्ठानेन.फ- लमानुपादितिपदव्यगर्नेनैर निपपार्थ जानन निपध्यानुष्ठानेन प्रत्सोयादिति कल्पनायां निपधाध्यपने प्रत्ययोगादिति चेद। न । तत्रागत्याऽययनेनैव निषेधार्यपजानन् प्रत्ययादिवि क- ल्पनात् । न चैतावता ऽदृष्टार्थकत्व, नापि विनियोगमहः। य. देव विधया करोतीति वाक्यं तु अर्यज्ञानस्य नाङ्गताबोधक, किंतु श्रद्धोपनिपजन्यज्ञानार्थवादः । अस्तु वा यत्करोतीति .

·. भादृचिन्तामणे वैदिककर्पसामान्यपुदिश्य विद्यापदलसितार्थज्ञानविशेपनियमार्यः सन्नतावोधकः, वाहिविधिवत् । क्यापि न क्रत्वपूर्वार्थज्ञानजन- कनवोदेश्पत्ता, पेनाध्ययनस्पाङ्गता स्यात, स्पाच्च प्रकरणापे. क्षा । स्वाध्यायस्योद्देश्यत्वादेव तद्वतकत्वाविचक्षपा चेदानधी- येत्यादिस्मृतेरेतन्मूलकत्वे न तन्मूलश्रुत्यन्तरकल्पनागौरवम् । तेनार्जनविधिवद् अर्थज्ञानजनकत्वेनैवोद्देश्यतैति अर्थशानफळ- कविधिर्विचारकर्तव्यताक्षेपक इत्याहुः ॥ तेनार्थज्ञानपर्यन्तं गुरुकुलवासो विचारकरणं चाध्ययन- विधेः फलम् । ऋत्वधिकारनियमाच्च । तथाहि । वसन्त व्रा. हाणमुपनयीत ग्रीष्मे राजन्यं गरदि वैश्यमित्यादिवाक्य ह्मा- णाद्यगत्वेनोपनपन विधीयते । अपवर्षे ब्राह्मणयुपनयीतेत्यादि- वाक्येपु ब्राह्मणाधुदेशेनाटपर्पत्वादिविधिः तत्सनिधिपठितवा- ध्ययनविधि. कर्तृसापेक्षः कार्यापेक्षानुपनावानेव कर्तृन राति इत्यध्ययनविषिमयुक्ताध्यपनजन्यर्थिशाने नैवर्णिकानामेव सिद्ध ऋतुविधयो ऽपर्यज्ञानोपायापकत्सामावलायवसहकता ग्राम गादिपरा एव भवन्तीति शूद्रादेरुपनीतकर्तृकाध्ययनजन्यार्थज्ञा. नरूपागसम्पादनासमयस्य नाधिकारावमध्यापयीतेति सनि- घिसिद्धोपनीतककत्वानुवादः । यद्वा उपनयनाध्यापनवाक्य- योः प्रयोजकन्यापारासिया उपगमनाध्ययनविधिः । अ- वर्षों ब्राह्मण उपगच्छेत्सोयीतति शाखान्तरीयत्वेन स्वा. ध्यायविधैर्नानक्यम् । कर्मणां नित्यतया उपनयनाध्यपनयोः फलतो नित्यत्वम् । यद्वा ब्रह्मक्षत्रविश काल औपनायनिकः परः। मत ऊर्व पत्तन्त्येते इति पाक्पेन अनीपाना वात्सा भवन्तीति नि- ·. वर्कपादः । ५ पेधेन च नित्यत्वसिद्धिः । अधीतवेदस्य प्रयोजनववं चेत्यमवयम् । विधीनां प्रवृत्तिजनकमवर्तनाज्ञानम्, अ.. र्थवादानां पाशस्त्यज्ञानं, मन्त्राणां विशिष्टार्यस्मरणं, ना. नां कर्मभेदो गुणफलोपबन्धः सङ्कल्पलाघवं च, सान्नामक्षरा- भिव्यक्ति, स्तोभाना सामकालपा, उपनिपदा पारलौकिक- फलककर्ममवृत्तिजनकशरीरव्यतिरिक्तजीवात्मज्ञानं, क्रमशानादि- च यथेष्टमूहनीयम् । एवमङ्गानां वेदोपकारकत्वम् । तच्च शिक्षा- या: स्वरादिनिधयद्वारा, कल्पस्य शाखान्तरसन्दिग्धविध्युप- संहारद्वारा, न्यायलभ्यार्थतात्पर्यनिर्णयद्वारा च, व्याकरणस्प वैदिकोहविज्ञानद्वारा, छन्दसा वैदिकवाक्यपरिमाणद्वारा, ज्यो- तिषस्य वैदिककर्ममयोगोपयोगितिथ्यादिशानद्वारा, अधीतवेद- जन्यार्थज्ञानोपयोगित्वाद् शास्त्रारम्भसिद्धिपी । अधिकरणं च पञ्चाङ्गम् । विषयः संशयधव पूर्वपक्षस्तयोत्तरः। प्रयोजनं च पन्चानं शास्त्रे ऽधिकरणं स्मृतम् ।। सद्गतिथति कचित्पाठ. । तच्चेत्यम् । अध्ययनविधिविप- यः । वेदाध्ययनोत्तरं धर्माधर्मशानफलकविचारविधायको न घे ति संशयः । अध्ययनस्य गुरुमुखोच्चारणपूर्वकोच्चारणरूपत्वा- चस्य विश्वजिद्वत्स्वार्थत्वादधीत्य 'नायादिति स्नानविधिना न कर्तव्य इति पूर्वपतः । उक्तयुक्तथा भ्पयनविधेर्यज्ञानपर्य- न्ततपा तस्प विचारमन्तरेणासम्भवाकव्यः । स्मृतिस्त्वध्य- यनकरणकभावनोत्तरकालं स्नानमिति व्याख्येया । युत्यनुरो- धादिति सिद्धान्तः। मयोजन स्पष्टम् । एवमग्रे ऽप्यधिकरणानि द्राव्यानि । तथा च सिद्धं धर्मशानाय शास्त्रमारम्भणीयमिति । तरज्ञान च स्वरूपप्रमाणसाधनयोजनविचारद्वारेणेति तचिन्ता। .

·६ भादृचिन्तामणः एवं सूत्रे अकारमश्क्षेपणाधर्मचिन्ताया अपि शाख विपपत्व- . मुकम् ॥ M अब बापिनविनामावनिश्चयाद अन्यादौ न मङ्गलाचरणे. प्रवृत्तिरिति जीर्णाः । वस्तुतस्तु अतः पदेन अध्ययनहेतुत्वोके- रानन्तर्यस्याप्यर्थप्राप्तत्वादयशब्दानक्यापत्त्या अपशब्दो मा- लार्थकः । तत्त्वं च समाप्तिविघ्नध्वंसान्यतरहेनुत्वेन विहितत्वम् । विधायको वैदस्त्वाचारानुमेयः । न च नास्तिकग्रन्थकादम्बर्या- दावन्वयन्पतिरेकथ्यभिचारेण मालस्प तदेतुत्वेन विधिन सं- भवतीति वाच्यम् । व्यभिचारस्थ हेत्वन्तरमयुक्ततया श्रुतियो- पितहेतुत्ववायकवाभावाद्विप्नसपसख्याकमङ्गलस्वेन कारणत्व- कल्पनावति जीर्णाः । समातेर्बुद्धिप्रतिपादिदृष्टसामग्रीजन्यतया पहलाजन्यत्वेन विघ्नध्वंसदेतुस्वेन विहितत्वं मलत्वमिति मणि- कृत् ।। अत्र चिन्तयन्ति । चिन्नपंसस्प न भाच्यता, अपुरुषा. र्थत्वात् । न च समाप्तिजनकलेन तस्य पुरुषार्थता । समास विघ्नसंसर्गामावस्यैव जनकसपा ध्वंसस्थाजनकत्वात् । अन्य- था विघ्नात्यन्ताभाववदारन्धस्य समातिर्न स्यात् । इष्टसाधन- स्वभाव्पत्वयोः समानमकारकत्वनियमात् । न च विघ्नसंसर्गा- भारस्यैर भाव्यता । अत्यन्तामाभागमारयोसवदजन्यस्वेन संसर्गाभावत्वस्य भाव्यवानवच्छेदकत्वात् । अतो ऽदृष्टद्वाराम- इलस्प पुद्धिपतिमादनांच द्वारा समाप्तिजनकत्वम् । पदि चोपचापकर्मत्वेन तुषाणामम्बये सारनियमस्य व्यभिचार इति विमान्यते तदा कीर्णकरमतिपतिकर्मत्वातिरिककर्मवान्वये ताह- शनियमादिननसत्त्वस्य भाव्यतावच्छेदकत्वानुपपचिरेब । अ. दृष्टकल्पनागौरवं तु विघ्नध्यप्तस्प फलस्वपि माले पूर्वोचराझोप- संहनपे तुल्पमिति दिए।

·तपादः 1 चोदनालक्षणोर्थो धर्मः ॥ २॥ अनेन सूत्रेण धर्मस्वरूपं तत्समाणं चोच्यते । न तावद्या. गापूर्वोभयनिष्ठा धर्मत्वं जातिः । यागस्य क्रियेच्छान्यतररूप- तया क्रियात्वेनेच्छात्वेन च सकरात् । अतो ऽपूर्वनिष्ठैव सुख- कारणतावच्छेदिका धर्मत्व जातिरिति नैयायिका: || अपूर्व मजानतामपि यागादिकर्तरि धार्मिक इति प्रयोगाद्वदवोधिते- साधनत्वरूपो यागापूर्वोभयनिष्ठोपाधिरेव धर्मत्वमिति केचित ।। घस्तुतस्तु अलौकिकश्रेयःसाधनत्वेन विहितक्रियात्वं विहि- तलं वा धर्मत्वम् । सोमादिष्वङ्गत्वेन विहितप्वतिव्याप्तिवारणा- य तृतीयान्तम् । अलोकिकत्वं च वेदतदुपजीविप्रमाणातिरिक्त- प्रमाणागम्यत्वे सति प्रमितिविपयत्वम् । वेदत्वं च न मुख्य. वेदप्रयोगविषयत्वं शाखासमुदायत्वं वा, शाखात्वस्य वेदैकदे. शत्वरूपतया आत्माश्रयाव । नापि सन्दिग्यकर्तृकवाक्यत्वम् । वादिनो: सन्देहाभावेन मध्यस्थस्य वादिपञ्चावयववाक्यप्रयोग- जन्यतया तत्र पक्षतावच्छेदकज्ञानाभावेनान्योन्याश्रयात् । मतो मन्त्रत्ववाह्मणत्वव्यापकजातिविशेपो घेदत्वमिति केचित् । त- दपि पौराणमन्त्रव्राह्मणत्वव्यापकपुराणत्वे ऽतिव्याप्तेर्न युक्त- म् । शब्दतदुपनीविप्रमाणातिरिक्तममाणजन्पप्रमित्यविपयार्यक- त्वे सति मन्दानन्यवाक्यार्धमानजन्यममाणशब्दत्वं वेदत्वमिति चिन्तामणिः । अत्र लौकिकवाक्ये ऽतिव्याप्तिवारणाय सत्य- न्तं, घटादिवारणाय द्वितीयं, स्मृतिपुराणादिवाक्येप्वतिव्याप्ति- वारणाय शब्दाजन्येति । तादृशेश्वरीयज्ञानजन्यत्वादिस्य ल- क्षणसमन्वयः । अपौरुपेयवाक्यत्वं वेदत्वम् । अपौरुषेयत्वं च पौरुपेयभिमतम् । पौरुषेयत्वं च न तावत्स्वतन्त्ररुपमणीवत्व. , ·८ - भादृचिन्तामणे म् । स्वातव्यस्य निर्ववतुमसक्यत्वाद्, व्यर्थविशेषणत्वाव, प- ध्यमानमारते ऽच्याश्च । नापि शन्दाजन्पवाक्पार्यगोचरपथार्थ- ज्ञानजन्पजातीयत्वं, पठ्यमानमारते अव्याप्तिवारणाय तजा- तीपति । महाभारतादावसम्भवात् । सर्वस्यैव शब्दजन्पवाक्पा- थशानजन्यत्वात् । तदुच्चारणेच्छाजन्यवाक्पत्वं, तदर्थधीजन्य- वाश्यत्वं था, सजातीयोचारणानपेक्षोधरितजातीयत्वं वा, स्म. तिपुराणादिष्वव्याप्तिवारणाय सजातीयेति । एताशपौरुपैय- स्वाभावस्य वेदे सत्वात् । तया व सिद्धमपौरुषेयं वाक्यं वेद इति । उपपादयिष्यते घेदमुपरिष्टात् । अनिष्टसाधनकलजमक्ष- णादौ व्यभिचारवारणाय श्रेयापदम् । अपूर्वे व्यभिचारवारणाय विहितीत 1 तत्त्वं च विधिविषयभावनान्वयित्वम् । तेन फलसा. धनत्वेन विहितक्रियाद्रव्यगुणादीनां धर्मत्वम् । एतेन विहित- क्रियानन्पत्वमपूर्वनिष्ठमेव धर्मत्वमित्यपास्तम् । धर्मः क्षरति की. तनादित्यादौ तु लाक्षणिक प्रयोगः । एवं च "यज्ञेन यज्ञमय- 'जन्त देवास्तानि धर्माणी"ति। "इज्याचारदमाईसादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मः इति निर्धारणपष्ठयपि सद्गच्छते । नवं श्येने धर्मत्वापचि, रिटत्वात् । माणवियोगरूपहि- सायाः अनफळत्वेन इथेने हिंसात्यामावानिपेयामहरधर्मत्वा- योगात् । तदुक्तम् । हिंसा हि फलमेतेषां भिना तेभ्यः स्वरूपतः। सा हि माणवियोगान्मा श्येनस्तत्रासिवत्पृथक् ।। पदि च प्राणवियोगानुकूलव्यापारस्य हिंसात्वमुपैयते त. दाप्यदृष्टाद्वारकव्यापारस्य हिंसात्वात् श्येने तदभावः मुंवचः। अस्तु वा हिंसात्वं व्याप्पीपाभीपहिसावधियतया निषेधाम- , ·तपादः। वृत्तेधर्मत्वोपपत्ति । यागे रागादरे वैधी प्रवृत्तिरित्यादि प्रा भाकरवचनं नियुक्तिकत्वादनादेयम् । यदि च तन हिंसात्वा- भावेप्यदृष्टद्वारकमरणानुकूलव्यापारस्याभिचारत्वेन "अभिचारमहीनं च निभिः कृच्छविशुध्यति" इति स्मृत्या ऽभिचारस्य निपिद्धतया तनाधर्मत्वं विभा व्यते । तदा तस्यान्यतररूपेण धर्मपि न क्षतिः। अलौकिक पदेनैव विवाहार्थमिथ्यावादस्य विधेयत्वेपि धर्मत्वं व्यावसते । तस्य विवाहमानसाधनतया तदभावात 1 अन एव “पञ्चामृता- न्याहुरपातकानी"ति पातकत्वाभावमात्र तत्र, न तु धर्मत्वम् । उपनिपज्जन्यात्मज्ञानस्याविद्यानिवृत्तिद्वारा मोक्षजनकस्य प्र. माणान्तरमाप्सत्वान्नालांकिकत्वमिति न तत्र धर्मस्वम् । अस्तु वा तत्र धर्मन्यम् । निपेयबोधितालौकिकानिष्टसाधनलमधर्मत्वम् । इदमप्यवधेयम् । स्वमकृतगद्गास्नानादीनां मिथ्यात्वेपि श्रेय - साधनतया धर्मत्वम् ।। यस्यायस्यामवस्थायां यथत्कर्म करोति यः। तस्यान्तस्थामवस्थायां तचरफलमुपाश्नुते ।। इति वचनात् । अतः सिद्धं क्रियादीनां धर्मस्वरूपत्वम् । ए तत्ममितिकरण वेदः। तत्रापि प्राधान्येन विधिनिषेधो । ननु कोयं विधिस्तेन च कथपलौकिकश्रेय सापनरोध इति चेत् । अत्र के चित् । लिडादिश्रवणे प्रवृत्ति यतइति लिहादिज्ञान प्रत्तिसामग्रीजनकम् । सा च कृतिसाभ्यस्त्वमकारकेच्छारूपा चिकीर्षा,तज्जनकज्ञान च लिहादिमिर्ज-यने, तच्चेमाघनत्व वलंवेदनिष्टाननुवन्धित्वज्ञानम् । अन्यतराभावे प्रत्यजननी त् । अतो लिहादिनानेन निनयज्ञानजननाद त्रितयेपि शक्ति । पुष्पयन्तशब्दवद्युगपदर्थत्रयस्य वोध । अन्वयश्च तेषां विधेय. २ ·भाइचिन्तामणेः धात्वर्थे । एवं च यागादिनिटसाधनताबोधाद्धर्मे पासण्यं, निधेष्वपि कलजभक्षणादापनिटसाधनत्वबोधादधर्मे भाभाय. मिति के चित् ।। मीमांसकास्तु विधेः प्रवर्तनायो गति । श. ब्दजन्यमवृत्ती प्रवर्तनामानस्य हेतुत्वात् । प्रवर्तनाज्ञानस्य प्र. चिहेतुत्वम्, भइमेनं मवर्तयामि आचार्यों मा प्रवर्तयतीत्यनु- भवात् । न च तवेष्टपाधनवज्ञानमेव प्रवर्तकम् । अनिष्टसाधने. पि आचार्यमवर्तितोहं करोमात्यनुभवात् । प्रवर्तना च पर- निष्ठमहात्तिहेतुः प्रवर्तकधर्मः । प्रवर्तकधर्मत्वं चाहनं भवर्तया- माति देवदचस्त्वां प्रतयंति नाहमित्यादिप्रतीतिसाक्षिक, भो- जनस्य स्वनिष्ठमवृत्तिहेतुत्वेन प्रवर्तनात्ववारणाय परनिष्ठति, प्रवृ. त्तिविशेषणम् । आचार्यवादिवारणाप प्रष्टत्तिहेतुरिति । प्रत्ति- हेतुलिकादिवारणाय धर्मत्वं सपनेतलं वोध्यम् । स च धर्मों लोके इच्छादिरूपो वैदे तु तदसम्भवाल्लिहादिनिष्ठो ऽलौकिका कल्पते । प्रचिजनकत्वं च प्रतिविषयेटसाधनताज्ञानजनन· द्वारेत्सासिष्टसाधनवाबोधकत्वात् सिद्धं विधः मामाण्यम् । एतच नियोपान्वयवाद स्फुटीकरिष्यते । एवपर्धवादानामपीएसा. धनयागविशेप्यकलक्षितमाशस्त्यप्रकारकममितिमनकलेन भाव- नाविशेष्यकमाशस्त्यादिप्रमिविजनकत्वेन वा प्रकारांचे अनधि- गतार्यगन्तृत्वं विशेप्याशे धर्मप्रमाजनकत्वं चौपपादनीयम् । एवं मन्त्राणां निर्वापाग्यादिस्सारकत्वेनानधिगतार्यगन्तृत्वरूप- प्रामाण्यासम्मवेपि अविसंवादिफलकत्वमेव प्रामाण्यमिति जी- र्णाः ॥ अङ्गताविधिकल्पनद्वारेटसायननिर्वापादिविशेष्यकम- नमकारकमकाश्यतादिसंसर्गकममाप्रपोजकलेनोभयोपपत्तिरिति सोमबरः || श्यानादिमन्त्रादिविशिष्टेन भावयेदिति प्रयोगाधि. ध्य पदार्ये पदार्थविषया प्रामाण्यमिति मिश्राः ॥ वस्तुनस्तु ·तर्कपादः । मन्त्राणां मन्त्रवाक्यार्थबोधजनकत्वेनैव प्रामाण्य निर्वापारन्यादि- संसर्गस्यानधिगतत्त्वेनानाधिगतार्थगन्तृत्वोपपत्ते इएसापननिर्वा- पस्य विशेष्यत्वाद्धर्ममामाण्योपपसेश्च । यदि च स्वसमाना- धिकरणस्वान्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिज्ञानाविषयविषयकत्वरूपमनधिग- तार्थकत्वं विमाध्यते तदा सुतरां स्मारकले ऽपि प्रामाण्योपप- तिः। एवं नाम्नां सपकारकममितिजनकत्वेन प्रामाण्यम् ॥ तस्य निमित्तपरीटिः॥३॥ धर्मे वेदः प्रमाणमित्युक्तं, तत्सम्भवति नवेति परीक्षा, प्रत्य- क्षादीनां धर्मप्रामाण्यासम्भवनिरूपणद्वारा क्रियतइत्यर्थः । कि नाम प्रामाण्यं प्रमाकरणत्वम् । ननु किं प्रमात्वम् । उच्यते । यथार्यानुभवत्वम् । यायार्थ्यञ्च तद्वद्विशेष्यकत्वे सति तत्मकार- कशानत्वं, भ्रमवारणाय विशेष्यकान्तम्, रजतविशष्यकद्रव्यस्त- प्रकारकशाने रजवत्वप्रमात्वधारक तत्मकारकमिति । न च रङ्गरजतयोरजतरङ्गप्रतीतेः प्रमात्वापत्तिा, शानक्पेन तद्वादशेष्पक- स्वतत्मकारकत्वयोः सत्वादिति वाच्यम् । तद्विशेष्यकत्वा- वच्छिन्नतत्प्रकारकत्वस्य विवक्षणात् । तत्रापि येन सम्बधेन तद्वत्वं तेन तत्तकारकत्वं बोध्यम् । अतो न समवायेन लोहितः स्फटिक इति शाने ऽतिप्रसनः । न चैवं पाकरते इदानी क्या- मरूपवानिति प्रतीते: ममात्वमसङ्गः । यदवच्छिन्नेत्यस्य विव- क्षितत्वात् । रूपमकारताया वर्तमानकालावच्छिन्नरूपवविशेष्य- कत्वानवच्छेदकत्वात् ॥ अन्ये तु अयं विनाशीत्यादौ मतुपो वर्तमानार्थत्यासम्भवेन सम्बन्धार्यकत्ववदत्रापि सम्बन्धार्य- करवादव्याहतमेव प्रमात्वमित्याहुः ॥ निर्विकल्पकस्स तु भूपप्रमोभयरहितत्वमेवाकरे व्यक्तम् । अस्तु वा तस्यापि ·भाइचिन्तामणे प्रमावं, विशेप्यास्त्पमकारकत्वस्यैव प्रमात्वात् । अत्र ज्ञानल घटितमेत्र प्रमावं सुवर्च, तथापि तस्य स्मृतिसाधारण्येन तत्का. रणस्य प्रमाणान्तरतापचयानुभवत्वघाटितमेवानुमन्यन्ते सांप्रदा यिकाः । अनुभवत्वस्य जातित्वेन ज्ञानवाघटितत्वान गौरवमि. त्यन्ये ॥ वस्तुनस्तु ज्ञानत्वघटितमेव त, लायवात् । न च स्मृतिका रणस्पप्रमाणान्तरतापतिः । इष्टत्वात् । नियुक्तिकपवादस्य हेयत्वा- व । अत एव मन्त्राणां स्मारकत्वे ऽपि प्रामाण्यम् । अनुभवत्वं च स्मृतिभिन्नशानत्वं, स्मृतिजनकतावच्छेदकजातिविशेपो वा । न च स्मृतौ निश्चयत्वेन ज्ञानत्वेन वा जनकतेति वाच्यम् । गौ. रवाद । बहुतरानियताजनकरित्वाच । नच स्मृतितो ऽपिस्मृ. तिजमनानानुभवस्वेन स्मृतिहेतुतेति याच्यम् । प्रथमानुभवस्यैत्र संस्कारद्वारा तत्र हेतुत्वात् । न च स्मरणेनानुभवजन्यसंस्कार नाशात्स्मरणोतरमस्मरणमसः । चरमस्मृतेरेव तन्नाशकत्वक- रूपना । अतो ऽनुभवत्वेन स्मृतिजनकता (संस्कार प्रति तु उ. पेक्षान्यनिश्चयत्त्वेन । संशयासंस्कारागननानिश्चयेति । समा. ममकारकस्मृतेरेव संस्कारनाशकत्वकल्पनात्समूहालम्बनादिलो नैकैकगोचरक्रमिकस्मरणानुपपतिः । उदोधकसमवशनस्यैव तत्चस्मृतिजनकत्वात् । उपेक्षात्वं च प्रतिनित्यजनकज्ञानव- म् । नाशन संस्कारानुत्पत्तेः सर्वसम्मतत्वॉन् । उपेक्षान्यत्वञ्च उपेक्षात्वात्यन्ताभावत्वम् । तेनशि उपक्षात्मकस्यांशेऽनुपेक्षात्मक- स्य सुवर्णतुणे इति ज्ञानस्यायाशेन संस्काराजनकत्वममत्यूहम् । तदंशे उपेक्षावाभावसत्तात् । इदं रजतमिति ज्ञाने प्रकारांश प्रमात्वाभावयत् । अतो ऽनुभवत्वं जाति. वस्तुतः संस्कार प्रति उपेक्षायसायान्यानुभावन स्मृति प्रति ज्ञानत्वेन जनकता, ना. त: पण्डसंस्कारकल्पनेति युक्तम् । एवं च संस्कारजनकतार- ·तर्कपादः। च्छेदकत या ऽनुभवत्वजातिसिद्धिारति ॥ संस्कारश्च सविपय का । अन्यथा पटविषयकानुभवस्य स्वजन्यसंस्कारसम्बन्धेन स्मृतिहेतुन्वे घटत्वप्रकारकानुभवात् तद्विशेष्यकस्मरणापत्ति । अ. तः समानप्रकारकसमानविशष्पकसंस्कारस्य तादृशस्मृति प्रति हेतुत्वानानुपपत्तिः । एव च स्मृतिजनकतावच्छेदके ऽनुभवत्व- स्यामवेशेन लाघवम् । समानविशेष्यकसमानप्रकारकायेनैव स्मृ- तिजनकत्वादिति दिक् ।। स्मृतित्वं च ज्ञातविषयकज्ञानत्वं, सं. स्कारजन्य ज्ञानत्वं वा । एवं चाज्ञातविषयक बाघकज्ञानरहित- ज्ञान प्रति फलितम् । अनेनैवाशयेनागृहीतग्राहित्वं प्रामाण्य. मित्याचक्षते । न च गृहीतविषयकधारावाहिकज्ञानस्यामामा- ण्यमसर । कालस्य पडिन्द्रियवेद्यत्वेन पूर्वक्षणविशिष्टघटस्प वि- पयाकरणेन ताशस्योत्तरज्ञानाविषयतया ऽनधिगतार्थविषय- कत्वसम्भवात् । मन्त्राणामनुवादवाक्यानां स्मृतीनां च स्व. समानाधिकरणस्वाव्यवहितपूर्वक्षणपतिज्ञानाविपयविषयकत्वस्व- रूपाटहीतग्राहित्वेन प्रामाण्योपपत्तिः ॥ तानि च प्रमा- णानि प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दार्थीपत्त्यनुपलब्ध्याख्यानि प- इ लौकिकानि । धर्मममाणानि विध्यर्थवादमन्त्रनामषेयस्मृति. शिष्टाचारस्पाणि पट् ।। धर्मभेदकानि शब्दान्तराभ्याससंख्या- नामंगुणप्रकरणान्तराणीति पद् । धर्मागतावोधकानि अतिलिङ्ग वाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यति पट् । श्रुत्यर्थपठन स्थानमुख्यम- तिरूपाणि पद क्रमशेषकानि । वचननामलिङ्गान्यतिदेशप्रमीणा- नि । स्थानापत्तिहमाणम् । प्रत्याम्नानप्रतिषेधार्थलोपरूपा- णि वाघममाणानि । एवमेनिशदलौकिकममाणानि । एपा- मालोकसंयोगादिवत्सहकारितामालं, चिधिरेवात्र मानमित्य. पि केचित् । इदं तु चिन्यते । शनिमामाण्यं ज्ञानहेतुभिन्न हेतु- ·भादृचिन्तामणे: जन्यं ज्ञानग्राहकाभिन्नज्ञानग्राह्यचो, तरज्ञानसामग्रीजन्य ज्ञान- ग्राहकसामग्रीग्राह्यं चेति ।। अबनेयायिकाः । मात्र ज्ञानसामा• न्य कारणभिन्न कारणजन्यतावच्छेदकम् । ज्ञानवृत्यनित्यधर्म- स्यात् । अममावदित्यनुमानेन अमावस्येन्द्रियादिगतगुणजन्य- त्वं सिद्धयति । दोपाभावस्य कारणत्वे गौरवात् । पातः शङ्क इति शङ्खमपानुत्पत्तिप्रसहाच । अन्वयव्यतिरेकाभ्यो तहेतुक- त्वसिद्धेश्च । एवं च ममायाँ गुणा भ्रमे दोपः कारणम् । कि च रङ्गादपि रजतज्ञानोत्पत्तिदर्शनान ज्ञानमात्रस्य तस्मकारक- चावच्छिन्नतद्वादशेष्यकत्वानियम । अतस्तत्र भिन्ना सामग्री धा- या। ज्ञानसामान्यकारणमन्यत्वे जन्यमानमात्रस्य प्रमात्वमस. । तेन प्रामाण्यममामाण्यं च परत उत्पद्यते । एवं मानान्तरण गृह्यते । तच्च इदं ज्ञानं प्रमा, गुणवत्कारणजन्यवाद, अर्थ- कियासंवादात, वाधाभावाद, इत्याद्यनुमानम् । संवादत्वं च त- द्विपयाधिश्यकत्वम् । न चैवं वेदवाक्पजन्ययागस्वर्गसाध्यसाध. नभावाने प्रक्रिया संवादाभाषा न कदापि प्रामाण्यनिश्चयः स्यादिति वाच्यम् । तेपरमीश्वरवाक्यजन्यतया गुणवत्कारणज- न्पचेन तदनुमानान् । न चार्य क्रियादिशानेषु कथं प्रामाप- निश्चय इति वाच्यम् । अगत्या तत्र स्वतःप्रामाण्यग्रहाही- कारात् । तस्मात्सरत: मामाण्यं निश्चीयतात्याहुः । सिद्धान्त. स्तु अनन्तगुणानां हेतृत्वमपेक्ष्य मानसामान्यसामग्रीजन्यत्व- स्पैवोचितत्वात् । दोपवदिन्द्रियजन्यस्यापि धयेथे ममावा- च । एतेन गुणज्ञानज्ञाप्यत्वं दोपाभावज्ञानशाप्यत्वं चापा- स्तम् । अनेकदोपाभागनामननुगतत्वेन गौरवाद । अतोन ज्ञानोत्पत्तेः परतरव, नापि सते. परतस्त्वं सम्भवति । तथा हि । नोदकादरणरूपार्थक्रिया ज्ञानेनार्थनिश्चयद्वारा पूर्वक्षाने ·तर्कपादः । प्रामाण्यनिश्चयः । तस्यापि स्वप्नावस्यायामर्थव्यभिचारण तेनार्थनिश्चयासम्भवात् । नापि तज्जन्यमुखोत्पत्त्या । अयया- दपि स्वप्ने चन्दनलेपादिवानात्सुखोत्पचेस्तस्यापर्यव्यभि- चारात् । किं चोदकाहरणादिरूपार्थक्रियया व्याप्यविधया घ. द निश्चयः । न्याप्तिश्च सम्बन्धपति नागृहीते सम्बन्धिनि ग्रहीतुं शक्यते । तत्र सम्बन्धिघटज्ञाने स्वत एव प्रामाण्यनिश्च- यो वाच्यः । एवं गुणज्ञानसंवादज्ञानयोरपि । न चैताभ्यां विपयो निश्चतुं शक्यते । न च तत्रापि ज्ञानान्तरेण मामाण्यनि- श्चयः । अनवस्यापत्तः । एवं च स्वत एवार्यतथात्वनिश्चयो वाच्यः । एवं ताई घटादिशानेपि स्वत एक प्रामाण्यं, तस्यापरा- धाभावाद । तेन ज्ञानग्राहकैणैव तस्य ज्ञानमिति सिद्धं प्रामाण्य. सप्सेः स्वतस्त्वम् । किं च ज्ञानं न प्रत्यक्षम् । तस्य प्रत्यक्षत्वे नि- विकल्पकमत्यक्षवारणाय निष्पकारकत्वनिविशेष्यकत्वनिःसंसर्ग- कत्वानां विनिगमकामावन त्रयाणामपि प्रतिवन्धकत्वकल्पने गौरवात्। न च विशिष्टवैशिष्टयप्रत्यक्षे विशेषणतावच्छेदकमकारक- निश्चयस्य हेतुतया तदभावान निर्विकल्पकमत्यक्षतापत्तिरिति वा- च्यम् । विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या एकत्रोभयामति रीत्या वाता. दृशमत्यक्षे विशेषणतावच्छेदकमकारकनिश्चयस्य हेतुत्वाभावेन तद्रीत्या निर्विकल्पकमत्यक्षापत्ते?रित्वात् । एवं चावश्यकम- तिवध्यमतिरन्धकमावकल्पनमपेक्ष्यात्मनिष्ठगुणप्रत्यक्षे तादात्म्येन ज्ञानस्यच धर्माधर्मभावनानामिव ज्ञानभावनादृष्टसाधारणवजा. त्य कल्पनपा तज्जात्यवच्छेदनय वा प्रतिबन्धकत्वकल्पनमुचित- म् । जानामीत्यायनुभवानामपि अनुभवामीत्युपनीतमानत्वम् । एवं च विषयनिष्ठज्ञाततया तनिष्ठपेव ज्ञानमनुमीयते । घटो शानवान् ज्ञानतावत्वादिवि । तत्र घटलनिष्ठ- ·२६ भादृचिन्तामणे प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन ज्ञानानुमिती तादृशप्रकार जानिरूपितविशेष्यतारूपप्रामाण्यग्रहः । न च ज्ञाततायाः ममा स्वाव्याप्यतया तदनुमापकत्वासम्भव इति वाच्यम् । अमात्य स्पाननुमेयत्वात् । ज्ञानानुमाने समानसंविसंवेद्यतया ज्ञानत्वव- समावस्य स्वतस्त्वसम्भा न पतिताया मानाभावः ।। तस्या विषयमानातिरिक्तापा आवश्पकत्वात् । तथाहि न ता. वद्विषयता वानस्वरूपा। घटप्रकारकभूतलविशेष्यकज्ञानाभूतल. प्रकारकपरविशेष्यकानुव्यवसायापसे: नापि विषयस्वरूपा, विविज्ञानसमूहालम्बनयोचिलायापत्तेः । अत उभपातिरिक्ता, सा च नित्या, लायात् । अन्यमा ऽनन्ततत्वाविषयकवानरनन्त- तत्तद्विपपतोत्पत्तिनाशकरपना गौरवापत्तेः । एवं च नष्ट- शुधिष्ठिादिविषयकशानोत्पत्तिरपि सुलभात युक्तम् । अन्ये तु आत्मपठ्योन्याप्पतालक्षण सम्बन्धो मानसमत्यक्षः स विषयते. साहः । तेषां पावं नाकलयामा । अन्ये तु तवमानना न्या सत्चद्विपपनिष्ठा ज्ञातता सा च नमाविषिषयनिया पिन चासतो कयं कापोरूपत्तिरिति वाच्यम् । द्विवादि- चदुत्पचा वापकाभावात् । नपत्र दिवस्य स्मरणमिति वा. पम् । अननुभून द्विवस्य स्मरणासम्भवात् । न च पायदाश्रय प्रत्यक्ष विता कथं द्वित्वप्रत्यक्षमिति वाच्यम् । लाघवेन संयो. गमत्यो तस्य नृत्या कारण व्यासस्यवृतिधर्मप्रत्यो तस्य हेतुस्वाभायन समस्यक्षस्य एवचत्वान् । न चापप्रत्यक्ष घिना कथं तमिष्टगुणप्रत्यायिति वाच्यम् । पायमलक्षामात्रे ऽपि त. निष्ठसन्याय स्वपेचाट्रीकारा | अंती विसरत्ययो । निम्नपदाचनिष्टान् मत्तमानात्सायविषयताया अपि पारि. भूतपदागीनटसम् नर दिवाणुगस्य समाविकारणाभावेन ·."तपादः । भाविभूतयोः कथमुत्पत्तिरिति वाच्यम् । समवायसम्बन्धेन भा. वकार्योत्पत्ती तादात्म्यसम्बन्धेन द्रव्यस्य जनकतेति समवाय- कारणकार्यकारणभावस्य वक्तव्यत्वेन संख्यायाः पदार्यान्तरत्वेन विषयत्तावत् समवायनोत्पन्त्यभावेन समवापिकारणानावश्यक- त्वात् सङ्ख्याया विषयतायाश्चाभावं जानामि, अभाचौ द्वौ, चतुर्विशतिगुणा इति प्रतीत्या ऽभावगुणादिनिष्टतया स्वरूप- सम्बन्धेनवोत्पत्त्यगीकारेण समवायिकारणानावश्यकत्वात् । न च द्वित्वादीनामाकस्मिकत्वप्रसग । अपेक्षाबुद्धेरेव जनकतया नियामकत्वात् । अपेक्षावुद्धभिव्यञ्जकत्वे तु नित्यतया न सदापत्तिप्रससोषि । न च कार्यसमवेतगुणत्वेनानित्यत्वा- नुमानात् कथं नित्यत्वापिति वाच्यम् । एकत्वेनाही कृतासु अरु- णादिव्यक्तिपु व्यभिचाराद, अनुकूलतर्काभावेनाप्रयोजकत्वा- च । न चआश्रयामाचे विषयताद्वित्वादेः कारस्थानमिति वा- च्यम् । कपालादिना क्षणमात्र घटादेरिव विषयताया अपि स. च्चे चाधकामावाद ! अतो नष्टघटादावपि घटो ज्ञात इत्याद्यनुभ. वाद् भूतभाविनिष्ठत्वमिति, दिक् ।। अत एव ज्ञानजन्यशात. सावन्त्वाद् घट जानामीनि कर्मत्वोपपत्तिः । तस्मादतिरिक्ता विषयता किं च ज्ञानेच्छाकृतिसंस्काराणां समानविषयक- त्वेनैव कार्यकारणभावे लाघवादपि विषयता अतिरिक्ता, सेव च ज्ञातत्ता, तयैव ज्ञानं गृह्यते, तनिष्ठभगात्वमपीति स्वतस्त्वम् । नन्वेवमिदं ज्ञानं ममा नवेति सन्देहो न स्यात्, ज्ञानाग्रहे घ. मिज्ञानाभावात्, तद्हे सनिष्ठममावस्यापि ग्रहादिति चेन्न । नायं ज्ञानविशिष्टममात्वसंशयः, किं तु विपयसंशय एवायं, पुरो. वत्तिनि रजतत्वमास्ति वा नवेति रजतादिज्ञानोत्तरं प्रमात्वस्मरणे रजतादिज्ञाननाशात्तसंशयोपपत्तेः । यद्वा धर्मिज्ञानामावपि ३

·१८
भादृचिन्तामणे
धीन्द्रियसनिकमात्रेण संशयोत्पत्तिः । यद्वा सत्यपि मामा.
ध्यताने दोषरशादेव तदुत्पत्तिः । दोपश्चानभ्यासदशानापन्न
स्वमिति । तस्माधुकं ज्ञाप्तिप्रामाण्यस्य सतस्त्वमिति ।। गुरवस्तु घ.
यदिमात्रविषयकं न ज्ञान सर्वज्ञानानां त्रिपुटीविषयकवाहीका-
रात् । त्रिपुटी च ज्ञानात्मविषयरूपा, तेन सर्वज्ञानं घट जाना-
मात्यायनुव्यवसायाकारमिति । स्खेनैव स्वस्य घटादिविषय.
कग्रहणात्तता मामाण्पमित्याहुः ॥ मुरारिमिश्रास्तु घटादिक्षानो.
चर घटं जानामात्यायनुव्यवसायो जायते तेन घटत्ववदिशेप्य-
कवघटत्वप्रकारकरूपमामाण्यग्रह इत्याहुः ॥ वस्तुतो जलादिशा-
नोचरं महत्त्या जलादिनिश्चयोत्तरं पूर्वज्ञाने प्रामाण्यं जानाती-
वि कश्चित् । कश्चिन्तु ज्ञात्वा प्रामाण्यं भवर्वते इत्यनुभवाज्जातं
शानं ममा न वेत्यादिसंशयानुभवान्नमानमाने स्वतः मामाण्य-
निश्चयो युकानापि परतः प्रामाण्यं व चित्सिद्धान्तम-
झापादकम् । किं तु कुन चिस्यता मामाण्यग्रहः । क्व चित्प-
रत इत्यननुगत एवं प्रामाण्यग्रहः । शक्तिग्रहवत् । तेन चेदजन्य-
शाने संशयाभावात्स्वतः मामाण्यं, तद्भिनशाने तु परत: प्रा.
मापयं मायते । अतएर स्मृतिजन्यमाने सन्मूलकत्वगुणज्ञानादेव
मामाण्य सिदान्तेप्यानमिति युक्तमुत्पश्यामः ।।
इति गागाभट्टकृतभादचिन्तामणी
ज्ञानप्रामाण्यविचारः ॥
सत्सम्प्रयोगे पुरुपस्पेन्द्रियाणां घुद्धिजन्म तत् प्र-
सक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनलात् ॥ ४ ॥

·" तर्कपादः । इदानी प्रत्यक्षस्य धर्मप्रामाण्यनिराकरणाय प्रत्यक्षलक्षण- मुक्तं सूत्रकारेण । न तावदिन्द्रियजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षमिति लक्षण- म् । ज्ञानमात्रस्य मनोजन्यत्वात् । अत इन्द्रियार्थसम्बन्धजन्यं- ज्ञानं प्रत्यक्षमिति सूत्रकारः । न चेश्वरप्रत्यक्षे ऽव्याप्तिः। ईश्वर- ज्ञानस्पानुमितिविलक्षणत्ववत् प्रत्यक्षविलक्षणत्वादिति जीर्णाः ।। यद्वा ज्ञानाकरणकं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । अनुमित्युपमितिशान्दवोधा- पत्तिस्मृतीनां ज्ञानकरणकत्वात् । न च सविकल्पकमत्यक्षे वि. शिवैशिष्ट्यप्रत्यक्षे चाव्याप्तिः, तयोनिर्विकल्पकादिज्ञानकरण. कत्वादिति वाच्यम् । व्यापारवदसाधारणकारणस्य करणत- या तज्जनगत्वे सति तज्जन्यजनकस्य व्यापारतया च निर्विक- स्पकादेः कारणत्वे ऽप्यकरणत्वात् । जन्यज्ञानजन्यमात्रवृत्तिजा. तिशून्यज्ञानत्वं वा । सर्वत्र प्रत्यक्षे इन्द्रियस्य करणत्वात् । तत्सं- वन्धस्य व्यापारत्वाच्च तादृशानामनुपितित्वादीनां प्रत्यो ऽभावाल्लसणसङ्गतिः । सविकल्पकत्वादिकं तु न जातिः । इन्द्रि- यत्वं च संबद्धार्यविशदावभासकत्वम्, अपरोक्षज्ञानजनकद्रव्य- त्वं चा, ज्ञानानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनःसंयोगाश्रयत्वं वा ।। तच पविषम् । पाणरसनचक्षुस्त्वक श्रोत्रमनोभेदात् । त- प्राधानि चत्वारि गन्धरसरूपस्पशमात्राभिव्यञ्जकतया गन्यादि- मत्त्वानुमानन पृथिव्यतेनोवायुप्रकृतीनि । श्रोत्रमपि शब्दमात्र. ग्राहकतया शब्दवत्त्वानुमानेनाकाशात्मकपित्यक्षपादीयाः । अ. ध्रिगुप्रैपान्तर्गतदिशःश्रोत्रमिति लिङ्गादिगात्मकत्वं युक्तम् । मनसि च सुखीति प्रत्यक्षमिन्द्रियजन्यं, प्रत्यक्षस्था, दित्यनुमानं ममाणम् । अन्ये तु सुखादीनां नित्यद्रव्यविशेपगुणत्वेन द्रव्या- न्तरसंयोगासप्रवायिकारणकत्वे सिद्ध तादृशसंयोगाश्रयतया मनःसिद्धिरित्याहुः ।। तन्न । शरीरसंयोगेन सिद्धसाधनादा- ·माइचिन्तामणे: तरलाच । बच्चान्तरिन्दियं स्वातन्त्र्येणात्मवयोग्यगुणवन्द तजातिमात्रग्राहक, वाह्यविषयेषु तस्य स्वावव्यापावाद । कुरो न स्वातन्त्र्यमिति चेन्न । तस्यापापरिमाणस्य देहाहाहावामा. वेन सनिकर्षासमवायुगपजन्नानानुत्पत्तिाच पनसोगुन्चे प्रमा पम् । येपि तस्य विमुत्ययाहस्तेपायपि देहावच्छिन्नस्येन्दिप वादस्वातन्त्र्यासविः, युगपजवानोसतिरिष्ट्रव । सन्निकर्पश्च संयोगः, संयुक्तसमनायः, संयुक्तसमवेतसमवायचेनि । द्रव्यं संयोगेन, सदनगुणकर्मजातयो द्वितीयेन, गुणकर्यगतनावयस्तृ चापेन के चिनु समवायरूपमत्यासत्या द्रव्यगुणकर्यसामान्यग- तासचा गृह्यते । सत्ता चवालसंबर इति तस्य जातिगतलं नानुपपत्रमित्याहः, नेपां मावं नाकलयामः । गन्दप च द्रव्य ताचगापि सयोग एव संपन्न । ननु वाद्येन्द्रियग्राह्यतया सन्दे गुणवमिति चेत् । न । वायी रूपत्वादिसामान्ये च व्योपचारात् । प्रत्यपदव्यगुणनामावविशिएमन्यक्षेण गुणवा. मारानुमानाच्च । वापि कर्मवेगवत्वेन द्रव्यत्वानुमानम् । न च तयारि शव पोरसपांगासम्मः, तस्य सर्वघोपल- भ्मेन विभुवया दिगात्मकयोवस्यापि विमुनया संयोगासमबा- पिकारणकर्माभावादिति वाच्यम् । न वावासंयोगत्वापछि माद कगो जनकना, सपोगजप्तपोगे व्यभिचारान् । किंतु दिनानीपपंपोगे, तर वजायासनपपेप जन्यप्तंपोगे कर्मत्वे. न कारणता युक्ता । सयोगनसंयोगानीकाराच न स्य- पिचारः । रिभुनी मिय: संयुक्त निरन्तरदव्यत्वात, पासास- दित्यनुपानेन विमुसंयोगीसदश्च ॥ वच प्रत्यक्ष निकित्सक सविससम्वति देवास- स्वास्त्रियवादिरिषपठारहिवं शनं निरिसा, तनिषण- ·• तपादः । विशप्यभावानापनघटघटस्वादिविपयकम् । इन्द्रियसयोमान- न्तरमविविक्तसामान्यव्यक्तिमागस्य व्यक्तिमात्रगोचरज्ञानस्य जायमानत्वात् । तच्च प्रत्यक्ष, किं चिद्भासतइति प्रतीतः, अश्वोप्ययं न तथा पूर्व प्रतीत इति प्रतीतेश्चेति के चित् । विशिष्टज्ञानरूपसविकल्पकस्य विशेषण ज्ञानं विनोत्पत्त्यसम्भवा- दनुमानगम्यमित्यन्ये ॥ विशेष्यविशेषणेन्द्रियसनिकस्य विशिष्टज्ञानहेतुतया विशपणज्ञानस्य विशिष्टज्ञाने न हेतुत्वमिति के चित् ।। तत्सिद्धं घटत्वनीलपीतादिनानाधर्मविषयकं निर्वि- कल्पकम् ॥ सविशेष्यक समकारकं ससंसर्गक वा ज्ञानं सविक- ल्पकम् । तच्च जातिद्रव्यगुणक्रिपानामविषयकतया पञ्चधा । चाचपादिभेदेन पोहा च । तत्र प्रत्यक्षमात्रे महत्वं हेतुः। तच्च द्रव्यमत्यो समवायेन, गुणक्रियानातिमत्यक्ष समवायघटितसा- मानाधिकरण्येन,गुणक्रियागतजातिप्रत्यक्षे त्वेकार्यसमवायसमचा- येन । चाक्षुपे चोद्भूतरूपमुद्भूतानाभिभूतरूपालोकसंयोगश्च । कालादिचापे महत्वोद्भूतरूपादीनां न हेतुति के चित् । सा. शेने पोद्भूतस्पर्शः । न तु रूपमपि । तेन वायुरपि त्वाचमत्याः । एवं च वहिरिन्द्रियजन्यमत्यक्षत्वं नोद्भूतरूपकार्यतावच्छेदकं, किं तु चामपत्वादिजातिरेवेति लाघवम् । मानसेपि महत्वं हे. तुरिति के चित् । नेत्पन्ये । केचिषु क्रिया न प्रत्यक्षा, किं- तु विभागोचरसंयोगाभ्यामनुमेपा । अतस्तत्मत्यो महत्त्वस्य न हेतुतेत्साहुः ॥ द्रव्याणि पृपिन्यतेजोवावाकाशकालदिगात्ममनोन्धकार- शब्दरूपाण्ये कादश गुणा रूपरसगन्यस्पर्शपरिमाणसंयोगविमा- गपरत्वापरत्यगुरुत्वद्रवत्व स्नेहसंस्कारादृष्टवादिसुखदुःखच्छादेपप- ला शति पिंगतिः । कर्म चळनात्मकमेकम् । सामान्यं परा.

·मादृचिन्तामणे पररूपं देश । समवायश्चैकः । शक्तिनिया । सहजा ऽऽघेया पदशक्तियेति । अभावखिया । ध्वंसो ऽत्यन्तामावो मेदवे. ति ॥ एवं च द्रव्यगुणकर्मसामान्यसमवायशक्तयभावाः सप्त पदार्याः ॥ संख्यापि गुणादितित्वात्पदार्यान्तरमित्वन्ये ।। गुणसमुदाय एव पृथिव्यादिद्रव्यं, नातिरिक्तमिति के चित् । तम । पृथिव्यादौ पाकादिना रूपनाशस्योचररूपोत्पत्वे- श्चानुभवसिदत्वात् ॥ अन्ये त्ववपवसमुदायमेवावयविनमाहुः । तदपि न । उत्पन्नः पटो विनष्टः पट इत्यादिप्रतीतेः । तेन पटो रूपवान् नालश्चलति डित्यो ऽयमिति सविकल्प सि. ननु नेयं प्रभा अलीकपटत्वादिजातिविषयकत्वात् । तया- हिनतावयक्तिभिनाजातिः प्रत्यलक्षत उपलभ्यते । इह गवि. गोत्वमिति प्रतीत्यभावात् । भिन्नापि सा सर्वगता व्यक्तिमात्र- निष्टा वा । अन्तरालेनुपलब्धर्नाधा, दितीयपि नित्याया उत्प- त्ययोगात् । यमू या व्यक्तधन्तरादागमनासम्भवाद भविष्यति घटे सा न स्यात् । न चांधत भागमनम्, निरवयववाद एव- पेकस्यां व्यक्ती करस्नायामंझेन वा न वृचिःसम्भवतीत्यवगन्त. व्यम् । अतो न व्यक्तिको भिमा नातिः सम्भवति । व्यक्तया- स्मकत्वं तु नित्सवानित्यत्वाम्या विरुदपाभ्यापरहस्तिनम्, भेदामेदवारपन्तविरुदः । एवं च स्वसमणरूपद्धविषयकमेक निर्विकसक प्रपेवि चावीकैकदेशिमः । तन्न । काणकूटायसह- गाच्यक्तिप्वेकाकारप्रत्ययानुपपचेः । किं प सापापस्या लीकावं बदता वस्नुस्वष्पापरुभेदाभेदासम्मवैन सामान्ये पातुल निराक्रियते । सिदं aft बस्तृत्वसामान्यम् । मेदाभेदाहिसकारेण च नाकामापादनादिनिरासः । इयं ·सर्कपादः । गौरिति पदयोभिन्नमवृत्तिनिमित्तकयोः सामानाधिकरण्येनानुर- सव्यावृत्ताकारवोधकत्वेन भेदाभेदसिद्धिः । किञ्च जा. तिव्यक्त्योः समवायसम्बन्धाङ्गीकारेण चाभेदसिद्धिः । येन सम्बन्धेनाधेयमाघारस्य स्वानुरक्तवृद्धिजनकं स सम्बन्धः सम. चायः न वयुतसिद्धसम्बन्धी सः । युतसिद्धवक्तुमशक्यत्वाद । पृथकूचलनवत्त्वस्य वृक्षशाखयोः सत्वेन तयोः समवापसम्ब- न्यो न स्यात् । अतो भेदाभेदः । एवमवयवावयविनोर्गुणगु गिनोः क्रियाक्रियायतोरपि भेदाभेदानुसन्धयः । तेन सिद्धं सामान्य जातिरूपं, तहाधके तूपाधिरूपम् । सामान्यं च नि. त्यमेकमनेकानुगतम् । तदाधकानि च व्यक्तरभेदस्तुस्यत्वं सरोयानवस्पितिः। रूपहानिरसम्बन्धी शांशिकत्वमपीप्यते ।। इति । एकव्यक्तिगतं न सापान्यम् । तुल्यव्यक्तिगतं न सापान्यद्वयम् । यथा घटत्वकलशत्वादि । परस्परात्यन्तामाव. समानाधिकरणमेकष्यक्तित्ति न सामान्यं द्वयम् । यया भूत- स्वमूनले । अनित्यम् न सामान्यं, यथा पृयुयुध्नोदराकारत्वम् । असमवेतं न सामान्यम् । यथा ऽभावत्वादि । आंशिकं न सा- मान्यम् । ययोपेसात्वमिमि दिद। तत्राप्यांशिकत्वं सरान्तर्गत- म् । स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य जातिनिष्ठ- स्वस्वाभावोभयसामानाधिकरण्पकलस्य भेदाभेदगर्भस्य दूप. कतावीनस्प नृत्यत्वादित्यस्तु प्रसक्तानुमसक्तम् । अन. सविकल्पकममा सिदा ॥ अत्र निरालम्बनवादिनः । सर्वाणि बाह्यपादिविषयका. गि सविसकतानानि मिथ्याविषयकाणि, वाचार्यविषयक- मानस्वाद । सममत्यपरत् । स्वममानानां हि पाझपटायाकारण ·२४ भारचिन्तामणेः परिणतं ज्ञानमेव विषयो न घटादि, तदानीमभावात् । मनाम त्यासत्यभावात् । स्वशिरश्छेदादीनामसम्भवाच । अतस्तत्र शानरूपास्मैव विषयः । एवं सर्वज्ञानानामिति दृष्टान्तेन न कि चिदपिज्ञानं प्रमेत्याहः ॥ तन्न । स्वममत्यपानामात्मविषयक वासिद्धया दृष्टान्तासिदेः । किं च नीलोयमित्यादिसविक- ल्पकानामात्मविषयकत्वे नीलोहमित्याकारलापत्तिः । अत इदं वाविषयकम् । वाधकामावन ममेवेति ।। शून्यवादी तु न ज्ञानाविरिक्तो वाह्यो विपयो ऽस्ति, शन. स्पैवाकारो विपयो शानस्वरूपात्मक एव, समझानवत्, तेन सविकल्पक न ममा । तयाहि । नीलादेः किमानविप- यत्वम् । न तावत्सदायस्वं सतावत्वं वा । नीलज्ञाने पातादेर पि विषयत्वमसगात् । न ज्ञानहेतुत्वम्, इन्द्रियादेरपि तत्सम सङ्गात् । नापि शानजनकमविकश्रिपत्वम् । रूपनाने स्पर्श स्प विपयत्वापचेः । नापि सादृश्यविशिष्टहेतुत्वं, विशेषणज्ञान स्य ज्ञानतेन सादृश्यादेतुत्वाच्च विशिष्टज्ञाने विषयत्वासगाव । न चात्यन्तसादृश्यं विवक्षितं, तच्च न ज्ञानवेन, तस्य साधार वात् । किं तेकज्ञानविषयलेन । तच्च त्रिपुटीप्रत्यक्षाङ्गीकारेण माननीळयोरेकज्ञानविषयलादेतुत्वाच्चोपपन्न विषयत्वपिति वाच्यम् । धारावाहिकझानेषु पूर्वज्ञानस्य सादृश्येनोत्तरताने विषयत्वापरः । ज्ञानस्य स्वस्मिन्सस्य हेतुत्वासम्भवेन विपर- स्वानुापत्तेः । न च ज्ञाने नीलायाकारतासमर्पकचे सवि हेत- त्वम् । तच्च जाकुममस्पेत्र सन्निधिनेति वाच्यम् । विपय- स्य नीलाद्याकारतासमर्पकावे मानामावान् । ज्ञानवैचित्र्य मानमिति चेत् । न । अर्थ विनापि स्वमज्ञानवैचिश्यदर्शनात् । नापि माननन्योपादानहानादिव्यवहारवन्तम् । घटताने घट.

·तर्कपादः । २५ भ्यणुकानां विषयत्वापत्तेः । सुखादीनां स्वज्ञानाविषयत्वाप- तेश्च । न च सुखादिपु सुखीत्यादिशब्दप्रयोगो व्यवहार इति वाच्यम् । शब्दप्रयोगस्य ज्ञान विषयनिरूपकत्वाभावात् । ज्ञानवि. पपनिरूपणपूर्वकत्वेन शब्दप्रयोगस्य सेन विषयनिरूपणे इतरे- तराश्रयापत्तिः। नापि ज्ञानजन्यज्ञाततावत्वं तत् । भूतभवि. प्यतोस्तदसम्भवात् । तत्र मानाभावाच्च । अतो ज्ञानात्मकमेव तत् । किं च विपयो ज्ञानात्मको, ज्ञानेन सहोपलभ्यमानत्वा- द, ज्ञानत्ववत् । सहानपलभ्यमानयोटपटयोर्भेददर्शनमनु- कूलतः । न च घटोयमिति ज्ञानस्य ज्ञानाविपयत्वेनासिद्धः सहोपलम्भ इति वाच्यम् । उत्तरकालं ज्ञातो घट इति ज्ञान- घटयोः स्मरणदर्शनेन पूर्वानुभवस्यावश्यकतया घटोयमिति ज्ञा- नस्य ज्ञानविषयकत्वकल्पनात् । स्वमादिज्ञानानां साकारत्व- मिव सर्वेषां साकारत्वेन ज्ञानातिरिक्तविषयाभाव इति स्वमतं परिप्करोति । तचिन्त्यम् । नीलादेर्शनात्मकत्वे ज्ञानस्य स्वविष- याकारत्वे मानामावात् । उक्तानुमानस्यामयोजकत्वात् । समूहा. लम्बने सहोपलभ्यमानयोर्घटपटयोरभेदाभावेन व्यभिचारा- कच । किं च न ज्ञानात्मको विषयः । ज्ञानाभावविपयके ज्ञाने ज्ञानाभावस्य ज्ञानात्मकत्वासम्भवात् । तदेवेदमिति स्थायित्व. विपयके ज्ञाने स्थापित्वस्य क्षणिकज्ञानात्मकत्वासम्भवात् । इदं नानाकारमिति चित्रबुद्धावनेकाकारस्यैकस्मिन्नसम्भवाच्च । किं च विषयस्य ज्ञानात्मकत्वे ज्ञानस्यापरोसत्वनियमेनानुमिति- विषयवन्ह्यादेः परोक्षत्वानुपपत्तिः, किं चातीतकालसम्बन्धानु- मानविषयस्यातीतकालसम्यन्यस्य वर्तमानपानात्मकत्वानुमा- तिः। न च तनातीत शानमेव विपय इति वाच्यम् । अतीतत्व- स्य ज्ञानाकारत्वासम्भवात् । अतोवश्यं ज्ञानभिन्नो विपयो ४ ·२६ माहचिन्तामणेः पाच्या तनिष्टविषयत्वं ज्ञानजन्यफलभागित्वं नित्यमतिरिक्तं वे. त्युक्तंमार । न च स्वाध्यान्तो युज्यते । तस्यापि वाह्यविषयत्वा- त् । तथाहि । स्वमे दिवसानुभूतदेशकालान्तरगताः शिरश्छेदा- दयो विषया अष्टोहोधितसंस्कारवशात्स्मर्यमाणा निद्वारूपदोप वनात्मनितया भासन्वे । एवं चान्यसम्बन्धित्येनारगताना- पन्यसम्बन्धित्लेन मानं शुक्तिरजवज्ञानवत् । इयमेव चान्यया- ख्यातिः । न च बाह्यविषयेषु मनसस्तदानीमसम्बन्धात्कथं भानपिति वाच्यम् । ज्ञानलक्षणाया प्रत्यासरङ्गीकारात् । ममुष्टनचाकस्परणादीकाराद्वा न दोषः । अतः स्थमज्ञानानां वा- ह्याविषयत्वं सिद्धम् । तेनानुसयमानानां याह्यानामपलापासम्भ- पातद्विषयकज्ञाने न मिथ्यात्यं, किंतु दुटकारणजन्य बाधि. तमिति ।। गुरवस्तु शुक्तिरजतज्ञानादौ न संसर्गग्रहो मानाभावात् । किं तु स्मरणानुभवाविषययो रजतत्वमुक्त्योरसंसर्गाग्रहमात्र, ना. न्यथाख्यातिः । कि त्वसंसर्गानहरूपेयमख्यातिः । एवं चास- सर्गायिपयकतत्यकारकज्ञानस्य प्ररत्ती व्यवहारे च हेतुत्वादति- सायमित्याहुः ॥ वैन । असंसर्गाविषयकत्वरजतत्वमका. रकत्वयोनिविशेषणगोविशेषणविशेष्यमाचे विनिगमकामा- वेन कार्यकारणभावद्वपकरानागौरवात् । एवं सामान्यत: प्रची कार्यताज्ञानस्य हेतुत्वे यत्र कार्यताप्रमात्मचिस्ववासं. सर्गाविषयकवायत्वप्रकारकत्वयाविशेषणविशेष्यभावे विनि- गमनाविरहेण हेनुहेतुमद्भावद्वयकल्पनम् । एवमप्रामाण्यज्ञाना- भावविशिष्टकार्यवप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वेन यंग्रामामाण्यग्रहो भूः मरूपस्ताममावासंसर्गाविषयकवकार्यत्वपकारकत्वयोर्विशेप. पक्विपमात्र विनिगमनाविरहेण हेतुमद्भावद्वयकल्पे ·तर्कपादः । ऽतिगौरवापत्तिः । अतो ऽत्रासंसर्गाग्रहस्य प्रवृत्तिव्यवहारादि- हेतुत्वानुपपत्ते ख्यातिप्सम्भवः । तेनान्यथाख्यातिरूपरजतत्व- विशिष्टज्ञानस्यैव ग्रहे प्रवृत्त्यादिहेतुता युक्तेति । न चैवं चैत्रो र. जतज्ञानवान् कार्यताज्ञानववादिति ज्ञानान्त्रस्य प्रत्यापच्या भान्तभान्तिसंकरापत्तिरिति वाच्यम् । भान्तिज्ञस्य याधादेव प्रत्यभावोपपत्तेः । परकीयरजतत्त्वप्रकारकज्ञानज्ञानवत: क्षण- विलम्बेन रजतत्तकारकशानादेव मवृत्त्यङ्गीकारात्। ज्ञानाविपर. कज्ञानत्वेन प्रत्यगीकाराद्वा न दोपः । यद्वा रजतविषयकमवृ. तित्वावच्छिन्नं प्रति रजतत्वमकारतानिरूपितरजतनिष्ठमुख्याविशे. प्यताशालिज्ञानत्वेन हेतुत्वान्न काप्यनुपपत्तिरिति । किं च सर्व- लमत्तौ नासंसर्गाग्रहों हेतु. । मर्वदा प्रत्यापतेः । कि तु म. माजन्यप्रवृत्तौ तत्प्रकारकनिश्चयो हेतुः । भूमजन्यप्रवृत्तौ चा- संसर्गाग्रह इति कार्यकारणभावद्वपकल्पनागौरवम् मम तु सर्वत्र मवृत्तौ तत्मकारकनिश्चयत्वेनैव हेतुत्वमिति लायवमिति दिक् ।। तच्च सविकल्पक द्विविधम् । लौकिकमलौकिकञ्च । उक्त- सन्निकर्पजन्यमाद्यम् । सामान्यलक्षणाक्षानलक्षणाजन्यं द्वितीयम् । सामान्यलक्षणा च सामान्यज्ञान ज्ञायमानं सामान्यं वा । तेन सम्बन्धेनेन्द्रियसम्बद्धानां तत्सामान्याश्रयव्यक्तीनां प्रत्यक्षम् । इदञ्चावश्यकम् । अन्यया व्यवहारविषये घटे शक्तिग्रहे सर्व- व्यक्तीनाममत्यक्षतया सर्वत्र शक्तिग्रहो न स्यात् ।। गरेशस्तु महानसीयधूमे व्याप्तिप्रत्यक्षे सति घूमत्वसामान्य- लक्षणप्रत्यासत्या सकलधूमप्रत्यक्षानगीकारे धूमो वन्हिव्याप्यो न वेति संशयो न स्यात् । प्रसिद्धधूमे प्रत्यक्षेण व्याप्तिनिश्चया- त् । अन्यस्य चाज्ञानात्संदेहानुपपत्ति । किञ्च सुखार्य कर्मणि भवृत्तिर्न स्यात, सिद्धमुखच्छाविरहाव । सिद्धस्य चाज्ञाना- ·२८ माइचिन्तामणे २। एव मुखादाविच्छापि न स्यात् । किं च कपालेषु घर- भागमावभत्यक्षं न स्यात् ।माचीनघटानां प्रतियोगित्वानुपपन्या भागमावविशेषणीभूतस्य पतियोगिनी पटस्याज्ञानाद । एवं क- पालाधिकरणको वर्चमानभागभावप्रतियोगी घट इति शान्दवो. घोपि न स्यात् । अतः सामान्यलक्षणाऽङ्गीकार्येति ।। अत्र शिरोमणिः । प्रसिद्धधूमे तमत्वन व्यातिनिश्चयेपि घूमत्वेन सनिययाभावाद उक्तसपस्य नानुपपत्तिः समानमका रकनिश्चयस्यैव संशयादिविरोधित्वात् । घूमत्वेन व्याप्तिनिश्चयेसं. शयामावस्येष्टत्वात् । एवमिच्छाप्रवृत्योरपि वत्मकारकनिश्चयहेतु- कतया नानुपपचिः। विशिष्टज्ञाने विशेषणज्ञानस्य हेतुत्वानङ्गीकारे- विशिश्वैशिष्टयपोधे विशपणतावच्छेदकमकारकनिश्चयस्य हे. तुत्वानीकारेण च नात्यन्तामावप्रत्यक्षानुपपचिः किं च माग- मावसत्वेप्यत्र घटो भविष्यतीत्यन न घमागभावमोतिः कि- तत्पतिमागमावस्य । तस्याश्च कालसम्बन्धरूपाया अपत्य. सत्वात् तत्लातियोगिकपागमावस्य मुतरापमत्यसवात् तत्पति- योगिप्रलमार्थ का कथा सामान्यलक्षणायाः । तथाहि । मदि. प्यति भावनेत्यादी उत्पत्तिर्घात्वर्यःयाख्यातार्यस्तदनुरलच्या पारः, तेन वर्तमानकालोतरकालीनकपालाधिकरणकोत्पत्यनुकू- व्यापारवान् वर्तमानमागभावप्रतियोग्युत्पत्पनुलव्यापारवान् वा घट इति वोषः। उत्पत्त्यात्रय इति वा । एनइक्ष्यतीत्यत्र नायो पात्वर्यः वर्चमानभागमावप्रतियोग्युत्पत्तिकस्वरूपं मवि. पत्र प्रतियोगितासम्बन घालय ज्वेति। तेन वर्चमान- मागमात्रमनियोग्युत्पत्तिक्कपालराधिकरणकनाशमतियोगी घट इति बोष । एवं चात्र वर्चमनोचरकालीनवं न मा. गपावन तामतियोगिना घटेन वा नागेन वान्वेति । तदन्वये ·तर्कपादः । २९ परश्त्रो भविष्यति परश्वो नक्ष्यति श्वो नहक्ष्यति वो भ विष्यतीति प्रयोगापत्तिः । गृहाणआगमिष्यति देवदचे व उ. त्पत्स्यति गृहाहणे भविष्यतीति प्रयोगापत्तिश्च । सेन वर्तमा. नोत्तरकालत्वस्य उत्पत्ताधावय इति न तदर्थ सामान्यलक्ष- णापेक्षा । वस्तुतः मागमाचे प्रमाणाभावात् सर्वमिदं गर्भस्रा. वगलितमिति । न च प्रागमावानगीकारे उत्पन्नस्य पुनरुत्पत्ति- प्रसङ्गः । शततन्तुकपटे द्वितन्तुकपटोत्पचिपसगश्चेति वाच्यम् । तद्वयक्तरेव प्रतिवन्यकत्वाहीकारात् अक्लप्समागभावतद्धेतृत्वक- ल्पने गौरवात् ॥ के चिन्तु प्रागभावो नाशश्च नामावरूपः । कि त्वायळक्षणसम्बन्धरूपोत्पत्तिपूर्वकालरूप एव मागभावः । एवं चरमक्षणसम्बन्ध एव नाशः । तस्योत्तरकालमेव नाशाद- नित्यत्वम् । अत एव घो भविष्यति नष्टो घट इति प्रतीतिः । न हि नाशोस्ति मागभावोस्तीति कश्चित्मत्येति । अतो ना. शप्रागभावों न स्त इति वदन्ति । वस्तुत: सिद्धमुंखविपयकम- त्यभावादसिद्धमुखज्ञानार्यमरण्यस्यदण्डादौ प्रचिजनकपटहे- तुताग्रहार्य शक्तिग्रहार्थं च सामान्यलक्षणावश्यकीति युक्तम् ।। एवं ज्ञानलक्षणानङ्गीकारेज्ञातस्य सुरभिचन्दनखण्डस्य च. सुपा सुरभि चन्दनमिति ज्ञानं न स्यात् । सौरमांशे सौरम- स्वांशे या प्रत्यासत्तेरभावात् । अतस्तत्र तज्ज्ञानमेव प्रत्यासत्तिः ।। • न्यायविदस्तु योगजधर्मप्रत्यासत्तिं तृतीयामाहुः ॥ तद्यो- गिपु मानाभावनामुन्दरम् । न चेतिहासपुराणादि मानम्, त. स्यान्यतात्पर्यकत्वादिति दिक् ॥ इति गागाभट्टकृते भादृचिन्तामणी प्रत्यक्षपरिच्छेदः ।।

·भादृचिन्तामणे अनुमानं तु "ज्ञानसंपन्यापैकदेशदर्शनादेशान्तरे ऽसनिको यु. द्धिः" इति सूत्रेणोक्तमासामान्यरूपेण ज्ञातव्याप्तिकस्य व्यक्तिवि. शेपदर्शनजन्य सन्दिग्धसाध्यवदाधिकरणकमसनिकष्टसाध्यविष- यकं निश्चयरूप ज्ञानयनुमितिरित्यर्थः । व्याप्यतावच्छेदकमकारक- फाधर्मतानिश्चयजन्य ज्ञानमनुमितिरित्यर्थः । न च पदजन्यप- दार्थस्मरणवद्वयाम्यज्ञानेन व्यापकस्मृतिरिति वाच्यम्। व्यापक पक्षस्यानुभवाभावेन व्यापकवत्पक्षस्मृतित्वासम्भवात् । नचांश उपेक्षात्वानुपेक्षात्ववत् आंशिकं स्मृतित्वानुभवस्वमिति वाच्यम् । उपेक्षास्वानुपेक्षात्वयोरविरुद्धयोर्मयोरेकानुभववृत्तिवेषि वि. रुद्धयोः स्मृतित्वानुभवत्वयारेकज्ञानवृत्तित्वासम्भवात् । अत एवं चापत्वमानसत्वयोपिरोधेन वाशे मानसत्चपास्तम् । पहि- विषये तस्यास्वातन्त्र्यात पक्षचाक्षुपसामग्याः प्रतिबन्धकरवाच । न च तथापि व्याप्यतावच्छेदकमकारकपक्षधर्मनानिश्चपजन्ये तदनुव्यवसाय वद्विशिष्वैशिष्ट्यमत्यो तत्सदशमानजन्यानुमि. तो विशिष्टशाब्दयोधे तस्मरणे पातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । ता. दृशनिश्चयत्वन हेतुत्वस्य विवक्षणात् । उक्तस्थलेषु अनुव्यवसाये. विषयत्वेन विशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्यक्ष विशेषणतावच्छेदकमकारकनि- श्चयानोपमिती सादृश्यज्ञानत्वेन शान्दवोधे चावान्तरवाक्यार्थ- ज्ञानत्वेन स्मृतावनुभवत्वेन हेतुत्वानाएवं ममसंशयोचरमत्यले वि. शेषदर्शनस्प भूमादिविरोपित्वेन हेतुत्वाइम संशयोचरैककोटिक- प्रत्यक्षत्वस्पार्थसमाजसिद्धतया विशेपर्दर्शनजन्यत्वानीकारावा नातिव्याप्तिः । न चान्वयव्यतिरेकम्पाप्त्योरननुगमेनकोपादाने ऽपरत्राव्याप्तिरिति वाच्यमान्यभिचारज्ञानविरोधिमानविषयत्वे. नव्याप्तिमानस्यानुगमात् । तेन व्यभिचारधीविरोधिशीविषयता- वच्छेदकमकारकपाधर्मवाशाननन्यज्ञानमनुमितिरिति तु फ- ·तपादः । लितम् । नेपापिकास्तु लायवाद् न्पीमचारीविरोधिधीवि- पयधर्मप्रकारकपक्षधर्मतातानजन्यज्ञानमनुमितिरिति वदन्ति । तत्परामर्शवादे निराकरिप्यते । यदा यनुमतित्वज्ञाविमती अनुमि. निः । अनुमितिलजातिस्तु अनुमिनोमीलनुमवसिद्धा । व. करणमनुमानं तच्च भूतभाविलिङ्गेनानुमित्यनुत्पत्त्यापत्तेानमेव, .न तु ज्ञायमनो हतुः । अथ केयं व्याप्तिः । अत्र गौडमैथिलसर्व- स्वम् । साध्यवदन्यावृत्तित्वं व्याप्तिःविह्निमन्महानसान्यादावृत्ति- त्वाद् धूमे लक्षणसमन्वयः घूमचन्महानसान्यायोगोलकवृत्तित्वाद् धूमवान्वन्हेरित्यसद्धेतौ च नातिव्याप्तिः। अत्र साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धन साध्यवान् योध्यः। तेन समवायेन वन्हिपदन्ह्यत्यवान्य. महानसरचित्वेगि धूमस्य नाव्याप्तिः । साध्यवदन्यश्च साध्य. वत्वावच्छिन्नमतियोगिताकमेदवान् वोध्यः । तेन यत्किञ्चिद- न्दिमदन्यचित्वेपिधूपस्य नाव्याप्तिः । त्चित्वामावश्च वृत्ति- स्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकः । तेन धूमवदन्यजलाचिंतेपि चन्दी नातिव्याप्तिः । न चैवपीशव्याप्तिमानस्य केवलान्वयि- पसम्भवात्कयमनुमितिरिति वाच्यम् । इष्टापचे 1 केवलान्व- यिव्यतिरेकडे त्योः पञ्चरूपोपपनत्वाभावेनानुमापकतामापा- छ । एवं च केवलान्वयितिरेक्यनुमानमेव नेति । यद्वा हेतुस- मानाधिकरणासन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकमाध्यतावच्छेद- कावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः । अत्र प्रपिद्धानुमाने घ- टामावमादाय लक्षणसमन्वयः । व्यभिचारिण्ययोगोलकवृत्तिधू- माभावमादाय नातिव्याप्तिः । अत एव महानसीयवाभावं 'वन्दियटोमपामा वादाय नाव्याप्तिः । तत्र महानसीयवन्हि- वस्य च प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन वन्दित्वस्य प्रतियोगि- तानवच्छेदेकत्वात् । दाटमान् दण्डिसंयोगादिलादी रूप- ·भादृचिन्तामणे । खव्याप्यनातिपदान् पृथिवीत्त्वादित्यादी च स्वाथयसंयु. तपादिसम्बन्धेन दण्डवादिकमेव साध्यतावच्छेदकम् । तस्प प्रतियोगितानवच्छेदकत्वान्नाव्याप्तिः । इत्याधिकरणं च तदवच्छेदकसम्बन्चन हेतुतावच्छेदकविशिष्टाधिकरणं व वोध्यम् । तेन चन्हिमान धूपादित्यादौ सपनायेन धूपावपट- त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वैपि वन्हित्वस्य द्रव्धं विशिष्टस- स्वादित्यादौ च शुद्धसत्वाधिकरणगुणादिनिष्ठाभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वेपि द्रव्यत्तस्य नांग्याप्तिः । अमावश्च हेत्वधि- करणावच्छेदेन प्रतियोगिव्यधिकरणः । प्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिनपतियोगिव्याधिकरणश्च वोध्यः । तेन संयोगी द्रव्यत्वा- कपिसयोगी एतत्त्वादित्यादौ नाव्याप्तिः । न वा सयोगी सत्त्वादिशियसत्तावान् जातरित्यादावतिव्याप्तिः । प्रतियोग्पन- धिकरणत्व च सा यतावच्छेदकसम्बन्धेन, तेन ज्ञानवान्सत्त्वा. दित्यादौ सत्ताधिकरणघटादेविषयतया ज्ञानाधिकरणत्वेपि न- क्षतिः । नन प्रतियोगितावच्छेदकापच्छिमात्य यस्य कस्य चिदनधिकरणत्वं तरसामान्यस्प परिकचित्तातियोगितावच्छेद- कावच्छिनानाधिकरणत्वं वा चिक्षितम् । आये कार्पियोगी एतदृशलादित्याध्याप्तिः । कपिसंयोगाभावस्य हि प्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्नो वृक्षावृत्तिरपि कपितयोगो भवति त- दनधिरकण च वृक्ष इति । द्विनीये प्रतियोगिव्याधिकरणामा- वापसिद्धिः । सर्वस्यैत्रामावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वा. भावात्मामतियोगिसमानाधिकरणत्वात् न च पन्हिमान धूमादित्यादी घटाभावादेः स्वारमापतियोम्पधिकरणाव यद्यपि पर्वतादेस्तयापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्येन तामतियोग्यन- पिकरणस्वमस्त्येवोति कर प्रतियोगिव्याधिकरणापासिद्धिी ·तपादा। ति वाच्यम् । घटाभावे यो वन्द्यमावस्तस्य घटाभावात्मक- तया घटाभावस्यं चन्हिरपि प्रतियोगी तदधिकरणं च पर्वतादि. रिति क्रमेण मतियोगिम्यधिकरणस्यापसिद्धत्वात् । गदि तु घटापावादी बन्यभावादिभिन्न इत्युच्यते । तथापि धमाभाव वान् वन्हामावादित्यादावव्याप्तिः । तत्र साध्यतावच्छेदकस. म्बन्धः स्वरूपसम्बन्धस्तेन सम्बन्धेन सर्वस्यैवाविस्य पूर्वक्षणेह- चित्वविशिस्वामावात्मकप्रतियोग्यधिकरणत्वं हेत्वधिकरणस्ये- ति । तृतीये तु कपिसंयोगाभाववानात्मलादित्यादी अन्या- तिः । आत्मत्तिकपिसंयोगाभावाभावः कपिसंयोगस्तस्य च गुणत्वात् तत्पतियोगितावच्छेदकं गुणसामान्याभावत्वं तदव- च्छिनानधिकरणत्वं च हेत्वधिकरणस्यात्मन इति चेत् । मैवम् । यादृशमतियोगितावच्छेदकावच्छिनानाधिकरणत्वं हेतुर्मतस्ताह- शप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् । ननु कालो घेट. वान् कालपरिमाणादित्यत्र मतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धिः। हेत्वधिकरणस्प महाकालस्य जगदाधारतया सर्वेपामभावाना साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन कालिकविशेषणत्वेन प्रतियोग्यधिकर- णत्वसत्वात् । अत्र के चित् । महाकालभेदविशिष्टयटाभाष- स्तत्र मतियोगिव्यधिकरणः । महाकालस्य घटाघारत्वेपि महा- कालभेदविशिष्टघटानाधारत्वात् । महाकाले महाकालभेदामा- वात् । यद्वा प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेद- कारच्छिमानधिकरणहेत्वधिकरंणत्यभावमतियोगितासामान्ये यविच्छिनत्वपसम्वन्यावच्छिन्नत्वोभयाभावतेन सम्बन्ध नवकिस्म उद्धेनुसार दसमलपिकरम्प च व्याप्तिः। अव्याप्यवृत्तिसाध्यकसदेतावव्याप्तिवारणीया. नधिकरणान्तं हेत्वधिकरणविशेषणम् । यद्वा हेतुसमाना- ·माइचिन्तामणे धिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यात्वावच्छिन- चित्वं व्याप्तिः, अन्योन्याभावस्य व्यायचिवादन न प्रतियोगिव्याधिकरणत्वादिनिवेश इति लापयमिति जीर्णाः। वस्याप्यन्याप्पचित्वात्तथैव प्रतीवरस्त्येव तद्विवक्षेति नन्याः। अत्राचार्याः । व्यापकसापानाधिकरपं व्याप्ति: । कि तु व्यापकसम्बन्धमात्रम् । तेनापश्छायादेपरि संवितरि कृत्ति कोदयस्य रोहिण्युदये हेतृत्वोपपचिरित्याहुः । न चैवं व्यतिरे- कव्याप्ती कथं व्याप्निपंदप्रयोग इति वाच्यम् । अनुमितिकार- णीमतमानविषयव्याप्तलक्ष्यतया व्यतिरेकव्याप्ती व्याप्तिपद. प्रयोगामावेपि वाधकामावाद । वस्तृतो व्यभिचारधीविरोषिधि पपधर्मत्रिशिष्टदेतृतावच्छेदकमकारकपक्षधर्मनाशानवेन हेतुतेति युक्तम् । तेनानुमानत्रैविध्यमुपपन्नम् । पञ्चरूपत्वनियमस्त्व- विवक्षित इति ॥ तादृशम्पाप्तिग्रह व्यभिचाराग्रहः सहचारप्रय हेतुः । भूपोदर्शनं तु न हेतुः । व्यभिचारास्मरणे सादर्शने नापि व्याप्तिग्रहात् । स्योदर्शनं तु चिट् व्यभिचार- शङ्कानिवर्चकम् । क्व चिचकः । व्याप्यारोपेण व्यापकारो- पारानिष्टमसजन तकः । तथापि पन्हिविरहेपि धूपस्या- दित्याशवा कार्यकारणभावप्रतिसन्यानानिवर्तते । तत्राप्य हेतुको भववित्साशवानु घूमार्य वन्हेनियमत उपादाने प्रवृत्तिर्न स्यादि- नि व्यायातेन निरसनीया । यत्र स्वत एव सहा नावतरति न सत्र तकीपेक्षेति दिक ।। व्याप्तिग्रहश्य सकलमे सामान्यलक्षण- मत्यामत्या, सा च निरूपिता मानिदशीकारे तु पहानसीय. घूम घूमत्वमकारकव्याप्तिग्रहात् पर्वतीयम्मे घूमत्वमकारक- व्याधिस्मरणोपपचिः। उपाधिज्ञानेन च व्याधिग्रहमतिपन्यः ।

·वर्कपादः। स च यद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्तद्धर्यावच्छिन्नसाधनाव्याप-. का । भवति धूमशन बन्हेरित्यत्र धूमत्वावच्छिन्नव्यापकं तत्सा- धनवन्हेरव्यापकमान्धनम् । स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यत्र मित्रातनयत्वावच्छिन्नश्यामत्वव्यापकं शाकपाकजत्वं मित्रातनय- स्वाध्यापकम् । चायुश्चानुपः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वादित्यत्र द्रव्प- स्वावच्छिन्नचाक्षुषत्वव्यापकमुद्भूतरूपवत्वं तदवच्छिन्नतोरव्या- पच । एवं ध्वंसोदिनाशी जन्यस्वादित्यत्र भावत्वं जन्यत्वाव- च्छिन्नसाध्यव्यापकं साधनाव्यापकं च 1 एवं यत्र ताशो धर्मों नास्ति तत्र साध्याधिकरणतदनधिकरणान्पतरत्वरूपधर्मों चोध्य इति । अपञ्च स्वव्यभिचारेण साधने साध्यव्यभिचा. रज्ञापनेन व्याप्तिग्रहप्रतिवन्धकः । वन्दिरनुष्णः कृतक स्वादित्यत्र वन्हीतरत्वमुपाधिः । अयमेर वाघोन्नीत इत्युच्यते भसिद्धानुमाने पर्वतेतरत्वं नोपाधिः । साभ्यव्यापकत्वाग्राहक- मानाभावाद, अपं च वाधानुन्नीतः । सन्दिग्धपक्षेतरत्वं तु नोपाधिः, सम्प्रदायादिति के चित् । अन्ये तु उपाः सत्यतिप- सोत्यापनेन दूपकता । वन्हिना धूपसाधने आन्धनाभावेन त- दभावः साध्यते । इत्यं करका पृथिवी कठिनसंयोगववादित्य- त्र साधनव्यापकमप्यनुष्णाशीतस्पर्शवत्वमुपाधिरित्याहुः ।। पक्षत्वं च असत्यां सिदौ सत्यां वा सत्यामनुमित्सायाम् उभयासत्त्वे वा ऽनुमितेरुदयादनामेत्साविरहविशिष्टाया: सिद्ध रभावः । अनुमित्सा च पाशपाशेच्छासचे ऽनुमितिः सासा विवक्षिता | तेन प्रत्यक्षभिन्न वन्हिज्ञानं जायतामालोकन पन्हि झन नापतामियादीच्छासंग्रहः अत्रा निकासाच्या वच्छेदकावच्छिन्नसाध्यविशिष्टतत्पक्षतावच्छेदकविशिष्भिन्नादि- पयिका नुमितिवभिन्नममितिविभाजकधर्माविषयकतलिहता- ·. मादृचिन्नाम: बच्छेदकापच्छिन्नलिङ्गकलामकारकत्वे सति तदन्यलिङ्गतावच्छे- दकावन्निलिङ्गकत्वापकारिका तल्लिद्धवावच्छेदकावच्छिन्नलि- इकानमितित्वावच्छिनानुदेश्यकत्वे सति तशिवावच्छदकाबिह- धर्मविशिष्टलिनकानमितित्वावच्छिन्नानुदेश्यिका तद्विशिष्टलिग- कलाप्रकारकरखे सति तद्विरुद्धधर्मविशिष्टलिङ्गकन्यामकारिकात लिकालापकालाविपयिणी या तदन्यानुमित्सा तद्विरहविशिष्ट सिद्धनभावः परतेत्यर्थः । अवसाध्यतावच्छदकावच्छिन्नसा- भविशिष्टतपसनावच्छेदकविशिष्टभिन्नाविपपिकतिकारणारपर्वते चन्हा नुमिति यता, प्रत्यक्षातिरिक्त ज्ञान जायता, पर्वते वन्हिम त्यक्षं तद्याप्यपरामर्शः विषयान्तरे चानुमितिसामग्न्यमावस्तत्र यत्किञ्चिज ज्ञान जायतापितःच्छादीनां संग्रहः । अनुमितित्व- भिन्ममितिविभाजकपर्माविषयकेतिकरणात् अनुमितो मत्यक्षत- भूमदशायां पर्वतो वन्हिमानिनि प्रत्यक्ष जायतामितीच्या न सग्रहः । तल्लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नलिगकल्याणकारकरचे सति तदन्यलिसनावच्छेदकावच्छिन्नलिकत्वामकारिकेतिकरणात् घूमत्तारच्छेदेन व्याप्यत्वपरामदशापा दम्पत्वावच्छेदेन है- व्यत्वावच्छिन्नलिकानुमितीच्छाया न संग्रहः । तलिटतावच्छे दकावच्छिन्नलिकानुमित्वाचच्छिन्नानुद्देश्यकले सति तल्लिम- तारच्छेदकाविरुद्वर्षपविशिष्एलिङ्ग कानुमितित्वावच्छिमानुदेश्यिके- तिकरणाव धूपेनालोकेन च वन्धनुमिति पतामितीच्छाया न संग्रहः। यत्र द्रव्यत्वस्य लिङ्गवारच्छेदकत्वानुल्लेखिनी द्रव्येण व. हिमनुमिनुपापितीच्छा तस्याः समस्या तद्विशिधालङ्गकत्वाका- रकस्वे सति तदिग्दरमविशिष्टलिकत्वामकारिकति करणाइ पर आलोक वष्यावच्छेदकरवानवाहिनी आलोकेन पनिदमनु मिनुपामितीच्या तस्यान संग्रहः । तल्लिाकालान्यकालारिए ·तपादः । विणीतिकरणाव पूर्वकालीनपर्वतीयधूमेन वझनुमितिर्मा- यतामितीच्छायान संग्रहः ।। गौहमलापैः स्वकपोलकल्पितेरिच्छासयारव्यम्पायकार्यः । सुधैव कालक्षपणं विचिन्त्य चिन्तामयोपैति खपुष्पतुल्या ।। परामर्शश्च यदि पक्षविशेष्यकस्तदा तद्विशयिकैवानुमि- तिः । तविशेषयके तु साध्यविशेष्यिकेति मणिकद । उभयविन धेनापि पक्षविशपिपवेति नव्याः । अत्रधूमलिङ्गकपर्वतपतकव. निहीवधेयकानुमिति प्रतिधूमपरामर्शस्य हेतुत्वं, घूमलिङ्गकत्वं स्वा- व्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धन धूमज्ञानवयम्, अव्यवहितोत्तरत्वं च घूमशानाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणस्वरूपम् । तेनापेक्षाबुद्ध यात्मकपरामर्शसंग्रहः । एवं तत्परामर्शानां कारणतेति । ननु सप परामर्श प्वनुमितिकारण- तावच्छेदकतया परामर्शत्वं जातिः किमिति नाभ्युप्रयते । चा. क्षुपवादिना सङ्कर इात चेत्, तर्हि तस्यां नातो मानसत्वन्या. प्पताङ्गीकार्या, पापपरामर्शानन्तरं जायमानायामनुमिती व्यभिचारधारणस्य मध्ये मानसपरामर्शकल्पनेन सम्भवात् । न चपापसामन्या मानसपतिबन्धकत्वेन तदानीं मानसोत्पादा: सम्भक इति वाच्यम् । फछयलेन चक्षुर्योगाभावेन चाापसाप- ग्न्यभावस्य सत्त्वात् । ननु परामर्शत्वं स्मृतित्त्वव्याप्यम् । चा. सुपादिपरामचरोल्पयमानानुमितिस्थले भवत इन स्मरणरूप- परामर्शकल्पनामसतिः। एवं च स्मरणस्य संशयात्मकत्वाभावेन संशयानन्तरम्नुमित्युत्पादनासम्भवात् । विशेषतः परामर्शका. रणतायां निक्षयवस्पामवेशेनातिलायनमिति चेत्, चाहपादिपरा- मर्योत्तरोत्पद्यमानानुमितिस्पले स्मरणात्मकपरामर्शकल्पने तज्ज. नकसंस्कारकलने चातिगौरवाः । अनुमिसिजनकवावच्छे- 1 ·२८ माचिन्तामणे: दकजातेः संशशात्मकमानसन्याहत्तत्वकल्पनेन संशयात्मकपरा- पदिनुमित्यापादनासम्भवेन दिशपहेतुलायां निश्चयवाभवेश- स्य तुस्यत्वात् । समूहालम्वनात्मकपरापातरमेकानुपितो तया. यवत्तापरामर्शान्तरकल्पनेन समूहालम्बनारसकपरामर्श अनुमि- तिजनकतावच्छेदसमातिन करम्पते । अतो न 'तत्र द्वितोपानु- मितिः। तस्मात् परामर्शत्वं जातिरिति चेत् । अत्र के चित् । उक्तनपेने हेतृताशानादी प्रवृत्तिजनकतावच्छेदकचनात्यस्यापि मानसत्वव्याप्यत्वेन सिद्धयेसायनस्वादिपरामर्शविशेष प्रवृ. पिजनकतावच्छेदकदेवायेन सङ्करप्रप्तात् । न च मवृत्तिजन- कनावदपावैजालं चाक्षुषत्वव्याप्यस्वमिति वाच्यम् । परामर्शवस्प चापाचादिव्याप्पत्वेन विनिगमनारिरहाद । अनो न परापर्श जातिरित्याहुः ।। अत्र गौतमीयाः । बन्ह्याद्यमिता वन्हिन्याप्यालोकतान्प- घेत इत्यादिविशिषपरामर्शस्यैव हेतुत्वं, न खालोको वन्हिव्या. य आलोकवान्पर्वत इति मानद्वयस्य, गौरवात् । यत्र च मान- यादनपितिस्तत्र विशिष्टज्ञानकल्पनाम व्यभिचार इत्याहुः॥ मीमांसकास्तु पन्निन्यायघूमतान् पर्वत इति विशिष्टपरा- मर्शप हेतुत्दवादिनपे व्याप्यो निश्चयत्वं निवेश्य धूमशिपि निश्चयत्वं निरोशनीयम् । तया च निश्चयत्तस्य तदपावा. प्रकारकवरूपबहतरपदापतित्वेन तेपी परस्परविशेषणवि. शेयभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावशाइल्पम् । ज्ञान- द्वपवादिनये तु मानस्य भिमतमा निश्चयत्वप्रवेशेपि न मियो विनिगमनाविसहस्वत्र कायामित्याः। न च परामर्शवादिनपे व्याप्स्वच्छिना या हेतुनिष्ठमका- रता तभिरूपितनलावछिनविनप्यतासलिनिघपवन है ·तपादः। तुत्वकल्पनेन व्याप्यो निश्चयत्वानिवेशेन नोपदर्शितगौरवमिति वाच्यम् । रन्दिव्याप्त्यंशे निश्चपत्वानिवेशे वहिव्याप्यों धूम विशेषणतावच्छेदकमकारकनिर्णयकाले व्याप्त्यभाव- प्रकारकं ज्ञानं जायतामितीच्छासचे व्याप्त्यंशे संशयात्मकतया. विधविशिष्वैशिष्टयबोधोत्पत्ती वाषकामावः । तया च ताशा शाने व्यापशे निश्चयत्वनिवेशेन गौरवतादवस्थ्यात् । न च ताशज्ञानस्याहार्यतेन न तस्मादनमित्यापतिः । आहार्यपरा. मदिनमित्यापत्तिवारणार्यमनाहार्यस्तनिवेशस्यावश्यकत्वादिति वाच्यम् । अनुमितिजनकताच्छेदककोटादनाहार्यत्वस्यानुगतस्या शुक्पनिर्वचनत्वेन तद्पतिविश्रान्तवया तथाविधतद्वयक्तित्वा. वच्छिन्नभेदकूटस्यानुमितिमनरुतावच्छेदककोटी निवेशमपेक्ष्य व्यायशे निश्चयत्वस्यैन तर्कसहत्या, तथा च गौरवं तदवस्य. मिति दिक् ॥ शायमानं लिङ्गमनुमानमिति केचित् । भूतभाविलिङ्गाभ्या. मनुमित्संजननापनस्तज्ज्ञानमिति युक्तम् । तच्चानुपानं द्विविधं, स्वार्थ परायै च । परामर्शन'स्वस्त्र साध्यज्ञानजनक स्वार्थम् । प्रतिज्ञाधवयवप्रयोगेण परस्य साध्यज्ञानजनक परार्थम् । अवय. पत्वं चानुमानवाक्पैकदेशत्वम् । ते च प्रतिज्ञाहेदाहरणोपनय- निगमनरूपाः पञ्च । साध्पविशिष्टपलमतिपादकवाक्यत्वं प्रनि. ज्ञावं, पया पर्वतो पन्हिमा' निति । हतीयान्तपन्चम्या तात्पतरानुमितिप्रपोजकवाक्पत्वं हेतुत्वं, यपाधू महत्वा' दिति । सान्तन्याप्तिमतिपादकवाक्यत्वमुदाहरणत्वं, यथा 'यो घूमवान् सो ऽग्निमान' 'यथा महानस' इति । व्या. सिविशिष्टौशिष्टयावगाहिपसमातिपादकवारपत्वमुपनयत्वं, यया 'तथा चाय'मिति । व्याप्तिविशिष्टवैशिष्टय हेतुकसाध्यविशि- ·मादृचिन्तामणे पसतिपादकवास्पतं निगमन, पयां 'वनिम्पाप्यपद- स्वाद पन्दिमा निवि । उदाहरण सापम्पोदाहरणं वैधोदाह- रणं चेति द्विविधम् । हेतुपदुदेशन साध्यबदुपादानपाथम् । सा- ध्यामाचवदेशेन इत्वमापादानं द्वितीपम् । ततैना ग- सार्यवान्न पोरावश्यकतति । एवं चावयवत्राक्परवान्तरवा- फ्यायाने जनिते धूपज्ञानवाप्पयन्हिमदभिन्नः पर्वतो, घूम- यापकान्दिमन्महानससदृशो चन्हिपापघूमनाचहेतुकवन्हि- पदाभिन्न इति महावाक्यार्थज्ञानात्पर साध्यं धुध्यते इत्यक्षपा- दीया प्रतिमाहेतूदाहरणैरेव धूमझानझाप्पवन्दिमभिन्ना पं. वो पहिच्याप्यधूमवन्महानससदृश इति वाक्यार्थशानादनुमि. तिजननादुपनपनिगपने व्यर्षे । न च पर्वते घूमवैशिष्टयज्ञाना- धमुपनः । प्रतिज्ञाहेतभ्यामेव सिः। निगपनमयोगस्तु सर्व- येव व्ययः । एवं चोपनयविगमने नावयवाविति ॥ यहोदाहर- णमभृतिभिरेव सापसिद्धेः प्रतिमाहेत्वोन किं चित्प्रयोजन- पिदि दिक। अनुमितिकारणीम्नाभावमातियोगियथार्थशाममाारी हेतु निष्ठदोपो हेत्वाभासः । भवति चासिद्भस्वानकान्तिकत्वबाध. বায়ালমানঃ মানৱশ্বৰূমৰাৰা নিৰলেৰে- स्तरपतियोगिपयापकारसमसिदवादीनां तेन हेतुनिष्ठो दोषो हेलामास: । यादृशविशिष्टविषयत्वेन यथार्पज्ञानस्पानुमिति- प्रतिप्रन्यकत्वं तत्वमिति यावत् । यदा वादृशम्माविषयत्वम् । तेन दुष्टो हेतुवामास: । धूमो चन्हिव्यभिचारीत्यादिममवार णाप पायेति । उपारिवारणाय कारणेति । उपाधिज्ञानस्य साक्षात्प्रतिबन्धकस्वाभावेन तदमावस्यानुमिविप्रयोजकतया है. सम्वामान । ते प्रयोऽसिद्धाने सान्तिकाधका तासिद्धिा, ·तर्कपादः। स्वरूपासिद्धिः सम्बन्धासिद्धिय॑तिरेकासिदिराश्रयासिद्धिा. प्यत्वासिद्धिश्चोत पञ्चधा । हेलमसिद्धि स्वरूपासिद्धिः। बुद्धो धर्माधर्मवेदी सर्वशत्वादिति । अत्र सर्वज्ञत्वं हेतु रमसिद्धः। पले च्याप्यत्वेनाभिमतस्याभावः स्वरूपासिद्धिरित्यक्षपादीयमते स्वी- श्वरे प्रसिद्धिसत्वे बुद्धे तदभावादक्षतिः । पक्षे व्याप्यत्वा. भिमतस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धनाभावः सम्बन्धसिद्धिः। - निहरदाहकः शीतत्वादिति । पक्षतावच्छेदकहेत्वोरभेदे व्यनि- रेकासिद्धिः। गोशब्दः सास्नादिमचनो गोशब्दत्वात् । अय- मसाधारणानकान्तिक इत्यक्षपादीयाः । इदमेव पक्षमात्रत्ति स्वमसाधारणम्य अित्रसाध्यवत्साध्याभावसाधकतया ऽनुमिति- मसिबो दूपकताबीजम् । पक्षामसिद्धिराश्रयासिद्धिः। आकाशो नित्यो निरक्यवद्रव्यत्वादिति । सौत्रान्तिकमाकाशाभाववादिनं प्रत्याश्रयासिद्धिः । पक्षतावच्छेदकाप्रसिद्धिरपि सा । कामचनम. यपर्वतो वन्दिमानिति । पक्षकदेश हेतोरदृत्तित्वं व्याप्यत्वासि. दिः । यया वायुराकाशथानित्यो मूर्तत्वादिति । साध्ये सा- ध्यतावच्छेदकस्य, इतौ हेतुतावच्छेदकस्यासिद्धिाप्यत्वा- सिदिः । काञ्चनमयवन्हिमान् काञ्चनमयधूमादिति । एवं नीलधूमादित्यादावपि नीलधूमत्वस्य गुरुतपा हेतुतानवच्छेद- कत्वेन सापि व्याप्यत्वासिद्धिरित्यक्षपादीयाः । साध्यसन्देहम- हेतुस्नैकान्तिकः । सन्देहजनकत्वं च साध्यतदभावस- म्बन्धित्वज्ञानेन मत्मतिपक्षितत्वेन च । यथा नित्य शब्दो ऽम त्विादिति । अत्रामूर्तत्वमनित्यक्रियादिसाधारणत्वात् साध्य 'सन्देहं जनयति । एवं वायुरप्रत्यक्षोऽरूपिद्रव्यत्वात् । वायुः मत्य. सो महत्वे सत्पु तावत्वात् । अत्रोभयोः समवलवात्साध्य. सन्देहजनकतेति । अत्र, साध्यतदभावव्याप्यताज्ञानापरस्परा- ·भाचिन्तामणे नुमितिप्रतिवन्धो न संशयाकारानुमितिरित्यक्षपादीयाः । अता- छ । स्थाणुत्वपुरुषत्वव्याप्यवत्तासाने प्रत्यारूपसंशयास- स्मतिपक्षस्थलेपि संशयाकारानमितिरस्तु । यत्रैककोटिव्याप्यदर्श नंमत्र तत्राधिकालतयां द्वितीयकोटिभानपतिवधान संशयः । फलरलेन चाधिकसमबलभावः कल्प्य इति । अत्र मन्य। सदभावपत्ताज्ञानस्येच तदभावव्याप्पवत्ताज्ञानस्यापि लौकिकस- निरूपीजन्यमानत्वमेव प्रतिबध्यतावच्छेदकं तेन . न संशया- कारानुमितिरित्याहः । बाधकस्तु साध्याभावसापकः । अयं विरुद्ध इत्यक्षपादीयाः । यथा शब्दो नित्यः कृतकत्वादिति । अब कृतकस्वपनित्यस्वव्याप्यं नित्यत्वं वायते । अयं साध्य सामान्यविषपसाधक इत्युच्यते इति दिछ । तदिदमनुमान न धर्मममितिजनकं व्याप्पामावेन व्याप्त्य- प्रहादिति ॥ अत्र नैयायिकाः । एवमनुमाननिरूपणस्य जगनिन्तिपु. रुपधारेयसिद्धिः प्रयोजनम् । तथाहि । सिद्धसाधनभिया ज- पकल्पनन्ययणक पक्षाकत्स सकतक कार्यवादित्यनुमानेन तत्सिद्धिरित्याहुः । तदापातरमणीयम् । धर्मवद्वेदमात्रगम्यत्वेन तदाबंदकानुमानासम्भवात् । तयाह । उक्तानुमानस्याकक- वसाधकेन शरीरानन्यत्वेन सत्प्रतिपक्षितत्वात् । यदि पात्र शरीरविशेषणस्य स्वरूपासिदिवारकतया व्यविशेषणत्वेन नित्यत्वोपाधिकतया व्यभिचारित्वेन समतिपक्षासम्भव इति विमान्यते, तदा भवत्पक्षमेव पक्षीकल्स शरीरमात्रकर्तृकत्वाभाव- वस्तुत्वादिति सत्सविपक्षः । न चात्रापि नित्यत्वमुपाधिः । देहाकुरादावेवाशरीरमाकर्तृकत्त्वसन्देहेन घटादौ तदभाव- स्पासन्दिरमा पतषा साध्यच्यापकत्वामावात् । कार्यत्वहेतोशाश- ·तपादः। रीरमात्रकर्तृत्वाभावसापकतया साधारणानकान्तिकत्वं च धो- ध्यम् । अतो वेद एवेश्वरसिदौ मपाणं नान्यदिति दिए । इति श्रीगागाभहकृतभादृचिन्तामणौ ईश्वरवादः ।। 'नन्वेवं वन्हिहानुकूलातीन्द्रियधर्मसमवायी, दाहजनकत्वा- द्, आत्मवदित्यनुमानस्यानुकूलतर्काभावेनामयोजकत्वादुतेज- काभावविशिष्टमण्यादिमतिबन्धकामावस्यैवदाहजनकतया मण्या- दिसमवधाननाश्पतया ऽपि शक्तिकल्पनस्यानुपपचेस्तद्वोधकवे- दाभावाच्च शक्तिरपि न सिध्येदिति चेन्न । तृणारणिमणीनां व्यभिचारेण बन्हित्वावच्छिन्नजनकत्वग्रहानुपपत्त्या कार्यनिष्ठदै- जात्यकल्पनापूर्वकहेतुहेतुमद्रावत्रयकल्पनमपेक्ष्य तृणादिनिष्ठमन- कत्वावच्छेदकसहनशक्त्यहीकारेणैकहेतुहेतुमद्भावकल्पनालायर- तर्कसहकततृणादिपक्षकवहिजनकत्वहेतुकतादृशधर्मानुमानस्य तत्र मानत्वात् । एवं वैकल्पिकवीहियश्योरपि हेतुताग्रहे लाघवं, व्यभिचारवारणं च । न च प्रदेयप्रकृतित्वेनोभपोर्हेतुत्वाजनक- तावच्छेदकशक्त्यमावेपि न व्यभिचार इति वाच्यम् । नीहिनि- कारणताग्रहे प्रदेयमकृतित्वग्रहस्तगृहे च संद्रह इत्यन्योन्याश्र- यात् । नाप्याग्नेयत्वव्याप्यवैनात्यस्य कार्यतावच्छेदकत्वकल्पनेन व्यभिचारपरिहारः। तादृशनाती मानाभावात् । वीहिजन्यता- वच्छेदकत्यैव तत्कल्पने विकल्पो दत्तजलाम्नलि: स्यात् । शोध प्रत्येक पर्याप्तनया न समुचयापत्तिः । अन्यथा ऽन्यत- राभावविशिष्टान्यतरस्योमयाभावविशिएशीयादेर्श हेतुत्वकल्पने गौरवापत्तिः व्यभिचारव । अतो जनकतावच्छेदकतया स इजशक्तिस्तावदावश्यकी । एवमाधेपशक्तिरपि मोक्षणादिजन्या ·४४ भादृचिन्तामणे वीहिनिष्ठा । अन्यया प्रोक्षणादिजन्यापूर्वस्यात्मनिष्ठतया वीही. णां प्रोक्षणकर्मत्वानुपपत्तिः । अदृष्टवदात्मसंयोगेनादृष्टवत्या क- मयोपपत्चौ घटादीनामपि तत्कर्मत्वापत्तिः । तेन वीहिजन्यापू- वजनिकायशक्तिरप्यावश्यकी । तयोश्चायमेव मेदो यत्सहज शक्तिनकतावच्छेदिका, आयशक्तिननिकानन्या चेति । न च प्रोक्षणजन्यशक्तिमबीहिवेनापूर्वजनकराया हेतूतावच्छेदक- सं सम्भवति । तादृशक्तिपघवजन्यतदपूर्वे व्यभिचारात् । शक्तिपीडित्वयोरिषणीवशेष्यमा विनिगमनाविरहण हेतुहेतु- पक्षावदयकल्पने तथा ययस्वे ऽपीति तच्चतुष्ककल्पने ऽतिगौर- वापत्तिः । एवं सर्पविपमन्त्रोचारणजन्पपरशरीरनिष्ठाधेया श. क्ति वनानका विवाघापहारजनिका था, प्रतिष्ठादिजन्या च पापाणनिष्ठा पूजाहेतुश्चाण्डालादिस्पर्शनाश्या पावश्यकी- ति । पदयक्तिस्तूमयसिदा । तच्छादवोपजनकपदत्वहेतुका- नुमानगम्या, वृद्धस्तत्र प्रयुज्यमानत्वहेतुकानुमानगम्या वा । परं तु सश्वरेच्छारूपा ऽतिरिक्ता वेत्यावयोर्विवाद: । त्रेश्वरे- पदीयरसंघोगस्य गुणरूपपदे ऽसम्भवाचनास्वरूपाणां सम्बन्धस्वकल्पनमपेचकसमायस्थोचितत्वाद् पदानामर्या- नामनित्यत्वेपि नानुपपत्तिः । वस्तुतस्तु पदानां नित्यत्वा- जात्सादिरगाणामर्यानां च तपायाछक्तिरपि निसेति तत्सम्ब- न्यस्य मुतरां नित्यतेति नानुपपत्तिलेश इति दिक् ।। इति श्रीगागाभट्टकृतभादृचिन्ताम- णौ शक्तिवादः॥ नन्ोत्रं कारणता ऽप्यतिरिक्ता स्पात् । तन ताबकार्या- भाध्यापकाभावप्रतियोगित्वम् । ईश्वरतज्ज्ञानेच्छादावव्या.

·तर्कपादः। सेः । अत एव न कार्यव्यापकत्वम् । व्याप्तेरनन्तपदार्थगर्भतथा गौरवात् । नापि कार्पोत्पत्तिप्रतिवन्धकाभावप्रतियोगित्वम् । उत्तेजके ऽच्याप्तरिति चेन्न। तस्यानन्यथासिद्धनियतपूर्ववर्तित्व- रूपतया तदामिव्यज्यधर्मान्तरकल्पने मानाभावात् । अत्र देवा. दागते हेतुत्ववारणाय नियतेति । तद्घटे तद्रासमस्य हेतुत्ववा- रणायानन्ययासिद्धति ।। वस्तुतस्तु नियतपद व्यर्थम् । तच्चा- न्पयासिद्धत्रैविध्यराहित्यम् । गृहीतस्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकाननवि- धानावच्छेदकधर्मत्वमाद्यम् । अन्यनिरूपितपूर्ववर्तित्वग्रहहेतुक- कार्यपूर्ववर्तित्वग्रहविषयत्वं द्वितीयम् । क्लप्तान्वयव्यतिरेका- नुविधानसाहित्यं तृतीयम् । अवाक्लप्तान्वयव्यतिरेकानुनिधायि- न इति विवक्षणीयम् । तेन न कारणान्तरस्यान्यथासिद्धिः। ईश्वरज्ञानादिसंग्रहश्च । तस्योपादानप्रत्यक्षनया स्वतन्त्रान्वयव्य- तिरेकानुविधानात् । तच्च कारण द्विविधं, स्वरूपयोग्यं फलो- पहितं चेति । सहकार्यन्तराभावावच्छिन्नजनकत्वाभाववैशिष्टय. माधम् । सहकार्यन्तरसाहित्यं द्वितीयम् । अत एव नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य फलावश्यम्भावनियम इति मसिद्धिः । एवं च क्लप्तकार्यपूर्वकालदेशसम्बन्धस्यव कारणतया नाक्लुप्तः कारणत्वरूपपदार्थान्तरसत्मागभावध्वंसादिकल्पनम् । प्रयोज- कत्वं चान्वयव्यतिरेकवत्चे सति नियतपूर्वत्तित्वमात्रमि- सिदिक ॥ प्रसङ्गात्सृष्टिप्रलयौ चिन्त्यते ।। अत्र नैयायिकशपिकौ । त्रिविध वस्तुमातं, संमतिपत्र चेतनकत के यया घटादि, संप्रतिपश्नचेतनाकर्तृकं व्योमादि, वि. मतिपत्रचेतनकर्तृकं महीरुहाइकुरादि । तत्र तृतीयं सावयवत्वेन सिदकार्यत्वकं पक्षकित्य घुदिमककं कार्यत्वात्पटवदिति ईश्व- ·४६ माइचिन्ताम: रंकारमनुमापयति । तस्य च परमाणवः समवायिकारण, तत्संयोगश्चासमवायिकारण, वनपदवाच्या नीवात्मानो धर्मा- धौ च निमित्तकारणम् । सर्गकाले पुनरीश्वरेच्छामदृष्टं व निमिचमासाद्य परमाणु काफ्युत्पद्यन्ते । ततो मियः संयुक्त परमाणभिर्मणुकादिकमण पृपिम्पापवयविचतुष्टयपारम्पते । न च परमाणूना निरषयवसादग्याप्यतिः परमाणुसंयोगो न सम्भवतीति वाच्यम् । तत्र व्याप्यवृत्तिसंयोगस्याङ्गीकाराव। तत्तद्देशस्यावच्छेदकत्वसम्भवनाव्याप्तिसंयोगस्यापि' परमाणी नानुपपतिः । निमित्तभूतावैचित्र्यादीवरेच्छाजन्यक्रिया- वैचित्र्यवशाच जरायुजाण्दनोद्भिज्जस्वेदनभेदं शरीरमार- भन्ते, इत्यूचतः ।। इदमेर युक्तमस्मन्मतं च । परंवेतावान् विशेषः इच्छायाः कार्पपावजनकत्ले न किं चिन्मानमस्ति । न वात्मनिएमपन्नो- सादनं पिनच्छापाः कार्पजनस्त्वम् । अवेतननिष्ठक्रियादि. जनकत्वं चनानुभूतपूर्वम् । अतस्ताहहेत हेतुमद्रावकल्पनेनास- गौरवापार ( आपकाइनुकतया पपासिदिश्च । अतो धर्माधर्मपोरेच विजातीयक्रियाजनक, नेश्वरच्छाप. स्नादीनामिति । वनेश्वरेच्छापान्तस्याः कार्यजनकले च"स ऐ. सत बहु स्या मजायेये" ति सुसिरेव मालम् आकाशः सम्भूत" इत्यादाविवशातिरदृष्टे डामाणिक इत्यलं पलावतेन ॥ ननु.प्रलपे कि मानमिति चन् ।' कालपाडापति- प्रागभावः, कार्यद्रव्यानाधारकार्याधिकरणवृतिः, अभावलाद, आत्मायन्योन्याभाववत्, इत्यनुपानेन, घटा, कार्यद्रपानाधि- करणकाधिकरणवृति समतियोगी, यावकार्यवान्, शब्द- तरचा "त्मन ·तर्कपादः । बद, इत्यनुपानन खण्डमलयस्य, पटा, अदृष्टासमानकालीन. ध्वंसमतियोगी, :भावकार्यत्वाद्, मुक्तयध्यवाहितप्राक्कालीन- ज्ञानवद, बुद्धिः, भागभावासमानकालीनध्वंसमतियोगिनी, भा. कार्यत्वाइ, मुक्तपन्यवाहितमाक्कालीनादृष्टवत, मुखं, गन्धा- नाधारसमयविध्वंसमतियोगि, जन्यगुणत्वात्, संस्काराजन- कानुभववद्, आकाशवदिति व्यतिरेकिणा, एककालीनाः सर्वे परमाणवः, समग्रोपादेयत्रम्धशून्याः, आरम्भकत्वाइ, नष्ट- पवनारम्भकपरमाणुवद् दुःखसन्ततिरत्यन्तमुच्छिद्यते, सन्त- तित्वात्, प्रदीपसन्ततिइ, इत्याचार्योपदशितानमानेन च महा- प्रलयस्य च सिदः। एवं च नन्दान्तं क्षत्रियकुलमित्यादिपी- राणव्यवहारोपपत्चिरित्याहुः॥ अत्र जैमिनीयाः । उक्तानुमानेन "धाता यापूर्वमक- स्पय"दित्यादिपन्यलिङ्गनाधान्त रमठपसिद्धावपि महामलये ना. स्ति प्रमाणम् । उक्तानुमानानामुपाधिग्रस्तत्वात् । तयाहि । अ- मूर्तमात्रस्पभावस्तस्योपायित्वात् । उक्तः पसर, कार्यद्रव्या- धाराधारः, मूर्त्तमात्रवृन्त्यभावत्वात्, तन्तुनिष्ठपटपागभाववदि- ति सत्मतिपक्षाच्च । एवं द्वितीयतृतीययोरमूर्चियात्रवृत्तिभावत्व- मुपाधिः । एवं महामळयानुमाने, उक्ताः परमाणवः,समग्रोपा- देयमवन्धवन्तः, भागभाववन्त्वात्, कपालयदिति सत्प्रतिपक्षः। आचार्यानुमानं तु "धाता यथापूर्वमकल्पय"दिति श्रुतिवि. रोधात ॥ अचन्द्राग्रहा भूमिः कदाचिन्तु भविष्यति । अपौरका तु पृधिवी कदापि न भविष्यति" इति हरिवंशरूपन्यासस्मृतिविरुद्धत्वाद्, यांवत्तलं तावदया- ख्यानमिति दृष्टान्तमसिद्धतैलाभाशादिरूपोपाधेिविस्मरणाच्चा- .

·१८ भारचिन्तामणे नाचार्यानुमानमैत्र ! अन्यया नरशिकपालं, शुचि, माण्य- त्वावशवदित्यनुमानस्यापि प्रामाण्यापचे । एवमन्येवण्य- नुमानेषु दूपणान्यूद्यानीनि दिक ।। वेदान्तनस्तु "सर्व खलिदं ब्रह्म, नेहनानास्ति किंचने"ए. द्वैतवादतिमिरा, मको जगदादासी, चस्माद्वाएतस्मादा. मन आकाशः सम्भूत" इत्यादिग्रह्मोपादानत्वाचेदकश्रुत्ते "रि- न्द्रो पापाभिः पुरुरूप ईयत"इति भेदावगमस्य मायारूपावि. धानिवन्धनवश्रुतेश्व सैव व्योपादिरूपेण परिणतमिति चिदेक. रसस्य च ब्रह्मणो जहरूपेण परिणामो ऽनेकचन वास्तव, किं त्वविद्योपाधिकं, स्वममपञ्चवरमत्यक्षविरोधिनविनन्यं ज्ञानं चन्द्रवारकापरिमाणबोधकवाक्यवत प्रत्यक्षबाधेनोपनम् । एवं च "लोकास्तं पारादुरन्यत्रात्मनो लोकान् पश्यति, मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्पती", स्पादयो भेदज्ञाननि. दार्थवादा उपपयने तेन प्रपञ्चो वियोपाधिको शारमा पिकः। अत एव सदसद्विलक्षण इत्साहः॥ नत्र किमिदमपारमार्थिकत्वं, मिथ्यासमिति चत, किमिदं मिध्यात्वम् । न तागृादिवदत्यन्तासचन्तत् । अाधि- सपत्यक्षादिविषयप्रपन्चे तदभावाद । नापि ज्ञानपाध्ययमझा- नजन्यत्वं वा । घटादेशनिबाध्यतापावाद् अज्ञानस्य जनस त्वे जापितमानामावनाज्ञानगन्यत्वासम्मवाच । न वागमेन तदोषः । मिथ्याभूतमपन्चान्तर्गतागमेन प्रत्यक्षदृष्टमपञ्चे मि- ध्यासोमासम्मवान् । अन्यथा वेदकोध्यपागस्वर्गसाध्यसायन- भावनाने मिथ्यात्वबोधप्रसाद । इटापत्ती । स्वर्गसाध्यसायन- भावानेन ग्रह्मशान मिथ्यात्ववोधापत्तिः । आगमनन्यत्वा. विरोपात् । नाप्यनिर्वायत्वं उत् । भनिर्वाज्यपदार्थस्य लोके ·तर्कपादः। ऽसम्भवाव प्रपञ्चस्यापि निर्वचनीयत्वेनानिवचनायवाभावा. च्च । किं चैवं श्रुतिबोध्यमपञ्चमिथ्यात्वपि मिथ्यात्वमसङ्गः । सददगीकारे सिद्धं प्रपञ्चस्यामिथ्यात्वपिति दिक् ।। इदमत्र वेदान्तिनामाकूतम् । चैत्रस्य शुक्त्यज्ञानमित्यादी चैत्रनिष्ठयक्तिज्ञानस्यामान इति न वोधः, प्रतियोग्यसिद्धेः, कि तु चैत्रनिष्ठं शुक्तिशानमिति तदर्थः । तेनाज्ञानं भाषरूपः पदा- थः। तस्य च शुक्तिरजते हेतुत्वं लाघवाद्, न तु तज्ज्ञाने, गौर. वात् । किं च तत्र रजतं पश्यामीति लौकिकसाक्षात्कारोऽनुभव- सिद्धः । तत्र लौकिकसनिकर्षस्य विपयस्य च हेतुतेति तत्र रजन्तोत्पत्तिरावश्यकी । एतेन तत्र रजतत्वमेव विषयः, ज्ञान- लक्षणा चालौकिकसन्निकर्ष इत्यपास्तम् । अज्ञानं च जीवाना न ब्रह्मणः । एवं चाधिष्ठानाशानस्य शुक्तिरजतादौ हेतुत्ववनि- प्पपञ्चब्रह्माज्ञानस्य जीवसम्बन्धिना प्रपञ्चहेतुत्वमिति ॥ इदमेव मिथ्यात्वं सदसद्विलक्षणत्वं चेति पूर्वमतोपपत्तिरिति, नेदमपि युक्तम् । अधिष्ठानज्ञानेपि शंखपीतिमोत्पत्तेरधिष्ठाना. ज्ञानस्योत्पादकत्वायोगात् । न च तत्र दोपस्य हेतुत्वेन दोपा- नन्यरजतायुत्पत्तावधिष्ठानाज्ञानस्य हेतुत्वमिति वाच्यम् । तर्हि परमाण्वाद्युपादानाजन्यस्त्रामादिप्रपञ्चरवाधिष्ठानाज्ञानस्य हे. तृत्वमस्तु, न मपञ्चमाये । किं च चन्द्रतारकापरिमाणशङ्कपीतिमा- दीनामधिष्ठानज्ञाने सत्यपि कथमुत्पचिः । भवतां विशेषदर्शने सत्यपि भान्तेरिव दोपवशादिति चेत् । तीविधातिरिक्तस्यापि मपञ्चहेतुत्वापत्त्या गतमज्ञानकारणत्वनियमेन ।। यत्तु रजतं पश्याप्रीति लौकिकारे विषयाय लौतिक्रमत्रिकर्षस्य च हेतुत्वसिद्धये रजोत्पत्यङ्गीकार इति, तदपि पुरोवत्यैशे लौकि- कत्वेन रजतत्वांशे अलौकिकत्वेन दोपजन्यत्वाङ्गीकारेण परा- ·भादृचिन्तामणे स्वम् । यत्तु रजतज्ञानत्वस्य कार्यतावादकत्वमपेक्ष्य रजतत्व स्यैत्र कार्यतावच्छेदकत्वे लायमिति, तदपि अज्ञानस्य कारण त्वकल्पनमपेक्ष्य लघुभूतमेव । न चैवमधिष्ठानज्ञानेपि भूमाप- त्तिः । लौकिकतदभावसाक्षात्कारस्य तद्वत्ताज्ञानं मति प्रतिबन्ध- कत्वात् । "मायां तु प्रकृति विद्या"दित्यादिश्रुतेरपि स्वाममृ. ष्टिविषयत्वेन मायामदस्य दोपपरत्वेन वा व्याख्यानादिति संक्षेपः ॥ के चिन्तु परमात्मैव स्वेच्छया परमार्थत एव व्योमादि ज. नयति । "सदेव सौम्येदमग्रासीव, सदैछन्, बहुस्पा प्रजा- येप"इति, तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत इति, पुरुष- एवेद, नेह नानास्ति किं चनेत्यादिश्रुतयोमुमवार्थ प्रकटयन्ति । अत्र ह्याघशुविद्वयेनात्मनस्तद्रूपत्वेन भागवस्थितस्य वाजस्यैव हेतुत्व व्योमादीनां च वृक्षस्येव तत्कार्यत्वमुक्तम् । अपरश्रुति- द्वयन धर्मिभेदाभार उक्तः । नानाशाखस्य वृक्षस्थानेकत्वेन ज्ञातस्यैकबोधवन ॥ यानि तु “आत्मवैका सत्यः, इन्द्रो मा. याभिः पुरुरूप इयत्" इत्यादिनिष्मपन्चस्य मिथ्यात्ववादा. सत्यत्त्ववादमान्तिवादमायावादबोधकानि, तान्यस्यानित्यत्वमेव प्रतिपादपन्ति । अपशवो वा अन्पे गोअश्वेभ्य इतिवत् । एते. पामीप मुमुक्षणामुत्साहजननार्थतया वैराग्यजननार्थतया च . पञ्चासत्यत्वात्मपरमार्थसत्तप्रतिपादकतयार्थवादत्वस्य तुल्य. स्वात् । विस्पष्टं चैत द्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सतं तद"मिति श्रुती। मृत्पिण्डभावेन सकलतद्विकारशरावय. धादिज्ञानमिवात्मशानेन तज्जन्यसकलप्रपञ्चज्ञानमित्यर्थः । यद्य- पि व्यासरूपेण न ज्ञानं तयापि समासरूपेणेत्युपपत्तिः । वध मपचस्प सत्यले पपपद्यते । नदि सद्रूपक्षानेनासत्यस्य ज्ञान,श- ·तर्कपादः। ८: शविषाणादिज्ञानप्रसाद । अतः सत्यत्वमेव प्रपञ्चस्य युक्त- मित्याहुः॥ निरीश्वरसाख्यास्तुप्रकृतिरचेतना सत्वरजस्तमोगुणात्मि- का मधानशब्दवाच्या चेतनात्मनामुपभोगाय महदादिविशेषा- पञ्चरूपेण परिणमतीत्याहुः ॥ सेश्वरसाइख्यास्तु प्रकृतिरेवाविद्यास्मितारागद्वपाभिनिवेश- क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टं सर्वव्यापिनं पुरुषशब्दवाच्यमीश्वर- मधिष्ठाय महदहङ्कारपञ्चतन्मात्रादिक्रमेण जगत्सृजति । वीजमे- व संस्कृतं क्षेत्रपाधिष्ठायाङ्कुरादिक्रमेण वृक्षादि । तस्मात्मकृत्यु- पादाना सृष्टिरीश्वरभिन्नक्षेत्रक्षपदवाच्यजीवभोग्या । प्रतिरक्ये- पि भोक्तृणां भेदात्मपञ्चवैचित्र्योपपत्तिः । औपनिपदास्त्वैका- रम्पवादाः सादृश्यपरत्वेन व्याख्येयाः। एवं नानात्वनिपेधाव। एतदभिप्रायेणैव ॥ "विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि इस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः" । इति । "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप इयत" इति च । मुक्तात्मनामीश्वरेण सहकत्ववादास्तेप्यत्यन्तसाम्येन वैलक्षण्या- भावेन वोपपादनीयाः ॥ "पदा पश्यः पश्यति रूक्मवर्ण कारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूप निरन्जनः परमं साम्यमुपैति" ।। शनिवार परम्साम्पोले। "इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । स्वर्गोपि.नोपजायन्ते प्रलये न व्ययन्ति च ।।

·भाइचिन्तामणे: इति मगरद्वाक्येनापि साम्पोक्तः । न च "ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनावन" , इति भगवचनस्य "भेदस्य जनक झाने नाशपात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमस का करियवि" इनि पुराणवचनस्य चानुपपत्तिः । तयोः स्वामिमृत्यभाव- पोषकत्तेनोपपतेः । एवं च “उत्तमः पुरुपस्तन्यः परमात्मेत्युदाहृतः" "उपद्रष्टा ऽनुपन्ता च कर्चा मोक्ता महेश्वरः। परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः" इति भेददर्शनयुपपद्यते । तस्मात्मकृत्युपादानोयं प्रपञ्च इत्याहः। तदपि न । प्रकृतेरैकरूपत्तया हेतुवैलक्षण्यामावेन नरप. श्वादिरूपकार्यबैलाण्यानुपपत्तेः । क्षेत्रज्ञानशा लक्षण्यमित्य- स्पष्टस्य कार्यवर्गान्तःपातितया प्रकृती विलीनत्वेनाकारणत्वा- द्ववतुमशक्यम् । कुतो चामत्या महदादिविकारारम्भ । ईश्वरे- छयेति चेत्, तस्सापास्तसमस्तकामस्येच्छामावात् । किं च प्रलये प्रकृविमात्रस्यात्मनां च निर्विशेषाणामवस्थितत्वाधर्मा- धर्मयोशान्ताकरणधर्मतया तदानीमभावाद पूर्वजन्मनि कृता- श्वमेघानां कृतमहापातकानां च विशेषो न स्यात् । न चासतः शशविषाणादेरुपतिनाशयोरदर्शनानियतोत्पचिदर्शनाच्चोत्प - चिनायोराविर्मावतिरोभावरूपतया तयात्मनावस्थितपर्मा- धर्मवशेन वैचित्र्योपपचिरिति वाच्यम् । यापिण्डकपाळावस्थपो. घटसलमानुपलाग्यवाधिनस्यात् नासतोवियते भाव" इति तुन त्वेवार जानु नास" मिति नित्सवमविपादनोपक्रमादा.

·. • 'तपादः । स्ममात्रस्यानुत्पत्तिविनाशधर्मस्वप्रतिपादक, न सर्वस्य कार्यजा- तस्य । अस्तु वा कारणात्मना अस्थानं तथा मृदात्मना ऽव- स्थितघटादिनोदकाहरणासम्मववत्प्रकृत्यात्मना ऽवस्थितधर्मा- धर्माभ्यामपि न वैचित्र्यसम्भवः । यदि तु सृष्टिप्रलयपरम्परया उनादित्वं शब्दानामनार्थसम्बद्धानां वेदानां नित्यतां चाश्रित्य "सर्वेषां चैव नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् ।। वेदशब्देभ्य एचादौ पृथगांव निर्ममे" इति वचनानुरोधादेककर्षका तुल्पनामव्यवहारकवस्तूत्पत्ति रङ्गीक्रियते ॥ "अधाशीतिसहस्राणि संप्रदायप्रवर्तका" इतिवचनानुरोधन वा ऽनेककर्तृका तादृशमृष्टिरङ्गीक्रियते । तत्रापि प्रकृतेरुपादानत्वासम्भवाद् अनुपादाननिर्माणासम्भ- चासोपादानत्वसिद्धिरिति संक्षेपः ।। इति श्रीगागाभट्टकृतभादृचिन्तामणी सृष्टिप्रलयविचारः॥ ननु सर्वमिदं शरीरोन्द्रियमनतिरिक्तजीवात्मसद्भाचे स्या, तवैव मानं न पश्यामः । न चाहं जानामीति प्रत्यक्षं तत्र मानं, तस्याहं गौर इत्यादिवच्छरीरादिविपपकत्वेनाप्युपपवेरिति घेत् । अत्र जीर्णाः । शरीरान्तर्गतवायोरूर्वाधोगमनानुकूलमय- नाथयतया सुखाद्याश्रयतया वा तसिद्धिः । तेपामयावच्छरी. रभावित्वेन तद्धर्मत्वासम्भवात् । कार्यद्रव्यदृचिविशेषगुणानां पाकादिना विरोधिगुणान्तरोत्पत्या द्रव्यमोशन का नाश्यल- मिति नियमः । उक्तयत्नस्य मुखांदीनां च मृतावस्थायामुक्तना. शकत्रया मावेन नाशानुपपचेर्न चरीरगुणनं सम्भवति । एवं ·भादृचिन्तामणे शानेच्छादीनामप्ययावच्छरीरभावित्वेन न शरिगुणत्वम् । कि चावयविधिशेषगुणानामवयवगुणपूर्वकत्वनिपमेन सानादीना शरीरावयवगुणत्वाभावेन न तदुत्पत्तिसम्मकः । अतः सुखा- दिगुणितथा शरीरादिभिन्नात्मसिदिः । न च तेषामिन्द्रियगुण- त्वम् । इन्द्रियनाशन संस्कारनाशे स्मरणानुपपत्तेः । नापि म- नोगुणत्वं, तस्याशुतया सद्गुणप्रत्यक्षानुपपत्या ज्ञानादीनाममा त्यक्षप्रसाद । मनसो विभुत्वनपे तु तद्गुणत्वे ज्ञानादीनां क- रणभावात्सत्यसानुपपत्तिस्तुल्या । तस्माचदाश्रपतया ऽऽत्म सिदिः । किञ्च स्वर्गकामादिश्रुत्यापि देहातिरिक्तात्यसिदि तयाहि । स्वर्गकामादिश्रुतयः कर्मजन्यफलभोक्तारं शरीराति- रिक्त करिमामिपन्ति । "अविनाशी वाभरे ऽयमात्मे"त्यादय उपनिषदोपि तमेवार्यन्द्रद्वयन्ति । अतोऽमत्ययवेद्यः शरी- रातिरिक्त आत्मेति । न च तस्याहंमत्ययगम्यत्वमनुपपन्न, तृत्वज्ञेयत्वयोविरोधात, एकस्यां कियापामेकस्य कर्तृत्वकर्म- . स्वानुपपत्तरिवि षाच्यम् । स्वात्मनि क्रियाविरोधस्य दूपकता. धानाभावनाइपकत्वात् । न च परसमवेतक्रियाजन्यफलभा- त्विस्य कर्मस्वतया कर्मसंज्ञायास्तद्विभक्तवासाधुतात्तिएक- सावीजमिति वाच्यम् । साभकर्मत्वामावेपि तद्विभक्त "रात्मा धातव्य, आत्मानं वेद, भात्मानमुपासते त्वादिलोकिकवैदिकम- योगेणैर साधुत्वात् । पथा घलतिगच्छत्योरेकार्यसेपि सकर्म- स्वाकर्मत्वे एवं मानिनन्याकव्यरूपफलबत्तया ज्ञानकर्मत्वे पापकाभावात् । “स मानसीन मारमा जमाना" मित्यादिश्रुति. पशाब मानसाहंमत्ययवेध आत्मा सिद्ध इत्याहुः ।। वेदान्तिनस्तु सुखच्छादीनां मनोगुणत्वस्य श्रुतिसिद्धतया निर्गुणानस्वरूप एवात्मा, ए र निष्पकारकोशेनिपान ·तर्कपादः । न्यमत्यक्षं मोक्षसाधनमित्याहुः ।। का पुनमोक्षः। मत्र के चित् । संस्काराननकानुभवध्वंतो मुक्तिः। के चित्त दुःखमागभावासहत्तिदुःखसाधनध्वंसो मुक्तिः ।। दुःखमयसंसारवीजमिथ्याशानध्वंसो मुक्तिरित्यपरे ।। शरीरोन्द्रयबुद्धचादिताग्नदानधर्माधर्मध्वंस इत्यन्ये ॥ आत्यान्तकदुःखपागमावो मोक्ष इति गुरवः ॥ संस्काराजनकमोगविपयाखध्वंस इति के चित् ।। समानाधिकरणदुःखमागभावासहत्चिदुःखध्वंसो मुक्ति- रिति माणिकन् ।। प्रपञ्चसम्बन्धविस्लयो मुक्तिरिति वेदान्तिनः । प्रपञ्चस- म्बन्धो बन्यः । तस्यात्यन्तिको विलयो मोक्षः । सयाहि । भो. गायतनभोगसाधनभोगविपयाणां शरीरेद्रियाणां सम्बन्धादा- स्मा बद्ध इत्युच्यते । एतस्कारणधर्माधर्मपरिक्षयादतेपामास्पन्ति- को विलपः पूर्वनाशपरानुत्पादस्वरूः । न चैत्रपपुरुषार्थत्वा- पत्तिः । सुखवंद् दुःखानुत्पादस्यापि पुरुषार्थवाद । तत्सम्बन्ध विलयपूर्वकनित्यानन्दरूपात्माभिव्यक्तेमक्तित्वाहीकाराद्वा । त- स्प मुखस्य नित्यतपा धर्मजन्पत्वाभावात् । आत्मनश्च मुखा. स्मकत्वे मुक्तावस्थायां तन्नित्यत्वे चा "नन्दं ब्रह्मणो रूपं, न स पुनरावर्चत" इत्यादिश्रुतयो मानम् । यत्व"शरीरं पन्तं मिपापिये नस्पृशत"इति मुक्तस्य मुखामाववत्ववचनं, तत्पपञ्च- मुखाभिमायम् । ननु मनःशरीराधभावात्कयं तत्रानन्दानुभ- कः । न च तस्यानन्दस्य स्वमकासत्वम् । संसारावस्थायां ता. दृशस्पाननुभवात् । न च तदानीमभिमान तादृगनुमव इति वाच्यम् । समाशस्याभिभवासम्भवादिति चेत् । तस्यानन्द- 4 ·. भाइचिन्तामणे स्या"श्रायं पुरुषः स्वयंज्योति"रिति श्रुतिसिद्धस्वकाशतया ऽऽरमरूपानन्दानुभवस्य लोकसिदकारणान्तरानपेक्षत्वात् । वडकम् ॥ निनं यच्चात्मचैतन्यमानन्दश्चप्यते च यः॥ यच्च नित्सविभुत्वादि तेनारमा नैवमुच्यते ।। इति । अतो नित्यमुखाभिक्तिर्मुक्तिरित्याहुः ।। तन्न । “विज्ञातार केन विजानीयाद्, अस्प समात्मैवा. भूकेन के पश्ये"दिति च मोक्षकाले ज्ञानामावप्रतिपादकश्रुति. विरुद्धत्वात् । आत्मनथ न विज्ञानसुखादिरूपत्वम् । “मानदं व. मणो विद्वान्, स एको ब्रह्मण आनदः" इति श्रुत्या भेदपती. ते । समन किमपि मुख, केवलं दुःखमेवेत्यनुभवात् । "ता एता मना अहरहब्रह्मलोकं यन्ति, अहरहरागच्छन्ती" ति सुषुप्तिम- क्तयोः सादृश्यप्रतिपादकश्रुत्या ऽऽनन्दात्मकत्वनिषधाच्च । सु. पुप्स्यवस्थायामानन्दानुभवाभावात् । अतो न नित्यमुखाभिव्य- क्तिर्मुक्तिः । तस्माप्रपन्चस्य सर्वथा विलयो मुक्तिः । स च दुः. खामावरूपत्वाव पुरुषार्थः । तेन मुखदुःखोपभोगाभावो मोक्ष इति फलितम् । तथा च श्रुतिः । "प्रियाप्रियन स्पृशत" इति । न चवमानन्दश्रुतिविरोधः । "पन आनन्द,मितिश्रुतेर्मनसभा- नन्दधर्मत्वानदानी वमनस्क"मिति श्रुत्या मनोभावेन "विज्ञा- तारं केन विजानीया"दिति श्रुत्या च तदानीमानन्दानुभवनिपे- धात् । “अल वा अरे इदं विज्ञाना" इति तु शक्तिमावपरम् । किंचानन्दमियाभाववचनयोविरोधे प्रमाणान्तरोपपत्तिभ्यामान- न्दवचसो दुःखाभावपरत्वं परिकल्प्य तत्परिहारः। उभयत्रापि सामान्योपादानाद । अन उक्तरीत्यैव विरोधपरिहार इत्या. स्थन्तिकारलामा एक मोक्ष इनि। न चै सुखस्यापि ना.

·तर्कपादः। नृपादेयत्वमिति पुपर्थत्वम् । मविपभोजनदुःखवत्सुखस्यापि पतरदुःखानुवदत्वेन हेयत्वात् । न चैवमपि पर्चमानदुःखानां स्वभावेन विरोधिगुणान्तरोत्पत्त्या चा नाशादागन्तूनां मतियो- ग्यमावादतीतानामतीतलादेव नाशासम्भवान्न मोक्षः साध्या स्यादिति वाच्यम् ।दुःखदेवधर्माधोच्छेदस्य पुंच्यापारसाध्य त्वात् । तथाहि । सञ्चिताना प्रारब्धानां चादृष्टाना भोगात्मज्ञा- ननैमित्तिकमायश्चित्तानुष्ठानेन नाशाकाम्पानुष्ठानमन्यानां तद. ननुष्ठानेनानुत्पादाद्विहितानुष्ठाननिपिद्धाकरणाभ्यां प्रत्यवाया परिहाराच । मुखदुःखजनकधर्माधर्मनाशात्पूर्वशरीरनाशे मुक्तो भवति । अत एव ज्ञानकर्मणोः समुच्चयेन जनकता । ज्ञानेन सञ्चितानामुत्पन्नधर्माधर्मार्णा नाशः । नित्यकर्ममिश्च तदनुत्प- तिः । अन्यथा नित्याकरणजन्यमत्यवायेन शरीरोत्पतिमसगा. व । तस्मादुभयोरपि शरीरोत्पत्त्यभावसम्पादकतया मोक्षजनक- ता। मारब्धकर्मणां तु न कर्मभिर्न ज्ञानेन नाशः। किंतु भो. गेनेति । न च . "ज्ञानानिः सर्वकर्माणि मस्मसात्कुरतेजन" इति मानस्यैव शरीरात्पत्त्यमावसम्पादकतया मोसजनक- त्वमस्तु, किं कर्मगति धाच्यम् । ज्ञानवतोपि विहिताननुष्ठानान- पिदाचरणाभ्यां मत्यवायोत्पत्तेः । तेन ज्ञानकर्मणोः समुच्चयेन जनकत्वम् । तत्राप्युपनिपज्जन्यात्ममानं दृष्टोपयोगित्वात् कवर्य- मू । उपासनात्मकं तु दृष्टोपयोगाभावा"त्सर्वान्कामानवामोति, न स पुनरावर्चत"इत्यादिवाक्यपाञ्चाभ्युदयफलकं निश्रेयस फलकं चेति विवेकः । अतः सिद्धी ज्ञानकर्मसमुच्चय इति सं. पेपः। तदुक्तम् "सत्येन लभ्यस्तपसा ऐप आत्मा .

·भाचिन्तामणे सम्यग् ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण वेदि। "स्व कर्मण्यभिरता ससिदि लभते नरः । स्वकर्मणा तमम्पर्य सिद्धि विन्दति मानवः ।। तमम्पर्य, सं झावेत्यर्थः॥ तस्मात्माप्त पत्नः कर्तव्यः पण्डितैनरैः। तस्माप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोक्तं महामते ।। उभाभ्यामिव पक्षाभ्यां यया खे पक्षिणां गतिः । तथैव ज्ञानकर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्म शाश्ववम्" ।। इति ब्रह्ममाप्तिर्मुक्तिरिति जीर्णाः।। नव्यास्तु "तमेव विदित्वा ऽतिमृत्युमेति, नान्यः पन्था विद्यते अपनाये"ति श्रुत्या "न कर्मणा न अजये" ति श्रुत्या च मोक्षे ज्ञानातिरिक्तमाघननिषेपात् तीर्थस्नानमहादानकाशी- भरणादिकर्मणां ज्ञानद्वारैव मोक्षजनकत्वाच्च ज्ञानमेव साक्षात्मो- सजनकम् । कर्म तु ज्ञानजनकान्त:करणश्रुदिजनकम् । न च ते. मेवेत्सारमातिरिक्तविषयकज्ञानस्य मोक्षजनकत्वपरिसंख्योत का. ध्यम्। ज्ञानस्य मोक्षजनकत्वेन नियतप्राप्त्यभावापरिसंख्यानुपप- । चाक्पान्तरमाप्नपरिसंरूपापा तत्चद्वाक्याना-नाप: पन्ये. ति निपेघस्य चानुपपत्तिः । एतेनोपनिपज्जन्यज्ञानातिरिक्त मापानन्यादिनन्यज्ञानपरिसंख्येति परास्वम् । अध्ययनविधि- नैव सिद्धः । न चैवमुपनिषदध्यपनजन्यतत्वमानस्य जैव- णिकप्वेव सम्भवाच्दादीनां पुक्तिन स्पादिति वाच्यम् । ते. पामपि "श्रावयेचतुरों वर्णानि" ति पुराणश्रवणविधिना त. नन्यार्थज्ञानसन्वान्मुक्तिसिदेः। अतो ऽयं ज्ञानस्य मोक्षसाध- नत्तविधिः । नान्यः पन्पति तदतिरिक्तकर्मणः साक्षात्साधन- हरिशय..", पविधीपति भूपाएपरिपतीपपप" ·तर्कपादः। दितिवत् । एतनिघवधादेव कर्मणां मोक्षसाघनत्वबोधकश्चत्तयः परंपरासापनलपराः । अत एव "अविद्यया मृत्यु ती विद्या या ऽमृतमश्नुते" इति थुतेरविद्यारूपकर्मणो मृत्युतरणशब्दळ- सिताशाननाशस्यात्मशानद्वारकत्वबोधकश्रुतिरपि सङ्गच्छचे ।न कर्मणेत्यादिश्रुतिरपि परंपरया मोक्षसाधने संन्याससादृश्यनिप. धनद्वारा संन्यासमाशस्त्ययोधिका कर्मणां परंपरया साधनत्वं योधयति । न साक्षात् । एवं तमेवं वेदानुवचनेन ब्राह्मणां विविदिपन्ति यझेन दानेन तपसा नाशकेने"ति श्रुतिरपि कर्म- पां ज्ञानायित्वमेव बोधयति न साक्षान्मोक्षार्थत्वमिति । न चैवं ज्ञानेन सञ्चितकर्मविनाशपि शरिजनकनित्याकरणजन्या. धर्मविनाशायोगान्मोक्षो न स्यादिति वाच्यम् । तस्य सञ्चित. मिनाशकत्ववदधानुत्पादकत्वस्याप्पणीकारात् 1 उत्पन्ननाशा- होकाराद्वान चं वेदान्ताध्ययनजन्यतञ्चज्ञानोत्तरं मुक्तिः स्यादिति वाच्यम् । मारयस्य प्रतिवन्यकत्वात् । न चैव सं. चितानां प्रायश्चित्तेन प्रारब्धानां भोगेननामानित्यकर्ममिश्चा. नुत्पादाचचधानस्यानुपयोग इति वाच्यम् । मुखभोगयोग्य. देहजनकर्मीवनाशद्वारा तस्य मोक्षोपयोगित्वादिति जीर्णाः ।। अन्ये तु तत्वज्ञानस्य सञ्चितनाशकवयत्मारब्धनायकत्व. मपि । तत्त्वज्ञानव्यक्तिविशेषस्यैव मोक्षजनकतया तदुतरमेव मु. तिः । जीवन्मुक्तादिव्यवहारस्तु शरीररूपदुःखसत्वेन बाधा- इभाक इत्याहुः ॥ इति मीमांसकश्रीगागाभद्दकृतभाइविं न्तामणावनुमाननिरूपणम् ॥

·भादृचिन्तापणे अयोपमानं निरूप्यते ॥ उपमानं पूर्वदृष्टे ऽधैं स्मर्पमाणे दृश्पमानार्थसादृश्यशानम् । दृश्यमानगवपनिलापतसादृश्यमकारकगोविशयकममोपमितिः । तत्करण गरयापिण्डदर्शनमित्यर्थ । एवं चारण्यकवास्यार्थज्ञान- वतोऽरण्ये गवयदर्शनं तत्करणं, तत्सादृश्यविशिष्टो गौरिति ज्ञान प्रमा, वाक्यार्थस्मरणमवान्तरव्यापार इति । न चंद सादृश्यमत्य- क्षम् । अर्थान्तरयोगिभिरर्यान्तरस्य तादृशयोगरूपसादृश्यस्य व्यासज्यत्तितया यावदाश्रयप्रत्यक्षाभावेन तदयोगात् । नानु मानम् । उपमिनोमात्यनुव्यवसायेनानुमितिलक्षण्यमतीतः । नापि शाब्दम् । पदक्षानाद्यमावादिति । अत इदं मानान्तरम् । एवं च प्रत्यक्षसौर्यविधिसादृश्यस्याग्नेयविधावुपमित्योपस्थिता- ग्नेयविधिविहिततिकर्चव्यतापा अपेक्षितायाः सौर्याइत्ववोधा फलमिति जीर्णाः॥ नव्यास्तु नैतनियतम् । उपमानस्य शक्तिग्राहकखानापत्ते।। एतादृशसादृश्यज्ञानस्यातिदेशवाक्यार्थज्ञानानन्यत्वाच्च । अतो गोसादृश्यविशिष्टपिण्डदर्शनं करणम् । अतिदेशवास्यास्मरण- मवान्तरव्यापारः । अयं गवयपदकाच्या, गवयो गचयपदवाच्य इति वा संशासक्षिसम्वन्यज्ञानं प्रमेत्याहुः ॥ इत्युपमानम् ॥ अथार्यापतिः॥ अर्यापत्तिः प्रत्यक्षेण शब्देन वा पमितस्यार्यस्योपपादका यन्तिरकल्पनम् । यया देवदत्तनिष्ठं दिने भोजनामा पानत्वं च प्रत्यादृष्टं सोपपादकं रात्रिभोजनं कल्पयति । तथा विश्व- नियागकरणकभावनाविषयकमवर्तना विधिमपितेष्टोद्देश्पकत्वं वि- ना ऽनुपपद्यमाना स्वर्गाहेश्यकत्वं कल्पयति । अत्र दिनमाज- ।

·- तर्कपादः । नाभावविशिष्टपीनत्वज्ञानं न करणं, येनानुमानान्तर्भारः शङ्कथे. त । किं तु भोजनाभावपीनत्वयोः सामानाधिकरण्यरूपसम्ब. न्धानुपपत्तिज्ञानम् । रात्रिभोजनज्ञानं प्रमा । उपपादकत्वज्ञानम- चान्तरव्यापारः । एवं जीवतो देवदत्तस्य गृहे ऽदर्शनेनादृष्टव- हिविकल्पना । तेन नानुमानान्तर्गतिरिति जीर्णाः ॥ वस्तुत- स्तु नानुमिनोमि नोपमिनोमि न शान्दयामि कि त्वर्यापयामीत्य- नुभवादेव मानान्तरत्वं युक्तम् । इदमेव सहजशक्तावाधेयशक्ती च मानम् । तथाहि । वीजत्वावच्छेदेनाइकुरजनकत्वे गृहीते मूपि- कायतेपु तददर्शनेन कारणत्वसन्देहे मूपिकाघाणनाश्या घी- हिनिष्ठा कारणशक्तिः कल्प्यते । एवं यागजन्यं स्वर्गजनकम. पूर्व करप्यतइति जीर्णाः॥ इत्यर्यापतिः॥ एवमनुपलब्धिरमावग्राहकं मानान्तरम् । नचाभावस्य केव. लाधिकरणात्मतया प्रत्यक्षेण ग्रह इति वाच्यम् । तस्याधिकर- णात्मकत्वे भूतले घटाभाव.इत्याचाराधेयभावप्रतीत्यनुपपत्तेः । किं च घटो नास्ति नायं पट इत्यादिव्यवहारस्य सघटे प्रसङ्गान भूतलमात्रं विषयः । घटविविक्तस्य विषयत्वे ऽभावातिरिक्तस्य विवेकस्यासम्भवासिद्धममारेन । तद्राहकं च योग्यानुपलब्धि- मानान्तरम् । तथाहि । अभावो नेन्द्रियग्राह्यः । सनिकामी- वात् । न च विशेषणत्वादिः सन्निकर्पः । तस्य प्रत्येकवृत्तितयोभ- यनिष्टत्यापावेन सन्निकर्पत्वापोगात् । न च तत्रामावस्मरण- म् । पूर्व तदनुमवाभावात् । एवं च तस्यानुपलब्धिरूपप्रमाणान्त. रवेद्यत्वम् । योग्यानुपलब्धिच दर्शनयोग्यस्यादर्शनं दर्शनाभाव इति यावत् । तेन घटामावादिज्ञानं दर्शनाभावेन प्रतियोगिस- विमसजनप्रसन्जितप्रतियोगिकेन यदि घटः स्यातदा दृश्ये.

·मादृचिन्तामणे तेत्याकारण घटाभावो ज्ञायते । योग्यताच योग्यमतियोगिक- खयोग्याधिकरणकत्वादिरूपा तचदमावग्रहे नानव । अत: सिदभावग्राहकमनुपलब्धिरूपं मानान्तरम् । अत्र प्रतियोगिम- स्यक्षाभावः करणम् अनुमितिरवान्तरन्यापारः । अभाव. शानं फलम् । अर्यापचौ तु ज्ञानं करणभनुपपत्तिज्ञानमयान्तर- ध्यापारः । उपपादकाशानं फलमित्यनपोर्भेदमाः । अतः पद प्रमाणानि । वस्तुतस्त्वपित्त्यनुपलब्योरन्योन्यभेदपनुमानाच भेदं नाकलयामा यन्तु सहस्रसङ्ख्यान्तर्गतशतसंख्यामपाकरणं सम्मवारूपम्ममाणं तदतुमानान्तर्गतं, वटे वैश्रवणमिति चतिचं न मितिकरणं, ताचे ऽप्यागपान्तर्गतम् । सो मे भाता ने. ति मतिमाख्यमनिधायकवान पानम् । तेनपाणां प्रतिभया धर्मा- धर्मप्रमेति परास्तम् । लोकमसिद्धिः प्रत्यक्षान्तर्गतव । अतः प. डेव प्रमाणानि । राम पह युकयो लोके यामिः सर्वो ऽनुदृश्यत- इति रामायणाच्चेति संक्षेपः॥ इत्यमाववादः॥ अथ शन्दा ॥ "शन्दं शब्दविज्ञानादसन्निकटे इथे विज्ञानम्" ।। इति सूत्रम् । शब्दज्ञानजन्यमसनिकष्टाविषपकं यथार्थ- ज्ञान शान्दममा, तत्कारणीभूतशन्दः ममाणमित्यर्थः । शन्दा. नुव्यवसाये ऽतिच्यातिधारणाप द्वितीयम् । अनुमित्यादाय विव्याप्तिधारणापायम् । एवं वाक्यश्रवणानन्तरं पदोपस्थि. तपदार्यानो संसर्गविपरिणी समितिः प्रत्यक्षादिविलक्षणा जाय- से, वरकरणं शन्दस्तग्मानं बा ममाणान्तरम् । जन्यपदधी- नन्पत्तव्यभिचार्यनुभवचाध्यापकजातिशून्पचे सति पदविप- यकलायपिचारिजातियूपी मला, सदा -- ·तपादः । अपाणमिति जानकीनाथ: । प्रत्यक्षानुमितिस्मृतीनां वारणाय सत्यन्तम् । असम्भववारणाय अनुभवत्वाच्यापति जातिवि- शेषणम् । उपमितिवारणाप शून्पान्तम् । घटादिवारणाय धी- पदम् । स्वकरणकशाब्दधीप्रकारमकारकममाजन्यः शब्दः प्र- माणशब्द इति मणिकन् । वाक्यं चकार्यकपदसमूहः। एकार्यत्वं चानेकमुख्यविशष्यराहित्यम् ।नत्वकाख्याववत्तम् । तेनाख्यात. भेदे ऽपि यत्रैकाख्यातार्ये ऽन्याख्यातायः प्रकारो यथा पश्य मृगो धावतीत्यादौ तत्रैकवाक्यतम् । नन्विदं पदोपस्थितपदा. र्यानां संसर्गावगाहि मानसपत्यक्षमास्त्वति चेत् । न । तत्र मनासनिकर्पाभावात् । चपनीवभानेपि शातस्यैव विपयतया ऽशातसम्बन्धस्योपनीवमानासम्भवाच्च । किं च शाब्दसामग्री चाशुपादिमतिबन्धिका । मानसे तु चाशुपादिसामग्री प्रतिवन्धि- केति सर्वसम्मतम् । एवं च शान्दत्वस्य मानसत्वव्याप्यताही- कारे भिन्नविषयकचारपसामग्रीकाले शान्दवोपो न स्यात् तत्र चापसामग्रीमानसयोः प्रतिवध्यप्रतिवन्धकमावेष्वनन्तेषु शान्दान्यत्वप्रवेशे गौरवं स्पात् ॥ वैशेपिकास्तु शन्दो ऽनुमानान्तर्गतः । घटमानपेत्यादिप- दानि तात्पर्पविषपभूतपदार्थनिरूपिवतात्पर्पविषयसंसर्गप्रमापूर्व- काणि । परस्परावयतात्पर्पकत्वे सति योग्यत्वात् । पदान्त- रवत् । आकाक्षासत्योस्तु वात्पर्यज्ञानार्यमेवापता। यता पदै- रुपस्थितेषु घटादिपदापु । कर्मत्वमापतासंसर्गेण घटवन् । तेन संसर्गेण घटे पापाभावरूपपोग्यतापवाद । एते पदार्यास्ता- स्पर्पविपपसमावन्तः । आकासादिमत्पदस्मारिवत्वात् । इदं घायं संसहायतापकम् । आप्तरास्यत्वात् । इलायनुमानमु. दयन शब्दस्पार्थप्रसायकत्वसम्भवेन पृयह मामाण्यासना ऽयु.

·भादृचिन्तामणे ता। न चैतादृशसंसर्गज्ञानात्कयं प्रवृत्तिः । इतावच्छेदकमका- रकमतिविपयविशेष्पकज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुत्वादुक्तस्प तथाविध- स्वाभावादिति वाच्यम् । इष्टतावच्छेदकमकारकमवृत्तिविषयवै- शिष्टचावगादिज्ञानस्यैव प्रवृत्तिहेतुत्वात् । इष्टतावच्छेदकसंसर्गमा कारकस्यापि वैशिष्टचावगाहिज्ञानत्वात् । अस्मिन् गृहे सुवर्ण- सर्पसम्बन्धोस्तीति शानादपि प्रवृत्तिनित्यनुभवाच्चार्यपक्षका नुमाने दोपाभावाच्चेत्याहुः ।। अत्र के चिद । पदपतकानुमानस्य संसर्गमकारकत्वनियमादजतत्वमकारकमानार्थ शब्दमामाण्या- ङ्गीकार आवश्यकः । नहि रजतपतलमिति शन्दश्रवणो- चरं सप्तर्गप्रकारकमेव ज्ञानं जायतइति नियमः । रजतादिन- कारकानुमवस्यापि सत्चात् । अर्थपरकातुमाने च योग्यता याहेतुतया लिङ्गस्य निधितस्यैव निश्चायकतया योग्यता- संशये ऽनुमानानुपपत्त्या प्रवृत्त्याउनुपपत्तिः । शाब्दयोघे तु संशयसाधारणयोग्यताशानस्य हेतुत्वाद् नानुपपत्तिरित्याहुः । वस्तुतो वक्तुः प्रतारकस्वादिशङ्कापां शाब्दवोधारणाय योग्य- तानिश्चयस्यैत्र शाब्दवोधे हेतुत्तेति नोभयोः पक्षपोर्विशेषः । पक्षघरास्तु घटमानय घटः कर्मत्वमानयनमित्यादिस्वरूप योग्यतद- योग्ययोविशेषो न स्यात् । अनुमानस्योमयत्र सम्भवात् । अतो ध्याप्त्यादिज्ञानसापेक्षत्वतदनपेक्षत्वकृतवाचविलम्बाविलम्बीभ्यां विमरत्यादिसमभिव्याहनशन्दस्य मानान्तरत्वम् । किं च ए- कपदार्थप्रकारकापरदाविशेयकमानं शब्दादेव भानुमानात् । अयं पदार्थो ऽपरपदार्यवानित्यनुमानपि विपरीतक्रियाकर्मभाव- मादायार्यान्तरलापत्तेः । तात्पर्यविषयसंसर्गवानित्यनुमाने तुसं. सरप प्रकारतापतिः । न च ताशज्ञानस्य मानसत्वम् । गन्दातिरिक्तस्य मनामहकारिणो ऽभावात् । कि. गोदर एक ·तर्कपादः। खोदनः पच्यतइत्यत्र पाकोदनयोर्विशेष्यत्वनिपमः शब्दमामा- ण्यं विनानुपपन्नः । तस्माच्छन्दः प्रमाणमित्याहुः ॥ एवं शाब्दयामीत्यनुमत्रोपि सङ्गच्छते । न चानुमितिममात: शा. ब्दभमाया भेदे यौकस्मिन्विषये ऽनुमितिसामग्री शान्दसामग्री च तत्रानुमितिवारणाय शान्दसामग्न्याः प्रतिबन्धकलकल्पने गौरवमिति वाच्यम् । फलमुखत्वेनादोपत्वात् । किं च शान्दन- माया अनुमितित्वे सिद्धिसत्वे शाब्दबोधो न स्यात् । शाब्दा न्यानुमितित्वस्य सिद्धिपतिवध्यतावच्छेदकत्वकल्पने गौरवम् । किं चानुमितिशाब्दसामग्रीसत्त्वे सिद्धयभावदशायामनुमितिका रणीभूतस्य सिध्यभावस्य सत्त्वेन तत्र शान्दानामेत्युभयापत्ति- स्तद्वारणाय शाव्दान्यानुमिता शाब्दसामग्न्याः प्रतिवन्धकलं पाच्य तत्र शाब्दान्यत्वनिवेशे गौरवमिति दिक् । तत्सिदं शब्दस्य विजातीयपमितिजनकतया प्रामाण्यं, तत्र वाक्येनान्वयानुभव- जनने आकाङ्क्षायोग्यतासत्तिज्ञानं सहकारि । घटः कर्मत्वमि- त्यानिराकाङ्क्षतया स्वरूपायोग्याद् अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषो ऽपसार्यतामित्यादे नितान्वयवोधेन निराकाङ्क्षाद् चन्हिना सिम्धतीत्यादेश्योग्याद् गिरि(क्तमानमान देवदत्तनेत्यादेरना- सन्नाच्च शाब्दयोधानुदयात् । आकाङ्क्षा च पदनिष्ठा तत्प- दव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननुभावक्रत्वरूपा। अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषो ऽपसार्यतामित्यत्र राजपदस्य पुत्रेण सह जनितान्वयवोध- स्य न पुरुषसाकाक्षत्वम् । घटः कर्मत्वमित्यादेरभेदान्वयवो. धे साकाक्षत्वेपि भेदान्वयबोधे न साकाङ्क्षत्वम्, लाक्षणि- कगगादिपदस्याप्यनुभावकत्वस्वीकाराव । तत्रापि साका- स्वम् । यदि च लाक्षणिकस्य नानुमायकत्वं तदा तारोपस्थापक- पदव्यतिरेकायुक्तान्वयाननुभावकत्वरूपाकाक्षात्राप्यङ्गीकार्या। ८.

·६६ भाचिन्तामणेः एवं श्रुतपदे ऽध्याहतपदनिरूपिताकालापि योध्या । यत्र स. चोणि पदानि लाक्षणिकानि तादृशवाक्पाद न बोधः । अन्ये तु यत्सदोपस्याप्यस्य येन विना नान्वयघोषविषयत्वं तस्प तेनाकाइमा सा . चार्षनिष्ठा तेन लाक्षणिक ऽध्याहा. रस्थले च नानुपपत्तिरित्याहुः । वाक्पैकवाक्यतास्यले सु तय विरेकमत्युक्तकार्याजनकत्वमाकाहसा । एवं चायवादाविधिवा. क्पयोरन्यतरम्पत्तिोकमयुक्तभन्सजनकत्वेनाकाक्षा । एवम. গাবৰধানঃবাঙ্গাখা বিনা কালীবান্ধা इसा ! अन्ये तु पदव्यतिरेकमयुक्तो परतुस्तात्पविषयसंस. गावगममागभाव आकाक्षा । घटः कर्मस्खमानयनं तिरियादा. उसमेति पुत्रो रातः पुरुपोपमार्यतामित्यादिनितान रोशन संसर्गावगमामसिसा तत्मागभावाभावानिराकासात्वमित्याः । म व सर्वचाकामाया अभावरूपतया स्वरूपसत्या एव भनक स्वादाकाहाभूमेण शाब्दबोध इवि व्यवहारोच्दापत्तिरिति पाच्यम् । अन्वयानुभवाभावे तत्पदव्यतिरेकमयुक्तत्वभूमसम्भ वाद । घटः कर्मस्वामित्यादी तत्पदन्यतिरेकामावभूमेण शाद. पोपसम्म । जनितान्वयनरोधे त्वजनितयोषत्वभूम इति दिछ । योग्यता च अन्वपमयोजकधर्मयत्वम् । अस्ति च पयसा सिञ्चतील कान्वयपपोजर्मनत्वस्प पति सत्वाची- स्पता, न हु पन्हिना सिन्चतीत्सव । के चिन्द्र पापामावो योग्यता, सा च तात्पर्यविधीमूनपदार्यसंसर्गे उपपदार्थनिष्ठा- सन्तामावतियोगि-नामावः । वर्चते चैतद् घटपदार्थसंसर्ग नि. पुरले कमावनिष्ठात्पन्ताभावप्रतियोगित्वामान: 1 अपरपदाधि- निष्ठात्यनामा प्रतियोगिच्याधिकरणो योध्य । तेन घटव. भूतक्षमित्या घसंपोगे भूतसनिष्टामारप्रतियोगिले ऽपि न ·तर्कपादः। क्षतिः । एकपदार्थतावच्छेदके तात्पर्यविपयापरपदार्थनिष्ठाय- ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावो वा योग्यता । तेन समुद्रज- लनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य सेककरणताचे सरपि पयोन्तरस्य तात्पर्यविषयत्वान योग्यताहानिः, समुद्रजलाभि- माये वयोग्यमेव । एवं शक्ततावच्छेदकभेदेनैकपदवोध्ययोः प- चतीत्यादी कृतिवर्चमानत्वयोर्योग्यता । पदापि स्थिती क्व चित्सशेयरूपस्य क्च चिनिश्चयरूपस्य सम्भवात् । अत्र च व- हिना सिञ्चतीत्यादौ शाब्दबोधधारणाय योग्यता हेतुः । सा च न स्वरूपसती हेतुः, तद्भमेण शाब्दबोधोदयात्, अतस्त. ज्ञानं हेतुः । तच्च संशयनिश्चयसाधारणम् । न चात्यन्तान्यो- न्याभावगर्भयोग्यतयोनेकरूपेण हेतुत्वं सम्भवतीति वाच्यम् । अयोग्यतांग्रहविरोधित्वेन हेतुत्वात् । होतव्यमग्निहोत्रं न हो- तव्यमिति शब्दो नित्यो न वेति वाक्याधीग्यतासंशयादापि शा. दवोध इष्ट एव । यद्वा तदमावशाब्दसामग्यास्तद्वचाशाब्दे प्रति बन्धकत्वं कल्प्यते, अतस्तत्र पदार्थस्मृतिमान शाब्दबोध इति दिक् ॥ वस्तुतस्तु न योग्यताज्ञानस्य कारणता कि तु पन्हिना सि- म्चेदित्यादौ पोधादर्शनेनायोग्यतानिश्चयः प्रतिपयका | सा चानुमित्यादिसाधारण्येनैव क्लुप्तप्रतिबन्धकीमतवाधज्ञानत्वादि- नैव शाब्दयोधे ऽपि प्रतिबन्धकम् । किं च योग्यतायाः सर्वत्रै- क्यासम्भवाद्विशिष्य हेतुले तत्तद्वाक्यजन्यशाब्दवोधामसिद्धया हेतुत्वकल्पनं न सम्भवति । अतोन योग्यताशानं कारणं कि स्व. गृहीताप्रामाण्यातदातावच्छेदककतावच्छिन्न्तदभावनिश्च यत्वेन मतिबन्धकता, सद्धर्मावच्छिन्नांश दोपविशेषाजन्यतल्ली- किकमत्यक्षीनश्चयान्याहोयतरतद्धीमतावच्छेदककतद्धर्मावच्छि- ·भारचिन्तामणे: भविशिष्टयुद्वित्वेन प्रतिवध्यतेति रीत्या अपोग्पतानिश्चयः प्रवि. वन्यास्तदभावः कारणमित्याहुः ॥ आलङ्कारिकास्तु ।नशा. दयोधे योग्यताशानं हेतुः नाप्यपोग्यतानिश्चयः प्रतिवन्धकस्त- सत्त्वेपि चन्द्रो मुखमित्यादिपकादियोघोदयादेष बन्ध्यासुतो याति खयुप्पकृतशेखर इत्यादिश्लोकार्यशान्दवोन चमत्कारा- तिशयानुभवाच । न च तत्र पदार्यस्मरणमा न शान्दयोध इति वाच्यम् । घटमानपत्यादावपि क्या वक्तुं शक्यतया शा- ब्दयोयमावोच्छेदापत्तिा, किंतु वाधनिश्चयस्य शान्दभिन्नमेव प्रतिवध्यम् । न चैवं प्रकृयाद्यापत्तिः । प्राक्तनयापन प्रामाण्य- शङ्काया एवं जायमानज्ञाने जननादमामाण्यशङ्काशून्यज्ञानस्य प्रकृति मति हेतुतया तदभावेन प्रवृत्त्यापादनासम्मवात् । तदुक्तं खण्डने ‘अत्यन्तासत्यपि ही ज्ञानं शन्दः करोवि हो' त्याहुः ।। वस्तुतस्तु एवं सत्ययोग्यवाक्योच्छेदापचे । चन्द्रो मुखमि. त्यादिवास्येन पामराणां वोधानुत्पादादालङ्कारिकाणामेव बो. धोदयाच्च वासनाविशेष एवोतनको वाच्या, एवं चोचेजका- भावविशिष्टवावनिश्चयाभावस्य शान्दवोधे हेतुत्व युक्तमित्ययो- ग्यतानिश्चयस्य प्रतिबन्धात्वं युक्तमुत्पश्यामः ।। आसचिस्तु अव्यवधानेनान्वयमतियोग्युपस्थितिः । अव्य- वधानं च प्रकृतान्वयावोधाननुकूलक्षणेन । अननुकूलत्वं च प्रकृतान्वययोधाननुकूलोपस्थित्याधिकरणत्वं, तेन गिर्मुिक्तमा मिमान देवदचनेत्यादौ नासचिः। अत एवान्तरालिकानुएलपदा- योपस्थितेने व्यवधायकत्वम् । श्लोकादौ वासत्तिभ्रमेण शा. ब्दबोध इनि के चित् । अन्ये तु अन्क्यपप्रतिपोग्युपस्थापकपदा- व्यवधानमासचिः श्लोकादौ तु योजनावाक्यादेव शान्दयोध ·. "तपादः तात्पर्य तु तत्पतीतीच्छया पकानुसंहितत्वम् । तत्र पदार्थ सापानश्चयः संसगतात्पर्यनिश्चयश्च तादृशान्दवोधे हेतुः । तत्सन्देहे शान्दवोधानुदयात् । तात्पर्यभ्रमे चाहार्यशान्दवाधाद- थान् । शुकवाक्ये वेदवाक्ये चेश्वरतात्पर्यग्रहेण शाब्दबोधो ऽध्या- पकतात्पर्यग्रहेण वा । न च प्रकरणादिकमेव तत्तच्छान्दवोधे हेतुर्न तु तात्पर्यशानमिति वाच्यम् । अननुगतमकरणादिज्ञाना- नां हेतुले गौरवात् । के चित्तु तात्पर्यज्ञान लाक्षणिकनानार्थ- स्थलीयशाब्दे हेतुर्न तु शाब्दबोधमाने, गौरवात् । एवं च से- न्धवपदजन्पनानार्योपस्थितिकालीनतत्पदजन्यलवणादिशान्द- घोधे तात्पर्यशानं कारणम् । न चैवं गौरव, सर्वशान्दे तत्तच्छा- ब्दत्वावन्छिन । तचचात्पर्यज्ञानानामनन्तकार्यकारणभावापे. क्षया लघुत्वादित्याहुः ।। परे तु तात्पर्यज्ञानस्य न हेतृत्व सम्भ- चति । तज्ज्ञानासम्भवाद । आवश्यकप्रकरणसमभिव्याहारादि- ना तज्ज्ञानसम्भवे तदेनोरिति न्यापन तस्य वैयर्थ्यात् । अनो घेदवारार्थना लांकिकलाक्षणिकनानार्यस्थलीयशान्दवांधे घन तात्पर्यशानं हेतुरित्याहुः । अत्रेदं योध्यम् । पदार्थोप- स्थितिमात्रं न हेतुः पचतीत्यादौ प्रत्यक्षकलापादेरपि शान्द- योधापत्तः । नापि पदजन्यपदार्योपस्थितिः, पदोपस्थितस्वाभ- पानाशादेरपि शान्दवायापले अतो वृत्त्या पदजन्यपदार्योपस्थि- तितुः । अन्ये तु न पदजन्यपदार्योपस्थितितः, किंतु पदा. योपस्थितिमात्रम् । आकाशदेशान्दयोधस्पाकाक्षायोम्पत्वा- भाषेनैव धारणात् । न च वयापि प्रत्यक्षगम्पकलापादेरपि प. पती यादो शब्दशत्तिः । ताप भावात् । तत्सले श. म्दयोधस्पेटत्वात् । न चै घटः कर्मस्वमित्यादिपदजन्यपदार्यों- पस्थिती शान्दवोधापतिः। तारसमभिव्याहारविशिष्टपदजन्य.

·मादृचिन्तामणे पदायाँपस्थितेरेव हेतुत्वाकारात् । या एन पाचपदानुप स्थितस्यापि क्रमस्य विधानमुपपद्यतहत्याः । नन्वास्तु शान्दयो- धे आमासानिशानानां कारणता तथापि युगपत् तावत्पदयर नानां तावत्पदार्यस्मृतानो चासम्मवाद कयं वाक्पार्थबोध इति चेन । क्रमोच्चारिवपदनन्यपदार्यक्रमिकोपस्थित्युत्तर सपा पदानां समुहालम्पनरुपमानसोपस्थिति। ततः सम्हालम्पनरूप तत्पदार्थोपस्थिती तदनायोशेत्पत्तिः । न च पदसमूहालम्बन विनार्थोपस्थितिरेच कल्यतामिति वाच्यम् तस्याः पदजन्य त्वामान क्लुप्तकार्यकारणभावाघापः । अतः पइसमूहाळ म्वनमावश्यकम् । वस्तृवस्तु जन्पावापेक्षपा अनन्यपासिद्धाय स्यामवेशन प्रयोज्यत्वस्य लयुतया पदनन्यपदार्थोपस्थितेन हेतुल किन्तु पदयोस्यपदापस्थितेरेन । सपा सति पदम महालम्बनं नावश्यसमितियुक्तम् । पदानां चखले कपोतन्या. नावयबोध: । तदुक्तम् हद्धा युवानः शिवः कपोवाः खलेषपामी पुगपत्पतन्ति । नपैव सर्वे युगपत्पदाः परस्पोणावपिनो भवन्ति ।। कविध राजपुरमोशन्यायनान्वयबोधः । यत्र खण्डवा. क्यायोपोजरं महाक्यार्यबोधः। यत्र वा दी कुण्डली छ श्री चैत्र इत्यादी विशिष्टस्य वैशिष्टयबोधे वात्पर्य, वत्र । सः + यघदाकाइसित योग्य समिधानं प्रपद्यते । सेनतेनान्वितः स्वार्यः परेवावगम्यते। इमि संप्रदाय: । खण्डवावयार्पयोपोचरं घरमपदस्मृतिस्त- स्पदार्थस्मृनिलप्रार्थस्थतिकाळे सण्टापायचोमनाथाचरम- पदस्मृतिरेर सावतपदविषषिणीय घरमायस्मृतिः हापदर्पकि- ·तपादन पयिणी ततो अन्वयवोष इति नपाः । ननु पदजन्यपदार्यों- पस्थिनिः शान्दोघहेतुः, अन्यया पचतीत्यादिवः प्रत्यक्षदृष्टक- लापादेरप्यन्वयवोधापत्ते, रित्युक्तम् । एवं सति द्वारमित्यादी शान्दयोघो न स्याद क्रियावाचकपदामावादिति चे,न । अनु. पहाध्याहारादिनान्वयबोधात् । एतेन विश्वजिता यजेतत्यत्र स्वर्गकाम इति वा स्वार्थमिति वा सौ चरुं निर्वपेब्रह्मवर्चस- काम इत्यादी प्राकृनाग्न्यन्वापानादीतिकर्तव्यतावाचकस्याने- पवदितिपदस्य प्रतितिष्ठन्तीह वा य एतारात्रीरुपयन्ति सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासावित्यादौ विधिपदस्य सोपोदिविकतावातिदेशिक- मन्त्रे ऽथलोपेन निवृत्ताग्निपदके सूर्यादिपदस्य चाच्याहारादिति व्याख्यातम् । स्वस्थानस्थितस्य पुनरनुसन्धानमाचिः । ने- दीयस्थानान्तरस्थस्यानुसन्धानमनुपरः । दवीयस्थानान्तरस्य- स्यानुसन्धानमनुचिः । मा च सिंहावलोकितमण्डूकप्लुतिगडा- स्रोतोवदिति त्रिधा । आवृत्यनुपनानुसत्यसाधारणलक्षणं श्रुत- पदस्यानुसन्धानम् । अश्रुतपदस्यानुसन्धानमध्याहारः। सच सर्वापेक्षया जयन्य इति ।गुरवस्तु तद्विषयकशाब्दे पदजन्यतदुप- स्थितेने हेतुत्वं किं तु तत्चदन्वयवोधे पदजन्यतत्तदन्बयप्रतियो. ग्युपस्थितित्वेन हेनुत्वम् । उक्तस्यले त्वर्याध्याहारेणैवान्वयशेष इत्याहुः । तेपामयमाशयः । कार्यवाचकपदासमभिव्याहृतवाक्या- नां मूकत्वाच्छाब्दवोधमात्र कार्यवाचकपदज्ञानमर्योपस्थितिश्च हेतुः । आकाङ्क्षामावानोपस्थितस्याकाशादेवोंधः । उपस्थि- तकलापादेराकाइमार्या बोधस्त्विष्ट एव । एवं च तत्तच्छाब्दवोधे तत्वत्पदार्योपस्थितित्वेन हेतुतेति लाघवम् । मतान्तरे नु तचत्पदज्ञानस्य तत्तत्पदजन्योपस्थितेश्च हेतुस्वकल्पने हेतु- हेतुमद्भारकल्पनागौरवमिति । भलाहुः । असाधुपदेनार्थप्रत्यया- ·मादृचिन्तामणे भावारसाधुपदज्ञानमपि शान्दवोधे हेतु: । साधुत्वं चानादिष्ट त्तिपमानयोग्यार्थप्रतिपादकत्वम् । तेन भाषाशब्देवनादिश- क्त्यभावाच्छरत्यार्याभावेन लक्षणाया असम्भवान्न साधुत्वम् । लाक्षणिकगडापदे च न क्षति: । आधुनिकसझेतितडित्यादिपर्दा पाणिनिसङ्केतितद्धिटियुभादिपदेषु च पिता नाम कुर्यादिति विधिना पुत्रत्वनामत्वोपाधिना व्याकता वागुयत इति विधिना व्याकरणोपाधिना चानादित्तिप्रमासम्भवासाधुत्वम् । त्ति भ्रमेणार्यमत्यायकस्लमसाधुत्वम् । तयया | भापाशब्दानां प. योगममयोः करणापाटवशक्तिभूमाभ्यामुपपत्तेः शक्त्यभाशदे- व वृत्पन्तरस्य चासम्भवान वृत्तिप्रति न साधुत्वम् । राणक स्तु पौरुपैयसङ्केतविरहविशित्वं साघुत्वम् । व्याकरणस- ३तितानामसाधुत्वमिष्टमेवेत्याह । तन । टिपदोत्तरं विभक्त्यनु. सत्तिमसङ्गात् । टिगुमादेशब्दानामुभववाहितत्वमिति केचित् । अदृष्टजनकतावच्छेदको व्याकरणाभिव्यज्यो जातिविशेष एवं साधुत्वामित्यपि कश्चित् । तदुक्तम् । अनवमष्टतानादिद्वाभ्युदययोग्यता । व्याक्रिया व्यजनीपा सा जातिः कापीह साधुता ।। यास्त्वताः खेच्या समाः क्रिपन्ते रिघुमादयः । कथं नु तासां साधुत्वं न ता साधयो मताः ।। अनपभ्रंशरूपत्वान्नायासामपशब्दता । हस्तचेष्टा यया लोके तथा सझेतिता इमाः ।। सतावास नाभ्युदयः प्रत्यवायो पि वा भवेत् । लाघवेनार्यांधार्थ प्रयुज्यन्ते तु केवलम् ।। वस्तुत साधुत्वज्ञान न कारणं नाप्पसाधुत्वज्ञान प्रतिवन्ध. कं, कि तु तारासमभिव्याहारस्य तादृशाकाइसाया वा हेतु- ·तर्कपादः। स्वाद, नौकातिप्रसङ्ग इति युक्तम् । पदज्ञानस्य च द्वैधीकरण- ता चरमपदस्य सर्वपदस्मृतिहेतुसंस्कारोबोधकतया लाक्षणि. कस्य च शक्तपदस्मृति हेतुसंस्कारोदोषकतया स्वार्थोपस्थितिद्वा- रा च । अन्येपां तु स्वार्थोपस्थितिद्वारैवेति, तत्रोद्बोधकविधया यस्पदज्ञानजन्यत्वं पदार्थोपस्थितिद्वारा च यत्पदज्ञानजन्यत्वं शाब्दवोपनिष्ठं तदन्यतरसम्बन्धेन पदज्ञानविशिघटोपस्थिति- त्वादिना घटादिशान्दे हेतृत्वम् । लाक्षणिकपदस्यानुभाषकत्वा- भावात् । तत्स्मृतशक्तपदस्पैच शाब्दयोधहेतृत्वादिति के चित् । पदं चानुपूर्वी विशिष्टतद्वर्णसमुदायः। आनुपूर्वी च शक्ततावच्छे. दिका । सा च टमागभावविशिष्टयत्वरूपा घनाशविशिष्टटत्वरू- -पावा। वर्णानां नित्यत्वे तु अव्यवहितोचरत्वसम्बन्धेन घज्ञा- नविशिष्टज्ञानविषयटस्वादिरूपा । सुप्तिङन्तं पदमिति वैयाकर- णाः । शक्तं पदमिति तु युक्तम् । इदं तु बोध्यम् । पदज्ञानस्य घटशाब्दे केन रूपेण हेतुत्वम् । न तावत्पदज्ञानत्वेन, व्य. भिचारात् । नापि घटपदज्ञानत्वेन, कलशपदादपि घटशान्दे व्यभिचारात् । किं तु घटशक्तपदज्ञानत्वेन । न तु वृत्तिमत्प- दज्ञानत्वेन, वृत्तित्वस्य शक्तिलक्षणान्यतरगर्भतया गौरवात् । सेन लाक्षणिकस्याननुभावकन्वम् । अत एव यत्र सर्वाणि लाक्ष- णिकानि तद्वाक्यं मूकमेव । गङ्गायां घोप इत्यादौ तु यत्कि- चिच्छक्तपदमादायान्वयानुभव इति सम्पदायः । वस्तुतो - त्तिमत्पदज्ञानत्वेन घटपदज्ञानत्वेनं घटस्मारकपदज्ञानत्वेनान्त. तः शान्दत्वावच्छिन्ने पदज्ञानत्वेनैव वा हेतुत्वं, तत्पदनन्यप. दार्थोपस्थितिरूपव्यापाराभावेन न व्यभिचारः । तेन लाक्ष- णिकस्याप्यनुभावकत्वं युक्तमिति दिक् ।। ननु शक्तपदज्ञानत्वे. न हेतुतेत्युक्तं, तत्र केयं शक्ति रिति चेत् । अव्यवधानेन शब्द.

·भाष्धिचिन्तामणे: जन्यमतीत्यनुकूला वृत्तिः शक्तिः। अव्यवहितत्वचारतरपती- स्यद्वारकत्वम् । इदं च लक्षणावारणाय तादृशचेष्टावारणाय चाय. शिष्टम् । सा चास्यात्पदादयमों योदव्य इत्यांकारिकेश्वर- च्छेति न्यायविदः । पदार्थान्तरमिति मीमांसका। अस्या एवं सङ्केत इति व्यवहारः । सासाच्छन्दजन्यार्थप्रापितिसहकारि. ज्ञानविपयन्न वा वैयाकरणास्तु पोषकत्वमेव शक्ति । एवं लाक्षणिकावर्षे ऽपि शक्तिरेष । अत एव सर्वे सर्वार्षवाचका इत्याहुः ।। शक्तिग्रहश्च व्याकरणादिना । तदुक्तम् शक्तियहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याट् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेपादिवृत्तेर्वदन्ति सान्निध्यता सिद्धपदस्य वृद्धा अनुमागेपमानशन्दा एवं शक्तिग्राहका: । ब्यवहारमा सि दसामानाधिकरण्यविवरणानामनुमानान्तर्भावः । व्याकर- वाक्यपकोशानां शाब्दानतर्भाव इति नव्या । व्याकरणाव तृतीयादे करणत्वकर्तृत्वादी शक्तिग्रहः । उपमानेन उपमितिरू- पः शक्तिग्रहः । कोशी जपन्त्यादिः। भाप्तवाक्यं घटी घटपद- पाच्य इत्यादि । अत्र च भाप्तवाक्यत्वेन न कियहहेतुता कि तु चाक्यलेन, लाघवान्, एवं च यन द्वाखन सम्भिनं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलापोपनीतं च तत्मुखं वापदासदए । इत्यादिवाक्येन शक्तिग्रहः । व्यवहार प्रयोज्य. दमयोजकवृदन्यवहारः । तयादि । भयोजकबायधर्व- णानन्तर प्रयोपदमतिमुपलभमानो चालः प्रयोग्य. द्धस्य तज्ज्ञान ज्ञाने च शन्दस्यैव हेतुता तदन्ययानुपपत्या स शक्ति परिकल्पयनावाद्वापाभ्यां तचपदस्प तत्रतत्रार्थे शक्तिमवधारपति । तदनन्तरं व्याकरणोपमानकोशामवाक्यविव- ·चर्कपादः। रणवाक्यशेपमसिद्धपदसामानाधिकरण्यैर्यथायोग शक्तिमवधार- यतीवि दिक् ।। लक्षणा, गौणी च अपरा पदवृत्तिः । तत्र सा- श्यान्यशक्यसम्बन्धेनाशक्योपस्थितिलक्षणा | सादृश्यरूप. शक्यसम्बन्धेनाशक्योपस्थितिौणीति के चित् । तन्न । वृत्ते. रूपस्थितिहेतुत्वेनोपस्थितिरूपत्वानुपपत्तेः । अतः स्वशक्यसम्ब- म्धवत्वं लक्षणा । तस्याश्च पदनिष्ठत्वं स्वाश्रयसम्बन्धिवाचक स्वसम्बन्धेन । यथा गडायां घोप इत्यादी गङ्गापदशक्यमवाह- सम्बन्धो लक्षणा तज्मानकार्यतावच्छेदकं च गङ्गासम्बन्धवचीर. त्वप्रकारकतीरविशेष्यकशान्द्रत्वम् । गङ्गासम्बन्धस्य सम्बन्धत्वे. न भान संयोगत्वादिना वा, गङ्गासम्बन्धितीरे घोपो गङ्गास. युक्ततीरे घोष इत्युभयविधानुभवात् । एवं सिंहो देवदत्त इत्या त्रापि परंपरासम्बन्धेन सिंहसम्बन्धी देवदत्त इति बोधे लक्ष. गैव । आभिधेयाविनामूतइत्यस्याप्यभिधेयसम्बन्धत्वेन यत्र प्र. कारः, तत्र वृत्तिलक्षणेत्ययः । यदा तु सिंहनिष्ठौर्यसजातीय- क्रौर्यवत्त्वेन देवदत्तप्रतीतिस्तदा गौणीति वक्ष्यते । न चैवं ती. रत्वमात्रप्रकारको बोधः कथं स्यादिति वाच्यम् । नदीतीरे समु. द्रतीरे वेति सन्देहाप-त्या तादृशोधस्यालीकत्वात् । न चैत्र सर्वत्र गङ्गासम्बधिनीति वोधादजइलक्षणापत्तिः । शक्यलक्ष्यो। भयस्य क्रियान्वयित्वे जहल्लक्षणागीकारादिति सम्प्रदायः। वस्तुतो गद्गापदात्तीरत्वमात्रप्रकारको वोधः । तारत्वनिष्ठमकार. तानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन गङ्गापदजन्यशाब्दे समवायन ग. जासंयोगवन्त्वज्ञानस्य हेतुत्वकल्पनया न संशयायापचिरिति यु. तम् । सा च लक्षणा देवा, जहस्त्रार्या, जहत्वार्था व स्वशक्पा. विशेष्यकान्वयबोधयोजिका, अजहत्वार्या । यया यष्टीः प्रवे. येत्यादौ। अन्न शक्यार्थयापि क्रियान्वयात् । इयमेवोपादानल.

·मादृचिन्तामणे पणत्यालङ्कारिकाः।। स्त्रशक्पारिशेष्यकान्वयमयोजिका जह- स्वार्या, गङ्गायां पोप इत्यादौ । लक्षितलक्षणाया अप्पत्रैवान्तर्भा- व: स्वाच्यपदघटकवर्णवघटितपदाच्यत्वरूपसम्बन्धस्यैव द्विरेफादिपदे लक्षितलक्षणात्वात् । एवेन द्विरेफपदेन भूमरपदं लक्ष्यते । तेन शक्त्या ममरबोध इत्यपास्तम् । विरेफपदोचर विभक्त्यस्यानन्वयापः | तवमसीत्यादी जहदनहल्लक्षणा च हत्तीयति वेदान्तिनः । लस्पतावच्छेदके च न लाणेति माञ्चः । गोत्त्वविशिष्टशान्दे गोत्वविशिष्टशक्तिहस्प हेतुत्वव- द, वादशिष्टणादे तद्विशिष्टयत्तिज्ञानस्य हेतृत्वा तत्रापि लक्षणा युक्तति नव्याः ॥ लक्षणावीनं शक्यार्यान्वयानुपपत्ति, ने तु तात्पर्यानुषपचिः । वेदे तदसम्भवात् । यपी: मवेशयेत्यादी तु प्रवेशनपदस्य भोजन योजनकमवेशनपरत्वग्रहादनयानुपप- विरेव । वस्तुतो मुरूपानुपाचिज्ञान पुरुषार्थबोधे प्रतिवन्धकं न लक्ष्यायायकारणे, लाक्षणिकरपले गड्वापदेन तीरपदाम- तिस्तेन तारस्मृतिरिनि माभ्यः । तन्न । गढ़ापदाचीरानुपस्थि. तो तत्र विभक्त्यर्यानयो न स्यात् । अवस्तीरोपस्थापकत्वेपि नानुमायकलं, तीराव पोरे तारानयमविषोगिशक्तपदशान- खेन हेतुनाड़ीकरणान् । उक्तपदान्तरादेव तीरावपानुः भवस्य युक्तत्वात् । सर्वलामणिकस्यले तु न बोय इति दिए । अप केयं गाणी नाम | सादृश्यरूपशक्यसम्बन्यो गौणी, सेन लाणान्तर्गनिरिति नेपायिकाः । के चित्तु लक्ष्यमाणगुणयो. गनिपिसारित्वं गौणत्वम् । सिंहो देवदत्त इत्सव सिंहपदळ- शिना मिदगुणादिसम्पत्यानिमिता अपरात्र धापरित्याहुः । वन । सिंघनिष्टत्रीर्यादीनां देवदतं असम्भवात् । प्रमिद्धार्थ त्यागेनामामगुणचिव, नत्यम् । पदेन सदसर ·७७ तर्कपादः। खत्यागेन देवदचनिष्ठकोर्यादि शक्त्योच्यते । सामानाधिकरण्यं च मत्वर्थलक्षणयोपपद्यतइति । तदपि न । प्रसिद्धार्यत्यागस्य तात्पर्यग्रहाधीनत्या वेदै तदसम्भवात् । एवेन समुदायवाचिन एकदेशे वृत्तिगौणी सिंहशब्दो न जातिमात्रवाचकः किं तु जातिव्यपत्याकतिक्रौर्यादिगुणसमुदायवाचकः । अन्यथा शक्त- सिंहादिशब्दे देवदत्चपदसामानाधिकरण्यानुपपतेः । एवं च समुदायत्तिन एकदेशार्थलक्षणया देवदत्तपदसामानाधिकरण्य. मित्यपास्तम् । तात्पर्यग्रहं विना तज्ज्ञानस्यासम्भवात् । आ- रोपितार्यत्तित्वं गौणत्वं, सिंहो देवदत्त इति प्रयोक्ता सिंह- स्वादि देवदत्ते आरोप्य वाक्यं प्रयुके, बोद्धा च तथैव प्रतिप- चते । आरोपश्चाहार्यों वोध्यः । एवं चालङ्कारिकाणां चन्द्रो मुसमित्यदावारोपेण गौणयोषः । परं त्वयमाप आलका- रिकासनाविशेपनन्यत्वात्मेक्षित आहार्य इत्युच्यते । अत एवं शुकिरजते न गौणत्वं, तदारोषस्य कारणदोपजन्यत्वेन आहा- यत्वाभावादित्यपरे । तन्न । आरोपकपुरुपामावेन वेदे तदसम्भ- चात् । किं च खपुष्प भवसिद्धान्त इत्यादावननुभूतपूर्वतया- रोपासम्भवात् गौणत्वानुपपतिः । अय तत्र विशकलितम- सिद्धभवदाफाशाधिकरणत्वरूपसंसर्गस्पारोपेणाकाशाधिकरणक- वृक्षादी वर्षमान पुप्पं खपुप्पयदार्यपङ्गीकृत्य तचादा. रम्पारोपेण . सिद्धान्ते गौणवेत्युच्यते । तदा आरोपितसं- सर्गरूपार्थचितया खपुष्प खपुष्पशन्दस्य गौणत्वापतिः । अतो गौणत्वनिरुक्तिरशक्येति चेत्,न । स्वशक्यसम्बन्धि- गुणसजातीयगुणवद्वचित्वं गौणत्वं, शक्पसम्बन्धश्च एकार्यवृ. तित्वंसमवेतत्यादिः । एवं सिंहो माणवक इत्यादिवाक्यजन्ये सिंहलेकार्यसमवेवकार्यादिसजातीयगुणवत्मकारके गुणमकारके ·७८ মাঝিল্যণ: चा माणयकादिविशेष्यके शाब्बे सिंहपदजन्यगुणवदुपस्थिते - गोपस्थितेत्रों हेतुत्वम् । तत्र व सिंहपदेनकसम्बन्धिानादपर. सम्बन्धिस्मरणमिति रित्या सिंहगुणात्सत्रातीपगुणानां लक्षण योपस्थितिः । एवं पोपावादगौतपामिरित्यादानिशन्दो यो- पागां गोणः, एवं वपुष्पं सिद्धान्त इसादी खपुष्पसमासार्य- स्यालीकत्वस्य सिद्धान्ते संम्बन्धाद्वौमता । खपुष्पं नास्तीत्यत्र तु नास्तिपदमनुवादः । अतः स्वशक्यसम्बन्धिगुणसजातीय. गुणवदुरस्थितिहतवृत्तिगौणीति मिदम् । एवंविषाणत्याहीका- रेच शक्यार्थत्यागाभावेन न वेद्रापामाण्यापत्तिलेशो ऽपि । भत एव यजमाना प्रस्तर इत्यादी सजमानप्रस्तरमायांगकारण- विरूपगुणयोगेन पजमानपद पावरे गौणमती मिना लक्षणातो गोणी । उपपादयिष्यते च तानिमित्तानि तत्सिद्धपादीनीति दिफ॥ तच्च पदं चतुर्विधम् ।। रूद, यौगिकं, योगरूद, यौगिक रूट, च। समुदायशकथा ऽर्थमत्सायकत्वं रुदलम् । अश्यक शक्तवार्य प्रत्यायकस्वं गौगिकत्तम् । समुदायशक्तपा अवयव शक्तथा चैकार्यमत्यायकत्वं पागरूदत्वम् । तथैव भिन्नार्यमत्या. यकत्वं यौगिकत्सम् । यथा घटा,चित्रगुः, पानं, मण्डप, त्या दिशब्देषु 1 माजपदाद पजनिकहत्वप्रायोमपप्रकारको पस्थितरानुभविकत्वात् । अन्यया पनपदाद मेकादिवोधो ऽपि स्यात् । अतो योगदिरावश्यकी | भित्र के चित्।। पङ्क नादिपदानां यौगिकत्वमेव 'पंकजपदादवयवशक्तपा प्राषि- शेष्यकपङ्कजनिकतत्वमाप्रकारकोशेन प्रमत्वमकारकीधामा पात् । न चैवं पाजपदाव पद कादिवशेष्पकपजनिक स्व. मकारकाधापचिरिति वाध्यम् । पूर्वतरमयोगत्वमकारकशानस्य सदनपशान्दा हेतृत्वादीकारावयदा प्रजानिकलाने ·'तपादः । प्रकारतानिरूपित शिष्यतासम्बन्धेन पङ्कजपदावयक्तिग्रहन- ग्यशान्दवोधं प्रति समवायसम्बन्धन पनत्वस्य पद्ममात्रवृति- विषयताया वा पनमात्रवृत्तिविषयतासम्बन्धन ज्ञानस्यैव वा हेतुतानीकारान्नोक्तातिमस हो न वा भूतमाविषमबोधानुपपत्ति- रित्याहुः ।। कचित् कुमुदादौ प्रयोगस्तु लाक्षणिक: । यद्यपि योगरूढयहीकारे ऽपि इयं लक्षणा तुल्या तथापि शक्यतावच्छे- दकाननुप्रविष्टधर्मेण लसणापेक्षया तंदनुपविष्टधण लक्षणा लघी- पसीपालयं च सेन रूपेणान्वयमात्रकल्पनं न तु स्मरणमपीति । एवं यौगिकरूढं मण्डपादिपदम् । योगेन रूट्या च भिन्नार्थप्रत्या- यकत्वात् । योगापेक्षया रूदेः पावल्यमप्येतद्विषयमेव । अत एक रथकारादिवाक्ये सौधन्वनापरपर्यायभुरूपजात्यन्तरग्रहणमेक सिद्धान्तयिष्यतइति दिक् ॥ उक्तरूपपदज्ञानकरणको वाक्या- यो द्विविधः। भेदरूपः, संसर्गरूपश्च । राज्ञः पुरुप इत्यादावराज- सम्पन्धिभिन्नः पुरुष इति बोधादिति के चिद । सर्वत्र सम्बन्ध. पर वाक्याथै, उक्तरूपापोहस्य मार्पण भानाभावात् । अपो- हस्यामसिद्धेश्व । अतः संसर्ग एव वाक्यार्थः । स च घटमानये- त्यादी घटकर्मकत्वादिरूपविशेषणविशिष्ट विशिष्यमेव वाक्यार्य इत्याचार्याः । तस्य च विशिष्टवैशिष्टयरूपवाक्यार्थस्य भान चतुर्विधम् ॥ "मावनैव हि वाक्यार्थः स्वकारकशिपिता। विधित्वं श्रौतमार्य वा भावनाकारकाश्रयम्" । इति वाचिकात् । विशिष्टस्य वैशिष्टयरूपमेकं, विशेष्ये विशेषणं वत्र च विशेषणान्तरमित्यपरं, यथा नीलदण्डवान पु- रुप इति । एकविशिष्टे अपरवैशिष्टयामिति तृतीयम् । दण्डी देवदचः कुण्डलीति, एकत्र द्वपमिति चतुर्थम् । यया दण्डी ·८० भादृचिन्तामणे: कुण्डली देवदत्त इति । चतुर्विधेपि वाक्याथै वाक्यस्य शक्ति- रिति वैयाकरणाः । कार्यान्विताभिधानाहीकारण कार्यान्वयरू- पेण पाक्याय शक्तिरिति गुरवः । इतरान्विताभिधानाङ्गीकारे णान्वयरूपे वाक्यार्थे शक्तिरिति वेदानिनः । वैयाकरणाना वाक्पार्थो विशेष्य इतरयोस्तु विशेपणभूत इति भेदः । संसर्ग- मर्यादया वाक्यार्थभानमिति गौतमीपाः । वाक्याथै लक्षणेति सिद्धान्तः । तत्र वैयाकरणास्तावन् । भवति भूयात् बभूव रामः रामानित्यादौ सुषमाणतिकारावसर्गादीनां वाचकता न तु भूधातुलकारसुबाश्रुपस्थापनद्वारा ऽर्थमत्यापकत्वम् । आ- देशिनां वाचालकल्पने आदेशानां तदुपस्यापकत्वकल्पने गौ- रखाव । व्याकरणभेदेनादेशिनामनगमाच्च । अन्यथा ऋपभो हप इत्यादावस्यन्यतरेणान्यतरस्मरणे नकर शक्त्यापत्तेः । अतः श्रूयमाणानुपूर्वी विशिष्टा वर्णा बायका न तु धात्वायुप- स्थापका इति वर्णस्फोटः । एवं हरिणा हरये समाव हरेरित्या दौ पदादेशविभागाभावाकस्य चिदशाप द्रव्यवाचकवं कस्य चिक्करणवादिवाचकत्वमिति नियन्तुमशक्यत्वात् । सम्पूर्ण- स्यैर करपस्वादिविशिष्टहारिवाचितति पदस्फोटः । एव कृष्णेहि रौनमित्यादी वाक्येशविभागामावादेकारघटितानुपूर्वीकस्याग मनवाचकस्यात्र सत्र मानामावाद्वाक्यस्यैव विशिक्षा शक्तिरि- ति वास्यस्फोट: । स द्विविधः सखण्डवारयस्फोटो, खण्डवा- क्यस्फोटय । पायो क्षिा । पदपखण्डवाक्यस्फोटो, वर्णरूप- खण्डवाक्यस्फोटश्च । तयादि । विष्णावत्यादिवाक्ये आका इसादिसहकनतर पदस्मारितपदार्यानां संसर्गरूपवापार्यावग- मेपि तस्य सान्दत्वसिदये वाक्यस्य शक्ति कल्प्यते । सेव वा. परफोरः । सा चाशातंत्र स्वरूपेण हेतुः । अन्तिमतियादिः .

·तपादः । ८२ मते यन्वयांशशक्तिवत् । इरिद्रायां नद्या घोप इति वाक्पइवा. न्वयाच्यवहितपूर्वक्षणे तवगमो वा कल्प्यते । यद्वा हरे ऽवेत्या- दौ पदविभागानिर्णयावर्णत्रयात्मकवाक्यस्य सम्बोध्यहरिकर्व- करक्षणे शक्तिरूपः स्फोटः । तदा वर्णरूप, खण्डवाक्यस्फो- टः। अस्याश्य व्यवहारकाले ग्रहः । न चैवं वाक्यस्य पदव- रस्मारकत्वापच्या' ऽननुभावकत्वापत्तिः । अनुभवत्वस्य प्रत्य- क्षमात्रवृत्तितयेष्टत्वात् । यथार्यज्ञानजनकत्वस्यैव वाक्यप्रमाण- त्वात् । आकाङ्क्षादिसहकृतपदार्यस्मरणजन्यार्थज्ञानजनकत्व- स्यैवानधिगतार्थगमकतया प्रामाण्याविघात: । यहा वाक्ये पोषकत्वातिरिक्त सम्बन्यो न शक्तिः, मानाभावात् । हस्ति- पकादौ तु तस्य ,मानान्तरगम्यत्वाद्युक्तं तेन तत्स्मरणम् । अतो न स्मारकत्वापत्तिलेशोपि । एवं चाकाइसादिज्ञानस्य हेतुत्वाभावान्तात्पर्यज्ञानस्यैव हेतुतया कार्यकारणभावकल्पना- लाघवम् । यद्वा घटमानवेत्यादिवाक्येपु ध्वनिधर्मस्तारत्वमन्द- त्वादिभिरिव घटत्वादिध्वनिधर्मरेव एकशब्दो वर्णरूपो ऽभिव्य- ज्यते । स एव वाक्यस्फोटः । एवं पदस्फोटेपि द्वैविध्यमुन्नेय- म् । एवं च एकं पदमेकं वाक्यं महत्पदं महद्वाक्यं शब्दाव प्र. समीत्याधनुभवोपपत्तिः। वर्णानामनेकत्वेन महत्वाभावेन च तदनुपपरित्याहुः ॥ परे तु यथा बलवता प्रेरित इपुरेकैनव वेगाख्यव्यापारेण वर्मच्छेदमुरोभेदं माणहरणं शत्रोः करोत्येवं शब्द एकेनाभिधान्यापारेण पदार्थस्मृति वाक्यानुभवं च करोतीति यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति वाक्याथै शक्तिमा- हुः । तदयुक्तम् । पूर्वो घावतीत्यत्र परस्य पुत्रस्ते जात इत्यादि- पु हादीनां,गच्छसि चेदित्यादी मागा इति निषेधस्य वाक्यार्थ. तापत्तेः। अत एव ताशार्थप्रत्ययाय व्यञ्जनवाहीकता। तच्च ·भाचिन्तापणे " व्यञ्जनानिरूपणे सामिति दिछ । के चिन्तु वाक्पायें तात्प- पाख्यं वाश्यस्य वृत्त्यन्तरमाहुः ।। भामाकरास्तु । कार्यान्विते पदानां शक्तिः सयाहि । पदेषु स्मारिका अनुमाविका, चेति शक्तिद्वयम् । तत्र सारि का जातौ । अनुमाविका कार्यान्वित । एवं च घटादिपदानि घटत्वादिजातिस्परणद्वारा घटादेः कार्यान्वयानुभवजनकानि । तथाहि । सर्वत्र व्यवहारेणेव शक्तिप्रदः, प्रयोज्यद्धस्य प्रयो- नकवाक्यश्रवणानन्तरं गोकर्मकानयनवेष्टया ताशकृतीच्छानु. मानद्वारा स्वप्रवृत्ती कार्पताज्ञानस्य हेतुत्वदर्शनात्कार्यताज्ञान- मनुमाप कार्यताशानहेतुत्वमवधार्य तस्यासति कृत्यन्तरे तदर्यश्व- क्ति.विनानुपपन्नतया कार्यान्वये अनुमाविका शक्तिमधारय. वि। कार्य चापूर्वमेवेति यत कार्यवाचकपदामावस्ता न वा. क्पात्रोधः किन्तु पदार्थस्मरणमात्रम् । लिडादियुक्तलौकिकवा- क्यस्य च लपणया ऽऽनयनादिरूपकार्यान्वितबोधकत्वमित्याहुः । वेदान्तिनस्तु इतरावित एव शक्तिग्रहो नतु कार्यान्विते तयाहि । प्रयोजक वाक्पस्प आनपनकर्मवविशिष्टगोरूपेय शक्तिमत्र- पावापाद्वापाभ्यां गवादिपदस्य गोवादी शक्तिमवधारयन्ना- धन्युत्पचिगृहीतान्वयांशे शक्तिमत्सनमानयनान्विते एव शक्तिम- धारयति । एवं चान्वयेपि शक्तिरित्याहुः । नैयापिकास्तु समभिव्पाहारेण वाक्योिष इति घटानपनविशिष्टसंसर्गज्ञाने वाहशानुपूर्वीशानस्य हेतुतामात्रात्यने लावाद । शान्दत्वं च न शन्दचिविपपत्वं किंतु सन्दनन्यमतीतिविपपलम् । तेन त्यविषपस्याप्यन्वयस्य शब्दत्वोपपपिरित्याहुः । सिद्धान्त स्तु वास्यस्य वाक्याथै उक्षणा । न च शक्यामानान कयं ल. पणेति वाच्यम् । योध्यसम्बन्धस्पैच सणावाद । घटमानणे- ·+ तर्कपादः । त्यादिवाक्ये घटानयनसामान्यबोधेपि तद्विशेषतोषस्य लक्षणां विनानुपपत्तेः। नहि घटानयनसामान्यं वाक्यार्थः । ज्ञानेच्छा- प्रवृत्तीनां समानमकारकत्वसमानविशेष्यकत्वेन हेतुहेतुमनावा- द्विशेषविषयकेच्छामवृत्यनुपपत्तेः । अतस्तविशेषरूपवाक्यार्थस्प लाक्षणिकत्वं युक्तमिति "स्फुटीकरिष्यते चैतवद्धताधिकरणे । अवलोक्य जरानिवन्यजातमणिमन्यानि तदीपटिप्पणानि। अनवाप्प मुदं ततो मुदर्ये लिखिनो ऽयं निजकल्पितो विपः॥१॥ अय प्रवर्तकज्ञानं विचार्यते ॥ ननु किमत्र विचार्यते, इएसाधनत्वकृतिसाध्यत्ववकवद- निष्टाननुवन्धित्त्वज्ञानानां प्रवृत्तिहेतुत्वस्य क्लप्तत्वादिति चेत् । अत्र गुरवः । स्वविशेपणपचामतिसन्धानजन्यकार्यताज्ञानस्पैव चिकीर्पाद्वारा प्रवृत्तिहेतुत्वं नेपृसाधनस्ववलवदनिष्टाननुबन्धित ज्ञानपोरपि । अन्यथा हेतुहेतुमद्भावत्रयकल्पनागौरवात् । तया- हि. । कार्यताज्ञानं द्विविध, मयेदं कर्तुं शक्यतइत्येवं रूपमेकं, ममेदमवश्यं कार्यमित्येवंरूपं द्वितीयम् । तत्राचं पदार्यनिष्ठयो. ग्यतागम्यमिति न प्रवृत्ति प्रति हेतुः। द्वितीयं तु स्वेष्टसाधन- त्ववलवदनिष्टाननुबन्धित्त्वज्ञानजन्पपिति चिकीर्पाद्वारा मवृत्ति म. ति हेतुः । इदमेव स्वविशेषणवत्तामतिसन्धानजन्यत्वं, स्वं नि. योज्य:, तदिशेपणं काम्ये फलकामना, नित्ये शुचितत्काळजी 'वित्वादीति नेष्टसाधनत्ववलबदनिष्टाननुबन्धित्वशाननन्पकार्य- सामानस्य चिकीद्वारा प्रवर्तकत्वं सिदं भवति । अव एवे- साधनत्वेनासावे मध्बनमोजने ऽनिष्टसापानवेन ज्ञाते विष- मोजने पळवदनिष्टानुबन्धित्वेन झाते मधुविपसम्पृक्तानमोनने न प्रवृत्त्यापतिः । न च वत्र मध्वमभोजननन्यं मुखं मवाद- ·८४ भाइपिन्वापणे ताच्छ्या तदापतिः । विषासम्पृक्तमध्वन्नमोजनमुखत्वेनैवेच्छा गोचरीभावात् । नापि जीवकर्तृकत्वलिङ्गककार्यताज्ञानेन विष. भक्षणे प्रवृत्यापत्तिः । न वा काम्ये शौचादिलिङ्गककार्यताज्ञाना- पवृत्त्यापत्तिः । एतेन भावियौवराज्ये नृतस्य भोजने च प्रवृत्या- पचिनिरस्ता । के चिन्तु इदानीन्तनपरकृतिसाध्यताझानं हेतु- स्तच्चेदानीन्तनमदिष्टसाधनत्वज्ञानाधानमिति तदभावान्न प्रह- त्तिरित्याहुः ॥ तन । तदनुकूलकत्यभावे ऽपि यदि मया क्रिया वे तदेदं भविष्यतीत्सेतादृशकतिसाध्यत्वज्ञानस्य तदानीमपि स. स्यात् । एवं चेष्टसाधनत्वालादनिष्टाननुवन्धित्वशुचित्तरका- हनीवित्वज्ञानजन्याना कार्यवाशानानां कार्यताज्ञानत्वेनानुगता- नां पत्तौ हेतुत्वमिति लाघवम् । इष्टसाधनत्वज्ञानादीनां प्र. चि पति हेनुत्वे तु हेनुइनुपदाचत्रपकल्पनागौरवम् । न चेष्टसाध- नत्यादिशानानां कार्यताहानहेतुत्वकल्पने तदेतोरेवास्त्विति न्यायात् मात्र प्रति नेपामेव कारणत्वं युक्तम् । शाब्दबोधे तात्पर्यज्ञानस्पेव प्रवृत्ती कार्यताज्ञानस्य लापन हेतुस्वात्, न- देवप्रकरणादीनां शाब्दबोधहेतृत्वाभाववत् कार्यताझानजनके- साधनत्वज्ञानादीनामपि तदेतृत्वकल्पनापोगा । तस्माका- ताज्ञानमेव प्रवर्तक कार्यत्वमेव विपर्यः ।। अथ कार्यत्व वियर्थमीकस तन्मते वाक्यार्यवोधमकारः। लोके तृमिकामः पवेदित्यादौ सत्ययार्थकार्यलस्य प्रकृत्यर्य- पाके ऽवयवत्स्वर्गकामो यजेत् श्रुचिःसन्ध्यामुपासीतेश्यादिवदि- कारधी प्रत्यपार्यकार्यवस्स न पहत्ययागाधन्वयः सम्भवति । प्रत्यप्रितीतपोग्यताकत्वात् । वयाहि । पागादिक्रियायां का. यत्वालय नियोग्यान्वयों हेतु: । नियोग्यविशिष्टापामेव पा. कादिरियापां कार्यवान्वपदर्शनात् । मन्वयमयोनकरूपवत्व- ·तपादः । स्य तन्मते योग्यत्वात् । नियोज्यस्य च प्रकृते स्वर्गकामस्य नि- योज्यत्वेन स्वफलकामनामयुक्तकार्यताज्ञानविषयत्वेन सम्बन्धे न यागादिक्रियायामन्वये स्वर्गसाधनत्वेन ज्ञायमानत्वं वा योग्यता । तच्च न सम्भवति । साक्षात्स्वर्गसाधनत्वस्य वाधात्, परम्परया तत्साधनत्वस्य परम्पराघटकापूर्वज्ञानं विना दुयत्वात् । तथा च यागे निपोज्यान्वयासम्भवाम कार्यत्वान्वय इति । अय शुचिः सन्ध्यामुपासीतेत्यादौ नित्ये ययेप्रसाधनत्वज्ञानं विनापि शुचिनियोज्यक सन्ध्यावन्दनविषय कं कार्यमिति घोषस्तथा स्वर्गकामनियोज्यको यागः कार्य इति योधः स्यादिति चेन्न । प्रकते कामनाविशिष्टस्य नियोज्यत्वेन नित्यविधितो विशपात् । न च कामनोपलक्षणमस्त्वात्ममात्रमे योपलक्ष्य, काम्यसाधनतालिककार्यतामानस्य प्रवर्तकत्वेन नातिमसङ्ग इति वाच्यम् । तर्हि स्वर्गकाम इत्यस्य वैफल्यापत्तेः । कामनाया उपलक्षणत्वं नित्य इव वेदाधीनकार्यताज्ञानानिष्का- मस्यापि प्रवृत्त्यापत्तेः । इष्टसम्बन्धे मानाभावादप्रत्त्यापतेश्च । नहि नित्यविधिता प्रकेत स्वर्गकामपदसमभिव्याहारादन्यो विश- पः 1 विशेपणत्वे हि विशिष्टस्य स्वप्रयोज्यकार्यतामानव स्वरूप- नियोज्यत्वेनान्वये तत्कामनाविषयसाधन त्वस्य योग्यतात्वात् स्वर्गकामपैदकवाक्यतानिर्वाहकमतीत्यनुपपत्या वाच्यमपूर्व का. मनाविशिष्टान्वयि सिद्धयति । अत एव प्रधानविधावेवापूर्वा- काइक्षा न नित्यविधावानेयादिविधौ च । ममेदं कार्यामिति पो धवस्वरूपनियोज्यत्वे च कामनाया विशेषणतया प्रयोजकत्व कामिनो जनकत्वमिति विशिष्टमयोज्यत्वम् । सम्बद्धत्वं च कर्तृ- त्वाधिकारित्वाभ्याम् । बोधे तूपलक्षणता ऽनन्यगत्या न क्षति- करी । माथमिकनियोज्यान्वये विशेषणतयैवेष्टसिदेः । एतेन ·শাঘিনী राजा साराग्यकाप इत्यादौ रामस्वादिवद्वियपानाचे सति व्या- वर्षकत्वेन विशेषणत्वमप्यपास्तम् । कामनायामेव तत्कृतेरुदपा- ६। पदा कामना नदा तस्कृतिरिति रोत्सा पातकालसम्म बाच्च । अतो योग कार्यवान्वये नियोज्यान्वयो योग्यता । तत्र चेष्टसाधनस्वेन ज्ञायमानत्वम् । स्वर्गसाधनस्वस्य योग्यतात्वामा वादिति गुरुपतनिगर्वः॥ अत्र काम्पसापनवेपि तत्त्वेनामायमाने नियोग्यानन्दया. द काम्यसाघनत्वेन भायमानस्तमुक्तम् । यत्त काम्यासाधनेषि वासापनत्वनमानियोग्यान्वयाइ- पस्थितकाम्यसाधनत्वाग्रहीतासंसर्गकत्वमेव योग्यता, उपस्थि- समेवापूर्ववाच्यतासितिरिति । तन्न । सन्मते योग्यताविर- एज्ञानस्यैव शान्दोघे हेतुत्वादन्यथाख्यात्यापनः । एतेन तास शमानवतोपि नियोज्यस्य चिकीर्षाशून्यस्य न पागकतिरिति मनियोज्पत्र पोपता, न वा चिकीर्षा, तदतो ऽप्युपादानप्र. त्यसविरहिणो ऽसत्त्वादिति परास्तम् । अन्वयम्योजकतं ना. विनवृत्चित्वेन गृहीतत्वं, किंत्वनन्वितचिस्तेनागृहीतत्वम् ।त. तं च यदा यस्य तत्वं तदा तस्य न पोग्यता, कि शिष्ठनिटतयोक्तनियोज्यत्वमेव, प्रयोजकतया तस्य विशिष्टनिए त्वात् । चिकीवित्त्वमपि तयेति चेत् । सत्यम् । किं तु सत्मयो. जक तस्पोक्तनियोज्यत्वदारकत्वेन गुर्विति तस्यागः । अत एव कृतिप्रयोजकत्वरूपकर्तृवत्यागः । कतिसमवायित्वरूपं कर्तृत्वं फलमावित्वरूपं चाधिकारित्वं नकामनायामिति न तपोविशि- एनिष्टस्वमिनि मागेोक्तम् । वस्तुतस्तन्यते ऽन्ययाख्यात्यमावा. धागो यत्कृतिसाध्य इति ज्ञानं कनिशून्यस्य नास्त्योति न कि- চিৰৰ পৰু দ্বারা মাথাব্যাথাগলখো ·वर्कपादः। पनि योग्यान्वयरूपपाग्यवान्वये न पोग्यतातरापेक्षेति चेत् । सत्यम् । नियोग्यत्वस्य योग्यतारूपस्य स्वर्गकामेन्वये योग्य- तान्तरानपेक्षायामपि नियोग्पलेन रूपेण सर्गकामस्य पदार्य. स्य पात्वर्षे यागे ऽन्वये योग्यतान्तरस्यावश्यकलात् । घटे छि- देतरत्वस्यान्वये योग्यतान्तरानपेक्षायामच्छिद्रतरत्वेन घटस्या- न्वये योग्याहरणसस्याहरणे योग्यनलवस्प जले योग्यतावाद । तथाहि । यया घटादिमात्रेणाहरणापसम्मवान् घटे छिद्रतरत्व माहरणे योग्यारणत्वं न च.योग्पजलवं योग्यता, क्या ख. दिमात्रस्य पद कार्यमिति सानन्यस्य यागायन्वयसम्म वात्सर्गकामे नियोग्यत्वं क्रियायां काम्यसाधनत्वेन ज्ञापमान- लं योग्यता नित्से तु चौचादिमत्त्वपेच योग्यतेति बोध्यम् ।। अपार्वरूपकापि न नियोपान्वयसम्भवः । अपूर्वस्प भागनास्थित्या तत्र काम्यसापनत्वरूपयोग्यतामानासम्भवा- दिति चेन्न । विशिष्पार्वत्वेन ज्ञानासम्भवोपि कार्यत्वेन वस्य काम्पसायनत्वज्ञानसम्भवेन नियोज्यान्वयसम्भवात् । ओदनलेन तृप्तिसाधनतया ज्ञाते ओदने तृप्तिकामान्वयवत् समा- नमकारकत्वेनैव पोग्यताधियो नियोग्यानये हेतु नात् । अपू. लामस्तु योग्यतावलात् । पागजन्य कार्य स्थापि प्रकृतका. । म्यसाधनमित्यत्रापूर्वस्पर विपयत्वाद, यागजन्यस्य कार्यान्तर- स्पातयात्वात् ।। एतेन साक्षारसाधनस्वान्वययोग्यतारूपं स्था- यित्वं मागपूर्वानुपस्थित्या ऽसम्भवीत्यपास्तम् । कार्यत्वावच्छिन्ने के चित्र स्थायित्वशानसम्भवात् । साक्षात्साघनत्वस्य नियोज्या. न्वयपोग्यतारूपस्य योग्यतात्वेनैवोपस्थितस्तत्र योग्यतान्तरान- पेक्षणाच । स्वर्गकामो यजेतेत्यादिवास्यश्रवणे स्वर्गसाधनं स्था- यि कार्य सम्भवति स्वर्गकामान्वययोग्यं, यागस्वस्थायीत्यनु.

·८८ भादृचिन्तामणे पपविज्ञानादपूर्व वाच्य सिध्यतीत्यनुपपत्तिहानमेव योग्यताजान- मित्यन्ये । लिव फलकरणत्वान्वितं स्वार्थमाईति न्यायप्रदीपः ॥ भत्तिजनकशान्दवोधनमस्तु निपोज्पस्वर्गकामीपं पागाव- पयस्वर्गसाधनं स्थापि कार्य ममेति प्रथमो बोधस्वर्गकामे मि. योज्यत्वं संसर्गवयाप्रकारतयावा भासते नियोज्यस्वर्गकामीयो यागः कार्यइति द्वितीयः। अन्यया ऽतीन्द्रियस्याफलस्य स्वतन्त्र- कृत्यसाध्यतया यागकतिसाव्यस्य यागे कार्यवान्वयबोध विना अनुपपत्तेः । नियोज्यत्वाकामावनियोज्यकरवर्गसाधनत्वेन ज्ञा. यमानकार्यों यागानुकूलकतिमानिति व्यापारवानिति वा तृतीयः। अन्यथा पूर्वमतीततेराश्रयान्वय विना अनुपपत्तेः । आख्यात- वाच्यव्यापारसामान्यस्य कर्तृसाकाहात्वात्सयमान्तपदोपस्या- प्पे ऽन्वयबोधनियमाच तदन्वयं विना अनुपपत्तेर्वा स्वर्गकामो पागजन्यफलभागिति चतुर्यों पोषः । अन्यथा ऽनधिकारि- ण कर्तृत्वानुपपत्तेः । मत्कृतिसाध्यो यागः अहं च कर्ता ऽपि कारी चेति पञ्चम इति के चिद ।। विवरणकारस्तु अत्र बोधत्रयमेवावश्यक वास्तव प्रवृत्तिसि. बेरित्याह ॥ निबन्धकारस्तु माधवायदपोतरमई स्वर्गकामः कर्ण भोका चति विरोधात्मवृतिमाह। इदं गुरुमतं तु महिहितसूत्रवृत्तौ मया विचार्य कुसुमाञ्जली बहु च दूषित भूपितम् । अपेक्षितमयाप्युपेक्षितमिदोरवता शिशुमतिविवोपनार्यकृतभारचिन्तामणी ॥ पायिकास्तु इसापनत्वकातसाध्यस्वदलबदनिष्टाननुर- ·. सर्कपादः । धित्वज्ञानानामन्यतराभावे चिकीर्षाऽजननात्सर्वेपी तज्जनक- स्वमविवादम् । अन्यथा चन्द्रमण्डलादावपि - चिकीर्षापत्तः । एवं च प्रवृत्तिजनकलिलादीनां विनिगमनाविरहेणं त्रिनयपि शक्तिः, पुष्पवन्तशब्दवच्च युगपदर्यत्रयबोधेनैका शक्तिः । शक्तित्रयेण वा युगपद्रोपः । अन्वयश्च तेषां धात्वर्थे । अतखित- यमित्याहुः॥ अत्रेदमवधेयम् । कृतिसाध्यत्वं न विधियाच्यम् । कृती या- गानुकूलत्वबोधेन समानसंचित्संवेद्यतया यागे कृतिसाध्यत्वस्यापि भाना । एवमिष्टसाधनत्वमपि न वाच्यम् । तस्यापि यागस्व. र्गयोः साध्यसाधनभाववोधेनैव भानात् । अनन्यलभ्यस्य शब्दार्थत्वात् । न च तत्र तत्प्रकारकोधाथै शक्तिकल्पनम् । इष्ट- त्वावच्छिन्नसाध्यतानिरूपितसाधनताज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वादिति वाच्यम् । स्वर्गकामपदेन तत्रेच्छाविपयत्ववोधाद् यागे तत्सा- धनत्वबोधेनैवेष्टसाधनत्वस्यापि योधात् । स्वर्गो ऽनिष्टं यागो वा साधनमिति बोधे स्वर्गकामादिपदार्थबोधाभावेनैव तद्वाक्य. जन्यप्रवृत्त्यभावोपपत्तेः । एवं बलबदनिष्टाननुवन्धित्वमपि न वाच्यम् । अर्थवादेनैव तरोधात् । क्लमायासादिरूपानिष्टे इष्टो- स्पचिनान्तरीयकदुःखाधिकत्वाभाववोधननैव बलवदनिष्टाननुव- न्धित्वस्य लाभात् । किं चेप्टसाधनकृतिसाध्यवलवदनिष्टान- नुबन्धिज्योतिष्टोमाभिनयागानुकूलकृतिमान् स्वर्गकाम इति बोधे आख्यातार्थकृतविशेष्यतया मकारतया च माने वैरूप्यापत्ति- रित्यादि दिक् ।। अत्राभिधीयते ।। अभिधैव शब्दनिष्ठा प्रवर्तनारूपा विध्यर्थः । तथाहि । प्रतिद्वैधा स्वेच्छाधीना पराधीना च । तत्राद्यायामि- एसाधनत्त्वादिधीः ,कारणम् । अन्यायां राजगुर्वादेराज्ञामेर- १२ ·याचिन्तामणे णादिधीः । अनिच्छन्तमपि राजा मा प्रवर्नयतीत्सनुभवाद । तेषां च प्रवृत्ती मयेकरूपेण न हेतुत्वं, व्यभिचाराद गौरवाच्च । किं तु इच्छादिनिष्ठमवर्तनावप्रकारकज्ञानं हेतुः । तच्चायं मा मवर्तयति विधिो प्रवर्तयतीत्याकारकम् । प्रवर्दना च भवन पिता परप्रवृत्त्यनुकूलव्यापारविशेषः । स च चेतनस्य राजादे. रामादिः । वेदे वक्तुरमावादचेतनस्य वेदस्याभिधानामक के. विच्छन्दसमवेतो ऽलौकिकः । तथा चरामातादिज्ञानाद्यथा म. एतिस्तथा विधेभियाज्ञानादिति सैव लिया । सा च श. दाश्रितत्वाच्छन्दशक्तिः । शन्दव्यापारत्वाच्च शान्दभावने. स्युच्यते । भावनापदस्य व्यापारवायकत्वात् । अत एवाख्या सार्थों मावनापि व्यापार एन । ननूक्तयुक्त्या ऽभिधादिष- दाभिधेयवादिना सानादमवृत्चेच प्रवर्तनात्वेनवाभियोज्ञानं प्रवृत्तिहेतुस्तेन तज्ज्ञानं च कथं स्यात् । किं चाभिधायां अचे- सेनवेदरूपकर्तृशक्तित्वेन तस्यां व्युत्पत्त्यसम्मवश्यति वैन । म पर्तनास्वविशिष्टे लिहसावच्छिन्नशक्तिस्वीकाराचत एव तज्ज्ञा- नाचयैव व्युत्पत्तेः । तथाहि । स्तनपानार्य रुदन्तं स्वं पश्यन्त्या मानुस्तन्यदानार्थ प्रवृत्तिमुपलभ्य तज्जनकं ज्ञान जिज्ञासुः स्व- रोदनेन स्वाभिमायरूपमवर्तनानुमानमेव मातुः परिशेपाचयनि भतिसन्यचे, ततश्च मयोजकवृद्धवचनश्रवणजन्म भयोज्यवृद्धस्थ मवृत्ति हप्ट्वा तस्य तद्वाक्पनं भवनातानमनुपिनोति । तत. स्तस्य किं हेतुरिति जिज्ञासायां वाक्यमेव तथा ऽवधारयति । सत आचापोहापाभ्यां लिहस्तन शक्ति प्रहाति । तदुक्तम् । अभिधामावनामाहुरन्यामेव लिडादयः । अर्यात्मभावना त्वन्या सारख्यातस्य गोचरः॥ इति । अर्थात्मस्वमविपयकत्वमर्याश्रितवं वा । तथा चा.

·+ तर्कपादः.. र्थनिष्ठत्वादर्थभावना फलोत्पत्पनुकूलकतिनोदनादिव्यापाररू- पा ऽऽख्यातत्वावच्छिमशक्सा चेतनाचेतनकर्वसाधारणी क. तृशक्तिः। द्विविधापि भावना नियमना कर्मकरणेवितव्यता- रूपांशनपसाकाक्षा तान्त्रितयसाकाइझत्वमेवोभयानुगतं भा- वनापदमवृत्तिनिमित्तम् । तत्र शब्दभावनाया अंशत्रयमाहुः । लिहो ऽभिधा सेव शब्दभावना, भाव्या च तस्याः पुरुषमवृत्तिः, सम्बन्धबोधः करणं, तदीयमरोचना चाहतयोपयुज्यते । अस्यार्थः । लिडो ऽभिधानामकस्ववृत्तिः स्वशक्तिरवश्यं वाच्या । न च तत्र मानाभावः । व्यापारभिन्नस्य परनिष्ठव्यापारजनकत्वं स्व- निष्टव्यापारद्वारैवेति व्याप्तेः। चक्रभ्रमिजनकत्वस्य दण्डादौ स्व- निष्ठस्पन्दादिद्वारैव दृष्टत्वात् । तथा च लिङ्पदेनापि प्रत्यनु- फूलेन स्वनिष्ठव्यापारो ऽवश्यं जननीय इति स एवाभिधात्म- कः । व्यापारस्य व्यापारापेक्षायामनवस्था स्यादिति व्यापा- रभिन्नस्यति | व्यापारिणः स्वनिष्ठव्यापारार्जनपि व्यापारापे- क्षायामनवस्थापचेः परनिष्ठति । शब्द ज्ञानद्वारा प्रतिहेतुत्वाव सिद्धसाधनं स्यादिति शब्दनिष्ठाभिधासिद्धार्थ स्वनिष्ठति । किमित्याकाक्षायां भाव्यमाह, भाव्या चेति । अर्थभावनैव शब्दभावनामाव्येत्यर्थ: । केनेत्याकाक्षायां करणमाइ । स. म्वन्धवोष इति । अगृहीतलिशक्तिकस्यापवृत्त्या सद्धेवग्रहस्य तत्सहकारित्वमित्याशयः । सङ्केतश्च तद्वाक्यघटकपदानां तच. दर्थे, लिहश्च प्रवर्तनात्वादिविशिष्टे बोध्या ।। नन्विष्टसाधन- ताज्ञानं प्रवृत्तिमात्र हेतुस्वथा च तद्विना प्रवर्तनामात्रज्ञानेपि कर्य भत्तिरिति चेत् । सत्यम् । वर्गकामो यजेतेत्यादौ प्रथमतो लि- इपदार्थयार्थभावनाशब्दभावनयोरन्वयबोधः प्रवर्तनाविषय.. कृतिरित्याकारको जायते । एकपद्रोपाचतया, धात्वर्थापेक्षया ..

·९२ भाषिन्तामणे: प्रत्सासतितारतम्पात् । तदुक्तम् ।। विधिभावनपोः श्रुत्या सङ्गतिः पूर्वमिष्पते ।। इति । भवनात्वविशिष्टस्य च विषयतया ऽर्थभावनापा- मन्वये इष्ट भावनात्वमिष्टं भावपति उत्पादयतीति व्युत्पत्त्येष्टसा- धनस्वरूपं, योग्यता तस्य विध्यपि, क्रियागतमिएसाधनत्त्वं न विध्यर्थे इत्यतन्मते विशेषः । अर्थमावनाया इष्टसाधनवं क्रिया: गतेष्टसाधनत्व विना नेत्याक्षिसक्रियप्रसाधनत्वधीरपीति प्रवृचि. नानुपपन्नेति । तत्र आख्यातोपस्थितार्थभावना कि केन कथमि- संशत्रयं क्रमेणापेक्षमाणा किमिष्टं कुर्यादित्याकाक्षायां पाग- स्य करत्वेन करणत्वेन चासाध्यतया यागेनान्यद्भावयेदिति । ततः किमिदन्तदन्यदित्याकाइमायां स्वर्गकामपदसमाप्तमीस- दवया साधनापेक्ष वर्गमेवार्थभावनाभाव्यत्वेन स्वीकरोति । श्रुतिवृत्या हि पदार्थभूतस्य स्वर्गकामस्य मान्यत्वमुच्यमानं वि. शेप्यबोधे विशेषणे स्वर्गे पर्यवस्यति । तयाच यागेन स्वर्ग.भाव- येदिति फलितं, यागकरणिका स्वर्गफलिका प्रवृत्तिः अपचना विषय इति योधः । पत्र च समभिव्याहृतानुपस्थित फलं तत्र भकरणादीना, वेपामध्यभाव ऽर्थवादेन विधिसापेक्षेण, तस्या- प्यभाव विश्वजिन्यायेन फलविशेषः कल्प्यते। यद्यपि पुरुषमाह तिरूपभावनानिष्पापो पागस्तत्र न करणं तथापि फळावच्छि- भावना विशपणे करणत्वे करणत्वोपचार इति फलोदेश्य- कमयचककृतिविषयत्वमेवात्र करणलं, दण्डेन घटं करोतीत्यादी लोकपि हि तथैव करणलम् । केनेत्यस्यापि किंविषयिणी कतिः स्वर्गसाधनमित्यर्य इत्सन्ये । अत्र यागकरणकत्वविशिष्ट लक्षणे. •ति माञ्चः । वस्तुतः करण यागस्य सम्पन्यो वाक्यार्थ एव ज्योतिपादेस्तत्राभेदेनान्वयो निरामयः । इत्यं च कयं विन- ·तकंपादः । ऐन यागेन स्वो मान्य इति प्रतीत्यवसानन्तरापूर्वकृत्येति सम्ब- ध्यते, ततः कथमपूर्व यागेन कर्तव्यमित्यपूर्वभाषनायामित्यंभा- वेन संयुष्यमानमितिकर्तव्यताजातमपूर्वमयुक्तमुच्यते । ततः प्र. कारापेक्षायां समिधो यजतीत्यादिवाक्परिटविशेषापेक्षः स्वाधि. कारवाक्यैकवाक्यतया दर्शपूर्णमासमावना प्रपाजादिभावनो- पेता ऽपूर्व साधयतीत्यवगते प्रयानादीनां तादर्थेन समन्वये पश्चादुपकारत्वं कल्प्यते । तदयं भट्टमते बोधनमः । स्वर्गकाम- निष्ठा यागकरणिका स्वर्गफलिता प्रयाजादीतिकर्तव्यताका- भावनेत्यर्थभावनाकोपः। विधिनिष्ठा शक्तिग्रहकरणिका स्तुत्य- र्थवादोपकता मतनेति शब्दभावनायोधः शक्तिकल्पनन लक्ष- गया वोपपद्यते । ततो विरुद्धार्थभावना निरुक्तमवर्तनाविपप- इत्येकवाक्यतया महावाक्यार्थबोधः । अत एव विध्युपरक्ता मा. वना लिहथ इति भट्टसिद्धान्तः। विधिः प्रवर्तना तदुपरक्ता त- विशिष्टार्थ भावना लियातिपायेत्यर्थः । अर्थभावनाविशेष- णत्वेनैव शब्दभावनाया अन्वयः । राजादिकृताशादेस्तयवान्व- यात्, तदन्वयेन योग्यत्वेन प्रवर्द्धनायापपि चळवदनिष्टाननुव- न्धीष्टसाधनत्वं लभ्यते । न सुरां पिवदित्यादौ प्रतिपेयवाक्पा- योपात्यमेवोनेयः । एवमन्ये ऽप्यन्वयबोधाः स्वपमूद्या इति ।। अथ विषर्भेदः । सत्र विधिविविधः । अपूर्वविधिनियम- विधिः परिमंरूपाविधिश्व ।। । विधिरत्यन्तममाप्तो नियमः पाक्षिके सति ।। तत चान्यत्र च मासो परिसंख्येति गीयते ॥ अत्यन्ताम्राप्तविषयमापको विधिपूर्वविधिः । यया नाही. मोक्षति । अत्र मोक्षणमत्यन्तामाप्तम् । पसे प्राप्तस्यामाप्तांश- पूरणफलो विधिनियमविधिः । यया वीहीनवहन्तीति वीहीगा ..

·१४ भाइपिन्तामणे पुरोडाशद्वारा यागसाधनत्वस्य तुपविमोकसाघनीभूतामयातन- खविदलनान्यतराक्षेपकतया अघातस्य पक्षासम्बाद । एक- स्मिन्मधाने निपतमाप्तस्पाङ्गपायकस्मिन्नो नियतमाप्तस्य प्र. धानद्वयसम्पन्नस्यापतरनितिफलको विधिः परिसरूपाधि- घि । यथा गृहमेघीये बाज्यभागो यजतीति । इमामयभणना शनामृतस्ये,त्यवाभिधानीमादत्त इति च । अत्रातिदेशेनाज्यभा. गतादतराङ्गया हमेयीये मन्त्रे च मन्त्रालनावगर्दभरशनादान सम्बन्धयोनियतमाप्ततया तद्विधेरितरनिवृत्तिफलकत्वाद् । न च विधीनामाक्षेपातिदेशलिझानपेठपत्तिक्रतया इमाप्तावधा- तादिनाकन्वेनापूर्वविधिलपिति वाच्यम् । विधानवेळायां वि. धिमात्रस्मापूर्वविधिले सि फलनो नियमादिप्रदेशाद । न चैत्रमपि निपमपरितहल्याविपोतिरनितिफलकत्वौत्रका रेण विवरणस्य च तुरयाया भेदोन स्मादिति प्रापम् । अ. माप्तांगमाप्तविधयायावनिष्टतया शीयोपस्थितन्येन लायन च फलसप्तम्भवे लिपस्थितिकाया निष्पादिन्याश्च निः ते फलनायोगान् । मन्त्राविधौ तु नियमास फलत्वासम्भवा दितरनिवृत्तरेव फलस्वमिति । नन्वेवमध्यपूर्वविधिलक्षणमनिहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम, अयातोऽमिममिष्टोमेनानुयनीतिविध्योररूपा- स्तम् । श्वविधिविषययोरग्रिहोत्रचयनयोरुत्पतिविधिमानत्वात् । न चोदेवपसम्बन्धिलेनेत्याविशेषणामिति वाच्यम् । तथा पि तमुक्थ्येनेत्यादिविधावव्याप्तः । उद्देश्योक्थ्यादिसम्बन्धे. नातिदेशवश्चयनादिमाप्तः । न चा मनावृत्तवेद्यासह विशिवस्य मध्ये विदिस्य नियमोहान्तरपरिसंख्या- वा, गौरवाद । उपपादित नामाकरणकस्यापि चयनस्य बा. पेन भाविनज्योतिष्टोमालमिरोक्सापारवं, नस्य प्रा.

·तकंपादः । श्रितगुणकाममाप्तिः फलमिति दशमन चौधेश्यसम्बन्धित्वेन विधिविषयान्यपत्तिचित्मातिफलको विधिपूर्वावधिरिति लक्षण- म् । द्वादशाहिकगावामपनिकम्यनीकादिविध्यन्तर्गतयोरेन्द्रवाय' वाग्रं प्रथममहर्मवति अप शुक्राणमिति विध्योरव्यातेः । रयन्त- रवृहत्पृष्ठत्वेनैन्द्रवायवाग्रत्यादिप्राप्तेः सन्त्वादन मिाचिकत्ववोधन द्वारा तद्विकवी वामदेव्यपृष्ठवति तत्माप्तिफलकत्वेनापूर्वविधि- स्वाद । न च यत्किंचित्संबन्धित्वेन यस्य कस्य चिदमाप्तस्य प्राप्तिफलको विधिरपूर्वविधिरिति वाच्यम् । अवघा नियमस्या- पि विकृता धाज्यधर्ममाप्निफलकत्वनाविव्याप्तेः । तावनाम- ग्नीपोमावाज्यस्यैव नानुपांशुपानं पौर्णमास्यामन्तरा यजतीत्यु- पांशुपाने कालविशवमाप्तस्वर्गसम्बन्धप्राप्तिफलके ऽज्या- नेव । सत्रोद्देश्यान्यसम्बन्धित्वेन यत्किचित्प्राप्तिफलकत्या. भावात् । आपराग्निकहोमाविधिसंदेशपठिते द्वे आहवनी. ये जुहोतीति विौ गाईपत्यान्याहार्यपचनाधिकरणकच. सुःसङ्ख्याकहोमान्तरलतदात्वव्यावृत्तमाप्नाग्निहोत्रहोमाभ्यास. स्वसिद्धया पामभ्यासानाममाप्तफलसम्बन्धमाप्तिफलकत्वा- च विधेपसम्बन्धित्वेन यत्किञ्चित्माप्तिफलक- सं विवक्षणीयम् । वैश्वदेवी सांग्रहणी निवपद् ग्रामकाम इति विधौ ‘सन्निव्याम्नातानापामनहोमानामार्थवादिकग्रामफ- लसम्बग्धव्यावृत्पात्वसिदिफलके ऽपानेः । दर्शपूर्गमासा- भी वर्गकामो यनेनेति विधौ सर्वथा ऽव्याप्तेथेति चेत् ।। अत्र पितृचरणा: 1 उद्देश्यविधेयफलान्यतराणामनिर्धारि- तस्वविरोधिप्राप्निमयुक्तस्त्रापानांचापको विधिनियमः । अस्ति चंदं वाहीनवहन्तीत्युपायनियमे निपम्पावघातस्यानिश्विनख वि रोधिनखरिदलनप्रतिप्रयुक्तावातात्वंशपूरकलाद । यज्जन्हां द । न ·भाचिन्तामणे गृहावि प्रयानेभ्यस्तत्, यदुपमृति,प्रयामानुपाजेभ्यस्तत् इत्यु- मयनियमे पुरोटा मययतीति नियमे च । अत्र चोदेश्यविधि- विपययो: पाक्षिकत्वे सतीत्युको तमुक्थ्येनति विषो स्यन्तरे प्रस्तूयमाने सम्मीलयेदित्यत्र चातिव्याप्तिः । तदारणार्थमा- त्यंभपूरणफलकेति । एवमपि सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासाविति कि- धेरमाप्तवान्यफलांशपुरणफलकत्वादतिव्याप्तिवारणाय स्व. विरोधिमाप्तिप्रक्ततं अप्राप्तिविशेषण, स्वर्गान्यफलपाप्लेमा- पकममाणाभावमयुक्तत्वेन विरोधिमाप्तिमयुक्तत्वामावाद । एर- मपि पृष्ठया पडदो वृहद्रयन्तरसामा कार्य इति विधौ पडहांश- तृतीयादिदिवसेपु वृद्रियन्तरविरोधिवरूपादिमाप्तिप्रयुक्तस्वामा- जिपूरणफलकत्वादविव्याप्तिवारणाय निर्धारितत्वं स्वविरोधि- माप्तर्विशेषणम् । अत्र विरोधिप्राप्तेरनिर्धारितवानातिव्याप्तिः। न च हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रइत्यापारमावास्थतीति नियम ऽव्याप्तिः । अत्र पक्षमाप्त्यभावादिति वाच्यम् । तस्यापूर्ववि- पित्लेनेटापतेः । न च नियमापूर्वस्य नियम्पजन्यत्वात्तत्र दृष्टा- थत्वानियमादृष्टकल्पनावश्यम्भावनियमापूर्वस्य हिरण्यगर्भमन्त्र- स्य जनकतानवच्छेदकत्वान्निपमापूर्वजनकत्वाभावाद । एवमस. मर्यमन्त्रविनियोगेषु उत्करे वाजिनमासादयति परिधौ पशु नियुजीतेत्यादिप्वविधित्वं द्रष्टव्यमिति दिक ॥ परिसइयावं च वैदिकमपाणेन केन चित्सम्बन्धेन हपो. रेकसम्बन्यत्वे लिहादिममाणप्रकृतविध्पनुपपरयन्तरेण समुच्चि- स्य नित्यमाप्तयोरनुयोगितासम्बन्येन इतरानिवृतिफलकनआय- समभिव्याहतविधिवम् । वर्चते चेदपश्चाभिधानीमादचे इति रेपिपरिसदपायाम् । शपित्वसम्बन्धेनामाभिधानीगर्दमाभिः যক্ষ, মলয়নিয়মিত।

·तपादः। इडान्ता प्रायणीया सन्तिष्ठतइति शेपपरिसंख्यायां च यदि स्थन्तरसामा सोमः स्यादैन्दवायवाग्रान् ग्रहान्गृहीयादिति निय. मान्तरपरिसंख्यायाञ्च | अस्य मकृतिविकृतिभूतानां स्यन्तरसा- म्नामरथन्तरसानां चन्द्रवायवाग्रतासम्बन्धित्त्वेन मारयन्तरसा- मनितिफलकत्वात् । वाग्वा एपा यदैन्द्रवायच इत्याश्रयान्तर- परिसंख्यायां च। अत्र वावपति ह्यत एवोद्वपत्तीति पावमान- गायत्रीबृहत्यनुवभिन्नऋपरिसंख्यायां गायच्यादिषु तद्भिन्न- ऋक्समागमस्यैतद्विधितः प्रागसिद्धत्वेन माप्त्यमावादव्याप्ति- धारणाय प्रकृतचिध्यनुपपत्तीति । अत्र चैवकारोक्तपरिसंख्यायो- धानन्तरमर्थप्राप्तिबोधः प्राप्तिसामयेनावापस्य ऋविषयत्व- परित्यागः सामविपयत्वं कल्प्यतइति । एवमप्यमाप्तपरिसंख्ये- ति नाव्याप्तिचत्वारो भवन्ति पडहाभवन्तीसपूर्वविधित प. इत्रिंशदात्रिक्रममयोगसम्बन्धितया माप्तपटहछन्दोमधर्माणां मध्ये छन्दोमधर्मनिक्षिपडहेप्यतिव्याप्तिवारणाय समुच्चित्यति माप्तिविशेषणम् । नहि पढहच्छन्दामधर्माणापेका समुचित्य माप्तिः । सप्तमादिपु छन्दोपधर्माणां मातेः । यदि चैककर्तृप्रयो- गसम्बन्धित्वेन प्राप्तिरस्तीति विभाव्यते तदास्त्येव परिसंख्या- विपिरिति नातिव्याप्तिसम्मावनापि । एतेन सर्व ब्रह्मणे परिह- रति सामियाय सगोत्राय ब्रह्मणे देयः। आगया ग्रहा भवन्तीति विधिप्पतिव्यातिसम्भावना परास्ता । सर्वतिजा स्वस्त्रभागस. म्बन्धितया प्राप्तिसत्त्वनैकत्र समुचित्य माप्त्यभाषात् । सकल. नियमविधिव्यावृत्त्यर्य नित्यति । पावज्जीवमाग्रिहोत्रं जुहोतीत्य. करणनिवृत्तिफलके विधायतिव्याप्तिवारणायानुयोगितासम्बन्थे। नेति निवृत्तिविशेषणम् । अकरणनिवृत्तेः करणवरूपाया अ. नुपपोगितासम्बन्थेन तदभावात् । अत एवाभायाभावस्य माव- १३ ·माचिन्तापणे रूपत्वम् । ननु तथापि त्वनिषेधेषु दीक्षितो न ददाति न जुहोति न पचतीत्यादिष्वतिव्यातिः । दीक्षितस्स ऋवर्थपुरुषा. धदोमादीनां समुच्चित्य प्राप्तिसन्वेनैवस्य पुमर्यहोमनिवृतिक छकत्वाद् इति चेत् । निषेधपु विधिवाभावाद्विधिपदेनैव तद्वथा. पृत्तिरिति के चिद । नवायसपभिव्याहृतेति वा विशेषणीयं, तेन न कुत्राप्यव्याप्त्यत्तिष्पाप्रसवकाश इति दिः ।। उभपभित्रो विधिपूर्वविधिः । प्राप्तिफलको विधिरिति लक्षणं तु नियमपरिसइख्ययोः फलवामा प्राप्तिरेव फलत्वे. न पर्यवस्थतीत्यभिप्रायेणेत्याहुः । के चिन्तु अयोगान्ययोगव्यानिभिन्नफलको विधिरपूर्ववि- धिः, अयोगन्याश्चिमात्रफलको नियमो,ऽन्ययोगव्यावृत्तिमान- फलको विधिः परिसख्येति लक्षणान्याहुः ।। परे तु तात्पर्य विषयतापपर्याप्त्यवच्छेदकमाप्तिमद्विधित्वमपूर्व- विधित्वम् । एवं तापविषयतापर्याप्त्यवच्छेदकानिवृत्तिमद्विधि- स्वं परिसंख्यात्वम् । तात्पर्यविषयतापर्याप्त्यवच्छेदकायोगव्य- पच्छेदकत्ववद्विधित्वं नियमत्वम् । विषयताया अपि पर्याप्त्यही- कारात् । यत्र स्वेकस्यैव विषरुभयत्र तात्पर्य तत्र सङ्करोपीष्ट एवे. त्याहुः ॥ वर्तते चैतमोक्षणविधौ । भोसगमाप्तिफलकत्वात् । नवग्नये वो जुएं मोसामीति मन्त्रस्य देवतार्यद्रव्यमोक्षणलिङ्ग- पलादविःमोक्षणद्वारा कथिस्वावगमानत पर मोक्षणप्राप्तिः । यया प्रकृती दीक्षाहुती होतीति रिहितासु दीक्षा(सिप्वाकूत्यै अपुजे ऽग्नये स्वाहेत्यादिपु पट्मु मन्त्रेषु लिङ्गकएमालेप्वग्नि- प्रयोगे पुनरादिग्निमित्यादिषु पदमु मन्त्रेषु पठित्पु पइभिर्दी- आपत्तीति वचनन विनियुत्तेषु स्वाहालिवलादीमद्वारा दीक्षा- पार्व प्राप्जे लिशादोममाप्तिः । न च वाच्यं तत्र द्वादश जुहो. - ·तर्कपादः । तीति वाक्यं होपविधायकमिति । प्रकृतितः प्राप्तवेन विथ्य- नुवादकत्तवैरूप्पमसङ्गेनानुवादत्वात् । न च वाच्यमकादशप्रपाजा. न्यजतगतिवदभ्पासाविधिरयामिति । पहाभिक्षियतीति विधेरान- र्थक्यापत्तेः । एतत्कृतदीक्षासम्बन्धानुपपन्त्या होमद्वारकमाप्त्या प्राकृतमन्त्रवाधापचेश्च । अस्तु वा मन्त्रगतद्वादशत्वं विधिः । हो- मप्राप्तिस्तु मन्त्रलिङ्गादेव । एकस्य वाक्यस्य सर्वयानक्यापे- क्षया गुणवियित्वस्य न्याय्यत्वादिति चेन्न । तार्किकमात्यनव- धानदशायामेवापूर्वविपित्वात् । वार्किकमाप्त्यालोचनेभ्युदयाश- रस्कत्त्वप्रायश्चित्तमाप्त्यध्वर्युकर्षकत्वायनेकपयोजनासिद्धीदि- धिना.मोक्षणामाप्ती मन्त्रस्य लिङ्गेनाग्निप्रोक्षणादावुकांपतेः । न च ग्रहणावेक्षणवन्मन्त्रलिङ्गन प्राप्निाति वाच्यम् । तयोर- पि मतविधिनैव विध्यङ्गीकारात् । अतः पदार्थविध्यमाचे म- न्त्रस्यानङ्गत्तया तेन न पदार्थमाप्तिसम्भावनापि । दीक्षाहुतीना. मपि द्वादश जुहोतीत्यभ्यासविध्यगीकारालिहान होममाप्तिः । वेन युक्तमुदाहरणमिति दिक ।। तत्रापूर्वविधिरुत्पत्तिविधिविनियोगविध्यधिकारविधिमयो- गविधिभेदेन चतुर्या । कर्मस्वरूपबोधको विधिरुत्पत्तिविधिः, ययामिहोत्रं जुहोतीति । अङ्गताबोधको विधिनियोगविधिः, यथा दध्ना जुहोतीति । फलसम्बन्धबोधको विपिराधिकारविषित, यथा ऽग्निहोत्रं जुहुपात्स्वर्गकाम इति । स्वाहानुष्ठानबोधको विधिः प्रयोगविधिः । स च नित्यकल्पो भिन्न उत्पतिविनियो- गविध्युपजीवकश्च । न च कियर्य तत्कल्पनामिति वाच्यम् । स- मानदेशकालकर्तृताया अन्येनालाभात् । तलाभाय तस्यावश्यक- वात् । अङ्गप्रधानविध्येकवाक्यतावोध एव प्रयोगविधिरित्य- न्ये । नियमपरिसङ्ख्याविधी प्रायेण विनियोगविषयावेवे- + ·भादृचिन्तामणेः - ति दिक् ॥ सोपि विधिपियभेदादविषः । शुद्धधारवर्थविधिः । अ- न्योदंशेन धात्वर्थविधिः । विशिष्टपास्वविधिः । अन्योद्देशन विशिष्टपात्वर्यविधिः । धालयोंदिशेनान्यविधिः । धात्वर्थोद्दे. शेन विशिष्टान्यविधिः । धात्वयोंदिशेनान्पयो सम्बन्यविधिः । मुस्त्वा धात्वर्थमन्ययोः सम्बन्धविधिः । उदाहरणानि । अग्नि- होतं जुहोति । अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः । सोपेन पजेत । दशापवित्रण ग्रई सम्मार्टि । दना जुहोति । य इष्टया पशुना सोमेन वा यजेत सोमावास्यायां वा। अत्र यागोद्देशेन पौर्णमास्य मावास्याविशिष्टविकल्पविधानात् । विकल्पितपौणिमास्यमावास्या- विधानाद्वा । प्राकाशावध्वर्यवे ददाति । अन्न प्रकृतदानोद्देशन प्राकाशाध्वर्युसम्बन्धविधानात् । दम्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् । अत्र मुक्त्वा धात्वर्थमन्यसम्बन्धविधानादित्यष्टौ प्रकाराइति भीर्णाः ॥ धात्वाईनान्यसम्बन्धविरुदेशेन विशिष्टविधितो भेदाभावात्सप्तविधत्वं युक्तम् । अत्र च पूर्वापेक्षया उत्तरोत्तर दौर्वल्पम्पत्ययानां प्रत्यर्यान्वितस्त्रार्याभिधायकत्वव्युत्पचित- ब्राभ्यां द्रष्टव्यम् ॥ इति मीमांसकश्रीगागाभहकृतभादृचिन्तामणो तर्कचरणे विधिभेदतत्प्रकारनिरूपणम् ।। ननु पातोः किं वाच्यमिति चेत् । •अन वैयाकरणाः । भूवादिधातूनामुत्पत्यादिरूपं फलं तद- नुकूलो व्यापारथ वाच्यः । उत्सतिः प्राकटयम् । फले - क्तिप्राहकर भूसचायामित्यादिः सर्वोपि भानुपाठः । व्यापारे शक्तिप्राहकं च स्वादयो धातव इति सूत्र,न्तच्च वामकारेषु ना- .

·तर्कपादः। दिषु धातृसंज्ञां विधत्तइति वाधातुवाच्पार्थवाचितां सर्वघातूनां सूचयति । वाधातोश्च गतिरूपव्यापार एव वाच्य इति सर्वधा. तूनां व्यापारवाचित्वम् । न चैबीजमरीकरोतीति प्रयोगाप. त्तिः । इष्टापत्तिः । अत्र फलानफूले व्यापारे व्यापारजन्ये फले ऽनुमूलत्वनन्यत्वयोः संसर्गमर्यादया लभ्यतया फले व्या- पारे च शक्तिः । प्रत्ययार्थस्तु व्यापाराश्रयः फलाश्रयश्चे- त्याहुः ॥ कश्चिन्तु भूवादय इति सूत्रं कृतकशेषादिशन्दत्रयकं सत्तादि- रूपफलवाचकभूपकारा गतिवाचकवामकारा भ्वादिगणपठिता- श्च धातव इत्येतदर्थक सत्फलबाचितां सर्वघातूनामाहेत्याहुः ॥ अत्रमण्डनः फलमेव धात्वर्यः पचिगमित्यजिपतत्यादीनां वि- क्लित्त्युत्तरदेशसंयोगपूर्वदेशविभागाचोदेशसंयोगादय एवार्थाः । अनुकूलव्यापारस्तु प्रत्ययार्थः । लहाधर्यवर्तमानत्वादिकं पा. पारे ऽन्वेति, समानपदोपात्तत्तात् । तेन व्यापारविरमे न पच- तौतिप्रयोगः, फलानुत्पाददशायां व्यापारमात्रकाले पचतीति प्रयोगश्त । व्यापारविरमे पाको विद्यते पच्ययों विद्यत इति प्रयो- गस्तु विक्लित्तिर्वतइतिवदिष्ट एव । अत एष पाकं करो. ति पाके व्यामियतइति पाकात्पृथर करणेन व्यापारविवरण- म् । न च ग्रामो गमनवानिति प्रयोगापत्तिः, उत्तरदेशसंयो- गरूपफलस्योभयनिष्ठत्वादिति वाच्यम् । तथापि निरूपक- स्वादिसम्बन्धविशेषेण वर्तमानस्यैव फलस्य वाच्यत्वाहीकारा- छ । अन्यथाभिमुख्यसम्बन्धेन संयोगानुकूलकियाया ग्रामपि सत्त्वायापारवाचित्वेपि तुल्यो दोपः । एव विध्यर्थकतिमाध्य. खेटसाधनत्वादीनामपि व्यापारएवान्वयः । तेनौदनकाम: पचेदित्यादावोदनसाधनत्वस्य कृतिसाध्यत्वस्य च पापार ·'माइचिन्तामणे एवावया । एतेन फलस्योपायगोचर कतिसाध्यतया उपायस्य स्वगोचरकल्यसाध्यवन विधिवाच्यसाधनत्वतिसाध्यत्वयोः पाके ऽन्वयातमन्त्यनुपपचिरितिमणिकदुक्तपणमपास्तम् । तदनुकूलव्यापारे प्रहरिष्यत्वात् । न चैवं यजेन्दद्यान्मुहुया- दित्यादिपु पर्यायत्वमसहः । स्वस्वर्घसरूपफलस्यकत्वादिति वाच्यम् । यजतेः स्वत्वध्वंसरूपफलबाचित्वात् । ददात: परस्वत्वमात्ररूपफलबाचित्वात् । जुहोतेः प्रक्षेपरूपफलवाचि. लात् । एतेन सवध्वंसरूपफलोपलक्षितदेचतोषकद्रव्यत्सागो पजिवाच्या, सङ्कल्पितस्वीकरणपूर्वकपास्चयापत्तिस्वस्वरवं. सफलकद्रव्यत्सागो ददातिपदवाच्या, देवतोद्देश्पकपक्षेपफलको द्रव्यत्यागो जुहोतिपदवाय इति मदः । न च देवतायै दान- स्पले यतीतिमयोगापचिरिवि वाच्यम् । देवताया असम्पदा नत्वेन तत्र ददावेलाक्षणिकत्वात् । एवं चास्तिभवतिविधत. रुपादेः फळमात्रपतीविरुपपद्यते । करोतेश्चोत्पचिरूपफलया- चित्वं, तदनुकूलव्यापारो यत्नरूपः प्रत्ययवाच्यः । एवं च न करोतियतत्योः समानार्यकत्वं, न वा यतते सकर्मकरवाए. चिरनुमयोगश्च । एवं जानातीत्यत्र विजातीयविपपता, इच्छ. त्यादावपि विजातीयविषयता, नश्यतीत्यत्रदर्शनामावरूपफल.' पेव वाच्यम् । अतः सर्वधातूनां फलएव शक्तिरित्याहुः ।। अन्ये तु व्यापार एव धात्वर्यः । न चोक्तदोपः । तसदा- तुसममिन्याहृतद्वितीयाया एव संयोगादिरूपफलविशेपशेषक- स्वाहीकारादित्पाहुः ॥ के चिन्नु पचतीरयादी फलजनकतावच्छेदकतयाध्यापार समुदायनिष्ठन्तिमव्यापारानिष्ठोवा वैनात्यमखण्डोपापि सिदः पपाध: । एतं च शतपारध्यापाराश्रयाय कर्तुतया तार• ·तपादः। शव्यापारविवक्षायां चैत्रः पचति काष्ठं पचतीत्यादिप्रयोगः । एवं करांतेयापारवाचित्यम् । न च यत्नजन्पत्वाजन्पत्वपति- सन्धानात्पटारयोः कताकतव्यवहारेण रोगेण स्पन्दमानापे चैत्रे स्पन्दं करोतीत्यप्रयोगेण च करोते पत्नवाचित्वमिति वा- च्यम् । करोवर्यलार्यकत्ये तस्याकमेकत्वेन करातेरकर्मकत्वाप- तेः, फळममानाधिकरणब्यापारवाचित्वात् । उत्पत्तिरूपफल- व्यधिकरणव्यापारवाचिलेन ज्ञानादावित्रान्यकर्मकत्वे तु यततेर- पि सकर्मकत्वापत्तिः । एघाञ्चक्रइत्यादिवयवतेरनुप्रयोगापति- श्च । अतः करोतेापारसामान्यबाचित्वामिति वदन्ति ।। अन्ये तु करोतेर्यत्नवाचित्वम् । न चोक्तंदोपः । विवक्षावि- कक्षाभ्यां सकर्मकाकर्मकयात्वोः पच्यास्योरापे पचति मासमास्य- तइत्यादावतिमसङ्गेन नोक्त सकर्मकत्वम् । किं त्वविवक्षाविर- हविशिष्टकर्माकाङ्क्षघातुत्वम् । तेन सकर्मके विशेषणाभावेना- कर्मकत्वस्याकर्मकत्वविवक्षाऽसत्वेन सकर्मकत्वस्य चाक्षतिः । आकाक्षायाः शब्दवैचिपकनत्वादेकस्य धातोरर्यभेदेन सकर्म- करवाकर्षकत्वे । एव पर्यायाणामपि तदव्याहतम् । एवमविवक्षा- विरहविशिष्टकर्मद्वयाकाइसधातुत्वं, द्विकर्मकत्वम् । तस्यापि एक कविवक्षणेन निशां निनायेत्यादिप्रयोगे न क्षतिः । अत: प्रयत्न एव करोत्यर्थ इत्याहुः ॥ यह नानाविनश्यतीत्यादौ व्यापार एव प्रत्ययार्यः, तस्य च धालय ऽभेदेनान्वयः, तेन ज्ञानाभिन्नो व्यापारो नाशाभि- नो व्यापार इत्याह । तत्मकृतिप्रत्ययार्थयोरमेदान्वयस्थाव्युत्प- प्रवेन मूर्खदाम्भिकलिस्तित्वेनोपेक्षणीयम् ।। इति धात्वर्थवादः॥ एवमाख्यातस्य व्यापाररूपभावनायां शक्तिः। ननु घा- .

·भादृचिन्तामणे तोरेव व्यापारवाचितपा पात्वातिरिक्तभावनायो मानाभावः न चास्तिभवत्यादिधातुतः फलस्यैव प्रतीतेव्यापारातीतेश्च तसामान्येन पच्यादीनामपि फल एव शक्ति, न व्यापारइति वाच्यम् । तत्रावि . अस्त्यादावपि को भाव्य ऽस्त्येव हि भावना ! इत्यादिवयाकरणोक्तरीत्या कपालावस्थो घट आत्मान भा- वयतीति वार्षिकोतरीत्या च तद्वाचिरवादं । नापि फलमात्रे तस्य शक्तिः सम्भवति, व्यापारीपरमे पाको विद्यते इति पती- तेनामो गमनवानितिमयोगस्य चापत्तेः पिनादिसमभिक्याहार- स्थ व्यापारमत्यायकत्वकल्पने फलमत्ययप्रतिबन्धकल्पने वागा. रवम्। पच्यर्थो विद्यतइति प्रयोगापत्तिश्च । पत्रादेव्यापारचावि. त्वकल्पना तु सर्वभावमत्ययानां धात्वर्यातिरिक्तवाच्याभावनि- यमेन निरस्ता । अतो न फलमा धात्वयः । नापि व्यापार- मात्र, त्यनिगम्योः पर्यापतापचे। अतफलंव्यापारी धात्व- थः । पच्यादिधांतोनिक्लित्यादिफले ऽनुकूलव्यापारे च मन्ये. कं शक्तिर्न विशिष्टे व्यापारस्पैकदेशत्वापच्या कारकानन्धपाप- तेः । व्यापारश्चात्मनिष्ठः प्रयत्नः फूत्कारादिशरीरंगता चेधा च । अनुकूलत्वस्य संसर्गमर्यादालभ्यस्वान्न तत्र शक्तिः । याव- मु च व्यापारपु पचवाति प्रयोगस्तावत्सु प्रत्येक शक्तिः, श. घयतावच्छेदकं च तावदन्यतमत्वम् । फलानुकूलत्वं तन्वं चा । एतेन प्रत्पत्नस्यान्पयासिद्भत्वेनाजनकत्वात् प्रयोजकल्पा. पारस्य तन्खे व्यवहितकृष्णादीनामाप संग्रहापतिरिति परास्त- म्नच धातूपातव्यापाराश्रयत्वस्य कर्तृतया सर्वेषां कारकागा कर्तृत्तापत्या तृतीयायापारिति वाच्यम् । विवक्षाया एव नियामाला 1. अन. एन. ARVARDAणास्य पवित्र ·तपादन क्षायों काष्ठं पचति स्पाली पचतीत्यादिप्रयोगोपपतिः। न चैवं मत्ययवैयर्य, प्रकृत्युपाचफलव्यापारान्यतराश्रयस्याख्यातन तिवादिना वा एकवचनस्वादिना चैकत्वादिसख्याया लट्- वादिना वर्तमानत्वादेस्तदर्यत्वात् । तत्रापि लाघवेनाश्रयत्व- स्वैर शक्यतावच्छेदकत्वम् । यत्ननिरूपकत्वादीनां संसर्गला- द। अत एव फलव्यापाराश्रयस्य वियत्वादनभिहिताधिकारे कर्मणि द्वितीयत्यादिशास्त्रबोधिततृतीयाद्वितीयान्तत्वं कर्तृकर्मणी- पुज्यते । अन्यथा तिहां कर्तृकर्मानमिघायकत्वेन सर्वदा द्वितीया- तृतीयाद्युत्पत्तिमसतंन देवदतः पचतीत्यादीनामबोधकत्वप्र- सहः । तत्रापि पात्वर्यव्यापारस्य मुख्पविशेष्यत्वं, सर्वकारका. णां फलस्य वर्गमानवादिकालस्य च व्यापारविशेषणत्वम् । एकत्वादिसहयायाच कर्तृकर्मणोः, कर्मणश्च फले । एवं च काख्याते तण्डुलनिष्ठविक्लिचिजनक एकाश्रयको व्यापार इति, कर्याख्यातं चैकापकफलजनको व्यापार इति बोधः। प्रथमान्त- पदोपस्याप्यस्याख्यातोपस्थाम्यकतकर्मभ्यामभेदेनान्वयः, स्यी- यतइत्यादी भावाल्पाते सहपानन्वितैव धात्वर्यान्विता वा । अनुशासनाच द्विवचनादीनामसाधुत्वम् । न च प्रत्ययार्थाश्र- यस्य धात्वर्यव्यापारविशेषणले प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथै ब्रूतस्तयोः मत्ययार्थस्य प्राधान्यमिति प्रत्ययार्थमाधान्यबोधकस्मृतिविरा- घः । तस्या भावप्रधानमाख्यातमिति विशेषस्मृत्या वाचात् । कि च.नात्र प्रत्ययादिशेन मायान्यविधिः । लिङ्गसङ्ख्य- योर्व्यभिचारण विधेयस्योद्देश्याव्यापकत्वात् । नापि मधानोई- शेन प्रत्यपार्यतविधिः । नामसु मातिपदिकार्थमाघान्येन व्य. मिचाराद । अत एव तस्याः प्रमाणान्तरसिद्धप्राधान्यानुवादक. स्वमिति वैयाकरणाः॥ .

·भादृचिन्तामणे अत्र गौतमीया: | आरूपातस्प पत्तो वाच्यः। यत्नार्थ- करोतिना विवरणात् । किं करोतीति यत्नपने पचतीत्युत्त- रस्य पत्नापकत्वं विनानुपपत्तेः । कृषश्च यत्नाभिधायक- त्वम् । पटाइकुरयोः कृत्यकृतिव्यवहारात् । तृजन्तकर्तृपदस्थ क- स्याश्रयवाचकत्वम् । अन्यथा क्रियाश्रयवाचियापत्त्या कार• कमा कर्तृपदार्थः स्यात् । अतः कृताकृतविभागेन कृतरूपव्यवस्थया । यत्न एवाकृतिः पूर्वापरास्मिन् सैव भावना ।। इति यल एवाख्यातायः । रथो गच्छनीत्यत्रानुकूलच्या पारे जानाति इच्छति यतते करोतीत्यादावाश्रयत्वे ऽपक्षीयते नश्यति भविष्यतीत्यादौ मतियोगित्वे सर्वत्रानुकूलव्यापारे वा निरूदा लक्षणा । अत्र शक्यतावच्छेदकं च जीवन योनिनिट. त्तिजनकपत्नभिनयत्नत्वम् । यतते करोतीत्यव्यवहारा । श- क्ततावच्छेदकं च लवं तित्वादिकं वा । तस्य प्रत्यपावा- दावनिरूपितं विशेष्यत्वं, प्रत्ययार्थपाधान्यवोधकस्मृतेः । पाख्याताभिहितसहख्या च आख्यातार्थविशेष्ये आख्यातता. स्पर्यविपयविशेष्य वा इन्वेति । स च प्रथमान्तपदोपस्थाप्यः । चैता पचतीति कर्ताख्याते तण्डुला पच्यते इति कर्माख्याते पच्यते ओदना स्वयमेवेति कर्तृकर्माख्याते प्रथमान्तविशेष्यकशाब्दयोधा- नुभवात् । आख्यातायनस्प समवायेन चैत्रे स्वमन्यव्यापार- जन्यफलवत्त्वसम्बन्धेन प्रथमान्तपदोपस्थाप्ये तण्डलादौ या प्रका- रत्वात् । एतेनानाभिहिताधिकारकत्वानुपपचिकृततण्डुलं पच्यते- इत्यादिप्रयोगापत्तिरपास्ता । कर्तृकर्मनिष्ठ सख्यानभिधानस्यैवा- नाभिहिताधिकारार्थत्वात् । न च व्यापार एवाख्यातार्थ इति पापापात्पस्पपिपिपापलत्पगतेपिरफ्यपदका- ·तर्कपादः ।। १०७ ले लाघवान । अत एव न कर्ता वाच्यः । आक्षेपलभ्यत्वांच। तदुक्तम् । आक्षेप्यलम्ये सइयेये नाभिधानस्य कल्पना । सख्येयमात्रलाभेपि साकाइझेण व्यवस्थितिः ।। अतो यत्न एवाख्यातायः । अयं च शाब्दबोधप्रकार: । मयमान्तपदोपस्थाप्यस्यैव मुख्यविशेष्यत्वम् । कर्नारुयाते फलं व्यापारे विशेषणं, कर्माख्यातेपि व्यापारः फले,जन्यत्वादि च संसर्गः। यत्नश्च प्रत्ययार्थः । तेन तण्डुलनिष्ठविक्लित्तिजनक- यत्नवान् देवदत्त इति काख्याते, देवदचनिष्ठकतिजन्यव्यापा. रजन्यफलशाली तण्डुल इति कमाख्याते चोधः । फळमात्मनेप. दार्थः । निष्ठत्वं कृतिश्च द्वितीयातृतीयाद्यर्थः, संसर्गोवा, तेन स्मृतिरप्युपपन्नेत्याहुः॥ रत्नकोशकारस्तु व्यापारोधात्वर्थः । उत्पादनमाख्याता- थः । तेन रयो गच्छति जानाति नश्यतीत्यादी न लक्षणा । उत्पादयतीत्यत्र प्रत्ययार्थोनुवादकः । अनुत्पादवाचिधातूत्तरमत्प- यस्य चोत्पादवाचित्वमित्याह ॥ सिद्धान्तस्तु को न यत्नार्यकत्वम् । वोजनाकुर कता स्वर्गादिना मुखं कृतमिति यत्न विनापि व्यवहारात ! कठपद- स्य कर्मादिपदचबूढत्वात् । रुढिय कृत्याश्रये व्यापाराश्रये वा। अन्यथा प्रकृतिमत्ययार्ययोः कृत्तिकृत्याश्रययोरनन्वयापत्तिः अतः कमा विवरणेनाख्यातस्य यत्नार्थत्वं गर्भस्रावगलितम् । किं च यतते करोतीत्यत्र मतिप्रत्ययार्थयोरनन्वयापचिः पौन- रुक्तपं च । एपिपति द्वौ त्रय इत्यादाविव प्रत्ययस्यानुवादक- लं वा । अपनार्यकघातूनराख्यातनत्यपानां यत्नार्यत्वं वा। रपो गरछत्तीत्सादावचेतने जानाति इच्छत्यिादी कलजन्ये .

·माइचिन्तामणे चारयातयोगत्य गौणत्वम् । अनुकूलत्वमात्रे पा लामाणिक ब्राह्मणे श्रोतियपदस्थैव कल्पयितुं युक्तम् । एवं मध्यमोत्तमपुरु- पयोर्युप्मदस्मदोश्चेतनार्थकतया ऽचेतनार्थे ऽनुपपतिः । अतः को व्यापारो ऽर्थस्तेन विवरणाच्चाख्यातप्रत्ययानां तत्रैव श. क्तिः । एवं सति फलानुकूलव्यामारस्य धावपटेपि न यल- श्य तदर्थस्वम् । पाके यतते पाकं करोति पार्क मावयतीत्यादि- पु पाकात्पृथक्करणेन यत्नभानानुपपत्तेः । अतो विवरणवेलायां आसमानस्य यत्नस्य धातुवाच्यत्वासम्भवाफलमनकव्यापार- स्योकरीत्या वा व्यापारस्यैत्र धातुवाच्यत्वम् । न चान्ते त्य. जिगम्योः पर्यायता । तत्तद्धातुसमभिव्याहृतद्वितीपापा एव सं- योगादिरूपफलविशेषवोधकत्वाङ्गीकारात् । सर्वत्र फलानां द्विती- याद्यर्थत्वस्याश्रयत्वजन्यत्वादीनां च समर्गलम्यत्वस्याहीका- रात्॥ के चित्तु विक्लित्यादिफलजनकतावन्दकत्या व्यापार- समुदायनिष्ठन्तिमव्यापारनिष्ठो वा पैनात्यपखण्डोपाधिर्वा - ध्यर्थः । कर्मत्वकर्तृत्वादिकमपि जातिरूपमखण्डोपाधिरुपं वा। अत एव तस्य व्यासज्यवृत्तित्व सहछते । एवं देवतात्वम- पि । अतः प्रपोज्यध्यापारवाचिषु भवतिविविधतीत्यादिषु भयोज्यव्यापारजन्यत्वस्य प्रयोजकन्यापारवाचिषु पञ्यादिए विरिलन्त्यनुकूलत्वादेराक्षेपेण मानाद्यन्नभिनफलानुकूलच्यापा- राणां तत्तद्वतिमातेरखण्डोपाघे; धातुवाच्यत्त्वम् । यत्नस्य तू. करीत्या धापत्वासम्भवात् पारिशेप्यात्मत्ययवाच्यत्वम् । त- प्रापि न पललेन वाच्यता, कि तु अनुग्लव्यापारवाचिक- होतिना विवरणादयो गच्छनीत्यादिसाधारपायानुकूळव्यापार- स्टेन, वायना । कागलेछन् अवार्यकर्न कर्मकल्याणिजनपर- ·तपादन तिसमानार्थकत्वम् । तादृशकरोतिना विवरणेनान्पोत्पादानुकू. लवेन यत्नएव शक्ति सैव भावनेति ।। के चिन्तु लघुभूतशक्यतावच्छेदके सम्भवति तद्गौरवस्या- न्याय्यत्वायनायकवाविवरणाच ग्रत्नावमेव वाच्यतावच्छे- दकम् । नन्वेनं करोतेर्यततिसमानार्थकत्वे फलसमानाधिकरण- व्यापारवाचितयाऽकर्मकत्वापत्तिः 1 उत्पत्तिरूपफलव्यधिकरण- व्यापारवाचित्वेन सानादिवत्सकर्मकत्वे यततरपि सकर्म कत्वापत्तिः। एघाञ्चक्रे इत्यादिवदनभयोगापतिश्च । न च कृय चानुप्रयुज्यते लिटौति धातोरेवानुप्रयोगविधानान व- दापत्तिरिति वाच्यम् । अनेन प्रत्याहारान्तःपातिच्यापारसामा न्यवाचिधातूनामनुप्रयोगविधानात् । अत एव प्रत्याहारान्ताम- विष्टसंपदो नानुप्रयोग इति चेत् । विवक्षाविवक्षाभ्यांधात्रो स- कर्मकाकर्मकत्वे पच्यास्योरपि पचति मासमास्यतइत्यादापति मसङ्गानोक्तं सर्मकत्वम् । कि त्वविवक्षाविरहविशिष्टकर्माका. इक्षधातुत्वं तेन सकर्मके विशेषणाभावेनाकर्मकत्वस्य विवक्षा- सत्वेन सकर्मकत्वस्य चाक्षति । आकाक्षायाः शब्दवैचिपक. तत्त्वादेकस्य घातार भेदेन सकर्मकत्वाकर्मकत्ववपर्यायाणामपि सदस्योहतम् । एवमविवक्षाविरहविशिष्टकर्मद्वयाकामधातुत्व द्विकर्मकत्तमिति द्विकर्मकस्याप्येककर्मत्वे निनायेत्यादौन क्षतिः। अनुपयोगस्तु शब्दसामर्थ्यकतव्यापारसामान्यवाचकव्यादिधा. तोरिखोपपादनीय इत्यस्तु असतानुमसक्तम् । एव च यततिप- योयत्वेपि कृष: सकर्मक्रत्वोपपत्या तदर्थयागादिध्युिपपत्तेः क्रियते घट स्वयमेवेत्यादिप्रयोगोपपत्तिः । अतो यत्नत्वमेव चा- यतावच्छेदकमित्याहुः ।। जानाति हमचति यतते करोति भवति नश्यतीत्यादावा- .

·माचिन्तामणे अपत्वातियोगित्वादी निरूढलाणा । न चाश्रपत्र संसर्ग इति नाच्यम् । नामार्यधास्वर्थयोरमेदातिरिक्तसम्बन्धनान्नयस्याव्यु- त्पन्नत्वात् । अन्यया तण्डुलः पचति चैत्रः पच्यते तण्डल इत्या. दावन्यपयोधापत्तेः । शकतावच्छेदकं लावादिकं स्थानिधति । तिवादिप्रत्ययादर्थप्रत्ययस्त्वादेशिस्मरणादिति के चित् ।। अन्तु स्यामिभूतलादिकमजानतोप्यर्यमत्यपाच्छादीनां साधुत्वार्थ कल्पितत्वेन प्रतिव्याकरणं भिन्नत्वेन च सत्र शक्ति- ग्रहासम्भवाद ओदशवृत्तितित्वादिकमेव शक्ततावच्छेदक, ग. च्छेत्यादौ शवादिविकरणति तदित्याहुः ॥ तत्सिद्धं व्यापारत्वेन यत्नतेन वा प्रत्ययवाच्यो यत्नो भावनेति । स च नित्यं सकर्मकः । नित्यसकर्मकेन का णि. जन्तभवतिना च विवरणात् । एवं च स्वास्थ्पकामः स्वपेदित्या. धकर्मकघातूनापीप स्वास्थ्यादिभाव्यकत्वोपचिः । तस्य भाव नायो कर्मत्वेनावपात । तस्याश्च मुरुषविशेष्यत्वेनैवान्वयः । न च चैत्रः पचतीत्यादौ तस्याः प्रथमान्तपदोपस्थाप्ये चैत्रा- दौ मकारतयान्वयानुभवाद न मुख्याविशेष्यत्त्वं सम्भवतीति वा- च्यम् । स्थास्यां पति का? पचति खादिरं वीर्य कायस्प यूपं कु. योदित्यादौ प्रथमान्तपदामावेपि चाम्दबोधानुभवेन मारनामका. रकशाब्दयोपे प्रयापान्तपदोपस्थितेहेत्तस्प वक्तुमशक्यत्वात् । न च तत्र प्रथमान्तकवाचिपदाध्याहारः । प्रत्ययवाच्पसंख्याया: समानपदोपस्याप्यकत्रवपसम्भवना पाहारापापा क्षणापाल. पुत्वेन चाख्याते कर्तृलसणाया एव युक्तत्वात् । एतेनास्पातार्य- विशेष्ये आरूपाहतात्पर्यविषपविशेष्ये वा अपमान्तदोपरयाप्पे वा संख्यान्वयः। गर्गनन स्यीयतइत्यत्रमथमान्तपदामारासंख्या नन्वितवेत्यपास्तम् । काष्टः पचतीत्यत्राप्पनन्धपापचे पचतीत्यत्र ·वर्कपादः । कृतिविशेष्यकोषस्त्रीकार.ऽननुगमाच | आख्यातार्थविशेष्यत्वा- दिना हेतुत्वस्याख्यातजन्पोपस्थितेतृत्वापेक्षया गुरुत्वाच्च एवं च यत्र प्रयपान्तपदोपस्थाप्योस्ति तत्राप्याख्यातार्यकर्त्तर्यभेदेन तस्यान्वयो, न तु भावनाविशेष्यत्वं, न च कारकाणानां भावनायो प्रकारकरवेनान्वयो भावनायाश्च प्रथमान्तपदोप- स्पायइत्यनेकव्युत्पत्तिकल्पनापत्तिः । एतेन कारकाणां धात्वर्षे तस्य वर्चमानलादीनां च भावनायां वस्याश्च प्रयमान्तपदो- पस्थाप्ये प्रकारकत्वेनान्वय इति परास्तम् । किं च पश्य मृगो धावतीत्वत्र दर्शनभावनायर्या धावनमावनाया एव कर्मलेनाव- यः मृगस्य प्रथमान्तत्वेन तदनुपपत्तेः । अध्याहारे वास्यभेदात् । सा चान्यविशेषणीभूता न सम्भवतीत्यतोपि पुख्याविशेष्य- त्वम् । न च मृगनिष्ठयत्नस्यानुमेयस्वेन साताद्भावनाकर्मत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । ज्ञानकर्मत्वसम्भवात् । भावनाश्रयत्वस्य तत्सम्भवाच्च । अत एकवाक्यत्वस्यानुपपत्त्यापि विशेष्यत्वम् । न चैवं पाकभावना जायतइत्यस्मिन्न पचति भवतीति प्रयोगा- पत्ति, रिटापत्तेः । किं च भावप्रधानमाख्यातमिति स्मृतेर्भार- नाप्राधान्यवोधिकायाः सार्यकत्व,मन्ययानर्थक्यापतिः । न च नेयं भावना माघान्यबोधिका, किं तु धात्वर्थः केवलः शुद्धी भावनेति वैयाकरणपरिभापितधात्वर्थप्राधान्यवोधिकेति वाच्य- म् । लिङ्मत्ययवाच्याख्यातशब्दसामानाधिकरण्यानुपपत्तेः । न च सर्वपाख्यातनं नामनि स्मृतेराख्यातपदेन धातुरेवाच्यत- इति वाच्यम् । पाक इत्यादावाख्यातपदाप्रयोगात् । नामनि- वचने तु आख्यातपदन्तत्यकृती लाक्षणिकम् । तेनाख्या. तशब्दस्य धानुपाचित्वाभावात्प्रत्ययवाच्याख्यातपदसामानाधि. करण्पानुपपधिः । अतोऽत्र पष्टित्रिष्टुभो माध्यन्दिनं सवनमिति.

·माहचिन्तामणे: बदनेकाख्यातापादन मावनाप्रधानविधिक। तेनाख्यातवाच्य लक्ष्यकालसहयाभावनाकर्तृकर्मसु भावनामावान्यं विधत्ते । अन्यथा पावर्षनिरूपितप्राधान्यविधौ प्रतिप्रत्ययाविति स्मृ. तिमाप्तत्वेनानुवादे मानर्थस्यापत्तिः । वैयाकरणपरिमापणं तु न- पुंसके भावे क्त इत्यादी घालर्यग्रहणमेव न स्वतलायर्यग्रहणमि- त्येतदर्थ, न तु भावपदशक्तिग्राहकम् । एवं सत्त्वभधानानि नापानीत्यत्रापि पावको लावक इत्याधनेकार्थनाममु लिङ्गसंख्या- नपयोगिना माघान्यबोधनम् ।पादिपदेपि जातिव्यक्त्योरु- भयोरपि प्राशन्यम् । अत पत्र वाकृत्यधिकरणे जातिव्य- क्योधिद्वयमित्याहु: । अतो ऽनेकार्थमनिपादकेप्वाख्यातेषु मावनामाधान्यनियमो मावप्रधानमाख्यातमित्यनया स्मृत्या क्रियते । सत्यानानि नापानीति स्मृन्या ऽनेकार्थप्रतिपादकसु- वादिषु क्रियापदं विनान्वयवोधाजननाद । क्रियान्वयं विना कारकत्वव्याघाताच्च । प्रधानभूतक्रियान्वयित्वेन कर्तृत्वादिका. रकमाघान्पनियम कारकाणामेव प्राधान्य संख्यादीनां प्रातिप- दिकार्यस्यापि प्रत्ययार्थप्राधान्यबोधकस्मृत्या कारकान्वयः । सं. ख्यादीनां तु समानाभिधाननुत्या तत्परिच्छेदद्वारा कारके एवा. वय इति चतुर्थे स्फुटम् । अतः सर्वकारकाणां भावनान्वयात् सिद्धं भावनाया मुख्याविशेष्यत्वम् । कारकाणां भावनान्वयश्च सासादसम्मवादालयपरिच्छे. दद्वारक , तत्राभिहितकर्तृकर्मवाचिनी मथति पने प्रथमार्यकर्तृ- स्वादेवनान्वयः । प्रातिपदिका प्रयमति पने कर्तृत्वादिसंस. गेंण चत्रादेरेव तत्रान्वय इति के चिद । वस्सुनो लॉगव युक्ता, मिपातानिरिक्तनामार्याख्यातार्यो दानपामस्मादिति । तत्र चाधिकारिखपपि संसंग इति के चित् । एवं सम्बोधनविभक्त.

·तर्कपादः । रपि प्रषमासमानार्थकत्वात्तदयोंपि भावनान्वयी एवं क्त्वाणपु- लकृत्वसुजनवाद्यर्यानां कालावन्त्यभावादीनामपि भावनाया- पन्त्रयः । एवं निमित्तस्य कारकत्वामारे ऽप्यनुष्ठापकत्वसत्ता- भावनान्वयः । पटवास्तु कारकविभक्तिस्वाभावातदर्थस्योपप. दार्थेनान्वय इति संप्रदायः ।। अन्ये तु साक्षात्परंपरासम्बन्धन भावनायामेव प्राधान्यना- न्चयो युक्त इत्यप्याहुः ।। एवं वर्चमानवादिकमपि । विध्ययोंपि प्रवर्तना जनकना- सम्बन्धन भावनान्वयी, संख्यागस्नु भावनाक्षिप्ताखण्डोपाधि. रूपकर्तृत्वकर्मस्वान्वयो, न तु तदाक्षिप्ततदाश्रयान्वयावं च य. जेतत्यादावाश्रयभेदेपि एकवचनोपपत्तिः । वसानावित्यादौ ममा. णान्तरानुरोधाल्लसिताथो तदन्वयः । तत्र शधिकरणस्थले क. र्तृत्वान्वयो यगाादविकरणे कर्मत्वान्वय इति व्यवस्थति सं. भदायः॥ के चिन्तु स्थायते सुप्यतामित्यादौ भावनायामेव संख्या न्वयः । प्रधानान्वयस्प युक्तत्वात् । न च कृतौ संख्यान्वये त. स्पाः सत्यनापतिः । इष्टत्वात् । तत्रापि स्मृतियोधितमाघान्या- इतेः । न हाय स्मृतिरसन्चभूतस्य प्राधान्यवोधिका, संख्याया: माधान्यमसङ्गात् । न च भावनाद्वये द्विवचनापतिः । एकवचन. स्पैव साधुत्वात् । अतो युक्तः परंपरया भावनान्वयः । गगनेन स्पीयतइत्यादापाख्यातलक्ष्ये आश्रयत्वे संख्यान्वयो ऽनन्वितैव वा संख्येत्ययाहुः॥ कर्तृत्वकर्पवयोरपि भावनायापन्वयः, तत्र करुया. ते आख्यातलक्षितकर्तृत्वस्य सामानाधिकरपेन कर्माख्यावे वद्वान्यप्रयत्नयोज्यतयालक्षितफलस्य सामानाधिक रण्येना- ·११४ मादृचिन्तामणे न्वयः । तदाक्षिप्ताश्रयाभेदेन प्रथमान्तोपस्याप्यान्वपः। एवन्द तम्टुलामिन्नाभितत्वकर्मत्वसमानाधिकरणफलपयोजको पा पार इति कारुपाते, कारुपा देवदचनिष्टकर्तृत्वसमानापि करण पाकानुलो यत्न इति बोध । कर्तृत्वं च तृतीयाः । पवमोदनः पच्यत स्वयमेवेति कर्तकर्माख्याते गोदननिष्ठयोः कईवकर्मत्वयोविवक्षणादोदननिष्टकर्मत्वसमानाधिकरणफलम. योजकांदननिष्टकर्तृत्वप्तमानाधिकरणपाकानमूल पावनति बोधः । सत्र करेवाधाद्वपापारे लक्षणानि चैवमोदनास पचतीति प्रयो गापत्तिः । कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रिय इति यगादिविधानन तार शुस्यासाधुत्वात् । अत एव तत्र चैत्रे न मयमा न तृतीया, कि तु पष्टीति सम्पदापः । तस्माद्रावधानमारुयातमिति स्मृत्यर सर्वकारकाईत्वादिनिरुपितं च प्राधान्यं भाषनाया इति सिद्ध- म । किं चानव स्मृत्या प्राधान्ये मावनायर वोधिते प्रधानस्य गुणाक्षेपकत्वनियमन भावनाया एवं पर्तृत्ववर्मत्वाशेपकत्वं युक्त न परीत्यम् । अनन्पलभ्यस्प शब्दार्थत्वाध नालेपलभ्ये कर्तृ- स्वादी शक्तिः । किं स्वापकहनायेव । श्रत पर यत्र नाक्षेपक संनाना पाक्ति, यथा संरयादी। न चैर पत्ता पवमानः पक इत्यादिक कर्मकृतामपि भावनाबाचित्वं लावादिति धा. ध्यम् । मामायोमैदान्यपानुपपने, रतस्तत्र करि कदित्याप नुशासनिकी पाने शक्तिःसन चारपण वदोघो लसणया वा, शक्तयाक चिदम्पमपोगे तापमानन लक्षणापा असिझे अत- स्सा नामवेन सखापान्पोषकस्मृत्या लिसंरुपान्वषयोग्य- स्थ मपानमवस्य करपाक्षेपकत्ववाएनम् । न च का लक्षणा कर्तरि शतिः। रापस्यापि प्राधान्यविरोधित्वनापानकला । त रिसदं कर्पहना कृतिपराजिरिति ।।

·तपादः। भावकता तु पाको बाग इत्यादी जायतेक्रियतइत्यादिक- तिवाचिपदाध्याहारण वोघो ज्यया धात्वर्यपात्रप्रतीतस्तत्र का. रकानपानुपपत्तेः । अतस्तत्र घातपात्रे शक्तिः । तेस्वाक्षे- १ एवेति मिद्धम् । अतो घालर्यातिरिक्ता कृतिरूपा भावना ऽऽख्यातार्थः । आश्रयस्त्वाक्षेपलभ्यः। आक्षपळभ्यत्वादेव वैपा- करणोतं कर्तृकर्मवाचित्वमपास्तम् | लः कर्मणि च भावे चाकर्म- केभ्य इति स्मृतिरपि ल इति पष्टयन्तमाश्रित्य द्वयकयोद्विवचन- कवचने वपु बहुवचनमित्लनुशासनैकवाक्यतया लादेशतिबा. दीनां कर्तृकर्मगतैकत्वादिविवक्षायामेकवचनादिविधानपरा च्या. रूपया । अनमिहिताधिकारस्मृतिरपि कर्मादिगतसंख्यानभिधाने द्वितीपातृतीपादिविधानपरा । कर्चरिकदिति स्मृतिस्तु नामा- र्ययोर्भेदान्वयानुपपविभपेन न कृत्यभिधानपरा । किं तु कर्षभिः घानपरैवेति दिन । यागाधसत्वमचिरस्थितिकं च यस्याः सम्बन्धतः फलमुकः फलदायि जातम् । दध्यादिसत्त्वमपि याकरणवतो ऽतः सा भावना रघुपतेः पदयोर्मम स्यात् ।। इति गागाभट्टकृतभादृचिन्तामणी आख्यातवादः समाप्तः॥ खटो पर्चमानत्वे शक्तिः । वर्तमाने लडिसनुशासनात् । तथवर्चमानलं लट्प्रयोगापिलरणकालसम्बन्धिस्वंटशन्दमयो. गाधिकरणकालोपापिटचित्वं वा । अवीवभविष्यकालातिरिक्त- कालसम्बन्धित्वं वा । एवं च तक्रियाप्रयोगप्रपोज्यशान्दा. धिकरणतत्तत्काल एवं वर्चमानकालः । तत्कालकति वर्ष ·भाहचिन्तामणे मानवव्यवहारः । अननुगतस्यापि शब्दैक्यमात्रैणवानुगम इति। पया तदादिसर्वनामार्थो ऽननुगत एक, बुद्धिस्यत्वेनानुगमे बु. देरम्यननुगमस्तचुदेवाननुगम इति । एवं यत्र न प्रयोगाधिक- रणकालस्तत्रापि लिप्पादिजन्यप्रयोगज्ञानसत्त्वात्तत्कालज्ञानम- व्याहतम् । परे तु वर्तमानत्वादक क्वचिदुत्पत्ती व विदेक- देश क्य चित्कृतौ क् चिदाश्रयत्वे व चिदभावे ऽन्वति । तेन आदिपर्वणि युधिष्ठिरोस्ति इह कुमाराः क्रीडन्ति पचति जानाति क्वास्ति देवदत्त इत्यादिप्रयोगः । ईश्वरो जानाती. त्यादौ वर्तमानत्वमनन्चापि, दैवतैः स्वीपतइति प्रत्यपार्थकत्ववत् आहार्यशाब्दवोधो वा । संग्रहश्य । अप्रवृत्ती परश्चैव वृत्ती विरत एव च ॥ नित्यः प्रचः सामीप्ये वर्तमानश्चतुर्विधः ।। इति । अस्यार्थः । लड़यों वर्चमानत्वं प्रवृत्त्यभावे ऽन्येति । यथा मांसं न मुहते, मांसभोजने निवृत्त इति । इह कुमारा:क्रीड. न्तीत्यत्र क्रियाया धारावाहिकत्वे, तिष्ठन्ति पर्वता इत्यादौ कि- पाया नित्यनिवृत्तत्वे । तच्च बहुकालव्यापित्वात् । सामीप्ये तु कदा त्वमामिप्यसि गमिष्यसि चेति पृष्टे एप आगच्छामि गच्छापीति बोचरे वोध्यम् । अत्र सर्वत्र शक्तिलक्षणा वा । तथा मन्यतेरुत्तमपुरपकवचनस्य महासे शक्तिः । अताशत्वेन जानत. स्ताहशत्वकयन महासः। तथा पुरापदयोगे भविष्यदर्थ लटः महा- सादिकं पञ्जनागम्यमित्यालङ्कारिकाः । अनयतनभूतपरोक्ष- स्वं लिडर्यः। अनयतने भूते इत्यनुचौ परोक्षलिदिति पाणिनी- पत्रात् । वर्तमानाहोराननिमागभावनसान्यतरामतियोग्यु- पचिकत्वमद्यतनत्वम् । तनिमन्वमनद्यतनत्वम्। भूतत्वं वर्चपा. नसप्रतियोगितम् । ससाकरोमीसेवाशविपरवाशाळि.

·तर्कपादः। ज्ञानाविषयत्वं परोक्षत्वम् । तच्च क्रियानिष्ठं क्रियाविशिष्टकार• कनिष्ठं वा क्रियायाश्च पिपढीभूतायास्तादृशप्रतीतिविषयत्वासं- भवेन्यवयवशस्तत्मभवात् । अत एव पश्य मृगोधावतीत्यत्र धाव- नस्य धावनायकारकस्य वा तादृशज्ञानविषयत्वान लिट्मयो. गः । व्यातेने किरणावलीमिति भूतत्वारोपेणोपपादनीयम् ।। अनद्यतनमविष्यत्वं लुहर्थः । भविष्यतीत्यनुवृत्तौ अनद्यतने लुडितिपाणिनीयमूत्रात् । यथा वो भवितेति । भविष्यत्सामान्य लूटोपः । यथाय वो वा घटो भविष्यतीति । एत्रं च दर्शपूर्ण- मासावारप्स्यपानोवारम्भणीयां निपेत् सोमेन यक्ष्यमाण आदधीतेलादी लडादेशशानचः साधारण्ये ऽपि लट् शेपे चेति सूत्रेण वाक्यसार्थक्याय चाद्यतनभविष्यत्परत्वम् ॥ लिड ले- डिति सूत्रात् विध्यादय आशीश्च लेडयः । यथा भवाति प. तातीति । अयं तु छन्दोमात्रगोचरः ॥ विध्यादय आशीश्च लो- दर्थ । लोट् च अशिपिलिङ्लोटाविति पाणिनीयसूत्रात् । यथा मा भवतु भवतादिति । तुझोस्तातडाशिप्यन्यतरस्यामिति सू. वेग आशिपि तातइविधानात् ॥ अनद्यतनभूतत्वं लडो ऽर्थः । अनद्यतने लहिति पाणिनीयमूत्रात् । यथा घदो ऽभवत् ॥ विध्यादिकं लिहाः। विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसम्प्रश्नप्रार्थ- ने लिहिति सूत्रात् । भृत्यादेनिकृष्टस्य प्रवर्त्तनं प्रेरणं विधिः। निमन्त्रणमावश्यके श्राद्धादौ नियोगकरणम् । आमन्त्रण काम- चारानुज्ञा । अपोष्टः सत्कारपुरस्सर प्रवर्तनम् । अत्र तत्तत्त्वेन न शक्तिः । नानाशक्तिकल्पनापत्तेः । किं त्वेतच्चतुष्ठयत्तिमव. नात्लेन, भवर्तनाव च परनिष्ठपत्तिजनकज्ञानविषयप्रवर्तक- धर्मत्वम् । एतेरसाधनस्वकृतिसाध्यत्ववलबदनिष्टाननुबन्धि- सानां प्रवर्तनात्वाभावेन रियर्यत्व वदन्तः परास्ताः । मण्डन.

·4 ११८ भाचिन्तामण स्तु यागादौ कतिसाव्यतामानस्य लोकत एव सिद्धरम्पलभ्य. त्वान्न तत्र लिहः शक्तिः । चलबदनिष्टाननुबन्धिज्ञानं प द्वे. पाभावजननेनान्यथासिद्धत्वान्न प्रवृत्ती हेतुः । अस एव कामु. कस्य नरकसाधनताज्ञानदशायां प्रवृत्तिनिरावाधा । अत इष्टसाधनत्वमेव प्रबननेत्याह । कार्य लिब्य इति गुरवः । इष्टसाधनत्वादीनामाक्षेपनो खामापदार्यान्तरं प्रवर्तना, तत्र लिक शक्तिरिति भट्टाः । अर्थभावनाभिधानुक्ला शक्ति रेव प्रवर्तनेति पितृवरणाः । कार्यकारणभावश्च लियः । हेतुहेतु मतोलिदिति मूवाद । यया यो बामगापावगु: रेतं तेन यातयादिति ॥ भूतसामान्य लुहर्षः । भू. तइलाधिकारे लुहिति मूत्रान् । यथा घटोदिति ।। अनिष्यनयोः क्रिययोतुहेतुमदायो ल्यालिनिमित्ते लकिपातिपत्ताविति मूत्रात् । लिडो निमित्तं हेतुहेतुमद्भाः । यथा मुष्टिश्चेदभाव प्यमुभिक्षमप्यभविष्यत् । यदिघटो ऽभविष्यत्तदास्पदिदि । इति गागाभट्टकृते भादृचिन्ता- मणी लकारखादः समाप्तः।। अप मातिपदिकार्यों निरूप्यते । धातुमययतदन्तमिनले सति अर्थाच्छन्दत्वं प्रातिपदिकत्वम् । अर्थवदधातुरमत्ययः मातिपदिकामेति मूत्रात् । विमक्तयन्तानां तत्संबावारणाय म. पियान्वति । एवंच पूर्वनिपातितेपदसमाप्त्यर्यकबहुव्यत्यययुक्त- बहुपदृशन्दस्य मातिपदिसंबा । तत्र तद्धितान्तस्वाभावेन त. रसंसायाः कुत्तद्धितेति सूत्रेणालामा । तद्धित योगमाविषसायां पचनकी त्यत्राकात्यययुक्तपि तदापः । न च तदितान्त. ५ अनर्षकश शादिसमासेषु मातिपदिकत्वं न स्पादिति ·१२० मादृचिन्तामणेः परिक्षितादिपदे परिक्षीणे फुले चाव इत्यादिसम्बन्धन तत्तवर्ण- धन्त्वं बोध्यम् । एतेषु च जातिगुणायामम्बन्यासिद्धर्ने जा- त्यादिशब्दत्वं, नापि यदृच्छाशब्दत्वं सम्बन्धमदर्शनाद । नापि यौगिकत्व, पिण्डान्तिःप्रविधार्थवाचकावयवारब्धत्वासम्भ- वात् । नापि लक्षणा, सम्बन्याग्रहाद द्विरेफपदस्य भ्रमरपदादी रेफद्वपसम्बन्धज्ञानसत्त्वाधुक्ता लक्षणा । नापि लक्षितलक्षणा, लक्षणाया अभारात् । अतस्ते वर्षा एव शक्यतावच्छेदकार - क्पा बति। 1 अत्र के चित् । व्यक्तिसंकेनपक्षे सर्वामु व्यक्ति सङ्केत एको नाना वा । नायः । आनन्त्यात् । नान्यो, व्यभिचारा. पत्तेः । गौः शुक्लश्चल इत्यादिपदानां व्यक्त क्यनार्थ भेदाभा- वात्सहमयोगानुपपत्तश्च । अतो धर्मएव शक्तिः । हेतुना ऽपिश क्तिग्रहस्य तत्तत्पदत्वधर्मितावच्छेदककगोत्वप्रकारकनिश्चयत्वे- न । नत्र जातो व निरवच्छिन्नैव प्रकारतेति लाघवम् । अन्य. था गोस्वधर्मितावच्छेदकन तत्पदमकारकनिश्चयत्वेन हेत्तायां तत्तत्पदत्वस्य मकारतावच्छेकतया गौरवामिति जातादेव शक्ति. मुक्ता । आकाशादिपद अनन्तशक्तिकल्पनामायेन न धर्म शक्तिः। एवं च सर्वत्र नानानीलपीतरूपव्यक्ति वनमाना नीलत्वपीत. स्वादिनातिनीलगातादिपदचाच्या । चलनत्यत्रापि चलनकिपा- निष्ठा नातिन । डियादिशब्दानामपि चालायवस्थापरिणते नानाविरुद्धधर्माध्यामाद्रिनहित्याचयनिष्ठा दित्यनजातिरेव वायेनि वालदशुकोदरित शब्दभेदेन शन्दनिष्ठव जातिवा- ध्येत्यपि के चित् ॥ तत्राप्येवं विमागः । जातिरेव नामार्य उत्तयुक्त्या आले. पाच्च व्यक्तिलामः । अर्यापतिः समानवित्तिवेधत्वं वा से- ·वर्कपादः। पानिस्तबसमा वा । तेन वृत्या प्रकृत्युपस्थाप्यत्वस्य प्रकस. चलान मत्सयार्यान्वयाउनुपपत्तिः ॥ "क्यादन्येन रूपेण माने मववि लक्षणा" इति नियमस्यामयोजकत्वादिति । एवं च घशान्दवोधे घटत्वभक्तिज्ञानतेन कारणवायां लायवम् ।। अन्ये तु सर्वत्र व्यक्तिरेव पदार्यः । अशक्याया अपि जावेरुपलक्षणतया तदुपटमितव्यक्तिशपत्यहीकारेण न पमि- चारानन्तशक्तिकल्पनादिर्दोपः । तदुक्तम् । थानन्त्येऽपि हि भावानामेकं कृत्वोपलक्षणम् । अन्दः मुकरसम्बन्यो न च व्यभिचरिष्यति ।। इति ॥ परे तु जातिविशिष्ट व्यक्तिर्वाच्या । अन्पया पटवाय शक्तयमान घटत्वादेः शान्दविषयत्तासम्मवान् । न च घटविशेष्यकपरत्वप्रकारकवाये जातिशक्तिवानतेन प- तिमविज्ञानत्वेन या हेतुत्वान्नायं दोप इति वाच्यम्। द्रव्यादिप. दानामप्येवमापचौ धादिपदाइ द्रव्यत्वप्रकारकबोधापचे नच पदनानस्य सम्बन्धिज्ञानविषया हेतृत्वेन येन रूपेणोपस्थितयोःस. वन्यस्तेन रूपेणोपस्यापकत्वानियमः। एवं च घटलांग शक्त्यग्रहे. पि नैव रूपेणोपस्थितिरिति वाच्यम् रिपस्थितस्याकाशादेरपि यन्वयापचेरिति । एवं च द्विकं प्रातिपदिकार्य इवि। यद्वा नाविन्य- तिलिदानीति त्रिकपर्यः। लिङ्गदेवा, शास्त्रीपव्यवहारहेनुलौकिक ध। यवयवसंस्थानविशेषवचमन्यं तत्तद्वयक्तिविोपनिष्ठं व्यव- स्थितम् ।इयंव्यक्तिरय पदार्थ इदं चस्त्विति सर्वत्र व्यवहारादव्यत्र- स्थितलिङ्गावितयनिरन्धनकार्योपयुक्तमायम् ।वच्च सत्त्वरजस्तमो- गुणानां वृद्धयपचयस्थिविरूपमिति पतन्नलिस्वामिनः । स्त्रीत्व- पुंस्त्वनपुंसकत्वादि जातिरेवेत्सन्थे । तत्र लौकिके लिहे शक्तिः।

·भावचिन्तामणे अलौकिके मोण्या प्रयोग आरोपा । पशुना यनेतेसादौ पु. रुपपुंस्त्वविवक्षणान स्नापशुना यागासह इत्याहुः ॥ अन्ये तु पशुशब्दस्प लियसाधारण्येन प्रयोगपि मान्नवर्णिकच्छाग- पदस्य व्यवस्थितमयोगेन लौक्रिकपुंस्त्वे शक्तिमादाय दोपो. दार इलाहुः ।। या शास्त्रीय लिई शब्दनिष्ठमेत्र, लौकिक स्व- धनिष्ठं, तत्रानिष्ठे शक्तिः । कुमारब्राह्मणपदानां तत्रैव प्रयो. गात् । अत एव मास्मा अमिं भरतेत्यत्रोपस्थितव्यक्तिगतपुंस्त्वे शक्तिस्वीकारात्केवळपेष्यामूहः । शन्दगते लक्षणेति । अत्रय. चादीनां डीपादीनां शीप्रभृतीनां चोवकत्वमस्मिन्मते । डीवा- दीनामेव वाचकत्वमित्लपि के चित् । यहा जातिव्यक्तिलिङ्गस. ख्या इति चतुष्कं मातिपदिकार्थः । दापि पश्येत्यादौ प्रातिप- दिकादेव तत्सत्यपात् । एवं च विभक्तोतकत्वमात्रम् । तेनैव च नामार्थमकारकशाब्दवोधे सुबादिजन्योपस्थितेहेतुत्वनिर्वाह इति दिछ। एतद सर्व महामाष्ये सरूपाणामेकशेष इति सूत्रे स्पटम् आलङ्कारिकास्तु "विपयत्वमनाहत्य शब्देनाः प्रकाश्यते" इतिमतावष्टम्भेन पञ्चकं प्रातिपदिकार्थः । परे तु शब्दस्यापि प्रातिपदिकार्यवात्पदकं प्रातिपदिका- हि । गायुच्चारयेत्यादिलौकिकमयोगे शिपिविष्टवती. पुरयन्तरं गायतीत्यादिवैदिकमयोगे च शन्दोपि भासवइति निर्विवादम् । चितिपय एव शान्दवोधे विषय इति नियमः । सपा च शन्दस्पापि सन्दशकिपिपपतपा भानमङ्गीकार्यम् । तत्र घटादिपदे शब्दनिरूपितापि शक्तिमिन्ना कम्यतइति के चित् ॥

·तपादः । अन्ये तु शक्तिविषयो ऽयों भासते, शक्तिविषयत्वं चा. अयसानिरूपकतान्पतरसम्बन्धेन शक्तिमत्त्वम् । तथा चार्यशक्ति- शानेनैव पदस्यापि भानम् । तेन घटादिपदानां शक्तिसम्बन्धेन घटत्वादिवत्पदमपि शक्यम् । एतावांस्तु विशेषो यत्सम्बन्ध स्योभयनिरूप्यत्वेन सम्बन्धितयोपस्थापकत्वाविशेपा घटत्वा- पत्रच्छिन्नशक्तयैव घटादिवच्छन्दस्यापि तथैध कृत्योपस्थिती सत्यामर्थबोधे तात्पर्य सति तत्र विशेषणतया स शब्दो भासते । तत्रापि घटत्वादिरूपेण विशिष्य शक्तिग्रहवतां पदजात्युभयम. कारकयोधः । नळयुधिष्ठिरादिपदवद्विशिप्प शक्तिमहाभावे तु व्यक्तिविशेष्यकः केवलपदप्रकारको नलपदवाच्या काचदित्या- धाकारको घोषः। यत्र तूतोदाहरणेषु शब्दमाने सात्पर्य तदा सध शक्तया शन्दस्वरूपस्य प्राधान्पेन भानामिति । एवं च पव चित्चात्पर्यवशाच्छन्द एच प्रापापेन भासते पर चिचदमा- थेऽविशेषणत्वेनेति सिद्धम् । अत एवामिहोत्रं जुहोतीत्यादी तस्य विशेषणत्वेनान्वयादामहोत्रनामकेनेति घोषः । एतेनाग्नि होमनामके निरुवलक्षणेति निरस्तम्, अनुपपत्यपावाद, पवर्ष- लक्षणातल्पेन सिद्धान्तानुबन्धाध, अतः पन्दोपि पापा । एवं च उदेति सविता तामूस्तान एवास्तमेति च । संपपीच विपची च महतामेकरूपवा ॥ इत्यादी रक्त पवारतमेतीति यदा कियते तदा पदान्तर• प्रतिपादितः स एपापार्यान्तरतवैव प्रतिभासतइति काल्पमका• बोकि सरच्छने ! अता पदकं मातिपादेकार्य इति । सहक्तम् । "प्रामाचं माइकर च द्वेशकी तेजसो यया । तथैव सर्वशन्दानामेते पृषगवस्थितइति दिक् ।।

·१२४ भाइचिन्तामणे इति प्रातिपदिकार्थनिरुक्तिः॥ अथ मुविमक्तयों निरूप्यते । तत्र प्रपमाषष्ठीवजे स. विभक्तया कारकाणि । तत्र "मातिपदिकार्यलिङ्गपरिमाणवधन- मात्र मथमा" लिङ्गपरिमाणवचनानां लिङ्गत्वपरिमाणत्वसंख्यास मकारकशक्का लिङ्गादिप प्रथमायाः शक्तिः । मातिपदिकार्थ इ. ति क्च चित्पथमाया अर्थों नास्तीति सूचनाय। पुमान् देवदत्त: द्रोणो वीहिः एको घट इत्यादौ पुंस्त्वद्रोणवैकत्वानां प्रातिपदि. कार्यानां देवदत्तादौ न समवापसम्बन्धेनाम्यया सम्भवति । नामार्थयो दान्वयस्याव्युत्पत्तेः । अतो लिङ्कादिकं प्रथमार्थः । तत्र च भातिपदिकार्थानां पुंस्त्वादीनामभेदेनान्वयः, विभक्तय- धेश्य देवदत्तादौ प्रकारतपान्चेति । एवं च पुंस्वाभिमलिङ्गवा. न देवदत्तः । द्रोणाभिन्नपरिमाणवान् ब्रीहिः । एकत्वाभित्रसं- ख्यावान् घट इत्यादिवोधोपपचिरिति वैयाकरणाः ।। अत्राहः । नामार्पियोरभेदान्वयव्युत्पत्तिरक्षणाय विभक्तप- धमातिपदिकार्ययोरभेदान्वयव्युत्पत्तिकल्पनं न युक्तम्, कि वे सति नामर्थियोरभेदान्वयः क्वापि न स्यात् । मातिपदिकार्य- खेन मातिपदिकार्थे प्रथमाया शक्त्या नीलो घट इत्यादावपि नीलाभिन्नप्रातिपदिकार्थस्य समवायसम्बन्धेन घटे ऽन्वयात् । न घेष्टापतिः । मातिपदिकार्थत्वस्प शक्यतावच्छेदकले गौरवात् । किं च तण्डुलः पचत्तीत्पादावपि मातिपदिकार्यरूपविभक्त्यर्थः स्प कर्मत्त्वसंसर्गेण पाके ऽन्धपापया ततो ऽपि पोधाप- ति। नहि विभक्त्ययस्यापि धात्वर्यान्वये निरूपितत्वादिवत्क- मत्वस्य संसर्गतया माने किंचिद्वाधकमस्ति । अतः मातिप- दिकार्थेन विभक्त्यर्थस्यामेदातिरिक्तसम्बन्धेनान्वयबोधो ना. स्तीति व्युत्पत्यतिरकरपने गौरवम्, पचो नेदं शक्तिमाइकं क ·वर्कपादः। १२५ तु प्रथमोचारणे ऽन्यार्थस्याभावाद् नेय कारकविमक्तिरिति मू- त्राशयः । एवं च मात्रपदं सहच्छते । शक्तिप्राहकत्वे मात्रपदवै- यमसङ्गः । एवं सम्बोधनेचेत्यत्रापि सम्बोध्यत्वे प्रथमाया न शक्तिरुच्यते । हे देवदत्त पचेत्यत्रापि सम्बोध्यस्य विभक्त्य- यस्य पालथै कर्तृत्वेनान्चयापत्तेः । तेनामन्त्रितादिसंज्ञान्तरमयु. जकार्यमाप्त्यर्थं सम्बोधने चेति सूत्रम् । संवोपने या प्रयमा सा थामन्त्रितमिति सूत्रार्थः। अतो न प्रथमायाः किं चिद्वाध्यं, किं त्वाख्यातायुकार्यानुवाद इति दिए । एवं पठपि पष्ठीशेपे इति सूत्रेण विहिता न कारकषि। भक्तिः । शेपे उक्ककर्मत्वादिद्वितीयाधर्षभिन्ने सम्बन्धमात्रे प. धीति सूत्रार्थः । एवं च सम्पन्धे पष्ठयाः शक्तिः। सम्बन्यत्वं शक्यतावच्छेदक, चैत्रस्य पनमित्यादौ सम्बन्धमकारक एवं योधः । स्वत्वस्वामित्वविपयत्वसाध्यत्वजनकत्वादिविशपे तु सासणा । एवं सर्पिपो जानीते मातुः स्मरतीत्यादौ सम्बन्यत्व- मकारक एव पोपः । तात्पर्यग्रहाच्च विशेपोयो लक्षणया मानसो वेति नीर्णाः ।। नव्यास्तु पठयाः स्वत्वादी शक्तिः । चैत्रस्प पनमित्यत्र निरूपितत्वस्वत्वादिमकारक एव योधः । एवं घेत्रस्य न धन- मित्यत्र चैत्रनिरूपिबस्तत्वाभाववदन मिति घोषः । स्वामित्वं चा पष्ठयर्थः । चैत्रनिष्ठस्वामित्वनिरूपकं घनमिति घोषः, चैत्रस्य न धनमित्यादौ चैत्रनिष्ठस्वामित्वनिरूपकत्वाभाववदन मिति पोषः । एवं घरस्याभाव इत्यादी प्रतियोगित्वादिकं, घटमति- योगिको भाव इति चोपः। एवं स्वत्वादिविशेपे आनुशासनि- की शफिमाहुः ॥ तन्न । नानातिकल्पने गौरवात् । अनुशा. सनानां लाक्षणिकत्वेनाप्युपपः । सममियाहारविशेपे लसणा.

·१२१ भाषिन्तामणे नियमानि चानुशासनानि । नान्यत्र छक्षणया पिन मयोगः । यथा। "मोविदर्यस्य करणे" । मानभिभार्यकजानातिसमभिव्या- हारे करणत्वे षष्ठी । सपिपो जानीले, सपिपापायेन भक्षय सीत्यर्थः ।। "अधीगर्यदयेशा कर्मणि" । स्मृत्यर्थकदयशपातुसपभि- पाहारे । मातुः स्मरति, सुवर्णानां दपते, विशामीटे। "कृषः प्रतियले"। सतो गुणान्तराधानं प्रतिपत्नः। क- पूरेणोदकस्योपस्कुरुते ॥ "रुजार्यानां भाववचनानामपरे । पाडायकाचरभिन्न- धात्वर्यकर्दवाषकपदसमभिव्याहारे । दुष्कर्मणो रोगस्य रुजा ।। "आशिपि नाय" । आशीरर्थकनाथधातुसमीभव्याहारे कर्मणि । राज्ञो नायते ॥ "जासिनिमइणनाटकायपिपां हिंसायाम्"हिंसाकस्य ना- सधाताव्यस्तसपस्तनिपूर्वकहन्धातोः नाटकायारवोध सम. मिन्याहारे कर्मत्वे । चौरस्योज्जासते, चौरस्य निहन्ति मह. न्ति प्रणिन्ति, नाटयति, फ्राथयाति, पिनष्टि । "पचहपणोः समर्थयो" 1 समानद्रव्यकव्यवहारपणार्थ- कोर्षात्वीः समभिव्याहारे करणे । शतस्य व्यवहरसि, शत. स्य पणते, व्यवहार ऋणादानं, पणो चूतम् ।। "दिवस्वदर्थस्य" । व्यवहारपणार्थकदीव्यतेः सपभिव्या- हारे । तस्य दीव्यति ।। "मेयचोहविपी देवतासम्मदाने । प्यपदहिपदसम मिब्याहनहविचिकपदे कर्मत्वे : भेदसः नेप्प, मेदसो नुनहि। हविष: प्रेष्य, इविपो ऽनुद्धि ।। - ·तर्कपादः । "पश्च करणे" यनिसपाभिव्याहतहविर्वाचकपदे । सो- मस्य यजति । "कृत्वोपयोगे कालेपिकरणे" 1 मुरकत्वमुचपत्यपान्व- संख्यावाचकपदसमामिव्याहतक्रियापदसमभिव्याहतकालवाचक- पदे अधिकरणत्वे । हिरहो मुके । द्विसंख्पाकमहरधिकरण. के मोजनमित्यर्थः ॥ "कर्तृकर्मणोः काते"। कृदन्तपदसमाभिव्याहतकर्तृकर्मचा- चकयोः । कृष्णस्य कतिः, मारतस्य श्रवणम् ।। "उमपप्राप्ती कर्माण,, । कृत्समभिव्पाहतयोः कर्तृकर्म- मोः कर्मण्येव । गर्वा दोहो गोपेन ।। नियोकापपानमाखलतनाम्" । लादेशयोः शशान- घोचमत्सयोकमस्ययान्पयनिछामत्य यखलमत्यपसमानार्यमत्स्या- नां ननमत्याहारोक्तशानचादीनां समभिव्याहारे कर्तृकर्मणोः प- धौ न । भरि निगीपन जिगीपमाण, पपिचान, सोम, पपिश्च सोम चिकीर्षुः, दैत्यान् घातुको हरिः, अरि जिवा, सौम म. सितवान् ॥ "अकेनोभावप्पदाधमर्पयोः । मौनका ओदनं गच्छन्ति ॥ "कत्सानो करि चा" । कृत्संयोगानित्यमाप्तपष्टचार फर्तरि विकल्पः । भवतः कर्तव्यं भवता कर्तव्यम् । इदं सूत्रं तृतीयामतिमासवफलम् ॥ "तुपौयस्तुलोपमाभ्यो तृतीयान्पतरस्याम्"तुलोपमाभि- मसाशार्यकपदसमभिन्याहारे उपमानवादसम्बन्धे उपमेयो- घरमाप्तपथा तृतीयाविधि । यया मुरवस्य उत्पश्चन्द्र: मुखन पनि । अत्र तृतीयाया उपमानत्वादी लक्षणेति के चित्र । भानु- सनिको किरिस्मन्ये ।।

·१२८ मादृचिन्तामणे: " चनुपी चाशिष्पायुप्पमभद्रकुशलमुखाहितैः" आयुष्यादिपदकरणकाशीरर्थकलिकादिसमभिन्याहारे सम्बन्ध- प्राप्तपटी चतुर्यपि कस्पते । देवदत्तस्यायुध्ये देवदत्तायायुर्ण भूयादित्यादि । सर्वत्र पष्ठयाः सम्बन्धमारवाचकतया सम्बन्ध प्रकारको बोधः । कर्तृत्वकर्मस्वादियोधस्तु लक्षणयैवानुशासन घवात् । अन्यत्र लसणापि नास्तीति तत्वम् ।। इति गागाभट्टकृते कारकवादे प्रथमाषष्ठ्यर्थनिरूपणम् ॥ एतदर्ज द्वितीयादिविभक्तयः कारकाणि । ननु किमिदं कारकत्वम् । न तावकिपाश्योजकत्वम् । देवदत्तस्य तण्डुलं पचतीत्यवानुमतिद्वारा क्रियामयोजके देवदचे प्रतिप्रसङ्गात् । नापि क्रियाजनकत्वम् । यथाशानं पचतीति ज्ञाने अतिप्रसक्तेः । अथ धात्वर्यान्वितविभक्त्यर्यान्वयित्वं कारकत्वम् । धनाय ग- च्छति स्वर्गाय यतते इत्यादायकारकयोधनस्वर्गयोरतिव्याः। न पचतीत्यादी नातिव्याप्तेश्च । तस्य पाकान्वित्तारूपातविभ- पत्यर्यान्वयात् । निपातातिरिक्तत्वेन विशेषणे नक्त्वं पचती- त्यादौ अधिकरणे नक्तादायव्याप्तेः ॥ तस्मात्काईकर्माचन्यत- पत्त्वं कारकत्वमिति नैयायिका. । सामान्यतः समवेतासमवेत- स्य दैविध्याकारका कर्तृत्वादिकं चानुगतव्यवहारसिदमरखण्डो- पाधिरूपं सामान्यमिति रत्नकोशकतः । सिद्धान्तस्त्वाख्याता- पोन्धितविभक्त्यर्यान्वयित्वं कारकत्वम् । लिङ्गसंख्यादीनां का. रकरवमिष्टमेव । आज्यस्य यनतीत्यादौ लाक्षणिकपष्टयर्थस्या- प्याख्यातार्यान्वपादाज्यादेः कारकत्वम् । उपपदविभात्या- सातु कल्पितधात्वान्तरे नयाद श्रुतमानानन्वपिन न ·चपादने. १२९ कारकत्वम् । अत एव तस्याः कारकविभक्त्यपेक्षया दुर्बल- स्वमिति सम्प्रदायः । तत्र द्वितीयापाः कर्मत्वमर्यः । वच्च कि- याजन्यफलशालिस्वम् । घटं पश्यतीत्यय दर्शनजन्यज्ञातताया पर- निष्टत्वाष्टक्षणसमन्वयः। नन्वेवं चत्रोग्रामं गच्छतीत्यादी चैत्रस्प कर्मवापत्तिः । क्रियाजन्यसंयोगशालिस्त्रात् । किञ्च त्यजति- गच्छत्योः पर्यापत्वापचिरिति चेत् । अत्र नैयायिकाः । परसम- चेवत क्रियाविशेषणं धात्वतावच्छेदकत्वं फलविशेपणं, परत्वं च द्वितीयामकृत्यर्थापेक्षया । एवं चैत्रो ग्राम गच्छतीत्यादी चैत्रसमवेतव्यापारजन्यधावतावच्छेदकसंयोगशालितया ग्राम- स्य कर्मता । शान्दयोपोपि ग्रामपवेधात्वर्यतावच्छेदकसंयो- गानुकूलग्रामान्यसमवेतन्यापारजनककृतिमांश्चत्र इति । सनवे- विभागफलकव्यापार शक्तिरिति नोक्तदोष इसाहुः ।। तच्च कर्म द्विविधम् | "कर्तुरोप्सिततम कर्म" "तयायुक्त घानीप्सितम्" इति व्याकरणात् । तत्रायं चतुर्धा । उत्पाय. माप्यविकार्यसंस्कार्यभेदात् । उत्पचिर्नाप येनाकारण कारकमा भिधानोपाचं तस्यासत एवोत्पादनम् । तस्यैव सतो ऽमाप्तस्प मापणं प्राप्तिः । उद्तदृष्टातिशयोत्पादनं चिकृतिः । तस्यैवादृष्टा- विशपोत्पानं संस्कार इति । यथा यूपं छिनति, घटं कुरुते, पयो दोग्धि, नौहीनवहन्ति, वीडीयोक्षतीति । एतदुक्तं वाक्पपदीये। पदसज्जायते सद्वा जन्मना यसकाशते । तनिय विकार्य तु द्वेधा कर्म व्यवास्थितम् ।। मात्युच्छेदसम्भूतं किंनिकाधादिमस्मवत् । किं चिद गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत् ।। क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न लभ्यते । दनादनुमानाद्रा बात्तिा तनु कभ्यते ।।

·भादृचिन्तामणे इति । अनीप्सितमपि चतुर्विधम् । उदासीनं द्वेप्यं संज्ञान्त रैरनाख्यातमन्यपूर्वकं च। ययातृणं स्पृशति । विपं भुङ्क्ते । गां दोग्धि । विपमनुध्यतीति, अग्निमनुजपतीति च । अत्र ईप्सि. तत्यानीप्सितत्वयोः शक्तिद्वयमिति सोमेश्वरः । ईप्सितानीप्ति वानुवृत्तिसाध्यतं न द्वितीयार्यो गौरवात् । न च सूत्रद्वयानर्थ- क्यम् । वारणार्थानामीप्सित इति यवेभ्यो गां वारयतीत्यत्र पवानापीप्सितत्वेनापादानतया ईप्सिततमे गवि द्वितीयाप्राप्त्य. यत्वादायस्य, विष भक्षयतीत्यादौ द्वितीयस्यापि सार्थक्यात् ।। "अकथितं च"। दुह्याच्यादिद्विकर्मकघातूनामपादानत्वादि- कारकैरसम्भदन्वयं धावतावच्छेदकफलशाले व्याप्यमानं द्वितीयकर्म। गां पयो दोन्धि, राजानं याचते वसुधाम्, अनां ग्राम नयति । गोकर्मकदोहेन पयो भावयताति वोधः । विपरीतं वा । अत्र धात्वर्थच्याप्यमानमेकं कर्म व्याप्यव्याप्यमानं द्वितीयम् । अत एव तप्ते पयास द पानपतत्पित्र द्वितापकर्मापेक्षया पयसः कर्मत्वेनवान्वयः॥ "गतिबुद्धिमत्यवसानार्य शब्दकर्माकर्मकाणामाणि कर्ता स गौ"गपकबुद्धर्यकमत्यवसानाकानां शब्दकर्मकाणामकर्म- काणां च अपनाघर्षकपातूनापण्यन्तानां समभिच्याहारे या का स तेषां ण्यन्तानां समभिव्याहारे कर्म ॥ गुरु ग्राम गमय. ति, शिष्य शास्त्र वापयति, पन्त्रं यजमान वारयति, विष्णुं शा. यपति । अनापि व्याप्यमानत्वम् । "होरन्यतरस्याम्" । हरणार्थकान करणार्पकानाश्च सम- मिच्याहारे द्वितीया तृतीया च । शिष्येण शिष्यं वा भारं हार- ति कारयति च । तस्मात्साध्यत्वं द्वितीयार्थ इति पार्यसायिः ।। या च द्वितीयार्थस्य न साक्षाक्रियान्वयस्तोषपदवियकि- ·तर्कपादः। लम् । यथा "अन्तरान्तरेण युक्ते" व मां चान्तरा ऽन्तरेण वा हरि- रस्ति । अत्र सम्बन्ध द्वितीयाया लक्षणा । उभयसम्बन्ध्यन्तरा. वर्ती इरीिरति बोधः॥ "कालावनारत्यन्तसंयोगे"कालाववाचिपदसमभिव्या- हनद्वितीपाया अत्यन्तसंयोगो व्याप्तिरर्यः । मासमधीते, क्रोशंप. र्वतस्तिष्ठति । मासाभिव्याप्तिविशिष्टमध्ययनं कोशाभिव्याप्तिपि. शिष्टपर्वतस्पितिरिति बोधः। अभिव्यातेः पर्वतसम्बन्धित्वादुपपद- विभक्तित्वम् ॥ "अपवनें तृतीया" । क्रियासम्बन्धोपवर्गः। मासेनानुवा- कोऽधीत इति । द्वितीपापवादः ॥ "सप्तपीपञ्चम्यौ कारकमध्ये" । कृतिशक्तिद्वयमध्ये यो कालाध्वानी तान्या सप्तमपिञ्चम्पो । अद्य भूत्वा द्वयाई घहादा भोक्ता ॥ "कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया ।उपलक्षणाद्यर्थकानुमतिपर्या- दिसमामेव्याहतकर्मवचनयिसंज्ञकानां योगे द्वितीया । जपमनु भावपत् । नापन्नवासिता सेना । अनु हरि मुराः । उप हरि मुराः। दृसं प्रति परि अनु वा विद्योतके विपत् । भक्तो विष्णु मति परि अनु वा । लक्ष्मीहार प्रति परि अनु वा । संक्षं मति परि अनु वा सिञ्चति । हरिमभि वर्तते ॥ "यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी" । अत्र कर्म वचनीययुक्त सप्तमी । उप परार्धे हरेर्गुणाः । अधि मुवि रामः । "पञ्चम्पपापरिमिः। एतैः कर्ममवचनीययोंगे पञ्चमी। अपहरेः संसार अधि रामे मः।

·१३२ मादृचिन्तामणे "प्रतिनिधिमातेदाने च यस्मात् । अत्र कर्मप्रवचनीय- योगे पञ्चमी । प्रद्युम्नः कृष्णामति । तिलेभ्यः प्रतियच्छ. तिमापान् । "गत्यर्यकर्मणि द्वितीयाचतुथ्यौँ चेष्टायामनध्वनि" । अ- मामि गत्सर्यानो कर्मणि एते स्तः चेष्टायां गम्यमानायाम् । ग्रामं ग्रामाय वा गच्छति ।। इति कारकवादे द्वितीया ॥ अथ कर्तृत्व करणत्वं च तृतीयाः । "कर्तृकरणयोस्तृती- या" इति सूत्रात् । कर्तृत्वं च स्वातन्त्र्यं स्वतन्त्रः कति मूत्रा. ६॥ स स्वतन्त्रविविधः । शुद्ध प्रयोजक कर्मकर्ता चेति । तदनु- फूलव्यापारफलाश्रयः शुद्धः । पापारानाश्रयत्वे सति फलाथ- यो द्वितीयः । फलानाश्रयत्वे सति अनुकूलच्यापाराश्रयस्तृती- यः ॥ कर्तवं न तावद्यनाश्रयत्व, तदुपादानविषयकापरोक्षज्ञा- नचिकीर्षाकतिमत्वं वा, कूल पिपतिपत्ति स्थो गच्छतीयादा- वभावात् । नापि कारकान्तराप्रयोज्यत्वे सति कारकान्तरमयो- जकत्वम् । उक्तपणापरिहारान् । कि तु धास्वर्यव्यापारा- भयत्र तत् । यद्धातूत्तराख्यातेन पगायसमाभिव्याहतेन यद्धा- स्वर्यान्वितधर्मवत्वं बोध्यते तद्वत्त्वं तफियाकर्तृत्वम् । चत्र: पचति जानाति नश्यवासादो पाकानुकूळव्यापारवत्वाश्रय पतियोगित्वादिकमेव वचस्क्रियाकर्तृत्वम् । पच्यते वण्डुल इत्यादी कर्मण्यतिप्रसनवारणाय यगावसमापव्याहतेति । तेन स्थाली पचति काष्टानि पचन्तीत्यत्र स्पालीकाप्टादावपि क. तत्वविरुदम् ॥ करणलं तु साधकतमत्वम् । "सापकर्म करणम्" इति भूनात् । साधकतमा चाम्पवधानेन फलजनकव्यापारवाकार- ·• तपाद। गत्वम् । फलायोगव्यवच्छिन्नत्वं वा । तेनात्मना जानातीत्या. दावात्मनोपि करणत्वमविरुदम् । फलोदेशमचतकर्तृव्यापारी- पकार्यत्वं वा । अस्ति चेदं कुठारादौ । एवं च कुठारेण छिन- ति दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गमित्याशुपपत्तिः । अत्र कर्तृत्वकरण- वयोः सालादारनापा सम्बन्धातदर्यकतृतीया कारकविभ- क्ति । भावनाभिनपदार्यान्वयधिकोपपदविभक्तिः । यथा "सहयुक्तेऽमधाने" साहित्ययुक्ताप्रधानवाचकशब्दसमभि. व्याहवतृवीयाया निरूपितत्वमर्थः । शिष्येण सहागतो गुरुः । शिष्यनिरूपितसाहित्यविशिष्टगुरुकतकमागमनामेति चोपः । एवं च तृतीयार्यस्य भावनान्वयाभावादुपपदविभक्तिः ।। - "पनाहाकार" विकारयुक्ताङ्गवाचकपदसमभिव्याहत- तृतीया सम्बन्धे । यया अक्षणा काण इत्यत्र अक्षिसम्बन्धिकाण- स्वविशिष्ट इत्यर्थः । अत्र च क्षिनिष्ठकाणत्वस्य परंपरासम्बन्धे. - ने क्षेत्र प्रकारका ।। "इत्यंभूतलक्षण" ॥ इत्यंभूतलक्षणे तृतीया । इत्यंभूतलक्षणं सापकत्वम् । जयाभिस्तापस इत्यत्र जटामाप्यतपोवानित्ययः । पत्र प्राप्यत्वस्य तपोविशिषे ऽन्वयः । अन्यपा एकदेशे ऽन्वयापत्तेः॥ "संशोन्यतरस्पा कर्मणि" || संपूर्वस्य जाधातोः कर्मणि तृतीया द्वितीया वा स्तः । मात्रा मातरं वा संमानीते । मातृ. विषयकप्रपत्यादिमकारकतानवानित्यर्थः । अघ मातृपदार्थस्य पूज्यत्वप्रकारकशानक्रियायामन्वपात् । पूज्यत्वरूपक्रियान्वय भाषिक: । फलजनकमानान्पो वा तिनात्रोपपदविपक्तित्वम् ।। "हेतो” । हेवर्षे तृतीया । पुण्येन दृष्टो हरिः । अत्र तृ. वापार्यस्प सहकारिस्वरूपदर्शने जन्वयः । पुण्यसहकवेन्द्रिपनन्य ·माइचिन्तामणे दर्शनम् ।। "अकर्तपणे पञ्चमी" । शतेन बद्धः शताहद्धः । अत्र शव स्प ऋणक्रियाद्वारा बन्धनक्रियायामन्वयादुपपदधिभक्तित्वम् । शताभिन्नणजन्यवन्धनवान् इति वोधः ।। "पटी हेतुपयोगे” ॥ हेवी धोत्ये पष्टयेव न तृतीया । अ. ध्ययनस्य हेतोक्मति । अध्ययनाभिन्नहेतुको निवासः ॥ "सर्वनाम्नस्तृतीयाच" कस्य देतो, केन हेतुना वसति ॥ इवि तृतीयाः ॥ सम्पदानं चतुर्थ्यर्थः । "चतुर्थी सम्भदाने" इति सूत्रा- छ । सम्मदानत्वं च धावकर्मणा व्याप्यमानत्वम् । व्या. प्यमानत्वमभिपमानत्वम् । पावर्षकर्मजन्पच्यापारोदेश्यत्व- मिति यावत् । यया विप्राय गां ददाति दानकर्मीभूतगोजन्य- पयोदोहनादिव्यापाराद्देश्यस्वादिषस्य सम्मदानत्वम् । रनका- य वस्त्रं ददातीत्यत्र तु ददातेलाक्षणिकत्वात् चतुर्थ्यपि सम्म न्यपात्रे लाक्षगिकी । एवं च दानकर्मीभूतगवादिषतिग्रहीतृत्वं सम्मदानत्वम् । "कर्मणा यमभिमति स सम्मदानमि" ति मू. प्रस्याप्पपपर्यः । दानकर्मणा गवादिना याभिच्यामोतीति जीर्णाः । अभिनवास्तु दृष्टद्वारकपात्वर्थोद्देश्यत्वं सम्पदानत्व म् । पावर्षजन्पष्टफलशालिस्वमिति यावत् । तत्फलं सकर्मके- पुपास्यर्थतावच्छेदकमकर्मकेषु पावजन्यमानम् । सूपस्यापि कर्मणा भावनेत्यर्थः । तेन विमाय गां ददाति पसे ते का प्णाय रोचते पक्तिरित्यादी मुस्या प्रयोगः । अत्र विमनिष्ठा सत्त्वांपत्याधुश्पको दानानुकुलो व्यापरः । पतिनिष्ठमुग्यो- यकरायनानुम्लो पापार इत्यादियोपः । एवं च कर्मका रासपा सम्मदानरय मापापम् । अत एव पेत्रावरुणाय ·तर्कवाद। दण्डं प्रयच्छनी त्यत्र न दानस्य दण्डप्रतिपन्त्यर्यत्वं कि तूपयो- श्यमाणसंस्कारत्वं सिद्धान्तितम् । आत्रेयाय हिरण्यं ददाती- त्यत्र तु आनेयस्य सम्मदानस्वेपि न भावनौद्देश्यत्वं, भूतमा. प्युपयोगाभायनेष्टत्वाभावादिति दिक् ।। । "हच्यानां प्रीयमाणः" | रुच्यादिधातुसमभिव्याहारे तु श्रीयमाणस्यैव सम्मदानत्वम् । देवदत्ताय बने रोचन्ते फला- नीति । रुचिमत्त्वस्यावच्छेदकतासम्बन्धेन पननिप्रवेपि न सम्पदानत्वम् ॥ "श्लायन्हुस्याशपांजीयमानः" शीप्स्यमानस्य सम्भदा. नत्वम् । गोपी स्मराकृष्णाय श्लाघते, निन्दुते, तिष्ठते, शपते वैति । स्मरहेतुकगोपीकर्तृकश्लायनादिज्ञापनबचात् कृष्णस्य सम्मदानत्वम् । इतीव पान्यं शपतः पिकान् द्विजानित्यत्र पान्यस्य शापज्ञापनामावान्न सम्मदानत्वम् । श्लाघनं स्तवनं, निन्दवो ऽपनयः ॥ "धारेरुत्तपर्णः” । धारयतिसमभिव्याहारे उत्तमर्णस्य स. पदानत्वम् । मद्यं सुवर्णशतं धारयति देवदत्तः । देवदत्तक- तूकधारणकमींमतमवर्णशतव्याप्यमानत्वात्सुवर्णशतधारणजन्य- इःखात्याद्वा । अत एव बने पारपतीत्या पनस्य न तत् उत्तयर्णत्वं च गृहीतधनदिभागितं वृद्धिजन्यमुखमागिलं चा । एतेन मक्ताप धारपति मोक्ष कृष्ण इत्युदाहरणं सूत्र- विरुद्धम् ॥ "स्टहरीप्सितः" । स्पृहयतिसमभिव्याहारे इच्छासामा• ग्यविषपस्य सम्पदानत्वम् । प्रकटेच्छाविपयस्य कर्मत्वम् । पुष्पेभ्यः स्पृहयति, पुष्पाणि स्पृहयति । बने स्पृहयतीति - बने तदभावः ।।

·भाइचिन्तामणे "धदुइया सूपार्याना यंप्रति कोपः" "अपद्रुहोरुपमा प्रयो कर्प" । अरये कुध्यति दुयति यति अमूपति । उपस- गरहितकोपायर्षकधातुसमभिष्पाहारे कोपकर्मणो हरेः सम्पदा- नत्त्वम् । वने कुभ्यतीसादी वनस्य न त । शिप्यमभिष्पत्ती. त्यादावपि न । क्रोधो ऽमर्पः । द्रोहो ऽपकार । ईथा क्षमा | अम्पा गुणेषु दोपाविष्करणम् । एवं कोषविशेषा एव ॥ "राधीक्ष्योर्यस्य विश्नः" । राधीक्ष्योः समभिव्याहारे विविध भविषपशुमाशुभारिकरणस्य सम्पदानत्वम् । कृष्णाय राध्यवि ईसवे वा । गर्गकर्तृकगोपीकविविधप्रश्नविषया- माशुभपयाँकोचनाधिकरणहरिसम्पदानकं राधनपीक्षण चेति पोधा ॥ "प्रत्याइभ्यां शुवः पूर्वस्य कर्चा" आइप्रतिपूर्वकथुधा. तुसमाभिव्याहारे धात्वर्पप्रतिज्ञामनकयाचनकर्तुः सम्पदानत्य- म् । देवदत्ताप गापाशृणोति प्रतिशृणोति वा प्रतिश्रवणादि- धारवर्येन व्याप्यमानत्वाघाचकस्प ॥ "अनुमतिगृणध" । प्रत्यनुर्वकणातः समभव्याहारे पूर्वसनादिक होतुः सम्पदानलम् । अवयुहो।नुगृणाति, मा तिगृणातीति, धातुलक्ष्यमोत्साहनव्याप्यमानत्वात् । एवञ्च मुख्यैव चतुर्थी ॥ पत्र तु पालर्यकर्मव्याप्यमानस्यासम्भवेनान्यत्रावपस्तत्री. पदविमकिस्तादर्थ्यादिलक्षणया । उपपदार्थे ऽन्यपेन प्रयान- क्रिपायामनन्वयात् । मुक्तये हरिपजाति, मक्तिीनाय कल्पते इत्यादौ । अत्र करिपतमाप्तिक्रियान्वयन तमननादिकिपायों कारकत्वेन साक्षादनन्त्रमात् । साध्यसमाने लाक्षणिकरवाच्च- वि वैयाकरणाः ॥ अन्ये त्वर चतुर्या नोपपदविक्तित्वं, किं ·तर्कपादः। साध्यत्वलक्षणया कारकविभक्तित्वमेव । अत एव सर्वेभ्यः कामे. पो दर्शपूर्णमासावित्यादौ साध्यत्वेन भावनान्वयो ऽङ्गीक्रियत- इत्याहुः॥परे तु तत्रापि सन्किामानित्यादुपपदविमक्तित्वमेवे स्याहु,स्तदानिमायत्तइत्यादी द्वितीयाया अपि उपपदविभक्तित्वाप- त्योपेक्षणीयमेव ॥ एवं वाताय कपिला विद्युदिल कल्पितज्ञान- कियान्वपेन, फलेभ्यो यातीत्पादौ अमयुज्यमानतुमुन्नन्तकर्तृक- काल्पिताहरणक्रियान्वयेनोपपदविभक्तिः॥ "तुमच्च भाववचनात्" । यागाय पातत्यिादौ कल्पि- तदर्शनादिक्रियान्वयनोपपदविमक्तित्वम् । यागसाध्यकं यान- मित्यर्थे तु पूर्ववत्कारकविमक्तित्वमेव । जनादनापार्थमित्यत्रा- प्युपपदविभक्तित्वम् । पक्षे कारकत्वं च । "नमः स्वस्तिस्वाहास्वचालंवपयोगाच" इति विहिता नमापदादियोगे चतुर्युपपदविभक्तिः । यया हरये नमः, स्व- यम्भुवे नमस्कृत्य, इरिमनुक्लायतमित्यर्थः । नारायणं नमस्क- स्पेत्यत्र तु छान्दसामयोगः। मनाभ्यः स्वस्ति । स्वस्तिपदं कल्या. णवाचकपिदं, द्वितीयं सुवन्तं,"स्वस्तिन इन्द्रो वृद्धश्रवाः" "वे. पानरो वसुरग्निः स्वस्वये" इत्युभयया प्रयोगात् । उपयपापि मालवाचकमेव । अग्नये स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा । इन्द्राय व. पट् । स्वाहापदं स्वधापदं वषट्पदं च प्रदानार्थकम् । अलाप्रति पर्याप्त्यर्यसमर्यादिपदान्तरोपलक्षणम् । अत एव स्वामिवाच- कामुपदसमाभिव्याहारे पठचर साधुन चतुर्थी । "इभ्य आदयो धनी स्वामी लीधरः पतिरीशिता । अपि यको नेता प्रमः परितो ऽधिपः" || इत्सायनुशासनात्ममुपदस्य स्वामिनि शक्तिग्रहाद प्रर्भवमपु. भवनप्रपस्पति प्रयोगाघ । तस्मै ममवतीति त्वलंपदार्यकमभु.

·. भादृचिन्तामणे पदसममिव्याहाराचतुर्येव साधुः । सापि जनयितुं पालायितुं वे. ति कल्पितक्रियान्तरान्वयादुपपदविभक्तिरेव । मभ्वादियोगे पष्ठयपि साधुरिति वार्तिकस्य तु मा नाकलपामः । "मम्पकर्मण्यनादरे विभाषा आणिपु" पपघासपाधि- व्याहारे तदात्वर्थकर्मणि विकलिता चतुर्युपपदविभक्तिन स्खा तृणाय तृणं वा मन्ये । अत्र विकस्पितानादक्रियान्वया. दुपपदविमक्तित्वम् । एवं ग्राम प्रामाय वा गच्छति विकल्पिता चतुर्थी कल्पितचेष्टावोदिपदार्यान्तरान्वयादुपपद- विभक्तिः । मनसा हार जात्यम पेष्टाध्यामावाद द्वितीयेव सा. धुरिति दिक ॥ अत्र मीमांसका। चतुर्य्या देवतात्वे शाके । "तदिवेन चतुर्या वा मन्त्रवर्णेन वा पुनः । देवतासतिस्तत्र दुर्बलं तु परंपरम्"। इति वार्भिकात् । वयाहि । सूक्तविपोरिति वाकादाग्ने यं सूकमाग्नेयोधाकपाल इत्यादिपयोगाच्च सूक्तकाश्यत्वं स्व. ज्यमानहविःसम्बन्धित्वरूप च देवतात्वं द्विविध सद्धितवाच्यं, सास्य देवतेत्यनुशासनेन देवताधिकारे अगित्यादिभिः सूत्र- रनेकटगादिप्रत्ययविधानात् । सास्य देवतेत्यत्र सूक्तहवियोः पष्ठचन्तनिर्दिष्टत्वेन विशेपणत्वमतीतावपि उक्तमयोगेषु सामाना- चिकरण्यनाम्न्यादिपदाविशेष्यत्वेन प्रतिस्तुत्सदनिर्देिशान्या- दीनां देवतालमात्रवोधकत्वात् । तेन तदितस्य देवतास्वविशिष्टया- ग्यादिविशिषसूक्तद्दविर्वाचस्त्वे सिद्ध "ना गृहीतविशेषण" न्यायेन देवतात्वे शतिः । एवममये स्वाहेत्सादावपि स्वा- हाचदार्पहविस्त्यागे अग्नेश्च विशेषणत्वेन प्रतीतः सम्बन्धा- न्तरत्वामान देवतात्वेनैव विशेषणति सत्र चतुर्थ्याः शक्तिः।

·तपादः। एवं मन्त्रवर्णस्यापीति जीर्णाः ।। अत्रपितृचरणा।। नेदं वार्षिक चतुर्थ्या देवतात्वे शक्तियो- पकं, किंतु देवताप्रतिपादकान्तरोपलक्षणं सच्चतुर्थामन्त्रवर्णा- दौ देवतालामाणिकत्वपरं, दुर्वलं तु परंपरमित्यभिधानात् । त- याहि । देवताशन्दतद्धितचतुर्थीद्वितीयामन्त्रा देवतात्ववोधकाः । ताग्निदेवता वातो देवतेत्यादावग्न्यादीनां देवतात्वमकारकमा. नात् उमयरूपे देवताचे शक्तिः । सूक्तभकाश्यो ऽग्निद्रव्यत्या- गसम्बन्धी चेति बोधः । तद्धितस्य तु हविपो ऽन्यादिनिष्ठत्ववो. धानन्तरं त्यागादिकल्पनात् ततो दुर्वलत्वं । चतुस्तुित्यज्यमान. इम्पोदेश्यस्वविशिष्टपतिग्रहीतृत्वरूपसंप्रदानत्ववाचिन्याः प्रतिग्र- होतृवत्यागेनैकदेशलक्षणया ततो ऽपि दुर्वलत्वम् । विष्णु यन. तीत्यादौ द्वितीयायास्तूद्देश्यत्त्वमात्रबाचिन्या विशिष्ट लाक्षणिक खाद् दुर्वलत्वम् । मन्त्रकर्मसम्बन्यज्ञानानुपपत्तिकल्प्यमन्त्रप्रका. इयकर्मसम्बन्धवानानुपपचिक देवतात्वमित्यत्यन्त दुर्बलत्वम् ।वे. न सम्मदानवे एवं चतुषाः शक्तिर्न देवतात्वे इत्याहुः ।। अब वद्धितादियुकवाक्येपुदेवताविपिरपूर्व इति के चिताया गाविधिनेर द्रव्यसामान्यस्पेव देवतासामान्यस्याप्यासेपादिन्द्रादि- देवतारिशेषनिएमपरतपा नियमविधिरित्याहुः । वदितचतुर्या- दिभिरुक्तव्युत्पत्यास्वप्रकर्यस्य देवतात्वं प्रतिपाद्यते । अत एव इन्द्राग्नीतिमातिपदिकोचरतद्धितेनेन्द्राग्निरूपमातिपादिकार्यप- निष्ठमेकं व्यासज्यवृत्ति देवतात्वं प्रतिपायो । एवं महेन्द्रपदोत्तरत- द्धितेन महेन्दस्पैव देवतात्वमिति सत्र नेन्द्रस्य देवतात्वमिति । उदेश्पत्वं च त्यागाव्यवहितपूर्वकालीनस्ववाचकवैधपदोच्चा. रणवत्वं तेन देवतायाः प्रयोगसम्बन्धित्वपिति प्रकृतिविकृति- सम्बन्पिनिगमेवापि वैषपदसिद्धिरिति दिक ॥ .

·माचिन्तामणे अधिक मत्कृतकृमुमाजलाववयेयम् ।। ।। इति कारकवादेचतुर्थ्यनिरूपणम् ॥ अपादानव पन्चम्पर्थः । "अपादाने पन्चमी"वि सूत्राद । अपादानत्वं च परसमवेतक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वं, विभागहेतु. क्रियानाश्रपले सति विभागाश्रयत्वमिति तदर्षः। विपाये- पादान मिति सूत्रान् । अपायो विश्लेषः विभागवियोगादिशब्द- वाच्यः । अन्यस्य विभागवियोगादिक्रियाश्रयस्प विभागादी सति विभागवियोगाश्रयत्वेन एवं स्थिरं विभागवियोगादिनि. रूपकमिति पावन, तदपादानमिति मूनार्यः । यथा वृक्षापर्ण पतति,अप-संयोगानुकूलक्रिया पतेरर्थः । अथासंयोगमयोजक- विभागानुमूलक्रिया वा । एवं चापासंयोगानुकूलक्रियानाथय- स्वे सति तादृशक्रियाजन्पविभागाश्रयत्वात् वृक्षस्यापादानत्वम् । इत्य च सरदात्वर्थतावच्छेदकफलजनकक्रियानाश्रयत्वे सति ताशक्रियानन्यफलनिरूपकत्वं ताशक्रियानिरूपकत्वं चेति निष्कपः । एव चौराद्वयाधाद्विभति, चौराबायते, अध्ययना- स्पराजयते, यवेभ्यो गां वारयति, पातुनिलीयते, उपाध्यायाद- धीते, ब्रह्मणः मनाः प्रजायन्ते, हिमवतो गङ्गा प्रभवति, इत्यादी मयादिहेतुचौरव्याचादीनां "मीत्राना भयहेतु" । "पराजेर- सोहा" । "वारणार्यानामीसिता"। "अन्तौँ येनादर्शनमि- छति" | "आख्यातोपयोगे" "जनिकः मतिः" अवाम- मा" इत्याचानुशासनिक मुरयमेवापादानस्वम् । अत्र चाप- न्दवानुकूलक्रिया विभतेरयः । तदनुकूलरसणं त्रायते । ग्लानिम. नकक्रिया पराजयतेः । दूरदेशसंयोगानुकलक्रिया पारपतेः । दर्शनामावानुकूलक्रिया निलीयवैः । गुरुमुखोच्चारणानुर्लक्रिया ·तर्कपादः। १४१ ऽधीतेः । उत्पत्पनुक्लक्रिया जायतैः । प्रकाशनकद्धयादि- किया भपूर्वकभवतेरयः । तदनाश्रयत्वे सति तत्तस्क्रिपानि- रूपकत्वात्, भीतानां भयहेतुरिसाधनुशासनानामपादा. नत्ववोधकता, न तु पञ्चम्या उपपदविभक्तित्ववोधकतेति वैयाकरणाः ।। मामांसकावारण्यादनिरूपकवाभावान्नापादानत्वम् । अत एव अरण्याविभेति इति न प्रयोग.। यदि वनाविभेतीति प्र- योगः तदा वनपदस्य वस्थितन्यावादी लक्षणा । मध्यादवद्य. तात्यादौ विमागप्रयोजकक्रियानाश्रयस्य तनिरूपकस्यापोभा- गस्यापादानत्वम् ॥ नैयायिकास्तु विभागाश्रयत्वमेवापादानत्वमिच्छन्तो व्या- यादिभेतीत्यादी लक्षणया प्रयोग क्रियान्तरकल्पनेन वा उपप- दविभक्तिपिच्छन्ति । एवं धावसो ऽश्वात्पत्तात इत्यत्राश्वस्यो। तक्रियाश्रयत्वेपि तस्य विभागहेतुस्वाभावादपादानत्वोपपत्तिः । न चैवं मेपान्मेपो ऽपसरात इत्यत्र मेपत्य कयमपादानत्वम्, उभयकर्मजविभागस्यैक्येन तज्जनकक्रियानाश्रयत्वाभावादिति पाच्यम् । विभागजनकक्रियाभेदादेकाक्रियामादायापादानत्वम् । अन्योन्यस्मादपसरत इत्यत्रोभयकर्मजविभागस्यैक्येपि तत्तज्ज- नकक्रियामादाय परस्परस्य तदनाश्रयत्वोपपादनाव । वृक्षाद्वस्त्र पततीत्यत्र पतन क्रियाघात्वर्यमादाय सगमनीयम् । न चैवं वृक्षा- स्पन्दतइत्यापत्तिः गृहाच्चालितो राज्याच्चालित इत्यादिवदिष्ट- स्वात् ।। केचिनु पञ्चपीजन्यापादानत्ववोधेन द्वितीयापा असा- पत्लादित्याहुः । बलाहकाद्विाद्विद्योतते इत्यत्र निमृत्येत्यध्या. हारेणोपपदविभक्तिः । एवमन्यादिपदसमभिव्याहारे तु पञ्च- म्पुरपदपिमति अन्यारादितरतेदिकशब्दाच्चरपदानदियु- ·१४२ मादृचिन्तामणे त" इति सूत्रात् । अन्यपदेन अन्यापकतरादिपदग्रहणम् । क. प्णादम्पस्तिष्ठति, आरानाद, कृष्णादित, ऋते कृष्णात् । कालदेशसमभिव्याहारे ग्रामापूर्वक्षेत्रात्पूर्व । अचूचरपदं प्रा. फमत्यगादिपदं तत्समभिष्पाहारे ग्रामात्माक् । आसत्ययान्तद क्षिणासमभिन्याहारे दक्षिणा प्रामात् । दूरवाचकाहिपदममभिः ध्याहारे दक्षिणादि ग्रामात् । अत्र पञ्चपर्यस्य उपपदार्यान्व- यः । इदं चप्रमृत्यादिपदानामुपलक्षणम् | भवात्मभूति भारभ्य। प्रामादिः । एवं बिनापूपगिरपादिपदसममिव्याहारे द्विती यावतीगाभ्यो विकल्पिता पञ्चम्युपपदविभक्तिः । एवं दूरा तिकार्यकपदसमभिव्याहारे द्वितीयापष्ठीभ्यां विकल्पिता पञ्च म्युपपदविभक्तिः । प्रामस्य प्रामा प्रार्म प्रेणान्तिकेनेति ॥ ॥ इति कारकवादे पञ्चम्यर्थनिरूपणम् ॥ सप्तम्या अधिकरणत्वमर्थः । "सप्तम्पधिकरणचे"ति सूत्रा. त् । अधिकरणस्वं चाधारत्वम् । "आधारोधिकरणाम". ति सूत्रात् । तच्चाशयत्वं, तच्च साक्षारपरम्परासापा- रणम् । परम्परा कई कर्माचाथपत्वद्वारा । तेन स्थाल्यो पचति भूमौ घसति कटे ते हत्यादिमयोगः । अधिकरणं च त्रिविघम्, औपश्लपिकं वैपयिकमभिव्यापकं चेति, तेन गुरो वसति पटे बानं तिलेप तैलामित्यादिप्रयोगः । चर्मणि दीपिनं इन्ति इत्यत्र निर्मितत्वे लक्षणा । चर्पनिमित्तं हन्तीत्स- यो । निम्चित्वं च धावपजनकेच्छादिविषयत्वम् । गोपु दुध• मानास्वागत इति सतिसप्तमी । “यस्य च मावेन मावलक्षण". मिति सूत्रात् । क्रियान्तरोपटक्षणं यत्रान्या क्रिया तद्वाचक. पदोचरं सप्तमीति तदर्य: । तेन क्रियान्तरोपलक्षणत्वं सप्त- ।

·तपादः। १४३ म्यर्थः । उपलक्षणत्वं च किपाकालान्तरण्यावकत्वम् । एवं पुख्यक्रियापनिवन्धकक्रियानादरे लक्षणा । यथा रु. पति पागनीदिति । रोदनपनाइत्येत्यर्थः । अत्र षष्ठचा अपि लक्षणाः "पष्ठी चानादरे" इति मूत्रात् । एवं गोपु गावास्वामी, ईश्वरः, अविपतिः वैश्वामियाणां विश्वामित्रपृचा दायादोदेवरात इत्यादिषु च । साक्षी चैत्रस्य धने वा प्रतिमः गर्वा गोषु वा प्रसूत इत्यादौ पष्ठीसप्तम्पोपपदविभक्तित्वं, श्रयमाणस्वामित्वादिकि- यासम्बन्धन मुख्यक्रियासम्बन्धित्वात् । गोपु प्रसूत इत्यत्र क- ल्पितज्ञानक्रियायालयाच्च । गोझानार्थ प्रसूतइत्यर्थः। एवं हरि- पूजने आयुक्त आसक्तः कुशल इत्यत्रापि । एवं निर्धारणमपि प- टीसमम्पा जातिगृणाक्रियाणामेभिरभिव्यज्यमानमेदनिरूपक- त्वं निरिणत्पम् । अब भेदाधिकरणभेदानिरूपकयााप्यध्या- पकरूपावछिन बोध्यम् । तेन नराणां नरेवाक्षत्रियः शुरु, गोपु कृष्णा सम्पमतीरा, गच्छरम घावन् श्रीमः, छाप्रेषु मैत्रः प्रिय इति प्रयोगो न तु विप्रेषु क्षत्रिया शूर इत्यादिप्रयोगः नर- सावच्छिन्ननिरूपितभेदानधिकरणत्वे सति पत्रिपवावच्छिन्न- निष्टमन्पनरभेदसमानाधिकरणं शूरत्वमिति वोपा । न च इज्याचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्षणाम् । अयं तु परमो धर्को यद्योगनात्मदर्शनम् ।। इत्यत्र मणिमुक्तावालानां सर्वस्यैव पिता प्रमुः। स्थावरस्य तु सर्वस्प न पिता न पिसापहः ।। इत्यत्र व निर्धारणपष्टी न स्पादभेदभानादिति वाध्यम् । कर्मभेदस्य आत्मदर्शने निर्धारणसम्मवार, द्वितीये तु सर्वस्पति पष्टया निर्धारणत्वसम्भवात् । अत एव मायराः पाटलिपुत्रके.

·भाचिन्तामणे भ्य आढ्यतरा इत्यत्र निर्धारणकदेश पञ्चम्या लक्षणाअभेदमा• नामावाद । एवं मातरि साधार्नपुणो वेत्यत्रापि । हरि हरी वा उत्सुकः प्रसितः । मूलनाराहयेदित्यत्रापि लक्षणेति दिए । अत्रचोपपदविमक्तितः कारकविभक्तबलीयस्त्वम् । कारकविम- कपर्पस्य चतक्रियान्वपित्वात् । उपपदविमतपर्यस्य कल्पित- क्रियान्वयित्वादिति दिक् ।। इति गागाभट्टकृत भादृचिन्ता- मणो कारकवादः॥ समासश्यतुर्विधः। श्रव्य पीभावतत्पुरुपद्वन्दबहुव्रीदिभेदात् । तत्र पूर्वपदार्यप्रधानो ऽव्ययीभावः । यद्वा अव्ययामधानोऽव्य- यौमावः तेन मूपमतीत्यायव्ययीभावे नाव्याप्तिः । उत्तरपदार्य- प्रधानस्तत्पुरुषः । उभयपदार्थप्रधानो द्वन्दः। अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः । इति लक्षणानि । उपकुम्भ, राजपुरुषः, पवखदि- रौ, चित्रगु, रित्याधुदाहरणानि । नीलोत्पलमिति कर्मधारयः पञ्चप्लीति द्विगुश्च तत्पुरुषस्यैव भेदौ । ननून्मत्तगामित्यव्य- यीमा तल्लक्षणमन्यासमतिव्यातं च बहवीहिलक्षणम् । एवं मू. पमतीत्यादावव्ययीभावे सुमतिना मात्रायें इति मूत्रविहिते त. त्पुरुषलक्षणातिव्याप्तिः । उत्तरपदार्यप्रायान्यात् । एवमदै नपु. सकम् इस्पादिम्त्रविहिते ऽपिप्पली पूर्वकाय इत्यादितत्पुरुष ऽव्ययीभाषलक्षणातिच्याप्तिः । एवं दिना इति बहुपीही तछ- क्षणाव्याप्तिा द्वन्द्वलक्षणातिव्यान्तिश्च । एवं शशकुशपलाशषि- ति समाहारद्वन्दे समाहारमायान्याहू दन्दलसणस्यापाप्तिः । बहुदलक्षणस्य चातिव्यासादि चन । पां मायिकत्वेन लक्षणवामारात् । तत्चदधिकारपठितत्वमेव तत्तलक्षामिति वै.

·तपादः। याकरणाः॥ वस्तुतो ऽव्ययार्थप्रधानत्वाविद्यमानावयवार्थत्वविशिष्टा- न्यपदार्थप्रधानत्वान्पतरत्वमध्ययीभावत्वं, तेनोन्मत्तगई सूपमती- त्यायव्ययी मावे नाव्याप्ति, न वा तत्पुरुपलक्षणातिप्रसद्गः। समस्पमानान्यतरपदार्थप्रधानत्वे सति मुबलोपाभाववत्पदान्तत्वं वत्पुरुषत्वं, तेन रानपुरुषोऽपिप्पलीत्यादितत्पुरुपे न लक्षणा- व्याप्तिन वाऽव्ययीभावलक्षणातिप्रसङ्गः। एवमन्यपदार्थमधानत्वं बहुव्रीहित्वम् । द्विवा इत्यत्रापि समस्यमानपदार्थसङ्ख्यामाधा- न्येन द्वन्द्वत्वे ऽप्यन्यपदार्थसहख्येयमाघान्येन बहुव्रीहित्वमन्यप. दार्यतावच्छेदकं चात्रात्पत्तम् । एवं च सङ्ख्ययाव्ययेति सूत्रं सख्येयपाधान्यगम सहख्यावाचकान्पयादिपदानां पहुचीहि- विधायकमिति सङ्गच्छते । एवं दिनामान्यन्तरालइत्यादिसूत्रा- पन्यपदार्थप्राधान्येन बहुव्रीहिविधायकानि भवन्ति । यया उत्त- रपूर्वा केशाकोश भुजाभुजि सपुत्र इति। अत्रांशे तुल्यसम्बन्धित्व- मन्यपदार्थतावच्छेदकम् । अत एव एकद्वैरय वा द्विवर्धमरा मधुसीकरैः । कुक्षिम्पराः परं तेपि न सन्ति खल केतके ॥ इत्यादावल्पस्वपरिच्छिन्नव्यक्तीनां योधः । एवमुपदशा इत्य. धान्यपदार्थकादशव्यक्तीनां घोषः । अतो ऽत्राप्यन्यपदार्थमा. धान्यमव्याहतम् । एवं तेन सहेति तुल्ययोगे इति सूत्रविहिते सपु. अइति बहुद्रोही तुल्यक्रियान्वयी पिता ऽन्यपदार्य इति बहुव्रीहि. वं मुस्थम् । समाहारद्वन्दे तु समान्हियमाणानामेव क्रियान्व- पित्वेन समाहारस्यामाधान्यान्न द्वन्द्वलक्षणाव्याप्तिर्वहुवादिलक्ष- मानिव्याप्तियति अन्ये तु उन्मत्तगामित्यादीनां बहुचीहित्वं दिवा इत्यादी युक्तम् ॥

·भादृचिन्तामणे द्वन्द्रत्वादिकमेव । अव्ययीभावयवी ह्याधिकारपाठस्तु तदर्भ- नपुंसकत्वस्वरादिमाप्त्यर्थः । अन्यथाधिकारसूत्राविरोधापत्तेः । न च तचापि प्रकरणविरोधापत्तिः । अधिकारसूत्रश्रुत्यनुरोधेन मकरणवाघस्य न्याय्यत्वात् । अन्यपदार्थे च संज्ञायामित्यव्य- यीभावस्य समभिव्याहारविशेपे ऽन्वर्थतावाधवत् तेन प्रकरण- वाधाच्च । अत उक्तान्येव लक्षणानीत्याहुः ।। अत्र वैयाकरणी । राजपुरुप इत्यादितत्पुरुषादीनां राज- विशिष्टपुरुपादौ शक्तिः । न तु समासान्तर्गतराजादिपदशक्त्या रामादियोधः । समर्थः पदविधिरिति महाधिकारेण एकार्याभा- वलक्षणे सापयें समासादिसकलत्तिविधानात् । पदोद्दशेन रिधीयमानः समासादिः समर्थः विग्रहवाक्याभिधाने शक्ति प्राप्त इति सूत्रार्थः । एकार्थीभावश्च समस्यमानपदद्वयस्य वा- थपरित्यागैनकार्षप्रतिपादकत्वम् । स चार्थो राजकीयभिन्नो राजसम्बन्धवारचायामिति भेदरूपः संसर्गरूपश्च । न च, क्ल- तराज्ञादिपदशक्तित एव तादृशापस्थितिसम्म कि समासश. क्तिकल्पनेनेति वाच्यम् । राजपुरुपादिपदे उक्तरूपेणोपस्थितये चित्रग्वादिपदे स्वामित्वोपस्थितये च तत्कल्पनात् । अन्यथा प. जादिपदेषि पद्मत्वेनोपस्थितये ऽतिरिक्तशक्तिकल्पन न स्या- त् । किं च समासगतराजपदेन राज्ञः स्वतन्त्रोपस्थिते राजा पु रुप इत्यत्रेव विशेषणान्चयापत्तिः । न च सविशेषणानां वृत्तिर्न हत्तस्य च विशेषणयोगो नेति निषेधेन तदनापतिः । तस्य वि. शिशक्तिसिद्धपदापैकदेशत्वकृतानन्वयानुवादकत्वात् । अपि धैवं वाक्यसमासपोस्तुल्यार्थत्वेन विमापावचनस्य समामनिय- मनिवारणार्थत्वं कल्प्यामिति गौरवम् । किं च कृतविश्वः मातो. दक उमृतोदन इत्यादिवहुव्रीहिए विश्वजनकतिमान् उदकक- ·- वर्कपादः १५७ कमातिकर्य ओदनौद्धरणावधिरित्याधर्थकेषु कृतादिपदानां लक्षणासम्भवात् । चित्रग्वादिपदे च विनिगमनाविरहेण चित्र. पदे गोपदे वा लक्षणासम्भवादुभयत्र लक्षणायां योधावृत्तिप्रस- के । न च प्रत्यार्यान्वयानुरोधेन चरमपदे लक्षणेति वाच्यम् । बनेकपदानामन्यपदार्पप्रतिपादकत्वाभावेन बहुव्रीहित्यमहापचे। न च तात्पर्यग्राहकवया उन्येपा तत्मतिपादकत्वम् । घटादिप- देवप्यापर्णानां वात्पर्य ग्राहकत्तयान्त्यवणे शक्तचापत्तः । कि च शिवो नाम गायको यस्येति शिवनामगायक इवि बहुवी हो शिवककगानकभितनामवानिीति घोषस्य शक्तिकल्पनं विना सुतरामनुपपत्तिः । अतः समासेपु विशिष्टशक्तिरङ्गीक्रियते । कि च तत्र शकचनहीकारे ऽर्थववाभावेन प्रातिपदिकसंज्ञा न स्यात् । न च चित्रगुमानयेत्यादिपु कर्मत्वाद्यर्थयोधकत्वं समस्यमानोत्तर- पदार्यगत स्वार्थबोधकत्वं वा समासोत्तरविभक्तीनामिति वाच्यम् । अपपिप्पलीत्यादी व्यभिचारात् । क्लृप्तब्युत्पत्तिमहापचेश्च । कि च समासस्य प्रातिपदिकतया तदेकदेशपुरुषादिपदार्थस्य पुरुषादेः प्रातिपदिकार्थलामावेन तत्पकारकबोयो न स्यात् । न स्पाच्च समस्यमानपदार्ययोः परस्परान्वयः । विभक्तिजन्यो- पस्थित्यमावेन राजपदार्यप्रकारकबोधायोगात् । अभेदातिरिक्त सम्बन्धन नामार्थप्रकारकबोधे विभक्तिजन्योपस्थितेहेतुत्वात् । किं च राजपदस्य सम्बन्धिनि सम्बन्धे वा लक्षणा । नायः । राज्ञः पुरुप इति वाक्यस्य समासभिन्नार्थकतया तेन विवरणवि. रोधात् । नान्यः, विरुद्धविभक्तिरहितप्रातिपदिकार्ययोरभेदान्व- पव्युत्पत्या राजसम्बन्धरूपः पुरुष इति वोषापचेः । अतः समा- सेषु शक्तिरङ्गीकार्येत्याहुः ।। अत्र गौतमीया: समासेपु बलप्तरानपदादेरेव सम्बन्धि- ॥

·१४८ भादृचिन्तामणे: लक्षणया राजसम्बन्ध्यभिन्ना पुरुप इति वोपसम्भवेन शकिक- ल्पनं युक्तम् । महाधिकारस्याप्यमहत्स्वार्यलक्षणव्यपेक्षारूपसाम- सामासादिविधानेनोपपत्तेः । पदोद्देशेन विधीयमानः समासा. दिः समर्थः स्वार्थवाचकादनिष्ठ इति मूनार्यः । एतेन राजप; दार्य शोभनादिविशेषणावपापतिः, निकौशनि गोरप इत्या- दो कान्तयुक्तादिपदकलनापत्तिश्च परास्ता । राज्ञः पदार्थक- देशतया तत्र विशेषणानन्वयात् । लसणपा कान्तायुपस्थिति- सम्भाच्च । लक्षणाशक्तिम्पा बोधेच्छायां सपासविग्रहनिया मेन विभाषासूत्रोपपतेः। रांगादिपदशक्त्यग्रहे राजपुरुषश्चित्र- रिसादी वोधाभावेन तत्र शक्तिहस्यावश्यकतया पड्कनादिप- देवयशक्तयग्रहेपि वोघोदयेन तच्छक्तिग्रहस्पानावश्यकतया पङ्कजादिपदलक्षण्यस्य स्पष्टत्वात् । किं चचित्रगुरिते समासस्य म स्वामित्वादी शक्तिः सम्भवति, तत्वत्पदन सेवकदेशादेवी- त्या नियमेन पदमतीतेः तत्रतत्र शक्तिकल्पनायां नानार्थतापात, पद्मत्वस्य तु नियतमतीत्या तत्र शक्तिरिति वलक्षण्यम् । किं च माप्तोदक इत्यादावपि उदकपदे लक्षणा, मातादिपदस्य धातु प्रत्ययतदर्यज्ञानविलम्चेन तत्र लक्षणाया विलम्बितत्वात् । म- स्पपार्थस्य सनिहितपदार्थगतवानुरोधाच्च । अत एव चित्र- ग्वादिपदेपि गोपदे लक्षणा । विरुद्धविभक्तिहितमातिपदिका. र्थयोरभेदान्वयव्युत्पत्यङ्गीकाराच्च चित्रराजादिपदार्यान्वयसि- दिन चैकलमणायामनेकमन्पपदार्पइति व्याकरणविरोषः तेनानेकस्पान्यपदार्थे वर्चमानस्य समासानुशासनादिति वाच्यम् । सर्वपदस्पापि तात्पर्यग्राहकतया परंपरया अन्यपदार्यबोधकत्वा- द । अतोन्यपदे लक्षणा । घादिपदशक्तिस्तु विशिष्टस्य सहे. तितत्वाविशिष्ट करप्यते । अस्तु वान्तवणे शक्तिः । अब ·तर्कपादः। पलप्सराजादिपदादेव कक्षणया ताशार्योधसम्भवे शक्तिक- ल्पनमन्याय्पम् । यतु समासे ऽर्थवचाभावात् प्रातिपदिकसंज्ञा न स्यादिति । तन्न । कृतदितसमासाश्चति तद्विवानात् शश. शृङ्गमित्याद्यनयकेपु तद्विधानप्रयोजनकत्वात् । एतेन सत्र कर्म- खानन्वयदूपणमपास्तम् । समस्यमानपदलक्ष्यार्थगतस्वार्थबोध- कत्वव्युत्पत्त्यङ्गीकारात् । विशिष्टशक्तिस्वीकारे उक्तरीत्या उक्त- स्मृतिविरोधः। विशिष्टस्यातिरिक्ततपानेकत्वासम्भवात् । अतो लसणैव युक्तेलाहुः॥ आचार्यादयस्तु बहुवीही शक्तिरेव, तस्य मतुवर्थसमाना र्यकत्वात, मनुपो गोमांश्चैत्र इत्यादाभदान्वपाप सम्बन्धिवा- चित्वनिश्चयात् । अत एवेन्द्रपीताधिकरणे तत्पुरुषाची ही लाघवमङ्गीकृत मित्याहुः॥ अत्र मीमांसकैकदेशिनः ॥ “सर्वत्र यौगिकैः शन्दैव्य- मेवाभिधीयत" इति वार्तिकाव सर्वेषां कृत्तद्धितसमासरूपयौ. गिकशब्दानां द्रव्ये शक्तिमाहः ।। परेतु नितिशक्तिकैकदेशयौगिकपदपरमिदं वात्तिकं तेन पा. चको गोमानित्यादिकत्तद्धितानां द्रव्यवाचित्वेपि बहुव्रीहर्न तद्वा- चित्वं तत्रापि विशेष्ये द्रव्याविनामूतगुणवाचकपदबहुना हेरेकहाय- नीपिहासीत्यादेव्यनाचिस्वेदव्याक्षेपकरवे वा चित्ररित्यादी तदसम्भवेन द्रव्यलक्षणाया आवश्यकत्वात् । अतः पव चिह- हुनीही लक्षणा ॥ न चैवमिन्द्रपीताधिकरणाविरोधः । इन्द्रपीत- पदे तत्पुरुषपि पूर्वपदलक्षणया पीवपदे हुनाहुतशपलक्षणया लक्षणाद्वपापत्या लाक्षणिकबहुव्रीह्यपेक्षया तत्पुरुपस्य दुर्वलत्वा. सिद्धान्तसिद्धिः । अत एव निपादस्यपत्यधिकरणे लक्षणा- पच्या तत्पुरुषापेक्षया कर्मपारयस्य मावल्यमुक्तम् । अन्यया ·माइचिन्तामणेः तत्र मानोपापासेपलाघवेन वहुचीद्यापतेरद्धात्वात् । अतः सचिहवीही लक्षणेत्याहुः॥ ये तु सर्वत्र बहुवी हौशक्ति मन्यन्ते वेषां पावं नाकलयामा अन्ये तु मनुपापि सम्बन्धों धाच्यः । तस्य च प्रकारतया वय: । सम्बन्धिनि पा सक्षणा । तेन बहुदीहेर्न मतुवर्षकाका पित्याः॥ अहं तु दुई। समासेषु न शक्ति पा लक्षणा, किंतु समा- सोपस्थिताविग्रहवाक्यादेव घोषः । श्लोकादायवपाक्यादिवत् । अत एव रामेश्वर इत्यादी रामस्तत्पुरुष माह बहुचीहिं महेश्वरः । अन्ये तु ऋषयः सर्वे कर्मधारयमधिरे । इत्यादी सादृशविग्रहवाक्योपस्वित्यैव बोधः । एवं च विग्रहमंदेहे घोघसंदेहो प्युपपद्यते । अतः समासवा- क्यस्य विग्रहवाक्योपस्थित्या योधजनकत्वं युक्तम् । न च बहु- वाही विग्रहयाक्यापुरुषमकारको योषा समासेतु पुरुषस्य विश. प्यत्वेन भानामिनि कथं चैपम्यमिति वाच्यम् । चित्राणां गर्वा पःप्राप्तस्पोदकस्म यः कृतस्य विधात्य य इति विग्रहवारप- स्पापि ताशस्पाकाराद । न च सय पष्ठीबहुब्रीद्वापरया शेषो बहुव्रीहिरिति सूत्रानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तस्योक्ताव्य- पीभावादिसमसमासमिनपरत्वात् । अत एव निपादस्थपति- मित्यादी व्यधिकरणशत्पुरुषात् समानाधिकरणतत्पुरुषस्य ज्या- यस्त्वं सङ्गच्छते । सामानाधिकरण्पयधिकरण्ययोविग्रहवाक्या- धीनत्वादिति । विशेषणपदे सामानाधिकरण्यं च शिष्य समानलिम्पत्यानरोधकृतसमानविभक्तिविशेषकत्वम् । तेन देवदत्तस्य परम्पाइसव विशालकत्वाभाषाविदचः पचतीत्या- ·सर्कपादः। दो सपानविभक्तिमत्त्वाभावान्नाविप्रसः । सामानाधिकरण्यं च भित्रीत्तनिपित्तकानामेकत्र प्रवृत्तिा | अब लिनियमाननु- शिष्टविभक्तचन्तत्वं विवक्षणीयम् । तेन देवदचो मित्रपित्यादौ न व्यभिचार इति दिन ॥ अथ राजपुरुष इति तत्पुरुपे पूर्वपदे लक्षणा ! म च वत्र लुप्तपष्ठधा सम्बन्धोधान्न शक्तिर्न वा लक्ष- पति वाच्यम् । पष्ठीलोपमजानतोपर्यप्रत्ययात् । किं चैवं साधु- श्वब्दस्मारकत्वेनापशोपयोगवद्विग्रहस्पारकत्वमात्रेण समासो. पयोगः स्यात् । न च सम्बन्धस्य संसर्गतया भानोपपत्तन लक्षणति वाच्यम् । विग्रहसमासयोभिन्नार्थत्वापत्तेः । विग्रह- वाक्ये सम्बन्धस्य प्रकारतया समाप्ते संसर्गवायोगाद । अवो लक्षणावश्यकी ।। अत्र पक्षधरः । राजपदेन राजसम्बन्धी लक्ष्यते । राजसम्बन्धी पुरुप इत्यनुभवान् । विरुद्धार्थकविभक्तप- घरुदयोः मातिपदिकार्ययोभदान्वयत्य म्पन्पत्तिसिद्धत्वात् । एवं घटी नेत्यत्रापि घटपदेन घटप्रतियोगिकलक्षणया घटमात- योगिकामावयोरमेदान्वयानुपरः । अतो राजपदेन सम्बन्धी 'लक्ष्यत इत्याह । अन्ये तु राजपदेन सम्बन्ध एव लक्ष्यते, लाघवा- ३ । न पात्राभेदस्य नियमतः प्रवातिः । नालोप- समित्यादिसमानाधिकरणतत्पुरुपे ऽपि नीलस्यैव समवाये- न प्रकारत्वानेदान्वयः । नीलयुत्पलमिति वाक्ये तु समान- विपकयवरुदस्वस्य विरुद्भविभक्तमनवरुदत्वापेक्षया लयुक्या सन्यवादस्वभेदाचयः । एवं च भिन्नानिनिमित्तकवे सति एकमयुपस्यापकत्वरूप सामानाधिकरण्यं नीलपटगोरभेद . लादिव्यवहारश्च युज्यते । नीलरूपपटत्वयारामयाभेद शव ·। भादृचिन्तामणे वाक्यार्यः । तेन समासे समानविभक्तिकवाभावादभेदमत्यया- योगेन सम्बन्धपात्र लक्ष्यते । अर्धपिप्पलीत्यत्रापि पिप्पलीपदेन सम्बन्ध एवं लक्ष्यतइत्याहुः ॥ परे तु नीलोत्पलामति कर्मधारये नीलपदस्य नील. वति लसणा । अभेदश्वोत्पले प्रकारतया भासते व्यास• समासयोः समानमकारकमानजनकत्वनियमात् । यदि च ध्यासेपि कर्यलार्यकद्वितीयाया अभिन्ने लक्षणा तस्प चोत्पले भेदेनान्वयस्तदा समासे ऽप्यभिन्ने लक्षणेति समानार्थकत्वो- पपीत्तरित्याहुः॥ अन्ये तु विशेषणविभक्त साधुत्वार्यत्वादभेदस्य व्या- से समासेपि संसर्गतयैव भानम् । अन्यया ऽभिन्नलाणा- यां नीलाभिन्नाभिन्नमुत्पलमिति बोधः स्यात् । अभेदलक्षणा. यामपि लक्षणैव दोपः । अत' कर्मधारये न लक्षणा ! अत एव निपादस्थपति शन्दे तत्पुरुषबहुवीपेक्षया लक्षणामावलायवेन कर्मधारयोहीकसः । अङ्गीकृतं च फलमुखमध्ययनमयुक्तं गौरव. मित्याहुः॥ चार्य द्वन्द इति विहिते द्वन्द्व पदव्ये लक्षणा । तथा- दि। समुच्चयान्वायतरेतरयोगसमाहाराश्चस्वारश्चार्योः । तु. त्यवहभयोः क्रियाप्रयोजकत्वे समुच्चयः। अन्यतरस्यायोजक- स्वेवाचयः । एकारसमाभिव्याहार एवेतद्वोधक इति न तयोः समासः चार्षे द्वन्द इनि सूत्रेण चकारमात्रबोधित द्वन्दवि. घानादनयोश्चकार विना अपिशन्देनापि वोपाच्च । इतरेतरयो- गममाहारयोस्तु नसारमाप्रार्थत्वात्तव समासः । यथा घरख. दिरी छिन्धि पुशपलाशपानयति । अप्रतरतरयोगद्वन्दस्थपदो. पस्थितयोरखादयोरिछादाक्रयान्वयन हिवाय पेन च कुत्रा.

·तपादः। पिन शक्तिलपणा वा, घटी घटा इत्यादिस्वरूपैकोषेपि न ल. तणा, घटपदाच्च शक्तचैव युगपनानाघटोपस्थितौ द्वित्वबाहुवा. एसम्भवान, पितरावित्यादिविरूपैकशेषेषु पिपदेन जनक दांपत्ये लक्षिते द्विस्वान्वये कसणव, पाणिपदमित्यादौ समाहा. रहन्दप्येकत्वान्वयानुरोधेन तावत्पदाक्षिरेकबुदिनिपयरूपः समाहारो लक्षणयोपस्याप्यते इति सिद्धान्तः । अत्र के चित् । इतरेतरयोगे विभक्त्युपस्थिते द्वित्वादिसंख्यााँ घवे खदिरे घान्वयः । तत्र च न धमत्तायन्वयितावच्छेदकं द्वित्वपर्याप्प- धिकरणखानवरछेदकत्वाद, विभक्तः प्रत्यर्यतावच्छेदकच्याप्प- संख्याभिधायकत्वनियमात् । अतो धरपदं साहित्याश्रयतया प. पसदिरी लक्षगयोपस्यापपतीति साहित्यावच्छिन्ने दिखावयः। नई खदिरपदवैपयम् । साहित्याश्रयविशेपलामतापर्यक- स्वात् । वृत्तिद्वयविरोधापत्या धवेपि लक्षणैव, अत इतरेतरयो- गन्दे लक्षणा आवश्यकी । एवं च मित्रावरुणपदे मित्रपविरुण- योरिति विग्रहोपर्दशक वाक्यमुपपद्यते । अन्यथा द्विवचनानुप- पत्तेः । एवं समाहारद्वन्द्वेष्येकत्वान्वयार्थ साहित्ये लक्षणावश्यकी। परं वितरेतरयोगहन्दे साहित्याश्रये लक्षणा, एवं च विभक्तः भकर्त्यपगतस्वार्थबोधकत्वव्युत्पत्तिरपरित्यक्ता भवति । एवं स. रूपैकशेपस्यलेपि साहित्योपस्थित्या द्वित्वान्वय्यर्थे लसणेसाहुः ।। तम, प्रत्यक्षेणेवपदद्वयेनोपस्थिते ऽर्थदणे द्वित्वान्वयसम्भवात् । योग्यतावच्छेदकमकारकज्ञानस्य शान्दोघहेतुत्वे मानामावाद विभक्तः पदार्थतावच्छेदकधर्मसमानाधिकरणसंख्याभिधायक- वाच्च । अत एव घटेन जलमारतीत्य सच्छिदेतरलेन न घये. पस्थितिः किं तु घटत्वेनैव, पटश्च पटश्व स्त इति द्वित्वान्वयश्च । एतेन मुतिहारकसंख्याभिधायकवलक्षणसामानाधिकरण्पनिया ·भाचिन्तामणे मादेकत्वेनोपस्थिते द्वित्वान्वयासम्भवाक्षेत्रो मैत्रय गच्छत इ. त्यादौ चकारोपाचसाहित्यान्वयिनि द्वित्वान्वयन क्रियायो वा द्वित्वान्वयेन वोधः । अन्यया एकलेनोपस्थिते द्विन्वान्वये एको द्वाविति मनीत्यापत्तिरिति परास्तम् । वस्तुतो यत्र मुगुपस्थाप्पस- ख्या तिकुपस्थाप्यसंपाविरोधिनी तत्र सामानाधिकरण्यानुपए- चिः । मुबद्धयोपस्याप्पैकत्वद्वयस्य तिडपस्थायद्वित्वेन विरोधा- भावाट् घटश्च पटश्च स्त इति प्रयोगो युक्तो न त्वेको दाविति तत्रैकत्वस्य विरोधित्वादितिीन च समाहारळक्षणार्या पाण्यादीनां क्रिपाक्यो न स्यादिति वाच्यम् । परंपरासम्बन्धेन पाण्यादौ क्रियान्वयानीकारान् । के चितु एवं नक्षतत्पुरुषे ऽप्ययटः पट इत्यादी घटमतिपोगिकान्योन्यामा नबो लक्षणा, वाप्यन्वयि- तावच्छेदकावच्छिन्नपतियोगिताकत्वस्य व्युत्पचिलभ्यत्वाद- न्योन्धाभावमात्र लक्षणा । एवं च घटमतियोगिकान्योन्याभाव. पान् पट इति वोपः । एवं न पट इति वाक्ये ऽपि कसणव । नना संसर्गाभावे शकत्वादिवि दिछ ।। इति श्रीगागाभहकृते भादृचिन्तामणी समासवादः ॥ अय नवयों विचयिते । घटो नास्तीत्यादौ पटपदस्य यट- मतियोगिकामावे लक्षणा, नज.पसर्गबलक्षणातापर्यवाहक इति नात्या नवर्ष इति के चिद ।। तत्सादृश्यममावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अमावस्त्य विरोधश्च नः पट् प्रकीर्तिताः ।। इत्युक्त पट्स क्तिरित्सन्ये । संसर्गाभाव एव नवों न भेदार यो न पट इत्यादी नवर्षभेदस्याभेदातिरिक्रसम्बन्धन ·तपादः। घटे ऽन्वयासम्मवाचन्दवति लक्षणापा मावश्पकत्वात् । अतः संसर्गाभाव एव नर्थ इत्यन्ये ।। संसर्गामावो ऽन्योन्याभावश्च नवर्यः । तदाम्पससर्गाव- रिछनप्रतियोगिताकामावत्वं तादात्म्यारोपजन्यमतीतिविपया. भावत्वं प्रतियोग्यवच्छेदकदेशकालावच्छेदेन प्रतियोगिसमाना धिकरणामावरवं वा न्योन्यायावत्वम् । तदन्यायावत्वं संसर्गामावलम् । आरोपश्च प्रत्यक्ष इव शान्दोपि प्राधा । तेनातीन्द्रियमतियोगिकाभावे नाव्यातिः | अभावबुद्धौ प्रति. योग्यारोप एन नियामको न तु तदारोपसम्बन्यो नियापकः । वसंसर्गे गौरवाद, पटो भविष्यति नष्ट इत्यादी मतीतिविषय यो गमावध्वंसपोर्नअर्थत्वापोगाकपाळे घटो नेत्यादौ अ. सन्ताभावस्यैव प्रतीतेः । अत्यन्तामावान्पोन्पामावादेव नमी न संसर्गामावत्वेन तस्प शक्तिरिति पितृचरणा । एतेन पीतपटवति नीलपटो नास्तीति प्रयोगमत्यपी नवा पटवति नीलो घटो नास्तीति प्रयोगः । तत्र च नमर्यान्वयितावच्छेदकस्प प्रतियोगितावच्छेदकत्वनियमः । घटो नास्तीत्यत्र घटत्वस्पोम- परूपत्वात् । कम्युग्रीचादिपानास्तीत्यत्र कम्युग्रीवादिमत्वमेव वया । न च सस्यान्वपितावच्छेदकत्वेपि गौरवान्न प्रतियोगि- वावच्छेदकत्लमिति वाच्यम् । उपस्थितस्यैव प्रतियोगिताय. छेदकते लापवाद । अननुपविष्टावेन गौरवाभावात् । अन्न। पितावच्छेदकता व पतिसम्बन्धेन बोध्या सेन पटवावे घट- पटौ न त इति प्रत्यपयोगी पटत्वपटत्वपरिवयिताव. छेदकलेपि तत्पर्याप्त्सनाधिकरणलाइ । द्विलस्यच वाट्यत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वाद इति के चित् ॥ भन्ये तु सम्प्रीधादिमानास्तीत्यपानपितावच्छेदक न मतियो- ·भाइचिन्तामणे गितावच्छेदकं गौरवात् । घटपटौ न त इत्यत्रान्वयितानप. च्छेदकमपि प्रतियोगितावच्छेदकं प्रतीतिबलादित्याहुः ॥ अत्र चाभाषाधिकरणभूतलादिप्रकारकामावविशेष्यको- धे ऽधिकरणप्रकारकमतियोगिविशेष्यकोषसामग्रीहेतुः । सा प ससम्पन्तभूतलादिपदसमभिन्याहारः । एवमभावमका• रकाधिकरणविशेष्यकोथे ऽपि तेन भूतलं घटे भूतले न घटा चैत्रः पचति न पचति चैत्र इत्यादिप्रयोगमत्य- या। अन्यया भूतलं न यटः चैत्रो न पाककृतिरित्यत्राधिकर- णवाचिसप्तम्यन्तपदाभावेष्यत्यन्ताभाववोधः स्यात् । अत एवं पथिव्यां गन्धो न जलइत्यादौ गन्धविशेष्यक एव वोधः ।। अन्ये तु नो ऽभावमा शक्तिः। शक्यतावच्छेदकं च लाघ- पादभावत्वम् । अतो नान्योन्याभावे लक्षणानि चैवमपि घटप- दानालपटत्वप्रकारकरीती घटपदलक्षणे वान्योन्याभावप्रकार कमतीत्यर्थ नमो लक्षणावश्यकी । अन्यथा न घट इत्यत्राभावाम कारकप्रतीतो घटः पटो नेति प्रतीत्यनन्तरं घटः पटोन वेति संशयः स्याद, मिनप्रकारकत्वेनामावनिश्चयस्यामतिवन्धकत्वा- छ । एवं वाक्ये प्रतिषेधस्थळे ऽपि संसर्गाभावमतीस लक्षणाव- पकीति वाच्यम् । प्रतियोग्यधिकरणवाचकपदयोः समानविभ. तिकत्वस्याम्पोन्पाभारनोधहेतुत्वस्य तयोः मयमादिविभक्तिक- स्वस्यात्यन्ताभाववोधे हेतुत्वस्य चकल्पनया लक्षणाया अभावात् । पदा नमसममिव्याहारे पत्पदार्ययोराधाराधेयमावसंसर्गेणान्वयः। तपात्यन्तामावप्रत्ययः । यत्राभेदसंसर्गेणारवयस्तधान्योन्याभार- मानमिति व्युत्पाः । तेन न पचति चैत्र इलनात्यन्तामावलो. मुचः । किं चात्रात्यन्ताभावाधो न नियतः । कदाचिद- নাইম আমাথাব্দানুভার কিমাখামাম- ·• तपादः। १५७ स्यापि दोषात, अतस्तादृशतात्पर्पज्ञानातादृशो बोध इति न सक्षणावश्यकीति । न चैर्य प्रतिषेधपदासयोस्तुल्यत्वापत्तिः । इष्टापतैः । नानुपाजेषु न होतारं वृणीतइत्यत्र वाक्यभेदक- रोत्पनुपविकल्पपरिहाराणां पर्युदासचीजत्वात् । न तो प- शाचित्यत्र पशुमकरणाभावस्य निषेधचीनत्वात् । एवं च समाले पाक्ये वा कापि न लक्षणेति के चित् ॥ दीधितिकारास्तु संसर्गाभावत्वमन्योन्याभावत्वं वनमा शक्य वावच्छेदकामिति नषो नानार्थत्वं, तथाप्यघट इति समासे ऽन्यो- पाभाववदुपस्थिस्यर्थ नमो लक्षणा । अत एव प्रतिपेधापेक्षया पर्युदासो दुर्बलत्वेन गीयते । नानुयाजेष्वित्यत्र प्रतिपधेपि न विकल्पापचिअन्वयितावच्छेदकावछिन्नमतियोगिताकत्वस्या- पि विचपविधिनिषेधयोविशेषनिषेधाभ्यनुहाफळकत्पनियमस्प व्युपत्तिसिद्धतया विधिप्रतिपेषयोरुदेश्यतावच्छेदकैक्ये विधेय. मतिपेध्यतावच्छेदकैक्ये च विकल्पस्प युक्तत्वात् । ययातिराने पोदशिनं गृहाति नातिराने पोडशिनं गृहातीलादौ न तो शौ करोतीत्यत्र च । तत्राप्यतिदेशशास्त्रस्य पशूद्देश्योनाज्यमा. गजन्योपकारविशेषविधिपरत्वेन विधिनिषेधयोरेकविषयत्वात् । नानुपावित्यत्र तदभावेन वैपम्पात् । अतो ऽत्र पूर्वोक्तयुक्त्यै- र पर्युदाससिद्धिरित्याहुः ॥ के चिन्तु निषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकनपा इटसाधनस्वेन भ- मितस्य निषेविषयत्वनियम: एवं च विध्यर्थव्यतिरे. कबोधकनिषेधेनानिष्टसाधनत्वं निष्फलत्वं वा निघस्य दो- यतइत्युभयोः प्रामाण्यायोगात् वाहिशास्त्रयवशास्त्रयोरिया माता पाक्षिकमामाण्याङ्गीकारेण विकल्पापल्या सामान्यविधे. विशेषविषिसमभिन्याहारेण तदितरपरत्वरूपपर्यंदासाङ्गीकार- प.

·१५८ माहचिन्तामणे इत्याहुः॥ अदमाभाति । सर्वत्र नमर्थस्यान्वपितावच्छेदकावधि- भमतियोगिताकत्वन्युत्पतिः । अन्यया नीलपटवति नेह घट इत्यत्यन्ताभावव्यवहारस्प, नीलपटो न घट इत्यन्पोन्यामारव्या घहारस्प चापत्तिः । न च पदार्थैकदेशस्य घटत्वस्य कयम. भावान्वय: 1 अमावस्यैव घटेन सममन्वये घटत्वावच्छिन्नमतिः योगिताया संसर्गत्वात् । सा च विलक्षणपतियोगिताविशेष शति के चित् । यत्रानुयोगिवाचकपदे सप्तमी तात्यन्ताभाव- पोषः, यत्र पर्थमा तेत्रान्योन्याभावबोध इति व्युत्पत्तिमाः॥ परे तु ताशव्युत्पत्तेने पचति चैत्र इस्लादावत्यन्ताभावम- त्यपम्पभिचारादेवं वाच्य, नवसमभिव्याहारामाये परपदार्थयो. राधाराधेयभावसंसर्गणानयस्तपात्यन्तापावत्ययः । यत्राभे- दसंसर्गणान्वयस्तवान्योन्यामावमानामति । एवं च चैत्रः पच- तात्यांदावाख्यातार्थयत्नस्य समवायेन चैत्र भानम् सत्र यत्नामाः । तत्सम्बन्धावच्छिन्न एवाधारायभावनियाम. कस्वरूपसम्बन्धेन चैत्रे भासतइति । एवं चैत्रस्य धनमित्यत्रापि पष्टच स्वामित्वस्य धने निरूपकत्वसम्बन्धावच्छिममतियोगिता- कापावो विशेषणतया भासते । यदि तु स्वत्वं षष्ठघ- यस्तदा चैत्रनिरूपितस्त्रत्वाभाव आश्रयतासम्बन्धेन भासतइति। एवं नयसमभिग्याहारामावे यारशमतियोग्पनुयौगिवायकप- दपाविरुदावभक्तपर्यानवरुद्धयोरमेदान्वयव्युत्पतिः । तत्समाभि- पाहतनका न्योन्याभावोध: । अत एव समानविभक्ति कमतियोग्यनुयोगिवाचकसमाभिव्याहतनपदजन्यबुदिविषयत्व- मन्योन्पामावलक्षणापत्याए । अन्ये तु भूतले न घटा, घटो न पट इत्यत्र भूत- इन पचती ·तर्कपादन लाधिकरणको घटमतियोगिको ऽभावः पदमायोगिक भेदवान् घट इति बोधः । यत्र तु पटो नास्ति घटपटौ न त इति कियासमभिव्पाहारस्तत्र लदर्यवर्तमानत्वेन नअान्वयः, तत्रैव च भूतलाधयत्वान्वयः, एकत्वान्वपस्तु प्रपमान्त- घटपदायें, तथा च भूतलवृत्तिवर्तमानत्वाभावाश्रय एकत्वाश्रयो घटा, मूनवृत्तिवर्तमानत्वाभाववन्तौ द्वित्वावरिछनौ घटपटावि- ति बोधः । एवं जातौ सचा नास्तीत्यत सवाभावो जाता. विति बोधो जात्याधेय इति वा पोष इत्याहुः ।। अत्र च सर्वत्र प्रातिपदिकायें नबर्षे घटपटादीनापभेदाति. रिक्तेन प्रतियोगित्वसम्बन्धनान्वयः । निपातेप भिमव्युत्पति- स्वीकारादिति के चिन् । घटपदस्य घटप्रतियोगिक क्षणाडी- कारे न कोपि दोष इति दिफ ॥ इति श्रीगागाभट्टकृते भादृचिन्तामणी नार्थवादः। उपसर्गरूपा निपातरूपाश्चोपदाः । म, परा, अप, सम्, अनु, अब, निम, निर, दुम, रवि, माद, नि, अधि, अपि, अति, स, उद्, अभि, मति, परि, उप, इत्युपसर्गा द्वाविंशतिः । एतद्भिमा नयादयो निपाताः । मादीनां च धातुसमभिव्याहारएवोपसर्गस्वं निपातत्वं च । त. प्रापि कश्चिद्धात्वर्थपतिक्रम्य वर्तते । कश्चित्तमेव विशिनष्टि । यया मस्थानं पराजयः प्रवेशो पिजप इति । अत्र गमनजपाभा- घात्रुपसर्गायों, प्रविनतीत्यादौ तनिष्ठः मकः विजयताइत्यादौ ज- पत्य विशेषः । चादिनिपाताना केपी चिकेवळप्रयोज्यत्वेपि सहमयुज्यमानपदार्यान्वयित्वं दर्यानाम् । यया ·भाइचिन्तामणे तटस्यः स्वानान्घटयति च मौनं च मजते विकारः कोयन्तर्जत्यति च तापञ्च कुरुते इत्यादी लोके मैत्रावरुणा त्यति चान्वाइत्यादी वेदे स. पुच्चयः । चार्थो भावनान्वयी, घटं च पदं चानयेत्यादी लोके यदप्रये चेत्यादिवदे चोपपदार्थान्वयित्वं, तेनामिनिरूपित समुचु- यस्य प्रजापती विशेषणत्वेन समुषयस्य भावनान्वयाभावेन न विधिः, किंतु समुच्चपविशिष्टप्रजापतिविधिः । न चैवं गौश्चा- व इत्यत्र दक्षिणोद्देशेन समुच्चयविधिन स्पात् । इष्टापत्तेः । विशिष्टदक्षिणाविध्यङ्गीकाराव । तत्याश्च ऋविम्भ्पो ददातीति विनियोगश्चमसाध्वयुध्याहत्यर्थः । एतच्च दशमे स्फुटम् ।। तत्रोपसर्गा घोतका न बाचकाः। अजयतीत्यादौ प्रकर- जपादौ जिघात्त्वादेर्लक्षणपैचोपपत्तेः, तत्र शक्तिकल्पने गौरवा- व । मतितिष्ठतइत्यत्र गमने प्रशन्दा विभक्तयर्थानन्त्रयास- शाद । प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वात् । न चैवं न. बोप्यभावे शक्तिर्न स्यादिति वाच्यम् । मनलं न घट इत्यत्र घट- पदलसितभेदस्य नामार्पयोभदान्वपाव्युत्पत्त्या भूतले ऽनन्वया- पत्तः । भेदस्य नर्थत्वे तु निपातार्यातिरिक्त तन्नियमान भे- दान्वयानुपपत्तिः । न च घटपदस्प घटभि लक्षणया भूतले. नान्वषोस्त्विति पापम् । भेदमकारकपोषस्यानुभावकस्वादि- ति के चित् ॥ अन्ये तु पातौ शक्तिलक्षणयोरुपसर्गसमभिन्याहारतदमा- यहेतुकत्वस्य उपसर्गाणा घोतकत्वशक्तेश्च कल्पनायां गौरवाद पाचकतर युक्ता । एवं चत्रकारादावन्य योगव्यवच्छेदायोगव्य- वच्छेदयोरिवकारादीनां सारश्यादीनां शक्तिप्रदर्शनमुपपनम् । मत पत्रात्र वेवावपन्त्यत एवोपन्तीति वैदिकप्रयोगस्य, तंत्र - ·सपादः। वायाति इत एवाभिवर्तत इति लौकिकप्रयोगस्य, चोपपत्तिः । अतो वाचकत्वमित्याहुः ॥ वितलादिभावप्रत्ययानां घटत्वं पटस्वमित्यादौ घटत्वत्वेन घटबादिकमर्थः । घटत्वत्वं च घटेतरासमवेतत्वे सति घटनिष्ठा- न्योन्याभावमतियोगितानवच्छेदकत्वे सति समवेत्तत्वम् । अ. तरसपवेताभावनिष्पान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकन्बामा- वसमवेत्तत्वे पद शक्तयः । संसर्गः सपभिव्याहारलभ्यः । सत्त्व मित्यादावेकदेशे लक्षणा । तत्र सदितरासमवेतत्वस्याप्रसिद्धः । एवं प्रमेयत्वमित्यत्रापि । एवमन्यत्राप्यूह्यम् ।। के चित्तु भावप्रत्ययस्य धर्मोन धर्म शक्तिः । धर्मत्वमा- धेयत्वं शक्यतारच्छेदक, शक्ततावच्छेदकं तु स्वतलत्वादिकं न भावप्रत्ययत्वम् । घटत्वमित्यादौ घटधर्म इति घोषः। पटे घटत्वं नास्तीत्यत्र तु नमर्थस्य घटमात्रवृत्तित्वविशिष्ठभावप्रत्ययार्थे धर्मे जनभावप्रत्ययसमभिव्याहृतनमः प्रकृत्यर्थमात्रवृत्तित्वविशि. पृभागियोगिताकाभावयोधकत्त्वव्युत्पः । एवं समासाद्युत्तरभा. वात्ययेपि नीलोत्पलखीमत्पनीलोत्पलधर्म इति घोषः । समा- सोचरभावमत्ययस्य प्रकृत्पर्य तित्वावशिष्टधर्मबोधकत्तव्युत्पच्या न रक्तोत्पले नीलोत्पलत्वामिति बोध इत्याहः ।। अन्ये तु कृतद्धितसमासोत्तरमावप्रत्यपस्य पदार्थतापच्छे. दकपसामानाधिकरप्ये शक्तिः, लोके पाचकत्वमौपगवत्वं नी. लोत्पळत्वमित्यादौ चेदे च वैश्वदेवीत्वं निपादस्यपारीवामित्यादी पाककृतिपुष्पत्यारुपगुसम्बन्धलापत्यत्वयोनलिवोत्पललगो विश्वदेवदेवताकत्वापिसात्वपोनिपादस्वस्थपतित्वयोः सामाना- चिकरण्यस्य विशेषणतया भानादिति ।। अन्ये तु सामानाधिकरण्यस्योचरपदार्यतावच्छेदकाविशेष- - २१ ·भारचिन्तामणे: तपा भानम् । सामानाधिकरण्यमाने शक्तिः । प्रत्ययाना प्रक स्पर्यान्वितस्वार्थबोधकत्वनियमान् । प्रत्ययार्थप्राधान्यनियमस्य भावप्रत्ययातिरिक्तसमासाद्यतिरिक्तपरत्वात्तेन नीलत्वसमा नापिकरणमुत्पलत्वमिति बोध इत्पाहुः ।। परे तु नीलादिपदस्य तत्समवायिनि लक्षणा । अभेदः सर्गः। नीलत्वमम वाध्यापिनसमवेतोत्पललामति बोध इत्याहुः ।। वैश्वदेवीस्यादितद्धितस्य देवतात्वविशिष्ट सर्वनामा शक्तिः, सर्वनामार्यश्च बुद्धिस्थमकारविशपावच्छिन्न पयस्वादि, एव च मातिपदिकार्थविश्वदेवानां देवतात्वे देवतात्वस्य च निरूपकत्वे न सर्वनामाव्यविशेषणत्वेनान्वय । ससन्धिकत्वादेकदे शान्वयेपि न दोषः । आमिक्षापदे तु प्रकारावशेषोपस्थापने त द्वितस्य तात्पर्यग्राहकत्वमिति माञ्चः ।। के चित्तु तद्धितस्य सर्वनामार्थे शक्तिर्देवतात्वे तु निरूद लक्षणा, प्रत्ययानामाश्रयवाचिनां कृताविव विश्वदेवप्रातिप पदिकार्थस्य लक्षितदेवतात्वेऽन्वयो व्युत्पत्तिचिच्यादित्याहुः ।। अन्ये तु तद्धितार्यो द्रव्यविशेष एव, देवतात्वतु मातिपदि कार्यतद्धितार्थयोः ससर्ग इत्याहुः ॥ परे तु देवतास्वमेव तद्धितार्थः, सर्वनामार्थस्य व्यक्तिया पेन वाध इत्याहु । अपरे तु बद्धितेनानिर्धारितविशेषव्यसामान्यमतीवेन द्र व्यविशेषावित्व, किं वामिक्षापदादेव विशेषनिर्णय इत्याहु ।। देवतात्वयोधकानि च देवताशब्दस्तद्धितवर्षी द्वितीया मन्त्रवर्णश्चति, देवतास्तर्पयति मजापतिर्ब्रह्मा देवता इत्यादी रात्रिदेवतामके नक्षत्रदेवतामेके इत्यादौ च द्रव्यत्यागादे यस्वरूपदेवतात्वस्य देवतापदवाच्यस्यान्वयः । धात्वर्थ , ·तपादः। त्यागशिनुवादः । एवमाग्नेय इत्यादितद्धितस्य देवतात्वविशि. द्रव्यविशेषवाचित्वम् । न च द्रव्यविशपवाचिस्वमसिद्धमिति वाच्यम् । बुद्धिस्थपकारावाच्छिन्नधिकसर्वनामार्थे सास्पदेवतेति वादिनविधे.। एवं च तद्धितस्य देवताखविशिष्टे वृद्धिस्यमकारे अटाकपालावादी तदृयक्तित्वादी वा शक्तिस्तदवाच्छिन्नस्य तु व्यक्तिन्यायेन लामः । बुद्धिस्यत्वेन भानाभावात्तु न बुद्धिस्थत्वे शक्तिः । तेषां प्रकाराणां नानात्वेपि वुद्धिस्यत्वस्योपलक्षणत्वेन शक्तिग्रहसम्भवः, शक्तिग्रहोपलक्षणस्य न शक्यतावच्छेदकत्व- मिति दिक॥ तदादिपदानां चुद्धिस्थित्वेन बुद्धिस्ये शक्तिमान चवुद्धिस्यमानये ति घोधापा, पदार्थस्मरणशान्दयोधयोः समानप्रकारकत्वादिति वाच्यम् । पदान्तरे तादृशनियमे ऽपि तदादिपदेपु घटत्वादिरूपे. गाव पदार्थोपस्थितेः शान्दवोधस्य च कल्पनं फलानुरोधादिति के चित॥ अन्ये तु तदादेपेटत्यादिनैव शक्तिरिति नानार्यतेवत्याहुः ।। स्वपदस्य तत्कालीनसम्बोध्यत्वविशिष्टचत्रादावस्मत्पदस्य तत्कालीनस्वतन्त्रोचारापतत्वविशिष्टचैत्रादौ शक्तिः । स्वातन्त्र्यं चान्यवोधतात्पर्यणानुचारपितृत्वं, तेनान्यतात्पर्येणोचारिते वा- च्यस्त्वया पचनास राजेत्यादी लक्षणया सीतामतीतिर्न ववि. मतीतिरुचारपिपतीतिर्वा । अत्रापि संवोध्यत्वादिकं न भासते मासते चेति । वयं याम इत्यत्र स चाहं च त्वं च वयामित्येकशे. पादन्यतात्पर्यकपि सर्वेबारोपितस्वातन्त्र्यप्रतीतिः । एवमिदमवाच्छन्न दः पदस्य शक्तिः ॥ परिकचिच्छब्दस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन युदिविषयत्वावशिष्ट- घटत्वाधवाच्छन्ने शक्तिी यत्किञ्चित्प्राचीनममीपापीयाद् यत्कि- ·मादृचिन्तामणे: शिसोपलिप्तमित्यादौ तथैव बोधात् । अत एव शक्यताच्छेद- कतावच्छेदकस्य विषयत्वस्यक्यान वाक्यभेद, पत्किञ्चिदा. नयेत्यादौ तु पयोतिसम्बन्धेनोपेतबुद्धिविषयत्वविशिष्ट लक्षणा।। केवलकिञ्चित्पदस्याज्ञातमकारावच्छिन्ने शक्तिः॥ एवं सर्वपदस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन वुदयवछिन्ने शक्तिः । सर्वेषु घटेप द्रव्यस्वामित्यत्र घटपर्याप्तिमानं, सर्वेषु घटेपु रूपमि- त्यत्र व्यापकले लक्षणा । कस्यापि रूपस्य सर्वघटचित्वामावा- ३ । सर्वेपू सत्त्वं ममेयत्वमित्यादौ भेदप्रतियोगितानवरच्छेदकत्वे लक्षणा । एवं सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासी सर्व ब्रमणे परिहरतीत्या- दावपीति दिक् ॥ क्त्वापत्यपरप सपानकर्तृकत्वे पूर्वकालवे च शकिरिति वै- याकरणा:॥ नैधापिकास्तु भुक्त्वा चूनतीत्यादी भोजनोचरकालीनं चूज- नमिति बोधादुत्तरकालखे समानकर्तृकत्वे च शक्तिः । समान- कर्तृकत्वं समभिव्याहृतधात्वर्यजनकव्यापारयोरेकनिष्ठत्वं, तेन स्थो गत्वा तिकृतीत्यादिप्रयोगः । उत्तरकालत्वं च तात्पर्य। विषयाभूताव्यवधानावेशिष्ट बोध्यम् । वैनाय गत्वा स्वस्ति- वीत्यादिमयोगः । मुखं ज्यादाय स्वपितीत्यादौ समानकर्तृकत्व- मात्र सामानाधिकरण्ये वा लक्षणा । मुख व्यादतइति वैपरी- त्यन वोध इति कश्चित् । दर्शपूर्णमासाम्पामिएवा सोमैन य. अतत्यादी वन्यवाहितत्वभानमिति दिक् ॥ आयुषपदस्प यु- दसाधनत्त्वे शक्तिः । साधनत्वमा लक्षणा । स्तोमपदस्य स्तो- प्रसाधनसमुदाये शक्तिः । त्रिदादिपदानामभ्याससाध्पन वन्त्वविशिएकसमुदाये शक्तिः । विवृदहिप्ववमानमित्यत्रान- भ्यस्तै लक्षणा । एवं पञ्चदशादिपदानां संस्थापदस्य ततिपय ·तर्कपादः कव्यापारोपरमे शक्तिः । आरम्मपदस्याद्यपदार्थे शक्तिरिति के चित् । आयमवृत्तौ शक्तिरित्यन्ये । आधलं तासमानविषयकम- वृविध्वंसव्यधिकरणत्वम् । एवमन्यदह्यम् ॥ इति श्रीगागाभट्टकृतभाचिन्तामणी शब्दखडः॥ "औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्यज्ञा- नमुपदेशो व्यतिरेकश्चार्थे ऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं वा- दरायणश्चानपेक्षत्वात्" । एवं प्रत्यक्षादिलक्षणकयनेन तेषां धर्माधर्मप्रमायामकारण- स्वमित्युक्तम् । इदानीं चोदनासूत्रप्रतिज्ञातस्य विधिमामाण्यस्य परीक्षा क्रियते । कारणदोपवाधकज्ञानरहितमगृहीतग्राहिज्ञानं . मेति पूर्वमुक्तम् । विधिजन्यज्ञाने तथात्वमस्ति न वेति चिन्ता । तत्र पूर्वः पक्ष: । नैतादृशममाजनकत्वं विधीनां सम्भवति, स्व- गांधाममिकफलकर्मवोधकानायपूर्वकल्पकार्यापत्तिरूपममाणसा. पेक्षतया निरपेक्षतज्जनकत्वरूपप्रामाण्यासम्भवात् । ऐहिकफ- लचित्रादिकर्मबोधकानामपि प्रत्यक्षादिषमाणान्तरेण पापात् । नाहि तत्रापि द्वारभूनाहटकरपन, मानामावात् । कारीर्यादी ता. स्कालिकफलदर्शनात् हिरण्यधारणस्प भ्रातृव्यदुर्वर्णत्वजनने दृष्टद्वारत्वसम्भवे तत्कल्पनायोगाच्च । अतो न वाधकाहित्य. म् । स एप यज्ञायुषी पजमानो ऽजसा स्वर्ग लोकं यातीति यज्ञायुधपदवाच्यस्यादिसंयोगविशिष्टस्य यजमानशरीरस्य दाइन मस्मीमतस्य स्वर्गलोकगमनवादस्याशक्यपरिहारः प्रमाणान्तरवित रोपः । किं चात्र कारणदोषो ऽप्यस्ति । तयाहि । विधिस्यसो.

·मादृचिन्तामणे मादिपदानां स्वार्धन संपोगतादात्म्यादिसम्बन्धासम्भवति प्र- त्यायकत्व सम्बन्धः । तचायं शब्दो ऽस्य वाचक इति पुरुषा. न्तरोपदेशाधनिमवार्यशानम् । एवं च विधिवाक्पार्थशानस्य पु. रुपोपदेशाधीनस्वेन पुरुपाणां च भान्सादिसम्पन कारण. दोपवत्वम् । न च पदपदार्ययोनित्यः स्वाभाविकः सम्ब- न्धः सम्भवति । प्रथमश्रवणे इयर्थप्रत्ययमसहात् । आधु. निकः पुरुपैरिदं पदमत्र शक्तमिति व्यवहारकरणाच्च । न चा- धुनिकः पुरुषैनित्यस्य सम्बन्धस्योपदर्शने ऽपि न तत्कल्पनाम- ति वाच्यम् । आधुनिकर कल्पनेपि सर्गाद्यकालिकपुरुपे न त. कल्पनासम्भवः । न च सर्गादौ पानाभावः । “स ऐसत बहु- स्यां मनायेप"मिति "नासदासीनो सदासी" दिति श्रुतेरेव मानत्वात् । तपा च । सर्गादौ भगवता स्थावर जायं जग- धर्माधर्मों च सृप्क्षा परहाराय तत्तच्छब्दाना तेनसेनापन स- म्बन्ध कल्पयित्वा धर्माधर्मप्रतिपादकपदे चेदान्कल्पयित्वा हि. रपगर्भादिभ्यः प्रतिपादितास्तरम्पेभ्प इत्येवमुत्तरोचरं शब्दा- र्थप्रतीतिरिति ।। सिद्धान्तस्तु प्रयमे श्रवणेऽर्थप्रत्ययाभावस्य नित्यसम्बन्धान- वगममूलकत्वेनोपपत्रांदृशार्थकल्पने मानाभावात् । सर्गत एक- रूपस्यानुभवसिद्धत्वेन सर्गादौ नाथाभावान्मन्त्रार्थवादेतिहा- सपुराणानामपि पौरुपैयसम्बन्धापेक्षितया पौरुषेयतया च शा. क्यान्यवदतीन्द्रियार्ये प्रामाण्यासम्भवनाप्रमाणप्रतिपादितसर्गा- देरापेतत्वात् । अतो न सर्गादिकाले पदपदार्थसम्बन्धकरणं सम्भवानि । किं च सर्वपदानामर्यानां च सम्बन्धसिद्धी वाक्येन तत्सम्बन्धकरणं स्यात् । अज्ञातार्थसम्बन्धकपदघटितवाक्येन सदसम्भवात् । न च श्रोतृणामप्रसिद्धसम्बन्धत्वात्सम्बन्धवि.

·तर्कपादः । १६७ शेषकथनमप्यनुपपन्नमिति वाच्यम् । सतः सम्बन्यस्योपाया- भावादनातस्य वारपेन ज्ञापनसम्भवात् । वृद्धव्यवहारेणैव सम्बन्धमानसम्भवे तज्जाएकवाक्यकयनस्थानावश्यकत्वाच्च । तस्मान्न पौरुषेयः सम्बन्ध इति सम्बन्धस्य नित्यतया पुरुषापे. क्षा नास्तीति सिद्धं चोदनामामाण्यम् । न च तथापि चित्रादी- नामनन्तरफलादर्शनेन विसंवादादप्रामाण्यमिति वाच्यम् । शन्दो- क्तसापानवमात्रस्यापूर्वद्वारेण कालान्तरेपि तैळपानवत्सम्भवे- नाविसंवादात् । अपूर्वद्वारकत्वस्यागमधानमैलनान्ययानुपपन्त्या वाक्यार्थबोधे संसर्गलभ्यत्वात् । पशूत्पत्तिमात्रस्याफलनया तदु. प्रयोगाम्य फळवेन तत्पन्तयापि द्वारकापनावश्यम्भारेनाए. बोधाच्च । अतो न विसंवादः । न च तथापि स एप यज्ञा- युधीत्यत्र दृष्टविरोधादमामाण्पमिति वाच्यम् । शरीरशरीरिणाम. त्यन्तभेदाभावेनैव तत्पदव्यपदेश्यस्य शरीरस्य यायुधैः परम्प- रया यज्ञायुधवत आत्मनः स्वर्गगमनलिप्सितभोगोत्पादाविरोधा- भावात् । फलवाचकफलभोक्तृवाचकपदयोः सामानाधिकरण्य. स्या "निं चिनुत ऋभ्नोत्सव" "द्विरात्रेण यजते स्वर्गमेव लोक- मेवे" त्यादौ वहुशो दर्शनात् । एवमत्रापि यनमानः स्वर्ग यानीत्युपपन्नम् । एवं सङ्कल्पादेवास्य पितरः पमुत्तिष्ठन्तीति सकल्पनिरूपितकर्तृत्ववोधकपष्ठया ऽऽत्मनः सङ्कले प्रति कईल. म् । न च व्यापकस्य स्पन्दोन सम्भवतीति वाच्यम् । मयत्नद्वारा योजकत्वसम्भवात् । सर्वधात्वर्थस्य क्रियात्वेन तंत्र कर्तृलस- म्भवाच्चेति । तस्मात्कारणदोपवायकज्ञानरहिताहीतग्राहित्वन वेदप्रामाण्यम् । बादरायणग्रहणं पूजार्यम् ॥ नित्यस्तु स्यादर्शनस्य परार्थत्वात् ॥

·भाइचिन्तामणे ननु कयं पदार्यसम्बन्धस्य नित्यत्वम् । वर्णानामनित्यले. न पदानामप्यानित्यत्वात् । तपाहि । वर्णा अनित्या, यत्नान. भिव्यगायले मति प्रयत्नोचरमुपलभ्यमानत्वाइ, घटार्दिवदित्य नुमानेनानित्यत्वम् । न च स एवायं गकार इनि प्रत्यक्षरूपमत्य- मिज्ञावलेनाभिव्यङ्गयत्वकल्पनमिति वाच्यम् । उत्पनो गकारी विनष्टो गकार इति प्रतीत्या प्रत्यभिज्ञाया एव जातिविषयत्व स्य कल्पनात् । अत एव कदा चित्तज्जातीयोयमिति प्रत्यभिज्ञो- पपद्यते । अन्पयकव्यक्तिकतेन तज्जारभावाचाहशमत्यभि. ज्ञानुपपत्तिः । स्वरूपेण जात्युपस्थिती सोपमिति प्रत्यभिज्ञा जातित्वेन जात्युपस्पिनी तजातीयो ऽयमितीति विशेषः । कि च नात्यतिरिक्तस्पकस्य मूर्तस्य युगपनानादेशोपलम्भो नास्ती. त्पनुभव । एवं च वर्णानां युगपन्नानादेशोपलम्मासिदिः। तस्मात्मत्यभिज्ञानापेनानित्यत्वसिदिति चेन । अनभि व्यापस्वस्यासिद्धतया इतौरसिद्धः । प्रयत्नाभिव्यायत्तस्यै- वाटीकाराव । न च श्रोत्रनिष्ठग्रहणयोग्यताजनकसस्कारोत्पाद- कवेन तनिष्ठग्रहणपनिवन्धकदोपनिराकरणेन चाभिव्यजक से पोत्रस्पाकाचा कारदिगन्पनपरूपस्य नित्यव्यापकगन्दस्य वा सस्कृतत्वात्सर्वग्रहणापत्तिरिति वाच्यम् । अवच्छेदककर्णः अपश्यामिव संस्कारोस्पत्त्यहीकारात् । उन्पत्यादिप्रतीतैरमि ज्यम्नकम्वनिस्वरादिविपपतेन मत्यभिन्नाया जारीविषयकवा. योगाच्च । न चाने कोत्पादादिमत्यपानां विषयभेदकारसनमपत्य- कस्याः प्रत्यभिज्ञाया एव विषयभेदकलानमुनिनामनि वाच्यम्। उत्पादविनाशमत्ययान्द्रेदाभेदमस्ययस्यापि नानासा । मेहस्या- न्योन्यामावन्याकधर्मादिम्पनया नानात्वेन तदभावप्रत्यय. स्यापि नानावान् पिनीना भेदस्योभयमिदवेन गकारादि- ·तर्कपादः। १६९ व्यक्तिकल्पनाधिक्याच्च ।। के चित्तत्पादाविनाशप्रत्यययो/न्तित्वकल्पने व्यनकथ्व- निनिष्ठयोस्तयोः परंपरासम्बन्धेन वर्णनिष्ठं भानमभ्युपेयम् । तया च परंपरायटकवायोरपि विपयतापत्या गौरवम् । प्रत्याभि- शाया गत्वगकारभेदविपयिष्पा जातिविपयत्वकल्पनेपि नाति. रिक्तविषयताकल्पनामिति लायव माहुः ॥ तदपि गकारादिव्यक्तितत्मागभावध्वंसकल्पनागौरवेण निरस्तम् ॥ चिन्तामणिस्तु तारस्वमन्द्रत्वविरुद्धधर्माध्यासेन प्रत्यभिज्ञा- यान प्रामाण्यं सम्भवतीति जातिविषयत्वं तस्याः। तथाहि । सजा- तीयसाक्षात्कारमतिबन्धकतावच्छेदकतया तत्पतिवध्यतावच्छे- दकतया वा गत्वादिव्याप्यनानातारत्वमन्द्रत्वादिजातिसिदौ पूर्वगकारापेक्षयोत्तरगकारो मन्द्र इत्यनुभवः पूर्वापरगकारयोरक्पे न सम्भवति । अतो ऽस्ति गकारयोर्भेदः । एवं गकारनिष्ठशु- कपुरुपजन्यतावच्छेदकवैजात्यभेदेनापि तद्भेदः । अन्यथा - चवणे शुकायनुमितिर्न स्यात् । अतः प्रत्यभिज्ञाया एव जा. तिविपयकत्वकल्पनमित्याह ।। तदपि "मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम्" इत्यक्षरशिक्षा मन्द्रत्वादिधर्मस्य स्वरनिष्ठत्वोतरकिंचि. करम् ॥ अन्ये तु वर्णो ऽनित्यः । स्वाधिकरणनिष्ठायेयतानिरूपक- स्वसम्बन्धावच्छिन्नव्यासज्यत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताका. भावप्रतियोगिगुणत्वात् । संयोगसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताक- गगनपरिमाणाभावप्रतियोगिनि व्यभिचारवारणायाधेयतानिरू २२ ·भाचिन्तामणे पकत्वसम्बन्धावच्छिन्नेति । उमयामावप्रतियोगिनि तत्रैव प. मिचारवारणाय व्यासज्येति । ईश्वरज्ञानस्य नाव्याप्यवृत्तित्वम् । संयोगामावस्य न गुणत्वमिति । संयोगदृष्टान्तेनानित्यत्वमाहुः ॥ तदपि गुणत्वाभावेन हेत्वसिद्धया प्रत्युकम् । वर्णात्मकशन्द. स्याकाशवब्यापकत्वेन द्रव्यत्वाङ्गीकारात् । सामान्यवरचे सति म. नोभिनेन्द्रियजन्पलौकिकमत्यक्षविषयत्वादिति हेतुस्त्वाकाशका- लदिशा पडिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वेनानैकान्तिकः । इप्यते हि विशेपगुणसम्बन्धित्वेनात्मन इव वाह्यविषयसम्बन्धित्वेन काळा- दिमत्यक्षम् । इदानी घटो ज्ञाता घटाकाशे ध्वनिरुत्पन्न इत्याध- नुभवात् । अतो नानित्यत्वम् ।। यच वर्णानां नित्यत्वे युगपन्नानादेशोपलम्भो न स्पादि- त्युक्तम् । तन्न । आदित्योपळम्भवत्तदुपपत्तेः । एकस्यैवादि. त्यस्य दूरस्थतया सर्वेः स्वसांपुख्येन ग्रहणम् । एवं व्यापकर- नामपि तध्वनिभिस्तदेशाभिव्यक्तानां स्वसामीप्योन्मुखा- दिक्रमेण च ग्रहणमुपपन्नम् । तस्मानित्यः शब्दः । अनुमानं च नित्यः शब्दा, ध्वनिमिनले सति श्रावणत्वात, शब्दत्ववत् । अ. नैनवानुमानेन वर्णानां द्रव्पत्वसिद्धिः । न चै सैवपं गुरीति प्रत्यभिज्ञानाद् धनीनामपि नित्यत्वं स्यादिति वाच्यम् । रथ- न्तरादिगीतीनां नित्यताहीकारणेष्टापत्तेः । वाभिव्यनकध्व. नीनामेवानित्यत्वाङ्गीकारात् । गुर्नयादीनां तु वर्णाभावपि प्रती. यमानानां रथंतरादिवन्न गीतिरूपता । अतस्तेषामपि न वा. धकम् । दर्शनस्प, उत्पत्यादिदर्शनस्य, परार्थत्वाद, ध्वनिविषय- स्वादित्ययः। उत्पत्तो वा वचनाः स्युरर्थस्यातन्निमित्तत्वात् ।। 7 । , .

·वर्कपादः। १७१ तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायोर्थस्य तन्निमित्तत्वात् ॥ 'नन्वस्तु पदपदार्ययोस्तत्सबन्धस्य च नित्यत्वम् । तथापि पाक्पस्य वाक्यार्थप्रतिपादकत्वासम्भवान्न पामाप्यं सम्भवति । तथाहि । न तावद् घटादिपदानां प्रत्येकं घटादिकर्मकत्वरूपवा- क्यार्थमतिपादकत्वं सम्भवति । अनन्तवाक्पार्थसाधारणपदानां वाक्यार्थविशेषसम्बन्धसम्भवात् । एतेन पदसंघातरूपवाक्यस्य प्रत्यापकत्वमपास्तम्।तर्हि वाक्यस्य वाक्यार्थमतिपादकत्वासम्भ- वान प्रामाण्यं सम्भवतीति चेद्, अत्र वैयाकरणाः । कृष्णैहि रक्षेनमित्यादौ वाक्ये पदरूपा. वयचविभागे मानाभावादेकारघटितानुपूकिस्यागमनवाचकस्या- असचे मानाभावाच्च न पदसमुदायस्य वाक्यत्वं, कि स्व- वयविरूपं तस्यैव विशिष्टायशक्तिः, स एव वाक्यस्फोटः । एवं च एकं वाक्यं सूक्ष्म वाक्यं महद्वाक्यमित्यायवाधितसंख्यापरि- माणा मतीतिरुपपद्यते । अन्यया पदसमुदायस्य वाक्यत्वे समुदा. यस्प समुदाय्यपेक्षया भेदाभावात्तत्मतीत्यनुपपत्तिः। अतो वाक्ये शक्तिः। एवं घटेनेत्यादिपदे प्रकृतिप्रत्ययविभागे तदंशे चश- क्तिकल्पने मानाभावादवयविरूपपदस्यैव शक्तिरूपः स्फोटः । एवं भवतिपचतीत्यादौ भूधातुलडाधुपस्थितो मानाभावादानुए- वीविशिष्टवर्णानां शक्तिरिति वर्णस्फोट इत्याहुः ।। तन्मन्दम् । विस्मृतपूर्ववर्णस्यान्तिमवर्णस्मृतिमतः पदार्थप्रत्य- याभाववत्पदार्थस्मृतियतो विस्मृतपूर्वपदस्य वाक्यार्थमत्ययामावा. पत्तेस्तत्तत्पदार्यस्मृतिवर्शन पदानुमानावलम्ब मानामाच्च । कि चे पदार्यवद्वाक्पोंपि निर्भागः स्यात् । तदा ·१७२ भादृचिन्तामणे मसलो वायतन्त्रोहमदेवाधिक्रियागमाः। प्रयुक्तशपभदाश्च न कल्परनिति स्थितिः॥ इति । वाक्यस्य निरनपवत्वं तु पठ्यमान श्लोकार्यानवयोधे सति तदवयत्रपदार्थमदर्शनेन जापमानेन श्लोकार्यानुभवेन विरुद्ध- स्वात्मत्युक्तम् । पूर्वमज्ञातापा वाक्यशक्यिार्यानुभवजनक- त्वायोगात्पूर्व मानकल्पने स्मारकत्वापत्तिः। वाक्यशक्तिज्ञानं तद्ध- तुकवाक्यार्यानुभव चैकदा विरुद्धौ । एवं पदानामपि निश्चयवत्वं प्रत्युकम् । धातुप्रत्ययविभागानभिज्ञस्य वोधापत्तेः । एवं वर्णस्फो. टोपि स्फोटर्वेषु शक्तिकल्पनगौरवमपेक्ष्य धातुमत्ययोपस्थापक- त्वकल्पनालाघवेन निरसनीयः धातुमत्ययानभितस्य पढन्तपदैः पदार्थानुपस्थितेश्च । एकत्वमहत्वमतीतिस्तु एको महान्यान्यरा- शिरितिवदोपाधिकी अतोन वाक्यस्फोटरूपा वाक्यशक्तिरिति॥ के चिन्तु पदानामितरपदार्यान्विते शक्तिः । इतरपदार्पश्च तत्समाभिव्याहारण विशपितो ऽननुगत एव । एवञ्चाकाहाक्षत- योग्यसन्निहितार्यामिघायकानां पदानां वाक्यार्थप्रतीपादकत्व- मित्याहुः॥ गुरवस्तु कार्यान्वयस्य वाक्यार्थतया पदानामेव कार्यान्विते अनुमाविका शक्तिः । स्मारिका न जातिगुणादी । अनुभाव- शक्तिग्रहे च स्मारकशक्तिज्ञानस्य हेतुता, तेनोपपर्चने वाक्या श- क्तिः। तयाहि । प्रयोज्यवृद्धमोजकवृद्धव्यवहारेण शक्ति - छन् चालः प्रयोज्यवृद्धमवृत्तेश्च मातृस्तन्यप्रवृत्ति दृष्टान्तेन कार्य: लाशानजन्यत्वानुमाप तगमनकापेक्षापा भयोजकवृद्धवाक्यान- न्तर्यातस्यैव हेतुप्तां ज्ञात्वा तत्रत्यपदाना कार्यान्विते शक्ति जा. नाति, तत पावापाद्वापाभ्यां तत्पदाथै शक्किं जाननापि पूर्वा- वता कान्वितयाक्तं न वायते । एवं च पदानां कार्यान्वित- ·तपादः वाचकत्वादन्वयेपि शक्तिरित्याहुः ।। एतन्मतद्वयमपि इतरान्विते कार्यान्विते वा तस्यापि शक्ति- ग्रहस्य गौरवप्रतिसन्धानदशायर्या चन्द्रतारकापरिमाणवानवद् वाघसम्भवात्कार्यवाचकपदसमभिष्याहाराभावे शाब्दबोधानुद- यमसदाच्च न युक्तम् ॥ नैयायिकास्तु घटस्वप्रकारकघटविशेष्यकप्रत्यक्षादौ समवा- यादेरिव घटकर्मप्रकारकानयनविशेष्यकशान्दवापि निष्ठत्वादेः संसर्गतया भान सम्भवति। प्रकारविशेष्यपोरेव शाब्दत्वात्संस- गैस्योभयसमभिव्याहारगम्यत्वात्संसर्गमर्यादालभ्य इत्याहुः ॥ सिद्धान्तस्तु घटमानयेत्यादी घटपदोपस्थित घटसामान्य. स्यानयनान्वयवाधासम्भवाद् घटानयनाविशेष एवं वाक्यार्पः, स च लाक्षणिकः, अतो लाक्षणिक एव वाक्यार्थः । नत्र च नामसु कारकविशेष्यता सर्वत्र च भावनाविशेष्यतति नियमः स्मृतिगम्यः । एतेनाख्यातसमभिष्याहारे प्रथमान्तार्थविशयक बोधनियमं वदन्तस्वादशानियमे मानाभावेन परास्ता | नाहि प्रथमान्तपदार्थस्य प्राधान्यवोधकं स्मृत्यादि मानमस्ति । वा. क्पार्थसंसर्गस्योभयाविधत्वेन विनिगमनायोगात् । तथा च ला. सणिकवाक्यायें पदसमुदायरूपवाक्यस्य पदजन्यपदार्योपस्थि- तिद्वारा जनकत्वमिति वाक्यस्य वाक्यार्थबोधे प्रामाण्यामिति युक्तं विधीना धर्म प्रामाण्यम् । वेदांश्चके सन्निकर्ष पुरुषाख्याः ॥ उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम् ।। नवस्तु पदानां पदपदार्थसम्बन्धस्य च नित्यत्वं, वाक्या- ·. - १७४ माचिन्तामणे थपमितेश्च वाक्यजन्यतया विधीनां मामाण्य, तथाप्यानुपूरि- पवेदानां नित्यत्वासम्भवाकाठकादिसमाख्यया तत्ककत्वनि श्चयाच्च पौरुषेयत्वं सम्भवति । पुरुपे च दोपसम्बन्धसम्भाव- नपान प्रामाण्य सम्भवति । तथाहि । वेदः मागभावप्रतियो- गितावच्छेदकधर्मरान वाक्यस्वाद, भारवरदित्यनुमानेन पौरुपे- यत्वम् । न च सामान्यधर्मस्य मागभावमतियोगितानवच्छेदकत्ये. न वेदत्वस्यातथालादसिद्धिरिति वाच्यम् । वेदत्वस्पातादृश- स्वेपि इदानीन्तनवेदत्वादीनो तदवच्छेदकतया नासिद्धिः । अन्यथा घटादीनामपौरुषत्वमसङ्गः । वस्तुतो वेदत्वं प्रागभावप्र. तियोगितावच्छेदक कार्यवृत्तिधर्मत्वात् । तदटत्ववादित्यनुपाने- न वेदत्वस्यापि तथात्वात् । अतो वेदानां पौरुषेयत्वम् । एवं च काठककालापकादिसमाख्या बबरः मावाहणिरकामयतेत्याय- नित्यसंयोगोप्युपपद्यते । तदुक्तं, समिकष्टकाला वेदा इदानी. न्तना इति । तत्र चास्मदादीनां कर्तृत्वासम्भपायासादिवदी- श्वर एवं कर्ना|एवं च त्रयो "वदा अजायन्तेत्यप्रेग्वेदों वायोर्य- जुर्वेद" इत्यादिदर्शनमुपपद्यते अतो न स्वतः मायाण्यमिति चे- द, न । उक्तानुपानस्य वेदत्वं न मागभावमतियोगिताच्छेदक सामान्यधर्पवादित्यनुमानेन सत्मतिपक्षितत्वात् । प्रतियोगिता बन्दकभेदाभावेन सकलघटप्रागभावये प्रतियोग्युत्पत्तिनाश- स्वासम्भवेन च नित्यतापत्ते । इष्टापत्तौ तूत्पन्नस्य पुनरुत्पत्ति प्रसङ्गः, भागभावनाशस्वीकारे घटानुत्पत्तिप्रसङ्गः । अवयवश स्तनाशस्वीकारो निरवयवत्वादेवायुक्तः । मतियोगिभेदेनामा- बनानात्वकल्पने संसर्गाभारान्योन्यामावयारेक्यप्रसङ्गः 1 अतो न सामान्यधर्मस्य मागमावप्रतियोगिताच्छेदकत्वम् । प्रथपा- नुमानमपि वेदा: मागभानमतिपोगितावरण्दकपर्यापावरन्तो, ·तर्कपादः। १७५ ऽमर्यमाणकर्तृकत्वाइ, 'आत्मवदित्यन्वपिना अस्मर्यमाणकर्तृक- वाक्पत्वादिति व्पतिरोकिणा च सत्प्रतिपसितम् । वेदशून्यका- लाभावेन वेदमागभावासिद्धश्च । तथाहि । पूर्वकालो न वेदा- न्यः कालवाह, वर्तमानकालबद् । पूर्वकालीनं घेदाध्ययनं गु- वैध्यपनपूर्वकं, वेदाध्ययनवाद, इदानीन्तनवदाध्ययनवत् । वे. दान पौरुपया, अस्मर्यमाणकर्तृकवादित्यनुमाननापारुषेयत्वास- द्वेश्च । नन्वस्मर्यमाणकर्तृकक्षादौ व्यभिचारः । तत्रापि सा. मान्यतः कर्तृस्मरणात् । अतः पौरुपेपत्वासम्भवादपौरुषेयत्व- म् । एवं "वाचा विरूपनित्यये" ति श्रुतिः ।। स्वयंभूरेप भगवान वेदो गीतस्त्वया पुरा । शिवाघा ऋपिपर्यन्ताः स्मारो ऽस्य न कारकाः ।। इति स्मृतिश्योपपद्यते । काठकादिसमारुया तु श्रुतिस्मृतिवि. रोधात्मवचनानिमित्तत्वेनोपपादनीया । अग्नग्वेद इत्यादिश्रु- तिरपि अग्निना नापितइति व्याख्येया । अनित्यसंयोगोऽपि प्रवाह नित्यतामादापोपपादनीयः ॥ प्रवाइनित्यत्वं चं सजातीय- मागभारसमन्यातस जातीयध्वंसकत्वरूपम् । यहा बहुसीरादिवा- क्यवदसत्यकथादिना विधेयस्तुतिपरत्वेनोपपादनीया । अतोऽपी- रुपेया वेदा इति सिदं वेदमामाण्यम् ।। विश्वामित्रकुलवनः समभवयो भट्टनारायण- स्तद्वंशस्य करीरतां दघदयं विश्वेश्वरारूयः कृती ।। गागाभट्ट इति भयान्दिनकरात्माप्तः पितृालनाद तान्ये प्रयमादिमोइपिरभवच्छीमाचिन्तामणौ ॥१॥ अहो वह परीक्षितुं निकपणीयमेतन्निने नमसरकइणि कपशिलानिभे चेतसि ॥

·भादृचिन्तामणे परंतु हृदपालुभिः खलु दयालुमिः स्याप्यता महाद्भुतरसाम्बुधो निनकपानिधी मदतः ॥ २॥ इति भकुलावतंसमीमांसकमहामहोपाध्याय- श्रीगागाभट्टकृतभाट्टचिन्तामणो प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ || संपूर्णोयं भादृचिन्तामणेस्तर्कचरणः ।।