·11 PREFACE standing of the system-and I have not allowed a single sentence to be finally written out or printed without carefully going through it and understanding its full meaning and bearing-from Pandit Hara Bhatta Shastrin, who has made a deeper study of the Kashmir Shaiva system and has a wider acquaintance with its literature than the other Pandits of the Department,excepting perlaps M. M. Pandit Sahaja Bhatta who is acquainted more or less equally with most branches of the Sanskrit literature of Kashmir. Several moot points, specially in connection with the history of the system, have been cleared up for me by the brilliant young Pandit, Maheshvara kajanaha, representing as he does an ancinet family of Scholars. Finally, Pandit Goyardhana, another young Scnbe, has also rendered help in carefully and correctly copying out MSS, scrupulously following the directions gnen him by me. While thus they all have done their share of the work well, the only point which has resulted in a failure is that, during my absence in Europe, when I could read only one proof of each form and the final reading was done in my office in Kashmir, a confusion has been made as to the use of the signs of punctuation. The old Sanskrit Mss never used such signs and the old type Pandits are generally unacquainted with their meanings It will thus be seen that in certain parts of the text a comma has been used where there should have been a semi colon, while the latter has been substituted by a comma. Otherwise I am grateful to the Pandits for the way they have done their part. I am also very grateful to the M. M. Pandit Ruja- Tāma Shastrin and to Babu Govinda Dasa of Benares so kindly tent me the Mss. tnentioned above. Srinagar, JAGADISHA CHANDRA CHATTERJI. for having Kashmir.

·INTRODUCTION. An account of the history of the Shna Sutras and its Commentary, the Vimarshını, together with that of the general Shaiva Literature of Kashmir, has been given elsew here, namely, in "The Kashmir Shaitaisn forming the second published volume of this Series.* From what has been said there, it will be seen that there are at least two versions as to how Vasu Gupta obtained the original Sutras and hon they were landed down to Kallata. Lihenise there may have been several interpretations of the Sutras themselvesmali no doubt agreeing in regard to the philosophical siew.point of understanding the whole but diftering as to the meaning and interpretations of particular ones. Indeed, Kshemaraja gires this very fact as the reason of his undertaking to wnte a ner Commentary. Most of these different interpretations are now lost, owing no doubt to the influence of the great Abhinava Gupta whose explanation of the Sutras is given in Kshemaraja's work as the latter himself adınts. The only exception to this is the interpretation of the Sutras gnen by Bhashara in his Shrza Sutra Varttska which we still possess Bhashara claims to have receised it in a direct This volume, of which the full title is "The hushmir Shalyaism, being a brief lavroduction to the History, Literature and Doctries of thu Adraita Sbarva Pbilosophy of Kashmir, specifically called the Inka System", was originally inteaded to be published 10 Ode volume with the abiva Sutra Vidarsbing, as a general Introduction to the system Bat the iden lad to be given up for two reasons (*) the two together would have made the volume rather too bulky and (b) it *as thought desirable to palilish the Sanskrit text separately to suit the needs of the old type of Pandits, who mostly do not know English and would like to get the Sanskrit text ouly without being ubugeul to pay for an Iatroduction in English for which they bave no use * ·INTRODUCTION line of spiritual and intellectual inheritance from Vasu Gupta through Kallata It is therefore probable that in it we have the sense in which Kallata understood the Sutras and which may have also been the meaning given to them by Vasu Gupta himself, specially when we remember that kallata was one of the chief, if not the chief, disciples of Vasu Gupta It would be inter esting to compare here the interpretation recorded in the Varttıka with that given in the Vimarshint of Kshemarāja, which is now published for the first time But I shall reserve this task till the Varttıla, which is now in the press, is also published, specially as such a comparison would not perhaps be so well understood without both the texts of the Vimarshini and of the Varttaka ) before the reader All I need say here is that the Vimarsheni guies to a number of Sutras a totally different meaning to that we find in the Vorttika With only this warning for the present, let us state at once what the real purpose of the promulgation of the Sutras is regarded to be, and what, according to Kohe maraja, and therefore according to the latter's Guru, Abhinava Gupta, and the line he represented—as distin guished from the line of hallata and his direct pupilsthe Sutras mean The main, indeed the only, purpose with which the Sutras were promulgated was not merely to enunciate the philosophic principles of the Advuta Shaivusm, that is to say, to serie merely a theoretical or intellectual object, but, on the contrary, to show men i praclıcal way of realising in erperience the fact that man is essen trils—C in his real and innermost self- no other than the Deity himself, and of enabling him, in virtue of this realisation, to attain not only to absolute freedom from all that limits hum and subjects bim as a helpless creature to the SOTTOTS and suſienings of limited existence, ·INTRODUCTION y to reperted births and deaths and to their attendant consequences--but also to gain omniscience like the Deity himself, indeed, as one wth him, and to weld all that power of crertion and destruction which He himself wields Thuis being considered the real object of the Shra Sūtras, the work is regarded as a practical oneas a work which is des oted to the exposition of the means to an end, rather than to a philosophical and purely argumentative, or even descriptive, esposition of that end itself Indeed so much is this the case that the three divisions of the Sutras are called by the Commentator the three Upayas or Aleans, namely, to the end of attaining the supreme Divine State, Power and Glory. This being the real object of the Sūtras, we do not find in the work any elaborate account of the philosophic principles of Shaivaism It introduces, only as much of the principles as is required for an exposition or the Means treated of in it But it is very difficult, if not quite impossible to understand the Sutras and the Commentary whithout clear comprehension of proti cally all the fundamental principles of the system 'What thiese principles are has been shown in the volume mentioned aboiere "Thc hashmer Sharzarsm They need not therefore be repeated here As explained in The Kasmir Sharvarsm, there Ire, for attrming the Divine State, several Menns or Upay as of which the Shura Sutras propound, according to Kshemaji, three, 27, the Shâmbhava, the Shakti and the Anna--the first section of the Sutras expluing the Shambhasa, the second the Shakta and the third the Anaya How the Sūtras accomplish this, will be easily understood from the Sansknt summary of the topics (शिवसूत्र विमसिन्यनुसारण सूत्रेषु प्रतिपादित विषया , to be found prefired to the text), when read along with “ The Kasmir Slarmim . It need not therefore be detailed here again ·शिवसूत्रविमर्शिन्यनुसारेण सूत्रेपु प्रतिपादितविषयाः। तत्रादौ शांभवोपायाख्ये प्रथमोन्मेषे। . १ आत्मनो लक्षणम् । २ द्विविधस्याणवमलस्य लक्षणपूर्व क्न्धत्वकथनम् । ३ मायीयकार्माभिधानयोर्मलयोर्लक्षणपूर्व वन्धत्वनिरूपणम् । ४ मलानां वन्धकत्वोक्तौ हेतुकथनम् । ५ बन्धात्ममलत्रयोपशमहेतोः शांभवसमावेशस्यादेशनम् । ६ समावेशप्रकर्षाद्वयुत्थानेऽपि भेदस्योपशान्तिनिरूपणम् । ७ समाधिव्युत्थानयोरभेदनिरूपणम् । ८ जाग्रदवस्थाया लक्षणम् । ९ स्वप्नावस्थाया लक्षणम् । १० सुषुप्तावस्थाया लक्षणं, तत्प्रसक्त्या मायायाश्च, जांगरादिषु त्रैरूप्यकथनं लोकाभिप्रायेण योग्यभिप्रायेण च । ११ खसवित्पदं समाविशतो योगिनस्त्रिपदचमत्कर्तृत्वेन वीरे- शसंज्ञाया आम्नानम्, अनेवं-विधस्य पशुसंज्ञायाः सूच- नं च। • १२ महायोगिनः परतत्त्वाधिरूढ्यावेदिकानां मृमिकानां कथ- नम् । १३ आरूढस्येच्छायाः परशक्तिरूपताप्रदर्शनम् । १४ सातत्यवतोऽस्य विश्वस्मिन् अहन्तावभासनकथनम् । १५ चिढावेशाद्वेद्यस्य चिन्मयतावभासननिरूपणम् ।

·२ शिवसूत्रविमर्शिनी। १६ उपायान्तरोक्त्या पतिभावप्रदर्शनम् । १७ योगिन आत्मज्ञानलक्षणम् । १८ समाधिसुखलक्षण, समाधिसुखस्य लोकाहादनहेतुनिरूपणं वा। १९ विभूतियोगस्य निरूपणम् । २० सधानत सिध्यन्तराणा कथनम् । २१ माहेश्वर्यसिद्धिकथनम् । २२ मन्त्रवीर्यप्रकाशनवर्णनम् । शाक्तोपायाख्ये द्वितीयोन्मेषे १ मन्त्रस्वरूपस्य निरूपणम्, आराधकचित्तस्य मन्त्रातिदेश- निरूपण वा। २ मन्त्रसमावेशे साधकस्य निरूपणम् । ३ मन्त्रवीर्यस्य लक्षणम् । ४ अशुद्धविद्याया लक्षणपूर्व प्रान्तित्वकथनम् । ५ खेचरीमुद्रालक्षणपूर्व मन्त्रमुद्रावीर्ययोरादेशनम् । ६ बरप्राप्तावुपायकथनम् । ७ गुरुप्रसादनफलादेशनम् । ८ लव्धनीर्यस्य हविलक्षणम् । ९ अन्नस्य रथणम् । १० अनवधाने भेटमयेदन्ताप्रथाया निरूपणम् ।

·३
शिवसूत्रविमर्शिनी।
आणवोपायाख्ये तृतीयोन्मेषे ।
१ अणोर्लक्षणम् ।
२ अणोर्बन्धस्य लक्षणम् ।
३ मायाया लक्षणम् ।
४ मायाप्रगमायाणवोपायप्रदर्शनम् ।
५ आणवोपायैकयोगक्षेमरूपाङ्गानां प्रदर्शनम् ।
६ तत्त्वभोगसिद्धौ हेतुनिरूपणम् ।
७ अविमूढस्य सहजविद्यालाभनिरूपणम् ।
८ शुद्धाध्वाधिरूढस्य स्वकिरणकल्पतया विश्वस्फुरणनि० ।
९ आत्मनो नर्तकत्वनिरूपणम् ।
१० रहस्य लक्षणम् ।
११ प्रेक्षकाणां लक्षणम् ।
१२ सत्त्वसिद्धेहेतुनिरूपणम् ।
१३ सत्त्वसिद्धेः फलकथनम् ।
१४ खातव्यस्यान्यत्रातिदेशनम् ।
१५ सातव्यलाभेऽपि तन्निभालनस्यादेगनम् ।
१६ शाक्तबललाभात् शाम्भवपदविश्रान्तनिरूपणम् ।
१७ सतन्त्रपदाधिरूढस्य विश्वनिर्माणनिर्मातृत्वकथनम् ।
१८ सातन्त्र्यव्यक्तौ पुनर्जन्माभावनिरूपणम् ।
१९ लब्धसंवितत्त्वस्यापि प्रमादवगान्मोहननिरूपणम् ।
२० शुद्धतत्त्वस्य सदोदिततायामप्रधानादेगनम् ।
२१ त्रिपदेपु तुर्यरसासेचनोपायनिरूपणम् ।
२२ वस्तुम्यमावादुचिष्ठतोऽभिन्न संवेदननिरूपणम् ।
२३ समावेशमपरिशीलयतो व्युत्थानात्मसगोत्पादनि ।

·४
शिवसूत्रविमर्शिनी।
२४ मध्यपदसेचने खभावस्य पुनरुन्मजनकथनम् ।
२५ शिवसारूप्यनिरूपणम् ।
२६.गृहीतशिवाहंभावस्य व्रतलक्षणम् ।
२७ जपस्य लक्षणम् ।
२८ चर्यानिरूपणम् ।
२९ चर्यावतो देशिकत्वनिरूपणम् ।
३० विश्वस्य निजविकासतानिरूपणम् ।
३१ कृत्यविशेषस्यापि निजशक्तिविकासनकथनम् ।
३२ खरूपस्थितेरव्यभिचरितत्वकथनम् ।
३३ पुर्यष्टकममातृतोत्तीर्णतायां सुखाद्यसंस्पृष्टत्वनिः ।
३४ सुखादिविमुक्तेः फलकथनम् ।
३५ तदविमुक्तेः कर्मात्मत्वनिरूपणम् ।
३६ कर्मात्मनः स्वभावाभिव्यक्तौ यथेष्टनिर्मातृत्वनिरूपणम् ।
३७ यथेष्टनिर्मातृत्वे हेतुकथनम् ।
३८ कर्तृस्वरूपोत्तेजनाय तुर्यानुप्राणननिरूपणम् ।
३९ वाह्याभासेऽपि तुर्यानुप्राणननिरूपणम् ।
१० तुर्यपदविमर्शाभावे संसृतिनिरूपणम् ।
४१ खभावविग्रष्तृत्वेनावहिर्गतेरात्मारामतावर्णनम् ।
४२ मिताहन्ताध्वंसनात्कैवल्यभागितानिरूपणम् ।
४३ देहपाताभावे हेतुकथनम् ।
४४ प्राणसंवन्धेऽपि अलौकिकतानिरूपणम् ।
४५ योगफलस्य प्रदर्शनम् ।
इति शिवसूत्राणां विपयाः ॥

·शिवसूत्रविमर्शिनी।
अथ शिवसूत्रविमर्शिनीसूत्राणि ।
१ चैतन्यमात्मा ।
२ ज्ञानं बन्धः।
३ योनिवर्गः कलाशरीरम् ।
४ ज्ञानाधिष्ठानं मातृका।
५ उद्यमो भैरवः ।
६ शक्तिचक्रसंघाने विश्वसंहारः।
७ जाग्रत्वमसुषुप्तभेदे तुर्याभोगसंभवः ।
८ ज्ञानं जाग्रत् ।
९ समो विकल्पाः।
१० अविवेको मायासौपुप्तम् ।
११ त्रितयभोक्ता वीरेशः।
१२ विन्मयो योगभूमिकाः।
१३ इच्छा शक्तिस्मा कुमारी ।
१४ दृश्यं गरीरन् ।
१५ हृदये नितमंपरादृश्यन्यापदर्शनम् ।
१६ शुदतत्त्वमंधानाद्वाऽपशुशक्तिः ।
१७ पितर्फ आत्मज्ञानम् ।
१८ नोरानन्दः समाधिमुनम् ।
१०. मतिमंभाने मार्गगेन्पतिः ।
२० मतमपान गलापत्य विधनपटाः ।
२५ गुपिपासायमितिः ।
२२ मदददानुसंधानान्तवार्यानुभवः ।
पोग्रगान

·शिवसूत्रविमागिनी ।
१ चित्त मन्त्र ।
२ प्रयत्न साधक ।
३ विद्याशरीरसत्ता मन्त्ररहस्यम् ।
४ गर्भे चित्तविकासोऽविशिष्टविद्यास्त्रम ।
५ विद्यासमुत्थाने साभाविके रोचरी शिवावस्था ।
६ गुरुरुपाय ।
७ मातृकाचक्रसबोध ।
८ शरीर हवि ।
९ज्ञानमन्नम् ।
१० विद्यासहारे तदुत्थखामदर्शनम् ।
इति द्वितीयोन्मेपसूत्राणि ॥
१ आत्मा चित्तम् ।
२ज्ञान वन्ध ।
३ क्लादीना तत्त्वानामविनेको माया ।
४ शरीरे सहार कलानाम् ।
५ नाडीसहार भूतजय भूतकैवल्य भूतपृथक्त्वानि ।
६ मोहावरणात् सिद्धि ।
७ मोहजयादनन्ताभोगात् सहजविद्याजय ।
८ जाग्रद्वितीयकर ।
९ नर्तक आत्मा ।
१० रङ्गोऽन्तरात्मा ।
११ प्रेक्षकाणीन्द्रियाणि ।
१२ धीवशात् सत्त्वसिद्धि ।
१३ सिद्ध स्वतन्त्रभाव ।

·शिवसूत्रविमगिनी।
१४ यथा तत्र तथान्यत्र ।
१५ बीजावधानम् ।
१६ आसनस्यः सुखं इदे निमजति ।
१७ समात्रानिर्माणमापादयति ।
१८ विद्याऽविनाने जन्मविनागः ।
१०. कवर्गादिपु माहेश्वर्याधाः पशुमातरः ।
२० निपु चतुर्थ तैलपदासेच्यम् ।
२१ मामः सचितेन प्रविगेत् ।
२२ माणसमाचारे समदर्शनम् ।
२३ मध्येऽपरप्रसवः ।
२४ मात्रान्तप्रत्ययसंधाने नष्टम्प पुनरन्थानम् ।
२५ शिवतुल्यो जायते।
२६ शरीरचितम् ।
२७ कथा जपः।
२८ दानमालज्ञानम् ।
२०. योऽपिपन्यो भानुश।
१० रामकिपरगोश्य विधम् ।
२१ मिनिटयो।
३२. तारापापप्पनिगमः मेवेगमापान ।
२३ गुमःमयोपनिनम् ।
२५ मिना।
३५ मीriraryपमा ।
१६ मंसिर ।
७ !!

·८
शिवसूत्रविमर्शिनी।
३८ त्रिपदाद्यनुप्राणनम् ।
३९ चित्तस्थितिवच्छरीरकरणबाह्येषु ।
१० अभिलापाबहिर्गतिः संवाह्यस्य ।
४१ तदारूढयमितेस्तक्षयाज्जीवसंक्षयः ।
४२ भूतकञ्चुकी तदा विमुक्तो भूयः पतिसमः परः ।
४३ नैसर्गिकः प्राणसंबन्धः ।
४४ नासिकान्तर्मध्यसंयमात् किमत्र सव्यापसव्यसौपुग्नेषु ।
४५ भूयः स्यात् प्रतिमीलनम् ।
इति तृतीयोन्मेपसूत्राणि ॥
संपूर्णोऽयं शिवसूत्रविमर्शिनी सूत्रपादः ॥

·No text on this page.

·#£15498416 is $1,
DIREFI finਊਣ ਲੰਨ
FISE ESPER GIFTHEEFTK
ਜੀਣ ਲਈ Eਓ । FyTHE
ਸੀ ( ) “ਲੁ ਝsig
। ਸੀਸੀ BF

·श्रीमहादेवगिर्युपत्यकास्था "महती शिला"
यत्तले उदृङ्कितानि शिवसूत्राणि
श्रीवसुगुप्ताचार्यः समुपलेभे इत्येवं
समाम्नातवृत्तान्ता । सेयं शिला अद्यापि
"शंकर पल्" (शंकरोपलः?) इति
नाम्ना प्रसिद्धास्ति ।

·ओं नम. सच्चिदानन्दात्मने।
अथ शिवसूत्रविमर्शिनी।
प्रथम उन्मेषः ।
सद्रक्षेत्रावर्गः समुदयति यतो यत्र विश्रान्तिमृच्छेद्
यत्तत्त्वं यस्य विश्वं स्फुरितमयमियद्यन्मयं विश्वमेतत् ।
स्वाच्छन्द्यानन्दवृन्दोच्छलदमृतमयानुत्तरस्पन्दतत्त्वं
चैतन्यं शाङ्करं तजयति यदखिलं द्वैतभासाद्वयात्म n
आसमञ्जस्यमालोच्य वृत्तीनामिह तत्त्वतः।
शिवसूत्रं व्याकरोमि गुर्वाम्नायविगानतः ॥
१ रुद्रेति, प्रमातृप्रमेयमयस जगतः सृष्टिस्थितिसहारकारिणो रुद्रा',
पतिरूपाः । क्षेत्रज्ञाः, पशवो ब्रह्मादयः । .
२ स्वान्छन्येन स्वावन्येण यत् भानन्दन्द, सर्वशतिकारणभूता
अकारादि-सकारान्ता रस्मिकलाः शक्तिमानसमूहः, उच्छलत् अतिशयेन
निर्गत् यस्मात् इति बहुमीहिणा विमर्शरूप विशेषणम् उक्त्या,
प्रकाशरूपविशेषणम् आर अमृतेति । एतादृशानन्दस्वभावश्च असो
अनुत्तरः अनिर्वचनीयश्व असो सन्द कारणकारणम् आयः किश्चिचल
चात्मा वार स्वरूप यस्य तत् चैतन्य जयति ।
३ सन्दकारिफार्यम् अवलम्य एतत् निरुतम् इति बन्यते।
४ यस्तुत इति शेष।
५ घिरम्यतिरिनि मन्यान्तरमति ।
'६ गुरोपंचनस पिसेरेश गान विमान तस्मात् । अपवा विरुदत्येन

·૨ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू० १ इह कश्चित् शक्तिपातवशोन्मिपन्माहेश्वर- भक्त्यतिशयात् अनङ्गीकृताधरदर्शनस्थ-नाग- वोध्यादि-सिद्धादेशनः शिवाराधनपरः पारमे- श्वरं नानायोगिनी-सिद्धसत्संप्रदाय-पवित्रितह- दयः श्रीमहादेवगिरौ महामाहेश्वरः श्रीमान् वसुगुप्तनामा गुरुरभवत् । कदाचिच्च असौ 'द्वैतदर्शनाधिवासितप्राये जीवलोके रहस्यसंप्रदायो मा विच्छेदि' इत्या- शयतः अनुजिघृक्षापरेण परमशिवेन स्वप्ने अ- नुगृह्य उन्मिपिततिभः कृतः यथा “अत्र मही- भृति महति शिलातले रहस्यम् अस्ति तत् अधिगम्य अनुग्रहयोग्येषु प्रकाशय” इति । गान ज्ञान विगान । निन्दा वा, 'विगान वचनीयत्वम्' इति कोशात् । तस्मादेव आसमञ्जस्यम् इति सबन्ध, । अत एव अहम् एतत् व्याक- रोमि । 'वचन' इति वक्तव्ये आम्नायग्रहण प्रामाण्यार्थम् । ७ कश्चिदिति महेश्वरानुग्रहविशेषप्राप्तमहद्दशाफः अत एव अपूर्वः । ८ नागबोधी बौद्धाचार्यः। ९ योगिनीभिरुक्तो यः सिद्धसत्सप्रदाय. तेन । १० ईशस्य ऐक्येन विमर्शनात् महान् । ११ सप्रदायो हि परम्परोपदेशः, सोऽपि कर्णात्कर्णन्यायेन; अत एव मा विच्छेदि। १२ स्वप्ने उन्मिपितप्रतिभः कृत इत्यस्य अग्रिमेण इति शम्देन अन्वयः।

·प्रथम उन्मेपः ।
३
सू. १]
प्रबुद्धश्च असौ अन्विष्यन् तां महतीं शिलां
करस्पर्शनमात्रपरिवर्तनतः संवादीकृतस्वप्नां
प्रत्यक्षीकृत्य, इमानि शिवोपनियत्संग्रहरूपाणि
शिवसूत्राणि ततः समासँसाद । एतानि च
सम्यक् अधिगम्य भट्टश्रीकल्लटायेषु सच्छि-
प्येषु प्रकाशितवान् स्पन्दकारिकाभिश्च संग-.
हीतवान् । तत्पारम्पर्य प्राप्तानि स्पन्दसूत्राणि
अस्माभिः स्पन्दनिर्णये
सम्यक्
निर्णीतानि ।
शिवसूत्राणि तु
निर्णीयन्ते ॥
तत्र प्रथमं नरेश्वरभेदवादिप्रातिपक्ष्येण
चैतन्यपरमार्थतः शिव एव विश्वस्य आत्मा
इति आदिशति-
-
१३ प्रमाणीकृतस्वनाम् ।
१४ शिवरहस्सागमशारत्रसमहरूपाती।
१५ तथा च यातिपन्
'भीमन्महादेवगिरी यमुगुप्तगुरो. पुरा।
सिमादेशामादुरासन्धियस्वागी तसहि ॥
१९ तरमा यगुनात् गुरुपरम्परया यपायथ प्रातानि।
१७ 'नरा अनाा पर वार पृथर' जियादिना प्रापिपरा
मारीता

·४ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०१ चैतन्यमात्मा ॥१॥ इह अचेतितस्य कस्यापि सत्वाभावात्, चितिक्रिया सर्वसामान्यरूपा इति, चेतयते इति चेतनः सर्वज्ञानक्रियास्वतन्त्रः, तस्य भावः चैतन्यं सर्वज्ञानक्रियासंवन्धमयं परिपूर्ण स्वा- तव्यम् उच्यते । तच्च परमशिवस्यैव भगवतः अस्ति; अनाश्रितान्तानां तत्परतन्त्रवृत्तित्वात् । स च यद्यपि नित्यत्व-व्यापकत्वामूर्तत्वाद्यन- न्तधर्मात्मा, तथापि नित्यत्वादीनाम् अन्यत्रापि २८ अन वार्तिकम् चैतन्यमात्मनो रूप सिद्ध ज्ञानक्रियात्मकम् । तस्यानावृतरूपखाच्छियत्वं केन वार्यते ॥' इति । १९ अचेतितस्य अप्रकाशितस्य । प्रकाशात् बाह्य यत् तत् अवस्तु । २० सर्वत्र अस्ति इत्यर्थः । २१ चैतन्य चितिः, चेतन आत्मा इति राहोः शिर इतिवत् काल्पनिकम्, वस्तुत एकमेव सर्वम् । चितिनिया प्रकाशाभिमर्शः, तस्य भावः चैतन्य स्वातन्न्यम् । २२ चितिक्रियासबन्धमयम् । सरन्धस्य सबन्धिविश्रान्तस्य प्रतीतेः चितिक्रियासबन्धमय चैतन्यमिति प्यत्रा निष्कृष्टम् । २३ सफलादीना शिवतत्त्वान्ताना नास्ति तत् । शिवतत्त्वमपि वस्तुत. ततो न्यून सुज्यमानम् अनाश्रिवसज़म् अच्छेद्यालेद्यासोप्यादिधर्मकम् । २४ आकाशपरमाण्वादो।

·सू०१] प्रथम उन्मेषः। संभाव्यत्वात्, अन्यासंभविनः स्वातत्र्यस्यैव उडुरीकारप्रदर्शनमिदम् । इत्थं धर्मान्तरप्रति- क्षेपतश्च, चैतन्यमिति भावप्रत्ययेन दर्शितम् । तदेतत् आत्मा; न पुनरन्यः कोऽपि भेदवाद्य- . २५ इत्यमिति, स्वातन्त्र्यस उद्धरीकारप्रदर्शनतः। तथा च आचार्या- भिनवगुप्तपादाः 'चैतन्यमिति भावान्तः शब्दः स्वातन्त्र्यमानाम् । अनाक्षितविशेषं सद् आह सूने पुरातने ॥' इति। ........ मात्रशब्दस अर्थमाह अनाक्षिप्तेति भावप्रत्ययान्तो हि शब्दः सहचा- रिधर्मान्तरनिवृत्तिमेव ब्रूते । यदाहुः 'धर्मान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपौ तयोर्द्वयोः ॥ सकेतभेदस्य पद शातृवाचानुरोधतः । भेदोऽयमेव सर्वत्र द्रव्यभावाभिधायिनोः ॥' इति । 'चितिः प्रत्यवमर्शात्मा... इति श्रीप्रत्यभिज्ञायाम् । चेतयते इत्यत्र या चितिः चितिक्रिया तस्याः प्रत्यवमर्शः स्वात्मचमत्कारलक्षणः आत्मा स्वभायः । तमा हि घटेन स्वात्मनि न चमलियते, खात्मा न परामृश्यते न खात्मनितेन प्रकाश्यते, न अपरिच्छिन्नतया भासते; ततो न चेत्यते इत्युच्यते । चैनेण तु खात्मनि अहमिति सरम्भोद्योगोल्लास-विभूतियोगात् चमक्कियते खात्मा परामृश्यते सारमन्येव प्रकाश्यते, इदम् इति यः परिच्छेदः एतावद्रूपतयातद्विलक्षणी- भावेन नील पीत सुख-दुःस-तन्छून्यताद्यसख्यावभासयोगेन आमासते; ततधैनेण चेत्यते इत्युच्यते । २६ एतत् चैतन्य स्वातन्त्र्यमेव आत्मा।

·चि- शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०१ भ्युपगतो भिन्नभिन्नस्वभावः। तस्य अचैतन्ये जडतया अनात्मत्वात् । चिदात्मत्वे भेदानुप- पत्तेः चितो देशकालाकारैः चियतिरेकात् अ- चेत्यमानत्वेन असद्भिः, चेत्यमानत्वेन तु चिदी- त्मभिः, भेदस्य आधातुम् अशक्यत्वात् ; न्मात्रत्वे तु आत्मनां स्वभावभेदस्य अघट- नात्; वक्ष्यमाणैनीत्या अव्यतिरिक्तमलसंबन्ध- योगेनापि भेदस्य अनुपपत्तेः; प्रा मलस्य स- त्त्वेऽपि मुक्तिदशायां तदुपशमनात् 'नानात्म- वादस्य वक्तुम् अशक्यत्वात्, मलसंस्कारसंभवे वा, अनादिशिवात् कथंचित् अपैक वा, मुक्तशिवाः संसारिण एव स्युरिति । यथोक्तम् 'चैतन्यमेक एवात्मा ..... २७ तस्स भिन्नभिन्नस्वभावस्य । २८ अप्रसाश्यमानत्वेन। २९ चिदव्यतिरेकातु न भिनभिनस्वभावैः । ३. कर्मणि पी। मेदस्स आघानुम् इत्सन भेद फतुम् इत्यर्थः । ३१ मरस्थितेश्यत्वात् भेदशङ्काया प्रासाया तस्य अव्यतिरितत्वेन वश्यमाणात् न मेदावस्थितिः इत्यर्थः। ३२ मुत्ते. मार । ३३ मल्यान्तायति। ३४ न्यूनताया था । मुत्तिदद्याया मल संसारराभों या इंशी न्यूनता पा मारिन नाईति तदहीकारे मुक्तिमान स्थान किन्तु संमगार एप इत्यर्थः ।

·७ सू०१] प्रथम उन्मेष.। इति नानात्मवादस्य अनुपपत्तिः सूचिता । अथ च 'आत्मा क' इति जिज्ञासून् उपदे- श्यान् प्रति बोधयितुं, न शरीर प्राण-बुद्धि-शू- न्यानि लौकिकन्चार्वाक-वैदिक-योगाचार-माध्य- मिकाद्यभ्युपगतानि आत्मा; अपि तु यथोक्तं चैतन्यमेव । तस्यैव शरीरादि-कल्पितप्रमातृप- देऽपि अकल्पिताहंविमर्शमय-सत्यप्रमातृत्वेन स्फुरणात् । तदुक्तं श्रीमृत्युजिद्भट्टारके 'परमात्मस्वरूपं तु सर्वोपाधिविवर्जितम् । चैतन्यमात्मनो रूपं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ।। इति ।श्रीविज्ञानभैरवेऽपि * ३५ आत्मनां भेदो नास्ति इति कथितम् । ३६ लौकिकाः शरीर चार्वाकाश्च, वैदिकाः प्राणम् , योगाचारा यौदाश्च बुद्धिम् , माध्यमिमाः शून्यम् आत्मानम् अभ्युपगच्छन्ति । तेषा मतनिराकरणाय अति प्रभपूर्वकम् उपदिशति । ३७ आत्मा इति शेषः। ३८ शरीरादयश्च प्ररायमानत्वेनैव गृहीताः । ३९ देहादिमतः । योगरासिटेऽपि 'यदशेयमिद तत्व नेति सन्यन्य युनिभिः । प्राप्यारशिष्ट चिन्मान सोऽसि सोऽसीति भाग्य ॥' अष्टावोत्तोच 'मायो मे निज रूप नातिरिचोऽस्म्यद वतः । पदा प्रकाशते विश्व तदार माग एव हि ।'

·....... . शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०१ 'चिद्धर्मा सर्वदेहेषु विशेपो नास्ति कुत्रचित् । अतश्च तन्मयं सर्व भाषयन् भवजिज्जनः ।।' इति । एतदेव 'यतः करणवर्गोऽयं । इति कारिकाद्वयेन संगृह्य उपदेश्यान् प्रति साभिज्ञानं गुरुणा उपदिष्टं श्रीस्पन्दे । किंच यदेतत् चैतन्यम् उक्तं स एव आत्मा, स्वभावः, विशेषाचोदेनात् भावाभावरूपस्य वि. श्वस्य जगतः।नहि अचेत्यमानः कोऽपि कस्यापि कदाचिदपि खभावो भवति । चेत्यमानस्तु स्व- प्रकाशचिदेकीभूतत्वात् चैतन्यात्मैवें । तदुक्तं श्रीमदुच्छुप्मभैरवे 'यावन्न वेदका एते तावद्वेयाः कथं प्रिये । वेदकं वेद्यमेकं तु तत्त्वं नास्त्यशुचिस्ततः ।। ।। इति । एतदेव ४० चिद्धर्मा आत्मा । विशेषः भेदः । ४१ इयमेव चित् सर्वदेहेयु स्फुरतीति सामिशनम् । ४२ अस्यैव आत्मा इति विशेषो न चोदितः (अस्य आत्मा इति विशेषाचोदनात् विश्वस्य इति कथ्यते)। ४३ अचेत्यमान इति स्वभाव इत्यनेन संबध्यते । अचेल्यमानः अप्र- याश्यमानः । अविमृष्ट हि यत् तत् अवस्तु इति । ४४ चैतन्यम्वभाव एव स्वभारः। ४५ ततः तस्मादेव देतोः ।

·प्रथम उन्मेयः।
'यस्मात्सर्वमयो जीक "।'
इंति कारिकाद्वयन संग्रहीतम् ।
यतः चैतन्यं विश्वस्य स्वभावः तत एव
तत्साधनाय प्रमाणादि वराकम् अनुपयुक्त;
तस्यापि स्वप्रकाशचैतन्याधीनसिद्धिकत्वात्,
चैतन्यस्य च प्रोक्तयुक्त्या केनापि आवरीतुम्
अशक्यत्वात् सदा प्रकाशमानत्वात् । यदुक्तं
श्रीत्रिकढदये
'स्वपदा स्वशिरश्छायां यहल्लवितुमीहते ।
पादोद्देशे शिरो न स्यात्तथेयं वैन्दवी कला ।'
इति । यो लवितुम् ईहते तस्य यथा पादोद्देशे
शिरो न स्यात् तथा इयमिति अन संवन्धः ।
अनेनैव आशयेन स्पन्दे
४६ अनुपयुक्त मिति
'प्रकाशो नाम यथायं सर्वनैव प्रकाशते ।
अनपहरनीयताकि तस्मिन्मानकल्पनैः ॥'
इत्पभिनयगुरुपादेसवालोय प्रमाणानुपपत्तेरामातत्त्वात् ।
४७ ममानवासापि
प्रमाणात्यपि यस्तूनां जीवितं यानि तन्वते ।
तेषामविपरो जीरः स एव परमेश्वरः ।।
स्पभिनवगुमादेचैतन्याधीन सिद्धिनिर्दिष्टास्ति ।

·१० - ..........." ............ शिवसूत्रविमर्शिनी। 'यत्र स्थितम् इत्यादि उपक्रम्य "तदस्ति परमार्थतः ।। इत्यन्तेन महता ग्रन्थेन शङ्करात्मक- स्पन्द- तत्त्वरूपं चैतन्यं सर्वदा स्वप्रकाशं परमार्थ- सत् अस्ति इति प्रमाणीकृतम् ॥ १ ॥ यदि जीवजडात्मनो विश्वस्य परमशिवरूपं चैतन्यमेव स्वभावः तत् कथम् अयं वन्ध इत्या- शङ्काशान्तये संहितया इतरथा च अकारप्रश्ले- पाप्रश्लेपपाठतः सूत्रम् आह- ४८ 'परः सैनिकर्षः सहिता' इति श्लिप्टसधिकारेण 'चैतन्यमात्मा- शान बन्धः' इत्यकारप्र लेपपाठेन एक सूनम् । इतरथेति पृथक् सूनद्वयेन अकाराम लेपात् सहिताया अभावात् इत्यारोहावरोहकमेण, अन शानम् आत्मनि अनात्माभिमानलक्षणम् अनात्मनि आत्माभिमानलक्षण च म. लम् वियुक्तसयुक्तपाठतया दर्शितम् । तथा च आचार्याभिनवगुप्तपादाः 'चैतन्यभात्मा ज्ञान च वन्ध इत्यत्र सूत्रयोः । सश्लेपेतरयोगाभ्यामयमयः प्रदर्शितः ॥ चैतन्यमिति भावान्तः शब्दः स्वातन्त्र्यमानकम् । अनाक्षिप्तविशेष सद् आह ने पुरातने ॥ द्वितीयेन तु सूखेण किया वा करण च था। पता तस्य चिन्मानरूपस्य द्वैतमुच्यते ।। द्वतप्रथा सदशान नुच्छत्साहन्ध उच्यते । तत एप समुच्छेयमिसावृत्या निरूपितम् ॥" इति ।

·सू०२] प्रथम उन्मेपः । ज्ञानं बन्धः॥२॥ इह उक्तयुक्त्या चित्प्रकाशव्यतिरिक्तं न 'किञ्चिद् उपपद्यत इति मलस्यापि का सत्ता कीदृग् वा तन्निरोधकत्वं स्यादिति भेदवादोक्त- प्रक्रियापरिहारेण 'मलमज्ञानमिच्छन्ति संसाराङ्कुरकारणम् ॥' इति। 'अज्ञानाध्यते लोकस्वतः सृष्टिश्च संहतिः।। इति श्रीमालिनीविजय श्रीसर्वाचारोक्तस्थित्या ४९ इयमुक्तिः सिद्धान्तिवादानुसारेण भेवादिनः । ५० मलायारकत्वं मलाच्छादकत्वं चित्स्वरूपस्य । ५१ भेदयादेनोसिद्धान्तानुसारमेव या उक्ता चोद्यप्रक्रिया तत्प- रिहारेण सिद्धान्ती वक्ति। ५२ मलमिति अशानं तिमिरं पारमेश्वरस्तावञ्चमात्रसमुल्लसितस्वरूप- गोपनासवत्तम् आत्मानात्मनोरन्ययामिमानसमायमपूर्ण शनं वदाणय मलम् , संसारेति संसारस्य 'भिन्नपेद्यप्रयात्रैव मायाख्यं...' इत्यायुक्त- स्वरूपस मायोपस मलस्य 'संमारपारणं फर्म संसारागुर उच्यते' इति नीत्या अरः कारणं; कार्ममलं तस कारणम् । मायीयम्म कार्ममलं तस्य चाणवं कारणमिति मावः। अशानस्य पौरपयोदात्मकरवेन दैविध्येऽपि इस पौसरमेर विवक्षितं नान्यदिति संसारादुर कारणमिति पिरोपनेन यचितम् । यया चापापांमिनरगुननादाः 'ग्नि युदिसे रंगारोत्तरसारिये। संभारनां निरस्सैतदमारे मोधमनीत् ॥'

·शिवसूत्रविमर्शिनी । [सू०२ यः परमेश्वरेण स्वस्वातत्र्यशक्त्याभासितस्वरूप- गोपनारूपया महामायाशक्त्या स्वात्मन्याका- शकल्पेऽनाश्रितात्प्रभृति मायाप्रमात्रन्तं संको- चोऽवभासितः स एव शिवाभेदाख्यात्यात्मका- ज्ञानस्वभावोऽपूर्णम्मन्यतात्मकाणवमलसतत्त्व- संकुचितज्ञानात्मा वन्धः। यथा च व्यतिरि- क्तस्य मलस्यानुपपन्नत्वं तथा अस्माभिः श्री- खच्छन्दोयोते पञ्चमपटलान्ते दीक्षाविचारे वितत्य दर्शितम् । एप च सूत्रार्थः 'निजाशुद्ध्यासमर्थस्य इति कारिकाभागेन संगृहीतः । एवमात्मनि अनात्मताभिमानरूपाख्यातिलक्षणाज्ञानात्मक ... । ५३ महामायाशक्तयेति 'मायोपरि महामाया' इत्याग्नायनीत्या माया शिवतत्चमेक परित्यज्य सर्वन कृतव्यातिः, अन्यथा मायोपरि वर्तमानत्वा- स्कथमस्थाभेदः स्यादिति भट्टोत्पलमतम् । ५४ वात्मन आकाशसाम्य स्वच्छत्वात् ; मायामेघावृत्यसंकोचात् । ५५ शिवतत्वात् । ५६ शिगाभेदस्य अख्यातिरप्रथनं खातश्यहानिरूपम् । ५७ एवमिति उत्तप्रकारेण, आत्मनि परमात्मनि । ५८ 'स्वातन्महानि पस." इत्यनेन स्वरूपगोपना विज्ञानाकलेणु मत्यमिशायामुपा।

·प्रथम उन्मेषः । १३ ज्ञानं न केवलं वन्धो; यावद् अनात्मनि शरी- रादौ आत्मताभिमानात्मकम् अज्ञानमूलं ज्ञान- मपि वन्ध एव । एतच्च 'परामृतरसापाय" •। इति कारिकया संग्रहीतम्। एवं चैतन्यशब्देनोक्तं यत्किञ्चित् खातव्या- त्सक रूपं तत्र चिदात्मन्यपि खातच्याप्रथात्म- विज्ञानाकलबद् अपूर्णम्मन्यतामात्रात्मना रू- पेण; स्वातन्येऽपि देहादी अवोधरूपेण अनात्म- न्यात्मताभिमानात्मना रूपेण; द्विप्रकारमाणव- मलम् अनेन सूत्रेण सूत्रितम् । तदुक्तं श्रीप्र- त्यभिज्ञायाम् । 'स्वातत्यहानिर्वोषस्य स्वातत्रयस्याप्यवोचता । द्विधाण मलमिदं स्वस्वरूपापदानितः ।। इति ॥२॥ किम् ईगाणवमलास्मैव वन्धः? न इ. त्याह- योनिवर्गः कलाशरीरम् ॥३॥ ५९ स्वाध्यामिमाने च 'स्वावश्ययाययोपता' इत्येव रूपम्। ६. देहादी मत्वातस्य वन। ६१ योनिसर्ग: मायामलम्, परा यार्ममतम् ।

·शिवसूत्रविमर्शिनी । वन्ध इत्यनुवर्तते, योऽयं योनेर्विश्वकारणस्य मायायाः संवन्धी वर्गः साक्षात् पारम्पर्येण च; तद्धेतुको देहभुवनाद्यारम्भी किञ्चित्कर्तृताद्या- त्मककलादिक्षित्यन्तस्तत्वसमूहः; तद्रूपं मायी- यम् , तथा कलयति खस्वरूपावेशेन तत्तद् वस्तु परिच्छिनत्तीति कला व्यापार, शरीरं स्वरूपं यस्य तत् कलाशरीरं कार्म मलमपि बन्ध इ- त्यर्थः । एतदपि 'निजाशुद्ध्यासमर्थस्य कर्तव्येष्वभिलापिणः।' इत्यनेनैव संगृहीतम् । यथा चैतत् तथा अस्मदीयात् स्पन्दनिर्णयादववोद्धव्यम् । एपां च कलादीनों किञ्चित्कर्तृत्वादिलक्षणं स्वरूप- माणवमलभित्तिलग्नं पुंसामावरकतया मलत्वेन सिद्धमेव। यदुक्तं श्रीमत्स्वच्छन्दे . ६२ स एव मायामूल इति मलबन्धः । ६३ पलयति स्वरूपमावेशयति । ६४ पनि वा तन तत्र प्रमातरि स्वकलनमेव पला। ६५ सचानाम्, आदिना विद्याकालरागनियत्यादीनि गृह्यन्ते । ६६ यस्ततः आणवमेयेतरयोर्मलयोर्मूलभूतमित्सर्यः । ६७ पलादीनि तानि च मलान्येवेन्याशयः ।

·सू०३] प्रथम उन्मेपः। १५ 'मलमध्वस्तचैतन्य कलाविद्यासमाश्रितम् । रागेण रञ्जितात्मानं कालेन फलितं तथा ॥ नियत्या यमितं भूयः पुंभावेनोपबृंहितम् । प्रधानाशयसंपन्नं गुणत्रयसमन्वितम् ।। बुद्धितत्वसमासीनमहङ्कारसमावृतम् । मनसा बुद्धिकर्माक्षैस्तन्मात्रैः स्थूलभूतकैः ॥ इति । कार्ममलस्याप्यावरकर श्रीमालिनीवि- जये प्रदर्शितम् 'धर्माधर्मात्मकं कर्म सुखदुःखादिलक्षणम् ।' इति । तदेतत् माषीयं कार्म च मलम् ६८ 'स्वातन्त्र्यहानिर्बोधस्य' इत्याद्युक्तलक्षणेनाणवमलेनैव प्रथम चै- सन्यसंकोचः संजायते । ६९ कलित परिच्छिन्नम् । यमित नियमिनम् । पुभावेन पुरुषत- न । गुणेति गुणनयविमागेन । बुद्धि कर्मेति, बुद्धीन्द्रियैः कमेंन्द्रियैश्च । तन्मानः, शब्दादिभिः । स्थूलभूतकैः, ७० इयत्पर्यन्तमाणवमायीयमलद्वयमेव प्रोक्त भवतीत्याशयेनाह 'का- मेंति' यतः 'गोपितस्वमहिम्नोऽस्य समोहाद्विस्मृतात्मनः । य. सकोचः स एवास्य आणवो मल उच्यते ।। ततः परव्याप्तिविलोपितनिजस्थितः । भूतदेहे स्थितिर्यासो मायीयो मल उच्यते ॥ यदन्त करणाधीनारधिकौन्द्रियादिभिः । यहिाप्रियते काम भलमेतस तन्मतम् ॥' इस्पप्पागनये। ७१ ज्योनिमयान्या स्वगंगन्ता, भाभकारी नरगिन्ता, ही द्विरूप पार्ममारसने । क्षित्यन्तैः ।

·..... शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०४ 'भिन्नवेद्यमयात्रै मायाख्यं जन्मभोगदम् । कर्तर्यवोधे काम च" इति श्रीप्रत्यभिज्ञायाम् आणवमलभित्तिकं संकुचितविशिष्टज्ञानतयैवोक्तम् ॥ ३ ॥ अथ कथमस्याज्ञानात्मकज्ञान-योनिवर्ग-क- लाशरीररूपस्य त्रिविधस्य मलस्य वन्धकत्व- मित्याह- ज्ञानाधिष्ठानं मातृका ॥४॥ यदेतत् त्रिविधमलखरूपम् अपूर्णम्मन्यता- भिन्नवेद्यप्रथा-शुभाशुभवासनात्मकं विविधं ज्ञा- नरूपमुक्तम् तस्य आदिक्षान्तरूपा अज्ञाता 'माता मातृको विश्वजननी तत्तत्संकुचितवेद्या- भासात्मनो ज्ञानस्य अपूर्णोऽस्मि,क्षामः स्थूलो वास्मि, अग्निष्टोमयाज्यस्मि, इत्यादितत्तदवि- कल्पकसविकल्पकावभासपरामर्शमयस्य तत्त- ७२ अत्र आणवे। ७३ सर्ने मला हि संकुचितविशिष्टज्ञानरूपा एव । ७४ असारादिशकारान्तरूपा । ७५ अशाता माता मातृका, अहाते कः प्रन्ययः । इयमेव यन्यायिनी, शाता चेत् सिधुपादिका । ७६ 'अपूर्णोऽस्मि' इत्यादिना आणवमायीयकामेमसान्युदाहियन्ते । ७७ स्थूलसूश्मशब्दपरामर्शमयस्य शनस्य ।

·. प्रयन टन्नेपः। द्वाचकशब्दानुवेपद्वारेण शोक-स्मय-हर्प रागा- दिरूपतामादधाना 'करन्ध्रचितिमध्यस्था ब्रह्मपाशावलम्विशः। पीठेश्वर्यों महाघोरा मोहयन्नि मुहुर्मुहुः ।।' इति श्रीतिमिरोद्घाटप्रोक्तनीत्या वर्ग-कलाद्य- धिष्टातृवाह्यादिशक्तिश्रेणीशोभिनी श्रीसर्ववी- राद्यागमप्रसिद्धलिपिक्रमसंनिवेशोत्यापिका अ- म्बा-ज्येष्ठा-रौद्रीचामाख्यशक्तिचक्रचुम्विता श- क्तिरधिष्ठात्री, तदधिष्टानादेव हि अन्तरऽभेदा- नुसंधिवन्ध्यत्वात् क्षणमपि अलब्धविश्रान्ती- नि वहिर्मुखान्येव ज्ञानानि, इति युक्तव एपां वन्धकत्वोक्तिः। एतच्च ७८ 'न सोऽनि प्रत्यको लोके य. यदानुगमा ।' इति-सित्सा शब्दसमिनमेन शानन् । ७९ मे व्योति चिदगने या चितिः उन्मव्यन्याः चिचिम्पाएन । यमुत प्रसपाय एव दुर्गन्धिरमेन्यात् । प्रात्याया घोरतराः। ८० वर्गा अष्टो, कडा निसरवादय आदिना पहध्यान. 1 ८१ अयोर-पोर पोरतरामिका शति । ८२ यामा एक पराधरि, दुयांतीता मातृकाशचिरित्स्यः । ८३ मन्द पूर्णादन्ताया योऽमेदाटमुधिविभेदपरामर्शमन्यात ८४ जनानन्।

·............ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू० ५ 'शब्दराशिसमुत्थस्य इति कारिकया, 'स्वरूपावरणे चास्य शक्तयः सततोत्थिता।' इति च कारिकया संग्रहीतम् ॥ ४॥ अथ एतद्वन्धप्रशमोपायमुपेयविश्रान्तिस- तत्त्वमादिशति- उद्यमो भैरवः॥५॥ योऽयं प्रसरद्रूपाया विमर्शमय्याः संविदो झगिति उच्छलनात्मकपरप्रतिभोन्मज्जनरूप उद्यमः स एव सर्वशक्तिसामरस्येन अशेषवि- श्वभरितत्वात् सकलकल्पनाकुलालंकलनमय- त्वाच्च भैरवो भैरवात्मकस्वस्वरूपाभिव्यक्तिहे- ८५ सतत्त्व सपरमार्थम् । ८६ विश्वमयः प्रसरः विश्वोत्तीर्णश्च सविद इत्यनेन अनुत्तररूपस्य योऽय विमर्श आनन्दरूपः स उन्मेषः, स्वरूपविकास इत्येव रूपो विमर्शः। ८७ शक्तिपातयशादायस्मिकी स्पुरत्तात्मकस्वरूपप्रथा नवनवा । ८८ समरसतापादनेन मोडीकारेणयात्म्येन मयूराण्डरसवत् । ८९ सरकारदोपस्यापि । ९० घृतमायुरिनियत् उग्रमस भैरवस्वरूपावभासहेनुल्लात् उद्यम एव भैरव इति । भैरव इति भरणरवणयमनरूपः भीरूणाममयमिति व्युत्पत्या राणरिणामभयदः। भीर्भय राणरमासः सयाजनितो रय आन्दःभीरयः ·प्रथम उन्मेपः। तुत्वात् भक्तिभाजाम् अन्तर्मुखैतत्तत्त्वावधान- धनानां जायते, इत्युपदिष्टं भवति । उक्तं च श्रीमालिनीविजये 'अकिंचिचिन्तकस्यैव गुरुणा प्रतिवोधतः । जायते यः समावेशः शाम्भवोऽसावुदीरितः॥ इति । अन्न हि 'गुरुणा प्रतिवोधतः' इत्यत्र ततो जातः तदाक्रन्दवता स्फुरित अस्यैव भीरवस्य समारभयविमर्शनस्य अय शक्तिपातवशेन उत्यापकः । भानि नक्षत्राणि ईरयतीति भीरः काल त वायन्तीति भीरवाः कालपाससमाधिरसिका योगिनस्तेषामय- मित्यान्तरः स्वभावः । भिपे पशुजननासाय रय शब्दराशिसमुत्याकारादि- कलाविमों यासा खेचर्यादिसविद्देवीना ता भौरव. तासामय स्वामी मै- रवः । तथा भैरवो भीषणः ससारवृत्तविघटनपर एवमागमेषु नियक्तत्वात् श्रीगृहस्पतिपादैः, शिवतनावन्वर्यव्याख्यातस्वरूपत्याच । ९१ यदाहुराचार्याभिनवगुप्तपादाः 'अकिञ्चिचिन्तक्स्पेति विक्रपानुपयोगिता । तथा च झटिति ज्ञेयसमापत्तिनिरूप्यते ॥ स कथ भवतीत्याह गुरुणातिगरीयसा । शेयाभिमुखरोधेन द्राक्प्ररूढत्वशालिना ।। तृतीयाथै तसि व्याख्या वा वैयधिकरण्यत । आवेशधास्वतन्त्रस्य स्वतद्रूपनिमजनात् ॥ परतद्रूपता शम्भोराद्या शत्यविभागिनः । तेनायमन वाक्याथों, विज्ञेय प्रोन्मिपत्स्वयम् ॥ न बिना निश्चयेन दाइ मातृदर्पणविम्बितम् । मातारमपरीकुर्वन् वा विभूति प्रदर्शयन् । आते हृदयनैर्मल्यातिशये तारतम्यत ।' . इति।

·२० शिवसूत्रविमर्शिनी । [सू०६ गुरुतः स्वस्मात् प्रतिवोधतः इत्यस्यार्थो गुरुमि- रादिष्टः । श्रीस्वच्छन्देऽपि उक्तम् 'आत्मनो भैरवं रूपं भावयेद्यस्तु पूरुपः। तस्य मन्त्राः प्रसिध्यन्ति नित्ययुक्तस्य सुन्दरि ॥ इति । भावनं हि अत्र अन्तर्मुखोद्येन्तृतापद-. विमर्शनमेव । एतच्च 'एकचिन्तामसक्तस्य यतः स्यादपरोदयः। उन्मेपः स तु विज्ञेयः स्वयं तमुपलक्षयेत् ।।' इत्यनेन संगृहीतम् ॥ ५॥ एवं झगिति परप्रतिभोन्मेषावष्टम्भोपायिका भैरवसमापत्तिम् अज्ञानवन्धप्रशमैकहेतुं प्रदर्य; एतत्परामर्शप्रकर्पोद् व्युत्थानमपि प्रशान्तभेदा- वभासं भवतीत्याह- शक्तिचक्रसंधाने विश्वसंहारः॥६॥ योऽयं परप्रतिभोन्मजनात्मोद्यन्तृतास्वभावो भैरव उक्तः अस्यैव अन्तर्लक्ष्यवहिप्ट्यात्मतया निःशेपशक्तिचक्रक्रमाक्रमाक्रॉमिणी अतिका- ९२ नमरकीटन्यायेन तन्मय एव परिशिष्यते इति । ९३ उद्यन्तुर्मावः उद्यन्तृता तस्स पदमुत्रमार्तृत्वम् । ९४ परप्रतिमाभ्यासदाात् । ९५ मा परिस्थितिमहाराणामामागविच्छेदनस्वभावः, अमः युग- - ·म प्रथम उन्मेषः। २१ न्तक्रमाक्रमातिरिक्तारिक्ततदुभयात्मतयापि अ- भिधीयमानापि अनेतद्रूपा अनुत्तरा परा स्वात- व्यशक्तिः काप्यस्ति।यया स्वभित्तौ मद्युल्लासात् प्रभृति परप्रमातृविश्रान्त्यन्तं श्रीमत्स्टष्टया- दिशक्तिचक्रस्फारणात्मा क्रीडेयमादर्शिता । तस्यैतदाभासितस्य शक्तिचक्रस्य रहस्याम्नाया- नातनीत्या यत्संधानं यथोचितक्रमविमर्शनं तस्मिन् सति; कालान्यादेश्वरमकलान्तस्य वि. श्वस्य संहारो; देहात्मतया वाह्यतया च अव- स्थितस्यापि सतः परसंविदग्निसाद्भावो भवती- त्यर्थः । उक्तं च श्रीभर्गशिखायाम् 'मृत्युं च कालं च कलाकलापं विकारजालं प्रतिपत्तिसात्म्यम् । पत्तेपामवभासः, तो क्रमाक्रमावानामतीति क्रमाक्रमाकामिणी । यदुकं আনা क्रमनपसमाश्रयव्यतिकरण या संततं क्रमरित्तपरहन विदपती विभात्युच्चकैः । प्रमेयपुरफमप्रकृतिरे या शोभते फरोमि हदि तामह भगवती परां सविदम् ।' पशी सश्यादिन मप्रयरूपतामवमासयन्त्यपि तदतियतेनेन परिस्फुरन्ती मात्रमवपुः परेव अनास्या पारमेश्वरी सरिसरामृष्टा भनत्यनेत्यर्थः । १६ उमयात्मता इसपूर्णरूपता । ९७ एम्माविशतिवास पराशक्तिरूपत्वमेवातीत्यर्थः । ९८ मामन्तर्गत एर प्रमो यत्र।

·૨૨ शिनसूत्रनिमशिनी। [सू६ ऐकात्म्येनानात्म्यविकल्पजातं तदा स सर्व कवलीकरोति ।' इति । श्रीमद्वीरावलावपि 'यत्र सर्वे लयं यान्ति दहन्ते तत्त्वसंचया। तां चितिं पश्य कायस्थां कालानलसमत्विपम् ॥ इति । श्रीमन्मालिनीविजयेऽपि 'उच्चाररहितं वस्तु चेतसैव विचिन्तयन् । यं समावेशमामोति शाक्तः सोऽत्राभिधीयते ॥' इत्युक्त्या एतदेव भगया निरूपितम् । एतच्च सद्गुरुचरणोपासनया अभिव्यक्तिमा- यातीति नाधिकमुन्मीलितम् । • ९९ भिनानामात्मनामैकात्म्यम् । १०. सर्वे तत्त्वसचयाः सस्कारशेषतयापि लीयन्ते इति । चिर्ति महारमशानम्, १०१ वस्तु परावाग्रूपम्, अत एवानुच्चारम् , उच्चारास्पद हि वैखरी। विचिन्तयन्निति शक्तिचनवेद्यप्रकाशसमनन्तरमेव झगिति विमृशन्, ताह- ग्वेद्यविमर्शनमेव शाक्त उपाय इत्यर्थः । १०२ यथोक्त केनापि 'शेयत्वमप्युपगता हृदये न रोदु शक्ता. प्रमूढमनसामुपदेशवाचः । आर्द्रत्वमादधति किं नलिनीदलाना श्लिष्टा निरन्तरतयापि नमोऽस्नुधारा ॥' इत्यतोऽयमुपायः सद्गुरूपासयैवामित्र्यत्तिमायातीत्यलमायासदायिना वि- १०३ शक्तिनपानुसधान नाधिक्येन प्राशितमिति भावः । तरेण ।

·प्रथम उन्मेपः। २३ ............... एतदेव 'यस्योन्मेपनिमेपाभ्यां ..............।' इति, 'यदा त्वेकत्र संख्दः । इति च प्रथमचरमश्लोकाभ्यां संग्रहीतम्॥६॥ एवमुपसंहृतविश्वस्य न समाधिव्युत्थान- भेदः कोऽपि इत्याह- जायत्स्वप्नसुपुप्तभेदे तुर्याभोगसंभवः॥७॥ समनन्तरनिरूपयिष्यमाणानां जाग्रत्स्वप्नसु- पुप्तानां भेदे नानारूपे पृथक्त्वावभासे 'उद्यमो भैरवः' (१-५) इति लक्षितस्य स्फुरत्तात्मनः सर्वदशानुस्यूतस्य तुर्यस्य य आभोगश्चमत्कारः तस्य संभवो नित्यमेव तुर्यचमत्कारमयत्वं प्रो- क्तमहायोगयुक्तस्य भवतीत्यर्थः । केचित् संभव इत्यत्र संविदिति स्पष्टार्थ पठन्ति । एतच्च 1 'यथेन्दुः पुप्पसंकागः समन्तादवभासते । आहादनसमूहेन जगदाहादयेत्सणात् ।। । १०४ पारोचिवस। १.५ गुपांमेगसविदिति। १.६ मीची यासोऽरा शिपादेया, न रासाशनदरिच्छेदः पामे मार, मैन्दरामा दाहादन, रात्र समनपा ·: ............... २४ शिवसूत्रविमर्शिनी । [सू०८-९-१० तद्वद्देवि महायोगी यदा पर्यटते महीम् । . ज्ञानेन्दुकिरणैः सर्वैर्जगचित्रं समस्तकम् ॥ आह्लादयेत्समन्तात्तदवीच्यादिशिवान्तकम् ।' इत्यादिना श्रीचन्द्रज्ञाने जागरादौ तुर्याभो- गमयत्वं महायोगिनो दर्शितम् । स्पन्दे तु 'जागरादिविभेदेऽपि । इति कारिकया संग्रहीतम् ॥ ७ ॥ एतज्जाग्रदादित्रयं सूत्रत्रयेण लक्षयति- ज्ञानं जाग्रत् ॥८॥ स्वप्नो विकल्पाः ॥९॥ अविवेको मायासौपुप्तम् ॥ १०॥ सर्वसाधारणार्थविषयं वाह्येन्द्रियजं ज्ञानं लोकस्य जाग्रत् जागरावस्था। ये तु मनोमा- दनात्, जगदाहादन च याह्यचन्द्रवत् स्वरूपस्फूर्ति विभवात्मक स्फुटमेवे. तीयान् अर्योऽत्र विवक्षितः । १०७ एक्स्यैव घरस्य निर्विकल्पसविकल्पकतया प्रमितिविषयीभवन चामत्स्वमी, तव स्वरूपानभिशान सौपुतम् । अन्यन तु 'अश्वेयोऽर्थप्रदः पुसा तजाप्रदिति फप्यते । यत्तेपिनार्यस्मरण मनसा समशितम् । यपाथरसरणे न ससत्सोयुप्तमुदाहाम् ॥'

·सू०८-९-१०] प्रथम उन्मेपः। २५ वजन्या असाधारणार्थविषया विकल्पाः स एव स्वप्नः स्वप्नावस्था; तस्य एवं-विधविकल्पप्रधा- नत्वात् । यस्तु अविवेको विवेचनाभावोऽख्या- तिः; एतदेव मायारूपं मोहमयं सौषुप्तम् । सौपुतं लक्षयता प्रसङ्गात् उच्छेद्याया मायाया अपि स्वरूपमुक्तम् । इत्थमपि च ईदृशेनाप्यनेन लक्षणेन तिसृ- प्वपि जागरादिदशासु त्रैरूप्यमस्तीति दर्शि- तम् । तथा चात्र यद्यत् स्वप्नदशोचितं प्रथ- ममविकल्पकं ज्ञानं सा जागरा। ये तु तत्र विकल्पाः स स्वप्नः । तत्त्वाविवेचनं सौषुप्तम् । सोपुप्ते यद्यपि विकल्पा न संचेत्यन्ते; तथापि तत्प्रविविक्षीयां तथोचितजाग्रज्ज्ञानमिव तदन- न्तरं संस्कारकल्पविकल्परूपस्तदुचितः स्वप्नो- ऽप्यस्त्येव.। किं च योग्यभिप्रायेण प्रथमं तत्तद्धारणारूपं ज्ञानं जाग्रत्, ततः तत्प्रत्ययप्रवाहरूपा वि. १.८ मापारगर तु सर्वत्र मुख्यतया मोहमयत्वेन निरूपितम् । १.९ तत्र सोने प्ररेटुनिश्छायाम् । ११. पारणा गनगदम्पा , अ यायुरः यायुरह शून्य इत्यादि- मन्दार।

·. . . शिवसूत्रविमर्शिनी। कल्पा: स्वप्नः, ग्राह्यग्राहकभेदासंचेतनरूपश्च समाधिः सौषुप्तम्, इत्यप्यनया वचोयुक्त्या द- र्शितम् । अत एव श्रीपूर्वशास्त्रे जागरादीनां परस्परानुवेधकृतो योग्यभिप्रायेणापि ......."अबुद्धं बुद्धमेव च। मयुद्धं सुप्रबुद्धं च" ।' इत्यादिनी भेदो निरूपितः॥८॥९॥.१०॥ एवं लोकयोग्यनुसारेण व्याख्याते जागरा- दिनये शक्तिचक्रसंधानाद्विश्वसंहारेण यस्य तु- र्याभोगमयत्वमभेदव्यात्यात्मकं स्फुरति; स त- द्धाराधिरोहेण तुर्यातीतं पूर्वोक्तं चैतन्यमा- विशन्- त्रितयभोक्ता वीरेशः ॥ ११॥ एतज्जागरादित्रयं शक्तिचक्रानुसंधानयुक्त्या तुर्यानन्दाच्छुरितं यः तत्परामर्शानुप्रवेशप्रकर्षा- द्विगलितभेदसंस्कारमानन्दरसप्रवाहमयमेव प- श्यति; स त्रितयस्यास्य भोक्ता चमत्कर्ता । १११ जाग्रति धैरूप्य, स्वप्ने त्रैरूप्य, सौथुप्ते त्रैरूप्य मित्यनुवेधनम् । यथा जागरेऽपि जाप्रत्स्वमसुपुप्तानि, एव स्वमेऽपि जामस्वप्नसुषुप्तानि, सुपुते च जाप्रत्स्वममुगुमानि, किंतु सुगुप्तरूपमन तिक्रान्तानि ताहशानीत्यर्थः । ११२ अबुद्धमित्यादिना जामत्स्वममुपुमतुर्याणि कय्यन्ते ।

·सू०११] प्रथम उन्मेपः । १७ . तत एव 'त्रिघु धामसु योग्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ।। इति नीत्या निःसपत्नस्वात्मसाम्राज्योऽयं पर- मानन्दपरिपूर्णो भवभेदग्रसनप्रवणानां वीरा- णामिन्द्रियाणामीश्वरःस्वामी श्रीमन्थानभैरव- सत्तानुप्रविष्टो महाम्नायेपूच्यते।यस्तु एवं विधो न भवति; स जागराद्यवस्थाभिर्भुज्यमानो लौ- किकः पशुरेव । योग्यपि इमां धारामनधिरूढो न वीरेश्वरः; अपि तु मूढ एवेत्युक्तं भवति । ११३ त्रिषु घामसु जागरादिषु ग्राह्यग्राहकयुगल परामृशति या स भोगनिरतोऽपि कर्मभिर्न लिप्यते जलस्थपद्मपत्रवदित्यर्थः । ११४ मनाति तत्तद्वेध स्वात्मान्तीन कृत्वा पिण्डीकृत्य उत्थाप- यतीति मन्थानाभिधानः स्वच्छन्दभैरव इत्यर्थः । ११५ यदाहुः "विना स्वभावानुभवेन पुंसः कैवल्यमुस्कान्तिालाद्यदि सात् । अनापि पक्षे ननु मोक्षमाक्स उद्बन्धनं यत्कुरुते प्रमूढः ।। तथा 'विदेहा अपि बध्यन्ते प्रलये गुणवासिताः। शरीरिणोऽपि मुच्यन्ते विशुद्धशानसश्रयात् ॥' शानगर्भेऽपि 'मयि स्थितमिद जगत् सकलमेव सर्वन या स्थितोऽहमिति धारणाद्रितयभावनावेशतः।

·शिवसूत्रविमर्शिनी । [सू०११ एतच्च 'योगी स्वच्छन्दयोगेन स्वच्छन्दैगतिचारिणा । स स्वच्छन्दपदे युक्तः स्वच्छन्दसमतां व्रजेत् ।।' इत्यादिना श्रीस्वच्छन्दादिशास्त्रेषु वितत्य दर्शि- तम् । स्पन्देऽपि 'तस्योपलब्धिः सततं त्रिपदाव्यभिचारिणी।' इति कारिकया संगृहीतमेतत् ॥ ११ ॥ जगत्रितयनायतानतिचिरेण समाप्यते नृमिस्तव सपर्यया दलितकिल्विषोपलवैः ॥' इति। ११६ परतत्ववृत्यवस्थित्यात्मना खात्मप्रतिष्ठया स्वच्छन्दगत्या चर• स्यवश्यं योऽय, परतत्वैक्यप्रतीतिमयत्वात् स्वच्छन्दशब्दवाच्यो महायोगः, तेन श्रीस्वच्छन्दमैरवस्य पदे धाग्नि युक्तोऽभिनिविष्टः स्यात् स तत्साम्य- मेति । ११७ तस्य तत्त्वस्य उपलब्धि, ज्ञानम्, सतत सर्वावस्थासु यदुक्त ज्ञानगमें 'बहिष्करणबुद्ध्यकृतिमनःसुषुम्नाश्रयाच्- चतुर्दशसु चण्डिके पथिधु येन येन प्रजेत् । कला शिवनिकेतन जननि तत्र 'सा तादृशी दशोदयति दुर्लभा जगति या सुरैरप्यहो ।' इति । शिवनिकेतन, शिवस्य वेद्यस्य निकेतनमाश्रय । ११८ निषु पदेषु जागरादिपु भोकृरूपेण न व्यभिचरतीति, तुर्ये तु निभ्रान्तव । उक्तं च 'काप्यवस्था न ते सास्ति यस्या सविन वर्तते । तेन चिक्नमेव त्वा योगिनः पर्युपासते ॥' इति ।

·२९ सू० १२० प्रथम उन्मेषः। किमस्य महायोगिनः काश्चित् तत्त्वाधिरोह- प्रत्यासन्ना भूमिकाः सन्ति ? याभिस्तत्त्वोर्ध्वव- र्तिनी भूमिर्लक्ष्यते । सन्ति, इत्याह.. विस्मयो योगभूमिकाः ॥ १२॥ यथा सातिशयवस्तुदर्शने कस्यचित् वि. स्मयो भवति तथा अस्य महायोगिनो नित्यं तत्तवेद्यावभासीमाभोगेषु निःसामान्याति- शयनवनवचमत्कारचिद्धनस्वारमावेशवशात् स्मेरस्मेरस्तिमितविकसितसमस्तकरणचक्रस्य यो विस्मयोऽनवच्छिन्नानन्दे स्वात्मनि अप- रितृप्तत्वेन मुहुर्मुहुराश्चर्यायमाणता; ता एव योगस्य परतत्त्वैक्यस्य संवन्धिन्यो भूमिकाः; तध्यारोहविश्रान्तिसूचिकाः परिमिता भूमयो, न तु केन्दविन्द्वाद्यनुभववृत्तयः । तदुक्तं श्रीकु. लयुक्ती ११९ अधिरोहणस भूमिका. स्थानानि, याभिः षट्त्रिंशत्त्वोपरिठं स्पानं लश्यते इति वाक्यार्थः । १२० एतद्रूपचवणेषु सामान्याहन्तावित्रमणेषु । १२१ स्मरस्मेरेति साश्चर्यनिःस्पन्दम् । १२२ कन्दः मूलाधारः, बिन्दुमप्यस्थानम् । ।

·२८ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०११ एतच्च 'योगी स्वच्छन्दयोगेन स्वच्छन्दैगतिचारिणा । स स्वच्छन्दपदे युक्तः स्वच्छन्दसमतां ब्रजेत् ।।' इत्यादिना श्रीस्वच्छन्दादिशास्त्रेषु वितत्य दर्शि- तम् । स्पन्देऽपि तस्योपलब्धिः सततं त्रिपदाव्यभिचारिणी।। इति कारिकया संगृहीतमेतत् ॥ ११ ॥ जगत्रितयनाथतानतिचिरेण संप्राप्यते ऋभिस्तव सपर्यया दलितकिल्वियोपलवैः ।।' इति। ११६ परतत्वस्यवस्थित्यात्मना स्वात्मप्रतिष्ठया खच्छन्दगत्या चर• त्यवश्यं योऽयं, परतत्त्वैक्यप्रतीतिमयत्वात् स्वच्छन्दशब्दवाच्यो महायोगः, तेन श्रीखच्छन्दभैरवस्य पदे धाग्नि युक्तोऽभिनिविष्टः स्यात् स तत्साम्य- मेति । ११७ तस्य तत्वस्य उपलब्धिः शनम्, सततं सर्वावस्थासु यदुक्तं हानगर्भ 'यहिष्करणबुझ्यहंकृतिमनःसुपुग्नाश्रयाच्- चतुर्दशसु चण्डिके पथिषु येन येन प्रजेत् । फला शिवनिकेतन जननि तत्र सा ताशी दशोदयति दुर्लमा जगति या मुरैरप्यहो ।' इति । शिवनिकेतन; शिवस्य वेद्यस्यं निकेतनमाश्रयः । ११८ निगु पदेषु जागरादिषु भोक्तरूपेण न व्यभिचरतीति, तुर्ये तु निभ्रान्तय । उकं च 'काप्यवस्था न ते सास्ति यसां संविन वर्तते । तेन चिद्रनमेर त्वां योगिनः पर्युपासते ।' इति ।

·सू०१२] प्रथम उन्मेषः। २९ १२१ किमस्य महायोगिनः काश्चित् तत्वाधिरोह- प्रत्यासन्ना भूमिकाः सन्ति ? याभिस्तत्त्वोलव- तिनी भूमिर्लक्ष्यते । सन्ति, इत्याह-- विस्मयो योगभूमिकाः॥ १२॥ यथा सातिशयवस्तुदर्शने कस्यचित् वि- स्मयो भवति तथा अस्य महायोगिनो नित्यं तत्तद्वेद्यावभासोमाभोगेषु निःसामान्याति- शयनवनवचमत्कारचिद्धनस्वात्मावेशवशात् स्मेरस्मेरस्तिमितविकसितसमस्तकरणचक्रस्य यो विस्मयोऽनवच्छिन्नानन्दे स्वात्मनि अप- रितृप्तत्वेन मुहुर्मुहुराश्चर्यायमाणता; ता एव योगस्य परतत्त्वैक्यस्य संवन्धिन्यो भूमिकाः; तदध्यारोहविश्रान्तिसूचिकाः परिमिता भूमयो, न तु केन्दविन्द्वाद्यनुभववृत्तयः। तदुक्तं श्रीकु- लयुक्तो ११९ अधिरोहणस्य भूमिका स्थानानि, यामिः पत्रिंशतत्त्वोपरिष्ठ स्थान रश्यते इति वाक्यार्य । १२० एतद्रूपचवणेषु सामान्याहन्ताविश्रमणेषु । १२१ स्मेरमेरेति साधर्यनि.सन्दम् । १२२ कन्द, मूलाधार, बिन्दुभ्रूमध्यस्थानम् । * ·44 शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०१३ 'आत्मा चैवात्मना ज्ञातो यदा भवति साधकैः। तदा विस्मयमात्मा वै आत्मन्येव प्रपश्यति ।। इति । एतच्च 'तमधिष्ठातभावन स्वभावमवलोकयन् । स्मयमान इवास्ते यस्तस्येयं कुमृतिः कुतः ॥' इति कारिकया संग्रहीतम् ॥ १२ ॥ ईदृश्योगभूमिकासमापन्नस्यास्य योगिनः- इच्छा शक्तिरुमा कुमारी ॥ १३॥.. योगिनः परभैरवतां समापन्नस्य या इच्छा सा शक्तिरुमा; परैव पारमेश्वरी स्वातत्र्यरूपा, सा च कुमारी विश्वसर्गसंहारक्रीडापरा 'कुमार क्रीडायाम्' इति पाठात् । अथ च कुं भेदोत्थापिका मायाभूमि मा- रयति अनुद्भिन्नप्रसरां करोति तच्छीला । कु. मारी च परानुपभोग्या भोकात्म्येन स्फुरन्ती। अथवा यथा उमा कुमारी परिहृतसर्वा- सहा महेश्वरैकात्म्यसाधनाराधनाय नित्योद्यु- १२३ ईदृशी भूमिका मासस्स योगिनः । १२४ भर्तार पदा प्राप्ये इत्यभिप्रायेण । १२५ गिरितनया पार्वती। ~ ·प्रथम उन्मेपः। 2 का तथैव अस्येच्छा, इत्यस्मद्गुरुभिरित्थमेव पाठो दृष्टो व्याख्यातश्च । अन्यैस्तु 'शक्तिमा' इति पठित्वा ज्ञानक्रि- यापेक्षोऽस्याः प्रकर्पो व्याख्यातः। एवं न लौकिकवत् अस्य योगिनः स्थूलेच्छा, अपि तु परा शक्तिरूपैव सर्वत्राप्रतिहता । त- दुक्तं श्रीमत्वंच्छन्द . 'सों देवी सर्वदेवीनां नामरूपैश्च तिष्ठति । योगमायापत्तिच्छन्ना कुमारी लोकभाविनी ।। इति । श्रीमृत्युञ्जयभट्टारकेऽपि 'सा ममेच्छा परा शक्तिरवियुक्ता स्वभावना। १२६ 'इच्छा शक्तिमा कुमारी' इति । १२७ इल्छाशक्ते । १२८ योगात्परतवैक्यादुरियता या माया, स्वरूपगोपना, क्या प्रति- च्छना स्थगितपरखरूपा, सर्वदेवीना संबधिनामरूपप्रपञ्चेन स्थितेत्यर्य । किया ब्रह्माण्डमवतीर्णा सवी भगवच्छति परेपामनुपभोग्यत्वाकुमा रीत्वमाश्रित्य सिता, तादृशी चासौ लोकान्मावयति मभीएफ्लेन सप टान्सपादयति इति । १२९ यदेव भूत वीर्य पूर्वोप, सा मम सबन्धिनी परा शचिरिच्छा, इन्सारूपता प्राप्ता, कीदृशी स्वभावना सहजा, शचियुत्ता गर्माता शेषविवशत्यभेदविमर्शति यावत् , स्वमायनेति स्फुटयति यहेरिति, शपियुत्तेति च व्यनकि सर्वस्वेयनेन, कारणात्मिका निर्मानी, स्वा मामीया चिदानन्दस्वरूपसरनिधनी शचि , न तु व्यतिरिका इति क्षेमानपादा 'शरियुत्ता, स्वाचि' इति पाठान्तराण्यनूध व्याचक्षते। 14 - ·३२ शिवसूत्रविमर्शिनी। सू०१४ व रूष्मेव विज्ञेया रश्मिरूपा रवेरिव ।। सर्वस्य जगतो वापि सा शक्तिः कारणात्मिका। इति । तदेतत् 'नहीच्छानोदनस्यायं प्रेरकत्वेन वर्तते । अपि त्वात्मवलस्पर्शात्पुरुषस्तत्समो भवेत् ॥' इति कारिकया भङ्गया प्रतिपादितम् ॥ १३ ॥ ईदृशस्य महेच्छस्य- दृश्यं शरीर ॥ १४॥ यद्यद् दृश्यं वाह्यमाभ्यन्तरं वा, तत्तत् सर्वम् 'अहमिदम्' इति-सदाशिववन्महासमापत्त्या वाङ्गकल्पमस्ये स्फुरति; न भेदेन । शरीरं च देहधीप्राणशून्यरूपं नीलादिवद् दृश्य; न तु पशुवद्दष्टतयों भाति । एवं देहे घाटे च सर्वत्रास्य मयूराण्डरसवदविभक्तैव प्रतिपत्तिर्भवति । यथोक्तं श्रीविज्ञानभैरवे १३. महेच्छस्य योगिनः । १३१ शरीर स्वागफल्ममित्यर्थः । १३२ महामासापत्या स्वाइवर विश्ववद्यापिपवयोऽसविश्वम्। (३-३०) इनि यक्ष्यमाणनीत्या स्वस्वमायाव्यतिरिकमेव परामृयतः । १३३ शरीरे अह मायः द्रपृता । ११४ मनिपचिगनम्।

·प्रथम उन्मेपः । सू०१५] 'जलस्येवोर्मयो बालाभैयः प्रभा रचः। ममैव भैरवसैता विश्वभयो विनिर्गताः।। इति । एतच्च 'भोक्तव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र संस्थितः ।। इत्यनेन संग्रहीतम् ॥ १४ ॥ यञ्चेदं सर्वस्य दृश्यस्य शरीरतया, शून्या- न्तस्य च दृश्यतया, एकरूपं प्रकाशनमुक्तं नैत- त् दुर्घटम्; अपि तु- हृदये चित्तसंघसादृश्यस्वाप- दर्शनम् ॥ १५॥ विश्वप्रतिष्ठास्थानत्वात् चित्प्रकाशो हृदयं; तत्र चित्तसंघद्यात् चलतश्चलतः तदेकाग्रभाव- नात् दृश्यस्य, नीलदेहप्राणबुद्ध्यात्मनः; स्वा- १३५ समुद्रक्सस चिदात्मन ईश्वरस्य विश्व तरगरपम् , भिननियामासमानं तत्रयोदयव्ययानामोति इति ध्यायेदिनि नेपः। १३६ भोग्य हि नाम प्रमेयमुष्यते; न च प्रमेय वदुपसर्जनति- स्मात् ममागादतिरिष्यते । तप एव विधं मोग्य मोनुरतिरिन न भवेत् , पसुतः यंपन्ना मनातर विभान्तेः; अवय मोरेव सदमपात्मना प्रसुरविर मारः। १३७ समन्तात् पटनात् चरतः चिचमेशाप्रमारनाहियानमः। चिरेप संपरी चिनयन्देनोचते सम्म विप्रयागे गमाहिषय. जातं परिव रामपानना इति मासाः । यमिन ·शिवसूत्रविमर्शिनी । [सू०१५ पस्य च, एतदर्भावरूपस्य शून्यस्य; दर्शनं, त्यक्त- ग्राह्यग्राहकविभेदेन यथावस्तु स्वाइकल्पतया प्रकाशनं भवति । चित्प्रकाशतामभिनिविश- मानं हि चित्तं तदाच्छुरितमेव विश्व पश्यति तंदुक्तं श्रीविज्ञानभैरवे 'हयाकाशे निलीनाक्षः पद्मसंपुटमध्यगः । अनन्यचेताः मुभगे परं सौभाग्यमामुयात् ॥' इति। परं हि अत्र सौभाग्यं विश्वेश्वरतापत्तिः। तत्त्ववृत्तिसमापन्नं महायोगिनमुद्दिश्य श्रीम- स्वच्छन्देऽपि 'सच सर्वेषु भूतेषु भावतत्त्वेन्द्रियेषु च । स्थावर जङ्गमं चैव चेतनाचेतनं स्थितम् ।। अध्वानं व्याप्य सर्वे तु सामरस्येन संस्थितः।' १३८ नीलाद्यभावरूपस्य । १३९ चित्तत्त्वे वेद्ये धृतधीन्द्रियः प्रमाणप्रमेययोध्यगः सौभाग्य स्वातन्त्र्यमुपैतीत्यर्थः । अथ वा ऊर्ध्वाधरपद्मसंपुटमध्यं गतो मावनयानु- प्रविष्टः, अत एव हृदयाकाशे निलीनमक्षं मनः तद्द्वारेण ध अन्येन्द्रियचक्र यस्य सः। १४० स चेति, स एव प्रासपरसामरस्य एव स्थावरमचेतन; जनम सचेतनं च इति संक्षेपेण द्विधा स्थितं पविघमवानं व्याप्य 'पोढा हिया- च्यवाचकरूपोऽध्या' तदन्तर्वर्तिपु सर्वेषु देवयोन्यादिषु चतुर्दशसु भूतेषु; भावेषु धर्मादिषु घटादिषु च तत्वेषु पृथिव्यादिषुः मोगसाधनेषु च करणेपु; सामरस्येन स्थितः, सर्यास्ववस्यामु अविलुप्तपरभैरवसमापचिः। एव च नियुस्थानसमाप्यामा महारहस्यमूरिति ।

·प्रथम उन्मेषः। १४१ - १४३ इति । स्पन्दे तु 'तथा खात्मन्यधिष्ठानात्सर्वत्रैवं भविष्यति । इत्यनेनैव एतत्संगृहीतम् ॥ १५॥ अत्रैव उपायान्तरमाह- शुद्धतत्त्वसंधानाद्वाऽपशु- शक्तिः ॥ १६॥ शुद्धं तत्त्वं परमशिवाख्यं, तत्र यदा विश्व- मनुसंधत्ते 'तन्मयमेव एतत्' इति, तदा अविद्य- माना पवाख्या वन्धशक्तिर्यस्य ताहगयं सदा- शिववत् विश्वस्य जगतः पतिर्भवति । तदुक्तं श्रीमल्लक्ष्मीकौलार्णवे 'दीक्षासिद्धौ तु ये मोक्ताः प्रत्ययाः स्तोभपूर्वकाः । संघानस्यैव ते देवि कलां नाईन्ति पोडशीम् ।। २४१ अत्र दृष्टप्रत्ययो यया 'जनः स्वदेवकण्डूविं विजानाति यथा तथा । परनास्वरूपी च पेत्ति विश्वविचेष्टितम् ॥" । रवि १४२ शुदमिति 'मायोपरि महामाया' इति रहस्यामायदृशा सर्वत्र भायाततिः पृतन्यासि, इत्यतः शुद्ध तवं परमशिवारल्यमेव । तर सत्यनिर्देश उपदेसजनापेशया । १४३ शिवमपमेतविश्वन इति विमृशति । १४ प्रवाः देशादिष्पवहितविप्रध्यातुशनानि; स्वोमः चित्त- चार | संघानम्म शुदतस्यविमर्शस पोडयांसमपि ऐश्वर्यप्रकटन नाईजि, पत्ताल भूनिमाविमसमानान्तत्वम् ।

·- ३६ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू० १७ इति । श्रीविज्ञानभैरवे तु सर्व देहं चिन्मयं हि जगवा परिभावयेत् । युगपनिर्विकल्पेन मनसा परमोद्भवः ।। इति । तदेतत् 'इति वा यस्य संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् । स पश्यन्सततं युक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः॥' इति कारिकया संग्रहीतम् ॥ १६ ॥ ईदृग्ज्ञानरूपस्य अस्य योगिनः- वितर्क आत्मज्ञानम् ॥ १७॥ 'विश्वात्मा शिव एवास्मि' इति यो वितर्को विचारः, एतदेव अस्य आत्मज्ञानम् । तदुक्तं श्रीविज्ञानभैरवे 'सर्वज्ञः सर्वकर्ता च व्यापकः परमेश्वरः । स एवाई शैवधर्मा इति दााच्छिवो भवेत् ॥ । इति । स्पन्देऽपि "अयमेवात्मनो ग्रहः। १४५ आपादात्केशान्त सर्व देह प्रत्यश चिदेकरूपम् ; युगपत् , अक्रमेण; जगदा, स्फुरचिचमत्कारव्यात्या अन्तर्बहिः 'प्रकाशमानं, न पृथक् प्रकाशात् अन्यथा चेत्यमानत्वानुपपत्तेः' इति न्यायात् प्रकाशः प्रकाशते इति भावयेत् । १४६ शिवस्यायं शेवो धर्मः स्वच्छवातन्त्र्यादिः स एवाहमहमेव स इत्यदिग्धत्वेन भावनान्टिवता; इय शाकी भूः। ........"

·प्रथम उन्मेषः। सू०१८] इत्यनेन एतदुक्तम् । तत्र हि आत्मनो ग्रहणं ग्रहो ज्ञानम् एतदेव, यद्विश्वात्मकशिवाभिन्न- त्वम् एषोऽपि अर्थो विवक्षितः ॥ १७ ॥ किं च अस्य- लोकानन्दः समाधिसुखम् ॥१८॥ लोक्यते इति लोको, वस्तुग्रामः; लोकयति इति च लोको, ग्राहकवर्गः तस्मिन्स्फुरति सति 'ग्राह्यग्राहकसंवित्तिः सामान्या सर्वदेहिनाम् । योगिनां तु विशेपोऽयं सर्वन्धे सावधानता ।। इति श्रीविज्ञानभहारकनिरूपितनीत्या प्रमात- पदविश्रान्त्यवधानान्तश्चमत्कारमयो य आनन्द एतदेव अस्य समाधिसुखम् । तदुक्तं तत्रैव 'सर्व जगत्स्वदेहं वा स्वानन्दभरितं स्मरेत् । युगपत्स्वामृतेनैव परानन्दमयो भवेत् ।। १४७ मा ग्राहकवर्ग सामान्यलोकपरिकल्पिते स्फुरत्यपि योगिन. 'अहमिदम्' इति विक्ल्याभावात् य आनन्दः तदेव समाधिसुसम् । 'अविकारोमयपाधै चापपिच्छसदृशेऽर्थे । अन्तर्मुखो योगी यहिर्मुख इति कलना कृतः ॥' अन्तेिदन्तारमभागपोर्षिकाररहिते स्वात्मरूपे अथें इत्यर्थ । १४८ सर्वदेहिना सकरप्रमातृणा वेद्यवेदकसंवेदन निविदोषम्। योगिना तु तत्र आयन्तमध्यदशावगादिममातृम्वरूपाविस्मरणरूपा समाधानतेति । १४९ स्वानन्दमरित, त्सक विषयात्मानन्द खाम्तेन स्वानन्देन मरित खरीपचिदानन्दपूर्ण सवै चिन्तयेत् । अत्र आश्यानचिद्रसरूपस्य जगतोऽपि मासनमन्मधारपातो विशेषापायकमिति । १४४ .

·शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू. १९ इति । एतच्च 'इयमेवामृतप्राप्ति इत्यनेन संग्रहीतम् । अथ च यत् अस्य स्वात्मारामस्य समाधिसुखं, . तदेव तत्तादृशम् अवलोकयतां लोकानाम् आन- न्दसंक्रमणयुक्त्या स्वानन्दाभिव्यक्तिपर्यवसायि भवति । एतदपि श्रीचन्द्रज्ञानग्रन्थेन प्रागुक्तेन (२३ पृ० सू०.७) सुसंवादम् ॥ १८॥ अथ ईदृशस्य अस्य योगिनो विभूतियोगं दर्शयति- शक्तिसंधाने शरीरोत्पत्तिः॥ १९॥ 'इच्छा शक्तिरुमा कुमारी' (१-१३) इति सूत्रेण या अस्य शक्तिरुक्ता, तामेव यदा अनु- संधत्ते, दोयेन तन्मयीभवति, तदा तद्वशेन १५२ १५. योगिनन्धि स्वानन्दमयं समाधिमुखं स्वानुमयगोचरम् । १५१ तल्लोकान् पर्यवसाययति, पर्यवस्वतः प्रयोजयति । वेपां स्वान- न्दाभिष्यको विधान्तिप्रदनियर्थः। १५२ अगिमायेश्वर्यग यपेष्ट्रनिर्माणवैचिम्पादनणमध्यम् । १५३ रुद्रातिपर्याप-परशालघामसमाविष्टतपा अन्युच्छिमवदिमा- भ्यटनेनेत्यर्थः।

·प्रथम उन्मेषः । अस्य यथाभिमतं शरीरमुत्पद्यते। तदुक्तं श्री- मृत्युञ्जयभट्टारके 'ततः प्रवर्तते शक्तिलक्ष्यहीना निरामया । इच्छा सा तु विनिर्दिष्टा ज्ञानरूपा क्रियात्मिका ।।' इत्युपक्रम्य 'सा योनिः सर्वदेवानां शक्तीनां चाप्यनेकधा । अनीपोमात्मिका योनिस्तस्यां "सर्व प्रवर्तते ।' इति । शक्तिसंधानमाहात्म्यं लक्ष्मीकौलार्णवे 'संधान विना दीक्षा न सिद्धीनां च साधनम् । न मत्रो मत्रयुक्तिय न योगाकर्षणं तथा ।' इत्यादिना प्रतिपादितम् । एतच्च १५४ लक्ष्यहीना, वेद्यरहिता परस्फुरत्तात्मा; निष्क्रान्त आमयो महा- माया यस्याः तादृशी महामायाद्युल्लासिका पराशक्तिः । तत एव द्वादशान्तयामः प्रवर्तते समुन्मिपति, इच्छा-ज्ञान-क्रियारूपतया क्रमेण स्फुरतीत्यर्थः। १५५ प्राप्तपरतत्त्वाभेदस्य योगिनो या उन्मिपन्ती पराशतिरुक्ता, सा यतः सर्वदेवानामनाभितसदाशिवेश्वरानन्तरुद्रादीना, शक्तीना वामा- ज्येष्ठादीना माइयादीना च अनीपोमात्मिका योनिः) तत एव सोम- मधाना; यतलसाः सवै प्रवर्तते; अत एव अमीपोमात्मप्रकृति विश्वम् अग्नीषोममयनिय । तया च अमिरपि आहादयति हिममपि च दाहतीति वातविद आहुः इति सृष्टिस्थितिसंहर्तृत्व शक्तेः प्रदर्शितम् । १५६ यदि मप्रादिनापि ययाभिमतसरीरो पनिटेदयते, तथापि न खामाविकी, व्यभिचारात्, कृत्रिमत्वात् । अतः संधानमेव परोरान्तरोत्पत्ती कारणमित्यर्थः।

·१५० ........... शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०२० 'ययेच्छाभ्यर्थितो धाता जाग्रतोऽर्थान्हृदि स्थितान् । सोमसूर्योदयं कृत्वा संपादयति देहिनः ।।' इत्यनेन संगृहीतम्।देहिनःअत्यक्तदेहवासनस्य योगिनो हृदि स्थितान् अर्थान् तत्तदपूर्वनिर्मा- णादिरूपान् धाता महेश्वरःप्रकाशानन्दात्मतया सोमसूर्यरूपवाहोन्मीलनेनं सोमसूर्यसामरस्या- त्मनश्च शैक्रुदयं कृत्वा वहिर्मुखवाहित्वेन तामासाद्य संपादयति; इति हि अस्यार्थः 'तथा स्वमेऽप्यभीष्टान्........... । इत्येतच्छोकप्रतिपादितस्वप्नस्वातत्र्यं प्रति दृष्टा- न्ते योजितः, इति स्पन्दनिर्णये मयैव दर्शि- तम् ॥ १९॥ अन्या अपि अस्य यथाभिलपिताः सिद्धय एतन्माहात्म्येनैव घटन्ते इत्याह- भूतसंधानभूतपृथक्त्व- विश्वसंघद्याः॥२०॥ भूतानि शरीरमाणभावाद्यात्मकानिः तेषां १५७ देहामिमानवतः । १५८माणापानविकासनेन । १५९ समानरके: प्राणनरूपिया देहव्यापिन्याः ।

·सू० २०] प्रथम उन्मेषः । कचित् आप्यायनादौ संधानं, परिपोषणं; व्या- ध्याद्युपशमादौ पृथक्त्वं,शरीरादेविश्लेषण; देश- कालादिविप्रकृष्टस्य च विश्वस्य संघहो, ज्ञान- विषयीकार्यत्वादिकः; अस्य पूर्वोक्तशक्तिसंधाने सति जायते। एतच्च सर्वागमेषु साधनाधिकारेषु अस्ति । तदेव स्पन्दे 'दुर्वलोऽपि तदाक्रम्य यतः कार्ये प्रवर्तते । आच्छादयेहुभुक्षां च तथा योऽतिबुभुक्षितः॥ . १६२ इति। 'ग्लानिर्विलुण्ठिका देहे तस्याश्चाज्ञानतः मृतिः । तेदुन्मेपविलुप्तं चेत्कुतः सा स्यादबेतुका ।' इति । 'यथा ह्यर्थोऽस्फुटो दृष्टः सावधानेऽपि चेतसि । भूयः स्फुटतरो भाति स्वलोद्योगभावितः॥ १६० भूताना व्याध्यादेः सकाशात् । १६१ नित्य विभु-स्वतन्त्र चिन्मानस्वरूपस्य देशकालादिपरिच्छेदा- भावात् ; योगिनोऽपि तदावेशसद्भावात् न तद्यवहित किंचित् इति भाव । क १६२ दुर्बलः, क्षीणधातुः तत्, स्पन्दतत्त्वम् ; बुभुक्षानिवृत्तिरपि सिद्धिषु गणितेति भावः। '१६३ तत् अज्ञानम् ग ग्लानिः; तस्या हि हेतुरज्ञानम् । अतश्व योगिना वलीपलिताद्यभावः शरीरदाय चास्ति । पलानिर्विलुम्पिका देहे। इति मूलपाठः। १६४ स्वरलोद्योगः सविदलप्रयत्नः। ६ ·- शिवसूनविमर्शिनी। तथा यत्परमार्थेन येन यत्र यथा स्थितम् । तत्तथा बलमाक्रम्य न चिरात्समवर्तते ।। इत्यादिना विभूतिस्पन्दे सोपपत्तिकं दर्शि- तम् ॥ २० ॥ यदा तु मितसिद्धीरनभिलष्यन् विश्वात्म- प्रथामिच्छति तदा अस्थ- शुद्धविद्योदयाचक्रेशत्वसिद्धिः॥२१॥ वैश्वात्म्यप्रथावाञ्छया यदा शक्ति संधत्ते तदा 'अहमेव सर्वम् इति शुद्धविद्याया उदयात् विश्वात्मकखशक्तिचक्रेशत्वरूपं माहेश्वर्यमस्य सिद्धयति । तदुक्तं खच्छन्दे तस्मात्सा तु परा विद्या यस्मादन्यों न विद्यते । विन्दते ह्यत्र युगपत्सार्वयादिगुणान्परान् ।। १६५ तथेति तेन सेविद्बलप्रयत्नेन यद्वस्तु प्रातिस्विकरूपेण देशकाल- विशिष्टेन सस्थित, तद्वस्तु संविदलमाभितवतो जनस्य आशु प्रतिभातीति । अतोऽत्र देशकालव्यवहितवस्तुनो ज्ञानविषयीमवन नो दुर्घटमिति माव । १६६ मायान्तावधिकात्मतत्वोवस्य शुद्धविद्याविशत्यन्ताश्वव्यापकात् विद्यातत्त्वात् इयमन्यैव विद्या । १६७ अन्येत्यपरा ईदृशी इत्यर्थात्, एतयैवाशेरविश्वकोडीकारात् । १६८ परनिति अमदरूपान् वायत्यादीन्यतायुगपत् अत्र उन्मनाया योगिवरो लभते, तत इस पर विद्या पविद् लाभे' इति धात्वर्यान- गमात् । यदाहु' ·४३ सू०२२] : प्रथम उन्मेषः। वेदनानादिधर्मस्य परमात्मत्ववोधना । वर्जनापरमात्मत्वे तस्माद्विद्येति सोच्यते ॥ 'तत्रस्थो व्यञ्जयेत्तेजः परं परमकारणम् । परमिंस्तेजसि व्यक्ते तत्रस्थः शिवतां व्रजेत् ॥ इति । तदेतत् 'दिदृक्षयेव सर्वार्थान्यदा व्याप्यावतिष्ठते । तदा किंबहुनोक्तेन स्वयमेवावभोत्स्यते ॥ इत्यनेनैव संगृहीतम् ॥ २१ ॥ यदा तु खात्मारामतामेव इच्छति तदा अस्य- 'सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः खतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः । अनन्तशक्तिश्च विमोर्विधिज्ञाः पडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ॥ इति । १६९ अनादिधर्मः स्वातन्त्र्यशक्यात्मा स्वभावः, तस्य वेदना विचा- रणो, आत्मनश्च यत्परमात्मत्व शिवरूपत्वमस्ति,तस्य बोधना अवगमहेतु , अत एव अपरमात्मत्वे अतद्विपये इय वर्जना सेपद्यते, तस्मात् 'विद वि- चारणे' "विद शाने' इति धात्वर्थानुगमात् इय विद्योच्यते इति क्षेमराज- पादाः। १७० तनेति, उन्मनाख्याया विद्याया; व्यञ्जयेत् आत्मीयमेवोन्मी- लयेत् प्रत्यभिजानीयात्। तेज चिज्योति.; परम् असंकुचित; परमकारणं परमशिवरूपम्; अतश्च शिरता प्रजेत, तदैकात्म्यमियात् इति श्रीक्षेम- राजपादा। १७१ स्वात्मनि आ समन्तात् रमते इति स्वात्मारामः ।

·शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू० २२ महाह्रदानुसंधानान्मन्त्रवी- र्यानुभवः ॥२२॥ परा भट्टारिका संक्त् िइच्छाशक्तिप्रमुख स्थूलमेयपर्यन्तं विश्वं वमन्ती, खेचरीचक्राद्यशे- पवाहप्रवर्तकत्व-स्वच्छत्वानावृतत्व-गभीरत्वादि- धर्मयोगान्महोह्रदः तस्यानुसंधानात्, अन्तर्मु- खतया अनारतं तत्तादात्म्यविमर्शनात् वक्ष्यमा- 'णस्य शब्दराशिस्फारात्मकपराहन्ताविमर्शम- यस्य मन्त्रवीर्यस्यानुभवः, स्वात्मरूपतया स्फुरणं भवति । अत एव श्रीमालिनीविजये 'या सा शक्तिर्जगद्धातुः । इत्युपक्रम्य इच्छादिप्रमुखपश्चाशद्भेदरूपतया १७२ खेचरीगोचर्याद्यशेषप्रवाहप्रवर्तकत्वात् , विश्वप्रतिबिम्बसहत्वेन स्वच्छत्वात्, प्रतिबिम्पसहत्वेपि विश्वानावृतत्वात् , दुर्लक्षतया गभीर- स्वात् संविदो महादसाधर्म्यमुद्दिश्यते । १७३ शब्दानां पदवाक्याद्यात्मना विभक्तानां स्थूलानामविमाग- स्वभावः धारणात्मा यो राशिः, तस्य सारः नाम स्फुरणकर्तृता, तत्त- दामात्मना स्वमित्तौ विश्वरूपवावविमासयिका इति । १७४ मत्राणां वीर्यभूतस्स महामन्त्रस्य, पूर्णाहन्तायाः। १७५ आदिशान्तपचारादर्णरूपेण । .......

·४५
सू०२२] प्रथम उन्मेपः।.
मातृका मालिनीरूपताम् अशेषविश्वमयीं शक्तः
प्रदर्य, तत एव मन्त्रोद्धारो दर्शितः; इति परैव
शक्तिर्महाउदः, ततः तदनुसंधानात् मातृका-मा-
लिनीसतत्त्वमन्त्रवीर्यानुभव इति युक्तमुक्तम् ।
एतदेव
'तदाक्रम्य वलं मन्त्राः"
।
इत्याद्युक्त्या भङ्गया प्रतिपादितम् ।
तदेवं चैतन्यमात्मा' (१-१) इत्युपक्रम्य
तत्वातच्यावभासिततच्यातिमयं सर्वमेव बन्धं
यथोक्तोद्यमात्मकभैरवसमापत्तिः प्रशमयन्ती,
विश्वं स्वानन्दामृतमयं करोति, सर्वाश्च सिद्धीः
मनवीर्यानुप्रवेशान्ता ददाति । इति शाम्भवो-
पायप्रथनात्मा अयं प्रथम उन्मेप उक्तः । अत्र
तु मध्ये शक्तिस्वरूपमुक्तं, तत् शाम्भवरूपस्य
१७६ परप्रमानवियुक्तत्वात् तदनतिरिक्ता अक्षुब्धैव पराशक्तिः
पशुभिः सर्वमन्त्रविद्याना योनित्वेन 'अज्ञाता मातृका' इत्युक्ता । क्षुधा तु
बीजयोनिषु परस्परसंघष्टात्मलोलीभावात् नादि पान्तरूपा • मालिनी
इति-संशाः मलवे विश्वमन्तपंणवत् धत्ते इति, विश्वस्वरूपिणी इत्यर्पः । ..
१७७ अनुसंधान विमर्थनम् ।।
१७८ चैतन्याख्यातिमयम्, आणवमलस्वरूपमित्यर्यः ।
१७९ शम्मी प्रकायस्पे मवः शाम्भवः, तत आगत इति या ।
.

·शिवसूत्रविमर्शिनी । [सू०२२ शक्तिमत्तीप्रदर्शनाभिप्रायेण इति शिवम् ॥२२॥ इति श्रीमन्महामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्त- पादपद्मोपजीवि-श्रीक्षेमराजविरचितायां शिव- सूत्रविमर्शिन्यां शाम्भवोपायप्रकाशनं नाम प्रथम उन्मेपः ॥ १॥ १८. शक्तिमत्ता स्वानन्यसारता ।

·शिवसूत्रविमर्शिनी। अथ द्वितीय उन्मेषः। - इदानीं शाक्तोपायः प्रदर्श्यते । तत्र शक्तिः मन्त्रवीर्यस्फाररूपा; इति प्रथमोन्मेषान्तसूत्रित- तत्स्वरूपविवेचनपुरःसरमुन्मेषान्तरमारभमाणो मन्त्रस्वरूपं तावत् निरूपयति- चित्तं मनः॥१॥ चेत्यते विमृश्यते अनेन पर तत्त्वम् इति चित्तं, पूर्णस्फुरत्तासतत्त्वप्रासाद-प्रणवादिविम- शरूपं संवेदनम् । तदेव मैत्र्यते गुप्तम् , अन्तर् अभेदेन विमृश्यते परमेश्वररूपम् अनेन, इति. कृत्वा मत्रः।अत एव च परस्फुरत्तात्मकमनन- धर्मात्मता, भेदमयसंसारप्रशमनात्मक त्राणध- मता च अस्य निरुच्यते। अथ च मत्रदेवताविमर्शपरत्वेन प्राप्ततत्सा- १ परा संविच्छक्तिः पूर्णाहन्ता, या विश्वस्फुरणकर्तृतारूपा । २ 'मनु अवबोधने' 'तृ पालने' इत्येताम्या निरुकतया निर्वचनी- पत्वेन निगीवदया उच्यते ।

·४८ शिवसूत्रविमर्शिनी। मेरस्यम् आराधकचित्तमेव मत्रः,न तु विचित्र- वर्णसंघटनामात्रकम्।यदुक्तं श्रीमत्सर्वज्ञानोत्तरे 'उच्चार्यमाणा ये मत्रा न मन्त्रांचापि तान्विदुः । मोहिता देवगन्धर्वा मिथ्याज्ञानेन गर्विताः॥' इति । श्रीतन्त्रसद्भावेऽपि 'मत्राणां जीवभूता तु या स्मृता शक्तिरव्यया । तया हीना वरारोहे निष्फलाः शरदभ्रवत् ।' इति । श्रीश्रीकण्ठीयसंहितायां तु 'पृथङ्मत्रः पृथइमत्री न सिद्ध्यति कदाचन । -ज्ञानमूलमिदं सर्वमन्यथा नैव सिद्ध्यति । इत्युक्तम् । एतच्च स्पन्दे 'सहाराधकचित्तेन तेनैते शिवर्मिणः॥' इति भया प्रतिपादितम् ॥१॥ 'अस्य च- प्रयत्नः साधकः ॥२॥ ३ मन्त्राधिदेवताभिः सह प्रातैक्यम् । ४ पूर्णाहविमर्शनात्मिरा संविच्छक्तिः । ५ वाच्यवाचकयोरभेदोपचारात् मत्रो भन्नदेवता । एव मनिमनदेव- तासु आराध्याराधकभावेन पृथग्धीः सिद्धिं नैति । मनननाणधर्मकरवात् तु मन्त्राः ज्ञानशक्तौ स्थिताः प्राप्तज्ञानशक्त्यात्ममहावीर्याः सर्वसिद्धिदाः मतिनियतकार्यसंपादनसमर्थी भवन्ति इत्यर्थः । ६ शिषस्य परमेश्वरस्य अनन्यसाधरणः सर्वशत्यादिगुणो धर्मो विद्यते येषां ते मनाः, मननताणरूपाः; शिवादर्मिनस्वरूपा इत्यर्थः ।

·सू०२] द्वितीय उन्मेपः। यथोक्तरूपस्य मत्रस्य अनुसंधिसाप्रथमो- न्मेपावष्टम्भप्रयतनात्मा अकृतको यः प्रयत्नः स एव साधको, मत्रयितुर्मत्रदेवतातादात्म्यप्रदः । तदुक्तं श्रीतन्त्रसद्भावे 'आमिपं तु यथा खस्थः संपश्यञ्शकुनिः प्रिये । क्षिप्रमाकर्पयेद्यद्दद्वेगेन सहजेन तु ।। तदेव हि योगीन्द्रो मनो विन्दु विकर्पयेत् । यथा शरो धनुःसंस्थो यत्नेनाताब्य धावति ।। तथा बिन्दुर्वरारोहे उच्चारेणैव धावति ॥' इति । अन्यत्रापि 'तंद्रहो मन्त्रसद्भाव ...... इति । अत्र हि तद्वत् इति, अकृतकनिजोद्योग- वलेन योगीन्द्रो मनः कर्म, विन्दु विकर्षयेत् परप्रकाशात्मतां प्रापयेत् इति । तथा विन्दुः ७ अनुसघातुमिच्छा अनुसधित्सा, तस्या प्रथम परप्रतिभोन्मजने यो निरोघ तर प्रयवनस्वभाव । ८ विकर्षयेत् इति द्विकर्मक क्रियापदम् । बिन्दु. अविमप्रका- शरूप.1 यदुत्वम् 'उदिताया क्रियाशचौ सोमसूर्याग्निधामनि । अविभाग प्रकायो यः स बिन्दु परमो हि न ॥' इति । ९ तशानमेव मनसद्भाय , मनवीयमित्यर्थ ।

·शिवसूत्रविमर्शिनी । परप्रकाशः अकृतकोद्यन्तृतात्मना उच्चारण धा- वति, प्रसरति इत्यर्थः । एतच्च स्पन्दे 'अयमेवोदयस्तस्य ध्येयस्य ध्यायिचेतसि । तदात्मतासमापत्तिरिच्छतः साधकस्य यो ।' इत्यनेनोक्तम् ॥२॥ ईदृशसाधकसाध्यस्य मन्त्रस्य पूर्वोपक्षिप्त वीर्य लक्षयति- विद्याशरीरसत्ता मन्त्ररहस्यम् ॥३॥ विद्या पराद्वयप्रथा, शरीरं खरूपं, यस्य स विद्याशरीरो भगवान् शब्दराशिः; तस्य या सत्ता, अशेपविश्वाभेदमयपूर्णाहविमर्शनात्मा स्फुरत्ता, सा मन्त्राणां रहस्यम्, उपनिषत् । १० उच्चारेण विमर्शरूपेण, न तु स्थान करण प्रयत्नरूपबीजाक्षरो- चारेण, तस्यागयोपायपर्यवसायित्वात्, परममातृविश्रान्त्यर्थ सहजोमम- नर्तृतात्मना विमर्शेन स्फुरति इति । ११ तदात्मतासमापत्ति, मन्त्रदेवतात्मतायाः समापत्तिः । इदमन तात्पर्यम् । न्यायादिदेतो मनरुद्धान्यदेवताकारायां मत्रोचारणावस्थाया साधकचेतसः, सयमप्रयत्नेन सपद्यमान यदभिन्नरूपत्व, स एष परामर्श क्षमसविदो ध्यानुः, आराध्यदेवतायाः प्रत्यक्षदर्शनरूपो मुख्य उदयः; ग नु व्यतिरेशनिभाय्यमानागारता, इति अनयेय सविदा शिवरूपतापते: 'शिनो भूत्वा शिर यनेत्' इत्यस्य विधेः चरितार्थत्वम् । १२ कार्यमित्यर्थः।

·सू०३]
द्वितीय उन्मेपः।
यदुक्तं श्रीतत्रसद्भावे
'सर्वे वर्णात्मका मत्रास्ते च शक्त्यात्मकाः प्रिये ।
शक्तिस्तु मातृका ज्ञेया सा च ज्ञेया शिवात्मिका॥'
इति । तत्रैव च अयमर्थः अतिरहस्योऽपि वि-
तत्य स्फुटीकृतः । तथा च
'न जानन्ति गुरुं देवं शास्रोक्तान्समयांस्तथा ।
'दम्भकौटिल्यनिरता लोल्यार्थाः क्रिययोज्झिताः ॥
असात्तु कारणादेवि मया वीर्य प्रगोपितम् ।
तेन गुप्तेन ते गुप्ताः शेपा वर्णास्तु केवलाः ॥'
इति-पीठिकावन्धं कृत्वा
'या सा तु मातृका देवि परतेजासमन्विता ।
तया व्याप्तमिदं विश्वं सब्रह्मभुवनान्तकम् ।।
तस्थं च यदा देवि व्यापितं च मुराचिते ।
अवर्णस्थो यथा वर्णः स्थितः सर्वगतः प्रिये ।।
वथाहं कथयिष्यामि निर्णयार्थ स्फुटं तव ।'
१३ श्रीतम्रसद्भावे।
१४ वक्ष्यमाणागमेन 1
१५ सोला रसना तस्सा इद रसास्वादन लेल्य, तदेव अर्थो येषा
ते, रसास्वादासत्ता..। उपलक्षणमेतत् शब्दादिविषयचमत्कारनिरता
इत्यर्थ ।
१६ पीठिकान्यो भूरपन्ध,
शावादी सशेपेण संपन्यादिकयनरूप ।
१७ परतेज पराहन्ता।
१८ अनाधितशिरादारभ्य स्यूलमेयपर्यन्तम् ।
१९ वयसमिति मातृवास पर तेन । अरणस इति अनुत्तरस्थित ।

·५२ शिवसूत्रविमर्शिनी! [सू०३ इत्युपक्रम्य 'या सा शक्तिः परा सूक्ष्मा निराचारेति कीर्तिता ।। हृद्विन्दं चेष्टयित्वान्तः सुपुप्तभुजगाकृतिः। तत्र सुप्ता महाभागे न किञ्चिन्मन्यते उमे॥ चन्द्राग्निरविनक्षत्रैर्भुवनानि चतुर्दशैं । क्षिप्वोदरे तु या देवी विपमूढेव सा गता ।। २० अनुत्तरशक्तिः स्वस्वातन्त्र्यात् प्राीग्राह्य कात्मभावजातस्य इय- त्तापरिच्छेदनेन स्वरूपगोपनात्मसंकोचावलम्बनात् स्वात्मानं सबोंद्यत- तया अवस्थितेः प्रकट कुर्वाणापि बिन्दुस्वरूपिणी । वेत्तीति विन्दुः विदि- क्रियायां स्वतन: प्रमाता; तस्य रूपमविभागः प्रकाशः तत्स्वभावैव, अत एव परा विद्रूपा, सूक्ष्मा प्राणनारूपा, नियतात्मध्यानपूजादिकात् आ- चारात् निकान्ता निराचारा, हृद्विन्दु हृत्पद्ममण्डलान्तःस्थ, सकुचि- तात्मताप्राधान्यात् यहीरूपतया भेदभूमावेव प्राप्तमरोइ नरात्मक विन्दुम् अन्तर्वेष्टयित्वा स्वात्मान्तलीन विधाय, सुषुप्तभुजगाकृतिः, यहि वोन्मु- ख्यविरहितत्वात् स्वात्ममानविश्रान्ता इत्यर्थः । इदमत्र तात्पर्यम् । विन्दुः परप्रकाशात्मा, स्वातन्त्र्यात् विश्वमवविभासयिपुः द्वादशान्त भूमध्य- हृदयलक्षणेषु स्थानेषु विश्रान्तिभेदात् नर शक्ति शिवात्मको बोध्या, इच्छाधात्मक शिव विद्या आत्मलक्षणरूपत्या प्ररफुरित इत्यर्थः । यदुक 'अन प्रकाशमान यस्थित धामनये सति । उक्त विन्दुतया शास्त्रे शिवविन्दुरसी मतः ।।" इति। २१ प्रमा प्रमाण प्रमेय प्रमातृभिः सह चतुर्दश महाखरान् उदरे विस्वा स्वात्मसात्वत्प, विपण मोहिता व संभयन्ती स्वात्मानमपि अजानती गयी इस ·सू०३] “द्वितीय उन्मेप.। ५३ प्रबुद्धा सा निनादेन परेण ज्ञानरूपिणा । मथिता चोदरस्थेन विन्दुना वरवर्णिनि ।। तावद्वै भ्रमवेगेन मथनं शक्तिविग्रहे । भेदात्तु प्रथमोत्पन्ना विन्दवस्तेऽतिवर्चसः॥ उत्थिता तु यदा तेन कला सूक्ष्मा तु कुण्डली । चतुष्कलमयो विन्दुः शक्तेरुदरगः प्रभुः ॥ मथ्यमन्थनयोगेन ऋजुत्वं जायते प्रिये । ज्येष्ठाशक्तिः स्मृता सा तु विन्दुद्वयसुमध्यगा॥ विन्दुना क्षोभमायाता रेसैवामृतकुण्डली । रेसिणी नाम सा ज्ञेया उभौ विन्दु यदन्तगौ ॥ निपथा सा समाख्याता रौद्री नाना तु गीयते । रोधिनी सा समुद्दिष्टा मोक्षमार्गनिरोधनात् ।। . - . २२ बिन्दुरेव तत्परामर्शतामुलिलासयिपु नादात्मकशब्दरूपतया स्फुरितः, शब्दयति स्वाभेदेन विश्व परामशति इति शब्द, परावायूपो विमर्श, स एव नदति सर्वेषामेव जीरक्लत्वेन स्फुरति इति नादात्मा। यदुत्तम् 'योऽसौ नादात्मर चन्द सर्वप्राणिष्यवस्थित ।' इति। २३ पौष सूरमा अमाक्लारूपा कुण्डलिनी शक्ति शिवेन सह पररपरसामरस्वरूपमध्यमन्धकमायात्मक सघटमासाद्य उत्थिता सती, इन्छा शाक्रियारूपतामाभिस रौद्रीत्वम् मद्रयन्ती, हाटकाकारता. माम्पिकात्यमबलम्ममाना, उदारात्मकशशाशकलाकारता ज्येष्ठात्यम. शिविठन्ती च, सियविन्दूदित कालमिरूपरेफारमकविन्दुविधान्तसप्टरेता कारतामामासयन्ती, इत्यादिवर्णशरीरमुलासपति, इति उत्पिता रत्यारभ्य एपीयन्वस प्रोफपयास तालपापों निरूपित ।

·. ५४ शिवसूत्रविमर्शिनी। शशाइशकलाकारा अम्बिका चाचन्द्रिका । एकवेत्थं परा शक्तिस्त्रिधी सा तु प्रजायते ।। आभ्यो युक्तवियुक्ताभ्यः संजातो नववर्गका। नवधा च स्मृता सा तु नववर्गोपलक्षिता॥ पञ्चमन्त्रगता देवि संघ आदिरनुक्रमात् । तेन पञ्चविधा प्रोक्ता ज्ञातव्या सुरनायिके ।। खरद्वादशगा देवि द्वादशस्था उदाहृता । अकारादिक्षकारान्ता स्थिता पञ्चाशता मिदा।। हृत्स्था एकाणवा प्रोक्ता कण्ठे प्रोक्ता द्वितीयका । त्रिराणवा तु ज्ञातव्या जिह्वामूले सदा स्थिता । जिदाने वर्णनिप्पत्तिर्भवत्यत्र न संशयः। एवं शन्दस्य निष्पत्तिः शब्दव्यासं चराचरम् ॥ इत्यादिना ग्रन्थेन परभैरवीयपरावाशक्त्या स्मकमातृका, अत एव ज्येष्ठा-रौद्री-अम्बा- २४ अनुत्तरेन्छोन्मेषरूपा । २५ सद्योजात वामदेव ईशान तत्पुरुष अघोराख्याः पञ्च मन्त्राः । २६ परावाग्रूपस्य अमात्मनः परामर्शस्य हि अनन्यापेक्षं परत्वमिति परावाप्पैव परमेश्वरी स्वखातन्त्र्यात् यहीरूपतामुलिलासयिपुः वाच्य- वाचकक्रमानुदयात्, विमागस्य अफुटत्वात् , चिज्योतिष एव प्राधा- न्यात् , द्रहरूपतया पश्यन्तीशब्दव्यपदेश्या । तदनु वाच्यचाचकक्रमस्य आसूनितविमागत्वेऽपि स्फुटारफुटरूपत्वेन बुद्धिमाननिष्टतया दर्शनप्रा. पान्यात् द्रश्ययोरन्तरालयतित्वेन मध्यमापदयाच्या । ततोऽपि स्थान- करणमयसपलात्, सचद्वर्णक्रमोपनदात्, विमागस्य स्फुटत्यात, दृश्य- स्व माघान्यात्, विसरे शरीरे भवत्वात् सरीशब्दव्यपदेश्या । इति विश्वरूपतायमासने पर गुरम-रथूलरूपतया प्रैविध्यम् । इति हरयेत्यादि- लोपद्रपस्याय तात्पर्यायों निरूपित।

·सू.३] .द्वितीय उन्मेपः । ख्यशक्तिप्रसरसंभेदवैचित्र्येण सर्ववर्णोदयस्य उक्तत्वात्, वर्णसंघटनाशरीराणां मत्राणां सैव भगवती व्याख्यातरूपा विद्याशरीरसत्ता रह- स्यम्-इति प्रदर्शितम् । प्रत्यागमं च मातृका- मालिनीप्रस्तारपूर्वकं मत्रोद्धारकथनस्य अय- मेव आशयः । रहस्यागमसारसंग्रहरूपत्वात् शिवसूत्राणाम् आगमसंवादे भरः अस्माभिः कृत; इति नास्मभ्यम् असूयितव्यम् । एवमपि संवादिते आगमे यदि रहस्यार्थो न बुद्ध्यते, तस्मात् सद्गुरुसपर्या कार्या । एप च सूत्रार्थः 'तदाक्रम्य बलं मन्त्राः... .......।' इत्यनेन कारिकाद्वयेन स्पन्दे दर्शितः॥३॥ येपां तु एवं-विधमेतन्मन्त्रवीर्य प्रोक्तमहा- हृदानुसंधानोपयिकमपि परमेश्वरेच्छात एव न हृदयङ्गमीभवति; अपि तु आनुपङ्गिकमात्र- विन्दुनादादिकलाजनितासु मितसिद्धिपु चित्तं रोहति, तेपाम्- २७ तदिति निरापरणचिद्रूपयलमधिष्ठाय मन्त्राः अनुग्रहादी अधि- कारे, देहिना करणानि इव स्वाधिकार प्रान्ते । निवृवाधिकाराणा तु तेषाम् आराधाचिन यह खसभाषयोति सलीनतया मायाकालुप्य- रादित्यान् शिवपर्मितासमापत्तिः। ...........

·[सू०४ शिवसूत्रविमर्शिनी। गर्भे चित्तविकासोऽविशिष्ट- विद्यास्वप्नः ॥४॥ गर्भः अख्यातिर्महामाया; तत्र तदात्मके मितमन्त्रसिद्धिप्रपञ्चे यश्चित्तस्य विकासः, ताव- न्मात्रे प्रपञ्चे संतोषः; असावेव अविशिष्टा, स- र्वजनसाधारणरूपा; विद्या, किञ्चिज्जत्वरूपा अशुद्धविद्या; सैव स्वप्नो, भेदनिष्ठो विचित्रो विकल्पात्मा भ्रमः । तदुक्तं पातञ्जले . 'ते“समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः।। (३-३७). इति । तदेतत् २८ ते प्रातिभादयः समाहितचित्तस्य उत्पद्यमाना उपसर्गाः, तह- र्शनप्रत्यनी फत्वात् ; व्युत्थितचित्तस्य उत्पद्यमानाः सिद्धय इत्यनुमीयते । तर योगजधर्मानुगृहीतेभ्यो मन.-श्रोत त्वम्-चक्षुः जिह्वा प्राणेभ्यो यथा. संख्यं प्रातिभ श्रावण वेदन आदर्श आस्वाद वा नि जायन्ते । तत्र प्रातिभात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टातीतानागतज्ञानम्, श्रावणात् दिव्यश. ब्दशनम् , वेदनात् दिव्यस्पर्शाधिगमः, आदर्शात् दिव्यरूपदर्शनम्, आस्वादात् दिव्यरससवित्, वार्त्तात् दिव्यगन्धज्ञानम् । इदमत्र सूत्र माप्ययोः प्रयोजनम् । व्युत्थितचित्तो हि ताः सिद्धीरभिमन्यते जन्मदुर्गत हप द्रव्यरगिसामपि द्रविणसभारम् ; योगिना तु समाहितचित्तेन उप- नताम्योऽपि ताभ्यो विरक्तव्यम् । अभिसहित तापत्रयोत्पत्तिकोपागरूप. परमपुरुषार्थ. स सलु नय तत्पयनीकामु सिदिगु विरण्येत इति । .

·द्वितीय उन्मेप । . . 'अतो विन्दुरतो नादो रूपमसादतो रसः । प्रवर्तन्तेऽचिरेणैव क्षोभकत्वेन देहिनः ॥' इत्यनेन दर्शितम् ॥ ४॥ यदा तु आगतामपि मितसिद्धिं खिलीकृत्य परामेव स्थितिमवष्टनाति योगी ततः- विद्यासमुत्थाने स्वाभाविके खेचरी शिवावस्था ॥५॥ प्रानिर्दिष्टसतत्त्वाया विद्यायाः खाभाविके समुत्थाने, परमेशेच्छामात्रघटिते मितसिद्धि- न्यग्भाविनि सहजे समुन्मजने; खे वोधगगने चरति इति खेचरी मुद्रा अभिव्यज्यते । की- २९ विन्दु भ्रूमध्यादौं प्रदेशे ध्यानाभ्यासप्रकर्षप्रवर्धमानोत्तरोत्तर प्रसाद वेजोविशेष , यो विन्दुभेदाभ्यासात् धरातत्त्वध्यायिनामभिव्य. ज्यते । तथा नादो वेगवनयोयनिर्घोपपनोपक्रम क्मसूक्ष्मीमाराभिव्य व्यमानमधुमत्त मधुकरम्वनितानुकारी खोचरितो ध्वनिविशेष , व्योमतत्वाभ्यासिन मृण्वन्ति । तया रूप संतमसाद्यापरणेऽपि सति तत्वहस्यवस्त्वाकारदर्शनं, यत् तेजतत्त्वे न्यचनियतमतिमि निरीक्ष्यते । सपा रसो रसपद्रोग्यास्तुविरहेऽपि अमृतास्वादो मुखे, यो सोलराम सम्रिकादिधारणानिरते अप्तवयायिभिरुपलभ्यते । पवनतत्यध्यायिना पमुखविरे गोऽपि असादेव प्रवर्तते इति द्रष्टव्यम् । उन्मेपाम्याग्यो गिना नाप सेनोरिया मान्यम् निरुत्तरपदारोहप्रत्यूहभूतत्वात् । य .

·शिवसूत्रविमर्शिनी । सूि०५
दृशी खेचरी, शिवस्य चिन्नाथस्य अवस्थातुः
संवन्धिनी अवस्था, खानन्दोच्छलत्तारूपा।
"बद्धा पद्मासनं योगी नाभावक्षेश्वरं न्यसेत् ।
दण्डाकारं तु तावत्तत्रयेद्यावखत्रयम् ॥
निगृह्य तत्र तत्तूर्ण प्रेरयेत् खत्रयेण तु ।
एता पद्धा महायोगी से गति प्रतिपद्यते ॥'
इत्येवं संस्थानविशेषानुसरणरूपा; अपि तु
पराम्।
गतिमेत्यर्थभावेन कुलमार्गेण नित्यशः ।।
चरते सर्वजन्तूनां खेचरी नाम सा स्मृता।'
इति-श्रीतन्त्रसद्भावनिरूपितपरसंवित्तिस्वरूपा।
एवमिह भेदात्मकमायीयसमस्तक्षोभप्रशान्त्या
चिदात्मकस्वरूपोन्मजनैकरूपं मनवीर्य मुद्रा-
वीर्य च आदिष्टम् । तदुक्तं कुलचूडामणी
'एक सृष्टिमयं बीजमेका मुद्रा च खेचरी ।
द्वातौ यस्य जायते सोऽतिशान्तपदे स्थिवः॥'
३. के शिरसि
समय, शक्ति-व्यापिनी समनारूपमाकाशप्रयं
भूपिन्दोः प्रभृति यावत् ब्रह्मरम्भं सस्थितम् । तम तत् मनः अवष्टम्य
सत्रयेण ऊर्वगमनाय प्रेरयेदिति ।
३१ पुलमार्गेण, अशकुलद्वारेणेत्यर्थः ।
३२ टिमय पीजमिति, मनवीर्यरूपम् अहमिति मीजम् । मुद्रा,
परभैरवीयात्मा।

·द्वितीय उन्मेपः। इति । स्पन्दे तु मत्रवीर्यस्वरूपनिरूपणेनैव मु- द्रावीर्य संग्रहीतम् । 'यदा क्षोमः प्रलीयेत तदा स्यात्परमं पदम् ।' इत्यर्धन अन्यपरेणापि चूडामण्युक्तं खेचरीस्व- रूपं भङ्गयां सूचितम् ॥ ५॥ तदन्न मुद्रामत्रवीर्यासादनेऽपि- गुरुरुपायः॥६॥ गृणाति उपदिशति तात्त्विकमर्थमिति गुरुः; सोऽत्र व्यौप्तिप्रदर्शकत्वेन उपायः । तदुक्तं श्री- मालिनीविजये 'स गुरुमत्समः प्रोक्तो मत्रवीर्यप्रकाशकः।' इति । स्पन्दे तु एवौदिप्रसिद्धत्वात् न संय- हीतम्। 'अगाघसंशयाम्मोघिसमुत्तरणतारिणीम् । वन्दे विचिनार्थपदां चित्रां तां गुरुमारतीम् ।।' इति-पार्यन्तिकोक्त्या च एतदपि संगृहीतमेव । २१ माहिर मुद्रावीप-मप्रवासरूपा । २४ गुपोस्सिमिटेरिस्पः । वा अन्यत्राति 'यो गुरः स शिपः मोटो यः शिव. रा गुरुः स्मन । टपोरबरं नामि गुरोरनि पिस च ॥'

·शिवसूत्रविमर्शिनी। गुरुर्वा पारमेश्वरी अनुग्राहिका शक्तिः। यथोक्तं श्रीमालिनीविजये 'शक्तिचक्रं तदेवोक्तं गुरुवक्र तदुच्यते ।' इति । श्रीमत्रिशिरोभैरवेऽपि 'गुरोर्गुरुतरा शक्तिगुरुवगता भवेत् ।' इति । सैव अवकाशं ददती उपायः॥६॥ तस्माद्गुरोः प्रसन्नात्- मातृकाचक्रसंबोधः ॥७॥ शिष्यस्य भवतीति शेषः । श्रीपरात्रिंशका- दिनिर्दिष्टनीत्या अहंविमर्शप्रथमकला अनुत्तरा- कुलखरूपा, प्रसरन्ती आनन्दस्वरूपी सती, इच्छेशनभूमिकाभासनपुरःसरं, ज्ञानात्मिकामु. न्मेपदशां क्षेयाभासासूत्रणाधिक्येन च ऊनती ३८ इह स अनारयपरामर्शात्मा अनुत्तर शिवशत्यादिप्रतिनि- यतव्यपदेशासहिष्णु परप्रकाश एव पर तत्त्व, स एव च स्वात च्यात् विश्वमवविभासयिषु खात्मनि शिवशक्तिरूपतामवभासयति, तस्य शिवलक्षणस्य तत्त्वस्य अन्यभिचरितस्वमावा पूर्णाहन्तारमा अनुत्तरा बुलखरूपा शक्तिरस्तीति । एव च अकारलक्षण कुल शरीरमस्य इति आद्ययर्णोऽभिहित । ३६ आकाररूपा। ३० रूपान, इरूमा घरच्छन्त तावत् १६ विमर्श ष प्रथम- फरारूप इत्यर्थ । २८ उन्मेपदशाम उपाररूपाम् , ऊनताम् ऊकाररूपाम् । .

·. , द्वितीय उन्मेपः। प्रदर्य, इच्छामेव द्विरूपां विद्युद्विद्योतनक- ल्पतेजोमात्ररूपेण, स्थैर्यात्मना च एपणीयेन रक्षितत्वात् र-लश्रुत्या आरूपितेन, अत एव स्वप्रकाशात्मीकृतमेयाभासत्वतः अमृतरूपेण, मेयाभासारूपणमात्रतश्च वीजान्तरप्रसवासम- र्थतया, पण्ढारव्यवीजचतुष्टयात्मना रूपेण प्र- पश्य, प्रोक्तानुत्तरानन्देच्छासंघद्वेन त्रिकोणवी- जम्, अनुत्तरानन्दोन्मेपयोजनया च क्रिया- शैत्युपगमरूपमोकारं, प्रोक्तैतेहीजद्वयसंघटेन पटोणं शूलैंवीजं च, इच्छाज्ञानशक्तिव्याप्तपू- क्रियाशक्तिप्रधानत्वात् शक्तित्रयसंघटनमयं प्रदर्य, इयत्पर्यन्तविश्वेकवेदनरूपं विन्दुमु- ३९ यथा विशुतो विद्योतन तस्या एव मनार आधिक्यम्, तथा और इच्छा कारवामापना विद्युदिव, तस्या एवं विद्योतन मनागा- चिस्य च म इति, र श्रुतिश यहितीज तेजोरूपम् । एवं विद्युत्कल्ला एसाल इति, वस्या विद्योतनकल्प रति मनागधिक, ल-श्रुतिश्च सैमात्म पृथिवीपीनम् । एव तेज सैर्यरूपेण एपणीयेन इछाया रजितत्यान् पन्द्रम्पयमा चतुगी तेजोमात्रम्पे र-भुतो, स्थैर्यरूपे र-श्रुतौ . मा एमर्म दिठप एय, मान्यत इति । ४०xिोगनीम् एकार, स एव योनिमीतमिति। ४१ निमांग पनीररूपम् । ४२९-मोपेतमीमदपम् । ४५ जिम्मो इत्पेरमा ममिन्यम् ।

·शिवसूत्रविमर्शिनी । न्मील्य, · युगपदन्तर्वहिर्विसर्जनमयविन्दुद्वया. त्मानं विसर्गभूमिमुद्दर्शितवती, अत एव अन्त- विमर्शनेन अनुत्तरे एव एतद्विश्वं विनान्तं दर्शयति, पहिर्विमर्शन तु कादि-मान्तं पञ्चक- पञ्चकं अ-इ-उ-ऋ-लशक्तिभ्यः पुरुषान्तं स. मस्तं प्रपञ्चयति । एकैकस्याश्च शक्तेः पञ्चश क्तित्वमस्ति, इत्येकैकतः पञ्चकोदयः।आभ्य एव शक्तिभ्यः शिक्षोक्तसंज्ञानुसारेण अन्तः-पुंभूमी नियत्यादिकञ्चुकत्वेन अवस्थानात् अन्तस्था- ख्यान्प्रमातृभूमिधारणेन विश्वधारणात् धार- णाशब्देन आम्नायेषु उक्तान्, तदुपरि भेदवि- गलनेन अभेदापत्त्या उन्मिपितत्वात् ऊष्माभि- धानान् चतुरो वर्णानाभासितवती । अत्रै च अन्ते सर्वसृष्टिपर्यन्तवर्ति परिपूर्णमतवर्ण ४४ चिदानन्देच्छाशानक्रिया हि पञ्च शक्तयः वर्णसनिवेशोस्लासिका इत्यर्थः। ४५ उचिदादिम्यः सर्ववर्णमूलभूताम्यः इत्यर्थः । ४६ व्याकरणादि शिक्षोतक्रमेण प्रमातृभूमौ नियति कला विद्या- राग इत्यादिभिः अन्तरपतिष्ठमानत्वात् अन्तःस्थसंशामुपभमानान् यर ल प इत्यादीन् वर्णान् प्रथमकलेव आमाधिवववी इति भावः । ४७ अति जयमाक्षरेषु श-प-सह इत्येवेषु । ४८ मेयरूप भोग्यम् ।

·सू०७] द्वितीय उन्मेषः। प्रदर्य, तदन्ते प्राणवीजप्रदर्शनं कृतम् ; तत् अनुत्तरशक्त्याप्यायितानाहतमयम्, इयद्वाच्य- वाचकरूपं पडध्वस्फारमयं विश्वम्, इति प्रत्य- भिज्ञापयितुम् । अत एव प्रत्याहारयुक्त्या अनु- त्तरानाहताभ्यामेव शिवशक्तिभ्यां गर्भीकृतम् एतदात्मकमेव विश्वम् ; इति महामत्रवीर्यात्म- नोऽहंविमर्शस्य तत्त्वम् । यथोक्तमस्मत्परमे- ष्ठिश्रीमदुत्पलदेवपादैः 'प्रकाशसात्मविश्रान्तिरहंभावो हि कीर्तितः। उक्ता सैव च विश्रान्तिः सर्वापेक्षानिरोधतः॥ सातव्यमय कर्तुत्वं मुख्यमीश्वरवापि च । इति । तदियत्पर्यन्तं यन्मातृकायास्तत्त्वं तदेव कोरे-सकारप्रत्याहारेण अनुत्तरविसर्गसंघट्ट- सारेण कूटवीजेन प्रदर्शितमन्ते; इत्यलं रहस्य- प्रकटनेन । एवं विधायाः "न विद्या मातृकापरा। इत्याम्नायसूचितप्रभावाया मातृकायाः संव- ४९-सामान्। ५. पारमग्रमायस्प, पाप्य फरा-तत्य-मुयनाप्यरूपम् । . ५१ मनुनरामर कारः, निसर्गानः सकारः, तत्संघद्वात्मा पीटा।

·* शिवसूत्रविमर्शिनी। [ও न्धिनश्चक्रस्य प्रोक्तानुत्तरानन्देच्छादिशक्तिस- मूहस्य चिदानन्दघनस्वस्वरूपसमावेशमयः स- म्यक् बोधो भवति । एतच्चेह दिमात्रेणोट्ट- ङ्कित । विततं तु अस्मत्प्रभुपादैः श्रीपरात्रिं- ५२ उङ्कित सूचितम् । तथा च अयमन स्कुटो वर्णनिर्णयः। अ. इति अनुत्तरप्रथमकला अकुलस्वरूपा पूर्णाहन्ता। आ इति तस्यामेव विश्रान्तिः, अत एव अकारद्वयमेलापनस्वरूपा आनन्दशक्तिः । इ. इति शिवसामरस्यरूपे संघट्टे बहिरुल्लिलसिषारूपा अघोराख्या इच्छा- शक्तिः । ई इति सैय ईशित्री सती स्वात्मविश्रान्तेव, अत एव इकार- द्वितयसंधिरूपता । उ इति इच्छाया बहिरौन्मुख्य सति विश्वोन्मेषरूपा ज्ञानशक्तिः। ऊ इति तस्या दर्पणनगरवत् अभिनायां सत्यां ज्ञेयस्या- धिक्यात् संवित्तवस्य जनतावभासित्वम् । ऋऋ-इति इच्छायाः खलु द्विप्रकारायाः शून्यभुवमधिशयानाया ज्ञानशक्तिसाचिव्येन तेजः- स्पर्शित्वात् र श्रुत्या विद्युद्वत् विद्योतनवच्च अवभासित्यम् । ल-ल- इति तस्या एव अत्यन्तं शून्यभुवि प्रसरन्त्याः किंचित् ज्ञानशक्तिराहि- त्येन काठपापाणरूातामिय आददानाया विद्युद्विद्योतनकल्लमवभासनम् , अत एव स्वात्ममानविश्रान्तित्वेन एषा- ममृतात्मकत्वम् । यहिरोन्मुख्याभावात् बीजान्तरप्रसवासमर्थत्वेन नपुसक- ताव्यपदेशः । ए इति अनुत्तरानन्दयोरिच्छाया प्रसरतोः अनुत्तरमाधा- न्यात् त्रिकोणबीजम्, इच्छाशानक्रियाणा साम्यात् । ऐ इति तयोरेव इच्छायामीशिव्या च अत्यन्तप्रसरणात् दीधीभवन, मानाधिक्यात् । भो इति अनुत्तरानन्दयोः पहिरुलसितुमिच्छया शानशक्ती विश्वोन्मे- यावस्थाया प्रसरणरूपम् । औ-इति अस्यैव अत्यन्त दैात् इच्छा- शानक्रियाणां एटतया त्रिशूलीजत्यम् । अइति एवमियत्पर्यन्तस्य विश्वस्य वेदनात्मकत्वेन विन्दुतया प्रथम शरिमापरामर्शःआइति पूर्वोक्स अनुत्तरस्य आनन्ददाक्त्यविभत्तस्य विगर्गरूपतया शक्ति- ल-श्रुत्या स्थैर्यात्मकत्वेन - ·सू७] द्वितीय उन्मेषः। शकाविवरण-तत्रालोकादौ प्रकाशितम् । उक्तं च श्रीसिद्धामृते 'सौत्र कुण्डलिनी वीजजीवभूता चिदात्मिका । तर्ज सुवेच्छोन्मेपाख्यं त्रिकं वर्णास्ततः पुनः॥ प्राधान्यपरामर्शः परमेश्वरस्य शक्तयः पञ्च । तासामेकैकस्याः अपि शक्तः पञ्चकयोगः । तेन अनुत्तरात् प्रसृतस्य कवर्गस, इच्छायाः स्वरूपस्साया जातस्य चयर्गस्य, अलुघलुब्धात्मद्विप्रकाराया इच्छाया उद्भूतस्य टवर्गस्य तवर्गस्य च, उन्मेषात् उत्पन्नस्य पवर्गस्य पञ्चकत्वम्। तर अवर्गस्य अधि- टात्री नाही। कवर्गस्य माहेश्वरी, पृथ्वी-जल-तेजो-यायु-आकाशानि इति भूतपक्षकखमावता च । चवर्गस याराही अधिष्ठात्री, गन्ध-रूप-रस- स्वर्ग-न्दा:दति तन्मानपञ्चकत्वं चाटवर्गस्य अधिष्ठात्री कौमारी,उपस्थ- पायु-पाद-पाणि-वाचः इति कर्मेन्द्रियपश्चाता च । तवर्गस्य अधिष्ठात्री चामुण्डा, प्राण-जिहा-चक्षुः-स्वर-श्रोत्राणि इति ज्ञानेन्द्रियपचकत्वं च। पगस अधिष्ठानी चर्चिका, मनो-बुद्धि-कार-प्रकृति-पुरुषतत्वानि इति पञ्चकत्व च। अन्तस्यानां नियति राग-कला-विद्यातचतुष्कत्यम्,माया- फालयोरपैय अन्तर्मावः । अय-सकाराणामीश्वर-सदाशिय-शक्तित्वम् । इति पूर्णावस्स विसर्गस्सैर स्थूलता। तदेयमनुत्तर-हकारयोः प्रन्या- हरे निखिल वाघ्याचकमयं पहध्वरूप विश्वम् अनुत्तर एव विश्राम्यति, इनि-दर्शयितुम् अनुचरात्मास ककारस्य, सकारस्य च शक्तिमयस्स सगरमतया कुटनीजस्स अन्ते प्रदर्शनं कृतमिति वर्णनिर्णयः। ५३ सा पारमेश्वरी सपिग्मात्ररूपा विसंगतिरेव गभीकृतनिखिल. विवागत् कुण्डलिनीगन्दप्यपदेश्या अनकफरारूपा वाप्यवाचकात्मनि मा विश्वत्र ीपादेः तरकारपत्ये दुरापासवान् वीजभूता; तत्वेऽपि नियर सर्वप्पयरिपतीनां बीरभूता; मदि मविदमन्तरेण किंचिदपि सुरेशी मारः । रादेयं-शिधापाभ तसाः प्रकाशात् अनुचरेन्टाणा- ना परामपं नायम्। सदभ परामपान् उकनीन्या निमित- Suन्तसः।

·६६ शिवसूत्रविमर्शिनी। आ इत्यवर्णादित्यादि यावद्वैसर्गिकी कला । ककारादिसकारान्ताद्विसर्गात्पञ्चधा स च ॥ बहिवान्तश्च हृदये नादेऽध परमे पदे । विन्दुरात्मनि मूर्धान्ते हृदयायापको हि सः ।। ऑदिमान्त्यविहीनास्तु मत्राः स्युः शरदश्रवत् । ५४ एकः इति शब्दः स्वरूपपरामर्शकः, अपरः प्रकारे .तेन अनु- स्तरात् आनन्दो यथा जातः, एवमिच्छातः ईशित्री; उन्मेषादूनता; यावत् ककारादिः सकरान्तो यस्याः एव विधा हकारात्मिका वैसर्गिकी कला जाता, निसिलमेव वर्णजातमुदितमित्यर्थः । मकारान्वेति वक्तव्ये ककारादि इत्यतःप्रभृति सकारपर्यन्त व्यञ्जनरूपत्व, कवर्गस्य अनुत्तरात् जन्मापि द्योतयितुमुक्तम् । 'अकु ह विसर्जनीयाना कण्ठः' इत्यादिनीत्या कवर्गहकारविसर्जनीयानामकारादेव उत्पत्तिः । 'वैसर्गिकी कला' इति सामान्योत्तः परापरो हि विसर्जनीयात्मा विसर्गः काक्षितः । एतच सवै विसर्गादुत्पन्न, विसर्ग एव तत्तदामात्मना स्फुरित इत्यर्थः । स एव हि परममात्रेकरूपोऽशेषविश्वकोडीकारेण अनुत्तरहकारात्मना प्रस्फु- रन् अन्तहीरूपतया नर शक्ति शिवात्मतामामासयेत् । अत आह 'पञ्चधा स च' इति । चो हेतो, यतः स विसर्ग एक बिन्दुः, विदि- क्रियायां स्वतन्त्र. प्रमाता यहीरूपतया हृदये नररूपतया, बहीरूपत्वेऽपि अन्तारूपतायामेव विश्रान्तेः, नादे शक्तितया, अन्तारूपतया परमे पदे द्वादशान्ते शिवतया, प्रस्फुरन् पञ्चप्रकारः। अत एव शरीरेऽपि हृद- यात् मूर्धान्त हत्कण्ठ ललाट-शस्यन्त द्वादशान्तेषु अर्थात् व्यवस्थितः । एव पञ्चधात्वेद अस्य वस्तुतः त्रैरूप्ये एव पर्यवसानमिति न पूर्वा- परख्याहतत्व किंचिदाराङ्कनीयम् । ननु एक एव असौ कथ हृदादौ यतते १ इल्पत आह 'व्यापको हि सः' इति । आ इत्यवर्गति पद्यद्वय- सायों निर्दिष्टः । ५५ न वेबल मातृकाया एष परमनवीर्यात्मत्वेन नेपस्य, यावत् मननप्राणधर्माणा मघ्राणामपि इत्याह आदिमेति, अशाताया ·६७ सू०७] द्वितीय उन्मेपः। गुंरोलक्षणमेतावदादिमान्त्यं च वेदयेत् ।। पूज्यः सोऽहमिव शानी भैरवो देवतात्मकः । श्लोकगाथादि यत्किञ्चिदादिमान्त्ययुतं यतः॥ तसाद्विदंस्तथा सर्व मत्रत्वेनैव पश्यति ।' इति । एतच्च स्पन्दे 'सेयं क्रियात्मिका शक्तिः शिवस्य पशुवर्तिनी । बन्धयित्री स्वमार्गस्या ज्ञाता सिद्ध्युपपादिका ।।' इत्यनेनैव भङ्गया सूचितम् ॥ ७ ॥ तुशब्दः चार्थे । आदिमः अनुचरः, अन्त्यो हकारः, तेन मन्त्राः अहं- परामर्शरूपादिमान्त्यविहीनाः तद्रूपत्वेन अपरिज्ञायमानाः शरदभ्रवत् स्युः, अकिंचित्करा एव इत्यर्थः । अन्यथा पुनः अई-परामर्शात्म-परमब्रवी- त्मित्वेन परिशायमानाः तत्तत्स्वकार्यकारिगो भवेयुः इति तात्पर्यायः । ५६ एतत्परिज्ञानमेव गुरोर्मुख्य लक्षणमित्याह गुरोरिति । एवं-शा. नित्वादियोगात् द्योतनवमावो विश्वनिर्भरः अहमिव सर्वेषां पूज्यः, इति भगयदुक्तिः। ५७ एवं विधो गुरुः न केवलं खभावत एव परिस्फुरत्परशकिवी. यस्मिनो मन्नानेव वेति, यारत् किंचन लौकिकमपि श्लोकादि, इत्याह श्लोफेति । स सलु गुरुः तस्मात् निरतिशयज्ञानयोगात् सर्व यत्किंचन बाह्य श्लोकादि वा अहं-परामर्शत्वेन परामग्रन्, मत्रत्वेनैव सर्वदे. नृत्यात्मकमनन-संसानुग्रहात्मक-प्राणरूपकार्यकारितया साक्षात्करोति, यतः तदपि आद्यमान्ययुतम् अपरामरूपमेय इत्यर्थः । नहि प्रका- शात्मपरप्रमानुरूपतामन्तरेण किंचिदपि स्फुरेदिति भावः । ५८माहापारिगनपतामेर कोमिनार इसलिः मुलिलिटगां सिदिसम्छेत् , गन्यमा वनदायकानुपेपदारेण पंचोकादिरूपतामाद- भाना पन्धकारिणी एर पानाम्, ही मुषिमुचिटणासायोगात् निमसर भवेदिती पिण्यायः ।

·[सू०८ - शिवसूत्रविमर्शिनी। ईदृशस्य अस्य मातृकाचक्रसंवोधवतः- शरीरं हविः ॥ ८॥ सर्वैर्यत्प्रमातृत्वेन अभिषिक्तं स्थूलसूक्ष्मा- दिखरूपं शरीरं तत् महायोगिनः परस्मिन् चि- दग्नौ हूयमानं हविः, शरीरप्रमातृताप्रशमनेन सदैव चिन्मातृताभिनिविष्टत्वात् । यदुक्तं श्री- विज्ञानभैरवे 'महाशून्यालये वह्नौ भूताक्षविपयादिकम् । हूयते मनसा साकं स होमः घुक्क चेतनों ।' इति । श्रीतिमिरोद्वाटेऽपि 'यः प्रियो यः सुहृद्धन्धुर्यो दाता योऽतिवल्लभः । तर्दङ्गमक्षणादेचि छुत्पतेद्गगनाङ्गना ।।' इति । अत्र हि देहप्रमातृताप्रशमनमेव पि- पडार्थः । श्रीमद्भगवद्गीतास्वपि ५९ महाशून्यस्य, शून्यातिशून्यपदस्स आ समन्तात् लयो यन पर. तत्त्वात्मनि वही, तर भूतेन्द्रिय विषय-भुवन-तत्त्वादिरूपं जगत् तदि- भागकल्पनाहेतुना मनसा सह, चेतना विश्वानुसधानी शक्तिरेव खुक् तया, हयते यत् स होमः, अनो हविर्दानमित्यर्थः । चितिः सुक् चित्त. । माग्यम्' इत्यादि श्रुतेः। ६० स्वात्मापांनुवत्सस्स आमपभूतेषु प्रिय पुनादि-रूपेषु धर्मियु स्थितानां प्रियवादिधर्मरूपाणामतानां मचणात्, तदहन्तादिप्रामा नात् योगी प्रत्यपया मुझे इत्यर्थः । ein ·द्वितीय उन्मेपः। 'सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगानौ जुइति ज्ञानदीपिते ॥ इति । स्पन्दे तु 'यदा क्षोमः प्रलीयेत तदा सात्परमं पदम् ।' इत्यनेनैव संगृहीतम्।क्षोभो देहाद्यहंप्रत्ययरूपः, इति हि तवृत्तौ भदृश्रीकल्लटः॥ ८॥ अस्य च- ज्ञानमन्नम् ॥९॥ यत्पूर्व 'ज्ञानं वन्धः' (१-२) इत्युक्तं तत् अद्यमानत्वात्, ग्रस्यमानत्वात् योगिनामन्नम् । यत्संवादितं प्राक् 'मृत्युं च कालं च कलाकलाप विकारजातं प्रतिपत्तिसात्म्यम् । ऐकात्म्य-नानात्म्यवितर्कजातं तदा स सर्व कवलीकरोति ।। इति। अथ च यत्स्वरूपविमर्शात्मकं ज्ञानं तत् ९१ सर्वान् इन्द्रियष्यापारान्, मानपान्, मुखनासिकानिर्गमनादीन् यायवीयान् प्यारान् च आत्मनो मनस. सयमदेतो योगनाग्नि ऐकाम्य- यहो यम्पक सानपरिदीपिते निवेशयन्ति, गृह्यमाण विश्य संकल्प्यमान पा वदेकामवयेर परित्यवान्यव्यापारतया युमा गृहन्ति इति तात्पर्यम् । १२ उचाविषये अन्तरमादिशति ।

·७० शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०१० अस्य अन्नं, पूर्णपरितृप्तिकारितया स्वात्मविश्रा- न्तिहेतुः। तदुक्तं श्रीविज्ञानभैरवे 'अत्रैकतमयुक्तिस्ये योत्पद्येत दिनादिनम् । भरिताकारिता सात्र तृप्तिरत्यन्तपूर्णता ।। इति । युक्तिर्हि तत्र द्वादशोत्तरशतभूमिकाज्ञान- रूपैव । एतच्च स्पन्दे 'प्रबुद्धेः सर्वदा तिष्ठेत...............।' इत्यनया कारिकया संग्रहीतम् ॥९॥ यदा तु एवं सततावहितो न भवति, तदा ज्ञानवतोऽपि अस्य अवधानावलेपात्- विद्यासंहारे तदुत्थस्वप्न- दर्शनम् ॥१०॥ प्रोकज्ञानस्फाररूपायाः शुद्धविद्यायाः सं. हारे, निमज्जने, तदुत्थस्य, क्रमाक्रमन्यकृत- विद्यासंस्कारस्य स्वप्नस्य, भेदमयस्य विकल्प- प्रपञ्चरूपस्य दर्शनं, स्फुटम् उन्मजनं भवति। तदुक्तं श्रीमालिनीविजये ६३ द्वादशोचरशतभूमिकामु एकतमस्या भूमिकाया समाहितमनसो योगिनो या विश्वमरितात्म भैरवावस्या सा तृप्तिरित्यर्थः। ६४ शाम्भव धाताणाख्योपायत्रयम्य भिन्नतया निर्दिष्टत्यात् इयत्स ख्याक-भूमिकामत्ययात्मिका। ६५ अरचितम्यातन्त्र्यचिरित्यर्य ।

·. सू.१०] द्वितीय उन्मेपः। ७१ *. 'न चैतदप्रसन्नेन शङ्करेणोपदिश्यते । कथश्चिदुपदिष्टेऽपि वासना नैव जायते ॥ इत्युपक्रम्य 'पासनामात्रलामेऽपि योऽप्रमत्तो न जायते । तमनित्येषु भोगेषु योजयन्ति विनायी। इति । तदेतत् 'अन्यथा तु स्वतन्त्रा स्थाष्टिस्तद्धर्मकत्वतः । सततं लौकिकस्येव जाग्रत्स्वनपर्दथे ।' इत्यनेन स्पन्दे संगृहीतम् । अतश्च नित्यं शुद्ध- विद्याविमर्शनपरेणेव योगिना भाव्यम् इत्युप- दिष्टं भवति । यथोक्तम् ६६ विनायकाः तत्तदिव्यगण-दिव्यभोगभूमिकायधिष्ठातारः परसि- द्विविमोयुक्ताः, प्रसुतम्भपप्रज्ञावतो बाहरणस्य सत्त्वशुद्धिमनुपश्यन्तः सानेपानिप्रनयन्ते । भो रहास्यता, कमनीयोऽयं भोगः, कमनीयेय फन्ता, रसायनमिद जरामृत्यू पावते, वैशायसमिदं यानं, अमी कल्प- द्रुमाः, पुण्या मन्दाकिनी, सिदा महर्षयः, उत्तमा अनुकूला अप्सरसः, दिये भोगनापी, पञोपमः काया, स्वगुणैः सर्वमिदमुपार्जितमायुप्मता, प्रीपचामिदमशप्पमजरममरसानं देवानां प्रियम्, इति पातालदर्शनो. फरफारेण उविनपादरपूर्ष दिष्यवस्तुगुणानुकीर्तनतत्प्रदर्शनेन योगिन- मनित्यभोगेषु प्रोमपन्ते । तसात् परसिरिमाप्तो मत्यूहभूतत्वात् मोगेम्यो पिरस्येवेति भावः। १७ एपस स्वतारमेशिनुः ममेय इदं विश्वम्-इति विश्वमरित. यरूपामापानपरित्यागेन योगिनः पदाये मसरदृक्रियात्मकतया चित्रप्रमदानगम नानाभाववैविध्यनिर्माण पोरिय दुर्निगारपसर- मम नीत मुगादियस्पेय अय स्वायतीप्रियते इत्ययः । समाहितचेत. एछ तत्र रानपा ममारेन एरवी पारमेश्वरी शकिः चिन्मयखरूपा- पररयापन मगन्मनेही मारः।

·७२ शिवसूत्रविमर्शिनी । [सू०१० 'तस्मान्न तेपु संसक्तिं कुर्वीतोत्तमवाञ्छया ।' इति-श्रीपूर्वे । श्रीस्पन्देऽपि 'अतः सततमुद्युक्तः स्पन्दतत्त्वविविक्तये । जाग्रदेव निजं भावमचिरेणाधिगच्छति ।। इति । एवं चित्तं मन्त्रः' (२-१) इत्यतः प्रभृति मत्रवीर्य-मुद्रावीर्यानुसंधिप्रधानम् 'उच्चाररहितं वस्तु चेतसैव विचिन्तयन् । ये समावेशमाप्नोति शाक्तः सोऽत्राभिधीयते ॥' इत्यानातं शाक्तोपायं विविच्य, अवधानावलिप्तं प्रति 'विद्यासंहारे तदुत्थस्वप्नदर्शनम्' (२-१०) इति सूत्रेण एतदँनुपनेण आणवोपायप्रतिपा- दनस्य अवकाशो दत्तः। इति शिवम् ॥ १०॥ आदितः सूत्रसंख्या ॥ ३२॥ इति श्रीमन्माहेश्वराचार्याभिनवगुप्तपादप- झोपजीवि-श्रीक्षेमराजविरचितायां शिवसूत्रवि- मर्शिन्यां शाक्तोपायप्रकाशनं नाम द्वितीय उन्मेपः ॥२॥ ६८ शाक्तत्त्वस्य स्वरूपाविभवाय सततमुद्युञ्जानो जागराषस्थायामेव निसवरणचिद्रसधनभैरवपरमार्थसत्ता संवेदयते इति । ६९ हदैकाम्येण विमर्शनविषयीकुर्वन् । ७. भेदमयप्रदर्शनस्य निमजने के उपाय इति प्रसंगेन ।

·शिवसूत्रविमर्शिनी। अथ तृतीयोन्मेपारम्भः। इदानीमाणवोपायं प्रतिपिपादयिषुः, अणोः तावत्स्वरूपं दर्शयति- आत्मा चित्तम् ॥१॥ यदेतत् विषयवासनाच्छुरितत्वात् नित्यं त- देध्यवसायादिव्यापारबुद्धयहङ्घन्मनोरूपं चित्तं, तदेव अतंति, चिदात्मकखखरूपाख्यात्या स- त्त्वादिवृत्त्यवलम्वनेन योनीः संचरति, इति १ आणयोपायो नाम पाशवव्यापारः । यदा तु असौ विकल्पः स्व- संस्कारार्थमुपायान्तरमपेक्षते, तदा बुद्धिप्राणादिकान् परिमितरूपान् उपायत्वेन गृह्मन् अणुत्व प्राप्त आणव ज्ञानमाविर्भावयति । तत् हि चित्तविश्रान्त्यात्मकम् । यदुक्तम् 'पूर्व विसूज्य सकल कर्तव्य शुन्यतानले । चित्तविश्रान्तिसंज्ञोऽयमाणवः परिकीर्तितः ॥' २ तदिति तेषां विषयाणां निश्चयाभिमानविकल्याः। ३ अत सातत्यगमने इति पांठात् । ४ प्रकासवाचल्यावरणादीनां सच्चादिगुणकार्याणां कृत्याश्रयेश, प्र. फाशो बुद्धिव्यापारः, चावल्यं मनसः, जावरणमहंतः। १० ·७४ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०२ आत्मा अणुरित्यर्थः । न तु चिदेकरूपस्य अस्य अंतनमस्ति । अत एव चैतन्यमात्मा' (१-१) इति-खभावभूततात्त्विकैतत्वरूपप्रतिपादनाश- येन पूर्वमात्मा लक्षितः । इदानीं तु एतदीय- संकोचावभासप्रधानाणवदशौचित्लेन, इति न पूर्वापरवैषम्यम् ॥१॥ अस्य चित्तस्वरूपस्य अण्वात्मनः- ज्ञानं बन्धः॥२॥ सुखदुःखमोहमयाध्यवसायादिवृत्तिरूपं तदु- चितभेदावभासनात्मकं यत् ज्ञानं, तत् वन्धः। तत्पाशितत्वादेव हि अयं संसरति । तदुक्तं श्रीतन्त्रसद्भावे 'सत्वस्थो राजसस्थश्च तमस्थो गुणवेदकः । एवं पर्यटते देही स्थानात्स्थानान्तरं व्रजन् ।' इति । एतदेव 'तन्मात्रोदयरूपेण मनोऽहंबुद्धिवंर्तिना । ५ नहि वस्तुतो नित्यविमुबुद्धस्वरूपस्य आत्मनः ऋचित् देशाद्यन्तरे . गतिरित्ययः । ६ अध्यवसायो निश्चयः, आदिना विकल्पनाभिमानादि गृह्यते । ७ तन्मात्राणि स्थूलभूतकारणभावेन ईश्वरेच्छयेय अबभासिताः सूश्माः शब्दादयः, तेपामुदयः स्थूलशरीरमावपरिणताकागधारमना ·........................ सू०२] तृतीय उन्मेपः। ७५ पुर्यटकेन संरुद्धस्तदुत्थं प्रत्ययोद्भवम् ॥ भुते परवशो भोगं तद्भावात्संसरेत् ......' इत्यनेनानूदितम् । अतः। संमृतिप्रलयस्यास्य कारणं संपचक्ष्महे ।। इत्येतत्प्रतिविधानाय स्पन्दशास्त्रे ॥२॥ अभिव्यक्ति, वया च यद्यत् नाड्यादि सुपिर तदाकाश शब्दतन्मात्रो- दयः । यद्यत् सक्रिय प्राणादि स वायुः स्पर्थतन्मात्रोदयः । यद्यत् उष्ण- भास्वरादिरूपमम्यादि तत्तेजो रूपतन्मात्रोदयः। यद्यत् द्रवरूप रुधिरादि ता आपः रसतन्मानोदयः । यद्यत् कठिन मासास्थिस्नाय्वादि सा पृथिवी गन्धतन्मात्रोदयः इति तन्मात्रोदयो रूपमाकारो यस्य तेन, मनोऽहबुद्धि- वर्तिना अनुभूयमानस्य आत्मलाभोऽनुभवश्च अन्तःकरणनिविष्टः, इति मनसि रजोगुणोदये, अहकारे तमोगुणोदये, बुद्धौ च सत्त्वगुणोदयरूपाया वृत्तिर्वर्तन यस्य तादृशेन, पुर्या सूक्ष्मशरीरे तन्मात्रपञ्चक गुणनयमिति स्थूलशरीरकारणभूतमष्टक यत् संनिविष्ट तन्मुख्य पुर्यष्टक, तत्कार्यत्वात् स्थूलमपि शरीर, तेन सरुद्धः तावन्मानमेव आत्मत्वेनामिमन्यमानो वि- स्मृतसर्यात्मकत्वादिस्वसामर्थ्यवशात् पद्धः, अत एव परवशः सर्वशकिस्व- भावव्यतिरिक्त कारणान्तराधीनसकलसमीहितार्थसिद्धत्वात् अस्वतन्त्र सन्, भोग मायामासितानादिनिजकोपचित-यासनानुगुण-सुसादिसंवेदनात्मक- तया पर्यवसित स्वविषयमान पुर्यष्टकोद्भूत देहबन्धे मोगनिवृत्ते. हेतुतः प्रत्य- योगवं नियतखविषयज्ञानोत्पादरूप यत. अय पशु के अनुभवति स्ववि- पयमात्रभोक्तृताभिमानप्रत्ययोत्पादस्य भोगसद्भावात् , अत तस्य स्थूलसू- क्ष्मात्मपुर्यटक्स्य विद्यमानत्वात् अप्रमोघे सति अनुच्छेदात् संसरेत् अन- परत नानाशरीरभोगवासना कर्मचक्रभ्रममनुभवेत् आ प्रबोधप्रत्युदयात् । ८ अतो हेतो अस्य पशो. ससतिशयस कारणमिति वैयधिकरण्येन पष्टयौ व्याख्येये। ९ एतदिति मोक्तृत्वाभिमानात्मसतिकारणस्य निराकरणार ।

·शिवसूत्रविमर्शिनी। ननु च तत् 'ज्ञानं प्रकाशकं लोके आत्मा चैव प्रकाशकः । अनयोरपृथग्भावाज्ज्ञाने ज्ञानी प्रकाशते ॥ इति-श्रीविज्ञानभैरवोक्तदृष्ट्या ज्ञानमपि प्रका- शमयमेव, इति-कथमस्य वन्धरूपत्वम्। सत्यमे- यदि परमेश्वरप्रसादादेवं प्रत्यभिज्ञायेत, यदा तु तन्मायाशक्तितो नैवं विमर्शस्तदा- कलादीनां तत्त्वानामविवेको माया ॥३॥ किञ्चित्कर्तृतादिरूपकलादिक्षित्यन्तानां त- त्त्वानां कञ्चुक-पुर्यष्टक-स्थूलदेहत्वेन अवस्थि- १० शान इति, नीलाद्युपलम्माध्यवसायादिपदे, ज्ञानी प्रकाशात्मा आत्मैव प्रस्फुरति, अनयोः ज्ञानिशानयोरेकस्वभावात् । यदुक्तम् प्रकाशमान न पृथक् प्रकाशात् सच प्रकाशो न पृथग्विमात् । नान्यो विमोऽमिति-स्वरूपाद् अहस्वरूपोऽस्मि चिदेकरूपः ॥ इति । पुनश्च । प्रकाशमाने परमार्थमानौ नश्यत्यविद्यातिमिरे समस्ते । तदा वुधा निर्मलदृष्टयोआप किचिन पश्यन्ति भवप्रपञ्चम् ॥ इति । शानं न भातो मिन शेय ज्ञानारपृथड् नहि । अतो न वितरस्किचित्तस्मा दोन वातवः ॥ इति च । .

·. सू०३] तृतीय उन्मेषः । तानां योऽयमविवेकः; पृथक्त्वाभिमतानामेव अपृथगात्मत्वेन प्रतिपत्तिः, सा माया तत्त्वा- ख्यातिमयः प्रपञ्चः । तदुक्तं श्रीतन्त्रसद्भावे • 'कलोदलितचैतन्यो विद्यादर्शितगोचरः। रागेण रञ्जितात्मासौ वुयादिकरणैर्युतः ।। एवं भायात्मको बन्धः प्रोक्तस्तस्यो[स्य द-दरात्मकः । तदाश्रयगुणो धर्मोऽधर्मश्चैव समासतः ॥ तत्रासौ संस्थितः पाश्यः पाशितस्तैस्तु तिष्ठति ।' इति । स्पन्दे तु 'अप्रैबुद्धधियस्त्वेते स्वस्थितिस्थगनोद्यताः।' इत्यनेन एतत् भङ्गया उक्तम् ॥३॥ ११ परमार्थस्वरूपस्य अप्रयनस्वभावः । १२ कलया किंचित्कर्तृत्वलक्षणेन कलातत्त्वेन उद्वलितमपूर्णता प्राप्त चैतन्यं सर्वकर्तृत्वलक्षणं यस्य सः । विद्यया अल्पज्ञतात्मकेन विद्यातत्वेन दर्शिताः कमनीयतया प्रमेयभूमिका नीता गोचरा इन्द्रियार्थाः । रागेण रागतत्वेन रञ्जितो विपयेषु साभिलाषीकृत भात्मा यस्य । वस्य पद्यो: दरात्मको मिताहन्तारममायीयमलस्वरूपो बन्धः । तदाश्रयेति मायीय- बन्धाभपः शुभाशुभकर्मवासनास्वभावः । तत्रैव उभयरूपे मले, असौ यध्यते इत्यर्थः। १३ अप्रबुद्धा परमेश्वरपरानुग्रहविरहात् अविगलितगादाशाननिद्रा धीः येषां वान् ,गुणादिस्पन्दनि:ध्यन्दाः स्वस्मिन् परमात्मनि सामान्यसन्दमा. कमके स्थितिः निर्विकल्पप्रतिपचिप्रमवा सुस्थिरा प्रतिष्ठा; तस्याः स्थगने राय एव आच्छादने गृहीतोद्योगाः, प्रतिपक्षभूतस्य प्रकोषस्य अमावात् लब्धप्रसरत्वात् एवमुपचरिताः, दारुणे दुर्लद्धचे जन्मादिप्रयन्धमार्गे ·- शिवसूत्रविमर्शिनी। अतश्च एतत्शमाय- शरीरे संहारः कलानाम् ॥४॥ महाभूतात्मकं, पुर्यष्टकरूपं, समनान्तं यत् स्थूलं, सूक्ष्म, परं शरीरं, तत्र याः पृथिव्यादि- शिवान्ततत्त्वरूपाः कला भागाः, तासां संहारः, खकारणे लयभावनया दाहादिचिन्तनयुक्त्या वा ध्यातव्यः, इति शेषः । यदुक्तं श्रीविज्ञान- भैरवे पातयन्ति इत्युत्तरेणान्वय. । अयमाशयः, यथा कांश्चित् राजादीन् प्रमा- दित्वाद्यवस्थासत्यात् सदपि सैन्यादिखसामथ्र्य सत्वेन अप्रतिपद्यमानान् अन्तरक्षिणो विपक्षाः सपदव्यपरोपणबद्धाभियोगा महति व्यसने पात- यन्ति आ स्वसामर्यसद्भावप्रतिपत्तेः । एवमप्रबुद्धस्य सर्वकर्तृत्वादिलक्षण निज महिमान सामान्यस्पन्दरूप विद्यमानमपि अप्रतिबुध्यमानस सर्व- कार्यपरतन देहादिसर्गमेव आत्मत्वेन अवगच्छतः एते लब्धप्रसरा: मुसितोऽहमित्यादयो गुणप्रधानाः प्रत्ययप्रवाहाः सत्ये स्वात्मनि स्थिति व्यवधाय संसारमेव आसादयन्ति आ प्रबोधप्रातः, इति प्रबुद्धा एव अस्योपदेशस्य विषया न अप्रबुद्धाः॥ १४ एतदिति मायावन्धनिवृत्त्यै । १५ यथा उपनिषदि 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकारा. समूत आकाशाद्वायुयोरगिरमेराप अद्यः पृथिवी पृथिव्याः पुरुषः पुरुप एवेद सर्वम्' इति यथाक्रम यथावकारणमुत्पद्यन्ते । एव व्युत्क्रम तत्वाना पृथिव्यादिशिवान्तानां सवारणे लयो मान्यते आरोहणक्रमेण । १६ निजापसव्यपादाङ्गुष्ठात् भावनया उस्यापिवेन कालाग्निन्द्रेण रचितवयु शोपणादियुतिः।

·तृतीय उन्मेपः। : 'भुवनाध्यादिरूपेण चिन्तयेत्क्रमशोऽखिलम् । स्थूलसूक्ष्मपरस्थित्या यावदन्ते मनोलयः॥ इति । तथा 'कालाग्निना कालपैदादुत्थितेन स्वकं पुरम् । प्लुष्टं विचिन्तयेदन्ते शान्ताभासः प्रजायते ॥' इति । एवमादि च सर्वागमेष्वस्ति । अत एव 'उच्चारकरणध्यानवर्णस्थानप्रकल्पनैः। यो भवेत्स समावेशः सम्यगाणव उच्यते ॥' इति-श्रीपूर्वशास्त्रे ध्यानादि एव आणवत्वेन उ- क्तम्। एतच्च स्थूलत्वात् शाक्कोपायप्रकाशात्मनि स्पन्दशास्त्रे न संग्रहीतम् । यत्तु अत्र पर्यवंसा- नभङ्गया शाक्तादि अस्ति, तत् अस्माभिः १७ भेद-भेदाभेद-अभेदस्थित्या वा भुवन तत्त्व कलावस्थित्या, अन्त इति भावनावसाने निर्विकल्पपदविश्रान्तिः । ध्यानाख्योऽयमाण- वोपाय । १८ दक्षपादाङ्गुष्ठात्, पुरमिति शरीरम्, आभासः परिमितप्रमेया- दिज्ञानम्। १९ उच्चार. स्थूलसूक्ष्मोभयरूपेण प्राणव्यापार', करण देहसनिवेश- विशेषात्मा मुद्रादिव्यापारः, ध्यान बुद्धिव्यापारः, यदेतत् सर्वतत्यान्तर्भूत स्वप्रकाश परतत्व तस्यैव निजहृदयबोधे विभावनम् , वर्ण: सूक्ष्मप्राणो- घारे स्फुरन् अव्यक्तानुकृतिप्रायो ध्वनिः सृष्टिसहारपीजात्मा, स्थान विकोणकन्दहृदादि, एतदम्याचात् परसवित्तिलाभो मयति । २० विकल्पसंस्कारेण स्फुटतमविकल्पोन्मुसप्रेशिणि चित्तबोधलक्षणे "शकोपाये चित्तविभान्तिलक्षणस आणवोपायस पर्यवसानम्, इत्यर्थ ।

·[सू०५ शिवसूत्रविमर्शिनी। अत्रापि स्पन्दग्रन्थात् संवादितं; संवादयिष्यते च किंचित् ॥ ४॥ एवं ध्यानाख्यमाणवमुपायं प्रदर्य, तदेक- योगक्षेमान् प्राणायाम-धारणा-प्रत्याहार-समा- धीन् प्रदर्शयति- नाडीसंहार-भूतजय-भूतकैवल्य- भूतपृथक्त्वानि ॥५॥ योगिना भावनीयानि इति शेषः । नाडीनां प्राणापानादिवाहिनीनां सुपीणां संहारः, प्राणा- पानयुक्त्या एकत्र उदानवढ्यात्मनि मध्यनाड्यां विलीनतोपादनम् । यदुक्तं श्रीमत्स्वच्छन्दे 'अपसव्येन रेच्येत सव्येनैव तु पूरयेत् । नाडीनां शोधनं घेतन्मोक्षमार्गपथस्य च ॥ २१ अप्राप्तस्य प्रासि म योगः, माप्तस्य परिरक्षण नाम क्षेमः । २२ पूरकादिपरिशीलनेन बाह्यान्तरप्रमद्रूपतापरियजे संमेलनम् | २३ चिरकाल कुम्भकाभ्यसनेन सर्वनाडीपु विसरणः प्राणवायुरुदाने विलीयते तदाहित्वात् वासां नाहिसदार इत्युपचयंते प्रत्यर्थः । २४ सय्येन दशनासापयेन रेचक कुर्यात् , अपसम्पेन यामेन पूर्पत पायुपूरणं कुर्यात, एवमनपरतं नियमाणमेतत् मादीनां मोक्षमार्गपथस्स या मध्यपानः शोधन मारतपशमन मरति ।

·सू०५) तृतीय उन्मेपः। रेचनात्पूरणाद्वोधात्प्राणायामास्विधा स्मृताः। सामान्या बहिरेते तु पुनश्चाभ्यन्तरे त्रयः ।। आभ्यन्तरेण रेच्येत पूर्यताभ्यन्तरेण तु । निःस्पन्दं कुम्भकं कला कार्याचाभ्यन्तरास्त्रयः ।। इति।भूतानां पृथिव्यादीनां जयो धारणाभिर्व- शीकारः। यथोक्तं तत्रैव 'वायवी धारणाअष्टे आग्नेयी नाभिमध्यतः । माहेयी कण्ठदेशे तु वारुणी घण्टिकाश्रिता ।। आकाशधारणा मूर्ध्नि सर्वसिद्धिकरी स्मृता।' इति । भूतेभ्यः कैवल्यं, चित्तस्य ततः प्रत्याह- रणम् । यदुक्तं तत्रैव २५ प्राणायाम इति, प्राणस यथास्थितवार विजयेन स्वायत्ततानय. नम् । एते अयः प्राणायामाः सर्वसाधारण्येन नासिकापणे क्रमेण निर्वर्त्य- मानाः साधारणा यासाश्चेत्यर्थः। २६ मध्यपथेन अत्र रेचन द्वादशान्ते, पूरणं हदि, निष्कम्प कुम्भक- मिति निरायासे प्रशान्तकुम्भकमित्यर्थः, कार्या इति निर्वर्तनीया भवन्ति । २७ पाददेशे तिर्यग्गः, नाभौ जाठरामे', कण्ठे स्थितिपदे घरण्या:, घण्टिकायां रसस्य, ब्रह्मरन्धे च व्योम्नः सद्भावात् तथैव च धारणा उक्ता.। अनच वर्णमण्डललान्छनाक्षरात्मकत्व धारणाध्येयम्, प्रथम कण्ठे पार्थिवी धारणां यद्धा हृदयात् उद्दातपचकेन पश्चगुणं पार्थिव तत्त्व भिन्द्यात् । ततोऽनेनैव प्रमेण हृदयादेव चतुमिरहातैः चतुर्गुणम- सत्त्व, ततो हृदयादेव नामिक्षेने निभिः रिगुणमनिम्, अनन्तर हृदयादेव द्वाभ्यां पादाद्गुष्ठगत द्विगुण वायु, ततोऽपि अगुष्ठात् सोच. युक्या प्राणशलिमूर्वमुद्रोध्य, हृदयादेव एकोहातयुच्या शरवत् ब्रह्मा- भएकगुण व्योममधि भिस्वा, द्वादशान्ते सर्वाः सिद्धयो भवन्ति । ।

·. शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०५ 'नीभ्यां हृदयसंचारान्मनश्चेन्द्रियगोचरात् । प्राणायामश्चतुर्थस्तु मुप्रशान्त इति स्मृतः ।। इति ।हृदयान्नाभौ प्राणस्य, विषयेभ्यो.मनसश्च तत्रैव संचारणांदित्यर्थः।भूतेभ्यः पृथक्त्वं, तद- नुपरक्तखच्छस्वच्छन्दचिदात्मता । यदुक्तं तत्रैव 'भिवों क्रमेण सर्वाणि उन्मनान्तानि यानि च । पूर्वोक्तलक्षणैर्देवि त्यक्त्वा स्वच्छन्दतां व्रजेत् ॥' इति । 'भूतसंधानभूतपृथक्त्वविश्वसंघट्टाः' (१-२०) इति यत् पूर्वमुक्तम्, तत् शाम्भवो- पायसमाविष्टस्य अयत्ततो भवति । इदं तु आणवोपायप्रयत्नसाध्यमिति विशेषः ॥५॥ एवं देहशुद्धि-भूतशुद्धि-प्राणायाम-प्रत्याहा- २८ निष्कम्पकुम्भकानन्तर शनैः शनैः हृदयादधः संचारयुत्तया प्राण नाभ्यामेव नियम्येत्यर्थात् , तथा इन्द्रियगोचरात् तत्प्रत्याहारयुक्त्या नाम्यामेव मनो नियम्य, मनोनियमपूर्वकं प्राणं नाभी नियच्छतो यो. गिनः सुप्रशान्तः प्राणायामो भवति, तदनु निरुद्धवायुप्रकोपहरणाय नाभितो यामनासापुटेन मन्दं मन्द विरेचयेत् इति भावः । २९ हत्कण्ठादीनि सर्वाणि,उद्गत मनो यस्मात् उन्मना तत्पर्यन्तानि स्थानानि, पूर्वोक्तलक्षणैः पञ्चप्रणवाधिकारोत्तैः भिवा, अथ एतत्सय त्यक्त्या स्वच्छन्दतामेति गादगाढोन्मनापदविधान्तिप्रकर्षात् तुर्यातीत. पशालाभात् चिदानन्दघनपरभैरवसमावेशमनुभवति योगीन्द्र इत्यर्थः । ३० स्वकारणे लयमावनया, पालामिना दाघदेहादिभावनया या देशोधनमभिहितमस्ति ।

·तृतीय उन्मेपः। रधारणा-ध्यान-समाधिभिर्या तत्तत्तत्त्वरूपा सि- द्धिर्भवति सा मोहांवरणात् , न तु तत्त्वज्ञाना- दित्याह- मोहावरणात्सिद्धिः ॥६॥ मोहयति इति-मोह, माया; तत्कृतादावरणात् प्रोक्तधारणादिक्रमसमासादिता तत्तत्तत्त्वभो- गरूपा सिद्धिर्भवति । न तु परतत्त्वप्रकाशः । यदुक्तं श्रीमल्लक्ष्मीकौलार्णवे 'खेयम्भूर्भगवान्देवो जन्मसंस्कारवर्जितः । निर्विकल्पं परं धाम अनादिनिधनं शिवम् ।। प्रत्यक्षं सर्वजन्तूनां न च पश्यति मोहितः। इति । विगलितमोहस्य तु ३१ आदिपदेन ध्यानसमाधी ग्राह्यो। ३२ अनन्योन्मुखप्रेशित्वात्मस्वातन्त्र्यशक्तिसमवेतो भगवान् विश्वो. दयविलयादिनीडनशीलो द्योतनादिसतत्वश्च देयः चिहनः परमेश्वर एव स्वयं स्वेन्छयैव, न तु प्रयोजनान्तरापेक्षया, वत्तद्रुद्रक्षेत्रज्ञायनन्तप्रमान- रूपवैचित्र्येण भवनशीलः स्फुरन् मायाप्रमातृतां समुल्लास्य विस्मृतस्पतत्र- चिहनस्वभावो विचित्रपशु-पशि--सरोस्पादिजन्मनां सस्कारेण यास- नया वर्जितः, स्वायत्तीकृत्य अस्पतयता प्रापितः, अत एव मोहितो भिनवेद्यमयात्ममापीयपारोन मलिनितः, सर्वजन्तूनां शिवप्रकाशमन्तरेण सचारफुरत्तानुपरचेः प्रत्यक्ष चित्प्रकाराभावं सामान न पश्यति, न च पगाविशी याश्या । - .

·८४ शिवसूत्रविमर्शिनी। मध्यम प्राणमाश्रित्य प्राणापानपथान्तरम् । आलम्ब्य ज्ञानशक्तिं च तत्स्थं चैवासनं लभेत् ॥ प्राणादिस्थूलभावं तु त्यक्त्वा सूक्ष्ममथान्तरम् । सूक्ष्मातीतं तु परमं स्पन्दनं लभ्यते यतः ।। प्राणायामः स निर्दियो यसान च्यवते पुनः। शन्दादिगुणवृत्तिर्या चेतसा ह्यनुभूयते ॥ ३३ उदानरूपं ज्ञानशक्तिरूपम्, उदानस्य प्राणीयभावनिमजनेन चियास्युन्मजनात् ज्ञानशक्तिरूपत्वम् । न च भ्रमितव्यं, बुद्ध्यमावे कथं शानम् ! इति, तस्य सदोदितत्यात् । यदाहुः 'अख्यात्युल्लसितेषु मिन्नेषु भावेषु बुद्धिरुच्यते अभेदे चिन्मये बोध' इति । श्रीसोमानन्दपादा अपि बुद्धि विना कथं बोधः सा बुद्धिः प्रकृतेः प्रजा । न च तस्य तया योग इति चेदपरस्थितौ ॥ सा बुद्धिर्यत्पुनः सूक्ष्मं सर्वदिक व्यवस्थितम् । ज्ञान योधमयं तस्य शिवस्य सहज सदा ।। इति । तो ज्ञानशक्तिम् उन्मिपत्स्फुरत्तारूपां संविदमालाम्य तत्स्थ. मेव आसनं योगी लभते, निजज्ञानशक्त्यासीनः चिन्महेशरूपो भवति । ३४ प्राणापानसमानेषु यः स्थूलो रेचकपूरकादिस्वभावः तं त्यक्ता, अयेति, एतत्स्थूलप्राणायामानन्तरभाविनं सूक्ष्मम्, आन्तरं मध्यपणेन रेच. नाचमनादिरूपं च तमुविझत्वा यस्मात् सूक्ष्ममपि अवीत, परमम् अमा. णायचित्स्फुरत्तात्म स्पन्दनं लभ्यते तस्मात् तदेव परं स्पन्दनं यत् य एव स्थूलसूक्ष्मभेदभाजां प्राणानाम्, आयामः प्रशमितप्राधान्यावमासारमा नियमः,निर्दिष्ट उत्कृष्टतया निरूपितः। यस्मादिति यं प्राणायाममासायन पुनः व्यववे चित्यमातमयतां न कदाचित् जहातीति । ३५ शन्दस्पर्शादीनां गुणानां सवादिरूपाणां या काचित् त्तिर्दशा चेतसा सैदिदा अनुभूयते, तामनादरेण अपहस्त्य, वचेतमा अविकल्प विपरामर्थनेनैव परचिद्धामप्रवेशा,दि इति यस्मात् भूमेः प्रसतस्य चित्ता तत्मतीपप्रापणारमा प्रत्याहारः, अतम भवपाशानां निकृन्तका इत्यर्थः ।

·सू०६] तृतीय उन्मेषः। त्यक्त्वा तां परमं धाम प्रविशेतत्स्वचेतसा ।. प्रत्याहार इति मोक्तो भवपाशनिकृन्तनः ।। धीर्गुणान्समतिक्रम्य निर्येयं परमं विभुम् । ध्यात्वा ध्येयं स्वसंवेद्यं ध्यानं तच्च विदुर्बुधाः ।। धारणा परमात्मलं धार्यते येन सर्वदा । धारणा सा विनिर्दिष्टा भवपाशनिवारिणी ।। खपरस्थेषु भूतेषु जगत्यसिन्समानधीः । शिवोऽहमद्वितीयोऽहं समाधिः स परः स्मृतः॥' इति श्रीमन्मृत्युजिगहारकनिरूपितनीत्या धा- रणादिभिरपि परतत्त्वसमावेश एव भवति, न तु मितसिद्धिः ॥६॥ ३६ बुद्धेः सत्त्वादिगुणान् समावेशेन प्रशमय्य, निध्येय ध्येयेभ्यो नियत्याकृत्यादिरूपेभ्यो निष्क्रान्तं, निष्क्रान्तानि च तानि यस्मात् तं, विभु व्यापकमव्यय नित्य, स्वसवेद्य स्वप्रकाश, ध्येयं ध्यानाईम् । अथ च अध्येयम् अध्येतव्य विम्रष्टव्य सर्तव्य च; अर्थात् चिदानन्दघन परमेश्वर ध्यात्या विमृश्य तत्त्वज्ञाः तद्विमात्मैव ध्यानम् अविच्छिन्नेन पारम्पर्येण जानन्ति, च एवार्थे । ३० येन योगिना सर्वदा परमात्मत्व चैतन्य समावेरोन अवलम्ब्यते, तस्य या धारणा चैतन्यविमर्शनात्मा वृत्तिः, सा भवबन्धविनाशे हेतुः धारणा अन्यधारणावैलक्ष्येण विनिर्दिष्टा । अथ च यया चिद्दनानन्दपर. मात्मप्रकाशोपच्यो भूपिट भवति सा धारणा न तु भूवानामधिकरणे तत्तत्यसचतुरसादिवरूपानुमवनम् । ३८ माल-ग्राहकयुगलरूपतपा स्थितेषु भावेषु सर्वमिदमहमेव इत्प. इन्तेदन्तासामानाधिकरण्यात्मक शुद्धविद्योत्याध्यवसायरूपः समाधि ।

·शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०७ - तदाह- मोहजयादनन्ताभोगात्सहज- विद्याजयः ॥७॥ मोहस्य, अख्यात्यात्मकसमनान्तपाशात्मनो मायाया जयाद्, अभिभवात् । कीदृशात् ? अ- नन्तः, संस्कारप्रशमपर्यन्तः आभोगो, विस्तारो यस्य तादृशात् 'वेदनानादिधर्मस्स" इत्यादिना निरूपितरूपायाः सहजविद्याया जयो, लाभो भवति । आणवोपायस्यापि शा- तोपायपर्यवसानादित्युक्तत्वात् । तथा च श्री- स्वच्छन्द 'समनान्तं वरारोहे पाशजालमनन्तकम् । इत्युपक्रम्य ३९ ध्यानौपयिकस्य भाणवसमाधानस्य शुद्धविकल्पोपाये शाक्त परि- विश्रमणात् इत्यर्थः। ४० एकादाविधो मानो प्वनिः, यथा अकार उकारो भकारो विन्दुः अर्धचन्द्रो निरोपी नादो नादान्तः शक्तिः व्यापिनी समना दति, एवंदवः राकारणपटूस भेदप्रथात्मतया पाशनालफल्पस देयता, अत अयम् अभेदविमर्यात्मतया उपादेयता । परारोह इति पर उर आरोपः शक्तिद्वादशान्ते विधगण यस्सा: लोबुदिः।

·८७
सू०७]
तृतीय उन्मेपः।
'पाशावलोकनं त्यक्त्वा स्वरूपालोकनं हि यत् ।
आत्मव्याप्तिर्भवत्येपा शिवव्याप्तिस्ततोऽन्यथा ॥
सार्वौदिगुणा येऽर्था व्यापकान्भावयेद्यदा।
शिवव्याप्तिर्भवत्येषा चैतन्ये हेतुरूपिणी ।।
इति-ग्रन्थेन आत्मव्याप्त्यन्तस्य मोहस्य जयात्
उन्मनाशिवव्यात्यात्मनः. सहजविद्यायाः प्रा-
तिरुक्ता । यदुक्तं तत्रैव
'आत्मतत्वं ततस्त्यक्त्वा विद्यातत्त्वे नियोजयेत् ।
उन्मना सा तु विजेया मनः संकल्प उच्यते ।।
संकल्पारक्रमतो ज्ञानमुन्मनं युगपस्थितम् ।
तसात्सा च परा विद्या यसादन्या न विद्यते ॥
४१ पाशाना समनान्तानाम् अवलोकनम् आत्मत्वेन अभिमननम् ,
खरूप पाशोत्तीचिन्मात्रत्य यत्, एतावत्पर्यन्ता आत्मध्याप्तिः ।
४२ ये सर्वशत्व-सर्वकर्तृत्वादिरूपा गुणा धर्माः परमोपादेयत्वेन
अर्यमानत्वात् अर्थाः, तान् व्यापकान् अशेषमन्तरभेदेन क्रोडीकुर्वतो
यदा खान् भावयेत् तदा तन्नावनापरिनिष्पत्तिः आत्मन. शिवव्याप्तिः,
साच भावकस्य चैतन्ये हेतुरूपिणी प्रयोजिका, तत्प्रसादादेय शुद्धात्मन.
तन्द्रावनामरूः।
४३ योजयेन् आत्मानमिन्यध्याहारः, सा विद्या, सकल्प इच्छा, सा
च ईशितव्यविश्वक्रमास्त्रगात्मनात् क्रमतो शानम् इत्युक्तम् । उ-मनम
उत्क्रान्तम् उत्कच मनः मात या तत् उन्मनम् ; युगपत् इति
विश्वस्स आपणावभासननिर्माणाधनन्तशासाशतभिन्नस्यापि अत्र नि.
त्योदितानन्दयनस्वातन्त्र्यशक्याभासात्मत्वेन अवस्थानात्, अत इंड
उन्मन नमेर उन्मनाशतिः।

·८८ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०८ वेदनानादिधर्मस्य परमात्मत्वबोधना। चर्जनापरमात्मत्वे तसाद्विद्येति चोच्यते ॥ तस्थो व्यञ्जयेत्तेजः परं परमकारणम् ।' इति ॥७॥ एवमयमासादितसहजविद्यः जायद्वितीयकरः॥८॥ लब्ध्वापि शुद्धविद्यां तदैकध्यव्याप्तौ जाग- रूकः, पूर्णविमर्शात्मकखाहन्तापेक्षया यत् द्वि- तीर्थमिदन्तावमृश्यं वेद्यावभासात्मकं जगत्, तत् करो रश्मिर्यस्य तथाविधो भवति । विश्व- मस्य खदीधितिकल्पं स्फुरति इत्यर्थः। यथोक्तं श्रीविज्ञानभैरवे 'यत्र यत्राक्षमार्गेण चैतन्यं व्यज्यते विभोः। तस्य तन्मात्रामवाचिल्लयाद्भरितात्मता।' ५४ तनस्थो विद्यास्थोऽसंकुचितपरमशिवरूप प्रत्यभिजानीयात् । १५ तस्या विद्यायाम् एकघाभाव ऐक्य तदैकाम्यम् । ४६ स्वानुभूतिप्रकाशापेक्षया द्वितीय शक्तिरूपम् । ४७ यत्र यत्र नीलसुपादौ, अक्षमार्गेण चक्षुरादिसुपिरमागेण, विमोः परभैरवस्स आत्मनः चैतन्य चित्प्रकाशो व्यज्यते स्फुरति तस्य नीलादे तन्मात्रधर्मित्वात् चैतन्यव्यतिरेके चेत्यत्वाभावापत्तेः दर्पणमात्रात्मरवि चिनप्रतिविम्वत् चैतन्यमायस्वभावत्व विमृश्य विश्वमित्तिभूतायां चिता- वेब यो लीयते तस्य परभैरवतेव, यथा घनीभूतः प्रकार एव सूर्यमण्डल जातं तथा चिदेव हि आश्यानाभूता जगदारमना भाति इत्याशायः ।

·९ - तृतीय उन्मेपः। इति । श्रीसर्वमङ्गलायामपि ''शक्तिय शक्तिमांश्चैव पदार्थद्वयमुच्यते । शक्तयोऽस्य जगत्कृत्वं शक्तिमांस्तु महेश्वरः ।। इति ॥ ८॥ ईदृशश्चायं सर्वदा स्वस्वरूपविमर्शाविष्टः- नर्तक आत्मा ॥९॥ नृत्यति, अन्तर्विगृहितस्वस्वरूपावष्टम्भमूलं तत्तज्जागरादिनानाभूमिकाप्रपञ्चं स्वपरिस्पन्द- लीलयैव स्वभित्तो प्रकटयति इति नर्तक आत्मा। तदुक्तं श्रीनैश्वासदेवीमहेश्वरनर्तकाख्ये सप्तम- पटले देवीकृतस्तवे 'लमेकांगनान्तरात्मा नर्तका कोशरक्षिता ।।' इति । भदृश्रीनारायणेनापि, 'विसंताशेपसदीजगर्भ प्रलोक्यनाटकम् । प्रस्ताव्य हर संहतु त्यत्तः कोऽन्यः कविः क्षमः।' ४८ मादिना स्वमगुएले माझे । इच्छादिशतिविजृम्मणपूर निम्- पादानहानिचर नानानमी. चिन्दिताव उन्मीलयीत्ययः । ४५ आत्मय पुर्यटकसंपन्धान् वासनारूपैः शुभाशुभैः निरदः सन् सोनेयोन्यन्तर पर्यटन् आत्म-पापात्मनरन्तः व्यवस्थितत्वात् अन्तरात्मा बर, कोशशिवेति बन्यरूपरमामत्यरधिवेयर्थः । ५. सिम सतां भागनां बी मापायान्यादि गर्ने यन्न वत् १२ ·1 शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०१० इति । सर्वागमोपनिषदि श्रीप्रत्यभिज्ञायाम् 'संसारनाट्यप्रवर्तयिता सुप्ते जगति जागरूक एक एव परमेश्वरः । इति ॥९॥ एवं-विधस्य अस्य जगन्नाट्यनर्तकस्य भूमि- काग्रहण-पदवन्धस्थानरङ्गमाह- रङ्गोऽन्तरात्मा ॥ १०॥ रज्यतेऽस्मिन् जगन्नाट्यक्रीडाप्रदर्शनाशये- नात्मना इति रङ्गः, तत्तद्भूमिकामहणस्थानम्; अन्तरात्मा, संकोचावभाससतत्त्वः शून्य- प्रधानः प्राणप्रधानो वा पुर्यप्टकरूपो देहापेक्षया अन्तरो जीवः। तत्र हि अयं कृतपदः स्वकरण- परिस्पन्दक्रमेण जगन्नाट्यमाभासयति । उक्तं च श्रीखच्छन्दे नाटकपक्षे बीजादिसंज्ञा तच्छास्त्रप्रसिद्धा, सहढे प्रगमयितु, मुगरसधिना प्रस्तोतु निर्वहणसधिना निर्वाहपितु च भवन्तमृते अन्यः कविः क्वयिता कः प्रजापतिश्च धम, न कोऽपि इत्यर्थः । ५१ प्राणपुर्यटकनियनितो जीव., जीवमायस पुर्यटकमाण एस मुख्यत्सात् । ५२ सदजवावयातिविधरणात्मा आन्तरेन्द्रियस्पन्दः । - ·............... सू०१२] तृतीय उन्मेष । 'पुर्यष्टकसमावेशाद्विचरन्सर्वयोनिषु । अन्तरात्मा स विज्ञेयः" ॥' इति ॥१०॥ इत्थं अन्तरात्मरङ्गे नृत्यतोऽस्य- प्रेक्षकाणीन्द्रियाणि ॥ ११॥ योगिनश्चक्षुरादीनि इन्द्रियाणि हि संसार- नाट्यप्रकटनप्रमोदनिर्भरं स्वस्वरूपम् अन्तर्मु- खतया साक्षात्कुर्वन्ति, तत्प्रयोगप्ररूढ्या विग- लितविभागं चमत्काररससंपूर्णतामापादयन्ति। यच्छ्रुतिः 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षद् आवृत्तचक्षुरमृतत्वमश्नन् ।' (कठोपनिपदि अ०२। व०४ । मं०१)। इति ॥ ११ ॥ अस्य च- धीवशात्सत्त्वसिद्धिः ।। १२॥ धीः, तात्त्विकस्वरूपविमर्शनविशारदा [वि- ५३ य एप कञ्चकमानशरीर प्रकृतिटीन आत्मा अयमेव आन्तर सूक्ष्मशरीरारम्भक तन्मानपश्चक मनोबुद्धयहकारात्मक्स पुर्यष्टकस सत्र धात् घासनायस्तिो योन्यन्तरगामी इत्यर्थ । ५४ अहन्तारसचमत्कारपरिशीलनदाात् 'अहमिद चमत्करोमि' इति विभागपरिवजैस्वात्मान 'शिवोऽमलि हात परामरान् चमत्कुरुते इत्यर्थ।

·. - ९२ शिवसूत्रविमर्शिनी । [ सू०१३ शदा] धिपणा तद्वशात् सत्त्वस्य स्फुरत्तात्मनः सूक्ष्मस्य आन्तरपरिस्पन्दस्य सिद्धिरभिव्य- तिर्भवति ।. नाट्ये च सात्त्विकाभिनयसिद्धिर्बु- द्धिकौशलादेव लभ्यते ॥ १२ ॥ एवं स्फुरत्तात्मकसत्त्वासादनादेव अस्य योगिनः- सिद्धः स्वतन्त्रभावः ॥ १३ ॥ सिद्धः,संपन्नः स्वतन्त्रभावः,सहजज्ञत्व-कर्तृ- स्वात्मकम् अशेषविश्ववशीकारि स्वातव्यम् । यदुक्तं श्रीश्रीनाथपादैः 'श्रयेत्स्वातव्यशक्तिं स्वां सा श्रीकाली परा कला। इति । श्रीस्वच्छन्देऽपि ५५ साधिकरूपस्य अभिनयस्य सिद्धिरित्यन्वयः । सात्त्विका स्तम्भ- खेद-रोमाञ्चादिरूपः । अभिनयः नटैः नास्यादिभिः रामयुधिष्ठिरादीना. मवस्थानुकरणम् । साचिकेत्युपलक्षण वाचिक-आङ्गिक-आहार्याणाम् । ५६ स्वातत्र्यशक्तिविष्फरणात्मनः सत्त्यस्य प्रारित्यर्थः । ५७ 'पुरुथे घोडशकले तामाटुरमृता कलाम् ।। इत्युक्तस्वरूपा स्वातत्र्यशक्तिः, कलयति परामशति, धिपति विसृजति सहरति च, गणयति, जानीते च इति-काली, विश्वस्य अन्तवहीरूप- तया पालन-पूरणात्मकत्वात् परा-दत्यन्वर्था ।

·क सू०१४] तृतीय उन्मेपः। 'सर्वतचॉनि भूतानि मत्रवर्णाश्च ये स्मृताः । नित्यं तस्य वशास्ते वै शिवभावनया सदा ।।' इति ॥ १३॥ एप स्वतन्त्रभावोऽस्य- यथा तत्र तथान्यत्र॥१४॥ यत्र देहे योगिनः स्वाभिव्यक्तिर्जाता तत्र यथा, तथा अन्यत्र सर्वत्रं सदावहितस्य सा भवति । यथोक्तं श्रीस्वच्छन्दे 'स्वच्छन्दश्चैव स्वच्छन्दः खच्छन्दो विचरसदा ।' इति । श्रीस्पन्देऽपि 'लभते, तत्प्रयत्नेन परीक्ष्यं तचमादरात् । . यतः स्वतन्त्रता तस्य सर्वत्रेयमकृत्रिमा ।।' इति ॥ १४ ॥ ५८ सर्ववेद्योल्लासस्य शिवामिन्नस्वात्मैक्येन परामर्शनात् जलास्या- दीनि तत्त्वानि, भूतानि हिंस्रादिजन्तवः, वर्णाः शब्दराशिशरीरस्थाः नित्यं यशे तिष्ठन्ति । ५९ अवहितस्य योगिनः धरीरान्तरसंक्रान्ति समुत्कान्त्यादिषु अपि स्वातव्याविर्भावात् इत्यर्थः। ६० योगप्रकर्षात् तु नित्यम् आदिमध्यान्तकोटिपु अयं श्रीस्वच्छ न्दभैरव एव स्फुरन् स्थित इति यावत् । ६१ भयमाशयः, प्राकृत जहमपि एतत् बाह्याभ्यन्तरमिन्द्रियचक्रं प्रवृत्यादिवेतनव्यापारसम यत्सस्पर्शवलात् मति, तत् तत्पमात्मत्येन . . .

·शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू० १६ न चैवमपि उदासीनेन अनेन भाव्यम् अपि तु- वीजावधानम् ॥१५॥ कर्तव्यमिति शेषः। वीज विश्वकारणं स्फुर- त्तात्मा परा शक्तिः। यदुक्तं श्रीमृत्युजिद्भहारके 'सा योनिः सर्वदेवानां शक्तीनां चाप्यनेकधा । अग्नीपोमात्मिका योनिस्ततः सर्व प्रवर्तते ॥' इत्यादि । तत्र परशक्त्यात्मनि बीजे, अवधानं भूयो भूयश्चित्तनिवेशनं कार्यम् ॥ १५॥ एवं हि सति असौ योगी- आसनस्थः सुखं हृदे निम- जति ॥१६॥ आस्यते, नित्यमैकात्म्येन स्थीयते अस्मिन् इति आसनं, परं शाक्तं वलम् ; यस्तत्र तिष्ठति, परिहतपरापरध्यानधारणादिसर्वक्रियाप्रयासो एटीकृत सत्, इन्द्रियचैतन्यापादनस्वातत्र्यवत् सर्वविषयस्वातघ्यलाभाय वस्यते एक, अत परीक्ष्य, येन अभ्यासदशायामेव अभिव्यज्यमाने स्वा तव्ये परदारीरावेशादिमीडा उपपद्यते । ६२ सहारसष्टि प्रमाणप्रमेय प्राणापान सूर्यसोमादिशन्दाभिधेया। ६३ द्वाज-अमयोपरयो उमान एदसमविकल्पमस्त्रिया सान-क- रण यगोपारादीन् स्यान् परिहत्य 'शिवोहमति' इत्यान्तया परामचन् । 4

·।
सू०१६] तृतीय उन्मेप.
९५
नित्यमन्तर्मुखतया तदेव' परामृशति यः, स
सुखमनायासतया, हृदू, विश्वप्रवाहप्रसरहेतौ
स्वच्छोच्छलत्तादियोगिनि परामृतसमुद्रे नि-
मजति, देहादिसंकोचसंस्कारब्रोडनेन तन्मयी-
भवति । यदुक्तं श्रीमृत्युजिट्टारके एव
'नोर्चे ध्यानं प्रयुञ्जीत नाधस्तान च मध्यतः ।
नाग्रतः पृष्ठतः किञ्चिन्न पार्थे नोमयोरपि ।
नान्तः शरीरसंस्थं तु न बाह्ये भावयेत्कचित् ।
नाकाशे वन्धयेल्लक्ष्यं नाधो दृष्टिं निवेशयेत् ॥
६४ विश्वप्रतिबिम्बोपग्रहणे शक्ल स्वच्छता, देशकालाकारवस्तूपा-
दानसामग्रीनिरपेक्ष तत्तद्वस्तुरूपेण अवभासनकारित्वमुच्छलत्ता।
ऊर्षे द्वादशान्ते, अध. क्न्दादौ, मध्यतो मध्ये हृदयादौ,
अग्रत पृष्ठत पार्श्वयोः, तत्पुरुष-सद्योजातादिरूपम् ।
६६ नान्त शरीरेति
'आ मूलाकिरणाभासा सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरात्मिकाम् ।
चिन्तयेत्ता द्विषट्कान्ते शाम्यन्ती भैरवोदय ॥'
इति वत् । न बाह्य
'वस्स्वन्तरे वेद्यमाने सर्ववेद्येषु शून्यता ।
तामेव मनसा ध्यायन्विदितेऽपि प्रशाम्यति ॥'
इति-यत् । नाकाश रति
'तेजसा सूर्यदीपादेराकादो शवलीकृते ।
दृष्टिं निवेश्य तत्रैव स्वात्मरूप प्रकाशते ॥'
इति-वत् । नाध इति
६५

·-- शिवसूत्रविमर्शिनी। न चक्षुर्मीलनं किञ्चिन्न किंचिदृष्टिबन्धनम् । अवलम्ब निरालम्ब सालम्यं नैव भावयेत् ।। नेन्द्रियाणि न भूतानि शब्दस्पर्शरसादयः। एवं त्यक्त्वा समाधिस्थः केवलं तन्मयीभवेत् ।। 'कूपादिके महागर्ने स्थित्वोपरि निरीक्षणात् । अविकल्पमतेः सम्यक्सद्यश्चित्तलयः स्फुटम् ॥' इतिवत् । ६७ न चक्षुमीलनमिति 'एवमेव निमील्यादौ नेने कृष्णाभमग्रतः । प्रसार्य भैरव रूप भावयस्तन्मयो भवेत् ॥' इति-वत् । दृष्टिबन्धनम् इति निर्वृक्षगिरिभित्यादौ देशे दृष्टिं विनिक्षिपेत् । निसीने मानसे भावे दृत्तिक्षीणः प्रजायते ।' इति-वत् । अवलम्ब्यते इत्यवलम्बो, ध्येय आकारः तमिति भावे त्यक्ते निरुद्धा चिन्नैव भावान्तर व्रजेत् । तदा तन्मध्यभावेन विकसत्यतिभावना ॥' इति वत् । निरालम्यामिति 'उभयो वयोञ्जने ज्ञात्वा मध्य समाश्रयेत् । युगपच द्वय त्यक्त्वा मध्ये तत्त्व प्रकाशते ॥" दति-वत् । सह आलम्बेन वर्तते इति सालम्ब साकारज्ञानम् 'इच्छायामय वा ज्ञाने जाते चित्त निवेशयेत् । तर बुयानन्यचेतास्ततः सादात्मदर्शनम् ।' इति-वत् । ६८ नेन्द्रियाणीति, तत्तदारणापटलोक्तनीत्या राय त्यात्वा समाधिस्स- किचिचिन्तकत्वेन सम्वरूपविमशेप्राणः, तन्मयः आनन्दपदरोलीनः समरसगानमयः।

·तृतीय उन्मेषः । १७ - सावस्था परमा प्रोक्ता शिवस्य परमात्मनः । निराभासं पदं तत्तु तत्प्राप्य विनिवर्तते ।। इति ॥ १६॥ तदेवं नाडीसंहारायाणवोपायक्रमासादित- मोहजयोन्मजच्छुद्धविद्यात्मकशाक्तवलासाद- नप्रकर्षाद् आत्मीकृतपरामृतहदात्मकशाम्भव- पदो योगी- स्वमात्रानिर्माणमापादयति ॥१७॥. स्वस्य चैतन्यस्य संवन्धिनी मात्रा चिद्र- साश्यानतात्मा अंशः, तद्रूपं यथेष्टवेद्यवेदकाव- भासात्मक निर्माणमापादयति, निर्मितत्वेन दर्शयति । यदुक्तं श्रीस्वच्छन्दे 'तदेवें भवति स्थूलं स्थूलोपाधिवशात्प्रिये । स्थूलसूक्ष्मविभेदेन तदेकं संव्यवस्थितम् ॥' इति । प्रत्यभिज्ञायामपि ६९ या च एव भूता दशा, सा शैवी मुक्तावस्था, वेद्योलासानामात्य- न्तिकानवमासनपदम् ; विनिवर्तते इति सासारिकी स्थितिमुज्जति इत्यर्थः। ७. महाप्रकाशात्मनः श्रीखतबनायस खच्छन्दभैरवस्यैव स्वस्वा- तब्येण स्थूलामासतया स्फुरणात, स एव विचित्रवेद्यस्फूयो उपाधी- यते; व्यापक प्रकायो हि व्याप्यात्मना स्फुरति, न तु व्याप्य नाम तसादिनम्, अतः स उपाधि. चित्तत्वात् नातिरिच्यते इति भावः ।

·........................ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०१७ 'आत्मानमत एवायं ज्ञेयीकुर्यात्पृथस्थिति । ज्ञेयं न तु"........" ॥ इति । आगमेऽपि 'जलं हिमं च यो वेद गुरुवकागमात्प्रिये । नास्त्येव तस्स कर्तव्यं तस्यापश्चिमजन्मता।' इति अनेनैव आशयेन उक्तम् । एतदेव 'इति वा यस्य संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् । स पश्यन्सततं युक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः॥' इति-अनेन स्पन्दे प्रतिपादितम् ॥ १७ ॥ न चैवं स्वशक्तिनिर्मितभूतभावशरीरवतो. ऽस्य जन्मादिवन्धः कश्चिदित्याह-. ७१ एतादृशशुद्धस्वातन्त्र्यवशात् नैष तदा पृथगेय लब्धप्रतिष्ठं वस्तु अति, अपि तु अयमात्मानम् अनियन्त्रितप्रभावतया शेयीकरोति, भिन्नशेयसापेक्षत्ने शनकर्तृता म्लायेत् शातृत्वं हीयेत इति तात्पर्यम् । ७२ यथा जलहिमयोः रस-तदाश्यानतामावः, एव शिव तच्छक्त्यात्म- जगतो: चिद्रस-तदाश्यानतासंवेदनात् परशाक्तस्फारपूतहृदयानां पधिर्म जन्मान्तरं नास्ति, वर्तमाने जीवन्मुक्तया स्थितस्यापि देवस्य आरब्ध- कर्मभोगक्षये निवर्तिप्यमाणत्वात् । .७३ दिग्धि शरीरं भूतात्मकं भावात्मकं च । तर मायाराक्तिवैभव- विस्सारिततात्विकस्वमावतया यस्तुसंवेदनावसरेस्वरूपापरामर्शमुकुलितणा. मर्योध्य जीवः अवच्छिन्नाकारारपदतया शिरःपाण्यादिमच्छरीरत्वेन यत् पराशीत तत् भर सृष्टयाश्मियत्यात् भूतारमकमाया व्यतिदिनं. पान्दारिविषयत्वेन परागृति तत् भावात्मकम् । परमार्थे तु विचार्यमाणे दरमेय मिनं स्वस्मात् अस नारीरं, संवेद्यमानत्याविरोधात् । .

·सू०१८] तृतीय उन्मेष । विद्याऽविनाशे जन्मविनाशः॥१८॥ प्रोक्तायाः सहजविद्याया अविनाशे सततो- न्मन्नतया स्फुरणे, जन्मनः अौनसहकारिकर्म- हेतुकस्य दुःखमयस्य देहेन्द्रियादिसमुदायस्य, नाशो विध्वंसः संपन्न एव । यदुक्तं श्रीक- पट्याम् 'समपनं परित्यज्य हेयोपादेयलक्षणम् । तृणादिकं तथा पर्ण पापाणं सचराचरम् ।। शिवाद्यवनिपर्यन्तं भावाभावोपहितम् । सर्व शिवमयं ध्यात्वा भूयो जन्म न प्रामुयात् ॥ इति । श्रीस्वच्छन्दे 'स्वनिर्वाणं परं शुद्धं गुरुपारम्परागतम् । तद्विदित्वा विमुच्येत गत्वा भूयों न जायते ।।' इति । श्रीमृत्युजित्यपि ७४ अशानपदेन अपूर्णम्मन्यता भेदप्रयात्मकम् आणव-मायीया. ख्यमलद्वय ग्राह्य, तत् कर्मण सहकारि, उपोद्वलकम् इत्यर्थः । ७५ प्रमेयविकासोन्मुरयपरिचर्जनमेव विश्वमयानुत्तरशिवमयीकर- णम्, माक् सृष्टे विश्वस्य चिद्रसस्वभावैकात्म्येन अवस्थानात् इत्यर्थः । ७६ स्वनिर्वाण मोक्षमार्ग पराद्वयमयत्वात् , अत एव पर शुद्ध शुबाशुद्धसदाशियादिपदात् अपि प्रकृष्टम् , गुरूणा परम्परैव पारम्पर पर- भैरव-तच्छति-सदाशिय ईशान अनन्त श्रीकण्ठादिरूपम्, तत आगतम्, विदित्वा अनुभूय, विमुच्येत जीवमेव विमुक स्यात्, देहान्ते गत्वा तदै- कास्यमेति ।

·- शिवसूत्रविमर्शिनी। [ सू०१९ 'तत्त्वयविनिर्मुक्तं शाश्वतं त्वचलं ध्रुवम् । दिव्येन योगमार्गेण दृष्ट्वा भूयो न जायते ॥' इति ॥ १८॥ यदा तु शुद्धविद्यास्वरूपम् अस्य निमजति तदा- कवर्गादिपु माहेश्वर्याद्याः पशु- मातरः ॥ १९॥ अधिष्ठात्र्यो भवन्ति इति शेपः। 'या सौं शक्तिर्जगद्धातुः कथिता समवायिनी । इच्छात्वं तस्य सा देवि सिसृक्षोः प्रतिपद्यते । सैकापि सत्यनेकत्वं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ एवमेतदिति ज्ञेयं नान्यथेति मुनिश्चितम् । ज्ञापयन्ती जगत्यत्र ज्ञानशक्तिर्निगंयो ।। ७७ तचत्रयं नर शक्ति-शिवाख्यम्, शाश्वतमविवत विवर्तवाद इव न असत्यविमकान्यरूपोपग्राहि, अचलमपरिणामि, ध्रुवं नित्यम्, दिव्येन योगमार्गेण विकल्पहानोन्मिपदविकल्पविमविष्टम्भोपायेन साक्षात्कृत्य पुनर्जन्म नैति । ७८ परतत्त्वधामाधिरूढायपि प्रमाद्यतः पान् परापरमयशब्दप्रत्ययो. त्पादनेन अविश्रान्तं परस्वरूपावृतौ आधिपत्यभाजो मातृमा मोहयन्ति इति तात्पर्यम् । ७९ शक्तिर्विमात्मिका, समवायिनी परप्रमानवियुकत्वात् तदात्म- भूता, तस्याः आयोटलत्तात्मकत्वेन यहिरुलिलसिपाखभाववद्यात् इ. च्छात्वमाप्ति । ८० हदमेतत्-हत्येवमाकारतां भावानाम् अनुनिसतसविदभेदानों पल्पितमायीपशून्यादिप्रमाप्रपेशया भेदेन शापनात् शानशतिरुच्यते।

·672 सू. १९] तृतीय उन्मेषः। एवं-भूतमिदं वस्तु भवत्विति यदा पुनः। जाता तदैव तत्तद्वत्कुर्वस्त्र कियोच्यते ॥ एवं सैपा द्विरूपापि पुनर्भेदैरनन्तताम् । अर्थोपाधिवशात्प्राप्ता चिन्तामणिरिवेश्वरी ।। तत्र तावत्समापनमातभावा विभिद्यते । द्विधा च नवौं चैव पञ्चाशद्धा च मालिनी ।। वीजयोन्यात्मका दाद द्विधा बीजं खरा मताः। कादिभिश्च स्मृता योनिर्नवधा वर्गभेदतः ।। वीजमत्र शिवः शक्तिोनिरित्यभिधीयते । वर्गाष्टकविभेदेन माहेश्वर्यादि चाप्टकम् ।। प्रतिवर्णविभेदेन र्शतार्धकिरणोज्ज्वला। रुद्राणां वाचकत्वेन तत्संख्यानां निवेशिता ।' इति-श्रीमालिनीविजयनिरूपितनीत्या पारमे- श्वरी परावाक् प्रसरन्ती, इच्छा-ज्ञान-क्रियारू- पतां श्रित्वा, वीजयोनि-वर्ग-वादिरूपा शि- व-शक्ति-माहेश्वर्यादिवाचक-आदि-क्षान्तरूपां मातृकात्मतां श्रित्वा, सर्वप्रमातृषु अविकल्प- ८१ निहित्तत्त्वत्वरूपायष्टम्ममूल तत्तदैचित्र्यभूमिकाप्रपञ्च वित- न्यतः परमेश्वरस्य असो पारमेश्वरी स्वामशक्ति तत्तत्प्रमातृ प्रमेया. धनन्ताभासवैचित्र्यकारितया समुच्छलन्ती क्रियाकिरित्युच्यते । ८२ वाच्य-वाचकात्मजगजननात् भावा । ८३ फूटबीतस्यापि वान्तरामतया अभ्युपगमात् नयपात्तम् । ८४ पठाति पवाशतिभाखरा, रुद्राणा पञ्चाशतो याच्या रमनाम् याचकरवेन परिनिष्ठिता।

·१०१ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०२१ शाम्भवोपायानुगुणहठपायुक्त्या जागरादि- संहारो दर्शितः। अनेन तु सूत्रेण आणवो- चितावष्टम्भयुक्त्या दलकल्पं जागरादित्रयं तुर्यरसासिक्तं कार्यम् इत्युक्तम् ; इति विशेषः॥ अत्रोपायमाह- मग्नः स्वचित्तेन प्रविशेत् ॥२१॥ 'प्राणादिस्थूलभावं तु त्यक्त्वा सूक्ष्ममथान्तरम् । सूक्ष्मातीतं तु परमं स्पन्दनं लभ्यते यतः॥' इत्युपक्रम्य 'प्रविशेत्तत्वचेतसा ॥ इति-श्रीमृत्युजिद्भट्टारकनिरूपितनीत्या प्राणा- याम-ध्यान-धारणादिस्थूलोपायान् परित्यज्य, ८७ हठपाकक्रमः, हठेन क्रमातिफमरूपेण सकृदुपदेशाद्यात्मना बलात्कारेण, यः पाकः चिदमिसात्कारः, तस्य प्रमेण सृष्टयाधुपाधीनां विगलनम् । इयं युक्तिः तीव्रतरशक्तिपाताधिकारेण शांभवोपापविशेषा- नुगुणा इत्ययः। ८८ दलः साकोसा, स यथा समाविभिन्नः तद्वत् पृश्गवमास- मानमित्पर्यः । ८९ अग्रेति जागरादिदमान लेलयत् आमेचने । ९. स्थूलो रेचकपूरकादिसभायः, तदनन्तरमावि सूत्मम् आन्तरं मध्यपयेन रेचनाचमनादिरूपम्, तदवीतम् प्राणष्यतिरिकपूर्वतन. चिरचारम सन्दनम् । .......................

·सू०२१] तृतीय उन्मेषः । १०५ स्वचित्तेन, अविकल्पकरूपेण अन्तर्मुखान्तर- - विमर्शचमत्कारात्मना संवेदनेन, प्रविशेत् समाविशेत् । कीदृक् सन् ? मग्नः, शरीरप्राणा- दिप्रमातृतां तत्रैव चिच्चमत्काररसे मजनेन प्रशमयन् । तदुक्तं श्रीखच्छन्दे 'व्यापार मानसं त्यक्त्वा बोधरूपेण योजयेत् । तदा शिवत्वमभ्येति पशुर्मुक्तो भवार्णवात् ॥' इति । श्रीविज्ञानभट्टारकेऽपि 'मानसं चेतना शक्तिरात्मा चेति चतुष्टयम् । यदा प्रिये परिक्षीणं तदा तद्भरवं वपुः ॥ इति। एतदेव ज्ञानगर्भ स्तोत्रे 'विहाय सकलाः क्रिया जननि मानसीः सर्वतो विमुक्तकरणक्रियानुसूतिपारतच्योज्वलम् । ९१ चेत्यसंकोचोन्मुख्यहानपूर्वमसकुचितचितिरूपेण इत्यर्य । 'तत्सवेदनरूपेण तादात्म्यप्रतिपत्तितः ।' इति-स्पन्ददृशा आदौ शिष्यात्मान स्वात्मनि समरसीकृत्य, समनान्त- मतिक्रम्य, शुद्धात्मनि स्थितिं यद्धा, बोधरूपेण अविकल्पसविस्पर्शेनेय उन्मनाशस्यनुप्रवेशप्रमुस शिवे योजयेत् । ९२ मानसे संकल्पात्मकम् , चेतना बुद्धिः, शक्तिः प्राणाल्या, आत्मा एतदुपहितः परिमितप्रमाता; एतचतुष्टय यदा परिक्षीण, चिच- मत्कारतामापन्न, तदा तत् पूर्वोक भैरव वपुर्भवति । -- -- ·शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०२२ स्थिवैस्त्वदनुभावतः सपदि वेद्यते सा परा दशा नृभिरतन्द्रितासमसामृतस्यन्दिनी।। इत्यनेन महागुरुभिर्निवद्धम् ॥ २१ ॥ इत्थं च परमपदप्रविष्टस्य अस्य वस्तुखों- भाव्यात् यदा पुनः प्रसरणं भवति तदा- 'प्राणसमाचारे समदर्शनम् ॥२२॥ परस्फुरत्तात्मकशाक्तपरिमलसंस्कृतस्य प्रा- णस्य, सम्यक् इति विकसितसमग्रग्रन्थ्यात्म- कान्तरावष्टम्भवलात्, आईपत् वहिर्मन्दमन्दं चारे प्रसरणे, समं चिदानन्दघनात्मतया एक- रूपं, दर्शनं संवेदनम्, अर्थात् सर्वदशासु अस्य भवति इत्यर्थः । उक्तं च श्रीमदानन्दभैरवे ९३ मानसी: विकल्पस्मृत्यादिरूपाः, करण दिव्यकरणाख्यमूरे. चकादिमुद्रायन्धनम्, इत्य शाभवोपायसमाविष्ट्रयोगिभिः अनुत्तरानन्द- दशा अनुभूयते । ९४ विसर्गधाम्नः चिदबिम्बस्य बहिः विचित्र विश्वपदार्थोलिलसि- पात्ममरीचिनिचयप्रसारणोन्मुख्य स्वभावः, प्रत्यवनदृस्वरूपत्वात् । ९५ यत्र विश्वे पाशात्मग्रन्थयः स्वात्मसाक्रियन्ते, ताहास आन्तर- खरूपस्य आलम्बनयलात् । ९६ येय जीवनस्तमावा चिद्रूपस्य स्थितिः, सैव सामान्यस्पन्दरूपा अचेतनप्राणादेः चेतनायमानतासंपादयित्री, अहमिति विकल्पपरामर्शमयी माणादिविशिटरूपेण पावविध्य भजते, तस्मात् माणादिप्रसरणमुपजीव्य ·. सू०२३] तृतीय उन्मेपः । १०७ 'उत्सृज्य लौकिकाचारमद्वैत मुक्तिदं श्रयेत् । स समं सर्वदेवानां तथा वर्णाश्रमादिके । द्रव्याणां समतादर्शी स मुक्तः सर्ववन्धनैः।' इति । अत एव श्रीप्रत्यभिज्ञायाम् 'बुद्धिप्राणप्रसरेऽपि बाह्यदेशाद्युपादानानाहितसंको- चानां विश्वात्मस्वरूपलाभ एव ।।' इत्युक्तम् ॥ २२॥ यदा तु अन्तर्मुखतुर्यावधानावष्टम्भप्रकर्ष- लभ्यं तुर्यातीतपदम् एवमयं न समाविशति, अपि तु पूर्वापरकोटिसंवेद्यतुर्यचमत्कारमाने एव संतुष्यन्नास्ते, तदा अस्य- मध्येऽवरप्रसवः ॥२३॥ पूर्वापरकोट्योस्तुर्यरसमाखादयतो, मध्ये मध्यदशीयाम्, अवरः अश्रेष्ठः, प्रसवो व्युत्था- वर्तमाना जागरादितुर्यातीता दशा, अन्यथा तुर्यतदतीतयो व्युत्थानानु- पपत्ते , प्राणवृत्तिसद्भावादेव व्युत्थीयते योगिभि , अतो हेयासु प्राथ- मिकीपु तिम्षु अवस्थासु चिदात्मतया रावेद्यते वेद्यम् इति तात्पर्यम् । ९७ देवानाम् अनाश्रित सदाशिव ईश्वर अनन्तरुद्रादीनाम् । वर्णा- अमादि विप्राचार्यादि, आदिना श्वपचादि, द्रव्याणा धीरमद्यादीना चिदात्मैक्यतापरामशी इत्यय । ९८ अनाहितसकोचानामिति अकृतचित्स्वरूपावृतीनाम् । ९९ अवरप्रसवो भेदप्रयनात्मा मध्यदद्यायामेव भवति न सर्वत्र ।

·१०८ 'शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०२४ नात्मा कुत्सितः सों जायते । न तु 'विद्यासं- हारे तदुत्थस्वप्नदर्शनम्' (२-१०) इत्युक्तसूत्रा- र्थनीत्या सदा व्यामुह्यति इत्यर्थः । उक्तं श्रीमालिनीविजये 'वासनामात्रलामेऽपि योऽप्रमंचो न जायते । तमनित्यपु भोगेपु योजयन्ति विनायकाः॥ तसान्न तेपु संसक्तिं कुर्वीतोत्तमवाञ्छया ।' इति प्रागपि (७१पृ०) संवादितम् ॥२३॥ एवमेव प्रसवेऽपि प्रवृत्ते यदि तुर्यरसाव- टम्भेन मध्यपदं सिञ्चति पुनरपि, तदा- मात्रास्वप्रत्ययसंधाने नष्टस्य पुनरुत्थानम् ॥२४॥ मात्राँसु पदार्थेपु खप्रत्ययसंधानम् । 'चक्षुपा यच्च संधानं वाचा वा यश्च गोचरः। मनश्चिन्तयते यानि बुद्धिश्चैवाध्यवस्यति ।। चिदानन्दघनस्वस्वरूपामृतरसास्वादने समाधानसंस्कारस्य प्राप्ती प्रमाद्यतो माहेश्वर्यादिभिः, विनद्भिः सिद्धेश्च अनित्यदिव्यभोगेषु पिलोभनात् , तुर्यातीतपदसमावेशाय तेथे रतिः न विधेया इत्यर्थः । १०१ मीयन्ते इति मात्रा, रूपादयो विषया; पञ्चखेव विषयेषु विश्वपदार्थाना परिसमातेः। १०२ सधान रूपज्ञानम् , याचा पश्यन्त्यादिरूपिया, यानि मुसादीनि।

·.
सू० २४] तृतीय उन्मेषः।
१०९
अहङ्कतानि यान्येव यच्च वेद्यतया स्थितम् ।
यश्च नास्ति स तत्रैव त्वन्वेष्टव्यः प्रयत्नतः॥
इति-श्रीखच्छन्दनिरूपितनीत्या 'विश्वमि-
दम् अहम् , इति चिद्धनात्मरूपतां सर्वत्र अनु-
संदर्धेतः, पूर्वोक्तावरप्रसवात् नष्टस्य, अपहारि-
ततुकघनचमत्कारमयखभावस्य, पुनरुत्थानम्
उन्मजनं तदैक्यसंपत्संपूर्णत्वं योगिनो भवति
इत्यर्थः । तदुक्तं श्रीस्वच्छन्दे
'प्रसह्य चञ्चलीत्येव योगिनामपि यन्मनः।'
इत्युपक्रम्य
'यय ज्ञेयमयो भावः स्थिरः पूर्णः समन्ततः ।
मनो न चलितं तस्य सर्वावस्थागतस्य तु ।।
१०३ कल्पितप्रमारपेक्षया भिन्नावमासप्राणितम् इदन्तास्पदम्
अवलम्बयता ग्राह्यभावेन स्थितम्, स इति चित्प्रकाश परमशियो भावा.
भावमये विश्वस्मिन् जगति चित्प्रकाशैकात्म्येन प्रकाशमाने अन्वेष्टव्य
प्रत्यभिज्ञेय । यया अय स चिदात्मा प्रकाशो महेश्वर , यत्प्रकाशाभेदेन
विश्वमिद प्रकाशते, प्रकाशवाहास्य कस्यापि प्रकाशनानुपपत्ते यन्तु अय
विश्वप्रकाशात्मा स्वप्रकाश प्रकाश प्रकाशते स एवाहमिति तात्पर्यम् ।
१०४ पौन पुन्येन आवेशसद्भावात् अवहितत्वेन विमृशत ।
१०५ कुटिल चलति भोगाभिलाषेण व्युत्थानमेव धावति, न अ.
भीष्ट पदमवष्टनाति यस्मात् ।
१०६ तत इति अध्याहार्यम् पूर्वपद्यसापेवत्वात् , शेय परतत्त्व,
माव आशय चिन्त्यनुर्यातीतपदमय , खिरो निश्चल, पूर्गो निराकाघ,
समन्तत रावसर्विकया, नु अप्यर्थे ।

·शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०२५ यत्र यत्र 'मनो याति ज्ञेयं तत्रैव चिन्तयेत् । चलित्वा यास्यते कुत्र सर्व शिवमयं यतः ।।' इति । 'विषयेषु च सर्वेषु इन्द्रियार्थेषु च स्थितम् । यत्र यत्र निरूप्येत नाशिवं विद्यते कचित् ।। इति च ॥ २४ ॥ इत्थमासादितप्रकर्षो योगी- शिवतुल्यो जायते ॥२५॥ तुर्यपरिशीलनकर्पात् प्राप्ततुर्यातीतपदः परिपूर्णखच्छस्वच्छन्दचिदानन्दघनेन शिवेन भगवता तुल्यो, देहकलाया अविगलनात् तत्समो जायते । तद्विगलनेन साक्षाच्छिव एव असौ इत्यर्थः । तथा च श्रीकालिकाक्रमे १०७ ईदृशस्य महायोगिनो मन एप परतत्त्वैक्यभावनावाषित कर्तृ तुर्यातीतपद शेयं सर्वन चिन्तयत्येव । तदुक्त महागुरुभिः 'शिरमावनयोषध्या बढे मनसि ससतेः। पाकुड्यादिषु विप्ते रसयच्छिवहेमता ।।' १०८ इन्द्रियाणि च अर्यश्च ऐन्द्रियिक प्रयोजनं च विषयोपभोगः, तेषु स्थितो योगिवरो यो निरूप्येत विचार्येत यर युनापि मास्य अशिष- मसि, सर्वस अस्य प्रकाशमानरामा प्रकाशनशिकारम्यात् । १०९ पुनः पुनः नुर्यपदपरामर्शनदाात् मध्यपालि प्रोच्छलद- सन्तानमत्कृतिग्ररूढेः। ११. मुरोन्दुरिति-यत् ईषत् न्यूनतया गम्यम् ।

·सू०२६] तृतीय उन्मेपः । 'तसान्नित्यमसंदिग्धं बुद्धा योग गुरोर्मुखात् । अविकल्पेनं भावेन भावयेत्तन्मयत्वतः ॥ यावत्तत्समतां याति भगवान्भैरवोऽब्रवीत् ।' इति ॥ २५॥ एवमपि च 'येनेदं तद्धि भोगतः' इत्याधु- क्तरीत्या उपनतभोगातिवाहनमात्रप्रयोजनात् देहस्थितिः अस्य न अतिक्रमणीया इत्याह- शरीरदृत्तिव्रतम् ॥ २६ ॥ प्रोक्तशा शिवतुल्यस्य योगिनः शिवाहं- भावेन वर्तमानस्य, शरीरे वृत्तिर्वर्तनं यत्, त- देव व्रतम्; स्वस्वरूपविमर्शात्मकनित्योदितपरपू- जातत्परस्य नियमेन अनुष्ठेयम् अस्य । तथा च श्रीखच्छन्दे १११ विकल्पहान्या उन्मिपदविकल्पविमर्शवष्टम्मेन शिवमयमावेन तुर्यातीताख्य पद भावयेत्, शिवमयभायनाया भैरवस्वरूपसाम्यमात्य- वधित्वात् । ११२ आगामिसचितयो. कर्मणो शानामिना भलसाभावेऽपि प्रारम्घस्य मोगमन्तरेण नाशयितुमशक्यत्वात् जीवन्मुत्तस आ प्रारब्ध. भोगपरिसमासे. देहस्थिति, चक्रन्नमिरिव आ पेगावसानात् न अति- वर्तनीया, देहपाते विदेहमुचः अपुनरावर्तनात् ।

·शिवसूत्रविमर्शिनी । [सू०२६
'मुदीप्ते यथा वहौ शिखा दृश्येत चाम्बरे ।
देहप्राणस्थितोऽप्यात्मा तबल्लीयेत तत्पदे ।'
इत्युक्त्या देहप्राणाद्यवस्थितस्यैव शिवसमा-
विष्टत्वमुक्तम् । न पुनस्तस्य देहस्थितिव्यति-
रिक्तं बतमुपयुक्तम् । यदुक्तं श्रीत्रिकसारे
'देहोत्थिताभिर्मुद्राभिर्यः सदा मुद्रितो बुधः।
स तु मुद्राधः प्रोक्तः शेपा चै अस्थिधारकाः ।।.
इति । श्रीकुलपञ्चाशिकायामपि
'अव्यक्तलिगिनं दृष्ट्या संभाषन्ते मरीचयः।
लिगिनं नोपसर्पन्ति अतिगुप्ततरा यतः ॥
इति ॥ २६ ॥.
११३ देद-मन्त्र-प्राण-आत्म शिवपदानाम् औचित्यात् काष्ठ-अरणि-
वहि-तच्छिरसा-अम्बराणि दृष्टान्तः, तेन अरणिमन्यनयुक्त्या सुप्रदीसे
प्रज्वालिये वही सति यथा शिखा ज्वाला दाह्यं दग्ध्वा अम्बरे दृश्यते, तत्र
लयात् तदात्मभाव प्रासा अवलोक्यते, तद्वद्दिव्यकरणमप्रारगिसमुत्तेजनेन
देहे यः प्राणः तस्मिन् सुप्रदीते मध्योवायुदानामितामायाति, देहे
स्थितो य आत्मा प्रोतसुद्धविज्ञानोबलरूपो वहिशिसातुल्यः समनान्त
समस्त देहदारु दग्ध्वा तस्मिन् तुर्यातीते पदे लीयते, निरुपाधि-परमशि-
घेयात्म्यमेत्येव इत्यर्थः।
११४ 'अन्तलक्ष्ययहिष्टि.' इत्यायुक्तनील्या शांभवीयमुद्रामुद्रणात्
गुद्राधरः, न तु काय फरसनिवेशविशेषधारणात् ।
११५ निगूढभैरवीयमुद्राचिटितरा सर्वाः शतायः उपसता आवि.
भयन्ति । प्यकरमूलमुहाभूतोग्नुपमरणात् ।

·सू०२७] तृतीय उन्मेषः। एवं-विधस्य अस्य- कथा जपः॥२७॥ 'अहमेव परो हंसः शिवः परमकारणम् ।' इति-श्रीखच्छन्दनिरूपितनीत्या नित्यमेव परा- हंभावनामयत्वात् । 'तस्य देवातिदेवस्य परबोधस्वरूपिणः । विमर्शः परमा शक्तिः सर्वज्ञा ज्ञानशालिनी ॥' इति-श्रीकालिकाक्रमनिरूपितनीया महाम- प्रात्मकाकृतकाहंविमर्शारूढस्य यद्यदालापादि तत्तदस्य खात्मदेवताविमर्शानवरतावर्तनात्मा जपो जायते । यदुक्तं श्रीविज्ञानभैरवे 'भूयो भूयः परे भावे भावना भाव्यते हि या । जपः सोऽत्र स्वयं नादो मत्रात्मा जप्य ईशः॥' इति । तथा ११६ अनुत्तरगनचालित्वात् योगिनो यरिकचन मालपादि लो- रिकव्यवहत्सनुगरि तदस जपा, अपरामसार-सात्मदेवताभाषना- वात्पर्यात, नहि प्रकाशात्मपरप्रमानुरूपता विनाचिदपि प्ररपुरेदित्यर्पः। ११७ विधपूरणात् परे भाये स्वस्खमात्र या भावना, विमर्शना 'मागेर परोसः शिवः परमकारणम् । इलारिस्मा मान्यते संरायते, मु जरः, नादोगतकारविमतिमा, सप्पो जानीपो वामदेव । परम् ·शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०२८ 'सकारण बहिर्याति हकारेण विशेत्पुनः। हंस-हंसेत्यमुं मन्त्रं जीवो जपति नित्यशः ॥ पट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्येकविंशतिः । . जपो देव्या विनिर्दिष्टः सुलभो दुर्लभो जडैः ॥' इति ॥ २७॥ ईदृग्जपत्रतवतोऽस्य चर्यामहि- दानमात्मज्ञानम् ॥ २८॥ प्रोक्तचैतन्यरूपस्य आत्मनो यत् ज्ञानं, साक्षात्कारः, तत् अस्य दानम् ; दीयते परिपूर्ण खरूपम् , दीयते खण्ड्यते विश्वभेदः, दायते शोध्यते मायाखरूपम्, दीयते रक्ष्यते लब्धः शिवात्मा स्वभावश्च अनेन इति कृत्वा । अथ च दीयते इति दानम्, आत्मज्ञानमेव अनेन अन्तेवासिभ्यो दीयते । तदुक्तम् 'नास्योचारयिता कश्चित्प्रतिहन्ता न विद्यते । स्वयमुच्चरते देवि प्राणिनामुरसि स्थितः ।।' इति । ११८ चर्या, स्वरूपसाक्षात्कारोपायस्थितिः कर्तव्यं वा । ११९ विश्वरूपो धरण्यादिशिवान्तं पत्तित्पलक्षणो भेदः । १२० इदान् दाने, दो अयसण्डने, दी रक्षणे, दैप शोधने, एते अत्र पावष..

·सू०२९] तृतीय उन्मेप। ११५ - 'दर्शनात्स्पर्शनाद्वापि वितताद्भवसागरात् । तारयिष्यन्ति योगीन्द्रीः कुलाचारप्रतिष्ठिताः ।। इति ॥२८॥ यथोक्तनीत्या शिवतुल्यतया नित्यमेवं व्रत- जपचयनिष्ठत्वात् निजशक्तिचक्रारूढः स एव तत्त्वत उपदेश्यानां प्रतिवोधक इत्याह- योऽविपस्थो ज्ञाहेतुश्च ॥२९॥ अवीन् पशुन् पाति इति अविपं 'कवर्गादिपु माहेश्वर्याद्याः पशुमातरः' (३-१९) इत्यभि- हितदृशा माहेश्वर्यादिशक्तिचक्र, तत्र तिष्ठति विदितखमाहात्म्यत्वात् प्रभुत्वेन यः प्रतपति, स ज्ञाहेतुः;जानाति इति ज्ञा ज्ञानशक्तिः, तस्या हेतुः, उपदेश्यान् ज्ञानशक्त्या प्रतिवोधयितुं १२१ योगीन्द्रामा योगिनीसिदादीना दर्शन-सर्शन-चरुमोजन- कपन याससंक्रमणादिमि उपायै दीवयक्तिपाववत्सु अनुप्राणु उपकर्तभ्यत्वम् इत्पर्य । कुलाना देहाशभुरनादीनामाचरणम् आचार सटिमहारास्य तत्र अवहिता । १२२ स्वाति विकासमय विश्वमन्यासीन । १२३ सस्वरूपप्रत्यभिशापक । १२४ सर्वोन्य महिमर इति प्रत्यभिशतस्वात्मैश्वर्यवान् । १२५ सामान प्रन्यभिशासपिनुनित्यप ।

·शिवसूत्रविमार्शनी। [सू०२९ क्षमः । अंन्यस्तु शक्तिचक्रपरतत्रीकृतत्वात् खात्मनि अप्रैभविष्णुः कथमन्यान् प्रवोधयेत्। यच्छब्दापेक्षया सूत्रेऽत्र तच्छन्दोऽध्याहार्यः । च शब्दो ह्यर्थे । योऽयमविपस्थः स यस्मात् ज्ञानप्रबोधनहेतुस्तस्माद्युक्तमुक्तम् ‘दानमात्म- ज्ञानम्, (३-२८) इति । अन्ये तु अक्षरसारूप्यात् प्रब्रूयात्' इति निरुक्तस्थित्या 'यो' इति योगीन्द्रः, 'वि' इति विज्ञानम्, 'प' इति पदम् , 'स्थ' इति पदस्थः इत्यस्य अन्त्यमक्षरम् । 'ज्ञ' इति ज्ञाता, है' इति हेयः, 'तु' इति तुच्छता, विसर्ज- नीयेन विसर्गशक्ति, चकारेण अनुक्तसमु- चयार्थेन कर्ता परामृश्यते इत्याश्रित्य, यो यो- गीन्द्रो विमर्शशक्त्या स्वरूपात्मविज्ञानपदस्थः, स ज्ञाता कर्ता च अवगन्तव्यः; तदा च अस्य हेयतां तुच्छतां निःसारतां, न तु उपादेयतामा- १२६ माहेश्वर्यादिशतिभि पारतमाधानात् पशुमावमापितः। १२७ अभीतेरोणादिक्सरन् प्रत्यये, अभुते प्रतिशन्दमिष्टार्थप्रका- शितया वेदागानि च्यामतीत्यवरम्, तरणारूप्यात्, रूपगंगत शन्दै निर्वाचन विधेयमित्यर्थः । १२८ कम्पाप गरिरूपा। प्रतिशब्दमधरराम- ·सू० ३०] तृतीय उन्मेपः। ११७ सादयति इति व्याचक्षते । एतच्च न नः प्रति- भाति, पदार्थसङ्गते तिचारुत्वात् । प्रतिसूत्रं च ईदृशव्याख्याक्रमस्य सहस्रशो दर्शयितुं शक्यत्वात् ॥ २९॥ अस्य च- स्वशक्तिप्रचयोऽस्य विश्वम् ॥३०॥ यतोऽयं शिवतुल्य उक्तस्ततो यथा 'शक्तयोऽस्य जगत्कृत्तम् इत्याद्याम्नायदृष्टया शिवस्य विश्वं स्वशक्ति- मयं, तथा अस्यापि स्वस्याः संविदात्मनः शक्तेः,प्रचयः क्रियाशक्तिस्फुरणरूपो विकासो, विश्वम् । यदुक्तं श्रीमृत्युजिति. 'यतो झोनमयो देवो ज्ञानं च बहुधा स्थितम् । नियत्रितानां बद्धानां त्राणं तन्नेत्रमुच्यते ॥ कालिकाक्रमेऽपि १२९ विश्वनिर्माणसामथ्र्य क्रियाशक्तिरित्यर्थः । १३० देवः परमेश्वरो शनमयः, चिन्मात्रपरमार्थः; तच्च ज्ञान बहुधा खातयात् सकोचमाभास्य नानासमाप्रिय स्थितम्, अतश्च सको. चामासभाजो ये निगृहितस्वरूपतया नियन्त्रिता आमासिता देवेन तत एव यदा, वेषां नानादानोपासामिः स्वखरूपप्रयाहेनुतया यतो देवः प्राण, तस्मात् निरुत्तदृशा नेनमुच्यते न तु चक्षुगोलकतया।

·३१ ११८ शिवसूत्रविमशिनी । [सू० ३१ 'तत्तद्रूपतया ज्ञानं बहिरन्तः प्रकाशते । ज्ञानाहते नार्थसत्ता ज्ञानरूपं ततो जगत् ।। न हि ज्ञानाहते भावाः केनचिद्विपयीकृताः। ज्ञानं तदात्मतां यातमेतसादवसीयते ।। अस्तिनास्तिविभागेन निषेधविधियोगतः। ज्ञानात्मता ज्ञेयनिष्ठा भावानां भावनाबलात् ।। युगपद्वेदनाज्ज्ञानशेययोरेकरूपतौ।' इति ॥ ३०॥ न केवलं सृष्टिदशायां निजशक्तिविका- सोऽस्य विश्व, यत् तत्पृष्ठपातिनौ- स्थितिलयौ ॥३१॥ 'स्वशक्तिप्रचयः' इत्यनुवर्तते । क्रियाशक्त्या- भासितस्य विश्वस्य तत्तत्प्रमात्रपेक्ष कंचित्कालं वहिर्मुखत्वावभासनरूंपा या स्थितिः, चिन्म- १३१ नीलमुसादिरूपतया बहिरन्तःप्रकाशमानानां मावानां प्रका. रासारत्वात् तदन्ययव्यतिरेकानुविधायित्वेन पृथक् सत्ता नास्ति इत्यर्थः । १३२ यो यमनुपजीन्य नोपलभ्यते रा तस्सात् अव्यतिरेकी, यया मदं विना घरः, तस्मात् शनस्सेय शेपमावात्मतया परिनिठानिमय इत्ययः । ११. भागाभारानीसमुतादिभावानी, भाषमापलार लामा शाकारपला, उभयोः शानशेषयोः एकसमयनिष्परिद सापा भईभयान ऐफरूप्यायुपगमः ।

·.................... -- सू० ३१] तृतीय उन्मेषः । यप्रमातृविश्रान्त्यात्मा च यो लयः, तावतो एतस्य खशक्तिप्रचय एव; तत्तद्वेद्यं हि आभास- मानं विलीयमानं च निजसंविच्छत्तयात्मक- मेव, अन्यथा अस्य संवेदनानुत्तेः । अत एव श्रीकालिकाक्रमे 'अस्तिनास्तिविभागेन' इत्यादि स्थितिलयपरत्वेनोक्तम् । तथा 'सर्व शुद्ध निरौलम्ब ज्ञानं स्वप्रत्ययात्मकम् । यः पश्यति स मुक्तात्मा जीवन्नेव न संशयः ।। इति ॥ ३१॥ नन्वेवं सृष्टिस्थितिलयावस्थासु अन्योन्य- भेदावभासमयीषु अस्य खरूपान्यथात्वमाया- तम्! इत्याशङ्काशान्त्यर्थमाह- १३४ कल्पितशून्यमायीयादिप्रमातुः अपेक्षया विश्वस्य याताय- भासमयी स्थितिः, कल्पितप्रमातृभावनिमजने तदपेक्षिविश्वबाह्यतानव- भासनात् चिन्मयस्वरूपविश्रान्तिः विलयः, उमयस्स अस्य स्वसंविच्छ- किमयत्वाद, तदनभ्युपगमे द्वयोरपि अयोः उपलब्भ्यनुपपत्तेः इति वापर्यम् । १३५ आलम्बात् वेद्यात् निष्कान्त, मोडीतापवेधम् । खमत्सया- रमकं साइन्तात्मकम्। १३६ वेधपरामर्शनोन्मुल्ये तदतिरिकखात्मविमर्शननिरामोऽन्य. यात्वम्। - ·१३७ . .१२० शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू० ३२ तत्प्रसत्तावप्यनिरासः संवे- तृभावात् ॥३२॥ तेषां सृष्टयादीनां प्रवृत्तावपि उन्मजनेऽपि, नास्य योगिनः संवेत्तृभावात् तुर्यचमत्कारात्म- कविमर्शमयात् उपलब्धृत्वात्, निरासश्चलनम्। तन्निरासे कस्यचिदप्यप्रकाशनात् । यदुक्तं तत्रैव 'नाशेऽविद्याप्रपञ्चस्य खभावो न विनश्यति । उत्पत्तिध्वंसविरहात्तसान्नाशो न वास्तवः ।। यतोऽविद्या समुत्पत्तिध्वंसाभ्यामुपचर्यते । यत्स्वभावेन न न तनष्ट कथमुच्यते ।' इति । एतदेव स्पन्दे 'अवस्थायुगलं चात्र कार्यकर्तृत्वशब्दितम् । कार्यता क्षयिणी तत्र कत्वं पुनरक्ष्यम् ।।' तथा। १३७ मायोझासितदेहाशतत्त्वभुवनादिविलयेऽपि सदोदितस्फुरणध- मिणः संविस्वमावस्य उदयास्तमयाभावात् अविनाशिता, व्यवहारद- पायामपि ध्वंसोत्पत्योः प्रकाशमानतया तदमिन्नयोः प्रकाशान्तविधान्या उपचर्यमाणत्वम् इत्यर्थः । १३८ मालपादकमावभिन्नयोः भोग्यमोत्तृतयोः मध्ये भोग्यात्म- मायामपञ्चो भेदनिटो विलीयते उदयते च, भोक्तुः पुनः चिन्मयस्स अकालकलिततया न कयंचित् विलपोदयशक्ष।

·सू० ३३] तृतीय उन्मेपः। १२१ - 'कार्योन्मुखः प्रयत्लो यः केवलं सोऽत्र लुप्यते । तसिँल्लुप्से विलमोऽसीत्सवुधः प्रतिपद्यते ।। न तु योऽन्तर्मुखो भावः सर्वज्ञत्वगुणास्पदम् । तस्य लोपः कदाचित्स्यादन्यस्यानुपलम्भनीत् ॥ इत्यनेनोक्तम् ॥ ३२ ॥ अस्य योगिनः- सुखदुःखयोर्वहिर्मननम् ॥३३॥ वेद्यस्पर्शजातयोः सुखदुःखयोर्वहिरिव नीला- दिवत् इदन्ताभासतया मननं संवेदनं, न तु लौकिकवत् अहन्तास्पर्शनेन; अस्य हि 'खश- क्तिप्रचयोऽस्य विश्वम्' (३-३०) इत्युक्तसू- त्रार्थनीत्या सर्वम् अहन्ताच्छादितत्वेन स्फुरति, न तु नियतं सुखदुःखायेव, इत्येवंपरमेतत् । योगी हि प्रशान्तपुर्यष्टकप्रमातृभावः कथं १३९ यथा कधित् देवदत्तो गृहायवस्थितः पेनापि आहूतो मोः देवदच ! इति, स आत्मानमपटोनुकामः प्रत्याह नामलि इति । एव. मुत्ते. प्रत्युत् स्थितोऽहमम्मीति प्रतिपादितं भवति न तु असंविधानम्। इत्येव प्रकारोऽपद्धविषये, उस्मात् अमावसमाप्यसम्यामु कार्यामागत् करण-पापारविरविमात्र आत्मामावमत्सपो प्रान्तिरेख इत्यायः। १४. अन्नमुंगमरूपरिनापितायां विधमनीलगमा स्वादिन्यः । १६ ·१२० शिवसूत्रविमर्शिनी । [सू०३२ तत्प्रटत्तावप्यनिरासः संवे- तृभावात् ॥३२॥ तेषां सृष्टयादीनां प्रवृत्तावपि उन्मज्जनेऽपि, नास्य योगिनः संवेत्तृभावात् तुर्यचमत्कारात्म- कविमर्शमयात् उपलब्धृत्वात्, निरासश्चलनम् ; तन्निरासे कस्यचिदप्यप्रकाशनात् । यदुक्तं तत्रैव 'नाऽविद्याप्रपञ्चस्य स्खभायो न विनश्यति । उत्पत्तिध्वंसविरहात्तसान्नाशो न वास्तवः ।। यतोऽविद्या समुत्पत्तिध्वंसाभ्यामुपचर्यते । यत्स्वभावेन नष्ट न तन्नष्ट कथमुच्यते ॥' इति । एतदेव स्पन्दे 'अवस्यायुगलं चात्र कार्यकर्तृत्वशब्दितम् । कार्यता क्षयिणी तत्र कश्त्वं पुनरक्षयम् ॥' तथा। १३७ मायोझासितदेहातत्त्वभुवनादिविलयेऽपि सदोदितस्फुरणध- मिणः संवित्स्वभावस्य उदयास्तमयाभावात् अविनाशिता, व्यवहारद- शायामपि ध्वसोत्पत्योः प्रकाशमानतया तदमिन्नयोः प्रकासान्तर्विमान्त्या उपचर्यमाणत्वम् इत्यर्थः। १३८ ग्राह्यग्राहकमारमिन्नयोः भोग्यमोत्तृतयोः मध्ये भोग्यात्म- मायामपञ्चो भेदनिष्ठो विलीयते उदयते च, भोत्तुः पुनः चिन्मयस्स बालकलिततया न कथंचित् निलयोदयशदा ।

·सू. ३३] तृतीय उन्मेपः । १२१ 'कार्योन्मुखः प्रयतो यः केवलं सोऽत्र लुप्यते । तसिँहप्ते विलुप्तोऽसीत्ययुधः मतिपद्यते ॥ . न तु योऽन्तर्मुखो भावः सर्ववत्वगुणास्पदम् । तस्य लोपः कदाचित्यादन्यस्यानुपलम्मनात् ।। इत्यनेनोक्तम् ॥ ३२॥ अस्य योगिनः सुखदुःखयोहिर्मननम् ॥३३॥ वेद्यस्पर्शजातयोः सुखदुःखयोर्वहिरिव नीला- दिवत् इदन्ताभासतया मननं संवेदनं, न तु लौकिकवत् अहन्तास्पर्शनेन; अस्य हि 'खश- तिप्रचयोऽस्य विश्वम्' (३-३०) इत्युक्तसू- प्रार्थनीत्या सर्वम् अहन्ताच्छादितत्वेन स्फुरति, न तु नियतं सुखदुःखाद्येव, इत्येवंपरमेतत् । योगी हि प्रशान्तपुर्यष्टकप्रमातृभावः कथं १३१ या कश्चित् देशदत्तो गृहायरस्सितः पेनापि पाहतो मो: देवदरत, स या मानमहोतुकामः प्रत्यार नाहमाल इति । एव- मुळे प्रयुत पितोहालीदि प्रतिपादितं मवति न नु यमनिधानम्, से प्रारोमाइविश्ये, उन्नात् अभारममाध्ययम्यानु कार्यामावात् গুদামা আলাদা মারিয়ে १४. मन्तगनापविनासितापां विश्वमनीटनुकमा सादित्ययः । ६ ·१२० शिवसूत्रविमर्शिनी । [सू०३२ तत्प्रटत्तावप्यनिरासः संवे- तृभावात् ॥३२॥ तेषां सृष्ट्यादीनां प्रवृत्तावपि उन्मज्जनेऽपि, नास्य योगिनः संवेत्तृभावात् तुर्यचमत्कारात्म- कविमर्शमयात् उपलब्धृत्वात्, निरासश्चलनम्; तन्निरासे कस्यचिदप्यप्रकाशनात् । यदुक्तं तत्रैव 'नाशेऽविद्याप्रपञ्चस्य स्वभावो न विनश्यति । उत्पतिध्वंसविरहात्तसामाशो न वास्तवः ॥ यतोऽविद्या समुत्पत्तिध्वंसाभ्यामुपचर्यते । यत्स्वभावेन नष्ट न तन्नष्ट कथमुच्यते ।।' इति । एतदेव स्पन्दे 'अवयुगलं चात्र कार्यकर्तृत्वशब्दितम् । कार्यता क्षयिणी तत्र कर्तुत्वं पुनरक्षयम् ।' तथा। १३७ मायोद्भासितदेहाक्षतत्त्वभुवनादिविलयेऽपि सदोदितस्फुरणध- मिणः सविस्वभावस्य उदयास्तमयाभावात् अविनाशिता, व्यवहारद- शायामपि ध्वसोत्पत्योः प्रकाशमानतया तदमिन्नयोः प्रकाशान्तविभान्त्या उपचर्यमाणत्वम् इत्यर्थः । १३८ माघमाइकभावमिन्नयोः भोग्यभोत्तृतयोः मध्ये भोग्यात्म- मायाप्रपञ्चो भेदनिष्टो विलीयते उदयते च, भोत्तुः पुनः चिन्मयस्य मालकलिततया न कथंचित् विलयोदयशदा।

·सू०३३] तृतीय उन्मेष । १२१ - 'कार्योन्मुसः प्रयत्नो यः केवलं सोऽत्र लुप्यते । तसॅिल्लुप्ते विलुप्तोऽसीत्यबुधः प्रतिपद्यते ॥ न तु योऽन्तर्मुसो भावः सर्वज्ञत्वगुणास्पदम् । तस्य लोपः कदाचित्स्यादन्यखानुपलम्भनत् ि॥' इत्यनेनोक्तम् ॥ ३२॥ अस्य योगिनः- सुखदुःखयोर्वहिर्मननम् ॥३३॥ वेद्यस्पर्शजातयोः सुखदुःखयोर्वहिरिवनीला- दिवत् इदन्ताभासतया मननं संवेदनं, न तु लौकिकवत् अहन्तास्पर्शनेन; अस्य हि 'स्वश- तिप्रचयोऽस्य विश्वम्' (३-३०) इत्युक्तसू- त्रार्थनीत्या सर्वम् अहन्ताच्छादितत्वेन स्फुरति, न तु नियतं सुखदुःखायेव, इत्येवंपरमेतत् । योगी हि प्रशान्तपुर्यष्टकप्रमातृभावः कथं १३९ यथा कश्चित् देवदत्तो गहायवस्थित पेनापि आहूतो भो देवदच । इति, स आत्मानमपटोनुकाम प्रन्याह नाहमस्मि इति । एष- मुते प्रगुन सितोऽहमलीति प्रतिपादित भवति न तु असनिधानम्, इत्येव प्रकारोऽप्रयुद्धविषये, उसात् अमावसमाम्यवसामु कार्याभावार करणम्पारारपिरतिमात्रा आरमामायप्रत्ययो भ्रातिरेव इसाराय । १४. मन्तगतरूपविभागितामा विश्वमनीर कप्राय सादित्यर्थ ।

·१२२ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू० ३४ सुखदुःखाभ्यां स्पृश्यते । तथा च श्रीप्रत्यभि- ज्ञासूत्रविमर्शिन्याम् । 'ग्राहकभूमिकोत्तीर्णानां वास्तवममातृदशाप्रपन्नाना तत्त्वहेतूंपैस्थापितसुखदुःखसाक्षात्कारेऽपि न तेषां सुखदुःखादि, नोत्पद्यत एव वा सुखादि हेतुवैकल्यात, सहजानन्दाविर्भावस्तु तदा स्यात् ।' इत्युक्तम् । अत एव 'न दुःखं न सुखं यत्र न ग्राह्यं ग्राहको न च । न चास्ति मूढभावोऽपि तदस्ति परमार्थतः॥ इति स्पन्दे निरूपितम् ॥ ३३ ॥ यतश्च उत्तीर्णपुर्यप्टकप्रमातृभावस्य योगिनो नान्तः सुखदुःखसंस्पर्शः, अत एवासौ- तद्विमुक्तस्तु केवली ॥ ३४ ॥ ताभ्यां 'सुखदुःखाभ्यां विशेषेण मुक्तः संस्कारमात्रेणापि अन्तर् असंस्पृष्टः, केवली, . १४१ विचित्रसक्चन्दनवनितादयः सुसहेतुः, द्वेष्योपगमो दुःस. देतुः। १४२ मुखादिहेतुना चित्प्रकारान्तर्ग्रहिततया चमत्करणात् तदभावः। १४३ मुखदुःखाद्याश्रयावस्थाद्वयेन विनस्यरस्वभावेन अस्पृष्टस्य सवि- सत्यस्य तदनाकलितत्वात्, सौगुप्तपदस्यापि रायेद्यत्वात् वेदकसत्ता तत्र भयुपगम्यने, अन्यमा तदौतरफालिकरणानुपपत्तेः ।

·सू० ३५] तृतीय उन्मेषः । १२३ केवलं चिन्मात्रप्रमातृतारूपं यस्य । तदुक्तं श्रीकालिकाक्रमे 'सुखदुःखादिविज्ञानविकल्पामल्पकल्पितम् । मित्वा द्वैतमहामोहं योगी योगफलं लभेत् ॥ इति।तु-शब्दो वक्ष्यमाणापेक्षया विशेपद्योतकः, एवमुत्तरसूत्रगतोऽपि एतत्सूत्रांपेक्षया ॥३४॥ यदाह- मोहप्रतिसंहतस्तु कर्मात्मा॥३८॥. मोहेन अज्ञानेन, प्रतिसंहतः तदेकघनः, तत एव सुखदुःखाश्रयो यः, स पुनः कर्मात्मा नित्यं शुभाशुभकलङ्कितः। तदुक्तं तत्रैव 'यविद्यारततया विकल्पविधियोगतः । शिवादीन्नैव झटिति समुद्भावयतेऽपिलान् ।। ततः शुभाशुभा मावा लक्ष्यन्ते तद्वशत्वतः। अशुभेभ्यश्च मायेभ्यः परं दुस्सं मजॉर्यते ॥' इति ॥३५॥ १४४ भजनस पटपटादिविविधविकलजालकल्पनामास्थितस्य शियादितत्वानाम् मनुचरचिहनवभारतया मररामर्शनात् मागीयमल- मलिनतां प्राप्य गुमाशुमकभनटसनु पक्ष्यानुमरः । तस तु विथ मारपट 'वारमानिमितनिदम्' ही प्रविविधानस सहननुसा. रिमाप लपः।

·१२४ शिवसूत्रविमर्शिनी। सू०३६ : एवमीदृशस्यापि कर्मात्मनो यदा.अनर्गल- माहेशशक्तिपातवशोन्मिपितसहजखातव्ययो- गो भवति, तदा अस्य- भेदतिरस्कारे सर्गान्तरकर्म- त्वम् ॥ ३६॥ शरीरमाणाद्यहन्ताभिमानात्मनः सकलप्र- लयाकलादिप्रमाचितस्य भेदस्य, तिरस्कारे स्थितस्यापि चिद्घनखभावोन्मज्जनाद् अपह- स्तने सति,क्रमेण मन्त्र-मत्रेश्वर-मन्त्रमहेश्वरात्म- कस्खमाहात्म्यावाप्तौ, सर्गान्तरकर्मत्वं यथाभि- लपितनियनिर्मातृत्वं भवति । तथा च श्रीखच्छन्दे 'त्रिगुणेन तु जोन स्वच्छन्दसदृशो भवेत् ।' इति खच्छन्दसादृश्येन भेदतिरस्कारमस्य उक्त्वा १४५ मायापदे शून्यप्रमातृरूपाः मलयाकलाः, तेषां प्रटीनकल्पं विश्व प्रमेयम् स्वाचिस्यात् ; सकला प्रमादिकीटान्ताः क्षेप्रशा मिलमिल- मायं विश्वं पश्यन्तः, तेषा तयाभूतमेव सर्वतो भिन्नं परिमितं प्रमेयम् । इत्थं प्रमातृणां यथा-वस्त्रमाव भेदामास इत्यर्थः । १४६ गुज्यमनेश्गुणतोपलक्षणम् । महामग्रारमकपरिपूर्णाहमावेन स्वस्वभावपरामर्शने अयहितस्यात् वामन्दसारश्यम्।

·, सू. ३७) तृतीय उन्मेपः। १२५ 'ब्रह्मविष्ण्विन्द्रदेवानां सिद्धदैत्योरगेर्शिनीम् ।। भयदाता च हर्वा च शापानुग्रहकद्भवेत् । दपै हरति कालस्य पातयेद्भूधरानपि ।' इत्युक्तम् ॥ ३६॥ न च एतदस्य असंभाव्यम्, यतः- करणशक्तिः स्वतोऽनुभवात्॥३७॥ खतः स्वस्मादेवानुभवात् संकल्पखप्नादौ, करणशक्तिः तत्तदसाधारणार्थनिर्मातृत्वम् आ- स्मनः सिद्धमेव । अनेनैव आशयेन श्रीप्रत्यभि- ज्ञायाम् .'अत एव पाभीष्टसमुछेसाबमासनात् । ज्ञाननिये स्फुटे एच सिद्धे सर्वस्य जीवतः ।। इत्युक्तम् । तथासंभवात् यदि चैतत् गाढा- २४७ उरगानामीरावे वन्छीला इति उरगेशिनः शेषादयः, चापा- महादियात् सिद्धादीन् प्रति अस मयदातृमयहर्तृत्वम् । • १४८ विसचिम्पनिर्माणशक्तिः। १४१ ययाभिमतपस्तूनां यदिरसत्यात् अननुभूतानामपि सम्पगुल्ले- रानात् प्रकाशनाप देतो. यस बस्यचित् महादिकीटान्तस्य प्रागिनः उसेरानास्मिता क्रियाशक्तिः अवमायनामिका शानशक्किच स्वाभा- विसरी इति सिमति, सम्मात् कलितप्रमावभूमिकायामपि व्यतिरिकवरो- पसमापयष्टिमनुपजीलैय ययाभिमटागनादिप्पारारमारनामावात् जनकिपाशास्वस्लेिव फुट प्रत्यभिपवायरसमारः।

·. १२६ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू० ३८ भिनिवेशेन विमृशति, तदा सर्वसाधारणों अभीष्टार्थनिर्माततापि भवति। तदुक्तं तत्त्वगर्भ 'यदी तु तेऽपि सुव्यक्तस्वसामर्थ्यगुणोमलाः। भवेदृढतरादूरदारिता दायदीनता । तदा च तेपा संकल्पः कल्पपादपा व्रजेत् ॥' इति ॥३७॥ यतश्च करणशक्तिशब्दोत्या तुर्यात्मा खातव्यशक्तिरेव बोधरूपस्य प्रमातुः सारे, अतो मायाशक्यपहस्तिततत्वरूपोत्तेजनाय- त्रिपदाद्यनुप्राणनम् ॥३८॥ त्रयाणां भावोन्मुख्यतदभिष्वगतदन्तर्मुखी- भावनामयानां सृष्टिस्थितिलयशब्दोक्तानां प- - १५० विमर्शातिशयवशात् सर्वजनै तनिर्मिति द्रष्टु शक्यते, प्रसिद्ध- विश्वामिनादिमुनिरचित नूतनस्वर्गदृष्टिगाथावत् इत्यर्थः । १५१ यदा ते योगिन सुस्फुट स्वकीयज्ञानक्रियाशक्तिशालिना, तदा वेषा अभीष्टपदार्थनिर्मिते दाळदीनता अस्थैर्य दृढतर यथा, तथा अदूरमचिराय दारिता खण्डिता भवति, तत्सकल्पस्य च कल्पतरवत् चिन्तिताशुदायित्वात् इत्यर्थ । १५२ अन्यथा स्वातसमारताविरहे निर्विमर्शस्य वित्प्रकाश तत्त. भावजातप्रतिपरिवतायामपि साटिकादिवत् जाड्यापत्तेः विश्वव्यवहार- विप्रलोप सादित्यर्थः।

·सू. ३८] तृतीय उन्मेषः। दानामवस्थानां,यद् आदि प्रधानं त्रिचमत्कृति- वेन आनन्दघनं तुर्याख्यं पदं मायाशक्त्या- च्छादितमपि तत्तद्विपयोपभोगाद्यवसरेषु वि- द्युद्वदाभासमान, तेन तत्तदवसरेषु क्षणमा- घोदितेनापि, अनुप्राणनम् अन्तर्मुखतद्विमर्शा- वस्थितितारतम्येन अनुगततया प्राणनम्, आत्मनस्तेनैव जीवितेनापि जीवितस्य उत्तेजनं कुर्यात् । तदुक्तं श्रीविज्ञानभैरवे 'अन्तः खानुभवानन्दा विकल्पोन्मुक्तगोचरा । यावस्था भरिताकारा भैरवी भैरवात्मनः॥ तद्वपुस्तत्त्वतो ज्ञेयं विमलं विश्वपूरणम् ।' इत्याद्युपक्रम्य १५३ वनितादिविषयोपमोगेषु विगन्तिवेद्यान्तरसवेदन तुर्यपदमु- चदपि पशुपने. प्रत्यक्षरुयादिविषयव्यवहित संवेद्यते, निरावरण तु तदय- हित , एवेन जीवितात्मतुर्यपदेन जीवत्वरूपस आत्मन. वसिन् एव अवदितीकरणमुचेजनम् इत्यर्थः। १५४ अन्व पूर्णाहन्तापा स्वानुमय समकारा आनन्द एव रूप पस्या सा अकिंचिचिन्तनमयी, अवस्यानु भैरवरूपस आत्मनो मम सम्पतिरिका सतिस्पस्या, भरितोऽरोपविश्वाभेदचमत्कारमय आकार: खरूप पसा सा दाइयो, तदेव च तपत परमाती विमल, स्वमित्या. मासितजमनास्ति विधपूरमरोगारमारा वपु सरूप हेयम् न तभूतमपम्।

·. . शिवसूत्रविमर्शिनी।। [सू० ३८ भिनिवेशेन विमृशति, तदा सर्वसाधारणों अभीष्टार्थनिर्माततापि भवति। तदुक्तं तत्त्वगर्भे 'यदी तु तेऽपि सुव्यक्तस्वसामर्थ्यगुणोज्वलाः। भवेदृढतरादूरदारिता दाट्यदीनता । तदा च तेपा संकल्पः कल्पपादपतां व्रजेत् ॥' इति ॥३७॥ यतश्च करणशक्तिशब्दोक्त्या तुर्यात्मा खातध्यशक्तिरेव बोधरूपस्य प्रमातुः सारमें, अतो मायाशक्यपहस्तिततत्खरूयोत्तेजनाय- त्रिपदाद्यनुप्राणनम् ॥३८॥ त्रयाणां भावोन्मुख्यतदभिष्वङ्गतदन्तर्मुखी- भावनामयानां सृष्टिस्थितिलयशब्दोक्तानां प. - . १५. विमर्शातिशयवशात् सर्वजनै, तनिर्मितिः द्रष्टु शक्यते, प्रसिद्ध- विश्वामित्रादिमुनिरचितनूतनस्वर्गसष्टिगाथावत् इत्यर्थः । १५१ यदा ते योगिन. सुस्फुट स्वकीयज्ञानक्रियाशक्तिशालिनः, सदा तेषा अभीष्टपदार्थनिर्मितेः दादीनता अस्वैये दृढतर यथा, तथा थदूरमचिराय दारिता सण्डिता भवति, तसंकल्पस्य च कल्पतरुवत चिन्तितामुदायित्वात् इत्यर्थः । २५२ अन्यथा स्वातध्यसारताविरहे निर्विमर्शस्य सविस्मकायस तत्त- भावजातप्रतिपारिततायामपि संटियादिवत् जान्यापत्तेः विश्वम्यवहार- विप्रलोप. स्मादित्यर्थः।

·सू०३८] 'तृतीय उन्मेपः। १२९ गीतादिविपयावादासमसौख्यैकतात्मनः। योगिनस्तन्मयत्वेन मनोरुडेस्तदात्मता ।।' इत्यादिना उपायप्रदर्शनेन प्रपञ्चितम् । एतच्च 'अतिकुंद्धः प्रहृष्टो वा किं करोमीति वा मृशन् । धावन्वा यत्पदं गच्छेत्तत्र स्पन्दः प्रतिष्ठितः ।। इत्यादिना 'प्रबुद्धः स्यादनावृतः।। इत्यन्तेन प्रदर्शितम् । एतत् स्पन्दनिर्णये निराकाई मयैव निर्णीतम् । त्रिषु चतुर्थम् ... (३-२०) इति सूत्रेण जागरादौ तुर्यानुप्राणन- मुक्तम् । अनेन सर्वदशानुगतादिमध्यान्तेषु सृष्टिस्थितिसंहारनिरूपितया भङ्गया निरूपि- तेषु इति विशेषः ॥ ३८॥ १५८ गीतमादि येपा वशवीणाकरसादीना विषयाणा चमत्करणेन उपजनितानुपमसुसे समाहितचित्तस्य शाक्स्पर्शावेशेन ब्रह्मसुमायासि । १५९ अतिक्रोधादिना प्रकारत्रयेण दु खसुखमोहात्मविषयग्रहणरू- पान्तःकरणव्यापारमयेन, तथा धावच्छब्दोपलक्षितेन कर्मेन्द्रियव्यापारेण च, जाग्रदवस्थाविषयाणि अन्यानि एव विधानि प्रकारान्तराणि संग्राह्याणि। इत्य विचित्रावस्थासु निरालम्बनचित्तवृत्ति या भूमिकामधितिष्ठेत् तत्र • पदे खमावमानाधारस्य प्रत्यस्तमितसमस्तविशेषशक्तिचक्रपरमात्मधर्मस्य प्रतिष्ठितस्पन्दस्य उपलब्धिरित्यर्थः । १६. असदेहनिर्णयात् प्रबुद्धविपयजिज्ञासाया असभवात् इत्यर्थ । १६१ पौर्वापर्येण प्रोक्योरनयो सूतयो अर्थैक्यतास्वीकरणेपि भ- मान्यविशिष्टार्थरूपरचनासहायात् पौनरुक्त्पविरोधपरिहार । १७

·शिवसूत्रविमर्शिनी।
[सू० ३८
१५५
.
.
'शक्तिसंग्रमसंक्षुब्धशक्यावेशावसानिकम् ।
यत्सुखं ब्रह्मतत्त्वस उत्सुखं खाक्यमुच्यते ॥
लेहनीमन्थनाकोटः स्वीसुखस्य भरात्स्मृतेः।
शक्यभावेऽपि देवेशि भवेदानन्दसंप्लवः॥
आनन्दे महति प्राप्से दृष्टे वा वान्धवे चिरात् ।
आनन्दमुद्गतं ध्यात्वा तन्मयस्तल्लयीभवेत् ॥
जग्धिपानकृतोल्लासरसानन्दविजृम्भणात् ।
भावयेद्भरवं भावं महानन्दमयो भवेत् ।।
१५५ व्यकस्त्रीसंगम विना तत्संगमोपजनितानन्दधत्तिस्मरणेनैव य
आनन्दोद्गमः स स्वीयो नहानन्दोबसेयः । यदुताम्
जायया संपरिप्यतो न याचं वेद नान्तरम् ।
निदर्शनं श्रुतिः प्राद मूर्सतं मन्यते विधिम् ॥
न सटिजायते लिगान भगांनापिरेतसः।
आनन्दोलिता शक्तिः सजत्यात्मानमात्मना ।"
इत्यायुक्त्या स्त्रीर्यगानन्दाविर्भूतायाम् आनन्दराची यमावेशस्य, भन्ते
ज्यादिसपोपमायेन स्वात्ममाननिष्ठ बहारयेय भायनीयम्, या
विश्वरपुरपाधिसंगमसशुपायां पिन्छी आदेशः सस अपणाने
भयं मुर्ग स्वरूपस्य।
१५६ रेलमपरागयास्वादनम्, आमापनं प्रधानाङ्गोनम्
आलिशान था, भाकोटनमापात नगतात पा, रत्यापनाती
भाषपदीस्विर आनन्दरा गिरायम्मरणार आदानन्दमपः सा.
मवीमापः।
१५७ मिराममोजनीनासिगारगदनार निगमानन्दो.
এ জানাখোশ শাষনার ময়না

·सू०३८] तृतीय उन्मेपः। गीतादिविषयास्वादासमसौख्यकतात्मनः । योगिनस्तन्मयत्वेन मनोरूढेस्तदात्मता ।। इत्यादिना उपायप्रदर्शनेन प्रपञ्चितम् । एतच 'अतिक्रुद्धः प्रहृष्टो वा किं करोमीति वा मृशन् । धावन्वा यत्पदं गच्छेत्तत्र स्पन्दः प्रतिष्ठितः।' इत्यादिना "प्रबुद्धः स्यादनावृतः॥ इत्यन्तेन प्रदर्शितम् । एतत् स्पन्दनिर्णये निराकाँई मयैव निर्णीतम् । त्रिषु चतुर्थम् ...' (३-२०) इति सूत्रेण जागरादौ तुर्यानुप्राणन- मुक्तम् । अनेन सर्वदशानुगतादिमध्यान्तेषु स्मृष्टिस्थितिसंहारनिरूपितया भङ्गया निरूपि- तेषु इति विशेषः ॥ ३८॥ १५८ गीतमादि येषा वशवीणाकलरवादीना विषयाणा चमत्करणेन उपजनितानुपमसुसे समाहितचित्तस्य शाक्तस्पर्शावेशेन ब्रहासुसायाप्ति । १५९ अतिक्रोधादिना प्रकारत्रयेण दुखसुखमोहात्मविषयग्रहणरू- पान्तःकरणव्यापारमयेन, तथा धावच्छब्दोपलचितेन कर्मेन्द्रियव्यापारण च, जामदवस्थाविपयाणि अन्यानि एव विधानि प्रकारान्तराणि संग्राह्याणि। इत्थ विचिनावस्थासु निरालम्बनचित्तवृत्ति या भूमिकामधितिष्ठेत् तन - पदे खभाषमानाधारस्य प्रत्यस्तमितसमस्तविशेषशक्तिचक्रपरमात्मधर्मस्य प्रतिष्ठितस्पन्दस्य उपलब्धिरित्यर्थ । १६. असदेहनिर्णयात् प्रबुद्धविषयजिज्ञासाया असभवात् इत्यर्थ । १६१ पौर्वापर्यण प्रोक्तयोरनयो एलयो अस्यतास्वीकरणेपि सा मान्यविशिष्टार्थरूपरचनासनावात् पौनरुक्त्यविरोधपरिहार ।

·. शिवसूत्रविमार्शनी। [सू० ३९ एतच्च निपदाद्यनुप्राणनमन्तर्मुखत्वावष्टम्भ- त्वदशायामेवासाद्य न संतुष्येत्, अपि तु- चित्तस्थितिवच्छरीरकरण- वाह्येषु ॥ ३९॥ 'त्रिपदाद्यनुप्राणनम्' इत्येव । यथा अन्तर्मु- खरूपायां चित्तस्थितौ तुर्येणानुप्राणनं कुर्यात्, तथा शरीरकरणवाह्याभासात्मिकायां बहिर्मुख- तायामपि आन्तरविमर्शावष्टम्भवलात् क्रमा- क्रम तारतम्यभाजा तेन अनुप्राणनं कुर्यात् । यदुक्तं श्रीविज्ञानभैरवे 'सर्व जगत्वदेहं वा स्वानन्दभरित खरेत् । युगपत्वामृतेनैव परानन्दमयो भवेत् ।। इति। एवं हि आनन्दात्मा स्वातघ्यशक्तिः सर्व- दशासु स्फुटीभूता सती यथेष्टनिर्माणकारिणी भवति ॥ ३९॥ १६२ कादाचित्कस्वरूपविधात्यात्मिकाया दशाया, विद्युत्प्रकाश- मिच क्षणमात्रस्यायिन तुर्य चमत्कारमायाद्य, आनन्दमरिततया यथा सेतोप, एव यहिरोन्मुख्येऽपि सेततमानन्दमयपरमार्थामृतरसपर्यवसेकात्, तद्विमानन्दविकसितत्यम् इति तात्पर्यम् । १६३ रार्थन यहिरमिमते यनुनाते चिदान दधनरराशिकान्दुरि रातया परिषणों शियता विगाश्यतो सास्य अत्तान्दगयस्यरूपमा घेन इत्यर्थ ।

·सू०४०] तृतीय उन्मेषः। १३१ यदातु अयमेव आन्तरी तुर्यदेशाम् आत्म- वेन न विमृशति, तदा देहादिप्रमातृताभा- वाद् अपूर्णमन्यतात्मकाणवमलरूपात्- अभिलाषाबहिर्गतिः संवा- ह्यस्य ॥४०॥ शक्तिचक्राधिष्ठितैः कञ्चुकान्तःकरणवहि- करणतन्मात्रभूतैः सह, संवाह्यते योनेयों- न्यन्तरं नीयते इति संवाह्यः, कर्मात्मरूपः पशुः तस्य 'अभिलीपो मलोन तु।' इति श्रीस्वच्छन्दोक्तनीत्या अपूर्णमन्यतात्म- काविद्याख्याणवमलरूपाद अभिलापाद्धेतोर्च- हिर्गतिः, विपयोन्मुखत्वमेव भवति; न तु अन्तर्मुखरूपावहितत्वं जातुचित् । यदुक्तं कालिकाक्रमे .... १६४ अनुत्तरानन्दमयीमवम्यानन्यर्थ । १६५ पशुः मापासहित फरियादिभिः । १६५ अनितास अपूर्णम्मन्यतामा रोलिकामर, म नु हिवित् मे सात् शीश, रागवास एवमात्मकरात् । अत्र तु एतम्मिन् मापे म मिचिभूते अन्मा मतदपमापनति इत्य।

·. १३२ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०४० 'यदविद्याततया विकल्पविधियोगतः। शिवादीनैव झटिति समुद्भावयतेखिलान् ।। ततः शुभाशुभा भावा लक्ष्यन्ते तद्वशत्वतः। अशुमेभ्यश्च भावेभ्यः परं दुःख प्रजायते ।। अतथ्यां कल्पनां कृत्वा पच्यन्ते नरकादिषु । स्त्रोत्थैर्दोपैश्च दद्यन्ते वेणवो वदिना यथा ।। मायामयैः सदा भावैरविद्यां परिभुञ्जते । मायामयी तनुं यान्ति वे जनाः क्लेशभाजन ॥' इति ॥ १०॥ यदा तु पारमेशशक्तिपातवशोन्मिपितं स्वं खभावमेव विमृशति, तदा अभिलापाभावाद् न अस्य बहिर्गतिः, अपि तु आत्मारामतैव नित्यमित्याह- " - १६७ अविद्याकृतस्य पशोः सेतताप्रसरत्स्यारसिक विकल्पाब्धतया चिचत्तमपरामृशतः पुण्यापुण्यकलस्पृष्टत्यात्तत्तमिदुष्फलपरिणामः! १६८ मिप्याक स्पनोरप्तिपूर्व स्वसंघट्टजामिदग्धयेणुषत् स्योत्पल- फामादिदोषः निरपव्यथानुभवनानन्तरम् असत्यकरपभोग्यांभोगाय मो. गायतनपरिमहः, पुनरप्येयम्, पत्थं देशात् शान्तरमतिरविरता भयति आ अनुत्तरशिषशानाचातरत्यारायः । २६९ अपूर्णमन्यमा मकमाणमसमामिलापलिताशपणा, यदि- रन्तर सचिदानन्दमनम्वर परपत:, चिरप्रमानुपएरणपमानिकारक सामारमगम्।

·१३३ सू०११] तृतीय उन्मेपः। तदारूढप्रमितेस्तत्क्षयाजीव- संक्षयः॥४१॥ तदिति पूर्वनिर्दिष्टसंवेत्रात्मनि तुर्यपदे, आरूढा तद्विमर्शनपरा, प्रमितिः संवित् यस्य योगिनस्तस्यातदिति अभिलापक्षयात्, जीवस्य संवाह्यात्मनः पुर्यष्टकप्रमातृभावस्य, क्षयः प्र- शमः, चित्प्रमातृतयैव स्फुरति इत्यर्थः । यदुक्तं तत्रेव 'यथा खेमानुभूतार्थान्प्रबुद्धो नैव पश्यति । तथा मापनया योगी संसारं नैव पश्यति ॥ इति । तथा 'निरस्य सदसद्वृत्तीः संश्रित्य पदमान्तरम् । विहाय कल्पनाजालमदतेन परापरम् ।। २७. पया सारायसाया हरि अन्य तापपदेशे आभूयमा पर पिरिपननदीरमपुरादीनि यमुतोऽसन्ति तदारयप्रयायनानि भासी जनः पितामन सातविलसितमभिमन्यते, एष जागरायां Train दिनारिएता अनयमागनात् चिदभिन्न शियम पेर मननिता पपासोचपतो योगिन ऐसारदृष्टि रिपरि विमामाच्या मारफतामाभिय For M, निरिए मापापा रागारा मना माTET पारी पुन स्मारमेरकर ·१३४ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०१२ यः स्वात्मनिरतो नित्यं कालग्रासैकतत्परः। कैवल्यपदमांगयोगी स निर्वाणपदं लभेत् ॥ इति । कैवल्यपदभागिति इन्द्रियतन्मात्रा- भिरसंवाह्यः॥४१॥ नत्वेवं जीवसंक्षये सति अस्य देहपातः प्राप्तः, न च असौ सुप्रवुद्धस्यापि देहिनः सद्य एव दृश्यते, तत्कथमयं. तदारूढप्रमितिः? इत्याशङ्कयाह- भूतकञ्चुकी तदा विमुक्तो भूयः पतिसमः परः॥४२॥ तदेति अभिलापक्षयात् , जीवसंक्षये पुर्यष्ट- कप्रमातृताभिमानविगलने सति, अयं भूतक- चुकी, शरीरारम्भीणि भूतानि कञ्चुकमिव व्यतिरिक्त प्रावरणमिव, न तु अहन्तापदस्प. १७१ नीलमुग्गाद्यात्मसदसद्वृत्तीनाम् अविकल्पपरामशेन परापरक- एनानां च प्रसरनिरयनपुर.सर पूर्णाहन्तापदमपरभ्य स्वात्मनिमाल. भारत सरत्मालम्वीमलि इति परमारभ्य शिरपसमरिर- वस्य स्थूलस्य कालस्य नैरिम्न प्रसनप्रवणत्यात् निर्माणपदलन्धिः इत्यर्थः। १७२ देदरामाये दुपंपदारूटिपिरोयारिपर्यः ।

·. सू०४२] . तृतीय उन्मेपः १७३ शीनि यस्य, तथाभूतः सन् विमुक्तो निर्वा- णभाक्; यतो भूयो वाहुल्येन पतिसमः चिद्धनपारमेश्वरस्वरूपाविष्टः, तत एव परः पूर्णः, शरीरवृत्तितम्' (३-२६) इत्युक्तसूत्रा- र्थनीत्या दलकल्पे देहादौ स्थितोऽपि, न तत्प्र- मातृतासंस्कारेणापि स्पृष्टः । तदुक्तं श्रीकुलर- त्नमालायां 'यदा गुरुवरः सम्यक् कथयेत्तन्न संशयः । मुक्तस्तेनैव कालेन यत्रस्तिष्ठति केवलम् ।। किं पुनश्कतानस्तु परे ब्रह्मणि यः सुधीः । क्षणमात्रस्थितो योगी स मुक्तो मोचयेत्प्रजाः॥ इति । श्रीमृत्युजित्यपि 'निमेपोन्मेपमात्रं तु तत्वं यद्युपलभ्यते । तदैव किल मुक्तोऽसौ न पुनर्जन्म चाप्नुयात् ॥' इति । कुलसारेऽपि १७३ कल्पितपुर्यष्टकादिशरीरे पशुजनवत् परिमिताहभावविगलना- दित्यर्थः । १७४ दल जीर्णनिमोंकः । इद तात्पर्यम्, यया मुचाया सचि सर्पस अहन्ताभिमानामहणम्, एव शिवशानाभ्यसनेन पृथक्या परा- मृष्टे देहादो प्रमावृताभिमानाभाव । यद्वा दल. सङ्गपिधानम् यथा खगायतिरिच , तया व्यतिरिक्ते देहे तत्पमातृभावेन नाय स्पृश्यते । १७५ एकतानोऽनन्यवृत्तिरित्यर्य ।

·, १३६ शिवसूत्रविमर्शिनी। [ सू०४३ 'अहो तत्त्वस्य माहात्म्यं ज्ञातमात्रस्य सुन्दरि। श्रोत्रान्तरं तु संप्राप्ते तत्क्षणादेव मुच्यते ॥ इति ॥४२॥ ननु भूतकञ्चकित्वमपि अस्य कस्मात् तदैव न निवर्तते ! इत्याह- नैसर्गिकः प्राणसंबन्धः॥४३॥ निसर्गात् स्वातन्त्र्यात्मनः खभावात् आयातो नैसर्गिकः, प्राणसंवन्धः, संवित् किल भगवती विश्ववैचित्र्यम् अवविभासयिषुः संकोचावभा- सपूर्वकं संकुचदशेषविश्वस्फुरत्तात्मकप्राणना- रूपग्राहकभूमिकां श्रिवा ग्राह्यरूपजगदाभा- सात्मना स्फुरतीति नैसर्गिकः, स्वातत्र्यात् प्रथ- ममुद्भासितोऽस्याः प्राणसंवन्धः। तथा च श्रीवा- जसनेयायाम् 'या सा शक्तिः परा सूक्ष्मा व्यापिनी निर्मला शिवा । शक्तिचक्रस्य जननी परानन्दामृतात्मिका ॥ १७६ नैसर्गिकप्राणसंबन्धात् तदवस्थित्यवधिः कञ्चकावस्थितिः, तयोः साहचर्य मितप्रमातृनिप्पादितकार्मपाशाधीनम् अतश्च प्राक्तनमचि- तमिश्रकोत्पन्न भोगायतनं प्रारब्धोपनतमोग्यभोगादेव क्षीयते. नान्यथा,, तस्मात् तत्त्वविदो वपुषः चक्रनमिवत् अवसानमारन्धभोगातिवाहन- प्रयोजनम् इत्यर्थः।

·सू० ४३] । तृतीय उन्मेपः। महाघोरेश्वरी चण्डा सृष्टिसंहारकारिका । त्रिवहं त्रिविधं त्रिस्थं वलात्कालं प्रकर्षति ।। इति संविद एव भगवत्याः प्राणक्रमेण नाडि- त्रयवाहिसोमसूर्यवह्वयात्मावस्थितातीतानागत- वर्तमानरूपवाह्यकालोल्लासनविलापनकारित्व- मुक्तम् । तदुक्तं खच्छन्देऽपि 'प्राण प्राणमयः प्राणो विसर्गापूरणं प्रति । नित्यमापूरयत्येप प्राणिनामुरसि स्थितः॥' इति । प्राणस्य १७७ प्राणपरिणता जीवनरूपा परा शक्ति, घोरातिघोरादिशक्तिच- क्रजननात् तदीशिनी स्वरूपगोपनोन्मुखत्वात् चण्डरूपा, तस्या एवं नुट्यादिशक्तिकालपरिमितिपर्यन्त कालकर्पणात् तत्सृष्टिसहर्तृत्वम् नियहमिति, निषु इडापिङ्गलासुषुम्नामार्गेपु वहति इति; त्रिविध, सोम- सूर्यामिरूपम्। निस्सम्, अतीतादिषु स्थितम् । १७८ उल्लासन यहि सृष्टिः, विलापनम् अन्त. सहरणम् । १७९ हकारस्तु स्मृत प्राण इति योऽशेषवाच्यवाचकाविभागविम- शमयो हलाकृतिः प्राण उच्च , स एव, स्वातन्यावमासितसकोचपुर सर- मवरोहणकमेण, प्रकृवं रूप यस्य प्राणनरूपसामान्यप्राणस्य, स विसर्गापूरण प्रति, सरेव मुपिरभागे. यहि तत्तावावमाससृष्टिरूपविसर्गाय, तदवमासपुर.सर प्रवेशमुच्या तदाहरणेन अन्तः आपूरणार्य प्रकर्षण अननात् ध्यननात् अर्थजिघृक्षाग्रहणविश्रान्तिदशोचितात् विमति प्राण इत्यर्प. । एतदेव स्फुटयति नित्यमिति । सर्वदेहगतोऽपि अय प्राणिनामुरसि स्पुटमुपलभ्यमानत्वेन अवस्थितो नित्यमापूरपन्, अर्थात् प्रापिनोऽर्यान् च, प्रवेश निर्गमाम्या विमर्शमय जीवन बुरुते इत्युत्तरेण संबन्ध । १८ ·३८ शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०१३ 'हकारस्तु स्मृतःप्राणः सुमटचो हलाकृतिः।' युक्तनीत्या श्रीस्वच्छन्दभट्टारकरूपप्राणमय- त् विसर्गापूतया सृष्टिसंहारकारित्वमभिहि: म् इति युक्तमुक्तम् 'नैसर्गिकः प्राणसंवन्धः' ति । अत एव श्रीभट्टकल्लटेन प्राणाव्यनि- पत्तदायम् 'प्राक् संवित् प्राणे परिणता।' ति तत्त्वार्थचिन्तामणायुक्तम् ॥ १३ ॥ अतश्च स्थितेजप नैसर्गिके प्राणसंबन्धे स्तदारुढ आन्तरी कलां विमृशन्नास्ते स कोत्तर एव इत्याह- १८. योऽय, हल् आकृति. यस्य स अनच्कोऽनाहतावन्यात्मा 'स्वयमुच्चरते देवि प्राणिनामुरसि स्थित ।' ते नीत्या स्वप्रवृत्त. नादाख्य यत्पर वीजम् . इति तत्रान्तरोक्तस्थित्या सर्वस्य खत स्फुरन्, स ए५ प्राण णनापरपर्यायो जीव स्मृतो, गुरुपारपर्यण अविच्छेदेन अधीत । अथ च धूलिभेदानुसारेण हलाकृति अशेष विश्व गभील कुण्ड न्याकार प्रमुसभुजगरूप स्वप्रवृत्त. स्वयमेव नादामरूपता निमज्य णात्मक रूपमाविश्य स्थित , यत पारमेशी योधाख्या शदि विश्व भीकृत्य परा कुण्डलिका सती विमर्शरूपतया नादात्मवर्णकुण्डलिकाम या माति हत्याम्नाय ।एप च व्याख्यातरूप माण एव हस, ऊर्चमघव रिसेन यान् हानसमादानधर्मक्कारसकारविमर्शरूपतया स्पुरणात् । १८१ रादारूद इति, प्राणनारूपमाहपभूमिकामाधित इत्यर्थ । ...............

·सू०४४] तृतीय उन्मेपः। नासिकान्तमध्यसंयमात् किमत्र सव्यापसव्यसौषुम्नेषु ॥४४॥ सर्वनाडीचक्रप्रधानरूपेषु सव्यापसव्यसौ- पुम्नेषु दक्षिणवाममध्यनाडीपदेषु,या नासिका, नसते कौटिल्येन वहति इति कृत्वा, कुटिल- वाहिनी प्राणशक्तिः, तस्याः अन्तरिति आन्तरी संवित्, तस्याः अपि मध्यं सर्वान्तरतमतयाः प्रधानम्। 'तस्य देवातिदेवस्य परबोधखरूपिणः । विमर्शः परमा शक्तिः सर्वज्ञा ज्ञानशालिनी ।।' इति श्रीकालिकाकमोक्तनीत्या यत् विमर्श- मयं रूपं तत्संयमात् अन्तर्निभोलनप्रकर्षात् ; किमत्र उच्यते, अयं हि सर्वदशासु देदीप्य- मानो नियुत्थानः परः समाधिः । तदुक्तं श्रीविज्ञानभैरवे 'ग्राह्यग्राहकसंवित्तिः सामान्या सर्वदेहिनाम् । योगिनां तु विशेपोऽयं संबन्धे सावधानती ।' इति ॥४४॥ १८२ भूयोभूय अन्तर्मुसखरूपे दान अवहितत्वात् चित्तधारण निभाल्नम्, 'भल' धारणे इति धात्वर्थात् । १८३ प्राणापानगन्यात्ममााग्राहकविशान सर्वप्रमातृसाधारणम्, यो- गिना तु वसंचारे परप्रमानावेशावहितत्वम् । ।

·शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०४५ एवमीशस्य योगफलं दर्शयन् प्रकरणमु- पसंहरति- भूयः स्यात्प्रतिमीलनम् ॥४५॥ चैतन्यात्मनः स्वरूपात् उदितस्य अस्य विश्वस्य भूयः पुनः, विगलितभेदसंस्कारात्मना वाहुल्येन च प्रतिमीलनम्, चैतन्याभिमुख्येन निमीलनं, पुनरपि चैतन्यात्मखस्वरूपोन्मीलन- रूपं परयोगाभिनिविष्टस्य योगिनो भवति । तदुक्तं श्रीखच्छन्दे 'उन्मनापरतो देवि तत्रात्मानं नियोजयेत् । तसिन्युक्तस्ततो धात्मा तन्मयश्च प्रजायते ।' इति । तथा च 'उद्घोधितो यथा वहिनिर्मलोऽतीच भास्वरः। न भूयः प्रविशेत्काप्ठे तथात्मानं उद्धृतः॥ मलफर्मकलायैस्तु निर्मलो विगतरूमः । तत्रस्थोऽपि न वाध्येत यतोऽतीव सुनिर्मलः॥' १८४ भूयःशब्दस्य बाहुल्य पुनरवरूपद्वैयर्यम् । १८५ समनामशः परतो य आत्मा उन्मनाशक्तियोगः रा तादा- रम्यरूप, तन ओन्मनसे परमशिवधाग्नि निरिपविमोऽपि नास्ति वेद्यत्यामागात् । वेद्यताया रामनारधे पाशनालमयतया रवियल्प- रूपत्वात् । १८६ पारध्यात्मनः पायजाणादित्ययः ।

·सू०.४५] तृतीय उन्मेपः। इति । भूयः स्यादित्यभिदधतोऽयमाशयः, यत् शिवत्वमस्य योगिनो न अपूर्वम्, अपि तु खभाव एव, केवलं मायाशक्त्युत्थापितख- विकल्पदौरात्म्यात् भासमानमपि तत् नायं प्रत्यवम्रष्टुं क्षमः, इत्यस्य उक्तोपायप्रदर्शनक्रमेण तदेव अभिव्यज्यते इति शिवम् ॥ १५॥ 'सेयमागमसंवादस्पन्दसंगतिसुन्दरा। वृत्तिः शैवरहस्यार्थे शिवसूत्रेषु दर्शिता ॥१॥ शिवरहस्यनिदर्शनसंस्रवन्- नवनवामृतसाररसोल्वणाम् । सुकृतिनो रसयन्तु भवच्छिदे स्फुटमिमां शिवमूत्रविमर्शिनीम् ॥२॥ इयमरोचकिनां रुचिवर्धिनी परिणति तनुते परमा मतेः। रसनमात्रत एव मुघौघवत्- मृतिजराजननादिभयापहृत् ॥३॥ देहप्राणमुखादिभिः परिमिताहन्तास्पदैः संवृत- बैतन्यं चिनुते निजं न सुमहन्माहेश्वरं संजनः । मध्ये चोघमुधाब्धि विश्वमभितस्तत्फेनपिण्डोपमै यः पश्येदुपदेशवस्तु कथितः साक्षात्स एकः शिवाय ·शिवसूत्रविमर्शिनी। [सू०४५ वरत तरसा. संसाराधि विधत्त परे पदे. पदमविचलं नित्सालोकप्रमोदमुनिमेरेः ।। विमृशत शिवप्रोक्तं मूत्र रहस्यसमुश्वलं प्रसभविलसत्सद्युक्त्यान्तः समुत्यवदापि तत्।।५।। इति श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्याभिनवगुप्त- पादपद्मोपजीविधीक्षेमराजविरचितायां शिव- सूत्रविमर्शिन्यामाणवोपायप्रकाशनं नाम तृतीय उन्मेपः ॥ ३॥ समाप्ता चेयं शिवसूत्रविमर्शिनी ।। कृतिः श्रीक्षेमराजस्य क्षेमायास्तु विमर्शिनाम् । शिवस्वात्मैक्यबोधार्या शिवसूत्रविमर्शिनी ॥

·अथ शिवसूत्रविमर्शिन्यां परिशिष्टभागः । तत्र प्रथमपरिशिष्टम् । अकारादिक्रमेण शिवसूत्राणां सूची। . . अभिलापाद्वहिर्गतिः संवाह्यस्य अविवेको मायासौपुप्तम् आत्मा चित्तम् आसनस्सः मुखं हदे निमजति इच्छा शक्तिरुमा कुमारी उद्यमो भैरवः उ. सू.सं. पृ. ३४० १३१ २४ ३ ७३ १ ३० + फया जपः ३ २७ ११३ ३ ३७ १२५ ३ ३ ७६ ३ १९१०० २ ४ करणशक्तिः सतोऽनुभवात् फरादीनां तत्त्वानामविवेको माया फवर्गादिपु माहेश्वर्याचाः पशुमातरः गर्भ चिचरिफासोऽनिशिष्टविद्यासमः गुरुपायः चियं मन्त्रः विचमिनियच्टरीरफरणवायु भनन्मनाना अनम-गुप्तभेदे तुांभोगममयः सामहितीपर १ ४७ ३ ३९ १३० १ १ १ ७ २३ NY ८८ १ ·१ १ १४६ शिवसूत्राणां सूची। उ. सू.सं. पृ.. ज्ञानमन्नम् २ .९ ज्ञानं बन्धः २ ज्ञानं बन्धः ३ २ ७४ ज्ञानाधिष्ठानं मातृका तत्प्रवृत्तावपि अनिरासः संवेत्तृभावात् ३ ३२ १२० तदारूढप्रमितेस्तत्क्षयाज्जीवसंक्षयः ३४१ १३३ तद्विमुक्तस्तु केवली ३ ३४ १२२ त्रितयभोक्ता वीरेशः २६ त्रिपदाद्यनुप्राणनम् ३३८ १२६ त्रिषु चतुर्थ तैलवदासेच्यम् ३२० १०३ दानमात्मज्ञानम् ३ २८ ११४ दृश्यं शरीरम् १ १४ ३२ धीवशात् सत्त्वसिद्धिः ३ १२ ९१ नर्तक आत्मा ८९ नाडीसंहार-भूतजय-भूत कैवल्य-भूतपृथक्त्वानि३ नासिकान्तमध्यसंयमात् किमत्र सव्यापसव्य- सौपुनेपु ३४४ १३९ नैसर्गिकः प्राणसंबन्धः ३४३ १३६ प्रयल: साधकः २ २ प्राणसमाचारे समदर्शनम् ३ २२१०६ प्रेक्षकाणीन्द्रियाणि चीजावधानम् मृतककी तदा विमुक्तो भूयः पतिसमः परः३ ४२ १३४ मृतसंधान-मूतश्यक्त्व-विश्वसंघहाः . ५ ८० ४० ·७ शिवसूत्राणां सूची। १४७ उ. सू सं. पृ. भूयः स्यात् प्रतिमीलनम् ३ ४५ १४० भेदतिरस्कारे सर्गान्तरकर्मत्वम् ३३६ १२४ ममः खचित्तेन प्रविशेत् ३ २१ १०४ मध्येऽवरप्रसवः ३ २३ १०७ महाहदानुसंधानान्मन्त्रवीर्यानुभवः १२२ ४४ मातृकाचक्रसबोधः २ मात्राखप्रत्ययसधाने नष्टस्य पुनरुत्थानम् ३ २४ १०८ मोहजयादनन्ताभोगात् सहजविद्याजयः ३ मोहप्रतिसहतस्तु कर्मात्मा ३ ३५ १२३ मोहावरणात् सिद्धिः ८३ यथा तत्र तथान्यत्र. योनिवर्गः कलाशरीरम् १३ योऽविपस्यो जाहेतुश्च ३ २९ ११५ रनोऽन्तरात्मा लोकानन्दः समाधिसुखम् ११८ ३७ वितर्क आत्मज्ञानम् विद्याऽविनाशे जन्मविनाशः ३ १८ ९९ विद्याशरीरसता मन्त्ररहस्यम् २ ३ विद्यासहारे तदुत्यस्वमदर्शनम् विद्यासमुत्थाने सामानिके खेचरी शिवावस्या २ विलयो योगभूमिकाः १ १२ २९ शक्तिचक्रसपाने विश्वसंहारः १ २० शक्तिसथाने शरीरोत्पत्तिः शरीरं हवि. २ ७० Ans.

·१४८
शिवसूत्राणां सूत्री।
उ. सू.सं. :
३
३ २५.११०
४२
शरीरवृत्तिव्रतम्
शरीरे संहारः कलानाम्
शिवतुल्यो जायते
शुद्धतत्त्वसंधानाद्वाऽपशुशक्तिः
शुद्धविद्योदयाचक्रेशत्वसिद्धिः
सिद्धः स्वतन्त्रभावः
सुखदुःखयोर्बहिर्मननम्
स्थितिलयौ
खमात्रानिर्माणमापादयति
खमो विकल्पाः
खशक्तिपचयोऽस्य विश्वम्
हृदये चित्तसंघट्टाद् दृश्यखापदर्शनम्
१.२१
९२
३ ३३ १२१
३ ३१ ११८
or
९
३३
इति शिवसूत्रविमर्शिनीस्थसूत्राणामकारादिक्रमसूची समाता ॥

·अथ द्वितीयपरिशिष्टम् । शिवसूत्रविमर्शिन्यां संवादितप्रमाण- वाक्यानामकाराद्यनुक्रमणिका । ११ सर्वाचारः प्रमाणप्रतीक पृष्ठाङ्कः ग्रन्थाङ्क: अकिंचिचिन्तकस्यैव (२अधि०२३श्लो०) १९ मालिनीविजयः अगाधसंशयाम्भोधि (३नि०२०का०) ५९ स्पन्दः अज्ञानाध्यते लोकः अत एव यथाभीष्ट (१अ०६आ०१०का०) १२५ प्रत्यभिज्ञा अतः सततमुद्युक्तः (१नि० २१ का०) ७२ स्पन्दः अतिक्रुद्धः प्रहृष्टो वा (१नि०२२का०) १२९ स्पन्दः अतो बिन्दुरतो नादः (३नि०२०का०) ५७ स्पन्दः अत्रैकतमयुक्तिस्से (१४८ श्लो०) ७० विज्ञानभैरवः अन्त. खानुभवानन्द (१५शात् सार्ध१६शान्त)१२७ विज्ञानभैरवः अन्यथा तु स्वतन्त्रा स्यात् (३नि०३का०) ७१ स्पन्दः अपसव्येन रेच्येत (७ प० २९१ तमात् २९३ तमान्तम्) ८० स्वच्छन्दः अप्रवुद्धधियम्त्वेतें (१ नि० २० का०) ७७स्पन्दः अबुद्धं युद्धमेव च (२ अ० ४३ श्लो०) २६ पूर्वशास्त्रम् (मालिनीविजयः) अभिलापो मलोऽवतु (४५०१०४श्लोकोत०) १३१ स्सन्छन्दः अयमेवात्मनो ग्रहः (२नि०७सारिकोचरा०) ३६ स्पन्द. अयमेवोदयस्तस्स (२नि० ६ फा०) ५०म्पन्दः ·१५० शिवसूत्रविमर्शिन्यां प्रमाणपती० पृष्ठाङ्क: ग्रन्थाङ्कः अवस्थायुगलं चान (१ नि० १४ का०) १२० स्पन्दः अव्यक्तलिङ्गिनं दृष्ट्वा ११२ कुलपञ्चाशिका अस्ति-नास्तिविभागेन ११९ कालिंकाक्रमः अहमेव परो हंसः (४ प० ३९५ श्लो०) ११३ खच्छन्दः अहो तत्त्वस्य माहात्म्य १३६ कुलसारः आत्मतत्वं ततस्त्यक्त्वा (४ प० ३८९ तमात् सार्ध ३९२ तमान्तम् ) ८७ स्वच्छन्दः आत्मनो भैरवं रूपं (२ प० १३७ श्लो०) २० खच्छन्दः आत्मा चैवात्मना ज्ञातो ३० कुलयुक्तिः आत्मानमत एवायं (१अ०५आ०१५का०) ९८ प्रत्यभिज्ञा आमिपं तु यथा खस्थः ४९ तन्त्रसद्भाव: इति वा यस्य सवित्तिः (२ नि०५का०) ३६-९८ स्पन्दः इयमेवामृतप्राप्तिः (२ नि०७ का०) ३८ स्पन्दः उच्चारकरणध्यान (२ अ० २१ श्लो०) ७९ पूर्वशास्त्रम् (मालिनीवि०) उच्चाररहितं वस्तु (२ अ०२२ श्लो०) २२-७२ मालिनीविजयः उच्चार्यमाणा ये मन्त्रा (१६-१७ शयोः उत्तरपूर्वार्धात्म) ४८ सर्वज्ञानोत्तरम् उत्सज्य लौकिकाचार १०७ आनन्दमैरवः उद्बोधितो यथा वहिः (१० प० ३६८-३६९ लो०) १४० खच्छन्दः उन्मापरतो देशि (७.३२९सो०) १५० सच्छन्दः एफ सृष्टिमयं पीजं ५८ कुलचूडामणिः एकचिन्तामसपास (३नि०९फा०) २० म्पन्द :

·H . ७९ विज्ञान भैरवः .. द्वितीयपरिशिष्टम् । १५१ . प्रमाणप्रतीक पृष्ठाङ्कः ग्रन्थाङ्क: करन्यचितिमध्यस्सा १७-१०२ तिमिरोद्धाटः फलोदलितचैतन्यं ७७ तन्त्रसद्भाव: कश्चिद्धीर प्रत्यगा (२ अ०४३०१ म०)९१ कठोपनिषत् कायोन्मुखः प्रयत्नो य. (१ नि० २ यात् ३ यकारिकान्तम्) १२१ स्पन्द. कालामिना कालपदा (५२ श्लो०) गुरोर्गुरुतरा शक्तिः ६० त्रिशिरोमैरवः प्राकममिकोची १३९ प्रत्यभिज्ञासूत्र- विमर्शिनी आद्यग्राहकसवितिः (१०६ श्लो०) ३७-१३९ विज्ञानभैरवः ग्लानिर्विलण्ठिका देहे (३नि०८का०) . चक्षुपा यच सधानं (१२५० १६०-१६१ सो०) १०८ स्वच्छन्दः चिद्धर्मा मनदेहेषु (१०० श्लो०) विज्ञानभैरव (1) जलं हिम च यो वेद ९८ आगमः जरम्येवोमयो पहे. (११० श्लो०) ३३ विनानभैरवः जागरादिविभेदेऽपि (१ नि० ३ का०) २४म्पन्द भानं प्रकाशक लोके (१३७ श्लो०) ७६ विज्ञानभैरवः तन प्रवर्तते शक्ति (अ०३६०) ३९ मृत्युजिद्धारकः तन्दूपतया जान ११८ कालिमानमः तत्वरयविनिर्मुक्त (८०२६ उत्तरार्प २७ पूल) १०० मृत्युजित् वया समेऽयभीष्टायान् (३ नि० २ का०) ४० सन्दः चैतन्यमेक एवात्मा ·. १५२ शिवसूत्रविमर्शिन्यां प्रमाणप्रतीक पृष्ठाङ्क: ग्रन्थाङ्क: तथा सात्मन्यधिष्ठाना (३नि०७का उत्तरार्धम्)३५ स्पन्दः तदाक्रम्य बलं मन्त्राः (२ नि०१ का०) ४५-५५ स्पन्दः तदेव भवति स्थूलं (४५० २९३श्लो०) ९७वच्छन्दः तद्हो मन्त्रसद्भावः (१) तन्मात्रोदयरूपेण (३ नि०१७-१८ का०) ७४ स्पन्दः तमधिष्ठातृभावेन (१ नि० ११ का०) ३० स्पन्द: तस्मात् सातु परा विद्या (४५०३९१ श्लो०) ४२ स्वच्छन्दः तसान्न तेषु संसक्तिं ७२ पूर्वशास्त्रम् (मालिनीवि०) तस्मान्नित्यमसंदिग्धं १११ कालिकाक्रमः तस्य देवातिदेवस्य ११३-१३९ कालिकाक० तस्योपलब्धिः सततं (१ नि० १७ का०) २८ स्पन्दः ते समाधावुपसर्गा (३ पाद३७ सू०) ५६ पातञ्जलम् त्रिगुणेन तु जप्तेन (६ प०५४ श्लो०) १२४ स्वच्छन्दः त्रिपु धामसु योग्य त्वमेकांशेनान्तरात्मा ८९ नैश्वासतन्त्रम् दर्शनात् स्पर्शनाद्वापि ११५ ....."(3) दिदृक्षयेव सर्वार्थान् (३ नि० ११ का०) ४३ स्पन्दः दीक्षासिद्धौ तु ये प्रोक्ताः ३५ लक्ष्मीकौलार्णवः दुर्बलोऽपि तदाकम्य (३ नि०६ का०) ४१ स्पन्दः देहोत्थिताभिर्मुद्राभि ११२ निकसारः धर्माधर्मात्मकं कर्म (१ अ० २४ श्लो०) १५ मालिनीविजयः न चैतदप्रसन्नेन ७१ मालिनीविजयः न जानन्ति गुरुं देवं ५१ तात्रसद्भाकः ·निरस्य सदसट्टत्तीः द्वितीयपरिशिष्टम् । प्रमाणप्रतीक पृष्ठाङ्कः ग्रन्थाङ्क: न दुःखं न सुखं यत्र (१ नि० ५ का०) १२२ स्पन्दः न विद्या मातृकापरा (१५०१९७ श्लो०) ६३ स्वच्छन्दः न संघानं विना दीक्षा ३९ लक्ष्मीकौलार्णवः नहीच्छानोदनस्यायं (१ नि० ८ का०) ३२ स्पन्दः नाभ्यां हृदयसंचारात् (७५०२९४ श्लो०) ८२ स्वच्छन्दः नाशेऽविद्याप्रपञ्चस्य १२० कालिकाक्रमः निजाशुद्यासमर्थस्य (१ नि० ९ फा०) १२ सन्दः निमेपोन्मेपमात्रं तु (८ १०८ श्लो०) १३५ मृत्युजित् १३३ कालिकाक्रमः नोचे ध्यानं प्रयुञ्जीत (८ ० ३९ शचमात् ४४ शतमान्तम्) ९५ मृत्युजिद्भट्टारकः परमात्मसरूपं तु (८ अ०२८ श्लो०) ७ मृत्युजिट्टारकः परामृतरसापायः (३ नि०१४ का०) १३ म्पन्दः पाशावलोकनं त्यक्त्वा (४५०४२९ श्लो०)-८७ स्वच्छन्दः पुर्यष्टकममावेगात् (११५० ८६ श्लो०) ९१ स्वच्छन्दः पृथमन्द्राः पृयमन्त्री १८ श्रीकण्ठीयसंहिता मकामसात्मविश्रान्तिः (२२ उचरा०२३) ६३ अजडपमातृसिद्धिः प्रबुदः मयंदा तिठेत् (३ नि० १२ फा०) ७० सन्दः प्रमा चपलीत्येव (४५० ३०८ तमान् ३११ तमान्तम्) प्रारमंमिन्मा परिणता १३८ तत्त्वार्थनिन्नामणिः मानः पापमयःमान:(७५०२५ सो०) १३७ मन्दः प्रामादिन्यूनभानु (८ अ० १२ सो०) १०४ मृत्युनिटारकः पछामागनं पोगी ५८प्रगाव:

·. ७९ विज्ञान भैरव ११३ विज्ञान भैरव १५४ शिवसूत्रविमर्शिन्यां प्रमाणप्रतीक पृष्ठाङ्क: ग्रन्थाङ्क: 'बुद्धिप्राणप्रसरेऽपि १०७ प्रत्यभिज्ञाटीका ब्रह्म-विष्ण्विन्द्रदेवानां (६५० ५४-५५ पूर्वार्ध) १२५ खच्छन्दः भित्त्वा क्रमेण सर्वाणि(७५०३२४-३२५श्लो०)८२ स्वच्छन्द मिन्नवेद्यप्रथात्रैव (३ अ० २ आ० ५ का०) १६ प्रत्यभिज्ञा मुवनाध्वादिरूपेण (५६ श्लो०) भूयो भूय परे भावे (१४५ श्लो०) भोक्तैव भोग्यभावेन (३नि०२ काउ०) ३३ स्पन्दः मध्यमं प्राणमाश्रित्य (८ अ० ११ शात् १८ शपर्यन्तम्) ८४ मृत्युजिद्भट्टारक मन्त्राणा जीवमूता तु ४८ तन्त्रसद्भावः मलप्रध्वस्तचैतन्य (२५० ३८ शतमात् ४० शत्तमान्तम्) १५ स्वच्छन्दः मलमज्ञानमिच्छन्ति (१ अ० २३ श्लो०उ०)११ मालिनीविजय महाशुन्यालये वही (१४९ श्लो०) ६८ विज्ञानभेरव. मानस चेतना शक्ति (१३८श्लो०) १०५ विज्ञानभट्टारक मृत्युं च कालं च फला २१-६९ भर्गशिखा ६८ तिमिरोद्धाट यतः करणवर्गोऽयं (१ नि०६ का०) ८स्पन्द यतो ज्ञानमयो देवः (९ अ०१० श्लो०) ११७ मृत्युजित् यत्र यत्राक्षमार्गेण (११७ श्लो०) ८८ विज्ञानभैरवः यत्र सर्वे लयं यान्ति २२ पीरावलिः या स्थितमिद सबै (१नि० २ या०) १० स्पन्द यथा समानुभूतार्यान् १३३ कालिकाक्रमः य प्रियो यः सुहृद्वन्धु ·१२६ तत्त्वगर्भः द्वितीयपरिशिष्टम् । १५५ प्रमाणप्रतीक पृष्ठाङ्कः ग्रन्थाङ्क: यथा बर्थोऽस्फुटो दृष्टः (३ नि०४-५ का०) ४१ स्पन्दः यथेच्छाभ्यर्थितो धाता (३ नि०१ का०) ४० स्पन्दः यथेन्दुः पुप्पसंकायः २३ चन्द्रज्ञानम् यदविद्यावृततया १२३-१३२ कालिकाक्रमः यदा क्षोभः प्रलीयेत (१नि०९का०२०)५९-६९ स्पन्दः यदा गुरुवरः सम्यक् १३५ कुलरलमाला यदा तु तेपि मुव्यक्त यदा त्वेका संरुद्धः (३ नि० १९ का०) २३ स्पन्दः यलात् सर्वमयो जीवः (३ नि० ३ फा०) ९ म्पन्दः यस्य नेयमयो भावः (४५०३०९-३१०)१०९ स्वच्छन्दः यस्योन्मेपनिमेपाभ्यां (१ नि०१ का०) २३ स्पन्दः यावन वेदका एते ८ उच्लुप्मभैरवः या सा तु मातृका देनि ५१ तत्रसद्भाव: या सा शक्तिः परा सूक्ष्मा ५२ तन्त्रसद्भावः या सा शक्ति. परा सूक्ष्मा १३६ वाजसनेया या सा शक्तिर्जगद्धातुः (३ अ०५ मात् १३ शान्तन्) ४४-१०० मालिनीविजयः योगी खच्छन्दयोगेन (७५०२५७० २५८ शे०) २८ सच्छन्दः समते तययनेन (१ नि० ७ का०) ९३ म्पन्दः पायपी धारणाहुठे (७९० २९६० २९७ स०पू०) ८११न्छन्दः पामनानागमेऽपि ७१-१०८ मागिनीपिजयः पिपाषु च म (१५० ३११सो०) ११० मन्दः . . ..

·१५६ शिवसूत्रविमर्शिन्यां 4 पृष्ठाङ्कः ग्रन्थाङ्क: ११७ सर्वमङ्गला प्रमाणप्रतीक विसृष्टाशेपसहीज (५९ श्लो०) ८९ भट्टनारायणः (स्तवचिन्तामणिः) विहाय सकलाः क्रिया १०५ ज्ञानगर्भस्तोत्रम् वेदनानादिधर्मस्य (४ ५० ३९२ श्लोक १ पादः) ८६ खच्छन्दः व्यापारं मानसं त्यक्त्वा(४५०४३२ श्लो०) १०५ खच्छन्दः शक्तयोऽस्य जगत् कृत्ल शक्तिचक्रं तदेवोक्तं ६० मालिनीविजयः शक्तिश्च शक्तिमांश्चैव ८९ सर्वमङ्गला शक्तिसंगमसंक्षुब्ध (६९ तितमात् ७३ तितमान्तम्) १२८ विज्ञानभैरवः शब्दराशिसमुत्थस्य (३ नि०१३ श्लो०) १८ स्पन्दः श्रयेत्वातन्त्र्यशक्ति खां ९२ ""(१) (श्रीनाथपादकृत) पट्शतानि दिवा रात्रौ (१५६ श्लो०) संसारनाट्यप्रवर्तयिता ९० प्रत्यभिज्ञाटीका सकारण बहिर्याति (नेदं मूलपुस्तके लभ्यते) ११४विज्ञानभैरवः (१) स गुरुमत्समः प्रोक्त (२ अ० १० श्लो० उ०) ५९ मालिनीविजयः स च सर्वेषु भूतेषु (४ ५० ३०७- ३०८ श्लो० पू०) ३४ स्वच्छन्दः सत्त्वस्सो राजसस्थश्च ७४ तन्त्रसद्भावः समपचं परित्यज्य ९९ श्रीकण्टी समनान्तं परारोहे (४ प० ४२७ तमात् ४३१ तमान्तम्) ८६ खच्छन्दः ११४ विज्ञानभैरवः ·३७-१३० विज्ञानभैरवः . द्वितीयपरिशिष्टम् । १५७ प्रमाणप्रतीक पृष्ठाङ्कः ग्रन्याङ्क: सबै शुद्धं निरालम्ब ११९ फालिकाक्रमः सर्व जगत्वदेहं वा (६५ श्लो०) सर्वज्ञः सर्वकर्ता च (१०९ श्लो०), ३६ विजानभैरवः सर्वतत्त्वानि भूतानि (७ प० २४२ श्लो०) ९३ खच्छन्दः सर्व देहं चिन्मयं हि (६३ श्लो०) ३६ विज्ञानभैरवः सर्याणीन्द्रियकर्माणि (४ अ० २७ श्लो०) ६९ भगवद्गीता सर्वे वर्णात्मका मन्त्रा ५१ तन्त्रसद्भावः सहाराधकचिचेन (१ नि० २ का०) सात्र कुण्डलिनी चीज ६५ सिद्धामृतम् सा देवी सर्वदेवीनां (१०५० ७२३- ७२४ श्लो० पू०) ३१ खच्छन्दः सा ममेच्छा परा शक्तिः (१ अ० २५. २६ श्लो० पू०) ३१ मृत्युञ्जयभधारकः सा योनिः सर्वदेवानां (७ अ० ४० श्लो०) ३९-९४ मृत्युन्जयभट्टारका सुखदुःखादिविज्ञान १२३ कालिकाक्रमः सुप्रदीप्ते यथा वहौ (४ ५० ३९४ श्लो०) ११२ खच्छन्दः सेयं क्रियात्मिका शक्तिः (३नि०१६ का०)६७ स्पन्दः सच्छन्दश्चैव स्वच्छन्दः (७५० २५८ श्लो००) ९३ खच्छन्दः खनिर्वाणं परं शुद्धं ( पं० २३८ श्लो०) ९९ खच्छन्दः खपदा सशिरश्छायां ९तिकहृदयम् स्वयंमूर्भगवान् देवो ८३ लक्ष्मीकोलाणचः . .

·१५८
शिवसूत्रविमर्शिन्यां
प्रमाणप्रतीक
पृष्ठाकः
ग्रन्थाङ्कः
खरूपावरणे चास्य (३ नि० १५ श्लो०), १८ स्पन्दः
खातन्त्र्यहानिर्योधस्य (३०२आ०४का०) १३ प्रत्यभिज्ञा
हकारस्तु स्मृतः प्राणः(४५०२५५श्लो०७०) १३८ स्वच्छन्दः
हृयाकाशे निलीनाक्षः (४९ श्लो०)
३४ विज्ञानभैरवः
इति शिवसूत्रविमर्शिन्या प्रमाणवाक्यानुक्रमणिका संपूर्णा ॥

·अथ तृतीयपरिशिष्टम् । शिवसूत्रविमर्शिन्यां प्रामाणिकग्रन्थ-तत्प्र- माणानां यथाक्रमं समुच्चयनम् । ८ [ अस्मिन् ३ ये परिशिष्टे टिप्पन्या 'मू० पा०' इति प्रतीकोत्तर मूलतत्तत्पुस्तके वर्तमानपाठभेदोपन्यास सज्ञातव्य.] अजडप्रमावृसिद्धौ। प्रकाशस्यात्मविश्रान्ति (२२ श्लो० उ०२३) आगमे । जलं हिमं च यो वेद आनन्दभैरवे । उत्सृज्य लौकिकाचार १०७ उच्छुप्मभैरवे । यावन्न वेदका एते कठोपनिपदि। कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मान (२ अं०४ २०१म०) कालिकाको । अस्ति-नास्तिविभागेन २१९ तचद्रूपतया ज्ञानं २१८ तस्मान्नित्यमसदिग्धं १११ तस्य देवातिदेवस्य ११३-१३९ नाशेऽविद्याप्रपञ्चस्य १२० निरस्य सदसवृत्तीः यथा समानुभूतार्थान् १३३ यदविद्यावृततया सर्व शुद्ध निरालम्यं २१९ . १२३ ·१२३ ११२ १३५ १३६ शिवसूत्रविमर्शिन्यां सुखदुःखादिविज्ञान कुलचूडामणौ । एकं सृष्टिमयं बीज कुलपश्चाशिकायाम् । अव्यक्तलिङ्गिनं दृष्ट्वा कुलयुक्ता। आत्मा चैवात्मना ज्ञातो कुलरत्नमालायाम् । यदा गुरुवरः सम्यक् कुलसारे। अहो तत्त्वस्य माहात्म्यं चन्द्रज्ञाने । यथेन्दुः पुष्पसंकाशः ज्ञानगर्भस्तोत्रे। विहाय सफलाः क्रिया तत्त्वगर्भे । यदा तु तेऽपि सुव्यक्त तत्वार्थचिन्तामणौ। पार संवित्प्राणे परिणता तत्रमद्भाचे । आमिषं तु यथा सस्थः फलोद्वलितचैतन्यं गतिमेत्यर्थभावेन न जानन्ति गुरुं देवं पदा पद्मासनं योगी २३ १०५ १२६ १३८ ४९ טט ५८ ·५१ ५२ . तृतीयपरिशिष्टम् । मन्त्राणां जीवभूता तु या सा तु मातृका देवि या सा शक्तिः परा सूक्ष्मा सत्त्वस्थो राजसस्थश्च सर्व वर्णात्मका मन्त्रा तिमिरोद्घाटे। करन्ध्रचितिमध्यस्था १७.१०२ यः प्रियो यः सुहृबन्धु त्रिकसारे । देहोत्थिताभिर्मुद्राभि ११२ त्रिकहृदये। खपदा खशिरश्छायां त्रिशिरोभैरवे । गुरोर्गुरुतरा शक्ति नैश्वासतः। त्वमेकांशेनान्तरात्मा पातञ्जले। ते समाधावुपसर्गा (३पा० ३७ सू०) मत्यभिज्ञाटीकायाम् । बुद्धिप्राणप्रसरेऽपि ससारनाट्यप्रवर्तयिता प्रत्यभिज्ञायाम् । अत एव यथाभीष्ट (१ अ० ६ आ० १० का०) १२५ आत्मानमत एवायं (१ अ०५ आ० १५ का०) मिन्नवेद्यप्रथात्रैव (३ अ० २ आ० ५ का०) ६० ५६ १०७ ·१६२ शिवसूत्रविमर्शिन्यां १३ . १२२ २१ . खातन्त्र्यहानिर्बोधस्य (३ अ० २ आ० ४ का०) प्रत्यभिज्ञासूत्रविमर्शिन्याम् । ग्राहकभूमिकोत्तीर्णानां भगवद्गीतासु। सर्वाणीन्द्रियकर्माणि ( अ० २७ श्लो०) भट्टनारायणस्तोत्रे (स्तवचिन्तामणी)। विसृष्टाशेपसद्वीज (५९ श्लो०) (मू० पु० पाठभेदः) भर्गशिखायाम् । मृत्युं च कालं च कला मालिनीविजये। अकिंचिचिन्तकस्यैव (२ अ० २३ श्लो०) अबुद्धं बुद्धमेव च (पूर्वशास्ने २ अ० ४३ श्लो०) २६ उच्चारकरणध्यान (पूर्वशा० २ अ० २१ श्लो०) उच्चाररहितं वस्तु (२ अ० २२ श्लो०) २२-७२ तस्मान्न तेपु संसक्ति (पूर्यशा० धर्माधर्मात्मकं कर्म (१ अ० २४ श्लो०) न चैतदप्रसन्नेन मलमज्ञानमिच्छन्ति (१ अ० २३ श्लो०) १२ या सा तिर्जगद्धातुः (३ अ० ५ मान १३ शान्तम् ) (मू० पु० पाठभेद) ४४-१०० (१) गू. पा.शियधनेारानीज (२) गू. पा. एपमेरा दिम्पारि...................1 খাথিযন্ত हा साप गरमा गामा मिली। ~ ·तृतीयपरिशिष्टम् । वासनामात्रलाभेऽपि ७१-१०८ शक्तिचक्रं तदेवोक्तं ६० स गुरुर्मत्समः प्रोक्तः (२ अ० १० श्लो०) मृत्युजिद्भट्टारके। ततः प्रवर्तते शक्तिः (७ अ० ३६ श्लो०) (मू० पु० पाठभेद.) ३९ तत्त्वत्रयविनिर्मुक्तं (८ अ० २६ श्लो० उ० २७ पू०) १०० निमेपोन्मेपमानं तु (८ अ०८ श्लो० उ० ९ पू०) १३५ (मू० पु० पाठभेदः) "द्विधा वीज खनामतः । पृथग्वर्णविभेदेन शतार्धकिरणोज्वला। ............. ॥ . वाचकत्वेन सर्वापि शंमोः शक्तिश्च शस्यते । वर्गाष्टकमिह शेयमघोराद्यमनुक्रमात् ॥ तदेव शक्तिभेदेन माहेश्वर्यादि चाष्टकम् । माहेशी बादरणी चैव दौमारी वैष्णवी तथा ।। ऐन्द्री याम्या च चामुण्डा योगेशी चेति ता मताः। शवार्घभेदभिनानां तत्संख्यानां वरानने ॥ रुद्राणां वाचकवेन कल्पिताः परमेष्टिना । (३) मू० पा० ततः प्ररतते. इच्छामानविनिर्दिया सा योनिः ........ तसाः सरे प्रयते ॥ (१४ पृ.च) (४)मू. पा. निमेपोन्मेषमाग यदि कोरियो। चनः प्रति मुगोसो. ॥

·शिवसूत्रविमशिन्यां नोचे ध्यानं प्रयुञ्जीत (८ अ० ४० शत्तमात् ४४ शान्त) (मू० पु० पाठभेदः) परमात्मस्वरूपं तु (८ अ० २८ श्लो०) प्राणादिस्थूलभावं तु (८ अ० १२ श्लो०) मध्यमं प्राणमाश्रित्य (८ अ० ११ शात् १८ शान्तम्) ८४ (मू० पु० पाठभेदः) (५) भू. पा. नोर्चे... "किंचित्पार्श्वयोरभयोरपि ॥ "संस्थाने ॥ न चाक्षणोमीलनं किंचिन्न...................। ............"न च भावयेत् ॥ ..........शब्दस्पर्शरसादि यत् । सर्व त्यक्त्वा............ "केवलं तन्मयो भवेत् ॥ ........................परस्स परमात्मनः । ॥ ....... ......... (६) मू. पा. मध्यम.............. ............. ॥ १२ ॥ ........... उद्दिष्टो.. ................................................॥१३॥ ....... प्रविरोदाम परम...................। "निकृन्तकः ॥ १४॥ ..........................."चाययं विमुम् । ....................... ||१५|| ...................

·तृतीयपरिशिष्टम् । १६५ . यतो ज्ञानमयो देवः (९ अ०१० श्लो०) सौ ममेच्छा परा शक्तिः (१ अ० २५ श्लो०२६ उ०) (मु० पु० पाठभेदः) सी योनिः सर्वदेवानां (७ अ० ४० उ० ४१ पू०) (मूलपु० पाठभेदः) ३९-९४ लक्ष्मीकौलार्णवे। दीक्षासिद्धौ तु ये प्रोक्ता ३५ न संधानं विना दीक्षा खयंभूर्भगवान्देवो ८३ वाजसनेयायाम् । या सा शक्तिः परा सूक्ष्मा विज्ञानभैरखे। अफेतमयुक्तिस्से (१४८ श्लो०) (भूलपु० पाठभेदः) ७० ......"भवबन्धविनाशिनी ॥ १६ ॥ समं सर्वेषु भूतेषु ह्याधान चित्तनिमहः । समाधानमिति मोकमन्यया लोकदाम्भिकम् ॥ १७ ॥ Jan... .................... |॥१८॥ (७) मू० पा० सा ममेच्छा.........."शक्तियुक्ता स्वभावजा । ॥ ....................."स्वा शकिः.........." (८) म. पा० सा योनि ...............................तस्याः सर्व" (९) मू.पा. अत्रैकतम .......................! मरिताकारता मन.....................|| ....

·शिवसूत्रविमर्शिन्यां
अन्तःखानुभवानन्दा (१५ श्लो०)
१२७.
कालाँमिना कालपदात् (५२ श्लो०) मू० पाठभेदः)
माग्राहकसंवित्तिः (१०६ श्लो०) मू० पाठभेदः) ३७-१३९
चिद्धर्मा सर्वदेहेषु (१०० श्लो०)
जलस्येवोर्मयो वहे (११० श्लो०) मू० पु० पाठभेदः)
ज्ञान प्रकाशकं लोके (१३७ श्लो०) मूलपु० पाठभेदः)
भुवनाध्वादिरूपेण (५६ श्लो०)
भूयो भूयः परे भावे (१४५ श्लो०)
महाशून्यालये बदौ (१४९ श्लो०)
६८
मानसं चेतना शक्तिः (१३८ श्लो०)
१०५
यत्र यत्राक्षमार्गेण (११७ श्लो०)
शक्तिसंगमसंक्षुब्ध (६९ श्लो०) मूलपु० पाठभेदः) १२८
(१०) मू. पा............
.............."शान्ताभासस्तदा भवेत् ।।
(११) मू० पा........................................ ।
योगिनां तु विशेषोऽस्लि.....................॥
(१२) मू० पा० जलस्येवो.
......................."विश्वमङ्गयो विभेदिताः ।।
(१३) मू० पा० शानप्रकाशक सर्व सर्वेणात्मा प्रकाशक
एकमेकस्वभावत्वासान शेयं विभाव्यते ॥
(१४) मू० पा० शक्तिसंगम
॥
....................mart
................
...............
..................
"तल्लयस्तन्मना भवेत् ॥ ७१ ॥

·· तृतीयपरिशिष्टम् । १६७ पदर्शतानि दिवारात्रौ (१५६ श्लो०) मूलपु० पाठभेदः) ११४ सर्वजः सर्वकर्ता च (१०९ श्लो०) मूलपु० पाठभेदः) ३६ सर्व जगत्वदेहं वा (६५ श्लो०) ३७-१३० सर्व देहं चिन्मयं हि (६३ श्लो०) मू० पु० पाठभेदः) ३६ ह्याकाशे निलीनाक्षः (१९ श्लो०) वीरावलौ। यत्र सर्वे लयं यान्ति २२ श्रीनाथपादाः श्येत्स्वातन्त्र्यशक्ति खां ९२ श्रीकण्ठीयसंहितायाम् । पृथड्मन्त्राः पृथड्मन्त्री सर्वज्ञानोत्तरे। उच्चार्यमाणा ये मन्त्रा (१६ श्लो० उ०) सर्वमङ्गलायाम् । शक्तयोऽस्य जगत्कृतम् ११७ ........... भावयेन्द्ररितारखां महानन्दस्ततो भवेत् ॥ ............... .......... || (१५) मू० पा० षट्शतानि" जपो देव्याः समुद्दिष्टः प्राणस्यान्ते मुदुर्लमः ॥ (१६)मू. पा. सर्वज्ञ "दाभ्यांद्वेन्धिवः ॥ (१७) मू. पा. सर्व देहं................................. ..........."परमोदयः ।। ...Learn. ......0000001.01............

·• ८९ ५७ १६८ शिवसूत्रविमर्शिन्या शक्तिश्च शक्तिमाश्चैव सर्माचारे। अज्ञानाहध्यते लोक सिद्धामृते। ६५ सात्र कुण्डलिनी वीज स्पन्दे। अगाधसशयाम्भोधि (३ नि० २० का०) अत सततमुद्युक्त (१ नि० २१ का०) ७२ अतिक्रुद्ध प्रहृष्टो वा ( १ नि० २२ का०) १२९ अतो निन्दुरतो नादो ( ३ नि० १० का०) अन्यथा तु स्वतन्त्रा स्यात् (३ नि० ३ का०) अप्रवुद्धधियम्त्वेते (१ नि० २० का० ) अयमेवात्मनो ग्रह (२ नि० ७ का०) अयमेवोदयस्तस्य (२ नि० ६ का० ) अवस्थायुगल चात्र (१ नि० १४ का०) १२० इति वा यस्य सविचि (२ नि० ५ का०) ३६९८ इयमेवामृतप्राप्ति (२ नि० ७ का०) ३८ एकचिन्ताप्रसक्तस्य (३ नि० ९ का०) २० कार्योन्मुख प्रयत्नो य (१ नि० १५१६ का०) १२१ ग्रानिम्लुिण्ठिका देहे (३ नि०८ का०) जागरादिविभेदेऽपि (१ नि० ३ का०) मूरपु० पाठभेद) २४ तथा सम्मेप्यमीष्टार्थान् (३ नि० २ का०) तथा सात्मन्यधिष्ठानात् (३ नि० १ या०) ३५ ६ ५० ४० (१८)मू. पा. नामदादिविभेदपि ·४५ . *२८ तृतीयपरिशिष्टम् । तदाक्रम्य वलं मन्त्रा (२ नि० १ का०) तन्मात्रीदयरूपेण (३ नि०१७ का०) मू० पु० माठभेदः) ७४ तमधिष्ठातृभावेन (१ नि० ११ का०) तस्योपलब्धिः सततं (१ नि० १७ का०) दिक्षयेव सर्वार्थान् (३ नि० ११ का०) ४३ दुर्वलोऽपि तदाक्रम्य (३ नि० ६ का०) न दुःखं न सुखं यत्र (१ नि०५ का०) १२२ नहीच्यानोदनस्यायं (१ नि० ८ फा०) निजाशुध्यासमर्थस्य (१ नि० ९ का०) १२ 'परामृतरसापायः (३ नि० १४ का०) १३ प्रयुद्धः सर्वदा तिप्ठेत् (३ नि० १२ का०) मोक्तैच भोग्यभावेन (३.नि० २ का०) यतः करणवर्गोऽयं (१ नि० ६ का०) यत्र सितमिदं सर्व (१ नि० २ का०) १० यथा पर्थोऽस्फुटो दृष्टः (३ नि० १'का०) ४१ यथेच्छाभ्यर्थितो धाता (३ नि० १ का०) यदा क्षोभः प्रलीयेत (१ नि० ९ का) यदा त्वेकत्र संम्दः (३ नि० १९ का०) २३ यमात्मत्रमयो जीवः (२ नि० ३ फा०) यस्पोन्मेपनिमेपाभ्यां (२ नि०१ फा०) २३ लमते तत्मयतेन (१ नि० ७ का०) ९३ गन्दगमिसमुत्यत्स (३ नि०.१३ का०) सहारापचितेन (२ नि० २ का०) (११). माद ....parel1 (७५.१.२) ९ १८ २२ ·१७० शिवसूत्रविमर्शिन्यां . सेयं क्रियात्मिका शक्तिः (३ नि० १६ का०). खरूपावरणे चास्य (३ नि०१५ का०) स्वच्छन्दे। अपसव्येन रेच्येत । (७ पं० २९१-२९२-२९३) (मूलपु० पाठभेदः) अभिलापो मलोऽत्र तु (४ प० १०४ श्लो०) १३१ अहमेव परो हंसः (१ प० ३९५ श्लो०) ११३ आत्मतत्त्वं ततस्त्यक्त्वा (४ प० ३८९ तितमात् ३९३ पूर्वार्धान्तं) मू० पाठभेदः) ८७ आत्मैनो भैरवं रूपं (२ ५० १३७ श्लो०) मू० पाठभेदः २० (२०) मू० पा० अपसव्येन पूर्येत सव्येनैव विरेचयेत् । .............. चैतत् मोक्षमार्गपादयस्य च ॥ ... प्राणायामस्त्रिधा मतः । ॥ ........................................" निष्कम्प कुम्भक.....................................॥ (२३) मू० पा० आत्मतत्त्वं ततस्त्याज्यं' ...""""""" ॥ संकल्पः क्रमतो. तस्मात्सा तु परा""....... ... || विन्दते ह्या युगपत्सार्वज्यादिगुणान्परान् । वेदनानादि. .॥ विद्यति सोच्यते। (२२) मू०पा० आत्मनो भैरव रूपं सदा माव्यं वरानने । सस विमाः प्रणश्यन्ति जपम राफलो भवेत् ॥ ................ ....................... .......... .

·८७ तृतीयपरिशिष्टम् । १७१ उद्बोधितो यथा वहिः (१०५० ३६८ उ० ३६९ पू०) (मू० पाठभेदः) १४० उन्मनापरतो देवि (४ प० ३२९ श्लो०) १४० चक्षुषों यच्च संधानं (१२ प० १६०-१६१ श्लो०) (मू० पाठभेदः) १०८ तदेव भवति स्थूलं (४ प० २९३ श्लो०) तस्मात्सा तु परा विद्या (४ ५० १९१ श्लो०) ४२ त्रिगुणेन तु जप्तेन (६५०५४ श्लो० पू०) मू० पाठभेदः) १२४ न विद्या मातृकापरा (११५० १९७ श्लो०) नाभ्यां हृदयसंचारात् (७ प०.२९४ श्लो०) 'पाशावलोकनं त्यक्त्वा (४५०४२९३०४३०-४३१पू०) पुर्यटकसमावेशात् (११ प० ८६ उ० ८७ पू०) (मू० पाठभेदः) प्रसघ चञ्चलीत्येव (४ ५०३०८ उ० ३११ तमान्तम्) १०९ प्राणः गः प्राणमयः प्राणः (७ प० २४ उ० २५ पू०) १३७ (२३) मू पा० उद्बोधितो..... ..........."प्रविशेत्काष्ठं. ...............................................| ..............."न पश्येत... (२४) मू० पा० चक्षुषा यच दृश्येत वाचो या यश्च गोचरः। ....... बुद्धिर्यानि व्यवस्यति ।। (२५) मू० पा० निगुणेन तु जप्येन....... (२६) मू० पा० पुर्यष्टकसमायोगात्पर्यटन्सर्वयोनिषु । (२७) मू. पा. प्राणापानमयः प्राणो................1 नित्यमापूरयन्नेपः...... . मू० पाठभेदः) ·१७२ शिवसूत्रविमर्शिन्यां ब्रह्मविप्ण्विन्द्रदेवानां (६ प० ५४ उ० ५५ पू) •१२५ मित्त्वा क्रमेण सर्वाणि (७.१० ३२४ उ०३२५ पू०) ८२ मलप्रध्वस्तचैतन्यं (२ प० ३८-३९-४०) यस्य ज्ञेयमयो भावः (४५०३०९-३१०) मूल- पु० पाठभेद) योगी स्वच्छन्दयोगेन (७५० २५० उ० २५८ पू०) २८ वायवी धारणामुछे (७ प० २९६-२९७ श्लो०) ८१ विषये च सर्वेषु (४ ५० ३११) मूलपु० पाठभेदः) ११० वेदनानादिधर्मस्य (४ प० ३९२-३९३) व्यापार मानसं त्यक्त्वा (४ प० ४३२ श्लो०) १०५ स च सर्वेषु भूतेषु (४ प० ३०७-३०८ पू०) ३४ समनान्तं वरारोहे (४ प० ४२७ उ०) ८६ सर्वतत्त्वानि भूतानि (७ प० २४२) मूल-पु० पाठभेदः) सा देवी सर्वदेवीनां (१०प० ७२३-७२४ उ०) ३१ मुप्रैदीसे यथा वहौ (४ प० ३९४) मूल-पु० पाठभेदः) ११२ खच्छन्दश्चैव खच्छन्दः (७ प० २५८ उ०) स्वनिर्वाणं परं शुद्धं (४ ० २३८ उ०) मू० पाठभेदः) ९९ ९३ . (२८) मू० पा० यस्य शेय......... ........... । मनो न चलते तस्स" (२९) मू० पा० विषयेषु".... ......"स्थितः। (३०) मू० पा० सर्वतत्वानि......"वर्णा मनाथ ये स्मृताः । 'मायनयानया। (३१) मू० पा. मुमदीते...............................। देदे माणस्थितो. ..............................|| .... ...............

·१७३
.
तृतीयपरिशिष्टम् ।
हकारस्तु स्मृत प्राण (४ प० २५५ उ०)
• ".."(१)।
१३८
चैतन्यमेक एवात्मा
तहहो मन्त्रसद्भाव
४९
२७
त्रिषु धामसु योग्य
दर्शनास्पर्शनादापि
सकारण बहिर्याति
इति शिवसूनविमशिन्या प्रामाणिकप्रन्य तत्प्रमाणाना
यथाक्रम समुचयनम् ॥

·अथ चतुर्थपरिशिष्टम् । शिवसूत्रविमर्शिन्याः पारिभापिकपदविवरणम्। अकुलम् ६० तमपृष्ठे ३५ तमटिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । अल्यातिः ५६ तमपृष्ठे द्रष्टव्यम् । अमिः प्रमाणम् । अनीपोमात्मिका सृष्टिसंहारकारिणी परा शक्तिः । विशेपस्तु ३९ तमपृष्ठे १५५ तमटिप्पन्यां द्रष्टव्यः । अज्ञानम् ११ शे पृष्ठे ५२ तमटिप्पन्यामवेक्ष्यम् । अणुः जीवः ( अणिति श्वसिति इति अणुः, देहपुर्य- टकमाणाद्याश्रयः चित्तमयः प्रमाता)। अतिशान्तपदम् तत्त्वोत्तीर्ण परमशिवधाम । अनादिशिवः परमशिवः । অবাপ্পির शिवतत्त्वावस्थितकारणपञ्चके प्रथमं कारणं ख.. शत्याश्रयत्वात् अनाश्रितसंज्ञम् । अनुतरम् अकारपरामर्शः परमशिवश्च । अन्तरात्मा ९० तितमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । अन्तस्थाः ६२ पृष्ठे मूले ४६ उम टिप्पन्यां च द्रष्टव्यम् । अबुद्धम् योगिविपयधारणाज्ञानमयी जागरावस्था । अभिलापः १३१ तमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । अमृतवर्णः अम्बा पारमेश्वरी विशेपशक्तिः (या अमरुदभेदतया सामरस्यात्मिका द्वैतप्रयोन्मुखी)। सकारः।

·चतुर्थपरिशिष्टम् । १७५ अम्बिका वर्णशरीरोल्लासिनी विशिष्टशक्तिः । ५३ शतमे पृष्ठे, २३ ग-टिप्पन्यां च द्रष्टव्यम् । अर्थचन्द्रिका वर्णशरीरोल्लासिका विशिष्टशक्तिः । अशुद्धविद्या ५६ गत्तमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । अहंकार न ममेदं, ममेदम्-इत्यभिमानसाधनम् । आणवमलम् १३ शे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । आणवसमावेशः ७९ तमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । आणवोपायः ७३ तितमे पृष्ठे १ म-टिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । आत्मतत्त्वम् शुद्धविज्ञानकेवल. ( यत् समनापदान्तव्या- तिकम् )। आत्मव्याप्तिः ८७ तितमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । आनन्दः शक्तिविशेषः । आ इति वर्णपरामर्शः । आनन्दवृन्दम् आदि-क्षान्तवर्णसमूहः । आसनम् ९४ तितमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । इवर्णपरामर्श । इच्छाशक्तिः १०० तम पृ० ७९ तमटिप्पन्या द्रष्टव्यम् । ईशनम् ई-इत्यक्षरम् । उद्धातः नादक्लानुभवात्मा शब्दः । १८ श-पृ० द्रष्टव्यम् । उन्मना समनोपरि गतिन्पामान्त्री कला। ८७ तितमे पृष्ठे, ४३ शत्तमटिप्पन्या च दृष्टव्यम् । उन्मेप उ-दत्यक्षरपगमर्श. १२० शे पृष्ठे च द्रष्टव्यम् । उन्नेपदशा ६० तमे पृष्ठे ३८ गतमटिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । ऊनता ६० तमे पृष्ठे ३८ गतमटिप्पन्या द्रष्टव्यम् । ऊमाणः ६२ तने पृष्ठे ४७ शचमटिप्पन्या द्रष्टय्यन् । . उद्यमः ·. १७६ शिवसूत्रविमशिन्यां एकाणवा पश्यन्तीरूपा वाक् । ५४ शत्तमे पृष्ठे २६ श- टिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । कञ्चुकम् फलादि-नियतितत्त्वान्तः तत्त्वनिचयः (पुंसः खरूपावरणत्वात् कञ्चकमिति उच्यते)। मूलाधाराख्यः स्थानविशेषः । कर्मेन्द्रियाणि वाक्, पाणी, पादौ, पायुः, उपस्थः । कला तत्त्वविशेपः, पुरुषस्य किंचित्कर्तृत्वहेतुः । भागः । शक्तिश्च । कलाशरीरम् १४ श-पृष्ठे द्रष्टव्यम् । कल्पितप्रमाता शून्यपुर्यष्टकाद्यभिमानी जीवः । कार्ममलम् १५ श-पृष्ठे ७० तितमटिप्पन्या द्रष्टव्यम् । कालः तत्त्वविशेषः, (भावानां भासनाभासनात्मनां क्र- मावच्छेदको भूतादिः)। कालपदम् ७९ तमे पृष्ठे १८ श-टिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । कालामिः निवृत्तिकलायां कालामिभुवनेशो नाम रुद्रवि- शेपः, यत्प्रकोपोपक्रमे विश्व समुपरम्यते संहा- रारम्भ। कुण्डली पारमेश्वरी विसर्गशक्तिः ( सैव गर्भीकृतनिखि- लविश्वनिर्मरत्वात् कुण्डलिनीशब्दव्यपदेश्या)। कुम्भकः प्राणस्य दि पूरणम् । परसंवितत्त्वम् । पट्त्रिंशत्तत्वानि च तानि यथा- १शिव २ शक्ति ३ सदाशिव ४ ईश्वर ५ सुद्ध- विद्या ६ माया ७ फला ८ विद्या ९ राग १० फाल ११ नियति १२ पुरुष १३ प्रति १५ युद्धि १५ अहंकार १६ मनः १७ श्रोत्र ·कुलमार्गः .कुलाचारः क्रियाशक्तिः क्षेत्रमाः क्षेमः क्षोमः सत्रयम् खेचरीचक्रम् चतुर्थपरिशिष्टम् । १७७ १८ त्वक् १९ चक्षुः २० जिहा २१ प्राण २२ वाक् २३ पाणि २४ पाद २५ पायु २६ उपस २७ शब्द २८ स्पर्श २९ रूप ३० रस ३१ गन्ध ३२ आकाश ३३ वायु ३४ वह्नि ३५ सलिल ३६ भूमयः । परसंवित्तत्वप्राप्त्युपायः। ११५ तमपृष्ठे १२१ तम-टिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । १०१ तमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । पशुरूपाः प्रमातारः (ब्रह्मादि-स्थावरान्ताः)। ८० तितमपृष्ठे २१ श-टिप्मन्यां द्रष्टव्यम् । ६९ तमपृष्ठे द्रष्टव्यम् । ५८ शत्तमपृष्ठे ३० शत्तम-टिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । (से बोधगगने चरन्तीति सेचर्यः, तासां चक्रं समूहः) प्रमातृभूमिकाश्रितो योगिनीगणः । ५७ शचमपृष्ठे द्रष्टव्यम् । चिच्छक्तिः। ५६ शचमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । अनुमाहिका गतिः । पाठाः। ताल्वघोभागः । तालुमूलं च । प्रमेयम् । अपानात्य प्राणश्य । शान्त्यतीताज्या फला। ७३ तितने पृष्ठे द्रष्टव्यम् । ४ ई-पृष्ठे द्रष्टव्यम् । २१ -पृष्ठे द्रष्टव्यम् । . खेचरीमुद्रा गगनाङ्गना गर्भः गुरुवक्रम् ग्रन्थिः पण्टिका चरमका चित्तम् चैतन्य जामत् ·१७८ जीवन्मुक्तः ज्ञानशक्तिः ज्येष्ठाशक्तिः तत्त्वम् शिवसूत्रविमर्शिन्यां संकुचितप्रमातृतागुणीकारपूर्व परसमावेशशाली। १०० तमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । उकारात्मक-शशाङ्कशकलाकारतारूपः वर्णसंनि- वेशः । अनुमाहिका शक्तिर्वा । विशेपरूपाणां वर्गाणामेकीकरणकारणं सा- मान्यसंवित् । नर-शक्ति-शिवात्मकम् । आत्म-विद्या-शिवा- ख्यं वा । शिवादि-भूम्यन्तानि पत्रिंशत् । शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धरूपाणि । २३ श-पृष्ठे द्रष्टव्यम् । ६१ तमे पृष्ठे ४० चत्वारिंगत्तमटिप्पन्यां द्रष्ट- व्यम् । ५३ शचमपृष्ठे द्रष्टव्यम् । तत्त्वत्रयम् तत्त्वानि तन्मात्राणि तुर्यम् त्रिकोणवीजम् त्रिपथा विराणवा धारणा वैखरी वार । भुवः नक्षत्रम् नववर्गकः नाडीमंहारः नादः नासिफा नियतिः य-र-ल-ब-इति वर्णाः । ८५ तितमे पृष्ठे च द्रष्टव्यम् । अनुत्तरधाम । अनुचराण्यवर्णपरामर्शश्च । प्रमितिः । अन्क-च-र-त-प-य-का-क्षरूपः । ८० तितमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । ५७ शतमे पृष्ठे २९ गचमटिप्पन्यांद्रष्टव्यम्। १३९ तमष्टे द्रष्टव्यम् । (मदं फर्नयं नेदं फर्नगमिति नियमतः)त. त्वविशेषः।

·पदार्धद्वयम् .परशरीरम् परावार पशुः पशुमातरः पशुशक्तिः पाश पाश्यः पीठेश्वर्यः पुमान् पुर्यष्टकम् चतुर्धपरिशिष्टम् । १७९ शुद्धावप्रमाता । मुक्तो वा । ८९.तितमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । मायादि-नियतितत्त्वान्तकंशुकपवरूपम् । अनन्यापेक्षाहंपरामर्शमयी परा शक्तिः । अविद्यास्मितादिभिः पाशितो जीवः । माहेश्वर्याद्याः शक्तयः। वन्धशक्तिः । रौद्रीनाम्नी शक्तिश्च । आणवादिमलबन्धः । अविद्यासितादयश्च । जीवः, मितप्रमाता। वाहयादिशक्तयः। पुरुपतत्त्वम् । संकुचितप्रमाता। तन्मात्र-मनोहंकृट्ठद्धीनां संघातात्मकमष्टकं सू- मशरीरम् । नवनवखरूपप्रथोल्लेसशालिनी सवित् । गुणसामान्यरूपं प्रकृतितत्त्वम् । योगिविषयसमाधिज्ञानमयी सुपुप्तावस्था । मायातत्त्वावस्थिताः शून्यप्रमातारः । ह-इत्यक्षरम् । नादात्मा मन्त्रविशेषः। १२-१३ श-पृष्ठयोः ७४ तितमे च द्रष्टव्यम् । ४९ शतमपृष्ठे ८ म-टिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । ५७ शत्तमपृष्ठे २९ शत्तमटिप्पन्यां ६१ तमप- ठेपि द्रष्टव्यम् । ९४ तितम १०१ तमपृष्ठयोः द्रष्टव्यम् । योगिगम्यधारणाप्रत्ययप्रवाहमयी स्वप्नावस्था । . प्रतिभा प्रधानम् प्रबुद्धम् प्रलयाकलाः प्राणवीजम् प्रासादः वन्धः बिन्दुः बीजम् बुद्धम् ·मनः शिवसूत्रविमर्शिन्यां बुद्धिः निश्चयकारि विकल्पप्रतिबिम्बधारि अन्तःसा. धनम् । बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्र-त्वक्-चक्षु-रसना-घ्राणाख्यानि । बैन्दवीकला स्वातन्त्र्यशक्तिः। भावशरीरम् ९८ तितमपृष्ठे ७३ तितमटिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । भूतशरीरम् ९८ तितमपृष्ठे ७३ तितमटिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । भैरवः परमशिवः । अस्य पदस्य अर्थविवरणं १८ श- पृष्ठे ९० तितमटिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । भैरवसमापत्तिः परमशिवैक्यम् । संकल्पकारि साधनम् । मन्त्रः ४७ शत्तमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । मन्त्रमहेश्वराः सदाशिवतत्त्वावस्थितः प्रमातृवर्गः । मन्त्रवीर्यम् ४४ शत्तमपृष्ठे द्रष्टव्यम् । मन्त्राः शुद्धविद्यातत्त्वावस्थितः प्रमातृवर्गः । मन्त्रेश्वराः ईश्वरतत्त्वावस्थितः प्रमातृवर्गः । मन्थानभैरवः २७ शे पृष्ठे ११४ तमटिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । मरीचिः शक्तिः। अज्ञानम् । संकोचाभासो वा । महादः ४४ शतमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । मातृका १५ शचमे पृष्ठे १७६ तमटिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । मातृकाचक्रम् योगिनीगण । अर्थान्तरं ६० तमपृष्ठात् ६४ तमपृष्ठपर्यन्तं द्रष्टव्यम् । मायाप्रमाता सफलाल्यः प्रमाता। गायाशतिः दुर्घटमंपादनममर्थः दाक्तिविशेषः । मायर्यायमलम् मायादिविद्यातत्त्वान्तं फकरूपम् । •. .. मल:

·योनिः चतुर्थपरिशिष्टम् । १८१ मालिनी '. ४५ शत्तमपृष्ठे १७६ तमटिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । माहेश्वर्यादयः वर्गाद्यधिष्ठात्र्यः शक्तयः । मुक्तशिवः व्यापकत्वादिधर्मान्तरसाम्येन दर्शनान्तरोपक- ल्पितशिवीभाव आत्मा । शुद्धप्रमातृवर्गः । मुक्तिः अज्ञानग्रन्थिभेदात् खशत्तयभिव्यञ्जनम् । विश्वो- तीर्णपरमशिवीभावो वा। मुद्रावीर्यम् ५८ शत्तमपृष्ठे द्रष्टव्यम् । योगः ८० तितमे पृष्ठे २१ श-टिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । योगिन्यः खेचरी-गोचरी-दिकरी-भूचर्यादयः शक्तयः । १४ श १०१ तमपृष्ठयोः द्रष्टव्यम् । योनिवर्गः १३ श १४ शपृष्ठयोः द्रष्टव्यम् । रविः प्रमाणम् । प्राणश्च । रसः ५७ गत्तमपृष्ठे २९ शत्तमटिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । (पत्रिंशत्तत्त्वान्तर्गत) तत्त्वान्तरम् । (काल्यकलनं वेद्यसंवन्धं विना न युज्यते योधरूपस्य पुंसः, किंचित् मे स्यात् इति वेद्यसामान्याभिलापात्मना विशिष्टयस्त्वादिविषयबुद्धिधर्मस्थूलरागविलक्ष- णेन येन अयं पुमान् उपरक्तः)। रुद्राः १ म-पृष्ठे १ म-टिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । रुपम् ५७ शतमे पृष्ठे २९ शचमटिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । रेसिणी वर्णविशेषाधिष्टाता शक्तिविशेषः । रोधिनी रौद्री नाम शक्तिः (मोक्षमार्गनिरोधित्वान्) । रोदी जगहमनकारिणी विशिष्टाक्तिः। मायान्नमुंगीभावनम् । लोशः ३७ शरमटठे द्रष्टव्यम् । रागः ·१८२ शिवसूत्रविमर्शिन्या वर्गा कन्च-ट-तादय । वाचकम् ६३ तमपृष्ठे ५० शत्तमटिप्पन्या द्रष्टव्यम् । वाच्यम् ६३ तमपृष्ठे ५० शत्तमटिप्पन्या द्रष्टव्यम् । वामा ससारवमनशील शक्तिविशेष । विज्ञानाकला मायोचे शुद्धविद्याध स्थित प्रमातृवर्ग । वितर्क ३६ शत्तमपृष्ठे द्रष्टव्यम् । विद्या उन्मनाशक्ति । किंचिज्ज्ञत्वकारण तत्त्वम् । ५० शत्तमपृष्ठे च द्रष्टव्यम् । शुद्धविद्यातत्त्वम् । आत्मादितत्त्वत्रये अन्यतम तत्त्व यत् शुद्धवि- धादिशक्त्यन्ताध्वव्यापकम् । विद्याशरीर ५० शत्तमपृष्ठे द्रष्टव्यम् । विनायका ७१ तितमपृष्ठे ६६ तमटिप्पन्या द्रष्टव्यम् । विसर्गमूमि कौलिकीशक्ति । ६२ तम पृष्ठे च द्रष्टव्यम् । वीरेश २६-२७ शपृष्ठयो द्रष्टव्यम् । वेदक प्रमाता। वेद्यम् प्रमेयम् । वैसर्गिकीकला ६६ तमे पृष्ठे ५४ शचमटिप्पन्या द्रष्टव्यम् । शक्ति शक्तितत्त्वम् (विश्वभावधीजभूमि किंचिदुच्छू- नतारूपा सविच्छक्ति ) ८९ तितमे पृष्ठे च द्रष्टव्यम् । शक्तिचक्रम् सृष्ट्यादिदेव्य । विधम् । इन्द्रियवर्ग । करणे. श्वरीवर्ग । मन्नगण । मुद्रागण । खेचर्यादि- योगिनीगण । चिदादय शक्तयश्च । शक्तिपात अनुग्राहकशक्तिसपात ( यदनुविदह्दयो जनो विवेकोन्मुसतामेति)। - ·१८३ . चतुर्थपरिशिष्टम् । शक्तिमान् ८९ तितमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । शब्दराशिः. आदि-क्षान्तवर्णसमुदायः । शाक्तसमावेशः २२ शतमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । शाक्तोपायः विकल्पसंस्करणादिद्वारेण उपरितनसोपानारो- हणम् । शांभवसमावेशः १९ शे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । शांभवोपायः विकल्पसस्कार-उच्चारादिसाधननिरपेक्षं सकृदु- पदेशाद्यात्मना मार्गेण शिवधामप्राप्तिः । शिवः अनुत्तरवर्णः । शक्तिमत्वरूपं प्रथमतत्त्वम् । शिवव्याप्तिः ८७ तितमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । शुद्धतत्त्वम् ३५ शत्तमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् । शुद्धविद्या(तत्त्वम्) मायोपरितनतत्त्वम् (यत्र अहमहम् इदमिदम् इत्येवंरूपा भगवतः चमत्कृत्यवस्था) ४२ श- तमे पृष्ठे च द्रष्टव्यम् । पडध्वानः ६३ तमपृष्ठे ५० शत्तमटिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । पण्डवीजानि ऋ-ऋ-ल-लु इति वर्णाः । संवाह्यः १३१ तमपृष्ठे द्रष्टव्यम् । संवित् ज्ञानशक्तिः । स्वातन्त्र्यशक्तिः । पूर्णाहंविमर्शा- त्मिका शक्तिश्च । सदाशिवः। मन्त्रविशेष.। समनान्तः स्फारः। प- रिमितप्रमातृवर्गः (देवादि-स्थावरान्तः)। जीवाश्चा परमशिवः। सदाशिवः तृतीयं तत्त्वम् (महारान्यातिशून्याख्यायां गतो महेशस्य अहमिदमित्यमेटेन पूर्णाहन्ताचमत्का- रमयावस्थाविशेषः)। सत्यप्रमाता .

·१८४ शिवसूत्रविमर्शिन्यां समना सुसूक्ष्मतमतत्त्वप्रपञ्चमननमात्ररूपा, अशेषतत्त्व- प्रथमासूत्रणरूपा वा शक्तिः । समाधिः २६ शपृष्ठे द्रष्टव्यम् । समावेशः मितप्रमातृभावगुणीकारात् स्वतन्त्रबोधतादात्म्यम्। सुप्रबुद्धम् तुरीयावस्था । सूक्ष्मशरीरम् (तन्मात्रान्त करणरूपं) पुर्यष्टकम् । सूर्यः प्राण । प्रमाणं च । सृष्टिः भावोन्मुख्यम् । सृष्टिमयबीजम् ५८ शत्तमपृष्ठे ३२ शत्तमटिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । स्तोभः •३५ शत्तमपृष्ठे १४४ तमटिप्पन्यां द्रष्टव्यम् । स्थितिः भावाभिप्वाः । स्थूलमूतानि आकाश-वायु-अग्नि-अप्-भूमयः । स्थूलशरीरम् प्रधानादि-पृथिवीपर्यन्ततत्त्वनिप्पन्नं पड्भाववि- कारसंवलितमतात्त्विक शरीरम् । स्पन्दः ह-कला । स्वातन्त्र्यशक्तिः । अचलस्य चलत्ता- भासनचमत्कारश्च । २४ श २५ गपृष्ठयोः द्रष्टव्यम् । स्वाच्छन्दम् (अभेदे भेदनं, मेदिते च पुनरनुसंधानेन अभे- दनं संयोजनयियोजनफर्तृत्वरूपं) स्वातन्त्र्यम् । (सत्यपि चेदकत्ये स्वात्मनो वेद्यत्वेनावमासन- रूपं बा)। सातत्यगतिः विमर्शमक्तिः । सारः । ऐश्वर्यम् । अनन्याये- मित्वम् च । स्वाः

·हठंपाकः
हृदयम्
हृद्विन्दुः
चतुर्थपरिशिष्टम् ।
१८५
शांभवोपायः (हठः क्रमातिक्रमरूपसकृदुपदे-
शात्मबलात्कारः, तेन पाकः चिदमिसात्कारः)।
३३ शत्तमपृष्ठे द्रष्टव्यम् ।
नराख्यो विन्दुः (विदिक्रियायां खतन्त्रः प्रमाता
बिन्दुः इत्युच्यते)।
इति शिवसूरविमशिन्यन्तर्गतानि सविवरणानि पारि-
भापिकपदानि समाप्तानि ॥

·अथ पञ्चमपरिशिष्टम् । टीकाकर्तुमङ्गलपद्यस्य व्याख्यानम् काश्मीरिक-श्रीपण्डितरामचन्द्रेण गदारि-(गाडरु) इत्युपाढेन विरचितम् . , रुद्रक्षेत्रज्ञवर्गः समुदयति यतो यत्र विश्रान्तिमृच्छेद् यत्तत्त्वं यस्य विश्व स्फुरितमयमियद्यन्मयं विश्वमेतत्। खाच्छन्द्यानन्दवृन्दोच्छलदमृतमयानुत्तरस्पन्दतत्त्वं चैतन्यं शांकर तजयति यदखिलं द्वैतभासाद्वयात्म॥ रुद्रेति, शं पराद्वयप्रथात्मकं सुखं करोतीति शंकर'; तस्येदं नित्यसमवेतं चैतन्यं खातन्त्र्यस्वभावं, तत् जयति इति,-देहप्राणादि- प्रमातृपदमधस्पदीकृत्य चिदानन्दघनखात्मविश्रान्त्या सर्वोत्कर्षण वर्तते । तत् किम् ? इति सामान्यतोऽभिमुखीकृतं विशेषतः शांभवादिक्रमेण प्रतिपादयति रुद्रेत्यादिना; यतः-परमकारणात् पतिरूपः प्रमाता रुद्रवर्गः, पशुरूपः प्रमाता क्षेत्रज्ञवर्गः ब्रह्मवि- वाद्यात्मक समुदयति, विचित्रतनु-करण-भुवनसंतानोल्लेखनेन लब्धपतिष्ठः सन् समुल्लसति; उपलक्षणं च एतत्, पड़ध्वजातं विश्वं समुल्लसतीत्यर्थः । यत्र-यस्मिन् चैतन्ये विश्रान्ति-सुखम- हमखाप्सम्' इति सौपुप्तन्यायवत् स्वास्मानं सूक्ष्मभावेन ऋच्छेत् , जानाति, प्रलयं गच्छति वा । यत्-चैतन्यं, तत्त्व-'अचेत्यमानस्य कस्यचिदपि सत्त्वाभावात् चेत्यमानम्तु चिदेकीभूतत्वात् चिदा- स्मैव' इति स्थित्या सर्वस्य भावाभावस्वभावस्य विश्वस्य परमार्थम् ।

·पञ्चमपरिशिष्टम् । इयत्-शिवादिक्षोण्यन्तं विश्वं, यस्य-चैतन्यात्मनः, स्फुरितं-स्फुरणं चैतन्यात्मकत्वं तदेव प्रकृतं यस्य तत्, चिदात्मकतामनपेक्ष्य सत्त्वानुपपत्तेः । एतत् विश्वम् प्रत्यक्षतया परिदृश्यमानं 'सबै वाक्यं सावधारणम्' इति न्यायेन यन्मयमेव चैतन्यस्वभावमेव, न ततो - व्यतिरिक्तं किंचित्समस्ति; अन्यथा शशविपाणसदृशं प्रख्योपाख्याविकलं सर्व जडान्धमूककल्पं स्यात् । इति क्रमात् पश्चसु वाक्येपु क्रियाज्ञानेच्छानन्दचित्स्वभावं पञ्चविधकृत्यकारित्वं चैतन्यस्य दर्शितम् । तथाहि इह चैतन्यात्मनः स्वातन्यशक्तेः उन्मेपनिमेपोभयात्मिकायाः स्पन्द इति, परावाक् इति च इत्या- द्यभिख्यायाः प्रसिद्धायाः सृष्टिस्थितिसंहारतिरोधानानुग्रहकारित्वं निर्दिष्टम् । तत्र क्रियायाः सृष्टिस्वभावायाः प्रथमतो निर्देशः, ‘रुद्रक्षेत्रज्ञवर्गः समुदयति यत' इति । यदुक्तं श्रीस्पन्दे "इदं विश्वं कार्य यसाच निर्गतम् ।' इति । ततो ज्ञानात्मिकायाः स्थितेः 'यत्तत्त्वम्' इत्यनेन निर्देशः। यदुक्तम् 'न दुःखं न सुखं यत्र न ग्राह्यं ग्राहको न च । . न चास्ति मूढभावोऽपि तदस्ति परमार्थतः ।। इति श्रीस्पन्दे शंकरचैतन्यात्मकस्पन्दतत्त्वं सर्वदा खप्रकाशं सदस्ति इति निर्वाहितम् । ततः सहारात्मिकायाः इच्छाया निर्देशः 'यत्र विश्रान्तिमृच्छेत्' इति । ततः आनन्दशक्तेः 'यस्य विश्वं स्फुरितमयमियत्' इति निर्देशः, स्फुरणं च आनन्दो- ल्लासः, आनन्दस्य परिमिततायां रूढस्य तिरोधानत्वं ज्ञेयम् । 'यत्र स्वं निजया कयापि कलया रिसार्य नित्योच्छलत्- पूर्णानन्दरसाभिवेशवशतः खात्मापि देशान्तरे।' .. 4 ·+ ૧૮૮ शिवसूत्रविमर्शिन्यां इत्यादि । ततो विश्वस्य निजविमर्शधाराधिरोहेण यन्मयत्ववि- भासात् अनुग्रहशक्तेः निर्देशः, 'यन्मयं विश्वमेतत्' इति । एवं पञ्चविधकृत्यनिर्भरं परं तत्त्वं शांभवक्रमेण विमृश्य, शाकक्रमेणापि विमृशति वाच्छन्द्येत्यादि, खाच्छन्द्यं खातन्त्र्यरूपं यत् आनन्दा- नामादि-क्षान्तरूपाणां वृन्दं पञ्चाशकिरणरूपं, तदेव उच्छलत् उल्लसत्, अमृतमयं, विमर्शनात् संसारविषापहारि, अनुचरं अकाररूपः परामर्शः, स्पन्दो ह-कलारूपः, स एव तत्त्वं परमार्थों यस्य तत् । एवं परापरक्रमेण विमृश्य आणवरूपेणापि विमृशति द्वैतभासेति, द्वैतभासनेनापि, अद्वयात्म, परानुत्तरात्मकमित्यर्थः ॥

·अथ षष्ठपरिशिष्टम् । शिवसूत्रविमर्शिन्या आदर्शपुस्तकान्तरेषु *संदृश्यमानपाठविशेषसमुदायात्मकम्। पृ० . १ २ " " " " " ३ पं. ६ आसमञ्जसमिति पाठः ङ पुस्तके । आलोक्येति पाठः क ख ड. पु० । १ शिवशक्तिपातोन्मिपत् इति पाठः ख पु० । शक्तिपातोन्मिपत् इति पाठः घ ङ. पु० । पातोन्मिषितमहेश्वर इति पाठः ख ग पु० । ५ महादेवगिरौ माहेश्वरः इति पाठः ग पु० । ६ श्रीवसुगुप्ताचार्य. इति पाठः घ पु० । १२ अधिगत्य इति पाठः क पु० । ६ तत्पारम्पर्य स्पन्दकारिकाभिश्च संगृहीतवान् इति पाठः 6 पु०। ११ चैतन्यं परमार्थतः इति पाठः ख पु० । चैतन्यपरमार्थः शिव इति पाठः घ ङ पु० । १२ आदिशति इति नास्ति घ पु० । १ अन्यासमाविनः इति पाठः स प पु० । २ प्रदर्शनमित्यम् इति पाठः इदं शब्दरहितः कर पुनरुयो। १ भेदवादाद्युपगत इति पाठ 6 पु० । अचेतनवे इति पाठ ५ पु० । " " ·पृ० ८ . " " " " शिवसूत्रविमर्शिन्यां पं० संवन्धसंयोगेन इति पाठः ख ग पु० । वक्तुम् इति नास्ति य पु०॥ १२ श्रीमच्छुप्मभैरवे इति पाठः घ पु० । १ यस्सात् सर्वमयो जीवः सर्वभालसमुद्भवात् । तत्सवेदनद्वारेण तादात्म्यपतिपत्तितः ॥ ' तेन शब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न यः शिवः । भोक्तैव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र संस्थितः ॥ इति संपूर्ण कारिकाद्वयं पठ्यते घ पु० । ३ यचैतन्यम् इति पाठः ख पु० । ६ चैतन्यस्य च प्रयुक्त्या इति पाठः ख पु० । आवरीकर्तुम् इति पाठः पु० । प्रकाश्यमानत्वात् इति पाठः ख ग पु० । ९ यद्वल्लिङ्गितुमिति पाठः ख पु० ११. यो लिङ्गितुमिति पाठः ख पु० । १२ अत्र इति पदं नास्ति । पु० । २ इत्युपक्रम्य इति पाठः ख पु० । ५ परमार्थ सदस्तीति पाठः ख ग पु० । जीवत्वात्मनो विश्वस्य इति पाटः ड पु० । मलस्य का सत्तां इति पाठः घ पु० । १-२ सरूपगोपनया इति पाठः ख पु० । संकोचेन भासितः इति पाठः पु० । स एव अभेदारल्यात्यात्मकाणवमलसतत्त्वः संकु- चितः इति पाठ ५ पु० । २ अन्जान मूलानानमिति इति पाठः ख पु० अनानमूलाजानमिति तु ग पु० ७ " " " " १m १२ ।

·" " " " पष्टपरिशिष्टम् । १० पं० १३ ४ परमामृत इति पाठः क पु० । परामृतरसापायस्तस्य यः प्रत्ययोद्भवः । तेनाखतन्त्रतामेति स च तन्मात्रगोचरः ॥ इति संपूर्णा कारिका पठ्यते घ पु०। खखात याप्रथनात्म इति पाठः ख ग पु० । १८ योनिवर्गकलाशरीरमिति समस्तः पाठः ड. पु०॥ १४ ५ कलयति खरूपेति पाठः ख ग घ ड पु० । १० इत्यनेन सगृहीतम् इति पाठः क पु० । यथा एतत् इति पाठः प पु० । १२ लक्षणस्वरूपम् इति समस्त' पाठः घ पु० । १३ पुस धारकतया इति पाठः क पु० । १५ १० तदेतत् इति नास्ति ड पु० । मायीयं च काम मलं च इति पाठः घ पु० । १६ ३ आणमितिसकुचित इति पाठः स प पु०। ४ विशिष्टज्ञानं तथैव उत्तम् इति पाठः : पु० । १० वासनात्मकविविधज्ञान इति पाठ' समस्तः स पर पु०॥ १३ रशः म्यूल इति पाठः ध पु०। १७ १ शुद्धानुप्रयेपद्वारेण इति पाठः ५ पु० । ५ प्रोत इति पदं नान्नि प पु०॥ ६ सोभिनि इति पाठप पु० । ९ अन्तराभेदा इनि पाठः ग पु० । ११ एप पोस्मिरिनि पारः स पु०। " " " ·१९२ पृ. १९ शिवसूत्रविमशिन्यां पं० १ शब्दराशिसमुत्थस्य शक्तिवर्गस्य भोम्यताम् । कलाविलुप्तविभवो गतः सन् स पशुः स्मृतः ।। इति संपूर्णा कारिका पठ्यते घ पु० । ३ खरूपाधरणे चास्य शक्तयः सततोस्थिताः । यतः शब्दानुवेधेन न विना प्रत्ययोद्भवः ।। इति संपूर्णा कारिका पठ्यते घ पु० । कल्पनाक्तकलङ्कवलन इति क. पु० सकलकल. नाक्तकलङ्ककवलनेति ग. पु० कल्पनाकुक- लङ्ककल्पना इति पाठो ड पु० दृश्यते । १२ भैरवः इति पदं नास्ति ड पु० । ५ शांभवोऽसौ प्रकीर्तितः इति पाठः ख पु० । १ इत्यों गुरुभिरिति पाठः घट पु० । नित्ययुक्तस्य सुन्दरि इति श्लोकपादो न दृश्यते ट पु०। मायना बन्तर्मसति पाठः स.पट पु०। १७ चक्रमामामामिप्या इति पाठः ८ पु० । १ कमरितारिक्ततदुभयेति पाठः ग पु० । २ नेतद्रूपा इति पाठः स पु० । ३ या समिची इति पाठः स पु० । पायोडासात् इति पाठः कपु० कित्याकाण दिनि सग पु० । पुरणारमा पनि पाठः गपु० मारणमा इति ५.१० १. पानोपागमा पनि पारः म पु । ५ " " " २२ ·२३ .२४ " ૨૫ " " " " २६ पष्ठपरिशिष्टम् । १९३ पं. ६ एवमुपसंहृत्य विश्वस्य इति पाठः ड पु०.! ४ इति चन्द्रज्ञाने इति (आदिना-श्री)पदहीनः पाठः ख घ3 पु०. ८ जांगरादिसूत्रत्रयेण इति पाठः ख पु० । २ स्वापावस्था इति पाठः ख ग पु० । ५ दुरुच्छेदाया इति ५ पु० दुश्छेदाया इति ग. पु० पाठः। ६ अपि-शब्दो नास्ति ख ग ड पु०। १२ मुपुप्ते इति पाठः स ग पु० । १४ संस्कारसंकल्पेति पाठः स पु० । २ वाचो युत्या इति पाठः ख पु० । ८ एवं च लोक इति पाठः ख ग पु० । अत एव हि इति पाठः स र पु० । ३ मुजानो न स लिप्यते इति पाठः स पु० भुजानो नैव लिप्यते इति तु ग घ पु० । है सामाज्येयम् इति पाठः स ग पु० । ५ परिपूर्ण इति पाटः स्व पु० परिपूर्णा भेदमसन इति पाउः पर पु०॥ ६-- भैरवः मवाप्रविष्ट इति शनः पाठः क पु० । पारामनास्ट इति पाटः पु० । ३ सवरचन्दपटे युल नि पाटः कम गपु० । एनन् नि नाभि प पु०। घेपाभागनिमांगशीग.ग. पुल भागा- यमर्गमागे टा. पु० । अपमानना ही पाटः म पु० । १ " " " " १ ·३० ४ " ७ " . " शिवसूत्रविमर्शिन्यां पं० १ आत्मा चैवात्मना जातोयदा इति पाठःख पु० । खभावमवलोकयेत् इति पाठः घ पु० । अस्य योगिनः इति पदद्वयं नास्ति ख पु० यो- गिन इति घ ड पु० नास्ति । ९ परमभैरवतापन्नस्य इति पाठः ख घ पु० । १० परमेश्वरस्य स्वातन्येति पाठः प ड पु० । १३ भेदोत्थानभूमिकाम् इति पाठः ड पु० १४ तच्छीला कुमारी कुमारी च इति पाठः ख पु०॥ २ दृष्टो व्याकृतश्च इति पाठः क ड पु० । ८ सर्वदेवानाम् इति पाठः ख. पु० सर्वभूताना. मिति र पु० । परा देवी शक्तियुक्ता खभावजा इति पाठः पु० । १० महासंपत्त्या इति पाठः स ग पु० सदाशिव- महापत्या इति तु घ पु० । १ ज्वालाममाः इति पाठः स पु० । एफरपतया प्रकाशन मिति पाटः रा पु० । ११ विश्वस्य प्रतिष्ठानत्वात् इति पाठः प पु० । १२ पलत इति पदं हिरुकं नामि रा पु० । ३ चिमफागतां निविशमानम् इति पाटःराहपु०॥ ६ पिसीनाक्ष इति पाठः फ प पु०॥ 2 विधरतामाप्तिरिति पाठः प.पु० । गमापरायोगिनमिमी पारः प र पु० । भनेन मेट्टीतमिनि प. पु. पाटः । भागागनंगी पाठः पपु० । ५ पापा जी पार: पपुल! ३२ ३३ " ३४ " " ·३६ १७ " " " ३८ ४ षष्ठपरिशिष्टम् । १९५ पं ८ ईज्ञानस्यास्य योगिन इतीयानेवावतरणिका- पाठः ग ड पु०। १ इत्यनेनैव तदुक्तम् इति ख. पु० अनेनैतत्संज्ञा- यते इति पाठः घ पु०॥ ३ इत्येषोऽप्यर्थः कथित्तः इति पाठः प पु० । एषोऽर्थः इति पाठः ड पु० । १० विज्ञानभैरवभट्टारके इति पाठः ख ग पु० । ११ विश्रान्त्यवधानात् तच्चमत्कार इति ख. पु० विश्रान्त्यवधानचमत्कारमय इति पाठः ग घ ड पु० । अस्य इति पदं नास्ति ख ग पु० । २ श्रीमृत्युजिति इति पाठः घ पु० । ६ सर्वभूतानामिति ख. पु० पाठः । न मन्त्रो मन्त्रशक्तिश्व इति पाठः ग घ ड पु० ३ देहिनोऽत्यन्तवासनस्स इति पाठः ख पु० । ६ सोमसूर्यरूपोन्मीलनेन च सोमसूर्यात्मनन शक्ते- रिति पाठः ग घ पु०॥ आत्मशक्त्युदय इति पाठः घ पु० । पहिर्मुखत्वेन तामासाद्य इति पाठः गड पु०। ८ हि अस्स इत्येतत् नास्ति घपु० स. पु० सपा- दयतीत्यर्थ इतीयापाठः। ११ योजितमिति पाठः ख पु० । १३ सिद्धय एव तन्माहात्म्यात् इति पाठः पु०॥ १ परितोषणम् इति पाठः ख ग पु० । ३ निमकृष्टविश्वस्पति पाठः प पु० । " " " " " " 11 ·८० ४२ " ४३ ४४ " शिवसूत्रविमशिन्यां पं. जायेत इति पाठः क पु० सति संभवति इति पाठः घपु० ॥ द्योगभावतः इति पाठः ख ग पु० । ५ मितशक्तीरनभिलप्य इति ख ग ड पु० सिद्धि- मभिलप्य इति पाठः घ पु० । १३ सर्वाज्ञादिगुणान् इति पाठः क पु । १ वेदिकानादिधर्मस्य इति पाठः ख ग पु० । ३ तत्रस्थं व्यञ्जयन्निति पाठः ड पु० । ६ दिक्षयैव इति पाठः ड पु० । ३ परारूपा इति ख ग घ पु० । घसन्ती इति पाठः ख पु०. स्फारणात्मक इति पाठः ख ग पु० । १२ इच्छाप्रमुखजगत्पञ्चाशदिति पाठः ख पु० इ- च्छादिपमुखजगत्पञ्चाशदिति तु ड पु० । १ विश्वमयशक्तेः इति पाठः ख पु० । १ शक्तिसत्ताप्रदर्शन इति पाठः ख पु० । १ प्रकाश्यते इति पाठः ख घ पु० । २ शक्तिमहावीर्यति पाठः घ पु० । सूत्रितम् इति पाठः ख ग पु० । निरूप्यते इति पाठः ख पु०। ८ गुसमन्त्रेति पाठः स ग पु० अन्तविभेदेन इति च पाठः प पु० ८ ० तु अन्तरविभिनतयेति पाठः। ९ परमेश्वरोऽनेनेति पाठः ८ पु० । १३ तनारम्पमिति पाठः ८ पु० । ८ " ४५ " ४ " " ·पष्ठपरिशिष्टम् । १ " " ४ सामरस्यमधिकचित्तमिति पाठः स ग पु० । २ संघमात्रमिति पाठः ड पु० श्रीविज्ञानोत्तरे इति च पाठः ख ग पु० । ५ श्रीमन्त्रसद्भावे इति पाठः ख ड पु० । ८ श्रीकण्ठसंहितायाम् इति पाठः घ पु० । ज्ञानपूर्वमिदं सर्वमिति पाठः घड पु०। ११ एतच इति नास्ति क. पु० स्पन्दे इति वाक्य- हीनः पाठः ड पु०॥ १३ स्पन्देऽपि भतया प्रोक्तम् इति ख. पु०पाठः। ४ श्रीमन्त्रसद्भावे इति पाठः स ग पु० । १ अकृतकोयद्पतात्मना इति पाठः ट पु० । तदात्मना समापचिरिति पाठः क पु० साधकस्य य इति पुंलिनपाठश्च स ग पु० । ६ मन्त्रम्य इति पदं नास्ति स ग पु० । ११ निमर्शात्मस्फुरचा इति पाठः ५ पु० । १ श्रीमन्त्रसद्भारे इति पाठः स ग पु० । २ इत्युपक्रम्य इति वास्यं नानि प पु० । यणिता इति म्ब.पु० कथ्यते इति पाठःग पु०। ६ देवि इनि पाठःम पु० । ३ एनवेगेन इति पाठ. ग पु० । मध्यमन्धन इति पाठ मग पु० । ११ गदी नामति इति पाट म ग । नरमा तुमिता मरत पाठप पु०। मगरापाशी पाट Rग पु० । यहीट पु० । ५२ " २ ८ " ·१९८ १० ५४ " १ शिवसूत्रविमर्शिन्यां पं० ९ हृत्स्था एकार्णवा इति पाठः प० । १० सदा श्रितेति पाठः ख ड पु० । १३ मन्थेनापरभैरवीयेति पाठः ख ग घ पु०॥ ३. भगवती ख्याता तद्रूपा इति ग पु० व्याख्या- तपूर्वा इति पाठः ड पु०॥ ३-४ तदात्मकमन्त्रसिद्धिप्रपञ्चे यश्चित्तविकास इति पाठः ग पु० तदात्ममितमन्द्रेति पाठः घ पु० तदात्ममितमन्त्रसाधनप्रपञ्चे इति ऊ पु० पाठः। ६ सर्वसाधारणी विद्या इति पाठः घ पु० सर्वजन- साधारणी विद्या इति पाठाख ड पु०। अवस्था तत्संबन्धिन्यवस्था इति पाठः ख पु०। २ सानन्दोच्छलत्तास्फुरत्तारूपा इति ख. पु० छलत्तात्मस्फुरणखरूपा इति घ. पु० खानन्दो- च्छलत्स्फारा इतीयान् पाठः ड पु० । ६ पूरयेत् खत्रयेण इति पाठः क पु० । १२ परासंविद्रूपा इति पाठः ख घ ड पु० । यस्य जातीयौ इति पाठः ग पु० । अन्यपरिणामेऽपीति पाठः स पु० इत्यर्थेन परे- णापि चेति पाठः घ पु० अर्धेनापरेण चूडेत्यादि पाठः ड पु०॥ व्याप्तिप्रकर्षकत्वेन इति पाठः घ पु० । २१ मन्त्रवीर्यप्रदर्शक इति पाठः क पुं० । ६ ददायुपायः इति पाठः घ पु० । आनन्दरूपतया मान्ती इति पाठः पु० । १३ झेयसूत्रणाधिस्ये च इति पाठः प पु० । " " " ५९ ४ ९ ६० ·" " " पाठपरिशिष्टम् । पं० भेयामाससूत्रणमात्रं तच्च इति पाठः ख ग पु० मेयाभासरूपणमानं तच्च इति पाठः घ पु० भूपणमात्रमिति पाठः ड पु०। ६ चतुष्टयखरूपेण इति पाठः छ पु०। ७ संघट्टनत्रिकोण इति पाठः ड पु० । ९ क्रियाशस्यनुपगमनरूपम् इति पाठः ड पु० । , बीजद्वयखरूपसंघटनेन इति पाठः पु० । १० पट्कोणशूलबीजे च इति पाठः ग. पु० । ११ संपट्टनं प्रदश्येति पाठः घ पु० । १२ विश्वैक्यबोधनहेतुम् इति पाठः ख पु० । २ भूमिमुद्दिश्य दर्शितवती इति पाठः ख ग पु० । ३ एतद्विश्रान्तं विश्वमिति पाठः स ग घ पु० । १३ अत्र चेति नास्ति ख ग ड पु० ! १ बीजविमर्शनमिति पाठः ग पु० । २ इयच्छदवाच्यवाचकात्म इति माठःस गपु० । १० सर्वापेक्षानियोधत इति पाठः स ग पु० सेवापेक्षा इति पाठः पु०। ११ मुल्यमीधरतादि च इति पाठः य पु० । १५ एवं-विधध इति पाठः ग पर पु०॥ इत्यामायनीत्युक्तममारमाएकाया इति पाटः " ६२ " " " " ६५ माता युण्डलिनीति पाठः ५ पु० सार गुण्ट- दिनी पीजर पनि पाट- स पु०। १ भलमन्यादि इस पाठः क पु० अटका- ·२०० पृ० । " ६७ शिवसूत्रविमर्शिन्यां पं० लइत्यादि इति पाठः ख पु० अइत्यवर्णेति पाठः घ पु० आइलवर्णादित्यादि इति पाठः ङ पु०॥ २ ककारादिहकारान्तादिति पाठः क पु०सकारान्ता विसर्ग इति पाठः ड पु० पञ्चधाम च इति पाठः ड पु० । ४ मूर्धान्तमिति पाठः ख ग घ पु० मूर्धानमिति पाठः पु० । ३ श्लोकगाथेति पद्योत्तरार्ध नास्ति ग घ ङ पु०। बन्धयित्री इत्युपक्रम्य समार्गस्सा इति पाठोऽस्ति ड पु० । ८ इत्यनया भङ्गया इति पाठः ख. पु० । परमं सुखम् इति पाठः घ पु० । इत्यत्रैवेति पाठः ग. ड. पु० । अस्यमानत्वात् इति नास्ति च पु० । १३ विकारजालं प्रतिपत्तिजातम् इति पाठः ख ग पु०॥ नानात्म्यविकल्पजालम् इति पाठः ख ग पु० विफल्पजातम् इति पाठः ह पु० । अथ किंच इति पाठ ख ग पु० । १ पूर्णतया तृप्तिकारि इति घ. पु० पाठः । मरिताकारतामात्रतृप्तिरिति पाठः स ग पु० । ६ एतचेति नाम्नि : पु०॥ ८ इत्यनयेय दर्शितम् इति पाटः स पु० इत्यनेन संगृहीतमिति पाठः यः पु० । संतता राफिकम्येद इति पाठः गपु०॥ ९ नित्यमिति पदं नामि रा पु० ! ४ १० ७ ७० ·० ७१ ४ ७४ ७५ ७८८ पष्ठपरिशिष्टम् । पं. १० विद्यापरामर्शेन इति पाठः ख ग पु० । भावं न चिरेणेति पाठः घ पु० । ६ मन्त्रवीर्यमहावीर्यानुसंधीति पाठः घ पु० । ७ चेतसैव विकल्पयन् इति पाठः घ पु० । ९ मोहमाया इति पाठः ख ग पु० । १२ श्रीमन्त्रसद्भावे इति पाठः ख पु० । २ संसरत्यत इति पाठः क पु० । २ प्रकाशकं सर्वम् इति पाठः ख घ पु० । ३ मन्त्रसद्भावे इति पाठः ख पु० । ११ इति भङ्गयोक्तम् इति इयान् पाठः ख पु० । ६ देहादिचिन्तनेति पाठः ख ग पु० । ख्यातव्य इति पाठः ख ग पु० । १ भुवनार्थादि इति पाठः ख ग पु० । १२ अपसव्येन पूर्यंत सव्येनैव तु रेचयेत् इति पाठः ख ग घ : पु०॥ २ कार्याश्चाभ्यन्तरे इति पाठः ख पु० । ८ माहेन्द्री कण्ठदेशे तु इति पाठः ड पु० । ९ आकाशी धारणेति पाठः ख ग घ पु० । १ नाभी हृदः संचरणादिति पाठः स. ड. पु०। संचरणादिति पाठः ख ग र पु० । भूतसंघट्टाः इति पाठः घ पु०1. ११ साध्यमिति शेपः इति पाठः ट पु० । १२ देहमूतशुद्धि इति पाठः स पु० । प्रत्याहार इति पदं नानि च पु० । या तत्त्वरूपा इति पाठ. राग पु० । ८० ८२ " " " ८३ M ·२०२ पृ० ८३ " " ::१ : शिवसूनविमर्शिन्यां पं० .१ समासादितात्तत्तत्त्वभोगसिद्धिरिति पाठः घ पु० तत्तत्वरूपभोगसिद्धिः इति पाठः पु० । ९ संसारवर्जित इति पाठः ख ग पु० । १ प्राणापानमथान्तरम् इति पाठः ख ग पु०। ३ उदानस्य प्राणीयभावनिमजनेन चिद्यायुन्मजने- न ज्ञानशक्तिरूपत्वमिति पर्यायः पुस्तके 'प्राणा- दिस्थूलेति' श्लोकात् प्रागेव मूले प्रक्षिप्तः । ५ परमात्मत्वे इति पाठः क पु० । ९ मृत्युंजयेति पाठः ड पु० । १० धारणाभिरिति पाठः ख पु० । २ व्याप्तिस्त्वतोऽन्यथा इति क. पु० शिवव्याप्तिर्भ-, वेत्सैषा आत्मव्याप्तिस्ततोऽन्यथा इति ग. पु० शिवव्याप्त्या भवेदेपा आत्मव्यातिरिति घ.पु०. पाठः । भवेदेपा इति पाठः ख ग घ ड पु०। चैतन्यहेतु इति समस्तपाठः ख ग पु० । संकल्पः क्रमत इति पाठः ह पु० । ११ 'तस्मात्सा च' इति पद्यादिनन्तरं 'बिन्दते धन युगपत्सार्यश्यादिगुणान्परान्' इति पधार्धपूर्ति. ग. प. पु० योः संदृश्यते । १ परस्सात्मत्येति पाठःख पु० मोधिता इति गपु०। २ सोच्यते इति पाठः म ग पु० । ७ तदेक्यव्याप्ती इति पाठः ख पु० तदेकारम्याशी इति गप पु० ४ " ८८ " ·पाठपरिशिष्टम् । २०३ पृ० पं. १० ९१ १ . " ७ अन्तर्निगूहितेति पाठः ग पु० अन्तर्गृहितेति घड पु०॥ विसृष्टानेकेति पाठः ख ग पु० नेकसबीजगमें इति ध पु० । ३ एकशब्दो नास्ति ड पु० । ८ नाट्यप्रदर्शनेति पाठः ख ग पु० । १० अन्तरात्मसंकोचेति ख पु० अन्तःसकोचेति पु० पाठः। विरचन्सर्वेति पाठः क ड पु० । २ 'इत्ययं निश्चयो मत'इति चतुर्थपादपाठःख गपु.। विगलितविभागमन्तरात्मचमत्कारपूर्णतामिति क. पु० प्ररूढिविगलितत्रिभागचमत्कारपूर्णता- मिति ग. पु० तत्प्रयोगप्ररूढा विगलितविभा- गाश्चमत्कारसपूर्णतामासादयन्तीति ड पु० पाठः। ११ पराश्चि खानि व्यतृणत् स्वयंमू- स्तस्मात् पराड् पश्यति नान्तरात्मन् । इति श्रुत्यादिमभागपाठोपन्यासश्च ख ग पु० । ११ अमृतत्वमिच्छन् इति पाठः घ पु० । १५ सत्त्वशुद्धिः इति पाठ. ग. पु०। १६ विमर्शनविशदा इति पाठः ख ग पु० । ६ योगिन इति पदं नास्ति स ग घ पु०॥ ११ शक्तिं याम् इति पाठः प पु०। मन्त्रा वर्णाश्चेति पाठः स प पु०। सा इति पदं नास्ति ड पु० । उक्तं च मृत्युजिति इति पाठः पु०। . " ९३ ·२०४ " " ९५ १ शिवसूत्रविमर्शिन्या पं. ८ पराशक्तिबीजे इति पाठः ड पु० । १० एवं यद्यसौ इतीयानवतरणिकापाठःख घ पु० । १३ ऐकात्म्ये न स्थितिरस्मिन्निति पाठः ख ग पु०। १५ प्रयासम् इति पाठः ग पु० । . २ प्रसरे हेतौ इति पाठः ख ग पु० | किंचित्पार्श्वयोरुभयोरपि इति पाठः ख पु० । न चाक्ष्योरिति पाठः ख ग घ ड पु० । २ निराभासपदमिति समस्त. पाठः ख पु० । नाडिसंहारायाणवोपायोपक्रमेति पाठः ख पु० ! पदयोगी इति क. पु० पदयोगो योगीति पाठः ड पु० । खस्य च एतस्येति ख पु० स्वस्य चैतत्संबन्धिनीति पाठःड पु० । १ स्थितिरिति पुंलिङ्गनिर्दिष्ट पाठः क पु० । जन्मना इति पाठ ख ग पु० । ३-६ इत्यागमेप्यनेनैवेति 'जलं हिम' इति पद्यानन्तर- मुपन्यम्त पाठः घपु०॥ श्रीकण्ठे इति, नाश. संपन्न एवेति च पाठः ख पु० । न चामुयादिति पाठः ख ग प पु० ॥ १२ स्वनिर्वाणपरमिति समम्तपाठ ख ग घर पु० । १३ विमुच्यते इति पाठः ४ पु० । २ जायते इत्यनन्तरं 'मायान्तमात्मतत्त्वं विद्यातत्त्व सदाशियान्तं स्यात् शरयन्तं मिपतत्त्वं यं यत्र नाम्नि परमशिये ९ ५ १० ·पष्ठपरिशिष्टम् । . पं० २०५ १०१ ४ " " इति प्रक्षिप्तम् पद्यं च समुपदृश्यते ख ग पु० क पुस्तके तु तत्त्वत्रयेति पद्ये पर्यायरूपेण । १०० १२ नान्यथा सविनिश्चितमिति पाठः ड पु० । अथोपाधि-इति घ पु० वशाद्याति इति ख ग पु० रिवैश्वरि इति च पाठः ग पु० । खनामत इति पाठः ख ग पु० । १२ तत्संख्याता इति पाठः ख पु० । १५ बीजवर्गवादिरूपां शिवशक्तिमहेश्वरादिवाचि- काम् इति ग. पु० वर्गवादिरूपशिवशक्तिमा- हेश्यादिवाचकाम् इति घ. पु० वर्यादिरूपां शिवशक्तिमाहेश्यादिवाचकादिक्षान्ताम् इति पाठ. ड पु० । १. सविकल्पकतत्सवेददशासु इति पाठः ङ पु०। . २ शब्दानुवेदमिति पाठः ख पु० शब्दान्तवेधमिति ग पु० । वेधं विद इति पाठः घड पु० । ६ देहादिमध्यदशामापादयन्तीति घ पु० पाठः । ९ मोहयन्तीति पाठ ख घ पु० । १० पूर्वमपि सपादितमिति पाठः ख घ पु० । १३ सुपुप्तपदेषु इति पाठ ख ग पु० । १०४ ४ इति शेपः इति पाठ. ड पु० । ३ सन् इति पदं नाम्ति ग घ पु० ॥ ९ चेतना मानस शक्तिरिति पाठः ख ग पु० । वस्नुखमावात् इति पाठः घ पु० । ८ समप्रशत्स्यात्मकेति पाठः स ग पु० समग्रम- १०२ . . १०३ - १०५ १०६ ४ " न्यात्मकेति पाठः र पु० ।

·२०६ पृ० . १०७ ४ " " " शिवसूत्रविमर्शिन्यां पं. ९ मन्दमन्दाचारे इति पाठः क पु० । १ प्रसारणे इति पाठः ङ पु० । अत एव इति पाठो नास्ति ड पु० । उपाधावाहितेति पाठः ख ग पु० । १० रसावष्टम्भेन पुनरपि सिञ्चति इति पाठः ग ड पु० । मात्रासु स्वप्रत्ययेति पाठः ङ पु० । १४ चक्षुषा यच्च दृश्येतेति पाठः ख ग घ पु० । ५ पूर्वोक्तात् वरप्रसवादिति पाठः ख पु० । अपहारितततुर्येति गङ पु० अपहारिनुयति पाठः घ पु० । तदैक्यपूर्णत्वमिति पाठः ख ग पु० । १२ मनो न चलते इति पाठः ख पु० च्यवते इति ड पु० ॥ प्राप्ततुर्यातीतपदपरिपूर्णः इति पाठः ख ग पु०॥ अविकल्पनभावेन इति पाठः ख ड पु० । ३ भैरवो भवेदिति पाठः ख ग पु० । इत्यानयोक्तनीत्या इति पाठः ५ पु० इत्यागाय- स्थित्या इति इ पु०॥ गरीरवृत्तिवर्तनमिति समम्तपाठः ६ पु० । इत्युक्त्वा इति पाठः स ग पु० । देहप्राणायस्पस्वैयेति पाठः रा ग प पु० । सतो गातरा ति पाठः ५ पु० । सार्यश्यज्ञानेनि पाटः फ पु० । गृनाईविमति पाठः स ग पु० । १११ ११२ " ७ " ·" " " पाठपरिशिष्टम् । २०७ पं० १.१३ ११ तथा हि विज्ञानभैरवे इति पाठः ड पु० । ११४ २ हंसेत्यतो मन्त्रमिति पाठः स ट पु० । १० रूपपूर्णता इति पाठः ८ पु० । विश्वो मेद इति असमस्तपाठः ख ग घ ड पु० । ११ लक्ष्यते इति पाठः स ग पु० । ४ तथोकगा गिवेति पाठः ख ग पु० यश्चोक्त- दृया इति पाठः ड पु०। यः प्रतिपत्तिसंज्ञाहेतुरिति पाठः ख ग पु० । ११६ ३ यच्छदापेक्षया तच्छन्दोऽत्र अध्याहार्य इति 'सूत्रे' पदहीनः पाठः ख ग घ पु० तच्छब्दो- ऽत्र मूत्रे अध्याहार्यः इति ८ पु० ! इत्यन्तमक्षरमिति ग घ पु०। दत्यम्यान्तमक्षरमिति पाठः ८ पु० । २४ वरूपात्मपदस्य इति स ग ड पु०खस्वरूपात्मके पदे इति पाठः घ पु०। प्रचयन्य विश्वमिति पाठः स ग पु० । तदात्मतां प्राप्तमिति पाठः ख ग घ र पु० । वेदना यस्येति पाठः स पु० । २ देवष्टिव्यापारे इति पाठ ८ पु० । १० विकासे इनि पाठः स ग पु० । १ तदेतत् पनम्येनि पाठः स ग पु० । अन्ययान्यया मदनेति पाठः ८ पु० । नय इति पदं नानि ग पु० । इंपन्मुन्द्रो न ममय नि पाठः पप। १० ११८ ४ " ४ ७ .

·शिवसूत्रविमर्शिन्या पू० प० १२० " " १२१ ८ १२२ ४ ७ ६ न तन्निरासे इति पाठ ५ पु० । ११ स्वभावेन नो नष्टमिति पाठ घ ङ पु० । १४ क्षयिणी चाति पाठ ड पु० । २ त्यबुद्ध इति पाठ ख ग पु० । सुखासुखयोरिति पाठ क ङ पु० । ९ भासरूपतया इति पाठ ख घड पु० । १३ नियतसुखदु खादिवदिति पाठ ख ग पु० । साक्षात्कारोपि न तेषा, सुखदु खादि तेषा नो. स्पद्यते हेतुवेकल्यादिति पाठ ग घ पु । अत एव स्पन्दे इति पूर्ति , १० पतौ तु इति स्पन्दे इत्यादि नास्ति खङ यु० । ग्राह्यो ग्राहक इति पाठ ख ग पु० । १ प्रमातृतन्मात्ररूपमिति पाठ ख ग पु०। १० दु खाद्याश्रय स पुन इति पाठ ख ग घड पु० १३ शिवादीनेवेति पाठ ख ग पु० । मावा शुभाशुभारमान इति पाठ पु० । १० यदभिलपितेति पाठ ख ग पु०। तथा चेति नास्ति ड पु० । १४ भेदतिरोमावमुक्त्या इति ख प पु० पाठ । १ उरगाशिनाम् इति पाठ क पु० । २ अनेनैवाशयेन इति याभ्य नाम्नि ५ पु० । तत्त्वगर्भपि इत्येव 'तमुक्तम्' इति वाक्यही पाठ घपु० । तदा तेपि इति पाठ पपु० ॥ १२२ १२३ ८ " " " १२४ " " १२५ १२६ or " ·" " " पाठपरिशिष्टम् । २०१ पं० १२६ ७ शब्दोक्तात् इति ख पु० शब्दोक्ता इति ग घ पु० शब्दोत्था इति पाठः ड पु० । ९ मायाशक्यापहस्तनतत्वरूपेति पाठः ग पु० । १२७ १ चमत्कृतत्वेनेति पाठः ख घड पु० । ९ नन्दविकल्पोन्मुखेति पाठः ख पु० । १२८ १ शक्तिः संगमेति पाठः ख ग पु० । वेशावसानकम् इति पाठः ख घ पु० । २ स्वार्यमुच्यते इति पाठः ख पु० ३ मन्थराकोटैरिति पाठः ख ग पु० ! १२९ ३ इत्यादिना अतिक्रोधोपि तदा तदैकात्म्यात्तन्मय एच, तथा च 'अतिक्रुद्ध' इत्यादि इति पाठः ग. पु। ११ सर्वदशागतेति पाठः ख ग पु० । १३ इति शेप इति पाठः स ग पु० । १ अयमेवमान्तरीमिति ड पु० आन्तरीतुर्यदशा- स्मत्वेनेति ख ग पु० अयमेव तुर्यदशात्मत्वेनेति पाठः ५ पु० । १३२ ५ आतथ्यामिति पाठः ख गए। ८ ते नराः क्लेशभागिन इति पाठः प ट पु० । सवेद्यस्स योगिन इति पाठः स ग पु० । ७ तामातृतपेति पाठः पुरु। १३४ ३ इन्द्रियमात्रादिभिरिति •पाठः स ग पु० । १४ अहन्तास्पदेति पाठ स ग पु० । १३५ न इति पादं नाम्नि म प पु० । " " ·२१० शिवसूत्रविमर्शिन्यां " " , ७ . पृ० पं० १३५ ८ कथयेत् तु न इति पाठः ख ग पु० । ११ मोदयेत्प्रजाः इति पाठः ख ग ड पु० । १३६ ६ प्राणबन्ध इति ८-१३ पतयोरपि पाटः घ पु०। ३ प्राणनक्रमेण इति पाठः ख ग घ पु०। विलापकारित्वम् इति पाठः घ पु० । प्राणे विसर्गेति पाठः क पु० । १३८ ४ इति युक्तो नैसर्गिकपाणवन्ध इति पाठः ख ग पु० सर्वज्ञज्ञानेति पाठः क पु० । १४० ६ चैतन्याभिमुख्यतया मीलनमिति क पु० चैतन्या- भिमुखमीलनमिति ग ड पु० पाठः। योगिनो न भवति इति पाठः : पु० । तन्मनश्च इति स पु० तन्मतम्य प्रजायते इति पाठः ड पु० ॥ प्रविशन् काष्ठमिति पाठः ख घर पु० । कलायैस्तु निर्मुक्त इति पाठः स ग र पु० । यततोऽतीव निर्मल इति पाठः घ पु० । १४१ वृतिश्चैव रहस्येति पारः रा पु० । इति शिवसूत्रविमशिन्या आदर्शपुग्नकान्तरेपुपलक्षितानि पाटान्तराणि समासानि॥ " . " " ८

·THE
KASHMIR SERIES
OF
TEXTS
AND STUDIES.
BEING A PROSPECTUS OF THE PUBLICATIONS
OF THE
Archäological and Research Department
OF THE
JAMMU AND KASHMIR STATE.
EDITED BY
JAGADISHA CHANDRA CHATTERJI,
B. A. ( CANTAB. ), VIDYĪVĀRIDHI
DIRECTOR
.
or THE DEP.RTMENT
SRINAGAR,
KASANIR.
February, 1919.
N. -Tho Publicat ons to ba bad of the principal Oriental
Booksellers throughout the world,

·PUBLISHED BY
JAGADISHA CHANDRA CHATTERJI, B. A.
(CAYTAD ), VIDEĀVĀRIDIII.
Directer of the Archäological and Research Department, Kashmir.
BOVIBAY
Printed by D R Ghanchar at the Nirnaya Sagar Press,
23, Kolbhat Lane, for the publisher.

·. THE ARCHÆOLOGICAL AND RESEARCH DEPARTMENT, JAMMU AND KASHMIR STATE. THE KASHMIR SERIES OF TEXTS AND STUDIES. A FULL LIST. OF Torks in the Press and in Preparation. The Archæological and Research Department of the Jammu and Kashmir State has been preparing for publication a number of Sanskrit and Kashmir Works which have remained unpublished till this day. These works when published will form & Series, to be called the Kashmir Series of Texts and Sudies." The first of the Series Tas to be 1. The Ranarīra Prāyashchatta-Nibandha — Which His Highness the Maltārājā Sabib Babadar wanted the Department to take in hand first But althongh quite ready for the press, it cannot be published yet owing to certain difficulties in regard to its printing. It is a work which in AS. covers over 1,000 pages (foolscap sizc) It forms part of a great sork entitled Dbasma Shastra Proparicha, compiled by order of His late Highnces Mobārīja Ranerira Sidibs, and consists largely of quotations from Dearly all branchçs of Ilinda Scriptores. All of those quotations fyere giren in tho original compilation without any exact rom fercncc. Io many cases the ague rcferences giren ·2 7 - 1. were erroneous and misleading All theso have been carefully corrected and most of the quota tions have been traced back to their origioal sources and exact references given Thus the work has cost the Department an immense amount of labour and it is hoped that it will be possible to place the work in the hands of the public without further delay As owing to reasons hinted at above the first fruits of the activities of the Department cannot see the light pet and, therefore could not form the first publication of the Series its place bas been taken by the Shiva Sutra Vimarshını (being the Shiva Sutras said to have been received inspurationally or in a dream by the Vasu Gapta together with its Commentary the Vimarshini by Lsbemarija > Published in original Sanskrit price Rs 2/8 (Rs. 3 in cloth; forciga 3/6 and 4 shilling) 121, The Kashmir Shazalsm being a brief Introduc tion to the history Iiterature and doctrines of tho Advaita Sbaiva Philosophy of Kasbmir Specifi cally called the Triks System Pullished 12 Eoglish price Rs 1/12 Superior paper, Rs 2/8 The Pratzabhiji . Ilgıdaya by Asl emarijh An excellent compendiu of 20 Sutras together Isith the authors on a Commentary, Gwing A Bommary of the doctrine of 11 c Trila. c tha Advaita Shriruem of haal mir It may bond to ber tlie into reintron to ti o Tnhn synt mas the well nown aigla Sin otdinanda docs to thalad ata sgolem Pula led ! origlaal Sanskrit prico Re 1 Intloth le 1,0 FONXS IN THE PRESS 1 STORESATRE I Ir kamy D'ulara IL ·3 6 11 Shira Sūtra Vintti-This also is, as the pime implies, a commentary on the Shiva Sutras by an unknown authoi, or it may be merely an abstract from the Shiva Sutra Vimarshini of Kshemraja, almost every word of it being found interspersed in the latter work 7 11. Spanda-Vrittı --By Kallata It is a short commentary on the Spanda Karikas 8 iv. Spanda-Vrvriti —by Rame or Rāmakantha. A second commentary on the Spanda-Karikns. 9 v Spanda Pradıpıkā —By Utpala Vaishnata (this Utpala is not the same as the author of the īsh vara Pratyabhijña-Karik zs ) It is also called the Utpala-Vaishuayi and is a third commentary on the Spanda-Kanhas. Althongh it has been printed before in Benares, the present edition is being brought out after carefully collating %-- number of MSS The above three works,* being commentaries on the Spanda-Karikās, naturally deal with the same subject and explain, in more or less detail, what are technically called (a) Sexripa Spanda (6) Salvija-ridyodaya, and (c) Vibhut-yoga, 10 vi. Spanda Sandoha - It is a sort of" commentary on the first of the Spanda Karlas 'wheğein is given the purport of the whole of the latter work. It is also by Kshemaraja 11 yi The Tshmura Prátyabhrjfia Sūtras or Karikās of Utpalachirga together with the Vimareheni of Abhinava Gupta (and the incomplete Yntti by Utpalich irga bimself) 12. vu Parūprūceshil. By., 'Esbemarāja, a very ·14 x Stachchlanda (Tantra), together with a bohemi. commentary partly by hélcmarijt and partly short vorh on the Sbaiva Philosophy, dealing with the 36 principles (Tattras) recognised by the system 13. 18. Tattua Sandoha—Another small work by the same author in Ārya Verses and dealing with the same subject Paramartha Sara - By Abhinava Gupta with a commentary by Yogaraja For an account of this worh, ses "The Kashmir Shalsioum. 1 & the second of the published volumes of this series. 15 X1 Stara Chinta nanı-By Bhatta Narayana As the name implies it consists of Stotras and is a devotional work from the standpoint of the Shair Plulosophy IN PREPARATION 16 1. Tantraloha--the great work of Abhinava Gupta on the Shairaism of Kashmir together with its Comnientary called Vivcha by Jayaratha (as far as the latter 19 arailable) Tantrasara-being an abridgement in proso of the above work by the same author 18 Il Mulini Vijaya (Tantra ) 19 13 raja & comprentary on it callcd Udyola 20 junna-Bhairara (Tantra), together with ato by Shiropthyara 21 52 Vatanga Tants with its commentary called his ruti by Ruszahanjha. 22 511 Tarii. Tri shiku bein: an extriel Kaid to lives taken from the hulra lanza to,ctcr till atm coininentan call a tlo 1.larrra Lg ALL, as a Guy - 17 11. 7 .

·23. riii.- Vahārtha-Jañjari. 24. ix. Nareshyara-Parikshā. 25.5. Netra Tantra 26 si. 'Mabūnaya-Prakasha 27. xii. Samrit-Sphăra. All the above are works on the Kashmir Shaivaism. "An account of most of them is to be found in 'The Kashmir Shqirqism' i.e. Vol. II. of the series. Besides the above the folloring other works are also included in the series ( some of them quite ready for the press and others are still in preparation. ) 28. i. Commentary on the Bhagavad Gile. by' Abbie nava Gupta 29. ii. Another commentary on the same by. Rāmia. Kantha; it is called Sartatobhadra. 20. 11. Another commentary on the same called Tatra- Prakashuktī by Lakštimírāmá or Lakshmidhara. 31.ir. Skūrirala Sīri, by: Lakšhmidhara. 32 1. Panchitananarirttila. 31 si Tripuropenielat. it. rii Vedanta-Sira (Not the, tell kdown Vedānta. Sira by Sadinanda.) 35. szii - Āranla Laleri -A tork on Föva. 80. ix. Michnie Dlarniolanı-A tork of the Purina fisle, being a elzart Encyclopoulia of the Linda religion and learning 37 X. Loint-Pradzike. "The'liser 7lija-Tantsiginis (These will most likely not dort be published by tlis Department) Forther, there are included in the arries tbc follosir Torks in Kaslimiri, Bogn of which are ready for the To: oitors are in prsinlion.

·39 1
89 11
Shiva Lagar ( Shiva's Marriage )-A poem
covering some 400 leuves in Ms.
Rama Avatar (Story of Rama ) poem
200 leaves in Ms.
40 in Krishna avataran-By Prakashunanda
41 ir Krzalına atatárceAnother work on the sane
subject by Param inanda, covering 345 lewes
7
in Dis.
4.0 V
Yonutka Tanutlet-Songs sung by Hindu
women on the occasion of the Sacred Thread
ceremony
43 VI
Natrici Tanuun. --Barriage songs sung by
Hindu wonen
44 vit Mar Panvica: Death lamentation
45 1 The Philosophical sayings of Lalleshvarı
46 111 The Philosophical
sayings of Rupa Bhavan
47 1. A poem on the life of Sudoman.
48 X A translation of the Bhagavad Giti in verse,
9 x The Nal al trata ia Kagamer