·(२) हेमचंद्रकृत यच्छुद्धं तत्तद्देशेषु भाषितम् ! काव्यालंकार, २.३) पिटेल, पीयर्सन, इत्यादि आधुनिक विद्धानाचीहि अपभ्रंशाबद्दल विविध मते आहेत अपभ्रशाचे अनेक प्रकार मानले गेले आहेत. नमिसाधूने उपनागर, आभीर आमि ग्राम्य या प्रकाराचा उल्लेख केला आहे. मार्कडेयाने अपभ्रंशाचे २७ उपप्रकार सागितले असून, त्यातील नागर, उपनागर व ब्राचह हे महत्वाचे आहेत, असे तो म्हणतो. हेमचंद्राने मात्र उपप्रकार असे काही सागितलेले नाहीत राजशेखराने म्हटले आहे की, मारवाड (मरू), टक्क आणि मादानक प्रदेशातील भाषा-प्रयोग अपभ्रश-मिश्र आहेत (सापभ्रंशप्रयोगाः सकल-मरूभुवष्टक-मादान- काश्च।-काव्यमीमासा, पृ. ३४). गुर्जराना अपभ्रंशाने आनंद होतो, असे भोजाने सांगून ठेवले आहे. (अपभ्रंशेन तुष्यन्ति स्वेन नान्येन गुर्जराः । सरस्वती- कंठामरण २१३). अपभ्रंश फार भव्य आहे, असे राजशेखर म्हणतो (सुभन्योऽपभ्रशः| बाल- रामायण १.११), कुवलयमालाकार उद्योतन हा संस्कृत, प्राकृत व अपभ्रंश याचे वर्णन असे करतो; संस्कृत है 'दुनय-हिययं पिव विसम,' प्राकृत है 'सजण-वयणं पिव मुह-संगयं,' आणि अपभ्रंश हे "पणय-कुविय-पिय-पणइणि-समुल्लाव-सरिसं मणोहरं." अपभ्रंश आणि मराठी:- अर्वाचीन भारतीय आर्य-भाषाच्या-गुजराती, मराठी, हिंदी, इत्यादींच्या अभ्या- सात सस्कृत व प्राकृत याप्रमाणेच अपभ्रश भाषेलाहि महत्त्वाचे स्थान आहे. अपभ्रंश व मराठी याचा परस्परसंबंध काय, हा एक विद्वानांत वादाचा विषय आहे. तो संबध कोणताहि असो, अपभ्रंशाचा काही प्रमाणात मराठीवर प्रभाव पडला आहे, हे पुढील गोष्टींवरून स्पष्ट होईल : रूपविचार (अ)(१) अपभ्रंशातल्याप्रमाणे (स् ३३१), जुन्या मराठीत अकारान्त शब्दाची प्रथमा ए. व. ची आरान्त रूपैआदळतात. उदा.:गणेशु (ज्ञानेश्वरी १.२), मोदकु, अंकुश (ज्ञानेश्वरी १.११). (२) मराठीतील तृतीया ए. व. ची एकारान्त रूपे ही सरळ अपभ्रंशावरून (सू. ३३३, ३४२). उदा.:--नार्वे, विवे, देवें, इ. (३) मराठीत पंचमीचा 'हून' हा प्रत्यय आहे. त्याची काही स्पष्टीकरण देण्यात आलेली आहेत. तथापि, अपभ्रशातील पंचमीच्या 'हुँ' प्रत्ययावरून (सू. ३४१) मराठीतील 'हून' प्रत्यय आला, हे अधिक सयुक्तिक वाटते. (४) मराठीतील सप्तमी ए.व (उदा.:-घरी, दारौं, इ.) अपभ्रंशातील तृतीया व सप्तमी, ए. व. यावरून आले आहे. (५) संबोधनाचा 'हो' हा प्रत्यय अपभ्रंशांत आहे. (सू. ३४६). हा :- ·अपभ्रंश-व्याफरण ३) प्रत्यय मराठीत बसान्या तसा आला आहे. उदा.:-लोकहो, सज्जनहो, इ. (मा) (१) अपनशान वर्तमानकाळ म. पु. ए. चा उं प्रत्यय आहे. मराठीतील पुढील रूप पहा : भाणों , नेगो, पूणे, इ. (राजसडेन शानेश्वरीतील मराठी माएँ, ग्याकरण, पृ. ७६). वर्तमान. प्र. पु ए. प. च्या 'तो' या प्रत्ययातहि हा ओ आहे. (२) अपभ्रंशात आशार्थ दि. ए. व. चे इ, उ, ए असे प्रत्यय आहेत (सू. ३८७). मराठीतील आशार्थाची पुढील पे पहा : न घरी शंका, न रहे उगा; इ. (३) मराठीतील विध्यर्थी रूमें अपभ्रंशातील एब, एवा (सू. ४३८) या प्रसपान्त वि. क. पा. वि. च्या रूपापर्यंत मिरविता येतात (इ.) (१) अपभ्रंशात किम् या सर्वनामाचे 'काइ' 'क्यण' असे आदेश होतात (सू. ३६७). हे दोन्ही 'काही' आणि 'वर''कोण' या स्वरूपात मराटीत आढळतात. (२) पुन्या मपटीतील तुम्ही व आम्ही ही सानुनासिक रूपे अपनशातील तुम्हई । (सू ३६९) व अम्हां (सू. ३७६) या रूपावरून आली, असे म्हणण्यास हरकत नाही. (३) मराठीतील 4 4 पा यांचा संबंध अपभ्रंशातील युष्मदच्या द्वितीया एक्वचनी पई (सू. ३३०) याची असण्याची शस्यता आहे. . अपभ्रंशात जे काही देशी शन्द आदळतात, त्यातील अनेकाची मराठी प्रतिरू आदळनात. उदा :-छोट-सोल्ग, झलक-झळकग, खुडुस्क-खुदुक (होऊन यसर्गे), घुमा-गहमागें, चैप-चपी, चाय, विहाल-विटाळ, का-कोर, दश्वह-दहराददवी (निस्तपुराण १.२३.३३), उह-चईस-ऊठस, घुट-घुट्छुः इत्यादि. तसेच, अपभ्रश भाषेत 'इव' च्या अर्थी येणारा 'अणु'हा आदेश (सू ४) मराठीत 'अ'' या स्वरूपांत आदळतो. वर्णशिफार :- संस्कृत शन्द अपभ्रंशात येताना त्यात काही विकार होतात. अरनंयांतल्याप्रमाणे मराठीत आढळगारे पुढील विसर पहा:-(१) म (३९७)-*:-मान-पत्र, नाम नोर, इ. (२) यथा तया-ति सि (सू ४०१):-पंव तंब (३) पाश, सारस, कीरश-जास, सहस, पइस (म् ४.३):-वैया, तैसा, फेमा, (५) यत्र, दर, अत्र,-जए, वेष परव, (मू ४०४-४.५):-, तेय, एये (५) सावत् सावत्-त्राहि (धामहि) ताहिं (वामह):-बेहा तेहा (१) बहु तेर (म.४.०), एषा, केवट (म् ४.८):-ता, तेवता, एषा, रहा. तरिते:- (१) मराठीतील पु दिलेीव तसलीच इतर सा प्रयपात में भागातून मालेली मदत:- म्हाधारसमेरमा म मुरादरी, कोडर, मांगर, नामों ·(४) हेमचंद्ररत जिमली, दिवली (सू. ४२९-४३० पहा). (२) मराठीतील भाववाचक नाम साध- ण्याचा 'पगा' हा प्रत्यय अपभ्रशांतील 'प्पण' (सू. ४३७ ) या प्रत्ययापरून आहे है अगदी स्पष्ट आहे. - इतर:- आणखी एका बाबतीत अपभ्रंशाचा मराठीवर प्रभाव पडला आहे. अपभ्रंशातील पद्यात प्राय पादान्ती यमक आदळतें. बरोबर हीच प्रवृत्ति मराठीतील पद्यातहि आढळते. वरील विवेचनावस्न एक गोष्ट प्रामुख्याने स्पष्ट होते की, काही प्रमाणात का होईना अपभ्रंश भाषेने मराठीवर आपला स्वतःचा प्रभाव पाहला आहे. प्रस्तुत पुस्तकांत अवलंबिलेली पद्धति. प्रथम हेमचंद्राची संस्कृतमधील सूते व त्यावरील त्याची वृति, व मग त्याचे मराठीत भाषातर दिले आहे. सूत्राचा मथितार्थ वृत्तीन येत असल्याने सूत्राचे भाषातर स्वतंत्रण दिलेले नाही. तथापि, सूधात आलेल्या काही पारिभाषिक सज्ञा टीपात स्पष्ट केल्या आहेत. मुळात नसलेले पण भाषातरात आवश्यक असे शब्द ( ) अशा कंसात ठेवले आहेत. मूळ सूतपाठातल्याप्रमाणेच सूनाचे क्रमाक ठेवले आहेत. उदाहर- शातील पद्याना त्या सूत्राखाली एक, दोन, इस्रादि क्रमाक दिले आहेत. मागील सूत्राखाली येऊन गेलेली जीप पुनः पुढे आलेली आहेत, तेथे त्या पद्याची पूर्वीची स्थाने (सूत्र व पद्य क्रमाक) सात दिलेली आहेत; त्याचे भाषातर मान पुनः दिलेले नाही उदाहर- णांतील शब्द, वा वाक्ये अथवा पर्ये याची संस्कृत छाया ( ) अशा सात दिली असून मग त्याचे अर्थ सागितले आहेत. अधिक स्पष्टीकरण [ ] अशा कंसात ठेवले आहे. मुद्रित अपभ्रश-मागात व्यंजन-संपृक्त ए. वा ओ अपश स्वतंत्र ए. किंवा ओ यावरील ही खूरा त्याचे हस्व उच्चारण दर्शविण्यास वापरली आहे. तसेच, काही ठिकाणी तळटीपा दिल्या आहेत या खेरीज, आवश्यक तो स्पष्टीकरणात्मक भाग व काही तुलनात्मक भाग शेवटी टीरात दिला आहे. या टीपाम, पूर्व सूनाखाली आलेल्या काही शब्दाच्या रूपासाठी तो ती पुढील सूत्र पहाण्यास सांगितले आहे. संक्षेपाचे स्पष्टीकरण स्वतंत्र स्थानी दिले आहे. आभार प्रदर्शन :- प्रस्तुत पुस्तक लिहिताना ज्याच्या प्रथाचा उपयोग झाला त्या सर्व पूर्वसूरींचा मी ऋणी आहे. गु डॉ. म. गो. माईणकर, गु. प्रा. ह. दा. वेलणकर, प्रा डॉ. स गं. मालशे, प्रा. के. पा. जोग, प्रा. मु आ गावस्कर, प्रा. गो रा. राणे, प्रा. गो. मा काळे यानी दिलेले प्रोत्साहन व साहाय्य याबद्दल मी त्याचा आभारी आहे. बच्चों मुद्रित तपास. ण्यात मा श्री. तु. निमकर यानी केलेल्या साहाय्याबद्दल मी त्याचा आभारी आहे प्रा अ का. प्रियोळकर यानी हा ग्रंथ मोठ्या आपुलकीने प्रसिद्ध केला, याबद्दल मी त्याचा अत्यंत आमारी आहे. दि.९-१०-६२ के घा. आपटे ·अपभ्रंश-प्याकरण ५) ३२९ ३४२ } अनुक्रमणिका विषय स्यांचे स्थानी स्तर रिमतिमापूरी नामाच्या अन्य स्वराहस्व या दी होगें अकारानन्दाची रूम पारान्त व उपरान्त शब्दावी रूपं अकारान्त शब्दाचें न.ए.प. शारान्त व उकारान्त शन्दा तृतीया एकभन्न प्रपमा ए प., दि. प. य., प्रथमा अ.प., द्वितीया अ. प्रत्ययांचा शेर पष्टीच्या प्रत्ययाचा रोष संबोधन तृतीया अ.य, आगि सप्तमी अप. स्त्रीलिंगी नामांची रूप नए सदाची रूप पारान्त नपु नाम सनामांची पै सम् ने अग आप सना यास्पिक आदेश साह किमने स्थित आदेश काई व काग पुष्पदनी हो ...; ३४८-३५२ ३६५ अस्मदी ३६७ ३६८-३ २०५-२८१ ३८२-२८६ २८० ३८८ पर्तमाना भारहि.पु ए.. भविषah'' किचा अदेश की ২ মা नना मुष " " राना एमा मरेश एक समय ·(६) हेमचंद्रहर अनादि असंयुक्त क, ख, त, पू, फ्याचे विकार अनादि असंयुक्त म चा विकार संयुक्त व्यंजनातील रेफ रेफचा आगम ४०० } ४०२ आपद्, विपद्, संपद् याचे विकार क्थं, यथा, तथा याचे विकार यादव, ताहा, कीटा, व इहा याचे विकार यादश, तादृश्य, कीदृश, व इंश याचे विकार यन, तत्र, कुत्र, अन याचे विकार यावद् , तावद् याचे विकार इयत्, क्यित् याचे विकार पास्पर चा विकार व्यंजनसंपृक्त ए, ओ याचे उच्चारण ४०४-४०५ ४०६-४०७ ४०८ पान्तीच्या ई, हुँ, हिं, ६ ४१२ ४१४ याचे उच्चारण म्हचा म्म अन्याश चे विकार प्रायस्चे आदेश अन्यथा चा आदेश कुतस् चे आदेश ततस् व तदा याचा आदेश एवं, परं, सम, ध्रुव, मा, मनाक, किल, अयवा, दिवा, सह, नहि, पश्चाद्, एवमेव, एब, इदानीम्, प्रत्युत, इतस् याचे आदेश विषण्ण, उक्त, वरमन् यांचे आदेश शीम इत्यादींचे वहिल इत्यादि आदेश हुहुरू, घुम्ग इत्यादींचे उपयोग घई इत्यादींचे उपयोग तादी निपात पुनर, विना, अवश्य, एकता याचे स्वार्थ प्रत्यय ४१८-४२० ४२२ ४२४ ४२५ एकच्या ४२६-४२८

·४२९
४३०
अपभ्रंश-व्याकरण
स्वार्थे प्रत्यय
स्वाथै प्रत्ययाचे संयोगाने होणारे स्वार्थ प्रत्यय
स्त्रीलिंगी शब्दाची स्वार्य रूपै
वरील नियमाचा अपवाद, इत्यादि
ईय प्रत्ययाचा डार आदेश
अतु प्रत्ययाचा आदेश
प्र प्रत्ययाचा आदेश
त्व, तल् प्रत्ययाचे आदेश
तय प्रत्ययाचे आदेश
क्त्वा प्रत्ययाचे आदेश
- तुम् प्रत्ययाचे आदेश
४३२-४३३
४३४
४३५
४३७
४३९-४४०
प्रत्यय लागताना
तृन् प्रत्ययाचा आदेश
इव चे अर्थी येणारे शब्द
लिंगविचार
शौरसेनीप्रमाणे कार्य
सामान्य उपसंहार
सूत्रसूची

·(6) अ.व. गील. को संक्षेप (अकारानुक्रमाने) अनेक वचन म. मराठी एक वचन व.का. था वि वर्तमान कालवाचक गीर्वाण लघुकोश धातुसाधित विशेषण चतुर्थी वि.क था. वि. विध्यधी कमणि धानु- जुने मराठी साधित विशेषण तृतीया शब्दशः पष्ठी द्वितीया स. ससमी स. पंचमी संबोधन प्रथमा सि.को. सिद्धातकौमुदी प्रथम पुरुष सू. बहुवचन हेम. हेमचंद्रकृत प्राकृत व्याकर तृतीय पुरुष दि. दि पु पं. द्वितीय पुरुष --- ·हेमचंद्रकृत अपभ्रंश-व्याकरण स्वराणा स्वरा प्रायोपनशे ॥ ३२९ ॥ अपभ्रंशे स्वराणा स्थाने प्राय स्वरा भवन्ति । अपभ्रश भापत स्वराच्या स्थानी प्राय (इतर) स्वर येतात उदा--- कच्चु, कच्चि (कचिन् ) वेग, वीग (वेणी) याह, बाहा, बाहु, (पाहु) पहि, पिहि, पुद्धि (पृष्ठ) तणु, तिणु, सृणु (तृणम् ) मुकिदु, सुकिभो, सुदु (मुकृतम) किनभो, किलितभो (मिलन) लिह, लोह, लेइ (लेखा) गरि, गोरि (गौरी) प्रायोमहणायस्यापनशे विशेषो लक्ष्यते तस्यापि क्वचित् प्राकृतवत् शौरसेनीवध कार्य भवति । (सूतातील) प्राय' या शब्दान अमें दर्शविलें जातं की ज्या [शब्दाचा अपभ्रश भाषेत विशेष मागिता आहे त्याच मुद्धा वचित् (माहाराष्ट्री) प्राकृत व शौरसेनीप्रमाणे कार्य होत स्यादी दीर्घ-हस्वौ ॥ ३३०॥ अपभ्रंशे नानोन्त्यस्वरस्य दीर्घहस्वी स्यादौ प्रायो भवन । अपभशात विभक्ति प्रत्ययापूर्वी (स्यादी) नामाचा अन्त्य (इस्व या दीर्घ) स्वर प्राय दीर्घ वा हस्व होतो उदा- सौ। प्रथमा एक्वचनाच्या प्रत्ययापूर्वी दोला सामला धण घपावणी। णाइ सुवष्णरेह कमवइ दिणी ॥३॥ (विर श्यामर धन्या चम्पश्वा । व सुवर्णरेखा पप दत्ता ॥) प्रियकर श्यामल वर्णी आहे प्रिया (धण) पक्वर्णी आहे ती कसोटीच्या (काळ्या) दगडावर मोढरेल्या सुवर्णाच्या रेखेप्रमाणे दिसते [येथे, ढोर व सामर या (पुलिंगी) शब्दाच्या अन्त्य 'अ'चा दीर्घ म्हणजे आ झाला आहे. 'धण"' मुवष्णरेह' या (स्त्रीलिंगी) शब्दाच्या अन्त्य 'आ' चा हस्व म्हणते 'अ' রায় ওই ·२ हेमचंद्रकृत आमन्त्र्ये । सबोधन दिभकीत :-- ढोला म तुहुँ वारिया मा कुरु दीहा माणु। निदए गमिही रतही दडवड होइ विवाणु ॥ २ ॥ (विट मया ल वारित मा कुरु दीर्थ मानम् । निद्रया गमिष्यति राति मीन (दवड) भवति विभातम् ।) हे प्रिया, मी तुल्य मागितर होते की दीर्घ काळ मान धरू नको, (कारण) झोपेन रान सपून जाईल आणि लगेच प्रभान होईल [येथे, 'टोर' शब्दाच्या अन्त्य 'अ' चा दीर्घ म्हणजे 'आ' झारा आहे. ] स्त्रियाम् । स्त्रीलिंगी शब्दाल (मुद्धा अन्न्य अस्व वा दीर्घ स्वराचा दीर्घ था इस्त होतो ) उदा बिट्टीए मइ भणिय तुहे मा करु वैकी दिहि । पुत्ति, सक्पणी भल्लि जिवे मारइ हिअई पइहि ॥ ३ ॥ (पुत्रि (विए) मया भणिता व मा कुरु वा दृत्रिम् । पुनि सस्णा भर्थिया मारयति हृदये प्रविष्टा ।) मुली, मी तुला मागिनले होते की वक दृष्टि करू नके (कारण) हे मुरी, (ही वक्र दृष्टि) अणकुचीदार (धारदार) भाव्याप्रमाणे (दुमन्याच्या ) हृदयात प्रविष्ट होऊन त्याना ठार करते [ येथे, दिदि, पइति, भणिय या शब्दात दीर्घ स्वराचा म्हस्व स्वर झाला आहे ] जलि । प्रथमा अनेस्वधनात ण्इ ति घोडा एह थलि एइ निसिआ खमा । एयु मुणीसिम जाणिअइ जो नधि वालइ घग्ग ॥४॥ (एते ते अश्वा (घोडा) एषा स्थली एते ते निशिता खड्ग । अन मनुष्यत्व (पौरप) झायने य नापि वालयति बगाम् ।) हे ते घोडे, ही [ती] [युद्ध-] भूमि, हे ते तीक्ष्ण खड्ग, जो योज्याचा लगाम (मागे ) संचीत नाहीं (तर रणक्षेत्रावर युद्धच करीत रहातो) येथ पाण्याची परीक्षा होते [येथे, 'घोड़ा' व 'गिनिआ' मध्य अस्व स्वराचा दीर्घ झाला आहे, आणि 'खग्ग' आणि 'वाम' मध्ये दीर्घ स्वराचा हस्त झाला आहे ] स्यमोरस्योत् ॥ ३३१॥ अपनशे अकारस्य स्यमो परयो उकारी भवति ।

·अपभ्रंश-व्याकरण ३ अपभ्रश भाषेत प्रथमा ए 4 आण द्वितीया ए व या प्रत्ययापूर्वी (शब्दाच्या अन्त्य) अकाराचा उकार होतो उग - दहमुह भुवणभयकरु तोसिअ-सरु णिमाउ रहवरि चडिअउ। घउमुहु छमुहु झाइवि एक्काहि लाइवि पारद दइवें घडिअउ ॥१॥ (दशमुख भुवनभयर तोपतटकर निर्गत रथवरे (रथापरि) आट चतुर्मुख पामुप ध्यावा एकम्मिन् गित्वा इव देवेन परितः ॥) भुवनभयकर अमा रावण (दशमुख) शाराला सतुष्ट करून त्यात चला ब्रह्मदेव कार्तिकेय याच घ्यान करून व त्याना एकत्र करून नणु देवानी त्या (रावणा) ला निर्मिला होता [यथ दहमुहु भयकर सका णिग्गउ चा अउ, धा अउ या शब्दात प्रथमा एकवचनात अन्त्य अ चा उ पाला आह चउमुहु छमुहु या शब्दात द्वितीया एकवचनांत अन्त्य अ चा उ झाला आहे ] सौ पुस्योद्वा ॥३३२॥ अपभ्रशे पुलिझे वर्तमानस्य नाम्नोकारस्य सौ परे भोकारो वा भवति । अपभ्रंशात पुलिंगात असणा-या नामाच्या अन्त्य अकाराचा प्रथमा एकवचना प्रत्ययापूर्वी विकल्पानं ओरसर होतो उग - भगलिअ-नह निवाई जोभण लक्खु वि जाउ। परिस-सएण वि को मिलइ सहि सोक्सहँ सो ठाउ॥१॥ (अगलिनस्नदान ताना योननलक्षमपि जारनाम् । यशतेनापि समिनि सास मौरयानां म स्थानम् ॥) स्नह नष्ट झाल्य नमयान स्नेहान परिपूर्ण अशा व्यक्तीमध्ये त्यत्र योजनाच अतर अमूद, ह मखी (स्नेह नए न होता) जो गभर वषांनी भेटतो ता मौम्याचं स्थान आहे [येय ना व गा या भागात प्रथमा एकवचनान अन्त्य अ चा ओमालेला आहे पुमीति किम् । (सत्रात) पश्गिी शब्द अमें को म्हग्ल माह . (याच कारण अर्म की न्पुमालिंगी शब्दांच्या भन्त्य अ चा विक्रमानं ओ हात माही टा -) ·४ हेमचकृत भगहि अगु न मिलिउ हलि हरे अहरु न पत्तु । पिअ जोअतिहे" मुहकमल पम्वइ सुरउ समत्तु ॥२॥ (अझै अग न मिलित मगि (हलि) अधरेण अधर न प्राप्त । प्रियस्य पन्यन्त्या मुसकमक एव मुरत समाप्तम् ॥) सखी, (प्रियकराच्या) अगी (मायें) अग भिडलं नाहीं अधराग अधर चिक टला नाहीं प्रियकराच मुगकमल पहात असतानाच (आमची) मुरत-नीडा समाम माली [येथे, प्रथमा एक्वचनी अगु मिलिउ, मुरउ यामध्ये तसेंच द्वितीया एकवचनी कमल या शब्दात अन्त्य 'अ चा विकल्यान ओ होत नाही ] पट्टि ॥ ३३३॥ अपभ्रशे अकारस्थ टायामकारो भवति । अपनशात तृतीया एकवचनान (शाच्या अन्त्य) अागचा एकार होतो उदा जे महु दिण्णा दिअहता दइएँ पवसतेण। ताण गणनिएँ अगुलिउ जजरिभाउ नहेण ॥१॥ (ये मम दत्ता दिवमा दयितेन प्रवमता । तान् गणयन्या (मम ) अमुल्य परिता नसेन ॥) प्रवासाला निघनाना प्रियकरान (अवधि) म्हणून ने तिवम सागतले त माजनाना (मायी) बाटे नखोनी परित झाली [यथें दहऍ मध्य अन्त्य अमराचा एकार झाला आहे ] डिनेश्च ॥३३४॥ अपभ्रशे अकारस्य दिना सह इकार एकारश्च भवत । अपभ्रश भाषेत (शब्गऱ्या अन्त्य ) अकाराचा सप्तमी एक्वचनी प्रत्ययासह इकार व एकार होनो उठा -- मयारु उप्परि तणु घरइ तलि घलइ रयणाइ । सामि सुभिच्चु वि परिहरइ समाणइ सलाइ nan (सागर उपरि तृणानि परति तले क्षिपति (घ) रत्नानि । स्वामी मुभृत्यमपि परिहरति समानयति खलान् ।) रामर गवताला वर (उचलून) घरता आण रलाना तळात ढकलतो (तद्वत् ) स्वामी चागल्या सेवकाला साइन देतो आण खलाचा (दुराचा) सन्मान करतो [येथे नलि या सप्तमी एकवचनी रूपात अाराचा प्रत्ययामह इकार झालेला आहे ] ·अपम्रश-व्याकरण तले घल्लइ । (तले क्षिपति।) [यथें, तले या सप्तमी एक्वचनी रूपात अकाराचा एकार झालेला आहे ] भिस्येद्वा ।। ३३५॥ अपभ्रशे अकारस्य भिसि परे एकारो घा भवति । अपभ्रंशात तृतीया अनेकवचनी प्रत्ययापूर्वी (शब्दाच्या अन्त्य ) अराराचा विकल्पाने एकार होतो उदा गुणहि न सपइ किरि पर फल लिहिआ भुजति । कसरि न लहइ योड्डिा वि गय लक् हि घेप्पति ॥१॥ (गुणे न सपत् कीर्ति पर (जना ) फलानि लिखितानि भुञ्जन्ति । केमरी कपर्दिामति (बोडिअ) न रमते गजा लौ गृह्यन्ते ।) गुणांनी कीर्ति मिळत, पण सात्ति मिळत नाही (दैवानं माटी) लिहिलेली फळेंव (लो) भोगतात सिंहाला एक कवडीसुद्धा मिळत नाही पण हत्तींना लाखो रुपये पडतात [येथे, लक्खेहिं या शब्दान अन्त्य अपराचा एकार झाला आहे जेव्हा अकाराचा एकार होत नाही तेव्हा आर तमाच रहातो उदा-गुणहि ] डसेंई-ह 11३३६॥ अस्येति पञ्चम्यन्तं विपरिणम्यते । अपभ्रशे अशरापरस्य हहैं हु इस्यादेशी भवत । (सू. ३३१ मधील) 'अस्य (= अकारस्य) है (आता) पचम्यन्त (म्हणजे) अकारात् अर्म बदललें गलं आहे अपभ्रशात (शब्दाच्या अन्त्य) अकारापुढे पचमी एक्वचनी प्रययाच 'हे आणि हु असे आदेश होतात उदा अच्छहे गृहह फलइ जणु कडुपल्लव वह । वो वि महामु सुअणु जिव ते उच्छागि घरेइ ॥ १ ॥ (भान् गृह्णाति फलानि नन कपलवान् वर्नयति । तथापि महाद्रुम मुसन इव तान् उत्पन्ग धरति ।) रोक पक्षाची फळे घेतात आ ण बहु पाल्याचा त्याग करतात तथापि मुजनाप्रमाणे महावृक्ष त्याना मानीवर धारण करतो [यथें, वच्छहे या पचमी एक्वचनी रूपान ह' आदेश आलेला आहे ] वच्छह गृण्हइ । (वृक्षात् गृह्णाति ।) [यर, वच्हु या पचमी एकवचनी रूपात 'हु आवेग आलेला आहे ] । यसो हु अपभ्रशे अकारात्परस्य भ्यस पशमीबहुवचनस्य हुँ इत्यादशो भवति ।

·६ हेमचद्रकृत अपभ्रश भाषेत (शाच्या अन्त्य) अारापुढ पचमी बहुवचना प्रत्ययाचा हु अमा आग होतो उता - दूरडाण पडिउ खलु अप्पशु नणु मारेइ । जित गिरिमिंगहु पडिभ सिल अन्नु वि चूर करेह ॥।॥ (दूगाणन पतित खल आत्मान नन (च) मारयात । यथा गिरिभगेड्भ्य पतिना शिला अन्यदपि चूणीकरोति ।) उच उहाण करून (मग खाली) पन्लेरा खलपुरुष स्वत । (ब) (इतरे) नाना यार करतो जसें गिरािशखरावरून पग्लेली शिला ( स्वन बरोबर ) इतराचहिं चूर्ण करते [यर्थे •मिगहुँ या पचमी अनेकवचनी रूपात हु' असा आग आहे ] इस सु हो-स्सा ॥ २३८ ॥ अपभ्रशे भकाराम्परस्म इस स्याने सु हो स्मु इति अय आदेशा भवन्ति। अपनशात (शब्दाच्या अन्त्य) अगरपुर पनी एक्वचनी प्रत्ययाच स्थानी मु हो व मुअमे तीन आदेश होतात उदा - जो गुण गोवइ अप्पणा पयडा करद परस्सु । ससु इउ कलिजुगि दुरहहो बलि विजउँ सुअणस्तु ।। [य' गुणान् गापनि आमीयान् प्रमान् क्रोति परस्य । तस्य अह कलियुग दुर्लभस्य बलिं करोमि सुननस्य ] जा आपले गुण आफतो व दुमन्याचे गुण प्राट करतो अशा कलियुगात दुर्लभ अस णाऱ्या त्या सज्जनाची मी पूना वरतों [येथें परस्सु तम दुहृदो मुअणम्मु या पनी एकवचनी रूपात म हा व स्मुह भाटेश आहेत ] भामा ६।। ३३९ । अपभ्रशे अकारापरस्यामो इमिग्यारेशो भवति । थपधंगाल [शब्च्या अन्त्य ] अकार' परीच्या बहुवचनी प्रत्ययाचा आग होतो उना --- सगह सहाजी भगि न वि ते भवः यदि वमनि । भह नणु लगिदि उसरह भह सह मई मजति ।।। [तृगानां नृतीया भने माप [नैव तान अवटना वसन्ति । श्रय न रागदा उत्तरान अय सह स्वय मन्ति।। तृणाला तिमरा मार्ग नाहीं त अग्नाच्या कायवर उगवतं त्याला बन्न लोर (आई) ओल्पहतात अथवा त्यायामह हलन युद्धान [येथे तणद्द या परी अनस्यचनी रूपात ६' आश आलय आहे ] है अमा ·अपभ्रंशः -व्याकरण चेदुद्याम् ॥३४०॥ अपभ्रंशे इकारोकाराभ्यां परस्पामो हुई चादेशौ भवतः। अपभ्रशात (शब्दाच्या अन्य ) इकार व उकार यापुढे पीच्या बहुवचनी प्रत्ययाचे 'हुँ' आणि ' है ' असे आदेश होतात. उदा :--- दइवु घावइ वणि तरहुँ सउणि पाक फलाई। सो परि मुम्बु पइह ग वि कपणादि खलवयणाई ॥1॥ (देव घटयति बने तरुणा शरनीना (कृते) पवफलानि । तद् वर सौग्य प्रविष्टानि नापि वर्णयो खलवचनानि ॥) पत्याच्या साठी वनात वृक्षावर पिकली फळं देवान निर्माण केली आहेत; ते मुख (अमणे) चागले; पण पलाची वचन कानात प्रविष्ट होणे नको [येथे, तरहुँ व सउणि या षष्टी अनेश्वचनी रूपांत 'हु' आणि 'ह' असे आदेश आलेले आहेत ] प्रायोधिकारत् क्वचित्सुपोपि हुँ। 'प्राय'च्या अधिकारामुळे, वचित् गतमी बहुवचनी प्रत्ययावायुद्धा हु(असा आदेश होतो) उदा. :- धवल विसूरइ सामिअहो गरुआ भरु पिक्ववि। हउँ कि न जुत्तउ दुहुँ दिसिहि खंड. दोणि करेवि ॥२॥ (धवल विद्याते (विसूरइ) स्वामिन गुरु भार प्रेभ्य अह किं न युक्त द्वयोर्दिशो' खण्डे द्वे कृत्वा ।) स्वामीचा मोठा भार पाहून ढवळा (बैल) खेद करतो (व स्वत शी म्हणतो-) 'माझे दोन तुकडे करून (जुबाच्या) दोन दिशाना मला का बरे जोडले नाहीं " [येथे, दुहुँ या सप्तमी अनेकवचनी रूपात 'हु' आदेश आहे ) डसि -भ्यस्-डीनां हे-हुं-हयः ॥ ३४१ ॥ भपभ्रंशे इदुदयों परेषां दमि भ्यस् डि इत्येतेषां यथासंख्य हे हुदि इत्येते प्रय आदेशा भवन्ति । अपभ्रशात (शदाच्या अन्त्य)'इ' व 'उ' याच्यापुढे पचमी एक्वचनी प्रत्यय, पची अनेकवचनी प्रत्यय आणि सप्तमी एश्वयनी प्रत्यय याचे अनुक्रमें है, हु आणि हि असे हे तीन आदेश होतात. हसेहैं। पचमी एक्वचनी प्रत्ययाचा 'हे' आदेश होतो उा-- गिरिहें मिलायलु तरुहें फल घेपर नीसा । घर मेल्लेप्पिणु माणुसहं तो वि न रुचह रतु ॥१॥ (गिरेः गिलातलं नरो कल गृपने नि मामान्यम् । गृह मुक्त्वा मनुष्याणां तथापि न रोचते अरण्यम ॥)

·८ हेमचद्रात कोण यादि भेदभावाविना (अग्न्यात) पाताची रिग व भाची फळे मिवनात (श घेतली जातात) तथापि घराचा त्याग करन अरण्य (-वाय) माणसांना आवडत नाही [येथे, गिरिहे आणि नरहे या पचमी एवयनाच्या रुपात 'हे' आदेश आलेला आहे ] भ्यसो हु । पची अनेकवी प्रत्ययाचा 'हु' आग होता उदा-- तरहुँ वि वाग्लु फल मुगि विपरिहण असणु लइति । मामिहुँ एत्ति उ अगलउ आयरु मिच्चु गृहति ॥२॥ (तरभ्य अपि वल्कले फ्लं मुनय अपि परिधान अशन लमन्ते । स्वामिभ्य' इयत् अधिक (अग्गलई ) आदर मृत्या गृहन्ति ।) वृक्षापासून वल्लल ह परिधान म्हणून व फळे हे भोजन म्हणून मुनिमुद मिळवितात (वन व भोजन याचेबरोबरच) मेवक स्वामीपासून आदर (हा) अधिक मिळवितात [येथे, सामिहुँ व तर? या रूपात 'हु' आदश आलेला आहे ] देई । सप्तमी एकवचनी प्रययाचा 'हि' आदश होतो उदा- अह विरलपहार जि कलिहि धम्मु ॥३॥ (अथ विरल्यभाव एव क्यै धर्म।) आना कलियुगात धर्म हा खरोखर कमी प्रभावी आहे येथे, बलिहि या सप्तमी ए व सात 'हि' असा आदश आहे ] आहो णानुस्वारी ॥ ३४२ ।। अपभ्रशे अकारापास्य दावचनस्य णानुस्वारावादेशौ भवत । अपनश भाषेत (शब्दाच्या अन्त्य ) अधारापुढे तृतीया एकवचनी प्रत्ययाचे व अनुस्वार असे आदेश होतात उदा- दइए पवसतेण ( ३३३..) "दइएँ ' या रूपात 'ए' पर अनुस्वार आरा आहे, 'पवसतेण ' या रूपात 'ण' आलेला आहे ] ए चेदुत ॥ ३४३ ॥ अपनशे इकारोकाराम्या परस्य दावचनस्य एं चकारत् णानुस्वारी च भवन्ति । आश्रमात (शब्दाच्या अन्य ) इशार व उमर यापुढे तृतीया एकवचनाचा 'ए' आणि (सूत्रातील) चकारामुळे ('आणि या शब्दामुळे )' व अनुस्वार (हेहि ) होतात उदा - ए। ए [चे उदाहरण] अग्गिएँ उण्डउ होइ जगु दाएं सीअलु ते । जो पुणु अगि सीमला नसु उपहत्तणु ॥ [येथे, - ·अपम्रश-व्याकरण [ अमिना उर्ण भवति जगत् वातेन शीतल सथा। य पुन अमिना शीतल तस्य उष्णत्व क्यम् ॥] जय अग्नीमुळे उष्ण व वायूमुळे शीतल होतं पण जो अभी हि शीतल होतो त्याला उष्णतेचं काय [ यथ, अग्गिएँ या रूपात ऐं आहे ] णानुस्वारौ। ण व अनुस्वार [ याचे उदाहरण - विपिअ-आरउ जइ वि पिउ सो वि त गहि अन्जु । अगिण दवा जइ वि घरु तोते अगि कानु॥२॥ (विप्रियकारक यद्यपि प्रिय तदापि त आनय अद्य । अमिना दग्ध यद्यपि यह तदपि तेन अमिना कार्यम् ॥) परी प्रियार अप्रिय करणारा आहे तरी त्यारा आज आण तरी अग्रीन पर नाळल जाते तरी त्या अमीगी (आपले) काम असतेंच [येथ 'अग्गिण ' या रूपात 'ण आहे, 'अगि' या रूपात अनुस्वार आहे ] एवमुकारादप्युदाबार्या । याचप्रमाणे उबारापुढेहि तृतीया एक्वचनात 'ण व अनुस्वार यणारी उदाहरणे घ्यावयाची स्यम्-जस्-शसालुक् ।। ३४४ ।। अपभ्रशे सि अम् जस् शत् इ येतेषां लोपो भवति । अपनशात प्रथमा एकवचन द्वितीया एश्वचन प्रथमा बहु (अनेक) वचन आणि द्वितीया बहु (अनेक)वचन याच्या प्रययाचा लेप होतो एइ ति घोडा ए६ थलि (३३०४ ) इत्यादि । अव स्यम्जसा लोप । (उदा ) एद नि घोडा एह थलि इत्यादि यथें (या उदाहरणात) प्रथमा ए. व (एह थलि) द्वितीया ए. व (वग्ग ) व प्रथमा अनकवचन (ण्इ योग) याच्या प्रत्ययाचा रोप झाय आहे जिवे नि धक्रिम लोअणहं गिरु सामलि सिकावद। नि नि धम्म निभय-पर खर-परि तिमइ ॥३॥ अग्र स्पासा लोप । (यथा यथा परिमाण रोचनयो नितरी श्यामला शिक्षत। तथा तथा मन्मय निजामरान खरप्रस्तरे तीभ्णयति ।) गरी श्यामा स्त्री डोळ्याचे वारडण (वक कटाणा गरम्यान) गित तमतमा मदन परिण दगडावर आपल्या बागांना धार लावतो गणे ( का उहाहरपान ) प्रशER ( सामलि) द्वितीया ए. (मि) आणि दिनीया अप (सर) यांच्या प्रत्ययांचा रार साय आहे हे अव्या २ ·हेमचद्रकृत - पष्टया ॥३४५॥ अपनशे पष्टया विभन्या प्रायो लुग भवति । अपभ्रात पी विभत्ती (प्रत्यया) चा प्राय रोप होतो उदा सगरसहि जु वपिणभइ दक्खु अम्हारा कतु । भइमत्तह चत्तकुसह गय कुभइ दारंतु ॥१॥ (सकरातेषु यो वर्ण्यते पश्य अस्मान कान्तम् । आनमत्ताना त्यक्ताशाना गजाना कुम्भान् दारयन्तम् ॥) शहा युद्धात आत माजलेल्या व अशाना दाद न देणाऱ्या (अगा) हत्तींची गडस्थळे पोणारा म्हणून ज्याच वर्णन केल नात (तो) आमचा प्रियार पहा [ययें ‘गय' या रूपात पष्टी विभक्तीच्या अ व प्रत्ययाचा रोष याग आहे ] गृथग्योगो लक्ष्यानुमारार्थ । लल्या ग अनुसरून अश्र करावयाचा या दृधन (सू ३४५ हे सू ३४४ पेक्षा) पृथक्षण मागतल आहे' थामन्ये जसो हो । ३४६॥ अपभ्रशे आम ध्येय वनमानानाम्न परस्य जसोहो इग्यादेशो भवति। लोपरापराद । अपभ्रशान साधनार्थी असणान्या नामापुढ प्रथमा अनेकवचनी प्रत्ययाचा 'हो' असा आदेश होता (हा नियम) राप होतो (मृ ३४४ पहा) या (नियमा) चा अपवाद आहे उदा तरुणहो तर गिहो मुगिउ मई काहु म अप्पहो घाउ ॥१॥ (हे तहणा तरण्य (च)नात मया कुष्त मा आमन पातम् ।) हे तरुणतरुणींनो मन कळल आपग घात करू नका [यैथ नरुणहो तहाण्यहो या सबोधनी रूपात 'हो' आदेश आहे ] भिस्सुपोहि ॥ ३४७॥ अपभ्रशे भिस्सुपो स्थाने इत्यादयो भवति । अपभ्रश भाषेत तृतीया अनावचन आणि सप्तमी अनेम्वचन याच प्रत्ययाच स्थानी 'हि' असा आदेश होतो उदा गुगा न सपइ कित्ति पर ॥ (३३५१) [यधे, गुणहि या नृतीया अ व पात 'हिं' आदेश आहे ] मुर। सप्तमी अनेश्ववन (दि आगच उदाहरण) भाईरविजि भारइ मग्गा निहिनि पयह ॥१॥ ज्या विभतीच उगारण असेल त्यानुसार अर्थ करावयाचा आहे २ संबाधनाच अनेस्तनाच प्रत्यय ह प्रथमा अनेसवनी प्रत्ययामारनेच अमनात - ·हेमचंद्रकृत ૧૨ सुदरी (मुग्धा) अधारात मुद्धा स्वन च्या मुलाच्या किरणानी हात पहाते, मग पूर्ण चद्राच्या चादण्यात ती दूरच्या वस्तु का पहात नाही' [येयें, चंदिमए या तृतीया एक्वचनी रूपात 'ए' हा आदेश आहे ] जाहि मरगयकति सवलिअ॥२॥ (यन मरक्तकान्त्या सवलितम् ।) जेथ मरकत मण्याच्या प्रशशान वाटत आहे [येथे, कतिएँ या तृतीया एक्वचनी रूपात 'ए' हा आदेश आहे ] स्स् -हस्योहैं ॥ ३५ ॥ अपभ्रंशे नियों वर्तमानासम्न परयोई स् हसि इत्येतयो इत्यादेशो भवति । अपभ्रश भाषेत स्त्रीलिंगात असणाऱ्या नामाच्या पुढे पवमी ए व आणि यष्टी ए व या प्रत्यर्याचा 'हे' असा आदेश होतो उदा. स्स: । पष्ठी एकवचनाचे उदाहरण - तुच्छमझहे सुच्छमापिरहे। सुपरछरोमावलिदे तुच्छराय सुच्छयरहासहै । पियवयणु अहहतिअहे तुच्छकायवम्महनिवासहे। अन्नु जु तुच्छउँ तहे धणहे स अवखणह न जाइ । कटरि थणनह मुददहेजे मणु विच्चि ण माह॥1॥ तुच्छमन्याया तुच्छ जल्पनीलाया । नुच्छाच्छरोमावल्या नुच्छागाया तुच्छतरहामाया । प्रियवचनमसभमानाया तुसायमन्मयनिवागाया । अन्य यनुन्छ तम्या धन्याया- तदाग्यातुन याति। भाश्चर्य स्तनान्नर मुग्धाया येन मनो वर्मनि न माति ॥) तुच्छ कमर अमटेगी, तुच्छ घोलगगरी, तुन्छ व मुंदर रोमापरी (उदयपर) भसणारी, तुच्छ प्रेम अमारी (दापविगार्ग), तुच्छ हगणारी, प्रिपराची वार्ता न कटल्याने शरीर तुम्हादेगी, (जगुं) मदनाचा निगम, अपल्या मुंदरी (मुग्ग), आणसी जे पाही तुच्छ आहे में मांगता येत नाही, आर्य है की तिच्या दोन स्तनामधले अतर इनकें तुन्छ आहे की त्या (दोन स्तनामधील) मार्गवर मनमुटा मावत नाही , ये बारीक, नाना, मूम था की, कग प्रत्यादि अर्यांनी तुब्द वापरलेल्या भाहे याची बानी बिल्य कमी मादी, आगि जिच्या शरीरात मदनाचा नियम माहे, ममाहि थर्थ काला येईन ·अपम्रश-व्याकरण १३ [येथें, मन्नहे, जपिरहे, रोमावलिहे, ' हामहे अलहतिअहे, निरामहे, धणहे मुडहे या रूपात 'हे' अगा आदेश आहे ] डसे । पचमी एक्वनाचे उदादरण पोडति जे हियह अप्पणउँ ता पराई फवग पृण । रक्वम्मा लोअहो अप्पमा पालो जाया रिसम धण ॥ २॥ (सोग्यत यो हृदय आनीय तया परकीया (परविषये ) का घृणा । रक्षन लोका आमान बालाया नातौ विषमा स्तनी ॥) आपलेच हृदय फोडणाया (स्तना)ना दुमन्याविषयी काय दया पारणार हे हो, त्या तरुणीपासून स्वतच रक्षण करा (निचे) स्तन आना संपूर्ण (विषम, हृदय फोडणारे) झाले आहेत [यथें, पाल्हे या रूपात 'हे' आदेश आलेला आहे ] भ्यलामोई ॥ ३५१ ॥ अपभ्रशे स्त्रिया वर्तमानालाग्न परस्य म्यस आमश्च हु इत्यादशो भवति । अपभ्रशांत श्रीलिंगात असणान्या नामापुढे पचमी बहुवचन आणि षष्टी बहुवचन य प्रत्ययाचा 'हु' असा आदेश होतो उदा- भला हुआ ज मारिआ यहिगि मदारा फतु । लसेनतु वयसिभ जइ भगा घर एतु ॥१॥ (भय (= साधु) (भा) भून यन्मारित भगिनि अस्मदीय कान्त । अरनिप्यत् वयस्याभ्यः यदि भग्न गृह ऐप्यत् ॥) हे भगिनी माझा प्रियार (पति) (युद्धात) मारला गला हें चागलें झालं (कारण) पराभूत होऊन जर तो घरी परत आग असता तर (माझ्या) मैत्रिणींच्या पुढ लाज वाटली अमती वयस्याभ्यो वयस्यानां धा इत्यर्थ । मैत्रिणींपासून वा मानणींच्या (पुढ) अमा अर्थ आहे [येथे, वयसिअहु (पचमी अ व आणि षष्टी अ व ) या रूपात 'हु आदेश आहे ] डेहि ॥३५२ ॥ भपनशे त्रियां वर्तमानानाम्न परस्य हे सप्तम्येकवचनस्य हि इत्यादशो भवति। अपभ्रंश भाषेत स्त्रीटिंगात असणाऱ्या नामाच्या पुढ डि म्हणने सप्तमी एश्वचनी प्रत्ययाचा 'हि' असा आदेश होतो उद।- वायम् उड्डावतिअए पिड दिठ सहस ति। अद्धा वलया महिदि गय भन्दा पुट त ति ॥१॥ (वायस मापयत्या प्रियो दृष्ट सहमेनि । अर्थानि वलयानि मद्यां गतानि अर्धानि फुरितानि तरिति ।)

·१४ हेमचद्रकृत काळ्याय उ-वून लावगाया वीय अचानर प्रियार दिसन (तिच्या) अर्या चांग या जमिनीवर (गहन) पडन्या आणि (उरलेल्या) अर्ध्या (यागया) तादी फुल्या [यय महिहि या सप्तमी एक्कास्नी रूपात 'हि' आदा आहे ] शीय जसशसोरिं ॥ ३५३ ॥ अपभ्रंश लोरे यतमानानाम्न परयोजस् शसो इ इत्यादशो भवति । अपभ्रगत नपुगरिंगात (और) अगशया नामा-या पुढे प्रथमा बहुवचन व द्वितीया यहुवचन प्रत्ययाचा 'इ' अमा आग होनो उदा कमलइ मेलवि अलिउलाइ करिगडाइ महति । भसुलहमे छण ना भलि ते ण वि दूर गणति॥ कमनि मुक्वा आ परिगान कांक्षन्ति। अमुलभ एटु या निवध (भरि) त नारि (1) दृर गणया त॥) क्मळ मोइन भ्रमरममूह हत्तींच्या गडस्थळयची इछा करतात दुर्लभ (वस्तु) मिळविण्याचा ज्याचा आग्रह आहे न दरवाचा विचार करीत नारीत [येथ 'उरइ (प्रथमा अध) आणि कमाई व भाई (द्वितीया अच) शमध्ये 'ई' हा आग आहे ] कान्तस्यात उ स्यमो ॥३५४॥ अपभ्रशे सोये पतमानस्य क्कारान्तस्य नाम्नो योगारस्तस्य स्थमा परयो उ इत्यादयो भवति । अपभ्रंशात नपुमागात जराणा-या कारान्त नामाचा गो (अन्य ) अकार त्याच्यापुढ प्रथमा ए व आणि द्वितीया वचन याच्या प्रत्ययाचा उ'अमा आदेश होतो उता अन्नु शु तुच्च तहे धणहे। (३५.१) [येथे तुच्छ या प्रथम एक्वचनी रूपात उ' आदश आहे ] भगाउँ देविषवि नियवलु बलु पसरिअउँ परस्सु । उम्मिलइ ससिरेह जि करि करवाल पियस्मु॥१॥ (भमक दृष्ट्वा निनादल बल प्रमनक परस्य । उन्मीलति शरिरेखा यथा को करवाल प्रियस्य ॥) आपल सैय पराभूत झालल पाहून व गच सैन्य पसरत चालल पाहून (माझ्या) प्रियकराच्या हातात चरेखेप्रमाणं तरवार चमकू लागत [यथ भग्ग व पसारअउ या दिनीया एक्वचनी रूपान उ हा आदा आहे ] १ अन्नी यणाय हा व सार्य व आहे ·। १५ अपभ्रंश-व्याकरण सर्यादेर्डसे ॥ ३५५॥ अपर्धरो सर्वादरकारान्तात्परस्य हसेही इत्यादेशो भवति । अपभ्रंश भाषेत आगन्त सर्वनामापुढे पंचमी एकवचन प्रत्ययाचा 'हो' असा आदेश होतो. उदा.:- नहा होतउ आगो । सहा इतिउ माग्दो । कहाँ तिउ आगदो। (यस्मात् भवान् आगतः । तस्मात् भवान् आगतः । कस्मात् भवान् भागनः।) जेथून आला. तेथून आग. पोटन आला. [येथे, ज (यद्), त (तद्), क (किम् ) या सर्वनाांच्या जहां, तहां, यहाँ या पंचमी एकवचनी रूपांत 'हां' आदेश आहे] किमो डिदे या।। ३५६॥ भरभ्रंशे किमोकारान्तात् परस्य हदि इत्यादेशो या भयति । अपभ्रंगात अारान्त किम् (क) च्या पुढे पंचमी एकाचन प्रत्ययाचा 'इहे' (डिहे) अगा आदेश दिल्याने होतो उदा० :- जह व नेहदा म पनि तिहार । में परियोग गइन पवार॥ (यदि तस्या · शुव्यतु स्नेह मया गम नाrform: (1)। तत् यस्माद पाया मांगनाम्याय (अ.) वारम् ॥) जर तिचा मजवरील बार्यनल (m) [नंद मपला असेल, तर शेकडों वेच वक हीनी मी काय पाहिल्या! [येये, हि या पंचमी एकायनी गति 'इहे ' आदेश आहे. ] हैदि॥ ३५७ ॥ भासमारभारावास्य है। ससम्येकवचनस्य हि इत्यादेशो भवति । अपना भात अनगन गईनामांपुढे हि म्हणजे सप्तमी एश्वचन याचा '' भमा आदेश होता. उदा.:- हि कम्मिमइ सरिण सर हिग्नइ समिगण सम्पु । सहिद भन्यानिवादि मंतु पपासइ मा ॥३॥ (मत्र (अपवा यम्मिन्) कम्प्यते गरेग शरः श्यिते पगेन राइगः । तम्मिन् साशे भट्पटानिरहे कान्तः प्रागपति मार्गम् ॥) जेथें धागाने याग व सान सा डिन केलें जाते त्या तशाप्रकारच्या योदयांच्या समुदायांत ( मागा) प्रियार (योदयांगाय) मार्ग प्राशित करतो. [येथे, जहि, तहि या सप्तमी एरवचनी रूपात '६' आदेश आहे.]

·हेमचंद्रकृत एक्यहि अविखहि सावणु अनहिं भवड माह महिअल-सरि गइत्यले सरउ । आदि गिाह मुहच्छी तिल-वणि मगसिरु तहे मुह मुह-याइ आवापिङ सिसिह ॥ २ ॥ (एकस्मिन् अणि श्रावण अन्यस्मिन् भाद्रपद माधव (अथवा मार ) महीनलसप्तरे गण्डस्थले शरन् । अगेषु प्रीम मुगामिति वन मार्गीय तस्या मुग्धाया मुसपकने आवामित शिशिर ॥) त्या मुदरी (मुग्मा) च्या एका डोळ्यात धारण, दुम या डोळ्यात भारपद आहे. जमिनीवरील विद्यान्यावर माधव (अथवा मात्र) (आहे) गारावर शरद, अगावर प्रीम आहे, मुखासिकारुपी तियच्या वनात मार्गशीष आहे आणि मुखकमत्रावर शिशिर राहिम भाहे [य], एक्वहि, अनहिं या रूपात' 'आदेश आहे ] हिमा पुद्धि तर ति करि कालखेत्रे काई । देक्स हयविहि कहि वह पई विण दुक्खसयाह ।।३।। (हदरा सुर 'तर' इति(शर) कृत्वा कारण किम् । पस्यामि हतविधि' यत्र स्थापयति लया विना दुखशतानि ॥) हे दया, तदिही फु पिर करून काय उपयोग तुझ्या गिना शैको दुग दुध देव कोठे ठेवते ते मी पाहीन हयथे, एहि या सप्तमी एकवचनी रूपात '' आदश आहे ] यत्तारकाम्यो दसोडासुन घा॥ ३५८ ॥ अपभने यत्तत् किम इग्योम्योकारावेम्य परस्य सो दामु प्यादेशो या भवति। अपभगत भारान्त यर, नर, किम् (म्हणने ज, त, क) याच्यापु पये एसयन प्रयाग 'भामु' (डामु) अमा आदमियान होतो उस कनु महारउ इलि सहिए निष्ट रूसा जाम। भत्यिहि समिति इचिहि रिटाउ विपेहद ताम्॥1॥ (कान मम्मीर हय ममिके निश्वान पनि यस्य (= यस्तै)। अन ही स्थानमपि समयति तस्य ॥)

·अपम्रश-व्याकरण १७ -- हरा ससी (माशा) प्रियकर ज्याचार रागावतो त्याच स्थान तो अन्नांनी शनानी (का) हातांनी पोहतो [ येथ जामु तामू या रूपात आमु हा आदेश आहे ] जीविउ कासुन यह घणु पुणु कासुन इदछ । दोषिण दि अवसर निबडिभइ निणसम गणइ विमिट्टु ॥२॥ (जीवितं कस्य न व भकं धन पुनः कस्य नेटम् । वे आए अवसरनिपतिते तृणसमे गणयति विशिष्ट ॥) नीवित कुणा । प्रिय नाही ' धनाची इच्छा वुणाय नाही' तथापि पेटप्रसंगी विशिष्ट (श्रेष्ठ) व्याक (या) दोहानादि तृणाममान मानतात [येय कामु या रूपात आमु हा आदेश आहे ] स्त्रिया इहे ॥ ३५९॥ भपशे सीलिने धर्तमानस्य यत्तकिम्य परस्य सो हे इस्पाटेशो वा भवति। अपभ्रशात स्त्रीलिंगान असणा या यत् तद् किम् याच्यापुह पटी एकवचन प्रत्ययाचा 'अहे (डह) अमा आश विसपान होतो उता हे परउतहे फेरउ कई करउ । (यस्या कृते । तस्या कृत । वस्या कृते ।) जिच्यासाठी तिच्यामारी युगाच्या साठी [यथ नहे तहे कहे या रूपात अहे असा आदेश आहे ] यत्तद स्यमोर्छ । ॥ २६॥ अपभ्रशे यादो स्थाने स्यमो परयो यथासख्य संघ इस्याशी या भवत । अपभ्रश भात यद् व तद् याच्या स्थानी प्रथमा एक्वचन आणि द्वितीया एक्वचन यामध्य अनुक्म चव प्र असे आश विरुपाने होतान उदा- पगगि चिहान नाहु सुत्र रणि करनि धनि | (प्राङ्गणे तिष्ठति नाथ यत्तदू रणे करोति न भ्रान्तिम् ॥) ज्या अर्थी नाय अगणात उभा आहे त्या अर्थी तो रणक्षेनावर फिरत नाही आहे [येथ भुबन ही यदू व तदूची अनुक्रम प्रथमा ए व आणि द्वितीया ए. व याची वैकल्पिक में आहेत ] पक्षे । विकल्पपक्षी (म्हणजे तेव्हा तुं व हे आग होत नाहीत ते हा ) ते बोशिअद लिम्बदद। (तत् जलप्यते यभिनति ।) में करतो ते बोलून दाखवितो ·[येथे, त व जु ही अनुगमन एव आणि द्वि ए व याची रूपे आहेत ] इदम इमु झीये ॥२१॥ अपभ्रशे नपुसकलिङ्ग वर्तमानस्येदम स्यमो परयो इमु इत्यादशो भवति । अपभ्रशात नपुमालिंगात असणाऱ्या इदम् (सर्वनामा )चे पुई प्रथमा एकवचन आणि द्वितीया एकवचन यामध्ये 'इम्' अमा आदेश होतो उदा इमु कुल तह तणड । इमु कुल देक्यु। (इद युर तर तनय । इद कुल पस्य।) मुरा, हे तुझें कुछ ह कुळ पहा [ येथे पहिला 'इमुह प्रथमा एस्वचनी रूप असून, दुसग 'इम' द्वितीया एकवचनी रूप आहे ] एतद् स्त्री पु-कीर पह पहो पहु॥ ३२ ॥ अपभ्रशे स्त्रियां पुमि नपुंमके वर्तमानस्यैतद स्थाने स्यमो परयोयथासक्ष्य एह एहो ण्हु इयादा भवति। अपनशात स्त्रीलिंग, पुगि व नमामि यान अमणाया एतद् (सर्वनामा) च्या पुड प्रथमा ए. य आण द्वितीया ए. व यामय अनुक्म पह, एहो एहु अगे आदेश होतात. उदा पर कुमारी एहो नद एहु मगोरहटाणु । पहउँ पद चिता पच्छइ होइ विहाणु ॥ (एषा फुमारी एप (अहं) नर एतन्मनोरथस्थानम् । एनन् मूर्माणा चिन्तमानाना पचान् भवति विभानम्।।) ही कुमारी, हा (मी) पुरा ह मनोग्याचं स्थान (जेव्हाँ) मूर्ग (पत) समाच विचार करीत रहागन (तहा नंतर) गाव प्रभाव होल [यथे, पाह' हे स्त्रीलिंगी सर च प्र ए. व , '' पुगिी एतदूचं प्र ए, प आणि 'पहु' ह नपु एतार ". य आह] पर्जद-शासो ॥३६३ ॥ अपभ्रंशे पनदी पर शसो परयो पदम्यादी भवति । अपर्धन भारत रतुद् (गनामा) पुढे प्रथमा यदुवचन अगि दिनीया बहुवचन पामध्ये 'इ'मा आदशहना 'ग्य रहनि घोडा एक थलि। (३१..) {या रहें नरा प्रयमा अनावचनी म्प ] पद पैरस। (गन् रम्य 1) पण . - ·समुद्र मुफो वा नमुने घन्वानगला याच काय अग्नि पाण्यात न रहानो इच अपम्रश-व्याकरण [ यथें, एइ ह एतच द्वितीया अनेकवचनी रूप आहे ] अदस थोड॥३६४॥ अपभ्रशे अदम स्थाने जस शसो परयो ओह इत्यादशो भवति । अपनशात अदम् (सर्वनामा) च स्थानी प्रथमा बहुवचन आणि द्वितीया बहुवचन यामध्यं ओइ' असा आदेश होतो उदा - जह पुच्छह घर घड्डाइ तो वहा घर भोई। विहलिभ जण अम्भुद्धरणु कतु कुटीरह नोइ ॥१॥ (यदि पृच्छन गृहाण महाति (वडाइ) तद् महान्ति गृहागि अमूनि । विहवरितननाभ्युद्धरण कान्त कुटीरके पश्य ॥) जर मोटी घर विचारीत अमात्र तर ती (पहा ) मोटी घर (पण) दुखी नाचा उद्धार करणारा (मामा) प्रियार योपींत आहे (तो) पहा भमूनि वर्तन्ते पृच्छ वा। ती आहेत वा त्याबद्दल विचार [ यथै ओइ ह भदस् च प्रथमा व द्वितीया अनेश्वचनी रूप आहे ] इदम आय ॥३६५॥ अपनशे इदम् शब्दस्य स्यादी आय इत्या शो भाति । अपभ्रशात प्रथमादि विभक्तीत इम् शन्दाचा आय' असा आदेश' हातो उदा भाय छोअहो लोभणई जाई सरई न भति । अप्पिए दिढह मउलिअहि पिए निदुइ विहसति ॥ १॥ (इमानि लोम्य लोचनानि नाति स्मरान्त न भ्रान्ति । अप्रिय हरे मुर्लन्ति प्रिय दृष्टे विक्मन्ति ॥) रोगांच्या ह्या डोळ्याना (पूर्व ) नन्माच स्मरण होने यात शका नाही (कारण) प्रिय (वस्तु) पाहून ते समुचित होतात व प्रिय (वस्तु ) पाहून ते निमित होतान [य] आय ह इदम् च प्रथमा अनेकवचनी रूप आहे ] सोमउ म सोसउ चिभ उभही वडवानलस्स कि तेण । न जले जलणा आएण वि कि न पत्त ॥ २॥ (गुप्यतु मा गुप्यतु एव (या) उदधि वडवानरस्य किं तेन । यद् ज्वरुनि जले ज्वलन एतेनापि किं न पर्याप्तम् ॥) त्याचा पराक्रम नावण्यास)पुरेसे नाही काय? १ विभक्ति प्रन्यायापूर्वी इन्म मर्मनामाच आय' असे अग होत ·२० हेमचंद्रमा [येथे, 'आएग' हैं इदम् चे तृतीया एकवचनाचे रूप आहे.) भायहो दढकलेवरहो ज वाहिउ तं सार। जह रहन्भइ तो वृहद भह डनाइ तो छारु ॥४॥ (अस्य दग्धालेवरस्य यदू वाहित (=लन्धं) तत् सारम् । यदि आञ्चायते तत् कुथ्यति यदि दह्यते तत्क्षारः ॥) या तुच्छ शरीरापासून में प्राप्त होते ते चांगले; जर ते झांकले तर ते कुजतें; जर जाळले तर त्याची राय होते. [येथे, आपहो' हे इदम् चे षष्टी एश्वबनी रूप आहे. ] सर्वस्य साहो या ॥ ३६६ ॥ अपभ्रंसे सर्वशब्दस्य साह इत्यादेशो या भवति । अपभ्रशांत सर्व या शब्दाचा 'माह ' असा आदेश विकल्याने होतो. उदा.'.-- साहु वि लोउ तडफडइ बहुत्तणहो सणेण घडपणु परि पाविअह हन्धि मोलडेण ॥1॥ (सर्वोऽपि लोकः प्रस्पन्दते (तडफद) महत्वस्य कृते। महत्वं पुनः प्रायते हस्तेन मुक्तेन ॥) मोटेपणासाठी सर्व लोक तडफडतान. माटेपण मुतादम्नानं (दान करन) प्राप्त होते. [येथे, साहु या प्रथमा एकवचनी रूपात गर्न चा 'साह ' आदेश आहे.] पक्षे विध्यपक्षी (म्हणजे जेथे म चा 'साह ' असा आदेश होत नाही तेथे राज्य अगेंच होईल. उदा.-) सम्युति । (गः अपि ।) फिमः का कयणी या ॥ ३६७।। भाशे किमः म्याने पाई करण इण्यादेती या भवतः । अपनंश भान किम् (गानामाच्या स्थानी 'वाई' व 'करण' हे आदेश दिया होगात. उदा:- सद म मु भावर दूर पर कोई अहो मुहूँ तुन्छ । पपशु जुमंद तइ मडिप सो रिउ होइन माय॥॥ (यदि न स आपसी पति अयो मुमंता। पवनं य मन्डयनि तत्र मामिम प्रियो भवति न मम 1) हैदरी, अर टो (घर) पेन नगेल, तर दमें अधोमुगको गम्बी, जो चयन मेडमो मो माया प्रिय ( पानी - ·अपनंश-व्याकरण २१ [येथे, किम् चे स्थानी 'काई' हा आदेश आहे.] काई न दूरे देवखह । ( ३४९.१) [येथे, किम् चा 'काई' असा आदेश आहे ] फोइति ने हिअडउँ भप्पण शाह पराई कवण कृष्ण। रवेजहु लोअहो अप्पणा वालहे जाया विसम थण ॥ २॥ (३५०.२) (येथे, किम् चे स्थानीं 'कवण' हा आदेश आहे.] मुपुरिस गुद्दे अणुहरहि भण करने कवणेण । जिव जिव बहुत्तणु लहहिं ति तिव नवहि सिरेण ॥३॥ (मुपुरुया कनो अनुहन्ति भग कार्यग केन। यथा यथा महत्त्व लभन्ते तथा तथा नमन्ति शिरसा ॥) सत्पुरुष कोणत्या कारणास्तव वंगु (रोपटा) चे अनुकरण करतात, ते सांग. जसजसे महाच प्राप्त होते तसतसे ते मस्तक साली नमवितात [येथे, किम् में स्थानी कवण हा आदेश आहे ] पक्षे । विश्ल्पपक्षी (म्हणजे जेव्हा किम् चे स्थानी 'काई' आणि 'कवण' हे आदेश होत नाहीत, तेव्हा). जइ ससणेही तो मुइम मह जीवइ निन्नेह । बिहि वि पयारे "हिं गइअ धण किं गजाहि सल मे ॥४॥ (यदि सस्नेहा तन्मृता अथ जीवति निस्नेहा । द्वाभ्यामपि प्रकाराभ्यां गतिमा (गता) धन्या कि गर्जसि खल मेघ ।) जर तिचे (माझ्यावर) प्रेम असेल तर ती मेली असार, जर ती जिवत असेल तर तिचे (मजवर) प्रेम नाही, (एवं च) दोन्ही प्रयानी प्रिया (मला) नष्ट झाली; (तेव्हां) हे दुष्टा मेघा, तू (पृथा) गर्जना को करतोस ? [येथें, कार व करण हे दोन्हीहि आदेश नसून 'किम् ' चाच उपयोग आहे ] युप्मदः सौ तुहुं ॥३६८ ॥ अपञ्चशे युष्मदः मौ परे सुई इत्यादेशो भवति । अपभ्रंश भाषेत प्रथमा एकवचनात युष्मद् (सर्वनामा)वा 'सुहुँ' असा आदेश होतो. उदा :- भमर म रणझुगि रपणइ सा दिसि जोह म रोह। सा मालइ देसंतरिम जसु मुहुँ मरहि विभोई॥॥ (भ्रमर मा रुणझुणशब्दं कुरु अरण्ये ता दिर्श विरोग्य मा रुदिहि ।

·हेमचंद्रकृत सा मालती देशान्तरिता यस्या त्वं नियमे वियोगे ।) भ्रमरा, अरण्यात रणझुग ध्वनि वह नको, त्या दिशेला पहा, रडू नको. जिच्या वियोगामुळे तू मरत आहेस ती मालती अन्य देश आहे [नुहुँ है युष्मदूर्य प्रथमा एश्वचन आहे.] जस्-शसोस्तुम्हे तुम्हई ।। ३६९ ॥ अपभ्रंशे युष्मदो जति शनि च प्रत्येक तुम्हे तुम्हई इन्चादेशी भवतः। अपभ्रगान युष्मद् चे प्रथमा बहुवचन आणि द्वितीया बहुवचन यांमध्ये प्रत्ये 'तुम्हे ' व 'तुम्दई' अग्ने आदेश होलान उदा :- तुम्हे तुम्हह जागह। (यूय जानीय !) तुम्ही जाणता. तुम्हे तुम्हई पेच्छह । (युष्मान् प्रेक्षत।) तुम्हाला पहातो. [येथें, प्रथमा आणि द्वितीया अनेश्वचनात 'तुम्हे' व 'तुम्हई' हे आदेश आहेत ? वचनभेदो यथासंख्यनिवृत्त्यर्थः । (सूनान प्रथमा प. प. आणि द्वितीया ब व असा) वचनभेद एवल्चामाटी सागितरा आहे की प्रथमा व द्वितीया अनेश्ववनात हे आदेश अनुक्रमें होनात, अमें समजले जाऊ नये या दयमा पर तई ।। ३७० ।। अपभ्रंसे युप्मर या हि अम् इश्येयः सह पई तई इत्यादेशी भात । अपभ्रंग भाषेत युमचे तृतीया ए. व , सप्तमी ए य. आणि द्वितीया ए. य. यांचे प्रयरामद 'पर' व 'इ' अगे आदेश होतान उदा :--- टातूनीया एरवचनी प्रत्ययामह :- पई मुकाई दिघावह पिइ पत्तत्त न पत्ता। सुह पुण छाया जइ होज यह पिता सहि पत्तेहि || त्वया मुस्तानामपि वरतरो विनश्यति (सिइइ) पाच न पाणम् । तव पुन' छाया यदि भवेत् कथमपि ना त पौ. (उ)॥] हे मुंदर पक्षा, तुझ्यापासून मुटे झाले तरी पानाचे पानपण नट होत नाही, परंतु तुझी बागलीहि जरी धाया अगरी तरी त्या पानांमुठेच, (ये, युग्मया तृतीया एश्ययनात 'पइ' हा आदेश आहे. ] महिमा सई ताए मुसनि भन्ने विनहित । पिसाई करई हुई काई गई म मधु गिरिजद ॥२॥ (मम हदर्य बया तया मारि अन्यन दिनाने । प्रिय हि बरोन्या व मम्वन मस्यः गिल्यते ॥) १ .

·२३ अपभ्रंश-व्याकरण माझें हृदय तू (जिंक्ल आहेम), तिन तुला (तिम्ल आहे), आणि तीसुद्धा दुसन्याकडून पीडरी जात आहे प्रियकरा, मी काय करू? तू काय करणार : माश्याकडून मामा गिळला जात आहे [येथ, तृतीया एकरचनान युष्मद् चा 'तइ' हा आदा आहे ] दिना । सप्तमी एक्वचनी प्रत्ययासह पई मई वेहि वि रणगांह को जयसिरि तस्कइ । केसहि लेप्पिणु जमघरिणि भण मुहु को थक्कइ ॥३॥ (त्वयि माय द्वयोरपि रणगतयो को जयनिय यति । केौहीत्वा यमगृहिणी भग मुर्य कस्तिष्ठति ॥) तू व मी दोघेहि रणांगणावर गेल्यावर (दुसरा) कोण (वर) विजयश्रीची इच्छा वरील ? यमाच्या पत्नीचे केस धरल्यावर कोण मुखान राहील, तें साग [येथे, युष्मद्य सप्तमी एकवचनात 'प' हा आदेश आहे ] एव तइ । याचप्रमाणे तइ (आदश सप्तमी ए व मध्य होतो) अमा। द्वितीया एक्वचनी प्रत्ययामह । पई मेल्लनिहे महु मरणु म, मेल्लतहो तुज्यु। सारस जसु जो वेगला सो वि कृतहो सज्झु ॥४॥ (वा मुचन्त्या मम मरण मा मुञ्चतस्तव । सारम (यपा) यस्य दूरे (वेग्गल्य) स कृतान्तस्य साध्य ॥) (सारस पयाप्रमाणे ) तुला जर मी गाल तर मी मरेन, मग तू टाकलेस तर तू मरशील, (कारण मारमपक्ष्यापैकी) जो सारस ज्यापासून वेगळा असेल तो कृतान्ताच भश्य होतो [यथे, द्वितीया एक्वचनात युष्मद्चा पड हा आदेश आहे ] व तई । याचप्रमाणे तइ (हा आदा द्वितीया एक्वचनात होतो) भिसा तुम्हहि ॥ ३७१ ॥ अपभ्रशे युप्मदो भिसा सह तुम्हेहि इत्यादेशो भवति । अपना भाषेत युष्मद् चा तृतीया बहुवचनी प्रययामह 'तुम्हेहिं ' असा आदेश होतो ग्दा तुम्हे हि अम्हे हि ज कि दिउँ बहुभजगेण । त सेवा समरभरु निनिउ एकवणेण ॥1॥ १ तइच उदाहरण तई कग । कुमारपाल्चरित ८३४ ·हेमचद्रकृत (युष्माभि अस्माभि यत् कृतं टं यहुनेन । तत् (तदा) सावन्मात्र ममरमर निर्मित एकक्षणेन ।) तुम्ही आम्ही जे क्लं तं पुरळ रोशनी पाहिलं, स्याना इतर मोठ युद्ध (भाग [येथे, युष्मदच्या तृतीया अनेकवचनान 'तुम्हेहि अगा आदेश आहे ! इसि-उस्म्या तउ तुझ तुध ॥ २७ ॥ भपन युष्मदो हमिटरभ्यो सह त सुना सुध्र इत्येते प्रय आदेशा भवन्ति । अपभ्रशान युष्मद् च पचमी ए. व , आणि परी ए. व याच प्रत्ययामह तर, तुज्य व तुन अगे तीन आदेश होतात उदा (पचमी व-) वाहतउ भागो । तुज्म होनड भागदो । सुध्र होता आगदी। (त्वन् भवान् आगतः।) तुझ्याकडून आला, हमा । षष्टी एक्ववनी प्रन्ययामह --- सउ गुगपड सुजना मदि तुध्र अणुत्तर खति । जइ उप्पत्ति अन्न जण मदिमालि सिकायति ।। 1॥ (तब गुणसम्पद तव मनि तब अनुत्तरा क्षान्तिम् । यदि उटाय अन्यजना महीमण्डले शिक्षन्त ।) भूमइलावर जन्म घेऊन इतरे जनानी तुयी गुणसपदा, मलि व क्षमा गिरावी [येथे, तब, तुज्ड, तुभ्र हे युष्मदचे परी ए व च आदश आहेत ] भ्यसाम्म्या तुम्हह ॥ ३७३ ।। अपनो युप्मदो भ्यम् भाम् इत्येतान्या मह तुम्हा इयादशो भवति । अपभ्रश भापत युग्मद चा पचमी बहुववन आणि पत्री बहुवचन याच प्रत्ययासह तुम्हह ' असा आदेश हातो उदा तुम्हह होतउ भागदो । (युष्मन् भवान् आगत ।) नुमच्याकडून आग तुम्हद फेरठ घणु । (युष्माक कृत्ते धनम् ।) तुमच्यासाटी धन [यथे, युष्मदच्या पचमी व पष्टी अनेश्वचनात 'तुम्हह' आदेग आहे ] १ होता ची भवन् अशाहि साधन छाया दिली गेली आहे ·अपभ्रश-व्याकरण तुम्हासुसुपा ॥ ३७४॥ अपभ्रशे युप्मद सुपा सह मुम्हासु इत्यादेशो भवति । अपभ्रशात युष्मदूचा सप्तमी बहुवचनी प्रत्ययासह 'तुम्हामु' असा आदेश होतो उदा तुम्हामु टिभ । (युष्मामु स्थितम् । ) तुमच्यात स्थित सावस्मदो हउ ॥३७५॥ अपभ्रशे अस्मद सौ परे हउ इत्यादेशो भवति । अपभ्रशात अस्मद्चा प्रथमा एक्वचनात 'हउ' असा आदेश होतो उदा तसु हउँ कलिजुगि दुलाहो । (३३८१) [येथे, प्रयमा एक्वचनात अस्मदूचा हउ हा आदेश आहे ] जन शसोरम्हे अम्बइ ।। ३७६॥ अपभ्रशे भस्मदो जसि शसि च परे प्रत्येक अम्हे अहई इस्यादेशौ भवत । अपभ्रंश भाषेत अस्मदच प्रथमा बहुवचन व द्वितीया बहुवचन यामध्ये प्रयेकी 'अम्हे ' व 'अम्हइ असे आदेश होतात उदा अम्हे योवा रिउ बहुभ कायर एम्व भणति। मुद्धि निहालहि गयणयलु कइ जण जोण्ह करति ॥ १॥ (क्य स्तोश रिपद बहन कातरा एव भणन्ति । मुग्धे निभालय गगनत कति जना ज्योत्स्ना कुर्वन्ति ॥) आपण थोडे, शत्रु नास्त, असें मिने (रोग) म्हणतात मुदरी (मुग्धे ), आकाशात पहा (तेथे) क्तिी रोक चादणे देतात (उत्तर-फक्त चद्रच) [येथे, प्रथमा अनेश्वचनात अस्मद्चा अम्हे आदेश आहे ] अवणु लाइवि जे गया पहिम पराया के वि। भवस न सुअहि मुहच्छिमाहं जिव अम्हढे तिव ते वि ॥३॥ (अम्लत्व लागयित्वा ये गता पथिका परवीया केऽपि । अवश्य न स्वपन्ति सुखासिकायो यथा वय तया तेऽपि ॥) प्रेम (अमरत्व ) जोडून जे कोणी परसीय पथिक (प्रवामाला) गले आहेत ते अवश्य आमच्याप्रमाणेच मुखानें झोपू शरणार नाहीत [येथे, अस्मद् च्या प्रथमा अनेश्वचनात अम्हई हा आदेश आहे ] [द्वितीया अनेकवचनांत ] अम्हे देक्सह । भम्हइ देवखह। (अस्मान् पश्यति ।) आम्हाला पहातो [येथे, द्वितीया अनेश्वचनात अस्मदू चे अम्हे व अम्हद हे आदेश आहेत ] ३ ·116 हेमचद्रकृत वचनभेदो यथासय्यानिवृत्त्यर्थ । (सूतात प्रथमा चव आणि द्वितीया व व अमा) वचनभेद अशासारों सागितला भाहे की प्रथमा व द्वितीया अनेकवचनात हे आदेश अनुक्रमें होतात अखें मानले जाऊ नये) टा इयमा मइ॥३७॥ अपभ्रशे अस्मद' टानि अम् इत्यतै सह मइ इत्यादशो भवति । अपभ्रश भान अस्मद् चा तृतीया ए.व सप्तमी ए.व आणि द्वितीया ए व याचे प्रन्ययासह 'मइ' असा आदेश होनो उदा टा। तृतीया एश्वचनी प्रत्ययासह मई जागिउँ विष विरहिमह क विधर होइ विआलि। णवर मिअक वि तिह तवह जिस दिणयह खयगालि || (मया ात प्रिय विरदिनाना काप धरा भवति विशाले। फेवल (= परं) भृगाहोऽपि तथा तपति यथा दिनकर क्षयाते।) प्रियकरा, मय वारत होत की विरही नाना सध्याकाळी काहीतरी आधार (अव लवन, दुःसनियात-धरा) मिळतो पण प्रलयकार्य जसा सूर्य तमाय चर (यावेळी) ताप दत आहे [येथे मई है अस्मद् च तृतीया एकववनाचे रूप आहे ] डिना । सप्तमी एकवचनी प्रत्ययामह पह मई बेहि वि रणगयहि । (३७०३) अमा 1 द्वितीया एस्वचनी प्रत्ययामह मई मेहतहो गुन्यु । (३५०४) अम्हीद भिसा ॥ ३७८॥ अपभ्रंश अस्मदो भिमा सह भग्दहि इस्या-शो भवति । अपशन अस्मद् चा तृतीया बहुवचनी प्रत्ययामह 'अम्हेहि भगा आग होनी . उदा - गुन्हे हि अम्हे हि किम । (३७११) महु मन्यु डसि डस्म्याम् ॥ ३७२ ।। अपनो अस्मदो समिना समाच सह प्रत्येक मनु मग्न इत्पादेश भवन । भरा मत भमर पंचमी एक्यवन व पीपयन याचे प्रयामह प्रत्ये 'मनु' 'मनु' भने आम होताना

·27
अपभ्रंश-व्याकरण
[पचमी एक्वचनात :] महु होतउ गदो। मन्यु होतउ गदो।
[मत्त (अथवा) मत् भवान् गन 1) माझ्याकडून गेल
इसा। पष्ठी एक्ववनी प्रत्ययासह ।
महु तहों वे दोसडा हेल्लि म संखहि आलु |
दतहो हउ पर उम्बरिअ जुझंतहो रवालु ॥१॥
(मम कान्तस्य द्वौ दोषी सखि मा पिधेहि अलरीरम् ।
ददत अह पर उर्वरिता युध्यमानस्य करवाल ॥)
माझ्या प्रियकराचे दोन दोष आहेत, सखी, आरोप दडवू नको जेव्हा तो दान देतो
तेव्हा फक्त मी उरते, आणि जेव्हा तो लढतो तेव्हा फक्त तरवार उरते
[येथे, महु हैं अस्मद्चे पष्टी एक्चचनाचे रूप आहे ]
जइ भग्गा पारकडा तो सहि मझु पिएण ।
अह भग्गा अम्हह तणा तो मारिअडेण ॥२॥
(यदि भग्ना परसीया तदा (वा तना) ससि मम प्रियेण ।
अथ भग्ना अस्माक सनधिन तदा तेन मारितेन ॥)
ससी, जर शनुचा पराभव झाला असेल तर तो माझ्या प्रियकराकडून, जर आपला
पराभव झाग असेल तर तो (माझा प्रियकर) मारला गेल्यावरच
[येथ, अस्मदच्या पाठी एस्वचनात 'मझु' हा आदेश आहे ]
अम्हह भ्यसाम्भ्याम् ॥ ३८०॥
अपभ्रशे अस्मदो भ्यसा आमा च सह अम्हह इत्यादेशो भवति ।
अपभ्रशात अस्मदा पचमी बहुवचन आणि पष्ठी बहुवचन याचे प्रत्ययामह
'अम्दह' असा आदेश होतो उदा -(पची अनेकवचनात ) भम्हह ही तर
भागदो। (अस्मत् भवान् आगत ।) आमच्याकडून आला
आमा। पष्टी अनेकवचनी प्रत्ययामह
अह भगगा भम्हहं तणा। (३७९२)
सुपा थम्हासु ॥ ३८१॥
अपनशे अस्मद सुपा सह अम्हामु इत्यादेशो भवति ।
अपभ्रशात अस्मदूचा सप्तमी बहुवचनी प्रत्ययामह 'अम्हामु ' असा आदेश होतो.
उदा
अम्हासु टिी (अस्मासु स्थितम्।) आमच्यात स्थित.
त्यादेराद्यत्रयस्य संबन्धिनो हिं न वा ॥ ३८२॥

·S हेमचद्रत स्याहीनामात्रयस्य सन्धिनो बहुप्वयंपु वर्तमानस्य वचनस्यापनशे हि इयादेशो या भवति । धातूना लागणा-या प्रत्यर्यानीत (त्याद) आय तिन्हींचं (म्हणजे तृतीय पुरुषी तीन वचने) सरधि में पहुवचन, त्याचा अपनशान 'हिं' असा आदेश विकल्पाने होतो मुह क्यरि-यध त सोइ धरहि न मलउन्ध ससिराहु करहि । सह सहहि कुरल भमर उट मुलिन नतिमिरदिम खेवि मिलिअ॥1 (मुरागरीय धौ तस्या शोभा धरत मनु मयुद्ध शशिराष्ट्र कुस्त । तस्या- शेभन्ते पुरण भ्रमरकुलतुलिता ननु तिमिरडिम्भा पीडन्ति मिल्लिा ॥) निचें मुस आणि पेशवध (अशी ) शोभा धारण करतात की जणु चंद्र व राहु मठ युद्ध करीत आहेत भ्रमराच्या समुदायाशी तुल्य अशा तिच्या कुरळ्या केसाच्या चा (भा) शोभतात की जणु अधाराची पि एकत्र येऊन क्रीडा करीत आहत [येथें, धर्हि, करहिं सहहिं ही तृ पु अनेकवचनाची रूपे आहेत ] मध्यत्रयस्याद्यस्य हि ॥३८३॥ स्यादीनां मध्यप्रयस्य यदाद्य वचन तस्यापभ्रशे हि इत्यादशो वा भवति । धातूना लागणाऱ्या प्रययापैत्री मधया तिन्हीच (म्हणजे द्वितीय पुरुषी तीन वचनार्च) जें आद्य (म्हणजे एक-) वचन, त्याचा अपभ्रंशात 'हि' असा आदेश विकल्पान होतो उदा - पप्पीहा पिड पिउ भणवि कित्तिउ रहि झ्यास। तुहजलि महु पुणु वलहइ बिहुँ वि न पूरिभ भास॥1॥ (चातक "पिउ पिउ' (पिवामि पियामि तसेंच प्रिय प्रिय इति) भणित्वा वियद्रोदिाप हताश । तव जले मम पुनर्वलभे द्वयोरपि न पूरिता आशा ॥) हे चातका, पिइन पिइन असे म्हणत अरे हताशा, तू किती रडणार ' (आपणा) दोशचीहि-नुपी पाण्याविषयीची व माझी वाटभाविषयीची- आशा पुरी होत नाही आहे { येथे अहि हैं द्वितीय पुरुष एकवचनाचे रूप आहे ] ·यपम्रश-व्याकरण - आत्मनेपदे ! आमनेपदानमुद्धा (द्वितीय पुरुष एक्वथनात 'हि' असा आदेश विकल्याने होतो ) उदा बप्पीहा कई बोडिएण निम्धिण बार इ बार। सायरि भरिअइ विमल नलि लहहि न एक्कइ धार ॥२॥ (चातक कि कयनेन निघृण वारंवारम् सागरे भृते विमलजलेन लभसे न एकामपि धाराम् ॥) हे निघृण चाता, वारवार तुरा सागून काय उपयोग की विमल जलान भरलेल्या गागरातून तुम एक थव (श - धारा) सुद्धा पाणी मिळणार नाही [ येथे, लहहि मध्यं द्वि पु एक्यचनात 'हि' आदेश आहे.] सप्तम्याम् । विध्यांत (सुदा) (द्वि पु ए व त हि आदेश होतो) उदा आयहि जम्महि अन्नहि वि गोरि मुदिजहि कतु । गय मत्तहँ चत्तकुसह जो अनिभाइ हसतु ॥३॥ (अस्मिन् जन्मनि अन्यस्मिनपि गौरि त दया कान्तम् । गताना मत्ताना त्यक्ताटूकुगाना य सगच्छते हमन् ।) हे गौरी, या जन्मान तसेच अन्य जन्मान (मला) तोच प्रियकर द्यावास की तो हमत हसत मानलेल्या व अशास न जुमानणा-या हत्तींशी भिडतो [येथे, दिज्जहि या विध्यर्थी द्वि पु एकवचनात 'हि' आदेश आहे ] पक्षे । रुभसि । इत्यादि। विकल्पपक्षी (म्हणजे जेथे 'हि' आदेश होत नाही तेथे माहाराष्ट्री प्राकृतप्रमाणे रूप होईल उद' ) रभसि। (रोदिपि) इयादि बहुत्वे हु ॥ ३८४ ॥ त्यादीना मध्यत्रयस्य सन्धि बहुप्वर्थेषु वर्तमान यद्वचन तस्यापभ्रंशे हु इस्यादेशो वा भवति । धातूना लागणाऱ्या प्रत्ययातील मधल्या तीन्हींच सबी में बहुवचन, त्याचा अपभ्रंशात 'हु' असा आदेश विकल्पाने होतो उदा - घलि-अभयणि महुम लहुईहूआ सोइ । जइ इच्छाहु वड्डत्तणउ देहु म मगाहु कोइ ॥३॥ (बले अभ्यर्थने मधुमथनो लघुगीभूत सोपि । यदि इच्छय महत्त्व (बत्तणउ) दत्त मा मार्गयल कमपि ।) यरीजवळ याचना करताना तो विष्णु (मधुमथन ) मुद्धा लघु झाला (तव्हा) पर मोठेपणा हवा अमेठ तर (दान) द्या , (पण) कुणानवळहि (काहीहि ) मागू नश ·3 301 २८ हेमचद्रकृत [येथे इच्छहु या द्वि पु अनश्वचनी रूपात 'हु' आदेश आह ] पक्षे । इच्छह । इत्यादि। विकन्यपक्षी (म्हणजे जेव्हा 'हु' आदेश होत नाही तेव्हा नेहमीप्रमाणे रूप होतें उदा ) इच्छह । (इच्छथ 1), इत्यादि अन्त्यनयस्याद्यस्य उ ॥३८५॥ त्यादीनामन्त्यत्रयस्य यदाद्य वचन तस्यापनरो उ इत्यादेशो वा भवति । धातूना लागणाऱ्या प्रत्ययापैकी अन्त्य तीन्हींचे (म्हणने प्रथम पुरुष ए व द्वि व , आणि द व याच) जें आद्य (म्हणने एक -) वचन, त्याचा अपभ्रशान 3' असा आदेश विकल्पाने होतो उदा विहि विणड पीइतु गह म धणि करहि विसाउ। सपइ कई वस नि छुड अग्घइ ववसाउ ॥ १ ॥ (विधिर्वि नाटयतु महा पीड्यन्तु मा धन्ये कुरु विषादम् । सम्पद मि पमिव यदि अर्घति (= स्यात् ) व्यवसाय ॥) दैव विन्मुख असो, ग्रह पीडा देवोत सुदरी विषाद करू नको जर व्यवसाय करीन तर पाप्रमाणे (मी) सपदा ओढून आगीन [यथे, कट्टर प्र पु एकवचनाचे रूप आहे ] बलि विजउँ सुअणस्सु 1(३३८.) [येथें किन्नउँ या प्र पु एकवचनी रूपात 'उ' भादेश आह ] पक्षे । कट्टामि । इत्यादि। विकपपक्षी (म्हणजे नेथे '' आदेश होत नाही तेथें ) कहामि (ोमि ।) इत्यादि (हमें होतात) बहुत्वे हुँ ॥ ३८६ ॥ स्यादीनामन्स्यत्रयस्य सबधि बहुष्वर्थेषु वर्तमान यदुचन तस्य हुँ इत्यादेशो वा भवति । धातूना लागणाऱ्या प्रत्ययातील अन्त्य तीन्हींचे संबधी । बहुवचन (म्हणजे प्र पु बहुवचन ) त्याचा (अपनभात) हु' भमा आश विश्ल्पान होतो उदा समाविसाहिउ नहि लहु पिय साहि देसहि लाहु । (रणदुभिको भगाई विशु जुझे न वाहु ॥३॥ (खा विसाधितं यत्र लभामहे तर देशे यामः । रणदुर्भिक्षेण भग्ना विना युद्धेन न बलामहे ॥)

·31 अपम्रश-व्याकरण प्रियकरा, जेथें तरबारीला काम मिळेल त्या देशी जाऊ या रणरूपी दुर्भिक्षाने आपण पीडित आहोत , युद्धाविना आपण (सुखी) राहू शरणार नाही [येथे, ल्हहु, जाहु, व वगहु या प्र पु अनेकवचनी रूपात 'हु' आदेश आहे ] पक्षे । लहिमु । इन्यादि। विकल्पपक्षी (उदाहरण ) हिमु । (लभामहे!), इत्यादि हि-स्वयोरिदुदेत् ॥ ३८७ ॥ पञ्चम्या हिस्वयोरपभ्रशे इ उ ए इत्येते प्रय आदेशा वा भवन्ति । आज्ञार्था( पचमी)च्या (द्वि पु ए. घ) हि आणि स्व या प्रन्ययाचे अपनशात इ, उ व ए असे तीन आदेश विकल्पान होतात उदा इत् । 'इ' हा आदेश झाला असता (उदाहरण) कुतर सुमरि म सलइउ सरला सास म मेलि । कवल जि पाविय विहिवासिण ते परि माणु म मलि।। (कुअर स्मर मा सहकी सरलान् श्वामान् मा मुञ्च । क्वा ये प्राप्ता विधिवशेन ताश्चर मान मा मुन्ध ॥) हे हत्ती, सल्ली (वृक्षा)ची आठवण करू नको दीर्घ सुस्कारे सोडू नको, दैववशातू मिळालेले घास खा मान सोडू नसे [येथे, सुमरि, मेत्रि, चरि या रूपात '६ आदेश आहे ] उत् । 'उ' हा आदेश झारा असतां (उदाहरण)- भमरा एरथु वि लिंबडइ के वि दियहडा बिलयु । घणपत्तल छायाबहुल फुल्लइ जाम कय ॥२॥ (भ्रमर अनापि निम्बके पति (चित् ) दिवसान् विलम्बस्व । धनपरवान् छायाबहुलो फुति यावत्कदम्ब ॥) हे भ्रमरा, दार पार्न व छाया असणारा कदव (धृक्ष) फुलेपर्यंत या लिंबाचे पक्षावर काही दिवस काढ [येथे, विल्वु या रूपात 'उ' आदेश आहे ] एत् । 'ए' हा आदेश झाला असतां (उदाहरण)- प्रिय एम्वहि रे सेल्लु करि छडुहि तुहुँ करवालु। ज फावालिय बप्पुडा लेहि अभग्गु क्वालु ॥३॥ (प्रिय इदानीं कुरु भक करे त्यज व करवालम् । येन कापालिका वराका लान्ति अमर्म कपालम् ॥)

·32 हेमचंद्ररुत प्रियकरा, आता हालात भाला टेव, तरवार टाकून दे म्हणते बिचाया कापालिकाका (निदान ) न फुटलेले कपा (भिक्षेसाठी) मिळेल [येथे, करे मध्ये 'ए' आदेश आहे ] पसे। सुमरहि । इत्यादि। विकल्पपक्षी (म्हणजे जेव्हा हे आदेश होत नाहात, तेव्हा ) मुमहि । (स्मर), इत्यादि यस्य॑ति-स्पस्प स १३८८॥ अपभ्रशे भरिभ्यर्थविषयस्य त्यादे स्यस्य सो वा भवति । अपभ्रशांत धातूना लागणाच्या भविष्यार्थक प्रत्ययात 'स्य' चा स पिकल्याने होतो. । दिअहा जति सहापहि पाहि मनोरह पच्छि। ज अच्छड व मागिभइ होसह करतु म अच्छि ॥१॥ (दिवसा यान्ति गै (झडपडहि ) पतन्ति मनोरया पश्चात् । यदस्ति तन्मान्यते भविष्यति (इति) कुर्वन् मा आम्स्व ।।) दिवस झटपट जातात मनोरय मार्गे पडतात (म्हणून ) ने आहे ते स्वीकारावे (मानावे ), 'होईल' असे म्हणत (स्वस्थ) बसू नको [येथें, 'होमइ' या रूपात 'स' झाला आहे ] पर्छ । होहिया विकल्पपक्षी (उदा ) होहि । (भविष्यनि।) निये कीसु॥३८९॥ प्रिये इत्येतस्य क्रियापदस्थापभ्रशे की इम्यादेशो या भवति । 'किये ' या क्रियापदाचा अपभ्रंशात ' कीमु' असा आदेश विकल्पान होतो उदा संना भोग जु परिहर तसु काहो अलि की। तमु दवेण वि मुद्रियउँ जमु खलिहर सीसु ॥१॥ (सतो भोगान् य परिहरति तस्य कान्तस्य यलि पिये। तस्य देवेनैव मुण्डिनं यस्य सल्ला शीर्षम् ॥) अमणय भोगणचा त्याग करणाया प्रियकराची मी पूजा करते ज्याच्या डोक्याग स्कल पडले आहे, त्याचे दैवानच मुन वेल आहे [येथें, यि चा कीम' हा आदेश आहे ) पक्षे । साम्पमानारस्थात रिये इति सम्मृतसादार प्रयोग । थलि जिला मुभागम्मु । ( ३३८) ·33 अपभ्रश-व्याकरण विकल्पपक्षी (उदाहरण) यलि फिजउँ सुभणस्सु । साध्यमान-अवस्थेतील 'क्रिये' या संस्कृत शब्दावरून हा प्रयोग आहे भुया पर्याप्ती हुच्चः ॥ ३९० ॥ अपभ्रशे भुवो धातो पयांप्साव] वर्तमानस्य टुच्च इस्यादेशो भवति । पर्याप्ति' या अर्थी असणाऱ्या भू धातूचा अपभ्रशात हुच्च' असा आदश होतो उदा भइतुगत्तणु ज थण सो ऐयउ न हु लाहु। सहि जह केवह तुझियसे ण अहरि पहुच्चइ नाहु ॥१॥ (अतितुल यत्स्तनयो म च्छेदा न खउ राम । ससि यदि कथमपि त्रुटिवशेन अधरे प्रभवति नाथ ॥) स्तनाच में अनि तुगत्व तें लाभ नसून तोटाच (छेदक-हानि) आहे (कारण) है मखी, प्रियार मोठ्या कष्टान व विल्बान अधराप्रत पोचतो [ येथे, पहुच्चइ मध्यं भू चा हुच्च आदेश झालेला आहे ] यूगो शुवो या ॥ ३९१॥ अपञ्चशे गो धातोर्युव इत्यादेशो वा भवति । अपभ्रशात दू धातूचा 'व' अमा आदेश विग्याने होतो उदा घुबह सुहासिद किं पि । (पूत सुभाषित किमपि । ) कोणत तरी मुभापित सागा [येथ, 'वह ' मध्ये ब्रूचा 'ब्रुव ' आदेश आहे ] पक्षे । विकल्पपक्षी (ब्रू था प्रोप असा आदेश होतो उदा -) इत्तउँ घोपिणु सउणि 83 पुणु दूसासणु प्रोप्पि तो हउँ जाणउँ एहो हरि जइ महु भगाइ मोपि ॥१॥ (इयत् उक्त्वा शकुनि स्थित पुनर्दु शासन उम्वा । तदा अह जानामि एष हरि यदि ममाग्रत उक्त्वा ॥) (दुर्योधन म्हणतो -) इतके थोलून शकुनि थावला (तितकच ) बोलून दु शासन थांबला , (मग) मला कळले की ( बोलायच ते) घोलून हा हरि (श्रीकृष्ण) माझ्यापुढे ( उभा राहिरा) [येथे, बोपिणु ब्रोप्पि ही बू ची अपभशातील ल्यबन्ताची हौं आहेत ] - . १ समर्थ असणे, प्रभावी असणं या अर्थी ·34 हेमवद्रकृत - . व्रजेनुन ॥ ३९२ ॥ अपभ्रंशे यजतेवोर्तुभ इत्यादेशो भवति । अपशात बज् धातूचा 'धुन' असा आदेश होतो उदा घुइ । (ब्रजति।) बुलेपि । वुप्पिशु । (प्रजिला।) जातो जाऊन दृशे प्रस्स ॥३९३॥ अपभ्रशे शेर्धातो प्रस्स इत्यादेशो भवति । अपभ्रशात दृशू धातूचा 'प्रस्म' असा आदेश होतो उदा प्रस्सादि । (पश्यति ।) पहातो प्रहेण्ड ॥ ३९४ ॥ अपभ्रशे प्रधांतोह इत्यादेशो भवति । अपभ्रशात प्रहू धातूवा 'मृण्ह' असा आदेश होतो उदा पढ गृण्वेप्पिणु चतु। (पठ गृहीत्वा व्रतम् ।) व्रत घेऊन पठन कर तक्ष्यादीना छोल्लादय ॥ ३९५ ॥ अपनशे तक्षिप्रभृतीनों धातूर्ना छोल्ड इत्यादय आदेशा भवन्ति । अपनशात तक्ष प्रभृति धातूचे छोड इत्यादि भादेश होतात उदा जिव तिव तिक्सा छेवि कर जइ समि छोहिग्जतु । तो जइ गोरिहे मुहकमलि सरिसिम का वि लहतु ॥१॥ (यथा तथा तीक्ष्ान् रात्वा क्रान् यदि शशी अतशिष्यत । तदा नगति गौर्या मुसम्मलेन सगना कामपि अलास्यन ॥) क्मेंहि पस्न जर तीक्ष्ण रिण काहन (घेऊन ) चदाग तामलम असता, तर या जगात गौरीच्या मुखकमलाशी थोडेमें सादृश्य त्याला समर्ल समत [येथें, छोत्र हा तक्ष चा आदेश आहे ] आदिग्रहणाद् देशीषु ये रियावचना उपलम्यन्वे से उदाहायर्या । (सूत्रातील) आदि' शब्दामुळे देशी भात ने फ्यिावावा शब्द आहेत ते उदा हरणे म्हणून घ्यावयाचे (उदा -) चुडुला पुणीहोइ सह मुद्धि कयोलि निहित । सासानटनालझदकिभड़ पाइसकिलसमित॥२॥ (करण चूर्णीभवति स्वय मुग्धे काले निहितम् । सामानलज्जालमतन याप्पजलसनिस्तम् ॥)

·35 अपन्नश-व्याकरण सुदरी, गालावर ठेवलेले, श्वासरूपी अग्नीच्या ज्वागनी तापलेलं व अश्रुजलाने मिज- रेले क्षण आपण होऊनच चूर्ण होते आहे [येथे, हालक्क हा तापय् चा आदेश आहे ] अभडवचिउ ये पयह पेम्मु निअत्तइ जावे । सम्वासणरिउसभवहो कर परिअत्ता ता ॥ ३ ॥ (अनुगम्य द्वे पदे प्रेम निवर्तते यावत् । सर्वाशनरिपुसभवस्य करा परिपत्ता तावत् ॥) जेव्हां प्रेम (प्रिया) दोन पावलं जाऊन परतले, तेव्हा सर्व खाणाऱ्या (अमी) चा जो शत्रु (म्हणजे पाणी, समुद्र), त्यापासून निर्माण झालेय जो चद्र, त्याचे किरण परावृत्त होऊ रागले [येथें, अन्भवधिउ हा 'अनुगम्य वा आदेश आहे ] हिअइ खुडुक्कइ गोरडी गयणि घुटुक्का मेहु । घासारतिपवासुअह विसमा सकनु एहु ॥४॥ (हृदये शल्यायते गौरी गगने गर्जति मेघ । वपारान प्रवासिकाना विषम समेतत् ॥) हृदयात सुदरी शल्याप्रमाणे (प्रास देत) आहे आशशांत मेघ गर्जत आहे पाव साळ्यात प्रवासास निघणाऱ्याना है मोठे सम्ट आहे [येथं 'खुडुछइ' हा शल्यायते याचा, घ 'घुडुक्कइ ' हा गर्जति याचा आदेश थाहे ] अम्मि पओहर वजमा निच्चु जे समुह थति । महु कतहों समरंगणइ गयघड भजिउ जति ॥ ५॥ (अम्ब पयोधरौ पत्रमया नित्य यो समुखौ तिष्ठत । मम कान्तस्य समराङ्गणके गजघग भस्तु यात ॥) भाइ, (हे माझे) स्तन वनमय आहत (कारण) ते नेहमी माझ्या प्रियकरासमोर असतात, व रणागणावर गजेसमूह नष्ट करण्यास जातात [येथे, था हा स्था चा आदेश आहे ] पुत्ते जाएँ कवणु गुणु अवगुणु कवणु मुएण। जा बप्पीकी भुड्डी चपिनइ भवरेण ॥६॥ (पुग नातेन को गुण अपगुण व मृतेन । यत् पैतृकी (यापीकी) भूमि आक्रम्यतेऽपरेण ॥)

·अपम्रा-व्याकरण [येथे, मुघ मध्य स चा घ झाला आहे ] तथपफाना धवभा । त, थ, प, फ याचे द, ध, च, भ - सवधु करेप्पिणु फधिदु मई तसु पर सभलउँ जम्मु । जासु न चाउ न चारहडि न य पम्हहउ धम्मु ॥३॥ (शपथ कृत्वा कथित मया तस्य पर सफल नन्म । यस्य न त्याग न च आरभटी न च प्रमृष्ट धर्म ॥) शपथ घेऊन मी सागितले- ज्याचा त्याग (दानशूरता) पराक्रम (आरभटी), आणि धर्म नट झालेला नाही त्याचा जन्म सपूर्ण सफल भाग आहे [येथे, सबधु मध्ये य चा ध आणि प चा व पाला आहे कधिदु मध्ये थ चा ध झाग आहे, व त चा द झाले आहे सभलउँ मन्य फ चा भ झालेरा आहे ] अनादाविति किम् । (सूतात) 'अनादि असता असं का म्हटले आहे ? (वारण जर अनादि नसेल तर हा नियम लागणार नाही उदा -) सबधु फरेपिणु । अत्र क्स्य गव न भवति । यथ, रेप्पिणु मधील क अनादि नमन्यान त्या क चा ग होत नाही स्वरादिनि किम् । (सूनात ) स्वरापुढ असें कां म्हटलं आहे . (कारण स्वरापुढे नसल्याम हा नियम गगणार नाही उदा -) गिलि गिलि राहु मर्यकु । [येथे, मयकु मध्ये क हा स्वरापुह नसून इ या व्यजनापुढ आहे, त्यामुळ येथे क चा ग होत नाही ] भसयुक्तानामिति किम् । (सूत्रात) असयुक्त असणाऱ्याचा' असें को म्हटले आहे । (कारण असयुक्त नसल्यास हा नियम रागणार नाही उदा -) एकहि भक्खिहि सावणु । (३५०२) [ येथे, क असंयुत नसल्याने त्याचा ग होत नाही ] प्रायोधिकाराबवचिन्न भवति । प्रायोधिकारामुळे चित् (क इयादींचे स्थानी ग इत्यादि ) होत नाही उदा - जह के पावीसु पिउ भकिआ कुछ की। पाणि नवइ सराविनि सबी पहसीसु ॥४॥ (यदि कथाचित् प्रास्थामे प्रियं अकृतं कौतुक करिष्यामि । पानीयं नवके व यथा सर्वाग्रेण प्रा यानि ॥)

·38 हेमचन्द्रकृत जर कदाचिन् प्रियार मा भेटेल तर पूर्वी (कधीह) न केलेलं असे काहीतरी कौतुक मी करीन नवीन मडक्यात जसे पाणी सर्वन शिरत तशी मी सर्वागगर्ने (त्या प्रियकरांत) शिरेन [येथे 'अविभा,, 'नवइ ' या शब्दामध्ये क चा प झाले नाही ] उस कणिआरु पफुरिअउ फचणरतिपयासु । गोरीवयविगिनिअउ न सेवइ वणवासु ॥ ५॥ (पश्य कर्णिशर प्रतिा काचनशान्तिप्रकाश । गौरीवदननिर्जिनक ननु मेवत वनवासम् ॥) सोन्यासारख्या कातीने चमकणारा फुललेला कर्णिकार वृक्ष पहा जणु सुदरीच्या मुखान जिंकल्यामुळे तो चनात रहात आहे (वनवास सेवीत आहे ) [येथे कशिआरु मध्ये क चा ग झालेला नाहीं पफुल्लिअउ या शब्दात क चा भ झालेला नाही पयासु या गब्दामध्ये क चाग दालेला नाही आणि विणिजिताउ या शब्दात त बाद पालेरा नाही ] मोनुनासिको यो वा ॥ ३९७ ॥ अपभ्रशेनादौ वर्तमानस्यात्युत्तस्य मकारस्य अनुनामिको वकारो वा भवति । अपनश भाषेत अनादि असणान्या असयुक्त मकाराचा अनुनासिक पकार (म्हणने ५) विकल्पाने होतो उना - कवलु कमल (कमलम्) भवरु भमरु (भ्रमर ) लाक्षणिकस्यापि। लाक्षणिक (मकाराचा सुद्धा अनुनामिक वकार होतो उदा. -) नि (जिम ) नि (तिम ), न (जेम) सेव (तेम) अनादावियेत्र । (म) अनादि असतानाच ( हा नियम रागतो मकर अनादि नसल्यास हा नियम लागत नाहीं उता. -) मयणु । (मदन ।) [येथे मार अनादि नसल्यानं म या झालेला नाही ] अपयुक्तस्येत्येव । (मकार ) असयुक्त असतानाच (हा नियम लागनो मार सयुक्त असल्याम हा नियम लागत नाही उदा. -) १सून ४०१ पहा ·भपभ्रंश-व्याकरण तह पर सभलउ जम्मु । (३९६३) यथे, मगर असयुक्त नसल्याने त्याचा वे होत नाही ] घाघो रो लुक् ॥ ३९८॥ अपनशे सयोगादधो वर्तमानो रेफो लुगू वा भवति । अपभ्रगात जोक्षरातील नतर असणाऱ्या रेफाचा (र चा) रोप विकल्पाने होतो उदा जइ केवेइ पावीमु पिउ । (३९६४) [ यथे, पिउ (प्रिय ) मध्ये प्रिय मधील रेपाचा लोप पाला आह ] पोस्वल्पपी (म्हणजे रेपावा लोग झाला नाही तर रेफ तमाव रहातो उदा -) जइ भग्गा पारकडा तो सहि मन्यु प्रियेण । (३७९ २) [येथे प्रियण मध्ये रेफाचा रोप झालेला नाही ] अभूतोऽपि क्वचित् ॥३९९ ॥ अपभ्रशे क्वचिदविद्यमानोऽपि रफो भवति । अपभ्रंशात क्वचित् (मुळातील जोडाक्षरात) रेफ नसताहि रेफ यनो उदा मासु महारिसि ऍउ भणइ जइ मुइसथु पमाणु । मायह चलण नवताह दिविदिवि गगाण्हाणु ॥१॥ (व्यासमहर्षि एतद् भणति यदि श्रनिशास्त्र प्रमाणम् । मातृणा चरणौ नमतां दिवसे रिवसे गङ्गास्नानम् ॥) महर्षि व्यास असे म्हणतात र वेद व शास्त्र प्रमाण असेल तर मातेचे चरण वदन करणान्याना दररोज गगास्नान पन्त [ यथें मूळ व्यास शब्दान रेफ नसताना मामु मध्ये रेफ आरेग आहे ] क्वचिदिति किम् । (सूरात) क्वचित् अमें कां म्हटलं आहे ? (कारण कधी कधी असा रफ येत नाही उदा ---) घासण विभारहखभि बद्ध । (व्यासेनापि भारतस्तम्भे बद्धम् ।) व्यासान मुद्धा भारतस्तभात सागितले आहे [येथ वाम मध्ये रेफ आलेला नाही ] आपद्विपत्सपदा दइ ॥४००। अपभ्रंशे आपद्, विपद्, व सपद् इत्येतेषा दकारस्य इकारो भवति ।

·40 हेमचंद्रकृत अपनशात भापद, विपद, व संपदू या (शब्दा) च्या (अन्त्य) दकाराचा इकार होतो उदा:- अणत करतहो पुरिसको आवइ आवइ । (अनयं कुर्वत पुस्पस्य आपदू आयाति ।) याइट (कर्म) करणाऱ्या पुरुषावर आपत्ति येते [येथे, आवद मध्ये दवाराचा इशार झालेस आहे ] विवइ । (विपद् ।) संपइ । (सपा) प्रायोधिकारात् । प्रायोधिकारामुळे (कधी कधी या शब्दात दवाराचा इकार होत नाही उदा -) गुणहि न सपय कित्ति पर । (३३५१) [येथें, सपय मध्ये दाराचा इकार झालेला नाही ] क्थ यथा - तथा थारेममेहेधा डित ॥ ४०१ ।। अपभ्रशे कथ यथा तथा इत्येषां थादेरवयवस्य प्रत्येकम् एम इम इह इध इत्येते द्वितश्च चार आदेशा भवन्ति । अपभ्रशात क्थ, यथा, तथा या (शदा) च्या थादि अवयवाचे प्रत्येकी एम, इम, इह, इध असे चार डित् आदेश होतात उदा कम समप्पड दुख दिए किंध रयणी धुडु होइ। नववहुदसणलालसा पहइ मणोरह सोइ ॥१॥ (क्थ समाप्यतां दुष्ट दिर्न कथ सात शीध्र (छुड़) भवति । नववधूदर्शनलालमक वहति मनोरथान् सोऽपि ॥) दुष्ट दिवस कसा संपेल रान लीवर कशी होईल' नववधूला भेटण्यास तो (असे) मनोरथ करतो [येथे, कयाम् चे केम व विध हे आदेश झालेले आहेत ] ओ गोरीमुद्दनिजिअउ बदलि लुक्कु मियकु । अन्नु वि जो परिहवियतणु सो किव भइ निशा ॥२॥ (ओ गैरीमुखनिर्मितक वादले निलीन मृगार । भन्योऽपि य परिभूतननु स कथ भ्रमति नि शङ्कम् ।) उत्सुक झालेला - क्यम्-केम (वे), किम (किंव), रिह, विध, यथा-जेम, (जे), जिम (जि ), जिह, जिध, तया-तेम (ते) तिम (ति), तिह, विध ·41 पम्रशन्व्यापरण मा चारतें (ओ)- मुदरीच्या मुसान जिरल्यान चद्र ढगाआड दडत आहे ज्याच शरीर पराभूत झाले आहे असा दुसरा कोणीहि नि शापणे क्सा परे हिंडल ? [यथ क्थम् चा मि (किम) असा आदेश झाला आहे ] विवाहरि तणु स्यणवणु विह ठिउ सिरिआणद । निरवमरसु पिए पिभवि नणु सेसहो" दिपणी मुह ॥३॥ (विम्बधरे तन्न्या रदनमण क्थ स्थित श्रीआनन्द। निरुपमरस प्रियण पीत्वा शेषस्य दत्ता मुगा ।) आनदा, मुदरीच्या विंगधरावर दत-त्रण कमा (राहिलेरा) आहे ? ( (उत्तर T? रस पिऊन प्रियारान गणु उरल्यावर मुला पेली आहे [यथ क्य चा विह असा आदेश झाग आह ] भण सहि निहुअ ते मह जर पिउ दिदु सतोमु । न न जाइ मनु मणु परावटिभ सासु ॥४॥ (भग ससि निभृता तथा मयि याद प्रिय हर सदोष । यथा न नानाति मन मर पभापतित तस्य ॥) ससी माा प्रियार मजशी सोप अमेल तर त मग (तू) चाम्न अशा प्रकारे माग की त्याचे ठिकाणी पक्षपाती असणारं मागे मन स्याला पगार नाही [येथ तथा चा तॉ (तम) व यथा चा ने (जेम) असा आग आहे ] निजि किम लोअणई। निति धम्म निभयसर ।। (३४) [ये यया चा निज (निम) 4 तथा चा नि (तिम ) आदेश झाग आह ] मई जागिउ प्रिय सिहभइ कवि धर होइ निमालि। नवर मिश्रा विनिह सबइ निह दिणयह वपगालि । (३०७१) [ यथें, तथा पानिद यथा चाहि अमे आग झारे आहेत ] एव विधानिधायुदाहायों । पाचप्रमाणे निध व निध यांचा उदाहरणे 'प्यारमाची यादपत्ताहपयोगीहशा दादेख्दः ॥ ४०२ ।। भर, यानो रपवस्य द्वित पर यायो भवति । । उदा -जिय धि तोदिकम् । कुमारपालचरित ८४९ ·ર हेमचद्रत अपभ्रशात याक् इत्यादि गदाच्या द आदि अवयवाचा डित् 'ह' असा आदेश होतो उदा०- मइ भगियउ पलिराय केहउ ममाण एहु। जेहु ते न वि होइ वद सई नारायणु एहु ॥१॥ (मया भणित बलिराज व कोदर मार्गण एषः । या पत्तागू नापि भवति मूर्ख स्वयं नारायण ईदृक् ।।) हे बलिराना हा कमरा याचा आहे हे मी तुला सांगतले होते मूर्या, हा भसला तसला कोणी नसून हा अमत्र स्वत नारायण आहे [गेये, केहर (वीर), जेहु (या) तेहु ( ताक), व एहु (क) अगे आदेश आहेत ] थताडइस ॥४०३॥ अपनसे यागादौनामदन्वाना पाशताकीदशेशानां दादेवयवस्य दिन भइस इत्यादेशो भवति । अपभ्रंशात अदन्त (अपरान्त) या 'श्यादि शदाच्या - यारश, ताश, कीश, ईश या शब्दाच्या-द-आदि अवयवाचा डित् 'अदम' असा आदेश होतो उदा.-- जसो । सहसो। पापो । भइयो । (या | तादश । पीश ईग1) जसत्य तमत्य कमरा असंख्य यत्रतत्रयोस्त्रस्य डिदेटिवत्तु ॥ ४०४॥ अपनरो पानाम्दयोसस्य एषु अतु इन्येतीहिती भवत । अपभ्रंशति या पतन या शब्दातील ''ये एधु घ भतु असे दिन दोन्नत जह सो परिप्रयावदी केशु विपिमिनिस्ट। जेथुतेथुलि एथु जगि भग दो तह सारिन्यु an (रदिप घायले प्रजापति कुयापि स्याक्षिाम् । पत्रापि त्वरि भत्र जति नग तदा तस्या सीम् ॥) पारश्यावरून मधोया असगन्न या इत्यादि न्या २ पत्र-शु जात्र-तुरत्त ·अपभ्रंश '-व्याकरण ४३ जर तो प्रजापति कोठून तरी शिक्षण मिळवून (प्रना) निर्माण करीत असेल तर या जगात येथे तेथे तिच्यासारखी कोण आहे, तें साग [येथे यन चा जेधु व तन चा तेत्यु असा आदेश आहे ] जतु ठिदो । तत्तु टिदो। (पत्र स्थित । तत्र स्थित ) जेथे राहिला तेथे राहिला [येथे, यत्र चा जत्तु व तर चा तनु अमा आदेश आहे ] एस्थ कुत्रात्र ॥ ४०५॥ अपनशे कुन अत्र इत्येतयोनशब्दस्य डित् एथु इत्यादेशो भवति । अपभ्रशात कुत्र आणि अन या शब्दातील 'न' चा डित् "एल्यु' असा आदेश होतो उदा केन्थु वि लेपिणु सिक्छु। जेन्थु वि सेन्थु वि एरथु नगि (४०४१)। [येथे कुन चा केथु व अर चा एत्यु अमे आदेश झालेले आहेत ] यावत्तावदोर्वादेर्म उ महि ॥ ४०६॥ भपभ्रंशे यावत्तावदिस्य यथयोर्वकारादेवयवस्य म उ महि इत्येते अय भादश भवन्ति। अपभ्रशात यावत् आणि तावत् या अभ्ययातील कारादि अवयवाचे म, उ, महि असे तीन आदेश होतात उदा जाम न निवाइ मयहि सीहचवेश्चन्छ । वाम समत्त मयालह पर पह वजह ढक ॥॥ (यावत् न निपतति कुम्भतरे सिंहवपेनाचगत्कार । तावत् समस्तानां मदकलाना (गजाना) पदे पदे वायते ढका ) (तमेच म चा ' होऊन जाहि आणि ताहि अमें होऊ शक्त) जोपर्यंत सिंहाच्या पजाचा तास गडस्यब्यवर पहरा नाही तोपर्यंतच पावागावटी सर्व मदोन्मत्त हसींचा नगारा पाजत असतो १ यावत्-आम (जा), आई, आमहि तावत् - ताम (रा), ताई, तामदि ·हेमचदरत [येथे, यावत् चा जाम, व तावन् चा ताम, असे आदेश आहेत ] तिल मिलत्तणु वार्ड पर जाउँन ने गटति । नेहि पगइ ते नि तिल विल विवि खल हानि ॥१॥ (निलाना तिराव तावत् परं यावत् न स्नेहा गलन्ति । लेहे अनटे ते एर तिल तिन्य श्रष्ट्वा खला भवन्ति ।) जॉपर्यंत तेल काढलेले नाही तोपर्यंत तिळाचे तिळपण तेल निघून जाताच ते तिक तिळ न रहाता बल (पेंड, दुष्ट ) होतात [येथे, तावत् या ताउ, व यावन् चा जाउ, असा आदेश झाला आहे ] जाम दिसमी फजगइ जीवह मझे पह। तामहि अच्छा इयरु जणु सुअणु वि भतरु देह ॥३॥ ( यावद विषमा कार्यगति नीवाना मध्ये आयाति । तावद् आस्तामितर नन मुजनोऽप्यन्तर ददाति॥) जेव्हा जीवावर विषम कार्यगति येते, तेव्हा इतरे जन राहू देत (पण) सुजनमुद्धा अतर देतो [यथ, यावद् चा जामहिं, व तावद् चा तामहिं, अमे आदेश झालेले आहेत ] था यत्तदोतोचड ॥४०७॥ अपनशे यद् तद् इत्येतयोरस्चन्तयोर्यावत्तावतोर्वकारादेवयवस्य द्वित् एवड इस्यादेशो वा भवति । अपभ्रशात यद् आणि तद् यापासून बनणाऱ्या अनु प्रत्ययान्त यावद् व तावद् याच्या वकारादि अवयवाचा डिन् ' एवंड' असा आदेश विकल्पाने होनो उदा जेवडु अतरू रावणरामहे तेवडु भतरु पट्टणगामह । (यावद् अन्तर रावणरामयो' तावद् अन्तर पट्टणग्रामयो ।) निन अनर राम व रावण यात तितके अतर पाव व नगर यात {येध, यावन् वा जेवड, आणि तावन् चा तेवड, असे आदेश झालेले आहेत ] पक्षे । विकम्पपक्षी (म्हणने यावद, तावद् चे जेव्हा जेवड, तेवड असे आदेश होत नाहीत, तेव्हां जेतुल, तेत्तुल असे आदेश होतात उदा :-) जेत्तुलो । तेतुलो। वेद - किमोर्यादे ॥ १०८॥ अपभ्रशे इद किम् इत्येतयोरश्चन्तयारियलियतोर्यकारादेरवयवस्य द्वित् एवड़ इत्यादेशो वा भवति।

·अपम्रश-व्याकरण अपभ्रशात इदम् व पिम् यापासून बनणान्या अतु प्रत्ययान्त इयत् आणि रियत याच्या यकारादि अवयवाचा डित् 'एवड ' असा आदेश विकल्पान होतो उदा एवडु भतरु । फेवडु अतरु । (इयद् अन्तरम् । कियद् अन्तरम् ।) एवढें भतर केवढ अतर पक्षे । विकल्पपक्षी (म्हणजे जेव्हा इदम् व किम् याचे एवड आणि केवड असे आदश होत नाहीत, तेव्हा) एत्तुलो । केनुलो। परस्परस्यादिर ॥ ४०९॥ अपभ्रंशे परस्परस्यादिरकारो भवति । अपनशान 'परस्पर' या शब्दात आरभी अकार येतो उदा ते मुग्गडा हराविआ जे परिविहा वाह । अवरोप्परु जोताह सामिउ गनिउ जाह॥1॥ (ते मुद्दा हारिता ये परिविष्टा तेपाम् । परस्पर युध्यमानाना स्वामी पीडित यपाम् ॥) परस्परारी लढणाऱ्यापैकी ज्याचा स्वामी पीडित याला त्याना वाढरेल अन (श-मूग) - वाया गले [यथ, अवरो'परु मध्ये आरभी अशर आलेला आहे ] कादि-स्यैदोतारचाराघवम् ॥ ४१०॥ अपभ्रशे कादिषु व्यञ्जनपु स्थितयो ए ओ इत्यनयारसारणस्य लाघव प्रायो भवति । अपभ्रशान क् इत्याद नात (संयुक्त) अमणारे ए व जी याचा उच्चार प्राय ल (हस्व) होतो उदा - सुध* चितिजइ माणु । ( ३९६२) [य], मुधे मध्य ए चा उच्चार रघु आहे ] तमु कलिलगि दुलहहाँ । ( ३३८1) [येथ, दुदहो मोर का चा उचार रधु आह ] पदान :-हु-हि-दशाराणाम् ॥ ।।। भपभ्रशे पान मानानां उहि इ इस्यपी चारणस्य लाघव प्रायो भवति ।

·हेमचंद्रकृत ४६ . अपभ्रंशात पदान्ती असणाऱ्या उ, हु, हं आणि है याचा उच्चार प्राय लघु होतो. उदा.:- अन्नु ज तुच्छ तहे घणहे । (३५...) मलि किग्ज मुअगस्नु । (३३८.1) [येथें, तुच्छ आणि किजउँ मधील उँ चा उच्चार लघु आहे. ] दइड घडावइ पणि तरहुँ । (३४०.१) तरहुँ वि वालु । (३४१२) [येथे तरहुँ मधील हुँ चा उच्चार लघु आहे ] खग्गविसाहिउ जहि छहहुँ । (३८६.१) [ येथे, जहि मधील हिचा उच्चार रघु आहे ] तणाँ तइज्जी भंगि न वि (३३९.) [ येथे, तगहँ मधील हे चा उच्चार लघु आहे ] म्हो म्भो वा ॥ ४१२॥ अपनशे म्ह इत्यस्य स्थाने म्भ इति मकाराशन्तो भकारो वा भवति । अपभ्रशात ' म्ह' च्या स्थानी 'म्भ' असा मकारयुक्त भार विकल्पाने होतो. म्ह इति 'पश्म-म-प्म-स्म-झो म्हः' (२.७४) इति प्राकृतलक्षण- रिहितोत्र गृशते । संस्कृते तदसम्भवात् । प्राकृतव्याकरणात 'पश्म... म्ह' या सूत्राने सागितलेग म्ह येथे घेतलेला आहे. (कारण) संस्कृतमध्ये असा म्ह असत नाही. गिम्भो। (गिम्ह-प्रीम) सिम्भो। (सिम्ह-/रेमा) वम्भ ते विरला के वि नर जे सवंग-छइल। जे वंका से वंचयर जे उज्जु ते बइल॥१॥ (ब्रह्मन् ते विरला' केऽपि नरा ये सर्वाङ्गच्छेाः । ये वा ते वञ्च (क) तरा ये ऋजवः ते वलीवर्दा ॥) हे ब्राह्मणा, सर्व अगानी हुपार असे जे कोणी नर असतात, ते विरव्य असतात. जे वाडे आहेत ते फसविणारे असतात, जे मरळ असतात ते बैरोबा असतात. [येयें, बम्भ मध्ये म्ह चा म्भ झाला आहे.] अन्याहशोनाइसावराइसी ॥४१३ ॥ अपभ्रंशे भन्याशशब्दस्य अन्नाइस अवराइस इत्यादेशौ भवतः । उदा.:- ·अपभ्रंश-व्याकरण ४७ . उदा - अपभ्रशात 'अन्याश' या शब्दाचे 'अनाइस' व 'अवराइस' असे आदेश होतात भसाइसो । भवराइसो। (अन्याश ।) प्रायस प्राउ-प्राइव-प्राइम्ब-पम्गिम्या॥४१४॥ अपभ्रशे प्रायस् इस्येतस्य प्राउ प्राइव प्राइम्ब पगिम्य इत्येते चत्वार भादेश भवन्ति। अपभ्रशात प्रायम् या (शदा)चे प्राउ प्राइव प्राइम्व आणि पग्गिम्ब असे चार आदेश होतात उदा भने ते दीहर टोअण अन्न तं भुभजुअल असुघणपणहार स अन्जु नि मुहकमल । अन्नु नि केसम्लामु भन्नु जि प्राउ विहि नेण गिअविणि घडिअ स गुणलायण्णणिहि ॥ (अन्ये ते दी लोचने अन्यत् तद् भुनयुगलम् अन्य स घनस्तनभार तदन्यदेव भुसम्मलम् । अन्य एव केशाराप स अन्य एप प्रायो विधि येन नितम्बिनी परिक्षा सा गुण गवण्यनिधि ॥) ते दीर्घ लोचन निराळेच आहेत ते भुगयुगल निराळंच आहे तो धनस्तनाचा भार निराळाच आहे. ते मुखस्मल निराळेंच आहे देशक्राप निराळाच आहे आणि गुण व लावण्य याचा निधि अशी (अमली) मुंदरी (नितम्यिनी) ज्याने घडवरी तो विधि (ब्रह्मदेव) हि निराळाच आहे येथे प्रायसू चा प्राउ हा आदेश आह ] प्राइव मुणिहें वि भतडी मणिभडा गणति । अखइ निरामइ परमपइ भज्ज वि लउ न लहति ॥२॥ (प्रायो मुनीनामपि भ्रान्ति ते मणीन् गणयति । अक्षये निरामये परमपदे अद्यापि लय न लभन्ते ।) प्राय मुनींनासुद्धा प्रांति आहे, ते (फक्त) मणि मोजतात, (पण) अद्यापि अक्षर निव रामय अशा परमपदात ते लीन झालेले नाहीत [येथे प्रायस् चा प्राइव हा आदेश आहे] भमुजलं प्राइम्व गोरिअहे सहि उच्वत्ता नयणसर । ते संमुह सपेसिआ देति तिरछी घत्त पर ॥३॥ (अश्रुतलेन प्रय गौर्या सखि उवृत्ते नयनसरमी। ते समुखे सप्रपिते दत्त तिर्यग् घात परम् ॥)

·हेमचहरत सखि, (मा बाग्ने) सुदरीची नयनरपी सरोवरे अश्रुजराने ओसत आहेत म्हणून ते जेव्हा समोरासमोर (कुणाकडे तरी पाण्यान) वस्तात, तेव्हा ते निरका धाव [यथे, प्रायस् चा प्राइम्ब हा आदेश आहे ! एसी पिड रूममु हउँ ल्ही म. अणुणेइ । परिणम्य एइ मगोरहा दुक्कर दइउ करेइ ॥ १॥ (एष्यान त्रिय सापप्याम अह क्या मामनुनयति । प्राय एलान् मनोरथान दुप्पर दयित कारयति।) प्रियकर येइल मी रागन रागावल्या माया तो अनुनय करील प्रायः, दुष्ट (दुष्कर) प्रियकर अमे मनोरथ करायग लावतो [येथे, प्रायस् था पग्गिम्व असा आदेश आहे ] वान्यथोनु ॥४५॥ अपभ्रशे अन्यथाशब्दस्य भनु इम्यादशो वा भवति । अपभ्रंशात 'अयथा' या शब्दाचा 'अनु' असा आदेश विकल्पान होतो उदा विरहाणलनालारालिअउ पहिउ को वि चुद्धिवि ठिअउ । अनु सिसिरकालि सीमर नलहु धूम कह निहु उष्टुिअउ ॥ १ ॥ (विरहानलजायगालत पायक कोऽपि मक्त्वा स्थित । अन्यथा शिगिरकाल शैतलनलात् धूम कुत उायत ॥) विरहाग्नीच्या ज्वाळानी पेरलेल्या कोण्यातरी पाथकान वुडी मारली अमली पाहिने, नाहीलर (या) शिशिर कालात थड पाग्यातून वाफ (धूम ) कशी आली असती ? [यथें अन्यशाचा अनु अमा आदेश पला आहे ] पधे । वियपक्षी (म्हणजे जेव्हां अनु होत नाही तेव्हा) अन्नद । (अन्यथा ।) पुतस फउ कहतिछ ॥ ४१ ॥ अपभ्रंशे कुतम्शब्दस्य कर कहतिहु इयादेशी भवतः । अपभ्रगाल कुनस् या गदाच ' उ व 'वहातहु असे आदश होतात ग्दा महु कनहीं गृहट्ठी अहा क्र उपहा बलति । अ रिउरहिरें उरहवद अह अप्पण न भति ॥ १ ॥ (मम कान्तस्य गणास्थतम्य कुन कुटीरमण ज्वरत। अय रिपुकापरेण आदयति (बध्यापयति टीकाकर) अथ' आमनन भ्रान्ति ।) - ·अपभ्रशव्यापरण - माया कात घरी असता झोपड्या कशा पेटतील 2 शच्या रसानं वा स्वन च्या रकान तो त्या वियवील, यात शका नाहीं [यर्थ कुतस् चा कउ हा आग आहे ! धूमु कहतिहु उद्विभउ । (४.५१) [ययें, कुतस् चा कहति? असा आग आहे ] ततस्तदोस्तो ॥ ४१७ ॥ अपभ्रशे तनस् तदा इस्यतयोस्तो इम्यादशो भवति । अपभ्रशात ततस् व तदा याना तो अमा आदा होतो उदा जह भग्गा पारकडा तो सहि मग्नु पिएग । अह भग्गा अम्हह तगाता त मारिभग 1 (३७९२) [यथ तना चा तो अगा आदश आहे ] एव पर सम दुव मा मनास पम्प पर समाणु ध्रुबु म मणाउ ॥४१८॥ अपभ्र एवमादीना एम्वादय आदा भवन्ति । अपनगांत एवम् इत्यादीच एम्ब इत्यादि माना होतात ग्दा एवम पत्र । एवम् चा एम्ब हा आरश होलो पियसामि कउ निद्दडी विभहो परोपही कम्ब । मई रिनिति विनामिना निद्द न एम्ब न तम्व ॥ १॥ (प्रियसनम कुनो निद्रा प्रियम्य परोसस्य क्थम् । मया द्वे अपि विनाशित निद्रा नैव न तथा ।) प्रियसगमाच पेटी योष कोठून (यागार) प्रियर परळ नराता कुठरी झोप ? माझ्या दोन्ही (प्रशरच्या निद्रा) नष्ट झाल्या आहेत मग अशीहि थोप यत नाहीं नि तरीहि पोप यत नाही परम पर । परम् चा पर अमा आश होलो गुणनि मपद कित्ति पर । ( ३३५१) समम समाणु । समम् चा समाणु हा आदा होता क्नु शु सीहो उपमिअई त महुगउ म णु | सीहु निरक्राय गय इणइ पिउ पयरर म णु ॥२॥ (धान्त यन् मिहेन टपमीयने नमम बाछ न सिंह नीरक्षान् गजान हति प्रिय पर" इन् ।) मान।

·हेमचंद्रस्त -- (माझ्या) विफसची सिंहाशी जी तुलना केली जाते त्यामुळे माझा मान सडित होतो (मरा लाज वारते), कारण सिंह रक्षकरहित हत्तीना यर करतो, (पण माझा प्रियकर रक्षकासह (त्याना)यर करतो भूवमोचु । धुनम् वा हतु असा आदेश होतो चचलु जीविउ तु मरण पिअरूसिग्जद काइ । होस भिदा रूसणा दिन्बइ परिससयाइ ॥an (मञ्चल जीवित एव मरण प्रिय रुप्यते किम् । भविष्यन्नि दिवसा रोपयुवा (रुमणा) दिव्यानि वर्षशतानि ॥) जीवित चचल आहे, मरण निश्चित आहे, प्रियकरा, कशारा रागवावें । ज्या दिवशी राग आहे ते दिवस शेकडों दिव्य वर्षाप्रमाणे भासतात मो म । मा चाम हा आदेश होतो म धांग करहि विसाउ (३८५१ .) भायोग्रहणाद । मायोप्रणामुळे ( कधी मा चा म न होता म होलो, वा मा तमाच रहातो उदा- माणि पगढइ जद न a तो देसडा घइज्ज । मा दुग्जशकरपलवे दसिजनु भमिज ॥५॥ (माने जनप्टे यदि न तनु ततः देश त्यने । मा दुनकरपवै दर्शमान श्रमे ॥) (आपला) मान नष्ट झाल्यावर, जरी देह नाही तरी देश सोडून द्यावा दुष्याच्या करपवानी दर्शविला जात ( वेथे )हिनो [ येथे, मा तसाच राहिलेला आहे ] लोणु विलिजह पाणिऍण भरि खल मेह म गज्जु । वालिङ गलइ सुझुपडा गोरी तिम्मइ अन्जु ॥ ५॥ (लवण दिलीयते पानीयेन अरे खल मेष मा गर्न । बालि गलति तत्कुगरक गौरी तिम्यति अद्य ॥) मीठ पाण्याने विरघळ्ते अरे दुश मेपा, गर्ने नको कारण ती जळलेली झोपड़ी गळते , (आतली) मुदरी आज मिनेल यथें, मा चाम झालेला आह) मनाको मयाउ । मनाचा माउ असा आदेश होतो -- ·अपनश-व्याकरण 441128k विवि पण?इ यकुदउ रिद्धिहि जणसामन्नु । किंपि मगाउं महु पिअहो ससि अणुहरइ न भन्नु ॥ ६ ॥ (विभवे प्रनटे वा ऋद्धी जनसामान्य ! किमपि मनाक् मम प्रियस्य शशी अनुरति नान्य ॥) वैभव नष्ट झाले असता वक, वैभवात नेहमीप्रमाणे (जनसामान्य) असणारा चद्र- इतर दुसरा कोणीहि नाही-माझ्या प्रियकराचे किंचित् अनुकरण करतो किलाथवा-दिवा-सह-नहे विराहवइ दिवे सहु नाहि ॥ ४१९ ।। अपभ्रशे फिलादीना किरादय आदेशा भवन्ति । अपभ्रशात किल इत्यादींच किर इयादि आदेश होतात उदा किलस्य किर । किल चा किर हा आदेश होतो फिर खाइ न पिअइ न विद्दवइ धम्मि न वेचइ रूअडड। इद फिवणु न जाणइ जह जमहो खणे ण पहुच्चइ दूअदउ ॥१॥ (किल न खादति न पिबात न विद्रवति धर्म न व्ययति रूपम्। इह कृपणो न जानाति यथा यमस्य क्षणेन प्रभवति दूत ॥) खरोखर कृपण खातहि नाही पीतहि नाही, (मनान) विरघळतहि नाही व धर्मासाठी एक रुपयाहि खर्च करीत नाहीं यमाचा दून एका क्षणात प्रभावी होइल हे तो जाणतहि नाही अथवोहवइ । अथवा चा अहवइ असा आदेश होतो अहवइ न मुवसह एह खोडि । (अथवा न मुवशाना एप दोप।) अथवा चागल्या वशान जन्मलेल्याचा हा दोष (सोडि) नव्हे प्रायोधिकारात् । प्रायोधिकारामुळ (अथवा चा अहवइ न होता क्धी अहवा हाइल उदा -) जाइमइ नाई देसाइ लम्भइ पियहो पमाणु । जह आवइ तो आशिअद अहवात जि निवाणु ॥ २॥ (यायते [गम्यते ] तस्मिन् देशे लभ्यते प्रियस्य प्रमाणम् । यदि आगच्छति तदा आनीयते अथवा तत्रैव निर्वाणम् ॥) ज्या देशांत प्रियकराचा पत्ता (प्रमाण) लागेल तेथे पावे जर तो आग तर त्याला आणीन (नाहीतर) तेथेंच (मी) मरेन [येथे, अथवा चा अहसा झालेला आहे ] दिवो दिव। दिवा चा दिवे असा आदेश होतो ·हेमचंद्रष्टत दिवि दिवि गगाण्डाणु । (३९९१) सदस्य सहु । सह चा सहु असा आदेश होतो जउ पवसवें सहुँ न गय न मुभ दिओएँ तस्नु । लग्विनइ सदसडा दिते हि सुहयजणस्सु ॥३॥ ( यत्नवसना सह न गता न मृता वियोगेन तस्य । लज्ज्यते सदशन् ददनौमि (अस्माभि ) सुभगजनस्य ॥) प्रवासारा गेलेल्या प्रियकराबरोबर मी गेले नाही, आणि त्याच्या वियोगाने मेलेहि नाही, या कारणाने त्या प्रियकरास सदश दण्याम मला सर वारते नहेनाहि । नहि चा नाहि असा आदेश होतो एतहे मेह पिअति जलु एत्तहे वडवानल आवहह । पेक्नु गहीरिम सायरहो एक वि कणिभ नाहि ओहड् ॥ ४ ॥ (इत मेघा- पिबन्ति जल इत वडवानल आवर्तते । प्रेक्षस्व गभीरिमाण सागरस्य एशाप कणिक्य नहि अपनस्यते ॥) इस्डे मेघ पाणी पितात इकडे वडवानल क्षुध पाला आहे (तथापि) सागराचें गाभीर्य पहा , (पाण्याचा) एक कणाह कमी झालेग नाही पश्चादेवमेवैवेदानी-प्रत्युतेतस पच्छइ एम्बइ जि पम्वहिं पच्चलिउ पत्तह ॥ ४२० ॥ भपन पश्चादागना पच्छइ इन्यादय आदेशा भवन्ति । अपनशात पश्चात् इयादींच पच्छड इत्याद आदेश होतात उदा, पश्चात पच्छइ । पश्चात् चा पच्छ्इ हा आदेश होतो पच्छइ होइ विहाणु । (३६२.) एवमेवस्य एम्बइ । एवमेव चा एम्बइ असा आदेश हो तो एम्बइ मुरउ समतु । (३३२२) एवस्य जि । एव चा नि हा आदश होतो जाउ म तउ पल्लवह दवम्बउँ कई पय देव । हिभइ निरीच्छी हउ जि पर पिउ इयरइँ करे ॥।॥ (यानु मा यान्त पयत द्रा मन पदानि ददात। हृदये तिरथीना अहमेव पर 1-य अम्बरााण क्रोन ॥) १ दिवे मधील हस्व ऐ बद्दल इ हा ·अपभ्रंश-व्याकरण जाऊ दे (त्याल) पाणा या (त्या) ल (मागे) घोलवू नका स्तिी पावलें (तो पु) जातो ते पहाते त्याच्या हृदयात मी तिरकी (यसरेनी) आहे (परंतु माझा) प्रियकर जाण्याचे वेवळ अवडवर करतोय इदानीम एम्बहि । इदानीम् चा एम्वहि असा आदेश होतो हरि नचाविउ पगणइ विम्हइ पाडिउ लोड एम्वहि राहपओइरह ज भावइ त होउ ॥२॥ (हरि नर्तित प्राङ्गणे विस्मये पातिन रोक । इदानीं राधापयोधरयो यत् (प्रति) भाति तद् भवतु ॥) अगणात हरीरा नाचवला लोगना आचर्यात पाडलें आता राधेच्या स्तनाच में व्हायच असेल ते होऊ दे प्रत्युतस्य पञ्चलिउ । प्रत्युत् चा पञ्चलिउ हा आदेश होतो सावसलोणी गोरडी नवखी कवि विसगठि। मदु पञ्चलिउ सो मरई जामुन लगाइ कठि॥३॥ (सर्वमलावण्या गौरी नवा कापि विषाथ । भट प्रत्युत स नियते यस्य न रगति कण्ठे ॥) सर्वांगमुदर गौरी ताज्या (नवीन) विपप्रथी (वचनागा) प्रमाणे आहे पण ज्याच्या गळ्याला ती चिकटत नाही तो (तरुण) वीर मरतो इतस एत्तहे । इतस् चा एत्तहे असा आदेश होतो एत्तहे मेह पिअनि जलु। (४१९४) विषण्णोक्तवर्मनो वुन धुत्त विच्च ॥ ४२१ ॥ अपभ्रशे विषण्णादीना बुसादय भादेशा भवति । अपभ्रशात विषण्ण इत्यादींचे वुन इत्यादि आदेश होतात उदा विपण्णस्य वुग्न । विषण्ण चा युन हा आदेश होतो मई वुत्तउ तुहुँ धुरु धरहि कसरहिं विगुत्ताइ । पइँ विशु धवल न चइ भरु एम्बइ चुनउ काइ ॥१॥ (मया उक्त व धुर धर गरिने (क्सरेटिं) विनारिता । त्वया विना धवल नारोहति भर इदानी विषण किम् ॥) मी म्हटले हे ढवळ्या बैला तू धुरा धर वाईट पैलानी आम्हाला पी दिली आहे, तुझ्यापिना भार पाहिला जाणार नाही (पण) तू आता विषण्ण उपास्य धुत्त । उक्त चा युत हा आदेश होतो- 2 ·हेमचद्रकृत मई वुत्त । (४२११) वर्मनो विच । वमन् चा विच्च असा आदेश होतो. विचि न माह । (३५०१) शीवादीना पहिलादय ॥४२२॥ अपनशे शीमादीनां वहिल्लादय आदेशा भवन्ति । अपभ्रशात शीघ्र इत्यादीचे पहिल इत्यादि आदेश होतात उदा :- (शीघ्र चा वहिल असा आदेश होतो -) एक्कु इअब विन आवही अन्नु वहिलउ जाहि। मई मितडा प्रमाणिअउ प जेहउ खलु नाहि ॥1॥ (एक कदापि नागच्चमि अन्यत् शीघ्र यामि । मया मित्र प्रमाणित त्वया याश (ल यथा) सल नहि ॥ एक तू येत नाहींस द्रुमरे, र जातोस मित्रा, मला कळले आहे की तुझ्यासारखा दुष्ट कोणीहि नाही सकटस्य घघल । झकर चा धंधत हा आदेश होतो - जिव सुरिस ति धघलइ जिव नइ तिव दलणाइ । जिवे डोंगर तिव कोहरद हिआ विसूरद काइ ॥२॥ (यथा सुपुरुषा तथा करहा यथा नद्य तथा वलनानि । यथा पर्वता तथा कोटराणि हृदय खिद्यमे किम् ॥) जसे सुपुरुष आहेत तसे करह आहेत नशा नद्या आहेत, तशी वळणे आहेत, जमे डोंगर आहेत तशा दया आहेत हे हृदया, तू खिन का होतोस' अस्पृश्यसंसर्गस्य विद्याल । 'अम्पृश्यससर्ग व विद्याल' आदेश होतो ने छडेविणु रयणनिहि अप्पउँ तडि पल्लति । तह ससह विद्यालु पर फुक्किनत भमति ॥३॥ (ये मुक्या रत्ननिधि आत्मानं तटे क्षिन्ति । तेषा शहाना ससर्ग केवलं क्रियमाणा भ्रमन्ति । सागर सोडून जे स्वत रा तगर फेंकनात त्या शखाचा अस्पृश्यससर्ग आहे केवल (दुसन्याकडून) पुत्रले सात ते भ्रमण करतात भयस्य दुवक । भय चा द्रवक्क असा आदेश होतो दिवे विटसउँ स्वाहि वढ पचि म एक्कु वि दम्म । को शिकार सो पण समपाइ सम्मु.॥ .

·थपम्रश-व्याकरण - (दिवमै अर्जित साद मूर्म संचिनु मा एकमपि दम्मम् । रिमपि भये तत् पतति येन समान्यते जन्म ।) मूर्खा, दिवसांत में मिटेल , सा, एक पैसा (दम्म) मुझ साटवू नये, कारण असे काहीतरी भय येते की ज्याने जन्माचाच शेवट होतो. आरमीयस्य भएपण । आमीय चा अमग हा आदेश होतो पोति जे हिमा भप्पणउ । (३६०२) देहि । दृष्टि चा देदि असा आदेश होतो एक्कमेकर्ड जइ वि ओएदि हरि मुटु सम्बायरेण ॥ वो वि देहि जहि कहि वि राही। को ससह सवरे"वि इट्टनयणा नेहिं पा ॥ ५ ॥ (एकैकं ययपि पश्यति हरि मुष्ठ सर्वादरेण । तयापि दृष्टि यन क्वापि राधा। क शक्नोति संवरीतु नयने स्नेहेन पर्यस्ते ॥) जरी चागल्या प्रकारे, सर्वादरपूर्वक हरि एकेकाकडे पहातो, तरी जेथे राधा आहे तेथे याची दृष्टि जाते स्नेहाने भरलेले डोळे रोखण्यास कोग समर्थ आहे ? गादस्य निच्च । माद चा निच्च हा आदेश होतो विहवे कस्सु विरतणउ जोग्रणि कस्मु मरतु । सो लेखहउ पाविभइ जो लगइ निश्च ॥६॥ (विभवे क्स्य स्थिरत्व यौवने कस्य । गर्व स लेप प्रस्थाप्यते य लगति गाढम् ॥) वैभवात स्थिरता कुणाची ? यौवनात गर्व कुणावा (म्हणून) जो खोलवर बिवेल (श- रागेल) असा रेस पाठविला जात आहे साधारणस्य सट्टल । साधारण था सङ्गुल असा आदेश होतो कहि ससहरु कहि मयरहरु कहि परिहिणु कहि मेहु । दूरठिमाद वि सजणव छोह भसहल नेहु ।।.॥ (कुन शशधर कुन मारधर कुन वहीं कुन मेघः । दूरस्थितानामपि सज्जनाना भवति असाधारण स्नेहः ॥) पुढे चद्र, कुठे समुद्र ! कुठे मोर, कुठे मेघ ! सज्जन जरी दूर असले तरी त्याचा स्नेह असाधारण असतो कौतुकस्म कोई । कौटुक चा कोर हा आदेश होतो कुजरु भन तरुअरई कुहेण घलइ हत्थु ।

·हेमवद्हत मणु पुणु एकाहि सहाहाहें जइ पुच्छह परमत्यु ॥८॥ (कुञ्जर अन्येषु तस्वरेषु कौनुन धपति हस्तम् । मन पुन एकस्या समक्या यदि पृच्छय परमाथम् ॥) इतर चागल्या वावर हत्ती आपली सोंड कौतुमने (खेळ म्हणून) घासतो, पण खरी गोष्ट विचाराल तर त्याच मन मात्र पक्त सामी (पृश्या) घरय आहे नीडायों सेड्ड । क्रीडा चा खेह असा आदेश होतो खेड्डय फयमग्दो निच्छय के पर्यपद । अणुरत्ताउ भत्ताइ अम्हे मा चय सामि ॥९॥ (फ्रीडा कृता अस्माभि निश्चय प्रिजरपत। अनुरक्ता मक्का अस्मान् मा त्या म्यामन् ॥) स्वामी आम्ही क्रीन केली तुम्ही असे का चोरता : अनुरुक्त अशा आम्हा भक्तावा त्याग करना रम्यस्य रवणः । रम्य चा ग्वण हा भादेश होतो सरिहि न सरेहि न सरवरे हि न वि उजाणवणेहि। दम स्वण्णा होति घट निवप्सते "हि सुअणेहि ॥१०॥ (सारेद्धि न सरोभि न सरोबरै नाप उद्यानवने । देशा रम्या भवन्ति मूर्ख निवादि मुननै ।) मूर्खा, नद्यानी वा तव्यानी अथवा सरोवरानी किंवा उद्यानानी वा चनानी देश रम्य होत नाहीत तर मुननाच्या रहाण्यानं (रम्य) होतात अद्भुतस्य ढक्करि । अद्भुतचा दारि असा आदेश होतो हिमहा पह हु बोलिभभो महु अगाइ स्यवार । पुष्टिम पिए पवमति हउँ भक्ष्य दक्करिसार In (हृदय त्वया एतद् उक्त मम अमन शनारम् । सुदिप्यामि प्रियेण प्रसता (सह) अह भण्ड अद्भुतसार ।) हे अनक्तियुक्त शठ हृदया, तू माझ्यापुढ शेरडा वेळा म्हणाला होताय की जर प्रियार सामान्य जाइल तर मी फुटेन हे मखीन्यस्य हेलि । हे सखि चा हेत्रि हा आदश होतो.- हल्लि म झखदि भालु । (३५९१) यस्यागिन्यस्य जुर्भजुअ' ।

·अपभ्रंश-व्याकरण पृथपृथक् याचा अनुभ असा आदेश होतो:- एक कुडुल्ली पंचहि रद्धी तह पंचहें वि शुभंभ बुद्धी। बहिणुएं तं घर कहि मिव नंदउ जेन्थु कुटुंबई अप्पणछंद ॥१२॥ (एस कुटी पधभि म्या तेषा पचानामपि पृथक्पृथर युद्धिः । भगिनि तद् गृह क्थय क्थ नन्दतु यत्र कुटुम्स आमच्छन्दरम् ॥) एक (शरीररूपी) कुटी (झोपडी) आहे, तिच्यावर पाचाचा अधिकार आहे (स्तु), पाचाची बुद्धि पृथक् पृथक् आहे हे पहिणी, जेथ कुटुब आपापल्या छंदाप्रमाणे वागत तं घर आनदी में राहील, ते माग मूहस्य नाशिअ- वढी । मूड चे 'नारिज' आगि 'वह' अगे आदेश होतात .- जो पुणु मणि नि खमफसिहभाउ चितइ देइ न दम्मु न अउ । रद्दवमभमिर करगुल्लालिउ घरदिनि योनु गुणइ सो नालिउ ॥१३॥ (य पुन मनम्येव व्याकुरीभूत चिन्नयति ददानि न दम्म न रूपकम् । रतिवशनमगशील रामानाल्निं गृहे एव कुन्त गणयति स मूट ॥) जो मनात व्याक होऊन चिता करतो पण एक पैसा विा पया देत नाही तो एक मुर्ग, निकम होऊन हिंदगारा व घरातच बोटानी जा भाला पिरवतो, तो एक मूर्स वि" विदत्त स्वाहि वढा (४२२४) नवस्य नाम । नव चा नवस' हा आदेश होतो नवम्मी कति रिमाठि । (४२.३) भास्कन्दस्य दपः । अवस्कर चा दडवर भगा आदेश होतो घ. चलो हि लोअगे" जेस दिटा पालि । सहि मयररूप-दवाउ पाइ भतरह कालि | (चत्यभ्या यलमानाभ्यां लेबनाया ये तया दृष्य यारे। तेषु मारय नायसन्द पति भणे यो॥) हे गारे, नुरका चाल का पानी जे पायो त्यांसार भकाच मनाचा ला होतो म-नवया, नरमी ·हेमचद्रकृत यछुडु । यदि चा छुड हा आरेश होतो छुड अग्ध वासाउ।(३०५१) संबन्धिन कर तणा । सबधि चे वर व लण अमे आश होतात - गया सु केसरि पिभहु पलु मिच्चितई हरिणाइ । जसु काएँ हुकारदएँ मुहहुँ पनि नृणाइ ॥१५॥ (गन स केगरी पिवत पल निश्चित हरिणा । यस्य सचिना हुकारेण सुखेभ्य पन्ति तृणान ।) हरणानों ज्याच्या हुशासन मुसातून गवन गळून परते तो सिंह (आता) गला (तेव्हा) निश्चितपणे पाणी प्या अह भग्गा भम्हह तणा। (३७९२) मामैपीरियस्य मब्भीसति श्रीलिङ्गम् । मा भैषी याचा म भीसा अमा स्त्रीलिंगी (द) आदश होतो. सन्थावयह आलवणु साहु वि लोड करे । आदमहँ मम्भीसद्धी जो सज्जणु सो (स्वस्थावस्थानामालपन सर्वोऽपि लेप करोति । आतीना मा भैपो इति य मुनन' स ददाति ॥) स्वस्थावस्थत असणारी सर्वच लेक बोलनात (पर) भिऊ नये अमें (फक्त) सजनच पीडिता (दु ग्विता) ना म्हणतात यदष्ट छत्तदिस्यस्य जाइटिआ। यद् यद् दृष्ट तद् तद् याचा नाहआ असा आदेश होतो जह रचसि जाइटुिअए हिजडा मुद्धसदार । छो फुटगएण जि घणा सहेसह ताव ॥१७॥ (यदि रज्यमे यद्यद् हट तस्मिन् हट्य मुग्धस्वभाव । लोहेन सुटता यया धन (ताप) सहिष्यते तावत् ।) है खुळ्या हृदया जे जे पाहिलेम त्या ठिकाणी (जर) आमक झालास (तर) फुरणाच्या रोखाग जसे घणाचे घाव तमा ताप तुरा सोसावा रागल हुहुरू-घुग्घादय शब्दबंधानुकरणयो । ४२३ ।। अपनो हुहुईदय शब्दानुकरणे धुग्धादयश्रेष्टानुकरणे यथारस्य प्रयोत्तम्या ।

·अपभ्रंश-व्याकरण - अपभ्रशान हुहुरु इत्यादि शब्द शब्दानुकरण दर्शविण्यास, व घुग्घ इत्यादि (शब्द) चेष्टानुकरण दर्शविण्यास अनुस्में उपयोजावेत उदा म. जाणि धुड्डीम हउँ पेम्मद्राहि हुहुर ति। नवरि अचितिय संपदिय विपियनाव घडत्ति ॥१॥ (मया ज्ञान मइक्ष्यामि अह प्रेमहदे हुहुरु शब्द कृत्वा। केवल अचिन्तिता सपतिता विप्रिय - नौ झाटति ।) मरा वाटर-हुहुरु शब्द करीत मी प्रेमरूपी सरोवरात बुडी मारेन पण अचानक कल्पना नसता विरहरूपी नौश (मग) मिनाली आदिग्रहणात् । (सूनातील) आदि शब्दान (असलेच इतर शब्दानुकारी शब्द जाणावयाचे आहेत) खजइ नउ कसरकोहि पिजइ नउ धुरेहि । एम्वइ होइ सुइच्छडी पिएँ दिट नयणेहि ॥२॥ इत्यादि। (खायने न कसरत्कशब्द कृत्वा पीयते न धुद शब्द कृत्वा । एवमेव भवति सुखासिया प्रिये दृष्टे नयनाभ्याम् ॥) जेव्हा डोळ्यानी प्रियार पाहिला जातो तेव्हा कम वसू शब्द करीत खात्राहि जात नाही अथवा घुट घुट प्यालाहि जात नाही (तरी) मुसस्थिति आहे इत्यादि (इतर उदाहरणे जाणावयाची आहेत ) [येथे, कसरक्क व घुट हे शब्दानुस्रणी शब्द आहेत ] (पेटानुकरण दर्शविण्यास घुग्घ --) भाज वि नाहु महु जि घरि सिद्धस्था वदेह । ताउँजि विरहु गवक्खे"हिं मक्कम्युग्घिउ देह ॥३॥ (अद्यापि नाथ ममैव गृहे सिद्धार्थान् वन्दते । तावदेव विरह गवाक्षेषु माटचेष्टा ददाति ॥) माझा नाथ जैन प्रतिमाना बदन करीत अद्यापि घरातच आहे (प्रवामाला गेलेला नाही) तवरच विरह गवाक्षात माकडचेष्टा करीत आई आदिग्रहणात् । (सूत्रातील) आदि शब्दाने (असलेच इतर चयनुकरणी शब्द जाणावयाचे आहेत उदा ) सिरि जरखडी लोभडी गलि मनियता न बीस । सो वि गोहदा कराविमा मुद्धए उट्ठाईस ॥ ४ ॥ इत्यादि।

·अपभ्रंशः -व्याकरण [येथे, केहिं व रेसि हे निपात ताद आहेत.] एवं तेहिरेमिमावुदाहायौँ। याचप्रमाणे तेहिं व रेसिं यांची उदाहरणे जाणावयाची आहेत. वडुत्तणहो तगेण । ( ३६६.१) [येथे, तणेण हा तादी निपात आहे ] पुनर्विनः स्वार्थे डुः ॥ ४२६ ॥ अपभ्रंशे पुनर्विना इन्येनाम्यां पर स्वार्थे डु: प्रत्ययो भवति । अपभ्रंशात पुनः आणि विना याच्यापुढे स्वार्थे उ (ड) प्रत्यय लागतो. उदा.:- सुमरिज्जइ तं वलहउँ ज वीसरइ मणा । जाहि पुणु सुमरणु जाउं गभ तहों नेहहो कई नाउँ ॥१॥ (स्मर्यते तद वलभं यद् विस्मयते मनाक् । यस्य पुनः स्मरण जातं गर्न तस्य स्नेहस्य किं नाम ॥) में थोडे विसरले असूनहि आठवले जाते ते प्रिय म्हणावयाचें; पण ज्याचे स्मरण होते व नष्ट होते त्या स्नेहाचे नाव काय ? [येथे, पुणु मध्य स्वार्थे उ (ड) आहे ] विणु जुम्हों न वलाहुं । ( ३८६१) [येथे, विणु मध्ये स्वार्थे उ (ड) आहे ] अवश्यमोई-डो॥ ४२७ ॥ अपभ्रंशेवश्यमः स्वार्थे हैं । इस्येनी प्रत्ययो भवनः । अपभ्रंशांत 'अवश्यम् ' ला स्वार्थे पं. (.) व अ (इ) हे प्रत्यय लागतात. उदा. :- निम्भिदिउ नायगु करहु जसु अधिर भाई। मूलि विणइ सुविगिहे भवसे मुहि पणइं ॥३॥ (जिवेन्दिय नायक वशे पुस्त यस्य अधीनानि अन्यानि । मूले विनटे तुम्मिन्या अवश्य गुप्यन्ति पर्णानि ॥) ज्याच्या अधीन इतर ( इंद्रिय) अशा मुख्य जिदियाला या करा. तुंगिनी (दुष्या भोपच्या) चे मूळ नष्ट झासार पाने अवर गुन आतात.

·६२ हेमचद्ररत [येथें अवश्य चा अवर्ग झाला आह् ] अवस न सुभहि सुहाच्छिदि । ( ३७६२) [येथे अवश्यम् चा अवस झाला आहे ) एक्शसो डि ॥४२० । अपभ्रशे एक्शाग्दास्वाथै डिर्भवति । अपत्रंशात एरश शगपुर स्वार्थ इ (डि) प्रत्यय रागतो उदा एक्कसि सोलकल विभह दजहि परिछत्ताद । जो पुणु खडइ भणुदिनहु तमु पच्छित्त काइ॥1॥ (एक्श शीरकलङ्कित्ताना दीयन्ते प्रायश्चित्तानि । य पुन खण्डति अनुदिवस तस्य प्रायश्चित्तेन किम् ।।) एरवार कील कलकिन गलल्याना प्रार्या दत्त दिली जातात एए जो रेत (ल) खरित करतो त्याला प्रायश्चित्तावा काय उपयोग। [ येथ, एका या एक्कमि झाला आहे ] अडडडल्ला म्यार्थिक फ-लुक च ॥ ४२९ ॥ अपभ्रंशे नाम्न परल स्वार्थ अडड दुल इस्येत त्रय प्रत्यया भवति तापनियोगे स्वार्थ कमाययस्य लोपश्च । अपभ्रशात नामाच्या पुढे स्वार्थ अ अड (डड) उल (त) अमे तीन प्रयन्य लगताल, आणि त्याच्या सनियागामुळे स्वार्थ क प्रत्ययाचा लेप होतो (स्वार्थ अ प्रत्ययाचे उदाहरण रिहाण नालकरालिअउ पहिउ पथि जटिड। त मेलवि सम्बहि परिहि सो नि किअउ अग्गि? 1 (विरहानलबालासात पथिक पाथ यद् दृष्ट । तद् मिलिवा सर्वं पथिनै स एव कृत अग्निष्ट ।) नेव्हा विरहामीच्या ज्वालानी होरपळलेश पायक रस्त्यावर दिमरा देव्हा सर्व परिवानी मिळून याला अग्नीवर टेवल। (कारण तो मेला होता) [य] दिउ रिअउ, अग्गिाउ मन्ये स्वास आहे ] दड। अ- (ड) (स्वार्थे प्रत्ययाच उदाहरण ) महु कतहो व दोसडा 1 ( ३७११) ·अपम्रश-व्याकरण ३ [येथ, दोसड़ा मध्ये अड (डड) आहे ] दुल । उल्ल (हु ) (वार्ये प्रत्ययाच उदाहरण ) एक्क कुडल्ली पचहि रुद्वी । (४२२.१२) [ येथ, 'कुडुली मध्ये उठ (डुक) आहे ] योगजाश्चैपाम् ॥ ४३०॥ अपभ्रशे अडइडुलाना योगभेदेन्यो ये जायन्ते डडअ इत्यादय प्रययास्तेऽपि स्वार्थ प्रायो भवन्ति । अपभ्रगात अ, अड, उन थाचेपासून परस्पराचे सयोगान निरनिराळ्या प्रकारे साधलेले जे अडअ (डडअ) इत्यादि प्रत्यय होतात, ते मुद्दा प्राय स्वार्थे (प्रत्यय) अमतात उदा स्दभ । अअ (डडअ) (प्रत्ययाचे उदाहरण) फोति जे हिअडउं अप्पणउं। (३५०२) [येथ, हिअडउ मध्ये डडअ (अडअ) प्रत्यय आहे ] ---अन्न किसलय (१२६९) इत्यादिना यलुक् । येय (हृदयमध्ये) 'रिसलय ' इत्यादि सूनानुसार 'य चा लेप झाला आहे हुलअ । उडम (हुम) (प्रत्ययाच उदाहरण) चूदुलउ चुन्नीहोइसह । (३९५२) [येथे, घुडाउ मध्ये उल्लभ (हुम्भ) प्रत्यय आहे ] हुलान । उपभड (डाइट) (प्रययाचे उदाहरण) सामिपसाउ सलज्जु पिउ सीमासंधिहि वासु । पेक्षिवि पाहु बलुलझा पण मेल्लइ नीसासु ॥३॥ (स्वामिप्रपाद सलज प्रिय सीमामन्धी वामम् । प्रेक्ष्य बाहुबल धन्या मुयति निश्वासम् ॥) (प्रियारावरील) स्वामीचा प्रसाद, सलब प्रियकर व सीमासधीवर वाम, आणि ( प्रियारा) बाहुबर पाहून (मुग्वी) मुदरी निधाम टाक्त [येथें, 'यमुडा मध्ये उल्लभड (हुड) प्रत्यय आहे ) सूत्र४३१ पहा ·६४ हमचद्रत -~अनामि स्थानी दीघहस्थी (५ ३३०) इति दीघ । ण्व बाहुबलुलडउ । अत्र प्रयाण योग । यथ (बाट योग या) द्वितीया एश्वचनी रूपान स्याग दीर्घटस्यो या सूतानुमार (अन्त्य स्वर) दीर्घ झाला आहे ---याचप्रमाणे वाहु-बलु ( पगाह होइल) यथें (हर डर ) या) तीन्हींचाही योग आह स्त्रिया तदन्ताहो ॥ ४३१ ॥ अपप्रशे स्त्रियां वर्तमानेभ्य प्रात्त नसूत्रद्वयानयत्यया नभ्यो डी प्रन्ययो भवति । अपनगात स्त्रीलिंगान अमयान्य व मागील दोन मूत्रात (म्हणन ४.९ ४३.) सागितलेल्या प्रययानी अन्त पावणान्या गाना इ (डी) प्रयय रागतो उना पहिआ मिट्टी गोरडी पिष्टी मग्गु निर्भत । अमूमा हि वचुभा तिनु वाण करत ॥१॥ (पथिक दृष्ट्या गौरी दृष्टा मार्गमगायन्ती । अभू नामै कञ्चक निमनाद्वान ( आशुष्क) कुवती ॥) (एक पाथस्थ इसया पथिकारा आपल्या प्रियनद्दल विचारतो) पवित्रा (माती) प्रिया सरी? तुची वाट पहाणारी व अश्रु व श्वास यानी चोटी ओली व मुत्री करणारी ( अशी ती मन्य)दिसली [यर्थे गोरडी मध्य इ (डी) प्रयय आहे ] एक्क कुडली पचहि रही। (२) १९ [यथ कुदुरी मध्ये इ (ग) प्रयय आहे ] आ नाताडा ॥ ४३२॥ अपभ्रशे नियां वतमाना प्रत्ययान्तप्रत्ययान्तात् डा प्रत्ययो भवति । ड्यपवाट । अपभ्रशात स्त्रीलिंगात असणाऱ्या प्रत्ययानी अन्त पावणाऱ्या या प्रययानी अन्न न पावणा-या शब्गना आ (डा) प्रत्यय रागतो (हा नियम) ई (डी) प्रत्यय लगनो या (नियमा) चा अपवार आह पिड आइउ सुभ वत्तही झुणि क्वइ पट । तहो रिहो नासतहो धूलडिआ वि न हि ॥1॥ (प्रिय आयात शुना वार्ता धनि वर्ण प्रविर । तम्य विरहस्य २ रन धूटिरपि न दृटा ।)

·अपम्रश-व्याकरण . । प्रियार माला (ही) वाता ऐकरी (त्याचा शद-) ध्वनि कानात शिरा, नट होणाऱ्या त्या विरहाची धूळमुद्धा दिमी नाही [यथ, धूडिआ मध्य आ (डा) प्रयय आहे ] अस्येदे ॥ ४३३॥ अपनो त्रियां वर्तमानस्य नाम्नो योकारस्तस्य आकारे प्रत्यये परे इकारो भवति । अपभ्रशात स्त्रीलिंगात असणान्या नामाचा (जो) अन्त्य अकार त्याचा आरार प्रत्यय पुट असता झार होतो उदा - धूलडिमा नि न दिह। (४३२१) [ येथें, धूलडिआ मायें अगराचा इशर झाल आहे ] स्त्रियामि येव । (नाम) स्त्रीलिंगी ( अमेल तरच हा नियम लागतो तमें नसन्यास हा नियम लागणार नाही उदा -) झुणि वनइ पइट । (४३२१) [ यथ, कनाइ मयं (स्त्रीलिंगा अभावी ) झार यालेला नाही ] युष्मदादेरीयस्य डार ॥ ४३४ ॥ अपभ्रंशे युष्मदादिम्य परस्य ईयप्रन्ययस्य डार इत्यादेशो भवति । अपभ्रंशात युष्मद् इत्यादींपुढ येगया ईय प्रत्ययाचा आर (डार ) जमा ढग होतो उस सदस काई तुहारेण ज सगहो न मिलिजद। मुहणतरि पिएँ पागिण पिम पिास कि हिज्जा ।।। (म देशेन ff युग्मदीयेन यन्मगाय न मिल्यते । स्वप्नान्नरे पीनन पानीयेन प्रिय पिपामा नि उियने ।) (तुरा) सग मिळ्न नागे, (मग) तुझ्या सदेशचा काय उपयोग स्वनात प्यादेव्या पाम्मान (सर्ग) तहान भाल सय ! यर्थ, तुहार मध्ये आर (बार) आदा आहे ] दिखि भम्हारा का । (३४५१) पडिगि महारा । (३५११) [य, अन्हार य मगर मध्य भार (चार) आरा अहे ] मतोहत्तुर ॥ ४३५ ।।

·हेमचंद्रकृत अपभ्रंशे इदं किं यत् तदेतद्भय परस्य अतो प्रत्ययस्य हेतुल इत्यादेशो भवति । अपभ्रशात इद, किं, यद्, नद्, एतद् यापुढे येणाऱ्या 'अतु' प्रत्ययावा एतुल (डेतुल) अमा आदेश होनो उदा एनुलो । केनुलो । जेतुलो । तेत्तुलो । एतुलो । ( इयान् । श्यित् । यावन् । तावत् । एतावत् ।) त्रस्य डेतहे॥४३६॥ अपभ्रश सर्वाद. सप्तम्यन्तात्परस्य अप्रत्ययस्य उत्तहे इत्यादेशो भवति । अपभ्रंशात सर्वनामापुढ सप्तम्यर्थी येणाऱ्या 'प्र' प्रत्ययाचा एतहे (डेतहे) असा भादेश होतो उदा - एत तेत्तवारि घरि लच्छि विष्टुल धाइ । पिअपभट्ट व गोरडी निश्चल कहि विन टाइ॥१॥ (अन तन द्वारे गृहे लक्ष्मी विसष्ठुला धावति । प्रियप्रनटेन गौरी निश्चल क्वापि न तिष्ठति ।) येथे, तेथे, घरी, दाग (याप्रकारे) चवल लक्ष्मी फिरते, प्रियकरापासून वियुक्त झालेल्या सुदरीप्रमाणे ती निश्वरपणे कोहि रहात नाही [येथें, एत्तहे व तेतहे मध्ये एत्तहे (डेतहे) हा आदेश आहे.] स्वतलोप्पणः॥ ४३७ ॥ अपभ्रशे स्वतलो. प्रत्यययो. पण इत्यादेशो भवति । अपभ्रगत व आणि त छ प्रययांचा 'प्पण' असा आदेश होतो उदा .- वहप्पणु परि पाविभइ । (३६६.) [येथे, कापणु मध्ये पण हा आदेश आहे ] प्रायोधिकारात्। प्रायोधिकारामुळे (कधी कधी 'पण आदेश होत नाही उदा -) घडत्तमहो" मगेण । (३६६) तन्यस्य इएन्य ए-3 एवा ॥४३८॥ अपनशे त यमाययस्य इएवढं एम्बउ पाइन्येने प्रय भागा भवन्ति । अपनंगांत तन्य प्रन्ययाचे इएव्वई, एवर आणि एवा असे तीन आदेश होतान.

·अपभ्रंश [-व्याकरण (जिला अशेष पायवल दत्वा अभय जगत । लाया महानत शिव लभन्ते भ्यान्वा तत्त्वम् ॥) क्पायरूपा सैन्य जिंकून, जगाग अभय देऊन, महाव्रत घेऊन, तत्त्वाचे ध्यान बन्न (ऋषि) आनद (शिव) मिळवितात [ यथे, जेपि म ये एपि, देपिणु मध्ये एपिणु, लेवि मध्य एवि, आणि झाएपिणु मध्ये एविणु, असे आदेश आहेत ] पृथग्योग उत्तरार्थ । (या सूत्रात 'क्वा'चे चार आदेश) पृथक् सागण्याचे कारण असे की (याच प्रत्ययाचा ) पुढील सूत्रानहि उपयोग (करावयाचा आहे ) तुम एवमणाणहमाहं च ॥ ४४१ ॥ अपनशे तुम. प्रत्ययस्य एव अण अणह अहि इन्येते चत्वार , चकारात एपि एप्पिणु एवि एविणु इत्येते, एव चाष्टावादेशा भवन्ति । अपभ्रंशात तुम् प्रत्ययाचे एव, अण अणह व अणहिं असे हे चार, (आणि मूनानील) चकारामुळे एपि, एपिणु, एवि, एविणु अमे हे (चार), याप्रमाणे (एकूण ) आठ आदेश होतात उदा :- दवं दुक्कर निअयधणु करण न तउ पडिहाइ । एम्बइ मुहु भुजणह मणु पर भुजणहि न जाइ ॥१॥ ( दातु दुपर निजम्धन स्तुं न तप प्रतिभाति । एव मुस भोक्तु मन पर भोक्तु न याति ॥) स्वत चै धन दणे दुष्कर आहे, तप करावे अमें (कुणालाहि ) वाटत नाही मनाल्य मुस भोगावे असे वारते, पण भोगता (मान) येत नाही. [ येथ, देव म ये एव, करण मयं अण, भुणह म ये अणह, आणि भुहिं मन्ये अगदि, असे आदेश आहेत ] जेप्पि चपिणु सयल धर लेविणु तबु पारेवि। विषु सर्ने तित्मरेण को सक्क्इ भुवणे वि ॥२॥ (जेनु त्यक्नु सक्ला धग लानु तप पालयितुम् । विना शातिना तीर्थश्वरेण क मनोनि भुवनेऽपि ॥) सपूर्ण पृथ्वी जिवणे व (जिंकून) निचा त्याग करणे, मन (तप) घेणे व (घेऊन) त्याच पाटन करणं, हे जगांत शति तीर्थकरणविना इतर युगाला गाय आहे?

·हेमचदरत सामान्य उपसहार व्यत्ययश्च ॥४४७॥ प्राकृतादिभाषालक्षणाना व्यत्ययश्च भवति । आणि प्राकृत इत्यादि भाषाच्या रक्षणाचा व्यत्यय हातो यथा मागण्या तिष्ठश्चिष्ट (४२९४) इयुक्त बया प्राकृतपशाचीरसेनीवपि भवति । चिष्ठदि। मागधीत तिष्ठ चा 'विष्ट' होतो असे जसे सागितले आहे, तद्वन (माहाराष्ट्री) प्राकृत, पैशाची व शौरमेनी यामध्याह होतो (उदा) चिटदि। अपभ्रशे रेफस्याधो वा लुगुत्तो मागभ्यामपि भवति । अपभ्रशात ( सयोगात) पुढ असणारा १ तसाच रहातो वा त्याचा लोप होतो, (हा नियम) मागधीतहि गगतो उदा- शदमाणुशमशभालके कुभशहश्र शाहे शचिदे, इत्याद्यन्यदपि द्रव्यम् (शतमानुपमासभारर कुम्भसहस्रवसाभि सचित --अशीच इतर उदाहरणं पहावीत न केवल भापारक्षणानां स्यामादेवानामदिव्यत्ययो भवति । केवळ भाषालक्षणातच व्यत्यय होतो अमें नहे तर धातूना रागणाऱ्या प्रत्ययाच्या आदेशाचाहि व्ययय होतो पे वतमानकाले प्रसिद्धास्ते भूपि भवन्ति । जे वर्तमानकाळचे (म्हणून प्रत्यय) प्रामद्ध आहेत ते भूतकाव्यहि रानात उदा - भइ पेच्छइ रहुतणओ। अथ प्रेक्षाचक्रे इत्यर्थ । (अथ प्रेक्षाचके रखननय 1) ननर रघुतनयाने पाहिलं (येथें, पेच्छइ हे वाचके या अर्थी आहे ! भाभासइ स्यीभरे । भावमापे रजनीचरान् इत्यर्थ । (पक्षसाना म्हणाला) [यथ, आभामइ हं आरभाषे या अर्थी आहे ] भूने प्रसिद्धा वर्तमानपि।

·प्र के (ए) हेमचंद्रकृत अपभ्रंश व्याकरण टीपा ३२१ सस्कलमधील शब्द अपभ्रशांत येतात त्यावेळी त्या शब्दामधील स्वरांच्या स्थानी अपभ्रशांत माय इतर स्वर येतात-सूनात 'प्राय ' म्हणण्याचे कारण असें -अपभ्रंशात ज्या शब्दांची रूपें विशेष म्हणून सांगितली आहेत त्या शब्दांची रूमुद्धा कधीकधी (माहाराष्ट्री) प्राकृत व शौरसेनी यातील रूपाप्रमाणे होतात. ३३० सूधातील 'सि' है अचर प्रथमा एकवचन निदर्शक आहे सोईसाठी विभक्ति-वचनाच्या पारिभाषिक सा पुढे दिल्या आहेत विभक्ति एव व व (अव) जस् (अस्) दि. अम् शस् ( अस्) तु टा (आ) भिस् (च) डसि (अस्) भ्यस् डस् (अस्) आम् छि (इ) सुम् (म) ३३०१ दोल्ल (दे)-विट, नायक धण (स-पन्या}-प्रियाया धण आदेश , असे टीकाकार म्हणतो 'णाइ' (इव) साठी सूध ४४४ पहा ३३०२ दडवड (दे)-शीघ्रम् [जुम-दहवादडवीं (किस्तपुराण १ २५३३)] 'रत्तही' साठी सूत्र ४३१ पहा 'कर' साठी सत्र ३८७ पहा 'तुहुँ' साठी सू. ३६८ पहा 'म'साठी सूत्र ३७७ पहा ३३०३ चिट्टी-मराठी व हिंदीतील बेटा, बेटी 'जिवे (यथा ) साठी सूत्र ४०१ पहा ३३०४ ए (एते)-सू. ३६३ एइ (एपा)- ३६२ एत्यु (अत्र) --सू ४०५ ३३१ सूपातील उत् म्हणजे उ पहा -तपरस्तरकालस्य । (सिद्धांतकोमदी ११७०) याचप्रमाणे ओत् (सू, ३३२) म्हणजे भो, इत् (र. ३३४) म्हणजे ३, एत् (सू ३३५) म्हणजे ए, उत् (स. ३४.) म्हणजे उ असे जाणावयाचे ३३११ झाइवि लाइवि-स, ४५९ पहा स .

·अपभ्रंश व्याकरण
३३२ सूत्रातील पुसि म्हणजे पुलिने
३३२१ 'निकाह, सोमपई-सू. ३३१ पहा
३३२२ बोअतिहे-सू. ३५० पहा. एम्बा-सू. ४२० पहा, पिस (प्रिय)
हपठी ए. व चे रूप आहे सू ३४५ पहा
३३३१ दिसहज-म, ४२९-४३० पहा
ताण हे माहाराष्ट्रो प्राकृतमध्ये पठी अव च रूप आहे ये त्याचा अयोग
द्वि अ व प्रमाणे केस आहे (हम ३ १३४ पहा ) दहएँ-स, ३४२ पहा
३३४१ पलाई-लिंगभेदासाठी स. ४.५ पहा
३३५ प्राकृतात हि हि हि हे तृतीया अव प्रत्यय आहेत
अपभ्रंगांतील तृतीया अ व प्रत्ययांसाठी २.३४७ पहा
३३६१ गहा-सू. ३९४ पहा जि-सू, ३९७३४.१ पहा
३३८१ किमई-म, ३८५ पहा
३३९१ टीधागच्या मते - अन्योऽपि य प्रचार-व्ये कामो भवति स
विषम-स्थाने यसति प्रथा हर किम् । प्रियवे या अन् जयति वेति
भावार्य 1-मह स्वयम् -२गिवि-सू१९ पहा
३४०१ येथे मुस्तु (मौस) हा पद पुलिंगांत पारला आहे (म.४४५
पहा)-प्रायोऽधिकार प्राय म्हणजे कधी कधी, बहुधा, इत्यादि.
३०.२ रिक्वेरि, करवि या रूपांसाठी म. ४४० पहा दुहुँ-भारत व अपभ्रंश
योत दिवचन नसल्याने निरचनापाजी भनेकानाचा उपयोग केला जातो
३४११ नीसायन्नु (नि सामान्यम् )स. ३९७ पहा-मणि-स. ४० पहा
२४१२ अगल-म-भागव्य
२०१३ वि-म, ४२.पहा
३४२ स. १३३ प्रकामें नहीया एकवरनाव 'ए' यतो स. १४२ नुसार या
'ए' वर अनुस्वार पो वा त्यापुढे येता
३४३१ रचन (उम्पस) भावाया नाम अपनपना
(21 २१५४) भरश-अपणासाठी ५.३७ पहा
--, ४.१.१९० पक्ष
३४१ मुखीमपने टोर,
३१ मि.४.१,१९७ पा

·टीपा १ ३४९.१ 'क' या स्थानी परि' (फिल, परोपर ) अखा पाठभेद प्रा. मिशेल यांनी स्वीकारस्य आहे. ३५०.१ 'तुमसर' त्या वीच्या विषय संबोभा आहे, असे टीकाकार मानतो.-अगरगई-पहा.-पटरिह अपय आम दर्शवित -विपि (पानि)-म, ४२१ पहा. ३५१.१ या होमात रममा आगि एंतु या यवमानसल्याचा धातुसाधित विशेषगांमा सापाने सवा सापत्य आहे (हेम. १.१८. पहा). मान-म.-भत्या ३५२.१ आरस्पारे अशी एक समन मनलित आहे की पचवर बसून र कावळा काप का करीत असेल तर ते ओरराम पाण्याचे आगमन मुचविते. या भोकात वर्गिी पिरहिणी कावळ्यानी कार पर ऐकते; पण पिवार येत असलेल्या मात्र तिला दिसत नाही. मणून ती (दुधा) निगमेने कायख्यास्त्र हाासून गरीत होती पण स्या तिस्य अचानक प्रिपार दिसतो. या पटनचा परिणाम अगा मात्य वळला होक्न मापाच्या क्रियेत, विरहावस्त र फारेसा तिच्या हातातून निम्या चांगल्या गळून जमिनीवर पाल्या. पण पिय- कपन्य पाहून झालेल्या आनंदाने तिचे परीर-हातहि-फुगले. त्यामुळे उरलेल्या बोगमा (हाताला लहान होऊ लागल्याने) दिशी पटल्या. ३५३ या सूवात यागितलस्या परययापूर्वी नपुं. नामाचा अन्स्य इस स्वर विकल्याने दीर्घ होतो (सू ३३० पहा). सूप ३३१ ते ३५४ पर्यंत अपभ्रंशातील नामाचा रूपविचार झाला आहे. सोईसाठी हा सरूपविचार येथे एकत्र दिल्य आहे. अकारान्त पुलिंगी शब्द 'देय' विभक्ति अ.व. प्र. देव, देवा, देव, देयो देव, देवा कि. देव, देवा, देव देव, देवा न. देवे, देव, देवेग ( देविण) (देवि) देवहि, देवेहि 4. देवहे, देव प. देव, देवमु, देवस्म, देवहो, देवह देव, देवह देवहि है. देव, देवा, देव, देवो देव, देवा, देवहो. देवई स. देवे, देवि ·८० अपभ्रंश व्याकरण . गिरि, गिरी इकारान्त पुल्लिंगी शब्द 'गिरि' प्र. गिरि, गिरी दि. गिरि, गिरी गिरि, गिरी तृ. गिरिप, गिरिण, गिरि गिरिदि पं. गिरिहे गिरिहुँ प. गिरि, गिरिहे गिरि, गिरिई, गिरिहुं स, मिरिहि सं. गिरि, गिरी गिरि, गिरी, गिरिहो. उकारान्त पुल्लिंगी शन्दाची रूपें 'गिरि 'प्रमाणे होतात, अकारान्त नपुंसकलिंगी शब्द 'कमल' दि. १ कमल, कमला कमल, कमला, कमलई, कमलाई. बाकीची रूपे अकारान्त पुलिंगी शन्दाप्रमाणे होतात. इकारान्त नपुंसकलिंगी शब्द 'वारि' .} वारि, वारी वारि, वारी, वारिई, बारी. उरलेली रूपै उकारान्त पुलिंगी नामाप्रमाण. उकारान्त नपुंसकलिंगी शब्द 'म' ६.} पहु, महू बाकीचों रूपै उकारान्त पुलिंगी नामाप्रमाणे. ककारान्त नपुंसकलिंगी शब्द 'तुच्छभ' } नु उरलेली रूपै 'कमल' प्रमाण. আন্ধার তিনী হাই ৪ मुदाउ, मुद्धाओ मुलाउ, मुदाओ तू, मुदए (मुद) मुदाहि प्र दि. मुद, मुद्रा ·टीपा .. - प्र प प. मुद्धहे (मुद्धहि) प. मुद्धहे (मुद्धहि) मुखहु स. मुदहि मुदहिं से. मुद्ध, मुद्धा मुद्ध मुद्धा, मुद्धहो, मुद्धाहो इकारात, ईकारान्त, उपरान्त आणि सकारान्त स्त्रीलिंगी शन्द 'मुद्रा' प्रमागेंच चालतात येथेंच, पड्भाषाचद्रिका यामध्ये सागितल्ला नामाचा रूप विचार तुलनेसाठी मुद्दाम पुढे दिला आहे :--- अकारान्त पुल्लिंगी 'राम' शब्द विभक्ति अव राम, रामा, रामु रामो राम, यमा दि राम, रामा, रामु, रामो राम, गमा, रामि, रामे तृ रामे, राम, रामेण रामे, रामहि, रामाहि, रामेहि प रामहे, रामाहे, रामहु, रामाहु रामहु रामा राम, रामा, राममु, रामासु राम, रामा, रामह, रामाह रामस्नु, रामहो, रामाहो स रामि, रामे रामहि, रामादि, राम, यमासु राम, रामा, राम रामो रामहो, रामाहो अकारान्त नपु 'फुट' शब्द कुडाइ, कुड, कुडे दि कुडु कुडाइ, कुड, कुढे कुंडहो, कुडाहो. इतर रूपै अकारान्त पुलिंगी शन्याप्रमाणे इकारान्त पुलिंगी 'कह' शब्द प्र. कद, कई कइ कई, काहो, कईहो दि कह, कई तृ कइम, कईग, कइएं, पईर,कइ, कई करदि, इंदि प कइहे, कई काहु, कईहु कइ, कई, कहह, कईह, कइहु, कईहु स. काहि, कईदि, काहु, कईदु काहिं, कई हिं स. कद, कई कइहो, कईको स का, कई प कद, कई ·अपभ्रश व्याकरण ६ उकारान्त पुल्लिंगी 'कार' सम्म काक, कारू काकहो, कहो दि कारु, कारू कारु, कारू तू कारुण, कारूल, कारुए, कारुहि, कारूह कारूर, काम, बरू ५ मारहे, कारले का कारू कास, कारू कारू, कार, कामह, कासह, स शाह कारूहि, कबहुँ, कारुहु कारहि, काहिं कारु, कारू काकडी, कारुहो इकारान्त नपु 'चारि' शब्द म.दि वारि वादि इतर रूरे इकारान्त पलिंगी समाप्रमाणे आकारान्त स्त्रीलिंगी 'आ'जन्द प्रजाआ, जाअाआ बार जाइड, जाइउ, जाईओ, बाहओ हि तू जाभाण, जाग जाओ, जाभ, जाईग, जाइण, । जाभाहिं, जाहि जाजर, जापि, जादर जाईहि, जाति प आआहे, जाम, जाई, जारहे जाईहु जााहु, जाआई, बाहु प जाभाहे. जा, बाइहे. जाहे जाया, आभ, जाई, बाद स जाभादि, जाति, वारदि, जाहि जाभाति, जामद, चाईहि, आइहि सं जाा, जाभ, बाई आइ (जामा, काम, जार साउ, जामउ, जाआहो, आअहो, जाई, जाड, जाईहो, जाहो इमरान्त व ऊरगन्त स्त्रीलिंगी शब्दांची रूपे वरील 'आई'च्या रूपाप्रमाणे " १५५-३६७ या सूत्रात अस्मद् (मी आम्ही) व युपद् (तु तुम्ही । ही दोन सर्वनाम साइन, इसर नामाची जी विशिष्ट में अपशाह, ती सांगितलेली भोर यावेरीरवी रशी बर आपारस्य अन्स्यस्यनमार त्या त्या स्वरान्त नामायम में होतात येषन पभाषादिका माम मागितलेला काही सर्वनामाचा परिवार मुलनेमाठी मराम पुढे दिन आहे ·टीपा " " प स सम्व सर्वनाम पुलिंगी सन्ध, मना, सबु, सन्चो सन्व, सन्वा, सले सम्ब, सब्बा, सब्धि, सन्वे सम्ब, सम्चे, सम्वेग सन्चे, सबहि, मन्वादि, सम्वेहि सम्बद्द सम्वाह सम्बहु, सम्बाहु सब्व, सम्वा, सवसु सम्बासु, सम्ब, सम्वा, सम्वई, स वाई, सम्वेसि सन्वस्त, सन्बहो, सम्वाहो सम्वहिं सबाहिं सम्वहि, सम्वाहि, सम्बसु, सम्वासु स्त्रीलिंगी सम्बा' अथवा 'साहा''जाआ'प्रमाणे चालत नई 'सव' हे 'कुड' प्रमाणे चालते यद् व तद् याची पुल्लिंगातील 'ज'वत'ही अर्गे प्र ए व आणि दिए. व सोडून इतरत्र पुल्लिंगी 'सव ' प्रमाणे चालतात त्याची प्र एव आणि द्वि ए व रूपे पुदीलप्रमाणे तद् प्रवदि ध्रु . - यद् यद् व तद् याची जावता' ही स्त्रीलिंगी अंगै प ए व सोडून इतरत्र 'आआ' प्रमाणे चालतात पचमी एकवचनात त्याची अनुक्रमे जहे व तहे अशी रूपें होतात यद् प्रवि जाह, जह तद् नपु म दि ताई, तई उमलली रूपें पुलिंगी 'ज' आणि 'प्रमाणे होतात पतद् चै पुलिंगात 'पद' असे अंग होते पुढे दिलेली रूपै सोडून इतरन एद'ची रूपें पुल्लिंगी 'सम्ब' प्रमाणे होतात :-- पद, एहो, एहु दि एतचे स्त्रीलिंगात 'एदा' अंग होते पुदील मैं सोडून इतरम 'एदा' ची रूपे 'आआ' प्रमाणे होतात एह, एहो, एहु म " ·अपभ्रश ध्याकरण } . दि रह, पहो, पहु एइ, एक, एदद, एदाई उरलेली रूमें पुल्लिंगी 'एद'प्रमाणे अदरचे अमु ' अ पुलिंगी अग होते पुढील स्मै सोडून 'अमुहै अंग' का प्रमाणे चालते प्रवदि. अब - अर्दस् नपु अम् ओड, अमुह, अमूह द्वि उरलेली रूपुटिंगी 'अमु' प्रमाण ३५५ होता है हो (म्) धान्चे स्वार्थ 'क' युक्त व का. पा वि चे रूप आहे होतउ ची भवन् अशी सस्कृत छायाहि दिली गली आहे -जहा, तहा, कहां याची सस्कृत अया यत , तवा, कुल अशीहि दिलेली आढळते (विशेल, २८९ पा) ३५६१ सहुँ-सूत्र ४१९ पहा ३५७२ या भोकात एका विरहिणीच्या स्थितीचे वणन आहे या लोकाचा भावार्थ असा -श्रावण-भाद्रपदातील पावसाच्या वरीममाणे तिच्या डोळ्यातून प्रभु-धारा भोपळत होत्या, वसतु अजूतल्याप्रमाणे तिचा विना एलवाचा होता, शादमानूतील मयाप्रमाणे (अथवा काश-कुसुमाप्रमाणे) गाल पांढरे पडले होते, गोप्मातल्याप्रमाणे भग तय होते, शिशिर ऋतूतील कमलाप्रमाणे तिचे मुखममल कोमजले होते -माउ' या अन्दाची माधव व मात्र अशी दोनहि प्रकारे सस्कृत अश होऊ शकल (माधव-बसत न, वैशारर गील को पृ ३७८) ३५७३ पाँ-सू ३७० पहा-का-३६७ पहा ३५८१ महारठ-स् ४३४ पहा ३६२१ वढ- ४२२ पहा. पच्छा-सू ४२० पहा ३६५१ येथे 'आई सर्च' हा एक धन्द मानून त्याची जाति-स्मराणि' अधी उसमा अधिक की सबिअहि-. १८२ था. ३६५३ दुख्नेसादी परमात्मप्रकाश २९४७ पहा ·रीपा ३६६१ काही शन्द मित्र अपरेव्य पुढील दोहा पहा सपल वि को वि वडप्पा सिदचड्ड तणे । सिद्धाणु परि पाविया चिचह णिम्मलएण ॥ पाहुडदोहा ८८ तहम्फरदम -तडफडण-तणेग-सू ४२२पहा बहुप्पणु-सू ४३७ पहा. ३६७ कवग-जु.म-कवण चालू मराठीत कोण ३६७३ अणुहरहि, सहहि, नवहि-सू ३८२ पहा. नवहि (नमन्ति)-- सूत्र ३९७ पहा ३६७४ हा श्लोक म्हणजे एका विरही प्रियकराचे मधाला उद्देशून बोल आहेत -गवहि-सू, ३८३ पहा ३६८१ रुणग---म रूणहणणे -रणदा-अरण्य गन्दातील आद्य 'अ'चा लोप होऊन (हेम १६६ पहा ) 'रण' होतो 'रण' ला स्वाय ड आणि अहे प्रत्यय (सू ४२९४३० पहा ) लग्न पडअ. स्याचे सप्तमी ए. व चे रूप 'रणहइ' (सू. ३३४) ३७०२ अय स्त्रीवर आसक्त झालेल्या नायकाला उद्देशून नायिकेचे उद्गार म्हणजे हा श्लोक ३७०४ वेगला-म-वेगळा -कृत-कृतान्त (मूत्र ३९६ पहा) द्वि ए.व. वह चे उदाहरण :-- तह मे अक्खउ ठाणु । कुमारपालचरित ८ ३२ ३७११ तेवहुउ-सू, ४०७ पहा. ३७६१ एक योद्धा रणागणावर जाताना आपल्या प्रियेला उद्देशून हे बोल बोलत आहे -एम्व-स. ४१८ पहा. ३७६२ एक विरहिणी प्रवासाला गेलेल्या आपल्या प्रियकराबद्दल हे शब्द बोलत आदे --अवस-सू. ४२७ पहा ३७९१ आलु-मिथ्या, अलीक, अनर्थक म-भाळ.-इलि-सू, ४२२ पहा ३७९२ या शोकांतील 'तो' ची सस्कृत छाया सू. ४१७ नुसार तदा वा तत. अशी होईल है वद्य सपादित पुस्तकात ती 'वत्' अशी आढळते. -पारकर-पारस्क-परकीय (हेम २१४८) नवर सू, ४२९ नुसार स्वार्थ प्रत्यय. या सूक्षात अस्मद् च युष्मद् या दोन सर्वनामांचा अपभ्रातील रूम-विचार आय आहे ही रूमै एकत्र पुढे दिली आहेत ·अपभ्रंश व्याकरण AA * * युप्मन् विभक्ति अ.व. तुम्हे, तुम्हा पई, तई तुम्हे, तुम्हरं तृ. पई, वह तुम्हेहि पै. तउ, तुज्म, तुध तुम्हहं ष. तर, तुज्स, तुभ्र तुम्हा पई, तई अस्म विभक्ति अ.व. अम्हे, अम्हई दि. मह अम्हे, अम्हई मई अम्हेहि महु, मझु अम्हई मह, मझु अम्हहं मह अम्हासु. पभापाचद्रिका या प्रथात दिलेलो अस्मद् व युष्मद् ची रू तुलनेसाठी मुद्दाम पुढे दिली आहेत :-- युप्मद् विभक्ति ए.व. अ.व. तुम्हे, तुम्हइ एई, तई तुम्हेहि प. तुज्म, तुभ्र, तउ, तुह, तो तुम्हह " स. पहं, तह तुम्हामु. अस्मद् विभक्ति अम्हई, अम्हेई दि. मह tatti " " " " " " " " ·रीपा . अम्हेहि अम्हह प मह, मझ स थस् अम्हामु. ३८२-३८८ या सूधात अपभ्रंशातील धातु-रूप-विचार आलेला आहे अपभ्रशातील धातु-रूप-विचार हा बराचसा महाराष्ट्रीमाकृतातील धातु-रूस-विकाराप्रमाणेच आहे फक्त, वर्तमानकाळ, आशार्य द्वि पु ए 4, आणि भविष्यकाळ यात मात्र जो थोडासा फरक आहे, तो या सूत्रात सागितला गेला आहे सस्कृतात परस्मैपदाचे मि वस् मस् सि ति तस् अन्ति असे प्रत्यय आहेत त्यातील ति या प्रत्ययाला धरून त्यादि ही संज्ञा ३८३१ बप्पीह-चातक -या लोकात पिउ'हा धन्द लि आहे खीचे बाबतींत 'प्रिय', व चावकाचे बाबतीत 'पिचामि' यासाठी तो योजिलेला आहे-चातक हा फक्त मेघातून पडणारे पाणी पितो, भूमीवरील पीत नाही, अमा फरिसकेत आह --कित्तिउ-किया-(हेम २१५७ पहा ) ३८३२ लहहि- लभसे संस्कृतमध्ये लभ हा धातु आत्मनेपदी आहे ससमी म्हणजे विध्यर्थ ३८५१ छुडु-यदि (सू. ४२२ पहा ) ३८५१ विणु-सू ४२६ पहा ३८२-३८६ यांत वर्तमानकाळी अपभ्रंशात लागणारे बे अधिक प्रत्यय सागितले आहेत, त पुढीलप्रमाणे - व - उ ह दि पु हि नपु हिं ३८७ अपशात आशा दिपु एकाचनात सागमारे प्रत्यय या सूत्रात सागितलेले आहेत ते असे -13, ए. -सस्कसम हि आगि स्वदे आशायद एव प्रत्यय आहेत -एचमी म्हणजे आहार्य ३८७२ साम (यावत्) -स.४०६ पहा ·अपभ्रश व्याकरण ३८७-३ एम्बहिची सस्कृत अया एवमेव अशी र वेद्य सुपादित पुस्तकात आढळते पण स. ४२० मुसार एमहिनी न या दानीम् अशी होईल अप्पुटा -म-बापहा, बापुटा ३८८ सस्कृतात 'स्य' है भविष्यकाळाचें चि ह आई ३८८१ सरपट -म-कदपट ३८२ किये हैं कृ धातू कर्मणि वर्तमानकाल प्र पु ए व चें रूप आहे ३८९१ मोड्याफार शब्द फरकार्ने आदळपारा पुढील श्लोक पहा सता विषय जु परिहप बलि जिउँहउँ तामु । सो दइवण बि मुडियउ सीसु खडिल्लु उ बासुपरमात्मप्रकाश २ १३९ ३९११ श्रीकृष्णान्या उपस्थितीने दुर्योधन गोंधळून गेला होता इतका की दोपाची भाषणे झाल्यानतर तो भानावर आरा ३९५१ मरिसिम-सहमता, सहशत (हेम . १५४ पहा) -- (१५) -म होर ३९५२ चूडल्लड.--सू ४२९ पहा -झलक:-म-झळकणे ३९५३ सर्वाधिन-रिपु-समय -सर्व-मशा म्हणजे आम (बडवानल त्याचा शशु म्हणजे पाणी (समुद्र), स्यातून निर्माण झालेला म्हणने चर. १९५४ खुइक्क -म-खटकणे, खुडुक (होऊन बसणे)-हुक्क -म- गडगडणे -पवासुथ (प्राविक प्रवासिन्द ) -हेम १४४ पहा ३९५६ बप्पीकी-बापाची पहा वापि (शानेश्वरी १२६७)-चप -म - चापणे, चोपणे ३९१७ तेचिउ ~हेम २-१५७ पहा-तेबहु -स. ४०७ पहा -धुटुअइ च्या ऐवजी धुडुआ असाहि एक पाठ आदळतो ३९६ शौरसेनीतादि अनादि असयुक्त त वाद होतो (हेम ४२६०) ३९७ म प्राम-गाव, नाम-नाव, -मणिक ~~म्हणजे (वर) सागितलेल्या लक्षणानी सिद्ध झालेले तदभव शन्द -जि, ति, जे, ते -सू ४०१ पहा ३९९ बाण वि मारह खभि भई । (म्यासेना प भारत स्तम्भ बद्धम् ।) अंधा एक पाठभेद आहे-ज्यासाने सुद्धा भारत स्तभात प्रथित केले ४०१ डिन (इ + ) म्हणज न्यातील दहा हत आहे आणि इतु म्हणजे जो येतो व आपले कार्य करून निघून आतो तो (प्रति गच्छति इति इत, वार्य वृत्या विनश्यत, इत्यर्थे ।) [प्रत्ययांत आद्य अक्षणारे चु (म्हणजे च, छ, ज, ·रीपा ह, ५) आणि ड (म्हणन ह, हु, हे, ५) हे इतु असतात. -प्रत्ययायो चुद इतो खः। मि. कौ. १.३.७). हे डित् प्रत्यय शब्दाना लागतांना, शब्दातील अन्य खरातह पुढील सर्व वर्ग लोप पावतात (डिति परे भस्य टेलोपः स्यात् । सि. को. ६.४.१४३, तसेंच दिवसामदिमस्यापि टेलेपः । लि. को. २,४८५). टि म्हणजे एकाद्या शब्दातील स्वरामध्ये जो अन्य स्वर असतो, तो धरून पुढील सर्व वर्णाचा समूह (अचोऽन्त्यादि टि। अचामध्ये योऽन्यः स आदिर्यस्य तसिंश स्यात् । सि. को. १.१.६४). ४०७- यावद्-जेवर तावद्-तेवड.-म.-जबढा, तेवदा, गुजराती-जेवहुं, तेवढं. ४०८ एबहु, केवडु:-म.-एवढा, केवढा ४०९.१ गजिउ :-म.-गाजलेला, गाजणे. ४१४.२ थोड्याफार शन्द-फरकाने आढळणारा पुढील लोक पहा .--- भखद गिरामह परमगह अब वि उउ ण लहति । भग्गी मणह ण भंतही तिम दिवहडा गणति ।। पाहुडदोहा १६९. ४१५.१ कहतिहु :-सू ४१६ पहा ४१६.१ हुरडा :-म-साप, झोपडी ४१८.१ वैद्य-सपादित पुस्तकात 'कउ' व 'परोक्खहो"यावी 'क' व 'परोक्षे' अशी संस्कृत छाया आढळते पण सूत्र ४१६ व ३३८ नुसार कुतः आगि परोक्षस्य अशी संस्कृत छाया होईल ४१८३ 'काई' ची कय अशी सस्कृत छाया दिली गेली आहे. पण सू. ३६७ नुसार किम् अशी संस्कृत छाया होईल ४१८४ 'तो'ची संस्कृत छाया सू. ४१७ नुसार अथवा तदा अशी होईल. ४१८.५ थोड्याफार शन्द-फरकानें आदळणारी पुदील ओळ पहा.- जिम लोणु विलिनह पाणियह । पाहुडदोहा १७६ ४१९ खोडी:-म.-खोड, खोडी. १२०.३ पचलिओ हा पाठ वैद्य-संपादित पुस्तकात स्वीकारला गेला आहे.-- नवखी.-सू, ४२२ पहा ४२२.३ विहाल :-म.-विटाळ १२२१९ या लोकात शरीराचं रूपकात्मक वर्णन आहे. येथे पाच म्हणजे पाच इंद्रिये.-कुडली-सू. ४२९ पहा. ४२२१४ दडवड:-जु म.-दावादडवी (क्रिस्तपुराण १.२३.३३ ). . तत. .

·अपभ्रंश घ्याकरण
४२३४ उठबईस:-म-ऊठस
तेहिं व रेसि ची उगहरणे
कहि कम रेसिं दुहुँ अवर कम्मारम करेसि । कुमारपालचरित ८७०, वसु
तेहिं परिगह। कुमारपालचरित ८७१
४२७१ थोड्या-फार शब्द फरकाने आदळगाय पुढील लोक पहा.--
पचहँ गायकु वसि करहु जेण होति यति अण्ण।
मूल विगह वकवरह अवसई सुक्कहिं पण ॥ परमात्मप्रकाश २ १४०
४३३ धूलडिआ-धूलि + अ = धूल् + अ = धूल
नतर, धूलड + आ = धूलद्धि + आधूलडिआ
४३४ ईय हा मत्वर्थी प्रत्यय आहे
धार ची भाति अशी सस्कृत-छाया वैव-सपादित पुस्तकात आहे
४३७ त्व आणि तल (ता) हे सस्कृतमध्ये भाववाचक नामें सिद्ध करण्याचे
प्रत्यय आहेत
४१८ तव्य-विध्ययों कर्मणि धातुसाधित विशेषण सिद्ध करण्याचा प्रत्यय
४३८१ टीकाकाराच्या मते, विद्यासिद्धीसाठी कोणा एका सिद्ध पुरुषाने नायिकेला
धन इत्यादि देऊन तिचा भता मागितला, ते हा वी हे शब्द उच्चारीत आहे
४३९ कावा--पूर्वकालवाचक धातुसाधित अन्य सिद्ध करण्याचा प्रत्यय
४३९१ अम्हाहि चे स्थानी अम्हह अमाहि पाठभेद आढळतो
४३९२,३ या श्लोकात, मुज शब्दानें मुज नांवाचा माळयाना राबा, अथवा
मुज नावाचा चालुक्य राजाचा एक ममि अभिप्रेत आहे, असे काही
म्हणणे आहे
४१०१ नांव कोष, मान, माया बलेम यांना काय म्हणतात
४४१ तुम्-देवक धातुसाधित अन्य (समन्व) सिद्ध करण्याचा प्रत्यय
४४३ तन (४)-धापासून कर्तृवाचक नामें सिद्ध करण्याचा प्रत्यय
४४८१ गउवह १५.

·अवी इस ३७८ ग्रहेण्ड सूत्र-सूची सून सूत्र-क्रमांक सूत्र सूत्र-माक अ-ब-डुखा. स्वार्थिक- कर्थ-यथा-तयां थादे- ४२९ कादि-स्थैदोचोसच्चार-लघवम् ४१. ४.३ किमः काइ-कवणी वा अतो तुला ४३५ किमो डिहे वा अदस ओई ३६४ किलाथवा-दिवा-सह-नहे अनादौ स्वरादरयुक्तानाम्- ३९६ कुतसः कउ कहतिहु अन्त्य-अयस्याधस्य उं ३८५ क्व इ-इउ-इवि-भवयः अन्याहशोबाइसावराइसौ ४१३ क्रिय की अभूतोऽपि स्वचित् ३९९ क्लीचे जस्-शसोरि अम्हह भ्यसाम्भ्याम् ३८. गमेरेपिण्वेप्प्योरेलुंग् वा ४४२ अम्हहि भिसा अवश्यमो डे-दी ४२७ धइमादयोनर्थका ४२४ अस्येदे ४३३ जस्-यसोरम्हे अम्हई ३७६ आटो णानुस्वारी ३४२ जस्-शसोस्तुम्हे तुम्हा ३६९ आन्तान्ताः ४३२ इस : मु-हो-स्सव. आपद्विपत्तपदाद डसि-इस्भ्या तउ तुझ तुन ૨૭૨ आमन्ये जसो हो ३४६ इसि-भ्यस्-डीना हे-हुं-हय : ३४१ ३३९ डसेहे-हू इदम आय. ३६५ इस्-डस्यो ३५० इदम इमुः क्लीवे ३६१ हिनेच्च इवाथे नं-नउ-नाइ-- ३५२, ३५७ ए चेदुतः ३४३ टए ३४९ एहर्जस्-शसोः ३६३ टा-उयमा पद तइ एकशसो डि ४२८ टा-ड्यमा मई ३३३ तश्यादीनो छोलादय ३९५ एतदः स्त्री-पु-क्लीचे २६२ ततस्तदोस्तो. एत्यु कुत्राने ४०५ तम्यस्य इएब्बङ एल्बर्ड एका ४३८ एप्प्येभिवेन्येविणवः ४४० तादयें वहि-तेहि-रेसि-रेसिं- एवं-पर-सम-ध्रुव-मा- ४१८ तणेणा. ४२५ ४०० आमोह ·३८८ तुम एवमणाणहमहिं च तुम्हासुसुपा तुनोण त्यादेराद्य-अयस्य- त्रस्य डेच ४४१ लिगमतन्त्रम् ३७४ वस्य॑ति-स्यस्य सः ४४३ वाधो रो लुक् ३८२ वान्यथोनुः ४३६ वा यत्तदोतोवर ४३७ विषण्णोक्त-वर्मनो थुन-बुत- विचं ४११ वेई-किमोदिः ४०९ व्यत्यय ४२० बजेषः ४२६ शीघ्रादीना वहिलादयः शेषं संस्कृतवत् सिद्धम् स्व-तलो प्पणः दृशेःप्रस्सा पदान्ते उ-हु-हि-हंकाराणाम् परस्परस्यादिरः पश्चादेवमेववेदानी-प्रत्युतेतसः पुनर्विनः स्वार्थे दुः प्रायसः पाउ-प्राइव-प्राइम्व- ४०८ ३९२ ४२२ ne ४१४ शौरसेनीवत् ३८४ ३८६ पष्टयाः सर्वस्य साहो वा सर्वादेईसेही बहुले हुः बहुवे हु भूगो ब्रुवो वा भिता तुम्हेहि मिस्या भिस्सुपोहि भुव पर्यासो हुन्धः म्यसामोर्तुः भ्यसाम्भ्या तुम्हह ३३५ सावस्मदो हुई ३४७ मुपा अम्हासु ३९. सौ पुंस्योदा ३५१ स्त्रिया जस्-यसोरदोत् ३७३ स्त्रिया आहे स्त्रिया वदन्ताड्डी ३८३ स्थमोरस्योत् ३९७ स्यम्-जस्-रासा लुक् ४१२ स्यादौ दीर्घ-हस्वी ४३४ स्वराणां स्वराः प्रायोपभ्रंशे ३३२ ३४८ ३५९ ४३१ मध्यत्रयस्यायस्य हि: महु मन्यु इसि-हस्यम् मोनुनासिको यो का म्हो म्भो वा युष्मदादेरीयस्य बारः ३२९